You are on page 1of 27

I.

Dnya Savann sebepleri(1914-1918)


Savan Genel Nedenleri
1-Fransz htilali sonucunda ortaya kan dncelerin hzla yaylmas
2-Sanayi nklab sonucunda gelien sanayi, beraberinde hammadde ve Pazar ihtiyacn da ortaya karmt.
Hammadde ve Pazar ihtiyac ise smrgeci devletleri kar karya getirdi. (savan ana sebebi)
3-Almanya ve talyann siyasi birliklerini kurmalar sonucunda Avrupann siyasi dengesinin bozulmas
4-Bloklar aras silahlanma yarnn hzlanmas
Savan zel Nedenleri
1-Almanya ile ngiltere arasnda ortaya kan siyasi ve ekonomik rekabet
2-Fransann Sedan Sava sonucunda Almanyaya kaptrd Alses Loren blgesini geri almak istemesi
3-Boazlar ele geirip scak denizlere inmek isteyen Rusyann Almanya ve AvusturyaMacaristan etkisiz
hale getirme dncesi.
4-Ruslarn Slavlar birletirme (Panslavizm) politikasnn Avusturya-Macaristan etkilemesi (Slav-Germen
atmas)
5-Rusyann Balkanlara ynelik politikasnn Balkanlar zerinden Orta Douya almak isteyen Almanyay
tedirgin etmesi.
6-Siyasi birliini ge tamamlayan talyann yeni smrgeler ele geirmek ve Akdenizde etkili olmak
istemesi.
7-Dini ve kltrel yaylma yar
8-Hanedanlar aras mcadeleler
9-Avusturya-Macaristan Veliahtnn Bosna-Hersek ziyareti srasnda ldrlmesi savan balamas iin bir
kvlcm olmutur.(savan balamasn salayan olay)
PARS BARI KONFERANSI (18 Ocak 1919)
Resmi toplanma nedeni: 1. dnya sava sonras galip devletler bar antlamalarnn taslaklarn hazrlamak
ve aralarndaki problemleri zmek iin bu konferans dzenlediler. Konferansa sadece ttifak devletleriyle
savam 32 devlet katld.
Asl toplanma nedeni: Osmanly paylamakt.
Yunanllar da Osmanly paylama planlarna dahil ettiler.
Daha nce vaat edilmesine ramen Bat Anadolunun talyaya verilmeme nedeni: ngiltere boazlar
blgesinde gl talya yerine ensesine vurabilecei Yunan istiyor. nk smrge yolu...(tilaf devletleri
arasnda ilk anlamazlk)
talya Anadolu da kendine yer verilmesine ramen talya Anadoluda igal yapmamtr. Hatta Osmanl ya
silah ve asker yardm yapmtr.(Paris konferansnda ng.ye kzd iin)
-Paris konferansnda alnan kararlar:
1- Bu devletlerin oluturduu Milletler Cemiyeti kuruldu.
2- Galip devletler Wilson ilkelerine uymayarak ar artlar olan antlamalar hazrladlar. ABD de Avrupa
ile ilikileri en alt dzeye indirdi.
3- Ermeniler ilk defa bu konferansta Dou Anadoluda Bir Ermenistan Devleti kurulmas fikrini dile getirdi.
Avrupa destekledi.
4-Sava srasndaki gizli antlamalarn uygulanmas karara baland.
5- ngiltere ve Fransa Wilson ilkelerine ters dmemek iin sava tazminat yerine sava onarm
smrgecilik yerine manda-himaye sistemi getirerek uygulanmasn saladlar.
6- Bu konferansta Almanya, Avusturya ve Bulgaristann antlama tasla hazrlanrken Osmanlnn ki
sonraya braklmtr. nk Rusyaya verilen blgelerin Rusyann savatan ekilmesiyle yeniden
paylalmas gerekiyordu.
7- ABD Avrupadaki bu olaylara aktif olarak katlmama politikas izledi. Monroe Doktrini denilen bu
politika sayesinde ngiltere ve Fransa 2. Dnya Savana kadar rahat hareket etmilerdir.

8-ngiltere ve Fransann talyaya vermeyi kararlatrdklar zmiri Boazlara yakn olmasndan dolay
ngiliz karlarn tehdit edecek bir g olmasndan ekinmeleriydi. Bu nedenle tilaf devletleri ile talya
arasnda ilk gr ayrlklar ortaya kmtr.
9-Konferans sonunda, itilaf devletleri smrgecilik anlay yerine Manda ve himaye sistemini ortaya
atmlardr.
10-En fazla tartlan mesele Osmanl ile imzalanacak olan antlama olmasna ramen; aralarnda kar
atmasna den galipler Osmanl ile imzalanacak olan antlamay karara balayamamlardr.
1. DNYA SAVAINI BTREN ANTLAMALAR
VERSALLES (Versay) ANTLAMASI (28 Haziran 1919)
tilaf devletleri ile Almanya arasnda imzaland.
1- Alsas-Loren Fransaya verilecek
2- Belika yeniden bamsz olacak
3- ekoslovakya, Polonya, Lituanya ve Danimarkaya toprak verilecek
4- Avusturya ile ittifak yapamayacak
5- Smrgeleri itilaf devletleri arasnda paylalacak
6- Almanya sava tazminat deyecek
7- Asker says snrlandrlacak ve silah retimi durdurulacak
SANT GERMAN (Sen Germen) ANTLAMASI ( 10 Eyll 1919)
tilaf devletleri ile Avusturya arasnda imzaland.
1- Avusturya ile Macaristan ayr iki devlet olacak
2- Macaristan, ekoslovakya ve Yugoslavyann bamszln tanyacak
3- Zorunlu askerlik kaldrlacak ve asker says snrlandrlacak
4- Avusturya sava tazminat deyecek
5- Almanya ile ittifak yapmayacak
NEULLY ( Nyyi) ANTLAMASI (27 Kasm 1919)
tilaf devletleri ile Bulgaristan arasnda imzaland.
1- Romanya, Yugoslavya ve Yunanistana toprak verecek
2- Zorunlu askerlik kaldrlacak ve asker says snrlandrlacak
3- Donanma ve hava kuvvetleri bulundurmayacak
4- Bulgaristan sava tazminat deyecek
TRANON (Triyanon) Antlamas (4 Haziran 1920)
tilaf devletleri ile Macaristan arasnda imzaland.
1- Romanya, Yugoslavya ve Yunanistana toprak verecek
2- Zorunlu askerlik kaldrlacak ve asker says snrlandrlacak
3- Donanma ve hava kuvvetleri bulundurmayacak
4- Macaristan sava tazminat deyecek
BARI ANTLAMALARININ GENEL ZELLKLER
1- Versay Antlamas ile Almanyann bir daha Avrupadaki dengeleri sarsmamas amalanm fakat bu ar
artlar 2. Dnya Savana neden olmutur.
2- Bulgaristann Egedeki son topra Yunanistana vererek Bulgaristann Ege balants kesildi ve
Osmanl ile Yunanistan komu oldu.
3- Antlamalarda Wilson ilkeleri dikkate alnmam karlar dikkate alnmtr.
4-Snrlarn izilmesinde Milliyet prensibi dikkate alnmad iin aznlk sorunlar artmtr.
5- Avrupada birok yeni devlet kuruldu ve Avrupann siyasi yaps deiti.
6- Yeni rejimler ortaya kt.

Brest Litovsk Antlamas(3 Aralk 1918)


Rusya Kafkas cephesini terk ederek Kars, Ardahan ve Batumu Osmanlya geri verdi.
1c-nemi:
1-Kafkas, Galiya, Makedonya ve Romanya cephesi kapand
2-Berlin Antlamas ile kaybedilen Elviye-i Selase Rusyadan geri alnd
3-Osmanl asker ynden rahatlad
4-tilaf blou sarsld.
Aklamalar:
1-Brest-Litowsk Antlamasn tilaf Devletleri onaylamad.
2-Ruslar Kafkaslardan ekilince; Gmr civarnda, ngilizlerin desteiyle Ermeni Devleti kuruldu.
3-Trkler antlamadan sonra geici olarak Hazara kadar ilerlemitir.
4-Ruslar Elviye-i Selasede plebisit yaplmasn istemitir.
Birinci Dnya Savandan sonra 1918de, ttifak Devletleri ile Ukrayna Cumhuriyeti ve Sovyet Rusya
arasnda Brest-Litovskta imzalanan antlama. Bar grmeleri, Sovyet hkmetinin istei zerine balad.
Grmelerden uzun sre bir sonu alnmad. Grmeler kesilince Almanlar saldrya getiler. Bunun
zerine Ruslar grmelere yeniden balamak zorunda kaldlar.
Bu antlamalara gre Sovyet hkmeti 3 Mart 1918de Ukrayna, Polonya ve Baltk topraklaryla
Finlndiyadan kmay kabul ediyor ve 1878 ylnda ele geirdii Kars, Ardahan ve Batumu Osmanl
mparatorluuna geri veriyordu. Antlama, 15 Mart 1918de Sovyet Kongresi tarafndan onayland.
Ukrayna ve Rusya ile ilgili antlamalarn her ikisi de Almanyann tilf Devletleri ile imzalamak zorunda
kald 11 Kasm 1918 tarihli atekes antlamasyla yrrlkten kalkt.
ANTLAMALARIN KORUNMASI DNEM
Avrupada I,Dnya Savandan sonra ttifak Devletlerine imzalatlan antlamalar kalc ve gerek bir
bar salamad.hatta ttifak devletlerine zorla dikte ettirilen bu antlamalar Avrupada siyasal karmaann
artmasna yol at.
Ar koullu antlamalara maruz kalan ittifak devletleri bu antlamalarn koularnn deimesinin gerekli
olduu inancndaydlar.rnein Almanya sava sonrasnda Versay antlamasndan kurtulmak iin byk
aba sarf etmitir.Aslnda Sava sonras Avrupada ttifak devletleri dnda kalan devletlerin de sorunlar
artt.Yeni Siyasi ,asker, ve ekonomik gelimeler devletlerin politikalarn yeniden gzden geirmelerine yol
at.Sava sonrasnda galip devletlerden FRANSA:savata elde ettii karlar
korumak.NGLTERE:ekonomik kayplarn gidermek,TALYA:amacna ulaamadndan yeni karlar elde
etmek amacndayd.ABD ve SSCB ise Avrupa siyasetinden byk lde uzaklamlard.Bylesi bir
atmosferde byk devletler dnya barnn srekliliini salamak iin almalar hzlandrdlar.Bu
almalar sonucunda u gelimeler yaand:
1-Milletler Cemiyeti(Cemiyet-i Akvam):uluslar aras bar salamak ve gvenlii korumak amacyla tilaf
Devletleri Milletler Cemiyetinin kurulmasn kararlatrdlar.(28 Nisan 1919)10 Haziran 1919da Londarda
almalar balayan Milletler Cemiyeti 10 Ocak 1920 de resmen kuruldu.Bu cemiyetin merkezi Cenevre
olarak belirlendi.Asl amac ulusalararas bar korumak olan kurulu yazk ki byk devletlerin karlarn
korumak pahasna ilkelerinde dn verdi.Snr gibi,aznlk gibi konularda ezilen uluslardan yana tavr
taknacana ,byk devletlerin organ gibi faaliyet gsterdi.Bu durum uluslar aras bir cemiyetin
gvenirliini yitirmesine sebep olmutur.
2-Locarno Antlamas:Alsas-Loren blgesi yznden xx.yy.da savaan Fransa 1925 ylna gelindiinde
Almanyaya olan gvensizliini gereke gstererek yeni bir dzenlemeye ihtiya olduunu bildirdi.Milletler
cemiyeti daimi yesi olan Fransann bu ars zerine Fransa ile ou snr komusu olan
Almanya,Belika,Yugoslavya,Polonya ve ngiltere arasnda bir antlama imzaland.(1 Aralk 1925)Bu
antlama ile lkeler arasndaki sorunlar bar yoluyla zmlenmesi ,antlamazlklarda milletler
Cemiyetinin hakem olmas karalatrld.
3-Kellogg Pakt: Kellogg Pakt barn srekliliini salamak ,devletleraras ilikilerde zor kullanmay
,askeri mcadeleyi nlemek amacyla 27 Austos 1925de imzaland.ABD, ngiltere,Almanya ,Japonya
3

,ekoslavakya ve Belika gibi devletler Pariste bir araya gelerek bu paktn olumasn salamlardr.
ETKNLKLER
1-Sava ncesi Ve Sonras Durumu Gsteren Haritalar:

2-Abdnin Monroe Doktrini:

Monroe doktrini, Amerikan Cumhurbakan Monroe'nin, 2 Aralk 1823'de "Monroe Doktrini" olarak bilinen
prensiplerini kongreye sunduu doktrin. ngrd hususlar yle idi:
a. Elde ettikleri ve srdrdkleri zgr ve bamsz durumlar ile Amerika Kt'alar bundan byle Avrupa
devletlerinden herhangi birinin koloniletirme isteklerine konu olamaz.
b. Kutsal ttifak Devletleri'nin siyasal sistemi Amerika'nnkinden tamamen farkldr. Kendi sistemlerini bu
yarm krenin herhangi bir yerinde yaymak iin yapacaklar herhangi bir giriimi bar ve gvenliimiz iin
tehlikeli grrz.
c. Avrupa lkelerinin herhangi birinin mevcut kolonilerine, ya da ona tabi olan blgelere hi mdahale
etmedik ve etmeyeceiz.
d. Avrupa devletlerinin kendilerini ilgilendiren sorunlar yznden yaptklar savalarda hibir zaman taraf
tutmadk ve byle bir davran siyasetimize de uymaz. "
Monroe Doktrini Amerikan siyasetinin adeta deimeyen Anayasas olmu ve bu nedenledir ki Birinci
Dnya Sava'na dahi Almanya tarafndan gvenliinin yakn bir ekilde tehlikede olduunu grd iin
girmitir. Ancak, Amerika, bu savaa bir ortak olarak deil, taraf olarak katlm ve savatan ekilme hakkn
daima muhafaza etmitir.
Keza, Monroe Doktrini dnya politikasnda Birleik Devletler'in siyasetini akla kavutururken bu
ilkelerden sapma temayl gsteren liderlerine msamaha gstermemitir.
Monreo Doktrini'nde olduu gibi, Versay'dan sonra da Amerika, Milletler Cemiyeti ve Avrupa ile ilgisini
tamamen kesmemekle birlikte, Latin Amerika ve Uzak Dou ile daha fazla ilgilendi. Bu dnemde
Avrupa'nn Uzak Dou ile ilgisi azalrken Japonya yeni bir g olarak blgede etkin rol almaya balad.
Dolaysyla Japonya Amerika iin bir rakip lke ve endie konusu oldu. 1922 Washington Konferans ile
Japon deniz gcnn snrlanmasnda, bu durum nemli bir faktr oluturdu. Bununla birlikte, Uzak
Dou'da Japonya ile Birleik Amerika arasnda srtme ve atmalar 1931 ylndan itibaren yeni bir boyut
kazand.
SOVYETLER BRLNNKURULUU VE GLENMES
1917den 1991e kadar SSCB eitli dnemlerden gemitir:
-Devrimin hemen ardndan Sava Komnizmi olark adlandrlan dnem(1917-1921). Sovyetlerin dman
olan devletlerin rejimi ykmak iin kkrt i gler ve onun yaratt cephe gereksinimleri, yalnz byk
sanayinin deil, orta ve kk sanayide ulusallatrlr.
-Bunu, Yeni ktisat Siyaseti(NEP) dnemi izler(1922-1928). te ve dta ortaya kan glklere karn ,
sosyalist kesim yararna ileyen bir karama ekonomi dnemidir bu.
-Nazi Almanyasnn yenilgisiyle sonulanan sava ise, Sovyetler Birlii ile Batl balaklar arasndaki
temel aantlamazlklarn somut sorunlar halinde ortaya kmas ve bunun sonucu olarak beliren Souk Sava
dnemi izler.
-Stalinin 1953de lm, 1956da toplanan 20. Kongre ile yeni bir dnem balar.
-Kruefin i bandan uzaklatrld 1964ten 1983e kadar uzanan ve Kosigin-Brejnev ortak
ynetiminin, onlar sonra Andropov ve ernenko dnemleri izler.
-Son dnem, Gorbaovun reformlaryla Sovyetlerin kne zemin hazrlayan dnem olur.
Sovyetler Birliindeki iki temel unsuru vard -Sovyetler Birlii ok uluslu federal bir devlettir. -Sovyetler
Birlii, bir sosyalist demokrasidir.
Rus arl, snrlar ierisinde birbirinden rk, dil, din bakmndan farkl topluluklar barndrrd. Bunlarn
arasnda Ruslar dierlerini ynetir konumdayd. Bttn bu halklar merkezi otoriteye bal klabilmrk iin
ruslatrma politikas izlenirdi. Dverimden sonra dier uluslar Ruslarla eit konuma geldi. Bamszlklar
kabul edilen uluslar federalizm ilkeleri iinde biraraya getrildi. Sovyetler Birlii, 15 birlik cumhuriyetin
meydan gelmekteydi. Ayrca bunlarn iinde zerk cumhuriyet, eyalet ve blgeler vard. Cumhuriyetlerden
her biri, federal devletin yetkisne girmeyen konularda bamszd. Feberal devletin yetkileri arasnda:
-Sovyetler Birliinin uluslaras ilikileri ile savunulmas; -Sovyetler Birliinin i rgtlenii; -Ekonominin
genel ynetimi; -Hukuksal rgtlenme ile kltrel rgtlenmenin genel ynetimi;
5

Devlet iktidarnn temel kurumu, iki meclisli Yce Sovyetti. Bu meclislerden biri (Birlik Sovyeti)Sovyetler
Birliindeki halklarn btn temsil eder, tekisi (Ulusal Topluluklar Sovyeti) ise federe cumhuriyetleri ve
zerk blgeleri. Yce Sovyet bir yasama organdr. Yrtme organn oluturan Bakanlar Kurulunu seen de
bu Yce Sovyettir. Sovyetler Birliinde, Bat demokrasilerinde eitli biimlerde uygulanan gler ayrl
ya da grev blnmlerine benzeyen bir durum yoktu. Gler birlii ve dikey bir yetki paylam vard. Btn
yetki Yce Sovyetin elindeydi. Prezidyum, ondan ald yetkileri onun adna kullanyordu. Bakanlar Kurulu
da alna kararlar uyguluyordu.
Bat demokrasilerinden farkl olarak, sovyet demokrasisi tek partiliydi. Bu parti, Sovyetler Birlii Komnist
Partisi adn tard. Komnist Partinin kendi kongrelerindeki kararlar, Sovyetler Birliinin siyasal
yaamnda bir aama nitelii tard. Devlet mekanizmasnn gerek dinamosu bu partiydi.
Sovyetlerde zgrlklerin anlam Batdakinden farklyd. Marksist anlaya uygun olarak, zgrlkler,
soyut ve mutlak veriler olarak deil, toplum yapsnda belli bir srece gre yaplcak deiikliklerle
gereklecek eyler olarak kabul edilirdi.
Sosyalist ilkelere dayanan retim biimi ve ilikileririnden dolay Sovyetler Birlii'nde toplum, btn
kurumlaryla Bat'dakinden farkl bir toplum yaps olarak ortaya kmt.
Sovyetler Birlii'nde, devrimden nceki eski snf ve zmreler kalmamt; "Soylular" snf btnyle
ortadan kalkmt; "Ruhban" ise, sosyal planda sadece bir meslekti; "Burzuvazi" btn biimleriyle tasviye
edilmiti. Sovyetler Birlii'nde bir iinin, bir mhendisin, bir opera sanatsnn topluma verdiklerinin
birbirinden farkl eyler olduu kabul edilir ve buna gre emekleri karlanrd. Bu farkllklar bir takm
snrlamalara balyd:
* Speklasyon yoluyla kazan elde etmek olas deildi. nk, Sovyetler Birlii'nde borsa veya tahvil
piyasas yoktu.
* Zorunlu gereksinim maddelerinin fiyatlar dk, onun dnda kalanlarn fiyatlar ise yksek tutulmutu.
Bylece herkes, ksa dnemde zorunlu gereksinimleri karlandna ve onun dnda kalanlarn satn
alnmas da byk tasarruflar gerektirdiine gre, para biriktirmek byk bir nem tamamaktayd.
* Bireyin sosyal planda ykselme olanaklar -hekese ak eitim rgt ile- geni llere vardrlmt. Bir
ii ya da kyl ocuu kapitalist lkedekilerden daha kolaylkla istedii meslee sahip olabilirdi.
arlk Rusyasnda ocuklarn ve yetikinlerin hemen hemen bete drd okuma olanaklarndan yoksundu.
Rusyada yaplan 1897 genel nfus saymna gre, dokuz yanda ve daha yukar yata olup okuma yazmas
olmayanlarn oran, nfusun %76sn buluyordu. Kadnlarda %88e ykseliyordu bu oran Ekim
Devriminden sonra, eitim sorununa, rejimin gelimesi ve salamlamasnda dorudan katks olan bir
sorun olarak bakld. Sovyetler Birliinin son dnemlerinde okuma yazma bilen insan says %100
yaklamt. Eitim tamamyla lailti. Okullarda dinsel eitim yasaklanmt. 14 yana dek kiinin btn
eitim masraflarn devlet karlard. Yksek retimde, geni bir burs sistemi uygulanrd. niversite
grencilerinin drtte civar devletten burs alrd. niversite rencilerinin yarya ii ve kyl
ocuklaryd.
1917 Ekim Devriminden hemen sonra, aile kurumu paralanr duruma geldi: Bir yandan, btn basknlarn
ortdan kaldrlmas ve zgr ak savunan baz anaristler, te yandan toplumun iinde bulunduu iktisadi ve
sosyal koullar, aileyi bir sre sarst ve hplad. Evlenme ve boanma ileri yalnlatrld. ocuk aldrmak
srbeste brakld. Zamanla, koullar iyiletike, ailenin glendirilmesine nem verildi: 1936da ocuk
drmek yasakland ve ayn zamanda gebe kadnlara devletin ilgisi ve yardm artmaya balad. 1944
ylnda aile ile ilgili olarak karlan bir kanunla, evlenme kurumuna verilen deer artt. Bunun dnda
evlilik d olan ocuk ve anas maddi ve manevi olarak korundu ve yardm grd. Kadn, btn retim
faaliyetlerine katlmaktadr: Kdnlar, kolhozlarda, tarmsal yaamda ok etkin rol oynarlard, maden ve
sanayide alanlarn %30da kadnd. Sovyetler Birliinde yksek bir nfus art vard. Bata, bu
doumlarn fazla olmsndan ileri geliyordu. ocuk, devletin cretsiz doumevlerinde doard. ocuun
bakmna, ok sayda kre ve ocuk bahesiyle devlet destek olurdu. Kre ve ocuk baheleri kentlerden
6

kylere ve kolhozlara kadar yaylmt.


1919 Ocanda, Sovyet rejimi devletle kiliseyi birbirinden ayrd. Ne var ki, uygulamada, arlk rejimini
tutan bir ksm ruhban, sert yaptrmlarla karlarken. Militan Tanrtanmazlar Derneinin nclnde
youn bir din aleyhtar propaganda yrtt. Olaylar, 1924da yatt, 1929 ylnda, bir dine inananlarn
taplant ve dernek kurmalar kabul edildi. 1943da Ortdoks Kilisesinin kendisine patrik semesi ve ruhani
mecli kurmasna msaade edildi. Sovyetler Birliinde, kilise ve devlet arasndaki ilikiler zel bir kurum
tarafndan dzenlenirdi.
Merkezi sosyalist plana dayal bir ekonomiye sahip olan SSCB'nin ekononik temelini retim aralarnn
sosyalist mlkiyeti oluturur. Dnyann ABD'den sonra ikinci byk ekonomik gcne sahip SSCB'de
isizlik ve enflasyon yoktur.
SOVYET KALKINMA POLTKALARININ ZLER
Bolevik ihtillinden(8) sonraki ilk yllarda Sovyetler Birlii yneticileri genel kalknma hedefleriyle, Orta
Asya'daki zel amalarn belirlediler. Bunlara ulamak iin, sistemli bir ekilde, acmaszca sert tedbirler
uyguladlar. Bu hedef ve statejiler, Sovyetler'in ve uydularnn dndaki toplumlarda uygulanan
modernleme ve kalknma politikalarndan ok farklyd. Sovyetlerin Orta Asya'da uygulad politikalarn
en ok tenkit edilen taraflar unlardr:
1- Ruslarn asker ve politik kontrol elinde tutmas
2- Rusya'ya uzun dnemli iktisd ve teknolojik bamlln salanmas.
3- Geleneksel mslman Orta Asya toplum ve kltrlerinin sistemli olarak kaldrlmas.
4- Eskisinin yerini alacak yeni alterneatif bir Sovyet-Rus kltr ve toplumun yaratlmas.
POLTK KONTROL: MERKEZLEM DEVLET GC
Bolevik ihtillinin temel amac, siys otoriteyi elde tutmak ve Komnist Parti'nin tam anlamyla
hkimiyeti salamakt. "Proletarya diktatrl", sistemin kurulmas, retim faktrlerinin kontrol ve
ynetimi yoluyla dier ihtill amalarnn gereklemesi iin kullanlan bir arat. htillin
gereklemesinde, ii snf sosyal kurumlar organize ederek nemli roller stlendi. Bu kurumlar,
"Sovyetler", ticr birlikler, fabrika komiteleri, gazeteler ve milislerdi. Bunlar,sosyalizm iin iktisad,
kltrel ve siys evre oluturarak, snf dmanlarn ayrarak, sosyal devlet diktatrl iinde toplumla
devletin amalarn btnletirmeye altlar(9) Thomas Remigtonun da belirttii(10) gibi, bylece "ikili
bir toplum" yaratld:
"Toplumun bir kesimi, resm doktirin, brokratik dayanma ve devlet otoritesi ile evrili bir kale iindeydi.
Kalan ksm ise, ferdlemi kazan ve zararlara dayal kk lekli, organize olmam kk dnyalarnn
srl gizliliklerinde yayordu. Sovyetler, ilk ryalarn gerekletirmek iin, daha fazla otorite kullanarak,
halk zerindeki kontrolleri arttrdka, devlet kontrolndeki blgeler ile zel blgeler arasndaki blnmeler
daha da oald.
Smrgeci Rus arlk Devletinde olduu gibi, Bolevik ihtill hkmeti de Trkistanda hkimiyet kurmak
istedi.(11) Trkistanda, komnist sistemin Ruslar tarafndan ynetilmesi iin, ehirlere ve krsal kesimlere
Ruslar yerletirilerek Sovyet otoritesi saland. Boleviklere kar bir direnme hareketi olan "Basmaclar
Hareketi", iyi organize olmamakla birlikte, halk tarafndan geni bir ekilde desteklenmtir. Ancak, Ruslar
1924'de mslmanlarn yiyeceklerine el koyarak onlar a brakarak ve asker g kullanarak bunu
bastrdlar. 1925 ylndan itibaren, Orta Asya'llar siys bamszlklarn tamamen kaybettiler ve
Ruslatrlm mslmanlar(12) tarafndan idre edilmeye baladlar.
Potansiyel ve gerek liderler tasfiye edilerek ve derhal ldrlerek "temizleme hareketleri" sistemli bir
ekilde yrtlyordu. Bu sebeple, kar direnme hareketlerinin ortaya kmas engelleniyordu. Sovyetler,
devleti ezici gcn Orta Asyada planl bir tarzda yayyorlard.
KTSD BAIMLILIK
Sovyet politikalarnn ikinci en nemli amac, Orta Asyann iktisd kaynaklarna el koymak ve uzun
dnemli olarak iktisd ve teknolojik bamll yaratmakt. Rusya asndan, da Asyann tad nemi
konu alan
pek ok alma bulunmaktadr.(13) Sovyetlerin Orta Asya ile ilgili grleri,
7

Lenin ordudaki yolda Ziovniev tarafndan Ekim 1920 de en ak bir ekilde ifde edildi: "Biz Azerbaycan
petrol ve Trkistann pamuu olmadan yapamayz. Bizim iin gerekli olan bu rnleri eski arlk Rusya
smrgecileri gibi deil, medeniyet me'alesini tayana aabeyleri olarak alrz."(14)
Sovyetler Birlii, pamuk ihtiyalarn karlamak iin Orta Asya'da sper ihtisaslama denilen bir
uygulamay balatti. Pamuk retimi oaltmak iin alt yap yntemleri artrld. Bylece Sovyetler
Birlii'nin toplam retimi iinde ham pamuk ve pamuk ipliinin % 95ini bitkisel yalarn % 15' ini, pamuk
retme tehiztnn ve makinalarnn % 100' n pamuk rrlarnn % 90'dan fazlasn ve sulama iin
gerekli tehiztn ve dokuma tehiztnn byk bir ksmn Orta Asya Cumhuriyetleri retti (15) Orta Asya,
petrol ve hidroelektrik enerjide Sovyetlerin en zengin blgelerinden biri, doal gaz kaynaklarnda da Bat
Sibirya'dan sonra ikinci gelmesine ramen Rumer, Orta Asya' nn verimlilik kapasitesini pamuk retimi ile
aynletirdi.(16) zbekistanda retilen pamuun % 96's ilenmek iin Rusya Federasyonu'na, Ukrayna'ya,
Beyaz Rusya'ya ve dier Avrupa Cumhuriyetlerine gtrld. Orta Asya'da tekstil imlt kurulamad,
blgeninin kendi pamuuna dayal elbise imlt bile Rusya'ya baml hle getirildi.
Orta Asyann en verimli topraklarnn % 70'den fazlasnn pamuk ekiminde kullanlmas, gda rnlerinde
Rusya'ya bamlla sebep oldu. 1980'lerin sonlarnda Ruslar'n "tarmsal smrgeci" yaklamlarnn ezici
etkileriyle; evre ve Trkistan halk zerindeki trajedik sonular Sovyet standartlarna gre bile utan verici
boyutlara ulat. Moskova'da haftalk yaynlanan "Litraturnaya Gazeta", zbekistandaki sper
ihtisaslamann sebep olduu problemleri yle belirtmektedir:
"htisaslama mantkl olmaldr: zbekistanda ihtisaslama, pamuun hkimiyetiyle yozlat. Blgenin
btn ihtiyalar Moskova'da a1nan kararlarla tesbit edildii iin, ilk anda monokltre yol at. Tarlalara
sadece pamuun ekilmesi ve dier rnlere izin verilmemesi lkeyi bir pamuk tarlasna dntrd.
zbekistandaki bu uygulama sadece tarm deil, eitimi, kamu ahlkn (resmi kurumlardaki bozulma ve
rvet gibi) rtt.(17)
Moneokltr, tabi kaynaklarn ilenmeden blgeden karlmas ve dier blgelerde sanayi tesisleri
kurulmas Orta Asya'y Ruslara baml hle getirmitir. Blgeye btn ekipman, makine Rusyadan getirildi
ve Slav uzmanlar ve idreciler tarafndan iletildi. 70 yl sren Sovyet hkimiyeti boyunca bu politika devam
ettirildi. Blge halknn gelecei iin iktisd bamszln nemi sadece imdi tartlmaya baland.
KLTREL VE DEOLOJK KONTROLE DORU: KML BULMA MCDELES
Eski Sovyetler Birliinin iki temel gyesi kltrel ve ideolojik dnmle blgedeki hkimiyeti salamakt.
Sovyetler Bolevik ihtilli iin gerekli olan Trkistann rnleri (petrol ve pamuk gibi) eski arlk
smrgecileri gibi deil Zinoviev'in dedii gibi medeniyet mealesi tayana byk aabeyleri Ruslar adna
geri kalm Orta Asya'llar modernletirmek ve aydnlatmak iin aldlar.(18) Sovyetler Birlii yneticileri,
klsik smrgeci geleneiyle yaklaarak Trkistan halknn dier arkllar gibi kendileri
ynetemeyecekleri(19), bu sebeple Ruslar tarafndan ynetilmeleri gerektii varsaymyla hereket ettiler.
Orta Asyal'lar kendi kalknmalar ile ilgili hedefler ve aralar hakknda hi bir sz hakkna sahip deillerdi.
Bylece medeniyet mealesi tayana byk aabeyleri Ruslar, bu yeni Marksist-Lenist ihtillci ideolojiyi,
tekneolojik gc Orta Asya'y modernletirme adna kullandlar.Yerli yneticelerin direnilerini iddet
kullanarak engelleyerek ve blgelerin kendi kltrel ve dini deerlerini reddederek,"Orta Asya'y
modernletirme planlarn gerekletirdiler.
Sovyetler, Orta Asyallarn kltrlerinin ahs ve mterek kimliklerinin kendi hedefleriyle uyum
salamayacan anladlar. Bunun iin de Islm deerlerin, kurumlarn ve hanedana mensup olanlarn yok
edilmesi ve yerine yeni Sovyet Rus deer hkmlerinin yerletirilmesi gerektiini dndler.Orta Asyann
geleneksel sosyo-kltrel sistemine bu amala adan saldrdlar. 1) Trkistann paralanmas, 2)
Trkistann dier mslmanlandan ve Trke, Farsa konuan lkelerden olduu kadar tarih gemiinden
tecrid edilmesi. 3) Dini inan ve deerlerin bilhassa Islmiyetin tahrip edilmesi ve Islm kurumlarn
bozulmas.
l. TRKSTANIN PARALANMASI
Sovyet politikalarnn en briz baarlarndan biri, Trkistann srekli ve radikal bir ekilde topraklarnn ve
siys btnlnn paralanmasdr. Bu politika 1924 ylnda Stalin'in "topraklarn snrlarnn izilmesi" ve
"Sovyet Milletler" politikas ile dil ve diyalekt farkllklarna dayal Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler ve
Otonom Cumhuriyetler ad altnda blgeninin ok sayda ve suni ekilde snrlara ayrlmasyla balad.
Trklerin anayurdu mnsna gelen Trkistan gibi siys ve kltrel mn ifde eden terimler birdenbire
8

resmi yazmalandan ve beyanlandan kaldrld. Yerine sosyal tansiyonu ykselten ve milletler arasnda
stratejik kaynaklarn rekabetine ynelen "milliyetilik" kavram getirildi. Sovyetlerin uygulad
politikalarn tesiriyle 1991'de Bat Trkistandan 5 bamsz cumhuriyet dodu. Kazakistan, Krgzistan,
Tacikistan, Trkmenistan ve zbekistan.
2. KLTREL TECRD
Eski Sovyetler Birlii, Orta Asya kltrnn temellerini gizli entrikalarla rtt. Bylece Trkistanllar
hem Trkiye'den hem de dier mslman dnyasnn tarihi literatrnden hem de ilm mirsndan tecrid
edildiler. Bunu iki yolla baardlar: Eski Sovyetler'in gney snrlar boyunca bir demir perde ekerek ve
dardakileri yalanlayarak ve seri alfabe deiimlerine giderek.
nce Trke aatay(20) dilinde asrlardr kullanlan standart Arap Fars alfabesi yerine reforme edilmi bir
Arap-Fars alfabesi getirildi.Sonra 1929 da Latin alfabesi,1939-40 yllarnda da Kiril alfabesinin eitli
formlar kabul edildi. eitli diyalektler ve resmi dillerin herbirisinin yazm iin farkl Kiril alfabesi
kullanld. Trkistanda Kiril alfabesi kabl iki nemli sonu yaratt: Birincisi, Rusya'dan dn alnan
kelimelerle sun olarak doan bu yeni diller zenginleerek, Trkistanllarn birbirlerinin dillerini anlamaz
hle gelmelerine yol at. kinci olarak da, yeni neslin hem Trke aatay alfabesiyle yazlm ok saydaki
edebi mrastan mahrum olmalarna hem de Sovyetler Birlii dndaki dier mslman lkelerde yazlan
eser ve metinleri anlamamalarna, hatt inkr etmelerine ve eski kltr bilenleri de modas gemi fikirlerle
dolu kabul etmelerine sebep olmutur. Bu durum Orta Asyallarn, genel anlamda dnyann geri kalan
ksmndan ve zel anlamda da mslman dnyasndan fkir ve kltr asndan tecrid edilmelerine yol at.
3. SLMIYETN VE KURUMLARIN YIKILMASI
Sovyetlerin slmiyet'e ve onun yeniden canlanmasn ve devamn salayacak kurumlara ynelen
saldrlarnn temellerinde, hem ideolojik hem de pragmatik sebepler vard.deolojik adan Islmiyet'in laik,
ferdiyeti, rasyonel, sanayilemi, modern sosyalist hayatn ihtiyalaryla uyuamyacan dndler.
Bunun iin de, slamiyet'e kar ktlar.(21) Pragmatik olarak ise slamiyet, Trkistandaki, heterojen halkn
fkren ve mnen birlemesini salyordu. Mslman liderler, sfiler ve ulemalar Sovyet hakimiyetine kar,
merkez tekil edebilecek tek g kayna idiler.
Gerekten Rus zulmne kar yaplan btn direniler, "Basmac Harekt"(22) da dahil olmak zere,
slamiyet adna yaplmtr.
Bu sebeple, slmiyet, Sovyet devleti tarafndan dzenli, sistemli ve youn bir ekilde yaplan saldrlara
hedef olmutur. Bunlar arasnda saysz mslman limi ve mahall liderlern ldrlmesi, slm edebiytn
ve metinlerin yok edilmesi, cmilerin, hanlarn, medreselerin, vakflarn yklmas, btn ak ibdetlerin
yasaklanmas, mslmanlara ait olan ahs isimlerinin deitirilmesi, eriya mahkemelerinin ilgs
bulunmaktadr. Sovyetler, zellikle, geleneksel akraba ilikilerine, dini liderlere, soy ve ile
mnasebetlerine, slm kurallarla belirlenen zel mlkiyet ve mras haklarna hcum ettiler. lveten, Orta
Asya'llar, Islmiyet'i zararl tesirlerine kar kkrtmak ve slmiyet'e olan gven sarsmak iin, bunlarn
yerine yeni Sovyet kurumlar kurdular. Bunlar, balca eitim kurumlar olan Sovyet okullaryla, dier
sosyalletirme ve toplumsallatrma hizmeti gren, "kyl birlikleri", "nc ve konsomol genlik
tekilatlar", "kzl ayhaneler", basn ve elektronik medya idi. Bu kurumlar, laiklik,(23) ateizm, emek
ahlk, toplum iin fedakrlk, devlet iin tam sadakat gibi temel unsurlara sahip Sovyet ahlkn, modern
kltr Marksist-Lenist ideolojiyi ve materyalizm(24) inancn yayarak, istenilen sosyal deiimi
gerekletirdiler. Okullar dier derneklemi tekilatlarla birlikte, cezalar ve mkfatlar aracl ile, Sovyet
norm ve politikalarnn, sosyo-politik uyumunu salamay amaladlar. Bilhassa ehirlerde ok sayda, sadk
uaklar ve itaatkrlar yaratt ve rejim yanls bu brokratlar, eitli Cumhuriyetlerin merkezlemi
brokrasisini ynettiler. Mslman aile yapsn, ve fonksiyonlarn, komnist ideolojiye dayal Sovyet
ahlkyla deitirmek iin yaplan tevikler ve gayretler, bilhassa krsal Orta Asya'da daha az etkili oldu(25)
Bylece krsal kesimlerde, slmi deerlerin yerini Sovyet ahlknn almasna ynelik almalarn,
slmiyet'i dlamadan yrtmeye baladlar.(26) Ancak btn bu ykma faaliyetlerine ramen, slmiyet
tamamen yok edilemedi ve Sovyet politikalar uygulamalarnda baarszlklar grlmeye baland. Sonu
olarak, Sovyet-Rus politikalarnn Orta Asya'daki izleri, Orta Dou'nun ve gneybat Asyann gelecek on
ylndaki blgesel politika dinamikleri zerinde nemli tesirlerde bulunacaktr.
STKBL N MCDELEYE ARI TEKLFLER
9

Ruslar'n egemenliindeki Sovyet devletinin an ve beklenmedik k, iktisd ve teknelojik alardan


baml, siys ve sosyo-kltrel bakmlardan da blnm yeni devletlerin domasna sebep oldu. 70 yl
aan bir sredir Sovyetler'in bu topraklarda yaptklar tahribtn izlerini silme yolunda gayret gstermek,
imdi, bu yeni devletleri bekleyen asl itir. Johne H. Kautsky'nin dedii gibi, "smrgeciliin sonu politik
bamszlkla deil, iktisd bamszlkla gelir ve iktisd bamszlktan salanar baar, gerek politik
bamszl da beraberinde getirir."(27)
Orta Asyallar, Asya ve Afrika'da bamszlklarn kazanmak iin mcadele veren smrgelerden farkl
olarak, anti-smrgeci hrriyet savalar kazanmadlar. Sovyet'lerin i k, an ve beklenmedik bir
ekilde gerekleti. Siys bamszlklarn kazanan yeni be devletin hi birinde nemli bir muhalefet
hareketi grlmedi. Dardaki gzlemcilere gre, rekabet sadece komnist parti iinde daha fazla otorite ve
ahs baar kazanmak isteyen Ruslam Orta Asyal brokratlar arasnda oldu.
Orta Asyal ehirli brokratlarla, Rus efendileri arasndaki mnsebet gergin olmakla birlikte eitli
sebeplerle devam ettirildi. Mesel, Sovyet Ruslar yerli yelerine kendi cumhuriyetlerini bahetmelerine
karlk, Orta Asyal liderlere asla gvenmediler ve onlara gayet snrl bir sz hakk verdiler. Sovyet
sistemine hizmet eden Ruslam Orta Asyallarn dndaki halk, Ruslara dier Slav rklarndan ve
Avrupallardan daha fazla krldlar. Bununla birlikte, Ruslardan ahs menfaat salayanlar, Sovyetler lehine
asker ve siys durumu deitirmek iin ibirliine devam ettiler (28)
Sonu olarak, ibandaki yeni liderlerin, eski rejimin uaklar olarak zellikle krsal kesimdeki itibarlar ok
azdr. Rakowska Harmstone'n da belirttii gibi, "Bu liderlere Sovyet hkimiyeti iinde bir yer ve sz hakk
verilmemesine ramen, bunlar koparamadklar balarla bu sisteme kendileri bal buldular."(29) Bu
bamllk, gelecekle ilgili bamsz bir kalknma modeli ortaya koyamaylarnda ok nemli bir unsur
tekil etmektedir.(30) Mays 1992 balarnda Tacikistan'n bakenti Duanbe'de ortaya kan olaylar, Orta
Asya ynetimin yerini alabilecek, sosyo-politik hedeflere sahip, iyi tekiltlanm bir alterneatif siys
modelin de bulunmadn gstermektedir. Paralanm, Ruslam brokratlar ile krsal kesim arasnda
organik bir btnln salanmas arttr. Bu boluu kapatmadan, bu kritik blgeninin sosyal, siys ve
iktisd kalknmas ile ilgili btn teklifler belirsiz kalacaktr.
ktisd ve siys bamszl hakk manasnda kazanbilmek iin cumhuriyetlerin kendi aralarnda ve
ilerinde bulunuduklar artlar, milliyetilik hareketlerinden dolay meselelerle doludur. Moskova'nn siys
bamlln ipini koparp yeni devletlere bamszlk vermesne ramen, hal cevap bekleyen sorular
karmzda durmaktadr: Bamsz cumhuriyetlerin liderleri, kendi aznlklarn mlkiyetlerinden ve
kaynaklarndan kendilerine den pay vermeye hazr mdrlar? Etnik olarak kendi ilerinde de blnm bu
milletlerin gerek bamszlklarna kavumalar, liderlerin bu suale cevap verebilecek tedbirleri almalarna
baldr. Etnik problemlere, yeni liderleri Rus uygulamalarn taklit ederek veya tekrar ederek yaklamalar,
blgede kapanmaz yara ve hasarlara yol aabilir. Sovyetler tarafndan suni olarak yaratlan ve tevik edilen
bu etnik guruplar "eitlik" ve "kimlikleri tannmas" uruna yksek bir mcdele potansiyeli tamaktadrlar.
(3I) mcdelenin zayflamas, devam eden bar, idreye halkn katlm ve dayanma, Trkistan halkna
iktisd, teknelojik, idr ve kltrel bamszlk iin mcdele zemini salayabilir. Sper ihtisaslam
pamuk monokltrnden dier rnlere ynelmek, retimi ve imlt ve datm dengeli bir ekilde
dzenlemek, yer alt ve yer st zengiliklerinin blge dna karlmasn nlemek, zor olmakla birlikte,
baar iin nemli frsatlar verecektir. 70 yl akn sredir dier mslman Trk ve toplumlarndan
ideolojik, sosyo-kltrel tecrid politikalarnn uygulanmas toplumda phe ve endielerin artmasna sebep
olmutur. Orta Asya ile komu mslman lkeler arasnda, eitim reformlar, ideolojik ve ahlk yeniden
yaplanma ile diyaloun olumasn temin edecek salkl bir ereve iinde karlkl gayretleri
btnletirilmesine ihtiya vardr.
Sovyet kalknma politikalarnn izlerini silmek, Orta Asyal mslmanlarn blgedeki mcadelelerinin bir
ksmn tekil edecektir. Asl hamle, uzun sredir bask altndaki bu blge halk iin, siys hrriyeti, iktisd
bymeyi ve gelecekteki kalknmasn salayacak bir alterneatif modeli kurabilmek ve uygulayabilmektir.
Bu kalknma yolu, James Lamb'n dedii gibi "bamlln btn formlarndan, eitsizlikten, zdraptan
kurtularak, kendi kendini idare edebilmek iin bir mcadele mi olacaktr?"(32) Bu mcdele yolu, tarih
yaray iyiletirebilecek, halkn setii ve yenili gerekletirmeye muktedir olabilecei niteliklere sahip
olmaldr.
Trkistan'llar 120 yldan daha uzun bir sredir, baskc, aldatc, boucu ve smrgeci ynetimin acsn
ektiler. 20. asrda bamszlklarna kavuan en son milletler arasndalar ve homojen bir siys btnle
ship deiller. Nfuslar, tabat ve insan kaynaklar ile, potansiyelleri asndan herbiri iktisd byme ve
10

kendi mill kalknmalar iin farkl stratejik planlar yapmaya muktedirler. Ayrca denenmi veya
denenmemi geni alternatif modeller arasndan birini seme frsatna da sahiptirler. Bu yeni devletlerin
istikbldeki istikmetleri, onlar analiz edenlerin tercihleriyle deil, kendi politikalarn tesbit edenleri
icraatlaryla belirlenecektir.
Not:Btn bu politikalar sonucunda grld gibi dnyada hibir millete ve toplulua uygulanmayan,
sadece Trklere uygulanan emperyalist politikalar soyu, dili, kltr bir olan Trk Dnyasn her ynden
paral bir hale getirmitir. Ulu Trkistan nce dou-bat diye sonrada bat Trkistan kendi ierisinde yapay
olarak be ayr cumhuriyete Rus ve Sovyet kltr emperyalizmi politikalar sonucunda paralanm ve
istenilen amalara ulalmtr.
ETKNLKLER:
1-Sovyet Rusyann Genilemesi

2- Basmac Hareketi
Rusya'da Trkistan'n istiklli iin faaliyet gsterenlerin mill ayaklanmalarna verilen genel ad.
"Baskn yapan, hcum eden" mnas*na gelen bu tabir, arlk dneminde Ruslar tarafndan
Trkmenistan, Bakrdistan ve Krm'da faaliyet gsteren eteciler iin kullanlmtr. Basmaclar halka
dokunmazlar, sadece Rus memurlar soyar, hazine mallarn yamalar ve aldklar ganimetleri fakirlere
datrlard.
1917 Bolevik htilli'nden sonra Trkistan'da faaliyet gsteren silhl mukavemet kuvvetlerine
Basmac denilmesinin sebebi, bu kurulularn bana geenlerin bir ksmnn ihtillden nceki yllarda da
Basmaclk yapm olmalardr. 1917 ihtillinden nce ve sonra Ruslara kar silhl mcadelede bulunan
Trkistanllar, kendilerini hibir zaman Ruslar'n "haydut, eteci" anlamnda kullandklar ve dnyaya
byle gstermek istedikleri tarzda Basmac olarak tantmamlar, slm askerleri, vatan mdafaaclan ve
Trkistan azatlnn askerleri olarak gstermilerdir.
11

Basmac hareketlerinin tek gayesi, "Trkistan Trkistanllarndr" slogannda ifadesini bulan,


Trkistan' Ruslar'dan kurtararak istiklline kavuturmakt.
Basmac Hareketi 1918 ylnda Korba Erga'n liderliinde Hokand ehrinde balad ve ksa
zamanda dier blgelere de yayld. Hokand'da gn iinde Ruslar tarafndan 10.000'den fazla
Trkistanl ldrld. 1918'de krktan fazla korbann (Trkistanl lider) nderliinde yaplan
mcadelelerde ayaklanmalar Fergana vadisine yayld. Bu blgede Ruslar'la birlikte hareket eden
Ermeniler 180 ky atee verdiler ve yaklak 20.000 kiiyi ldrdler. 18 Austos 1919'da Rus ordular
Trkistan cephesi kumandanlna getirilen Frunze'nin belirttii gibi Sovyetler'in amac btn Trkistan'
igal etmekti. Basmaclar ile Kzl Ordu arasnda ok kanl savalar oldu. Fergana vadisinde Mehmed
Emin Beg, r Muhammed Beg, Nur Muhammed Beg, Hal Hoca ve Korba Parpi gibi liderlerin emri
altndaki mcahidler zaman zaman Sovyet ordusuna kayplar verdirdiler ve mcadelelerini 1921'e kadar
srdrdler; hatta blgenin lideri Mehmed Emin Beg 1919'da geici bir Fergana hkmeti kurduysa da 7
Mart 1920'de Sovyetler'e teslim olmak zorunda kald. Yerine geen r Muhammed Beg de Sovyetler'e
boyun emedi, 3 Mays 1920'de geici bir Trkistan hkmeti kurarak komu devletlerle mnasebet
kurmaya alt. Bu arada 31 Mays'ta kardei Nur Muhammed'i Afganistan'a eli olarak gnderdiyse de
Kzl Ordu Hve Hanl'n ve Buhara Emirlii'ni igal etti. Sovyet Rusya'nn buralarda merkeze bal
halk cumhuriyetleri kurdurmasna ramen halk mill mcadeleye devam etti.
Basmac hareketlen Enver Paa'nn 8 Kasm 1921'de Trkistan'a gelip baa gemesiyle daha da
iddetlendi. Onun Trkistan'daki mill mcadelelerin bakumandan olmasndan sonra Ruslar nemli
kayplar verdiler ve 19 Nisan 1922'de bar istemek zorunda kaldlar. Fakat Enver Paa, "Bar
antlamasnn ancak Trkistan topraklarndaki Sovyet askerlerinin ekilmesinden sonra sz konusu
olabileceini belirterek" bu teklifi reddetti. Bu sralarda Semerkant ehrinde Trkistan Trk Mstakil
slm Cumhuriyeti kurulmutu. Yllardr btn Trkistan' ele geirmek iin savaan ve Trkistan'dan
ekilmek niyetinde olmayan Sovyetler daha iddetli saldrlara baladlar. 1922'de Sovyetler'in genel bir
saldrya gemesi zerine Basmac liderleri birbirlerinden ayrlmak zorunda kaldlar ve geici Trkistan
hkmeti dald. r Muhammed Beg Afganistan'a geti, dier liderlerden Muhyiddin Beg ldrld,
Can Beg de teslim oldu. 4 Austos 1922'de Belcuvan'a giren bir Sovyet birliine kar bizzat yakn
muharebeye katlan Enver Paa on bir Rus'u ldrd, fakat kar tarafn makineli tfek atei altnda
kendisi de ehid oldu.
Enver Paa'nn lmyle Basmac hareketleri sona ermedi, fakat genellikle Ruslar'n stnl
ile devam etti. Kzl Ordu Basmaclar'a kar savan her yerde srdrd. Mcahidlere yardm eden
Trkler hapishanelere atld. Bylece Basmacln birinci devri sona erdi. 1924'te balayan Basmacln
ikinci devresinde mcahidler silh bulduka mcadeleye devam ettiler. Bu mcadeleler de 1935'e kadar
srd ve bu tarihte Ruslar Basmaclk harektna kesin olarak son verdiler.
Basmac harektnn baarya ulaamamasnn balca sebepleri arasnda korba denen
Trkistanl liderlerin kendi aralarnda dzenli bir birlik ve merkez bir kumandanlk kuramamalar,
savalarda tank, uak, top ve zehirli gaz gibi silhlar kullanan Ruslar'a kar mcahidlerin makineli
tfeklerinin bile olmay ve nihayet dardan yardm alamamalar zikredilebilir.
Ruslar Basmaclar'a kar kazandklar baarlar tarihlerinin kahramanlk sayfalar olarak kabul
ederler. Darya kar haydutluk olarak tanttklar bu hareketlerin birok Sovyet kumandan ve aydn
tarafndan bir mill mcadele olduu itiraf edilmitir. Nitekim Sovyet ordularnn Trkistan cephesi
kumandan olan Frunze Basmacln etecilik olmadn, eer byle olsayd onlarn daha nceden
ortadan kaldrlabileceini ifade ederken Sovyet Rusya komiseri olarak savalara katlan Skalov,
"Basmac*lk Trkistan halknn yabanc hkimiyeti aleyhindeki mill isyandr" demekte*dir.
Trkistan'da Sovyet hkimiyetini kuran Valeriy Kuybesev ise bu hareketi sadece bir haydutluk kabul
etmenin yanl olacan, onun siyas bir inklp olduunu" syler. Ginzburg ve Vasilewskiy adl Sovyet
komiserleri de, "Basmacln gayesi, Trkistan' Rusya'dan kur*tarmak ve zulmsz bir Trkistan
kurmaktan ibarettir" derler. Sovyet edibi Boris Pilnyak ise, "Basmaclar isim ve eref sahibidirler"
demitir.
12

Bununla birlikte Sovyetler Birlii'nde kan eserler bu konuda genellikle sbjektiftir. Nitekim
Sovyetler Basmaclk meselesiyle ilgili ariv belgelerinin yaymlanmasna henz izin vermemitir.
3. Zeki Velidi Togan

10 Aralk 1890 tarihinde Bakurt ilinde sterlitamak'a bal Kzen kynde domutur. Togan soyad
onun beinci nesil dedesi olan Togan'dan gelmektedir. Babas Ahmet ah, annesi mm'l-Hayat idi.
Daha ilk mederse tahsilini yaparken bir yandan da zel Rusa dersleri alyordu. retmen olan
annesinden Farsa renmeyi de ihmal etmiyordu. 1902 ylnda orta tahsil iin tek'e bulunan days
Habib Neccar'n medresesine gitti. Buradaki renimi srasnda Arapa dersler alarak dil bilgisini
gelitirdi.
1908'de kynden kaarak Kazan'a gelip burada zel dersler ald. Bu arada Katanov ve Amarin gibi
bilginlerle tant. 1909 ylnda mezun olduu Kasmiye medresesine Trk Tarihi ve Arap Edebiyat
Tarihi Muallimi oldu. 4 yl sren bu retmenlii srasnda 1911 sonlarnda yaynlad Trk ve Tatar
Tarihi adl kitab sayesinde mehur olmaya balad. Bu eserin iyi yanklar sayesinde Kazan niversitesi
Arkeoloji ve Tarih Cemiyeti'ne aza seildi.
1913'te Fergana'ya, 1914'te Buhara'ya aratrmalar yapmak iin gnderildi. Bu seyahat neticelerine ait
hazrlam olduu raporlar bata Petersburg Arkeoloji Cemiyeti olmak zere Kazan ve Takent Arkeoloji
cemiyetleri mecmualarnda yaynland. Bu arada Prof. Katanov'un imdi stanbul niversitesi Trkiyat
Enstits'nn esas nvesini tekil edecek olan kitaplarnn Trkiye'ye gnderilmesine vesile oldu.
Daha sonra Rus Millet Meclisi Duma'da Ufa Mslmanlarnn temsilcisi olarak bulunmak zere
Petersburg'a gitti. Bilimsel almalarna siyas almalarn da eklemi oluyordu. Bu srada Bolevik
ihtilli patlak verince o da Trklerin durumunun dzelmesi iin mcadeleye giriti.
Bolevik htilli'nden 22 gn sonra 29 Kasm 1917'de Bakurt ilinin muhtariyeti ilan edildi. renburg'u
18 ubat 1918'de igal eden Sovyetler onu tutukladlarsa da 7 Haziran'da hapisten kat. Bakurt
hkmeti kurulduunda Togan, Harbiye Nazr oldu. Bundan sonra Lenin, Stalin ve Troki ile defalarca
grp onlarrn ihanetini iyice anlaynca Trkistan'a ekilip orada mcadeleye karar verdi.
1920-23 yllarnda Trkistan'da amansz bir mcadeleye giriti ise de baarl olamad. Basmac
Hareketi'nin iinde bulundu. Trkistan Mill Birlii'nin kurucusu ve ilk bakandr.

13

Neticeye ulaamad senelik mcadelenin, savan sonrasnda silah arkada Abdlkadir nan'la
1923'te ran'a getiler. Mehed'e vardklarnda o zamana kadar hi bir oryantalistin grmedii Ravza
Ktphanesi'nde yapt aratrmalarla nemli eserler kefetti. Trk kltr tarihinin en deerli
eserlerinden bn-i Fadlan Seyahatnamesi bulunan kitaplarn arasnda idi. Sonra Afganistan'a giderek
Kabil ktphanelerinde aratrmalar yapt.
Hindistan Bombay'dan Kasm 1923'te stanbul'a gelirlerse de ngilizlerin ho karlamas nedeniyle
girilerine izin verilmedii iin geldikleri gibi yine gemiyle Marsilya'ya, oradan Paris'e gittiler.
1923 sonlarndan itibaren Avrupa'da hem ilm hem siyas ilikiler ierisine girdi. Bu arada bir ok nl
oryantalistle tant. Berlin'de Trkistan Mill Birlii adl cemiyeti kurdu.
Paris, Londra ve Berlin'deki bir ok Orta-Asya tarihisi onunla almak istemesine ramen, devrin
Trkiye Milli Eitim Bakan Hamdullah Suphi, Fuat Kprl, Rza Nur, Yusuf Akura'nn istekleri
sayesinde Trkiye'den davet ald.
20 Mays 1925'te geldii Trkiye'de Maarif Vekleti Telif ve Tercme Encmeni'ne tayin edilmitir. O
zamanki Ankara'nn kitap asndan yetersiz olmas yznden kendi istei ile stanbul Darlfnun'u Trk
Tarihi Mderris Muavinlii'ne tayin edildi.
Bundan sonra stanbul ve Anadolu ktphanelerinde hummal almalarna balad. Fakat, 1932'de I.
Trk Tarih Kongresi'nde tp doktoru Reit Galip'in sunduu Orta Asya'da i deniz olduu ve bunun
sonradan kuruduu konusu hakkndaki tebliini eletirince, Togan aleyhine bir kamuoyu olutu.
Kendisine taknlan bu kt tutum zerine lkeyi terk etme kararn verdi. 8 Temmuz 1932'de istifa
ederek Viyana'ya gitti.
1935'te doktora almalarn bitirdikten sonra Bonn niversitesi'nde, 1938'de Gttingen
niversitesi'nde ders verdi. 1939'da Mill Eitim Bakan'nn daveti zerine tekrar Trkiye'ye geldi.
stanbul niversitesi'nde Umum Trk Tarihi Krss'n kurdu.
8 Nisan 1940'ta Romanya'l mer kz Nazmiye Hanm ile evlendi. ki evlad oldu. Kz senbike ve olu
Sbidey...
kinci Dnya Sava'nn sonlarna doru Trkiye'de Sovyetler aleyhine faaliyet ve Turanclk suundan
tutuklanp mahkeme edildi. 10 yl hapse mahkum edildiyse de Asker Mahkeme karar bozdu ve Togan
beraat etti.
1948'de yeniden dnd niversitedeki grevine lmne kadar devam etti. 1951'de stanbul'da
toplanan XXI. Msterikler Kongresi'ne Bakanlk etti. Bu onun bilimsel alandaki hretini ok daha
artrd.
26 Temmuz 1970'te stanbul'da vefat etti.
ORTADOU VE GELMELER
14

1. Blgenin Genel Durumu ve Gelimeleri:


Daha nceki konularda tanm ve jeopolitik durumu aklanm bulunan Ortadou, kinci Dnya Sava ve
sonrasnda, corafi konumundan doan stratejik nemi ve sahip olduu zengin petrol yataklar nedeniyle,
dnya politikasnda arl daha ok duyulan bir blge haline gelmiti. Bu bakmdan Ortadou, savatan
sonra ekonomik, politik ve askeri ynlerden olaanst duyarl bir blge niteliini almt.
Blgede bulunan devletler, Trkiye dnda, tam bamszlklarna kinci Dnya Sava'nn ya hemen
ncesinde veya hemen sonrasnda kavumulard. Ekonomik ynden ise, kalknmakta olan veya az gelimi
lkelerdi.
kinci Dnya Sava'ndan sonra, Ortadou'daki siyasi gelimeleri etkileyen balca faktrlerden biri de srail
Devleti'nin kurulmas olmutur. 1945'ten itibaren iddetlenen Arap-srail atmas, gerek Arap devletleri
arasnda, gerekse bunlarn dier devletlerle olan ilikilerinde esas rol oynamtr.
1945'te Msr, rdn, Suriye, Lbnan, Irak, Suudi Arabistan ve Yemen, merkezi Kahire'de olmak zere
"Arap Birlii"ni kurdular. 1948'de Birlemi Milletler'in kararyla srail Devleti'nin kurulmasyla da, Arap
devletleri bununla mcadeleye baladlar. Bunun sonucu olarak 1948, 1956, 1967, 1973 Arap-srail Savalar
oldu. Bu arada Arap devletleri arasnda da srail'e kar farkl davranlardan doan gruplamalar meydana
geldi. Bununla beraber srail sorununun zm, Arap devletlerinin balca amac olmakta devam etti.
Ortadou'da bulunan Arap lkeleri, 19. yzyln sonlaryla 20. yzyln balarnda, ngiltere, Fransa ve
talya'nn ya dorudan egemenlii veya mandas altna dmlerdi. Bu bakmdan, bamszlklarn elde
ettikten sonra bunu korumak iin ulusuluu esas alarak, smrgeci devletlere kar
92byk bir tepki iinde bulunmaktaydlar. zellikle, Batl devletler tarafndan srail Devleti'nin kurulmas
ve desteklenmesi, Ortadou'daki Arap devletlerinde Bat'ya kar duyulan kzgnl daha da oaltmt.
Nitekim, blgede bulunan uluslarn ounluunu meydana getiren Araplar arasnda dayanmay
glendirmek iin, "Byk Arap Devleti" dncesi, bu koullar altnda yeniden ortaya kt. Bu ideolojinin
nderliini de, 23 Temmuz 1952'de Msr'da krall ykan Ceml Abdl Nasr yapmaktayd. Nasr, 1956
ylnda Svey Kanal'n devletletirerek, Bat devletleriyle, zellikle ngiltere ve Fransa ile aralarndaki
kprleri tamamen ykt.
Bunun zerine, ngiltere ve Fransa, ayn ylda (1956) srail'i Msr'a saldrttlar ve kendileri de buna katlarak
Svey Harekt'n balattlar. Ancak bu saldry, Amerika Birleik Devletleri ve Sovyetler Birlii kar
karak nlediler. Bu da, bu iki byk devletin blgedeki etkilerini oaltt ve bundan byle Ortadou yeni
gelimelere sahne olmaya balad.
Ortadou'nun bu durumu, kinci Dnya Sava'ndan sonra byk devletlerin blgede egemenlik kurmak
veya etkinliklerini oaltmak iin deiik, fakat ayn amal politika gtmelerine ve giriimde bulunmalarna
neden oldu. Byk devletleri, bu blgeye ekecek kendi durumlarna gre siyasi, ekonomik, askeri olmak
zere ok ynl kar ve hedefleri vard. srail Devleti'nin kurulmas ise, blgedeki siyasi gelimeleri nemli
lde etkiledi.
ORTADOUNUN NEM VE BYK DEVLETLERN POLTKALARI
Orta Dou, coraf konum olarak, eski dnya ktalarnn merkezi denilebilecek bir blgedir. ktann
kesime noktasnda yer alan bu blge, siyas, asker ve ekonomik bakmlardan olduka nemli bir konumda
bulunmaktadr. Bu sebeple, tarihin en eski alarndan itibaren eitli uygarlklara sahne olmutur.
zelikle blgede eitli medeniyetlerin ortaya km olmas, burasn bir ok etnik grubun birbirine kart
bir yer durumuna getirmitir (ngr, 1964: 1). Bu ise, tarih srete siyas adan blnmle, etnik
adan da kozmopolit bir yapnn meydana gelmesine sebep olmutur.
Ad geen blgede, tarih ierisinde genellikle siyas ve etnik bakmdan birliin salanamamas, blgeyi
zaman zaman bir kaos ortamnda srklemitir. Sz edilen durum da kurulan devletlerin mrnn ksa
olmas sonucunu dourmutur.
Ancak, Osmanl hakimiyetine girdikten sonra huzur ve istikrara kavuan blge, bu devletin zayflamasyla
birlikte, zellikle XIX. yzyl sonlar ve XX. yzyl balarnda tekrar kargaal gnlerine geri dnmtr.
Blgede Osmanl otoritesinin zayflamasyla birlikte, Batl byk devletler buraya hakim olabilmek
15

maksadyla youn bir faaliyet balatmlardr. Bu erevede, zellikle burada yaayan insanlara kar, eitli
oyunlar tertiplenmi ve blge halk madur edilmitir*.
Gnmzde de blgenin karmak yaps ve byk devletlerin el ekmemesi yznden problemleri devam
etmektedir. Bunda, zellikle bu gn mevcut olan Orta Dou devletleri ve haritasnn, tilaf Devletlerinin
Birinci Dnya Sava srasnda verdikleri kararlar nda ortaya kmasnn ( Fromkin, 1993: 1) byk rol
vardr.
1. Orta Dounun Batl Devletler in nemi
Orta Dou; zellikle bir ok medeniyetin beii durumunda bulunmas, Dou ile Baty birbirine balayan
ticaret yollarnn kavanda yer almas ve eitli yeralt ve yerst zenginliklere sahip olmas sebebiyle,
tarih iinde her zaman byk devletlerin ilgisini ekmitir. Blgenin bu zelliinden dolay ortaya kan
etnik ve siyas kargaa, eitli zamanlarda burada yaayan insanlarn, byk devletler tarafndan bir ok
defalar istismar edilmeleri sonucunu dourmutur.
Blge, zellikle Coraf Keifler sonucu gelien smrgecilik akm asndan ele alndnda, Batl
devletler tarafndan, eitli zellikleri, doal zenginlikleri ve kark etnik yaps itibaryla hem iyi bir
smrge, hem de Uzak Douya giden yollar zerinde bulunmas sebebiyle, nemli bir geit olarak
deerlendirilmitir.
Bu anlamda Orta Dou, smrgeci devletler iin her ne surette olursa olsun, ilgi duyulmas, kontrol altnda
bulundurulmas ve hatta sahip olunmas gerekecek kadar nemli bir yerdir.
Ayrca Orta Dounun, Batnn gelimi sanayii iin zengin hammadde yataklarna sahip olmas ve ayn
zamanda ilenmi mallarn satabilecei iyi bir pazar durumunda bulunmas da bu devletler iin blgenin
nemini arttran zelliklerdir. Dolaysyla Batl lkeler, kendileri iin bu kadar nemli bir blgeyi kontrol
altnda tutmak istemilerdir.
zellikle Batda uzun yllar gndemde tutulmu olan, ark Meselesi* ve Oryantalizm** kavramlarndan da
olumsuz ynde etkilenen Orta Dou, genellikle gl
Bat tarafndan kontrol altnda tutulacak zayf Dounun bir paras olarak grlmtr.
Petroln kefi ve temel enerji kayna olarak kullanlmas da, zengin petrol yataklarna sahip Orta Dounun
nemini bir kat daha arttrmtr. zellikle iinde bulunduumuz yirminci yzylda, enerji kaynaklaryla
ilgili hesaplarn daha ok petrol arlkl yapld dnlrse, blgenin bata Batl devletler olmak zere,
btn dnya lkeleri asndan nemi kendiliinden ortaya kmaktadr.
2. Smrgecilik Faaliyetleri erevesinde Batl Devletlerin Orta Dou Politikalar
XVIII. Yzylda Bat, zellikle Rnesansn etkisiyle grlmemi bir hzla ilerlemeye balamt. Bu
dnemde Batl devletler, yeni bulular sayesinde asker ve ekonomik alanlarda artan glerini, kendi
uygarlklar dnda kalan lkeleri smrgeletirmek iin kullanyorlard. zellikle Sanayi nklbyla ortaya
kan hammadde ve pazar aray, gzleri Orta Dou ve blgenin en geni lkesi Osmanl Devleti zerine
evirmiti.
XIX. Yzyla gelindiinde dnyada siyas, ilm, teknolojik ve ekonomik bakmlardan yaanan byk
deiiklikler ( Afetinan, 1977: 7), sanayilemenin hz kazanmasna sebep olmutu. Bunun sonucu daha da
gelien ve genileyen smrgecilik akm, gzleri Avrupa dna, zellikle Afrika, Orta ve Uzak Douya
evirmiti ( zkan, 1994: 1).
Bu srada, hammadde ve pazar aray, hem gelimi lkelerle geri kalm lkeler arasnda, hem de gelimi
lkelerin kendi aralarnda yeni politik ilikilerin domasna sebep olmutu. Bu ise, gelimi lkeler arasnda
16

daha fazla smrge elde etme yarn balatmt. Dolaysyla sz edilen dnemde dnyada eitli lkeler,
Batl devletler tarafndan birer smrge durumuna dntrlmlerdi.
Orta Douda byk devletler arasndaki smrge arayndan olumsuz ynde etkilenen devletlerden birisi
de phesiz Osmanl Devleti olmutur. nk Osmanl Devleti, hem byk yeralt ve yerst
zenginliklerine sahiptir, hem de jeopolitik ve stratejik bakmlardan nemli bir konumda bulunmaktadr.
Dolaysyla, byle nemli zellikleri olan Osmanl Devletinin, gsz bir durumda bulunmas ise, Onun
Batl byk devletlerin ilgi oda durumuna gelmesine sebep olmu ve iini olduka zorlatrmtr. Bu
durum phesiz kendisi asndan pek ok olumsuz sonular da beraberinde getirmitir.
Gemi yllardan itibaren eitli lkelere verilmi olan kapitlasyonlar da Osmanl Devletini smrgeci
devletler asndan elverili bir pazar haline getirmiti. Ayrca kapitlasyonlar, Osmanl sanayiinin
kmesine ve devletin geri kalmasna sebep olurken, Osmanllarn smrgeci devletler tarafndan daha fazla
istismar edilmesine imkan salamt.
Bunun yannda, Osmanl Devletinin uzun yllar Hristiyanla kar slamiyetin koruyuculuunu yapm
olmasn bir trl hazmedemeyen Batl devletler, Ona kar ayr bir dmanlk siyaseti gderek ( Bayur,
1989: 19), smrgeletirmek ve bylelikle intikam almak siyaseti peinde kouyorlard. Bu ise, Osmanl
Devletini bir smrge haline getirebilmek iin, srekli bu devlet ile ilgili yeni olumsuz politikalarn
uygulamaya konulmasna sebep oluyordu.
XX. Yzyl balarna gelindiinde ise, dnyada Hristiyan olmayan devletlerden Japonya hari, dierleri bir
ekilde Batl devletlerin smrgeleri olmulard. Dnyada smrenler ve smrlenler diye iki grubun
ortaya kt bu dnemde, Orta Douda bulunan devletler de smrgecilik faaliyetlerinden olumsuz ynde
etkilenmiler ve smrgeci devletler tarafndan eitli ekillerde istismar edilmelerini salayacak politikalara
maruz braklmlardr ( Bayur, 1989: 61).
ORTADOU VE BYK DEVLETLER:
1. Sovyetler Birlii ve Ortadou:
Sovyetlerin, bu politikaya ncelik vermesinin nedenleri zetle yle belirtilebilir: Birincisi, Sovyetler
Birlii, Orta ve Dou Avrupa'da igal ettii ve peyk devletlerlerle meydana getirdii kuaklarla, bu
blgelerde gvenliini salamt. Ancak "Gneyi" ak kalmt. te, lkesinin bu blgesini de gvenlik
iine alabilecek bir kuan meydana getirilmesi; ikincisi, smrgeci byk devletlerden ngiltere ve
Fransa'nTn galip geldikleri halde ypranm bulunmalar, talya'nn ise yenilmi olmas nedeniyle
Ortadou'daki etkisini yitirmesi ve bunun sonucunda blgede meydana gelen boluu, frsattan yararlanarak
deerlendirmek istemesi; ncs, Akdeniz'e inerek bu yolla Avrupa, Afrika ve Amerika arasndaki Atlas
Okyanusu'na kadar uzanabilmek; drdncs de, ideolojik ve ekonomik yaylmasn salayacak alanlar ele
geirebilmekti.
2. Amerika Birleik Devletleri ve Ortadou:
Amerika Birleik Devletleri'nin Ortadou'ya verdii nemin nedenlerini ve blgenin durumunu Bakan
Truman, o gnlerde yle aklamaktayd:
"Gzlerimizi Yakn ve Ortadou'ya evirdiimiz zaman ok tehlikeli sorunlar gsteren bir blgeyle
karlayoruz. Bu blgede geni doal kaynaklar bulunmaktadr. En ilek kara, hava ve deniz yollar
buradan gemektedir. Bu bakmdan byk ekonomik stratejik nemi vardr. Fakat bu blgedeki uluslarn
hibiri ne yalnz, ne de beraberce, kendilerine yneltilecek bir saldrya kar koyabilecek kadar gldr.
Byle olunca da Yakn ve Ortadou'nun bu blgenin dndaki byk devletler arasnda bir rekabet alan
olacan ve bu rekabetin birden bire bir atmaya yol aabileceini kestirmek g deildir"2.
Bu nedenlerden dolay Amerika, blgede bir denge kurarak, hem bir atmay nlemek, hem de bir dnya
devleti olarak buralardaki karlarn koruyacak bir politika gtmeye balamtr.
ngilterenin Orta Dou Politikasnn Esaslar:
ngiltere, XIX. yzyln sonlarndan itibaren Orta Dou ve Osmanl Devleti ile ilgili politikalarnda
deiiklik yapmt. ngilterenin Osmanl toprak btnln korumak siyasetinden vazgeerek, Onu
17

ykmaya ynelik bir politika uygulamaya balamas ise, bu blge ile ilgili planlarnda top yekn
deiiklikler yapld anlamna geliyordu.
zellikle, ngilterenin 1908 ylnda Revalde yaplan grmelerde Rusya ile Osmanl Devletini ykmak ve
topraklarn paylamak konusunda anlamas da bunun en gzel ispat idi.
ngilterenin bu blge ile ilgili d politika esaslarnda gerekletirdii deiikliklerden sonra, XX. yzyl
balarnda Orta Dou ve Osmanl Devleti ile ilgili politikasnn esaslar u ekilde belirlenmiti:
1. Osmanl Devletini paralamak,
2. Padiah - Halifenin kuvvet ve nfuzunu ile dn etkilerini gidermek suretiyle, slam Birlii dncesini
deerden drmek,
3. Arap memleketlerine hakim olarak, Msr ve Hindistann gvenliini salamak,
4. Hilafeti, ngilterenin himayesinde kurulacak Arap birliinin eline geirmek,
5. Dou Akdenizde kuvvet bulundurmak,
6. Irak petrollerine sahip olmak,
7. stanbul ve Boazlarn kontroln ele geirmek (Kasalak, 1993: 105).
Bu yeni dnemde yukarda sralanan esaslar gerekletirmeye ynelik bir politika uygulayan ngiltere,
amalarna ulamak iin ncelikle Osmanl Devletinin yklmas gerektiini dnerek, Onun aleyhindeki
her trl organizasyonun iinde yer almtr.
Bu dnemde, zellikle Trkiyedeki Alman nfuzunun artmasna bal olarak*, Osmanl ngiliz ilikileri de
gn getike ktye gitmitir (Burak, 1941: 42-44). Ayrca Osmanl Devletinin, ngilterenin Musul ve
evresindeki petrol aramalarna kar karak, petrol kuyularn kapattrmas ise, ngilizlerin Osmanllara
kar dmanln daha da arttrmtr (Kocaba, 1985: 119). Bunun zerine ngilizler, niha hedef olarak
Osmanl Devletini hemen ykmak iin harekete gemilerdir. Bu erevede, Osmanl Devletini hemen
yktktan sonra, ya bu devletin ykntlar zerinde kendilerine bal veya kendi kontrollerinde bamsz
devletler kurmak, yada baz stratejik noktalara dorudan yerlemek. eklinde (Armaolu, 1991:45)
belirledikleri ncelikli hedefi gerekletirmek iin byk bir mcadele balatmlardr.
I. Dnya Sava srasnda scak atma eklini alan bu mcadele, Mtareke Ylaryla, Mill Mcadele
dneminde de devam etmitir.
Fransa ve Ortadou:
Fransa, bilindii gibi, kinci Dnya Sava'ndan byk yaralarla ve kayplarla kmt. Bu nedenle savatan
sonra, ilk nce bu kayplarn giderme abasna girmiti. Dier yandan da, baka smrgeci devletler
tarafndan
igal edilen ve savatan sonra boaltlan, ancak kendisiyle balar kopan smrgelerine yeniden yerlemeye
almt.
Ancak, yukarda belirtildii gibi, savatan sonra btn smrgelerde olduu gibi Fransz smrgelerinde de
bamszlk hareketleri balamt. Bu nedenle Fransa, smrgelerinde uzun ve kanl savalar yapmak
zorunda kald, sonuta da baarszla urad.
te Fransa, bu i ve d sorunlar nedeniyle, sava ncesinde ve sava srasnda etkisini kaybettii
Ortadou'da da, savatan sonra yeniden aktif bir politika izleyemedi. Ancak, Cezayir bunalmn atlattktan
sonra, d politikasnda yeni giriimlere balad. Bu arada da, 1967 Arap - srail Sava'nn blgede meydana
getirdii denge bozukluundan yararlanarak, Ortadou'da eski etkinliini kazanma abalarna giriti. srail'i
saldrgan olarak tanmlad ve ona silah ambargosu koydu. Dier yandan, zellikle tarihi ve dini balarla
18

bal bulunduunu belirttii Lbnan bata olmak zere, Irak ve Libya'ya, askeri ve ekonomik yardmlar
yapmak isteiyle, dier Batl devletlerden boalan bu alanlar doldurma giriimlerinde bulundu. Bunlarla
birlikte, kinci Dnya Sava'ndan sonra Ortadou'da eski etkinliini salayamad.
Sun Snrlarn Getirdii Karmaa
Yukarda da deindiimiz gibi Osmanl, Ortadou'yu I. Dnya Sava ile birlikte yitirdi. Savan ardndan da
Ortadou'da, blgenin yeni hakimlerinin siyasi ve ekonomik karlarna uygun bir dzenleme yapld.
ngiltere ve Fransa, eski Osmanl vilayetlerinden, yapay devletler oluturdu. Badat vilayeti, "Irak" adl bir
devlete dntrld ve ngiliz egemenliine brakld. Halep ve am vilayetlerinden de "Suriye" isimli bir
devlet karld. te yandan, tarihsel olarak Suriye'nin bir paras olan Beyrut ve evresi ise "Lbnan" adyla
ayr bir devlete dntrld. Daha gneyde, rdn nehrinin bat yakasnda ise o zamana kadar sadece
corafi bir blge olan "Filistin" bir devlet haline getirildi. Nehrin dou yakasnda ise "Transjordan"
(rdntesi) adl bir devlet kuruldu. Bu devlet bir sre sonra sadece "rdn" ismiyle anlmaya baland.
Bu devletlerin hibiri etnik ya da dini bir birlie dayanmyordu. Irak denen lkede, birbirlerinden ok uzak
ayr grup vard; Krtler, Snni Araplar ve ii Araplar. Suriye, daha da karkt. Snni Araplar, Alevi
Araplar, Drziler, Krtler... Hepsi bu yeni devletin ats altnda yayorlard. Filistin'de ise Araplarn
yannda giderek artan ve kendi devletlerini kurmay hedefleyen bir Yahudi nfusu vard. Lbnan ise
Hristiyan Araplar ile Mslman Araplar barndryordu. Ancak bu iki temel ayrm da, kendi ilerinde
mezhep farkllklaryla blnmlerdi.
Osmanl sonrasnda oluan bu karmak Ortadou'nun bir baka zellii ise, snrlarn tamamen masa
banda ve cetvelle izilmi olmasyd. Snrlar herhangi bir etnik temel gzetilerek deil, sadece Fransa ve
ngiltere'nin karlarnn ngrd ekilde belirlendiler. Bu yapay snrlarla hedeflenen ikinci nemli husus
ise, yeni kurulan devletlerin siyasi istikrar salayamayacak bir dzene gre ekillendirilmeleriydi. nk
birliini kurmu, siyasi istikrarn salam ve ekonomik refaha ulam bir devletin ngiliz veya Fransz
karlarna uymayaca akt. Asl ama bu lkelerde srekli i atmalarn, savalarn, istikrarszln
sregelmesi, Ortadou'nun kolay ynlendirilebilecek bir blge halini almasyd. Ksacas oluturulan
mozaik, bara ve bir arada yaamaya deil, atmaya ve savaa uygun olarak hazrland. Nitekim
Siyonizm, bir devlet haline gelip srail'e dntkten sonra, bu mozaii kullanarak, Arap devletleri
arasndaki atmalar ya da devletler iindeki i savalar krkleme imkn elde edecekti.
Fransa ve ngiltere'nin yeni kurduklar devletlerde yaptklar dzenlemeler de istikrar bozucu nitelikteydi.
rnein Suriye'deki Fransz ynetimi, lkede aznlk durumunda olan Alevileri, Snnilere kar kayrd ve
bugn hl srmekte olan aznlk iktidarna zemin hazrlad. Bu politika, Suriye'de kalc bir Alevi-Snni
atmasnn tohumlarn da att.
Ortadou'da bir yzyldr devam eden, zellikle de srail'in kurulmasndan bu yana iddetlenen karmaann
nedeni, ite bu Osmanl-sonras dzenlemeydi. Osmanl sonrasnda oluan "otorite boluu" Batl gler
tarafndan hibir zaman doldurulamad. Fransa ve ngiltere, Ortadou'ya istikrar deil, bitmeyen atmalar
ve savalar, dinmeyen gzya ve kan getirdiler. ngiltere'nin koruyucu kanatlar altnda gelien Siyonizm
ise, ksa srede blgenin geneline ynelik bir tehdit haline geldi.
Osmanl sonrasnda Ortadou'da kalc bir dzen ve istikrar oluturulamamasnn nedeni, smrgecilerin
bunu yapabilecek bir gce sahip olmamalar deil, bunu yapmak iin gerekli olan stratejik anlaya sahip
olmamalaryd. Osmanl, ele geirdii blgelere "nizam" gtrmeyi lahi grev sayan bir anlayla
ynetiliyordu. Smrgeciler ise sadece kendi menfaatlerini gzettiler ve bu menfaatleri dzensizlik
gerektirdiinde, dzensizlik meydana getirdiler.

19

ETKNLKLER:
1: 1800den 1914e Kadar Smrgeler:

JAPONYA VE GELMES
1853 ylnda Amiral Perrynin kara gemileri Yokohoma limanna gelene kadar, Japonyann yabanclarla
ciddi bir temas olmad. Tarihinde, M.S. 7. yzylda inlilerle ksa sren atmalar grlr. Ancak,
Japonlara yaplan en ciddi tehdit, Kubilay Handan geldi. ini egemenlii altna alan Mool han Kubilay
Han 1274-1281 yllar arasnda, Japonyay ele geirebilmek iin donanma oluturdu. 1274deki 30.000
kiilik kuvvetle yaplan ve anlalmaz bir ekilde ertesi gn geri ekilen ordu, ilerisi iin Japonlarn tedbir
almalarn salamt. Buna ramen Byk Larousse Ansiklopedisine gre, 1281de Kubilayn ordusu
Korelilerle birlikte, 140.000 kiilik gle Kyuunun kuzeyine iki noktadan ktlar. Fakat, tam Japonlar
yenmek zereyken kan beklenmedik bir tayfunda gemilerinin ou batt. Geri dndler. (J.P. Roux ise
(s.164), Korenin o dnemde Kubilay Hann egemenlik alannda olduunu yazar. Ama bu durum varit olsa
bile, olayn eklini deitiren bir aklama deildir.)
Japonya, ok sayda adadan oluan dalk, verimsiz yerlerden mteekkildi. Stratejik bir zellii
de yoktu. Bu nedenle Kubilay Han, Japonyay almaktan vazgeti. Daha sonraki yllarda, geni in ve Orta
Asya bozkrlar, verimli topraklar dururken, baka hi kimse adalar topluluu dalk Japonya ile ilgilenmedi.
Dolaysyla Japonya, yzyllar boyu hibir d temas olmadan ie kapal yaad. Toprak beylerinin
(daimyo) ve aristokrat bir sava kastn (samurai) oluturduu dank dzenleri vard. Merkezileemeyen
bir feodal oligari tarafndan ynetildi. Toprak btnlklerinin olmay, ok sayda adadan olumalar da
merkezilememede etkili oldu. Karel Van Wolferene gre (s.41) Japonlar, devlet anlayna ihtiya
duymadlar. Bylece bakalarna benzemeyen karmak bir dilleri ve kendilerince benzersiz addettikleri
kltrleri olutu.
1853teki yabanclarla ilk temas okunu abuk atlattktan sonra, bir d politikalarnn olmas
gerktiini grdler. K.V. Wolferene gre (s.44) yabanclarn desteiyle oligarik bir ynetim olutu.
Bilhassa mparator Mutsuhito (1868-1912) dneminden itibaren yneticiler byk bir deiim
20

gerekletirdiler. Hzl gelimenin olduu Meiji (Aydn Hkmet a) dneminin yaanmasnda nemli pay
imparatorun idi. Bu sebeple ldkten sonra meicitenno (aydn imparator/gn olu) adyla anlmtr. Bu
dnemde aydnlar, Japonyann lehine karalar cesaretle uyguladlar. Zaman zaman yenilikleri kabul
etmeyen halk ve samuraylar direndi. Baz Japon sekinleri de muhalefet ettiler. Aydnlar, btn bu direnileri
krmak iin, mcadelelerinde inanl davrandlar. Halkn direnmesini normal karlamak gerekir. nk
Japonyada adalama, insanlar ve halk istedii iin yaplmad. Devlet buna gerek duyduu iin
adalamaya alld. (Ayn Osmanlnn son dnemleri ve Trkiye Cumhuriyetinin balangcnda
olduu gibi)
Aydnlarn bu mcadelesi ve imparatorun da destei ie yarad. Japonyann maddi gelimesi
Avrupal devletlerinkinden daha hzl ve kararl oldu. Paul Kennedyye gre (s.241), eitime ok byk
nem verildi. Okur yazar says hzla artt. Takvim deitirildi. Giyim kuam deitirildi. Avrupannkine
benzer bir bankaclk sistemi getirildi. Bilhassa ngiltere ile yaptklar mal ithalat antlamalarna, allmadk
maddeler koydurdular. Belli bir miktar d alm iin, belli sayda insanna ngilterenin ihtisas dzeyinde
eitim vermesini istediler. Subaylarn eitim iin Batl ordu ve donanma akademilerine gnderdiler.
(Japonlarn bu uygulamalar ile Trkiye Cumhuriyetininkiler benzer. Tek farklar, Japonlarn yaptklar
ithalat antlamalarna koydurduklar artlar. Eer Trkiye Cumhuriyetinin kurulu yllarnda devletin ciddi
ithalat yapabilecek kapasitesi olsayd, belki byle bir art dnlebilirdi.)
Devlet, ekonomi alannda yapt yatrmlarda, Japon mteebbisleriyle ortak alt. Halk da iyi
alt. Ancak Japonlar, ksa bir sre sonra stnlk hevesine kapldlar. nce 1894 ylnda, Kore iin in ile
savatlar. Daha sonra, Ruslara kar, ngilizlerle mttefik oldular. 1904-1905 yllarnda ngilizlerden destek
alarak Manuryada Ruslara saldrdlar. Ruslar yendiler. Japonlar, bu savata sngyle ne atldlar. Ruslar
barutla ve hatta makineli tfekle cevap verdiler. Ama sonuta, onbinlerce Japon askeri lmesine karn
samurai ruhu sava Japonlara kazandrd. Bu olay Japon milliyetiliinin nemli bir zaferi oldu. Japonlar
Gl ordu, zengin lke slogann gelitirdiler. Sadece yatrmlar iin deil, artk ordu iin de d bor
almaya baladlar.
Japonyadaki Meiji dnemindeki gelime hakknda bilgi sahibi olmak iin Paul Kennedynin
verdii (s.234) baz ekonomik verilere bakmak yerinde olacaktr.
Demir-elik retimleri: 1890da 0.02 milyon ton iken, 1913te 0.25 milyon tona ulat. Ayn
dnemde ngiltere 8 milyon tondan 7.7 milyon tona dt. Rakamlar arasndaki fark Japonyann balad
yeri gstermesi bakmndan nemlidir.
Enerji tketimleri: 1890da 4.6 milyon metrikton iken, 1913te 23 milyon metriktona kt.
Kii bana sanayileme dzeyleri (1900 ylnda ngiltere 100 kabul edilerek) : 1880de 9 iken
1913te 20 oldu.
Bu gelimeler olurken gl ordu kurma arzusuna kapldlar. 1890da 84.000 kii olan toplam
personel says 1900de 234.000, 1910da 271.000 kiiye ykseldi. Sava gemilerinin toplam tonajlar da
hzla artt. 1880de 15.000 ton iken, 1910da 496.000, 1914te 700.000 tona kt. Bu art aslnda
gelimelerini yavalatt. Ancak I. Dnya Sava srasndaki anslar gelimelerini srdrmelerini salad.
ETKNLKLER:
1- Japonyada Meiji Dnemi ve D Politika zerine:
Meiji dneminde Japonya, nemli bir transformasyon geirerek modernleme srecine girmi ve belli
bir baarya ulamtr. Bat ile karlamaya ve bunun yaratt byk oka Japonya, dier komu
lkelerden farkl bir tepki vermitir. Japonya ulusal gelimesi iin Baty bir model olarak kullanarak
toplumsal, ekonomik ve siyasal sistemini yeniden rgtlemi ve Bat rneine gre kkl bir modernleme
srecine girmitir.
Balatlan modernleme srecinde lkenin d politika amalar da yeniden tanmlanmtr.
Modernleme sreci ile birlikte Japonya saldrgan bir d politika stratejisi takip etmitir. Meiji dnemi
21

Japon d politikas, balatlan modernleme srecinin bir rn olduu kadar sz konusu srecin baarya
ulamasna da nemli bir katk salamtr. alma, imdiye kadar ihmal edilen bu hususu aydnlatmay
amalamaktadr. Meiji modernleme srecinde Japonya 1894/5te ine, 1904/5te Rusyaya kar baarl
birer sava vererek blgesel bir g olmutur. Bylece Japonya Bat merkezli dnya devletler sistemine eit
ye stats ile eklemlenebilmitir.
Japonya, Meiji dnemi ncesi imzalad kapitlasyon antlamalar nedeniyle, d ilikilerinde belli
bir amaza dmtr. Japon siyasi sekinleri, bu amazn lkenin modernlemesi/batclamas ile
alabileceini dnmlerdir. Sonuta modernite devlet kimlii olarak benimsenip byk bir toplumsal,
ekonomik, siyasal transformasyon gerekletirilmitir. Bu erevede, Japon d politikas yeniden
biimlendirilmitir. Japonya bylece Bat devletleri gibi rgtlenip glenerek ulusal egemenliini yeniden
kazanabileceini dnmtr. Ancak Japonya, balatlan modernleme programnn ve ulusal egemenlik
zerine kurulan kstlamalarn Batya ramen gerekletirilemeyeceinin bilincindedir. Bu nedenle
ngiltereye yakn bir politikann srdrlmesi bir zorunluluk olarak grlmtr.
Dnya yzeyinde ar yaylmas sonucu ngiltere, Uzakdouda umduu sonucu kendi gc ile
alamamas nedeniyle, Japonyann katksna ihtiya duymutur. Japonya ngilterenin beklentilerine olumlu
cevap vermitir. Bylece Japonya ngilterenin katklar ile Bat dnya egemenlik ilikilerine baarl
ekilde eklemlenmitir. Blgede egemenlik ilikileri Japon ulusal gcne dayanlarak kurulmamtr. Sz
konusu ilikiler Japon denetimi dnda kurulmutur. Japonya kendisini baarya gtrecek egemenlik
ilikilerini kendi gc ile gvence altna alamamtr. Bu gvence, ancak sz konusu blgesel egemenlik
ilikilerinin znesi olan Bat devletleri tarafndan salanm ve Japonya da buna uyum salamtr. Sonuta
blgesel ilikilerin seyri Japon baarsnn da akn belirlemitir.
Meiji dnemi nemli d politika olaylar in ve Rusyaya kar verilen iki byk sava olmutur.
Japonya, ilk modern savan 1894-95te ine kar baarl bir ekilde vermitir. Japonya, Bat ile girilen
ilikiler sonucu modernlii bir devlet kimlii olarak benimseyip Uzakdou in merkezli devletler
sisteminden ilk nce kendisi kmtr. Daha sonra da, 1894-5te, ine kar verilen savala, in merkezli
blgesel devletler sistemini ykm ve Kore ve Manuryann sz konusu sistemden kopartlmasn
salamtr. Bu sre, in merkezli devletler sistemi yklmas ve inin kesin biimde Bat devletleri
tarafndan nfz blgelerine ayrlmas ile sonulanmtr. Japonya ine ka verdii sava sonunda
ekonomik modernlemesini besleyecek nemli kazanmlar elde etmitir.
Meiji dneminde Japonya ikinci byk savan 1904/5te Rusyaya kar vermitir. Japonya bu
savala ngilterenin blgede balca rakibi olan Rus ilerleyiini durdurmutur. Rusyann igal ettii
Manurya ve Kore Japonyaya kalmtr. Sava Japonyaya ar ekonomik yk getirmesine ramen, Rusya,
byk sava tazminat gibi, ar yk altna sokulmamtr. Rusya in aleyhine elde ettii topraklar
Japonyaya terk etmek zorunda kalmtr.
Belirtilen iki byk sava sonunda Japonya ulusal egemenliini tam olarak yeniden kazand gibi
Bat devletler sistemine eit lke stats ile eklemlenmitir. Japonya iki savata da ngilterenin youn
desteini grmtr. Sonuta Japonya, giderek blgesel bir g haline gelmitir. Bu stat, Batya ramen
deil, belli Bat devletleri ile kurulan ilikilerin baarl bir seyir izlemesi ile mmkn olmutur.
ngiltere, zorlad kapitlasyon antlamalarn, yaplan toplumsal reformlarn ald mesafeyi ve
lkenin uluslararas ilikilerde taknd tutumlar izleyerek, Japonya lehine yava yava revize etmi ve
nihayet 1911de tamamen kaldrmtr. Bu durum, Japonyann ngiltereyi zorlamasyla ortaya km
deildir. Tamamen siyasi bir uzlamann rn olarak karmza kmaktadr. Sonuta Japonya ulusal
egemenliini tam olarak elde etttii gibi Bat devletler sistemine de eklemlenmi ve balatlan
modernleme abas da nemli bir baarya ulamtr. Modernlemesini tamamlam bir Japonyann
blgede Bat iin bir tehdit olaca varsaylmam, tam tersine Bat egemenlik ilikilerinin blgesel
dzeyde tamamlayc bir unsuru olaca doru olarak gzlemlenmitir. Bu nedenle, sz konusu dnemde,
Japonyaya kar, Osmanl Devleti ve in rneklerinde grlebilen, ortak bir Bat cephesi hi bir zaman
sz konusu olmamtr. Japon modernlemesi Bat basksna muhatap olmad gibi tevik de edilmitir.
Oysa ki, sz konusu dnem ve mteakip yllarda, Trkiye hep Bat tehdidi ve snrlamas ile yzyze
kalmtr Bu nedenle iki lkede giriilen modernleme abas da farkl sonular vermitir.
Sonuta Japonya, belli abalar sonucu modernleerek Batya yaklam ve blgesel bir g olarak
temayz etmitir. Ancak bulunduu blgeye de ayn lde yabanclamtr. Japonya baarsn ancak Bat
ile kurduu belli ilikiler sonucu salad iin, baarsnn srmesi de sz konusu ilikilerin baarl
22

biimde devam etmesine bal olmutur. Aksi takdirde Japonya, blgesel egemenlik ilikilerinin dna
derek baars da sona erecektir. Bunu, Meiji dnemi sonrasndan II.Dnya Sava sonrasna kadar,
Japonya etrafnda meydana gelen gelimelerde gzlemlemek mmkndr. Ancak bu, baka bir almann
konusudur.
1929 Dnya Ekonomik Bunalm
Byk Bunalm ncesi Yeryzndeki Genel Durum
1929 Bunalm temelde Amerikada borsann kne ithaf edilse de; o yllarda yeryzndeki
ekonomik koullara, krizin bykl ve etkisine bakldnda Byk Dnya Bunalm adn almay
hakettii aka grlmektedir. Bunalm dnyada 50 milyon insann isiz kalmasna, yeryzndeki toplam
retimin %42 orannda ve dnya ticaretinin de %65 orannda azalmasna neden olmutur. 1929 ylna kadar
dnyada oluan dier krizlere bakldnda dnya ticaretinin en fazla %7 orannda dt dnlrse 1929
bunalmnn ne derece etkili olduu tahmin edilebilir.
Dnyay bu denli etkileyen byk bunalm sebep ve sonular ile anlayabilmek iin ncelikle I.
Dnya Sava sonrasnda dnyada oluan ekonomik ve sosyal koullar gz nnde bulundurmak gerekir.
Byk Bunalm ncesi Amerikan Ekonomisi
Amerika ise 1924-29 yllar arasnda bir stabilizasyon devresi geirdi. Edindii ihracat fazlas ile
dnyann net kreditr konumuna geldi. Bu esnada lkede otomobil, yap, elektrik gibi yeni endstriler
gelimeye balad. Yeni gelien endstrilere talebin fazla olmas borsann speklatif olmasna sebep
oluyordu. yle ki 1928 ylnda, Amerika verdii kredileri New York Borsas iin geri ekmek durumunda
kald.
1920lerde borsa dndaki ekonomik gstergeler olduka iyi durumdayd. retim ve ililik oran
yksekti. cretler ok fazla ykselmiyordu ve fiyatlar istikrarlyd. Bir ok insan hala ar derecede fakirdi
ancak halkn byk ounluu hi olmad kadar rahat ve varlklyd. Ancak o yllarda Amerikallarda
minimum fiziksel eforu sarfederek zengin olma istei hakimdi. nsanlarn bu ruh hallerinin ve
speklasyonun ne derece hakim olduunun kant, 1926 ylnda Floridada meydana gelen gayri menkul
patlamasyd. Bu olay klasik bir speklatif balonun tm zelliklerini kendi iinde barndryordu.
Florida Gayrimenkul Speklasyonu
Olay yle gelimiti: Floridallar blgede k artlarnn kuzeydeki eyaletlere gre daha iyi
olmasna, tamaclk problemlerinin zlm olmasna dayanarak Floridadaki gayrimenkullerin deer
kazanacan dndler. Eyalette Floridann bir tatil cennetine dnecei inanc hakimdi. Bu durumda o
gn aldklar topraklarn gelecekte birka kat deerleneceini dnenler hi de az deildi. Halkn byk
ounluu bu inanla gayrimenkule yatrm yapt. Ancak 1928 ylnn 18 Eyllnde hi hesapta olmayan
bir tropik kasrga 400 insann lmne. binlerce evin hasar grmesine ve tonlarca deniz suyunun yatlar
paralayp sokaklara tamasna neden oldu. Satn alnm olan gayrimenkuller satlmaya alld ancak
deerinin ok altna bile satlamad. Bu durum bir speklatif balonun patlayyd.

Krizin Sebepleri
Byk kriz ncesindeki atmosfere bir gz attktan sonra krizin sebepleri ve geliimi zerinde
durmak gerekir. Dnyay etkileyen pek ok olay zerinde olduu gibi bu olayn da sebepleri zerinde ok
23

sayda aratrmalar ve deiik yorumlar yapld ancak bunlarn genelinde yer alan ortak birka sebebi yle
sralayabiliriz:
Birincisi; Amerikadaki irketlerin mali gleriydi. 1870li yllarda Amerikada irili ufakl pek ok
irket varken I. Dnya Savann getirdii zorluklar karsnda kk irketler birlemek zorunda kalm ve
sava sonrasnda tekeller oluturmulardr. yle ki 1929 ylna gelindiinde Amerikan ekonomisinin %50si
zerinde sz sahibi olan holding says 200 kadard. Bu da tek bir holdingin bile iflasnn ekonomiyi
sarsmaya yeteceini gsteriyordu.
kinci bir sebep de bankalarn kt yaplanm olmasyd. Bankalarn sermaye esaslarn, rezerv ve
kredi oranlarn belirleyen yasalar yoktu. rnein irketlerin mali tablolarnn gvenilirliini salayan
yasalar yoktu. Bu yzden yatrmc senedini ald firma hakknda yeterince bilgiye sahip olamyordu. Yine
ticari bankalar yatrm bankalarndan ayran yasalar da mevcut deildi.
nc bir sebebin de, bakan Hoover ynetiminin ekonomi alanndaki tecrbesizlii olduu
sylenebilir. Bu dncenin savunucularna gre bakan Hoover ynetimi 20lerde hkm sren liberal
ekonomi anlayna gre ekonomiye devlet mdahalesi yapmamay uygun grmt. Ancak 29 krizine
mdahale etmemenin toplumsal maliyeti ok byk olmutu. Daha sonralar bakan mdahaleye karar
verdiinde ise hem ok ge olmutu hem de mdahale baarl deildi. rnein devlet btesini dengelemek
iin devlet harcamalarn ksmas ve vergileri arttrmasnn isizlie sebep olduunu ve bunun da insanlarn
satn alma gcnn azalmasna ve fiyatlarn dmesine neden olduu savunuldu. Hkmetin
tecrbesizliinin bir dier gstergesi de altn standardna bal kalmakta srar ediiydi. Hkmet altna bal
olmayan para basmay reddederek sk bir para politikas izledi ve piyasada para bulunmaynca ekonomik
faaliyetler durdu, reel sektr kld. Bu da daha fazla isizlik, daha az gelir demekti.
Vurgulanmas gereken son sebep ise; bata da belirtildii gibi Amerikann dnya zerindeki net
kreditr olmasyd. Bunun yannda I. Dnya Sava sonras Almanya ve ngiltereden istedii tazminatlarn
altn olarak denmesini talep ediyordu. Ancak yeryzndeki altn stou yetersizdi ve varolan stou da zaten
Amerika kontrol ediyordu. Bu sebeple de bahsedilen tazminatlarn ve kredilerin mal ve hizmet olarak
denmesi denendi ancak bu da Amerikann kendi mal ve hizmet sektrn vurdu. Son are olarak gmrk
duvarlar koyma yoluna gidildi ancak bu da yalnzca d ticareti kltt. Sonuta Amerika hesapszca
vermi olduu kredileri geri alamad.
Krizin Patlak Verii: Kara Perembe
New York Borsas 1928 ylnn bandan 29 yl Ekim aynn bana kadar olan srete gittike
ykseliyor ve yksek fiyat/kazan oran getiriyordu. Ancak 3 Ekim 1929 tarihine gelindiinde, yukarda
saylan sebepler dorultusunda borsann ilerlemesi durmu hatta birka byk holdingin hisse senetleri
dmt. Bu d 21 Ekim gn yabanc yatrmclarn katlarn ellerinden karmalaryla hzland ve
Kara Perembe olarak anlan 24 Ekim 1929 Perembe gn borsa dibe vurdu. 1929 ylnn fiyatlaryla 4.2
milyar dolar yok oldu. 29 Ekim 1929 gnnn fiyatlarna bakldnda bir yl ncesinin karnn bile
sfrland grlr. 21-29 Ekim 1929 tarihleri arasndaki fark Dow Jones sanayi ortalamasnn 328den
230a dtn gsterir. Bu srete 4.000 kadar banka batm, binlerce insann mal varl yok olmutur.
Bu insanlar ala srklendi ve sebze ve meyve yetitirip satarak yaamaya altlar. Piyasadaki para bir
anda yok olduu iin insanlar ihtiyalarn karlamada takas yoluna giderek bir nevi dei-toku
ekonomisine geri dndler. nsanlar maddi varlklaryla beraber sosyal konumlarn ve ruh salklarn da
kaybettiler. Bunalmn etkileri II. Dnya Savana kadar yaklak 10 yllk bir periyodda devam etti.
Roosevelt ve "New Deal"
Amerikan halk bu byk kn faturasn Hoover ynetimine kard. Bir sonraki seimde
Hoovern bakan seilmeyecei aikard. Onun yerine adn verdii programla ekonomik sistemde kkl
24

deiiklikler vaadeden Roosevelt seildi. Roosevelt New Deal 1930-37 yllar arasnda uygulama frsat
buldu. Baa geldii 1933 yl bunalmn etkilerinin en fazla hissedildii yllardan biriydi. Ekonomide karllk
kmt. Byk bir talep eksiklii yaanyordu nk insanlarn satn alma gc ok dmt. Roosevelt
byle bir dnemde hem sosyal hem ekonomik anlamda bir reform nitelii tayan programyla ve byk
yetkilerle baa geiyordu. Amerikan ekonomisi tarihinde ilk kez devlet mdahalesine maruz kalyordu.
Roosevelt ie bankaclk sektryle balad. O sralarda sektrde likidite dk olduundan altn
ve dviz kuru bizzat bakanlk tarafndan kontrol ediliyordu. lk kez Merkez Bankas kuruldu. Mevduatlar
devlet gvencesine alnd. Bankaclk sisteminin dzeltilebilmesi iin 500 kadar yeni dzenleme yapld.
Reel sektrde de karlln arttrlmasna karar verildi. Devlet kendi kontrol altnda olmak kaydyla
sanayicilerin yksek fiyat uygulamalarna izin verdi ve yine bu amaca uygun olarak retim snrland. Talep
sorunun zmek iin de, devlet yksek saylabilecek bir dzeyde minimum reel cretleri belirledi. alma
saatleri azaltlarak isizlik sorunu zlmeye alld. Tarmda da bir takm yeni programlamalar yapld.
Ancak bu programlar baz ynlerden birbirleriyle eliir durumdayd. Devlet bir taraftan fiyatlar yksek
tutmak iin retim kotas koyarken dier taraftan da ne retirlerse retsinler belli ykseklikte bir fiyata
bunlar almay vaad ediyordu. Bu da iftilerin daha fazla retim yapmak istemelerine neden oluyordu.
Rooseveltin devlet harcamalar politikas ise bir denge politikasyd. Devlet mdahalesine kar olan
sanayicileri kstrmemek iin zel sektrn ilgilenmedii byk yatrmlar gerektiren alanlarda harcama
yaplyordu. Bu sektrlerde alan i alanlaryla da isizliin azaltlmasna ve talebin arttrlarak dk talep
sorununun zlmesine allyordu.
Genel anlamda New Deal programna bakldnda ok da baarl bir program olmad gr
hakimdir.Devlet harcamalarnn ekonomiyi canlandrmaya yetmedii, devletin ekonomideki paynn da
artmad ve yeni yatrmlarn yetersiz kald bilinir.
Bunalm Sonrasnda Almanya
Depresyonu yenerek tam istihdama ulaan ilk sanayi lkesi, Almanya'dr. Almanya, enflasyonsuz
orijinal finansman yntemleriyle i piyasay canlandrmay baarmtr. Ancak dnya pazarlar Almanya' nn
ihracatna ak deildi. Alman fabrikalarna srm alanlar temin etmek ve hammadde bulmak gerekiyordu.
Gney Amerika, Orta Avrupa, Balkanlar ve Trkiye serbest dvizle mal almakta ve satmakta glk
ekiyorlard. Almanya,direkt serbest dviz transferi olmakszn maln malla mbadelesini gerekletirmek
imkann salayan bir counter-trading modelini benimsedi serbest dviz piyasalarnda ihracat mallarna
uygun fiyatla alc bulamayan memleketlerin mterisi durumuna geti. Tarm ekonomilerinin ihracat
mallarn yksek bedelle satn ald ve onlara kendi sanayi rnlerini satt. Planlama ve benzeri yntemlere
bavuran ABD ile Fransa gibi demokrasiler lml zmlere ynelirken, Almanya'da isizler nazi
totalitarizminin lgnlklarna kapldlar. Bylece bunalm, kinci Dnya Sava'nn balca nedeni olacakt.

Trkiye'ye Etkileri
Trkiye 1929 bunalm karsnda,kalknmasn salayabilmek iin ihracat ve ithalatn artrmak
zorundayd,Trkiye Cumhuriyeti bunu salayabilmek iin eitli politikalar izledi.
Trkiye 1933' de d demelerde uygulamasna balanan kliring ve takas sistemini uygulad.
Bilindii gibi, kliring sistemi maln alann,maln alma ilkesine dayanr. Bu sistemde ithalat ihracata
balandndan, ihracat tevik edilmi olur. Nitekim,Trk Hkmeti mmkn olduu kadar btn lkelerle
kliring ve takas anlamas yapmaya aba harcad ve Trkiye ile ticaret ve deme anlamas yapan
lkelerden,ithalata ncelik tand. Ayrca ihra mallarnn standardizasyonuna nem verilerek ,ihracat bu
ynden de tevik edildi 10 /06/1930 tarih ve 1705 sayl Kanun ile Hkmete tedbir alma yetkisi
verilerek,ihra edilen fndk ve yumurtadan balayarak ,ihra mallarnda kalite konturulne gidildi.
25

nceleri eitli merciler tarafndan yrtlen bu i 1934' te kurulan Trkofis' e devredildi. Ofise,kontrol ve
tefti grevi yannda piyasa aratrmalar yapma uluslar aras ticaret ve deme anlamalarn hazrlama
grevi de verildi.
Halen dnyada yaanm olan en byk kriz 1929 Krizidir. Bu krizin dnyay en az I. Ve II.
Dnya Savalar kadar etkiledii de aktr. Byk bunalmn yol at 1930lar dnya tablosuna
bakldnda ekonomik krizlerin bazen insanlk tarihini etkileyecek boyutlara varabilecei rahatlkla
grlebilir. Bu yzden ekonomik krizlere yalnzca ekonomik deil ayn zamanda sosyal hatta politik bir
olgu olarak da baklmaldr.
MLLETLER CEMYET
Birlemi Milletler'in temeli saylabilecek bu organizasyon, I. Dnya Sava'nn ardndan svirede
1919'da "Cemiyet-i Akvam" (Milletler Cemiyeti) adyla kuruldu. Amac, lkeler arasnda yaanabilecek
sorunlar bar yollarla zmek idi. Bir sre alt fakat fazla bir varlk gsteremedi. II. Dnya Sava'nn
ardndan dald. 6 Temmuz 1932'de Cemiyet-i Akvam, Trkiye'yi yelie davet etmi, 9 Temmuz'da
TBMM Trkiyenin Milletler Cemiyeti'ne giri davetini onaylam ve 18 Temmuz 1932'de Trkiye,
Cemiyet-i Akvam'a resmen ye olmutur.
Paris Bar Konferansnn 25 Ocak 1919'da yaplan toplantsnda; uluslararas bar ve gveni salayacak
ve devam ettirecek bir Milletler Cemiyeti kurulmasna karar verildi. Bu karar yerine getirmek iin bir
komisyon kuruldu.
Komisyonun hazrlad szleme 28 Nisan 1919 tarihinde Konferans Genel Kurulu'nda kabul edildi ve
bylece Milletler Cemiyeti kurulmu oldu.
20 yl sreyle dnya milletlerine hizmet veren bu cemiyet tm abalara ramen kinci Dnya Sava'nn
kmasn engelleyemedi. Sava sonras 18 Nisan 1946'da Cenevre'de toplanan konferans, XXI. Genel
Kurul Toplantsyla cemiyetin dalmasna karar verdi.
Her sava sonras antlamalarna nsz olarak konmas artn getiren Milletler Cemiyeti Yasas; Bir
Balang Blm ve 26 maddeden olumaktayd.
Milletler Cemiyeti'nin Mahiyeti ve Organlar
Milletler Cemiyeti Szlemesi'nin balang blmnde, cemiyetin genel amalar ile yelerinin
yklendikleri sorumluluklar yle belirlenmitir:
Uluslar arasnda ibirlii gelitirmek ve uluslararas bar ve gvenlii salamak iin, savaa
bavurmamak konusunda birtakm ykmllkler kabul etmek, gizlilikten uzak, adaletli ve onurlu
uluslararas ilikiler srdrmek; Hkmetlerce, bundan byle eylemsel davran kural kabul edilen
uluslararas hukuk kurallarna kesinlikle uymak; rgtlenmi halklarn karlkl ilikilerinde adaleti
korumak ve antlamalardan doan btn ykmllklere titizlikle sayg gstermek...
Szlemenin 26 maddeden oluan, yelik ve rgtn yaps, barn srekliliini salamak, antlamalar,
uluslararas ibirlii ve uluslararas ynetim, szleme hkmlerinin deitirilmesi gibi hususlar belirleyen
metnine gre ise:
1. Cemiyete ye kabul Genel Kurulun te iki ounluunun kararyla olacakt (Madde 1).
2. Cemiyet, bir Genel Kurul, bir Konsey ve bunlara yardm eden bir Srekli Sekreterlikten oluacakt
(Madde 2).
26

3. Cemiyet yeleri, barn srekliliini salamak iin, ulusal silahlarn en dk bir dzeye indirilmesi
zorunluluunu kabul ediyorlard (Madde Karizmatik.
4. Cemiyet, yeleri arasndaki kacak anlamazlklarda hakemlik yapabilecek ya da bunlar Konsey'de
inceleyecekti (Madde 12).
5. Barn srekliliini salayan hakemlik antlamalar gibi uluslararas ykmllkler ve Monroe Doktrini
gibi blgesel anlamalar, bu szleme'nin hibir hkmyle badamaz saylmayacakt (Madde 21).
6. Savatan sonra bamszlna kavuan ve kendi kendilerini ynetme yeteneinden henz yoksun
halklarn oturduu lkelere, kendi kendilerini ynetmeye yetenekli olacaklar zamana kadar, cemiyet adna
ynetimlerine bir mandatr seilebilecekti (Madde 22).
Milletler Cemiyeti'nin Baarszlk Sebepleri
1. Cemiyetin bnyesinde sava nleyici tedbirlerde boluklar mevcuttu ve yaptrmlar yetersizdi.
2. Szlemenin 10. maddesi mtecavizi tayin etmediinden, bu madde bar korumada yetersiz kalyordu.
3. nemli konularda oy birlii prensibinin uygulanmas, politik ve hukuki sorunlarn zmn
engelliyordu.
4. Bar koruyacak ve devaml klacak uluslararas zihniyet yetersiz ve noksand. Habeistan olay, 1937
Japon taarruzu ve 1 Eyll 1939 tarihinde Alman ordularnn Polonya'ya taarruzu ile balayan II. Dnya
Sava, Milletler Cemiyeti'ni etkisiz duruma getiren gelimeler arasnda saylabilir.
5. Paris Bar Konferans'nda hazrlanan antlamalarn bir paras olmas
6.Amerika Birleik Devletleri'nin Milletler Cemiyetinden ayrlmas, nemli bir uluslaras gcn
yitirilmesine ve cemiyetin etkinliini kaybetmesine neden oldu.
7-Bir yandan insan haklarn korumaya alp dier yandan kolonileme ve manda sisteminin garantisi
durumunda olmas eliki yaratyordu.

27