You are on page 1of 12

I.

BLM
DN VE DEOLOJ
e ideolojileri sert vekat olarak snflandrarak balamak sanrm pek yanl olmaz.
erif Mardin'e gre sert ideoloji , sistematik bir ekilde ilenmi , teorik eserlere dayanan ,
ekinlerin kltrleriyle snrlandrlm , muhtevas kuvvetli bir yapdr. Yumuak ideoloji
ise , kitlelerin ok daha ekilsiz inan ve bilisel sistemlerine verdii addr. Gerek sert
gerekse yumuak ideoloji daha ok idare edilenlerin arasnda yaygn , ynl , fakat snrl ,
belirsiz fikir kmelerinden meydana gelir.
Siyasal bilim , uzun zaman , Platon'un batan itibaren ortaya koyduu ekilde
insanlar arasnda gzel ve iyiyi anlamann ve hakim klmann bilimi olarak temayz
etmitir. Dier taraftan , siyasal bilimlerin bugn bile kabul edebilecei bir yaklamla ,
devlet iindeki kuvvetlerin muvazenesinin srrn aram olanlar , bu ileri tam olarak
baaramamlar , siyasal kuvvetlerin tahlilini bu kuvvetlerin en iyi dengesini bulma
amacndan ayramamlardr. Siyasal bilimciler , ideolojileri , daha ok Locke ,Rousseau
veya Marx gibi kimselerin fikirlerinin melezlemi , yozlam ekilleri olarak
yorumlamlardr. Modern siyasal bilimlerin analitik aralar klasik siyasal bilimin analitik
aralarna oranla ok daha esnektir ve muhtelif devirlerde fikirlerini ifade etmi kimselerin
hala geerli olan grlerini bir btn haline koyma yolundadr. deoloji olaynn
anlatmnda bu esneklik modern siyasal bilimlere nemli faydalar salamtr. Hibir siyaset
kuramcsnn fikri yaptnn btnne olduu gibi samayan ideolojik olaylar , davransal
siyasal bilimlerin ok tarafl , esnek erevesi iinde anlalmaya balamaktadr. Davransal
siyasal bilimlerin ideolojileri kapsamasnn son fakat belki de nemli bir nedeni vardr
:Siyasal bilim bir toplum olayn inceler.
deoloji , bir anlam kmesi olarak toplumun stratejik fonksiyonlarnn birinin ba
kesini tutmaktadr. deolojileri bu adan ele aldmz zaman onlar , insanlara istikamet
vermeye yarayan birer harita olarak grrz. Bu ekillenmenin ortaya kt son yllarda
drt tr ideoloji incelemesi ortaya kmtr. Bunlardan biri , balangta yaplan sert
ideoloji tarifinin iine giren hadiseleri inceleyen eserlerdir. Burada aranan , olduka
mtecanis bir fikri ynelimin bir sosyal yap unsuru olarak ne gibi bir fonksiyon
grddr. Friedrich'in , bir rneini daha 1930'larda verdii bu yaklam , bize Faizm
ve Komnizmi tahlil eden nemli aratrmalar salamtr.
kinci bir yaklam Adam Smith gibi kimselerin fikirlerinin baz ynlerinin yeni bir
sosyal yap iinde nasl baz tortu fonksiyonlar ifa etmeye devam ettiini gstermeye
almtr. nc bir yaklam , ideolojiyi bir sosyal tenast fonksiyonu icra eden bir
unsur olarak ele almtr. Burada zerinde durulan , ideolojilerin nasl bir grubun
dalmasna mani olduu , ideallerini tazeleyen bir faktr olarak nasl altdr. Drdnc
bir yaklam , ideolojiyi bir sosyal tenast fonksiyonu icra eden bir ereve olmaktan ok
kiilerin dengesini salayan psikolojik bir destek olarak kymetlendirmeye almtr.

Bu almann merkezini tekil ettii iin zerinde bilhassa durulan konu da din ve
ona verilen nemdir. Din , bir dnyay anlama ve kendini o dnyada belirli bir yere
yerletirme modeli olarak olarak fonksiyon grmektedir. Dinin insanlarn siyasal inanlar
iinde merkezi bir yeri olduu yeni bir bulgu deildir. Son yllarda yaplan oy verme
aratrmalar , dinsel grlerin apraz basklarn tesiriyle azalp oalmasna ramen oy
verme analizinin nemli bir tortu kategorisini tekil ettiini gstermitir.
Yazarn bu esredeki amac , bu tortu kategorisinin , Trkiye'de nasl altn
anlatmaya almaktr. Hedefi , Trkiye'de dinin ideolojik - siyasal fonksiyonlarn belirtip
siyasi alanda ne gibi bir rol oynadn anlatacak balang analitik kategorilerini ortaya
karmaktr.
Kendi toplumbiliminde ideoloji teorisine o kadar nemli bir yer veren Marx iin ,
ideoloji , hala , gerein tahrif edilmi alglarnn aratrlmasyla snrlandrlmt. Marx
burjuva alglarnn ar ideolojik kalplar ve onlarn uzun vadede bu snfn ortadan
kalkmasna yol aacak olan hakikatle uyarszlklar zerinde ok durdu. Onun iin , bilgi ,
kesin toplumsal artlarn ideolojik refleksi olduundan , burjuva , dnyay dar adan
grmeye mahkumdu. Ynetici snflarn ideolojik tahrifinin ideolojik nitelie brmenin tek
ekli olduu , Marx'tan sonraki aratrmalar da etkileyen bir tutumdur. deoloji
probleminin genel toplumsal bilgi probleminin bir paras saylmas Levi-Strauss'un
yannda bu konu ile son elli yl uram olan saysz sosyal bilimcinin toplanan katklar
sonucunda ortaya kmtr.
Zamanmzda sosyal bilimlerde kaydedilen bu ilerlemeler , dini endie azaltc ve
kiilii billurlatrc sembolik bir sre olarak kavramlatrmamza yol am ve dinin bu
anlamda yumuak bir ideoloji olarak incelenmesinin imkanlarn ortaya karmtr. Kendi
toplumumuzda imdiye kadar fikirle strktr arasnda yaplm olan aratrmalar ok
snrl olduu ve bu ba gzeten aratrmalarn doyulmu noktasna gelmediimiz iin , bu
gr asn toplum katlarnn etkisini kabul eden bir grle de badatracaz.
Din 'i Trkiye'de bir eylem aracs olarak ele almzn sebebi dinin Trk kltrnde
nemli bir unsur olarak belirmesidir. Aralarnda seim kaybetmi laiklerin bata bulunduu
bir ksm politikaclar din faktrnn Trkiye'de karsna geilmez bir olgu olduunu
anlatrlar. Trkiye'nin deer boluu gzleri kamatracak kadar belirlidir. Alt snflarda bu
deer boluu islami olarak bildikleri itikatlara sk skya sarlmak suretiyle halledilmek
istenmitir. Aydnlarca batl itikatlarn art olarak deerlendirilen bu niteliklerin toplumsal
ve siyasal davran boyutlarna dnecei phesizdir. Dinin yumuak bir ideoloji olarak
roln zmlemeye gemeden nce Trkiye'deki ekseriyetin dini olan slam!n nitelikleri
zerinde durmakta fayda vardr. problem Trklerin hepsinin ayn mezhepten olmalar
bakmndan daha da karmak bir hal almaktadr. Yazar dini ayn trden (Snni) bir btn
olarak ele almaktadr.

II. BLM

DN SOSYOLOJS VE DNSEL DAVRANI


Feuerbach'a gre din , insann kendi dncesinin insanlarst bir plana
aktarldr. nsanlarn ruhun lmezliine inanmalar ve ilahi adaletin tecellisine inanlar ,
gene insanlarn kendi adalete susamlklarnn soyut bir plana aktarlmasdr. Dnya tesi ,
bir insani istein ekil deitirmesinden ibarettir. Marx ve Engels , Feurbach'n bu
yazlarnn ok byk etkisi altnda kalmlardr. Marx'n din iin halkn afyonu tabirini ilk
olarak kulland makalesi Feuerbach'n bu fikirlerinin etkisi altnda yazlmtr. ''Din ,
baskya tabi yaratklarn i ekmesi , kalpsiz bir dnyann kalbi , ruhsuz olaylarn ruhudur.
Din halkn afyonudur.'' Burada afyonun anlam vicdansz bir st snfn halk uyutmak iin
kulland bir ara deil , insanlarn kendilerini olaylarn yzeyinde batmadan tutabilmek
iin kullandklar bir kendi kendini kandrmacadr. Grld gibi Marx'a gre ideoloji ile
din arasnda kuvvetli bir ba mevcuttur. Fakat dinin zellii , kullanlan bir tahakkm arac
olmaktan ok , insann sarld bir kurtarma arac olmasdr. Marx' bilen birisi iin onun
din'in st tabakalarn bir aleti olduunu dnm olaca tahmin edilebilir. Fakat , bir iki
ksa atf hari , bunu genel teorisini Marx'ta bulmak mmkn deildir.
Toplumsal bikimlerin en kaypak ve anlalmas en zor kavramlarndan biri
kltrdr. Kltr , toplum yaps ekillerinin kaybolmamasn salayan aralarn anlamllk
ve ayn zamanda i anlamllk ve tutarllnn incelenmesidir. Kltrle , beraberinde gelen
maddi ortam arasndaki balar da yle anlatabiliriz : maddi ortam ancak snrlar koyar.
Fakat snrlar koyduu kadar , iinde bulunduumuz toplumun ekillenmesinin de ayrlmaz
bir parasdr. Bylece eyler , kltrn esas unsurlarndan birincisini , eylerin ilikilerini
kuran soyut sistem ise ikincisini meydana getirir.
Bu ilikilerin ekillerini muhafaza etmelerini salayan iki unsur vardr :Kltrel
anlamlar ve onlar tayan sembol sistemi. Dil ve hilal , bayrak gibi kltr bakmndan
anlal ekiller sembollerin banda gelir. Sembollerin anlam zerinde toplum iinde bir
anlama olduu iin , bunlar ortak bir anlama salarlar. Bu anlama iki ekildedir. Sembol
kii tarafndan anlalp , kii ona gre hareket ettii zaman , buna davran diyoruz.
Semboller kendi aralarndaki ilkilere ortak bir ekil kazandrdklar zaman buna kltr
diyoruz.
Dinin afyon fonksiyonu , teknolojik bir sistemin afyon fonksiyonundan farkl
deildir. Btn kltrn , hangi sistem altnda olursa olsun , kendi kendini devam ettiren
bir nitelik tadna baklrsa iindeki unsurlarn tm ideolojik bir mahiyet tamaktadr.
deoloji , Marx'n modelinde olduu gibi , zel bir aldatmaca deil toplumun kendi kendini
devam ettirmek iin iinde bulunan btn fertlere , baka baka alanlarda oynatt oyunun
kurallar haline gelmektedir. Yazarn buradaki amac , bu adan , dinin Trk toplumu
iinde ortaya kard oyunun kurallaryla siyasal hayatarasndaki ilikileri aramak olarak
ifade edilebilir.
Kltr ve sosyal sistem kavramlarn ayrt edebilmenin en verimli yollarndan biri ,
ilkini sosyal ilikileri etkileyen dzenli bir anlamlar ve semboller sistemi olarak ele almak ,
ikincisini ise sosyal ilikilerin kendine zg dzeni olarak tanmlamaktr. birinci dzeyde ,
kiilerin evrelerini tanmlamalarna , hislerini ifade etmelerine ve karar vermelerine
yardmc olan bir inan , sembol ve deerler yaps vardr. Dier dzeyde ise , kalc
eylemlerine sosyal yap adn verdiimiz bir karlkl etkileim sreci vardr. kltr kiilerin

yaantlarn deerlendirmelerine yardm eder ve hareketlerinde yol gsteren anlamlarn


tmdr , sosyal yap ise bu hareketlerin ald ekil , halen varolan sosyal ilikiler adr.

III. BLM
DN SOSYOLOJS AISINDAN SLAM
slamiyet, kuvvetli bir dinsel inancn, baz temel toplumsal yaplarn varolmadklar
bir ortamda olumutu. Bu artlar altnda, toplumu siyasi planda pekitiren bir inan
olmutu. slam inancnn yapsal-pekitirici rol dolaysyladr ki, islam dininden az da olsa
ayrlanlar, islam devletinin dnda kalrlar. Bunlar bylece bir anda hem zndk,hem toplum
d hem de devlet d kiiler olurlar. slamn kendinden ayrlma eilimi gsteren kk
dinsel gruplarn ihaneti zerinde bu kadar sert bir ekilde durmu olmas, her dinsel grubun
potansiyel olarak yeni bir devlet kurma tehlikesi getirmesindendir. zetle unu
syleyebiliriz ki; islamiyet, bir ok elverili etmenlerin birlemi olmas dolaysyla, dinsel
zerklikilii kisinin en belirgin bir ekilde belirdii bir toplumsal olaydr.
slamiyetin beraberinde getirmi olduu dier bir zellik, toplum iersinde
rgtlenme ekillerinden bazlarn kabul etmeyiidir. Bunlar Durkheimin ikincil yap adn
verdii kurululardr. Burada ikincil yapdan kastedilen, fertle devlet arasnda kalan baz
kurululardr. Bunlar hkmdarn kard veya namna karlan kanunlarn
ykmllklerinden muaftr. Kendilerine verilen bu ayrcalklara gre bu ahslar ve
gruplar, kendi otoritelerinin geerli olduu alanlarn snrlar dahilinde devletin hukuki
yetkilerini kullanabilirler. Fakat bu yaplarn. Osmanlda bir rol oynamam olmas raslant
deildir. Ortadoudaki dier tm islam toplumlarnda da ayn durum mevcuttur.
Bu meselenin bir dier yn ise, tzel kiiliklerin islam toplumlarnda gelimemi
olmasdr. Bu gelimemilik, insanlarn etrafnda toplanabilecei rgtlenmeler kurmasna
engel olup, islami toplumlara dier toplumlardan ayr bir ekil vermitir. kincil birimlerin
toplum iinde ok silik gzkmesi ortaya bir problem karr. Devletle fert arasnda byle
bir tampon olumaynca, ferdin bunlarn yerine geecek snak aramas gerekir. Batda
ikincil yaplarn yerine getirdikleri bu koruma fonksiyonunu Douda bir taraftan mmet
yaps, dier taraftan mmet yapsna balolarak tarikat yaps grmektedir.
Dinin hem genel toplum klavuzu rol, hem bilgisel fonksiyonu, Batdaki
toplumlardan daha gelimitir. Mslman toplumlarda cemaat hissi ikincil yaplarn yerine
geen yapsal unsurlardr. Mslman toplumunda rakip ideolojiler yoktur diyebiliriz.
Bir dier adan baktmzda unu grrz; slamiyet yalnz bir din deil, kiiler
iin sosyal kimlik arac vazifesini de grmektedir. slami toplumlarda kiiliin geliimi
aamasnda dinin gstermi olduu etki, Batdaki toplumlara oranla daha fazladr. Bu
noktada Eriksonun modeli kimlik gelitirmede nemli bir harita izmektedir.
Erikson, insan hayatn ard ardna rastlanan ve zlmesi gereken bunalmlar
olarak tanmlamaktadr. Bu bunalmlar sekiz tanedir. Birinci sorun; ocuun doumundan
balayarak hayat gvenle karlamasdr. ocuun nereden, nasl bir etkinin geleceini
bilmedii dnyada anne-baba ile etkileimi ok nemlidir. kinci sorun; ocuun utanga ve
phe hislerinden uzak tutulmasdr. D dnya ile etkileim halinde olan ocuk, baz
hareketlerin utanlacak eyler olduunu ok sert bir ekilde alglarsa bu, ocuun dnya ile

alveriini keser. nc sorun; ocuun girikenliinin gelimesidir. Vcudunu


kullanmasn renen ocuk, krp dkecek, cinsel denelere ynelmek eiliminde olacaktr.
Drdnc sorun, ocuun yava yava etrafndaki medeniyetin teknolojik ynlerini
anlamaya balamasn ve alma yoluyla, renme yoluyla bunlar kendine mal etmeye
almasdr. Beinci sorun; zlmesi gereken en nemli problem olan kimlik problemidir.
O zamana kadar ocuk saylan kimselerin, artk ocuk olmamas gerekmektedir. Bu dnem
ergenlik dnemidir. Bu dnemin tehlikelerinden biri, birka kimlik arasnda kalan birinin
bunlardan hangisinin gerek kimlii olduu zerinde bir karara varamamasdr.
Bunlarn dnda geriye byn zmek zorunda olduu bunalm kalyor.
Bunlardan birincisi, etrafndaki insanlarla ne gibi balarn kurulaca konusudur. kincisi,
toplum iinde bir eser verebilme, yaratc bir insan olmaktr. Son bunalm, insann btn
bu bunalmlardan sonra kendisini toplumun yzeyinde tutacak bir ego btnne sahip olup
olmad, dnya ,ile alveriini dzenleyecek i dzene kavuup kavumaddr.
Btn toplumlarda benzerleri bulunan bunalmlarn zmleri her toplumda baka
ekiller alr. Toplumsal yap ve kltr bu zm arelerine ekil verir. Bu noktada islami
yapnn bu bunalmlar bakmndan bir etki yaptn kesin olarak syleyebiliriz.
ocukluun birinci bunalm hakknda islami toplumlarla Bat toplumlar arasnda
ok byk farkllk olmamas muhtemeldir. Her iki toplumda da otoriter baba ayn genel
artlar yaratmaktadr. Yalnz, erkek ocuun belki burada gven bakmndan ayrcalkl
bir durumu olduunu syleyebiliriz. Utan ve phe duyglarna gelince, burada ise bir
ncekinin tam aksine nemli bir farkn ortaya kmas muhtemeldir. slam toplumu biraz
nca belirttiimiz zere bir normlar toplumudur. Bu normlar ise utanc, ahsta ok zel
ekilde ortaya karr. Burada utan insann kendi yaptklarndan utanmas deil,
toplumun beenmedii bir hareketi yapm olmas dolays ile toplumun gazabna
urayaca eklinde belirir. slami etkilerin en ok grld yerlerden biri, eitimdir.
Eitimin amac, ocuu iyi bir mslman olarak yetitirmektir.
En nemli bunalm olan kimlik sorununun zmne, islamiyet bir hayat tarz
olduu derecede yardmc olmaktadr. ocuun bu dnemde amac, etrafndakilere benzer,
onlar gibi inal ve onlar gibi zamann geiren iyi bir mslman olmaktr. Kimlik
bunalmn zemeyenler, selameti, islamiyetin kendisine salad, alternatif imkanlarda
yani, gene dini gruplarda, tarikatlarda veya onlara benzer dinsel topluluklarda
arayacaklardr.
Bakalar ile olan ilikilerindeki sorunu zmeye gelince, burada mmet yaps ok
etkilidir. slam toplumunda tespit edilen insanlar aras birincil ve duygusal ilikilerin nemi,
mmet yapsndan gelen emirlerle desteklenir. slam toplumunun yaratc olma sorununa
etkisi, insanlarn meslek hayatlarnda geniliine deil derinliine aba sarf etmeleri ile
sonulanr. slam toplumunda, yaratc olmann bir dier yolu da gazadr. te bu sahada
geniliine yaratc omak mmkndr. slam aleminin snrlarn geniletmek, talanla
zenginliklerini arttrmak. Bu tip faaliyet, insana, hem Allahn yolunda yrmenin vicdani
ferahln balayacak ve hem de yeryznde kendisine maddi bir karlk salayacaktr.
Bylece gazi olmak islam toplumlarnda batan itibaren heves edilen bir aamadr. slami
toplumda yaratc olmann en baarl ekli gazi olmaktr.
slam toplumundan syrlabilmenin bir tek yolu vardr. O da alternatif bir islam
toplumunu kurmaktr. Sufilik, bunun yollarndan birisi olmutur. Sufilik; alternatif bir
islam alemi olarak resmi islamn negatifi olarak onunla yanyana ve i ie yaamtr.
slamn kendi iinde karlat ilk nemli bakaldrma Karmitilerin isyan, dinsel bir
grnle ortaya kmtr. Sufiliin kendi iinde kurumlamas ise, tarikatlarn
kurulmasna yol amtr.

Orta Asya Trkleri, islamiyetin gebe yaplarna uymayan zelliklerini kolayca


kabul etmediler. zellikle arap yasa, kadn-erkek ayrl gibi normlar kolay
benimsenmedi. Asyada amanlkla kark gelen inanlara en yakn sufilikti. slamiyetle
geleneksel Trk yaps arasndaki bu uyumsuzluk, Trkler ehirlere yerletikten sonra,
kurumlam bir ekil ald. Bir taraftan ehirdeki sekinler islam olduu gibi kabul
ederken, ehir medeniyetinin dnda kalan Trkmen airetleri ve bir dereceye kadar
sekinlerden olmayanlar islamn sufi eklini tercih ettiler.
Bir taraftan resmi dini yayanlar, islamn snni grntsn daha ince bir ekle
getirirken, dier taraftan toplumun muhtelif katlarndaki kurululrn tarikatlar ile ilikileri
resmi bir ekil almtr. Yenieriler, esnaf kurulular, belirli tarikatlara baldr.
Tarikatlarn toplum iinde deiik fonksiyonlar bulunmaktar. Tarikatlar bir eitim
merkezi olarak resmi ulemann verdikleri dnya grnden farkl bir dnya grnn
salanmasn mmkn klmlardr.Basit halk tabakalarnn kapkullarna kar
direnmelerini salamlar ve toplumsal seyyaliyete set ekildii zaman, bunu salayc bir rol
oynamlardr.
Halk arasnda tarikat yaps ile birlikte dinsel kltre paralel olan heterodoks bir
kltr gelimitir. Halk arasnda Osmanl Devlet snfnn ranllam edebiyatnn yerine
ilahiler rabet bulmu, Yunus Emre ona en yakn yazar tipi olmutur.

IV. BLM
OSMANLI iMPARATORLUUNDA YAPI VE KLTR
Bu bilim, Osmanl-Trk toplumunun ayr ama birbiri ile ilgili grn zerinde
durmaktadr. ktidar dalmnn egemen biimi olarak stat; Aydnlanmann baz
yazarlarnn medeni toplum diye adlandrabilecekleri eyin yokluu ve Trk kltr
dnyasndaki blnme.
Osmanl toplumu iki ana snfa ayrlyordu. Askeri denen ilk, saltanat berat ile
padiahn dinsel yetki ya da yrtme yetkisi tand kimseleri yani saray memurlar, mlki
memurlar ve ulemay iine alyordu. kincisi reaya olup, vergi veren fakat hkmete
katlmayan btn mslman ve mslman olmayan uyruklar iine alyordu. Uyruklarn
askerilerden uzak tutmak devletin temel bir kuralyd. Yalnzca snrlarda fiilen savalk
eden ve medresede dzenli bir eitimden geerek ulema zmresine girenler Padiahn
beratini alp, askeri snfn yeleri olabilirlerdi.
Batda feodal beyler ve krallar ounlukla esnaftan ok tccarlar destekledikleri
halde, Osmanl Devletinde durum tersine idi. Devlet loncalar, tccarlarn tekelci
davranna kar koruduu gibi, daha da nemlisi, ehirlere tzel kiilik ve bamsz
hkmet tanmayarak tccar kapitalist oligarilerinin kurulmasn nledi. Grld zere
ynetim ekonomi zerinde ok nemli etkiye sahipti., fakat ticareti arttrmak iin hi bir
merkantilist siyaset dnlmedi. Kiilerin sahip olduu olaand servetler msadere
edilebiliyordu. zellikle 17. yyda ekonominin bozulduu dnemlerde ska yaplmaya
baland. Bunun sonucunda msadereden kamak iin vakflar kurulmaya balad. Vakf
kaynaklar birletirilemedii gibi, ticari yatrma da elverili deildi.
Devletin toprak stndeki kontrol sayesinde iktisadi hayatta etkili bir grevi vard.
Ekilebilir btn arazi padiaha ait olup, uyruklar ancak intifa hakkna sahipti. nceleri
sipahilere datlyor, onlarda dirliklerindeki kyllerden vergi toplayp, karlnda sava
zamannda asker salyorlard. Daha sonra bu gibi topraklar en ok artrana, yani iltizama

verilmeye baland. ktisadi hayat durgunlamaya balaynca, bu haklar ticaretten ya da


pazar iin retimden ok daha karl oldu. Bu sistem; ilgintir ki, devlet gerileyip en st
derecede gelire ihtiyac olunduu zaman dahi terk edilmemi, yeni vergi gelir kayna
olarak tarmda zel teebbs tevik etmek dnlmemitir. Stat bakmndan
tabakalama, ideal ve maddi mallar ya da frsatlarn tekele alnmas ile tipik olarak gzle
grlr bir paralellik iindedir.
Osmanl Devleti yapsna baktmzda, ara tabakalardan yoksun olduunu grrz.
Ayrca Hegelin medeni toplum diye adlandrd o temel yap unsurundan, merkez
hkmetinden bamsz olarak ileyebilen ve mlkiyet haklarna dayanan toplum btn
Osmanl Devletinde grnmyordu.
Hegelde sivil toplumun zn oluturan korporasyondur. Korporasyondan
kastedilen, lonca deildir. Batdaki toplumsal deimeler Weberin belirttii gibi zerk
yetkileri olan tzel kurulularca gerekletirilmitir. Bunlar Batda medeni toplumun
toplumsal tabann oluturan ve Durkheimin ikincil yaplar dedii kurumlard. Osmanl
Devletinde bu ekilde bir tekilatlanma yoktu. nk devlet siyasi zerk yaplarn
olumasna izin vermiyordu. Bu ekilde olmasa da eitli ayrcalklara sahip kurulular belli
bir gce ulatnda medeni toplumun tabann oluturan toplumsal yaplar olmaktan ok,
devletin karsna sistemi tehdit edecek bir g olarak kyorlard.
18. yyda Ayanlarn glenmeye balamas ile birlikte Batl ehirlerin elde ettikleri
zerk gte ortaya kmaya balad. Ayanlar nfuz sahibi kimselerdi. Glenmeye
balamalar srecinde, devletin artk geindirmeye gc yetmedii savalar maiyetlerine
almalarna izin verildi. Sava zaman askere arlabiliyorlard ve vergiden muaftlar. Bu
ekilde Ayanlar gerek siyasi gerek askeri ynden devlet iinde nemli bir g oluturdular.
Medeni toplumun nemli zelerinden olan tzel kiilik ancak Vakflara mnhasrd.
Devlet buna hakl bir phe ile bakyordu, zira biraz nce de belirttiimiz gibi memurlar
bunu kiisel servetlerini devletin msaderesinden karmak iin kullanyorlard.
Hukuk yapsna baktmzda; kiisel olmayan hukuk kurallar gelimemiti. Kad
Adaleti her zaman batayd. Ynetici otorite ok defa mahkemeleri atlatyordu. Hukukta,
bu ok ballk sz konusu idi.
Bat Avrupada toplumsal yap ihtilalleri oluturan ortamd. Fransz htilalinde
burjuvazi bu grevi yerine getirmiti. htilaller baarl olursa bu yzden zmrelerin yaps,
baarnn geici olmamasn salyordu. Daha ilkel yapl olduklar iin, kyller,
baarlarn burjuvazi kadar iyi kurumsallatramyorlard. Genellikle Yenieriler ve
Bakent esnafndan oluan ya da aa snfla ittifak halindeki erafn mahalli bir patlamas
olan Trk ihtilalleri, zaferlerin pekitirilmesine meydan veren rgtsel zerklie sahip
deillerdi. Bundan dolay modernletirici brokrasi uzun sre baarl oldu ve yine bu
yzdendir ki, baarl asi Ayanlar ya da Yenieriler, sonunda arkadan gelen ynetimler
tarafndan genel bir umursamazlk ortam iinde ezilebildirler.
Osmanl Devletinde, orta snf olarak grebileceimiz Ayanlar ve Eraf, alt snf ile
aradaki iletiimi salayamam ve alt snf ile kltr kaynamas salanamayp birbirine
fazla benzmeyen yaplar olumutur. Yani alt snfn dnm gerekletirilememitir.
Osmanl modernleme hareketinin balangc olan Tanzimat, iki kltr arasndaki uzakl
azaltmay baaramad. Tersine, alt snf oluturan tara daha da ok durgunlat.
Ynetilenler ve ynetenler arasndaki blmlenme daha ak bir kltrel biim ald. Bir
yanda Paris ynelimli devlet adamlar, dier yanda kaba tarallar vard. Aradaki bu ayrlk
Fransz kltr ile slam kltr arasndaki ayrlkt.
19. yyda Osmanl kurumlarnn yava yava modernlemesini salayan, Batdan
gelen yeni kurum ve dncelerin yaylmas, eski Osmanl kltr sisteminin yava yava

anmas ve sekinlerle sekin olmayanlar arasndaki keskin blnmenin yava yava


azalmasdr. Sekinci gr ve uygulamalarn anmas, bata modernleme ile gelen yeni
rollerin Osmanl toplumu zerindeki etkisi sayesinde meydana geldi. Bu, ksmen mevcut
rollerin yeniden tanmlanmas eklindeydi. Yneticinin rolnn yeniden tanmlanmas buna
iyi bir rnektir. Modernlemenin ikinci bir yan da, yeni rollerin ithal edilmesiydi. Kltr
ayrln gidermek bakmndan gazetecinin grevi burada hayati olmutur. Modern
gazetecilii imparatorlua getiren Yeni Osmanllar, daha balangtan halk tutanlar
rolne balanmlard. Bu, eski reaya dncesine pek de benzemeyen yeni bir kavramd.
Yeni kuan halk iin kaygs sekinlii kabul etmiyordu. Modernlemenin nc bir
yan olan hukukun deiiminin etkisi de ok nemlidir. Tanzimat Islahat, uyruklar dini
gruplara ve yneten-ynetilen diye blmlemek yerine, uyruk evrensel kavramn getirmek
ak amacyla balad.
1877de kurulan Osmanl Mebusan Meclisi, kk ehir eraf ve esnaf szcleri iin
iyi bir ikayet yeri olmutur. Meclis toplantlarnda mebuslar kk ehir karlar adna
konutular.
Son olarak, geleneksel eitim sisteminin yklmas, sekinlerle ynlar arasndaki
ayrl gidermeye yardmc oldu. Ynetici yetitirmek iin kurulan yeni okullarda,
renciler stn sekinler olarak biimlendirilmesidir. Uyruklara yardmc olabilmek zere
kendilerine Avrupadan ilham alan teknikler retildi. Tm bu gelimeler sonucunda,
Osmanl brokrasisi klasik durumunu korumay baaramad. nce tasvip etmedii Ayana
dayand, ikinci olarak da, nce mahalli slahat kurulularnda, sonra da Osmanl meclisinde
kendine zg bir tr olumam ikincil grubun etkisini kabul etmek zorunda kald. Bu
tavizlerin gerek nedeni imparatorluun mali sorunlar zememesiydi. Bunlar zmek
uruna ynetici sekinler yava yava Osmanl patrimonyal ynetim biimine aykr den
yeni rgt biimleri kabul etmek durumunda kaldlar.
Yeni kurumlarn ortya knda bu zellik gze arpmaktadr. Bunlarn en snrls
ayan sistemi, en genii meruti hkmdarlkt. Bununla birlikte siyasal kararlarda
katlmay geniletme sreci hayli dzensiz olarak gelimitir. Duraklayan bir tempo ve
zgrlklkten denetlemeye bir kayma, siyasal modernleme ynndeki ilerlemesini ayrt
etmitir.

V. BLM
CUMHURiYET DEVRiNDE VOLK iSLAMI
Yaratlmak istenen modern Trkiyede , Cumhuriyet idarecileri, modern Trkiyeyi
kurmaya doru giden yollardan birinin iktisat olduunu biliyorlard. Kurulacak olan
modern farkllam iktisadi yapnn her ynn birden devletin kurmasnn ancak ok sert
bir siyasal kontrol ile mmkn olacan da idrak ediyorlard. Bundan dolay iktisadi ilerin
yrtlmesinde siyasal ynden kontrol altnda tutulan fakat mesleki faaliyetlerini otonom
olarak yrten bir iktisadi snf meydana getirdiler. Bu snfn kendisine verilen snrl
yetkileri ama istei ve abas, Trkiye Cumhuriyetinin 1950ye kadar i hayatnn ana
temasn tekil etmitir.
Osmanl toplumunun sregelen etkileri arasnda arpalk sisteminin devamn da
saymak gerekir. Bu devam dolaysyladr ki baz yazarlar Trkiye Cumhuriyetinin iktisadi
siyasetini yeni kurulan burjuva snfna yardm etmi olarak deerlendirirler. Aslnda bu
yazarlarn tek bir balk altnda ele aldklar sreci, ayr srete toplamak mmkndr:

Devlet katnda olan kimseler, devletin iktisada bankalar, demiryollar yoluyla girmi
olmas dolaysyla i hayatna kolaylkla atlabiliyorlard.
adamlar, salt i adam olarak, devlettten bir yardm grmeden, ona kaplar
atrmadan bir i yapamyorlard. Bundan dolay rvet imkanlar akt.
Devletin kenisi memleketin iktisadi yapsnn hakim noktalarn bir mddet sonra
eline almaya balad.
Halk kltr ile aydnlar kltr arasndaki farkllk Cumhuriyet Trkiyesinde de
srdrld. Cumhuriyet bu khne kltrel kalplar halktan skp atacak olan kurtarc
olarak gsteriliyordu.
Cumhuriyet Trkiyesinde din meselesini, bir taraftan modernlemenin iddetli
istei, dier taraftan Osmanl mparatorluunda tevars edilen bu meselelerin erevesi
iine sokmak gerekir. Halk kltr ile sekinler kltr arasnda bir uurum olmas,
sekinlerin, dine nem veren kimseler olsa bile, halk islamn kural d saymalar ile
sonulanmtr. Dier taraftan cumhuriyetin sekinleri islamn yzeyde grlmesi mmkn
olmayan nemli fonksiyonlar grdn idrak etmilerdir. Cumhuriyet sekinleri islamn
kiisel fonksiyonlarn kolayca baka bir yapya devredebileceklerini sanmlardr. Bu
noktada meseleyi daha derin bir ekilde incelemek iin, ncelikle volk islam asndan
deerlendirilmelidir.
Trkiyede dini modernletirme eilimleri, ittihatlardan balayarak Trkiyede bir
tek din olduu noktasndan hareket etmitir. Reformcular bu din iersindeki hurafeleri
ortadan kaldrmaya abalamlardr. Cumhuriyet, kendi ideolojik kalplarn kylere kadar
gnderip, onlar rakip birer ideoloji olarak dinin karsna karmamtr. Bunun en nemli
nedeni bizzat mmet hissinin cumhuriyet devrinde din meselelerinde gcn kaybetmemei
olmasdr. Cumhuriyet bile zaman zaman bu mmet ideolojisinin kendinden daha kuvvetli
olduunu kabul etmek durumunda kalmtr.
Bu noktada kemalizm, kltrn kiilik yaratc katnda yeni bir anlam yaratmad
ve yeni bir fonksiyon grmedii iin bir rakip ideoloji roln oynamamtr. Kemalizmin
bir dier zaaf dine rakip olabilecek ideolojilerin ortaya kmasna msaade etmemi
olmasdr.
Trkiyede 1940larn sonundan itibaren belirmi olan dine dnme isteinde
anlamazlk ortaya kmtr. Dine yeniden nem vermek isteyenler, bu dn iki ekilde
gerekletirmitir. Birincisi; Ortadoks, sunni, ulemay rusumun fikirlerini devam
ettirenlerdir. Bunlar, islam dininin icaplarna toplum iinde daha geni bir anlam tanmak
istemilerdir. kincisi; geni halk tabakalarnn hurafelere, volk islama dn
istemesidir.
mmet dnya grnn, cumhuriyet aydnlarna tevars etmi olan ekli, sosyal
hakikatlerin basit hakikatler olduu fikridir. Bundan dolay kendi iinde bir anlam
tamayan hurafe kavram, lkemizdeki bir ok aydnlar iin yeterli bir izah tekil
etmektedir. Fakat bu hurafelerin bir sistemi olduu da, karsna geilmez, basit bir
gerektir. Bu yap gcn, sembolik fonksiyonu halk katlarnda srdrmesinden
almaktadr.
Gnmz Trkiyesinin yaps farkllatka, bu yap farkllamasndan doan
gerekler yava yava yeni bir ideoloji olarak ekillenmektedir. Fakat halk katnda imdilik
bir ok fonksiyonlarn kolaylkla islam tarafndan grldn gryoruz. Dogmaya bal
olmayan halk inanlar bylece belki okumularn inanlarndan daha salam bir sentez ve
dnya gr haline gelecektir.

Modern Trkiyede volk islam ele aldmz zaman, onun bir ynde deiik bir
cepheye girme imkan ile karlatn da gryoruz: Cumhuriyetin kanunlar ve siyasal
partiler gibi ikincil topluluklarn grevlerini stne alm olan yaplar islam uzun vadede
mmet strktrnn dna iteceklerdir. Bundan kastettiim, cumhuriyetin her eye
ramen tzel kiilie verdii meruiyet ve ona tand nemli bir yeni alternatifi yaratm
olmasdr. Din , bu yaplardan istifade ettii derecede, mmet strktrndeki yapsna
benzemeyen bir yap kazanacaktr. Din, artk devletin kontrolnn dnda gelimek
imkanlar da kazanmtr. Siyasi partiler, dini istismar etsinler veya etmesinler, dini
kullanmalarnda onlar Osmanl toplumunun zelliklerinden ok uzaklatran bir tutumla
ie girimek mecburiyetindedirler.

VI. BLM
AMPiRiK KANITLAR
Trkiye'de inan sistemlerinin, bir ok ynden gerek kii zerinde gerekse toplum
zerinde etkiye sahip olduu bir gerektir. Bu inanlarn kiiler zerinde ideolojiye
dntn grrz. Bir inancn nasl ideolojiye dnt konusunda aratrmalar
yapan Converse, ncelikle bu inancn tutarlolmas gerektiini belirtmektedir. Bu tutarllk
mantki bir tutarllk olarak gzkebilir. kinci ve siyasal alanda daha nemli olan tutarllk,
psikolojik ve sosyolojik tutarllktr. Conversein burada belirtmek istedii, insanlarn
inanlarn bir btn olarak rendikleri ve toplumlarndan aldklardr. Kii, inanalarn
toplumdan ald iin, neyin ne ile beraber geldiini o toplumsal renme sreci srasnda
renir. te bu noktada ideolojiye yaklalm olur. Bir inan sistemi iinde zorlayclk ne
kadar etkin ise, bu inan sisteminin o derecede ideolojik olduunu syleyebiliriz. Converse,
1956 Amerika bakanlk seimlerinde yapm olduu bir aratrma ile ideolojik dnen
inanlar dorultusunda hareket ederek oy kullananlarn orannn toplum iinde ok farkl
olmadn ortaya koymaktadr. Bu dnce ile oy kullananlar %12lik bir ksm tekil
ederken, menfaatleri dorultusunda oy kullananlarn orannn %45 olduunun tespit
eymitir.
lkemizde yaplan aratrmalar, toplum iersinde inan sisteminin ok etkin
olduunu gstermektedir. Genellikle de bir insann kendini mslman olarak grmesi ile
birlikte, ben kimim sorusuna cevap olarak, bununla baz tutarl inanlarn geldiini
gryoruz.

SONU
slamiyetin, Trkiyede tarihi gelimeler sonucunda bir yumuak ideoloji haline
geldiini gryoruz. Bu noktada sosyal deiim esnasnda yeniye doru uzanmaya
alanlarn, kendileri de farknda olmadan, eskinin kalplar iinde kalmlardr.
nsanlar, Durkheimin belirttii gibi ikincil yaplarn yani insanlarn
saklanabilecekleri, korunabilecekleri kurumlar modern dnyada bulamadklar derecede
bu dnyaya uymakta zorluk ekmilerdir. Aydnlarn bile modern dnyaya uyum
gstermeye zorland bir yerde sokaktaki insann bu uyum sorununu yaamas ok
normaldir.

Trkiyede mmet yapsndan yeni km olan bir topluma halk dini, bir dnya
gr ve bir kiisel denge salamaktadr. Zaman zaman ardmz hurafelerin gc, halk
dininin st derecede etkisinden kaynaklanmaktadr. Modernletirici gr, toplum
problemlerini sadece iktisadi problemler olarak ele alr ki; bu byk oranda doru olsa da
yaplan deerlendirme ve zm yaklam eksik kalacak ve tam anlam ile zm
retemeyecektir. Toplumsal sorunlar hibir yerde entelektel seviyede alglanan soyut
problemler olarak ortaya kmaz. Aydnlar bu yanlgdan kurtulamadklar mddete,
toplumdan uzak kalacak ve kendilerini hayrete drecek, fakat toplum iinde mevcut olan
durumlarla kar karya kalacaklardr.

TEMEL PROBLEM
erif Mardin'in Din ve deoloji adl yaptnda deinmek istedii temel problem ,
Osmanl mparatorluu ve onun bata toplumsal mirass konumunda olan Trkiye
Cumhuriyeti'nde yzyllar boyunca toplumsal bir gereklik olarak karmza kan islam
inancnn ve islam harici hurafelerin nasl olupta yumuak bir ideolojiye , bir geleneksel
kar durua dntdr. Bu dnm srecinde apolitikletirilmi bireylerin nasl olupta
gelecek kuaklara etki ederek din temelli bir sosyal ve siyasal islam oluumuna imkan
tand , bu imkan tanmada islam dininin isel zelliklerinin ne derecede etki ettii ettii
kanmca yazarn deinmek istedii asl problemdir.

METODOLOJ
Bu eserin , metodolojik adan ele alndnda , bir zel alan aratrmas olduu su
gtrmez bir gerektir. erif Mardin Osmanl mparatorluunun i atmalarndan
yalnzca din ierikli olanlarnn nasl cereyan ettiini gsterme ve Trkiye'de dinsel
davrann nedenlerinden bir blmn anlatma amac gtmektedir. Belirli gr
alarnn ve bu arada modern ideoloji ve din sosyolojisi tahlil metotlarnn bir toplumu
anlatmakta bize ne gibi tahlil imkanlar saladn aratrmaktatr.

YAZARIN PROBLEME YAKLAIMI


erif Mardin dinin ideolojik ynn incelerken iki farkl yaklamda bulunmutur.
Bunlardan ilki dinin inan sistemi olarak psikolojik anlamda Freudgil bir analizle anababa
koruyuculuundan ktktan sonra d tehlikelerden ve anlayamad kayg veren durumlar
karsnda kiisel gvenlik mekanizmas olarak dinin bireylerin nndeki arasal hizmetini
analiz etmitir.

kincil olarak dinin toplum katnda bir anlam dnyas olarak sahip olduu
fonksiyonlar incelemitir. Dinin sahip olduu hangi yaplar araclyla sosyal ve kltrel
olarak devam ettirilmesini saladn belirlemeye almtr.
Her iki yaklamda da Osmanl mparatorluu yapsn ve Trkiye Cumhuriyeti'ne
aktarlan kltrn gerek domatik olarak gerekse dnsel entellektel seviyenin alt katnda
oluturduu sosyal mekanizmalar belirlemeye almtr.

ZM NERLER
Modernletirici gr , toplum problemlerini yalnzca iktisadi problemlerden ibaret
grmek gibi bir yanln iine dmtr. Oysa ki gerek Osmanl mparatorluu gerekse
Trkiye Cumhuriyetinde toplum problemleri bellirli bir oranda psikolojik bir temele de
dayanmaktadr. Bu problemleri salt psikolojik problemler olarak grmek de en az
modernletirici grn dt yanl kadar hataldr. Halk tabakasndan kii yntem yolu
olarak halk kltrnn ve dininin verdii imkanlar kullanyorsa bunun pratik bir sebebi
vardr. Halk kltr , btn hurafeleri bir yana , menfaatlerine ksa yoldan cevap
vermektedir. erif Mardin'in kitabnn son blmnde de belirttii zere toplumun
sorunlar , hibir yerde entellektel seviyede vazedilmi soyut problemler olarak ortaya
kmaz. Halk bu sorunlar ihtiyalarnn tatmini olarak grr. Trk aydn bu hakikatten
hareket etmedike bir taraftan toplumdan uzaklklarn srdrecekler , dier yandan da
srprizlerle karlamaya devam edeeklerdir. zm nerilerinin doruk noktasnda ise
halktan uzaklamak yerine halkn iine girmek bulunmaktadr.

YAZARIN GRLER
Yazar zellikle 1970'den sonra ortaya kan siyasal islam ideolojisinin sanki yeni
ortaya km bir olay gibi yorumlanmayp , bu ideolojik oluumun tarihsel szgelerden
szlp gelen bir realite olduu hususunda gr bildirmektedir.