You are on page 1of 37

Einsteinova teorija relativnosti

Rajfa Musemić
Mašinski fakultet Sarajevo

Uvod

Malo koja naučna teorija je bila
predmet diskusija kao Einsteinova
teorija relativnosti.
Kada su astronomi spoznali da se
Zemlja kreće velikom brzinom kroz
svemir, mnogi su se začudili što ništa
ne primjećuju kod tog kretanja.
Fizičari su zaključili da u nekim
sistemima vrijede isti zakoni.

Brzina svjetlosti i eter

Fizičari su do 20 stoljeća vjerovali da je
svemir ispunjen sredinom koja se zove eter.
Mislili su da je Eter-nepokretan?

U takvoj nevidljivoj tvari, eteru, nalaze se
uronjena sva vidljiva tijela.

Prema mehaničkoj teoriji svjetlost je širenje
talasa u eteru, kao što zvuk predstavlja
zgušnjavanje i razređivanje elastične sredine.

st. Slika br. javile su se sumnje o brzini  svijetlosti u odnosu na eter. Michelson i Moreli su upotrijebili uređaj koji se zove interferometar.Michelson-Morelijev eksperiment-pokazao da se eter kreće  Krajem 19. 9 . šematski prikazan na slici br.9.

a sastoji se iz dva postulata:  Postulat o ekvivalentnosti inercijalnih sistema referencije (ISR)  Postulat o konstantnosti brzine svjetlosti (c) .Postulati specijalne teorije relativnosti  Einsteinov princip relativiteta proistekao je iz Galilejeva principa.

Problem prostora i vremena u fizici     ŠTA JE PROSTOR. Specijalna teorija relativiteta je unijela nova saznanja o prostoru i vremenu i fuzionisala prostor i vrijeme kao ravnopravne koordinate . teorija relativiteta je utvrdila njihovu neadekvatnost za modernu fiziku. A ŠTA VRIJEME? Svojom radikalnom kritikom o prostoru i vremenu. Jednostavna istina je da se cjelokupna ljudska aktivnost i spoznaja odvijaju u prostoru i vremenu.

Slika br.Sistem referencije   Jedan od najjednostavnijih načina predstavljanja tačaka jeste pomoću Descartesovog sistema koordinata.1 .1).y. tri koordinate (Slika br.z tj. Svakoj tački možemo pridružit tri broja x.

X3. X2. Uzima se da je prostor:  Homogen (sve tačke u njemu su ravnopravne) Izotropan (svi pravci su ravnopravni) Neprekidan Trodimenzionalan Euklidov      Ako udružimo pojmove prostora i Cartesijevog sistema u jedan možemo iskazati Cartesijev sistem kao jednu kubičnu šemu sačinjenu od jediničnih dužina X1. . Osobine prostora utvrđene su na osnovu sljedećih predpostavki.

Na primjer da se posmatrač nalazi na tlu.Galilejeva relativnost   Obično se smatra da je jedan posmatrač stacionaran. da se drugi posmatrač kreće stalnom brzinom v u odnosu na prvog.br. Slika br. a da je pokretni posmatrač u vozu (sl. 2). 2 .

. tj. u svim inercijalnim sistemima imaju jednak matematički oblik. te da vrijedi drugi Newtonov zakon.Galilejev princip relativiteta glasi: Zakoni mehanike jednaki su za posmatrača u bilo kojem inercijalnom sistemu.

da vrijede Newtonovi zakoni mehanike (sl. Galilejev princip relativiteta  Po Galileju zaključujemo da su inercijalni sistemi oni u kojima su tačni zakoni inercije.br. 4 .).3 Slika br. Slika br.3 i 4. tj.

bljesak sijalice smještene u vagonu na mjestu koordinata x’. Sistemi referencije koji se kreću pravolinijski jedan u odnosu na drugi nazivaju se inercijalnim sistemima referencije. /Nema ubrzanja/ Neka se u inercijalnom sistemu S’ dogodi npr. .Galilejeve transformacije    U fizici je nužno promatrati sisteme koji se kreću jedan prema drugome.y’ i z’.

br. Slika br. 6 . npr.y’.5).br.z.  Prostor-vrijeme : prostorno vremenski kontinuum Kaže se da je to događaj sa prostornim koordinatama x’.y’. a u sistemu S koordinate x.t’.y. 5 Slika br.z’. Posmatramo događaj.t (sl.z’ i s vremenskom koordinatom t’ (sl.6). svjetlosni bljesak koji u sistemu S’ ima prostorno-vremenske koordinate x’.

s .Lorentzove transformacije  transformacije između inercijalnih i neinercijalnih sistema moraju biti takve da brzina svjetlosti ostane konstantna.  svi prirodni zakoni su invarijantni obzirom na takve transformacije  zahtjev da prostor bude homogen nužno vodi na linearnost transformacija (prava linija se transformira u pravu liniju).

Traži se transformacija koja će prevesti jedan fiksni sistem u pokretni koji se kreće konstantnom brzinom .

. t’=0 x   kx  lt (1) y  y z  z (2) t   mx  nt (3) Pri čemu su k . t=0.Transformacija mora biti linearna i zadovoljavati uvjete: x’=0. n konstante koje treba odrediti.x=vt . x=0. l . m.

t’=0  X2+y2+z2 = c2 t2  X’2 + y’2 + z’2 = c2 t’2 .x=vt . x=0. t=0.x’=0.

0  kvt  lt 0  kv  l l   kv x   kx  kvt x  k  x  vt  (4) x  kx   lt  t  mx   nt  (5) .

0  kvt   lt  0  kv  l l  kv x  kx   kvt  x  k  x   vt  ct  k  ct   vt  ct   k  ct  vt  (6) (7) .

k  ct   vt  t c k  ct   vt  k  ct   vt  ct   kc  kv c c 2   v 2 2 c  k  c  v   k  v   c   2 v2 c  k  c  v  v  c  2 2 c  v c  k2 c    .

2 c k2  2 c  v2 1 2 k  2 c  v2 c2 1 2 k  v2 1 2 c k 1 v2 1 2 c (8) .

x   k  x  vt     x  k  k  x  vt   vt  x  k  x   vt   x  k 2  x  vt   kvt  kvt   x  k 2  x  vt  v v2 1 2 c t  x  x  vt v2 1 2 c v2 x  x 2  x  vt v c t  2 2 v v 1 2 1 2 c c v tx 2 v2 c t  1 2 2 v c 1 2 c .

x  x  vt 2 v 1 2 c y  y z  z v tx 2 c t  v2 1 2 c .

) 2. 1.) (2. i 2. stoga se one zovu Lorentzovim transformacijama. (1.  .Lorentzove transformacije Lorentz je prvi uveo transformacione relacije 1.

Za sada ćemo koordinate označavati sa (x. . prostorno-vremenski kontinuum. t). da postoji tzv. y. pokazuju da prostor i vrijeme predstavaljaju nerazdvojnu cjelinu. nego obavezno obuhvataju i vremensku koordinatu. z. a naročito Einsteinovo objašnjenje njihove fizičke prirode.  Otuda se koordinate za svaki događaj ne ograničavaju samo na prostorne.Prostorno-vremenski kontinuum  Lorentzove transformacije.

.

7 Slika br.) Slika br. Mi kažemo da su dva događaja simultana ako se dešavaju u istom vremenu npr. Međutim posmatrač na zemlji koji taj isti događaj posmatra neće vidjeti simultane događaje(sl.8.7). svemirski brod u kojem će svjetlo kad se upali istovremeno stići do prednjeg i zadnjeg dijela ako se sijalica nalazi u centru (sl.Relativnost istovremenosti    Radi postulata moramo da promijenimo naš pojam o istovremenosti. 8 .br.

Posljedice LT . Slika br.ovamo između dva paralelna ogledala. 10 .br 10).Dilatacija vremena  Ako posmatramo bljesak svjetlosti koji ide tamo. a rastojanje između ogledala je fiksno onda svjetlost traje uvijek isto vrijeme (sl.

   Ako je taj svjetlosni sat smješten unutar svemirskog broda. Slika br. to produženje zove se dilatacija vremena.Svaki sat u svemirskom brodu će kasnit u odnosu na sat na Zemlji.br. tako da posmatrač neće vidjeti snop svjetlosti kao paralelne putanje na ogledala (sl.12. Satovi koji se kreću zaostaju za onim koji miruju.br. 11 Slika br. 12 .11. Ako je dijagonalno rastojanje među ogledalima duže.).). ono će morati biti podijeljeno sa toliko dužim vremenom da bi brzina ostala ista (sl.

Trajanje događaja u različitim sistemima   Neka se u tački koja je nepokretna u odnosu na sistem S’ odvija događaj koji traje Δt0=t’2 – t’1 (na jednom mjestu x) v v ' ' t2  2 x t1  2 x ' ' t  t c  c  2 1 Tada vrijedit  t2  t1  2 2 2 v 1 2 c t  t 0 v2 1 2 c v 1 2 c v 1 2 c .

vlastitom sistemu . Prema tome vrijeme u nepokretnom sistemu Δt je duže od vremena u tzv. Δt0 dilatacija vremena 2 v t0  t 1  2 c . a vrijeme Δt je prema satu u nepokretnom mirnom sistemu.Dilatacija vremena   Vremenski interval Δt0 određen je prema satu koji se kreće zajedno sa tijelom.

 Poznati paradoks blizanaca (sl.).br.13 Slika br. Slika br.Paradoks blizanaca  Specijalna teorija predviđa da će na raketi koja se kreće relativnom brzinom ne samo vrijeme proticati sporije.13.14). nego će svi procesi biti sporiji (sl. 14 .br.

Putovanje po svemiru     Nama najbliža zvijezda osim Sunca. Centar naše galaksije je udaljen čak 30.000 godina. Ali u oba ova slučaja nismo uzeli u obzir dilataciju vremena. . pa bi putovanje do nje i nazad trajalo više od osam godina. je Alfa Kentauri udaljena od Zemlje četiri svjetlosne godine.000 svjetlosnih godina što bi značilo da bi putovanje do njega trajalo više od 30. Sadašnje tehnologije ne dozvoljavaju ta putovanja.

Dužina tijela u različitim sistemima  Neka je štap smješten duž x-ose i miruje u odnosu na sistem S’. Štap se kreće brzinom v u odnosu na sistem S U trenutku t1 = t2 = t dužina štapa u nepokretnom sistemu S jednaka je L= x2 – x1. Prema Lorentzovim transformacijama imamo x x  ' 2 Dakle ' 1 x2  vt v2 1 2 c L  L0  x1  vt v2 1 2 c v2 1 2 c  x2  x1 v2 1 2 c . Njegova dužina u tom ssitemu je L0=x’2 – x’1.

kontrakcija Slika br.16.br.).). posmatrač izmjeri da je dužina štapa Lo . 15 Slika br. Vidimo da se mjera predmeta smanjuje.15.br.vlastita dužina (sl. U inercijalnom sistemu nalazi se drugi posmatrač koji posmatra štap koji miruje (sl. 16 .Kontrakcija dužineL  L 0   v2 1 2 c Duž ose u inercijalnom sistemu postavljen je štap koji se kreće brzinom v. dužina se smanjuje . tj.

br. Posmatraču pokraj kojeg projuri tijelo oblika kugle ta kugla izgleda spljoštena i to spljoštenije što je brzina veća (sl.  Za posmatrača na Zemlji svemirski brod bi bio skraćen. a za posmatrača u tom svemirskom brodu Zemlja bi izgledala skraćena (sl. 18 . 17 Slika br.br. 17).18) Slika br.

Zaključak     Specijalna teorija relativnosti je glavno Einsteinovo djelo. Za njega je prostor-vrijeme nedjeljiv pojam. kao posljedice tih transformacija. Oni su u dubokoj zavisnosti. Njenom pojavom završava se period Galilejeve i Newtonove mehanike. . Na Einsteinovom principu bazirane su Lorentzove transformacije kao i dilatacija vremena i kontrakcija dužine.