You are on page 1of 136

MICRO

BIOLOGY

by Šejla Musić
1
MICRO
BIOLOGY

I. UVOD
Mikrobiologija, ( sama riječ potiče iz 3 grčke riječi, micros=malen, bios =život,
logos=nauka) znanost koja istražuje svijet mikroba- tj. microorganizama i
acelularnih oblika mikroskopske i submikroskopske veličine (µm = 10-6m , nm = 10
-9
m). Te oblike možemo posmatrati samo optičkim ili elektronskim mikroskopom.
Mikrobi su veoma zastupljeni kako masom, tako i velikim brojem vrsta na našoj
planeti (tj. UBIKVITARNI). Smatra se da je broj kultiviranih vrsta samo 1%.
Mikroorganizama ima u tlu, vodi, zraku, tjelu i na tjelu. Nema ih u unutrašnjosti
zdravog tijela, cerebrospinalnoj tečnosti, urinu, mokračnom mjehuru, krvi i
unutrašnjim organima, izuzetak čine digestivni trakt i gornji dijelovi respiratornog
sistema.
Mikroorganizmi su velika i veoma raznolika skupina staničnjaka koji u priodi
egzistiraju kao jednostaničnjaci , bilo kao Procaryoti ili Eucaryoti. Jednoćelijski
mikroorganizmi obavljaju sve životne procese kao i svaki drugi višestanični
organizmi. Ta jedna stanica metabolizira, generira (produkuje) energiju i reproducira
se samostalno i neovisno od drugih stanica iste ili druge vrste. Iz tog razloga su
slobodnoživući jednostaničnjaci organizmi.

STANIČNJACI –mikroorganizmi
ACELlULARNI OBLICI – virusi i subviralni agensi (patogeni – viroidi, sateliti virusa,
satelitne RNA i prioni)

Mikroorganizmi staničnjaci : Bacteria, Archaea (Procaryota) , Protista, Fungi –


jednostanične gljive kvasci i pljesni, Plantae – jednostanične alge (Eucaryota).
Mikroorganizmi kao i acellularni oblici su vrlo brojna i raznovrsna skupina u pogledu :
stanične strukture, metabolizma, ekologije i dr.
Mikroobiologija je kompleksna nauka, ona je i bazična ( fundamentalna) i
primjenjena nauka. Kao bazična znanost ona ima centralno mjesto među biološkim
disciplinama. Proučavanje biologije mikroorganizama pomaže razumjevanju viših
organizama. Kao primjenjena znanost bavi se mnogim praktičnim problemima
medicine, veterine i industrije.

PODJELA MIKROBIOLOGIJE

• Prema predmetu proučavanja : bakteriologija, protozoologija, mikologija,


fikologija i virologija

• Poddiscipline bazične mikrobiologije: mikrobna ekologija, mikrobna genetika,


mikrobna morfologija i ultrastruktura, mikrobna taksonomija, mikrobna
fiziologija

• Poddiscipline primjenjene mikrobiologije :medicinska mikrobiologija


(PATOGENI), veterinarska m., tehnološka m., mikrobiologija voda, zemljišna
mikrobiologija, mikrobiologija namirnica i mlijeka, mikrobiologija mora

2
MICRO
BIOLOGY

MIKROBI I NJIHOV POLOŽAJ U PRIRODI

Whittaker 1969, predložio petocarstvenu klasifikacijsku šemu na osnovu organizacije


stanice:

Nadcarstvo Nadcarstvo
Procaryota Eucaryota

1. Monera:: 2. Protista
o Bacteria 3. Fungi
o Cyanobacteri 4. Plantae
a 5. Animalia
o Archaebacter
ia
Ova šema ističe diverzitet višestaničnih
Eucaryota. Mikroorganizmi čine carstvo Monera, ali neki od njh pripadaju carstvima :
Fungi i Planatae. Prema Whittakerovoj šemi carstvu Monera pripadaju: Bacteria,
Cyanobacteria i Archaebacteria.
Razvoj tehnika molekularne biologije doveo je do sekvenciranja gena i Woes sa
svojim saradnicima radi na konparaciji sekvenci rRNA i otkriva filogeniju staničnjaka.
Uzimajuči u obzir ranije kriterije u klasifikaciji on predlaže univerzalno filogenetsko
stablo. Prema njima, evolucija se odvijala od prapretka (progenot) u 3 pravca
(domain) . Kao najviši stupanj biološke klasifikacije na osnovu rRNA 16 S:

• Domen Bacteria
• Domen Archaa
• Domen Eucaryota

Virusi i subviralni patogeni nisu obuhvačeni ni jednom klasifikacijskom šemom, oni


predstavljaju poseban entitet jer ne odgovaraju definiciji organizma.

ULOGA MIKROORGANIZAMA U KRUŽENJU ELEMENATA U PRIRODI


∼ SAPROFITI
∼ Kruženje elemenata u prirodi
∼ Kruženje azota (N), carbona (C), oksigena (O) i u tlu sumpora (S) i fosfora (P)

ULOGA MIKROORGANIZAMA U ŽIVOTU ČOVJEKA

Većina mikroorganizama ne uzrokuju bolesti, dok je samo mali broj patogenih.


1. imaju ulogu u industriji i stočarstvu, azotofiksatori,
3
MICRO
BIOLOGY
2. digestija hrane u lumenu preživara
3. biotehnologija – industrija hrane (pekarska i mljekarska industrija), industrija
lijekova (GEMOR – genetički modifikovani organizmi , npr . insulin
4. mikroorganizmi i energija (metanogeni)
5. mikroorganizmi su omiljeni modeli u fundamentalnim israživanjima
6. zaštita životne sredine (tretiranje otpadnih voda), biološka razgradnja
7. ishrana stanovništva.

4
MICRO
BIOLOGY

II. KRATAK OSVRT NA RAZVITAK MIKROBIOLOGIJE


Otkričem mikroskopa otkriven je svijet mikroba. Od početka civilizacije ljudi su
koristili razne produkte mikroorganizama. Kroz historiju su bile prisutne i razne
bolesti čovjeka, životinja i biljaka, za koje se tek kasnije utvrdilo da ih uzrokuju
mikroorganizmi.
U 6. vijeku, vjeruje se, od kuge je umrlo 100 miliona ljudi, a u 14. vijeku ¼ ukupnog
stanovništva Evrope. U početku se vjerovalo da su uzročnici kuge natprirodnog
porijekla. Yersinia pestis – uzročnik kuge.

1. Rimski filozof Lucretius (98 – 55 g.p.n.e) je smatrao da bolesti uzrokuju


nevidljiva živa stvorenja.

2. Frakastorius (1546.g) iz Verone je u 3 knjige objavio da su uzročnici bolesti


živi organizmi koji se sa bolesnih ljudi prenose na
zdrave. Italijani uvode prvu karantinu.

3. Svijet mikroorganizama otkrio je Antonie van


Leewenhoek, bio je prva osoba koja je posmatrala i
opisivala mikrobe pomoču vlastitog mikroskopa koji je
uvečavao 300 puta. On je u različitim tekučinama otkrio
mnoštvo različitih pokretnih živih bića koje je on nazvao
animalicula. O svojim nalazima obavještavao jeAntonie van Leewenhoek
britansko naučno društvo u Londonu.

4. Luis Pasteur (1822 – 1895). Jedan od


najznačajnijih problema, čije je razotkriče
bilo presudno u razvoju mikrobiologije, je
obaranje teorije abiogeneze – spontane
generacije (prema ovoj teoriji vjerovalo
se da živa bića sasvim spontano mogu
nastati iz nežive materije. Da se žabe
formiraju iz blata, a insekti od ostataka
jela, je bilo veoma rasprostranjeno
mišljenje tog vremena, a da bi se to
dokazalo načinjen je intersantan pokus –
crvanje mesa je dokaz nastanka crva iz
nežive materije). Jednostavnim pokusom,
bocom čiji je grlič bio u obliku guščjeg
vrata, dokazao je da su mikroorganizmi iz
zraka kontaminanti hrane. Paster je Luis Pasteur otkrio
pravu prirodu fermentacije i dokazao da to nisu
hemijski več biološki procesi, te da su posljedica aktivnosti mikroorganizama.
To je omogućilo razvitak industrijske mikrobiologije. Paster je izumio ezu,
pasterizaciju, vještačke tečne hranjive podloge za razvoj mikroorganizama,

5
MICRO
BIOLOGY
sterilizaciju, prvi je otkrio anaerobiozu (život bez prisustva kisika), priredio je
prve vakcine protiv antraksa, bjesnila.

5. Bakteriološku tehniku dorađuje i usavršava njemački ljekar


Robert Koch (1843 – 1910). Prvi je dokazao da su
mikroorganizmi uzročnici zaraza. Bakterije antraksa našao
je u krvi zaražene ovce. On je malu količinu te krvi
injektirao u zdravu ovcu, i ponovio je postupak 20 puta.
Svaki put je našao bakterije u krvi životinje. Koch je otkrio
uzročnike antraksa, tuberkuloze, azijske kolere, uveo je
bojenje bakterija anilinskim bojama, prvi je razvio metodu
čistih kultura, pravio je čiste hranjive podloge. Koch
postavlja kriterije za utvrđivanje etiologije (uzročnik)
Robert Koch
bolesti, koji su poznati kao kochovi postulati:

1) isti mikroorganizam nalazi se u svim slučajevima odgovarajuče


bolesti,
2) on se izoluje i uzgaja u čistoj kulturi,
3) unošenjem čiste kulture mikroorganizama izaziva se bolest
4) isti mikroorganizma izdvaja se iz oboljelog domačina

ZLATNO DOBA MIKROBIOLOGIJE (1857 – 1919)

• period intenzivnog traganja za uzročnicima bolest


• Albert Neisser – otkrio Neisseria gonorrhoeae
• Edwin Klebs - Klebsiella pneumoniae
• Kiyoshi Shiga – Shigella
• Ilija Mešnjikov – prvi je objasnio otpornost organizma
prema zaraznim bolestima, otkrio je fagocitozu i
samoodbranu organizma
• Christian Gram – uveo difernecijalno bojenje bakterija
• Dimitri Ivanovski – otkriva viruse kao uzročnike bolesti
(tobaco mosaic virus)
• Aleksandar Fleming (1929) -svojim pronalaskom pencilina otkriva novo
poglavlje u mikrobiologiji – antibiotici Christian Gram

Rezultati suvremenih istraživanja fundamentalne mikrobiologije dali su izvanredan


doprinos uopšte u biologiji, a naročito u razvoju genetike, biohemije, fiziologije.
Suvremen istraživanja molekularne biologije i genetičkog inžinjerstva dovela su
čovječanstvo na prag nove industrijske ere. Danas se ljudski geni kloniraju i
ekspresiraju u stanice bakterija pa i eukariota, pa se industrijski proizvode insulin,
faktor rasta, interferon. Patogeni mikroorganizmi su uglavnom pod kontrolom, za
razliku od acelularnih oblika koji uzrokuju bolesti poput ptičijeg gripa, AIDS-a, SARS-
a. Zarazne bolesti su stolječima bile uzrok smrti velikog broja stanovništva, a danas,

6
MICRO
BIOLOGY
posebno u razvijenim zemljama, one imaju manji značaj, ipak u zemljama koje su u
razvoju zarazne bolesti su i dalje uzročnik smrti stanovništva. Iako su neke bolesti u
svijetu iskorjenjene, još uvijek traje borba protiv malarije, kolere, TBC, dijareičnih
oboljenja i dr. Pored visokog stupnja nauke još uvijek se traga i otkrivaju novi
uzročnici oboljenja čovjeka i životinja
• 1976 – legionarska bolest, otkrili naučnici iz CDC-a (centar za kontrolu i
prevenciju bolesti) u Atlanti, uzročnik bakterija- Legionella pneumophila.
• 1981 - AIDS
• 1985 - sindrom toksičnog šoka – Toxini bacteria

III. PROKARIOTSKA CELLULA – osnovna građa


Prokarioti su opšte rasprostranjeni tj. ubikvitarni, žive u vodi, tlu, u i na nekim
biljkama, životinjama i čovjeku, svuda oko i unutar nas. Prokarioti se odlikuju brzim
rastom, kratkim životom generacija i izuzetnom fiziološkom raznolikošću. Bacteria i
Archaea su jednostaničnjaci sa organizacijom stanice prokariotskog tipa – prokarioti.
Razlike između ove dvije grupe mnogo su više molekularne nego strukturne. Među
prokariotima ima i višestaničnih organizama, ali njihove stanice nikada ne grade
organizovana tkiva. Prokarioti su uglavnom malih dimenzija, uglavnom 1 – 5 µm, ima
ih izuzetno manjih koji se mogu uočiti samo EM. U protoplazmi prokariota uglavnom
se ne mogu zapaziti nikakve strukture. U velikim stanicam npr. roda Bacillus u
optimalnim uvjetima mogu se zapaziti inkluzije (tj. rezervne materije) i endospore. U
nekim slučajevima stanice bakterija možemo posmatrati jedino nakon bojenja, a
neke od bakterija kao npr. Mycoplasma (najsitnije), Rickettsia i Chlamidija možemo
posmatrati EM. S obzirom na njihovu veličinu, fine strukture prokariotskih stanica
možemo istraživati iskljućivo pomoću EM.

Osnovne razlike u građi prokariotske i eukariotske stanice :


1. jedrovo područje – nukleoid, nije jedrovom membranom odvojeno od osnovne
citoplazme,
2. odsustvo memebranskih organela u prokariota,
3. prokarioti se razmnožavaju samo binarnom fisijom (dvojno djeljenje) – djeljenje
predačke stanice na dvije nove.

7
MICRO
BIOLOGY

Opča građa prokariotske stanice


Prokarioti nemaju ćelijskog ciklusa, u nuklarnom području nemaju nukleolus niti
formiraju mitotički aparat. Uglavnom, sve funkcije organela preuzima membrana na
jedan specifičan način. Pri diobi stanice pravilno raspoređvanje replicirane molekule
DNK u novonastale stanice potomke obavlja plasmamembrana na koju je zakačen
bakterijski ˝hromosom˝.
Plasmamembrana prokariota obavlja razne i brojne fujnkcije jer ima mogučnost da
svoju reakcionu površinu znatno poveča. Pomoču EM mogu se zapaziti
intracitoplazmatske membranske strukture u formi vezikula, lamela i tubula koje su
locirane na površini stanice ili dublje u citoplazmi. Takve strukture nastaju
invaginacijom plasmamembrane sa kojom ostaju u kontaktu. Prema tome, brojne
funkcije za koje eukarioti posjeduju specijalizirane organele u prokariota obavljaju
intracitoplasmatske membranske strukture – MESOSOMI, tj. plasmamembrana.
Stanica prokariota osim plasmamembrane ima i staničnu stjenku. Morfološki,
prokarioti su stabilni zahvaljujuči građi njihove stijenke. Osim stjenke, prokarioti
mogu posjedovati strukture s vanjske strane staničnog zida u obliku kapsule i
sluzavog ovoja, a poznate su pod zajedničkim nazivom glikokaliks. Unutar
plasmamembrane je protoplazma, središnji dio stanice je nuklearno područje –
nukleoid, koje je elektronski gušće od ostale protoplazme. U nukleoidu je smješten i
˝hromosom˝, njega čini jedna izuzetno duga i specifično upakovana prstenasta
molekula DNK koja nije povezana sa histonima. Npr. E. Coli ima bakterijski
hromosom hiljadu puta duži od njene stanice. U okolnoj citoplazmi zapažaju se
ribosomi koji mogu biti u tolikoj masi prisutni, da cijeloj citoplasmi daju granuliran
izgled i mogu maskirati ostale strukture u stanici, ribosomi su 70 S. Rezervne
materije prokariota pohranjuju se u vidu granula koje nazivamo inkluzije. Neke od
njih su jedinstvene za prokaryota kao npr. lipoidi u formi polyhidroksibuterne kiseline
(PHB).

8
MICRO
BIOLOGY
U vezi sa ishranom, bakterije pokazuju specifičnost budući da nemaju nikakvih
specijaliziranih struktura za prihvatanje čestica hrane niti imaju mogučnost da
fagocitiraju hranu zbog čvrste stanične stjenke, zbog toga su limitirane u
iskorištavanju hrane i mogu da koriste samo materije otopljene u vodi, a uzimaju ih
cijelom svojom površinom, dok su drugi prokarioti autotrofi.
Prokarioti mogu biti pokretni i nepokretni. Kreću se pomoču flageluma, aksijalnih niti
i sluznim pokretima.

Morfološki oblici Prokaryota

Prokaryoti žive kao pojedinačne forme –


jednostaničnjaci ili se akomuliraju u stanične
nakupine u vidu lanca, grozda. Neki oblici
prokariota su višestanični ali nikada ne grade
tkiva i organizirani su u vidu kolonija, micelija
ili grade duge filamentozne niti, tzv. trihome.

Veličina stanica

Dužina stanica se kreče od 0,3 – 20 µm


(prosječno 1,5 µm dužina, a promjer 1µm),
promjer od 0,2 – 2 µm. Kod prokariota odnos
površine nasparam volumena znatno je
povečan ( u korist površine). Svjetlosnim
Sl. br. iTRIHOM
mikroskopom može se odrediti veličina, osnovni oblik pokretljivost bakterija.

Osnovni oblici

Postoji 3 osnovna oblika:


• kuglas – cocccus
• štapićast – bacillus
• spiralan – spirillum
Netipični oblici:
• kvadar – arcula – otkrivene u jezerima blizu crvenog mora
• zvijezda (astra, stella) - zvjezdaste
Prelazni oblici:
• kokobacili
• polimorfne bakterije : mikoplasme – nemaju staničnu stijenku

9
MICRO
BIOLOGY

KOKI – prema obliku mogu biti okrugli, ovalni ili poput zrna graha, promjera 0,5 – 5
µm. Mnoge bakterije dolaze kao pojedinačne stanice, međutim, nakon diobe stanice
mogu ostati spojene. Mogu se dijeliti u jednoj, dvije ili 3 ravni pa o tome ovisi i njihov
raspored:

• diplokoki – stanice u parovima


• streptokoki – lančasta tvorevina
• stafilokoki – grozdaste tvotevine Streptococcus
• tetrada – 2 ravni dijeljenja, po 4 u skupini
• sarcine – po 8 zajedno (3 ravni dijeljenja)

1
Straight rod – sraight = prav, rod = štap, stapiči ili bacilli,
branching = račvanje,

10
MICRO
BIOLOGY
BACILI su štapići različite dužine i promjera. Njihovi krajevi mogu biti ravni ili
zašiljeni. Dijele se samo u jednoj ravni, tj. po kračoj osi, a prema međusobnom
razmještaju mogu biti pojedinačni, u lancima ili palisadama.
Bacillus subtilis
SPIRALNE BAKTERIJE su zavinute bakterije sa zavojima različite veličine, broja i
oblika. One mogu imati 1 ili više zavoja. Dužine su od 5 – 20 µm, a promjera 0,1 –
0,5µm. Vibrio je u obliku zareza, dok su druge Spiroheta. Spirilla imaju izrazito
spiralan oblik, one se za razliku od spiroheta koje se kreču pomoču aksijalnih niti ,
kreču pomoču flageluma.

VANJSKI OMOTAČI PROKARIOTA


1. GLYCOKALIKS

11
MICRO
BIOLOGY
Bakterijske ćelije su zaštičene staničnom
stijenkom. Osim stijenke, prokarioti mogu imati
strukture koje se nalaze s vanjske strane
stijenke, koje nazivamo glikokaliks. To je
želatinozan, viskozan i ljepljiv polimer, obično
građen od homo, heteropolisaharida
polypeptida ili proteinsko polisaharidnih
kompleksa. Sintetizira se u citoplazmi stanice i
luči izvan nje. Ukoliko je glikokaliks kompaktne
građe, čvrsto priljubljen uz ćelijsku stijenku i
čvrstine gela, naziva se capsula (čahura), a
ukoliko je slabo priljubljen uz stijenku,
fleksibilan, difuzan i rastresit naziva se sluzavi
omotač. Oni se u svjetlosnom mikroskopu boje
negativnim bojenjem (nigrozin – boja). Kapsula
nije od životne važnosti za bakterije, za razliku Kapsula
od stanične stijenke, ali im daje selektivnu
prednost , također nekim patogenima omogučuje preživljavanje.

Uloge kapsule:

1. zaštita bakterijske stanice od isušivanja,


2. omogučuje bakteriji prijanjanje za razne površine,
3. neke patogene štiti od fagocitoze

Npr. Streptococcus pneumoniae preživi


fagocitozu, Streptococcus mutans (uzročnik
karijesa) lući kapsulu u prisutnosti šećera
saharoze, a koja mu omogučava prihvatanje za
zubnu gleđ. Prema debljini i konzistenciji
razlikujemo: mikrokapsule (0,2 nm) i
makrokapsule (deblje od 0,2 nm). Kod Gram-
bakterija kapsule su heteropolisaharidne i
poznate su kao somatski O (out) antigeni, npr.
Salomonella ima nekoliko stotina antigena.
Sluzavi omotači su homopolisaharidi, npr.
Leuconostoc mesenteroides ima kapsulu od
dekstrana

Sluzavi omotač

12
MICRO
BIOLOGY
2. STANIČNA STIJENKA

Njena struktura je polukruta, nalazi se vanjske strane membrane, od vitalnog je


značaja za bakterije (ne mogu opstati bez nje). Stijenka je jedan od najvažnijih
dijelova prokariotske stanice iz više razloga:
1. daje oblik i čvrstoću stanici i održava njen intergritet,
2. štiti stanicu od osmotske lize. Usljed visoke koncentracije rastvorenih
supstanci u unutrašnjosti bakterijske ćelije, osmotski pritisak je izuzetno visok,
npr. u stanici E. Coli osmotski pritisak iznosi 2 atm (kao napuhana
automobilska guma),
3. štiti stanicu od raznih mehaničkih oštečenja,
4. ima ulogu citoskeleta,
5. komponente stjenke mogu doprinositi patogenosti bakterije, sadrže
endotoksine (toksini koji se oslobađaju nakon smrti bakterijske stanice),
6. stjenka predstavlja barijeru za neke toksične supstance i biološke agense, ona
predstavlja i mjesto djelovanja nekih antibiotika
Iz tog razloga njeno proučavanje nema samo teorijski več i praktični značaj.
Chrisitian Gram 1884.g. je uveo tehniku bojenja bakterija, i na osnovu reakcije na
bojenje sve bakterije se mogu svrstati u 2 grupe:
• Gram pozitivne (G+) i
• Gram negativne (G-).

Tek razvojem elektronske mikroskopije bila je vidljiva razlika u građi stijenke ove
dvije grupe. Stjenka G- bakterija je tanka, tanja od G+ stjenke. Takva stjenka (G-)je
višeslojna struktura i znatno kompleksnije građena u odnosu na stijenku G+
bakterija koja sadrži jedan tip molekule i znatno je deblja. (One bakterije koje su
nakon bojenja
ljubičaste = G+, a
one koje su crvene =
G- bakterije.)
Posmatrano EM
(electron
microscope),
uočavaju se značajne
razlike u strukturi 2
tipa stjenke. Stjenka
G+ bakterija je
građena od debelog
sloja peptidoglikana
(murein), dok je u
stjenci G- bakterija
tanki sloj
peptidoglikana
smješten u
periplasmatskom
prostoru i okružen s
vanjske strane tzv. vanjskom membranom.

13
MICRO
BIOLOGY
Građa stanične stijenke G+ i G- bakterija

Peptidoglikan i murein

Peptidoglikan je gigantska makromolekula, koja poput fino tkane vreče obavija


bakterijsku stanicu. Peptidoglikan je polimer koji je izgrađen iz polisaharidno –
proteinskog dijela. Osnovna podjedinica koja se ponavljaje glikantetrapeptid
(murein) koji je izgrađen od disaharida, 2 aminošećera – NAG (N-acetyl
glukozamid), NAM (N-acetyl muraminska kiselina). NAM je isto što i NAG , s
tim da je za NAM vezana mliječna kiselina i protenski dio podjedinice čini
tetrapeptid građen od 4 aminokiseline. Ova jedinica se sukcesivno ponavlja u
molekulu peptidoglikana. Kičmu polimera čine naizmjenično poredani šećeri NAM i
NAG koji su međusobno povezani β 1,4 – glikozidnim vezama. Na svakom molekulu
NAM vezan je tetrapeptidni lanac. Tetrapeptid čine naizmjenično poredane D i L
forme aminokiseline. Dugi paralelni mureinski lanci međusobno su povezani u
mrežastu strukturu, bilo direktnim peptidnim vezam, bilo peptidnim mostovima.

U G- bakterija, DAP2, i to njena amino grupa je povezana sa COOH grupom D ala u


drguom polipeptidnom lancu, dok su kod G+ bakterija mureinski lanci umreženi
različitim peptidnim mostovima. Peptidni most predstavlja kratki lanac aminokiseline
npr. kod Staphilococcus aureus rijeć je o pentaglicinskom mostu, tj. 5 aminokis.
glicina.

Gusta peptidoglikanska mreža je dovoljno čvrsta da održi oblik i integritet, ali


istovremeno dovoljno elastična za razliku od celulozne stijenke. Do sada je otkriveno
oko 100 različitih tipova peptidoglikana. Razlika je između mostova, nejčešće
mostove grade trycin, aspartman, treonin. Treba istači da su neki sastojci
peptidoglikana jedinstveni u živom svijetu, kao npr. NAM i DAP (DAP ima jednu
dodatnu COOH grupu za razliku od lizina). Kod eukariota svi proteini su građeni od
jedne forme aminokiseline = L forme, dok u sastavu peptidoglikana prokariota, dvije
aminokiseline su D konformacije, D alanin i D glutamin.

2
DAP- diaminopimelinska kiselina
14
MICRO
BIOLOGY

Stjenka G+ bakterija

Oko 90 % čini peptidoglikan. Peptidoglikanska mrežica je višeslojna, u prosjeku oko


20 slojeva. G+ stjenka osim peptidoglikana obično sadrži i jednu drugu molekulu
teihonska kiselina – jednistvena za prokaryota. Teihonska kiselina je kiseli
polisaharid koji predstavlja polimer glicerolfosfatne ili ribitolfosfatne kis., koje su
međusobno povezane esterskom vezom. Aminokiseline poput D alanina ili šečer
glukoza vezani su za glicerol ili ribitol. Molekule teihonske kiseline kovalentno su
vezane za peptidoglikanske lance. Ukoliko su ove molekule vezane za membranske
lipide, takva kiselina se naziva lipoteihonska kiselina. Završeci molekula teihonske
kiseline strše izvan stijenke pa i kapsule prokariota.
Funkcije teihonske kiseline:
• važna je u održavanju strukture stijenke, buduči da ima negativan naboj
doprinosi negativnom naboju stanične stijenke,
• moguče je da regulira prolaz katjona kroz stjenku,
• smatra se da učestvuje u rastu stanične stijenke.

15
MICRO
BIOLOGY
Dijagram peptidoglikanske mrežice Staphylococcus aureus . G = N-acetyl-glucosamine; M = N-acetyl-
muramic acid; L-ala = L-alanine; D-ala = D-alanine; D-glu = D-glutamic acid; L-lys = L-lysine

16
MICRO
BIOLOGY

V. GRAM NEGATIVNA STIJENKA


Stjenka G- bakterija je višeslojna i kompleksnije građena u odnosu na stijenku G+
bakterija. Osim sloja peptidoglikana ona sadrži još jedan vanjski sloj koji se naziva
vanjska membrana. Između plasmamembrane i vanjske membrane nalazi se
periplazmatski prostor u kojem se nalazi 1-2 sloja peptidoglikana. Stijenka G-
bakterija sadrži 5- 10 % peptidoglikana, ona nema teihonsku kiselinu. Umjesto nje u
sastavu stijenke nalaze se 2 vrste molekula jedinstvene za G- bakterije, to su
LIPOPOLISAHARIDI I LIPOPROTEINI. Lipopolisaharidi (LPS) su u sastavu vanjske
membrane, dok lipoproteini povezuju vanjsku membranu sa peptidoglikanskim
slojem. G- bakterije su osjetljivije na mehanička oštećenja u odnosu na G+ zbog
male količine peptidoglikana. Veza između vanjske membrane i peptidogilkana
pomoču lipoproteina je tako čvrsta da se stijenka izdvaja kao cjelina. Lipidni dvosloj
vanjske membrane ima asimetričnu građu, u vanjskom sloju su LPS , a u
unutrašnjem fosfolipidi. LPS je karakterističan samo za G- bakterije. Ta jedinstvena
makromolekula građena ja od 3 komponente, jedne lipidne i dvije polisaharidne:
lipid A, središnji polisaharid (polisaharidna jezgra), polisaharidni postranični lanac
(O-specifični bočni lanac ili O-antigen).
Lipi
d A je

Struktura muraminsko kiselinske jedinice peptidoglikana kod E. coli , ovaj tip mureina je prisutan kod G-
bakterija. N-acetylglucosamine (G) and N-acetylmuramic acid (M). Prikačena N-acetylmuramic kiselina je
tetrapeptid, sastavljena od L-ala-D-glu-DAP-D-ala.

bazalna podjedinica LPS, građena od disaharida (N-acetylglikozamin fosfata) za koji


je vezano nekoliko lanaca nepolarnih molekula masnih kiselina (kopionska,
palmatinska , laurinska). Za mnoge toksične efekte patogenih bakterija poput
Salmonella, E.coli, Vibrio cholerae, Pertutis i dr, odgovorne su upravo komponente
LPS-a, osobito lipid A, njegove masne kiseline djeluju kao endotoksini koji primarno
djeluju na makrofage, uskijed čega oni oslobađaju supstanece koje mogu izazvati
šok, groznicu, povišenu temperaturu i dr. simptome bolesti.
Na lipid A vezana je druga komponenta LPS- središnji polisaharid. To je razgranat
polisaharidni lanac sastavljen od 6 C šećera, glukoza, galaktoza i glikozamin kao i dr.
17
MICRO
BIOLOGY
šećeri npr. heptuloza i 2 keto 3 desoksioktant, koji nisu poznati ni u jedne druge
grupe organizama.

O- polisaharid se nalazi na samoj vanjskoj površini stijenke. Njegov lanac čini 40 ili
više repetativnih jedinca, svaka jedinica je građena od šećera heksoze (6C). O-
polisaharid je osnovni površinski antigen G- bakterija, a predstavlja i mjesto
prepoznavanja za vezivanje nekih bakteriofaga. O- antigen je izuzetno varijabilan
kod različitih G- bakterija pa čak i među sojevima iste vrste. Takva varijabilnost
može pretstavljati veliki problem za imuni odgovor organizma. Npr. bakterija E.coli
je normalan stanovnik debelog crijeva čovjeka, ali u slučajevima koloniziranja drugih
područja organizma, najčešče urogenitalnog trakta, cerebrospinalne tekučine može
postati opasan patogen. Na takvim
lokacijama bakterije su
perzistentne upravo zbog
varijabilnosti O- antigena koji
mutira tako brzo iz generacije u
generaciju stvarajući nove tipove
antigena koji ne mogu prepozanti
ranije formirana antitjela.
Vanjska membrana je relativno
propusna za molekule i jone u
odnosu na plasmamembranu,
međutim nije propusna za protone,
enzime i dr. velike molekule, npr.
sprečava izlazak enzima iz
periplazmatskog prostora. U
sastavu vanjske membrane nalaze
se porini - proteinski kanali za
transport malih molekula i jona
(njihov broj kod E.coli je preko 100 000). Največi porini propuštaju molekule mase
5000 D. Porin je transmembranski protein građen od 3 identične proteinske jedinice
(proteinski trimer) koji udruženo formiraju mali kanal prečnika 1nm. Postoji
mehanizam otvaranja i zatvaranja kanala. Razlikuju se specifični i nespecifični porini.
Nespecifični (neselektivni) kanali su ispunjeni vodom i kroz njih prolaze male
molekule, dok specifični imaju specifična vezna mjesta za jedan ili više tipova
molekula. Vanjska membrana je manje osjetljiva na razne detrđente i razgradnju
žučnim solima, ona sprečava ulazak nekih antibiotika.

18
MICRO
BIOLOGY

Funkcija vanjske membrane

Izrazito negativan naboj važan je pri izbjegavanju fagocitoze, ona je barijera za


protone, enzime i neke štetne tvari, detrđente, teške metale. Važna funkcija je
transport materija kroz membranu. Sadrži receptore za bakteriofage i bakteriocidin.

Periplazmatski prostor

Debljina periplazmatskog prostora je od 12 – 15 nm, želatinozne konzistencije (gel)


usljed velike koncentracije proteina. U njemu se nalazi tanak sloj peptidoglikana,
uglavnom su prisutna 3 tipa proteina:
1. prva skupina su hidroliotički enzimi uključeni u degradaciju molekula hrane
(peniciloze, deanoze, fosfataze)
2. drugi tip su transportni (vezani) proteini specifične male molekule koje su
prošle kroz porin i dovode ih do specifičnih proteinskih nosača i kanala u
plasmamembrani.
3. hemoreceptori – proteini uključeni u hemotaksiju (kretanje uslovljava raznim
receptorima)

NETIPIČNE STIJENKE

Predstavnici Mycoplasme nemaju staničnu stijenku te stoga nemaju stalan oblik, pa


su pleomorfne. One prolaze kroz mikrobiološke filtre i dugo su se smatrale virusima.
One mogu preživjeti bez stjenke jer imaju neobično čvrstu plasmamembranu i žive u
osmotski zaštičenim staništima kao sto je npr. unutrašnjost tijela životinje. Neke
mikoplazme imaju sterole (holesterol) koje dodatno učvrščavaju njihovu strukturu.
Archaea nemaju stijenku od peptidoglikana nego od pseudopeptidoglikana kod kojeg
je NAM zamjenjen nekim drugim šećerom i nedostaju D-aminokis. u tetrapeptidnom
lancu. Druge Archaea imaju stijenku
isključivo od polisaharida, proteina,
glikoproteina npr. halobakterije obitavaju u
staništima sa izuzetno visokim salinitetom,
imaju stijenke od glikiproteina. Bakterijske
mutante sa defektnom stijnkom nakon
njihovog izlaganja hemikalijama i
antibioticima nazivaju se L forme (prema
Listerovom institutu u Londonu). Večna L
formi če ponovo sintetizirati svoju stjenku
kada se štetni agens ukloni, međutim neke
če permanentno izgubiti sposobnost
ponovne sinteze stjenke. Zbog njihove
osmotske osjetljivosti L forme je teško
izolirati i indentificirati u većini laboratorija. Mycoplasma
Moguče je da su one odgovrone za neke
19
MICRO
BIOLOGY
infektivne bolesti čiji uzročnik do sada nije izoliran u kulturi. L forme nisu osjetljive
na antibiotike koje djeluju na peptidoglikane poput pencilina.

Oštečenja stanične stjenke

Enzim lizozim koji je sastojak suza, pljuvačke i sluzi katalizira hidrolizu glikozidnih
veza između NAM i NAG u peptidoglikanskom lancu čime se razara G+ stjenka i
dolazi do rasprskavanja bakterijske stanice. Ako se doda osmostski stabilizator i ne
dođe do osmotske lize dobije se loptasta stanica bez stjenke koja se naziva
PROTOPLAST. Ukoliko lizozim djeluje na G- bakterije nastaje SFEROPLAST (ostala je
vanjska membrana). Dodavanjem supstance EDTA, može se od sferoplasta dobiti
protoplast. Sferoplast i protoplast rasprskavaju se u vodi i u vrlo razrijeđenim
rastvorima soli i šećera. Neki antibiotici npr. pencilin onemogučavaju formiranje
poprečnih peptidnih veza i mostova i na taj način sprečavaju sintezu stanične
stjenke. G- bakterije su mnogo osjetljive na ovaj antibiotik jer je njihova membrana
otporna na ovaj antibiotik.

20
MICRO
BIOLOGY

VI. SINTEZA STANIČNE STIJENKE


Tokom rasta bakterijske ćelije za vrijeme
procesa njene diobe novosintetizirane
glikanske jedinice ugrađuju se u postojeću
stijenku da se ne bi narušio integritet stanice.
Taj proces odvija se na različitim mjestima kod
koka i bacila. Sinteza nove stijenke kod koka
odvija se samo na jednom mjestu tj. one imaju
samo jednu zonu rasta, dok bacili imaju
nekoliko zona rasta. Djelovanjem staničnog
enzima autolizina u makromolekularnoj
strukturi peptidoglikana nastaju sičušni otvori
koji se istovremeno popunjavaju novim
materijalom stijenke. Mjesta spajanja nove i
stare stijenke vidljiva su poput ožiljka na
stijenci G+ bakterija.

Biosinteza peptidoglikana

Cijepanje veza u postoječem


peptidoglikanu i uklapanje
novosintetiziranog peptidoglikana u
nastale otvore odvija se
istovremeno. Kako se taj proces
nastavlja, povečava se volumen
ćelije tj. dvostruko se povečava
njena dužina i konačno se formira
septum (poprečna pregrada) čime je
dioba stanice završena. Većina
spoznaja o biosintezi peptidoglikana
bazirana je kod Staphylococcus
aureus. Lipidni nosać – bactoprenol
učestvuje u sintezi stjenke.
Bactoprenol je izoprenoidni alkohol i
ima 55 carbonova atoma, koji je
fosfodiesterskom vezom vezan za
NAM na koji je zakačen peptidni
most, na koji se potom veže NAG.
Bactoprenol omogučava transport
glikanske jedinice kroz hidrofobni dio
lipidnog matriksa membrane, gdje
če se ona potom ugraditi u zoni rasta
stjenke. Nakon ugradnje glikantetrapeptida u rastuču stjenku bactoprenol se ponovo

21
MICRO
BIOLOGY
vrača kroz membranu u citoplazmu gdje kupi novu prekurzorsku jedinicu stjenke.
Završna faza u sintezi stijenke je poprečno umnožavanje tj. formiranje peptidne veze
između susjednih mureinskih lanaca. Taj proces se naziva transpeptidacija.
Antibiotik pencilin inhibira transpeptidaciju usljed čega dolazi do slabljenja
transpeptidoglikana, lize i smrti bakterijske stanice.

PLASMAMEMBRANA PROKARYOTA
Tanka struktura, koja se nalazi na periferiji prokariota debljine oko 8 nm. Osnovu
membrane čini fosfolipidni dvosloj. Ima trilaminaran izgled, usljed bojenja
osmiumtetraoksidom. Viskozitet membrane odgovara viskozitetu maslinovog ulja,
ona je vrlo dinamična struktura.
Singer i Nicolson – model fluidnog mozaika, prema ovom modelu u lipidnom
matriksu su nepravilno uronjeni proteini koji membrani daju mozaičan izgled. Ca2+ i
Mg 2+ u konbinaciji sa negativno nabijenom glavicom (fosfolipida) stablizuju
membranu, prisutne su vodikove veze i dr. Bakterijska membrana za razliku od
eukariotske ne sadrži holesterol, izuzetak su mikoplasme koje nemaju staničnu
stjenku pa u svojoj membrani sadrže holesterol. Mikoplazme ne mogu sintetizirati
holesterol, nego ga uzimaju iz sredine ili iz hranjive podloge. Membrana nekih
prokariota ipak sadrži HOPANOIDE koji su strukturno slični holesterolu pa se smatra
da imaju i takvu funkciju, tj. da učvršćuju dodatno membranu. Proteini u citoplazmi
prema rasporedu mogu biti: integralni (transmembranski) i periferni, a ugljeni hidrati
su vezani na vanjskoj strani za lipide i proteine.

Membrana Archaea

Membranski lipidi arhea hemijski


su jedinstveni. Za razliku od
membranskih lipida eukariota,
kod kojih su masne kiseline
vezane esterskom vezom, u
arhea su hidrofobni bočni lanci
povezani lanci povezani eterskom
vezom. Umjesto masnih kiselina,
lipidi arhea sadrže duge lance
hidrocarbona, koji su građeni od
repetitivnih jedinica izoprena.

Funkcija plasmamembrane

Plasmamebrana je izuzetno organizirana struktura koja je izuzetno fleksibilna, to je


vitalna struktura. Ona obavlja mnoštvo funkcija koje kod eukariota obavljaju mnoge
organele. Funkcije plasmamembrane :
1. okružuje stanicu i odvaja je od okoline,
2. obavlja transport u stanicu i iz stanice,

22
MICRO
BIOLOGY
3. mjesto je obavljana značajnih metaboličkih procesa (respiracija, fotosinteza,
sinteza lipida i stanične stijenke, replikacija bakterijskog hromosoma i učešće
u diobi stanice)
4. sadrži specifične receptore kojima bakterija otkriva signale iz okoline i
odgovara na njih,
5. transport tvari kroz membranu:
• pasivni i aktivni transport,
• pasivni transport: osmoza, olakšana i prosta difuzija,
• tvari topive u lipidima: O2, CO2, steroidni hormoni,
• olakšana difuzija

Permeaze – nosaći. Največi broj bakterija izlučuje ekstracelularne enzime koji


razgrađuju polimere koji se permeazama unose u bakterije.

Pasivni transport

Osmoza je difuzija H2O kroz membranu, ovisi o relativnoj koncentraciji otopljenih


tvari u citoplazmi i ekstracelularnom prostoru. Većina bakterija obitava u
hipotoničnoj otopini, tj. koncentracija otopljenih tvari je do 1000 puta veća u
citoplazmi nego u spoljašnjoj sredini. Ona može akumulirati vodu zahvaljujuči ć.
zidu, a ako pređe tu granicu stanica bubri, a taj proces se naziva PLAZMOPTIZA. U
hipertoničnoj otopini stanica se smežura – PLASMOLIZA.

Aktivni transport

Većina molekula u bakterijsku stanicu ulazi aktivnim transportom. Energija za aktivni


transport potiče od ATP-a i protonske sile. Isključivo se aktivni transport odvija se
kroz proteinske nosače , postoje tri načina aktivnog transporta: uniport, symport i
antiport.

Translokacija grupe (premještanje grupe)

To je mehanizam transporta jednistven za prokariote, to je proces u kojem se


supstanca tokom transporta kroz membranu hemijski modificira. Najbolje je
proučena translokacija šećera kod E.coli, šećera glukoze, manoze, laktoze, NAG i β
glukozida, a naziva se fosfotransferazni sistem. Kod E.coli on uključuje 24
proteina od kojih 5 proteina učestvuje u translokaciji šećera glukoza. Energija za
odvijanje translokacije P-skupine dobija se hidrolizom jednog ključnog
intermedijarnog jedinjenja = fosfoenol piruvat. Proteini fosfotransferaza sistema
primaju fosfatnu skupinu od donora i kaskadno se fosforiliziraju, tj. prenose je od
jednog do drugog proteina u sistemu predajuči je zadnjem proteinu u nizu. To je
zadnji protein, npr. EnzIIc, koji je transmembranski protein i koji transportira a
ujedno i fosforilizira šećer glukozu. Kada transportovana supstanca uđe u stanicu
23
MICRO
BIOLOGY
doći če do njene defosforilizacije ili može da učestvuje u metabolizmu glukoza 6
fosfata. Glukoza 6 fosfat može ući u stanicu jer ne postoji elektrohemijski gradijent
za tu supstancu.
Translokacija grupe je veoma važan način transporta u slučaju kada je u okolini
malo hranjivih materija. Jonofori su produkti sinteze nekih bakterija koji djeluju
letalno na neke mikroorganizme. Ugrađuje se u kompetitorsku vrstu, to su hidrofobni
polipeptidi u formi kanala ili mobilnih nosaća. Neki antibiotici su jonofori npr.
vankomicin , kanal za jone kalija, koji kada se ugradi u plasmamembranu bakterije
omogučava isticanje kalija iz bakterije, zatim tirocin – proteinski kanal za
monovalentne katjone, gramicidin – za H+ jone. Svi joni koji prolaze kroz jonofore
transportuju se pasivnim transportom.

Mesosomi

Invaginacije (ubori) plasmamembrane


u obliku vezikula, cjevčica ili lamela.
Obično se nalaze blizu mjesta gdje se
stanica dijeli. Unatoč višegodišnjim
istraživanjima funkcija im nije
poznata. Moguče je da učestvuju u
stvaranju poprečne pregrade i
pričvrščenju bakterijskog hromosoma,
i njihovoj distribuciji u stanice
potomke. Neki znanstvenici smatraju
da mesosomi učestvuju u sintezi ATP-
a i izlučivanju enzima izvan stanice.
Moguće je da su mesosomi artefekat,
tj. hemijski različiti dijelovi membrane
koji prilikom izrade preparata za EM,
fiksativom bivaju prikačeni.
Unutarmembranski sistem je
kompleksan i razvijen kod
fotosintetskih bakterija,
cyanobakterija i purpurnih bakterija,
nitrofiksatora, kao i kod bakterija sa
visokim stupnjem invaginacije
plasmamembrane. Invaginacije plasmamembrane povečavaju aktivnu, odnosno
reaktivnu površinu i obavljaju sve funkcije koje inače kod eukariota obavljaju
organele.
24
MICRO
BIOLOGY

25
MICRO
BIOLOGY

VII. POKRETLJIVOST PROKARIOTA

Većina pokretnih prokariota se kreče pomoču specijalnih lokomotornih organela –


bičeva, neke bakterije kreču se klizeči po podlozi, zahvaljujuči fleksibilnoj staničnoj
stijenci, a spirohete se kreču pomoču fibrila ili aksijlnih niti , dok neki vodeni
mikroorganizmi regulišu svoj položaj u vodi pomoču gasnih (plinskih) vakuola.

FLAGELE (BIČEVI)

Karakteristični su za većinu pokretnih prokariota. To su dugački i tanki izdanci na


površini bakterijske stanice, čiji je jedan karja pričvrščen za stanicu. Mogu se uočiti
specijalnim bojenjem u svjetlosnom mikroskopu u mikroskopijom u tamnom vidnom
polju dok se u nativnim preparatima bakterija ne vide. Na osnovu razmještaja bičeva
razlikuju se 4 tipa:
1. monotrihan – imaju jedan bič na jednom polu,
2. amfitrihan – bakterija ima dva biča na dva suprotna pola
3. lofotrihan – bakterija ima čuperak bičeva na jednom polu
4. peritrihan – bičevi raspoređeni na cjeloj površini bakterijske stanice
Bič je obično duži od stanice, nekada i do nekoliko puta.

Struktura biča

Flagela nije linearna već je zavojitog oblika i njeni valovi pokazuju sepcifičnu talasnu
dužinu za određenuz vrstu bakterija. Bić je građen od tri osnovne strukturne
komponente:
• bazalno tjelo
• kvačica
• filament
Bazalno tjelo učvršćuje bič za staničnu stijenku i plasmamembranu bakterija, ono je
djelom ugrađeno u plasmamembranu , a djelom u staničnu stijenku. Sastoji se od
sistema prstenova koji su međusobno povezani drškom. Gram- bakterije imaju u
bazalnom tjelu dva para prstenova, tzv. vanjski i unutrašnji, dok G+ bakterije imaju
samo jedan par prestenova tzv. unutrašnji.
26
MICRO
BIOLOGY
Kvačica je koljenasti pregib (koljeno) koje je građeno od različitih proteina i funkcija
mu je da povezuje bazalno tjelo sa filamentom.
Filament tj. Nitasti dio bića. Filament ima izgled šupljeg cilindra čiji su zidovi građeni
od proteina flagelina. Flagelinske podjedinice su spiralno ljevoruko poredani u
filament. Flagelarni proteini značajni su u identifikaciji nekih vrsta bakterija.

Pokretanje bičeva

Bič je polukruta struktura koja se ne savija več se pokreče rotacijom bazalnog tijela
slično propeleru, tako da nastali snop tekučine gura bakteriju kroz vodu. Dva
unutrašnja prstena bazalnog tijela djeluju kao rotor i stator, pa se često nazva
flagelarni motor. Za razliku od bića prokariota bić eukariota je složenije građe i
prekriven je plasmamembranom a pokreče se savijanjem. Brzina kretanja
bakterijskog biča je oko 200 revolucija u sekundi, a to je 12 000 obrtaja u minuti
pomoču koje bakterija može preči preko 10 puta svoju dužinu.

Rast flageluma

Za razliku od životinjske dlake flagelum raste od vrha ( iz tog razloga je šupalj).


Sintetizirane na ribosomima flagelinske podjedinice se provlače kroz šupljinu cilindra
i slažu zavojito na vrhu filamenta. Nastanak filamenta od proteinskih podjedinica
odvija se mehanizmom koji se naziva samosastavljanje. Taj proces je karakterističan
i za nastanak virusnih čestica. Ukoliko se dio filamenta ošteti imaju sposobnost
regeneracije.

27
MICRO
BIOLOGY

AKSIJALNI FILAMENT (FIBRIL, PERIPLAZMATIČNI FLAGELUM)

Karakterističan je za spiralne bakterije – Treponema pallidum (uzročnik sifilisa). Na


jednoj stanici može biti od 2 do preko 100 fibrila. Ultrastruktura fibrila slična je
flagelumu, ima kvačicu i par diskova. Svaki fibril je jednim krajem zakačen za jedan
pol stanice i zatim je omotan oko spiralnog protoplazmatičnog cilindra do oko 2/3
njegove dužine. Protoplazmatični cilindar je sadržaj stanice omeđen
plasmamembranom i staničnom stijenkom. I aksijalni filamenti i protoplazmatični
cilindar okruženi su troslojnim vanjskim omotačem. Ukoliko oba aksijalna filamenta
rotiraju u istom smijeru protoplazmatični cilindar če se rotirati u suprotnom smijeru,
a suprotno od njega rotira se vanjski omotać.

FIMBRIJE I PILI

Strukturno su slični flagelumu, ali ne služe za kretanje prokariota. Građeni su od


proteina pilina. Fimbrije su znatno krače i
brojnije od flagela, proteinske su prirode i
nemaju ih sve bakterije, to je genetičko
svojstvo. Smatra se da fimbrije slično
kapsuli posreduju u prijanjanju bakterija za
različite površine (Neisseria gonorrhoeae).
U vodenoj sredini mikrobi učestvuju u

28
MICRO
BIOLOGY
formiranju biofilmova (npr. u crijevima). Oni također učestvuju u formiranju pelikule
na površini tečnosti.
Pili su struktruno slični fimbrijama, ali znatno duži i malobrojniji. Na površini stanice
ima ih samo 1 ili nekolicina. Neki od njih uključeni su pričvrščavanju za podlogu (npr.
Helicobacter pillori). Također smatra se da služe kao receptori za određene tipove
virusa. Tzv. konjugacioni (sex) pili učestvuju u procesu konjugacije tj. mehanizma
prenosa gena među bakterijama.

HEMOTAKSIJA BAKTERIJA

To je kretanje organizma uslovljeno prisustvom određene hemikalije. Razlikuju se


dva tipa hemotaksije : pozitivna – kretanje prema hemikaliji potrebnoj organizmu i
negativna – kretanje od hemikalije koja je štetna za organizam. Atraktanti su
hemikalije koje uzrokuju pozitivnu, a repelenti uzrokuju negativnu hemotaksiju.
Hemotaksija predstavlja neku vrstu primitivnog nervnog odgovora na podražaje iz
okoline. Bakterijska hemotaksija može se demonstrirati uranjanjem staklene kapilare
napunjene atraktantom u suspenziju pokretnih bakterija koja ne sadrži atraktant, u
kapilari je podešen hemijski gradijent atraktanta tj.koncentracija atraktanta se
postepeno smanjuje od vrha ka dnu kapilare. Ubrzo če koncentracija bakterija
unutar kapilare biti mnogo puta veeča nego u okolnom mediju, međutim ako je u
koncentraciji repelent, situacija če biti obrnuta. Budući da se bakterije brzo kreću za
posmatranje pojednićnih bakterijskih stanica konstruisan je «tracking» mikroskop.
Kretanje bakterije naprijed nastaje kada se flagela rotira u smijeru suprotnom
kretanju kazaljke na satu (jer je ljevoruko namotana). Kada su u pitanu peritrihne
bakterije , one se kreču naprijed kada se flagele udruže u flagelarni snopić i zajdno
rotiraju u smijeru suprotnom kretanju kazaljke na satu. Snopići se rastavljaju na
pojedinačne flagele, smanjuje se brzina kretanja bakterije i dolazi do zaokreta.

Mehanizam hemotaksije

Bakterije imaju specifične


senzorne proteine
(hemoreceptore) za detekciju
atraktanata i repelenata koji
prate promjenu koncentracije
hemikalije tokom kretanja
bakterije. Takvi senzorni
proteini nazivaju se MCP
( metil prihvačajući
hemotaksićni proteini) ili
transducenti kod E. Coli. Ti
proteini su transmemebranski
receptrni proteini koji ne utiću
direktno na rotaciju flagele
več posredno preko niza
citoplazmatičnih proteina
(CHW) tako da svi ti proteini
zajedno čine hemosensorni

29
MICRO
BIOLOGY
sistem. Kompletan proces je tako efikasani brz da od detekcije hemikalije tj. stimulusa , pa
do odgovora flagelarnog motora protekne 200 milisekundi ( 200 * 10 -6ms). Transduceri
imaju vezna mjesta za jedan ili više atraktanata, ali isto tako i repelenata , npr. E.coli – TAR-
transducer ima vezna mjesta za aspartat i maltozu, i repelente teške metale kobalta i nikla.
Metiliranje (demetiliranje) molekule transducera indirektno određuje kretanje flageluma.
Npr. metilacija TAR-transducera uzrokuje da protein CheW fosfolizira protein CheY, koji
potom direktno utiče na paljenje flagelarnog motora tj. Kretanje flageluma u smijeru
suprotnom kazaljki na satu. Protein CheB služi za postepeno demetiliranje TAR- transducera,
dok protein CheZ utiče na fosforilaciju proteina CheY tj. defosforilizira ga.

30
MICRO
BIOLOGY

VIII. STANIČNE INKLUZIJE (UKLOPINE)


Rezervne tvari bakterija pohranjuju se unutar stanice u obliku granula koje nazivamo
inkluzije. Razne bakterije pohranjuju različite tvari, ali one uvijek predstavljaju
rezervne energetske i rezervne gradivne tvari. Neke od inkluzija vidimo svjetlosnim
mikroskopom, i to nakon specijalnog bojenja, dok se inkluzije dobro uočavaju u EM-
u. Prokarioti kao rezervne materije pohranjuju ugljične hidrate, lipide, anorganske
fosfate u polimeričkoj formi, elementarni sumpor, magnetit, enzime i dr. Neke
uklopine su slične za veliki broj bakterija, dok su druge inkluzije specifične za
određene vrste bakterija, pa se u tim slučajevima mogu koristiti kao taksonomski
karakter. Većina inkluzija je okružena tankom neunitatarnom (od unitmembrana –
junit) membranom (ovojnicom).

INKLUZIJE POLI Β BUTERNE KISELINE

Takve inkluzije ima veliki broj prokariota, dok ih nemaju eukariote. U EM-u vide se
kao svjetle granule, a u svjetlosnom mikroskopu nakon specijalnog bojenja sudan
crnim. To su uklopine masti i predstavljaju osnovnu rezervu energije i ugljika u
stanici. Monomere tj. β buterna kiselina povezana sa esterskom vezom u dugački
polimer PBH (poli β hidroksibutrna kiselina), čiji agregati formiraju inkluzije.
Zajednički naziv za te polimere je poli β hidroksi alkanati – PHA. Buduči da su PHA
plastične kozistencije, posebno su interesantni u komercijalne svrhe jer su bio
razgradljivi i mogu zamjeniti sintetičku plastiku koja se danas koristi , a koja je
uglavnom biološki nerazgradljiva. Danas se u svjetu već proizvode takvi mikrobni
polimeri kao zamjena za sinetičku plastiku i poznati su kao mikrobna plastika. Jedan
od prvih proizvoda BIPOL dobiven je u Velikoj Britaniji iz bekterije Alcaligenes
eutrophus, za čiji se rast kao supstrat koristila glukoza. Takva mikrobna plastika je
već stigla do potrošača kao ambalaža za šampone

METAHROMATSKA ZRNCA (POLIFOSFATNE GRANULE)

Predstavljaju rezerve anoorganskih fosfata (za sintezu ATP-a i nukleinskih kiselina).


Iz razloga što se metilensko plavim boje crveno, nazivaju se volutenska
(metahromatska zrnca). U bakterija Cyanobacterium diphteriae te grnule se
dugačke i karakteristične te služe za njenu identifikaciju.

ZRNCA SUMPORA (S)

Elementrani sumpor često se akomulira u stanici u obliku krupnih granula. Po


potrebi se sumpor oksidira do sulfata. Te oksidacije su vezane za jedan od procesa
energetskog metabolizma , kao i jedan od procesa fotosinteze. Takve granule su
velike i mogu se uočiti u svjetlosnom mikroskopu. Granule elementarnog sumpora
ostaju u ćeliji sve dok je prisutan izvor redukcije, međutim, smanjenjem izvora
redukcije sumpor se oksidira do sulfata, a granule polahko išćezavaju kako se
reakcija nastavlja. Zrnca sumpora služe kao rezerva energije ali i za biosintetičke
procese u ćeliji.
31
MICRO
BIOLOGY

KARBOKSIZOMI

Karboksizomi su poligonalne inkluzije koje sadrže enzim ribuloza 1,5 –


bifosfatkarboksilaza – RUBISCO. Taj proces je neobično važan za proces fotosinteze
jer katalizira fiksaciju CO2, pa ga osim kod viših biljaka nalazimo i kod bakterija.
Nađen je kod Cyanobacteria, Thyobacillusa i bakterija nitrifikatora.

POLISAHARIDNA ZRNACA (GLIKOGEN I ŠKROB)

Može se dokazati rastvorom joda – Lugolovim reagensom, gdje se boje crveno


smeđe ili modro. Predstavljaju rezerve energije i ugljika.

MAGNETOSOMI

Su intracelularne kristlane čestice magnetita (Fe3O4) u stanicama uglavnom


akvatičnih bakterija i nekih eukariotskih algi. Takve stanice su dipoli i reagiraju na
magnetno polje. Bakterije koje produciraju magnetosome imaju magnetotaksiju tj.
orjentaciju i kretanje duž silnica geomagnetnog polja. Magnetosomi su okruženi
membranom, građenom od fosfolipida, proteina i glikoproteina, a kod različitih
bakterija imaju različit oblik od kavadratnog do šialjatog. Aquaspirillium
magnetotaxicum – prva magnetotaksična bakterija istražena u kulturi. Kod nje su
uočeni kockasti magnetosomi. Sve magnetotaksične bakterije su G- bacillusi ili koki,
nađeni u sedimentima širom svijeta. U sjevernoj hemisferi dominiraju bakterije koje
se orijentiraju i migriraju prema sjeveru, odnosno prema jugu. Magnetotaksija je
jedan vid kretanja prokariota.

32
MICRO
BIOLOGY

MV-4 cell with magnetosomes and polyphosphate and sulfur granules.

Magnetotactic bacterium from the Chiemsee, Bavaria, Germany (Biomagnetism


Group, University of Munich).
Dark blobs are sulfur granules.
33
MICRO
BIOLOGY

PLINSKE ILI GASNE VAKUOLE

Takve vezikule produciraju mnogi akvatični prokarioti: cianobakterija, neke purpurne


i zelene fototrofne bakterije i neke archaea mogu se uočiti kako u svjetlosnom tako i
elektronskom mikroskopu. Te uklopine sadrže plin i okružene su krutom
proteinskom membranom (2nm) koja je nepropusna za vodu, ali je propusna za
plinove. Dvije vrste proteina grade tu membranu. Sastav plina u vezikuli je isti kao u
spoljašnjoj sredini, međutim pritisak tog plina je P=1 atm. Plinske vezikule imaju
specifičan vretenast oblik, a kod različitih vrsta prokariota su različitog broja i
dužine. Duge i tanke vezikule nađene su u bakterija iz velikih dubina, a kratke i
debele iz gornjih slojeva vode. Ove inkluzije služe za održavanje stanice na
optimalnoj dubini vode, tj. u optimalnim ekološkim faktorima potrebnim za
fotosintezu.

PIGMENTI U BAKTERIJA

Sposobnost sinteze pigmenata je genetički uvjetovana. Bakterije tvore pigmente iz


grupe karotenoida, to su najčešće Nocardia, Sarcina, Corinobacterium i dr. Pigmenti
su sekundarni metaboliti kojio štite stanicu od vidljivog i UV dijela spektra.

ENDOSPORE BAKTERIJA

Neke bakterije produciraju specijalne strukture unutar svoje stanice koje se nazivaju
endospore. Takve bakterije nazivaju se sporogene. Endospore su dehidrirane
strukture koje imaju veoma debeo i nepropustan omotač, i drugačiji sastav
citoplazme u odnosu na vegetativni oblik. Sporogene bakterije u svom životnom
ciklusu imaju vegetativni i sporogeni stupanj. Endospore su izuzetno otporne na
visoke temperature, isušivanje, radijaciju, nedostatak hranjivih tvari, , toksične
hemikalije i dr. u odnosu na vegetativne ćelije. Sporogene bakterije su uglavnom u
tlu (Bacillus, Clostridium). Promjer i raspored endospore karakterističan je za vrstu
bakterije. Položaj endospore može biti terminalan, subterminalan i/ili centralan, a
oblik uglast ili ovalan. Promjer endospore može biti jednak promjeru stanice, te
manji ili veči od njega. Otkriče endospora bilo je veoma značajno za razvitak
odgovarajučih sterilizacijskih metoda. U svjetlosnom mikroskopu vide se kao bijele
tačkice, a boje se specijalnim metodama bojenja.

Struktura endospore veoma je kompleksna i višeslojna. Na samoj vanjskoj površini


nalazi se egzosporium, zatim sporin omotač od jednog ili više slojeva proteina u vidu
traka, zatim cortex-kora koja predstavlja slabo povezanu peptidoglikansku mrežu.
Centralni dio egzospore naziva se jezgra ili srž koju čini njena ćelijska stijenka,
plasmamembrana, nukleoid, ribosomi, različite vrste RNK, različiti enzimi i
nekoličina malih molekula. Supstanca jedinstvena za endospore je dipikolinska
kiselina smještena u jezgri koju ne sadrže vegetativni oblici. U endosporama je
34
MICRO
BIOLOGY
nađena visoka koncentracija kalcijevih jona, koji u konbinaciji sa dipikolinskom
kiselinom formiraju kalcijevdipokolinat i čini 10% suhe tvari endospora. To
jedinjenje kao i činjenica da se tokom sporogeneze uklanja voda tumači otpornost
endospora na visoke temperature. To je genetički determiniran proces i zapravo
predstavlja jedan vid diferencijacije stanice.

U predstavnika roda Bacillus oko 200 gena uključeno je u sporulaciju, zovu se


sporogeni. Sporulacija se odvija u sljedečim etapama:
Faza 1 – nakon replikacije bakterijskog ˝hromosoma˝ dolazi do postupnog
zgrušavanja molekule DNK
Faza 2 – invaginacijom plasmamembrane formira se sporin septum
Faza 3 – invaginacija se i dalje povečava sve dok sporin septum ne okruži protoplast
buduče spore.
Faza 4 – u ovoj fazi nastala je čeona spora čiji su hromosom i citoplazma okruženi
dvostrukom membranom. Između dva sloja membrane formira se prvobitni korteks
od slojeva peptidoglikana, a oko vanjske membrane se stvara debeli proteinski
omotač, egzosporium. Ca se postupno inkorporira u unutrašnjost spore. U
posljednjem stupnju su formirani sporini omotaći.
Sazrijevanjem endospore dolazi do lize vegetativne stanice i izlaska endospora iz
majke stanice. Na eodređeni ekološki stimulus dolazi do inhibiranja sinteza proteina
vegetativnih oblika, a aktiviranja sporogena.
Transformacija vegetativne stanice u sporangiju traje 6-8 sati. Spore su dormantne ,
mogu jako dugo da opstanu (nekoliko hiljada pa i do milion godina). Germinacija je
prelazak spore u aktivnu vegetativnu stanicu, traje oko 1,5 sat. Odvija se u 3 faze:
1. aktivacija,
2. prava germinacija,
3. tvorba vegetativne stanice

35
MICRO
BIOLOGY

Prekidanje dormantnosti endospore odvija se u prisutnosti specifičnog simulusa koji


se naziva germinacijski agens (NK, hrana, sol...) . Germinacijski agens stimulira
formiranje hidrolitičkog enzima od strane sporine membrane. Taj enzim razgrađuje
korteks i time se germinacijski kanal čime je srž izložena vodi. Kako srž rehidrira i
uzima hranjive sastojke ona počinje izrastati iz sporinog omotača i na kraju se
pretvara u potpuno formiranu vegetativnu stanicu.
Egzospore bakterija iz roda Methylosinus i sojevi Rhodomycrobium vanielli imaju
egzospore koje se formiraju u vidu pupa na kraju vegetativne stanice. Njihova
funkcija je kao i u endospora.

36
MICRO
BIOLOGY

GENOM PROKARIOTA
Prokariota i eukariota se prvenstveno razlikuju po načinu na koji je genetički
materijal upakovan u stanicu. Eukarioti imaju 2 ili više hromosoma koji su smješteni
u nukleusu. Genom prokariota je prstenasta DNK poznata kao «bakterijski
hromosom». Hromosomi su linearni u specifičnoj interakciji sa histonima, iako
genom prokariota nema takvu strukturu uobičajno je da se koristi termin
«hromosom». Veličina genoma zavisi od vrste prokariota. Najmanje bakterije
Mycoplasme imaju najmanju molekulu DNK.
Genom je skup gena u jednoj stanici u haploidnom broju. Bakterijska stanica je
haploidna tokom čitavog života, nema smjene diploidne i haploidne generacije.
Područje u kojem je smješten genetički materijal naziva se NUKLEOID. Iako nije
obavijen membranom nukleoid je vidljiv kao posebna granularna (vlaknasta)
struktura u EM-u, ali i u svjetlosnoj mikroskopiji nakon bojenja. U tom području nema
ribosoma je nukleoid vjerovatno u galertnom stanju. Da bi se molekula DNK mogla
smjestiti u bakterijsku stanicu ova izuzetno velika molekula (1000 puta duža od
stanice) je jako namotana i zbijena tj. superspiralizovana vjerovatno uz pomoč
određenih proteina koji ne liče histonima. Kod bakterija super spiralizacija je
negativna, tj. DNK se uvrče oko svoje ose u smijeru koji je suprotan ljevorukoj spirali.
Pomoču specifičnog enzima – DNK giraza ili topoizomeraza II koji uzrokuje prekid oba
lanca DNK i na kraju njegovo ponovno spajanje. Drugi enzim, topoizomeraza I
desipralizira supernamotanu molekulu DNK, i koji uzrokuje prekid u samo jednom
lancu dvostruke spirale i njegovo provlačenje kroz molekulu i na kraju ponovno
ljepljenje tog lanca čime se dobije prstenasta molekula DNK.
Djelovanjem navedenih enzima molekula DNK se naizmjenično despiralizira i
spiralizira što je neophodno za njeno spiraliziranje u bakterijsku stanicu kao i

37
MICRO
BIOLOGY
despiraliziranje, što je neophodni za transkripciju i translaciju. Neki antibiotici kao
npr. nalidniska kiselina i novobicin inhibiraju djelovanje topomeraze II.

Sada poznajemo potpunu genomsku sekvencu kod preko 60 različitih bakterija, ali je
mnogo više genoma upravo u procesu sekvenciranja. Prvu potpunu sekvencu bilo
kojeg genoma objavila je grupa autora 1995. godine kod bakterije Haemophilus
influenzae koja je čest stanovnik respiratornog sistema čovjeka. Genom ove
bakterije sadrži 1,8 x 106 parova baza, 1,8 megabaza, što je za polovinu manje od
E. Coli. Genom Mycoplasma sadrži samo 1580 kilobaza, te vjerovatno predstavlja
minimum komplet gena potreban za održavanje organizma koji se sam razmnožava.
Mnogi geni koji kodriaju komponente biosintetičkih puteva nalaze se u genomu
Haemophylusa, ali nedostaje kod Mycoplasmi što je odraz njihovog ograničenog
metabolizma. Od 470 gena, genom mikoplazmi sadrži 150 gena čija je funkcija
nepoznata. Tako i u najjednostavnijoj stanici ostaje da se odredi biološka funkcija
mnogih gena.
Genomska sekvenca Archaea – e Methanococcus jonoscii objavljena 1996 godine
omogučila je značajan uvid u evolucijske odnose između arheja , bakterija i
eukariota. Genom ove arheje je veličine 1,8 megabaza, ali je samo 1/3 slijedova
gena za kodiranje proteina srodna sa poznatim genima bakterija ili eukariota, što
upučuje na posebnost genskog sastva arheja. Iako je E.coli omiljeni organizam
molekularne biologije, njen genom nije bio potpuno sekvenciran sve do 1997 dod.
Njena DNK ima 4,6 x 106 baznih parova i kada bi se ispravila bila bi duga 1mm, dok
je cijela bakterija dužine 1-2 µm. Od ukupnih 288 gena, funkcija 40% njih nije
poznata. Genomsko sekvenciranje nam pokazuje da se još mnogo toga mora naučiti
38
MICRO
BIOLOGY
o staničnoj biologiji prokariota, pa čak i u jednog tako intenzivno istraživanog
organizma kao E. Coli.
Brzina diobe bakterijske stanice veča je od brzine replikacije molekule DNK tako da
se u rastučoj bakteriji može naći više kompletnih ili nekompletnih molekula
hromosoma. Da bi se osigurala kompletna kopija DNK za svaku stanicu, kćerke nove
replikacije DNK počinju prije nego što je prethodna replikacija završena.
Molekule DNK u procesu replikacije prvi je izučavao Kerns 1963. godine uzgajajući E.
colie u prisutnosti radioaktivnog timidina. Umnožavanje prokariotske DNK počine na
jedinstvenom mjestu bakterijskog hromosoma, zvanog ishodište (origin). Ishodište
replikacije je građeno od 245 parova baza čiji dijelovi služe kao vezna mjesta za
proteine potrebne za inicijaciju replikacije DNK. Replikacija prstenaste DNK je
dvosmijerna ili bidirekciona tj. od ishodišta se kreču dvije replikacijeske viljuške u
oba smijera duž hromosoma sve dok se ne kopira cijeli hromosom. Kako se ove
viljuške pomjeraju duž hromosoma formira se struktura u obliku grč. slova teta θ, pa
se ovakav tip replikacije često označava θ- replikacija. Replikacija se završava
susretom dvije replikacijske viljuške na suprotnoj strani hromosoma pri čemu
nastaju dva identična hromosoma. Postoje dokazi da je replikacijski aparat vezan za
plasmamembranu što upučuje na zaključak da se sama DNK kreče kroz fiksirani
replikacijski aparat, umjesto da se replikacijska viljuška kreče duž DNK.

39
MICRO
BIOLOGY
Proces replikacije DNK je složen, učestvuje oko 30 različitih proteina i odvija se u 4
stupnja:
1. ključni korak predstavlja vezanje inicijacijskog proteina za specifičan slijed
baza unutar ishodišta. Enzimi helikaze uz pomoč topoizomeraza odmotaju
dvostruku spiralu. Proteini koji se vežu za jednolančanu DNK =SSP (single
strained proteins) omogučavaju da lanci DNK ostaju jednostruki.
2. Pomoču replikacijskog enzima DNK polimeraze III vodeči lanac (5' – 3')
sintetizira se kontinuirano. Za sintezu zaostajučeg lanca (3' – 5') najprije enzim
primaza u saradnji sa proteinima primazomima sintetizira kratke odsječke DNK
(RNK početnice) duge oko 10 nukleotida na koje se nadovezuje nukleotid
pomoču DNK polimeraze III. Nastali odsječci dužine od 1000-2000 nukleotida
nazivaju se okazaki fragmenti.
3. Kada je većina okazaki fragmenata sintetizirana DNK polimeraza III otklanja
RNK početnice i sintetizira komplementarne DNK odsječke koje če popuniti
nastale praznine.
4. Na kraju se odsječci DNK spajaju pomoču enzima DNK ligaze pri čemu nastaje
lanac u smijeru 3'-5'.
Dok se lanci roditeljske DNK razmotaju, DNK ispred replikacijske viljuške prisiljena je
na rotaciju. Nekontrolisana rotacija bi uzrokovala da se kružne molekule DNK
odmotaju same od sebe, što bi na kraju blokiralo replikaciju DNK. Ovaj problem je
riješen dijelovanjem enzima topomereza koji kataliziraju reverzbilnu transkripcijju i
ponovo spajanje DNK. Topoizomeraza II kida istovremeno oba lanca DNK, a
topoizomeraza I samo jedan. Prekidi nastali djelovanjem ovih enzima služe kao ose
koje omogučavaju da se 2 lanca DNK kalupa slobodno rotiraju jedan oko drugog čme
se replikacija može neometano odvijati bez uvijanja DNK ispred replikacijskih viljuški

40
MICRO
BIOLOGY

PLASMIDI
Plasmidi predstavljaju ekstrahromosomalne genetičke elemente nađene u mnogih
prokariota i nekih eukariota (npr. kvasci). To su male prstenaste molekule koje se
autonmno repliciraju (neovisno od bakterijskog hromosoma). Broj plasmida može biti
različit i određen je genetički ili faktorima okoliša. Veličina plasmida se kreče od 1-

41
MICRO
BIOLOGY
1000 kilobaznih parova ili 1/10 bakterijskog hromosoma, sadrže do 30 gena (max.
100).
Genetička informacija u plazmidima za razliku od bakterijskih hromosoma obično
nije od životne važnost za bakterije, ali im daje selektivnu prednost (izuzetak su
simbiotski azotofiksatori). Na plazmidima se obično nalaze geni koji omogučavaju
rezinstenciju bakterija na antibiotike ,rezistentnost na teške metale , aromatična
jedinjena i dr. inhibitorne supstance, kao i sposobnost sinteze sexipila. Plazmidi se
mogu eliminisati iz stanice spontano ili dijelovanjem UV i ionizirajučeg zračenja,
visokih temperatura, itd. Plazmidi se u stanici mogu nalaziti neovisno od
bakterijskog hromosoma ili se po ulasku u ćelije ugrađuju u hromosom pa se
nazivaju epizomi. Epizomi mogu uzrokovati prijenos bakterijskog hromosoma iz
stanice u stanicu. Neki plazmidi su odlični genetički vektori i široko se primjenjuju u
genetičkom inžinjersvu. Plazmidi se mogu izloirati iz bakterije i potom modifivirati u
laboratoriji dodavanjem specifičnih gena. Takvi geni obično kontroliraju sintezu
vrijednih produkata poput humanog inzulina. DNK koja se dodaje plazmidu može biti
iz bilo koje prokariotske ili eukariotske ćelije. Tako modificiran plazmid se potom
reintroducira u bakterijsku stanicu čime se ona usmjerava na sintezu željenog
produkta. Plazmidi G- bakterija repliciraju se na način sličan bakterijskom
hromosomu, a G+ bakterije mehanizmom kotrljajučeg prstena, slično fagu Φ x 174.
Samo iz sojeva E.coli izolirano je oko 300 različitih tipova plazmida.

IX. INERBAKTERIJSKI PRIJENOS GENA


42
MICRO
BIOLOGY
Poznata su 3 načina prenosa gena između bakterija u prirodi: transformacija,
transdukcija i konjugacija. Takav transfer gena je lateralan (horizontalan) i odvija se
unutar iste generacije bakterija za
razliku od vertikalnog transfera
gena koji podrazumjeva transfer
gena iz generacije u generaciju.
Stanica koja daje gene naziva se
donor (davalac), a stanica koja
prima recepient.

Transformacija je najstariji poznati proces prirodnog transfera gena među


bakterijama. To je proces u kome se slobodna DNK prenosi iz donora u recipienta pri
čemu dolazi do promjene genotipa primaoca. Fenomen transformacije otkrio je
engleski ljekar Griffit 1928. god istraživajuću bakterije uzročnike epidemije
pneumonije u Londonu. Bakterije Streptococcus pneumoniae su obično okružene
polisaharidnom kapsulom, i kada se uzgajaju na površini čvrste hranjive podloge
formiraju glatke kolonije, takve bakterije označene su kao S-soj (s-smoth), međutim
nakon duže kultivacije na vještačkim hranilištima neke stanice su izgubile
sposobnost formiranja kapsule, a površina njohovih kolonija bila je naborana i gruba,
takve kolonije označene su kao R-kolonije (r-rough). Gubitkom kapsule bakterije
gube i svoju virulentnost jer nemaju zaštitu od imunog sistema domačina. U svom
čuvenom eksperimentu Grifft je ubrizgavajuči streptokoke virulentnog soja S u
miševe uzrokovao njihovu bolest i na koncu smrt, kada bi ubrizgao bakterije
avirulentnog soja R eksperimentalne životinje bi preživjele. Isto se dešavalo i
prilikom injektiranja toplotom ubijenih bakterija soja S, međutim kada je u miševe
inokulirao s mješavinom živih stanica soja R i mrtvih soja S oni bi ubrzo uginuli, a
žive bakterije oba soja su izolovane iz njihovog tijela. Griffit je zaključio da je neka
supstanca prešla iz mrtvih virulentnih stanica u žive avirulentne bakterije i
uzrokovala promjenu njihog fenotipa, tu je supstancu nazvao transformirajuči
princip, a proces transformacija. Zahvaljujuči ovim pokusima Avery, Macleod i
McCarthy 1944. godine uspijeli su dokazati da je tvar odgovorna za genetičku
transformaciju streptokoka molekula DNK , time je prvi put nesumnjivo dokazano da
je DNK genetički materijal. Ovaj eksperiment postavlja kament temeljac molekularne
biologije.
Samo neke vrste podložne su prirodnoj transformaciji. Stanice sposobne da prihvate
ekstracelularnu DNK i da se transformiraju nazivaju se kompetentne stanice i to je
nasljedno svojstvo. U procesu transformacije učestvuju različiti proteini npr.
receptorni, rekombinantni, kompetentni proteini, nukleaze i dr. Veličina
transformirajučeg fragmenta DNK mnogo je manja od veličine genoma npr. Bacillus
subtilis oko 15 gena maksimalno pri čemu se taj fragment tokom vezanja za
površinu stanice i dalje degradira. Transformirajuča dvolančana DNK veže se za
površnu stanice (postaje specifični receptorni protein) pri čemu se jedan lanac
degradira djelovanjem površinskih nukleaza, tako da jedan lanac DNK prolazi kroz
43
MICRO
BIOLOGY
plasmamembranu pomoču specifičnog kompetentnog proteina smještenog u
plasmamembrani. Po ulasku u citoplazmu taj lanac DNK se veže za rekombinantni
protein (receptor A) koji štiti fragment od djelovanja citoplazmatskih nukleaza i
integrira se u genom recepienta. Kao rezultat replikacije takve hibridne molekule
nastaje jedan roditeljski i jedan rekombinantni hromosom.
Treba istači da se transformacija može odvijati i plazmidom. Ukoliko je
transformirajuča DNK plazmid onda ne dolazi do rekonbinacije između plazmida i
bakterijskog hromosoma. Kompetentnost bakterijske stanice može se i vještački
inducirati npr. kod E.coli pomoču CaCl2 i toplotnog šoka, ili elektroporacija (niske
struje na kulture bakterija) u ranoj fazi rasta kulture bakterija.

44
MICRO
BIOLOGY

Transdukcija – interbakterijski prijenos gena posredstvom bakteriofaga.


U vrijeme sazrijevanja virusa u stanici domačina u toku pakiranja DNK u proteinski
omotač dešava se da se dijelovi bakterijskog hromosoma upakuju greškom i česticu
virusa. Kada takav transducirajuči virus
inficira novog domačina ubrizga se i
genetički materijal iz prethodnog
domačina. Fragment hromosoma donora
može u procesu rekonbinacije sa
homosoma recipijenta dati genom sa
novim osobinama. Razlikuju se dva tipa
transdukcije : opća (generalizirana) i
specijalizirana. U opčoj transdukciji bilo
koji bakterijski gen se može prenositi
putem virulentnih faga (imaju litički ciklus)
a u sepcijaliziranoj se prenose samo
određeni geni pomoču umijerenih faga
(lizogena).
Opća transdukcija - otkrili Ledenberg i
Zinolez 1952.god na Salmonella typhy
pomoču bakteriofaga P22. tokom virusne
infekcije (virulentnim fagom) bakterijski
hromosom se fragmentira u odsječke male
veličine i rijetko se desi da se fragment
veličine slične veličini virusnog genoma
upakira u virusnu kapsidu, takva čestica
naziva se transducirajući fag i takva
čestica se nemože više replicirati. Takve
čestice se normalnom virusnom lizom
oslobađaju bakterijske stanice. Ukoliko
virusna partikula inficira bakteriju geni od
prethodnog domačina dospijevaju u novog
domačina i dolazi do genetičke
rekonbinacije. Na ovaj način se može
prenositi bilo koji fragment bakterijskog
hromosoma.
Specijalizirana transdukcija
Najviše je proučavana na E.coli pomoču λ
(lamda) faga. DNK umjerenih faga
inkorporira se u bakterijski hromosom na
određenom mjestu i naziva se profag, DNK
faga se izrezuje iz hromozoma nakon čega
slijedi njena replikacija i sastvaljanje
45
MICRO
BIOLOGY
virusnih čestica. U nekim slučajevima virusna DNK prilikom izrezivanja iz
bakterijskog hromosoma slučajno povuče i neke gene koji se nalaze blizu mjesta
njene ugradnje. Nakon replikacije takve hibridne DNK i njenog pakiranja u kapsidu
svi nastali virusni potomci u ćeliji su transducirajuče čestice. Nakon infekcije nove
stanice dolazi do rekonbinacije. Specijaliziranom transdukcijom prenose se geni koji
se nalaze blizu mjesta ugradnje virusne DNK.

KONJUGACIJA

Za ovaj proces genetičkog transfera potreban je neposredan kontakt između stanice


donora i recipienta putem sexpila pri čemu se prenose mnogo veči fragmenti DNK u
odnosu na druga dva tipa. Iako podsječa na sex reprodukciju konjugacija ne
predstavlja seksualno razmnožavanje jer ne dolazi do oplodnje. Ovaj proces je
najbolje proučen kod E.coli u čijoj se populaciji mogu razlikovati 2 tipa stanica
označenih kao F+ muške i F-, ženske. F+ stanice se odlikuju time što posjeduju
slobodan F plazmid na kome se nalaze geni za sintezu pilina i geni za sopstveni
prenos. Zahvaljujuči ovoj osobini F+ stanice imaju sexpile, ti pili su mnogo puta duži
od fimbrija i ima ih manje, u vidu su šuplje cijevi. Iako predstvaljaju receptorno
mjesto za neke fage glavna im je funkcija da stupaju u kontakt sa specifičnim
receptorom na površini F- bakterija tako da se stvori proteinski most –
konjugacijoni kanal kroz koji F plazmid prelazi iz donora u recipienta. Na taj način
nije došlo do rekonbinacije več do izmjene gena extrahromosomalnom DNK.
F plazmid se replicira
mehanizmom kotrljajučeg
prstena, međutim kod malog
broja ćelija F plazmid može
da se ugradi u bakterijski
hromosom (episomi) i
ovakav tip ćelije naziva se
Hfr (high frecvention of
reconbination). Replikacija
takvih hromosoma obično
počinje iza mjesta ugradnje
F plazmida. Osobina Hfr
ćelija je da pri konjugaciji sa
F- ćelijama dolazi do
prelaska kopije cijelog
hromosoma iz donora u
recipijenta. Geni prolaze
kroz konjugacionu cijev sve dok ne dođe do razdvajanja stanica. Budući da je veza
krhka obično u recipijenta ne dospije cijela kopija hromosoma donora jer bi za to
trebalo oko 90 min tako da F plazmid koji je zadnji uglavnom ne dospije u
recipijenta i oni ne ne postaju Hfr.

46
MICRO
BIOLOGY

47
MICRO
BIOLOGY

TIPOVI PLAZMIDA
Postoje konjugativni i ne konjugativni plazmidi.
Konjugativni nose genetičku informaciju za svoju sobstvenu prenošljivost i zovu se
se tra geni (transport). Nekonjugativni sami po sebi nisu prenosivi ali ih mogu učiniti
konjugativnim F plazmidi ili neki drugi transfer plazmidi.
Col plazmidi- određuju produkciju bakteriocina – biološki aktivni mali proteini koji
djeluju letalno na osjetljive bakterije. Bakteriocini se vežu za specifične receptore
osjetljive bakterije i ubijaju ih na različite načine (inhibicijom sinteze DNK,
cijepanjem RNK, inhibiranjem sinteze proteina, ometanjem transporta kroz
membranu) jer mnogi bakteriocini sadrže enzime (mureinaze..)
R-plazmid determiniraju otpornost bakterija prema antibioticima,
hemioterapeuticima, teškim metalima idr. i takvi plazmidi su nosioci multiple
rezistencije, otkriveni su u japanu 1960.g. u sojevima Shigela za vrijeme epidemije
bacilarne dezenterija. Bili su otporni na hloronfelikon, tetracinide, streptomicin i
sulfanocide, npr. takvi sojevi su zlatni sojevi Stophilococcus aureus.
Ti plazmid (tumor inducirajući) nađen kod bakterije Agrobacterium tumefacius,
biljni patogen koji dovodi do stvaranja tumora na domačinu. Do transformacije
biljnih ćelija dolazi uslijed integracije Ti plazmida unesenog u genom biljke. Segment
Ti plazmida koji se integrira na različitim mjestima u hromosom biljne ćelije naziva

48
MICRO
BIOLOGY
se T-DNK i uzrokuje tvorbu tumora. Ti plazmid ima primjenu u genetičkom
inžinjersvu.

MOBILNI GENETIČKI ELEMENTI


Mc clintock 1956.g. – radila na kukuruzu
Iako je bakterijski hromosom stabilna struktura, postoje mobilni genetički elementi.
Preskakanje gena s jednog mjesta na drugo zove se transpozicija. Nađena je u
eukariota i prokarita i ima značajnu ulogu u genetičkoj varijabilnosti. Takvi elementi
na svojim krajevima imaju repetativne elemente. Postoje 2 tipa mobilnih genetičkih
elemenata tzv. insercijske sekvence (IS) i transpozoni. IS – najjednostavniji mobilni
elementi koji sadrže samo genetičku informaciju za transpoziciju koja im omogučava
premještanje na drugu lokaciju a ne sadrže druge gene. Transpozoni pored ovih
sekvenci sadrže i neke gene tj. pored genetičke informacije za samu transpoziciju
sadrže i druge gene najčešće determinante rezistentnosti na antibiotike. Oni su veće
strukture , omeđeni sa dvije insercijske sekvence u čijoj sredini se nalazi bilo koji dio
DNK. Najčešće nose gene za enzime koji razgrađuju ili modificiraju antibiotik u
njegovu neaktivnu formu.
Insercijeske sekvence (IS elementi) široko su rasprostranjeni i mogu se naći u
bakterijskim hromosomima,
genomu faga i plasmidima.
Dužina im se kreće od oko 750 –
1600 baznih parova. Analiza
strukture je pokazala da one
nose genetičku informaciju
samo za 1-2 enzima
(TRANSPOZAZE). I inhibitori koji
regulišu proces transpozicije. IS i
transpozoni ne priznaju pravila
klasične genske rekombinacije
pa mogu spajati ragmente DNK
koji nisu međusobno homologi.
Geni koji se na ovaj način
prenose mogu se na novom
položaju aktivirati ili inaktivirati.
Također, može se desiti isto sa
genima ako se u njihovoj blizini
ugradi mobilni genetički element.

GENETIČKO INŽINJERSTVO I BIOTEHNOLOGIJA

Glavni cilj genetičkog poboljšavanja biljaka uključuje sticanje rezistencije biljaka na


herbicide , štetne insekte i mikrobna oboljenja.

49
MICRO
BIOLOGY
1. sojevi Salmonele koji su rezistentni na glitosfate. Takvi plazmidi se pomoču Ti
plazmida unose u biljke. Takve biljke normalno rastu ukoliko su poprskane
hebicidom
2. genetičkim inžinjerstvom se unose geni za toksične proteine bakterije Bacillus
thurigiensis. Proteini su u formi kristala, toksični za biljne uši, komarce i
leptire. Toksin je BT
3. biljke duhana i paradajza genetičkim inžinjerstvom se mogu potači i na
proizvodnju humanog interferona (u zaštiti biljaka od virusnih infekcija
prozivedene su transgene biljke koje imaju gen za proteinski omotač virusa,
čime ometaju replikaciju virusnog genoma)
budučnost biljnih tehnolgija je usmjerena na rezistenciju biljaka na sušu i
salinitet.

50
MICRO
BIOLOGY

SPECIFIČNOST SINTEZE PROTEINA PROKARIOTA I


SPECIFIČNOST PROKARIOTSKIH RIBOZOMA
Ribosomi su male stanične strukture prisutne kako u eukariotskim stanicama tako i
u prokariotskim. Ribosomi su mjesto translacije proteina. Ribosomi su građeni od
rRNA i ribozomoalnih proteina, sastavljeni od dvije podjedinice, velika i mala, koje su
disocirane kada ribosom nije u funkciji. U prokariotskim ribosomima podjedinice su
veličine: mala 30 S ( S – svedbergova jedinica, koeficijent sedimentacije, kada se
ribosomi sedimentiraju), velika podjedinica 50 S, a kompletan ribosom 70 S.
Ribosomi su ribonukleoproteinski. Molekula r RNK su važne strukturne i katalitičke
komponente ribosoma. Mala podjedinica sadrži oko 21 protein i 16 S rRNK dok velika
sadrži 2 vrste rRNK označene kao 23S i 5S i oko 34 različita proteina (ukupno oko 55
različitih proteina). Ribosomi se nalaze u citplazmi kao slobodne strkture ili su
vezane za plazmamembranu. U stabilizaciji ribosomalne strukture značajnu ulogu
imaju joni Mg, Co, Mn. Mala podjedinica ima nepravilan oblik sa dubokim žlijebom u
kojem se za vrijeme sinteze proteina tranzitorni pričvršćuje iRNK molekula svojim 5'
krajme. Na maloj podjedinici se nalaze 2 vezna mjesta za tRNK, A mjesto (aminoacil)
i P mjesto (peptidil). Velika podjedinica je duplo veća od male i ima izgled krune tj.
ima neravne površine sa dubokim udubljenjima i ispupčenjima. U funkcionalnom
ribosomu velika podjedinica je svojim širim krajem spojena za malu i kroz nju se
provlači rastući polipeptidni lanac. Ribosomi se za plazmamembranu vežu slobodnim
užim krajem.

51
MICRO
BIOLOGY

rRNK čine oko 85% sadržaja ukupne bakterijske RNK i do sada su dokazane njihove
funkcije u vezivanju iRNK u specifičnih enzima za malu podjedinicu ribosoma
pomjeranjem ribosoma niz iRNK i povezivanja aminokiselina u polipeptidni lanac.
RNK koje imaju enzimatsku aktivnost nazivaju se ribosomi. Niz ribozoma duž jedne
molekule RNK nazivaju se polisomi ili poliribosomi pri čemu udaljenost između
ribosoma nemože biti manja od 70 nukleotida. Na svakom od tih ribosoma sintetizira
se po jedna nukleotidni lanac i svi lanci če biti identični.

52
MICRO
BIOLOGY

SPECIFIČNOSTI U SINTEZI PROKARIOTSKIH


RIBOSOMA
Specifičnosti transkripcije
Geni prokariota su kontinuirani dok su geni eukariota diskontinuirani tako da se kod
eukariota prvo moraju odstraniti nesekvencirajuče komponente – introni prije
početka translacije. U prokariota nema dorade iRNK koja podrazumjeva dodavanje
kape na 5' kraj i poliadenilne sekvence njenom 3' kraju, niti ima procesa splajsing
(eng.prekrajnja) u kome se isjeckaju enzimski ne informacijski odsječci i spajaju
informacijski odsječci. U prokariota je primarni transkript ujedno i funkcionalna iRNK
tj. direktno služi kao kališ za sintezu proteina, dok je kod eukariota nakon dorade
iRNK znatno kraća od primarnog transkripta (primarni transkript je pre iRNK).
Informaciona RNK prokariota je policistronska tj. kodira više proteina dok je kod
eukariota monocistronska. Budući da nemaju nukleusa procesi transkripcije i
translacije u prokariota nisu odvojeni prostorno a ni vremenski, tj. dok traje
transkripcija zadnjeg kraja iRNK već počinje translacija njenog prednjeg kraja.

53
MICRO
BIOLOGY

54
MICRO
BIOLOGY

Biosinteza
proteina
Biosinteza
proteina
prokariota
odvija se u 3
faze:
1. inicijacij
e,

55
MICRO
BIOLOGY
2. elongacije, produžuvanje, rast polipeptidnog lanca
3. terminacije, završetak sinteze
Na kraju sinteze ribosom diosocira na podjedinice koje se ponovo udružuju pri
započinjanju biosinteze novog polipeptinog lanca. Inicijaciji prethodi aktivacija
aminokiseline tj. vezivanje odgovarajuće aminokiseline za tRNK , uz utrošak ATP-a
pri čemu kao rezultat nastaje aminoacil-tRNK . Početna aminoacil-tRNK kod
prokariota je N-formilmetionin-tRNK (dok je kod eukariota metionin).
1. INICIJACIJA- proces nastanka inicijacijskog kompleksa. Na iRNK prokariota
se prije START kodona AUG uzvodno nalazi sekvenca duga 3-9 nukleotida
koja se naziva Shine – Delgarno sekvenca koje se veže za komplementarnu
sekvencu na 16 S rRNK male podjedinice ribosoma. Ova veza omogućava da
ribosom nađe inicijacijske kodone u policistronskoj iRNK (kod eukariota mala
podjedinica prepoznaje 5' kapu i 1. start kodon i zato ne može translatirati
policistronsku rRNK). Inicijacija završva formiranjem inicijacijskog kompleksa
za koji se na kraju veže velika podjedinica ribosoma i specifični protein
=inicijacijski faktor. Kada se za ovaj kompleks veže velika podjedinica
započinje druga faza – elongacije.
2. ELONGACIJA – izduživanje, produživanje i rast polinukleotida. A mjesto na
ribosomu je mjesto gdje se sve aminoacil-tRNK prvo vežu za ribosom osim
prve tj. N-formilmetionin-tRNK koja se veže za P mjesto, dok je P mjesto na
ribosomu mjesto gdje se rastuči polipeptidni lanac drži tRNK za vrijeme
formiranja peptidne veze između dvije aminokiseline. N-formilmetionin-tRNK
smještena je u P mjestu dok je druga aminokiselina sa svojom tRNK
smještena u A mjestu. Katalitičkim djelovanjem rRNK iz velike podjedinice
ribosoma dolazi do formiranja peptidne veze između ove dvije
aminokiseline. Ta reakcija naziva se peptidil-transferaza, nakon čega se
transportna RNK koja nosi peptid translocira sa mjesta A na mjeato P čime
mjesto A ostaje slobodno za novu aminoacil tRNK. Ribosom klizi niz iRNK za
jedan kodon kao traka na pisačoj mašini. U fazi elongacije učestvuje
nekoliko proteina elongacijskih faktora (EF) i GTP (gvanozin trifosfat).
3. TERMINACIJA – do ove faze dolazi kada ribozom dospije do nekodirajučih
kodona, tj . do jednog od 3 stop kodona AUG, UAA i UUA za koje se ne veže
ni jedna aminoacil – tRNK pa specifični proteini koji se nazivaju oslobađajući
faktori odvajaju zakačeni peptid od tRNK i dolazi do disocijacije ribosoma na
podjedinice.

E.coli za sintezu jednog polipeptidnog lanca dužine 150 aminokiselina treba 15-20
sekundi i postoje antibiotici koji inhibitorno djeluju na biosintezu proteina. Tako
streptomicini inhibiraju inicijaciju, a hloromfenikol elongaciju.

56
MICRO
BIOLOGY

57
MICRO
BIOLOGY

KONTROLA EKSPRESIJE GENA U PROKARIOTA


Metabolički potencijal bakterijske stanice izuzetno je širok, ali ona u svemu postupa
strogo racionalno i fleksibilno. Bakterije posjeduju mehanizam koji mogu ovisno o
potrebi i vanjskim uvjetima regulirati ekspresiju bilo kojeg gena tj. pokrenuti
(INDUKCIJA) i isključiti funkcije (REPRESIJA) bilo koji metabolički proces. Metabolička
jedinica koja regulira ekspresiju bakterijskih gena naziva se OPERON (ovu teoriju su
donijela dva francuza , Jacob i Monod 1961.). U bakterija OPERON sadrži sljedeće
jedinice:
1. strukturne gene koji kodiraju sintezu sepcifičnih proteina
2. operar- fragment DNK duž kojega nema transkripcije u specifičnu DNK za
koje se specifično veže protein represor.
3. promotor – je segment DNK koji se ne transkribuje u iRNK, nego predstavlja
mjesto privatanja RNK polimeraze čime se omogučava početak transkripcije
gena.
Regulatorni gen je smješten izvan operona, a kodira sintezu proteina represora.
Represor je protein koji ragujuči sa operatorom neposredno kontrolira transkripciju
strukturnih gena. Kada se represor veže za operator transkripcija je «isključena», a u
odsustvu veze između represora i operatora «uključuje» se transkripcija
odgovarajučeg struktunog gena. Efektor je niskomolekularna supstanca koja reaguje
sa represorom i opredjeljuje njegovu aktivnost u odnosu na operator.
Lac – opron, ima 3 strukturna gena: Z gen za laktozu, gen Y za permeazu i gen C-
transacetilazu. Bakterija E.col iobično raste na drugim izvorima ugljika tj. rijetko
imaju priliku da koriste šećer laktozu, tako da je Lac- operon najčešće neaktivan
(reprimiran). Pojava laktoze u okolišu uzrokuje u roku 3 min. nastanak enzima koji
su ustanju iskoristiti taj novi izvor ugljika.

Pozitivna kontrola operona – indukcija

Ukoliko je prisutna molekula efektor, a to je obično supstrat za enzime, a to je u


ovom slučaju laktoza ta molekula se veže za represor i uzrokuje njegovo odvajanje
od operatora , na taj način je
omogučeno RNK polimeraze
za promotor i početak
transkripcije strukturnih
gena. To traje sve dotle dok u
okolini ima efektornih
molekula (tj. laktoze).
Negativna je kada nema
efektornih molekula =
represija, protein represor u

58
MICRO
BIOLOGY
ovom slučaju se ponovo veže ili ostaje vezan za operator čime je blokirana
transkripcija.

RAST I RAZMNOŽAVANJE PROKARIOTA


Actinomycete tvore duge vlaknaste stanice koje se u procesu filamentacije cijepaju
u fragmente. Svaki fragment je pojedinačna stanica koja može porasti i stvarati novi
filament.
Streptomycete (zrakaste bakterije) se razmnožavaju pomoču konidiospora koje kada
se otkinu od matične stanice i dospiju u povoljne ekološke uvijete stvaraju novu
koloniju bakterija.
Mycoplasme povećavaju broj stanica pupanjem, kao npr. Caulobacter.
Najveći broj prokariota razmnožava se prostom diobom, cijepanjem ili binarnom
fisijom, tj. tvorbom dvije stanice od jedne roditeljske. Period od formiranja nove
stanice do sljedeče diobe naziva se «stanični ciklus» koji ne sliči staničnom ciklusu
eukariota. Mlada bakterijska stanica kontinuirano raste dok ne udvostruči svoju
biomasu tj. svoje komponente. Stanica raste udužinu, a njen promjer ostaje ne
promjenjen. Replikacija DNK i dioba stanice su koordinirani procesi. Ako se
lijekovima inhibira replikacija blokira se i stanična dioba pri čemu se stanica samo
produžuje i tvori dugačak filament. U E.coli replikacija DNK traje oko 40 min, a dioba
stanice oko 20 min pri temperaturi 37 °C. Uvijeti potrebni za početak diobe su :
1. završetak replikacije i reparacije DNK,
2. particija (razdvajanje) bakterijskih hromosoma,
3. postizanje dvostruke dužine bakterija

Dioba započinje formiranjem transferzalnog (poprečnog) septuma (od


plasmamembrane i stanične stijenke) u središnjem dijelu stanice koji sve dublje
urasta u bakterijsku citoplazmu. Duplicirani hromosomi prikačeni su za
plazmamembranu na mjestu početka nove replikacije koje se naziva replikon. Kako
septum sve više urasta, a membrana i stijenka izdužuju, hromosomi se sve više
udaljavaju ka suprotnim krajevima stanice, to je particija hromosoma. Druge
citoplazmatske strukture, npr. ribosomi, inkluzije, plazmidi i dr. nasumično se
raspoređuju u dvije buduče stanice. Kada je septum potpuno sintetiziran stanica je
podjeljena na dva jednaka dijela. Kod nekih vrsta prokariota razdvajanje stanica je
potpuno, a kod drugih prokariota stanice nakon diobe ostaju povezane npr.
diplokoki, stafilokoki...

59
MICRO
BIOLOGY

Rast mikroorganizama
Mikroorganizmi rastu i razmnožavaju se u veoma heterogenim prirodnim uslovima.
Istraživanje mikrobnog rasta veoma je značajno kako zbog shvatanja
fundamentalnih procesa tako i u svrhe kontrole njihovog rasta (što je neophodno za
uništavanje mikroorganizama ali i za podsticanje rasta onih mikroorganizama koje
na razne načine iskorištavamo u proizvodnji hrane, lijekova i dr.). Razlikujemo rast
pojedinih prokariotskih stanica i rast populacije stanica.
Rast stanice rezultira u kvantitativnom povećanju staničnih sastojaka i struktura tj.
povećanje njene težine i veličine i on prethodi staničnoj diobi, međutim, u
mikrobiologiji kada se govori o rastu podrazumjeva se rast populacije tj. povećanje
broja stanica njihovom diobom. Populacija nastala u kontroliranim uvjetima u
laboratoriji naziva se kultura. Izolacijom jedinki iste vrste dobija se čista kultura.
Postoje brojne metode za dobijanje ćiste kulture, a u osnovi se sve svode na
izoliranje organizma iz mješavine prirodne populacije te njegovo održavanje kao i
održavanje njegovog potomstva u vještačkim uvjetima sredine u kojima je
onemogučen pristup drugim organizmima tj. onemogučena je kontaminacija.
Diobom stanice u ili na čvrstoj podlozi nastaju kolonije stanica vidljive golim okom
(jedna kolonija ima oko 106 pa i više stanica).

Generacijsko vrijeme je vremenski period potreban da se u standardnim uvjetima


broj mikroorganizama u populaciji udvostruči. Kod E.coli u laboratorijskim uvjetima
to vrijeme iznosi 30 min, a u probavnom traktu u nepovoljnim uvjetima gdje postoje
kompetitorni organizmi ono može biti duže od 12 h.
Mycobacterium tuberculosis – generacijsko vrijeme u lab. uvjetima iznosi 12 h, ali je
za stvaranje vidljivih kolonija potrebno 6 sedmica. Neki mikroorganizmi mogu se
razmnožavati samo u živim tkivima, tako npr. Mycobacterium leprae i Treponema
pallidum (Siflis) mogu se proučavati samo u živim organizmima. Infekcijska doza –
broj mikroorganizama potrebnih za iniciranje infekcije u domačinu.

Krivulja rasta bakterija

Zasijavanjem bakterijskih stanica u sterilnu hranjivu podlogu i inkubacijom kulture


pri optimalnoj temperaturi, pH, conc. O2, u jednom zatvorenom sistemu njihov se
rast odvija slijedeči krivulju. Krivulja predstavlja odnos broja živih stanica (y) i
vrijeme uzgoja (x), i ona se može upotrijebiti za označavanje stadija u ciklusu rasta
mikrobne populacije. Razlikuju se 4 stadija rasta u standardnoj krivulji:
1. LAG – faza suzdržanog rasta,
2. LOG faza ili logaritamska faza,
3. stacionarna faza rasta
4. logaritamska faza odumiranja

60
MICRO
BIOLOGY

1. LAG faza
To je prelazni period za bakterije prenesene u novu sredinu tj. to je period adaptacije
bakterija na nove uslove. Tokom LAG faze u početku ne dolazi do povećanja broja
stanica već one rastu tj. većih su dimenzija s povečanim udjelom proteina, DNK i
voema su metabolički aktivne tj. u ovoj fazi se sintetiziraju enzimi , proteini i dr.
makromolekule potrebne za rast i razmnožavanje u novoj sredini. Dužina trajanja
LAG faze ovisi o statusu zasijanih bakterija, prethodnoj sredini i broju živih stanica u
inokulumu.

2. LOG faza – logaritamska faza


Kada su u okolišu uvijeti povoljni počinje dijeljenje stanica tj. počinje faza
eksponencijalnog rasta. Krivulja u ovom dijelu se penje pod oštrim uglom. Broj
stanica se povečava geometrijskom progresijom. Na početku ove faze stanice su
povečano osjetljive na različite toksične agense i povišenu temperaturu. Dužina
LOG faze ovosi o vrsti mikroorganizama i sastavu hranjive podloge, a prosječno traje
6 -12h.

3. Stacionarna faza rasta


U određenom trenutku se brzina rasta bakterijske kulture počinje smanjivati i
započinje stacionarna faza. U toj fazi su rast i ugibanje stanica gotovo podjednaki, tj.
61
MICRO
BIOLOGY
jednak je broj živih i mrtvih stanica. Razlog tome je iscrpljivanje bitnih i
nagomilavanje toksičnih metabolita u podlozi. Hranjive tvari oslobođene iz mrtvih
stanica koriste stanice koje rastu, tako da krivulja rasta u ovoj fazi ne pada naglo.
Tokom ove faze sintetiziraju se komercijalno važni biosintetički produkti kao npr.
antibiotici i različiti enzimi.

4. LOG faza odumiranja


Daljnje nagomilavanje toksičnih produkata i smanjivanje koncentracije hranjivih tvari
uzrokuje ubrzano odumiranje stanica. Broj živih stanica smanjuje se geometrijskom
progresijom koja je obrnuta onoj u LOG fazi rasta. Kada broj stanica postane vrlo
mali, kultura ulazi u završnu fazu rasta, u kojoj žive stanice mogu ustrajati još neko
vrijeme na račun lize mrtvih stanica nakon čega teški uvjeti dovode od nestajanja
populacije tj. nestajanje kulture.

Sinhroni rast kulture


Prilikom istraživanja određenih svojstava mikroorganizam savremenim metodama
(npr. u kojoj fazi ćelijskog ciklusa se sintetiziraju određeni enzimi) neophodno je
imati stanice u kulturi koje su iste starosti tj. sve su jedinke u istoj fazi rasta. Kultura
u kojoj se sve stanice istovremeno dijele, odnosno sve pripadaju istoj fazi rasta
naziva se sinhrona kultura. Sinhrone kulture se mogu dobiti na nekoliko načina:
1. limitiranje hrane ili hlađenje kulture određeno vrijeme nakon čega se kultura
vraća na normalnu ishranu i normalnu temperaturu.
2. separiranjem stanica određene starosti u gradijentu gustine saharoze nakon
čega se uzme određena frakcija. Populacija na ovaj način sinhronizirani rast
može zadržati samo kroz nekoliko generacija.
3. efikasna metoda za dobijanje sinhrone kulture je primjena membranskih
filtera. To su specijalni filteri od nitroceluloze. Filtriranjem kulture bakterijske
stanice se adsorbuju na filter i nježnim ispiranjem naličja filtera sviježom
tečnom hranjivom podlogom stanice prikupljene u kratkom vremenu su u
fiziološki sličnom stanju (tek podjeljene stanice) koje če imati sinhroni rast u
nekoliko narednih generacija

Kontinuirani rast

Kontinuirana kultura mikroorganizama predstavlja njihov uzgoj u jednom otvorenom


sistemu i kontroliranim nepromjenjenim uvjetima sredine. To podrazumjeva stalan
dotok hranjivih tvari i odstranjivanje štetnih produkata metabolizma i mrtvih
stanica. U kontinuiranoj kulturi održava se konstantna veličina mikrobne populacije u
eksponencijalnoj fazi rasta dugi vremenski period. Npr. prirodna kontinuirana kultura
je crijevni trakt čovjeka. To se postiže pomoču kemostata tj. aparata koji
omogučavaju neprekidan rast mikroorganizama putem neprekidnog dodavanja i
uklanjanja medija određenom brzinom. Na ovaj način dobijene kontinuirane kulture
primjenjuju se za različita biohemijska, genetička i dr. istraživanja, ali se koriste i
kulture određenih mikroorganizama koji imaju primjenu u farmaceutskoj i drugim
industrijama.

Metode određivanja broja stanica:


1. metoda brojanja stanica
62
MICRO
BIOLOGY
2. metoda brojanja kolonija
3. turbidimetrijski ili nefelometrijski metod

UTICAJ FAKTORA SPOLJAŠNE SREDINE NA RAST


MIKROORGANIZAMA

Odnosi mikroorganizama prema molekularnom kisiku


(O2)
Mikroorganizmi ispoljavaju velike razlike u sposobnosti iskorištavanja kisika za
stanično disanje, koje su odraz razlika u biooksidacijskim enzimskim sistemima
prisutnim u različitih vrsta. Dok je za većinu organizama oksigen neophodan faktor

63
MICRO
BIOLOGY
ishrane, za neke organizme je toksičan (letalan). U odnosu na potrebe za slobodnim
kisikom mikroorganizme možemo svstati u 5 skupina:
1. aerobi
2. mikroaerofili
3. obligatni anaerobi
4. fakultativni anaerobi
5. aerotolerantni anaerobi

Aerobi su mikroorganizmi koji imaju apsolutnu potrebu za kiskom i zahtijevaju


kisika na atmosferskoj visini (20 %). Njihovi enzimi upotrebljavaju kisik kao krajnji
akceptor elektrona za potpunu oksidativnu razgradnju molekula bogatih energijom
(npr. glukoza).
Mikroaerofili za rast zahtijevaju kisik ali u nižim koncentracijama od atmosferske
(manje od 20%).
Striktni (obligatni, obavezni) anaerobi – organizmi koji rastu u odsustvu kisika i
ne mogu tolerirati bilo kakvu koncentraciju slobodnog kisika u sredini, tj. i najmanje
količine kisika za njih su letalne. Kod tih mikroorganizama prisutnost kisika rezultira
tvorbom toksičnih produkata metabolizma – slobodnih oksidativnih radikala, koji
reaguju sa biohemijski važnim spojevima. Ovi mikroorganizmi nemaju enzime:
superoksid dismutaze i katalaze koji razlažu slobodne radikale na H2O i O2.
Fakultativni anaerobi mogu rasti u prisustvu ili odsustvu kisika. U okolini sa
malom koncentracijom kisika stanično disanje može se odvijati anaerobnim putem
upotrebljavajuči nitrite ili sulfate kao krajnje akceptore elektrona ili koristeći
fermentacijski put. Fakultativni anaerobi uključuju organizme koji žive u
intestinalnom traktu čovjeka kao npr. E.coli i plijesni.
Aerotolerantni anaerobi ne mogu koristiti kisik ali su tolerantni na njega. To su
fermentativni mikroorganizmi npr. mliječno – kiselinske fermentacije, koji imaju
superoksid dismutaze ili/i katalaze, peroksidaze i ne bivaju ubijeni u prisustvu
oksigena.
Potrebe mikroorganizama za kisikom se mogu odreditim posmatranjem njihovog
rasta u dubokom agaru.

Efekat temperature na rast


Temperatura je veoma značajan faktor spoljašnje sredine koji utiče na rast
mikroorganizama. U prirodi mikroorganizmi mogu rasti pri temperaturi od -10 do110
°C. Svaki organizam raste pti odeđenim temperaturama pri čemu je njegov rast

64
MICRO
BIOLOGY
najbolji na optimalnoj temperaturi. Mikroorganizmi se na osnovu sklonosti da rastu u
određenom temperaturnom rasponu klasifikuju kao:
1. psihrofili – rastu u granicama od -5 do 20°C. Obitavaju u okeanskim dubinama,
na polovima, frižiderima. Npr. Pseudomonas, Serracio, Mycrocooccus, kvasci i
dr.
2. mezofili – rastu u granicama od 20 do 50°C. U ovu grupu spada većina
mikroorganizama među kojima su patogeni čovjeka i toplokrvnih životinja,
njihov optimum je od 35 – 40°C.
3. termofili – rastu u granicama od 50 do 90°C, žive u blizini vulkana, u
termalnim vodama, stajskom gnoju. Neke Archaea su hipertermofili, rastu na
temperaturi iznad 250°C.

pH vrijednost
Prema kiselosti ili bazičnosti prokarioti mogu biti neutrofili, acidofili i alkalofili
(bazofili).
Neutrofili rastu najbolje u neutralnoj ili slabo bazičnoj sredini, pH=7 – 8.
Acidofili preferiraju kiselije sredine npr. Thiobacillus pH= 2 – 3,5.
Alkalofili preferiraju alkalne sredine, Vibrio cholerae pH= 8 – 9.
Kisele pH vrijednosti želuca, kože, ženskih polnih organa štite čovjeka od infekcije.

Osmotski pritisak
Osmotski pritisak sredine u kojoj rastu mikroorganizmi zavisi od koncentracije
rastvora. Većina bakterija raste u veoma širokim granicama vrijednosti osmotskog
pritiska zahvaljujuči staničnoj stijenci i aktivnosti permeaza koje omogučavaju
održavanje relativno konstantne koncentracije unutar njihovih stanica sto je veoma
značajno za funkcionisanje enzima i drugih makrobioloških molekula u stanici.
Sposobnost bakterija da rastu u različitim koncentracijama soli omogučena je
intracelularnom akumulacijom K+ jona. Većina bakterija živi u hipotoničnom
rastvoru, međutim u slučaju da se drastično poveča koncentracija soli u okolišu,
stanica gubi vodu i dolazi do plazmolize. Isto tako iz jako razblaženog rastvora
spoljašnje sredine, ulazak vode dovodi do bubrenja stanice i plazmoptize.
Mikroorganizmi koji rastu u sredinama s visokim koncentracijama soli nazivaju se
halofili npr. Halobacterium halobium.

FAKTORI RASTA
Za rast mikroorganizama kao i drugih organizama neophodne su supstance iz
spoljašnje sredine, koje oni koriste za sintezu staničnih sastojaka i za stvaranje
energije. Treba istači da ne postoji univerzalna hranjiva podloga na kojoj bi se mogle
uzgajati sve vrste bakterija. Neke vrste mikroorganizama imaju posebne hranidbene
potrebe, pa se prema hemijskom sastavu njihove stanice može napraviti smjesa
uravnoteženih tvari za njihov rast. Pored vode koja čini 80 – 90% ukupne težine
stanice, najznačajniji elementi koji ulaze u sastav mikroorganizama su: C, O, N, S, H,
Ca, K, Cl, Fe (makrometabolički elementi) , Zn, Co, Mn, Mo (mikrometabolički
elementi).
65
MICRO
BIOLOGY

FIZIOLOGIJA MIKROORGANIZAMA
Biohemijske aktivnosti prokariota zbivaju se u stanici a dijelom i izvan stanice.
Mikroorganizmima su za održavanje osnovnih životnih funkcija neophodne osnovne
hranjive tvari i odgovarajuči fizički faktori sredine. Osnovni metabolički putevi
veoma su slični kod većine organizama, međutim posebni zahtijevi miroorganizama
su veoma raznoliki i razumjevanje tih potreba je nužno za uspješan uzgoj
mikroorganizama u laboratorijskim uslovima. U svijetu mikroorganizama postoji
izuzetna fiziološka, tj. biohemijska raznolikost. Proces transformacije materija u
stanici tj. razmjena materija i energije nazva se metabolizam, on uključuje dvije
vrste biohemijskih procesa: anabolizam i katabolizam. Anabolizam predstavlja
biosintetičke procese, tj. hemijske reakcije koje povezuju jednostavne spojeve u
makromolekule i zahtijevaju energiju u tvorbi novih molekula. Katabolizam
podrazumjeva proces razgradnje u kojem se složene molekule cijepaju na
jednostavnije i oslobađa energija pohranjena u hemijskim vezama.

ENZIMSKI SISTEMI BAKTERIJA


Različiti mikroorganizmi imaju različite prehrambene zahtijeve i različite enzimske
sisteme. Enzimi su organski katalizatori koji stvaraju stanice. Oni ubrzavaju
određene reakcije, a da se pri tome sami ne troše i ne mjenjaju. Enzimi su uglavnom
proteinske prirode, a nedavno su otkriveni i NK – RNK. Jednostavni enzimi građeni su
samo od proteina a konjugovani pored proteinskog dijela (apoenzimi) sadrže
prostetičnu grupu (koenzim), zajedno čine holoenzim. Koenzimi su uglavnom
vitamini, metalni joni.
Prema mjestu djelovanja enzimi bakterija se dijele na egzoenzime i endoenzime.
Egzoenzimi se stvaraju unutar stanice mikroorganizama i luče u spoljašnju sredinu
gdje ispoljavaju svoje djelovanje. Takvi enzimi su većinom ekstracelularni, ali neki od
njih mogu biti vezani za svoju stanicu, npr. za plazmamembranu ili se nalaze u
periplazmatskom prostoru. Od ekstracelularnih enzima su najčešće hidrolaze
(karbohidraze, proteaze, esteraze, nukleaze . . .). Osnovna ima je uloga hidroliza
organskih makromolekula do jednostavnijih molekula koje stanica može iskoristiti.
Egzoenzimi nekih bakterija značajno su patogeni kao npr. hijaluronidaza, koagulaza i
dr. Egzoenzimi ostaju aktivni i u odsustvu bakterije koja ih je proizvela.
Endoenzimi , kada se sintetiziraju ostaju aktivni u bakterijskoj stanici. Ona ih
nikada ne izlučuje u okolinu, tu se mogu nači samo ako je stanica dezintegrirana. Ti
enzimi djeluju u kataboličkim reakcijama u kojima stanica dobija energiju, a
sudjeluju i u sintetičkim procesima.
Znatan broj enzima raširen je u prirodi i nalazi se u velikom broju raznovrsnih
bakterija dok su drugi enzimi specifični za određenu vrstu bakterije. Buduči da je
enzimski sastav karakterisitičan za pojedine skupine bakterija na osnovu raznih
biohemijskih reakcija koje kataliziraju enzimi i na osnovu analize tih produkata može
se vršiti idnetifikacija i diferencijacija bakterija. Stanice mikroorganizama
66
MICRO
BIOLOGY
sintetiziraju niz enzima bez obzira da li se nalaze u kontaktu sa supstratom. Geni za
te enzime se nasljeđuju s generacije na generaciju iste vrste i varijeteta. Takvi
enzimi koji čine stalni sastav bakterijskog enzimskog sistema nazivaju se
konstitutivni. Pored tih enzima mnoge vrste bakterija raspolažu genima za sintezu
enzima kojima stanica ne raspolaže stalno. Enzimi koji se stvaraju pod uticajem
određenih supstrata nazivaju se inducibilni ili adaptivni. Ukoliko tog supstrata nema
u sredini tada bakterije ne stvaraju enzime potrebne za njihovo iskorištavanje. Geni
za sintezu adaptivnih enzima su neaktivni sve do pojave supstrata kada se geni
aktiviraju. Sastav enzima u bakterijskoj stanici nije stalan već se mjenja po potrebi.

Usvajanje hranjivih materija od strane bakterija


Bakterije mogu da prihvate samo rastvorenu tečnu hranu jer ne raspolažu
probavnim mehanizmom koji može dezintegrirati čvrstu hranu. Bakterije usvajaju
hranjive materije rastvorene u vodi cijelom površinom. Osnovne prepreke za
slobodno prodiranje hranjivih materija u bakterijsku stanicu su stanična stijenka i
plasmamembrana. Buduči da je stijenka mrežasta sadrži pore različite veličine kod
različitih bakterija, pa je propusna za veće ili manje molekule. Prava osmotska
barijera je plasmamembrana koja je selektivno propusna. Veći dio hranjivih materija
je rastvorljiv u vodi, ali postoje i organske materije potrebne mikroorganizmima koje
nisu rastvorljive ili daju koloidne rastvore koji ne mogu difundovati kroz
plasmamemranu, stoga se nerastvorljive materije podvrgavaju veoma složenim
transformacijama do rastvorljivih jedinjenja. Makromolekule kao npr. proteini, NK,
polisaharidi i masti se pomoču mikrobnih egzoenzima izvan plasmamembrane
razgrađuju do monomera, a potom ulaze u unutrašnjost stanice jednim od
transportnih sistema bilo aktivnim ili pasivnim transportom.

METABOLIČKE GRUPE UNUTAR PROKARIOTA

Bakterijska stanica mora obavljati sav onaj rad koji u viših organizama obavljaju
milioni drugih stanica. Za rast, razmnožavanje, kretanje i hranjenje bakterijskoj
stanici je potrebna ogromna količina energije.

Izvor energije
S obzirom na izvor energije svi mikroorganizmi se mogu svrstati u dvije grupe :
fototrofi – koriste sunčevu energiju i hemotrofi – koriste hemijsku energiju
cijepanjem veza različitih molekula.

Potrebe mikroorganizam za C

Ugljik je najvažniji strukturni element za sve tipove organizama. Prema načinu


dobijanja ugljika mikroorganizmi se dijele na autotrofe i heterotrofe. Autotrofi koriste
67
MICRO
BIOLOGY
anorganska jedinjenja kao izvor ugljika. Prokarioti se s obzirom na način ishrane,
izvor ugljika i izvor energije mogu podijeliti u 4 skupine:
1. fotoautotrofi (fotolitotrofi),
2. fotoheterotrofi (fotoorganotrofi),
3. hemoautotrofi (hemolitotrofi),
4. hemoheterofrofi (hemoorganotrofi).
Postoje i mikroorganzimi koji koriste energiju i materije iz živih stanica za svoje
potrebe kao što su npr. rikecije i hlamidije i takvi organizmi se nazivaju hipotrofi i
paratrofi. Saprofiti su organotrofne bakterije koje koriste neživu organsku materiju.
Razgrađuju razna organska jedinjenja i učestvuju u procesu gnjiljenja i truljenja pri
čemu čiste zemlju od otpadaka, omogučavaju kruženje elemenata u prirodi i
omogučavaju snadbijevanje drugih organizama raznim jedinjenjima.

Paraziti su organizmi koji sve što im je potrebno dobiju iz živih organizama.


Razlikujemo striktne (obavezne) i fakultativne parazite. Fakultativni paraziti mogu
duže ili kraće vrijeme živjeti u neživoj sredini.
Patogeni su parazitski mikroorganizmi koji uzrokuju bolesti:
• Obligatni patogeni uvijek uzrokuju oštečenja u dodiru sa živim organizmima
• Uslovni patogeni uzrokuju bolest samo u određenim uslovima npr. E.coli,
Staphylocooccus aureus- normalno se nalazi u ustima.

AUTOTROFI HETEROTROFI
Izvor C anorganaki CO2 Izvor C organska jedinjenja
Izvor energije Izvor energije Izvor energije Izvor energije
svjetlost anorganski svjetlost organski
spojevi spojevi

Fotoautotrof Hemoautotr Fotoheterotr Hemohetero


i ofi ofi trofi
Cyanobacteria, Nitrofikatori, Purpurne Većina bakterija,
Zelene i željezne, nesumporne i sve protozoe,
purpurne vodikove, zelene gljive, životinje
sumporne sumporne nesumporne
bakterije, alge i bezbojne bakterije
biljke bakterije, neke
Archeae

AUTOTROFI
FOTOSINETSKI PROKARIOTI - FOTOAUTOTROFI
Fototrofija – korištenje svijetlosti kao izvora energije je široko zastupljena među
mikroorganizmima i takvi organizmi nazivaju se fotosintetski organizmi. Većina
fototrofa su i autotrofi sposobni da koriste CO 2 kao jedini izvor ugljika. Svijetlosnu
energiju oni koriste za redukciju CO2 do organskih jedinjenja. Međutim postoje i
68
MICRO
BIOLOGY
fotoheterotrofi, koji koriste svijetlost kao izvor energije, a organska jedinjenja kao
izvor ugljika. Fotosinteza je jedan od najstarijih i najfundamentalnijih procesa života.
Zahvaljujuči tom procesu stvaraju se organske molekule koje iskorištavaju
heterotrofi za svoje životne aktivnosti. Život na Zemlji ovisi o recikliranju ugljika i
proizvodnji kisika potrebnog za aerobnu respiraciju.
Fotosintetski mikroorganizmi su :
I. Cyanobacteria, Prochlorophytes – imaju kiseoničku fotosintezu,
II. Zelene bakterije, purpurne bakterije – fototrofne bakterije imaju bezkiseoničku
fotosintezu (bakteriohlorofil a, b, c, d, e, karotenoidi) i Heliobacterium
(sporogena bakterija, srodna sa Bacillus subtilis) jedinstvena fiziološka grupa.
III. Ekstremne halofilne Archaea (Halobacterium salinarum) – mogu vršiti
fotosintezu bez svijetlosti uz pomoč pigmenta bacteriorodopsin.

Fotosintetski membranski sistemi i pigmenti prokariota (iskopirano)

HEMOAUTOTROFI (HEMOLITOTROFI)

To su nefotosintetski mikroorganizmi koji energiju dobijaju oksidacijom anorganskih


jedinjenja, a kao izvor C koriste CO2, taj proces sinteze šećera naziva se
hemosinteza. Većina ih je sposobna za autotrofan rast, fiksirajući CO2 u kalvinovom
ciklusu. ATP nastaje oksidativnom fosforilacijom kao i u hemoheterotrofa, s tim što
su donori elektrona anorganska jedinjenja (H2, H2S, NH4, nitriti, jedinjenja sa Fe) i
posjeduju specifičan transportni lanac elektrona. Elektroni oslobođeni iz donora se
transportuju niz ETS (elektron transportni sistem, ili lanac), a energija oslobođena u
ovim reakcijama koristi se za sintezu ATP – a oksidativnom fosforilacijom.
Budući da je redukcijski potencijal anorganskih donora (osim H2) više pozitivan u
odnosu na NAD+ (H2 = -0,41 , NAD+ = -0,32, NO3+= +0,43, citohrom C = +0, 23)
većina hemoautotrofa za fiksiranje CO2 mora trošiti energiju (protonske sile ili ATP)
za uspostavljanje reverznog toka elektrona. Elektroni osolobođeni od anorganskih
donora uključuju se u ETS na nivou citohroma i uz utrošak energije usmjeravaju
nasuprot gradijentu električnog potencijala do akceptora NAD+ ili NADP+, to je
reverzni tok elektrona. Buduči da je energetski bilans hemoautotrofa veoma nizak
oni moraju oksidovati velike količine anorganskih jedinjenja za produkciju energije
potrebne za rast. Ti mikroorganizmi nemaju kompetitora u okolišu, npr. termanlna
vrela na dnu okeana gdje je obilje anorganskih jedinjenja, a pri tome omogučavaju
život drugim simbiotskim oblicima i zato su ekološki korisni.

Vodikove (vodik oksidirajuče) bakterije


Hidrogen (vodik) je čest produkt metabolizma mikroorganizama, koje hemoautotrofi
koriste kao izvor energije zahvaljujuči enzimu hidrogenaza, npr. Hydrogenomonas,
69
MICRO
BIOLOGY
Pseudomonas, Alkaliogenesi, H2 = 2H+ + 2e- iako većina vodikovih bakterija može
rasti hemoheterotrofno. Kada rastu hemoautotrofno ovi mikroorganizmi fiksiraju CO2
u kalvinovom ciklusu 6 H2 + 2O2 +CO2 = CH2O +5H2O, ove bakterije ne koriste
reverzni ETS jer je vodik donor elektrona. E.coli može oksidirati H2 kao izvor energije,
ali ne koristi CO2 već organske komponente kao izvor C, takvi mikroorganizmi su
miksotrofi.
Reverzni tok elektrona karakterističan je za fotoheterotrofe tj. za purpurne i zelene
bakterije.
Sumporne bakterije
Bezbojne sumporne bakterije oksiduju elementarni sumpor, H2S, tiosulfat (S2O32-) i
druga redukovana sumporna jedinjenja. Konačni produkt oksidacije u većini
slučajeva su sulfati (SO42-).

Nitrifikatori
Najbolje istraženi hemoautotrofi su bakterije nitrifikatori, to su zemljišne i akvatične
bakterije koje predstavljaju značajnu kariku u kruženju azota u prirodi. Nitrifikatori
obogačuju tlo nitratima koje koriste biljke u sintezi aminokiselina. Amonijak se u tlu
oksidira do nitrata združenim dijelovanjem dva roda nitrifikatora:
I. Korak je oksidacija NH4 do nitrita pomoču vrste roda Nitrosomonas

NH4 + 1/2O2 = NO3


II. Korak je oksidacija nitrita do nitrata djelovanjem bakterija iz roda Nitrobacter

NO2- + 1/2O2 = NO3-

Željezne (Fe - oksidirajuče) bakterije


Ove bakterije dobijaju energiju aerobnom oksidacijom željeza iz fero (Fe2+) u feri
(Fe3+) stanje, Galionela, Siderocapsa. Feri joni formiraju nerastvorljiv talog feri
hidroksida u vodi. Thyobacillus ferroxidans raste autotrofno koristeči fero jone ili
redukovana sumporna jedinjenja kao izvor elektrona (željezno sumporne bakterije).
Željezne bakterije našle su primjenu u rudnicima metala, produkti metabolizma
stupaju u reakciju sa Cu ili uranijem u stijenama, stvaraju rastvorljive forme koje je
lahko izdvojiti iz rude. Razvijene su slične tehnike u rudnicima Au i Ag. Fe i S
bakterije koriste se i u desulfarizaciji ugljena.

HETEROTROFI
Ne posjeduju hlorofil i energiju dobijaju oksidacijama organskih i anorganskih
jedinjenja. Dijele se na dvije grupe: hemoautotrofi i hemoheterotrofi.

FOTOHETEROTROFI, FOTOORGANOTROFI

70
MICRO
BIOLOGY
Koriste svijetlost kao izvor energije, ali im kao primarni izvor ugljika ne služi CO 2 već
različita organska jedinjenja od kojih najčešće alkoholi, masne kiseline, organske
kiseline ili ugljikohidrati. U aerobnim uslovima su nalik hemoheterotrofima, međutim
kada se koriste fotosintetskim procesima za dobijanje energije moraju biti osigurani
anaerobni uslovi, kod npr. Rhodospirillum, Rhodopseudomonas (purpurne
nesumporne bakterije) i Chlorophleksus (zelena nesumporna). Kreču se klizanjem i
žive u vručim izvorima sa Cyanobacteria.

HEMOHETEROTROFI
Za razliku od drugih ovi organizmi kao izvor energije i izvor karbona obično koriste
jedno isto organsko jedinjenje npr. šečer glukozu. U hemoheterotrofe spada najveći
dio bakterija, sve gljive, protozoe i životinje

ENERGETSKI METABOLIZAM PROKARIOTA


Kada atom, molekula ili jon izgube više elektrona u nekoj reakciji, taj proces se
naziva oksidacija. Oslobođeni elektroni su reaktivni i odmah se vežu za drugu
molekulu , koja prihvata jedan ili više elektrona, i taj proces označava se kao
redukcija. U biološkim sistemima te reakcije su udružene, pa se nazivaju
oksidacijsko – redukcijske reakcije. U biološkim oksidacijama organskih molekula,
istovremeno se uklanjaju 2 elektrona i 2 protona, pa je dehidrogenacija sinonim za
oksidaciju.

ATP

71
MICRO
BIOLOGY

Adenosine Triphosphate
U molekuli ATP-a , adenosin se sastoji od adenina, jedinjenja koje sadrži nitrogen i riboze, petougljičnog šećera.
Tri fosfatne jedinice (trifosfat), svaka sastavljena od jednog atoma fosfora i četiri atoma oksigena su vezana za
ribozu. Dvije veze između 3 fosfatne skupine su visoko energetske veze.

Energija koja se oslobađa u procesima bioloških oksidacija supstrata vezuje se u


fosfatnu vezu bogatu energijom (~) dajuči jedinjenja sa visokim energetskim
potencijalom koja služe za čuvanje i prenošenje energije. Najznačajnije od svih
energetskih jedinjenja je ATP zahvaljujuči energetski bogatim vezama između 1. i 2.
i 2.i3. fosfatne skupine , iz kojih se hidrolizom oslobađa energija. Te veze omogučuju
ATP-u da ima mnogo više energije nego ostala energetska jedinjenja. Pored ATP-a
postoje i dr.: GTP, UTP, CoA. U procesu nastanka ATP –a tj. fosforilacije, sudjeluju
ADP i anorganski fosfat. ATP se stvara na tri načina:
1. fosforilacijom supstrata (to se dešava tokom glikolize),
2. oksidativna fosforilacija (tokom ćelijskog disanja),
3. fotofosforilacija ( u procesu fotosinteze)

Fosforilacija supstrata je proces u kome se u toku oksidacije organskog supstrata,


npr. glicer-aldehid trifosfata u prisustvu NAD i neorganskog fosfata stvara fosfatna
veza veoma bogata energijom, koja se u daljoj razradnji prenosi na ADP i dolazi do
sinteze ATP.
Oksidativna fosforilacija je proces sinteze ATP-a u toku transporta elektrona sa
NADPH2 na O2 preko niza katalitičkih posrednika tzv. elektron transportni sistem.
Fosforilacija je sinteza ATP-a u toku svijetle faze fotosinteze.

OSNOVNI PUTEVI ZA POROIZVODNJU


ENERGIJE

72
MICRO
BIOLOGY

KATABOLIZAM
Prva faza u katabolizmu organskih materija je razgradnja složenih makromolekula u
jednostavnije. Tokom oksidacije takvih organskih makromolekula mikroorganizmi
proizvode energiju aerobnom respiracijom ili anaerobnom, tj. vrenjem
(fermentacijom).

AEROBNA RESPIRACIJA
AEROBNA RESPIRACIJA – niz
reakcija katalizirianih
enzimima u kojima se
elektroni transportuju od
organskih molekula
(glukoze) do kisika kao
krajnjeg akceptora
elektrona. To je glavni
metabolički put aerobnih
heterotrofa u kojem se
obezbjeđuje energija u vidu
ATP i međuprodukti za
mnoge sintetičke puteve u
procesu sinteze lipida,
proteina i ugljičnih hidrata.

C6H12O6 + 38ADP + 38 Pi (anorganski P) = 6CO2 + 6H2O + 38ATP

73
MICRO
BIOLOGY

PUTEVI RAZGRADNJE GLUKOZE


Glukoza je najviše istraživan izvor energije u stanicama. Prvi stadij razgradnje
glukoze zajednički je za proces fermentacije i respiratorne oksidacije. To je proces
oksidacije glukoze do pirogrožđane kiseline. Tri glavna puta razgradnje šećera su:
1. glikoliza, tj. EMP (Embden – Meyerhof – Parnasov put) put
2. ED put (Entner – Doudroffov put)
3. pentozo – fosfatni put

Prvi i treči put nađeni su i kod prokariota i eukariota, dok je ED put nađen samo kod
nekih vrsta bakterija. U svim putevima razlaganja glukoza se najprije fosforilizira,
pomoču enzima heksokinaze pri čemu je donor fosfata ATP. Nastali glukozo – 6 –
fosfat je početno jedinjenje razgradnje za sva tri puta.

Figure 16.1. Some Fates of Glucose.

Glikoliza ili EMP put

To je najčešći glikolitički put nađen u svih mikroorganizama, ovaj anaerobni proces


se odvija u citoplazmi stanice. Glikoliza je serija kataboličkih reakcija u kojima se
jedna molekula glukoze razlaže na dvije molekule pirogrožđane kiseline od koje
nastaju 2 molekule ATP –a (supstratna fosforilacija) i 2 NADH. Ona se odvija u 10
reakcija, a svaka reakcija je katalizirana posebnim enzimima. Tokom glikolize dolazi
do četiri značajna događaja:
1. fosforilacija glukoze
2. cijepanje 6- karbonske glukoze na dvije 3 – karbonske molekule, jedna je
dihidroksiaceton fosfat, a druga je gliceraldehid 3 – fosfat
3. transfer elektrona na coenzim NAD
4. pohranjivanje energije u molekul ATP
Piruvat je glavno intermedijerno jedinjenje koje može fermentirati anaerobno do
nekoliko produkata. Može potpuno oksidovati do CO2 i H2O u Krebsovom ciklusu u

74
MICRO
BIOLOGY
elektron transportnom sistemu. Piruvat može poslužiti kao sirovina za sintezu
aminokiselina i ugljikohidrata.

Pentozo – fosfatni put


Pentozo – fosfatni put predstavlja dopunski put u kojem nastaju važna jedinjenja za
biosintezu kao što je npr. ribozo 5 fosfat, prekursor NK, kao i redukovane frome
NADPH. Najvjerovatnije je osnovna funkcija ovog puta snadbijevanje stanice
pentozama kao NADPH. U snadbijevanju energijom ovaj put je manje efikasan,
dobije se samo jedna molekula ATP-a. Većina bakterija ima glikolizu i pentoza –
fosfatni put, dok je kod neki umjesto glikolize ED put.

Entner – Doudorffov put (ED put)


Osnovni glikolitički put nekih aerobnih G- bakterija iz rodova Pseudomonas,
Rhizobium, Azotobakter i Agrobacterium, i smatra se posebnim pravcem u evoluciji.
Ovaj put razgradnje glukoze nije nađen kod G+ bakterija. U toku razgradnje glukoze
ovim putem dobije se jedna molekula ATP-a, 1 NADH i 1 NADPH.

75
MICRO
BIOLOGY

76
MICRO
BIOLOGY
KREBSOV CIKLUS

Krebsov ciklus se kod eukariota odvija u matriksu mitohondrija , kod prokariota u


citoplazmi. Molekule piruvata bogate energijom a nastale glikolizom ili u drugom
putu uključuju se u Krebsov ciklus (ciklus limunske kiseline, citratni ili TCA - ciklus
trikarbonskih kiselina). Započinje sa oksalsirčetnom kiselinom i završava sa njom.
Prije nego se uključi u ciklus piruvat se dekarboksilira tj. enzimski se uklanja CO 2 i
nastali spoj acetil grupa se veže za CoA i tvori kompleks acetil – CoA. Devet reakcija
u ciklusu mogu se poredati u tri stadija: 1. pripremni, 2. stadij oslobađanja energije,
3. regeneracija počene tvari.

I. Pripremni stadij. Acetil – CoA3 uključuje se u Krebsov ciklus i acetil grupu prenosi
na oksalsirčetnu kiselinu (4C atoma) i nastaje limunska kiselina (6C atoma),
oslobođeni CoA ponovo veže neku drugu acetal grupu i uključuje se u novi k.
ciklus. U sljedečim reakcijama premještanjem OH grupe nastaje izocitrat(6C).
II. Stadij oslobađanja energije, sastoji se od četiri reakcije. U prvoj reakciji dva
elektrona reduciraju NAD+ u NADH što uzrokuje dekarboksilaciju izocitrata i
nastanak α – ketoglutarne kiseline (5C). Ta kiselina se oksidativno
dekarboksilizira i u rekaciji sa CoA nastaje jedinjenje bogato energijom sukcinil
– CoA, a par elektrona reducira NAD+ u NADH. U sljedećoj reakciji cijepa se
energetska veza, a otpuštena energija uzrokuje fosforilaciju GDP u GTP, nastaje
sukcinat (čilibarna kiselina 4C). Čilibarna kiselina oksidira u mravlju (fumarat)
kiselinu (4C), kao akceptor elektorna sudjeluje FAD+ i nastaje FADH2.
III. Regenracija početne tvari, čine je 2 reakcije: molekuli mravlje kiseline dodaje se
H2O i nastaje jabučna kiselina (malat). Ta molekula biva oksidirana i ponovo
nastaje oksalacetat. Na taj način ciklus može ponovo započeti povezivanjem
oksalacetata sa novom molekulom acetil – CoA.
Najvažniji produkti pored niza međuprodukata su redukovana forma NAD i FAD
jer sadrže energiju koja je izvorno bila pohranjena u glukozi, a zatim u
pirogrožđanoj kiselini, i ta energija se prenosi do transportnog lanca elektrona.

3
Acetil – CoA – nastaje katabolizmom ugljičnih hidrata, lipida i proteina
77
MICRO
BIOLOGY

78
MICRO
BIOLOGY

79
MICRO
BIOLOGY

ELEKTRON-TRANSPORTNI SISTEM (ETS)


ETS se sastoji od niza nosača elektrona (elektron akceptora) koji imaju sposobnost
da se naizmjenično oksiduju i redukuju. Prenošenjem elektrona duž lanca postepeno
se oslobađa energija i ATP se sintetizira od ADP i fosfatne grupe. U aerobnoj
respiraciji krajnji primalac elektrona je oksigen. ETS uključuje nekoliko molekula
nosača smještenih u plasmamembrani prokariota: FP – flavo proteini (sadrže
derivate riboflavina, vitamin B2), Fe – S proteini (željezno – sumporni), i citohromi, a
neproteinski kinoni (CoQ). ETS različitih bakterija su sastavom raznovrsni, tj.
razlikuju se međusobno u sastavu molekula nosača (enzima) svrstanih u 4
kompleksa:
Enzim iz kompleksa I prima elektrone od NADH (Krebsov ciklus i glikoliza su porijeklo
elektrona) dok enzim iz kompleksa II prima elektrone od FADH (iz Krebsovog
ciklusa) i prenosi ih do sljedečeg proteina (nosača) tj. nosača u komleksu III, a potom
do nosača kompleksa IV. Elektroni se od jednog do drugog kompleksa prenose
citohromom C i ubikvnionom (CoQ). Krečući se od jednog do drugog enzima u
respiratornom lancu, elektroni kaskadno gube energiju i na kraju se vežu za kisk.
Krajnji prodkut reakcije je voda.
2H + 2e- + 1/2O2 = H2O

80
MICRO
BIOLOGY
OKSIDATIVNA FOSFORILACIJA
Tokom transporta elektrona niz ETS producira se ATP oksidativnom fosforilacijom.
Produkcija ATP je u direktnoj vezi sa obrazovanjem gradijenta protona (H +) kroz
membranu. U ETS se na nekoliko mjesta izbacuju protoni iz citosola kroz membranu
u periplazmatski prostor. Za pumpanje protona koristi se energija koju elektroni
gube u svom kaskadnom transportu. Na taj način formira se elektrohemijski
gradijent protona. Uslijed nastale razlike u koncentraciji (1000x: pH 5,5 i pH 8,5),
protoni se velikom brzinom vračaju pasivno u citoplazmu. Buduči da je membrana
nepropusna za protone jedini put kroz koji se mogu vratiti u citoplazmu je specijalni
kanal u ATP-sintazi. Nastala protonska sila, tj. energija koju tom prilikom oslobađa
ATP – sintaza koristi se za sintezu ATP-a od ADP-a i fosfora (P). Takav proces
nastanka ATP-a zove se oksidativna fosforilacija.
Iz jedne molekule glukoze u aerobnoj respiraciji nastaje 38 molekula ATP-a,
glikolizom u anaerobnim uvjetima od 1 molekule glukoze nastaje 2 ATP-a.

81
MICRO
BIOLOGY

ANAEROBNA RESPIRACIJA
Oksidacijsko – redukcijskim procesima organskih i anorganskij jedinjenja mikrobi se
snadbijevaju energijom. Uporedo sa tim procesima vrši se sinteza ATP-a. Krajnji
akceptor elektrona je kisik ili druga anorganska jedinjenja i to je respiracija. Ukoliko
je krajnji akceptor elektrona organsko jedinjenje onda je to fermentacija. Bakterije
koje u energetskom metabolizmu ne koriste kisik kao krajnji akceptor elektrona već
druga anorganska jedinjenja kao nitrate, karbonate i sulfate imaju anaerobnu
respiraciju. U ovim procesima učestvuje ETS – i, analogni onim u aerobnoj respiraciji.
Anaerobnu respiraciju imaju striktni anaerobi (redukuju sulfate i karbonate) i
fakultativni anaerobi (denitrifikatori , E.coli). Kod fakultativnih anaeroba se u
ovisnosti o prisustvu kisika u okolini mjenja aerobna respiracija sa anaerobnom, iako
je proces anaerobne respiracije manje efikasan on omogučava respiraciju bakterija.
U sredinama gdje nema oksigena takvi mikroorganizmi imaju ekološki i industrijski
značaj.

Redukcija nitrata
Nitrati su čest akceptor elektrona u anaerobnoj respiraciji. Za korištenje nitrata (NO3)
potreban je enzim nitrat – reduktaza (koji u molekuli ima molibden i vezan je za
plazmamembranu bakterija – enzim). On katalizira redukciju nitrata do nitrita u
anaerobnim uslovima, dok u aerobnim imaju aerobnu respiraciju. Najbolje je
proučen redukcijski sistem E.coli. NO3 - + H2 = NO2- + H2O
Nagomilavanje nitrita može biti toksično za mikroorganizme. Neke aerobne vrste iz
rodova Bacillus i Pseudomonas mogu u anaerobnim uvjetima vršiti denitrifikaciju tj.
reducirati nitrite do molekularnog N2. Denitrifikacija se odvija u tlu i ti procesi su
važni za kruženje azota u biosferi. Međutim za većinu organizama elementarni azot
nije pogodan izvor azota već su nitrati pa sa agronomskog stanovišta denitrifikacija
nije koristan proces.

Redukcija sulfata
Krajnji produkt je H2S, vodonik sulfid, značajan u mnogim biohemijskim procesima.
Buduči da je za redukciju sulfata potreban ATP taj proces nije energetski efikasan.
Donori elektrona za redukciju sulfata su vodik i različita organska jedinjenja od
kojih su najčešći laktat (mliječna kis) i acetat. Buduči da su najčešća oksidirana
forma sumpora i jedna od glavnih anjona u morskoj vodi njih iskorištavaju specifične
bakterije koje su široko rasprostranjene u prirodi, npr. Desulfovibrio desulfuricans i
obligatni anaerobi koji koriste sulfat kao krajnji akceptor elektrona i reduciraju ga do
sulfida.
SO4 + 8 e- + 8 H+ = S2- + 4H2O
Mnoge sulfat reducirajuče bakterije poznate su po tome što koriste acetat kao jedini
izvor energije, one reduciraju sulfate do sulfida i oksidiraju acetat do CO2, ti mikrobi
koriste modifikovani Krebsov ciklus za oksidaciju acetata.
Acetat + SO42- + 3H+ = 2CO2 + H2S + 2H2O

Redukcija karbonata
82
MICRO
BIOLOGY
CO2 je često jedinjenje i glavni je produkt metabolizma hemoheterotrofa. Nekoliko
grupa prokariota koristi CO2 u anaerobnoj respiraciji kao krajnji akceptor elektrona.
Metanogene arheje koriste CO2 kao krajnji akceptor elektrona i produciraju metan pri
čemu im kao donor elektrona služi hidrogen. CO2 + 8e- + 8H+ = CH4 + H2O
Ovi striktni anaerobi žive u rumenu preživara (jedna krava producira 60L CH4) i u
mulju bara, jezera kao i na otpadu gdje dolazi do dekonpozicije.

FERMENTACIJA

Pirogrožđana kiselina nastala razgradnjom glukoze može se koristiti u procesu


respiracije ili u nekoj od fermentacija. Vrenja nastala djelovanjem mikroorganizama
su procesi koji se stalno odvijaju u prirodi. Od davnina se koriste za dobijanje
alkohola, u preradi mlijeka, duhana, konoplje, lana i dr. Paster je prvi objasnio da
vrenje nastaje djelovanjem mikroorganizama, a do tada se smatralo da je vrenje
proces čisto hemijske prirode. Fermentacije su procesi u kojima su organska
jedinjenja i donori i krajnji akceptori elektrona. U zavisnosti od vrste supstrata
stvaraju se i krajnji produkti fermentacije. Jedan isti supstrat može u toku
fermentacije dati različite produkte u različitih mikroorganizama. Broj nastalih
produkata fermentacije zavisi od vrste mikroorganizma i uvjeta sredine. Proces
fermentacije ne zahtijeva kisik, ali se ponekada može odvijati u prisustvu kisika.
Količina enenrgije koja se stvara u procesima vrenja je mala (1 ili 2 molekula ATP),
tj. ograničena na energiju nastalu tokom
glikolize. Za ove procese nije potreban
Krebsov ciklus i ETS. Konačni produkti
vrenja koriste se u identifikaciji
mikroorganizama. Dva tipa
mikroorganizama: homofermentativni
mikroorganizmi – reduciraju piruvat do
mliječne kiseline (Bacillus, Lactobacillus,
Streptocooccus), dok
heterofermentativni oblici osim laktata
proizvode sirčetnu , mravlju kiselinu,
etanol, te ostale alkohole i aceton (kvasci i
ostale gljivice, Streptocooccus, Clostridium
i neke G- bakterije). Heterofermentativni
oblici često koriste pentoza- fosfatni put
katabolizma ugljikohidrata. Fermentacija
ugljikohidrata počinje glikolizom (kao i
respiracija). Ako mikroorganizmi koriste
EMP put, kao rezultat nastaju 2 molekule
ATP, 2 piruvata i 2 NADH, i po jedna
molekula glukoze. To je kompletna
energija nastala u procesu fermentacije. U
nastanku fermentacijskog puta dolazi do
ponovne oksidacije koenzima NADH u
NAD+. Različiti mikroorganizmi imaju
83
MICRO
BIOLOGY
različite puteve za iskorištavanje piruvata za ponovnu oksidaciju NADH, zbog čega i
nastaju različiti krajnji produkti fermentacije. Prema produktu koji nastaje
fermentacije su dobile svoje nazive: alkoholna, mliječna, propionska i dr. Osim
ugljikohidrata fermentacija se može odvijati s aminokiselinama, organskim
kiselinama, purinima i pirimidinima.

Alkoholna fermentacija

Tokom alkoholne fermentacije piruvat se pretvara u alkohol i CO2. Ta je reakcija


povezana s oksidacijom NADH u NAD+. Katabolizam glukoze se odvija po EMP putu.

C6H12O6 + 2ADP + 2 Pi = 2C2H5OH (etanol) + 2CO2 + 2ATP

Alkoholna fermentacija je poznata u velikog broja kvasaca, ali u malog broja


bakterija. Ima veliki ekonomski značaj jer se široko primjenjuje u pekarstvu i za
dobijanje vina, rakije, piva, etanola. Najširu primjenu ima pekarski kvasac
Saccharomyces cervisae, koji podiže tijesto zahvaljujuči izdvajanju CO2 u toku
alkoholne fermentacije.

Mliječno – kiselinska fermentacija

Ima veliki ekonomski značaj jer se primjenjuje u proizvodnji sira i ostalih mliječnih
proizvoda. Ovaj fermentacijski put se izvodi pomoču bakterija mliječne kiseline.
Razlikuju se dva tipa: homo i heterofermentativni. Mikrobna flora novorođnečeta:
dominiraju mliječno-kiselinske bakterije u želucu, zatim varenje u ustima (razaranje
zubne gleđi produkt je mliječne kiseline). Ovaj put je naročito značajan u
mljekarstvu, jer se na taj način ukiseljava mlijeko, proizvodi sir, jogurt.
Karakterističan je za vrste Streptocooccus, Pediococu i neke vrste Lactobacilus.
Streptokoki u usnoj šupljini razaraju zubnu gleđ, laktobacili u probavnom traktu
pospješuju probavu mlijeka (acidofilno mlijeko). U heterofermentativnom putu
razgradnje glukoze mikroorganizmi koriste uglavnom pentoza- fosfatni put glikolize.
Konačni produkt su mliječna kiselina, etanol i CO2.

C6H12O6 + 2ADP + 2 Pi = mliječna kis + 2C2H5OH (etanol) + 2CO2 + 2ATP

Ovaj tip fermentacije prozivode vrste iz roda Leuconostoc (proizvodnja kiselog


kupusa) i neke vrste Lactobacillus.

84
MICRO
BIOLOGY

Propionska fermentacija

Ovdje iz glukoze nastaje propionska kiselina. Bakterije iz roda Propionbacterium


počinju fermenaciju s mliječnom kiselinom kao supstratom. Te vrste bakterija
započinju fermentaciju teka kada se mlijeko zgruša, kada bakterije mliječne kiseline
završe fermentaciju. Propinobacterium prerađuje nastalu mliječnu kiselinu u
propionsku kiselinu i CO2. U ovoj naknadnoj fermentaciji oslobođeni CO2 otvara
šupljine u polučvrstoj masi švajcarskog sira, a propionska kiselina daje mu
karakterističan oksu.

Mješovita fermentacija

Dobila je naziv po tome što se kao konačan produkt dobiva čitva niz različitih
jedinjenja. Odvija se pomoču raznih fakultativnih anaerobnih bakterija iz porodice
Enterobacteriaceae. U tom fermentativnom putu se piruvat dobiven glikolizom
pretvara u različite produkte: etanol, acetat, sukcinat, vodonik, karbon dioksid i dr.
ovisno o vrsti mikroorganizma. Mješovito kiselinsko vrenje može se odrediti pomoču
metil crvenog (MC) testa koji je jedan od testova za identifikaciju bakterija kao sto
je E.coli.

Butandiolna fermentacija

Voges – Proskenrov test se primjenjuje zajedno sa MC testom za razlikovanje E.coli


od Enterobacter aerogens. E.coli je indikator fekalnog zagađenja vode za piće. Tim
pokusom određuje se aceton koji nastaje kao produkt (međuprodukt) u butandiolnoj
fermentaciji. Neke vrste Klebsiela obavljaju i ovu i mješovitu fermentaciju.

Butanolna fermentacija

Predstavnici iz roda Clostridium obavljaju ovo vrenje koje je poznato kao put buterne
kiseline. Različite vrste klostridija tvore različite konačne produkte tokom ove
fermentacije (aceton i CO2, buterna kiselina, butanol, aceton se koristi u proizvodnji
laka za nokte).

85
MICRO
BIOLOGY

SPECIFIČNI ANABOLIČKI PROCESI U


MIKROORGANIZAMA
Posebni procesi katabolizma jedinsveni za mikroorganizme su ED put (Entner-
Dudroff) razgradnje glukoze, razgradnja aromatičnih jedinjenja, anaerobna
respiracija, fermentacija. Postoje i specifični anabolički procesi kao npr. poznati
proces sinteze peptidoglikana, glikosilatni ciklus i proces fikacije azota.

GLIKOSILATNI CIKLUS
Ovaj ciklus predstvalja modificirani Krebsov ciklus i može se koristiti kao biosintetički
put glukoze od acetilkoenzima A. Neki mikroorganizmi pomoču glikosilatnog ciklusa
iskorištavaju acetat kao izvor ugljika (acetat ima 2 C atoma). Krebsov ciklus ne
može koristit 2-ugljične karbonske kiseline u kome nastaju 4C intermedijeri koji se
mogu koristiti za glikoneogenezu i za druge biosintetičke puteve. Dva enzima
jedinstvena su za glikosilatnu kiselinu: isocitrat liaza i malat sintaza. Od acetata
pomoču enzima acetat tiokinaze nastaje acetil CoA. Od isocitrata djelovanjem
isocitrat liaze nastaju glikosilat i sukcinat (čilibarna kiselina). Sukcinat se uključuje u
Krebsov ciklus dok od glikosilata i CoA pomoču malat-sintaze nastaje malat koji
može služiti kao prekursor u glikoneogenezi.

86
MICRO
BIOLOGY

FIKSIRANJE AZOTA

Neke grupe prokariota imaju sposobnost da fiksiraju elementarni azot i redukuju do


NH3 pomoču enzimatskog sistema nitrogenaza. Nitrogenaza sistem je složen iz 2
enzima: dintrogenaza i dinitrogenaza reduktaze. Ovi enzimi sadrže Molibden,
Vanadij ili Fe kao kofaktor.
Poseban transportni sistem elektrona koji se sastoji od feredoksina , flavodoksina i
dr. koristi se za redukciju azota. Za redukciju jedne molekule N 2 u NH3 potrebno je 6
elektrona uz utrošak 3 molekule ATP-a. Enzimski sistem nitrogenaza je veoma
osjetljiv na prisutnost O2 i nepovratno se inhibira niskom koncentracijom O2 i
visokom koncentracijom ATP-a. (pogledati iz vježbi razlike između simbiotskih i
asimbiotskih prokariota). Neki od tih azotofiksirajučih organizama, slobodni:
azotobakter, cijanobakterije, clostridium, crvene i zelene sumporne bakterije i
metanogene arheje. Kod cijanobakterija fiksacija N2 se odvija u heterocistama. U
sam proces azotofiksacije uključeno je mnogo proteina i oko 30 različitih gena i taj
set gena se zove NIH REGULON. Biljka usvaja azot u formi nitrata i taj proces se
naziva nitrifikacija (NH3 se reducira do nitrita , a ovaj do nitrata NO3 i NO2).

87
MICRO
BIOLOGY

Figure 16.24.
Pathway of
Gluconeogenesis.

88
MICRO
BIOLOGY

TOKSINI PROKARIOTA
Neke bakterije i gljivice u toku svog metabolizma produkuju otrovne supstance koje
predstavljaju antitijela. Ta tijela su sekundarni metaboliti, (primarni metaboliti su
neophodni za rast i razvoj dok sekundarni nisu). Bakterijski toksini se sintetiziraju u
bakterijskoj ćeliji i prema načinu oslobađanja dijele se na egzotoksine i endotoksine.
Egzotoksini su solubilni proteini koje neke patogene bakterije izlučuju u vanjsku
sredinu a putem krvotoka mogu dospijeti u bilo koji dio čovječijeg tijela. Glavni su
faktori virulencije u patogenezi bolesti kao npr. tetanus, difterija, gasna dandreja,
dizenterija i dr. Egzogene toksine luče vrste rod Clostridium, Bacillusi,
Staphilococcus, Corinebacterium difteriae, Shygella disenteriae, Pseudomonas
aengunosa. Egzotoksini su najjači poznati otrovi, npr. jedan od najjačih toksina je
Clostridium botulinum (oko 200 g ovog otrova može ubiti cijelo čovječanstvo).
Egzotoksini imaju specifičan afinitet prema pojedinim tkivima: neurotropni,
kardiotropni, nefrotropni i zbog toga imaju specifične simptome bolesti. Npr.
egzotoksin C.tetani (tetanus) luči se u trenutku klijanja endospore u vegetativnu
stanicu, napada motorne nerve i uzrokuje izuzetno snažne nevoljne grčeve
muskulature. Enterotoksini su egzotoksini koji napadaju crijevni sistem, i uzrokuju
dijareje čime omogučavaju kolonizaciju bakterija (E.coli. Sallmonela tifi, Vibrio
chollerae).
Endotoksini su sastvni dio bakterijske stanice , tj. lipid A koji je komponenta
lipopolisaharidnog kompleksa u staničnoj stijeni G- bakterija. Njih bakterije ne mogu
izlučivati u vanjsku sredinu , oni se oslobađaju iz bakterijske stanice samo ako se
ona razori. To su mnogo slabiji otrovi od egzotoksina i ne pokazuju izraziti afinitet
prema pojedinim vrstama tkiva. Svi endotoksini izazivaju iste ili slične simptome tj.
stanica domačina kao odgovor na endotoksin luči pirogene supstance koje uzrokuju
groznicu i bol na mjestu infekcije.

MYCOTOKSINI - toksini gljivica i plijesni

AFLA TOKSINI su toksični metaboliti koji proizvode neke vrste iz roda Aspergillus
(Aspergilus flavus- Afla). Otkriveni tek 60-tih godina u SAD. Afla toksini se opisuju
kao uzročnici velikog broja bolesti, izazvanih konzumiranjem pljesnivih namirnica. Ti
se toksini povezuju sa karcinogenešču i hroničnim trovanjem ljudi, npr. povezanost
unošenja afla toksina B1 hranom i karcinom jetre, istraživano u tropskim
područijima Afrike i Azije. Istraživanja načina djelovanja afla toksina B1 otkrila su
njegov inhibitorni učinak na replikaciju DNK i sintezu RNK i proteina kao i na
plasmamembranu i put oksidativne fosforilacije.
Balkanska nefropatija – endemska bolest za koju se smatra da je odgovoran
OHRATOKSIN, mykotoksin Aspergilus ochraeus.

89
MICRO
BIOLOGY

PRIMJENA MIKROORGANIZAMA U ZAŠTITI


ŽIVOTNE SREDINE

Rezistencija prirodnih organskih jedinjenja i


ksenobiotika na mikrobnu razgradnju

Većina prirodnih materijala podložna je razgradnji pomoču mikroorganizama.


Izuzetno su rijetka organska jedinjenja koja nisu podložna anaerobnom katabolizmu.
To su lignin i alifatski ugljikovodici (npr. oktadekan i heksadekan). Lignin je polimer
jednostavnih fenolnih alkohola koji sekundarnoj staničnoj stijenci daje čvrstoču i
krutost. U anaerobnim uslovima izuzetno je stabilan, tj. ne služi kao supstrat za
fermentaciju, međutim u aerobnim uvjetima ta jedinjenja veoma brzo razgrađuju
mikroorganizmi. Proces bioremedijacije tj. čišćenja okoline od zagađivača
primjenom živih organizama (mikroorganizmi i neke biljke) koji oksidiraju
ugljikovodike su glavni agensi za razgradnju ulja i drugih produkata. Mikrobi
učestvuju u uklanjanju naftnih mrlja tako što oksidiraju ulje do CO2 koji je isparljiv.
Različiti mikrobi mogu degradirati petrolej kao npr vrste iz fam:
Pseudomonadaceae, Corynebacteriaceae , Mycobacteriaceae, neki kvasci.

Ksenobiotici
Problem rezistencije sintetičkih polimera na mikrobnu razgradnju. U prirodi osim
prirodnih jedinjenja postoje i sintetička jedinjenja uglavnom proizvedena u industriji,
neka su slična prirodnim ali neka se veoma razlikuju od prirodnih proizvoda. Mnogi
hemijski produkti kao što su pesticidi, plastika i dr., posebno su mikrobiološki
interesantni jer nisu postojali u prirodi, zajdenički naziv za njih su ksenobiotici. Oni
opstaju u okolišu jer mikrobi koji bi ih razgradili najvjerovatnije ne postoje u prirodi
tj. nisu evoluirali. Mada če takvi mikrobi vremenom možda evoluirati poželjno je
koristiti materijale koji su biorazgradivi. Neki od najrasprostranjenijih su pesticidi,
koji su toksične komponente otpada. Pesticidi su dijelovi herbicida, fungicida i
insektcida. Opsežnim mikrobiološkim studijama se pokazalo da ovi ksenobiotici
mogu biti razgrađeni samo putem uključivanja odabranom kulturom a ne čistom
kulturom mikroba – mikrobni konzorcij.

Suzbijanje štetnih insekata pomoču mikroorganizama

Veliki broj hemijskih insekticida kao što je DDT ne mogu se lahko razgraditi pomoču
mikroorganizama i u tlu zaostaju kao toksični onečišćivači. Ispiranjem tla i kišom ti
se insekticidi prenose u rijeke, jezera i mogu biti uključeni u lanac ishrane (ribe,
školjke, račići i dr.), osim toga, mnogi insekticidi se moraju dodavati u većim
količinama jer su nove generacije insekata sve otpornije na njihovo djelovanje.
90
MICRO
BIOLOGY
Primjenom mikrobiološkog umjesto hemijskog načina suzbijanja insekata mogu se
izbječi štete u okolišu.
Različite vrste bakterija i gljivica dansa se upotebljavaju za suzbijanje štetnih
insekata npr. Bacillus thuringiensis koristi se u SAD-u radi spriječavanja štetnih
gusjenica na djetelnini, crva u zrnima kukuruza, onih koji napadaju kupus, listove
duhana i vočaka. Ta vrsta bakterija tokom sporulacije sintetizira proteinske kristale,
otrovne za probavni sistem insekata, BT toksin (uzgoji se velika količina bakterija,
potom se osuši i rasprši na zrnje koje insekti napadaju). Insekti do sada nisu stekli
otpornost prema mikrobnim insekticidima.

Mikrobna plastika
Gomilanje čvrstog otpada, među kojima je i plastika je problem današnje civilizacije.
Savremena zaštita je usmjerena na traženje alternativnih supstrata koje če biti
biološki razgradivi i koji če zamjeniti sintetičke polimere koji nisu biorazgradljivi. To
znači nači takve sintetičke polimere koje če mikroorganizmi uspješno razgrađivati.
Ono što je do danas postignuto je to da su dobiveni:
1. fotorazgradljiva plastika (koja je od materijala čije se polimerične strukture
izmjene djelovanjem UV radijacije Sunca i nastaju modifikovani polimeri
podložni razgradnji).
2. škrobom povezana plastika (ugrađivanjem škroba koji međusobno povezuje
kratke fragmete polimera, takva plastika je biorazgradljiva, jer bakterije tla
koje razgrađuju škrob u tlu razgrađivače škrob i u plastici i time osloboditi
fragmente polimera koje če dalje razgraditi drugi organizmi).
3. mikrobna plastika – novo područje istratraživanja u kojem se kao sirovina za
poizvodnju plastične ambalaže koriste prirodno sintetizirani bakterijski
polimeri poput rezervnih lipida (poli – β – hidroksi buterna kiselina, PBH).
Istraživanja su pokazala da se priroda izvedenog polimera može kontrolirati
primjenom supstrata za rast mikroba. Ova plastika ima znatnu prednost u
odnosu na prethodno spomenute jer se brzo razgrađuje i u aerobnim i
anaerobnim uslovima. Bakterija iz koje se dobija mikrobna plastika naziva se
Alakaligenes eutrophus, a britanska kompanija Chemical Industries plasirala je
prije nekoliko godina proizvod BIPOL.

Proteini jednoćelijskih organizam ( single cell protein –


SCP)
Zahtjev za sve većom količinom hrane u rastučoj svijetskoj populaciji neprekidno se
povećava. Stoga naučnici istražuju nove izvore hrane. Jedan od takvih izvora su
proteini jednoćelijskih organizama i ostale hranjive tvari proizvedene pomoču
mikroorganizama uzgojenih na industrijskim otpadima. Prednost jednostaničnih
proteina pred žitaricama je u tome što mikroorganizmi veoma brzo rastu i mogu
proizvesti veliki prirast proteina, koji je 15x veći od prinosa svoje mase ili 50x veći
od prinosa kukuruza, npr. 500 kg kvasca može u toku jednog dana proizvesti 50
tona proteina. Oni nisu osobito ukusni i zahtijevaju dodavanje tvari za poboljšanje
ukusa , kao i dodatak esencijalnih aminokiselina. Iz tog razloga se oni prvenstveno
koriste kao dodatak stočnoj hrani.

91
MICRO
BIOLOGY
Mikroorganzimi kao izvor energije
Istraživanja su na početku, ispituju se mogučnosti za dobijanje prirodnih izvora
energije koristeči otpadne materije organskih jedinjenja. Striktno anaerobne
metanogene arheje tj. one koje stvaraju CH4 (bioplin) kao krajnji produkt
kompleksne serije u koji su uključeni različite mikrobe, nekoliko hiljada koristi kao
male bioreaktore za proizvodnju bioplina za kuhanje i osvijetljenje razgradnjom
otpadnog materijala iz štala i sanitarnih uređaja. Prečišćeni otpadni materijal završi
kao đubrivo.

Mikrobi mulja i otpadnih voda

Potiču iz dva izvora: kanalizacija i industrijskih procesa. Zbog zdravlja ljudi,


ekonomskih i estetskih razloga ne bi trebali biti bez prethodnog tretmana odloženi u
jezera i rijeke. Nepoželjni efekti, toksični materijali, eutrifikacija tj. velika
koncentracija organskih materija, prisutnost gline, blata, prisutnost patogenih
mikroba. Tretiranje otpadnih voda je višestupnjevito, uključuje fizičke i biološke
procese 3 vrste: primarni, sekundarni i tercijarni.

Primarni procesi– fizičko odstranjivanje krupnijeg otpada pomoču serije višetkastih


filtera, a zatim se efluenti (ono što teče s vodom) talože više sati, da se istalože
suspendirane čestice u vodi.

Sekundarni procesi – najvažniji i bitno vezani za mikrobiološke procese. Tu su


uključni brojni i raznovrsni sistemi mikrobioloških kultura koji te organske materije
mulja potpuno razlaže do CH4 i CO2, u obradi mulja koriste se i anaerobni (anoksični)
i aerobni (oksični) procesi. Anoksični procesi : org.materija = CH4, a oksični:
org.materija=CO2 Aerobni: nekoliko koraka od kojih su najznačajniji aktivacija mulja i
filtriranje tj. prokapljavanje otpadne vode u velikim tankovima sa sluzavim
bakterijama, zoogleja koje obrazuju masu na površini tanka a povremeno su
prisutne filamentozne bakterije i gljive.

Tercijerni, fizičko – hemijski procesi uključuju i brzu redukciju anorganskih tvari,


posebno fosfata i nitrata. U mnogim slučajevima nakon obrade dobije se voda
visokog kvaliteta koja se može koristiti kao tehnička voda, a aktivni mulj tj. blato se
nakon sušenja skuplja i dobiveni pepeo se koristi kao đubrivo.

92
MICRO
BIOLOGY

BIOGEOHEMIJSKI CIKLUS ELEMENATA

Biogeohemijski ciklus ugljika


C se uključuje u lanac ishrane kada fotosintetički organizmi konvertiraju CO 2 do
organskih karbonskih jedinjenja. Procesom disanja CO2 se vrača u atmosferu i
njegova je koncentracija konstantna u atmosferi pomoču respiracije. Ovo kretanje C
između anorganskih i organskih formi zove se ugljični ciklus. Godišnje se oko 80
milijardi tona anorganskog C pretvara u organsku materiju. Više od 50% konverguju
fotosintetski organizmi u okeanu, a ostalo suhozemni organizmi = primarni
producenti.
Dvije su sudbine primarnih producenata: ugibanje u šumama (razlažu se
djelovanjem mikroorganizama razlagača), a druga konzumiranje od strane potrošaća
(npr. životinja). U oba slučaja većina C se oksidira u procesu respiracije pri čemu se
oslobađa karbon dioksid. Jedan dio C se inkorporira u ćelije konzumenta, ali i on na
kraju izlazi bilo ekskrecijom bilo raznim ostacima ili završe u tijelu predatora, na
kraju razlagači koriste uginule materije za svoj rast i putem respiracije vračaju u
atmosferu karbon dioksid.
Izvjesne arheje produciraju CH4 od CO2 tj. koriste alternativni put za metabolizam C,
ali postoje i mikroorganizmi koji mogu oksidirati CH4 do CO2 koji se ponovno vrača u
atmosferu = metanooksidacija. Jedino fosilna goriva predstavljaju deponiju C
ispod zemljine površine koje mogu osloboditi CO2 sagorjevanjem.
93
MICRO
BIOLOGY

Ciklus N
To je najkompleksniji biogeohemijski ciklus zbog značaja nitrogena u staničnom
metabolizmu, raznolikosti tipova metabolizma nitrogena kao i postojanja ovog
elementa u različitim formama. Prokarioti su uključeni u nekoliko procesa. U rumenu
preživara žive metanogene arheje, kao i u rudnicima i na deponijama smeća, gdje se
oslobađa metan koji odlazi u atmosferu.
Fikacija azota
Iskorištavanje atmosferskog N2 kao izvora azota naziva se azotofiksacija. Tu
sposobnost imaju neke bakterije i arheje. Azotofiksatori slobodno žive u aerobnim i
anaerobnim uslovima ili u simbiozi sa specifičnim biljnim domačinom. Azotofiksatori
su mikroorganizmi koji vrše fiksaciju azota. Fiksacija azota u simbiozi odvija se kada
su bakterije prisutne u nodulama korijena biljnih domačina. Još uvijek nema
podataka da neki eukarioti fiksiraju azot. U procesu fiksacije azot se reducira do
amonijaka, a potom se amonijak konvertira u organsku formu. Redukcioni procesi su
katalizirani enzimskim kompleksom nitrogenaza koji se sastoji od dva proteina:
dinitrogenaza i dinitrogenaza reduktaza. Obje komponente sadrže Fe, dok
dinitrogenaza sadrži i Mo.
Neke azotofiksirajuče bakterije mogu sintetizirati više od jedne nitrogenaze u nekim
uvjetima rasta koje se nazivaju alternativne itrogenaze.
One ne sadrže Mo već umjesto njega sadrže vanadij ili samo Fe. Alternativne
nitorgenaze se ne sintetiziraju kada ima dovoljno Mo. Vjerovatno služe kao pomočni
mehanizmi u fiksaciji N2, sve dok su vrijednosti Mo ograničene u okolišu.
Molibdenska nitrogenaza je opčenito glavna nitrogenaza u stanici. N2 = NH3
Nitrifikacija je proces oksidacije amonijaka do nitrita pomoču bakterija
nitrifikatora (Nitrosomonas, Nitrobacter i dr.). Nitrati se najpristupačnija forma azota
za biljke. Nitrifikacija se obavlja u 2 faze pomoču specifičnih bakterija:
1. oksidacija amonijaka do nitrita NH3 = NO2
2. oksidacija nitrita do nitrata NO2 = NO3
Asimilacija azota od strane organizma obično je u formi nitrata do amino grupe ili
amonijaka.
Denitrifikacija – proces suprotan nitrifikaciji. To je transformacija nitrata do
molekularnog azota ili azotnih oksida. Bakterije denitrifikatori su: Thyobacillus
denitrificans, Micrococcus denitrificans, te neke vrste rodova Pseudomonas, Bacillus
i Serratia. To su aerobi koji u slučaju nedostatka kisika za respiraciju imaju
alternativnu anaerbnu respiraciju. Reakcije denitrifikacije azotnih organskih
jedinjenja do amonijaka se odvijaju uglavnom u procesu dezaminacije pomoču
mikroorganizama.
Amonifikacija je produkcija amonijaka pomoču mikroorganizama iz različitih
bjelančevinastih materija. Amonijak nastaje u procesu deaminacije produkata
hidrolize proteina. Sudbina nastalog NH3 je različita:
1. dio se fiksira u zemljištu
2. drugi dio iskorištavaju mikroorganizmi
3. dio se oksidira do nitrata

94
MICRO
BIOLOGY
4. dio se oslobađa u atmosferi.

Amonofiksatori: Bacillus cereus, Bacillus micoides...

Ciklus S
Sumpor ulazi u sastav nekih vitamina, esencijalnih metabolita i 2 amino kiseline
(cistein i metionin). Mikroorganizmi mogu transformirati od najviše oksidovane
forme sulfata SO4 do najviše redukovane forme sulfata H2S. Dvije grupe prokariota
oksidiraju H2S do S i S do SO4 ,anoksigenične fotosintetske purpurne i sumporne
bakterije i bezbojne sumporne bakterije i arheje.
Budući da SO4 i S mogu biti akceptori elektrona u respiraciji, sulfat reducirajuče
bakterije produciraju H2S tokom anaerobne respiracije. Bakterije i biljke asimiliraju S
u formi SO4 i koriste ga i reduciraju do sulfida. Životinje i bakterije mogu koristiti kao
izvor S sulfidne grupe proteina tokom njihove razgradnje.

SO4 = H2S
H2S =S
S = SO4

95
MICRO
BIOLOGY

KLASIFIKACIJA PROKARIOTA
Heckel je 1866. god svrstao mikroorganizme u carstvo Protista koje je odvojeno od
biljnog i životinjskog carstva. Još uvijek neki mikrobi kao što su protozoe, alge i
gljivice se klasificiraju po konvencijama za biljke i životinje. Takav pristup ne
odgovara klasifikaciji prokariota. Klasifikacija prokariota znatno je kompliciranija od
klasifikacije eukariota zbog prirode organizama:
1. to su jednostanični organizmi koji se morfološki razlikuju po malo detalja npr.
postoje stotine bakterija koje imaju ista morfološka obilježja.
2. kriterij za definiranje vrste, buduči da se vrsta definira kao populacija
organizama čiji pripadnici razmjenjuju genetički materijal i daju plodno
potomstvo. To podrazumjeva spolno razmnožavanje. Takva definicija vrste nije
adekvatna za prokariote buduči da se oni ne razmnožavaju spolno. Vrsta je u
bakteriologiji definira kao skup sličnih sojeva ili klonova koji se značajno
razlikuju od drugih grupa klonova. Soj je u bakteriologiji sistematska
kategorija, soj je populacija genetički istovjetnih staica koje vode porijeklo od
jedne stanice, tj. sojevi su podgrupe unutar vrste koji imaju ista biohemijska,
morfološka i serološka svojstva i stupanj infektivnosti. Soj =izolat.

Nomenklatura – imenovanje vrste, klasifikacija


U klasifikaciji Prokariota se primjenjuje kombinacija klasičnih morfoloških
kriterija i molekularnih kriterija koji odražavaju genetičku i evolutivnu
srodnost - filogenetska (molekularna klasifikacija).
1. Numerička klasifikacija podrazumjeva oblik, veličinu, bojenje po Gramu,
prisutnost endospora i broj, broj flageluma, biohemijska svojstva i serološka
svojstva. U novije vrijeme se koristi genetička metoda, procenat G+C baza
koji može biti 25 – 75% u DNK.
2. Molekularne klasifikacije – kada govorimo o ovim metodama one se baziraju
na molekulskim analizama bioloških makromolekula u stanici: homologija
molekula DNK – ispituje se metodom molekularne hibridizacije nukleinskih
kiselina. Izoliraju se 2 DNK, one se hibridiziraju i ako se spoji više od 75% baza
2 DNK, one u hibridu su srodne.
Analiza ribozomalne RNK – sekvenciranje bakterijskog hromosoma je
zahtijevan, skup i dugotrajan posao, stoga za većinu prokariota nisu poznate
sekvence kompletnog genoma. Jednostavniji put je sekvenciranje kračih
segmenata DNK. Danas se koristi gen za 16 S ribozomalnu RNK koja se nalazi u
sastavu male ribozomalne podjedinice jer je prisutna u svim ćelijama i veoma je
pogodna za sekvenciranje zbog dužine (1 500) i dosta je konzervirana (malo se
mjenja), njen ekvivalent kod eukariota je 18 S. RNK je starija od DNK. Danas se
umjesto komparativnog analiziranja 16 RNK sekvence sve više koristi
ribotipiziranje. To je metoda u kojoj se izolovana DNK tretira restriktivnim
enzimima (endonukleaza prepoznaje mjesto na molekuli DNK i sjece ga). Nastali
fragmenti DNK se hibrifiziriaju sa genima 16S rRNK. U gelu se nakn toga dobiju
tzv. molekularni otisci koji su jedinstveni za bakterijsku vrstu pa čak i soj.

96
MICRO
BIOLOGY
Analiza lipida, tj. masnih kiselina, to se naziva FAME predstavlja
karakteriziranje tipova i zastupljenost masnih kiselina u plasmamembrani ili u
vanjskoj membrani G- bakterija.

97
MICRO
BIOLOGY

Molekularna filogenija prokariota


U predloženom filogenetskom stablu koje je predložio Woese 1987, 1991, postoje tri
pravca stanćne evolucije: Bacteria, Archaea i Eucarya, na osnovu sekvenci 16S (18S)
rRNK jedinstvenih za svaku grupu – signature sekvence. Na osnovu toga danas se
predlaže revizija Whittakerovog petocarstvenog klasifikacijskog sistema stanćnjaka.
Prema Woesu svi organizmi mogu se svrstati u tri domena, od koji 2 imaju
prokariotsku organizaciju stanice. Unatoč morfološkoj i fiziološkoj raznolikosti
bakterija, sve se mogu svrstati u 17 različitih grupa. Najprimitivniji su: Aquiflex,
Thermotoga, najodvedenije su: Proteobacteria, G+ bakterije čine jedan evolutivni
pravac a G- bakterije su podjeljene u različite skupine, Cyanobactria, Cytofage,
Sumporne i dr.
Myoplazme nemaju ćelijsku stijenku i srodne su G- bakterijama i to pripadnicima
roda Bacillus, E.coli i pripadnicima Klebsiella.
Unutar arheja kada se genetički analiziraju razlikuju se 2 carstva: Crenarheota i
Euryarcehota.
Ukoliko neka 2 prokariota imaju 20-60% homolognih sekvenci DNK smatra se da su
pripadnici istog roda, a ukoliko imaju preko 70% homolognih sekvenci DNK ukazuje
da su pripadnici iste vrste. Do sada je opisano oko 4,5 hiljada vrsta, a kultivirano je
1% postoječih mikroba. ATCC (American Type Culture Colection) – čuvaju tipične
kulture svake opisane vrste ili soja. Deponuju se u međunarodno priznatim
kolekcijama ATCC – američka i DSMZ – njemačka, na veoma niskim temeraturama
od -80°C do -196°C ili biofilizirni. Deponovani soj postaje tipičan soj i predstavlja
standard sa kojim se upoređuju svi sojevi za koje smatramo da su isti.

Praktična klasifikacija prokariota

Glavna svrha klasifikacije prokariota je da obezbijedi praktičan sistem za


identifikaciju tih organizama. Iako ne postoji opće prihvaćena klasifikacija danas je
najšire korištena klasifikacijska šema Berdžejev (Bergeyev) priručnik determinativne
bakteriologije i Berdžejev priručnik sistematske bakteriologije. Prvo determinativno
izdanje 1923. god, a zadnje 1994. god u kojem su prokarioti svrstani u 35 grupa
(sekcija), od kojih je 30 sekcija eubacteria i 5 arheja. Berdžijev priručnik sistematske
bakteriologije izdat je u 4 volumena. Prvi volumen je izdat 1984. god, a zadnji 1989.
god, u kojemu su osnovni kriteriji bili morfološki uz dodatak procenta baza G+C.
Drugo izdanje koje se još uvijek prodaje, a poćelo se publicitovati 2001, je u 5
tomova, od kojih je 1. tom arheje a u ostala 4 su bakteriju, i u njemu su napredni
koncepti proizišli iz istraživanja sekvence rRNK, zajedno sa klasičnim taksonomskim
informacijama, tako da su tom izdanju dodani novi taksoni (nove kategorije), dok su
veliki kompleksni rodovi, npr. Pseudomonas, Streptococcus, Bacillus podjeljeni u više
rodova.

98
MICRO
BIOLOGY

NEOBIČNE SKUPINE PROKARIOTA

Archaea

• Imaju prokariotsku organizaciju ćelije. Njihova stanična stijenka ne sadrži


peptidoglikan i razlikuje se po strukturi od bakterijske stijenke. Građena je od
pseudomureina, polisaharida, glikoproteina, proteina ili je uopče nemaju -
nikada nemaju peptidoglikan.
• Membranski lipidi se razlikuju od lipida drugih stanćnjaka. Dugi granati lanci
ugljikovodika vezani su za glicerol esterskom vezom.
• Enzim RNK-polimeraza (vrši sintezu RNK na lancu DNK). RNK polimeraza
bakterija je građena od 4 različita proteina, dok je kod Achaeae i Eucaryota
nekoliko tipova, građenih od 8 -12 podjedinica kod Archaea, a kod Eucaryota 3
tipa RNK polimeraze građene od 12-14 podjedinica.
• Histonski proteini su prisutni kod Archaea a bakterije ih nemaju.
• Ribosomi su 70S kao kod bakterija, ali su ribosomalni proteini sličniji
eukariotskim.
• Toksin difterije dijeluje inhibitorno na njihovu sintezu proteina kao i kod
Eucaryota, dok ne djeluje na bakterije. Mnogi antibiotici koji djeluju inhibitorno
na sintezu proteina bakterija ne djeluju inhibitorno na arheje i eukariote (npr.
streptomicin ne djeluje na arheje).
• Inicijator tRNK je metionin kao i kod eukariota, a ne formilmetionin kao kod
bakterija.
• Specifični metabolički putevi: metanogeneza, bezhlorofilna fotosinteza i dr.
• Sposobnosta rasta u sredinama koje su ekstremno nepristupačne za druge
organizme.
Uobičajno je da se Archaea klasificiraju metabolički, tj. fiziološki:
1. Metanogene Archaea - strkitni anaerobi koji razgrađuju organske molekule do
metana, nalaze se u močvarama, mulju, jezerskom i morskom sedimentu,
rumenu preživara, endosimbionti Protozoa.

99
MICRO
BIOLOGY
2. ekstremno halofilne Archaea – obligatni aerobi koji naseljavaju izuzetno slana
staništa, (preko 36% NaCl,) slana jezera, bazeni za dobijanje morske soli,
Mrtvo more, površine usoljene hrane.
3. ekstremno hipertermofilne Archaea – naseljavaju jedinstvene ekološke niše,
optimum preko 89°C, termalni izvori, hidrotermalna vrela na dnu okeana,
okolica vulkana.

Rikettsia
Obligatni intracelularni paraziti koji se ne mogu izolirati na vještačkim hranilištima,
već samo u živoj stanici (to je osobina virusa). To su izuzetno mali, G- stapičasti,
kokoidni, pleomorfni mikroorganizmi koji žive u citoplazmi stanice domačina, smatra
se da su produkt degenrativne evolucije bakterija. Buduči da imaju permeabilnu
plasmamembranu mogu opstati samo unutar citoplazme domačina koja im
omogučava stabilnost. One su endoparaziti različitih Athropoda kao što su uši, buhe,
krpelji, grinje koje žive kao ektoparaziti različtih sisara, pri čemu su neke rikecije
patogene za sisare. Za humanu medicinu je interesantrna samo jedna Rikettsia –
Rikettsia prowazekii, uzrokuje pjegavi
tifus, a prenosi se ušima.

Rod Coxiella (blizak rodu Rikettsia), čiji


se pripadnici mogu uzgojiti na
hranilištima. Coxiella burnetti – uzročnik
Q groznice.

100
MICRO
BIOLOGY

Chlamydia
Obligatni intracelularni paraziti sisara i ptica (ne prenose se Arthropodama). To su
G-, nepokretne bakterije koje se umnožavaju u citoplazmi stanice domačina i nemaju
sposobnost sinteze ATP –a , nemaju floroproteina i citohoroma (koriste ATP
domačina). Imaju najmanji genom među prokariotima. Razvojni ciklus je
komplikovan – počinje tako što se stvara mala čestica koja se zove elementarno
tjelašce i ono fagocitozom dospijeva u ćeliju domačina. U citoplazmi stanice mala
stanica u vezikuli se preobrača u veliku stanicu koja predstavlja vegetativnu formu
za razmnožavanje Chlamydia i naziva se veliko tjelašce. Višekratnim cijepanjem
vakouola se ispuni sa više elementarnih tjelašaca koja se nakon prskanja stanice
oslobađaju i inficiraju nove stanice. Chlamydia psittaci – uzročnik ornitoze,
papagajska gripa, bolest ptica koja se može prenijeti na ljude.

Mycoplasma , mikoplazme
To su bakterije koje nemaju stanćnu stijenku tokom svog života. Manje su veličine
od bakterija i pleomorfne su jer nemaju stanćnu stijenku (zid). Njihova
plasmamembrana sadrži sterole pa je otporna na lizu, (za razliku od bakterija koje
ih nemaju) pa im je za uzgoj potrebna podloga bogata sterolima i serumatskim
proteinima. Na čvrstoj podlozi formiraju transparentne kolonije koje pod
mikrosokopm podsječaju na jaje pečeno na oko. Razmnožavaju se fragmentacijom
filamentoznih stanica koje sadrže nekoliko kopija DNK. Prva poznata mikoplazma
bila je uzročnik pleuropneumonije
goveda, pa su se ranije mikoplazme
nazivale PPLO. Za humanu medicinu
značajna je Mycoplasma pneumoniae –
uzročnik pneumonije, upale pluča.

101
MICRO
BIOLOGY
Kolonija

Prokarioti se dijele na 4 divizije


(razdijela):
I. Gracilicutes: G- bakterije,
II. Firmicutes : G+ bakterije,
III. Tenericutes: Mycoplasma,
IV. Mendosicutes:
Archaebacteria

102
MICRO
BIOLOGY

Vrsta: Treponema pallidum (uzročnik sifilisa),


Rod: Treponema
Fam: Spirochaetaceae
Red: Spirochaetales
Klasa: Scotobacteria
Divizija: Gracilicutes
Carstvo: Procariota

VIROLOGIJA
Termin virologija potiče od riječi virus, a sama riječ
virus izvedena je od lat.riječi viri = otrovna tvar. Sve do
početka 20-tog stolječa svaka otrovna tvar je nosila ovaj
naziv. Virusi su submikroskopske strukture, a strukture
manje od virusa : viroidi, satelitske RNK , prioni. Virusi
inficiraju sve staničnjake domena Archaea, Eubacteria,
Eucaryota. Nema tipa stanice koju ne napadaju virusi, a
bolesti koje uzrokuju su viroze : SIDA, velike boginje,
hepatitis.....
Virologija je dosta mlada grana znanosti. Godine 1892.
otkriven je prvi virus, TMV- tobaco mosaic virus, mozaični
virus duhana. Za sve viruse se ne koristi binominalna
nomenklatura, njihova imena su vezana za bolest koju
izazivaju. Iako su otkriveni tek krajem 19. stolječa , postoje
brojni opisi bolesti koje su kolale drevnim civilizacijama,
npr. iz starih kineskih crteža opisana je bolest koja je ličila
velikim boginjama, drugi primjeri su bar reljefi iz starih
egipatskih dinastija koji su oslikavali neke bolesti kao npr. diječiju paralizu. Jedan od
mogučih uzroka propadanja rimskog carstva tumači se epidemijom ospica i velikih
boginja. Također, epidemija tipa velikih boginja uzrokovala je umiranje Osteka i na
taj način su španci lakše osvojili Južnu Aemriku.

103
MICRO
BIOLOGY

Prvi napredak u zaštiti od virusnih bolesti učinjen je


godinama prije otkriča uzročnika tih bolesti. Početkom
18. stolječa gospođa Montagu zaštitila je svoju djecu
od velikih boginja vakcinacijom koja se več tada
provodila u Turskoj. Prvi britanac potkraj 18. stolječa
Edward Jenner 1796. godine je dječaku ucijepio
sadržaj mjehurića iz ruke žene koja je imala kravlje
boginje i na taj način ga zaštitio od velikih boginja, te
nakon 2 godine objavio rezultate o uspješnoj zaštiti 20
osoba od te bolesti, a u čast krave = vacca, postoji
današnji naziv vakcina.
Otkriče porculanskog filtra omogučilo je otkrivanje
čestica koje se danas nazivaju virusi. Prvi čovjek koji je
koristio porculanske filtre bio je Adolf Majer, i on je
opisao mozaičnu bolest duhana, čiji su se simptomi
dosta razlikovali od do tada poznatih gljivičnih bolesti
biljaka. On je filtrirao sok zaraženih biljaka duhana
kroz dvostruki filter papir. Gljivice nije pronašao ni u Smallpox Vaccination
This drawing shows a doctor administering the
filtratu ni u filter papiru , i došao je do zaključka da je smallpox vaccine, first discovered in 1796 by
u filtratu vjerovatno neka bakterije koja je uspjela British physician Edward Jenner. Jenner found that
proči kroz filter papir. infecting a patient with cowpox, a minor disease,

Dimitrij Ivanovski, 1892 – početak virologije. On je produced immunity to smallpox, which can cause
disfigurement or death. His discoveries won him
bio upoznat sa radovima Majera i nije otkrio worldwide renown.
bakterije, nakon toga izvodi pokus, filtrira sok
bolesnih biljaka i utrljava u listove zdravih. Nakon
nekoliko dana na listovima su se počeli pojavljivati
simptomi. To je ponavljao i došao do zaključka da u bolesnim biljkama duhana
postoji nešto sitnije od bakterija. On je saopštio svoje rezultate , u kojima je naveo
da je otkrio filtrabilnu infektivnost.

Loeffler i Froch (1898) otkrili su ozročnike odgovorne za bolesti slinavke i šap.


Iste godine kada je Ivanovski otkrio virus, holandski istraživač Bežerink
(Biejerink) izvodi iste pokuse i objavljuje da je otkrio novi tip infektivnog uzročnika –
contagium vivum fluidum.
Godine 1935. Stanly prvi put uspijeva dobiti virus u čistom stanju , a nakon toga
je ubrzo uslijedilo otkriče da u građi TMV-a osim proteina učestvuju i NK.
Godine 1939. zahvaljujući razvoju elektrosnkog mikrsoskopa, načinjen je prvi
elektron-mikroskopski snimak TMV-a. ( Ruska i saradnici).
Savremena istraživanja u virologiji su usko povezana sa razvojem tehnika
molekularne biologije. Budući da su jednostvanog građeni, virusi su pogodni modeli
u fundamentalnim biološkim istraživanjima, npr. reverzna
transkriptaza- otkrivena istraživanjem virusa. Virusi su vektori u
genetičkom inžinjerstvu.

© The Nobel Foundation


Ernst Ruska

104
MICRO
BIOLOGY
German electrical engineer Ernst Ruska won the 1986 Nobel Prize in physics. His efforts in building the first electron
microscope and other contributions in electron optics won him the award.

© The Nobel Foundation


Wendell Stanley
American biochemist Wendell Stanley won the 1946 Nobel Prize in chemistry. Stanley did extensive work on the
chemical makeup of viruses, isolating their components and proving that viruses can cause cancer.

Kermani/Liaison Agency
Stanley B. Prusiner
American neurologist Stanley B. Prusiner was awarded the 1997 Nobel Prize in physiology or medicine for his
discovery of a class of proteins called prions. Prions are implicated in several degenerative brain diseases of
mammals, including bovine spongiform encephalopathy, commonly known as mad cow disease.

GRAĐA VIRUSA
Virusi su obligatni intracelularni paraziti koji se mogu razmnožavati samo unutar
žive stanice. To su bezstanični oblici građeni od proteinskog omotača – KAPSIDE i
genetičkog materijala – GENOMA koji je upakovan unutar kapside. Neki virusi mogu
imati ovoj – PEPLOS (ENVELOPE). Genom virusa su sve NK sadržane unutar virusne
čestice, ili NK upakovane u populaciji virusnih čestica.
Kapsida je građena od proteinskih podjedinica = PROTOMERE, koje mogu biti
kopije jednog proteina ili kapsidu gradi uglavnom manji broj različitih proteina, što
govori o ekonomici virusnog genoma (za veči broj proteina bio bi potreban i veči broj
gena koje se ne bi mogli upakovati unutar kapside). Jednom nastale protomere se
udružuju međusobno tj. specifično se povezuju tvoreći kapsidu. U tvorbi kapside
nema pomoči iz vana pa se proces njenog nastanka naziva samoudruživanje ili
samosastavljanje (slično nastanku bakterijskog flageluma). Zahvaljujući strukturi i
organizaciji svojih podjedinica, kapsida izvanredno štiti virusni genom, pomaže
njegovom prenosu među stanicama domačina, nosilac je antigena. Iako su virusi

105
MICRO
BIOLOGY
obligatni paraziti slično nekim bakterijama kao što su rikecije, hlamidije i
mikoplazme, oni se od navedenih intracelularnih parazita bitno razlikuju u pogledu :
1. strukturne organizacije,
2. hemijskog sastava
3. fiziološki
4. domačina
5. načina parazitizma

1. STRUKTURNO
Za razliku od njih virusi su acelularni oblici i ne pripadaju prokariotima. Vrlo su
jednostavne građe i dugo se mislilo da su najjednostavnije građeni patogeni, danas
su poznati oblici građeni jednostavnije od virusa (viroidi, sateliti virusa, virusne RNK,
prioni). Zbog opće građe virusa uopšte je prihvačen naziv za tijelo virusa – virusna
čestica ili partikula.

2. HEMIJSKI
Virusi i po hemijskoj građi pokazuju osebujnost i razlikuju se od celularnih
patogena. Svi celularni organizmi imaju obje vrste NK, međutim virusi imaju samo
jednu, ili RNK ili DNK.

3. FIZIOLOŠKI
Virusi su paraziti koji nemaju sopstveni metabolizam te nemogu rasti i
razmnožavati se kao ostali organizmi. Dok se mikroorganizmi razmnožavaju diobom
stanica, umnožavanje virusa, tj. propagacija – multiplikacija, provodi se genetički
progamiranom sintezom virusnih komponenti i njihovim udruživanjem. Nakon
prodiranja u stanicu virusna NK se oslobađa proteinskog omotača i koristeći stanični
sintetički aparat sintetizira nove virusne partikule (prisiljava stanicu domačina).

4. DOMAČIN
Opče karakteristike parazita su da su njihovi domačini biljke, životinje ili čovjek,
međutim neki virusni patogeni biljaka razvijaju se na domačinima biljnog i
životinjskog svijeta. Takvi virusi nazivaju se perzistentnim, PROPAGATIVNI tj.
cirkulatorni virusi, oni se prenose insektnim vektorima na biljke domačine. Prema
tome, podjela virusa na biljne i animalne nije korektna.

5. PARAZITIZAM
Svi intracelularni paraziti koriste stanicu domačina kao izvor potrebnih materija
koje uključuju u sopstveni metabolizam i na taj način obezbjeđuju vlastite životne
funkcije. Naprotiv, virusi svojim prisustvom mjenjaju metabolizam stanice i
usmjeravaju ga u pravcu sinteze sopstvenih virusnih partikula, što može imati
različite posljedice za stanicu domačina, do fatalnih. Parazitizam virusa je
poistvoječen sa multiplikacijom virusa, što predstavlja novi kvalitativni oblik
parazitizma. Sve što im je potrebno za replikaciju virusi uzimaju od stanice
domačina, npr. energiju, enzime, nukleotide i dr.

Virion – virusna čestica koja je potpuna i koja se može umnožavati, tj.


uzrokovati infekciju (zrela infektivna čestica). Ako je nepotpuna čestica u bilo
kojem smislu, onda ona nije virion.
106
MICRO
BIOLOGY
Iako danas postojie brojne definicije virusa sve one sadže sljedeče karakteristike:
1. virusi sadrže 1 tip NK
2. virusi se repliciraju unutar stanice
3. oni su obligatni paraziti

Viral Structure

MORFOLOGIJA VIRUSA
Većina virusnih čestica mjeri se nm. Njihove dimenzije kreču se od 20 – 300 nm.
Najmanji virusi su biljni satelit virusa nekroze duhana promjera 17 nm, a od
animalnih virus slinavke i šapa promjera 20 nm. Od biljnih virusa največi su klostero

107
MICRO
BIOLOGY
virusi dugi 2000 nm, a od animalnih največi su pox virusi koji su na granici vidljivosti
svijetlosnog mikroskopa.
Virusne su komponente molekule sastavljene od vezanih atoma čije vrijednosti
izražavamo molekulskom težinom.

Smallpox Viruses
A colored-transmission electron micrograph
shows a group of Orthopoxvirus variola, the virus
that causes smallpox. Once greatly feared for its
ability to kill or disable its victims, smallpox was
eradicated by 1979 through a worldwide vaccination
campaign.

Prema morfologiji kapside na osnovu elektronsko-mikrsokopskih pretraga virusi


se mogu klasificirati u nekoliko morfoloških tipova:
• produženi virusi (izometrični ili poliedrični),
• polimorfni,
• kompleksno građeni virusi
• multikomponentni virusi
Produženi virusi liče dugom štapiću, a mogu biti kruti ili fleksibilni. Oblik krutog
štapića ima TMV ili bakteriofag MB, a fleksibilnog štapića poti virusi ili npr.clostero-
virus.
Izometrični (poliedrični) virusi su više ili manje loptastog oblika i njihove
dimenzije mijere se prečnikom, tu spadaju različiti virusi – HIV, rota virus, herpes
virus. Od izometričnih virusa treba spomenuti gemini viruse ili blizance čije se
čestice javljaju u parovima.
Polimorfni virusi pored kapside posjeduju i ovojnicu. Postoje produženi i
izometrični, a imaju pleomorfan oblik iz razloga što im ovojnica nije rigidna tj. kruta.
Primjer za produžene viruse sa ovojnicom jeste virus gripe ili influence ili ebola virus,
dok su herpes virus ili HIV primjer za izometrične viruse sa ovojnicom. U skupini
komleksno građenih virusa spadaju neki bakteriofagi i pox virusi. Vakcinija virusi je
virus kravljih boginja, spada među animalne viruse a ima oblik lepne.
Rabdovirusi imaju poseban oblik , oblik puščanog zrna, čiji je jedan kraj ravan a
drugi zaobljen.
Od multikomponentnih virusa , poznat je virus mozaika lucerke i virus šuštavosti
duhana. Virus mozaika lucerke u populaciji ima 5 tipova čestica, 4 baciloformne i
jedna okrugla, a kod virusa sušenosti duhana dvije.

108
MICRO
BIOLOGY

bakteriofag

109
MICRO
BIOLOGY

VIRUSNI PROTEINI

Virusne čestice su izgrađene od


dvaju spojeva, proteina i nukleinskih
kiselina. U česticama virusa mogu se
nači organski i anorganski joni te znatne količine vode. Malo je virusa koji osim dvije
osnovne komponente sadrže još lipide, ugljične hidrate i poliamine. To su virusi sa
ovojnicom i neki bakteriofagi. Proteini se nalaze na površini virusne čestice, a genom
unutar čestice. Proteinsku komponentu čini proteinski omotač virusa tj. kapsidu.
Nukleinska komponenta sa proteinskom se naziva nukleinska kapsida ili virusni
proteina. Največi dio virusne čestice otpada na protein.
Kod TMV – a protein čini 95%, a NK 5% mase čestice, dok kod virusa sa
ovojnicom na protein otpada najmanje 20% njihove mase. Informaciju za sintezu
virusnih proteina nosi virusni genom. Virusni proteini mogu biti strukturni tj.
gradivni, i nestrukturni tj. funkcionalni. Strukturni proteini su proteini kapside i
proteini ovojnice. Neki biljni virusi, npr. poti virusi osim proteina koji dolaze u čestici
stvaraju i druge strukturne proteine koji grade submikroskopske cilindrične inkluzije
ili vrtuljci. Strukturni proteini daju simteriju virusnoj čestici, a njihova funkcija je:
1. zaštita virusnog genoma od različitih spoljašnih uticaja i djelovanja nukleaza,
2. adsorpcija virusa na specifične receptore stanice domačina

110
MICRO
BIOLOGY
3. virusni proteini su uglavnom nosioci antigenih svojstava pojedinih virusa tj.
nusioci su grupne ili tipske specifičnosti.

Virusima inficiran organizam reaguje imunim odgovorom na njihove strukturne


proteine. Pošto imaju antigenska svojstva oni mogu poslužiti u izradi antivirusnih
vakcina. Svaka skupina virusa posjeduje specefičan broj strukturnih proteina.
U nestrukturne virusne proteine spadaju virusni enzimi koji im omogučavaju
replikaciju kao i promjenu metaboličkih aktivnosti inficiranih stanica; i trasnportni
proteini koji omogučavaju širenje virusnih čestica kroz npr. plazmodeziju.Virusi
tokom razvojnog ciklusa kontroliraju sintezu specifičnih enzima. Sve te enzime
možemo svrstati u dvije grupe:

1. enzimi koji razaraju stijenku tj. membrnu domačina, npr. lizozim bakteriofaga,
ili neuraminodaza influenca virusa,
2. replikacijski enzimi koji kataliziraju sintezu virusnih nukleinskih kiselina, među
njima postoje enzimi koji ne ulaze u sastav viriona kao npr. RNA plimeraza TMV –a ,
ali i enzimi koji su integralni dio partikule npr. reo – virusa, kod kojih genom sam po
sebi nije infektivan.

Enzimi upakovani u virusnu česticu nazivaju se transkriptaze ili replikaze, npr.


reverzna transkriptaza HIV-a. Veliki broj virusa ima kapsidu građenu od jedne vrste
proteinskih jedinica, dok složenije građeni virusi sadrže više tipova. Kapsida se
sastoji od večeg broja najčešće istovrsnih proteinskih molekula nazvanih proteinske
(strukturne) podjedinice tj. protomere. Za virus je takva građa kapside
najekonomičnija (1 gen). Malo je virusa, kao npr. homo virus čija kapsida je građena
od dvije vrste po veličini različitih proteinskih molekula; ili nekih biljnih rabdo virusa
koji sadrže 4 tipa polipeptida; ili kompleksnih virusa koji mogu imati 30 strukturnih
proteina od kojih su 1 ili više njih glikozilirani i oni su uglavnom na površini, obično
u vezi sa lipidnim slojem ovojnice.

111
MICRO
BIOLOGY

Sastav virusnog proteina može se odrediti hidrolizom pažljivo purificiranog


proteina, različitim sredstvima i metodama. Iz tog razloga je neophodno prvo virus
purificirati, tj. odvojiti ga od staničnih komponenata i dobiti ga u čistom stanju, a
zatim odvojiti protin od NK i drugih virusnih komponenti. Virusna partikula je
relativno stabilna mada proteinske podjedinice nisu međusobno vezane kovalentnim
vezama, več nekovalentnim koje se lahko kidaju, a te veze mogu biti polarne S – H,
ili vodonične veze H – H, i nepolarnim vezama kao što su hidrofobne i vandervalsove
sile. Virusni protein može se odvojiti od NK pomoču pufera različitog aciditeta,
alkalijama, kiselinama, fenolom, ureom, deterđentom i dr. Protein virusa može
egzistirati in vitro u formi podjedinica samo pri niskim temperaturama, niskoj
koncentraciji, maloj jonskoj moči i visokom pH rastvora. Postoje posebne metode za
dobijanje virusnih NK i proteina.

Agregiranje proteinskih podjedinica (PP) naziva se samoudruživanje ili


samosastavljanje. U klasičnom eksperimentu rekonstitucije Frenkel Konrant i
Williams su 1955 god pokazali da je informacija potrebna za sastavljanje virusne
čestice sadržana u strukturnim komponentama virusa. Oni su uspjeli dobiti
kompletne čestice TMV-a in vitro mješanjem purificirane virusne RNA i proteinskih
podjedinica. U mnogih virusa taj proces potpomažu molekularni šaperoni tj. proteini
koji pomažu u savijanju i polimerizaciji proteina, a sami ne ulaze u sastav čestice.
Sile koje povezuju virusni protein i virusnu NK su uglavnom elektronske, te se veze
uspostavljaju između bazičnih aminokiselina kapside koje imaju pozitivan naboj i
fosfatnih grupa u sastavu NK koje imaju negativan naboj. Te se veze kidaju
112
MICRO
BIOLOGY
dodatkom raznih soli . u nekih virusa se veze između proteina i NK temelje na
hidrfobnim vezama koje nisu osjetljive na soli, ali se kidaju dodatkom deterđenata.

Virusni protein obično je sastavljen od 150 – 600 aminokiselina, koje se po


sastavu i obliku ne razlikuju od drugih proteina, mada mogu sadržavati malo više
aminokiseline serina i treonina. Neobična karaktieristika virusnog proteina je da je
kod većine biljnih virusa N-kraj acetiliran. Kompletna aminokiselinska sekvenca
polipeptidnog lanca prvi put je utvrđena kod TMV – a 1960. god, a kapsida je
građena od jednog tipa proteina, i to od 2130 proteinskih podjedinica (PP). Svaka PP
je građena od jednog polipeptidnog lanca kojeg čini 158 aminokiselina, a u sastavu
polipeptida učestvuje 16 različitih aminokiselina. Na N (amino) kraju polipeptida
nalazi se aminokiselina serin, koja je acetilizirana a na C (karboksilnom) kraju je
aminokis. treonin (primarna struktura). Sekundarnu strukturu polipeptida čini
uglavnom α – heliks. Tercijarna struktura nije poznata u nijednog virusa pa ni u
TMV-a, ali se zna da postoji. Kvarterna struktura obezbjeđuje stabilnost proteinskog
omotača i maskira osjetljiva mjesta polipeptidnog lanca, te se na taj način virus štiti
od djelovanja enzima i drugih nepovoljnih agenasa. Kvarterna struktura određuje
antigena svojstva virusa.
Na površini virusne čestice postoje EPITOPI koji određuju antigensku specifičnost
virusa. Oni su nastali nakon povezivanja proteinske podjedinice u kapsidni protein.
Pojedinačna proteinska podjedinica kada nije u sastavu kapside ima druge skrivene
epitope ili kriptotope. Polimerizacijom PP u kapsidu njihovi epitopi prelaze u
kriptotope, a kapsida dobije nove epitope, ovi se zovu neotopi. Iz tog razloga imuni
serumi priređen protiv odvojenih PP obično ne reagira sa cjelovitom virusnom
česticom i obratno.

Lipidi u ugljični hidrati u virusnoj čestici


Sadrže ih virusi koji imaju ovojnicu ili PEPLOS, koja je građena od proteina,
ugljičnih hidrata i lipida. Lipidi čine oko 20% mase lipidne čestice. Ugljični hidrati su
najčešće zastupljeni u obliku glikoproteina tj. polisaharidi su za protein vezani preko
aminokiselinskog ostatka serina, treonina i asparagina. Šećeri se također nalaze i u
sastavu nukleinskih kiselina virusa.

Katjoni i voda
Iznos katjona u virusnoj čestici je 1% , od anorganskih katjona mogu se nači
katjoni Fe, Mg, Cu, Al, a od organski poliamini. Oni se vežu za negativno nabijene
fosfatne grupe NK i time vjerovatno pomažu pakovanje genoma u unutrašnjost
kapside virusa. Prilikom iskazivanja hemijskog sastava virusa najčešćše se govori o
njihovim čvrstim komponentama. Kada je virus otopljen u vodi tada na vodu otpada
50 – 70 %.

FINA GRAĐA TMV-A

Čestica TMV-a je štapić promjera 18 nm a dužine 300nm, oblika pravilnog valjka.


Njegov genom je lančana RNA koja se nalazi unutar kapside. Proteinska podjedinica
duga je 7 nm, a njena molekulska masa iznosi 17500 D. Oko RNA PP su poredane u
blagoj spirali i nalaze se u slojevima tj. diskovima naslaganim jedan iznad drugog
113
MICRO
BIOLOGY
kojih ima 130. u središtu čestice nalazi se centralna čupljina promjera 4 nm. RNA se
ne nalazi u središnjoj šupljini nego u udubinama PP (ti žlijebovi se nalaze na 1/3
dužine proteinske podjedinice). Svaka PP je u dodiru sa 3 nukleotida u virusnoj RNA.

SIMETRIJA VIRUSNIH ČESTICA

Morfološka organizacija virusne čestice određena je strukturom njene kapside tj.


rasporedom njenih podjedinica. Postoje 2 tipa virusne simetrije: spiralna i kubična.
Virusi spiralne simetrije su produženi, imaju spiralan raspored podjedinica
kapside koje omotavaju centralno položenu NK u obliku spirale (heliksa). Prema
obliku kapside, takve virusne čestice imaju valjkast ili cilindričan oblik. Većina biljnih
virusa ima takvu simetriju, npr. TMV, karla virusi, postero virusi, poti virusi i dr. Ne
postoje animalni virusi ove simetrije tj. spirlni a da nemaju ovojnicu.
Kubična simetrija se nalazi u poliedričnih virusa čije je kapsida izometrična.
Najpoznatiji je ikozaiedar koji susrečemo kod životinjskih virusa npr. herpes i dr. Kod
takvih virusa površina viriona je sastavljena od 20 istostranilnih trogulova i ima 12
vrhova i 30 ivica. Kroz središte tog geometrijskog tijela mogu se povuči 3 ose
rotacijske simetrije:
1. jedna kroz svih 12 vrhova
2. druga kroz središte od 20 ravni trokita
3. treča sredinom svakog od 30 bridova (ivica)

Rotacijom jednom od 3 ose simetrije slika ikozaiedra se pojavljue redom 5, kroz


drugu 3 i kroz treču 2 puta. Po obliku kapside virusi imaju poliedričnu formu. Buduči
da proteinske molekule nemaju oblik istostraničnog trougla, u najjednostavnijih
kapsida su dovoljne 3 identične PP za izradu 1 trokuta, a kod 20 –straničnog 30 PP.
Viši stupnjevi organizacije ikozaiedra nastaju daljom diobom površinskog trokuta, to
je tzv. triangulacijski broj koji označava koliko je manjih trokuta nastalo od izvorog
trokuta.

114
MICRO
BIOLOGY

Proteinske ili strukturne podjedinice izometričnih virusa mogu se skupljati u veče


tvorbe koje su sastvljene od više protomera i nazivaju se KAPSOMERE – morfološke
podjedinice. Npr. 60 pomenutih protomera može se u kapsidi nekih virusa
rasporediti tako da se po 5 njih skupi na svaku od 12 vrhova ikozaiedra. Takvu
građu ima npr. čestica satelitskog virusa uz virus nekroze duhana koja ima 12
pentamera. Kompleksno građeni virusi bakteriofaga imaju glavu kubične a rep
spiralne simetrije. Mnogi virusi imaju kompleksnu ovojnicu koja okružuje nukleo –
kapsidu. Ovojnica je građena od lipidnog dvosloja u koju su uloženi glikoproteidi.
Lipidi potiču od membrane stanice domačina dok glikoproteine kodira virusni
genom. Simetrija virusa sa ovojnicom određuje se na osnovu nukleokapside koja se
nalazi unutar ovojnice. U viruse sa ovojnicom spadaju poznati virusi iz familije
ortomiksoviride, paramiksoviride, rabdoviride, a kubične simetrije fam. Retroviride u
koju spada HIV.

115
MICRO
BIOLOGY

RAZVOJNI (INFEKTIVNI) CIKLUS VIRUSA


Proces virusne infekcije je razvojni proces virusa. Taj ciklus počinje prihvatanjem
virusa na osjetljivu stanicu domačina nakon čega kompletan virus ili samo genom
prodire u stanicu. Kada se NK virusa nađe u stanici, počinje multiplikacija virusa u
citoplazmi ili jedru ili u oboje. Ako je u ćelije dospjela kompletna virusna čestica
multiplikaciji prehodi deproteinizacija u smislu oslobađanja virusnog genoma od
116
MICRO
BIOLOGY
proteinskog omotaća. Genetička informacija koju nose NK funkcionira preko istih
mehanizama koji su operativni u stanici. Doprinos stanica domačina u sintezi
virusnih komponenti je dvojak:
1. u snadbijevanju gradivnim blokovima tj. aminokiselinama i nukleotidima koji
polimeriziraju u virusni protein i NK,
2. za sintezu virusnih proteina koriste se stanični ribosomi, tRNK, razni enzimi,
ATP, mada se neke tRNK i enzimi sintetiziraju pod kontrolom virusa.

Virusne NK i proteini se
akomuliraju do kritične koncentracije,
nakon čega slijedi njihovo
povezivanje što se naziva sazrijevanje
virusne partikule potomaka. Spajanje
virusnog proteina sa NK može biti
spontano ili pod kontrolom enzima i
na kraju se virioni iz stanice
oslobađaju na različite načine da bi
započeli ciklus infekcije.
Razvojni ciklus virusa se može
uslovno podijeliti na nekoliko faza:
1. prihvatanje (adsorpcija) virusa
za stanicu domačina,
2. penetracija (prodiranje) virusa
u stanicu,
3. multiplikacija (replikacija)
virusnog genoma i sinteza proteina,
4. sjedinjanjavenje virusnih
komponenti tj. zrioba virusa,
5. oslobađanje (liberacija)
novoformiranih virusnih partikula iz
stanice.

I. PRIHVATANJE (ADSORPCIJA) VIRUSA U STANICU


Način prihvatanja i ulazak virusa različit je kod različitih virusa. Virus če se
prihvatiti za stanicu samo ako postoji strukturna ili elektrostatska komplementarnost
117
MICRO
BIOLOGY
između stanice domačina i virusa. Bez adsorpcije u animalnih i bakterijskih virusa
nema infekcije. Strukture receptora u bakterija su toliko selektivne da je moguče
razlikovati tipove unutar sojeva bakterija što se naziva fagotipizacija. Afinitet virusa
prema određenim tkivima naziva se tropizam (tako su rabies virusi neurotropni,
zatim papiloma virusi dermatotropni), a virusi koji ne pokazuju afinitet prema vrsti
tkiva su pantropni. Na svojoj površini virusi imaju jedan ili više tipova receptora,
koje nazivamo antireceptori, a i stanice imaju vlastite receptore, glikoproteinske
prirode, za određeni virus. Uspostavljena veza između ćelije i virusa može biti
reverzibilna ili ireverzibilna, pri čemu može doći ili nemora doći do promjena na oba
receptorska sistema. Ovojnica virusa može posjedovati karakteristične izdanke tj.
peplomere pomoču kojih se virus veže za sepecifičan receptor stanice domačina,
tako npr. virus HIV ima izdanke GP 120 ili 104.

II. PRODIRANJE (PENETRACIJA) VIRUSA


Prodiranje virusa odvija se veoma brzo po adsorpciji virusa i za taj proces je
potrebna energija. Postoje tri glavna načina penetracije:
• Translokacijom kompletne virusne čestice kroz plazmamembranu ćelije,
što je rijedak proces koji nije dovoljno istražen, a odvija se pomoču proteina u
virusnoj kapsidi i specifičnih membranskih receptora.
• Fuzijom virusne ovojnice sa plasmamembranom direktno ili nakon
endocitoze. Ovaj način je karakterističan za viruse sa ovojnico i zahtijeva prisutnost
sepcifičnih fuzijskih proteina u ovojnici npr. hemaglutinin u virusa gripe.
• Treči način je endocitozom virusa i obrazovanjem obložene vezikule. To
je najčešći način ulaženja virusa u stanicu. Kod T-faga nakon prihvatanja za stanicu
bakterije pomoču enzima lizozima smještenog u kapsidi repa razgrađuje se stanična
stijenka bakterije, a potom kontrakcijom repnog dijela poput igle iz glavenog dijela
ubacije svoju NK. Drugi fagi, npr. FD – fag ubacuje svoju NK kroz pile bakterija.

Buduči da biljna ćelija ima staničnu stijenku iznad membrane biljni virusi ulaze
direktno u stanicu putem oštečenja stanice ili vektorom bez receptora. Virusne
partikule mogu biti dijelimično razgrađene u procesu prodiranja na plasmamembrani
ili unutar fagosoma, endosoma ili endolisosoma. Ukoliko kompletan virus uđe u
stanicu slijedi dekapsidacija tj. oslobađanje NK od proteinskog omotača u stanici ili
jedru domačina. U ovoj fazi dolazi do potpune ili dijelomične razgradnje virusne
kapside najčešće u lisosomima (zahvaljujući pH vrijednosti lisosoma), a oslobođena
NK izlazi kroz membranski kanal lisosoma u citoplazmi.

118
MICRO
BIOLOGY

III. MULTIPLIKACIJA VIRUSA


U ovom periodu odvijaju se dva fundamentalna procesa:
• Translacija iRNK u virusne proteine na staničnim ribosomima, i
• Replikacija virusnog genoma.

Najprije se u proteine prevodi bar dio virusne NK, to su tzv rani proteini, a potom
slijedi replikacija genoma. Npr. kod TMV – a tako se sintetiziraju 2 proteina od 126
kD (kilo daltona) i 183 kD koji se povezuju sa proteinima stanice domačina te tako
stvaraju aktivnu replikazu. Način replikacije genoma u različitih grupa virusa je
različit (klasifikacija po Baltiomoru), ova faza se još naziva faza EKLIPSE, a
podrazumjeva dio infektivnog ciklusa u toku kojeg se komponente virusnih
potomaka počinju sintetizirati ˝de novo˝. Sjedinjavanje virusnih čestiva unutar
stanice domačina označava završetak faze eklipse i početak perioda zriobe.

IV. ZRIOBA (MATURIRANJE) VIRUSA

Zrioba (maturiranje) virusa podrazumjeva agregiranje svih komponenti


neophodnih za formiranje zrelog viriona u određenom području stanice. Proces se
odvija sponatano i poznat je kao samosastavljanje (samoagregiranje,
samoudruživanje) virusnih komponenti. Smatra se da do njega dolazi kada rastuči
intracelularni nivo novosintetiziranih virusnih proteina i molekula genoma dosegne
određenu kritičnu koncentraciju tzv. inkluzije u svjetlosonom mikroskopu. U mnogim
slučajevima virusni proteini su usidreni u staničnim membranama. Samosastavljanje
može biti realtivno jednostavno i bazirano isključivo na interakcijama proteinskih
podjedinica i pravilima simetrije, ili kompleksno kada su uključeni šaperoni.
Inkapsidacija virusnog genoma može se dovijati od početka sastavljanja partikule ili
kasnije kada se genom upakira u skoro kompletnu kapsidu.

V. OSLOBAĐANJE (LIBERACIJA) NOVOFORMIRANE


VIRUSNE ČESTICE
Oslobađanje novoformirane virusne čestice za litičke viruse (većina virusa bez
ovojnice) je jednostavan proces. Usljed destrukcije zaražene stanice dolazi do
oslobađanja virusnih čestica. Virusi s ovojnicom se oslobađaju iz stanice procesom
pupanja kroz staničnu membranu pri čemu stiču ovojnicu. Virusna nukleokapsida
spaja se sa specifičnim proteinima matriksa koji se nalaze na citoslonoj strani
plasmamembrane, što dovodi do njihove integracije i oslobađanja. Biljni virusi
kodiraju specifične proteine koji se zovu virusni transportni proteini (MP –
mouvement), koji modificiraju plasmodezmije držeči ih otvorenim i na taj način
virusi prelaze iz stanice u stanicu, dok se putem floema u sistemičnoj infekciji šire
kroz cijelu biljku.

119
MICRO
BIOLOGY

120
MICRO
BIOLOGY

VIRUSNE NUKLEINSKE KISELINE


Nukleinske kiseline su sastavni dio virusnih partikula, virusi sadrže samo jedan
tip nukleinskih kiselina, samo RNK ili DNK. Različiti virusi sadrže u čestici različite
iznose NK, koje se kod produženih virusa kreče od 1 – 6%, a kod poliedričnih 15 –
45%. Nukleinske kiseline virusa predstavljaju genom virusa. Genom je skup gena
jednog organizma sadržanog u haploidnoj hromosomskoj garnituri. Za razliku od
celularnih organizama kod virusa i RNK može biti nosilac genetičke informacije, pa
se razlikuju RNK – virusi i DNK – virusi. Genom virusa može biti dvolančana ili
jednolančana DNK i RNK:
• ds DNK (double stranded – dvolančana DNK)
• ss DNK (single stranded – jednolančna DNK)
• ds RNK (double stranded – dvolančana RNK)
• ss RNK (single stranded – jednolančna RNK)

Genom virusa može biti cijelovita NK koja može biti različitog oblika – linearna i
cirkularna (prstenasta). Genom virusa može biti i fragmentiran tj. podijeljen na 2 do
12 odsječaka. Takvi virusi se zovu virusi sa podjeljenim genomom i kod njih
segmenti mogu doći zajedno u jednoj čestici npr. influenca virus (kod njih postoji 8
segmenata RNK) ili reoviride (unutar jedne čestice ima 10 – 12 segmenata), ili
segmenti mogu doći u zasebnim česticama, i takvi virusi se nazivaju
multikomponentni virusi, npr. virus šišavosti duhana u kojem su dva fragmenta
genoma upakovana u zasebne čestice. Drugi primjer je ss RNK virusa mozaika
lucerke čiji je genom građen iz 4 odsječka, a za infekciju je potreban kompletan
genom. U jednolančanih RNK virusa (ss RNK) genom se može u procesu replikacije
dvojako ponašati, pa prema tome su i označene kao ss RNK+ - pozitivna i ss RNK - –
negativna.
Virusni genom je RNK+ kada se u procesu replikacije ponaša kao iRNK
(informaciona RNK). RNK+ nakon oslobađanja proteina kapside u stanici se veže za
poliribosome i započinje sintezu ranih proteina tj. enzima koji če katalizirati sintezu
virusnih genoma potomaka.
RNK- genom imaju oni virusi čiji je genom komlementaran informacionoj RNK, tj.
za aktiviranje genoma neophodan je enzim RNK transkritptaza ugrađen u kapsidi koji
če omogučiti transkripciju RNK- u iRNK tj. RNK+. S obzirom na način sinteze iRNK,
američki virolog Baltimor (otkrio reverznu transkriptazu) svrstao je sve viruse u 6
skupina:
1. ds DNK virusi
2. ss DNK virusi,
3. ds RNK virusi
4. RNK +
5. RNK-
6. reverzno transkribirajuči virusi
121
MICRO
BIOLOGY
Najviše biljnih virusa ima RNK+.
Virusne NK purificiramo pomoču fenola ili hloroforma, pri čemu se kidaju
sekundarne veze, ali ne i kovalentne veze, te na taj način odvajanmo NK od virusnog
omotača. Dugi polinukleotidni lanci se cijepaju restriktivnim nukleazama -
prepoznaje se slijed GAATTC ili HIND III (Hemophylus influence) prepoznaje slijed
AACCTT i potom se sekvenciraju.

Danas je poznata nukleotidna sekvenca tj.


primarna struktura mnogih virusa. Prvi puta je
sekvenciran kopletan genom 1976., i to
bakteriofaga MS2 , koji se sastoji od 3596
nukleotida. Genom faga MS2 sadrži tri gena,
jedan nosi informaciju za A protein, drugi gen za
strukturni protein kapside i 3. gen za RNK
replikazu. Interesantna je struktura
jednolančanog genoma gemini virusa (tj.
blizanci) koja ima dvije molekule DNK slične
dužine ali različite sekvence. DNK I ima 2779
nukleotida, a DNK II je duga 2724 nukleotida i
svaka partikula blizanaca nosi samo jednu
molekulu genoma, pa se takav genom naziva
bipartitni (tj. dvodijelni) genom. Sekvenca
genoma virusa HIV prvi put je određena 1985.
god. , on je predstavljen sa dvije kopije ss RNK,
tj. virion nosi dvije kopije genoma a nije poznato
koja od njih je funkcionalna. Virusne NK sadrže
uobičajne baze, a neki bakteriofagi umjesto
citozina imaju 5 – hidroksi metil citozin tj. 5
hidroksi – metil uracil, a umjesto timina 5 –
hidroksipenil uracil.

TRI TIPA GRAĐE 5´ KRAJA SS RNK+

I. Na 5' kraju može biti kapa tj. 7 – metil gvanozin kao u iRNK eukariota. RNK sa
kapom bolje se veže na ribosome i otpornija je na nukleaze.
II. Kod drugih virusa na 5' kraju može biti virusni protein G (Vp G) koji je
kovalentno vezan na 5' kraj RNK, postoji mišljenje da ima ulogu inicijatora
replikacije.
III. Kod nekih virusa 5' kraj može završavati sa 2-3 fosfatne grupe.

DVA TIPA GRAĐE 3' KRAJA RNK+


122
MICRO
BIOLOGY
I. Kod nekih se nalazi poliadenilna sekvenca (20 – 50 adenilnih nukleotida),
II. 3' kraj završava OH grupom i takav kraj obično ima sekundarnu strukturu
sličnu tRNK koja može vezati specifičnu amino kiselinu. Npr. kod TMV-a AK histidin.

SEPCIFIČNOSTI U GRAĐI LAMDA (λ) FAGA

Genom faga je ds DNK sa jednolančanim krajevima (12 baza) i nazivaju se


ljepljivi krajevi jer su međusobno komplementarni te od linearnog genoma formiraju
genom prstenastog oblika, sa kovalentno povezanim krajevima.
Genom TMV-a je molekularne mase 2 x 106, sadrži oko 6395 nukleotida. Spirala
RNK je smještena oko središnje supljine čestice i uvlači se proteinski omotač
zahvatajuči na taj način 1/3 dužine proteinskih podjedinica. Na jednu protomeru
dolaze oko 3 nukleotida, a na 3 zavoja spirale 49 proteinskih podjedinica. Rastojanje
između zavoja spirale iznosi 3,3 nm.

TIPOVI VIRUSNOG GENOMA

ds DNK genom:
• animalni virusi : Poxviridae, Herpesviridae, Adenoviridae, Papovaviridae, te
virus nuklearne polidroze (virus insekata), Iridoviridae (virus insekata i vertebrata).
• Biljni virusi: Caulimovirusi sa tipičnim članom – virus mozaika karfiola.
• Od bakteriofaga: T fagi i λ fagi.
ss DNK genom:
• Animalni virusi: Parvoviridae (picornavirus),
• Biljni virusi: Geminiviridae,
• Bakteriofagi: fd (produženi, fleksibilni), Φx 174

ss RNK genom:
• Animalni virusi: Paramyxoviridae (pneumovirusi, virusi zaušnjaka, ospiva..),
Orthomyxoviridae (virus gripa), Rhabdoviridae (virus bjesnila), Retroviridae (virus
leukemije HTLV I i HTLV II, HIV),
• Biljni virusi: većina biljnih virusa ima ss RNK genom: Bromoviridae,
Potyviridae, Tombusviridae, Comoviridae i dr.),
• Bakteriofag: MS2.

ds RNK genom:
• Porodica Reoviridae – biljni i animalni virusi,
• Bakterifag Q6.

123
MICRO
BIOLOGY

REPLIKACIJA VIRUSNOG GENOMA


1. Replikacija virusa ss RNK+ genoma - takav genom imaju brojni
biljni virusi. ss RNK+ nakon oslobađanja virusne kapside ponaša se u stanici
domačina kao iRNK, tj. veže se za poliribosome i daje informaciju za sintezu ranih
proteina. Najprije se prevode geni bliži 5' kraju virusne RNK. Npr. kod TMV-a
translacijom virusne RNK na njenom 5' kraju nastaju 2 proteina, jedan protein je
126kD, a drugi 183 kD, koji se povezuju sa jednim ili više proteina stanice domačina
i tako stvaraju aktivan enzim = repliakzu (ovdje se replikaza naziva RNK- ovisna
polimeraza). Replikaza se veže na 3' kraju virusne RNK+ koja tako postaje kalup za
sintezu komplementarnog minus lanca = RNK-. Nastala dvolančana RNK je prelazni
oblik koji se naziva replikativna forma (RF).

124
MICRO
BIOLOGY
Drugi prelazni oblik je
replikativni intermedijer (RI) koji
se sastoji od komplementarnog
RNK- lanca na kojem se nalazi
nekoliko kračih RNK+ lanaca
različite veličine, tj. nastali
minus lanci služe kao kalup
novih RNK+ lanaca. Neke od
nastalih RNK+ molekula djeluju
kao iRNK za sintezu kasnih
proteina – strukturnih proteina
kapside. Novonastali pozitivni
lanci mogu da služe kao genomi
virusnih potomaka ili mogu
služiti kao kalup za kontinuiranu
multiplikaciju RNK.

2. Replikacija ss RNK-
- ovakav genom imaju
Rhabdovirusi, Orthomyxovirusi,
Paramyxovirusi, i dr., oni sadrže
enzim RNK polimerazu tj.
transkriptazu u svom
proteinskom omotaču. Sam
genom RNK- virusa nije
infektivan. Na osnovi RNK- kao
kalupa javlja se najprije
komplementarna RNK+, a zatim
se na temelju te RNK+
sintetizira virusna RNK-. Još nije
poznat mehanizam koji određuje
koji određuje koje če RNK-
postati genomske, a koje če
služiti kao kalup za sintezu
virusne iRNK. Čini se da to regulira kapsidni protein.

3. replikacija virusne ds RNK - takav genom imaju pripadnici familije


Reoviridae, njihova dvolančana RNK je segmentirana u od 10 do 12 segmenata.
Genom je obavijen dvostrukom kapsidom. Unutrašnja kapsida sa genomom naziva
se srž ili jezgro virusa i u njoj se nalazi enzim RNK transkriptaza. Replikacija
segmenata zbiva se na konzervativan način. Nakon adsorpcije virion ulazi u stanicu
endocitozom, a endocitotičke vezikule fuzioniraju sa lizozomima. Hidrolitički enzimi u
lisosomima odstranjuju vanjsku kapsidu i aktiviraju RNK transkriptazu. Unutar
intaktne (nedirnute) unutrašnje kapside dolazi do istovremene transkripcije svih

125
MICRO
BIOLOGY
segmenata molekula RNK. Transkripcija je asimetrična tj. prepisuje se samo RNK-
lanac i novonastali RNK+ se istiskuje iz nukleoproteinske srži na posebnim mjestima.
Te RNK+ se prvobitno ponašaju kao iRNK i translatiraju se u polipeptide uključujući i
enzim transkriptazu. Nadalje, neke od nastalih RNK+ se preobračaju u ds RNK, tako
što se na njima kao kalupu sintetiziraju minus lanci, dok druge dalje imaju ulogu
iRNK. Replikacija ds RNK se odvija u području citoplazme tzv. viroplazmi. Kopletni
novi virioni se oslobađaju iz stanice bez pupanja.

4. REPLIKACIJA RETROVIRUSA

Prvi slučaj AIDS- a ( sindrom stečene imunodeficijencije) je opisan 1981. god.


Virus je prvi put izoliran u Francuskoj
1983. god. gdje je dobio naziv LAV, a
nekoliko mjeseci kasnije u Americi HTLV,
da bi međunarodni komitet za
taksonomiju virusa dao ovom virusu
naziv HIV (human immunodefinciency
virus). Čestica HIV –a je izometrična,
promjera oko 100 nm, ima nukleokapsidu
i lipidnu ovojnicu. Na ovojnici se nalaze
72 glikoproteinska izdanka koji su
građeni od dva dijela, vanjski dio strši iz
ovojnice (GP 120), dok je unutrašnji dio
izdanka (GP 41) utisnut u ovojnicu. U
središnjem dijelu virusa nalazi se 4
proteina nukleokapside označena kao
P24, P17, P9 i P7 od kojih je P24 glavna
komponenta unutrašnjeg dijela kapside.

Genom HIV –a čine dvije kopije ss RNK


za koje je vezan enzim reverzna
transkriptaza. Na krajevima genoma
nalazi se LTR sekvenca (Long Terminal
Receptor) koje učestvuju u regulaciji i
aktivaciji virusnih gena. Retrovirusi se
umnožavaju djelovanjem 3 glavna
strukturna gena: gen GAG (grupni
antigen) – kodira sintezu proteina nukleo
kapside, koji nastaju proteolitičkim
cijepanjem proteina prekursora teškog 53
kD.

Drugi gen je ENV (envelope) koji kodira sintezu virusnih enzima – reverzne
transkriptaze. HIV u svom genomu ima još najmanje šest gena koji kodiraju
126
MICRO
BIOLOGY
regulacijske proteine. Infekcija počinje prihvatanjem glikoproteina virusne ovojnice
GP120 za CD4 receptro stanice domačina, iza čega slijedi fuzija virusne čestice i
površine stanice.
Replikacija počinje u citoplazmi stanice domačina prepisivanjem ssRNK u ss
DNK pomoču RT (reverzne transkriptaze), nakon čega virusnu RNK razgrađuje
ribonukleaza H koja je komponenta RT. Prethodno nastali lanac RNK se udvostručuje
i tvori dsDNK koja je prelazni oblik, potom se komplex ds DNK i enzima integraza
premješta u jedro stanice gdje se nakon serije složenih događaja kataliziranih
integrazom ugrađuje u staničnu DNK, takva DNK virusa označava se kao provirus.
Ugrađeni provirus može ostati pritajen tj. latentan. Na integriranoj DNK tj. provirusu
uz pomoč stanične polimeraze se transkribuju kompletni lanci virusnke RNK i
nekoliko RNK čijom translacijom nastaju virusni proteini. U citoplazmi stanice
domačina u blizini plasmamembrane dolazi do spajanja virusne RNK sa kapsidom i
na kraju oslobađanja virusnih čestica pupanjem kroz plasmamembranu pri čemu
virus stiče ovojnicu (GP virusni, a lipidi od stanice domačina). RNK virusi su
varijabilniji od DNK virusa.

127
MICRO
BIOLOGY

5. Replikacija virusa sa
ds DNK genomom

Takav genom imaju herpes, pox


virusi... oni se repliciraju u nukleusu
stanice domačina nakon
oslobađanja u citoplazmi.
Transkripcijom dijela genoma, tj.
ranih gena i njihovom translacijom
sintetiziraju se enzimi neophodni za
replikaciju virusne DNK. U največem
broju DNK virusa transkripciju
128
MICRO
BIOLOGY
započinje pomoču DNK polimeraze dok pox virusi sadrže sopstveni enzim.
Transkripcijom kasnih gena sintetizira se kapsidni protein u citoplazmi, a potom
migrira u nukleus gdje se odvija sjedinjavanje virusnog genoma i proteina kapside
do forme kompletnog virusa. Neki virusi sa ds DNK genomom kao npr. mozaični
virus karfiola i virus hepatitisa B. Najprije se virusna DNK transkribuje u RNK+ lanac
(predgenom) pomoču transkriptaze domačina i upakuje u sazrelu jezgru u kojoj se
pomoču virusne reverzne transkriptaze ,na osnovu predgenomske RNK, stvara DNK-
lanac i degradira predgenom, a zatim slijedi sinteza DNK+ naca i formiranje zrelih
virusnih partikula.

6. Replikacija virusnog ss DNK genoma

Virus Φx174 (fiiks) i FD bakteriofag, biljni gemini virusi, a od animalni i


parvovirus. Genom virusa Φx174 je prstenastog oblika, nakon prodiranja u stanicu
ss DNK+ prvo sintetizira komplementaran minus lanac i to se naziva replikativnim
oblikom (formom) – RF. Na minus lancu kao kalupu sintetizira se iRNK koja nosi
informaciju za sintezu enzima koji če obezbijediti replikaciju brojnih kopija
replikativnih oblika tj. ds DNK koje imaju dvojnu ulogu: služe za transkripciju iRNK i
kao mustra za sintezu
DNK+ lanca. Novonastali
potomci bakteriofaga se
oslobađaju iz stanice
domačina razgradnjom
stanćne stijenke pomoču
kasnog enzima – lizozoma.

129
MICRO
BIOLOGY

TIPOVI VIRUSNE INFEKCIJE


Dva su osnovna tipa virusne infekcije: vegetativni i virogeni

I. VEGETATIVNI (produktivni) tip u kome virus potpuni ostvaruje svoj razvojni


ciklus tako da od jedne virusne čestice nastaju brojne virusne čestice koje potom
mogu zaraziti nove stanice. Tu se razlikuju litički i perzistentni ciklus. U litičkom
ciklusu virus ubija stanicu domačina uzrokujuči njeno raspadanje, a novonastale
virusne čestice izlaze iz nje (poho virusi,virusi prehlade i brojni bakteriofagi). U
perzistentnom ciklusu virus se u inficiranoj ćeliji umnožava i izlazi iz nje, a da pri
tome ne uništava ćeliju. Inficirana ćelija se kontinuirano dijeli i oslobađa nove viruse
(svi biljni virusi i virus hepatitisa B).
II. VIROGENI tip – riječ je o latentnoj infekciji koju uzrokuju neki animalni virusi
i bakteriofagi – u tom slučaju se naziva lizogeni ciklus. U lizogenom tipu infekcije
130
MICRO
BIOLOGY
virus se nakon ulaska u stanicu domačina ne umnožava već se njegova NK ugrađuje
u genom domačina – profag. Ona postaje sastavni dio ćelijske DNK, koja se dalje
kopira i prenosi diobom u potomačke stanice. Pod određenim uvjetima ugrađena
virusna NK može opet postati slobodna istupajuči veze sa genomom domačina i
može se replicirati i stvarati nove virusne čestice, te može preči iz tzv. blage ili
umjerene infekcije u litičku infekciju. Kod nekih virusa za replikaciju njihove NK nije
nužno da provirus istupi iz genoma domačina. Ovakav tip infekcije imaju retrovirusi,
DNK fagi, DNK animalnih virusa i bakteriofagi.

PROMJENE UNUTAR ĆELIJE INFICIRANE VIRUSOM

Mogu se pojaviti nakupine virusnih čestica koje se nazivaju virusne inkluzije


(uklopine). Znakovi virusnih čestica otkrivaju se mikroskopski, ili makroskopski –
promjene poznate kao citopatogeni efekat. Pojava CPE (citoplazmatski efekat u
staničnim kulturama) direktan je dokaz prisutnosti nekog virusa, a njegov izgled je
karakterističan za određeni virus ( citomegalo virusi uzrokuju povečanje stanice).
Virusna infekcija može završiti i smrču napadnute stanice – citocidna infekcija.
Oštečenje stanice rezultat je jednog ili više učinaka:
1. mnogi virusi, a osobito citocidni (herpes, adeno virusi) inhibiraju sintezu
ćelijske NK i proteina,
2. oštečeni lisosomi oslobađaju litičke enzime koji razgrađuju dijelove ćelije,
3. ćelije inficirane onkogenim virusima nemoraju biti razorene.

Onkogeni virusi

U genomu čovjeka i životinja postoje onkogeni virusi , od grč. riječi onko =tumor,
koji uzrokuju rak. U zdravog čovjeka normalni stanični geni koji reguliraju staničnu
diobu i rast nazivamo ih proto – onkogeni; smatra se da su aktivni tokom rasta
fetusa, kasnije se zaustavljaju. Postavlja se pitanje kako proto – onkogen koji ima
značajnu ulogu u zdravim stanicama postaje onkogen. Virusi pored uzroka mnogih
bolesti mogu biti odgovorni za pojavu tumora. Prisustvo virusnog genoma može da
izazove transforamciju normalne stanice što rezultira njenim nekontrolisanim
rastom.
Raus je 1911. god otkrio virusnu etiologiju zločudnog tumora mišića u peradi, po
njemu je taj virus dobio naziv Rausov sarcoma virus.
Onkogeni mogu biti porijeklom od same stanice ili mogu biti virusnog porijekla.
Iako je več dokazana virusna etiologija nekih virusa u životinja, danas je teško
dokazati direktnu uzročnu povezanost virusa i humanih tumora (indirektnim
metodama). Prisutnost mogučih onkogenih virusa u tumorskim stanicama ispituje se
elektronski mikrsokopom, u staničnoj kulturi, imunološkim, enzimskim i molekularno
– biološkim istraživanjima. Za sada se virus čvrsto povezuje sa genezom nekoliko
humanih karcinoma:
1. Epstein – Barrov (čitaj: epštajn – barov) virus, povezuje se sa pojavom
nazofaringijelnog karcinoma, mononukleoza ( u virocitima),
2. virus hepatitsa B sa hepatocelularnim karcinomom,
3. određeni tipovi humanih papiloma virusa koji se povezuju sa zločudnim
tumorima grliča materice,
131
MICRO
BIOLOGY
4. dva retrovirusa, HTLV1 i HTLV2 koji mogu uzrokovati leukemije, napadaju T-
limfocite.

Virusi na različite načine mogu uzrokovati tvorbu tumora. Jedan od načina je


direktno unošenje onkogena u stanicu, npr. kod rausovog karcinoma nađen je gen –
SRC koji nosi informaciju za sintezu enzima tirozin kinaze. Ovaj enzim je prisutan u
plasmamembrani stanice, a fosforilizira aminokiselinu tirozin koja se nalazi u
sastavu različitih staničnih proteina. Kao što je poznato fosforilacija je jedan od
načina regulacije proteina. Neki onkogeni virusi poticu gene odgovorne za rast
stanice dok drugi uklanjaju mehanizam inhibicije rasta, npr. papiloma virusi kodiraju
sintezu proteina koji inaktiviraju stanične regulacijske proteine rasta. Inhibicija
staničnih kočnica rasta ima za posljedicu nekontrolirani rast stanice, dok npr.
Epstein – Barr virus uzrokuje besmrtnost limfocita B stimulacijom njihovog rasta i
aktivacijom staničnog onokogena BCL koji zaustavlja apoptozu (programiranu smrt
stanice).

Kontrola virusne infekcije


Postoje izvjesne teškoče u kontroli virusne infekcije iz razloga što su virusi
obligatni intracelularni paraziti te je teško preparatima provesti inhibiciju
umnožavanja virusa a da se istovremeno upotpunosti zaobiče toksični učinak na
stanice domačina. Zbog toga razvoj antivirusne terapije zaostaje za razvojem
antibakterijske terapije. Još uvijek možemo reči da nemamo efikasnih virusnih
hemoterapeutika, mada se danas uspiješno liječe neke virusne infekcije: herpes
simplex, varicella zoster, citomegalovirus, virus influence A i dr.
Potencijalni ciljevi protivvirusnih lijekova su pojedine faze u razvojnom ciklusu
virusa kao što su npr. spriječavanje adsorpcije virusa, onemogučavanje penetracije u
stanicu, te ometanje transkripcije ili translacije. Kao antivirusni lijek u hemoterapiji
pokušavaju se koristiti strukturni analozi purinskih i pirimidinskih nukleozida, npr.
acikloviz, za razliku od gvanozin nukleozda ima acikličan bočni lanac umjesto riboze
ili dezoksiriboze, i koristi se za liječenje herpes virusa. Lijek amantodin ometa
penetraciju virusa u stanicu i koristi se za liječenje virusa influence A. U profilatičku
(zaštitnu) svrhu koristi se vakcina, to je specifičan način zaštite aktivnom
imunizacijom od virusne infekcije.

- Jenner 1796,
- Paster 1885 god. vakcina protiv bjesnila,
- 1934 u SAD proizvedena vakcina protiv poliomijelitisa (dječija paraliza),
postoje 2 vakcine: salkova vakcina – prvo je umnožen virus u stanicam bubrega
majmuna, a nakon toga virus je uništen formaldehidom i sabinova sačinjena od živih
oslabljenih (atenuiranih) virusa.

Interferon
132
MICRO
BIOLOGY

Godine 1957. Isacs and Lindenmann su otkrili da stanice zaražene virusom


influence izlučuju interferon. Interferoni su relativno mali glikoproteini i do sad je
izolovano 5 interferona humanih virusa: α, β, ω, τ. Kada virus napadne stanicu
interferoni se oslobađaju i spajaju na interferonske receptore susjdenih stanica u
kojima započinje sinteza dva važna enzima: oligo (A) sintetaze i posebne proteinske
kinaze. Tokom sinteze tih enzima stanica je dovedena u protu – virusno stanje koje
traje 2 -3 dana. U suštini takve stanice ne formiraju viruse iz dva razloga:
1. razlog- oliga (A) sintetaze induciraju aktivnost endoribonukleaza koje
razgrađuju virusnu RNK,
2. enzim protein kinaza fosforilizira i razgrađuje inicijacijski faktor potreban za
sintezu NK.

Treba istači da interferoni posjeduju antiproliferativnu aktivnost tj. inhibiraju rast


nekih zločudnih stanica kao npr. nekih vrsta leukemije, bubrežnih karcinoma, što je
predmet intenzivnih kliničkih istraživanja.
τ (tau) – interferon inhibira reverznu transkriptazu virusa.

133
MICRO
BIOLOGY

KLASIFIKACIJA I NOMENKLATURA VIRUSA


Za razliku od klasifikacije eukariota klasifikacija virusa se često mijenjala,
dopunjavala i još uvijek nije u potpunosti zadovoljavajuča. Virusi su se pokušavali
svrstati u grupe na osnovu tipa bolesti npr. virus mišije groznice, virus hepatitisa,
potom prema domačinu: animalni, biljni, bakterijski virus ili prema ciljnim organskim
sistemima : virus probavnog sistema, virus disjanog sistema itd. Bilo je klasifikacija
prema vektoru, npr. arbovirus ( prenosioci arthropode). U imenovanju virusa
korišteni su neki termini koji opisuju osobine virusa npr. piko RNK (piko – mali, RNK-
tip NK), toga virus (toga – omotač) , papova virus (od početnih riječi pa – papiloma,
po – poliom, va – vacuola), tj. od najvažnijih patoloških simptoma, retrovirusi –
prema reverznoj trankriptazi, koksaki virusi – prema mjestu u SAD. Biljni virusi
najčešće dobijaju ime po biljci domačinu i simptomima koje uzrokuju , npt. TMV.
Tokom vremena definirali su se kladifikacijski kriteriji:
• vrsta NK,
• broj lanaca
• molekulsna težina NK,
• % NK u virusnoj čestici
• oblik virusne čestice
• oblik nukleokapside
• domačin
• vektor

Virususne osobine moguče je označiti formulom koja se naziva kriptogram, npr:


TMV R/1 : 2/5 : E/E : S/O
R – tip NK, tj. RNK virus (R), a
1 – jedna lanac, tj. da je ss (single stranded),
2 – molekularna težina 2 miliona
5 - postotak RNK
E/E – elongeted virus, pošto nema ovojnice produžen / produžen
S – napada sjemenjače
O – nema vektora

POLIOMIJELITIS R/1 : 2,5/30 : S/S : V/O [1,0]


S/S –sferičan
V – vertebrata,
O – nema vektora
[1,0] – može se prenositi ingestijom [1] i dodirom [0].

U Moskvi je 1966. god. osnovan međunarodni odbor za taksonomiju virusa, a


1981. god. odbor je predložio klasifikaciju prema kojoj se virusi na temelju osobina
svrstavaju u porodice sa sufiksom -viridae, npr. Retroviridae, potporodice -virinae,
rod -virus i vrste. Još uvijek je veliki broj novootkrivenih virusa nesvrstanih zbog
nepotpunih podataka o njihovim virološkim, fizičkim i hemijskim osobinama.

134
MICRO
BIOLOGY
Međunarodni komitet za taksonomiju virusa – ICNV (International Committee on
Nomenclature of Viruses ).

SUBVIRALNI PATOGENI – SUBVIRALNE INFEKTIVNE


MOLEKULE

1. VIROIDI
2. PRIONI
3. SATELITI VIRUSA
4. SATELITNE RNK

VIROIDI
Viroidi su kratke male lančane RNK, do 400 nukleotida duge, bez omotača, pa se
označavaju kao gole infektivne RNK. Njihovi krajevi su kovalentno vezani tako da
imaju uslijed komplementarnog uparivanja baza intramolekulski sekundarnu
strukturu prstena. Otkriveni su 1971. g., otkrio ih je Diner koji je tvrdio da su viroidi
čista RNK, on ima je dao naziv viroid. Najpoznatiji je viroid vretenastog gomolja.

PRIONI
Drugi tip patogena su prioni, otkrio ih je ( Stanley B. Prusiner)Pruziner, 1996.
god, je dobio nobelovu nagradu. Prioni su proteinske infektivne čestice, to su
glikoproteini koji mogu biti infektivni. Takvi proteini nalaze se u plasmamembrani
normalnih stanica i još uvijek im se nezna uloga, prisutni su stanicama nervnog
tikiva označeni su kao PrPc, oni koji uzrokuju bolest označeni su kao PrP sc (sc-
scrapie). Prioni su uzročnici bolesti ludih krava [bovine spongiform encephalopathy
(BSE)], zatim nasljedne krojcfeld – jakobsonove bolseti (Creutzfeldt-Jakob disease),
kod ljudoždrea - kuru. Primarna struktura dobrog i loseg proteina tj. priona je ista, a
razlikuju se u sekundarnoj strukturi.
Bolest prelazne spongiformne encefalopatije – spužvasti izgled mozga oboljelog,
počinje ludilom a završava potpunom paralizom

SATELITI VIRUSA
Neki biljni virusi ne mogu se razmnožavati samostalno, zbog toga u prirodi uz
njih uvijek dolazi virus pomagač. Odnos između satelitnog virusa i virusa pomagača
(helper virusa) strogo je specifičan. Najpoznatiji je satelitni virus koji dolazi uz virus
nekroze duhana. Satelitni virusi nemogu se samostalno razmnožavati ali mogu
stvoriti vlastiti proteinski omotač, tj. njihova RNK dolazi u zasebnim česticama.

SATELITNE RNK
Posotoji i druga vrsta satelita koja nema vlastitu kapsidu tj. u virusnim česticama
su nađene strane ss RNK koje nisu dio virusnog genoma. One se također nemogu
samostalno replicirati, tj. bez pomoči virusa pomagača. To su satelitne RNK koje

135
MICRO
BIOLOGY
nemogu stvarati vlastiti proteinski omotač več dolaze unutar kapside virusa
pomagača npr. carna satelitna RNK virusa mozaika krastavca.

Evolucija virusa
Teorije:
Regresivna,
Progresivna,
Koevolucijska

136