You are on page 1of 30

UNIVERSITETI I TIRANES

FAKULTETI I EKONOMISE
DEPARTAMENTI I KONTABILITETIT

Teme Diplome

BORXHI PUBLIK NE SHQIPERI


Diplome e ciklit te pare te studimit
BACHELOR

Punoi: Klita Danaj

Udheheqesi: Erton Kaleshi

Grupi 313

Tirane 03.10.2014

Vrtetohet se ky Komision Vlersimi sht mbledhur n datn ___/_____/_____ pr t br vlersimin e


ksaj Teme t Ciklit t Par t Studimeve pr prftimin e Diploms Bachelor n degen Finance
Kontabilitet. Vlersimi sht realizuar n prputhje me rregullat e Universitetit t Tirans.

________________________________
Dr. Emr Mbiemr
Titulli
Kryetar Komisioni
Fakulteti i Ekonomis
Universiteti i Tirans

________________________________
Dr. Emr Mbiemr
Titulli
Antar Komisioni
Fakulteti i Ekonomis
Universiteti i Tirans

________________________________
Dr. Emr Mbiemr
Titulli
Antar Komisioni
Fakulteti i Ekonomis
Universiteti i Tirans

Fakulteti i Ekonomis
Universiteti i Tirans
Data: ______________________

Copyright Klita Danaj Viti 2014


Prmbajtja e ktij punimi sht totalisht autentike. T gjitha t drejtat e
rezervuara

DEKLARAT
Une e nenshkruara Klita Danaj deklaroj qe: (1) Kjo teme perfaqeson punimin tim
origjinal, pervec rasteve te citimeve dhe referencave dhe (2) Kjo teme nuk eshte
perdorur me pare si teme apo projekt kursi ne kete Universitet apo ne Universitete
te tjera.

________________________
Emri Mbiemri dhe Firma e Studentit
Data_____/_____/__

ABSTRAKT

Krizat e borxheve kane qene nen vezhgim prej shume kohesh dhe jane pjese e historise ekonomike te
vendeve. Ne shumicen e rasteve keto kriza kane qene te izoluara ne nje vend specifik ne nje kohe te
caktuar, por ne kushtet e globalizimit te sotem kjo gje sa vjen e e behet me e pamundur. Nevoja e
menaxhimit te borxhit publik paraqet nje ceshtje te rendesishme qe ndikon ne ne efektivitetin e borxhit
publik. Ne periudhe krizash borxhi dhe vecanerisht borxhi publik, demton me shume sesa ndihmon, por
ne periudha rritjesh te shpejta borxhi na shfaqet si multiplikator i efekteve pozitive. Kriza e borxheve me
te cilen po perballet kohet e fundit Eurozona dhe vecanerisht disa anetare te saj, vene para nje rendesie te
vecante kujdesin dhe studimin per borxhin publik.
Per te realizuar nje punim, nje kerkim,nje njohuri me shume e sidomos per ti dhene forme e permbajtje
nje punimi, duhet nje metodologji. Per punimin e kesaj mikroteze ka ndihmuar leximi i buletineve,
udhezuesve, librave dhe shfletuesve online, ne menyre qe te kompletoj njohurite ne lidhje me temen, te
formoj ne menyren e duhur punimin dhe mbi te gjitha qe te realizohet sipas te gjitha udhezimeve te
percaktuara. Metodologjia e ndjekur per punimin e kesaj mikroteze konsiston ne mbledhjene te dhenave,
interpretimin grafik dhe analitik te te gjitha te dhenave te grumbulluara.
Qellimi i punimit te kesaj mikroteze ka qene paraqitja ne menyre te detajuar te dinamikes se borxhit
publik ne vendin tone, influenca ne ekonomine vendase dhe ne krizen globale, analiza e struktures dhe
propozimet per ndermarrjen e veprimeve sa me shpejt te jete e mundur per nje dinamike pozitive te
ekonomise qe te kete impakt te drejteperdrejte ne standardin e jeteses se popullit tone.

Fjalet kyce: borxh publik, norme interesi, deficit buxhetor, stok borxhi etj

PERMBAJTJA E PUNIMIT

LISTA E TABELAVE

LISTA E FIGURAVE

LISTA E SHKURTIMEVE

HYRJE
Borxhi publik krijohet kur burimet e nevojshme per zhvillimin socio-ekonomik te nje shteti jane
me te medha sesa mundesit qe ekzistojne ne nje periudhe te caktuar. Burimet e nevojshme qe
kerkohen ne tregje mund te perdoren ose per te rritur standardin e jeteses ne afatshkurter ose per
investime te rendesishme ne infrastrukture, punesim apo zhvillimin e kapitalit teknik ose
njerezor. Kriza me e fundit financiare qe gjeneroi edhe nje krize ekonomike e qe u ndje ne te
gjitha vendet e botes, e vuri para nje rendesie te madhe temen e borxhit publik. Disa vende si
Greqia, Irlanda, Spanja, Portugalia apo Italia ishin vendet qe u perballen me me shume veshtiresi
ne kete krize. Nevoja e kordinimit fiskal me politikat buxhetore dhe frika nga akumulimi i nje
borxhi te madh publik, paraqesin kercenimet kryesore te brezave te ardheshem ne Shqiperi, rritja
e presionit te taksimit ndaj nje tregu qe gjithmone e me shume po tenton te behet global dhe
impakti qe ka mosha e popullsise ne financat publike e ka ndare publikun ne disa kampe, si ne
mjedidin akademik ashtu edhe ne media. Te vazhdosh te marresh hua dhe te mbash nje nivel te
qendrueshem kerkon qendrueshmeri te borxhit publik dhe objektiva te rendesishme ne ne
politiken e taksave te cdo shteti. Nje borxh i qendrueshem eshte rezultat i vendimeve te tregut
dhe politikave fiskale dhe buxhetore. Duke qene nje nder temat me te nxehta te momentit ne
Shqiperi dhe jo vetem, me ane te ketij punimi po mundohem te paraqes disa ceshtje ne lidhje me
borxhin publik si: koncepti teorik dhe perqasja e tij ne praktike, dinamika e borxhit publik ne
vendin tone, influenca ne ekonomine tone dhe ne krizen globale, analiza e struktures dhe
propozimet per ndermarrjen e veprimeve sa me shpejte te jete e mundur per nje dinamike
pozitive te ekonomise qe te kete nje impakt te drejteperdrejte ne standardin e jeteses se popullit
tone.
Nder objektivat qe dua te arrij me ane te ketij punimi jane: perqasja ne praktike e perkufizimit te
borxhit publik, identifikimi i llojeve te borxhit publik, analiza e detajuar e dinamikes se borxhit
gjate viteve te fundit, analiza e treguesve kryesor qe tregojne situaten reale te borxhit publik, si
dhe dhenia e disa rekomandimeve te shkurtra se cfare mund te behet per zgjidhjen e ketyre
problemeve.

KAPITULLI I: PERCAKTIMI DHE KLASIFIKIMI I BORXHI


PUBLIK

1.1. Perkufizimi i borxhit publik


Borxhi publik ose sic njihet ndryshe, borxhi shteteror, perfshin totalin e huave shteterore dhe
te interesave te maturuara e te pashlyera deri ne momentin e llogaritjes se tyre. Marrja e
borxheve nga ana e shtetit diktohet nga nevoja e sigurimit te burimeve per mbulimin e deficitit
buxhetor, qe nuk eshte e mundur te perballohet nga te ardhurat shteterore ose nga emisioni
inflacionist i monedhes. Kur borxhet e marra perdoren ne menyre produktive, per zhvillimin
ekonomikte vendit, atehere mund te jene dobiprurese. Ne rast te kundert kthehen ne nje barre te
rende per gjeneratat e ardhshme te vendit, te cilat do te duhet te perballojne shlyerjen e tyre
nepermjet tatimesh me te medha. Borxhi shteteror dallohet ne borxh te brendshem ( te marre nga
shtetasit e vet) dhe borxh te jashtem( te marre nga shtete te tjera ose nga organizata e institucione
financiare nderkombetare). Nga pikepamja e afatit te shlyerjes, borxhi shteteror mund te jete
afashkurter, afatmesem dhe afatgjate, ndersa nga menyra e shlyerjes mund te dallohet ne:
a) Borxh ne forme rente te perjetshme, shuma kapitale e te cilit nuk shlyet kurre, por
paguhet vazhdimisht shuma e interesave ne formen e nje rente per poseduesit.
b) Borxh obligacionar, qe shlyhet me kest ose rata vjetore ne te cilat perfshihet si pjesa
kapitale(principali), ashtu edhe interesat e maturuara (te llogaritura me metoda te
posacme matematikore qe marrin parasysh afatin e shlyerjes, normen e interesit, kohen e
fillimit dhe mbarimit te shlyerjes),
c) Borxhe obligacionare, per te cilat cdo vit ne baze te kuponave qe kane, paguhen vetem
interesat e maturuara dhe ne fund te periudhes se skadences, paguhet vlera kapitale
(principali) i tyre,
d) Borxhe te luhatshem, sic jane bonot e thesarit, qe perfaqesojne detyrime deri ne nje vit,
per te cilat si shuma kapitale (principali) ashtu dhe interesat qe u takojne, paguhen
njeheresh ne daten e maturimit.

1.2. Klasifikimi i borxhit publik


Borxhi publik mund te klasifikohet ne disa lloje sipas disa kritereve te caktuara qe jane
shpjeguar me poshte me hollesi.

Sipas rezidences se kreditorit, borxhi ndahet ne borxh te jashtem dhe borxh te brendshem
Borxhi i jashtem i referohet detyrimeve te sektorit publik qe nje vend ka ndaj jo-rezidenteve.

Ai eshte i barabarte, ne cdo kohe te dhene, me shumen e disbursuar dhe te pashperndare te


detyrimeve kontraktuale te rezidenteve ndaj jo-rezidenteve per te paguar principalin (me ose pa
interes) ose interesin (me ose pa principal).

Borxhi publik i brendshem i referohet detyrimeve qe sektori publik i nje vendi ka ndaj
rezidenteve te brendshem te territorit te tij. Ne nje kuptim me strikt borxhi i brendshem
perfaqesohet nga shuma e vlerave te obligacioneve, certifikatave te borxhit, bonove dhe cdo
detyrimi tjeter direkt i emetuar nga qeveria ne tregun e brendshem.

Sipas tipit te kreditorit, kemi kreditore zyrtare dhe kreditore private

Kreditoret zyrtare jane institucionet qeveritare ose institucione te kontrolluara nga qeveria
ose institucione financiare, prone e qeverise dhe autoritete internacionale te kundert nga
kreditoret private. Kreditoret zyrtare perfshijne organizata bilaterale dhe multilaterale qe ofrojne
huane. Kreditoret bilaterale jane shpesh nje qeveri e vetme apo nje agjensi qeveritare qe i ofron
hua nje vendi tjeter, p.sh Gjermania i ofron nje hua Greqise. Kreditoret multilaterale jane
organizata nderkombetrae si p.sh Banka Boterore.

Ne vijimesi te kreditoreve zyrtare jane edhe kreditoret private. Keta kreditore mund te
perfshijne bankat private qe i japin hua qeverise dhe bleresit private qe blejne letrat me vlere te
qeverise.

Sipas tipit te instrumentave te perdorur per te marre borxh, kemi kategorine e kredise dhe
te letrave me vlere te borxhit.

Kredia e ofruar mund te jete nga kreditoret zyrtare ose privat dhe ka termat financiare si nje
kredi e thjeshte si p.sh periudhen e pagimit apo perqindjen e interesit. Gjithashtu shume vende
aplikojne edhe emetimin e letrave me vlere te borxhit sic jane obligacionet e thesarit me afate
maturimi te ndryshme (mbi nje vit) ne tregjet kapitale. Bonot e thesarit jane mjet i rendesishem per
borxhin e brendshem aq me teper per vende me nje ekonomi si Shqiperia. Keto letra me vlere
mund te jene te tregtueshme ne tregje te brendshme ose ne tregje nderkombetare. Bonot e thesarit
shiten nepermjet ankandeve qe organizohen nga Ministria e Financave me ndermjetsimin e Bankes
Qnedrore.
Kategori te tjera instrumentesh perfshijne kredite tregtare dhe detyrime te tjera si borxhe te
prapambetura etj.

Sipas valutes se emetuar, borxhi klasifikohet ne borxh ne valute kombetare dhe borxh ne
valute te huaj.

Borxhi ne valute kombetare eshte borxhi i emetuar dhe i shprehur ne sasine e kartmonedhave
te ligjshme qe qarkullojne ne ekonomine e nje vendi.
Shumica e te huajve investitore apo kreditore preferojne ti kene fondet ne forme te monedhes
se huaj ose te nje monedhe te ligjshme te nje vendi tjeter, si p.sh dollar amerikan apo euro.

Sipas normes se interesit kredite apo instrumentat e tjera te borxhit mund te paguhen me
norme interesi fikse (fixed rate) ose me interes te luhatshem (floating rate)

Nje norme interesi fikse intersi qendron konstante per te gjithe periudhen e kredise.
Kurse, nje norme e luhatshme interesi eshte e variueshme dhe llogaritet shpesh duke i shtuar
spread-in e percaktuar te interesit baze.

10

Sipas maturitetit, dates ne te cilen principali dhe intersi maturohen dhe paguhen, borxhi
ndahet ne borxh afatshkurter dhe borxh afatgjate.

Kredite qe maturohen ne nje vit ose me pak quhen afatshkurtra.


Kredite qe maturohen pas nje viti quhen afatgjata. Data e sakte e maturimit llogaritet qe nga data
e firmosjes se marrveshjes e deri ne daten e pageses se fundit.

Sipas klasifikimit te instrumentave te tjera financiare kemi borxhin e derivativeve.

Nje derivativ eshte nje marreveshje bilaterale per te transferuar nje aset ose nje shume parash
ne nje date te caktuar per nje cmim te caktuar, derivativet bazike jane kontratat forward, future,
opsionet dhe kontratat e shkembimeve swap.
Ka edhe tipe te tjera klasifikimesh, te tilla si klasifikimi sipas garancise, klasifikimi sipas
debitorit etj.

1.3. Elementet qe duhet te konsiderohen per borxhin publik


Per te llogaritur shumen e borxhit publik duhen marre parasysh disa elemente te
rendesishem, perfshirja e te cileve jep percaktimin me te qarte e me te plote te borxhit publik ne
nje vend. Institucionet e Auditimit te Larte bejne rekomandime ndaj institucioneve perkatese se
cfare duhet te perfshihet apo jo ne elementet llogarites.
Detyrimet perfshijne:
Letrat me vlere: Huamarrjet tradicionale, nga kreditoret ku perfshihet edhe qeveria, nen
nje marreveshje formale te cilat specifikojne shumen e huajtur, normen perkatese te
interesit ose normen e zbritjes se kerkuar, letrat me vlere qe duhet te jepen dhe periudhen
ne te cilen duhet te behet pagimi.
Huate bankare,
Huate nga qeverite e huaja ose nga organe nderkombetare

11

Emetimet e valutes kombetare, kartemonedhat dhe monedhat. Keto perfshijne bankenotat

dhe monedhat e emetuara nga ose per nje shtet dhe ato qe jane tashme ne qarkullim.
Llogarite e pagueshme per te mira dhe sherbime
Rimbursimi i taksave
Detyrimet ne terma afatgjate te qerave financiare
Detyrimet e pensioneve dhe te sigurimeve shendetesore per punonjesit e administrates

publike
Perfitime te tjera te entiteteve te sektorit publik ku perfshihen angazhime sociale qe mund
te perbejne nje detyrim implicit ose eksplicit te shtetit ne varesi te pagesave e te
programeve te ndryshme;
Garancite ndaj paleve te treta. Keto mund te perfshijne (kur shikohet e pershtatshme)
garancite e huamarrjes nga organet e sektorit publik dhe nga organet private ose quasipublike per disa qellime si p.sh financimi i eksporteve apo kurseve te kembemit;
Detyrime te tjera qe nuk futen ne asnje nga grupert e siper permendura
Percaktimet e mesiperme jane rekomandime qe bejne Institucionet e Auditimit te Larte ndaj
institucioneve qe jane pergjegjese per menaxhimin dhe sherbimin e borxhit. Nqs do ti referohemi
percaktimit te mesiperm te elementeve perberes te borxhit publik mund te themi qe percaktimi i
borxhit publik ne Shqiperi ka mangesi ose me sakte nuk perfshin disa elemente te rendesishem
qe duhet te jene pjese e tij ne menyre te padiskutueshme sipas standadeve te Institucineve
Nderkombetare te Auditimit dhe kushteve qe duhet te plotesohen per te vazhduar rrugen drejt
familjes Europiane. Detyrimet e pensioneve dhe te sigurimeve shendetesore per punonjesit e
administrates publike jane elementet kryesor qe diskutohen per tu llogaritur si borxh publik. E
njejta gje kerkohet edhe per interesat e akumuluara te borxhit.
Deri tani kjo gje nuk ka ndodhur pasi me pare duhet nje sistem i automatizuar i pershtatshem
dhe i sakte per mbajtjen dhe llogaritjen e ketyre te dhenave nga Ministria e Financave dhe
Drejtoria e Pergjithshme e Thesarit. Aktualisht keto institucione jane duke e kryer nje reformim
te tille dhe ne vitet e ardhshme te pakten detyrimet e pensioneve apo sigurimeve shendetesore do
te llogariten si elemente te borxhit publik.
Natyrisht qe shtimi i elementeve ne llogaritjen e borxhit publik do te rriste edhe shumen e
borxhit publik. Nese do te llogaritej me elemente te tjere borxhi do te tejkalonte 60% te GDP-se.

12

Edhe pse aktualisht ky kufi eshte hequr si kufizim ligjor, rendimi i borxhit do te shfaqte dhe
pasoja social-ekonomike ne lidhje me koston e tij.

KAPITULLI II: ECURIA E BORXHIT NE VITE

II.1. Percaktimi i nevojave te huamarrjes publike


Ne kete ceshtje do te analizojme disa nga faktoret qe percaktojne borxhin publik ne fund te
periudhes planifikuese. Sipas perkufizimit, shuma e borxhit ne fund te periudhes planifikuese
eshte e barabarte me borxhin publik ne fillim te periudhes planifikuse plus shumen neto te
huamarrjes gjate periudhes:
Borxhi publik (ne fund) = Borxhi publik (ne fillim) + Huamarrjen Neto

13

Huamarrja neto, percaktohet nga kater faktore kryesore. Ajo perfshin borxhin qe maturohet
ne fund te periudhes, vleren e deficitit buxhetor te periudhes meqenese diferenca midis te
ardhurave dhe shpenzimeve qeveritare duhet te financohet me burime te huazuara, vleren e
kontigjencave te percaktuara per periudhen si dhe vleren neto financiare te aseteve te siguruara
per periudhen perkatese
Ashtu sic vihet re, ne ekuacionin e mesiperm, vetem nje nga kater faktoret perberes te
nevojave huamarrese eshte i njohur me siguri, shuma e borxhit qe maturohet ne fund te
periudhes. Ky faktor eshte i njohur me siguri vetem nese periudha e planifikimit eshte relativisht
e shkurter, ndoshta nje vit ose me pak.
Tre faktoret e tjere qe percaktojne huamarrjen jane te pasigurte dhe duhet te behen te ditur
nga DPMBP.

II.2. Situata aktuale e stokut te borxhit publik ne Shqiperi


Bazuar ne ligjin nr.9965, date 18.12.2006 Per huamarrjen shteterore, borxhin shteteror dhe
garancite shteterore te huase ne Republiken e Shqiperise, objektivi kryesor i menaxhimit te
borxhit eshte sigurimi i fondeve te nevojshme te huamarrjes, duke vleresuar riskun dhe koston e
tij, ne kendveshtrimin afatmesem dhe afatgjate, si dhe zhvillimin e tregut te titujve te shtetit,
nepermjet shtimit te instrumentave te tij dhe zgjerimit te bazes se investitoreve.

Borxhi publik deri ne 6 mujorin e ketij viti eshte 918,049 milione ALL. Borxhi publik i
qeverisjes qendrore kap vleren e 917,641 milione ALL dhe diferenca prej 408 milione ALL eshte
borxh i qeverisjes lokale. Borxhi i qeverisjes qendrore ndahet ne borxh te brendshem,
respektivisht 543,425 milione ALL qe perben rreth 38,32 % te GDP dhe, borxhi i jashtem prej
374,216 milione ALL ose 26,39 % te GDP. Borxhi i brendshem vlersohet te kete nje renie prej
0,03 % ne raport me GDP krahasuar me vitin 2013 ndersa borxhi i jashtem vleresohet me nje
renie prej 0,41 % krahasuar me vitin e kaluar. Borxhi i qeverisjes qendrore dallohet ne borxh te

14

qeverise qe kap shifren e 866,474 milione ALL dhe pjesa tjeter prej 51,167 milione ALL eshte
borxh i garantuar nga qeveria.
Sipas maturimit te letrave me vlere apo instrumenteve te perdorura kemi shumen totale prej
917,643 milione ALL te ndare ne Afatshkurter ku 256,197 milione ALL i perkasin letrave me
vlere te borchit dhe 21,135 milione ALL jane kredi, dhe Afatgjate ku 54,347 milione ALL jane
me shlyerje brenda nje viti dhe 585,963 milione ALL jane me shlyerje mbi nje vit. Ne Afatgjate
kemi respetivisht 308,171 milione ALL per letrat me vlere te borxhit dhe 332,140 milione ALL
me kredi.
Pra ne total, borxhi eshte 564,368 milione ALL ne letra me vlere dhe 353,274 milione ALL
ne kredi. Po ashtu, sipas monedhes borxhi klasifikohet si 528,763 milione ne monedhe
kombetare dhe 388,880 milione ne monedhe te huaj. E nqs i referohemi klasifikimit sipas
rezidences se kreditoreve kemi kreditore vendas qe mbajne peshen e 554,504 milione kundrejt
kreditoreve te huaj qe mbajne vetem 363,139 milione.
Nje detajim i borxhit te garantuar tregon se borxhi i brendshem eshte 21,135 milione kundrejt
borxhit te jashtem qe eshte 30,032 milione. Nga stoku i borxhit vetem 5,58 % e tij perbehet nga
borxhi i garantuar dhe pjesa tjeter perbehet nga borxhi shteteror.

Stoku i borxhit
5%

1st Qtr; 820.00%; 95%

Borxh i qeverise

Borxh i garantuar nga qeveria

15

II.2.1 Tendenca e stokut te borxhit


Pavaresisht sjelljes nga njeri vit ne tjetrin, stoku i borxhit po rritet me ritme rritese. Kjo
vihet re nga grafiku i meposhtem ne te cilin jane paraqitur shumat ne vlere absolute te borxhit
gjate dhjetevjecarit te fundit. Ne total, stoku i borxhit eshte ulur me 0.44 % krahasuar me fundin
e vitit 2013, nga 65,15 % ne 64,71%. Te dhenat jane kumulative cka do te thote se stoku i
borxhit te nje viti perfshin totalin e borxhit te emetuar deri ne ate vit.
Ne qofte se shikojme me kujdes keto te dhena do te veme re se gjate ketyre viteve vlera me e
larte e stokut te borxhit i perket vitit 2013 me 65,15 % ndersa vlera me e ulet i perket vitit 2007
me 53,43%. Ne lidhje me 6 mujorin e 2014, renien me te madhe e ka pesur stoku i borxhit te
jashtem me 0,41 % dhe shume pak stoku i borxhit te brendshem me 0,03 %.
Ne kete renie te stokut te borxhit te brendshem ka ndikuar renia e vleres se instrumenteve, ne
perqindje, ndersa abstragohet nga rivleresimi i valutes. Ne renien e stokut te borxhit te jashtem
ka ndikuar ecuria e disbursimeve me nje peshte me te madhe, si dhe riskedulimet

16

Figura 2.2. Tendenca e stokut te borxhit. Burimi: Ministria e Financave, Treguesit e


borxhit, buletini 6 mujor, viti 2014

Gjate 10 viteve te fundit, borxhi publik eshte dyfishuar dhe pothuajse trefishuar, nga 432,962
milione ALL ne vitin 2004 dhe ne 6 mujorin e 2014 ka arritur vleren e 917,641 milione ALL.
Kjo sigurisht per nje vend ne zhvillim me nje ekonomi ne fazen empirike te saj, nuk eshte gjeja
me e mire qe mund ti ndodhi nje vendi. Rritja e nivelit te borxhit publik shoqerohet me rritje te
normes se interesit ne sektorin publik dhe ate privat. Rritja e normes ndikon mbi kredi-dhenie
duke e ulur ndjeshem cka do te pengonte rritjen e sektorit financiar dhe atij real. Rrjedhimisht do
te ulej punezenia dhe do te perkeqesoheshin variablat makroekonomike financiare si inflacioni,
likuiditeti, risku politik, kursi valutor etj. Edhe pse inflacioni keto 10 vjet nuk eshte shfaqur
problematik per ekonomine e vendit, vitet e fundit likuiditeti dhe sidomos luhatjet ne kursin
valutor jane bere pjese e perditshme e problemeve ekonomike.

II.2.2. Struktura e borxhit publik ne Shqiperi


Sipas te dhenave te 6 mujorit te ketij viti, borxhi i brendshem perben rreth 59,2 % te
totalit te borxhit kurse pjesa tjeter prej 40,8 % perbehet nga borxhi i jashtem. Sipas nje
hulumtimi te kryer, struktura e borxhit eshte si me poshte:

17

Figura 2.3. Struktura e borxhit. Burimi : MF, Treguesit e borxhit, buletini 6-mujor i
vitit 2014
Ne pergjithesi borxhi i brendshem ka perbere pjesen me te madhe te borxhit publik, dhe vleren
me te larte e ka arritur ne vititn 2007, rreth 71, 5 % te borxhit publik. Gjate ketij dhjetevjecari
borxhi i jashtem ka ardhur duke u rritur, vleren me te larte e shenon ne vitin 2012 duke perbere
rreth 43,2 % te borxhit publik ne total. Gjithashtu duhet te kujtojme se gjate vitit 2010, u emetua
per here te pare eurobond-i ne tregun e huaj te kapitaleve, me shumen 300 milione Euro, me
maturim 04/11/2015. Pagesa e interesit vjetor per kete obligacion eshte 7,5 % ose 22,5 milione
Euro ne vit. Te ardhurat nga eurobond-i u perdoren per parapagimin e kredise te vitit 2009, dhe
per plotesimin e nevojave per financimin e buxhetit.

II.2.3. Struktura e borxhit te brendshem


Po ta analizojme sipas instrumentave borxhin e brendshem shohim se ne vitet 2010, 2011
dhe 2012 pjesen me te madhe e ze emetimi i borxhit ne instrumenta afatshkurter, ndersa nga viti
2013 e deri ne 6 mujorin e vitit 2014 eshte emetur me teper borxh ne instrumente afatgjata si
obligacione 2,3,5,7 dhe 10 vjecare. Nga te dhenat e publikuara nga MF verejme se instrumentat
afatshkurter kane pesuar nje renie prej 0,05 % ne krahasim me vitin 2013, ndersa emetimi i

18

borxhit ne instrumenta afatgjate ka pesuar nje renie prej 0,01 %. Edhe ne kete rast abstragohet
nga rivleresimi i valutes.

Instrumenta afatshkurter

Instrumenta afatgjate

Figura 2.4. Struktura e borxhit te brendshem. Burimi : MF, Treguesit e borxhit,


buletini 6 mujor 2014
Grafiku i mesiperm paraqet nje gjendje te emetimit te borxhit ne letra me vlere gjate 10 viteve
te fundit. Sic mund te vihet re, ne ecurine e ketyre dhjete viteve , me teper eshte preferuar
emetimi i letrave me afate te shkurter, dhe vetem dy vitet e fundit ka patur rritje ne emetimin e
borxhit ne letra me afate te gjate. Nje arsye pse eshte kjo epersi e letrave me vlere me maturim
deri ne nje vit eshte likuditeti i domosdoshem per nevojat e qeverise. Po keshtu, mund te
permendim si arsye tjeter, mungesen e nje tregu dytesor per shit-blerjen e ketyre letrave me
vlere. Kjo e fundit vjen nga mos funksionimi i Burses se Tiranes.

19

Figura 2.5. Struktura e instrumenteve afatshkurtra. Burimi : MF, Treguesit e borxhit,


buletini 6 mujor i vitit 2014

Nje detajim i instrumenteve afatshkurtra do te na tregonte se BTH 9 mujore jane emetuar


vetem ne vitin 2010 dhe 2014. Pjesen me te madhe ndermjet ketyre instrumentave e zene BTH
me afat maturimi 1-vjecar , me pas vijne BTH 6-mujore dhe me pak ato 3-mujore.

Po keshtu per instrumentat afagjata mund te themi se pjesen me te madhe e zene obligacionet
me maturim 5-vjecar dhe me pas kemi obligacionet me maturim 2-vjecar dhe 7-vjecar.
Obligacionet me maturim 3 dhe 10 vjecar zene nje peshe te paperfillshme gjate ketyre kater
viteve.

20

Figura 2.6. Struktura e instrumentave afatgjate. Burimi :MF, Treguesit e


borxhit, buletini 6 mujor i 2014

II.2.4. Mbajtesit e borxhit te brendshem


Persa i perket mbajtesve te borxhit mund te themi se kryesisht borxhi i brendshem mbahet
nga sektori bankar. Edhe gjate ketij viti ka vazhduar tendenca pozitive e rritjes se numrit te
pjesemarresve ne trgun primar te letrave me vlere te qeverise, duke sjelle nje thellim te
diversifikimit te portofolit nga pikepamja e mbajtesve te tij.

Figura 2.7. Mbajtesit e borxhit te brendshem. Burimi : MF, Treguesit e borxhit, buletini
6-mujor i vitit 2014

Konkretisht vihet re nje tendence ne rritje e peshes se institucioneve jo-banka te tilla si:
institucionet e kursim kreditit, mikrofinances dhe kompanite e sigurimeve, dhe vecanerisht

21

individeve. Portofoli i Bankes se Shqiperise ka pesur ulje duke lene mundesi investimi ne
ankandet e bonove, pjesemarrsve te tjere te investojne me shume ne keto instrumenta. Bankat e
nivelit te dyte kane nje rritje prej 1,63 % krahasuar me vitin 2013. Ndersa portofoli i Bankes
Raiffeisen eshte reduktur me 1,66 % krahasuar me vitin e kaluar.
Bazur ne te dhenat e publikuara nga Ministria e Financave vihet re se mbajtesit me te medhenje
te borxhit te brendshem jane bankat e nivelit te dyte me 42 %, me pas vjen Banka Raiffeisen me
20,13 %, institucionet jo-bankare me 14,23 %, individet me 11,85 % dhe ne fund renditet Banka
e Shqiperise me 11,79 %.

II.2.5. Mbajtesit e borxhit te jashtem


Bazuar ne te dhenat paraprake te publikuara nga Ministria e Financave, te dhena te cilat
jane kumulative, shohim se ne strukturen e borxhit te jashtem sipas kreditoreve, mbajtesit
kryesor jane institucionet shumepaleshe si EIB, OPEC, IMF, CEB etj kjo vlere arrin ne 1,990.26
milione EUR. Ndersa persa i perket institucioneve dypaleshe, vleren me te madhe e perben
borxhi i marre ndaj Italise, e me pas Gjermanise. Kreditoret private perbejne nje vlere prej
721,09 milione EUR, ku rreth 300 milione EUR i perben Eurobondi. Klubi i Parisit kap nje vlere
prej 91,49 milione EUR.
Edhe pse emetimi i Eurobondit rrit diversifikimin e e borxhit publik e Shqiperise, duke qene
Eurobond(i emetuar ne nje monedhe te ndryshme nga monedha vendase, dhe per shlyerjen e
interesit dhe vete borxhit kur maturohet, eshte i domosdoshem kembimi ne monedhen EUR), ai
si dhe rritja e peshes se borxhit te jashtem ne pergjithesi, rrit rrezikun e kursit te kembimit dhe
koston e borxhit nese Euro (apo monedhat e tjera) forcohen kundrejt monedhes vendase ALL.

22

KAPITULLI III: TERGUESIT SOCIAL-EKONOMIK TE BORXHIT

III.1. Kostoja e borxhit

Kostoja e borxhit eshte shuma e interesit qe paguhet per marrjen e nje huaje. Ne kushtet
kur te ardhurat nuk jane te mjaftueshme per te perballuar teresine e shpenzimeve te kryera nga
nje shtet eshte normale qe nje pjese e burimeve te financimit te deficitit te vij nga borxhi. Ne
varesi te llojit te borxhit ( te brendshem apo te jashtem) behet edhe ndarja e intersave ne te
brendshem apo te jashtem.

50,000
45,000
40,000
35,000
30,000
Interes I brendshem

25,000

Interes I jashtem

20,000

Interesi total

15,000
10,000
5,000
0

Figura 3.1. Kostoja e borxhit, Burimi : MF, Treguesit e borxhit, buletini 6-mujor
i vitit 2014

Nga grafiku shohim se vleren me te larte te interesit total e kemi ne vitin 2013, duke arritur
keshtu ne kuoten e 43,335 milione ALL. Vihet re qe gjate gjithe ketyre viteve interesi i
brendshem ze peshen me te madhe te interesit total.

23

III.2. Kostoja e borxhit per fryme


Borxhi i marre nga nje shtet per te financuar nje pjese te shpenzimeve te tij, qofshin keto
shpenzime korrente apo kapitale, shoqerohet me lindjen e detyrimit per pagimin e interesave, i
cili njihet edhe si kosto e borxhit.
Kosto e borxhit eshte nder funksionet me te financuara nga buxheti, ndaj dhe vemendja
ndaj tij ka ardhur ne rritje te vazhdueshme. Nje indikator shume i rendesishem per te gjykuar
aftesine e shlyerjes se kostos se tij nga ana e shtetit huamarres eshte edhe kostoja e borxhit per
fryme. Ai llogaritet si raport i shumes se intersave qe duhen shlyer ne nje vit te caktuar me
popullsine e po atij viti.
Referuar te dhenave te publikur nga Open Data Albania perfitojme grafikun :

kostot borxhit per fryme


17000
16500
16000
15500
15000
14500
14000
13500
13000

2010

2011

2012

2013

2014

kostot borxhit per fryme

Figura 3.2. Kostoja e borxhit per fryme. Burimi : MF, Perpunimi : ODA

Te dhenat per koston e borxhit per vitet 2010-2012 i referohen raportimeve faktike ne
Treguesit fiskal sipas buxhetit te konsoliduar te publikuar nga Ministria e Finanacave , ndersa
te dhenat per vitin 2013 dhe 2014 i referohen perkatesisht Buxhetit te Rishikuar dhe Buxhetit
Fillestar.

24

Per tre vitet e para te analizes, 2010-2012, vihet re se kostoja e borxhit per fryme ka pesuar
luhatje te vogla, nga 14 494 leke ne vitin 2010, ne 14 738 leke apo 1,68 % me shume ne vitin
2012. Viti 2013 shenon nje kthese te rendesishme per kete tregues, duke u rritur me 1 333 leke
krahasuar me vitin 2012, apo 16 071 leke per cdo shqiptar rezident.
Ne vitin 2014, kjo vlere pritet te rritet akoma me shume, per te arritur ne 16 645 leke per
fryme. Sipas ketyre llogaritjeve, nje familje mesatare me kater persona duhet te kontribuoje me
66 580 leke ne vit ne Buxhetin e Shtetit per te shlyer interesat e borxhit te marre. Megjithate,
rritja e kostos se borxhit ne vitin 2014 eshte me e vogel sesa ne 2013-en. Ne 2013 kosto e borxhit
per fryme u rrit me 9,05 % krahasuar me vitin 2012, nderkohe qe per vitin 2014, rritja pritet te
jete me 3,57 %.
Duhet theksuar se rritja e indikatorit nga viti ne vit eshte shkaktuar nga rritja e shumes se
intersave qe perballohen nga Buxheti dhe nje pjese fare e vogel shpjegohet nga tkurrja e
popullsise se raportuar nga INSTAT. Grafiku ne vijim e ben kete lidhje me te qarte:

10

6
% e rritjes se interesave
% e rritjes se popullsise

% e rritjes se kostos se
borxhit per fryme

0
2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

-2

Figura 3.3. Rritja e kostos se borxhit, interesave dhe popullsise 2010-2014. Burimi :
MF dhe INSTAT. Perpunimi: Open Data Albania

25

III.3. Si ndikon borxhi publik te gjithsecili prej nesh


Niveli i borxhit publik ka qene nje teme e rendesishme per polemiken e politikes se
brendshme te Shqiperise. Me sasine e stimulit fiskal qe eshte hedhur nr ekonomine shqiptare
gjate viteve viteve te kaluara, eshte e lehte te kuptohet perse shume njerez kane filluar ti
kushtojne rendesi kesaj ceshtjeje. Fatkeqesisht menyra sesi niveli I borxhit I percillet publikut te
gjere eshte gati e panjohur. Shoqeruar ky problem me faktin se shumica e njerezve nuk e
kuptojne se si niveli I borxhit kombetar ndikon ne jeten e tyre te perditshme, na jep mundesine
per nje diskutim te shkurter.

III.3.1 Dallimi midis deficitit buxhetor dhe borxhit publik


Perpara se te percaktojme se si borxhi kombetar prek nje njeri dhe nje komb, fillimisht
eshte e rendesishme te kuptojme ndryshimin midis deficitit buxhetor vjetor te qeverise dhe
borxhit kombetar te nje vendi. E thene thjesht, qeveria gjeneron nje deficit buxhetor atehere kur
shpenzon me shume para sesa merr si te ardhura te tilla si taksat. Ne kete menyre , Banka
Qendrore duhet te emetoje monedha, kartmonedha dhe bono thesari per te kompensuar
diferencen. Duke emetuar kartmonedha dhe letra me vlere qeveria perfiton parate qe I duhen per
te siguruar sherbimet qeveritare. Borxhi kombetar eshte thjesht shuma neto e deficitit buxhetor
vjetor te qeverise.

III.3.2 Vleresimi i borxhit publik


Duke qene se borxhi luan nje rol integral ne progresin ekonomik, ai duhet te matet ne
menyren e duhur dhe te percjelle impaktet afategjata qe ai paraqet. Fatkeqesisht vleresimi I
borxhit kombetar ten je vendi ne lidhje me produktin e brendshem bruto ten je vendi (GDP) nuk
eshte qasja me e mire. Ja tre arsyet pse borxhi nuk duhet te vleresuar ne kete menyre:

GDP eshte shume komplekse per te bere nje krahasim lidhur me nje nivel te
pranueshem te borxhit kombetar
GDP eshte e veshtire per tu matur ne menyre te sakte
Borxhi kombetar nuk paguhet me GDP, por me te ardhurat nga taxat

III.3.3. Si ndikon te gjithsecili prej nesh borxhi kombetar

26

Duke qene se borxhi kombetar se fundmi eshte rritur me teper se popullsia, eshte e drejte
te mendojme se si rritja e borxhit prek individet. Nderkohe qe kjo mund te mos jete shume e
dukshme, niveli I borxhit kombetar prek direct njerezit ne te pakten 5 menyra:
Se pari, duke qene se borxhi per fryme rritet, rriten gjasat qe qeveria te ms paguaje detyrimet
e sherbimeve te borxhit, rrjedhimisht Banka Qendrore duhet te rrise Yeild-in per letrat me vlere
te sapo emetuara ne menyre qe te terheq investitor te rinj. Kjo do te reduktoje sasine e te
ardhurave nga taksat te disponueshme per tu perdorur per sherbime te tjera te qeverise, sepse me
shume te ardhura nga taksat duhen paguar si intresa per borxhin publik. Kjo rritje eshpenzimeve
do te beje qe njerezit te kene nje standard te ulet jetese, si dhe huamarrja per projekte te rritjes
ekonomike do te jete me e veshtire.
Se dyti, me rritjen e interest te letrave me vlere, korporatat do te shihen si me riskuara,
gjithashtu do te kemi nje nevoje ne rritje per Yeild ne bonot e sapo emetuara. Nga ana tjeter kjo
do te kerkoje qe korporatat te rrisin cmimin e produkteve dhe sherbimeve ne menyre qe te
kompensojne rritjen e kostos se detyrimit te sherbimit te borxhit. Pra, kjo do te beje qe njerezit te
paguajne me shume per te mirat dhe sherbimet, duke gjeneruar inflacion.
Se treti, nderkohe qe Yeild-I I ofruar per letrat me vlere rritet, kostoja e huamarrjes per te
blere nje shtepi rritet sepse kostoja e parase ne tregjet e dhenies se hipotekave eshte e lidhur ne
menyre direkte me normen e interest te periudhes afatshkurter te vendosur nga Banka Qendrore.
Nje rritje e normave te interesit do te ule cmimet e shtepive sepse bleresit potencial te shtepivee
nuk do te mund te marrin nje hua hipotekore duke qene se ata do te paguajne me shume nga
parate e tyre per te mbuluar shpenzimet e interesit per huane qe ata moren. Rezutati eshte nje
presion renes ne vleren e shtepive qe do te thote nje reduktim I te ardhurave neto te te gjithe
pronareve te shtepive.
Se katerti, duke qene se Yeild-I per letrat me vlere tashme konsiderohet si nje norme kthimi
pa risk dhe duke qene se Yeild per keto letra rritet, investimet me risk te tilla si borxhi I
korporatave dhe investimet ne aksione nuk do te jene me atraktive. Ky fenomen eshte nje rezultat
direkt I faktiti se do te jete me e veshtire per korporatat qe te gjenerojne mjaftueshem te ardhura
para taksave per te ofruar nje prim me risk mjaft te larte ne bonot dhe stokun e dividenteve, qe
te justifikojne investimet ne kompanite e tyre. Dilemi eshte njohur si efekti Crowding out, dhe
tenton te inkurajoje rritjen ne madhesine e qeverise dhe reduktimin e vazhdueshem ne madhesine
e sektorit privat.
Se pesti, dhe ndoshta me rendesishmja, nderkohe qe risku qe nje vend te deshtoje ne pagimin
e detyrimeve te sherbimit te te borxhit, rritet, vendi humbet fuqine e tij sociale, ekonomike dhe
politike. Kjo nga ana tjeter e ben nivelin e borxhit kombetar nje nje ceshtje sigurie kombetare.
Niveli I borxhit kombetar eshte nje nga ceshtjet me te rendesishme te politikave publike. Kur
borxhi perdoret ne menyren e duhur , ai mund te sherbeje per te inkurajuar zhvillimin e nje

27

rritjeje afate gjate dhe te prosperitetit ne vend. Gjithsesi borxhi kombetar duhet te percaktohet me
menyren e duhur, te tille si sasia e shpenzimeve te interesit paguar shpenzimeve te tjera
qeveritare ose duke krahasuar nivelet e borxhit per fryme.
Konkluzione dhe Rekomandime.

Pas renies se komunizmit, vendi yne u karakterizua nga nje borxh publik i larte si pasoje e
nevojes per te ristrukturuar ekonomine. Burimet kryesore te financimit te rimekembjes se
ekonomise ishin, kryesisht nepermjet privatizizmeve te ndermarrjeve shteterore dhe borxhit
publik.
Arsyet pse kemi kete nivel borxhi, i cili rezulton nder me te lartet ne Ballkan e me gjere, jane;
Shqiperia si nje vend ne zhvillim, ka nevoje per investime te shumta ne fusha te ndryshme, si
infrastrukture, teknologji, kapital njerezor etj, dhe keto investime nuk mund te kryhen vetem me
te ardhurat qe siguron qeveria nga taksat dhe tatimet por kerkohen fonde te tjera shtese, edhe pse
ka nje kosto per breza me radhe. Gjithashtu mund te themi se, sado efektive te jete politika e
mbledhjes se taksave, perseri do te jete e nevojshme huamarrja nga institucione te ndryshme.
Ne qofte se veme re, nga te dhenat e paraqitura, shohim se nivelin me te larte te borxhit e
kemi patur ne vitin 2013, shifer e cila nga insitucionet nderkombetare si IMF apo WB, paraqitet
edhe me e larte rreth 70,5 % e GDP-se. Kete mund ta lidhim me faktin se 2013 ka qene nje vit
elektoral dhe eshte menduar si e nevojshme realizimi i shume investimeve.
Nje arsye tjeter e rendesishme eshte edhe kriza ekonomike, qe preku pothuajse te gjithe
ekonomine boterore, duke lene pasoja edhe ne ekonomine shqiptare. Nje tregues i tille eshte ulja
e remitancave dhe rritja e interesave te borxhit.
Nje tjeter element qe duhet permendur eshte edhe politika e takses se sheshte ne vleren e 10
%, e cila ben qe qeveria te mos mbledh shume te ardhura, duke e konsideruar si nje politike jo
eficiente dhe qe con ne thellimin e borxhit publik.

Nje menyre per te reduktuar borxhin publik eshte ndjekja e nje politike zgjeruese persa i
perket taksave dhe tatimeve. Nje rritje ne te ardhurat qe merr shteti, vertete qe mund te ule
konsumin por eshte edhe antiinfacioniste sepse ne kete menyre nuk rritet niveli i cmimeve
Lind edhe nevoja per nje model te ri ekonomik duke u mbeshtetur te burime potenciale si:
ekonomia e njohurive, prezantimi i nje teknologjie te re ne te gjithe sektoret e ekonomise si dhe
politika te orientuara drejt prodhimit, industrise, agrokultures, energjitikes dhe turizmit.

28

Nje mundesi tjeter eshte reduktimi i ekonomise informale, ne menyre qe te rritet eficenca e
politikave monetare dhe fiskale te ndermarra nga qeveria.

Disa ekspert sugjerojne teorine political deadlock, e cila mbeshtetet ne faktin se per te
reduktuar borxhin publik duhet te rrisim tatimet & taksat dhe te ulim shpenzimet, ne kete menyre
do te kemi dhe nje deficit buxhetor me te ulet.

29

REFERENCAT:
1.
2.
3.
4.
5.
6.

Ministria e Financave, Treguesit e borxhit, buletini 6-mujor i vitit 2014


Open Data Albania, Kostoja e borxhit per fryme, publikim i janar 2014
Ekonomia e Pergjithshme, botim i viti 2012, faqja 34
Raporti i Bankes Boterore, publikuar ne prill 2014
Deklarata e Fondit Monetar Nderkombetar per akordimin e huase prej 330 milione EUR
Standard & Poors

30