P. 1
The ethnolinguistic decription of national lexicon in Kazakh language related to female needlework

The ethnolinguistic decription of national lexicon in Kazakh language related to female needlework

|Views: 662|Likes:
Published by takappar
Synopsis of a thesis (Abstract of Dissertation)

Linguistic aspects of Qazaq language researched by Qazaq scientist. Written in Qazaq, Russian, English
Synopsis of a thesis (Abstract of Dissertation)

Linguistic aspects of Qazaq language researched by Qazaq scientist. Written in Qazaq, Russian, English

More info:

Published by: takappar on Apr 17, 2010
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

06/14/2010

pdf

text

original

ӘӨЖ811.512.

122’373:74 Қолжазба құқығында
ӘЛІМЖАНОВА АЙША АНЫҚБАЙҚЫЗЫ
Қазақ тіліндегі әйел қолөнеріне õайланmcтm
xалmқтmқ леxcnxанmn +тнолnнгnncтnxалmқ cnnатm
10.02.02 – қазақ тілі
!лоло"!# ғылы$да%ыны& 'анд!даты
ғылы$! д(%)ж)*ін ал+ ,-ін да.ындалған д!**)%та/!#ны&
А В T О P E m E P А T Ы
Қазақ*тан 0)*1+бл!'а*ы
2л$аты3 2008
1
Жұ$ы* Қазақ*тан 0)*1+бл!'а*ы 4ілі$ ж(н) ғылы$ $!н!*т%лі"і
2. 4а.тұ%*ынұлы атындағы 5іл білі$і !н*т!т+тында о%ындалды.
Imлmun aетеxmіcі: 6!лоло"!# ғылы$да%ыны& до'то%ы3
а'ад)$!' Ә. Қайдар
Pеcun оnnоненттер: 6!лоло"!# ғылы$да%ыны& до'то%ы
М. Малõақоn
6!лоло"!# ғылы$да%ыны& 'анд!даты
Ә. Алuаymтоnа
Жетеxmі yйmu: 2была. 7ан атындағы Қазақ
7алықа%алық қатына*та% ж(н)
(л)$ тілд)%і +н!8)%*!т)ті
9!**)%та/!# 2008 жылы :7; қа%а-ада *ағат 14.00<д) Қ0 4ж=>
2. 4а.тұ%*ынұлы атындағы 5іл білі$і !н*т!т+ты жанындағы 10.02.02 – қазақ
тілі ж(н) 10.02.0? – т,%'і тілд)%і $а$андықта%ы бо.ын-а 6!лоло"!#
ғылы$да%ыны& до'то%ы ғылы$! д(%)ж)*ін ал+ ,-ін д!**)%та/!# қо%ға.тын
9. 53.38.01. д!**)%та/!#лық ')&)*ті& $(жілі*інд) қо%ғалады @0500103
2л$аты қала*ы3 Құ%$анғазы 'A-)*і3 2BC.
9!**)%та/!#$)н Қ0 4ілі$ ж(н) ғылы$ $!н!*т%лі"іні& D%талық ғылы$!
'іта17ана*ында таны*+ға болады @0500103 2л$аты қала*ы3 E)8F)н'о 'A-)*і3
28C.
28то%)6)%ат 2008 жылы :7; қазанда та%атылды.
9!**)%та/!#лық ')&)*ті&
ғалы$ 7ат-ы*ы 6!лоло"!#
ғылы$да%ыны& до'то%ы3 1%о6)**о% Ж. 2. >ан'))8а
2
KІPІCHE
Зерттеyдіn өзеxтілігі. Қазі%"і тіл білі$інд) Gтно$(д)н! тіл бі%лі'т)%ін
б)л"ілі бі% тақы%ы1та% тA&і%)"інд) то1та*ты%а оты%ы13 ола%ды т,%лі бағытта
қа%а*ты%+ ')& ,%ді* алы1 ')л)ді. 5іл – т)' қа%ы$<қатына* құ%алы ғана )$)*3
ол Aзіні& '+$+л#т!8ті' @*ақта1 – ж)т'із+-ілі'C қа*!)тіні& а%қа*ында ада$
қолы$)н жа*алған $ат)%!алдық ж(н) %+7ан! $(д)н!)тті бола-ақ ұ%1аққа
ж)т'із+-і құ%ал. 5ілді& о*ында. қыз$)тіні& а%қа*ында ғана 7алықты& A$і%
*,%+ дағды*ыны&3 7алықтық т(жі%!б)лі' білі$ні&3 д(*т,% жалға*тығыны&
*абақта*тығы *ақталы13 ола% жа&ғы%тылы13 ж)тілді%ілі1 оты%ады. D*ы$)н
ба.ланы*ты қазақ 7алқыны& тұ%$ы*<ті%-ілі"ін3 $ат)%!алдық ж(н) %+7ан!
$(д)н!)ті $)н д,н!)таны$ын тіл а%қылы з)%тт)1 *!1атта+ – қазі%"і тіл
білі$іні& Gтнол!н"8!*т!'а3 л!н"8о$(д)н!)ттан+3 л!н"8о)лтан+3 'о"н!т!8ті'
л!н"8!*т!'а *!#қты бағытта%ыны& н)"ізі болы1 оты%. D*ы тұ%ғыдан
алғанда3 ата<бабала%ы$ызды& $ат)%!алдық ж(н) %+7ан! $(д)н!)тіні& а.қын
'A%іні*і3 %)тінд) (.)л қолAн)%іні& т+ындыла%ы 1%а'т!'алық та3 G*т)т!'алық
та қыз$)тті қата% атқа%ған.
4ұл %)тт) (% ал+ан л)'*!'алық бі%лі'т)%ді& :)'ін-і д)&").д)"і
$ағынала%ын – Gтнол!н"8!*т!'алық $ағынала%ын; тіл білі$і тұ%ғы*ынан
ба*қа ғылы$ *алала%ы д)%)'ті%і$)н ұ-та*ты%а оты%ы1 з)%тт)+3 'A1-ілі'ті&
жадынан -ыға ба*таған (.)л қолAн)%ін) ба.ланы*ты ата+ла%ды жа&а *а1ада
қа.та жа&ғы%т+ды&3 *ол а%қылы ана тілі$ізді& ба.лығын3 оны&
о%алы$дылығын а%тты%а т,*+ді& $(ні )%)'-). 4ұл $(*)л)ні& Aзі о*ы
жұ$ы*ты& Aз)'тілі"ін б)л"іл).ді.
ҚолAн)%іні& қазақ $(д)н!)тін қалы1та*ты%+дағы қыз$)ті $)н оны&
(л)+$)тті'<")нд)%лі' таб!ғатын анықта+ @:)%')'т)%") т(н і*;3 :(.)лд)%") т(н
і*; д)1 бAлін)тінін ж(н) *оған қаты*ты ата+ла%ды& құ%а$ын анықта+C3 *ол
а%қылы қазақ (.)ліні& қоға$дағы о%ны $)н %Aлін а.қында+ б,"ін"і ',нд)%і
а%на.ы з)%тт)+ді қаж)т )т)тін тақы%ы1та%ды& бі%і болы1 оты%.
Ә.)л қолAн)%і бұ.ы$да%ыны& оно$а*!оло"!#лық тұ%ғыдан +(жділі'
қа*!)тт)%ін анықта+ды тілді' ж(н) тілді' )$)* @G'*т%ал!н"8!*т!'алықC
$(нділі'т)%$)н ба.ланы*ты%а қа%а*ты%+ ж(н) :ұлт 1)н тіл бі%тұта*; д)")н
қағ!даға *а. Gтнол!н"8!*т!'алық бағытта ')-)нді з)%тт)+ ж,%"із+ д)
тақы%ы1ты& Aз)'тілі"ін д(л)лд). т,*)ді.
Hлттық $(д)н!)ті$ізді з)%тт)1 біл+") зо% $(н б)%ілі1 оты%ған б,"ін"і
',нд) $)$л)')тті' :>(д)н! $ұ%а; бағда%ла$а*ын ж,з)") а*ы%+ға Aз ,л)*ін
қо*а алатындығы да жұ$ы*ты& Aз)'тілі"ін а.қында.тындығы ',$(н
т+ды%$а*а ')%)'.
Зерттеy ayumcmнmn uақcатm uен uіндеттері. I)%тт)+ $ақ*аты –
$ат)%!алдық ж(н) %+7ан! $(д)н!)тті& *абақта*тығын б).н)л).тін (.)л
қолAн)%ін) ба.ланы*ты ата+ла%ды&3 ола%ға қаты*ты ұғы$<т,*іні'т)%ді&
Gтнол!н"8!*т!'алық таб!ғатын3 ола%ды& тілді' ж,.)д)"і о%нын3 (.)л
қолAн)%іні& бол$ы*<біті$ін оно$а*!оло"!#лық ж,.) н)"ізінд) анықта+. 4ұл
$ақ*атта%ға ж)т+ ,-ін $ынада. $інд)тт)%ді -)-+ 'Aзд)лді:
3
< (.)л қолAн)%ін) қаты*ы ата+ла%ды 7алық а+ыз (д)б!)ті ,л"іл)%ін)н3
т,%лі *Aзді'т)% $)н т,%лі *аладағы з)%тт)+ )&б)'т)%ін)н ж!нақта+3 ж,.)л)+J
< қазақ тіл білі$інд)"і жал1ы қолAн)% л)'*!'а*ыны& з)%тт)л+ та%!7ы $)н
қазі%"і бағыт<бағда%ына -ол+ жа*а+J
< (.)л қолAн)%ін) ба.ланы*ты ата+ла%ды& л)'*!'а<*)$ант!'алық3
тақы%ы1тық то1та%ын а.қында+J
< (.)л қолAн)%іні& ұлттық $(д)н!)ті$ізді қалы1та*ты%+дағы алатын о%нын
қолAн)% $)н %+7ан! $(д)н!)тті& қа%ы$<қатына*ына қаты*ты ж!нақталған
$ат)%!алда%ды ')-)нді з)%тт)+ а%қылы анықта+J
< Gтно$(д)н! $(нді ата+ла% $)н Gтно6%аз)оло"!з$д)%ді& $ағына
а*та%ындағ3ы GтKдт)%ді а-+J
< оно$а*!оло"!#ны& т)о%!#лық тұжы%ы$да%ына *,.)н) оты%ы13 (.)л
қолAн)%ін) ба.ланы*ты ата+ла%ды& Gтно$(д)н! +(жд)%ін3 +(жді' ж,.)*ін
Gтно"%а6!з$д)% н)"ізінд) а.қында+J
< (.)л қолAн)%ін) қаты*ты қалы1та*қан ата+ла%ды& таб!ғатын тілді' ж(н)
тілді' )$)* @G'*т%ал!н"8!*т!'алықC 6а'то%ла% а%қылы анықта. оты%ы13
оны& ұлттық *!1атта қалы1та*+ы $)н %+7ан!<$(д)н! A$і%д)"і о%нын3
Gтно$(д)н! $аз$ұнын қа%а*ты%+.
Зерттеyдіn нmcанm. Ә.)л қолAн)%ін) ба.ланы*ты ата+ла%ды&
Gтнол!н"8!*т!'алық *!1аты $)н оно$а*!оло"!#лық н)"ізд)%і.
Зерттеyдіn әдіcтері. I)%тт)+ ба%ы*ы $)н д)%)''Aзд)%ді ж!на+ ба%ы*ында
*ұ%ы1та+3 ж,.)л)+3 талда+ т(*ілд)%і3 ата+ла%ды& $ағыналық A%і*ін
анықта+да л)'*!'а<*)$ант!'алық талда+3 д!а7%онды<*!н7%онды *!1атта$а3
*)$а*!оло"!#лық3 оно$а*!оло"!#лық3 Gтнол!н"8!*т!'алық талда+ (ді*т)%і
қолданылды.
Зерттеy ayumcmнmn rmлmun aаnалmrm. Қазақты& ұлттық қолAн)%іні&
таб!ғаты 'A1т)н б)%і Gтно"%а6та% $)н Aн)%тан+-ыла%3 тіл-і ғалы$да%
та%а1ынан (% қы%ынан қа%а*ты%ылы1 ')л)ді. Қазақ тіл білі$інд) қолAн)%іні&
нақты бі% т,%і %)тінд) з)%")%лі' Aн)%іні& л)'*!'а*ына3 '!із ,.")3 оK<A%н)'')3
$+зы'а а*1а1та%ына3 '!і$ ата+ла%ына ба.ланы*ты з)%тт)+ жұ$ы*та%ы
жазылған$)н3 (.)л қолAн)%іні& л)'*!'а*ы а%на.ы қа%а*ты%ылған )$)*.
Жұ$ы*ты& жа&алығы (.)л қолAн)%ін) ба.ланы*ты қалы1та*қан
Gтно"%а6!з$д)%ді& алға- %)т Gтнол!н"8!*т!'алық3 оно$а*!оло"!#лық
тұ%ғыдан қа%а*ты%ыл+ы болы1 табылады. 2та1 а.тқанда3 тіл $)н
$(д)н!)тті&3 $ат)%!алдық ж(н) %+7ан! $(д)н!)тті& *абақта*тығы3 (.)л
қолAн)%іні& *алт<д(*т,%д)"і3 д,н!)таны$дағы 'A%іні*і Gтнол!н"8!*т!'алық
талда+ла% а%қылы *а%аланы13 (.)л қолAн)%ін) ба.ланы*ты ата+ла%ды&
оно$а*!оло"!#лық н)"ізд)%і3 +(жді б)л"іл)%і а.қындалады.
Зерттеyдіn дереxxөздері. Қазақ тілінд)"і (.)л қолAн)%ін) ба.ланы*ты
ата+ла%ды& Gтнол!н"8!*т!'алық таб!ғатын а-+ $)н оно$а*!оло"!#лық
н)"ізд)%ін а.қында+ ба%ы*ында 10 то$дық :Қазақ тіліні& т,*інді%$);
*Aзді"іні&3 15 то$дық :Қазақ (д)б! тіліні& *Aзді"іні&; жа%ық 'A%")н ,-
то$ыны&3 :Қазақ тіліні& а.$ақтық *Aзді"іні&;3 :Қазақ тіліні&
д!ал)'толо"!#лық *Aзді"іні&;3 :Қазақ *о8)т Gн/!'ло1)д!#*ы; $)н :Қазақ
ұлттық Gн/!'ло1)д!#*ыны&;3 L.M)&)*ба)8ты& :Қазақ тіліні& 6%аз)оло"!#лық
4
*Aзді"і; $)н 2.Құ%алұлыны& :Қазақ д(*т,%лі $(д)н!)тіні& Gн/!'ло1)д!#лық
*Aзді"іні&;3 т.б. *Aзді' ж(н) 7алық а+ыз (д)б!)ті ,л"іл)%і $)н 'A%')$
-ыға%$ала% $ат)%!алда%ы 1а.даланылды. Nонда.<ақ (.)лі қолAн)%і
жAнінд)"і азды<'A1ті д)%)'т)% ұ-ы%а*атын N.Қа*!$ано83 Ә.5(жі$ұ%ато83
O.2%ғынба)83 Ө.Ж(ніб)'о83 N.>ұқано83 >.>ұқано83 Ә.P*қаққызы3 т.б.
Gтно"%а6та% $)н Aн)%тан+-ы ғалы$да%ды& )&б)'т)%ін)н қаж)тті $(лі$)тт)%
$)н д)%)'т)% алынды.
Жyumcтmn теорnnлmқ aәне nраxтnxалmқ uаnmзm. I)%тт)+
жұ$ы*ыны& н(т!ж)л)%і $)н тұжы%ы$да%ы тіл $)н $(д)н!)т3 тіл $)н ұлт3 тіл
$)н д,н!)таны$3 тіл $)н о.ла+ *абақта*тығын қа%а*ты%атын
Gтнол!н"8!*т!'а3 оно$а*!оло"!# *алала%ыны& т)о%!#лық н)"ізд)%ін б)л"ілі
д(%)ж)д) толықты%а т,*і13 қазі%"і :д,н!)ні& тілді' б).н)*і; бағытындағы
з)%тт)+л)%") Aзінді' ,л)* қо*+ға тал1ыны* жа*алды. 9!**)%та/!#лық
жұ$ы*ты& н)"із"і т)о%!#лық ж(н) 1%а'т!'алық $(ні – о*ы з)%тт)+ді&
т)о%!#лық тұжы%ы$да%ы $)н н(т!ж)л)%і н)"ізінд) қазақ қолAн)%ін)
ба.ланы*ты ата+ла%ды (лі д) з)%тт). оты%ы13 бі% жағынан3 қазақ
қоға$ындағы (.)лд)%ді& о%ны $)н %Aлін3 )'ін-і жағынан3 (.)л қолAн)%ін
ада$ $)н таб!ғат3 тіл $)н $(д)н!)т3 заттық $(д)н!)т 1)н %+7ан! $(д)н!)т
*абақта*тығы а%қылы Gтно* бол$ы*ын Gтнол!н"8!*т!'алық тұ%ғыдан
з)%тт)+д).
I)%тт)+ ба%ы*ында қол ж)т'із")н тұжы%ы$да% $)н тілді' 6а'тіл)%ді
жоға%ы оқ+ о%ында%ыны& 6!лоло"!# 6а'+лQт)тт)%інд) :Қазі%"і қазақ тіліні&
л)'*!'оло"!#*ы;3 :Rтнол!н"8!*т!'а;3 :Қазақ тіліні& оно$а*!оло"!#*ы;3
:S!н"8о$(д)н!)ттан+; атты 1(нд)%д)н д(%і* оқ+ ба%ы*ында3 *)$!на%
*абақта%ы $)н а%на.ы '+%*та% Aт'із+д)3 *онда.<ақ (%т,%лі *Aзді'т)% $)н
*Aзді' $ақалала% да.ында+ ба%ы*ында 1а.далан+ға болады.
Қорrаyrа ycmнmлатmн негізгі тyamрmuдар:
< қазақ (.)лд)%іні& қолAн)%ін) ба.ланы*ты Gтно"%а6!з$д)% $)н
Gтно6%аз)оло"!з$д)% – Gтно*ты& Aт')н A$і%інд)"і тұ%$ы*<ті%-ілі"іні&
а.на*ы3 ға*ы%ла% бо.ғы $(д)н!)тіні& тұны1 тұ%ған $ұ%ажа.ыJ
< (.)л қолAн)%ін) ба.ланы*ты ата+ла% ұлттық *Aзді' қо%ды& а+қы$ды
қабатын құ%а.тын ',%д)лі та&бала% ж,.)*і болы1 табыладыJ
< (.)л қолы$)н A&д)1 да.ындалған бұ.ы$да% @'Aбін)*) ж,нн)нC – -)'т)*
ғылы$ *алала%ы д)%)'т)%ін 1а.далана оты%ы1 ')-)нді з)%тт)+ а%қылы
анықталатын $ат)%!алдық ж(н) %+7ан! $(д)н!)тті& тоғы*+ын б).н)л).тін
Gтно$(д)н! т+ындыJ
< (.)л қолAн)%ін) қаты*ты ата+ла%ды& оно$а*!оло"!#лық ж,.)*ін
анықта+ қазақ (.)лі бол$ы*ын Gтно$(д)н!)т1)н тұта*тықта *!1атта.дыJ
< (.)л қолAн)%ін) ба.ланы*ты ата+ла%ды& +(жді' ж,.)*і @жа*алатын
-!'ізаты3 да.ында+ т)7ноло"!#*ы3 атқа%атын қыз$)ті $)н қолданылатын
о%ны3 т,%<т,*і3 т.б.C ұлттық таны$ $)н талға$ны&3 т(жі%!б)лі' білі$ні&
")нд)%лі' д)&").ін *!1атта.дыJ
< (.)л қолAн)%ін) ба.ланы*ты Gтно"%а6!з$д)% $)н 6%аз)оло"!з$д)%ді&
Gтнол!н"8!*т!'алық *!1аты ұлттық ж(н) а.$ақтық )%)'-)лі'т)%ді
а.қында.дыJ
5
< (.)л қолAн)%ін) ба.ланы*ты ата+ла%ды& Gтно* $(д)н!)тінд)"і о%ны
:$(д)н! %)'он*т%+'/!#; а%қылы3 ал ола%ды& тіл ж,.)*інд)"і о%ны :тілді'
%)'он*т%+'/!#;3 Gтнол!н"8!*т!'алық3 *)$а*!оло"!#лық3 оно$а*!оло"!#лық
*абақта*тықтағы талда+ла% а%қылы анықталады.
Жyumcтmn талқmланym uен aарnnланym. I)%тт)+ жұ$ы*ыны&
$аз$ұны $)н н(т!ж)л)%і 5. 0ы*құло8 ат. ҚазRT<ні& ғылы$!
'он6)%)н/!#*ында ж(н) )&б)'т)% ж!нағында @2л$аты 2003C3 :Жоға%ы оқ+
о%нында *а1а $)н $)н)дж$)нті ж,.)*ін )н"із+ $(*)л)л)%і ж(н) ола%ды -)-+
жолда%ы; атты 7алықа%алық ғылы$!<т(жі%!б)лі' 'он6)%)н/!#да @2л$аты3
2005C3 :Ж)д)л жа&а%+ жолындағы G'оно$!'алық бағда%ла%; атты
7алықа%алық ғылы$!<т(жі%!б)лі' 'он6)%)н/!#да @2л$аты3 2005C3
:Қазақ*танда о.<*ананы& да$+ы; атты 7алықа%алық ғылы$!<т(жі%!б)лі'
'он6)%)н/!#да @2л$аты3 200?C3 :4!зн)*3 =ылы$3 4ілі$; атты 7алықа%алық
ғылы$!<т(жі%!б)лі' 'он6)%)н/!#да @2л$аты3 2008C ба#ндалы13 талқыланды.
0)*1+бл!'алық ғылы$! ба*ылы$да% $)н ғылы$! ж!нақта%да д!**)%та/!#
тақы%ыбына қаты*ты 7 $ақала жа%!#ланды.
Жyumcтmn қyрmлmum. I)%тт)+ жұ$ы*ы 'і%і*1)д)н3 )'і та%а+дан3
қо%ытындыдан ж(н) қо*ы$-адан тұ%ады. Жұ$ы* *о&ында 1а.даланылған
(д)б!)тт)% тізі$і б)%іл")н.
ЖYМЫCTЫH НEIІЗIІ МАЗМYНЫ
9!**)%та/!#ны& 'і%і*1) бAлі$інд) з)%тт)+ тақы%ыбыны& Aз)'тілі"і3
з)%тт)+ ны*аны3 жұ$ы*ты& $ақ*аты $)н $інд)тт)%і3 ғылы$! жа&алығы3
қо%ға+ға ұ*ынылатын тұжы%ы$да%3 з)%тт)+ (ді*т)%і3 т)о%!#лық ж(н)
1%а'т!'алық $а&ызы *!1атталы13 1а.даланылған тілді' д)%)''Aзд)%3
жұ$ы*ты& жа%!#лан+ы т+%алы $(лі$)т б)%іл)ді.
«Қазақ uәденnетіндегі әйел қолөнерініn лnнгnоuәднn cnnатm» д)1
аталатын бі%ін-і та%а+ (.)л қолAн)%ін) ба.ланы*ты ата+ла%ды з)%тт)+ді&
т)о%!#лық $(*)л)л)%ін -ол+ға3 ата+ла%ды& л)'*!'а<*)$ант!'алық3
тақы%ы1тық то1та%ыны& Gтно$(д)н! $аз$ұнын а-ы13 Gтнол!н"8!*т!'алық
талда+ жа*а+ға а%налады.
1.1 Әйел қолөнеріне õайланmcтm атаyлардm зерттеyдіn лnнгnоuәденn
аcnеxтіcі. Oалықты& д,н!)ні таны1 біл+і3 Aзі A$і% *,%і1 оты%ғын ақ!қат
д,н!)") д)")н 'Aзқа%а*ы ',нд)лі'ті тұ%$ы*<ті%-ілі"інд)"і3 -а%+а-ылығы
$)н '(*іб! қыз$)тінд)"і т(жі%!б)") н)"ізд)л")н. Қанда. да бол*ын б)л"ілі бі%
зат 1)н құбылы*ты тан+3 оны& *ы%тқы б).н)*і $)н ада$ға т!"із)тін
1а.даз!#нын ажы%ата біл+3 оны& т,%лі (*)%ін бақыла13 т,.*ін+3 ',нд)лі'ті
т(жі%!б)д) қолдан+ды& н(т!ж)*інд) ж,з)") а*ады. 5анылған затта% $)н
құбылы*та% а.%ық-а қа*!)тт)%ін)3 Aзінді' )%)'-)лі"і $)н 1і-інін)3 ада$
*ана*ында қалды%ған (*)%ін) қа%а. б)л"ілі бі% ата+ға !) болады. 4ұ%ынғы
тұ%$ы*тағы ада$ ақыл<о.ы $)н )&б)"іні& а%қа*ында жа*алған *ан ал+ан
затта%3 бұ.ы$да%3 құбылы*та% 7алқы$ызды& Gтно"%а6!#лық $ұ%а*ы болы1
табылады. Dла. бол*а этнографизмдер д)")ні$із – Gтно"%а6!#лық затта%
$)н құбылы*та%ды& ата+ы. 4а*қа-а а.тқанда3 :Gтно"%а6!з$д)% д)")ні$із –
?
Aт')н тұ%$ы*ы$ызда болған3 'Aбі (лі д) қолданылы1 ')л) жатқан тұ%$ы*тық
бұ.ы$да%ды&3 б)л"ілі бі% '(*і1')3 -а%+а-ылыққа3 *алт<д(*т,%")3 (д)т<
ғұ%ы1қа3 наны$<*)ні$")3 ба*1анаға3 '!і$<')-)'')3 і-)% а*қа3 т+ы*тық
қатына*қа3 )л б!л)+ )%)'-)лі"ін)3 за& т(%тібін)3 (д)тті' 1%а8оға ба.ланы*ты
қолданылатын3 7алқы$ызды& тұ%$ы*тық ж(н) тілді' Aзінді' )%)'-)лі"ін
'A%*)т)тін а%на+лы ата+ла% $)н *Aз ті%')*т)%і; U13 18 б.V. Rтно"%а6!з$д)%ді
з)%тт).тін *ала тіл білі$інд) этнолингвистика д)1 аталады.
Rтнол!н"8!*т!'аны& н)"із"і $ақ*аты – қазақ тіліні& қазі%"і қал1ындағы
)%)'-)лі'т)%ді )$)*3 Aт')н тұ%$ы*тағы 7алық т(жі%!б)*ін)н т+ған ұлттық
бол$ы*ы$ызды3 ',нд)лі'ті тұ%$ы*<ті%-ілі"ін) ба.ланы*ты қалы1та*қан
Gтно$(д)н! ұғы$да%ды з)%тт)+. Dла. бол*а 'Aн) Gтно"%а6!з$д)%ді ж!нақта1
толықты%+да3 ұлттық *Aзді' қо%ы$ызды3 ба.ы%ғы тAл *Aзд)%і$ізді
жа&ғы%т+да тіл білі$інд)"і о*ы *аланы& $а&ызы зо% )')нді"і а.қындала
т,*1)'.
D*ы бағыттағы з)%тт)+л)% қазақ ұлттық бол$ы*ыны& б,"іні $)н Aт')ніні&
іл)'т)* )')нін жа&а қы%ынан таныт+да @Ә. Қа.да%3 >. >. Mо1ыл)н'о3
W. Жан1).і*о83 т.б.C.
5ілі$ізд) *ақталы1 қалған 'A1т)")н 7алықтық ата+ла% $)н 'Aн)%")н
*Aзд)%ді& а*та%ында Gтно"%а6!#лық $(н3 Gтно6%аз)оло"!з$д)%
жататындығын 0. Nыздық3 X. T(л!3 Y. N$ағұло8а *!#қты ғалы$да% Aз
з)%тт)+л)%інд) та%!7!3 тілді'3 $!6ті'3 Gтно"%а6!#лық3 таны$дық
$(лі$)тт)%") *,.)н) оты%ы13 Aз тұжы%ы$да%ын ')лті%)ді.
2та1 Aт)%лі' жа.т: қазі%"і +ақыттағы тіл а%қылы $(д)н!)тті тан+
л!н"8о$(д)н!)ттан+ 1(нін)н бұ%ын Gтнол!н"8!*т!'а ғылы$ында *Aз болған
ж(н) (лі д) жалға*ын та+ы1 ')л) жаты%. 9)")н$)н3 б,"ін"і ',ні а%а жі"ін
ажы%ата қо.$аған о*ы )'і ғылы$ *ала*ыны& 'A1 жағда.да о%тақ3 ұқ*а*
жақта%ы болған$)н3 Aзінді' )%)'-)лі'т)%і а.қындал+ ,*тінд). Dны Z.
5)л!#ны&3 Z. 2. >а*ло8аны&3 2. N).*)но8аны&3 2. N).іл7анны& т.б.
з)%тт)+-іл)%ді& о.<1і'і%л)%ін)н ба.қа+ға болады.
I)%тт)+-і 2. [*ла$ны& 1і'і%ін-)3 қазі%"і л!н"8!*т!'аны& құ%ылы$дық3
#ғн! тілді Aз ж,.)*і і-інд) ғана з)%тт)+ 1а%ад!"$а*ыны& ант%о1о/)нт%!*ті'
қағ!да н)"ізінд) – *ол тілді& !)*і болы1 табылатын ада$$)н3 оны& @тілді&C
6+н'/!оналды қолданы* табатын (л)+$)тті' о%та3 та%!73 $(д)н!)т 1)н
таны$дық ,%ді*1)н ба.ланы*ты%а з)%тт)+л)%ді& н(т!ж)*і болы1 табыла%
*о&ғы он жыл 'Aл)$інд) тіл $)н $(д)н!)тті& Aза%а ба.ланы* т)ті'т)%і $)н
жал1ы ұлттық д,н!)таны$3 ұлттық $(д)н!)тті& тілд)"і 'A%іні*ін з)%тт).тін
лингвомдениеттану ғылы$ы 1а.да болды U23 5 б.V.
Жоға%ыдағы 1і'і%л)%ді ж!нақта. ')л")нд)3 лингвомәдениеттану – Gтно*
$(д)н!)ті $)н *ол тілд) *A.л)+-і 7алықты& $(д)н!<тілді' д)%)'т)%ін
*!1атта.тын3 жұ%т $(д)н!)тін Aз л)'*!'а*ы а%қылы ба*қа Gтно*қа
танытатын3 ұлттық %+7 1)н ұлттық тілді& т+ын 'Aт)%)тін3 7алықты& тіл
ба.лығын т)' бол$ы*ы а%қылы Aз тұғы%ына ж)т'ізі1 ')л)-)'') танытатын3
тілді' д)%)'т)%ді ұлттық ны-анда жа%ата да3 жа%қы%ата да алатын3
Gтнол!н"8!*т!'а 1(ні$)н аға.ында*3 ұлттық %+7 1)н тіл а%а*ында Aзінді'
жолы ба%3 тілді $(д)н!)т а%қылы тан+дағы біті$і$)н ба*қа тіл
7
ғылы$да%ынан )%)'-)л)н)тін3 қоға$дық<(л)+$)тті'3 G*т)т!'алық3
6!ло*о6!#лық *!1аты ба% ')-)нді 1(н U33 24 б.V. 2л3 Gтнол!н"8!*т!'а
жоға%ыда аталы1 Aт')нд).3 тіл $)н $(д)н!)тті& Aза%а қатына*ыны& б,"ін"і
қал1ын )$)*3 Aт')н A$і%інд)"і ұлттық бол$ы*ты3 $(д)н! ұғы$да%ды
з)%тт).ді. 4ұдан3 (%!н)3 Gтнол!н"8!*т!'аны& *!н7%онды *!1аты $,лд)
бол$а.ды д)")н ұғы$ т+$а+ы ')%)'. Қы*қа*ы, этнолингвистика – тіл
ғылы$ыны& ба*қа *алала%ынан Aзінді' )%)'-)лі"і ба%3 1%о6. W. Жан1).і*о8
'A%*)т')нд).3 :Gтно*қа қаты*ты $(д)н!)ттаны$дық3 Gтноло"!#лық3
$!6оло"!#лық3 л!н"8!*т!'алық ж(н) 6олQ'ло%!*т!'алық з)%тт)+л)%ді&
*!нт)зі %)тінд) 'A%ін)тін тоғы*1алы ғылы$; U4V.
Nа.ы1 ')л")нд)3 этнографизмдердің д)3 лингвокультуремалардың да
@$(д)н! $(нді ата+ла%C3 'Aзд).тін $ақ*аты – ада$ны& д,н!)таны$ындағы
ақ!қат д,н!)ні& б).н)*іні& қала. қалы1та*қанын3 затта% $)н
құбылы*та%ды& ',нд)лі'ті A$і% т(жі%!б)*інд) қолданыл+ыны&3 $(д)н!
тұ%ақтылыққа !) бол+ыны&3 қанда. да бі% құндылығы$)н )%)'-)л)н+іні&
ж(н) ола%ды қолдан+ды& *алт<д(*т,%")3 (д)т<ғұ%ы1қа а.нал+ыны& *)б)1<
н)"ізд)%ін анықта+.
Қазақ 7алқыны& қолAн)%і3 оны& і-інд) (.)лд)%") т(н *алала%ы3 оған
ба.ланы*ты *алт<д(*т,%л)% $)н ы%ы$<жо%алғыла%3 $!6оло"!#лық
т,*іні'т)%і тілі$ізд) *ақталған. Dла%ды бі%<бі%і$)н тығыз ба.ланы*ты%а
оты%ы13 тұта* құ%ылы$ ж,.)*інд) алы1 қа%а*ты%ы13 :ұлт $(д)н!)тіні&
б).н)*і; д)1 *!1атта+ға болады. D*ы$)н ба.ланы*ты тіл ба.лығыны&
Gтнотаны$дық $(нін анықта+ а%қа*ында ұлты$ызды& $ат)%!алдық
$(д)н!)ті$)н бі%") %+7ан!3 $(д)н! бол$ы*ын да *а%ала1 тан! т,*)$із.
1.2 Әйел қолөнерініn қазақтmn дәcтyрлі uәденnетіuен
cаõақтаcтmrmнmn тілдіx дәйеxтері (тері, ayн, mnден aаcалrан
õyйmuдар). Ә.)л қолынан т)%і3 ж,н3 $ата *!#қты $ат)%!алда%дан
жа*алатын тұ%$ы*тық #'! *(нді' бұ.ы$ т,%л)%і *ан ал+ан. Теріден
жасалатын бұйым атаулары: тyлақ, xеõеaеқаn, тізеқаn, т.õ.
M,нд)лі'ті ті%-ілі'т) ж!і қолданылған тұ%$ы*тық бұ.ы$да%ды& бі%і –
т+лақ. Tyлақ д)1 '). ж)%д) 'Aбін)*) та.ды& т)%і*ін mnxідей xеріn
xеnтірген тA*)ні-ті а.тады. Nондықтан оны тайтері д)1 т) ата. б)%)ді.
5)%іні& $а.ын алған *о&3 оны т)"і* ж)%")3 тақта.ға ')%і13 -)")л)1 та*та.ды.
MAл)&')д) ')1ті%і1 алған *о& оны& ,*тін) õөcтеx, xөрnе, aерaаcтmқ
аталатын бұ.ы$да%ды *алы13 тA*)ні- %)тінд) 1а.даланады.
5+лаққа ба.ланы*ты қалы1та*қан д(*т,% бо.ын-а )%т)%)'т) ',.)+ жі"іт
қа.ын жұ%тына алға- ')л")нд)3 оны бо*ағаға т+лақ тA*)1 оты%ғызады )')н.
M,.)+ жі"ітті& қа.ыната*ыны& тA%ін) -ығы1 оты%+ына қақы*ы бол$аған3
#ғн!3 бұл ',.)+ жі"іт') қо.ылатын ты.ы$ны& бі%і. Wл і-і болған *о& т,%лі
оқ!ғала% болы1 тұ%ады. Nонда. оқ!ғала%ды& бі%ін) қаты*ты :...ата&ны& тA%і
тұ%$ақ 'A%ін) 'і%)%*і&; д)")н *Aз қалған. D*ыған ба.ланы*ты )л і-інд)
*ақталған $ынада. бі% а&ыз (&"і$) ба%. W%т)д) бі% жа* жі"іт қа.ыната*ыны&
,.ін) ')л")нд)3 ж)&")л)%і ',.)+ді& а*тына т+лақ тA*)1 оты%ғызы1 қо.ы1ты.
Nол ,.ді& ,л')н қабаған !ті ба% )')н3 бAт)н ада$ды 'A%і1 қалы13 а%* )ті1
,%і1 қалғанда3 ',.)+ жі"іт -о-ы1 ')ті13 тA%д)н бі%<ақ -ығы1ты. Ж)&")л)%і
8
б)тін -ы$-ы1: :>а*қа%а<а.3 ',.)+ жі"іт ата$ны& тA%ін) -ығы1 ')тті ғо.;3
– д)")нд)3 ол )*і' жақтағы тAб)тті қолы$)н нұ*қа1: :21анда. б(л)')т а%*
)ті1 ұ$тыл*а3 ата&ны& тA%і тұ%$ақ3 'A%ін) 'і%)%*і&;3 – д)")н )')н.
5)%ід)н жа*алған бұ.ы$ т,%л)%і 'A1 болған3 *оған о%а. қалы1та*қан
ата+ла% да $ол: тайaақm, тон, іmіx, тізеқаn, mалõар, aелетxе, xеyдеmе,
aеncе, алmалrm, тmuақ, қyлақmmн, õөріx, алдаcnан õаym, айmл, ноқта,
ayген, адmрна, õаy, õаyлmқ, õелдіx, õоam, aелдіx, aелxеліx, теõінгі, т.б.
Тоыма бұйым атаулары! Тоқымашылық о бастан-ақ әйелдерге тән
кәсіп, өнер түрі болып қалыптасқан. Dл алға- (.)лд)%ді& A*і$ді'т)% $)н
ж,нн)н тұ%1а.ы '!і$ тоқ+ынан ба*талған.
M,ні б,"ін") д).ін тұ%$ы*та ала-а3 құ%3 -)'1)н3 'іл)$ т(%ізді тоқы$а
бұ.ы$ны& 'A1т)")н ,л"іл)%і ')зд)*)ді.
>ақтадан тоқылған $атала% õөз, õоз, тор, mmт д)1 аталған. >ал ж,нін)н
д) !і%і13 ж,н $атала% тоқылған. 2л жіб)' $атала% Қыта. $)н Nа$а%қаннан3
)%ғанадан та%ады.
Алаmа д)1 (%т,%лі жі1т)н A%$)' а%қылы а%қа+ *алы1 жолақта1 тоқылған3
'Aбін)*) ж)%") тA*).тін тақы% 'іл)$3 тA*)ні- т,%ін а.тады. Dны& т,%л)%і:
әреxет // ayн алаmа – ж,нн)н тоқылған ала-а3 xілеu mалmа – оK<A%н)'
*алы1 тоқылған ала-а3 қарала – ала-аны& ж)%"ілі'ті ата+ы3 терuе алаmа //
терyлі алаmа – (-)').л)13 A%н)' *алы1 тоқыған ала-а3 uақта алаmа –
$ақта жібін)н тоқылған ала-а3 т.б.
M!із ,. бAл-)'т)%ін ба.ла1 б)'іт+ ,-ін ж(н) *(нді' $ақ*ат1)н A%$)'1)н
тоқылған )н*із3 ұзын тоқы$ала%ды қyр д)1 а.тады. Dны& бі% тұ%і – õаcқyр –
+ық 1)н ')%)")ні& т,.і*')н ж)%ін *ы%тынан ба*ты%ы1 та%татын (%і *(н б)%і1
тұ%атын3 A%н)'ті3 жал1ақта+ құ%. ±өдеге қyр – дAд)")ні& *ы%тынан о%алатын
құ% т,%і3 қyрõаy – '!із )*і'ті& )'і !ін ба+ы3 аnққyр – т+ы%лықты& )т)"ін
ба*ты%ы1 та%татын құ%3 теn қyр – т)& б++ға а%налған құ%3 т.б. 4ұла%дан Aз")
құ%дан жа*алған затта% қyр õелõеy, қyр дорõа, қyр õаcaіn, қyр аnққаn, қyр
қорamн, қyр алаmа, т.б. д)1 аталады.
E)'1)н тоқ+ (% а.$ақта да ')зд)*і1 оты%ған. E)'1)нні& қазақ а%а*ындағы
ата+ла%ы: тyйе ayн mеxnен, õnnзm mеxnен, таnдай mеxnен, қой ayні
mеxnен, mnдеu mеxnен, cy mеxnен, õоnyлm mеxnен, mmu mеxnен, тyõіт
mеxnен, ала mеxnен, ақ mеxnен, әр mеxnен, т.б.
W%т) за$аннан б)%і қазақ тұ%$ы*ында $ықта1 о%ын алған3 б,"ін"і ',нд) д)
$а&ызын жо.$аған3 Aт) тығыз тоқылатын3 Aт) тAзі$ді3 ұзақ +ақыт *ақталатын
бағалы ,. бұ.ы$да%ыны& бі%і – xілеu д)1 аталатыны б)л"ілі. W%т)д) 'іл)$ді
ж)%") тA*)+$)н бі%") т+ы%лық 1)н ,зі'ті& о%нына да жа1қан3 (%і *(н ,-ін3
(%і жылылық ,-ін ')%)")ні& і-ін)н д) тұтылған. Oалық а%а*ындағы :\.
жа*а+ы – 'іл)$; д)")н *Aзді& Aзі<ақ оны& қазақ тұ%$ы*ында қан-алықты
о%ын алғанын 'A%*)т)ді. Mіл)$ді алтын3 ',$і* бұ.ы$да%$)н бі%")
ба.лықты&3 ба%-ылықты& б)л"і*і д)1 *анаған. Mіл)$ қыз жа*а+ыны& )л)+лі
құ%а$ына 'і%")нJ *ы.лы қонақта%ға а%на1 'іл)$ тA*)+3 'іл)$ тA*)1 қа%*ы
ал+3 'A-і1<қонғанда *алтанаттыққа т,.)") 'іл)$ жаб+ *!#қты д(*т,%л)%$)н
бі%") оны құн тAл)+")3 *ы.<*!#1ат жа*а+ға да 1а.даланған. Kілеu тоқy – қа.
7алықта да )%)'-) о%ын алған '(*і1. Қазақ тұ%$ы*ында A%$)' тоқ+$)н
B
а.налы*атын қыз<')лін-)'т)%3 (.)лд)% а%а*ынан 'іл)$ тоқ+ды '(*і1 )т')н
-)б)%л)% -ыққан. Dла%ды xілеumі д)1 а%на.ы бAлі1 ата.ды U53 54 б.V.
Қазақ а%а*ына 'іл)$ тоқ+ды& ')& та%ағанын ж(н) (% ж)%д) (%т,%лі
$(н)%$)н тоқылатынын тA$)нд)"і ата+ла%дан ба.қа+ қ!ын )$)*. >аcатm
xілеu, тақmр xілеu, араõm xілеu, алаmа xілеu, тyc xілеu, xан xілеuі,
mеmенгyл xілеu, mатmргyл xілеu, cаuаyрmнгyл xілеu, т.б.
Қазақ ж)%іні& т,%лі а.$ағында т,1<т,1 болы1 A*)тін3 *абағы жі&і-')3
қа$ы* т)'т)* mn д)1 аталатын A*і$ді'т)н тоқылған бұ.ы$ да mn д)1
а.тылады. E! тоқ+ Aн)%і қазақта%ға3 қы%ғызда%ға3 т,%і'$)нд)%")3
қа%ақал1ақта%ға3 т.б. 7алықта%ға 'Aн) за$аннан б)%і б)л"ілі болған. E!ді
ж,н$)н о%а13 оны A%н)'т)1 тоқы13 ')%)")ні& *ы%тына тұт+ға3 ,. і-інд)"і
а#қ<табақ3 о-ақ ба*ын қо%-а13 'Aл)").л)1 қоKға3 '!із ,.ді& )*і"ін) ұ*та+ға3
құ%т жа.ы1 ')1ті%+")3 '!із ба*+ жұ$ы*та%ына3 '!ізді ылғалдан *ақта+ ,-ін
ж)%") тA*)+")3 та%ы *,з+ ,-ін -ы1та жа*а+ға 1а.даланған. E!ді& т,%л)%ін)
ба.ланы*ты $ынада. ата+ла% ')зд)*)ді: ақ mn – қабығынан а%-ылған ақ
-!ді& ж,н о%ал$а.3 оK<A%н)'*із тоқылған т,%і3 mmu mn -!ді& т,%лі т,*ті
ж,н о%а+ а%қылы A%н)'т)1 тоқылған т,%і @ж)%"ілі'ті тілд) mmumраy mnC3
ораuа mn // ораyлm mn – Aн)бо.ына тұта*та. )$)*3 (% ж)%ін)н а%алаты1
ж,н о%алған -!3 mnдеx – құ%т жа#тын 'і-')н) -!3 терuе mn – -ы$ -!3
өреmе – '!із ,.д)"і а*<*+ тұ%атын ж)%ді қо%-а1 қо.ған -!3 дyзтерy mn –
қо-қа% $,.із A%н)"і$)н ж,н о%а1 тоқылған -!3 т.б.
1.3 «Әйел қолөнерінде õайланmcтm атаyлардmn леxcnxа-
cеuантnxалmқ, тақmрmnтmқ тоnтарmнmn +тноuәденn uазuyнm» атты
,-ін-і та%а+-ада (.)л қолAн)%інд) (л)+$)тті' ж(н) ")нд)%лі' *!1атына3
*алт<д(*т,%")3 наны$<*)ні$")3 -ығ+ т)"ін) ба.ланы*ты қалы1та*қан
ата+ла%ына ж)')<ж)') Gтнол!н"8!*т!'алық *!1атта$а б)%іл)ді.
1.3.1 Әлеyuеттіx aәне гендерліx cnnатmна õайланmcтm қалmnтаcқан
атаyлар. Әл)+$)тті'<G'оно$!'алық жағда. ада$да%ды& '!")н '!і$ін)н3
тұ%$ы*тық бұ.ы$да%ынан3 тұ%атын ,.<жа.ынан ба.қалады. Iат3
бұ.ы$да%ды& атқа%атын қыз$)ті о%тақ болған$)н3 ола% (%бі% ада$ны&
тұ%$ы* д(%)ж)*ін)3 қоға$дағы о%нына қа%а. *а1а*ы3 жа*ал+ т)7ноло"!#*ы3
'A%')$ді"і жағынан (%т,%лі болы1 жа*алады. ]ғн! ба. $)н ')д).ді&3 7ан $)н
қа%а-аны&3 т.б. (л)+$)тті' то1та%ды& )%)'-)лі'т)%і ола%ды& 1а.даланатын
затта%ынан 'A%іні1 тұ%ады.
Қазақты& бұ%ынғы тұ%$ы*ында (%бі% (л)+$)тті' то1ты& '!і$ ,л"іл)%і
болған. Әл)+$)тті' +(жділі' ада$да%ды& жа*ына3 жыны*ына3 '(*ібін)
ба.ланы*ты '!ін+ *алтынан да ба.қалады. >ы*алы3 *ал<*)%іл)%ді& '!і$д)%і
была.ғы жұ%тты& '!і$ін)н )%)'-) болы1 'A%ін")н. Dла%ды& -а1анда%ы
жіб)'3 1а%-а *!#қты $атала%дан з)% *алы13 жаға*ыз3 т,.$)*із3 а*та%*ыз3 ')&
)ті1 ті"іл")н. M).бі%)+л)%іні& -а1анда%ыны& о& жақ ж)&іні& а*тынан ,л')н
жы%ық н) дA&")л)' т)*і' қалды%ы13 бі% ж)&і )'ін-і ж)&ін)н ұзын болы1
ті"іл")н. M!і$ ж)&іні& )'і т,%лі болы1 ті"іл+і до$бы%а та%т+ға ы&ға.лы бол+
$ақ*атынан т+ған. 9)$)'3 ақын3 (н-і3 жы%-ы *!#қты Aн)% !)л)%ін)н
ола%ды& Aз")-)лі"і – ола%ды& '!і$ '!і*і. Nал<*)%іл)%ді& б)лб)+і д) )%)'-)
болған. Dнда. б)лб)+ді '). ж)%д) õерен õелõеy д)1 атаған: – "#$к мәуіті
10
берен белбеулері аттарының тірсегіне %ұбатылады& @M.Әзі%ба)8. 2&ызда%
*ы%ы. 1B?B3 102 б.C.
Женде – бақ*ыла% $)н *)%іл)%ді& т,%лі т,*ті ')зд)$)д)н құ%а1 ті"іл")н
*ы%т '!і$і. Жаз+-ы 4.Қыды%б)'ұлы :5,")л *Aзді& т,бі бі%; атты 'ітабында
бақ*ыла%ды&3 *)%іл)%ді&3 д!+ана $)н (+л!)ні&3 7ан $)н +(зі%ді& '!і$д)%ін)
ба.ланы*ты 'A1т)")н д)%)'т)% ')лті%)ді.
Әл)+$)тті'<")нд)%лі' +(жін) ба.ланы*ты қалы1та*қан ата+ла%ға xеunір
xөйлеx, ер xөйлеx, ақ aаyлmқ, õала xөйлеx, aаyлmқ, ораuал, xәaеxей,
cәyxеле, қаcаõа @ба* '!і$C3 т.б. ата+ла%ды жатқыз+ға болады.
1.3.2 Cалт-дәcтyрге, нанmu-cеніuге õайланmcтm қалmnтаcқан атаyлар.
Ә.)л қолAн)%іні& і-інд) қанда. да бі% затты& *ан ал+ан т,%л)%і болған.
Dла%ды& т,%лі' ата+ла%ыны& қалы1та*+ына (*)% )т')н 6а'то%ла% да (%
ба*қа. Nола%ды& ').бі%)+л)%і атқа%атын қыз$)тін)3 қолданатын +ақытына3
б)л"ілі бі% $ақ*ат3 н!)т')3 наны$<*)ні$")3 ы%ы$ға ба.ланы*ты болы13
тұ%ақты *!1ат алы13 тұтын+ *алтына а.налаған. 5ілі$із") *алт<д(*т,%$)н
ба.ланы*ты (.)л қолAн)%і бұ.ы$да%ыны& ата+ла%ы да ұ-ы%а*ады. Ақcақал
mаnан – а+ылды& )& ,л')н ақ*ақалына құдала%ы жағынан '!"із)тін *ы.
-а1ан. Жаymрmнmа – жа&а т,*')н ')лін-)'т)%ді& қа.ны*ына ті"і1 б)%)тін
алға-қы ')*т)лі 'A.л)"і.
4ұла%дан ба*қа қазақты& *алтынан $(д)н! ақ1а%ат б)%)тін ата+ла%ға
nтxөйлеx, тонны& õаc тон, іліu тон, қmзmл тон3 т.б. 'A1т)")н ата+ла%ды
')лті%+") болады. >ұндағы õаc тон $)н іліu тон – *ы.<*ы#1атқа3 '!іт')
б)%іл)тін тон т,%л)%і бол*а3 қmзmл тон – жаға<ж)&і құндызб)н ж!)'т)л")н3
)'і A&і%і $)н )т)"і з)%$)н 'A$')%іл")н3 қыз жа*а+ына б)%іл)тін3 ұзатылған
қызға '!"ізі1 жіб)%)тін тон.
Қо%ыта а.тқанда ',нд)лі'ті тұ%$ы*та3 *алт<д(*т,%д) б)%і' о%ын алған
бі%*ы1ы%а затта% $)н н(%*)л)% атқа%атын қыз$)тін)3 б)л"ілі бі% наны$<
*)ні$")3 G*т)т!'алық талға$ға3 т.б. ба.ланы*ты болы13 ата+ла%ды&
Gтно$(д)н! +(жділі"ін а.қында.ды.
1.3.3 Xалmқ, рy, тайnаrа, aер-cy аттарmна õайланmcтm қалmnтаcқан
атаyлар. >ұнда. ата+ла% (%бі% 7алықты&3 %+<та.1аны&3 қолAн)%
бұ.ы$да%ындағы Aзінді' )%)'-)лі"ін3 ұлттық )%)'-)лі'ті3 затта%ды& қа.дан
-ыққанын #'! (')л")нін білді%)ді. M!і$ ата+ла%ы: ноrай õөріx, арrmн
тmuаrm, алтm cай тоõmқтm тmuаrm, cегіз cай yақ тmuаrm, т.б.
Mіл)$ ата+ла%ы: араõm xілеu @т,.) ж,нін)н тоқылған т,'*із 'іл)$C3
õyxарm xілеu @т,'ті 'іл)$C3 xерей yлгі @')%). та.1а*ыны& 'іл)$іC3 торrай
тyр xілеu @5о%ға. A&і%іні& 'іл)$іC3 т.б.
1.3.4 Адаu uен aан-aанyардmn дене uymелеріне õайланmcтm
қалmnтаcқан атаyлар. 2нато$!#лық ата+ла% (.)л қолAн)%і л)'*!'а*ында
ж!і ұ-ы%а*ады. 2та1 а.тқанда3 онда. ата+ла% $ынала%: õой, õаc, õел, õақай,
mmнаmақ, аnқ, қол, õаymр, қаc, mаm, ерін, тmрнақ, aелxе, ayреx, nін,
xөз, қолқа, аymз, uаnдай, оumраy, өnеm, таuақ, таnдай, т.б. >ы*алы: аnқ
теxеuет – а#қ а*тына тA*).тін 'і-')нта. т)')$)тJ õаcxnіu – ба*қа '!)тін
'!і$ т,%л)%іні& жал1ы атыJ õаc алuа – ұ%-ықты& ба*ын @қа&ғалағынC
*+ы%ы1 алы1 толты%+J õой uата – ба*қа н(%*)") )$)*3 '!і$ ті"+") а%налған
11
$ата3 õой aіn – 'іл)$ A%$)"інд)"і жоға%ыдан тA$)н қа%а. ,- ').д) тA%т
қата% болы1 тізіл")н жі1.
«Әйел қолөнеріне õайланmcтm атаyлардmn оноuаcnологnnлmқ
негіздері» д)1 аталатын )'ін-і та%а+да тіл білі$інд)"і затта% $)н
құбылы*та%ға ат қоK $(*)л)л)%і3 (.)л қолAн)%і $ат)%!алда%ы н)"ізінд)
анықталған +(жділі' т,%л)%і ба#ндалады.
Dно$а*!оло"!# $(*)л)л)%і қолAн)%іні& ж)')л)")н *алала%ын қазақ тіл
білі$інд) л!н"8!*т!'алық тұ%ғыдан қа%а*ты%ған з)%т)+-іл)% –
0.X.Eо.б)'о83 >.E.Ө$і%б)'о8а3 Ә.4.2л$а+ыто8а3 2. Dқа3
5.4.Жа+ба*о8аны&3 т.б. )&б)'т)%інд) т!і*ін-) *Aз болады.
Ә.)л қолAн)%ін) ба.ланы*ты ата+ла% а*а ',%д)лі тілді' та&ба
болғандықтан3 ола%ды л!н"8!*т!'алық тұ%ғыдан ғана қа%а*ты%+ ж)т'ілі'*ізJ
A.т')ні қолAн)% л)'*!'а*ыны& $аз$ұны *ан ал+ан *ы%тқы 6а'то%ла%$)н
ба.ланы*ты болы1 ')л)ді д)3 ада$ *ана*ында 7алықты& ға*ы%ла% бо.ғы
т(жі%!б)*і3 -а%+а-ылық т,%л)%і3 $ат)%!алдық ж(н) %+7ан! $(д)н!)ті
жAнінд) ақ1а%атта% ж!нақталған тілді' ж(н) G'*т%ал!н"8!*т!'алық білі$д)%
ж,.)*ін құ%а.ды. Dла. бол*а3 (.)л қолAн)%ін) ба.ланы*ты ата+ла%ды&
оно$а*!оло"!#лық ж,.)*ін3 +(жді б)л"іл)%ін а.қында+ды& $(ні )%)'-).
T(жд)$)тан+ *ала*ындағы ата+ға н)"із болатын Aз)'ті ұғы$<т,*іні'ті& бі%і
– уәж @$от!8C т)%$!ні. T(ж @$от!8C ада$ны& б)л"ілі бі% қаж)тін
қанағаттанды%+ ,-ін3 і*<(%)')т') н)"ізд)л")н *аналық тұ%ғыдан *а%ала+3
анықта+. T(ж *)б)1ті& н)"ізінд) 1а.да болы13 оны& т)1)<т)& б).н)*ін
б)л"іл).ді.
I)%тт)+-і X.T(л!ұлы $от!8ті :уәж;3 $от!8!%о8анно*тQ д)")нді
:уәжділік; д)1 қолданады U?V. 4а*қа-а а.тқанда3 уәжділік – затты&
б)л"і*іні& оны& ата+ынан3 #ғн! тілд) 'A%іні* таб+ы. 'әждеме – т)'т)*
+(жд)% тобын білді%)тін т)%$!н.
Ә.)л қолAн)%ін) ба.ланы*ты ата+ла% Aза%а *абақта*ы1 жатқан
:таңбалау%ы ( таңбалану%ы ( таңба; ,-ті"іні& н(т!ж)*інд) 1а.да болған.
5ілді' ұжы$ Aзіні& таны$ы тұ%ғы*ынан та&балан+-ы ны*анны& Aзінді'
б)л"і<қа*!)тін)3 )%)'-)лі"ін) *а. ата+ б)%)ді. Xо$!на/!#лық а'т ба%ы*ында
1а.да болған ата+ды& Aзі оны қо.ған қоға$дық о%таны&3 тілді' ұжы$ны&
A$і% т(жі%!б)*ін)н алынады. Dла. бол*а тілді' та&бала% тілді' о%таны&
д,н!)таны$ы3 тұ%$ы*<ті%-ілі"іні& тілд)"і б).н)*і болы1 табылады. 5а&баны
б)%")нд) ада$да% та&балан+-ыны3 #ғн! ны*анды ба*қа ны*аннан ажы%аты1
тұ%атын б)л"і*ін @+(жінC н)"із") алы1 та&бала.ды. >ұнда. б)л"іл)% т,%лі-)
бол+ы $,$'ін: т,*і3 'Aл)$і3 6о%$а*ы3 қыз$)ті3 $ат)%!алы3 )'ін-і бі% ны*анға
қаты*ы3 т.б. 5іл білі$інд) бұл б)л"іл)%3 )%)'-)лі'т)% уәждер д)1 аталады.
5а&ба $)н та&балан+-ы а%а*ындағы о*ы +(жд)%ді& тA%'іні тілді' )$)*3
ба*қа-а а.тқанда3 G'*т%ал!н"8!*т!'алық н)"ізд)%") ба%ы1 *а#ды. M)з ')л")н
ата+ )%)'-) $(н") !)3 ол б)л"ілі бі% +(ж") н)"ізд)л")н. D*ы +(жд)% ата+
б)%+-і ада$да%ды& тұ%$ы*<ті%-ілі"іні&3 қоға$дық<(л)+$)тті' A$і%іні&
'A%іні*і д)1 танылады.
12
Ә.)л қолAн)%і $ат)%!алда%ы н)"ізінд) бізді& з)%тт)+і$ізд) $ынада.
+(жділі' т,%л)%і анықталы1 оты%: $ат)%!ал3 1і-ін3 'Aл)$3 т,%<т,*3 қыз$)ті
@қолданыл+ыC3 жа*ал+ т)7ноло"!#*ы т.б.
2.1. Заттардmn атқаратmн қmзuетіне õайланmcтm қалmnтаcқан
атаyлар. Ә.)л қолынан -ыққан (%бі% бұ.ы$ б)л"ілі бі% $ақ*ат1)н жа*алы13
',нд)лі'ті тұ%$ы*та бі% н)$)*) бі%н)-) қыз$)т атқа%ады. 2.талық3 xnіз
аталатын бұ.ы$ '!із ,.ді& тAб)*ін жаб+ға3 ж)%") тA*)+")3 '!і$ ті"+")3
қабы%ғаға іл+")3 ').бі% *алт<д(*т,%ді атқа%+ға қолданылады. Nол *!#қты
ж,нн)н )*і1 жа*аған ж+анды<жі&і-')лі жі13 а%қанда% '!із ,. жабынын
б)'іт+")3 'A-і<қон ')зінд) затта%ды б+ы1<т,K")3 $ал ба.ла+ға н)$)*) оны
ж)т)'') алы1 ж,%+")3 ат3 т,.) жабдықта%ын @-ылбы%3 бұ.да3 тұ*а+3 A%)3 т.б.C
жа*а+ға т.б. 1а.даланады. Nондықтан затты б)л"ілі бі% $ақ*ат1)н да.ында+
ж(н) ол бұ.ы$ны& қолданыл+ )%)'-)лі'т)%і *ол затты& тұ%$ы*тағы %олін3
атқа%атын қыз$)тін анықта.ды. >ұнда. G'*т%ал!н"8!*т!'алық @тілд)н ты*C
6а'то%ла% тілд) Aз ізін қалды%ады. 4а*қа-а а.тқанда3 затта%ды& қолданыл+
о%ны $)н )%)'-)лі"ін)н $(лі$)т б)%)тін $ұнда. ата+ла% +(жі қыз$)тін)
ба.ланы*ты Gтно"%а6!з$д)%") жатады.
M!із ,.ді& *,.)"ін @аға- бAл-)'т)%ін – ')%)")3 +ық3 -а&ы%ақC жа*а+ )%
аза$атта%ды& $інд)ті бол*а3 оны& ж,нн)н3 т)%ід)н жа*алған жабдықта%ын
да.ында+ (.)лд)%ді& $інд)ті болған. M!із ,. жабдықта%ыны& 'A1-ілі"і
д)%лі' '!ізд)н жа*алатыны ба%-а$ызға б)л"ілі. Қазақ '!із ,іні& *ы%тына
тұтылатын3 аға- қа&қа*ыны& *ы%тынан жабылатын3 ы*тық<*+ықтан3 жа+ын<
-а-ыннан қо%ға1 тұ%атын '!із жал1ы ата+$)н aаõy xnізі д)1 аталады. M!із
,.ді& aаõy xnізі алты қанат ,. 'Aл)$інд) *(.')* ')л)тін -! бо.ы$)н
ба*ылады. Dны қалы&да+3 -!%ақ )ті1 да.ында.ды.
5а+лы ж)%л)%д) 'A'т)$ні&3 ',зді& т,н"і *алқында%ында #'! қы* а+а*ында
'!із ,.д) оты%+ға т+%а ')л")н жағда.да ,. о%та*ына отты $ол жағы13 от
ба*ын а.нала оты%ы13 отқа жылыны1 (%і та$ақтан+ ,-ін от ба*ына тA*)ні-
қаж)т болған. 4ұл '!із отқа )& жақын тA*)л)тінді'т)н от xnіз д)1 аталған. Dт
'!ізді& Aзінді' -ығ+3 да$+ та%!7ына 'Aз жіб)%*)'3 ада$ $)н таб!ғатты&
қа%ы$<қатына*ы3 ада$ны& таб!ғатты !")%і13 Aзін) қола.лы жағда. жа*а+ы3
о*ы 1%о/)*т)%ді& н(т!ж)*інд) қолAн)% бұ.ы$да%ыны& ,н)$і ж)тілі13 да$!
')л) жа&а т,%л)%іні& 1а.да бол+ын 'A%)$із.
Қазақты& ж)%л)+ *алтында $(.ітті ,.д)н а%+ла1 о%а1 алы1 -ығ+ға
а%налған '!ізді nuан xnіз д)1 ата.ды. :Қа%ы* ж)%д) қаза ба%3 Aз)'ті ж)%д)
Aлі$ ба%; д).тін 7алқы$ыз :Aлі$ а.ты1 ')л$).ді; д)1 қа%т ада$да%
а%а*ында !$ан '!ізін а%на.ы жа*аты13 т)&інд) *ақта.тын (д)т болған.
Жа. ',нд)%і -!ы%-ықта1 о%а13 алы1 қо#тын3 *ы.лы қонақта% ')л")нд)3
*ола%ды& а*тына тA*)л)тін3 а%на.ы жа*алған *(нді *ы%$ақ – төр cmрuақ д)1
аталады. 5A% *ы%$ақ тA%") тA*)л)тін болғандықтан Aт) (*)$ )ті1 жа*алады3
қонақ 'A%1)ні& а*тынан *алынады. W*')%т) ')т)тін бі% жа.т: жоға%ыда
')лті%іл")н от xnіз б)н төр cmрuақ Gтно"%а6!з$д)%іні& қалы1та*+ына
ола%ды& қолданылатын о%ны3 #ғн! +(жі ')&і*ті'') ба.ланы*ты )')нді"і д)
да+ т+ғызба.ды. Жал1ы3 ата+ды& қо.ыл+ына н)"із болған б)л"іл)% бі% )$)*3
бі%н)-)+ бола б)%+і д) $,$'ін. Dл жAнінд) ғылы$! )&б)'т)%д) а.тылы1 та
13
ж,%. 9)")н$)н3 біз бұл бұ.ы$да%ды& тұ%$ы*та атқа%атын қыз$)тін ба*ы$
*ана13 :қыз$)тін) ба.ланы*ты ата+ла%; тобына )н"ізі1 оты%$ыз. Қы*қа*ы3
бұла%ды )'і +(жді @)'і б)л"і*і ба%C ата+ла% д)1 *ана.$ызJ нақты а.т*ақ: оны&
бі%ін-і*і – ата+ға н)"із болған *)б)1 – оны& қолданылатын о%ны3 )'ін-і*і –
атқа%атын қыз$)ті3 қолданыл+ *)б)бі.
Қазақ *ы%$ақта%ы 'Aл)$і жағынан н)"ізін)н 4 т,%") бAлін)ді. Nола%ды&
і-інд)"і )& ,л')ні – xөm cmрuақ3 )'ін-і*і – төcеніm cmрuақ3 ,-ін-і*і –
төр cmрuақ3 тA%тін-і т,%і төcеx cmрuақ д)1 аталады. MA-і<қон ')зінд)
т,.)") а%тқан ж,'ті& ,*тін) *(нді' ,-ін жабылатын *ы%$ақты xөm cmрuақ
д).ді. MA- *ы%$ақта% 'Aл)$і 3<4 $)т%д). 'Aл)$д) 'A-ті& *(нін а%тты%+
$ақ*аты$)н а%на.ы жа*алы13 (д)$ілі"і жағынан 'іл)$н)н ')$ т,*1)")н. Dны
',нд)лі'ті тA*)ні- %)тінд) 1а.даланбаған3 т)' қаж)тті жағда.да ғана тA%")
:бі% *ала%; бұ.ы$ %)тінд) қолданған.
Tөcеx cmрuақ. N(нді )ті1 жа*алған бұл *ы%$ақ тA*)' ,*тін) *алынады.
M). ж)%л)%д) бұл төcеx алдm cmрuаrm аталады д)1 'A%*)тіл)ді U73 58 б.V.
4і%ақ Gтно"%а6!#лық3 $(д)н!)ттан+ *ала*ындағы )&б)'т)%") з)% *алы1
қа%а*ақ3 )')+іні& қыз$)ті )'і ба*қа )')нді"і ба.қалады. 9(лі%)' а.тқанда3
төcеx cmрuақ ада$ны& жататын3 тынығатын тA*)'аға-ты& @')%)+)тC ,*тін)
*алын*а3 төcеx алдm cmрuақ ж)%тA*)'ті& о%нына @ж)%") *алатын тA*)'ті&
о%ныC н)$)*) тA*)'аға-ты& алдына тA*)л)ді.
Жаcаy cmрuақ. Қазақ д(*т,%інд) ұзатылатын қызға жа*а+ да.ындағанда3
қыз жа*а+ына )н)тін д,н!)<$,лі'т)%ді жұ1та1 )$)*3 тақ *анда%ды білді%)тін
Aл-)$д)%$)н жа*аған. >ы*алы3 (%бі% жа*а+ т,%ін 33 53 73 B3 15 ті1ті 41<")
д).ін жа*ағандығы т+%алы д)%)'т)%ді оқ!$ыз U83 132 б.V. Әд)тт)3 а+қатты
отба*ыла% жа*а+ т,%ін ж)тід)н жоға%ы )ті1 жа*аған. ]ғн!3 жа*а+ға
да.ындалған 'A%1)л)% ж)т)+ бол*а3 *ы%$ақ та3 жағалы '!і$ д) ж)тід)н
болған. :Қызға алты жа*тан ж!на*а& а*ады3 ж)ті жа*тан ж!на*а& ж)т)ді;
д)1 *анаған 7алқы$ыз aаcаy cmрuақтm )%т) ба*тан да.ында13 т)&") б+ы1
*ақтаған. >ұнда. жа*а+ *ы%$ақта%ыны& құ%а$ына ')лін болы1 т,*')н )лд)"і
)лкен %аңыратың отына салу*а3 абы*ын<ажын3 қа.ын<қа.нағала%ды&
*ы.лыла%ына а%налған xnіт cmрuақ3 ота+ ,.ін) а%налған отаy cmрuақтар
)н)ді. 4ұ%ынғы қазақ тұ%$ы*ында $ал -а%+а-ылығындағы жұ$ы*та%ға3
'A-і1<қон+ға )& қаж)тті бұ.ы$да%ды& бі%і а%қан<жі1 болған. M,нд)лі'ті
тұ%$ы*та а%қан<жі1ті '!із ба*+ға3 '!із ,.ді б)'іт+")3 т.б. ж!і қолданған.
Арқан д)1 'Aбін)*) -)т1ұ-1ақ Aлі ж,нд)% $)н жабағы ж,н3 т,.) ж,ні3 )-'і
ж,ні3 жылқы қылынан )*і1 жа*алатын ұзын3 ж+ан3 )& $ықты жі1ті а.тады.
Ә.)л қолAн)%іні& а%қа*ында да.ындалы13 т,%лі қыз$)т атқа%атын арқан,
aелі, ноқта, т.õ. ж(н) (%т,%лі õаyлар $)н aіnтер есі+ жасалатын жі+
т)ріне3 ал õаcқyр, aел õаy, нар ноқта, теn таnrmm, қyр aіn, т.б. аталатын
затта% тоы+ және $рі+ жасалатын жі+ тобына жатады. 2%қанда%
*оны$)н бі%") қа.ы* та*1ала%дан A%ілі1 т) жа*алатын болған. 2%қанны&
-а%+а-ылықта3 ',нд)лі'ті тұ%$ы*та атқа%атын *ан т,%лі қыз$)тін) о%а.
қалы1та*қан бі%*ы1ы%а ата+ла% ба%. Dл ата+ла%ды& бо.ында д(*т,%лі қазақ
$(д)н!)тін танытатын ақ1а%ат *ақталған. Қоcақ арқан. W%т)%)'т) қазақ
а+лы қо.ды қо*ақта1 *а+атын болған3 *ондықтан ол а%қанны& і-інд)"і )&
14
ұзыны болы1 табылады. 5ілі$ізд) қоcақ арқан аталатын бұ.ы$ қоcақ
тұлға*ында да қолданыла б)%)ді. Nоған о%а. бұл затты& т,%л)%і қой қоcақ,
cалuа қоcақ, mалuа қоcақ, xерuе қоcақ3 т.б. д)1 жі'т)л)ді.
Kерuе арқан – то.<то$алақ3 $)%)')3 а* б)%+ *!#қты ұлы ж!ында%да а+ыл
*ы%тына ж+ан3 $ықты а-та%дан баған о%наты13 *ол аға-ты& )'і о%та*ына
қатты та%тылы1 ')%іл")н ұзын да $ықты а%қан.
4ұ%ынғы +ақытта xерuе арқан 'Aбін)*) 'і*і ,зіл$).тін а+ыл аға*ы3 б!л)%
$)н ба.ла%ды& ,.л)%іні& $а&ына та%тылған. 4ұл да қазақ $(д)н!)тіні&
Aзінді' бі% 'A%іні*і %)тінд) 'A&іл а+да%ады. Ө.т')ні ')%$) а%қанны&
"!"!)налық3 G'оло"!#лық3 Gт!')тті' $(ні болған. 4ұ%ынғы д(*т,%д) ,.ді&
)*і"ін) #'! т,бін) д).ін ат ,*тінд) ')л+ (д)1*ізді' *аналған3 'і$ бол*а да Aт)
бі% а*ығы*3 қ!ын жағда. бол$а*а3 а+ылға жақында1 ')л")нд)3 ,.д)н
а+лағы%ақ ж)%д) атынан т,*і13 ,.") жа#+латы1 ')л")н. Dны& ,*тін)
а+лағы%ақ ж)%д)"і ')%$) а%қанға атта%ды ба.ла1 қоK а+ыл<,. тазалығын
қа$та$а*ыз )т')н. M)%$) а%қанды қа-аған жылқыны& алдынан ')%і1 ұ*та+ға
да 1а.даланатын. D*ы бұ.ы$ны& Gтно$(д)н! *)$ант!'а*ынан оны& ұзын
а%қан )')нді"і ба.қалады. Kерy д)")н *Aзді& Aзі д) :')& жаз+3 *оз+; д)")н
ұғы$ды білді%)ді3 ола. бол*а3 ')%+ ,-ін а%қанны& н)ғұ%лы$ ұзын бол+ы
')%)'ті"і Aзін)н<Aзі т,*іні'ті болы1 -ығады. Nоны$)н бі%")3 ')%$) а%қанны&
'!)лілі' қа*!)ті ба% д)1 *аналған. Nондықтан ба.ы%ғы қазақ қа+ы$ында !т<
құ*тан *ақтан+ ,-ін қо%а $а&ынан ')%$) а%қан ')%)тін ы%ы$ о%ын алған.
Желі арқан – $ал *а++ ,-ін отба*ы $алда%ыны& тAлд)%і $)н )н)л)%і
ба.ланатын3 а%на.ы ')%іл")н а%қан. Ж)лі а%қан $ықтылық ,-ін3 н)"ізін)н3
а%қанға қыл қо*ылы1 )*іл)ді. Oалық тілінд) бұл а%қан т,%і aелі, aеліõаy д)1
т) қолданыла б)%)ді. Желі арқаннmn, #ғн! ж)ліні& õyзаy aеліcі, қyлmн
aеліcі, õота aеліcі *!#қты т,%л)%і болады.
M!із ,.") ба.ланы*ты қолданылатын бі%*ы1ы%а а%қан ата+ла%ы да
ола%ды& атқа%атын қыз$)тін) ба.ланы*ты қалы1та*қандығы тA$)нд)"і
Gтно$(д)н! д)%)'т)%д)н ба.қалады. 4ұл %)тт) õелдеy арқан, aел арқан,
õаcқyр арқан, cалuа арқан, т.б. т,%л)%ін ата1 'A%*)т+") болады.
Жел арқан ж)л *оғатын жаққа қағылған3 '). ж)%д) xyйеy қазmқ д)1
аталатын қазыққа $ықта1 ба.ланады. Ө.т')ні бұ%ынғы *алт бо.ын-а ұ%ын
')л)тін ',.)+ ж)л 'A1 *оғатын а+ылды& *ы%т жағы$)н ')л)тін болған.
M,нд)лі'ті қаж)ттілі'') а%на1 қазақ (.)лд)%і н)-) т,%лі жі1т)% $)н
ба+ла% жа*аған. 4а+ $)н жі1т)% бі% н(%*)ні б)'іт+3 ба.ла+ ,-ін
қолданылған$)н3 )')+іні& Aзінді' а.ы%$а-ылықта%ы ба%. Жіn д)")ні$із
ж,нн)н )*іл")н 'і-і"і%і$ а%қан-а. Жі1 (% +ақытта да қанда. -а%+аға бол*а
да жұ$*ала б)%)ді ж(н) )-бі% затқа ұзақ +ақытқа тұ%ақты ба.ланы1 б)'і1
қал$а.ды. Dнда. жі1 т,%л)%ін) $ынада. бұ.ы$да%ды жатқыз+ға болады:
õаc aіn – $ал ба.ла+ға а%налған жі13 өре aіn – атты& а#ғына A%) *алатын
жі13 теn aіn – т)&ді б+ы1 қо#тын жі13 тycаy aіn – атты& )'і а#ғынан ба.ла13
тұ*а1 қо#тын жі13 тіз aіn – т,.)ні тізд).тін @тіз)%л)1 ба.ла.тынC жі1 @тізде,
тізе *Aзд)%іні& т,бі%і – тізC3 yзеnгі aіn – т,.)") )%*із $ін")нд) а#қты *алы1
оты%аты13 ,з)&"і о%нына қолданатын жі13 xyрде aіn – б!) *а+ғанда бі%
15
а#ғын $о.нына а*а ба.ла1 қо#тын жі13 #ғн! б!)ні ',%д)л)+") а%налған жі13
õyrалmқ aіn – жылқыны бұғалықта+ға а%налған жі13 т.б.
4ұла%дан ба*қа G*т)т!'алық қыз$)т атқа%атын ба+<-+3 ба*құ%ла%ды&
т,%л)%і болған. >(*)л)н3 аnқ õаy, қmзmл õаcқyр, ақ õаcқyр, yзіx õаy, т.б.
2.2 Әйел қолөнерінде қолданmлатmн uатерnал атаyларm. Ә.)л
қолAн)%інд) да.ындалатын д(*т,%лі бұ.ы$да%ды& @'!із3 '!і$3 'іл)$3 ала-а3
*ы%$ақ3 а%қан<жі13 ба+<-+3 -!C )%)'-)лі"ін) қа%а. )%т) за$анда%дан б)%і
қолданған -!'ізатта%ы тA%т т,лі' $алды& ж,ні $)н т)%і*і3 а& т)%іл)%і $)н
құ*ты& $а$ығы ж(н) A*і$ді'т)% болды.
Қолда бағылатын тA%т т,лі' $алды& ж(н) жаба.ы а&<құ*та%ды& д)н)*іні&
,*тінд)"і т,"і3 қыл-ығы ayн д)1 аталатындығы б)л"ілі. Қазақ 7алқыны&
ға*ы%ла% бо.ғы н)"із"і -а%+а-ылығы $ал -а%+а-ылығы болғандықтан
оты%атын ба*1ана – '!ізі ,.ді& жабыны да3 ',нд)лі'ті '!і$ д)3 тA*)ні- 1)н
жа$ылатын 'A%1) д)3 $алға ж(н) 'A-і<қонға қаж)тті а%қан<жі1т)% $)н '!із
,.") қаж)тті ба+<-+ла% да о*ы ж,нн)н жа*алды.
Қо. ж,ні aаõаrm, xyзеu ayн, тоқтm ayні, қозm ayні, өлі ayн, mет-
nymnақ д)1 ажы%атылады. Жаõаrm д)1 қо. $)н т,.)ні& жазғытұ%ы$ғы
ұ.ы*қан қы*қы ж,нін а.тады. M,з)$ ж,н") қа%ағанда қыл-ығы аз3 т,біті 'A1
болғандықтан 'Aбін) тоқы$а-ылық '(*ібінд) $олы%ақ 1а.даланылады.
Ж,нні& о*ы қа*!)тін) о%а. оны yрrаmm ayн д)1 т) атаған.
Қо.ды& ',зд) қы%қылған ж,ні xyзеu ayн д)1 аталады. M,з)$ ж,нні&
т,біті жабағыға қа%ағанда аз3 ж,н тал-ықта%ы қы*қала+ (%і қыл-ығы
$олы%ақ болы1 ')л)ді. Nондықтан )л а%а*ында бұл ж,н ерxеx ayн д)1 т)
аталған. M,зді",ні $ал ж,нін қы%қы1 ал+ды xyзеu алy д).ді. Nоны$)н бі%")
-ілд)д)3 та$ыз а.ыны& ба*ында қозыла%ды& ж,ні д) қы%қылады. Dны қозm
xyзеu д).ді.
MA'т)$д) $алдан т,л)1 т,*')н ж,нді3 *ол *!#қты $ал т)%і*ін)н жұлы1 #'!
ж!діті1 алынған жұл$а ж,нді3 қо.ды& ба+ы%ында3 1ұ-1ақта%ында
білт)л)ні1 ж,%")н ж,нд)%і өлі ayн д)1 ата.ды. Қо.ды& Aлі ж,ні $а$ы%
а.ында қы%қылады. Шет-nymnақ ayн д)1 қотан а%а*ында т,*і1 қалған3 бұта
ба*ына ж!налған3 ба+<-+ )*')нн)н қалған ,зі' ж,нд)%ді а.тады. >ұнда.
ж,нд)% 'Aбін)*) а%қан<жі1 )*+") жұ$*алған.
W-'і ж,нін т,%ін) қа%а. тyõіт, қmлmmқ д)1 ата.ды. Tyõіт – қыл-ық
ж,нні& а*тындағы ,л1ілд)'3 б!#зы ж,н3 ал қmлmmқ – ж,нні& і%і (%і қатқыл
тал-ығы.
Жылқыны& жал<құ.%ығы қmл д)1 аталады. Жал<құ.%ықтан 'Aбін)*)
а%қан<жі1 )*ілі13 *,з"і тоқылған3 тұзақ )*іл")н. Nоны$)н бі%") жылқы қылын
т)%і$)н қа1та1 'A1-і'3 жа*тық3 бA*т)' жа*а+ға3 қобызға тағ+ға қолданған.
Жылқы қылынан )*іл")н3 жылқы т)%іні& !і*і *і&")н а%қанды жола+-ыла%
Aзд)%і$)н бі%") алы1 ж,%")н. Ө.т')ні ұзақ жолда бі% ж)%") жаты13 а.далада
т,н)+") т+%а ')л")нд)3 қыл а%қанды -)&б)% *!#қты )ті1 та*та13 ада$ *оны&
о%та*ына жаты1 ала&*ыз ұ.ықта. б)%")н3 A.т')ні $ұнда. а%қан жатқан
ж)%") жылан3 ж(нді'т)% жола$а.ды )')н.
I)%тт)+-іл)%ді& 1і'і%ін-)3 жан<жан+а%ла% т)%і*інд) A*)тін ж,нні&3
қыл-ықты& қанда.ын бол$а*ын ж!нақта13 бі% *Aзб)н тyx д)1 ата.ды. MAн)
1?
т,%'і тілінд) тy – :д)н)д)"і қыл-ық;3 :-а-;3 :ж,н;3 :қа+ы%*ын;3 ал тyx
:-а-; ж(н) :ж,н; д)")н ұғы$да қолданылған U95N3 5B4<5B5 бб.V. MAн)
т,%'і тілінд)"і тy т,бі%і тілі$ізд)"і тyõіт, тyле, тyx (тy-x), тyт @ж,нді т,т+
д)")нд)"іC *Aзд)%іні& құ%а$ында ұ-ы%а*ады. 4ұл ж)%д) тyx ата+ы жал1ылық
ұғы$да қолданылы1 тұ%. 5A%т т,лі'ті& т,"і құ%а$ы $)н *а1а*ына қа%а. ayн,
қmл, тyx д)1 бAлін)ді. Жyн т,біт 1)н қыл-ықтан тұ%ады ж(н) ол қо. $)н
)-'іні&3 *!ы% $)н т,.)ні& т)%і*інд) A*)ді. 2л жылқыны& құ.%ық<жалына
-ыққан ұзын қыл-ық – қmл3 ал оны& т)%і*ін) тұта*ы1 -ыққан қы*қа (%і
$а.да қыл1ық тyx д)1 аталады. 4ұл а%ада тyx *Aзі та% ұғы$да3 да%алық
$ағынада жұ$*алы1 тұ%. Ж,н $)н қылды& 'A-1)лі қоға$да (%қа.*ы*ыны&
о%ны бAл)' болған. 4ұла%ды& тілі$ізд)"і *ан<*алалы қыз$)тін ж)т) анықта+
,-ін (% т,лі'ті& ж,нін)3 т,"ін) қы*қа-а ж)')<ж)') тоқтала ')т')н жAн UB3
15? б.V.
Қо. ж,нд)%і құ%а$ына қа%а. қmлmmқ ж(н) тyõіт д)1 ажы%атылады.
Қmлmmқ д)1 қо. ж,нінд)"і ж+анда+ тал-ықта% аталы13 оны& Aзі аралmқ
қmлmmқ, aай қmлmmқ, қyрrақ қmлmmқ, өлі қmлmmқ, тіxенеx қmлmmқ
д)1 жі'т)л)ді. Қо. ж,ніні& құ%а$ына қа%а. аталатын )'ін-і т,%і тyõіт – қо.
т)%і*іні& т,бінд)"і )& жұ$*ақ ж,н ұл1а*ы. Dл ба*қа ж,н тал-ықта%ына
қа%ағанда бі%<бі%і$)н тығыз A*і13 жақ*ы 'і%і'')н. Dны& о*ы қа*!)тін) *а.
тілі$ізд) тyõіттей yйmcқан д).тін т)&)+ ба%. Ж,нні& құ%а$ында т,біт
н)ғұ%лы$ 'A1 бол*а3 *оғұ%лы$ ж,н *а1а*ы жоға%ы болады. 5,біт (%т,%лі
қы$бат бұ.ы$3 $ата тоқылған Aнді%і*т) ')&ін)н 1а.даланылады U103 12B<130
бб.V. Nа1а*ына қа%а. қо. ж,ні õnnзm ayн @т,бітт)н ба*қа қыл-ық
')зд)*1).тін $а1а ж,нC3 қmлmmқтm ayн @ж,н құ%а$ында т,біт') қа%ағанда
қыл-ығы ба*ы$ы%ақ болатын ж,нC3 ynn ayн @қыл-ықты ж,н") қа%ағанда
т,біті $ол3 б!#зыға қа%ағанда т,біті аз ж,нC д)1 жі'т)л)тіні б)л"ілі. Қо. ж,ні
т,*ін) қа%а. ақ ayн, ала ayн, xөx ала ayн, xер қmзmл ayн @қо&ы% қызыл
ж,нC3 қара ayн @бі%ы&ға. қа%аC3 қоnmр ayн д)1 аталады.
Қо%ыта а.тқанда3 (.)л қолAн)%інд) қолданылатын $ат)%!ал ата+ла%ынан
қазақ 7алқыны& таб!ғат1)н тығыз қа%ы$<қатына*ы3 Қазақ*тан 6а+на*ы $)н
6ло%а*ы т+%алы т(жі%!б)лі' білі$і3 таб!ғат ба.лықта%ын !")%+ ж(н) ола%ды
',ті1<*ақта+ т(жі%!б)*і3 G*т)т!'алық талға$ы нақты 'A%іні* табады.
2.2.1 асалу матер!алына байланысты қалыптасқан атаулар.
>ат)%!алына ба.ланы*ты қалы1та*қан ата+ла% затта%ды& A*і$ді'т)%д)н3
т)%ід)н3 ж,нн)н3 т,бітт)н3 $атадан жа*ал+ына *(.')* 1а.да болған
аталы$да% болы1 ')л)ді.
Жез aіn – ')*т) ті"+д) 1а.даланатын3 құ%а$ында ж)зі ба%3 т,%лі т,*ті
жі&і-') жі1. Жез mn – )%т) ')зд) а+қатты ада$да%ды& ж)з о%аты13 (-)').лі
)ті1 тоқытқан -!і.
T(жі т)%і ж(н) оны& A&д)л")н т,%л)%і $)н бAл-)'т)%і болған ата+ла%
тілі$ізд) $ол *ақталған. >ал $)н а& т)%іл)%ін)н ті"іл+і н)"ізінд) 'A1т)")н
'!і$ ата+ла%ы 1а.да болған. >ы*алы: cеncеn іmіx, õөрі іmіx, õyлrmн іmіx,
nymnақ тyuақ @1ұ-1ақ – а&ны&3 $алды& *!%ақ т)%і*іC3 õарmc іmіx
@ба%ы*ты& т)%і*ін)н ті"іл")н і-і'C3 õота іmіx @ботаны& т)%і*ін)н ті"іл")нC.
17
4і%*ы1ы%а затта% '!ізд)н жа*ал+ына қа%а. аталады: xnіз xөnmіx – '!із
жа*тық-а3 xnіз xілеu – '!ізд)н жа*алған 'іл)$3 xnіз қаn – '!ізд)н жа*алған
қа13 xnіз õайnақ – ба.таба3 қолдан жа*алған 1!$а3 xnіз етіx, xnіз xеõіc, xnіз
yйmқ, xnіз еcіx, т.б.
4ұ.ы$ да.ында+ ,-ін оны жа*а+ға қаж)тті $ат)%!ал та&да1 алынады.
5а&да+ ада$ны& (л<а+қатына3 тұ%$ы* ',.ін)3 (л)+$)тті' о%нына3 т.б. тығыз
ба.ланы*ты болы1 ')л)ді. 9)$)'3 $ат)%!алда% – (л)+$)тті' жағда.ы
білді%+ді& заттық 'A%*)т'і-і. >ы*алы3 тонны& қаuқа тон д)1 аталатын
т,%ін бұ%ын 7ан $)н *ұлтан3 б!3 ба.3 7ан-а *!#қты б)л"ілі3 т)'ті ада$да%
'!")н. 9)%)'т)% бо.ын-а 2была. 7анны& ұ%1ақта%ы ^_^ ғ. ба*ында аққ+
т)%і*ін)н қа$қа тон ті''із")н. T(л! 7ан Aл")нд) оны& қа$қа тонын 2.ғаны$
7ан-а 7анны& *ы.ла* за$анда*ы 4а.далы б!") '!"із")н )')н.
2.2.2 "атер!ал ө#деуге, б$йымды көркемдеуге байланысты атаулар.
,)н $ңдеуге байланысты атаулар! W& алды$)н ж,н қы%қ+ ба%ы*ында
ж,нні& ақ3 қа%а3 ')% қызыл т,*ті т,%л)%і бAл)'<бAл)' ж!налады3 *алалы3
қыл-ықты3 қы*қа3 ба+ы% ж,нд)% бAлі1 алынады. Dдан (%і ayнніn іртігін
aазy, қайmзrаrmнан арmлтy, mөn-mалаumн тазалаy, қyuалаrmн тycірy,
yлnілдетіn алy жұ$ы*та%ы жалға*ады. 4ұл ж,н да.ында+ -а%ала%ы ayн
cаõаy д)1 аталатын т(*іл$)н о%ындалады. Жyн cаõаy '!із ба*+
да.ындығыны& ,-ін-і ба*қы-ына жатады. Ж!нақта. а.тқанда3 '!із ба*+ға
ж,н да.ында+ тоrmтy @1<ба*қы-C3 қmрқmu @2<ба*қы-C3 ayн cаõаy @3<
ба*қы-C д)1 аталатын ,- ба*қы-тан тұ%ады U73 38 б.V.
L%ті"і жазыл$а.тын Aт) т,.д)'т)л")н ж)%") қоc қолдаn cаõаy (ді*і
қолданылады. 4ұл (ді* бо.ын-а )'і қолды& ')з)'т)*і1 і*т).тін ы%ғағы бі%
қолды& қ!$ылына а+ы*ы13 )'і қолдағы *аба+ бі% $)з"ілд) т+лаққа т)&
*оғылы13 т)& *)%1ілі13 ж,нді 'A1і%ті13 ж,н бі%д). қалы1та *+ы%ылы13 бі%д).
а%тқа 'Aт)%ілі1 оты%ады. Қоc қолдаn cаõаyдm да *аба+-ыла% бі% ы%ғақ1)н
т)& о%ында.ды. ҚолAн)%інд) еcіn cаõаy, xөcіn cаõаy, xөnіртіn cаõаy3 т.б.
*)'ілді ата+ла% қолданылады.
#иіз бұйымдар дайындау те-нологи.сына байланысты атаулар! Ө&д)л")н
ж,нн)н т,%лі т(*ілд)%ді қолдана оты%ы1 '!із жа*а1 -ыға%+ і*ін xnіз õаcy
д)1 ата.ды. M!із ба*+ ,-ін алды$)н *абалған ,л1ілд)' ж,нді mnге cалmn3
-ыбықта1 жа.$ала.ды3 #ғн! '!ізді& і-'і б)тін) а%налған ж,н
mаõақталадm. Ж,нді -ыбық1)н жа.$ала+ mаõақтаy д)1 аталады. W'і ада$
атқа%атын бұл жұ$ы*ты '). ж)%д) aаõдmқтаy д).ді.
D*ыдан ').ін -абақталған ж,нні& ,*тін) õет тартmладm3 #ғн! '!ізді& A&
жағына а%налған н)ғұ%лы$ таза3 (д)$і ж,нді *ол қолы$)н +ы*та1 алы13 (л"і
-абақталған ж,нні& ,*тін) *алы1 оты%ы13 о& қолды& қы%ы$)н ба*ы1 қалы1
,зі1 қалды%ады. Бет тартyдm бұ%ыннан $а-ықтанған3 ж,н та%т+ды& -)б)%і
д)1 танылған (.)л ғана о%ында.ды.
Knіз теõy – а%а*ына ж,н *алыны1 о%алған (%і *ы%тынан ба.ланған -!ді
(л*ін<(л*ін ы*тық *+ құ# оты%ы13 бі% то1 ада$ны& до$алаты1 т)б+і. 4ұла%ға
қа%а$а<қа%*ы бі% н)$)*) )'і ада$ )'і ұ-ы тұ.ықталған а%қан$)н -!ді алға
та%ты13 Aзін) қа%а. до$алата *,.%).ді. M!ізді т)б+-іл)%") қа%а$а<қа%*ы
тұ%ған ада$ды қой õаcтар д).ді. M!із (бд)н қата.ған-а оны '!із ба*ылы1
18
жатқан ,.ді& $а&ында до$алаты13 бі% то1 ада$ )'і а#қ1)н ')з)'<')з)' т)+і1
оты%ады. >ұндағы ба*ты н(%*): '!ізді& бо.ында т)1'і т!$)")н ж)% қалы1
қо.$а+ы ')%)'. Dла. )т1)")н жағда.да '!ізді& бі% ж)%і 'і%і"і13 бі% ж)%і
'і%і'1). бо*а13 ж,н *ол қал1ында да қалы1 қоKы $,$'ін. Dнда. ж)% ').ін
т)*і' болы1 қалады.
Қазақ тұ%$ы*ында '!із т)б+ бі% а+ылға о%тақ і* болы1 *аналған3 A.т')ні
бұл жұ$ы*ты бі%<)'і ада$ны& атқа%+ы қ!ын. M!із т)б+-іл)% до$алаты1
т)1')н '!ізд)%ін қаді%л)* ота+ла%ды& *ы%тына а1а%ы13 :ой басты, ой
басты; д)1 (зілд).ді. 2л ол ,.ді& !)*і %)ті ')л*) қо. *о.ы13 бол$а*а
қы$ызб)н #'! құ%т<$а. алы1 -ығы13 '!із т)б+-іл)%ді қонақ )т+ *алтын
жа*а.ды U113 51 б.V.
Бyлаy – '!ізді& т)б+і ж)т')нд) '!із о%алған -!ді -)-і13 -!ы%-ықталған
'!ізді жазы13 а*ты<,*тін а+ы*ты%а оты%ы1 3<4 %)т -!ы%-ықта1 б,'т)13 )'і
ба*ын т,.і*ті%і1 'A'т)1 алы13 тағы да ы*тық *+ құ.ы1 *ығы$дағаннан ').ін
,*тін тон$)н3 ',1і$)н жылыла1 жа+ы1 та*та+. 4ұл (ді* xірлеy д)1 т)
аталады3 A.т')ні '!ізді б+лағанда 'і% *+ ағады.
Білеxтеy – б+ла+дан -ыққан '!ізді (%лі<б)%лі до$алата оты%ы1 біл)'1)н
ба*+.
Tyр cалy – -,.')л)н")н ж,нн)н н)$)*) а%на.ы да.ындалған талды%$адан
'!ізді& б)тін) оK3 A%н)' ба*+. 5,% *алынған '!із теxеuет д)1 аталады. ]ғн!
'!із б)н т)')$)тті& а.ы%$а*ы '!ізді& оKлы н)$)*) оK<A%н)'*із ба*ыл+ына
ба.ланы*ты. M!із") т,% *алы1 ба*+ды теxеuет õаcy д).ді. 5)')$)т')
*алынатын т,% #ғн! оK<A%н)' )'і т,%лі жол$)н *алынады: 1C т,% о.ы*ты%ы1
*ал+J 2C -,.')л)1 т,% *ал+. Tyр ойmcтmрmn cалy – талды%$адан қ!ы1
алған оKды -абақталған ж,нні& н)$)*) талды%$аны& ,*тін) *алы13 ы*тық
*+ -а-ы13 (%і қа%а. '!із-) ба*+. Шyйxелеn тyр cалy – '!із б)тін) оK<A%н)'
%)тінд) *алынатын бо#лған н)$)*) ба*қа т,*ті ж,нді бAл)'т)1 ба*ы1 ал$а.<
ақ @талды%$а жа*а$а.C *ол ж,н ',.інд) б)т та%тқанда -,.')л)1 оты%ы1
бі%") та%т+.
2%на.ы ба*ылған '!із") ба*қа т,*ті '!ізд)н3 $атадан қ!ы1 да.ындалған
оK<A%н)'ті *ы%ы1 ті"+ а%қылы жа*алған *(нді бұ.ы$ cmрuақ д)1 аталады.
:Қазақ тіліні& т,*інді%$) *Aзді"інд); cmрy *Aзін) :а%а*ын ж!і )ті1 ті")тін
ті"і*ті& т,%і;3 ал cmрm ата+ына :ж!і )ті1 ба*ты%ы1 ті"+; д)")н анықта$а
б)%іл)ді @8<то$3 1B85. 507 б.C. 9)$)'3 cmрuақ ата+ыны& Aзі оны да.ында+
т)7ноло"!#*ынан алынған.
Nы%$ақты& 1а.да бол+ыны& та%!7ын -ол+ а%қылы оны& Gтно$(д)н!
$аз$ұнын а-ы1 'A%*)т+") болады.
M!ізд)% $)н т)')$)тт)% қа. за$анда да тұтын+-ыла%ды& қаж)ттілі'т)%ін
Aт)1 ')л")нді"і да+*ыз. 9)")н$)н3 қоға$ да$+ы $)н тұ%$ы* $(д)н!)тіні&
A*і1<A%')нд)+ін) қа%а. бұл бұ.ы$да%ды& о*ы ',.інд) ').д) тазалыққа3
тұтын+ға т!і$*ізді"і ба.қала ба*таған. D*ыған о%а. ада$да%ды& тұ%$ы*
д)&").іні&3 тала1<талға$ыны& A*+іні& (*)%ін)н қолдан+ға ы&ға.лы3 ж)&іл (%і
'A%')$3 'Aл)$і -ағын тA*)ні-т)% 1а.да болды. Nы%$ақты& 1а.да бол+ына о
ба*та тұ%$ы*та ')зд)*)тін қа%а1а.ы$ жағда.ла% *)б)1 болған т(%ізді.
2.талық3 'Aн)%")н '!ізд)%ді қабатта1 тA*)+3 одан *о& оны қобы%а. б)%$)+
1B
,-ін қабатта1 'A'т)+. D*ында. жағда.дан ба%а<ба%а қабатта+ды б)л"ілі бі%
1і-ін") ')лті%і13 ық-а$да1 тA*)ні13 'A'т)+ді д) бі%т)<бі%т) ж!і ті"і*т)%")
а+ы*ты%ы13 одан (%і *ы%+ға 'A-')н д)1 *ана+ға болатын *!#қты. 2лға-қы
*ы%$ақ 1і-іні о*ыла. қалы1та*қан. 4ұдан (%і ба*ылған ')*)' '!ізд)%д)н
қалаған $Aл-)%д) ')*і1 алы13 оны қабатта1 *ы%ы13 -ағын тA*)ні-т)%
жа*ала ба*таған. I)%тт)+-іл)%ді& а.т+ын-а3 $ұнда. *ы%$ақта% алға-ында3
(%!н)3 орта cалmнõай жа*алды. 4,тін ',.інд) ығына қа%а. *ы%ылы13
*онда.<ақ *ол ')зд)"і та&ба – б)л"іл)%3 наны$да% бо.ын-а оKла% т,*і%ілді.
>(*)л)н3 а-а$а. `3 7 б)л"і3 ',н б).н)*і3 т.б. айналдmра cmрy т(*ілі
қолданылды. 4і%т)<бі%т) қабатталған '!ізд)%ді& anеxтерін aөрuеy, тA%т
-)тін бо.ла13 қабатта%ын б)'іт) т,*і13 *ы%+дан т,*')н *ызықта%ға *(.')*
cmрy тycірy а%қылы *ы%$ақ о%та*ынан тA%тбұ%ы- -ыға%ылған. Dдан ').ін
*ы%$ақ -)тт)%ін ныға.ты1 б)'іт+ ,-ін жі1 )*і1 алы13 *ы%$ақты& mетін
anm 1а.да болды. M).іні%)' ақ3 қа%а т,*ті ж,нд)%ді 1а.даланы13 қа%а$а<
қа%*ы тycтерді mаõmcтmрmn қолданy т(*ілі$)н *ы%$ақты& -)тін anеxтеy
')лі1 -ықты. Dны& і-'і жағына да cәйxеc anеx õаcmn3 cy тартy а%қылы
*ы%$ақты& б)тін) тA%тбұ%ы-та% т,*і%ілі13 ж!)'т)%ді& а%а<а%а*ы *ы%ылы1
оты%ды @mаõmcтmрmn қолданy – қа%а$а<қа%*ы т,*т)%ді қ!ы*ты%ы1
')лті%+3 anеxтеy – т,*ті жі11)н ті"і1 ж!)' *ал+3 'A$')%+3 cy тартy – оKды
қата%ла1 о%нала*ты%+ ,-ін #'! ал$а<')з)' т,*і%+ ,-ін б,'іл оK тұлға*ыны&
ж)лі*ін ,зілді%$).3 ұла*ты%ы1 *ал+. Cy – б,'іл оK тұлға*ыны& *абағы3
ж)лі*і3 Aз)"і. Nы%$аққа қаты*ты aелі ата+ы ж!і%)' қолданылады. 2л ')*т)
Aн)%інд) $ұнда. ж)ліні cy д)1 а.тады. Қазақ *ы%$ақта%ыны& оK<A%н)"і о*ы
ж)лі3 #ғн! *+ы а%қылы жа*аладыC.
Nы%$ақ *ы%+ды&3 #ғн! *ы%ы1 ті"+ді& н)"із"і ,- т(*ілі ')&ін)н та%аған.
Dла%: қайmn cmрy, теnmіn cmрy, қаõmn cmрy. 4ұла%ды н)"ізін)н aіn
cалmn cmрy ж(н) aіn cалuай cmрy д)1 )'і т,%") то1та*ты%ады.
/ол$нер бұйымдарында*ы ол тігісінің атаулары! Қазі%"ід). ті"ін
$а-!нала%ы жоқ ')зд) қазақ (.)лд)%і ба%лық '!і$<')-)'3 'A%1)<жа*тық3
тұ*'!із3 да*та%қан3 т.б. тұ%$ы*тық бұ.ы$да%ды қол$)н ті'')н. Қол$)н
ті"+ді& ').бі%)+і G*т)т!'алық қыз$)т @$ы*алы3 ')*т) ж(н) з)%л)1 ті"+C
атқа%*а3 бі%*ы1ы%а*ыны& таза 1%а'т!'алық қыз$)ті ба*ы$ болған. Қол
ті"і*іні& G*т)т!'алық қыз$)т атқа%ған т,%ін) қа%а1а.ы1 !н)<жі11)н xеcте
тігy, xеcтелеy жатады. Қазақ тілінд) xеcте *Aзі :$ата б)тін) т,*ті жі1т)н
тоқылған3 ті"іл")н (-)').лі A%н)'; д)")н ұғы$да3 ал xеcтелеy :$ата б)тін)
т,%лі т,*ті жі11)н (-)').лі A%н)' тоқ+; ұғы$ында қолданылады.
Қазақ 7алқына т(н ')*т)ні& ба.ы%ғы т,%л)%ін) mmu xеcте, õіз xеcте,
әредіx xеcте, д)")н т,%л)%і жатады. Біз xеcте – ')*т)ні& дA&")л)' #'!
тA%тбұ%ы-ты ')%"і-') ')%іл")н $атаны& б)тін) т,*і%іл")н A%н)' ноба.ы
бо.ын-а қа%$ақ бізб)н Aт')%$)л)1 -ал+ а%қылы жа*алған ')*т). Шmu
xеcте – ')*т)ні& $ата б)тінд) а-ық ж)% қалды%$а. #'! Aт) аз қалды%ы13
тұта* ')*т)л)")н т,%і. Әредіx xеcте – $атаны& (% ж)%ін) бAл)'<бAл)'
*алынған ')*т). 5і"і* т,%л)%ін) ба.ланы*ты ата+ла% ола%ды& о%ындал+
т(*ілд)%ін) қа%а. қалы1та*қан: mmнamр тігy – ')*т) ті"+д) қолданылатын3
!н)ні ')%і -ан-ы13 )'і қата% жі1ті& о%та*ынан алы1 ті"+J ayлдmзmа тігy –
20
жұлдыз 1і-інін ')*т)л)1 т,*і%+J nреxтеn тігy – $ата б)тін) !%)' жол
б).н)*ін *алы1 ті"+J cанаuалаn тігy – да*та%қан3 *,л"і -)тін) 7 (%1іні&
б).н)*ін *алы1 ті"+3 т.б. U83 ?4 б.V.
Жал1ы жұқа $атала%ды3 ')*т) ті"+") қаж)тті жі&і-') жі1т)%ді $атадан
*+ы%т1ақта. оты%ы13 *оны& Aзін)н да.ында1 алады. Dл ,-ін -)б)% Aзін)
қанда. т,*ті жі1 ')%)' бол*а3 *оған ұқа* $атаны& -)тін)н жал1ақтығы 3<43
ұзындығы 30<40 *$ жы%ты1 алады. Жі1 *+ы%+ға а%налған бі% бAл)' $ата
жы%тынды*ын -)б)%л)% cymртnақ д)1 ата.ды. D*ында. $ата ')*інді*ін)н
бі%тінд)1 жі&і-') жі1т)%ді *+ы%ы1 ал+ды cymртақтаy д).ді.
5,%лі т,*ті $ата қ!ындыла%ынан қyрақ қyраy жұ$ы*ы – н(зі' *)зі$ді3
т,*ті а&ға%ғы-3 G*т)т!'алық талға$ы )%')'т)%д)н жоға%ы тұ%атын
(.)лд)%ді& )н-і*інд)"і і* болған. Wл а%а*ында құ%аққа қаты*ты бі%*ы1ы%а
ата+ла% қолданылады: қyрақтmn cym – құ%ақта%ды& а%а*ына ж,%"ізіл)тін
бі% т,*ті жолақта%3 қyрақтmn xөзі – құ%ақта%ды& о%та*ына ба*қа т,*т)н
ті"іл)тін A%н)'3 #ғн! ба*қа құ%ақ *оны& а.нала*ына ті"іл)ді3 xеxіліx қаc – ақ
ж(н) қа%а $атала%ды& қ!ындыла%ынан ')'ілі'ті& қа*ына ұқ*аты1 ті"іл")н
құ%ақ3 қайmm қyрақ – ')'ілі' қа* құ%ағыны& н)"ізінд) ті"ілі13 'Aзді"іні&
жанына қа.-ы 1і-інінд)"і 'і-')н) құ%ақты& ұла*ты%ылған т,%і3 таnлай
қyрақ – ада$ та&да.ыны& 1і-інінд)"і Aт) $а.да құ%ақта%3 ayлдmз қyрақ –
та&да. 1і-інді құ%ақтан құ%алы13 'Aзд)%і т)& ,-бұ%ы-ты т,*ті ба%қыт1)н
'A$')%іл")н т,%і3 тmрнақ қатар – ты%наққа ұқ*аған ,-бұ%ы-ты
құ%ақ-ала%дан құ%алған т,%і3 т.б.
Тері $ңдеуге байланысты атаулар! 5)%і A&д)+ді& ал+ан т,%і $)н ата+ы
ба%: nлеy, n aаry, mcтаy, қyрmuдаy, anдітy, талқmrа cалy, т.б. H aаry –
т)%і б)тін) ұн3 тұз а%ала*ты%ған і%'іт жағ+ @ірxіт – *,тті& 1і*і1 $а.ын
алғаннан ').ін"і *а%ы *+ыC3 nі қанy - т)%іні& !д) жаты1 да.ын бол+ $)%зі$і3
!ді& (бд)н *і&+ $)%зі$і3 nі õолy uерзіuі – !і қан+ +ақыты @қозы3 лақ3 а&
т)%іл)%і жылда$ !і бол*а3 құлын3 жабағы3 та. т)%іл)%іні& !і қан+ +ақыты
ұзақта+ боладыC3 nі cіny – о%та )*)11)н 3<5 ',н і-інд) !ді& т)%і") *і&і1
,л")%+і. H – $ал т)%і*ін A&д)+ ,-ін а-ыған і%'ітт)н3 а.%анны& *а%ы *+ынан
yн, xеõеx, тyз а%ала*ты%ы1 да.ындалған $ал$а. H $)н uалuа ата+ла%ы бі%
ұғы$ды білді%)ді. :4і%)+ $ал$а *а1*!ды *алы1 !ін; @2ба.C. Жnдітy - жа*
т)%іні б,'т)1 жылы ж)%") )'і<,- ',н қоK а%қылы ж,нін т,*і%+. Kерuеxxе
cалy – !д)н -ыққан т)%іні а%на.ы жа*алған тұнбаға *ал+3 *ол а%қылы оған
қызғылт A& б)%+. Kерuеx аталатын тұнбаны )$)н н) талды& қабығын3
қа%ағанны& т,бін ')1ті%і13 ұнтақта1 т,.і13 қазанға тұзын татыта *+ құ.ы13
қабық ұнтақты *алы1 қа.наты1 (зі%л).ді3 ').д) оған ж+*анны&3 )%$)нні&
б,%ін қо*ады. Ыcтаy – ж,ні қы%қылған т)%іні аға-ты& т,тінін) ұ*та+3 ы*
*і&і%+ @т)%і ы*та+ ,-ін т)' қа.ы& $)н тобылғы 1а.даланылады3 A.т')ні $а.
қа%аға.3 қ!3 т)з)' *)'ілді отында%ды& $а.ы *і&")н *абаны& қы$ызынан
жағы$*ыз3 қы-қыл д($ -ығы1 тұ%адыJ *ондықтан !л)+ $)н ы*та+ға
а.%ық-а $(н б)%іл)діC. Шелдеy – т)%іні& $а.ын3 -)лін алы1 таза%т+3
ayucартy – талқыға *алы13 қол$)н +қала1 т)%іні жұ$*ақ ',.") ')лті%+3
қyрmuдаy – 1)-ті& ы*ын ж!на1 алы13 *+ға а%ала*ты%ы13 т)%іні бі%аз +ақыт
*оған *алы1 қо.ы1 қа%а.т+. 4ұл – т)%і") қа%а т,* б)%+ді& т(*ілі. Құ%ы$ға
21
*алынған *абаны қара cаõа д).ді. Қyрmu д)")ні$із *+ға -ыланған 1)-ті&
',.)*і3 ы*ы.
2.3 Жаcалy теxнологnncmна õайланmcтm қалmnтаcқан атаyлар. 4ұл
та%а+-ада қа%а*ты%ылатын $(*)л) – т)7ноло"!#лық ата+ла%ды& Aзі )$)*3
ата+ла%ды& жа*ал+ т)7ноло"!#*ына ба.ланы*ты +(жділі"і.
Жа*ал+ т)7ноло"!#*ына ба.ланы*ты қалы1та*қан 'іл)$3 '!із3 тA*)'<о%ын
жабдықта%ына3 ті"і* т,%л)%ін)3 ыды*<а#ққа3 т.б. ба.ланы*ты ата+ла% аз )$)*3
>ы*алы: таз xілеu @тықы% 'іл)$C3 тyxті xілеu, терuе xілеu, õөртnе xілеu,
тақmр xілеu @т,'*із 'іл)$C3 оmлm теxеuет, алuа қyрақ @ты%нақ қата%
құ%ақты& қата%ла%ын қол$)н о%нала*ты%ы13 ,*тін)н ба*ты%ы1 ті'')н т,%іC3
õyрuе xөнеx @б!) 'Aн)'ті& бі% т,%іC3 гyл қyрақ @құ%ақты& 'Aзді"і $)н
ж!)"ін) т,%лі т,*ті ба%қыт о%натқан т,%іJ бі%ақ ол ",л") ұқ*а$а.ды3 т,%лі
т,*тілі"ін) қа%а. :",л құ%ақ; аталғанC3 дyзтерy mn @қо-қа%$,.із A%н)"і$)н
ж,н о%а1 тоқылған -!C3 т.б.
Қы*қа*ы3 жа*ал+ т)7ноло"!#*ына ба.ланы*ты ата+ла% затты& қанда.
$ат)%!алдан қанда. т(*іл$)н жа*алғанын3 оны& *а1алық б)л"і*ін білді%)
оты%ы13 G*т)т!'алық3 (л)+$)тті' )%)'-)лі'т)%ді 'A%*)т)ді.
2.3.1 %йел қолөнерінде қолданылатын қ$рал-сайман атаулары. Қазақ
(.)лд)%і ті"+3 тоқ+3 ж,н да.ында+3 *ы%$ақ *ы%+3 '!із ба*+3 т.б. жұ$ы*та%ды
атқа%+ ,-ін алдын ала *ол і*') қаж)тті құ%ал<жабдықта%ын (зі%л)1 алады.
Dла%ды атқа%атын қыз$)тін)3 1а.даланатын %)тін) қа%а. то1та1 'A%*)т+")
болады.
Ж,н *аба+ға тyлақ ж(н) cаõаy қолданылған. Tyлақ д)1 жылқы3 *!ы%3
*)%') т)%іл)%ін)н жа*алатын3 ж,н *абағанда оны& а*тына тA*).тін тA*)ні-ті
а.тады. E)б)% (.)лд)% қолданған *аба+ды& )'і т,%і болған: тyлақ cаõаy
ж(н) mаõақ cаõаy. Nаба+ды& тyлақ cаõаy аталатын т,%ін ж,нні& і%ті"ін т)з
жаз+ға 1а.даланады3 *ондықтан ол *о$да+ (%і қа%ы$ды ')л)ді. 2л ж,нді
-абақта+ға а%налған *аба+ды mаõақ cаõаy д)1 ата.ды. Жал1ы3 *аба+ды&
$інд)ті – *абалатын ж,нді ж)%") тA*)л")н -!ді& ,*тін) 'A1і%ті1 т)"і* жаK.
Жі1 !і%+ құ%алы yрmmқ д)1 аталады. W%т)%)'т) (%бі% қазақ отба*ында
$інд)тті т,%д) бі%<)'і ұ%-ықтан болған. H%-ық ,- бAл-)'т)н тұ%ады:
yрmmқ õаcm, yрmmқ cаõm, uyрmндmқ. Yрmmқ õаcm – қатты аға-тан3
аға- б)зін)н3 т,.)ні& о%тан жілі"іні& а.да% ба*ынан3 та*тан қа-а13 ').д)
оған қо%ға*ын құ.ы13 о%та*ын ж+андығы *а+*ақта. аға-қа '!"із+") болатын
)ті1 т)*і1 жа*аған3 бAл-)'. H%-ықты& (*)$ т,%л)%ін қазақ (.)лд)%і
з)%")%л)%") жа*аты1 алған. Өт')н тұ%$ы*та ұ%-ықты& xyuіc yрmmқ, қаc
таcm yрmmrm, таc yрmmқ, қyйuа yрmmқ *!#қты т,%л)%і $)н ата+ла%ы
болған. >ұнда. қы$бат бағалы ұ%-ықта% ана*ынан қызына3 ')лінін) $ұ%а
%)тінд) а+ы*ы1 оты%ған.
[і%іл")н жі1т)%д)н 'іл)$3 ала-а3 қо%жын3 қа13 т.б. тоқ!тын тоқ+
жабдығын өрuеx д)1 ата.ды. Oалық а%а*ында қолданылатын A%$)'ті& )'і
т,%і ба%. Dны& бі%ін-і*ін аcnалm н)$)*) терuелі өрuеx д).ді. Dнда.
A%$)'т) 'іл)$ *!#қты тұта*3 )нді затта% тоқылады. Ө%$)'ті& )'ін-і т,%і aай
өрuеx д)1 аталады. Жа. A%$)' а%қылы -)'1)н3 ала-а3 қа13 қо%жын3 б)лб)+3
т)%$) ба+3 ба*құ% *!#қты )н*із бұ.ы$да% тоқылады U113 ?2 б.V. 5ілі$ізд)
22
*ақталған A%$)' бAл-)'т)%іні& $ынада. ата+ла%ы ба%: қазmқ @A%$)'
A%і*іні& қазықта%ы3 қазық аға-C3 арқаy mөлuегі // ayгіртnе @)'і ба*ыны&
'і-і%)' а-а*ы ба%3 ұзындығы 20<30 *ант!$)т%д). т,з+ та#қ-аC3 xyзy
mmõmrm @қабатталған -!д)н3 т,з+ тобылғыдан3 *ы$нан жа*алған -ыбық
@xyзy – A%$)'ті& ,*ті&"і жі1т)%ін тізі1 -алы1 қо#тын -!%ақ 1і*і%іл")н3
ы*1аланған жі1C3 адарrm @A%$)'ті& а*ты&ғы жібі $)н ,*ті&"і жібін бAлі1
тұ%атын3 жі1т)%ді а+да%ы1 т,*і%і1 оты%атын тақта.3 а*1а1C3 арқалmқ
@ұзындығы бі% $)т%д). болатын3 д!а$)т%і ,- *ант!$)т% -а$а*ындағы A%$)'
тоқ+да қолданылатын та#қC3 еcеnтаnқ @ада%ғыны& алдында тұ%атын3 бо.
жі1т)%ді *ана13 ба.ла1 қо#тын та#қ3 ол )л і-інд) cерy аrаm, cерy aіn,
xергіm cаõаy д)1 т,%лі<т,%лі атала б)%)діC3 қmлmm @ж,зі қылы- *!#қты
жұқа%ты1 жонылған3 о%та*ы дA&)*т)+ ')л")н3 A%$)'ті& а%қа+ын *оғы13
тығызда1 оты%+ ,-ін қолданылатын3 )ні 12<15 *ант!$)т%д). 'Aл)$д)"і аға-
құ%алC3 xөтерuе
// uоcm @,- аға-ты& ба*ын бі%і'ті%і1 жа*аған A%$)' бAл-)"іC3 õелаrаm
@')%іл")н жі1 ж)лі*ін ',з+ а%қылы ба.ланы*ты%ы1 тұ%атын 'Aлд)н)& аға-C3
т.б.
2.4 Oлmеuдіx yrmurа õайланmcтm қалmnтаcқан атаyлар. Ә.)л
қолAн)%і л)'*!'а*ыны& $ат)%!алда%ы і-ін)н ').бі% зат<бұ.ы$да%ды&
Aл-)$ді' қыз$)т атқа%ғанын3 *оны& н)"ізінд) бі%аз ата+ла%ды&
қалы1та*қанын ')зд)*ті%)$із. >ы*алы: xөйлеxтіx uата, тymрлmқтmқ xnіз,
õір даrар ayн @даrар - қа1C3 õір myйxе ayн, õір myuақ aіn, т.б.
W%т) за$анда%да ада$ бала*ы затта%ды& ұзын<қы*қалығын3 б!і'ті"і $)н
ала*алығын3 алы*<жақындығын3 қалы& #'! жұқалығын3 ж+ан<жі&і-')лі"ін3
')&ді"і $)н та%лығын анықта+ ,-ін қазі%"ід). Aл-)+і- құ%алда%ын
@т)7н!'алық құ%алда%C 1а.даланған жоқ. 2.наладағы ны*анда% $)н ола%ды&
а%а қа-ықтығын Aзд)%іні& д)н) $,-)л)%і а%қылы3 'A%+3 )*т+3 *)зін+
қа*!)тт)%і а%қылы ж(н) т,%лі бұ.ы$да%$)н3 құ%ал<*а.$анда%$)н
*алы*ты%$алы т,%д) ')& т,%д) қолданы13 Aл-)$ $)ж)*ін анықта. алған.
Ә.)л қолAн)%інд) Aл-)$ді' ұғы$да%ға қаты*ты қалы1та*'ан $ына *!#қты
ата+ла% да қолданылады. Ecеn таnқ – A%$)' ада%ғы*ыны& алдында тұ%атын3
бо. жі1т)%ді *ана13 ба.ла1 қо#тын та#қ. Жал1ы3 бо. жі1т)%ді *ана13 ба.ла1
қо#тын та#қты еcеnmі, еcеnтаnқ, xергіm cаõаy, cерy аrаm, cерy aіn д)1
(%т,%лі ата.ды. Алқmu – A%$)' тоқ+ға а%нал !і%")н тA%т ұ%-ықта. жі1
$Aл-)%і. 5A%т ұ%-ық бір алқым3 ал тA%т алқы$ жі1 õір õаc, õір доuалақ д)1
аталады. Алақyр – ұзындық Aл-).тін құ% @а%қан бо.ы3 ж)лі бо.ы
д)")нд)%$)н ба.ланы*тыC. ±оrалақ – бі% *абақ жі1J ті"ін $а-!на*ыны& жібі.
Kелеn – !і%іл")н жі1ті бо#+ ,-ін (% ж)%ін)н ба.ла1 жа*аған -+$ақ. Kелеn
aіn – о%алған A%$)' жібі @'іл)$ н) ала-а тоқ+ға а%на1 !і%")н жі1т)%ді бі%
$)т%д). ұзынды'та о%а+C.
Қо%ыта а.тқанда3 қазақты& ба.ы%ғы Aл-)$д)%іні& ата+ла%ы –
7алқы$ызды& 'о"н!т!8ті' *ана*ындағы )%)'-) $(д)н! ақ1а%аттық $аз$ұны
ба% тілді' та&бала% ж,.)*і. Oалықтық Aл-)$д)% – Gтно*ты& Aзін) т(н
$)нталQдық о.ла+ ж,.)*і $)н таны$ыны& а.на*ы.
23
2.5 ±mõmcеліxтеyіmтіx, дmõmcõейнелеyіmтіx yәaіне õайланmcтm
қалmnтаcқан атаyлар. Қазақ тіл білі$інд)"і )лі'т)+і- *Aзд)%")3
6он)т!'алық +(жділі'') ба.ланы*ты E.E.Nа%ыба)8ты&3 Ә.5.Қа.да%ды&3
M.E.Oұ*а.ыно8ты&3 N.2.Өт')лба)8аны&3 т.б. з)%тт)+-іл)%ді& )&б)'т)%ін
ба*-ылыққа ала оты%ы13 (.)л қолAн)%ін) қаты*ты ата+ла%ды& қалы1та*+3
-ығ+ н)"ізі дыбы*)лі'т)+і-3 дыбы*б).н)л)+і- *Aзд)%") ба%ы1 *а#тын
*Aзд)%") $ынала%ды жатқыз+ға болады: ±орõа @*алы*ты%. дорõnm, дорõақ
аymзC – тоқы$а ыды* #'! '!із ыды* @қалтаC. Жалõаrай – ',н Aт1)+ ,-ін #'!
$а*адан қо%ған+ ,-ін ті"іл")н ба* '!і$3 ',л(1а%а3 далба. @Жалõаrай a
жалбbbжал1<а<ға.C. Kyunей – ж,н *алы1 ті'')н -а1ан3 ',1і. M). ж)%д) бұл
xyunі аталады @xyunей a ',$1`). :',$1!K;3 xyuõілез :дA&)*;C. Kөnmіx –
1. 'і-і 'Aл)$д)"і 'A%1)J 2. жа*тық @xөnmіx a 'A1<-і'J *алы*ты%. 'A1і% –
:'Aт)%іл+;3 :'A1і%+;3 :і*ін+;J xөnене :-A$)л);3 xөõіx :'A1і%-і';C. Yрmmқ
– -,.')л)н")н ж,нн)н жі1 !і%)тін құ%ал @yрmmқ a ұ%<-ықJ *алы*ты%.
yйірy, nіріu :*+ды& дA&")л)н)3 !і%ілі1 аққан т)%)& ж)%і;C.
2.6 mорuаcmна (nіmініне) õайланmcтm қалmnтаcқан атаyлар. 4і% то1
'!і$ ата+ла%ыны& қалы1та*+ына затты& 6о%$а*ы +(ж болған. >ы*алы:
xyunей mаnан – т,.) ж,нін)н *ы%ы1 ті"іл")н3 *ы%+ а%алықта%ы ',$1!і1
'A%ін)тін -а1ан. Нар өрxеm õөріx – тAб)*ін на%ды& A%')-і *!#қты3 ал алды<
а%тын ті'-)л)+ )ті1 ті'')н бA%і'. M!і$ жаға*ыны& 6о%$а*ына қа%а.
а.тыл+ы – ayреx aаrа, доuалақ aаrа, қyлақ aаrа. 4а* '!і$ні& қyumра
õөріx, cәyxеле қалnақ д)1 аталатын т,%л)%і ба%.
о%$а*ына ба.ланы*ты ата+ла% '!із ,.ді& жа*а+<жабдықта%ына
ба.ланы*ты қолданылады. >(*)л)н3 ж)%") тA*).тін 'A%1)-)ні& құ%ақта%ы
алuа қyрақ, ayлдmз қyрақ, xеxіліxқаc қyрақ, т.б. д)1 аталады.
Қазuойmн – $о.ны ұзын ')л")н то%*ық3 mатmргyл xілеu, nәтініcгyл
xілеu, cаuаyрmнгyл xілеu, mатmргyл, mарmm xілеu, mnгyл xілеu, т.б.
Алдаcnан – A%$)'ті& а*ты $)н ,*тін ажы%ата қағы1 оты%атын аға- құ%ал
аты. Dны '). ж)%д) қmлmm д)1 ата.ды. T(жі 6о%$аға қаты*ты ата+ла%ға
$ына *!#қты *Aзд)%ді д) жатқыз+ға болады: õеcxyл (оm), дөnгелеxгyл,
xyнxөзі, xyнcәyлеcі аталатын оKла%.
2.7 Tyр-тycxе õайланmcтm қалmnтаcқан атаyлар. Iатты& т,*ін)
ба.ланы*ты қалы1та*қан ата+ла% (.)л қолAн)%інд) '!із ,. жабдықта%ы3
'!і$3 -а%+а-ылық бұ.ы$да%ынан ба.қалады. Ақ xnіз – ақ ж,нн)н ба*ылған
'!із. Ала õаcқyр – ба*құ%ды& ала жолақты т,%і. Алаryрт – т)&біл<т)&біл
болы1 'A%ін)тін 'іл)$ A%н)"і. Қmзmл õаcқyр – б)з)нді%+ ,-ін +ық 1)н
')%")ні& т,.і*')н ж)%ін)н жоға%ы3 бі% бо*ағадан )'ін-і бо*ағаға д).ін
тұтылған3 A%н)'ті3 51 жі1т)н тоқылған3 )ні 30<40 *$ -а$а*ындағы қызыл
т,*ті ба*құ%. 5ілі$ізд) қmрumзm xөйлеx, қmрumзm mаnан3 т.б. ата+ла% да
')зд)*)ді. Nа%ы т,*') ба.ланы*ты ').бі% оK<A%н)' ата+ла%ы 1а.да болған:
cарmала қyрт, cарmгyл. Cарm қаc – '!ізді& тA%т бұ%ы-ына *а%ы ж,нн)н
*алынған оK.
24
ҚОPЫTЫН±Ы
5ілді' ж,.)д)"і (.)л қолAн)%ін) ба.ланы*ты ата+ла%ды ола%ды&
G'*т%ал!н"8!*т!'алық $(нділі'т)%і$)н тығыз ба.ланы*ты%а оты%ы1
Gтнол!н"8!*т!'алық тұ%ғыдан з)%тт)+ б)л"ілі бі% тақы%ы1тық то1та%ға
жататын ата+ла% ж,.)*іні& құ%ылы$ын3 ола%ды& қалы1та*+ за&дылықта%ын
а.қында+ға Aзінді' ,л)* қо*ады. Dла. бол*а3 (.)л қолAн)%ін) ба.ланы*ты
ата+ла%ды& та&балан+ы ақ!қат A$і%$)н ба.ланы*ты оно$а*!оло"!#лық
з)%тт)+ді қаж)т )т*)3 ол ата+ла%ды& %+7ан! $(д)н!)т1)н а*та*ы1 жат+ы
Gтнол!н"8!*т!'алық з)%тт)+ді қаж)т )т)ді. Nондықтан (.)л қолAн)%ін)
ба.ланы*ты ата+ла%ды& !д!оGт!'алық $аз$ұнын @ұлтқа3 Gтно*қа т(н Aзінді'
)%)'-)лі"інC3 Gтно$(д)н! $(нін @Gтно* $(д)н!)тін) қаты*ты *ы%ла%ынC
а-+да Gтнол!н"8!*т!'алық з)%тт)+ $)н оно$а*!оло"!#лық талда+ды
ұ-та*ты%а ж,%"із+ді& $а&ызы )%)'-) бол$ақ.
Dно$а*!оло"!#лық тұ%ғыдан з)%тт)+ $(*)л)*і (.)л қолAн)%іні& тілді'
*!1атын анықта+ға қаж)тті $інд)тті& бі%і болы1 *аналады. 5іл $)н $(д)н!)т
н)"ізінд) қалы1та*қан (.)л қолAн)%ін) ба.ланы*ты ата+ла%ды& +(жді'
б)л"іл)%ін а.қында+3 жылжы$алы ба*1ана – '!із ,.ді& жабдықта%ын3
тұ%$ы*та ж(н) -а%+а-ылықта қолданылатын затта%ды *!1атта13 Gтно"%а6!#
д)%)'т)%ін ')лті%) оты%ы1 талда+ оно$а*!оло"!#лық тұ%ғыдан *!1атта+ды&
қы%ын 'A%*)т)ді.
Ә.)л қолAн)%ін) ба.ланы*ты ата+ла% қазақ (.)лд)%іні& *аналы
-ыға%$а-ылық )&б)"іні&3 G*т)т!'алық талға$ыны& д)&").ін ж(н)
таб!ғатты !")%+ т(жі%!б)*іні&3 %+7ан! таны$ыны& ж)ті*ті"ін 'A%*)т)ді.
Ә.)л қолAн)%ін) қаты*ты бұ.ы$да%ды& құ%ылы$ы $)н ола%ды&
бAл-)'т)%іні& Gтнол!н"8!*т!'алық тұ%ғыдан талданы13 қазі%"і (д)б!
тілі$ізд)"і ж(н) а.$ақтық л)'*!'адағы нұ*қала%ыны& оно$а*!оло"!#лық
тұ%ғыдан қа%а*ты%ыл+ы қазақ (.)ліні& қазақ тұ%$ы*ындағы %+7ан!3 $(д)н!3
(л)+$)тті' %олін а.қында13 ола%ды ұлт $(д)н!)тіні& қалы1та*қан тұта* бі%
бAл-)"і %)тінд) *ана+ға н)"із болады.
Hайдаланmлrан әдеõnеттер тізіuі.
1 Қа.да%о8 Ә.5. Rтнол!н"8!*т!'а bb 4ілі$ ж(н) )&б)'. 1B85. c10. 18<22<бб.
2 [*ла$ 2. Hлттық $(д)н!)т 'онт)'*інд)"і д,н!)ні& тілді' *+%)ті: !л.
ғыл. до'т. ... д!**. –2л$аты3 2004. – 12B б.
3 N).іл7ан 2.Қ. Қазақ тілінд)"і Gтно"%а6!з$д)%ді&
л!н"8о$(д)н!)ттаны$дық $(ні @:Қыз Жіб)'; ж(н) :Қозы 'A%1)- – 4а#н
*ұл+; жы%ла%ы бо.ын-аC. !лол. ғыл. 'анд... д!**. а8то%)6)%аты. – 2л$аты3
2001. – 24 б.
4 Жан1).і*о8 W. Rтнол!н"8!*т!'а bb 2на тілі. 1BB4. 23 $а$ы%.
5 5(жі$ұ%ато8 Ә. E)б)%ді& қолы о%тақ. –2л$аты: Қазақ*тан3 1BB7. –B? б.
? T(л!ұлы X. %аз!оло"!# ж(н) тілді' но%$а. – 2л$аты: 0)*1+бл!'алық
ба*1а 'аб!н)ті3 1BB8. – 128 б.
7 P*қаққызы Ә. Nы%$ақ Aн)%і. 2л$аты: 2л$аты'іта13 2007. –232 б.
25
8 2.да%о8 5. Қазақ тіліні& л)'*!'алық )%)'-)лі'т)%і. –2л$аты: >)'т)13
1B75. – 184 б.
B Ө$і%зақо8 5. >ал т,"ін) қалы1та*қан Gтно"%а6!з$д)% bb Қазақ тілі та%!7
л)'*!'оло"!#*ыны& $(*)л)л)%і. –2л$аты: =ылы$3 1B88. – 154<181 бб.
10 >)д)+б)'о8 M.T.3 Nа%ба*о8 5.[. Қо. -а%+а-ылығы Aні$д)%ін Aнді%+.
–2л$аты3 1B80. – 340 б.
11 Қа*!$ано8 N. Қазақ 7алқыны& қолAн)%і. –2л$аты: Қазақ*тан3 1B?B. –
248 б.
±nccертаnnnнmn негізгі uазuyнm uен тyamрmuдарm төuендегі
õаcmлmuдарда aарnnланrан:
1 M,. -ыға%ған 7алық1ыз !н) жі1т)н bb Hлағат. 0)*1+бл!'алық ғылы$!<
1)да"о"!'алық (ді*т)$)лі' ж+%налы. 1BB5. c2. –104<10? бб.
2 [н)<жі1т)н A%бі")н Aн)% bb Қ0 H=2 Oаба%ла%ы. 5іл3 (д)б!)т *)%!#*ы.
1BB?. c1@B5C. –?1<?3 бб.
3 Өн)")лі Aн)% – о%тақ қазына bb Hлағат. 0)*1+бл!'алық ғылы$!<
1)да"о"!'алық (ді*т)$)лі' ж+%налы. 1BB7. c1<2. –82<85 бб.
4 Қыз )%')$ – ')*т)*і$)н 'A%')$ bb 5. 0ы*құло8 ат. ҚазRT<ні& ғылы$!
)&б)'т)% ж!нағы. 5. 0ы*құло8 ат. ҚазRT<ні& ғылы$!<т(жі%б!)лі'
'он6)%)н/!# $ат)%!алда%ы. –2л$аты3 2003. –B8<105 бб.
5 Қазақта% оK<A%н)' (л)$інд) A$і% *,%)ді bb Жоға%ы оқ+ о%нында *а1а $)н
$)н)дж$)нті ж,.)*ін )н"із+ $(*)л)л)%і ж(н) ола%ды -)-+ жолда%ы.
Oалықа%алық ғылы$!<т(жі%!б)лі' 'он6)%)н/!# $ат)%!алда%ы. 20053 28<2B
*(+і%. –2л$аты: R'оно$!'а3 2005. –20?<212 бб.
? DK<A%н)' – д(+і%ді& қолта&ба*ы bb Ж)д)л жа&а%+ жолындағы
G'оно$!'алық бағда%ла%. Oалықа%алық ғылы$!<т(жі%!б)лі' 'он6)%)н/!#
$ат)%!алда%ы. d___ бAлі$і3 20053 18<20 $а$ы%. –2л$аты: R'оно$!'а3 2005.
–111<117 бб.
7 L*')%лі'') қаты*ты л)'*!'аны& *!1аты bb :Қазақ*танда о.<*ананы&
да$+ы; Oалықа%алық ғылы$!<т(жі%!б)лі' 'он6)%)н/!# $ат)%!алда%ы.
1<бAлі$. –2л$аты: R'оно$!'а3 200?. –221<225 бб.
8 Ә.)л қолAн)%інд) қолданылатын құ%ал<*а.$анда%ды& ата+ла%ы bb
2. 4а.тұ%*ынұлы атындағы 5іл білі$і !н*т!т+ныны& :5ілтаны$; ж+%налы.
2008. c2@30C. –?4<?7 бб.
B Ә.)л қолAн)%інд) қолданылатын $ат)%!ал ата+ла%ы. Қ0 H=2
Oаба%ла%ы. 5іл3 (д)б!)т *)%!#*ы. 2008. c3@1?BC. –77<81 бб.
10 Қазақ ата+ла%ына ба.ланы*ты з)%тт)+л)% *ы%ы bb Қазақ тілі $)н
(д)б!)ті. 0)*1+бл!'алық ғылы$!<1)да"о"!'алық (ді*т)$)лі' ж+%налы. 2008.
c10. –27<30 бб.
11 Ә% т,%лі ата+ла% $)н +(жділі' bbHлағат. 0)*1+бл!'алық ғылы$!<
1)да"о"!'алық (ді*т)$)лі' ж+%налы. 2008. c5 –140<143 бб.
12 4абала% $ұ%а*ы bb :4!зн)*3 =ылы$3 4ілі$; Oалықа%алық ғылы$!<
т(жі%!б)лі' 'он6)%)н/!#. LLL3 0ы*құло8 оқ+ла%ы. 5. 0ы*құло8 атындағы
ҚазRT. d<бAлі$. –2л$аты: R'оно$!'а3 2008. –38?<3B0 бб.
2?
Pезmuе
Алnuaаноnа Айmа Анmxõайxmзm
3тнолnнгnncтnuеcxое оnncанnе народной леxcnxn n xазаxcxоu nзmxе
cnnзаннmе c aенcxnu рyxоделnеu
9!**)%та/!# на *о!*'ан!) +F)но. *т)1)н! 'анд!дата 6!лоло"!F)*'!7 на+'
N1)/!алQно*тQ: 10.02.02. – 'аза7*'!. #зы'
Аxтyалtноcтt nccледоnанnn. Z 1о*л)дн)) 8%)$# наблKда)т*# т)нд)н/!#
!**л)до8ан!# Gтно'+лQт+%ны7 )д!н!/ #зы'а – на!$)но8ан!. *8#занны7 *
$ат)%!алQно. ! д+7о8но. '+лQт+%о. 'аза7*'о"о на%ода – * 1оз!/!!
ант%о1о/)нт%!F)*'о. 1а%ад!"$ы. N Gто. тоF'! з%)н!#3 1%о!з8)д)н!#
ж)н*'о"о %+'од)л!#3 8ы1олн#8-!) 1%а'т!F)*'+K ! G*т)т!F)*'+K 6+н'/!!
'аждодн)8но"о быта – #8л#Kт*# #%'!$ 8ы%аж)н!)$ $ат)%!алQно. !
д+7о8но. '+лQт+%ы 1%)д'о8. Z *8#з! * Gт!$3 #8л#Kт*# а'т+алQны$ ! 8о1%о*ы
!**л)до8ан!# бо"ат*т8а #зы'а 1+т)$ %)'он*т%+'/!! ! !нт)%1%)та/!! 1оFт!
забыты7 на!$)но8ан!.3 *8#занны7 * ж)н*'!$ %+'од)л!)$.
2'т+алQно*тQ т)$ы та'ж) за'лKFа)т*# 8 8ы#8л)н!! *о/!алQно<")нд)%но"о
а*1)'та %+'од)л!# ! *+eно*т! )"о 6+н'/!! 8 %аз8!т!! 'аза7*'о. '+лQт+%ы3
'ото%ы. *оот8)т*т8+)т %)-)н!K "о*+да%*т8)нно. 1%о"%а$$ы :M+лQт+%но)
на*л)д!); ! о78аты8а)т болQ-+K "%+11+ )д!н!/ #зы'а3 f та'ж) #%'о
8ы%ажаKт %олQ ! $)*то 'аза7*'!7 ж)нe!н 8 обe)*т8).
Оõsеxт nccледоnанnn. Dно$а*!оло"!F)*'!) о*но8ы !
Gтнол!н"8!*т!F)*'о) о1!*ан!) на!$)но8ан!.3 *8#занны) * ж)н*'!$
%+'од)л!)$.
Hелt n задаun nccледоnанnn. g)лQ %аботы !**л)до8ан!# – 8ы#8л)н!)
Gтнол!н"8!*т!F)*'о"о 1%о!*7ожд)н!# на!$)но8ан!. ! 1он#т!.
1%)д*та8л#Ke!) 8за!$о*8#зQ $ат)%!алQно. ! д+7о8но. '+лQт+%ы3 1%!%од+
ж)н*'о"о %+'од)л!# на о*но8) оно$а*!оло"!F)*'о. *!*т)$ы.
9л# до*т!ж)н!# /)л). был! 1о*та8л)ны *л)д+Ke!) задаF!:
< *!*т)$ат!з!%о8атQ на!$)но8ан!#3 *8#занны) * ж)н*'!$ %+'од)л!)$3 на
о*но8) %азл!Fны7 $ат)%!ало8 *ло8а%). ! !**л)до8ат)лQ*'!7 %аботJ
< 8ы#8!тQ л)'*!'о<*)$ант!F)*'!)3 т)$ат!F)*'!) "%+11ы на!$)но8ан!.3
*8#занны7 * ж)н*'!$ %+'од)л!)$J
< о1%)д)л!тQ $)*то ж)н*'о"о %+'од)л!# 8 *тано8л)н!! 'аза7*'о. '+лQт+%ы
1%! 1о$оe! 'о$1л)'*но"о !**л)до8ан!# $ат)%!ало8 8о 8за!$о*8#з!
%+'од)л!# ! д+7о8но. '+лQт+%ыJ
< %а*'%ытQ Gтно"%а6!F)*'!) GтKды знаF)н!# Gтно6%аз)оло"!з$о8 !
Gтно'+лQт+%ны7 на!$)но8ан!.J
< 8ы#8!тQ *!*т)$+ $от!8о8 на!$)но8ан!.3 отно*#e!7*# ' ж)н*'о$+
%+'од)л!K3 о1!%а#*Q на оно$а*!оло"!F)*'!) 'он/)1/!!J
< о1%)д)л!тQ 1%!%од+ 1%о!*7ожд)н!# наз8ан!.3 *8#занны7 * ж)н*'!$
%+'од)л!)$3 1%! 1о$оe! #зы'о8ы7 ! н) #зы'о8ы7 @G'*т%ал!н"8!*т!F)*'!7C
27
6а'то%о83 датQ !7 ")нд)%но) о1!*ан!)3 !нт)%1%)т!%о8атQ Gтно'+лQт+%но)
*од)%жан!).
Методm nccледоnанnn. Z *8#з! * /)л#$! ! т)$ат!'о. на+но. %аботы
!*1олQзо8аны л)'*!'о<*)$ант!F)*'!. анал!з3 д!а7%онно<*!н7%онно)
о1!*ан!)3 *)$а*!оло"!F)*'!.3 оно$а*!оло"!F)*'!. ! Gтнол!н"8!*т!F)*'!.
анал!зы.
Оcноnнmе ncтоuнnxn n uатерnалm наyuной раõотm. Z /)л#7
!**л)до8ан!# оно$а*!оло"!F)*'о. о*но8ы ! Gтнол!н"8!*т!F)*'о"о
1%о!*7ожд)н!# на!$)но8ан!.3 !*1олQзо8аны л!т)%ат+%а 1о*8#e)нна#
1%обл)$а$ Gтнол!н"8!*т!'! ! л)'*!'! 8 'аза7*'о$ #зы')3 *8#занны7 *
ж)н*'!$ %+'од)л!)$3 на+Fны) %аботы +F)ны7 Gтно"%а6о8 ! !*'+**т8о8)до83
$ат)%!алы 7+дож)*т8)нны7 1%о!з8)д)н!. ! +*тно. на%одно. л!т)%ат+%ы3
Gн/!'ло1)д!! ! %азл!Fны) *ло8а%! 'аза7*'о"о #зы'а.
Наyuнаn ноnnзна nccледоnанnn. Xо8!зна %аботы *о*то!т 8 то$3 Fто она
#8л#)т*# 1)%8ы$ 'о$1л)'*ны$ !**л)до8ан!)$3 н)1о*%)д*т8)нно
1о*8#e)нны$ %ан)) н) !**л)до8анны$ 8 'аза7*'о$ #зы') Gтно"%а6!з$о83
отно*#e!)*# ' ж)н*'о$+ %+'од)л!K * 1оз!/!! оно$а*!оло"!! !
Gтнол!н"8!*т!'!. Z %абот) %а**$ат%!8аKт*# 8за!$о*8#зQ #зы'а ! '+лQт+%ы3
$ат)%!алQно. ! д+7о8но. '+лQт+%ы3 8ы%аж)н!) ж)н*'о"о %+'од)л!# 8
т%ад!/!#7 ! $!%о8озз%)н!! * 1о$оeQK Gтнол!н"8!*т!F)*'о"о анал!за3 а
та'ж) о1%)д)л)ны на оно$а*!оло"!F)*'о. о*но8) на!$)но8ан!# ! !7
$от!8ны) 1%!зна'!.
Tеоретnuеcxаn n nраxтnuеcxаn знаunuоcтt nccледоnанnn. 0)з+лQтаты !
за'лKF)н!# !**л)до8ат)лQ*'о. %аботы б+д+т 8 на!болQ-). *т)1)н! 1ол)зны
'а' до1олн)н!# ' т)о%)т!F)*'!$ о*но8а$ 8 *6)%а7 оно$а*!оло"!!3
Gтнол!н"8!*т!'!3 %а**$ат%!8аKe!) 8за!$о*8#зQ #зы'а ! '+лQт+%ы3 #зы'а !
на/!!3 #зы'а ! $!%о8озз%)н!#3 а та'ж) дл# далQн).-!7 !**л)до8ат)лQ*'!7
%абот 1о !з+F)н!K *о8%)$)нно"о :#зы'о8о. 'а%т!ны $!%а;.
Dбh)'ты !**л)до8ан!# 8н)*+т до1олн!т)лQны) 8оз$ожно*т! 1%!
*о*та8л)н!! Gт!$оло"!F)*'!7 *ло8а%).3 тол'о8ы7 *ло8а%).. D*но8ны)
'он/)1/!!3 1ол+F)нны) 8 7од) на+Fно. %аботы3 та'ж) $о"+т бытQ
!*1олQзо8аны 1%! 1%о8)д)н!! *1)/!алQны7 '+%*о8 ! *)$!на%о8.
iол+F)нны) данны) ! %)з+лQтаты !**л)до8ан!# $ожно !*1олQзо8атQ дл#
Fт)н!. л)'/!. на 6!лоло"!F)*'о$ 6а'+лQт)т) 8ы*-!7 +F)бны7 за8)д)н!. 1о
1%)д$)та$ :Dно$а*!оло"!# 'аза7*'о"о #зы'а;3 :S!н"8о'+лQт+%оло"!#;3
:Rтнол!н"8!*т!'а;3 :S)'*!'оло"!# *о8%)$)нно"о 'аза7*'о"о #зы'а;.
Оcноnнmе nрnнnnnm, nmноcnumе на заmnтy:
- Gтно"%а6!з$ы ! Gтно6%аз)оло"!з$ы3 *8#занны) * %+'од)л!)$ 'аза7*'!7
ж)нe!н – з)%'ало быта ! #%'о) 8ы%аж)н!) $но"о8)'о8о. '+лQт+%ы Gтно*аJ
< на!$)но8ан!#3 *8#занны) * ж)н*'!$ %+'од)л!)$ #8л#Kт*# *ложно.
*!*т)$о. *!$8оло83 *о*та8л#Kт знаF!$+K Fа*тQ на/!оналQно"о *ло8а%но"о
за1а*аJ
< да8а# Gтнол!н"8!*т!F)*'о) о1!*ан!) на%одно. л)'*!') ж)н*'о"о
%+'од)л!#3 о*но8ы8а#*Q на на/!оналQно. '+лQт+%)3 $ожно о1%)д)л!тQ быт !
")нд)%но) о1!*ан!)3 бо"ат*т8о #зы'а3 т%ад!/!!3 ! $!%о8озз%)н!) на%одаJ
28
< !зд)л!#3 1)%)%аботанны) !з $)7а ! 'ож! – Gтно'+лQт+%ны) 1%о!з8)д)н!#3
о1!*ы8аKe!) *л!#н!) $ат)%!алQно. ! д+7о8но. '+лQт+%ы3 о1%)д)л#)$ы) *
1о$оeQK !**л)до8ан!# ! !*1олQзо8ан!# данны7 *оот8)т*т8+Ke!7 от%а*л).
на+'J
< о1%)д)л)н!) оно$а*!оло"!F)*'о. *!*т)$ы на!$)но8ан!.3 *8#занны7 *
ж)н*'!$ %+'од)л!)$ !зоб%ажа)т !7 нат+%+ 8 /)ло*тно*т! * Gтно'+лQт+%о.J
< *!*т)$а $от!8о8 на!$)но8ан!.3 *8#занны7 * ж)н*'!$ %+'од)л!)$3
о1!*ы8а)т +%о8)нQ 1%а'т!F)*'!7 знан!.3 на/!оналQно"о $!%о8озз%)н!#J
< Gтнол!н"8!*т!F)*'о) о1!*ан!) Gтно"%а6!з$о8 ! 6%аз)оло"!з$о83
*8#занны7 * ж)н*'!$ %+'од)л!)$3 о1%)д)л#)т на/!оналQны) ! %)"!оналQны)
о*об)нно*т!.
2B
Resume
jk lmn lmnopo oqrspllnt kuv lmn owpnxlpkpw tnyvnn uk wfxtptfln uk zmp{u{uypwf{
owpnxwno ux oznwpf{l|
10.02.02. – }f~f•m {fxyqfyn
Alimzhanova Aysha Anikbayevna
The ethnolinguistic decription of national lexicon in Kazakh language
related to female needlework
The urgency of the research. €nwnxl{| lmn lnxtnxw| uk wuxoptnvflpux uk
nlmxuwq{lqvf{ qxplo uk {fxyqfyn – xfsno wuxxnwlnt •plm sflnvpf{ rulm ozpvplqf{
wq{lqvn fxt uql{uu• uk lmn }f~f•m znuz{n – kvus f zuoplpux fxlmvuzuwnxlvpw
zfvftpys px ozmnvno uk nlmxu{pxyqpolpwo fxt {pxyquwq{lqvu{uy| {pxyqpolpwo po
uronv‚nt. ƒvus lmpo zupxl uk ‚pn•3 lmn zvutqwlo uk knsf{n xnnt{n•uv• •mpwm •nvn
wfvv|pxy uql zvfwlpwf{ fxt fnolmnlpw kqxwlpuxo uk fx n‚nv|tf| {pkn – fvn rvpyml
n„zvnoopux uk sflnvpf{ fxt ozpvplqf{ wq{lqvn uk fxwnoluvo. _x lmpo wuxxnwlpux3 kuv lmn
zqvzuon uk zvnonv‚flpux uk vpwmno uk {fxyqfyn pl po ‚nv| pszuvlfxl lu vn‚p‚n f{suol
kuvyullnx xfsno wuxxnwlnt •plm knsf{n xnnt{n•uv•.
…mn lmnsn qvynxw| wuxopolo px vn‚nf{pxy ouwpf{ uvpypx uk xnnt{n•uv• fxt plo
kqxwlpuxo px tn‚n{uzsnxl uk lmn }f~f•m wq{lqvn. †wwuvtpxy lu lmn yu‚nvxsnxl
zvuyvfs :‡q{lqvf{ mnvplfyn3 pl wuszvpono yvnflnv yvuqz uk qxplo uk {fxyqfyn3 fo •n{{
fo omu•o f vu{n uk }f~f•m •usnx px lmn ouwpnl|.
The object of research. …mn uxusfopu{uypwf{ rfopwo fxt lmn nlmxu{pxyqpolpw
tnowvpzlpux uk lmn xfsno3 wuxxnwlnt •plm knsf{n xnnt{n•uv•.
The aim and objectives of the research. …mn fps uk lmn vnonfvwm – vn‚nf{pxy uk
fx nlmxu{pxyqpolpw uvpypx uk xfsno fxt lmn wuxwnzlo3 wuxxnwlnt •plm lmn knsf{n
xnnt{n•uv•3 vnzvnonxlpxy pxlnvvn{flpux uk sflnvpf{ fxt ozpvplqf{ wq{lqvn3 lmn xflqvn
uk knsf{n xnnt{n•uv• ux f rfopo uxusfopu{uypwf{ o|olnso.
…u fwmpn‚n lmn zqvzuon lmn ku{{u•pxy urˆnwlp‚no lmnvn •nvn onl qz:
< …u o|olnsflp~n lmn xfsno wuxxnwlnt •plm knsf{n xnnt{n•uv• r| qopxy
‚fvpuqo tpwlpuxfvpno fxt vnonfvwm tflfJ
< lu vn‚nf{ {n„pwu<onsfxlpw3 lmn {n„pwf{ onlo uk xfsno wuxxnwlnt •plm knsf{n
xnnt{n•uv•J
< lu tnkpxn lmn vu{n uk knsf{n xnnt{n•uv• px kuvsflpux uk lmn }f~f•m wq{lqvn r|
qopxy ‚fvpuqo vnonfvwm sflnvpf{o ux pxlnvvn{flpux uk xnnt{n•uv• fxt ozpvplqf{
wq{lqvnJ
< lu vnwuyxp~n nlmxuyvfzmpw nlqtno uk snfxpxy uk nlmxuzmvfonu{uypwf{ qxplo fxt
nlmxuwq{lqvf{ onsfxlpw xfsnoJ
< lu vn‚nf{ o|olns uk sulp‚no fxt xfsno wuxwnvxpxy knsf{n xnnt{n•uv•3 qopxy
uxusfopu{uypwf{ wuxwnzloJ
< lu tnkpxn ynxtnv tnowvpzlpux fxt uvpypxo uk xfsno3 wuxxnwlnt •plm knsf{n
xnnt{n•uv• lmvuqym {fxyqfyn fxt xux {fxyqfyn @n„lvf{pxyqpolpwC kfwluvoJ lu
pxlnvzvnl nlmxuwq{lqvf{ wuxlnxl.
30
The research methods. †wwuvtpxy lu lmn znwq{pfvplpno uk lmn fps fxt lmnsn3 px
lmn wuqvon uk lmn vnonfvwm lmnvn •nvn qont snlmuto uk lmn {n„pwu<onsfxlpw fxf{|opo3
onsfopu{uypwf{3 uxusfopu{uypwf{ fxt nlmxu{pxyqpolpw fxf{|ono3 lmn tpfwmvuxxu<
o|xwmvuxuqo tnowvpzlpux.
Materials and sources of the research work: ƒuv lmn vnonfvwm zqvzuono uk lmn
uxusfopu{uypwf{ rfopo fxt nlmxu{pxyqpolpw uvpypx uk xfsno lmnvn •nvn qont
{plnvflqvn ux nlmxu{pxyqpolpwo fxt {n„pwux px }f~f•m {fxyqfyn wuxxnwlnt lu
knsf{n xnnt{n•uv•3 ‚fvpuqo tpwlpоxаvpno fxt nxw|w{uzntpfo.…mn sfpx sflnvpf{o uk
vnonfvwm fvn rvpnk nl|su{uypwf{ tpwlpuxfv| uk }f~f•m {fxyqfyn @†{sfl|3 1B??C3
tpf{nwlpwf{ tpwlpuxfv| uk }f~f•m {fxyqfyn @†{sfl|3 1B?BC3 €nypuxf{ tpwlpuxfv| uk
}f~f•m {fxyqfyn @†{sfl|3 2005C fxt tpkknvnxl •pxto uk kfwlo fxt owpnxlpkpw
vnonvfwmno ux knsf{n xnnt{n•uv•3 •uv•o uk nlmxuyvfzmo3 fxt sflnvpf{o uk lmn uvf{
xflpuxf{ {plnvflqvn.
Scientific newness of the research. …mn xn•xnoo uk •uv• wuxopolo lmfl lmpo po
lmn kpvol vnonfvwm tpvnwl{| tn‚ulnt lu nlmxuyvfzmposo px }f~f•m kvus f zuoplpux uk
uxusfopu{uy| fxt nlmxu{pxyqpolpwo3 wuxwnvxpxy knsf{n xnnt{n•uv• lmfl •nvn xul
px‚nolpyflnt nfv{pnv. …mn vnonfvwm n„fspxno pxlnvvn{flpux uk {fxyqfyn fxt wq{lqvn3
sflnvpf{ fxt ozpvplqf{ wq{lqvn3 n„zvnoopux uk knsf{n xnnt{n•uv• px lvftplpuxo fxt
uql{uu• lmvuqym nlmxu{pxyqpolpw fxf{|opo. †{ou3 pl n„fspxno uxusfopu{uypwf{ rfopwo
uk xfsno fxt lmnpv sulp‚no.
The theoretical and practical importance of research. ‡uxonzlo fxt
wuxw{qopuxo fxt vnoq{lo urlfpxnt tqvpxy lmn vnonfvwm lmn mf‚n plo u•x wuxlvprqlpux
lu lmn lmnuvnlpwf{ rfopwo uk uxusuopu{uy| fxt nlmxu{pxyqpolpwo kpn{to lmfl wuxoptnv
pxlnvvn{flpux uk {fxyqfyn fxt wq{lqvn3 {fxyqfyn fxt lmn xflpux3 {fxyqfyn fxt
uql{uu•3 fxt lu lmn kqvlmnv vnonfvwm ux olqt|pxy f sutnvx ‰{fxyqfyn zpwlqvn uk lmn
•uv{tŠ.
€noq{lo fxt kfwlo urlfpxnt tqvpxy lmn vnonfvwm wfx rn qont px {nwlqvno fl
zmp{u{uypwf{ kfwq{l| uk mpymnv ntqwflpuxf{ pxolplqlpuxo ux wuqvwno3 oqwm fo
:jxusuopu{uy| uk }f~f•m {fxyqfyn;3 :‹pxyquwq{lqvu{uy|;3 :Œlmxu{pxyqpolpwo;3
:‹n„pwu{uy| uk sutnvx }f~f•m {fxyqfyn;. †{ou3 lmn vnoq{lo •p{{ rn qonkq{{ px
wuszuopxy tpkknvnxl l|zno uk tpwlpuxfvpno3 fo •n{{ fo px tn‚n{uzpxy px oznwpf{
wuqvono fxt onspxfvo.
In the dissertation the following positions will be shown:
< …mn nlmxuyvfzmposo fxt nlmxuzmvfonu{uypwf{ qxplo wuxxnwlnt •plm
xnnt{n•uv• uk lmn }f~f•m •usnx – f spvvuv uk f {pkn fxt rvpyml n„zvnoopux uk
wnxlqvpno<u{t wq{lqvn uk nlmxuoJ
< lmn xfsno3 wuxxnwlnt •plm lmn knsf{n xnnt{n•uv•3 fvn wusz{n„ o|olns uk lmn
o|sru{o3 sf•pxy f opyxpkpwfxl zfvl uk f xflpuxf{ {n„pwuxJ
< lmvuqym lmn nlmxu{pxyqpolpwf{ tnowvpzlpux uk xflpuxf{ {n„pwux uk knsf{n
xnnt{n•uv•3 rfont ux xflpuxf{ wq{lqvn3 pl po zuoopr{n lu tnkpxn f {pkn fxt lmn ynxtnv
tnowvpzlpux3 vpwmno uk {fxyqfyn3 lvftplpux3 fxt uql{uu• uk uqv znuz{nJ
< lmn zvutqwlo ft‚fxwnt kvus kqv fxt f {nflmnv – lmn nlmxuwq{lqvf{ zvutqwlo
tnowvprpxy snvyn uk sflnvpf{ fxt ozpvplqf{ wq{lqvn3 tnkpxnt r| snfxo uk vnonfvwm
fxt qon uk tflf uk ulmnv rvfxwmno uk owpnxwnoJ
31
< tnkpxplpux uk lmn uxusuopu{uypwf{ o|olns uk lmn xfsno wuxxnwlnt •plm knsf{n
xnnt{n•uv• vnzvnonxlo lmnpv xflqvn px pxlnyvpl| •plm nlmxuwq{lqvnJ
< lmn o|olns uk sulp‚no uk lmn xfsno3 wuxxnwlnt •plm knsf{n xnnt{n•uv•3
tnowvprno f {n‚n{ uk zvfwlpwf{ •xu•{ntyn3 xflpuxf{ •uv{t‚pn•J
< lmn nlmxu{pxyqpolpw tnowvpzlpux uk lmn nlmxuyvfzmposo fxt lmn zmvfonu{uypwf{
qxplo3 wuxxnwlnt •plm knsf{n xnnt{n•uv•3 tnkpxno xflpuxf{ fxt vnypuxf{ knflqvno.
32

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->