You are on page 1of 24

SVEUILITE U MOSTARU

POLITIKA EKONOMIJA - HALID KONJHODI

1. Politicka ekonomija- pojam, metode, predmet


-Politicka ekonomija- je znanost koja u cjelokupnoj gospodarskoj znanosti predstavlja
najznacajniju disciplinu. Za politicku ekonomiju mozemo reci da je ona gospodarska
znanost, koja se bavi i objasnjenjem opcih odnosa proizvodnje, njihovim zakonitostima i
kategorijama u kojima se odvija gospodarski zivot.
-Metode:
- Opca metoda ili materijalisticko-dijalekticka metoda- njenu primjenu u politickoj
ekonomiji najlakse cemo shvatiti sa spoznajom principa materijalisticke dijalektike. Po tim
principima sve se mora promatrati u kretanju te u slucaju odnosa proizvodnje, to znaci da
nema vjecnih i nepromijenjivih odnosa vec da su oni prolazna kategorija. Ti odonosi se
razvijaju od jednostavnih ka slozenijim.
- Posebna metoda- bit metode apstrakcij je zanemarivanje nebitnih pojava, procesa i
odnosa promatrane stvarnosti. Covjek se stalno sluzi apstrakcijom, zanemarujuci ono sto
je nebitno, a stavljajuci u prvi plan ono sto je bitno. Tako se i politicka ekonomija kao opca
ekonomska disciplina mora sluziti metodom apstrakcije, jer ona istrazuje odnose
proizvodnje, zakonitosti i kategorije te joj ta metoda sluzi da zanemari nebitne pojave,
procese i odnose, a usmjeri se prema onim bitnim.
- Metoda indukcije i dedukcije- metoda idukcije polazi od pojedinacnog ka opcem. To je
proces ispitivanja i zakljucivanja koji na temelju bitnog kod pojedinih procesa i pojava
jedne cjeline, zakljucuje o toj cjelini.
Metoda dedukcije polazi od opceg ka pojedinacnom: sto znaci, ako odredjena zakonitost ili
pojava vrijedi za neki nacin proizvodnje kao bitna zakonitost ili pojava, onda ta zakonitost
vrijedi i za pojedinacne clanice koj epripadaju tom procesu proizvodnje.
- Povijesno- logicka metoda- ovu metodu mozemo svesti na povijesno iznosenje
cinjenica onim redoslijedom kojim su nastale, jer sve cinjenice nemaju istu vrijednost.
- Matematicko- statisticka metoda- uloga matematicko statisticke metode sve vise raste,
jer su rezultati pouzdani osobito u analizi nekih konkretnih gospodarskih radnji. Za ovu
metodu vezano je i vrsenje kvantitativnih analiza, jer se samo preko tih analiza mogu
potkrijepiti odredjeni kvalitativni zakljucci.
- Predmet- da pruzi osnovne pojmove o razlicitim sistemima drustvene privrede i objasni
osnovne ekonomske zakonitosti i kategorije njihovog funkcioniranja.

1. Merkantilizam
- Zacetak i razvoj trgovackog kapitala okvir je za privredni sistem i ekonomske ideje
merkantilizma (lat. Mercatura- trgovina, trgovacki) razvijenih od XV do pocetka XVIII st.
Radi se o ucenju sa prvom analizom kapitalizma uopste, koje izvor bogatstva nalazi u
zlatu i u drugim plemenitim metalima, koje drzava ostvaruje u razmjeni. Otuda se
protagonisti ove skole zalazu za razvoj spoljne trgovine i ogranicavanju uvoza.

Merkantilizam se dijelu u dvije faze: rani i razvijeni.


- Rani merkantilizam- zove se jos i monetarni sistem ili bulionizam. Javlja se izmedju
1450.-1600.god. i zalaze se za sucifit novcanog bilansa, jer se bogatstvo jedne drzave
ogleda u kolicini novca i plemenitih metala, pa se drzava treba zalagati za sto veci izvoz
robe i zabranu uvoza robe.
- Razvijeni merkantilizam- prisutan je u najrazvijenijim zemljama Zapadne Europe
( Spanija, Italija, Francuska, Engleska) od 1600.-1750.
Gotovo sve razvijene europske drzave imale su svoje predstavnike. U Italiji je to Antonio
Sera. U Francuskoj je merkantilisticko ucenje poznato pod nazivom kolberizam, prema
Kolberu u vrijeme Luja XIV, a najpoznatiji predstavnik je Antoan Menkretjen sa svojom
knjigom Traktat politicke ekonomije, 1615.god.
U Engleskoj je to Tomas Man sa svojom knjigom Blago Engleske od spoljne trgovine ili
bilans spoljne trgovine kao regulator naseg bogatstva, 1664., a u Spaniji Heronimo de
Uztarizsa knjigom Teorija i praksa trgovine mornarice.
Osnovni teorijski principi merkantilistickog ucenja su:
- nastoje ostvariti vece bogatstvo, cije olicenje vide u zlatu i srebru;
- preferiraju spoljnu trgovinu, kako bi se kroz izvoz doslo do plemenitih metala;
- polaze od stanovista ekonomskih interesa drzave i propovijedaju intervencionisticku
ekonomsku politiku;
- propovijedaju ukidanje unutrasnjih carinskig granica.

2. Fiziokratizam
- Ova ekonomska skola se razvila u Francuskoj XVIII st., kao ostra reakcijana
merkantilizam i uglavnom je naslonjenan na stavove Fransoa Keneja i sastoje se u
ucenju da se izvori bogatstva i ekonomskog razvoja nalaze u poljoprivrednoj aktivnosti.
Pojam fiziokrati potice od grcke rijeci fiziokratija ( fizis-priroda, cratos-sila) koja doslovno
znaci vladavina prirode.
Dok su se merkantalisti zalagali za intervenciju drzave u privredi, fizokrati smatraju da se
drzava ne treba mijesati u privredu, vec da stvari treba pustiti da idu svojim tokom laissez faire- laissies passer. Zahtijeva se ukidanje svih oblika drzavne intervencije. To
je bio izraz shvatanja i teznji vec ojacane trgovacke i industrijske burzoazije.
Najznacajniji predstvanici su F. Kenej i Zak Tirgo.
Kenej je napisao nekoliko knjiga, od kojih je najpoznatija Ekonomska tablica, 1758.
Njegova glavna ideja je da jezemlja jedini izvor bogatstva i da ih poljoprivreda uvecava.
Tirgo je zacetnik ideje o opadajucim prinosima.
Osnovni teorijski principi fizikoratskog ucenja su:
- koncepcija prirodnog poretka u cijoj je osnovi privatna svojina;
- poljoprivreda je najvaznija i osnovna privredna grana koja jedina daje i stvara cist

proizvod.
- propovjedanje hedonizma, kao etickoh pravca kojemu je osnovni, nacelo i smisao
covjekovog zivota njegova nasljedja, uzivanje i zadovoljstvo;
- upotreba krilatice laisezz faire, kao bojnog poklicka za slobodno trziste, a protiv
merkantalisticke politike;
- koncepcija o drustvenoj srukturi drustva, koja dijele na: proizvodnu klasu i vlasnicku
klasu- naproizvodnu ili sterilnu klasu.

3. Klasicna politicka ekonomija


- Puni procvat ekonomije kao nauke vezan je za pojavu engleske klasicne politicke
ekonomije s kraja XVIII st. Zaceci klasicne ekonomske misli pocinje sa Vilijamom Petijem ,
a svoj vrhunac dozivljava sa Adamom Smitom, engleskim ekonomistom i filozofom koji
se sa svojom knjigom Istrazivanja o prirodi i uzrocima bogatstva naroda smatra osnivacem
savremene ekonomske nauke i ocem politicke ekonomije.
Smit prihvata mnoge postavke koje su prije njega dali Vilijam Peti, Pjer Boagijber o
principu radne vrijednosti. U okviru ove teorije vrijednosti, Smit razvija teoriju troskova
proizvodnje po kojoj se cijene svake robve svode na tri osnovna dohotka: najamninu, profit
i rentu.
U ucenju Davida Rikarda dostignut je najveci domet engleske ekonomske teorije.
Narocito je poznat po : (1) zakona o zemisljnoj renti, u kojem je pokazao da je renta
rezultat djelovanja zakona radne vrijednosti i (2) teoriji komparativnih troskova koja je
potvrdila princip slobodne trgovine i nacelo ekonomskog liberalizma.
Dzon Stjuart Mil njegovo djelo (Principi politicke ekonomije, 1848.) dugo je predstavljalo
klasicni udzbenik politicke ekonomije. Tokom XVIII i XIX st. ovoj skoli su jos pripadali od
eng. Ekonomista: Maltusa, a od fran. Seja, Boagbijera, Simona de Sismondija.
Zan Batist Sej poznat je po Sejovom zakonu trzista, po kome ponuda stvara sopstvenu
traznju sto znaci da su i kupovine u ravnotezi, jer ukupni troskovi proizvodnje moraju opet
neposredno ili posredno da se utrose na kupovinu proizvoda, te opsti suvisak roba,
izazvan nedovoljnom traznjom, nije moguc.
Osnovni teorijski principi klasicne ekonomske misli su:
- nacelo pune ekonomske slobode djelovanja i politickog zivota- liberalna ekonomija;
- preferiranje prirodnog djelovanja ekonomskog zakona;
- zasnivanje ekonomskog razvoja na samointeresu poduzetnika;
- fokusiranje na cijenu i konkurenciju;
- kao uzricu bogatstva naroda navode: produktivnost rada i ucesce produktivnosti u
ukuponom radu nacije;
- istrazivanje i objasnjenje principa opadajucih prinosa i razvoj teorije komparativnih
prednosti.

4. Neoklasicna ekonomija

- Nastaje u drugoj polovini XIX st., nakon klasicne ekonomije i od tada je to vladajuca
struja u ekonomskoj nauci, unutar koje su se kasnije razvile mnoge ekonomske skole od
kojih su najpozatije: a) marginalisticka i b) marsalijanska ekonomska teorija.
a) Marginalizam je nastao sedamdesetih godina XIX st. i obicno se vezuje za imena
Dzevonsa, Mengera u Austriji i Valrasa i Svicarskoj. Ova se skola zove psiholoska ili
subjektivisticka skola, a teorija vrijednosti koju ona zastupa naziva se teorijom subjektivne
vrijednosti.
Prema ovoj teoriji korisnosti i rijetkost su determinantne vrijednosti robe. Da bi jedno dobro
imalo vrijednost mora bit korisno i rijetko u odnosu na ljudske potrebe. Pri vecoj
intezivnosti potrebe koja se zadovoljava odredjenim dobrima veca je velicina vrijednosti tih
dobara. Medjutim, ukoliko je vecakolicina raspolozivih dobara, utoliko je manja velicina
vrijednosti. Vrijednost posljednje jedinice nekog dobra jednaka je marginalnoj koisnosti.
Marginalisti su posli od predpostavke da potrosaci, vodjeni ekonomskim interesom, svojim
ponasanjem odredjuju kretanje traznje, ponude i cijene.
Nastavljaci ucenja o marginalnoj korisnosti, u literaturi oznaceni kao neomarginalisti
( Mizes, Strigl, Majer...), oni ne odedjuju korisnost poslijednje raspolozive jedinice nekog
izdvojenog dobra, vec korisnost granicne kolicine jednog dobra u odredjenoj upotrebi, koja
se moze promijeniti zavisno od raspologanja cjelokupnom zalihom dobra, sto znaci da se
takva korisnost mogu uporedjivati bez kvantitativnog izrazavanja.
b) Marsalijanska ( kembricka) skola nastaje u drugoj polovini XIX st. u poznatoj
viktorijanskoj epohi. Dobila je ima po osnivacu Alfredu Marsalu, koji je obiljezio viziju
kapitalizma kao stabilnog i samouravnotezenog drustva. Svojom poznatom knjigom
Nacela ekomonije, 1890., Marsal uvodi naziv ekonomika kao novo ime za ekonomsku
nauku. Marsal je dao veliki doprinos razvoju ekonomske nauke, pocev od definicije
ekonomije i ekonomskih zakona do istrazivanja parcijalne trzisne ravnoteze na
pojedinacnim trzistima.
Osnovni teorijski principi neoklasicne misli:
- razvoj marginalne analize i marginalne produktivnosti u analizi cijena roba i usluga;
- razvijanje mikroekonomskog pristupa ponudi i traznji, cije susretanje generise ravnoteze
cijene na trzistima;
- ukljucivanje preferencija potrosaca u traznju za robom;
- neoklasicna teorija vrijednosti predstavlja relativnu vrijednost roba koja proizilazi iz njene
rijetkosti i subjektivne zelje koja odredjuje rijetkost robe.

5. Keynsijanizam
- Tvorac kejnsijanske ekonomije Dz. M. Kejns cije su osnove izlozene u knjizi Opsta
teorija zaposlenosti, kamate i novca, 1936.
Kejns je u prvi plan stavio makroekonomsku problematiku, tj. analizu privrede u cjelini i
njenih osnovnih agregata nacionalnog dohotka, ukupnog nivoa potrosnje, stednje,
investicija.

Osnovni zadatak kejnsijanstva je bio da omoguci funkcioniranje kapitalizma pomocu


drzavne intervencije zbog cega se u ovom pravcu govori kao o najznacajnijoj teoriji
regulirajuceg kapitalizma. Kejnsovo ucenje proizvelo je tzv kejnsijansku skolu
makroekonomske misli koja se uz doprinose njegovih nastavljaca, bavi razmatranjem
agregatne traznje, prvenstveno fiskalnim politikama radi smanjenja nezasposlenosti i
poticanja ekonomskog rasta.
Kljucne stavke kejnsijanske teorije i politike su:
- u kratkom roku proizvodnju i zaposlenost dominantno determinisu faktori na strani
traznje;
- mjere monetarne i fiskalne politike se upotrebljavaju za suzbijanje inflacije i
nezaposlenosti.

6. Monetarizam
- Javlja se 60-ih i 70-ih godina XX st. kao antiteza kejnsijanstvu. Osnivac monetraizma je
jedan od najcuvenijih americkih i svjetskih ekonomista, nobelovac Milton Fridman profesor
i osnivac cikaske monetarne skole.
Monetaristi su protivnici drzavne intervencije i insistiranja na stavu da je trzisna ekonomija
samoregulirajuca, te da je privreda, dugorocno posmatrano, u ravnotezi.
Monetarizam posebno insistira na adekvatnom ponasanju fiskalnog i monetarnog sektora.
U okviru fiskalnog sektora ne prihvata se deficitno finansiranje i neuravnotezen budzet jer
to vec znaci da se drzava mijesa i ekonomsku aktivnost i da ometa mehanizam trzisnog
uskladjivanja.

7. Ekonomija ponude
- Teorija ekonomije ponude u centar svoje analize stavlja agregatnu trzisnu ponudu, tj.
proizvodnju dobara.
Zagovornici ekonomije ponude: Mandel, Artur Lafel, J. Vaniski, Roberts naglasavaju
potrebu podsticanja ponude cime se reguliraju privredna kretanja i postizu antiiflacioni
efekti.
Pristalice ekonomije ponude smatraju da rijesenje ne treba traziti na strani traznje, vec na
strani ponude davanjem sto vise slobode privatnoj inicijativi i privatnom poduzetnistvu, sto
bi doprinjelo vecem zaposljavanju i smanjivanju inflacije. Dakle, u inflatornim uslovima
kada su novcani fondovi veci od robnih, rjesenje nije u smanjenju traznje, vec u povecanju
ponude. Oni se takodjer zalazu za drzavnu intervenciju, ali ogranicenu, koja bi se u praksi
svela na odredjene mjere fiskalne politike.
Osnovne karakteristike teorije ekonomije ponude:
- odstupanje od kejnsijanske politike upravljanja traznjom;
- stavljanje akcenta na motivaciju i efekte ponude;
- zalaganje za smanjenje poreza.

Teorija ekonomije ponude zasniva se na tzv. Laferovoj krivulji, koja pokazuje odnos
izmedju poreskih stopa i poreskih prihoda. Njena kljucna poruka je da nize poreske stope
donose vise poreske prihoda. Prekomjerno povecanje poreskih stop moze dovesti do
opadanja ukupnih poreskih prihoda zbog destimuliranja proizvodnje.

8. Teorija racionalnih ocekivanja


- Teorija racionalnih ocekivanja ili nova klasicna skola se razvila iz monetarizma tokom
70-ih i 80-ih godina XX st. Sredisnji fokus je na odnosu ekonomskih subjekata prema
promjenama u buducnosti odnosno ocekivanjima.
Teorija racionalnih ocekivanja naglasava samoregulirajuci karakter trzisne privrede koja
iskljucuje aktivnu ulogu drzave. Predstavnici ove skole ( Lukas, Sardent, Voles, Baro)
polaze od racionalnih ocekivanja predpostavke da se ekonomski subjekti uvijek
ponasaju ekonomski racionalno, s obzirom da na osnovu trzisno dobijenih informacija
formiraju svoja ocekivanja, planiraju svoju ekonomsku aktivnost i nepogrijesivo anticipiraju
mjere ekonomske politike.
Razlikuju se dvije vrste ocekivanja: adaptivna i racionalna. Adaptivna ocekivanja se
odnose na ocekivanu promijenu inflacije ovisno o prethodnim iskustvima. Za razliku od
adaptivnih , racionalna ocekivanja, koriste sve relavantne informacije.
Polazne premise teorije racionalnih ocekivanja su:
- sva trzista se ciste trenutno i istovremeno;
- trzisnio ucesnici se ponasaju racionalno koristeci sve raspolozive informacije u
donosenju svojih odluka;
- eventualna nestabilnost u privredi proistjece iz kratkorocnih zabluda ekonomskih
subjekata, koje nastaju zbog njihovog raspolaganja s ogranicenim informacijama.

9. Makro i mikro ekonomija


- Makroekonomija- analizira ponasanje i kretanje ekonomskih agregata jedne zemlje.
Makroekonomski agregati su sve relavantne ekonomske velicine privrede jedne zemlje u
kojima su zbirno izrazeni njeni resursi i rezultati. Pri tome se pod resursima
podrazumijevaju svi faktori koji se koriste da bi se ostavrila ekonomska aktivnost, a
izrazeni su kao: zaposlenost, proizvodni kapaciteti, prirodni resursi, ukupan broj preduzeca
i ukupan broj domacinstava. Najvazniji rezultati ekonomske aktivnosti se sumiraju u
makroekonomskim agregatima jedne ekonomije: bruto domai proizvod- GDP, bruto
nacionalni proizvod- GNP, investicije, ukupna potrosnja, zaposlenost, inflacija, uvoz, izvoz.
Osnivac makroekonomije je Djon Majnard Kejns, dok je tvorac termina makroekonomija
Ragnar Fris.
- Mikroekonomija- analizira ponasanje pojedinacnih ekonomskih subjekata,
domacinstava i preduzeca u koristenju ogranicenih prirodnih resursa. Djele se na niz
posebnih disciplina: teoriju ponasanja potrosaca, teoriju troskova, teoriju i politiku cijena,
ekonomiku i poslovnu politiku preduzeca, razlicite markentiske discipline i sl.

10. Pozitivna ekonomija- lex lata


- Opisuje ekonomske cinjenice i ekonomska ponasanja i ima za cilj objasnjavanje kako
stvarni privredni zivot funkcionise i kako ga razlicite snage mijenjaju, pa se od nje ocekuju i
predvidjanja o reagovanju privrede na odredjene promijene. Dakle, objasnjava se
ekonomska stvarnost kakva je ona zaista bez prosudjivanja da li su ekonomski rezultati
dobri ili losi.

11. Normativna ekonomija- lex ferenda


- Je usmjerena na objasnjavanje ekonomskog zivota ili jednog njegovog segmenta na
nacin kakav bi on trebao da bude. To znaci da pozitivna ekonomija ukljucuje vrijednosne
sudove o pitanjima sta, kako i za koga proizvoditi u nekoj ekonomiji, pa se, uglavnom,
zasniva na preporukama sta bi trebalo uraditi, odn. Koje ekonomske promjene su pozeljne
i koje su u pozitivnoj vezi sa postavljenim drustvenim cljevima i vrijednostima.
Postoje tri opste vrijednosti u ekonomiji: efikasnost, pravednost i demokracija.
1) Efikasnost je kriterij u vrednovanju ekonomskih sistema i podrazuijeva efikasnost
upotreba inputa- faktora proizvodnje u dobijanju maksimalnih kolicina outputa- korisnih
dobara i usluga.
2) Drugi kriterij za vredovanje ekonomskih sistema je pravedna raspodjela tereta i koristi
sistema, sto se moze iskazati i kao mogucnostfunkcioniranja principajednakih sansi
za sve s obzirom na podjelu rasne i polne diskriminacije, socijalnog i starosnog stanja.
3) I treci kriterij, demokracija pokazuje u kojoj mjeri ekonomski sistem unapredjuje ili
sprjecava demokratsko funkcioniranje drzave. Pod demokratskom kontrolom
podrazumijeva se proces s tri obiljezja:
- odgovornoscu moci
- gradjanskim slobodama
- politickom jednakoscu, sto omogucuje politicke i ekonomske slobode.

12. Ekonomska politika


- Bavi se konkretnim aktivnostima koje se preduzimaju u odredjenim drustevnim
okolnostima. Ekonomsku politiku cini sistem ekonomksih mjera i konkretnih akcija koje
provodi drzava da bi utjecala na privredna kretanja i ekonomski razvoj. Nosioci
ekonomske politike se oslanjaju na ekonomsku teoriju, analizu i prognoze ekonomskih
analiticara.

13. Ekonomski sistem


- Podrazumijevamo drustveno odredjeni mehanizam za rijesavanje temeljnih ekonomskih
pitanja. Ekonomski sistem je najvazniji podsistem ukupnog drustevnog sistema, jer
zahvaljujuci svojoj otvorenosti i velikom broju veza djeluje na ostale podsisteme snaznije
nego sto ovi djeluju na njega.
Na ekonomski sistem utice dostignuti stepen ekonomske nauke ali i drugih naucnih
disciplina na direktan ili indirektan nacin. Nauka kao sistem ravnopravna je ekonomskom
sistemu.

14. Komponente ekonomskog sustava( resursi, ekonomski subjekti, ekonomski


procesi i gospodarske institucije)

- Glavne komponente ekonomskog sistema su:


1. Resursi: inputi- faktori proizvodnje, tehnicko-tehnolosko znanje, poduzetnistvo i
organizacione sposobnosti;
2. Ekonomski subjekti: domacinstva, preduzeca, drzava. Svaki od ucesnika je ukljucen u
neki proces donosenja odluka gdje se stvaraju razliciti tipovi hijerarhijskih odnosa i razliciti
polozaji pojedinih ucesnika u njima;
3. Procesi- ekonomske aktivnosti, koje objasnjavaju kako funkcionise ekonomski sistem, tj.
Upotreba inputa i njihova transformacija u outpute.
4. Ekonomske institucije kao ustaljen odnos izmedju ekonomskih subjekata , a plod su
navika, obicaja i propisa, koji determinisu pravila ljudske akcije i organizacije trajnijeg
ekonomskog ponasanja.

15. Ekonomski procesi


- ekonomske aktivnosti, koje objasnjavaju kako funkcionise ekonomski sistem, tj.
Upotreba inputa i njihova transformacija u outpute.

16. Komandno- planska ekonomija (85 str, 30)


- Radi se o mehanizmu koji svjesno kroz instituciju planiranja donosi sve odluke ne samo
o prizvodnji vec i raspodjeli. Ove ekonomije se obicno zasnivaju na drzavnom vlasnistvu
nad resursima, a drzava, uglavnom, arbitrarno odredjuje i cijene. Ne postoji problem
ekonomskog izbora od strane ekonomskih subjekata, sto za posljedicu ima odsustvo
ekonomskih i uopste individualnih sloboda. Ovakva ekonomska ovisnost pojedinaca od
dominantnog drzavnog vlasnista u privredi i monopartijski politicki sistem daju
nedemokratska drustva.
Do devedesetih godina XX st. komandne ekonomije su bile prisutne u sada vec bivsim
socijalistickim zemljama, a danas su prisutne jos samo u nekoliko zemalja, kao sto su
Kuba, Sj. Koreja, Libija i donekle Kina i Vijetnam.

17. Trini ekonomski sistemi


- Vezan je za demokratska drzavna ustrojstva i odlikuje se time sto u njemu pojedinci i
privatna poduzeca samostalno donose odluke o proizvodnji i potrosnji. U ovom sistemu su
ispunjenje tri pretpostavke: prvo, svaki sudionik na trzistu je motivisan sopstvenim
interesom; drugo, robe/usluge se obezbjedjuju putem robne razmjene sa drugim
sudionicima i trece, trzisni ekonomski sistemi funkcioniraju na osnovu sistema cijena, koje
vrse optimalnu, odn. efikasnu alokaciju prozvodnih faktora. Cijene su objektivni trzisni
signali, koje, na jednoj strani, odrzavaju preferencije potrosaca, a na drugoj, efikasnost
ulaganja preduzeca.
Iako kazemo da danas u svijetu preovladjuju trzisni sistemi oni ipak ne odslikavaju
potpuno ostavrenje vladavine trzista, vec se radi o mjesovitim privredama. U njima

preovladjuju elementi trzisne privrede sa znacajnim regulacionim okvirima, koji


podrazumijeva ukljucivanje vlade u oblikovanje funkcioniranja trzista.
Trzisne privrede se klasificiraju u 3 modela:
- anglosaksonski model
- socijalno trzisna privreda
- istocnoazijski model
18. Anglosaksonski model trzisne privrede
- Anglosaksonski model (SAD) apsolutizira ulogu trzistai ekonomskih sloboda ka o preduslova
ekonomskoj efikasnosti. Poduzetnistvo je vrlo razvijeno, a mobilnost proizvodnih faktora visoka.
Socijalna pitanja su gotovo zapostavljena. Ovaj model proizilazi iz doktrine liberalne ekonomije.
19. Europsko socijalno- trzisni model gospodarenja
- Model socijalno trzisne privrede (zemlje Zapadne Europe, narocito Njemacka, Svedska,
Francuska) unosi korekture u trzisni nacin privredjivanja, s jedne strane sto se ne vjeruje u
svemoc trzista, a s druge u ime rjesavanja socijalnih problema. Ovdje se princip trzisne
ekonomske efikasnosti dovodi u sklad sa opstim ciljevima kao sto su socijalna pravda,
individualne slobode i zastita covjekove okoline.
20. Europsko socijalno - trini model gospodarenja
- Model socijalno trzisne privrede (zemlje Zapadne Europe, narocito Njemacka, Svedska,
Francuska) unosi korekture u trzisni nacin privredjivanja, s jedne strane sto se ne vjeruje u
svemoc trzista, a s druge u ime rjesavanja socijalnih problema. Ovdje se princip trzisne
ekonomske efikasnosti dovodi u sklad sa opstim ciljevima kao sto su socijalna pravda,
individualne slobode i zastita covjekove okoline.
21. Istono azijski model trine privrede
Istono azijski model primjenjuje se u Japanu i jednom broju zemalja jugoistone Azije, a
karakterie ga proimanje trita nacionalnom kulturom i tradicijom. Uloga drave je vea nego
u prethodna 2 modela.
22. Potrebe i dobra
Potrebe su osjeaj pomanjkanja neke stvari, dobra, usluge koja moe da zadovolji taj osjeaj
pomanjkanja. Obim potreba protee se od materijalnih do nematerijalnih (materijalne tj. one sa
osnovnim ljudskim potrebama i one koje su formirane pod uticajem promjenljivog drutvenog
ambijenta.
Ekonomske potrebe se zadovoljavaju proizvodima i uslugama u ekonomskoj aktivnosti, a ime
najznaajniji faktor koji utie na poveanje proizvodnje.
23. Ekonomska dobra
Dobra su stvari ili usluge kojima se zadovoljavaju neke ljudske potrebe. Dijele se na:
1.Slobodna dobra su ona dobra koja svojom koliinom premauju ljudske potrebe (zrak, voda,
sunevo svjetlo). Priroda ih prua ne zahtijevajui ljudske napore, a za njihovu upotrebu ne

treba plaati naknadu.


2.Ekonomska dobra su stvari ili usluge koje su eljene i rijetke te jedino i predstavljaju predmet
izuavanja ekonomske nauke. To su svi prirodni i od ovjeka proizvedeni resursi koji se koriste
u proizvodnji dobara i usluga (npr. proizvodna oprema sredstava transporta i komunikacionih
veza).
24. Faktori proizvodnje-inputi
Faktori proizvodnje (ekonomski inputi) su resursi potrebni za proizvodnju dobara. Dijele se na:
1. primarne ili izvorne (rad, prirodni resursi),
2.proizvodne ili izvedene (kapital, poduzetnitvo, tehnologije, obrazovanje),
Rad - razliite fizike i mentalne sposobnosti ljudi koje se upotrebljavaju u proizvodnji dobara i
usluga, a sastoji se od vremena provedenog u proizvodnji. Trina cijena rada izraava se u
dohotku koji pripada radniku kao plaa za njihov rad - najamnina, a njena visina odreena je:
a) odnosom trine ponude i tranje za radom
b) institucionalnim faktorom (drave, zakonodavnim normama)
Prirodni resursi - tu spada zemlja kao prvi i najvaniji prirodni resurs. Zemlja ima svoju cijenu
koja je odreena visinom rente tj. renta je cijena upotrebe komada zemlje u nekom vremenu.
Prirodni resursi dijele se na obnovljive (ume) i neobnovljive (rude).
Kapital je vrijednost koja se oplouje bez obzira na svoj konkretan oblik oplodnje. Osnovni oblici
su:
1. realni kapital - realna imovina tj. trajna kapitalna dobra proizvedena da proizvode druga dobra
(oprema, poslovne zgrade)
2. finansijski kapital - razliiti finansijski instrumenti (novac, dionice).
25. Poduzetnitvo
Poduzetnitvo se smatra etvrtim faktorom proizvodnje ija se uloga sastoji u kombiniranju
faktora proizvodnje - rada, kapitala i prirodnih resursa, u svrhu njihove efikasnije upotrebe u
proizvodnji dobara i usluga za druge. Poduzetnitvo obuhvata organizatorske, rukovodee,
usmjeravajue i inovatorske funkcije u proizvodnji.
26. Proizvodne mogunosti poduzea-zakon srazmjerne raspodjele zemlje, rada i kapitala
U savremenim uvjetima poduzee je temeljna proizvodna jedinica robnog oblika privreivanja.
Samostalnost poduzea u donoenju odluka je vrlo upitna i relativna kategorija.
Ekonomska aktivnost predstavlja svjesno i svrsihodno djelovanje ekonomskih subjekata
(pojedinaca, poduzea, drave) u sferi upotrebe oskudnih dobara. Osnovni oblici ekonomske
aktivnosti:
1. Proizvodnja - organizovano djelovanje ovjeka na prilagoavanje dijelova prirode svojim
potrebama tj. to je proces stvaranja ekonomskih dobara.
2. Raspodjela - odreuje veliinu udjela pojedinaca u tim potrebama.
3. Razmjena - omoguuje pojedincu da doe do onih proizvoda za kojim ima potrebu mijenjajui
dio koji mu je pripao raspodjelom.
4. Potronja - proizvodi postaju predmet pojedinanog i zajednikog koritenja radi
zadovoljavanja najrazliitijih ljudskih potreba.

27. Faze procesa reprodukcije

28. Granice proizvodnih mogucnosti


Ukupan nivo proizvodnog potencijala jedne nacionalne privrede ilustruje se pomou krive
proizvodnih mogunosti (KPM). Ova kriva prati razliite koliine proizvoda koji se mogu
proizvoditi uz postojeu tehnologiju i resurse. Svaka proizvodnja koja se nalazi na krivi
proizvodnih mogunosti jeste efikasna proizvodnja.
MOGUNOSTI
A
B
C
D
E
F

MASLAC (u mil.kg)
0
1
2
3
4
5

TOPOVI (u hiljadama kom.)


15
14
12
9
5
0

Alternativne mogunosti proizvodnje maslaca i topova


Grafika ilustracija navedenih kombinacija proizvodnje topova i maslaca predstavlja krivu
proizvodnih mogunosti ili krivu transformacije koja se prikazuje kao granica proizvodnih
mogunosti - GPM.

Granica proizvodnih mogunosti


GPM povezuje kombinacije mogunosti proizvodnje maslaca i topova. Kreui se od take A do
take F, du GPM, koliina topova se smanjuje, a maslaca poveava. KPM, dakle, pokazuje
mogunosti drutva da zamijeni proizvodnju topova proizvodnjom maslaca.
29. Temeljni ekonomski problem - (to, kako i za koga proizvoditi?)
Nunost pitanja ta proizvoditi i u kojim koliinama proizilazi iz injenice da se sa oskudnim
resursima ne moe sve proizvesti, ve se izmeu dobara mora sainiti izbor.
S obzirom da su i faktori proizvodnje dobra, i ovdje se mora u uslovima oskudnosti nainiti izbor:
koji faktori i u kojoj proporciji e se koristiti, odnosno kako proizvoditi?
Kako proizvodnja nije tolika da bi se zadovoljile potrebe svih, i ovdje oskudnost namee izbor:
za koga proizvoditi? U principu, to je pojam raspodjele.
30. Trokovi
S obzirom da smo suoeni sa ogranienim resursima, donoenje ekonomske odluke o njihovoj
upotrebi treba odgovarati optimalnoj kombinaciji inputa tj. onoj kombinaciji uz koju trokovi
minimalni a profit maximalan razlici ukupnog prihoda i ukupnog troka.
31. Oportunitetni trosak
Oportunitetni troak je troak koji snosimo ili rtvujemo kada pravimo izbor ili donosimo
odluke, tj. ini vrijednost dobra ili usluge koje nismo koristili a mogli smo. Svaka ekonomska
aktivnost moe se izraziti u obliku oporturitetnih trokova.
32. Eksplicitni i implicitni troskovi

Eksplicitni trokovi su stvarni izdaci preduzea za najamnine, utroeni materijal, transport,


kamate na kredite i drugi izdatci u proizvodnji. Ovi trokovi se iskazuju u poslovnim knjigama i
oznaavaju se kao raunovodstveni trokovi.
Ekonomski trokovi nisu vezani za novane izdatke i predstavljaju troenje vlastitih resursa
preduzea ili lica koja imaju vlasnike udjele u preduzeu. Ove trokove koji se ne iskazuju u
poslovnim knjigama oznaavamo kao implicitne trokova, a oni izraavaju prihode koji bi
mogli biti ostvareni angaovanjem ovih inputa na drugim mjestima.
33. Fiksni i varijabilni trokovi
Fiksni troak je troak koji se ne mijenja s dinamikom proizvodnje, visina im je uvijek ista, a
moe ga se eliminirati samo sa prestankom proizvodnje; zavise od veliine proizvodnog
kapaciteta.
Varijabilni troak je troak koji se ne mijenja ovisno od dinamike proizvodnje, vei obim
proizvodnje - vei varijabilni trokovi. Ovi trokovi se mijenjaju po jedinici proizvoda, a mogu biti:
proporcionalni, progresivni i degresivni.
34. Marginalni trokovi
Marginalni trokovi su dodatni trokovi po jedinici rasta ili smanjenja odreene ekonomske
aktivnosti, tj. marginalni trokovi su poveani trokovi upotrebe resursa da bi se proizvela
dodatna koliina nekog proizvoda.
35. Zakon opadajuih prihoda( zakon opadajue produktivnosti)
Zakon opadajuih prinosa glasi: sa poveanjem dodatne jedinice inputa dok se ostali inputi
dre konstantnim, obim outputa po jedinici inputa se smanjuje.
36. Zakon tendencijskog pada profita

37. Robert malthusova teorija puanstva


Maltusova teorija stanovnitva. Po ovoj teoriji stanovnitvo ima tendenciju da se mnoi po
geometrijskoj progresiji, dok se hrana poveava samo aritmetikom progresijom. To za

posljedicu ima pojavu prenaseljenosti i siromatva. Maltusovi sljedbenici dokazuju kako su glad,
nezaposlenost i siromatvo rezultat djelovanja vjenih prirodnih zakona pa se zalau za
preventivne mjere smanjenja obima stanovnitva.
Ova teorija Maltusa i njegovih sljedbenika nije nauno prihvatljivo.
38. Zakon masovne proizvodnje- zakon rastueg prinosa
Zakon rastueg prinosa ili zakon padajuih trokova glasi: poveanje u zaposljenju rada i
kapitala rezultira srazmjerno veom produktivnou odnosno progresivnim poveanjem prinosa.
Ovaj zakon pokazuje rastuu mo tehniko-tehnolokih poboljanja, naroito u industriji.
39. Trite( vezano i slobodno)
Trite je osnovna i najznaajnija institucija ekonomskog sistema i jedna od najznaajnijih opih
ekonomskih kategorija.
Prema Samuelsonu i Nordhausu trite je mehanizam kojim kupci i prodavci meusobno
djeluju da bi odredili cijene i koliinu dobara ili usluga.
Sa gledita intervencije trite dijelimo na:
1. Slobodno trite - trite bez intervencije drave u kome drava ne odreuje bitne odrednice
poslovnih transakcija (npr. cijene i kamate)
2. Vezano ili regularno trite - ako drava intervenie na tritu administrativnim mjerama i
propisima.
40. Trini mehanizam
Prvobitno je trite bilo mjesto gdje su se kupovala i prodavala dobra, odnosno prostor na kome
vai istovjetnost cijena proizvoda iste vrste.
Danas razmjena i trgovina nisu vie vezani za odreene prostore usljed ekspanzija i
globalizacija trinih tokova. Kupoprodaje se ostvaruju na najrazliitije naine uz pomo
savremenih komunikacijskih sredstava.
U trinom sistemu sve ima svoju cijenu, koja je zapravo vrijednost toga dobra u novanom
obliku. Cijene predstavljaju uslove po kojima ljudi i poduzea dobrovoljno razmjenjuju razliite
robe.
41. Ponuda-zakon ponude (73.str)
-Trinu ponudu cini kolicina dobara i usluga koje su ponudjaci(proizvodjaci i trgovci) spremni
da ponude na odredjenom nivou cijena i u odredjenom vremenskom periodu.Izvor ponude je
proizvodnja,mada nije u potpunosti identicna sa njom.
Iz pojma ponude proizilazi zakon ponude koji glasi : kolicina dobara i usluga koju ponudjaci
zele i mogu ponuditi trzistu,povecava se sa povecanjem cijena i obrnuto,smanjenje cijene
roba7usluga izaziva smanjenje ponudjene kolicine.
42. Potraznja-zakon potraznje (69.str)

-Potranja na trzistu proizilazi iz potrebe za robama/uslugama i nuznosti potrosnje.U tom


smislu traznja se definise kao kolicina roba ili usluga koje su potrosaci-kupci (domainstva,
preduzea) sposobni i spremni kupiti u odredjenom trenutku po odredjenoj cijeni.
Na trzistu roba/usluga je najvazniji odnos izmedju trzisne cijene i trazene kolicine iz cega
izvodimo zakon traznje koji glasi:kada cijena roba/usluga na tritu raste,traznja za njima ce
opadati i obrnuto sa opadanjem cijena traznja raste,uz neizmjenjene ostale faktore.Dakle, sa
snizavanjem cijena,raste spremnost potrosaca da kupe vecu kolicinu roba/usluga,dok sa
povecanjem cijena ova spremnost se smanjuje.
43. Elasticnost potraznje-cjenovna,dohodovna,unakrsna (75.str)
-Elastinost potranje treba da pokaze da li i u kom stepenu traznja za nekim
proizvodom/uslugom reaguje na promjene cijene tog proizvoda/usluge ili cijena drugih
proizvoda/usluga.Na osnovu toga elasticnost traznje moze biti:
-cjenovna elastinost,koja pokazuje reakcije kolicine traznje cijene na trzistu
-dohodovna elastinost,koja pokazuje reakcije kolicine traznje na raspolozivi dohodak
-unakrsna elastinost,koja pokazuje reakcije kolicine traznje jedne robe na promjene cijena
druge robe
44.Gifenov paradoks (71.str)
-Gifenov paradoks kaze da se kod povecanja cijena neke manje vrijedne robe traznja za tom
robom povecava. Porast cijene hljeba npr. kod siromasnih porodica dovodi do toga da se
odreknu traznje za drugim skupljim prehrambrenim robama jer im preostaje malo dohotka za
izdatke drugih roba,pa su prisiljeni kupovati jos vise hljeba.
45.Snobovski paradoks (76 u plavoj knjizi)
Snobovski paradoks se drugaije zove i Veblenov efekat. Luksuzne robe imaju visoke cijene
a tranja za njima je izraz odreene eksluzivnosti. Pad cijena neke robe neki potroai tumae
kao pad kvaliteta te robe i prestaju da je kupuju.
46.Ravnotena cijena (83.str)
-Ravnotena cijena (naziva se jos i optimalna cijena) se ostvaruje kad je trazena kolicina
jednaka ponudjenoj kolicini(optimalna koliina). Pri suvise niskoj cijeni postoji postoji manjak i
cijena raste. Suprotno tome suvise visoka cijena dovodi do viska koji snizava cijenu.
Promjena trine cijene (iskakanje iz ravnotene cijene u kojoj se ostvaruje ravnotea izmeu
ponude i tranje) dovodi do nestabilnosti. U sluaju kada traene koliine premauju ponuene
imamo viak tranje, a ako je trina cijena manja od ravnotene javiti e se viak ponude.
47. Teorije vrijednosti (87.str)
-Sa razvojem ekonomske misli kroz historiju pojavljivala su se razlicita tumacenja pojma i
znacenja teorije vrijednosti koja se mogu svrstati u dvije oprecne grupe od kojih je za jedne
vrijednost objektivno svojstvo robe(objektivne teorije vrijednosti) a za druge subjektivni odnos
prema robi(subjektivna teorija vrijednosti.

OBJEKTIVNE TEORIJE VRIJEDNOSTI


a) Po teoriji radne vrijednosti vrijednost roba se objasnjava kolicinom utrosenog rada u
proizvodnju te robe.Zajednicko za sve robe je da su one proizvodi ljudskog rada.Teoriju
radne vrijednosti razvijali su tokom nekoliko stoljeca nosioci klasicne (engleske) politicke
ekonomije(V.Peti, A.Smit i D. Rikardo) a potom u cjelovitom obliku K.Marks.
-Sa tezom da je zemlja mati a rad otac bogatstva,Viljem Peti se uzima zacetnikom
teorije radne vrijednosti.
-Adam Smit razlikuje upotrebnu vrijednost kojom se zadovoljava neka konkretna ljudska
potreba i prometnu vrijednost kao sposobnost jedne robe da se razmjenjuje za drugu pri
cemu ekonomska nauka proucava samo prometnu vrijednost.Ipak Smit nije bio potpuno
doslijedan u zastupanju teorije radne vrijednosti jer je uz rad dopustao da se vrijednost
definira i troskovima proizvodnje,cime je zapravo postavio temelje i za razvoj Teorije
troskova proizvodnje.
-David Rikardo takodjer polazi od razlike upotrebne i prometne robe alije je dosljedniji
od A. Smita te definiranje prometne vrijednosti zasniva iskljucivo na radu tvrdeci da je
rad jedini stvaralac vrijednosti.
-Karl Marks je najvise razvio teoriju radne vrijednosti.Vrijednost robe definirana kao
kolicina utrosenog rada,po Marksu je drustveno svojstvo robe.To znaci da se proizvod
rada izrazava kao vrijednost tek u odredjenom drustvenom odnosu proizvodjaca.Rad je
dakle sadrzan u svakoj robi koja predstavlja osnovni oblik bogatstva u drustvima u
kojima vlada kapitalisticki nacin proizvodnje.
b) Teorija troskova proizvodnje obracunava vrijednost roba kao zbir troskova koji su
uslovljeni angazovanjem ekonomskih inputa-faktora proizvodnje : najamnina(kao plata
radnika),profita ili kamate(na investirani kapital) i rente kao(kao naknade za zemljiste
upotrebljeno u proizvodnji date robe.Dakle u ovom pristupu kojeg je najvise razvijao Don
stjuart Mil svaki faktor proizvodnje-rad,kapital i zemljiste-ima svoju cijenu koja se u
vrijednosti jedinice proizvoda obracunava kao trosak,zbog cega se ova teorija i naziva
teorija troskova proizvodnje.
SUBJEKTIVNA TEORIJA VRIJEDNOSTI
Subjektivna teorija vrijednosti objasnjava vrijednost(cijenu) kao funkciju korisnosti rijetkih
roba.Za razliku od objektivnih teorija koje polaze od porizvodnje,subjektivna teorija vrijednosti
poalzi od potrosnje.Slobodna dobra(vazduh,voda) nemaju vrijednost,dok ekonomska dobra
imaju odredjenu vrijednost na onovu vece ili manje rjetkosti.Iz nedovoljnosti ovih roba proizilazi
razlicita korisnost za potrosace i to kao njihov subjektivni dozivljaj te korisnosti.Ovaj pristup je
doveo sa jedne strane do poistovjecivanja cijene i vrijednosti roba a sa druge strane do
svodjenja robne vrijednosti na marginalnu(granicnu ) korisnost.
Korisnost je subjektivni osjecaj pojedinca(potrosaca) i tesko ju je izmjeriti.U vrijeme nastajanja
subjektivne teorije vrijednosti u 19. St smatralo se mogucim izmjeriti korisnost,odnosno da se
ukupna korisnost pojedinca izrazava prostim zbirom korisnosti svih pojedinacnih roba.Ovako
izracunata korisnost je oznacena kao kardinalna korisnost.

Kasnije pocetkom 20. St umjesto prethodnog sabiranja korisnosti pojedinacnih roba teoreticari
su ustanovili da postoji medjusobna zavisnost izmedju korisnosti razlicitih roba pa je ukupna
korisnost funkcija korisnosti razlicitih roba,sto je oznaceno ordinarnom korisnoscu.Ordinarna
teorija korisnosti jedan je od osnovnih postulata savremene ekonomike koja se danas zove
teorija preference ili izbora.
48.Roba (116 - Bili)
Roba je proizvod ljudskog rada koji slui zadovoljavanju neke ljudske potrebe, a razmjenjuje se
na tritu. Roba ima 2 svojstva:
1. Upotrebna vrijednost robe je njeno svojstvo da zadovolji odreenu ljudsku potrebu (npr.
kupovanje odijela radi zadovoljavanje odreene potrebe). Upotrebna vrijednost predstavlja
vrijednosti robe za drugoga.
2. Vrijednost robe je njeno svojstvo da se na tritu moe mijenjati za neku drugu robu, a
odreena je koliinom rada potrebnog za proizvodnju te robe. Radna teorija vrijednosti tvrdi da
samo rad stvara novu vrijednost.
49. Dohotci faktora proizvodnje (93. Str)
Inputi-faktori prozvodnje(rad,prirodni resursi i kapital) su takodjer robe ciju cijenu odredjuje
njihov odnos ponude i traznje.Cijene faktora proizvodnje nisu nista drugo do dohoci koje faktori
proizvodnje donose svojim vlasnicima.Faktorsko trziste obuhvata trziste rada,finansijsko trziste i
trziste kapitalnih dobara.Fakrot rad donosi svojim vlasnicima(radnicima) najamnine kao
dohodak od rada,faktor prirodni resursi donose dohotke u obliku raznih renti a faktor kapital
donosi dohodak kamatu,mada se u dohodke od kapitala moze uvrstiti jos i dividenda.Dakle
nadnica je cijena rada,renta je cijena zemlje,a kamata cijena kapitala.Kao neka vrsta dohodka
smatra se i kapital.
50.Profit (93.str)
Profit se definira kao razlika izmedju ukupnih prihoda i ukupnih troskova.Najcesce se profiti
tumace kao implicitni prinosi odnosno smao kao drugo ime za nadnice,rentu i kamatu.Profit se
definise i kao nagrada za preuzimanje rizika a prema istaknutom ekonomisti umperu profit je
nagrada za inovacije i poduzetnistvo.
51.Kamata (104.str)
-Primjer dohotka koji se stice na trzistu novca je kamata kao cijena upotrebe
novcanog/zajmovnog kapitala. Kamata kao cijena kredita izrazava s eu vidu kamatne stope i
odredjuje s ekao postotak od pozajmljenog kapitala obracunat na period od godinu dana.Kao
posrednici na ovom trzistu banke formiraju kamatu:prvo,prikupljanjem slobodnih novcanih
sredstava za ciju upotrebu za odredjeno vrijeme isplacuju kamatu njihovim vlasnicima
gradjanima i preduzecima.Drugo banke na pozajmljena novcana sredstva gradjanima i
preduzecima naplacuju odredjenu kamatu.
Dakle kapital je izvedeni faktor proizvodnje jer ga je potrebno prethodno proizvesti,sto se cini
stednjom.Za iznajmljivanje stednje,stedise dobijaju dohodak na stednju-kamatu.Kamata dakle

dolazi kao naknada vlasniku zajmovnog ili novcanog kapitala za odricanje od jednog dijela
sadasnje potrosnje.Ukratko kamata se javlja kao cijena upotrebe novca.
52.Najamnina (95.str)
-Trziste rada je sastavni dio trzista faktora-inputa proizvodnje i na njemu se trazi(kupuje) i
prodaje rad.Trziste rada je specificno trziste buduci da na njemu radnici prodaju svoje radno
vrijeme(ne sam rad) i zauzvrat dobijaju najamninu.
Dohodak od rada8cijena rada) je najamnina i zajedno sa drugim dohocima od inputa cini
nacionalni dohodak.Nadnice mogu biti nominalne i realne.Nominalne nadnice se izrazavaju u
novcanim jedinicama a realne izrazavaju kupovnu moc nominalnih nadnica,pa ovise kako od
visine nominalnih nadnica tako i od cijene finalnih dobara.
Trziste rada moze biti potpuno konkurentno i nepotpuno konkurentno,a ova razlika s eodrazava
i na visinu nadnica(u uslovima nepotpune konkurencije nadnice su nize)
53.Renta (101.str)
Kao neobnovljivi proizvodni resurs cija je ponuda fiksna,zemlja ima svoju cijenu koja je
odredjena visinom rente kao dohotka od svojine nad zemljistem.Renta ili cisto ekonomska renta
je cijena upotrebe komada zemlje u nekom vremenu.
54.Nacionalni dohodak (176)
Zbir vrijednosti rente, nadnica, kamata i dobiti ini nacionalni dohodak, koji je jednak toku novca
od trita faktora prema domainstvima, kao protutea toku faktora od trita faktora prema
preduzeima.
55.Cijena zemlje (101 str., 272.-Bili)
Budui da zemlja nema vrijednosti, ona ne bi mogla imati ni cijenu. Iz prakse znamo da se
zemlja kupuje i prodaje to znai da ima cijenu. Zemlja se kupuje i prodaje radi rente, pa se i
kae da je cijena zemlje kapitalizirana renta. Ponuda i potranja prije svega utiu na cijenu
zemlje. Cijena zemlje je vea kada se zemlja prodaje u odreene namjene (npr. graevinska
zemljita). To bi znailo da cijena zemlje zavisi i od njene upotrebe. Cijena raste i sa
rasparceliziranou zemlje.
56.Finansijsko trite (104.str)
U slucaju da se kapital pojavljuje u svom finansijaskom obliku tada on egzistira u razlicitim
finansijskim instrumentima koji se realizuju na finansijskom trzistu.Kao rijedak faktor
privredjivanja,kao i svaki drugi resurs kapital ima svoju cijenu koja je izrazena
prinosom(dohodkom) od kapitala.Finansijaska trzista se po rocnosti dijele na: trziste novca i
trziste kapitala.
59.Hermann Gossenov zakon korisnosti (110.str)

Njemacki ekonomist i statisticar Gosen utemeljio je teoriju marginalne(granicne) korisnosti preko


dva njegova zakona,danas poznati kao Gosenovi zakoni.
Prvi Gosenov zakon govori o opadajucem uzivanju odnosno nacelu opadanja korisnosti daljim
uzivanjem jedinica nekog dobra sve do tacke zasicenosti.
Drugo Gosenov zakon pokazuje zadovoljavanje razlicitih potreba potrosaca ovisno o intenzitetu
njegovih potreba tj kako potrosac uporedjuje korisnosti raznih dobara i od zadovoljenja prve
potrebe prelazi na zadovoljenje druge potrebe.

60. Marginalna korisnost (111)


Korisnost svake jedinice robe se smanjuje sa poveanjem ukupne raspoloive koliine te robe.
Korisnost jedinice datog dobra onda odreuje korisnost posljednje, marginalne (granine)
jedinice tog dobra koja moe zadovoljiti neiju potrebu. Veliina korisnosti dodatne jedinice jeste
marginalna korisnost.
61. Paradoks vrijednosti (114, )
Prema teoriji korisnosti, ustanovili smo jednostavnu zakonitost: to nekog dobra ima vie, to je
manja relativna poeljnost njegove poslednje jedinice. Ovaj fenomen stoji u osnovi paradoksa
vrijednosti, koji je zbunio i samog Adama Smita. Smit, utemeljitelj ekonomske nauke, nije
mogao odgonetnuti zato voda, koja je toliko dragocjena za ivot ovjeka, ima znatno manju
vrijednost nego to imaju dijamanti, koji svoju praktinu vrijednost iskazuju kroz ukrasnu
upotrebu i nisu bitni za ivot. Krive ponude i tranje za vodom sijeku se pri vrlo niskoj cijeni, dok
se ponuda i tranja za dijamantima sijeku pri enormno visokoj cijeni. Odgovor lei u injenici da
su dijamanti krajnje rijetki i da su trokovi dobijanja dodatnog dijamanta visoki, dok je voda
relativno obilna i neznatno kota. Raskorak izmeu ukupne korisnosti nekih dobara (vazduha,
vode) i njihove ukupne trine vrijednosti naziva se potroaev viak, koji se javlja zbog
djelovanja zakona opadajue granine korisnosti - dobijamo vie nego to za to plaamo."
62. Potpuna konkurencija (savrsena-67, 82, 84, 95, 123-125 lekcija )
Potpuna konkurencija je pretpostavljeno trino stanje kada postoji dovoljan broj preduzea
(koji nude isti, homogeni proizvod) ili stepen suparnitva da niti jedan od njih ne moe utjecati
na cijenu tog dobra. To je stanje u kojem nema drugog izbora osim prilagoavanja prilikama
koje diktira trite.
Karakteristike potpune konkrencije su:
1. veliki broj prodavaca i kupaca,
2. homogenost proizvoda/usluga,
3. potpuna obavjetenost kupaca I prodavaca,
4. slobodan ulazak i izlazak sa trita,
5. svi prodavci I kupci su price taker.

63. Ekonomska efikasnost(126, 127, 128, 129)


Ekonomija prouava efikasnost, jer prouava ogranienost. Pod ekonomskom efikasnosti
podrazumijevamo proizvodnju sa najmanjim trokovima. Marginalna korist jednaka je
marginalnim trokovima, to je i uslov potreban za ekonomsku efikasnost.
Privreda je efikasna ako se radi o situaciji kada ne postoji nain da se organizacijom ili novim
kombinacijama faktora proizvodnje poveava korisnost bilo kog pojedinca a da se ono ne
pogorava
kod drugog. Alokacija resursa je efikasno organizovana ako i samo ako uz date resurse i
tehnologiju
nije mogue poveati blagostanje jednog pojedinca bez smanjenja blagostanja drugog
pojedinca. Za
ovako postignutu efikasnost kaemo da je Pareto efikasna ili da je postigla pareto optimum.
Ekonomska nauka prouava tri aspekta efikasnosti:
1. Efikasnost razmjene (ravnotea potroaa na konkurentnom tritu) podrazumijeva da svi
proizvodi stignu do pojedinca koji ih najvie preferira. Efikasnost razmjene obezbjeuje da se
proizvodna dobra raspodijele tako da niko ne moe biti na dobitku ukoliko neko drugi nije na
gubitku. Trgovina ne daje mogunost da obje strane budu na dobitku.
2. Efikasnost proizvodnje (konkurentna ravnotea na tritu inputa) podrazumijeva da je
proizvodnja efikasna ukoliko uz date resurse i tehnologiju nije mogue poveati proizvodnju
jedne robe bez smanjenja proizvodnje najmanje jedne druge robe.
3. Efikasnost na tritu proizvoda (konkurentna ravnotea na tritu outputa) podrazumijeva
da je svaki sistem potronje optimalan ako na osnovu raspoloive koliine potronih roba i elja
I ukusa potroaa nije mogue poboljati poloaj ni jednog potroaa, a da se pri tome ne
pogora poloaj nekog drugog potroaa.
Ekonomija blagostanja je ukupan zbroj zadovoljstava to ih pojedinac doivljava upotrebom
raspoloive koliine dobara u privredi koja funkcionira du granice moguih korisnosti.
64. Opa ravnotea (129, 130)
Opta ravnotea je ravnoteno stanje privrede u cjelini, u kome su sva trita (proizvoda i
usluga, faktora proizvodnje) istovremeno u ravnotei. Na takvom tritu istovremeno se odvijaju
procesi u kome preduzea proizvode finalna dobra potraujui faktore proizvodnje, dok
domainstva nude faktore proizvodnje potraujui finalna dobra.
Uslovi za postojanje opte ravnotee su:
1. Opta ravnotea privrede u potpunoj konkurenciji uvijek je Pareto efikasna,
2. Pareto-efikasne alokacije predstavljaju optu ravnoteu privrede u potpunoj konkurenciji za
odgovarajuu raspodjelu resursa,
3. Alokacija koja maksimizira drutveno blagostanje uvijek je Pareto-efikasna,
4. Pareto-efikasne alokacije maksimiziraju drutveno blagostanje za neku funkciju drutvenog
blagostanja.
Funkcija drutvenog blagostanja prezentira odnos koji se uspostavlja izmeu ukupnog
drutvenog blagostanja i blagostanja pojedinih lanova drutva.
65. Parcijalna ravnotea (129, 130)

Trita pojedinanih proizvoda i usluga, kao i trita faktora proizvodnje, funkcioniraju kao
pojedinana trita. Ravnotea koja se postie na takvom tritu je djelimina ili parcijalna
ravnotea i ona ukljuuje ponaanje samo jednog trita, domainstva ili preduzea. Uslovi na
jednom tritu utiu na cijene i proizvodnju na drugim tritima.
66. Nepotpuna konkurencija (135-140, 152)
Nepotpuna konkurencija je znatno ostupanje od savrene konkurencije i dolazi sa pojavom
nesavrenog konkurenta ija trina mo rezultira cijenama veim od onih koje bi se formirale u
uslovima savrene konkurencije. To je zapravo slika prave privredne stvarnosti u kojoj je veina
preduzea nesavreni konkurenti.
Vrste nepotpune konkurencije su:
Monopol - trino stanje u kome jedan prodavac ima potpunu kontrolu nad tritem.
Oligopol - nekoliko preduzea na strani ponude koja pravedno utiu na kretanje cijena. Duopoli
na strani ponude u stanju potpune konkurencije mogu biti najmanje dva preduzea.
Monopolistika konkurencija - tu sudjeluje veliki broj preduzea, a ulazak novih konkurenata
je lak,
tj.nema ekonomskih ni pravnih prepreka.
67. Monopol (135, 136)
Monopol je trino stanje u kome jedan prodavac ima potpunu kontrolu nad tritem.
Monopolist je jedini proizvoa u svom sektoru i nijedan drugi sector ne proizvodi ak ni
adekvatni supstitut.
68. Monopson (137)
Monopolsko stanje moe postojati i na strani tranje. Postojanje samo jednog kupca naziva se
monopson. Monopson se javlja kod prometa nekih sirovina (npr. otkupnina stanica ljekovitih
bilja), u vrijeme ratova i veih ekonomskih poremeaja. Svojom trinom snagom, monopoli su
u stanju da u potpunosti odreuju cijene na triu i tako formirana cijena je monopolska cijena
koja po pravilu premauje normalne cijene.
69. Eksternalije (141, 142, 143)
Eksternalije se odvijaju izvan trita. Eksternalije su one ekonomske ativnosti jednog pojedinca
ili preduzea koje imaju uticaj na drugog pojedinca ili preduzee, a da za to ne snose trokove ili
nisu plaeni. Eksternalije se pojavljuju kao:
1. negativne, pa se zovu eksterne disekonomije (negativan uticaj na druge tj. poveavanje
njegovih trokova) i najee se veu za zagaivanje okolia.
2. pozitivne, i tada se nazivaju eksternim ekonomijama (koriste drugima bez naknade) i
najee se povezuju sa znanjem i inovacijama.
Ekonomski subjekti nisu u stanju da eksterne efekte unesu u trine cijene robe, a to moe
uiniti samo drava propisivanjem:
a) korektivnog poreza, kojim se otvara mogunost naknade tete licima koja su oteena
dejstvom negativnih eksternih efekata,
b) zabranom ili ogranienjem djelatnosti koje proizvode negativne eksterne efekte (npr. u

sluaju zagaenja okoline).


70. Javna dobra (143, 144, 152)
Javna dobra (parkovi, javna kola ili bolnica, gradsko osvjetljenje, putevi I sl.) su dobra ili usluge
koje trite ne moe ili nee obezbijediti, a koriste svim graanima. Dostupna su cijeloj zajednici
bez obzira ele li pojedinci to dobro ili uslugu koristiti ili ne, te ih koriste besplatno.
Javna dobra se od trinih dobara razliku po 3 temeljna obiljeja:
1. Istovrenema i besplatna raspoloivost za vie korisnika
2. Nemogunost iskljuenja pojedinca iz upotrebe javnog dobra, i
3. Jednakost potronje za sve korisnike.
71. Naini gospodarenja

72. Ekonomska uloga drave(148,149...)


Ekonomske funkcije (uloge) drzave:
1. unapredjenje ekonomske efikasnosti
2. ostvarivanje manja nejednake raspodjele dohodaka
3. stabiliziranje ekonomije pomocu makroekonomske polotitke
4. medjunarodno predstavljanje zemlje
73. Novac(161-169)
Novac je sredstvo koju javnost prihvata kao sredstvo plaanja, medijum za razmjenu i mjerilo
vrijednosti svih drugih roba i usluga. Prihvaenost optim sredstvom razmjene uslovljena je
sljedeim osobinama:
1. Prenosivost - novac mora biti pogodan za noenje i prenos radi transakcija na razliitim
lokacijama,
2. Trajnost - novac mora posjedovati fiziku trajnost,
3. Djeljivost - mora postojati mogunost djeljivosti novca na jednake dijelove
4. Standarizovanost - novanice se ne smiju razlikovati po obliku ili kvalitetu,
5. Prepoznatljivost - novac mora biti poznat i prepoznatljiv, ime se olakava njegova primjena i
zatita od falsifikata.
Elektronski (digitalni) novac definiemo kao novac koji se kree kroz elektronske medije, tj. van
uobiajenih kanala plaanja koje tradicionalno podravaju banke.
Robni novac funkcionie kao punovrijedni, a fiducijarni novac funckionira po osnovu vjerovanja
javnosti da e ga moi zamijeniti za bilo koju drugu robu.
Papirni novac nema unutrasnju vrijednost. Njegova stvarna vrijednost jednaka je stampanju i
vrijednosti papira od kojeg je novcanica izradena. Danasnji sistem placanja novcem dijelimo na

gotovinski (papirni novac i metalni sitni novac) i bezgotovinski (cekovi).


U sistemu vezane vrijednosti kolicina emisije novca odgovara odgovarajucoj kolicini zlata, kao
vrijednog i oskudnog dobr. Novac ima pokrice u zlatu, tako sto drzava propisuje kurs u odnosu
na
zlato, odnosno kolicinu zlata koja predstavlja novcana jedinica. Proizvodnja roba raste brze od
proizvodnje zlata jer su rudnici zlata ograniceni. Nedovoljna kolicina zlata vodi padu cijena roba
i
usluga. Ovakvi uslovi vode privredu u recesiju i krizu, jer pad cijena produkuje gubitke i
destimulise
investicionu aktivnost.
Depresijaciju novca imamo ako novac gubi vrijednost (za istu nominalnu vrijednost kupujemo
manje
roba i usluga), sto je znatno cesca pojava.
74. Inflacija(167, 168)
Inflacija se obicno shvata kao opsti rast cijena, ili rast opsteg nivoa cijena. Ekonomski ona
predstavlja
"naduvavanje" cijena i novcanih dohodaka, troskova proizvodnje i drugih novcanih iznosa,
tj.poremecaj u robno-novcanim odnosima kada kolicina novca u opticaju znatno prekoraci
velicinu
robnih fondova, sto dovodi do porasta cijena i pada vrijednosti novca (smanjenja njegove
kupovne
moci). Inflacija se moze posmatrati i kao oblik depresijacije novca.
Vrste inflacija:
a)prema osnovnom mehanizmu nastajanja inflacija moze biti apsolutna i relativna
b)prema intenzitetu inflacija moze biti puzujuca i galopirajuca,
c)prema duzini trajanja inflacija moze biti sekularna, jednokratna, hronicna
d)prema dejstvu inflacija moze biti aktivna i neaktivna odnosno slobodna i
prigusena(kontrolisana).
Deflacija je suprotna pojava od inflacije, u kojoj dolazi do smanjivanja kolicine novca u opticaju,
pracenog opstim padom cijena i povecavanjem kupovne snage novca.
Pod stagflacijom se podrazumijeva istovremeno pojavljivanje visoke inflacije i visoke stope
nezaposlenosti.
75. Drutveno bogatstvo (170, 171)
Drutveno bogatstvo jedne zemlje ine ukupna materijalna dobra koja obuhvataju:
1. Prirodno bogatstvo (prirodni izvori) u koje ubrajamo:
- prirodne uslove (uslovi za odvijanje ivota i proizvodnje - tlo, voda, klima),
- raspoloive prirodne izvore: poljoprivredno zemljite, ume, rudno i mineralno bogatstvo, koje
ovjek koristi u proizvodnji.
2. Proizvodna dobra (proizvedeno drutveno bogatstvo) su izraz kumuliranih investicija u
duem vremenskom intervalu, u ijem su uetvovale generacije narataja.
Fiksne ili osnovne fondove ine: graevina, oprema, osnovno stado, patenti, licence i sl.
U obrtne fondove ili zalihe ubrajamo: obrtna sredstva sa preduzeima, stoni fond, drvnu masu
u umi.
Kod tekoe vrijednosnog iskazivanja drutvenog bogatstva, izraunavanja se vre
procjenjivanjem pomou statistike i bilansiranjem imovine preduzea i domainstava.

76. GNP- bruto nacionalni dohodak (76 i 77, od 171 - 177)


Bruto nacionalni proizvod (GNP) izraava ukupnu vrijednost finalnih proizvoda i usluga
proizvedena tokom godinu dana.
77. NNP- neto nacionalni dohodak (isto ko i 77)
Neto nacionalni proizvod (NNP) dobivamo umanjenjem GNP za iznos amortizacije.
78. Gospodarski razvoj(179, 180, mozda i 178 ako bude trazio rasta kao dio razvoja)
Ekonomski rast je najvanija komponenta ekonomskog razvoja (nema ekonomskog razvoja bez
ekonomskog rasta). Ekonomski razvoj je iri i kompleksniji ekonomski i drutveni proces od
ekonomskog rasta. U posljednje vrijeme se naglaava da ekonomski razvoj treba da bude i
odriv. Odrivi razvoj je onaj razvoj u kome svaka generacija sljedeoj predaje stok nego
resursa (tj. prirodni resursi, okoli, znanje, tehnologije, fiziki i ljudski kapital) koji u per capita
terminima nije manji od onoga koji je naslijedila.
79. Globalizacija (180, 181)
Ekonomska globalizacija je proces pretvaranja zasebnih nacionalnih privreda u integriranu
svjetsku
privredu, a ispoljava se kao proces rasta medjunarodnih tokova roba, usluga kapitala, ljudi i
tehnologije.
80. Digitalna ekonomija(sinonim za nova ekon, 181, 182, 183)
Tehnoloka revolucija u informatikim I komunikacijskim tehnologijama uinila je radikalne
promjene u pojmu, ulozi i znaaju faktora vrijeme i prostor u ekonomskom ivotu, u
funkcioniranju nacionalnog i globalnog trita i u nacionalnoj i globalnoj strukturi privrede. Iz
ovakvih procesa proizaao je pojam digitalna (nova) ekonomija pod kojom se
podrazumijevaju 4 razliite stvari:
1. dio privrede koji proizvodi ureaje za informacije i komunikacije u koje su ugraene najnovije
tehnologije,
2. privede koje proizvode ili koje koriste nove informacione i komunikacione tehnologije,
3. ekonomije u kojima se razvijaju i koriste inormatike i komunikacione tehnologije,
4. itava svjetska privreda.
Digitalna ekonomija se esto oznaava i kao nova ekonomija, informatika
tehnologija, elektronska ekonomija, ekonomija znanja, postindustrijska
ekonomija, ekonomija nove paradigme.
Literatura:
1. Dr. Halid Konjhodi, Dr. Kadrija Hodi - Uvod u ekonomiji (izdanje 2011),
2. Dr. Ivan Bili - Politika ekonomija (izdanje 1996)