You are on page 1of 11

REFRAKTOMETRIJA

Refraktometrija je metoda za mjerenje indeksa prelamanja ili indeksa refrakcije. Indeks prelamanja je
pored gustine, temperature kljuanja i kristalizacije, jedna od osnovnih fizikih konstanti supstance koja
je karakterie. Mjerenjem indeksa prelamanja moe se izvriti identifikacija supstance i utvrditi njen
stepen istoe (analiza masti i ulja, eera, etarskih ulja), kontrola produkata destilacije mineralnih ulja,
odreivanje procenta alkohola u vodenim rastvorima, osim toga indeks prelamanja se koristi u
prehrambenoj industriji za analizu vonih sokova, mlijeka, brana, i dr., u biohemiji, za analizu strukture
organskih jedinjenja (to se radi preko molarne refrakcije) i dr.
Indeks prelamanja
U homogenim sredinama svjetlost se prostire pravolonijski. Svjetlost se prostire razliitim brzinama kroz
razliite optike sredine, usled ega pri prelasku iz jedne optike sredine u drugu mijenja pravac, odnosno
(na graninoj povrini optikih sredina) dolazi do njenog prelamanja. Kvantitativno mjerilo ovog
prelamanja je indeks prelamanja ili indeks refrakcije. Brzina prostiranja svjetlosti kroz vakuum je najvea
dok je brzina prostiranja svjetlosti u bilo kojoj drugoj sredini manja i zavisi od njene prirode i gustine.
Apsolutni indeks prelamanja neke sredine n a, predstavlja odnos brzine svjetlosti u vakuumu c i brzine
svjetlosti u posmatranoj (providnoj) sredini v:

na =

c
v

(1)

Usled interakcije svjetlosti sa molekulama bilo koje materijalne sredine njena brzina je uvijek manja nego
u vakuumu pa je apsolutni indeks prelamanja uvijek vei od jedan.
Relativni indeks prelamanja n2,1 sredine 2 u odnosu na sredinu 1 predstavlja odnos njihovih apsolutnih
indeksa prelamanja:

c
n a ,2 v 2 v 1
n2,1 =
= =
n a ,1 c v 2
v1

(2)

i predstavlja konstantu za obe sredine, a v 1 i v2 su brzine prostiranja svjetlosti u sredini 1 i sredini 2. Iz


praktinih razloga vrijednost indeksa refrakcije za tenosti i vrsta tela najee se daje u odnosu na
vazduh, iji je apsolutni indeks prelamanja 1,00027 a ne na vakuum. Proizvod relativnog indeksa
prelamanja nrel neke supstance i apsolutnog indeksa prelamanja vazduha jednak je apsolutnom indeksu
prelamanja te supstance na (ako je mjerenje izvedeno u vazduhu):
na = nrel1,00027
Kod gasova se govori iskljuivo o apsolutnim indeksima prelamanja.

(3)

Indeks prelamanja moe se izraziti i preko zakona prelamanja (refrakcije) koji su postavili Dekart i
Snelijus (Dekart-Snelijus-ov zakon loma svjetlosti) a koji glasi: odnos sinusa upadnog i sinusa prelomnog
ugla za dvije sredine je stalna veliina i jednak je odnosu apsolutnih indeksa prelamanja druge i prve
sredine pri emu upadni zrak, normala i prelomni zrak lee u istoj ravni:
n1sin = n2 sin

n2,1 =

(4)

n 2 sin
=
n 1 sin

(5)

Upadni i prelomni ugao su uglovi koje upadni i prelomni zrak grade sa normalom na graninu
povrinu optikih sredina (sl.1.).

Sl.1. Prelamanje svjetlosti na granici dvije sredine(lijevo) i na granici vazduh/sredina (desno)


Kada je jedna sredina vazduh npr. sredina 1 (sl.1., desno), indeks prelamanja vazduha je priblino jednak
jedan, tada se za indeks prelamanja druge sredine n, moe pisati:
n1sin = n2 sin; n1=1, n2= n

(6)

1sin = nsin

(7)

n=

sin
sin

(8)

Ako je sredina 1 optiki rea od sredine 2 svjetlosni zrak se prelama ka normali, i obrnuto ako je sredina
1 optiki gua od sredine 2 zrak se lomi od normale. Za sredinu sa veim indeksom prelamanja kaemo
da je optiki gua i svjetlost se kroz nju prostire manjom brzinom. Sredina sa manjim indeksom
prelamanja je optiki rea i svjetlost se kroz nju prostire veom brzinom.
Indeks prelamanja je intezivna veliina koja zavisi od temperatur i talasne duine svjetlosti. Porastom
temperature i talasne duine svjetlosti indeksa prelamanja se smanjuje. Zbog toga je potrebno da se
odrede ove veliine, ili da se usvoji neka odreena temperatura i talasna duina svjetlosti pri kojima se
vre mjerenja. Najee se pri mjerenju indeksa prelamanja koristi natrijumova D-linija ija talasna

duina D iznosi 589,3 nm na temperaturi 20 ili 25C. Tako odreen indeks prelamanja oznaava se
simbolom nD20 ili nD25. Indeks prelamanja zavisi jo i od prirode supstance (hemijskog sastava, strukture,
agregatnog stanja, istoe, gustine) i pritiska. Razlika indeksa prelamanja mjerena pri dvije razliite
talasne duine zove se disperzijom.
Totalna refleksija
Pri prelasku svjetlosnog zraka iz optiki gue u optiki reu sredinu (npr. iz vode u vazduh) prelomni
ugao je vei od upadnog. Poveanjem upadnog ugla poveava se i prelomni ugao, tako da postoji upadni
ugao ( koji je manji od 90) za koji je prelomni ugao jednak 90. U ovom sluaju prelomni zrak "klizi" po
graninoj povrini a upadni ugao se zove granini ili kritini ugao totalne refleksije gr. Ako zrak pada na
graninu povrinu pod uglom veim od gr nee se prelomiti ve e se u potpunosti odbiti od granine
povrine i vraa se u nju, a ova pojava se zove totalna refleksija (sl.2.).

Sl.2. Prelamanje svjetlosnog zraka pri prelazu iz optiki gue u optiku reu sredinu (lijevo); granini
ugao (sredina); totalna refleksija (desno)
Totalna refleksija moe nastupiti samo ako zrak prelazi iz optiki gue u optiku reu sredinu tj. ako je
n1>n2. Npr. totalna refleksija je mogua pri prelasku svjetlosti iz stakla u vazduh a nemogua je pri
prelasku iz vazduha u staklo.
Na osnovu Dekart-Snelijusovog zakona moe se izraunati granini ugao totalne refleksije uzimajui da
je prelomni ugao jednak 90:
n1singr = n2 sin90

(9)

n1singr = n21

(10)

n2,1 =

n2
=sin gr
n1

(11)

Kada je sredina 2 vazduh tada se moe priblino uzeti da je n 2=1, pa je indeks prelamanja sredine 1, n
(n1= n) jednak:
n1singr = n2 sin90; n2= 1, n1= n
nsin gr = 11

(12)
(13)

1
sin gr = ili
n
n=

(14)

1
sin gr

(15)

Iz poslednjeg izraza se vidi da je indeks prelamanja jednoznano odreen uglom prelamanja tj. graninim
uglom totalne refleksije. Kada bi se granini ugao mogao mjeriti indeks prelamanja bi se mogao direktno
izraunati iz poslednje jednaine. Direktno mjerenje graninog ugla nije mogue, ali se moe mjeriti
indirektno preko optikih instrumenata koji se zovu refraktometri.

Specifina refrakcija i molarna refrakcija


Za teorijska razmatranja koristi se specifina refrakcija r, i molarna refrakcije

[ R ] m . Izraz za specifinu

refrakciju r, izveli su Lorenc i Lorenc (Lorentz-Lorentz):

r=

n2 1 1

n 2+2

(16)

gdje je gustina a n indeks prelamanja supstance. Specifina refrakcija ne zavisi od temperature, pritiska
i agregatnog stanja date supstance, i zavisi samo od talasne duine svjetlosti. Molarna refrakcija

[ R ]m

jednaka je proizvodu specifine refrakcije i molne mase supstance M:

n21 M n2 1
[ R ] m= 2 = 2 V m
n +2 n +2

(17)

gdje je Vm molarna zapremina supstance. Molarna refrakcija ima istu dimenziju kao i molarna zapremina,
m3/mol. Molarna refrakcija je aditivna i konstitutivna veliina koja se mnogo koristi u organskoj hemiji za
odreivanje strukture organskih jedinjenja.
Aditivna osobina nekog sistema (supstance) predstavlja zbir odgovarajuih osobina konstituenata, koji
ine taj sistem (supstancu). Prema tome, molarna refrakcija zavisi od prirode i broja atoma u molekulu i
moe se dobiti sabiranjem atomskih refrakcija svih atoma u molekulu.
Konstitutivne osobine zavise od rasporeda i naina vezivanja atoma u molekulu. Odreivanje molarne
refrakcije prua uvid u strukturu molekula poznatog hemijskog sastava, a elektroni u hemijskoj vezi daju
svoj doprinos vrijednosti molarne refrakcije, to dolazi do izraaja kao uee tipa veze u sumi koja
obrazuje molarnu refrakciju. Molarna refrakcija

[ R ] m , se dobija sabiranjem molarnih refrakcija

pojedinih atoma i molarnih refrakcija veza izmeu atoma, npr. za jedinjenje tipa AaBbCc je:

[ R ] =a [ R ] A +b [ R ] B + c [ R ] C + [ R ] veza

(18)

gdje su: RA, RB i RC tabline vrijednosti atomskih refrakcija.


Tabela 1. Molarna refrakcija nekih atoma, atomskih grupa i veza za =589,3 nm
Atom, atomska grupa ili veza
C
H
J
Br
Cl
CH2
O (karbonilni, >C=O)
O (hidroksilni, >C-OH)
O (etarski, R-O-R)
CN
C=C
CC
N (primarni amin)
N (sekundarni amin)
N (tercijarni amin)

[RA], [Rv]
(cm3/mol)
2,418
1,100
13,900
8,865
5,967
4,618
2,211
1,525
1,643
5,459
1,733
2,398
2,322
2,499
2,840

Aditivne osobine molarne refrakcije mogu se koristiti za odreivanje sastva smjee. Molarna refrakcija
dvokomponentne smjese data je izrazom:

[ R ] 1,2=x 1 [ R ] 1+ x2 [ R ] 2
gdje su x1 i x2 molarni udjeli komponenti u smjei (x 1 + x2 =1), a

(19)

[ R ] 1 i [ R ] 2 molarne refrakcije

istih komponenti. Molarne refrakcije istih komponenti jednake su:

n211 M 1
n22 1 M 2
[ R ] 1= 2
i [ R ]2= 2
n1+ 2 1
n 2+2 2

(20)

Takoe vrijedi izraz:

[ R ] 1,2=

gdje je:

n21 x 1 M 1 + x 2 M 2

n2 +2

[ R ] 1,2 molarna refrakcija smjee dvije tenosti 1 i 2

(21)

n indeks prelamanja smjee


x1 i x2 molski udio tenosti 1 i 2 u smjei
gustina smjee

Mjerenje indeksa prelamanja


Za mjerenje indeksa prelamanja koriste se optiki instrumenti koji se zovu refraktometri. Najprostiji
tipovi refraktometara su Abeov (Abbe), Pulfrihov (Pulfrich) i imerzioni refraktometar. Navedeni
refraktometri razlikuju se u konstrukciji, tanosti i koliini potrebne tenosti, ali svi rade na principu
mjerenja kritinog ugla pri prelasku svjetlosti iz ispitivane tenosti u staklenu prizmu poznatog indeksa
prelamanja np. Kritini ugao je onaj prelomni ugao iji je upadni ugao maksimalan i jednak 90 (tzv.
klizni svjetlosni zrak). Kritini svjetlosni zrak stvara granicu izmeu svijetlog i tamnog dijela vidnog
polja, poto nijedan drugi zrak ne moe da ue u prizmu pod veim uglom. Prema tome kada svjetlost
dolazi iz optiki ree sredine u optiku guu sredinu, uvijek postoji jedan dio optiki gue sredine koji
je neosvjetljen. Na osnovu zakona prelamanja svjetlosti moe se pisati da je:

n sin 900
=
n p sin gr
n = n psingr

(22)
(23)

gdje je n indeks prelamanja tenosti, np indeks prelamanja prizme a gr kritini ugao. Na ovaj nain
mjerenjem kritinog ugla mogue je odrediti indeks prelamanja ispitivane tenosti.
U praksi se najvie koristi Abeov refraktometar koji mjeri indeks prelamanja tenosti u opsegu 1,3-1,70 sa
tanou 110-4. Optiki sistem Abeovog refraktometra sastoji se iz tri dijela: izvora svjetlosti i ogledala,
dvije pravougaone prizme koja su spojene dijagonalnim stranama (izmeu kojih se stavlja sloj ispitivane
tenosti) i nepokretnog durbina. Principijelna optika ema Abeovog refraktometra data je na sl.3.

P2

Sl.3. Principijelna optika ema Abeovog refraktometra

Sloj ispitivane tenosti stavlja se izmeu prizmi P 1 i P2. Ulazni zrak se vie puta lomi, ali je za
odreivanje indeksa prelamanja vaan samo kritini ugao gr koji se odreuje preko izlaznog ugla , ali se
u obzir mora uzeti i ugao koji zaklapaju dvije strane prizme. Kritini ugao gr je ugao koji zrak svjetlosti
koji se lomi pri prelasku iz tenosti u drugu staklenu prizmu zaklapa sa normalom N na povrinu stakla.
Veza izmeu indeksa prelamanja ispitivane tenosti n, indeksa prelamanja prizme n p, kritinog ugla gr,
izlaznog ugla i ugla prizme (obino 60) data je relacijom:

n=sin n2psin2 cos sin

(24)

Ugao prizme i indeks prelamanja prizme n p su konstante, i za dotinu mjernu prizmu poznate veliine.
Svjetlosni zraci koji izlaze iz prizme odlaze u durbin gdje se mogu vidjeti. Ako se durbin podesi tako da
granica izmeu tamnog i svijetlog polja bude na presjeku konanica, tada je odreena vrijednost ugla a
preko njega i indeksa prelamanja ispitivane tenosti n. Tada se vrijednost indeksa prelamanja n, direktno
oita sa skale sa tanou koja karakterie instrument. Abeovi refraktometri koji umjesto
monohromatskog izvora svjetlosti koriste izvor bijele svjetlosti imaju u cijevi durbina ugraen optiki
sistem tzv. Amiijeve (Amici) prizme. Kada se za mjerenje koristi bijela svjetlost granica izmeu tamnog
i svijetlog polja nije otra. Na prelazu ova dva polja javlja se spektar boja, jer svaka komponenta bijele
svjetlosti ima svoj kritini prelomni zrak. Amiijeve prizme su staklene prizme koje kompenzuju
disperziju na taj nain da granini zrak bijele svjetlosti rasut u spektar po izlasku iz druge prizme ponovo
spaja (skuplja) u jedan zrak bijele svjetlosti iji se pravac poklapa sa pravcem prostiranja natrijumove Dlinije. Tada se u okularu vidi otra granica izmeu tamnog i svijetlog polja.

VJEBA BR. 1 ODREIVANJE KONCENTRACIJE RASTVORA REFRAKTOMETRIJSKI


Najvaniji dijelovi Abeovog refraktometra prikazani su na sl.4.

P2

Sl.4. ema Abeovog refraktometra


IS izvor svjetlosti; O ogledalo; P1 donja prizma; P2 gornja prizma; A1 i A2 Amiijeve prizme; D
durbin; S skala; L vidno polje okulara; K1 i K2 konanice
Izvor svjetlosti IS moe biti bijela svjetlost, suneva ili obina volframova sijalica. Svjetlosni zraci koji se
odbijaju od ogledala padaju na donju prizmu P1 (prizma za osvjetljavanje) ija je gornja strana grubo
izbruena tako da se svjetlost rasipa u svim smjerovima. Ovi rasuti zraci prolaze kroz sloj tenosti koji se
nalazi izmeu prizmi, padaju na povrinu prizme P 2 (prelamajua prizma) koja je fino bruena i prelamaju
se. Maksimalan ugao pod kojim se zrak svjetlosti prelama u prizmi P 2 je kritini ugao, i ovaj zrak stvara
granicu izmeu tamnog i svijetlog dijela vidnog polja L. Lijevo od kritinog zraka nee biti drugih zraka
(jer su totalno reflektovani) pa e taj dio vidnog polja L biti taman. Zraci koji se nalaze desno od kritinog
zraka ulazie u durbin jer im je ugao loma manji od kritinog ugla pa e taj dio vidnog polja L biti
svijetao. Na izlazu iz prizme P 2 zraci svjetlosti se ponovo lome na granici te prizme i vazduha i ulaze u
durbin u kojem su smjetene Amiijeve prizme A1 i A2. Amiijeve prizme slue za ponitavanje disperzije
svjetlosti, koja se pojavljuje pri dvostrukom prelamanju na prizmi P 2 jer se obino radi sa bijelom
svjetlou. Po prolasku kroz prizme svjetlost pada na vidno polje L sa ukrtenim konanicama K 1 i K2.
Tada se vrijednost indeksa prelamanja direktno oita sa skale S. Skala refraktometra je badarena tako da
se na njoj direktno oita vrijednost indeksa prelamanja (sl.6.). Ovaj tip refraktometra esto se koristi i za
odreivanje procenta eera u sirupu u eeranama, pa se pored skale za indeks prelamanja nalazi i skala
kalibrisana na % eera. Prizme P1 i P2 smjetene su u kutiju koja se kao cjelina okree pomou obrtnog
zavrtnja. Poto vrijednost indeksa prelamanja zavisi od temperature, temperatura se tokom eksperimenta
moe regulisati protokom vode iz termostata kroz kutiju (omota prizmi), u kojima su za tu svrhu
nainjeni potrebni prolazi za vodu (sl.5.).

Sl.5. Abeov refraktometar


1 metalna kutija sa staklenim prizmama; 2 zavrtanja za zatvaranje kutije sa prizmama; 3 okular sa
konanicom (okular za podeavanje vidnog polja); 4 okular sa skalom; 5 ogledalo; 6 zavrtanja za
namijetanje vidnog polja; 7 zavrtanja za kompenzaciju boja; 8 sistem prizmi u okularnom dijelu
instrumenta; 9 termometar za kontrolu temperature sa prikljukom za termostat

Sl.6. Podeeno vidno polje (okular 3; lijevo); vidno polje sa skalom za oitavanje (okular 4; desno)
Zadatak vjebe: Odrediti nepoznatu koncentraciju rastvora na osnovu izmjerenih vrijednosti indeksa
prelamanja
Eksperimentalni rad
U odmjerne sudove od 25 ml napraviti seriju standardnih rastvora dobijene soli ije koncentracije su u
intervalu od 0,1 M do 1,5 M.

Odvrnuti zavrtanj koji spaja prizme, otvoriti kutiju sa prizmama i filter papirom natopljenim etanolom
oistiti prizme. Pipetom nanijeti kap ispitivane tenosti na donju prizmu, ne dodirujui prizmu pipetom.
Zatvoriti kutiju sa prizmama. Zavrtanj na lijevoj strani refraktometra okretati sve dok se na vidnom polju
desnog okulara ne pojavi granica tamno/svijetlo. Zavrtnjem na desnoj strani refraktometra izotriti
granicu svijetlo/tamno. Ponovnim okretanjem zavrtnja na lijevoj strani refraktometra podesiti granicu na
presjek konanica. Na lijevom okularu sa skale oitati vrijednost indeksa prelamanja. Oitavanje indeksa
prelamanja sa rastvorom jedne koncentracije izvriti deset puta. Prva mjerenja izvesti sa destilovanom
vodom, potom sa standardnim rastvorima i na kraju sa rastvorima nepoznatih koncentracija. Po zavretku
rada prizme treba oistiti na ve opisani nain.

Dobijene eksperimentalne podatke prikazati tabelarno i grafiki. U tabelu upisati temperaturu u


laboratoriji za vrijeme mjerenja.
Obrada eksperimentalnih rezultata
Tabela 1.1. Izmjerene vrijednosti indeksa prelamanja za rastvor ............... na T R = .......C
Konc.
rastvora
(mol/dm3)

nsr

Cx1
Cx2
Izraunati srednje vrijednosti indeksa prelamanja za vodu, standardne rastvore i rastvore nepoznatih
koncentracija. Na osnovu podataka iz tabele 1.1. nacrtati dijagram n sr koncentracija. Kroz
eksperimentalne take povui pravac metodom najmanjih kvadrata. Dobijeni kalibracioni pravac
(badarni pravac) slui za odreivanje nepoznate koncentracije rastvora. Na osnovu izmjerenih
vrijednosti nsr sa kalibracione prave oitati nepoznate koncentracije C x1 i Cx2.
Rezultat mjerenja
Tabela 1.2. Koncentracija i indeks prelamanaja za ispitivane rastvore ............... na T R = .......C
Rastvor
Cx1
Cx2

Koncentracija
(mol/dm3)

nsr