You are on page 1of 592

Yemen ve Yemende ehit Olan Tokatllar

GAZOSMANPAA NVERSTES
TOKAT SEMPOZYUMU
01-03 KASIM 2012 TOKAT

BLDRLER

CLT I

Yayna Hazrlayanlar
Prof. Dr. Ali AIKEL
Yrd. Do. Dr. Samettin BAOL
Yrd. Do. Dr. Ali Osman SOLMAZ
rt. Gr. Murat HANLE

TOKAT-2012

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

Eser Ad

GAZOSMANPAA NVERSTES
TOKAT SEMPOZYUMU
01-03 KASIM 2012 TOKAT
BLDRLER

CLT I
Yayna Hazrlayanlar
Prof. Dr. Ali AIKEL
Yrd. Do. Dr. Samettin BAOL
Yrd. Do. Dr. Ali Osman SOLMAZ
rt. Gr. Murat HANLE
Haberleme Adresi
Gaziosmanpaa niversitesi
Fen-Edebiyat Fakltesi,Tarih Blm,
Taliftlik Kamps, TOKAT
Tasarm
Kayhan Ajans Ltd. ti.
Hodere Cd. 201/9 ankaya/ANKARA
Tel: 0312 442 72 72 Faks: 0312 442 70 81
www.kayihanajans.com
Bask
zyurt Matbaaclk
2013
Kapak Tasarm

M. Edip ASLAN
ISBN
Takm No: 978-975-01035-5-1
Kitap No: 978-975-01035-6-8
Tokat Valilii zel daresi tarafndan bastrlmtr.

II

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

GAZOSMANPAA NVERSTES
TOKAT SEMPOZYUMU
01-03 KASIM 2012 TOKAT
ONUR KURULU
Mustafa TAKESEN (Vali)
Do.Dr. Adnan EK (Belediye Bakan)
Prof. Dr. Mustafa AHN (Rektr)
DZENLEME KURULU
Prof. Dr. Ali AIKEL (Bakan)
Prof. Dr. Hanifi VURAL
Prof. Dr. Hseyin NEN
Prof. Dr. Ali KASAP
Prof. Dr. Salih BARIIK

Do. Dr. Eren YRDR


Do. Dr. Kksal PABUCU
Yrd. Do. Dr. Samettin BAOL
Yrd. Do. Dr. Muhittin DEMRAY
DANIMA KURULU

Prof. Dr. M.A. Yekta SARA


Prof. Dr. it Tufan BUZPINAR
Prof. Dr. M. Akif AYDIN
Prof. Dr. Ali brahim SAVA
Prof. Dr. Mahmut ZER
Prof. Dr. Bahaeddin YEDYILDIZ
Prof. Dr. Recep TOPARLI
Do. Dr. Erhan AFYONCU
Prof. Dr. Cezmi ERASLAN
Prof. Dr. M. Sinan KAALN
Prof. Dr. M. Metin HLAG
Kemal YURTNA
Prof. Dr. Cokun AKIR
Prof. Dr. Mcahit ER
Prof Dr. Kenan KARA
Prof. Dr. emsettin AHN
Prof Dr. Gngr YILMAZ
Prof. Dr. Yaar AKAY
Prof. Dr. Kadir ZKSE

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

Prof. Dr. Mustafa BALOLU


Prof. Dr. Hsrev SUBAI
Prof. Dr. Mahmut AK
Prof.Dr. lker PARASIZ
Prof. Dr. mer Faruk TAER
Prof. Dr. hsan BULUT
Prof. Dr. Mahmut KAYA
Prof. Dr. Ali ZALAR
Prof. Dr. Osman DEMR
Prof. Dr. S. Mehmet EN
Do. Dr. Murat SAYILI
Yrd. Do. Dr. Cokun YILMAZ
Dr. Rt BOZKURT
Uzm. Niyazi ZDEMR
Necmettin ERYILMAZ
Ekrem ANA
Murat ORU
Hasan ERDEM

III
III

GAZOSMANPAA NVERSTES
TOKAT SEMPOZYUMU
01-03 KASIM 2012 TOKAT
BLM KURULU
Prof. Dr. Ahmet Dursun ALKAN
Prof. Dr. Zekeriya ALTUNER
Prof. Dr. Adem BAIBYK
Prof. Dr. Mehmet BERL
Prof. Dr. eref BOYRAZ
Prof. Dr. Fatih Cokun ERTA
Prof. Dr. zzet KADIOLU
Prof. Dr. Yakup ZKAN
Prof. Dr. Nejdet KANDEMR
Prof. Dr. Yaar KARADA
Prof. Dr. Ahmet MRGL
Prof. Dr. Sefa TARHAN
Prof. Dr. aban TEKN
Prof. Dr. sa TELC
Prof. Dr. Fatih YKSEL
Prof. Dr. Ebubekir ALTUNTA
Do. Dr. Hasan AKA
Do. Dr. Nesime CEYHAN AKA
Do. Dr. Kenan ARIBA
Do. Dr. Turhan ETN
Do. Dr. Mustafa OLAK

Do. Dr. Teoman DUMAN


Do. Dr. Cumhur ERDEM
Do. Dr. skender PARMAKSIZ
Do. Dr. sa KARAMAN
Do. Dr. Meral UZUNZ
Yrd. Do. Dr. Tuncay BLER
Yrd. Do. Dr. Rza ITIL
Yrd. Do. Dr. engl Dilek FUL
Yrd. Do. Dr. Emine SAKA AKIN
Yrd. Do. Dr. Ycel EROL
Yrd. Do. Dr. mran ENSOY
Yrd. Do. Dr. Kemal BRAHMZADE
Yrd. Do. Dr. Burhan KAAR
Yrd. Do. Dr. Cemal KAYA
Yrd. Do. Dr. Ahmet ZKRAZ
Yrd. Do. Dr. Ali Osman SOLMAZ
Yrd. Do. Dr. Kemal TRKER
Yrd. Do. Dr. Pnar LGEN
Yrd. Do. Dr. Servet YAPRAK
r. Gr. Arda GKSU

YRTME KURULU
Prof. Dr. Ali AIKEL (Bakan)
Levent YAZICI (l Milli Eitim Md.)
Ali POLAT (Belediye Basn-Yayn ve Halkla likiler Md.)
Abdullah GRBZ (Kent Konseyi Bakan)
SEMPOZYUM SEKRETARYASI
r. Gr. Murat HANLE
r. Gr. Murat TEKN
Ar. Gr. Zehra DNMEZ
Ar. Gr. Murat SERDAR

IV

Ar. Gr. Edip UZUNDAL


Ar. Gr. Murat GNEY
Ar. Gr. Fehim KURULOLU
Ar. Gr. Mustafa TANRIVERD

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. CiltIV


I

NDEKLER

NDEKLER.................................................................................................. V
SUNU................................................................................................................. 1
SEMPOZYUM AILI KONUMALARI.................................................... 3
Prof. Dr. Ali AIKEL........................................................................................... 5
Dzenleme Kurulu Bakan
Prof. Dr. Mustafa AHN..................................................................................... 7
Gaziosmanpaa niversitesi Rektr
Do. Dr. Adnan iek.......................................................................................... 8
Belediye Bakan
Mustafa TAKESEN............................................................................................ 10
Tokat Valisi
SEMPOZYUM AILI BLDRS............................................................... 13
Kltr Tarihimizde Tokat..................................................................................... 15
Prof. Dr. Mahmut KAYA
TEMA I: ARKEOLOJ, TARH VE SANAT TARH BLDRLER...... 21
Tokat evresinde Yerel Bir Egemenlik: Hacemiroullar Beylii..................... 23
Ergin AYAN
Yemen ve Yemende ehit Olan Tokatllar.......................................................... 45
brahim AYKUN
elebi Mehmedin Tokat Trkmen Beyleriyle Mcadelesi................................ 59
Sadettin BATRK
Kakalar ve Tokat'n Eskia Tarihinde Kakalarn Rol................................... 71
Alpaslan CEYLAN-Hatice UYANIK
XV. Yzyln kinci Yarsnda Tokat ehrinde Gmenler.................................. 83
Alpaslan DEMR
Cizvitlerin Tokattaki Faaliyetleri........................................................................ 99
Uur DEMR
Komana Arkeolojik Aratrma Projesi................................................................. 127
Burcu ERCYAS
16-17. Yzyllarda Tokat Kalesi.......................................................................... 141
Adnan GRBZ
Tokatta Medfn Mehur Bir Misyoner: Henry Martyn..................................... 151
Murat HANLE

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

NDEKLER
Osmanlnn Son Dneminde Uluslararas Kaakla Konu Olan
Tokat aynn Serveni.................................................................................... 183
Kemalettin KUZUCU
Eski Asur Dneminde Tokat ve evresi............................................................. 197
Remzi KUZUOLU
Roma Dneminde Tokat linin Arkeolojisi ve Tarihi:
Neocaesarea (Niksar) ve Zela (Zile) Kentleri...................................................... 207
Ergn LAFLI-Sami PATACI
Hitit-Gaka Mcadelesinde Tokat Blgesinin Yeri ve nemi............................ 231
Ekrem MEM
Tokatn Zoraki Misafirleri................................................................................... 243
Ahmet NAL
ngiliz Dileri Belgelerine Gre Tokat Kazalarnn
1919 Ylnda Durumu........................................................................................... 251
Ali SATAN
XIX. Yzylda Tokatta Gmen skn ve
Gmen Sevkinde ehrin nemi......................................................................... 261
Erdal TABA
Hititler Dneminde Tokat ve evresi................................................................. 287
Murat TEKN
Tokatta Cumhuriyet Bayram Kutlamalar (1934-1939).................................... 313
smet ZEN
TEMA II: DL VE EDEBYAT - HALK BLM LE
LGL BLDRLER....................................................................................... 335
Tokat Aznn Anadolu Azlarndaki Yeri ve Tokat Aznda Kullanlan
Arapa Farsa Kelimeler................................................................................... 337
Ahmet AKGL
Sosyal levleri Asndan Tokat ve Antakya Hamamlar................................... 353
Blent ARI
Hikayesi Olan air Cahit Klebi ile i Sevda Dolu Yolculuk.................... 363
Hikmet ASUTAY-Mine HOCAN-BLGE
Tokat Masallarndaki Sosyokltrel Unsurlar ve Bu Unsurlarn
Yapsal-levsel Bakmdan Halkbilimsel zmlenmesi................................... 369
Serkan BALCI
19. Yzyln Ortalarnda Tokatta Kullanlan ve
Tereke Belgelerine Yansyan Ev Eyalar............................................................ 391
Samettin BAOL-ule Sema ALKO
VI

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

NDEKLER
Tokatl klarn iirlerinde Sosyal Eletiri........................................................ 415
Aye YCEL ETN
G ve k iiri: Tokat rnei........................................................................... 425
smet ETN
XIX. Yzyl Ortalarnda Tokat Kadnnn Giyimi ve Ss................................. 439
Kbra DURSUN
Geleneksel Tokat li Kadnnn Giysileri ve Kumalar...................................... 459
ule ER
Aa Bask Teknii le Yaplan Tokat Yresi Yazmalar Kullanlarak
Oluturulan Kadn Giysi Tasarmlar................................................................... 471
Zeliha Sarkaya HNEREL-Selda UYSAL
Tokatl Nurinin iirlerinde Ayet ve Hadisler..................................................... 481
Burhan KAAR
Kul Himmetin de iirlerini htiva Eden Yazma Bir iir Mecmuas.................. 489
Doan KAYA-Necat ETN
Gnmze Gre bn-i Keml Dvnndaki Arkaik Unsurlar............................. 495
Hakan ZDEMR
Tokat Yazmalarnn Renk Motif ve Kompozisyon
zelliklerinin ncelenmesi................................................................................... 505
Nergiz PAU ZTRK
Bir Yemek Sosyolojisi Denemesi rnei Olarak Tokat Mutfa........................ 517
Adem SAIR
Yenilikler Karsnda Tokatta Oluan Nkteli Davran Biimleri.................... 535
Saim SAKAOLU
Mustafa Bapnar ve yklerinden Yansyan Hayatlar....................................... 543
Yaar MEK
Edebiyatmzda k Kollarnn Yaplan ve Emrah Kolunda
Yer Alan Tokatl klarda Klasik Edebiyatn Etkisi.......................................... 561
Mehmet YARDIMCI
Tokat Zileli Yazar Mustafa Necati Sepetiolunun Tarihi Romanlarnda
Genlerin Kendileriyle zdeletirebilecei Kahramanlar................................. 577
Nesrin ZENGN

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

VII

Yemen ve Yemende ehit Olan Tokatllar

SUNU

Gaziosmanpaa niversitesi nclnde, Tokat Valilii, Tokat


Belediyesi ve Tokat Kent Konseyinin katklaryla hazrlanan Tokat
Sempozyumu 01-03 Kasm 2012 tarihinde gerekletirilmitir. Sempozyumun
temel amac (Tokat ilinin her ynyle bilimsel adan ele alnarak incelenmesini
salamak, bu sayede ilin kkl tarihi, dini, sosyal, kltrel ve ekonomik
deerlerini ortaya kartmak) ve hedefi (Tokat zerine bilimsel almalar
yrten bilim insanlar arasnda bilgi alverii, ibirlii ve dayanmay
artrmak) byk lde baarlmtr.
Tokat Sempozyumunda Arkeoloji, Tarih ve Sanat Tarihi, Dil ve
Edebiyat-Halk Bilimi, Corafya ve Doal zellikler, Kentleme ve
Mimarlk, Ekonomi: Tarm, Ticaret, Turizm, Sosyal, Ekonomik ve Kltrel
Yaam, ve Tokatl nemli ahsiyetler adlarn tayan 7 ana tema ile ilgili
toplam 151 katlmc tarafndan 108 bildiri sunulmutur.
Sempozyumda sunulan bildiriler, gerekli kontrol ve dzeltmeler
yapldktan sonra ciltlik bildiri kitab hazrlanmtr. Bildiri metinlerinin
kitaplatrlmas aamasnda 7 katlmc bildiri metinlerini belirlenen sre iinde
Sempozyum Sekretaryasna teslim etmedikleri iin bildiri kitabna dahil
edilememitir. Bu nedenle bildiri kitabmzda toplam 101 bildiri metni yer
almaktadr.
Sempozyum bildiri kitabnn birinci cildinde Arkeoloji, Tarih ve Sanat
Tarihi,ve Dil ve Edebiyat-Halk Bilimi temalaryla ilgili bildiri metinleri;
ikinci cildinde Corafya ve Doal zellikler, Kentleme ve Mimarlk, ve
Ekonomi: Tarm, Ticaret, Turizm temalaryla alakal bildiri metinleri; nc
yani son cildinde Sosyal, Ekonomik ve Kltrel Yaam ve Tokatl nemli
ahsiyetler temalarna dair bildiri metinleri yaymlanmtr. Her bir temada yer
alan sempozyum bildirileri kitabmzda yazarlarn soyadlarna gre alfabetik
olarak verilmitir.
Sempozyum bildirilerinin deerlendirilmesi ve kitap haline getirilmesi
Yrd. Do. Dr. Samettin BAOL, Yrd. Do. Dr. Ali Osman SOLMAZ, r.
Gr. Murat HANLE ve tarafmdan gerekletirildi. Kendilerine zverili
destek ve katklarndan dolay ok teekkr ediyorum.
Bu vesile ile sempozyum almalarnda Valilik, Belediye ve
Gaziosmanpaa niversitesinin birim yneticileri ve personelinin byk katk
ve emeklerinden dolay ok teekkr ediyorum.
kinci olarak, Tokat Sempozyumu fikrinin ortaya konmasnda ve hayata
geirilmesinde nc rol oynayan, tevik ve destekleriyle katk salayan Sayn
Valim Mustafa TAKESENe, Sayn Belediye Bakanm Do. Dr. Adnan
EKe, Sayn Rektrm Prof. Dr. Mustafa AHNe ve Kent Konseyi
Bakan Abdullah GRBZe dzenleme kurulu adna ncelikli olarak en iten
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

brahim AYKUN

kranlarm sunuyorum.
Yine, sempozyumun hazrlanmasnda ve gerekletirilmesinde
Dzenleme, Danma, Bilim ve Yrtme kurullarmzda grev yapan retim
yeleri, Tarih Blm retim yeleri ve rencileri nemli katk ve abalar
gstermilerdir. Onlarn bu katk ve abalarndan dolay kendilerine teekkr
bir bor biliyorum.
Bu gzel almann yaymlanabilmesinde bize en nemli destei sunan
Tokat Valiliinin maddi-manevi katklar her trl takdirin stndedir. Bu
katklarndan dolay birim yneticilerine teekkrlerimi arz ederim.
Son olarak, bu yayn sizlere sunmaktan btn alma arkadalarm
adna byk mutluluk duyduumu ifade etmek istiyorum.
Prof. Dr. Ali AIKEL
Dzenleme Kurulu Bakan

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

SEMPOZYUM AILI KONUMALARI

Sempozyum Al Konumalar

Prof. Dr. Ali AIKEL


Dzenleme Kurulu Bakan
Sayn Valim,
Sayn Milletvekilim,
Sayn Belediye Bakanm,
Sayn Rektrm,
Deerli retim yeleri,
Kymetli Misafirler,
Deerli Basn Mensuplar,
Gaziosmanpaa niversitesi nclnde, Tokat Valilii, Tokat
Belediyesi ve Tokat Kent Konseyinin katklaryla hazrlanan Tokat
Sempozyumuna ho geldiniz diyor, hepinizi saygyla selamlyorum.
Tokat, uygarlklarn merkezi olan Anadolu'da, zengin doal kaynaklar,
jeostratejik konumu nedeni ile birok Trk hanedann kurduu beyliklerin,
devletlerin ve imparatorluklarn yaama ve fetih alan olmutur. Orta Karadeniz
Blgesinde yer alan Tokat li, deiik rakmlarda dizilen yaylalar, ovalar, ba
ve baheleri ve akarsularyla, Dnyada benzeri az bulunan bir corafyaya
sahiptir.
lkemizin engin tarihi deerlerini, corafi, sosyal ve ekonomik
artlarn aratrmak, ortaya karmak, korumak, yeni kuaklara ve tm dnyaya
tantmak yurt sevgimizin bir nianesi olduu kadar gnmz ve geleceimiz
iin de milli bir grevdir. Bu grev bilinciyle ilimizdeki drt nemli kurum
tarafndan ulusal dzeyde Tokat Sempozyumu tertip edilmitir.
Tokat Sempozyumunun ana konusu Gemiten Gnmze Tokatn
Sosyal Ve Ekonomik Durumu olarak tespit edilmitir. Bu ana konu Arkeoloji,
Tarih ve Sanat Tarihi, Dil ve Edebiyat-Halk Bilimi, Corafya ve Doal
zellikler, Kentleme ve Mimarlk, Ekonomi: Tarm, Ticaret, Turizm,
Sosyal, Ekonomik ve Kltrel Yaam, Tokatl nemli ahsiyetler adlarn
tayan toplam 7 temaya ayrlmtr. Her bir temann altnda muhtelif konu
balklar bulunmaktadr.
Sempozyumun temel amac, Tokat ilinin her ynyle bilimsel adan
ele alnarak incelenmesini salamak, bu sayede ilin kkl tarihi, dini, sosyal,
kltrel ve ekonomik deerlerini ortaya kartmaktr. Ayrca, sempozyumumuz
Tokat zerine bilimsel almalar yrten bilim insanlar arasnda bilgi
alverii, ibirlii ve dayanmay artrmay hedeflemektedir.
lkemizin nde gelen 34 niversitesinden ve niversite dndaki 8
kurumdan olmak zere toplam 42 kurumdan Sempozyuma 250nin zerinde
bildiri gnderilmitir. Ancak bilim kurulumuz bunlardan 130 kadarn kabul
Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I
Tokat

5
5

Sempozyum Al Konumalar

etmitir. Kabul edilen bildirilerden ikisi karde lke Azerbaycandandr.


Sempozyum sresince katlmclarmz Tokatmz hemen her ynn ele
alacaklardr.
Sempozyum programna gre; ilk gn al treni ile birlikte bildiriler
sunulacak, ikinci gn bildirilere devam edilecektir. Bilimsel etkinlik sonunda;
her temay temsilen birer bilim insanmzn katklaryla sempozyum hakknda
genel bir deerlendirme oturumu yaplacak ve bir sonu bildirisi hazrlanp iln
edilecektir. Son gn de Tokat ehir merkezi ile Ballca Maaras gezisi
dzenlenecektir.
Sempozyumda sunulan bildiriler, gerekli kontrol ve dzeltmeler
yapldktan sonra bildiri kitabnda yaymlanacaktr.
Szlerimi tamamlarken Tokat Sempozyumu fikrinin ortaya konmasnda
ve hayata geirilmesinde nc rol oynayan, tevik ve destekleriyle katk
salayan Sayn Valim Mustafa TAKESENe, Sayn Belediye Bakanm Do.
Dr. Adnan EKe, Sayn Rektrm Prof. Dr. Mustafa AHNe ve Kent
Konseyi Bakan Abdullah GRBZe dzenleme kurulu adna ncelikli
olarak en iten kranlarm sunuyorum.
Sempozyum almalarnda hi phesiz Valilik, Belediye ve
Gaziosmanpaa niversitesinin birim yneticileri ve personelinin byk katk
ve emekleri bulunmaktadr. Kendilerine zverili destek ve katklarndan dolay
ok teekkr ediyorum.
Yine, sempozyumun hazrlanmasnda Dzenleme, Danma, Bilim ve
Yrtme kurullarmzda grev yapan yelerimiz nemli katk ve abalar
gstermilerdir. Onlarn bu katk ve abalarndan dolay kendilerine
huzurlarnzda teekkr bir bor biliyorum.
Son olarak, fikri oluumundan sahneye konuluuna kadar, btn gayret
ve fedakarlklaryla, sempozyumun ykn samimiyetle omuzlayan Dzenleme
Kurulu yesi Yrd. Do. Dr. Samettin BAOLa, sekretarya sorumlusu r.
Gr. Murat HANLE ve ekibinde yer alan aratrma grevlilerine, Tarih
Blm retim yelerine ve ayrca renci arkadalarma kranlarm arz
ediyorum.
Sayglarmla.

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

Sempozyum Al Konumalar

Prof. Dr. Mustafa AHN


Gaziosmanpaa niversitesi Rektr
Sayn Valim, Deerli Katlmclar, Deerli Konuklar,
niversitemizin nclnde Tokat Valilii, Tokat Belediyesi ve Kent
Konseyinin dzenledii Tokat Sempozyumuna ho geldiniz. niversitemiz,
Valiliimiz, Belediyemiz ve Kent Konseyinin katklaryla byle bir program
organize etmekten, sizleri burada misafir etmekten onur duyduumu belirterek
balamak istiyorum.
Deerli Konuklar,
niversiteler, toplumun sorunlarna bilimsel zmler sunan, kltrel
mirasna katkda bulunan kurumlardr. Bir ynyle yerel sorunlarn ve
konularn bilimsel olarak ele alnd, tartld yerlerdir. Sorunlara ulusal ve
uluslararas bir bak as getirmek, ulusal ve uluslararas konulara blgenin
artlarn ve deerlerini hesap ederek bakmak, yine niversitenin misyonlar
arasndadr. Bugn aln yaptmz sempozyum da bu dnceyle ortaya
kt. Tokatla yle ya da byle ilgili hemen her konuda alma yapan,
syleyecek sz olan herkesin sempozyumda yer almasn, bir araya gelmesini,
bilimsel bir ortamda katk salamasn ve sinerji olumasn amaladk.
Bu gzel corafyada, Mevlanann gitmek gerek dedii bu ehirde
renkli bir kltrel mirasn vrisleri olarak hayatmz devam ettiriyoruz.
Etrafmzda her gn deien, gelien, imknlar sunan ve krizler yaayan bir
dnya var. Kuruluunun 20. Yln kutlayan niversitemiz, gemile bugn
arasnda, toplumu gelecee salkl ve gl bir ekilde tayan bir kpr olma
yolunda, elinden gelen her eyi yapyor ve yapmaya devam edecek. imdiye
kadar, ortak alabileceimiz, ehrimize, lkemize bilime katks olan herkese
kapmz ak dedik ve katks olacak herkesin kapsn almaya da her zaman
olduu gibi devam edeceiz. Bu amala normal eitim retimin yannda
niversitemizde her hafta en az birka bilimsel ve kltrel etkinlik organize
ediyoruz. niversite-ehir, niversitekamu ve niversite sanayi ibirlii
konularnda toplantlar dzenliyoruz.
Getiimiz yllarda niversitemiz pek ok uluslararas, ulusal ve
blgesel toplantya ev sahiplii ve organizatrlk yapt. Yeni akademik yln
henz 2. aynda Tokat Sempozyumu ile 3. Ulusal toplantmz dzenlemi
olacaz. Ben bu toplantya katklarn esirgemeyen bata Valimiz olmak zere
Belediye Bakanmza, Kent Konseyine Bakanmza, Organizasyon
Komitesine, deerli katlmclara, emei geen tm arkadalarma ve
toplantlara katlarak bu toplantlar daha anlaml hale getiren siz deerli
misafirlerimize teekkr ediyor, hepinizi saygyla selamlyorum.

Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I


Tokat

7
7

Sempozyum Al Konumalar

Do. Dr. Adnan iek


Belediye Bakan
Yaklak bir yl nce bata Tokat Valilii olmak zere Sayn
Rektrmzle beraber 2012 yl ierisinde ilimizde kltrel faaliyetler
kapsamnda neler yaplabilir konusu gndeme geldiinde az nce ismi
zikredilen deerli hocalarmzla yaplan konumalar neticesinde seri ekilde
ayda 1 defa olmak zere drt be defa konferans almas yaplmt ve
bunlarn sonuncusu olarak da bu sempozyumun dzenlenmesi o zaman
gndeme gelmiti. Hem fikir babalarna hem de o zaman o grevi yrten
deerli Valimiz erif YILMAZa ve o gn aramzda bulunan ve buray
onurlandran sempozyuma katk salayan Sayn Valimize, Rektrmze, Kent
Konseyi Bakanma yrekten teekkr ediyorum. Umarm iyi bir sempozyum
olur.
Sempozyum programna baktmzda ok farkl salonlarda ok farkl
gndemler var, muhtemelen aralarndan seip bandan sonuna kadar konular
takip edeceimizi dnyorum. Tokat gndeme geldii zaman ok genel
cmlelerimiz ok genel ifadelerimiz oluyor. Tokat bir Kltr ehri, Tokat Bir
Tarih ehri, Tokat Bir Tarm ehri, u zelliklere sahip be bin yllk tarihi var,
u kadar kltr, trks ve manisi var. Btn bunlarn hepsi bilimsel
gereklerden uzak ve tamamen uzun yllar nesilden nesile gelen aktarmlar
neticesinde kullanlm cmleler. Biz istedik ki; bu konular bilimsel azlardan
ksn. Konunun uzmanlar konuyu tartsn ve dzenlenecek bir sempozyumda
bu konular kapsayan gelecek kuaklara da devredebileceimiz elimizde kalc
bir eserimiz olsun ve bunu bir sempozyum eklinde dzenleyelim, tm bunlarn
neticesinde de bunu kitap eklinde bastralm dncesi ile bugn bu noktaya
geldik. mit ediyorum ki en ksa sre ierisinde de bu kitapklar baslr. Tokat
gndeme geldii zaman Tokatn birok konusu ile gerek tarihi, gerek sanat,
gerek ekonomisi, gerek btn konularla ilgili elimizde dzenli bir dokman
ortaya km olur. zlemi olduumuz sine vizyon gsterisini yine Tokat
Valilii, Tokat Belediye Bakanl, Tokat Ticaret Odas, niversitemiz katks
ile Orta Karadeniz Kalknma Ajans hibe fonlarndan yaptrmtk. O tarihte de
gndeme gelmiti, tabi ok uzun bir almann neticesinde bu ortaya kmt.
Fakat unu ifade etmek istiyorum belki aylarca sren bir almann neticesinde
izlemi olduumuz sinevizyon 18 dakikalk bir sinevizyon du, bunu da daha aza
indiremedik. nk Tokatn tarihini konumaya baladnzda elinizde ok
malzeme var, Tokatn kltrn gstermeye kalktnzda elinizde ok fazla
malzeme var, Tokatn ekonomisini, corafyasn, kltrel zenginliklerini
konumaya katlnz da elinizde ok fazla malzeme var. Bunu daha fazla
azaltamamtk. Buradan unu ifade etmek istiyorum; Tokatla ilgili
konuulmas gereken o kadar ok konu var ki biz bunlar bilimsel azdan
tartlsn istedik.

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt9I

Sempozyum Al Konumalar

Zaman zaman bizlere yaplan mracaatlar oluyor, Tokatta yaam olan


bir ahs ya da Tokattaki bir tarihi eserle ilgili yada Tokatn gemiten
gnmze gelen kltrel zellikleri ile bizlere yaplan mracaatlarda salkl
veri bulmak konusunda sknt yayoruz. Bundan drt be yl nce bir firma
sahibi bir ahs bize geldi; Kk Gezgin Tokatta ad altnda ilkokul nc
ya da drdnc snf rencilerinin okuyabilecei boyutta Tokatla ilgili bir
grsel kitapk hazrlamak istediini ve bizim de finansman salamamz
syledi. Biz de severek kabul ettik ve i yazm noktasna geldii zaman Gj Gj
Baba Trbesi bunun tarihi, Behzat- Veli Hazretleri bununla ilgili bilgi, Tokat
Kalesinin gemii bununla ilgili i teknik bilgi bilimsel bilgiye geldii zaman
biz doruyu sylemek gerekirse aresiz kaldk ve kulaktan dolma bilgilerle
biraz da bizim ahsi katklarmzla ortaya bir eser kt ve biz bunlar ilkokul
rencilerimize dattk ve ocuklarmz bu bilgileri aldlar. mit ediyorum ki;
bundan sonra gelecek nesillere ynelik hazrlayacamz bu ekildeki bir
kitapkta ok deerli bilim insanlarmzn hazrlam olduu bu gzel bildiriler
de ortaya kacak bilimsel gerekleri baz alarak gelecek kuaklara Tokatmzla
ilgili daha salkl bilgiler sunarz diyorum.
Ben bu konuda ok yorulan Sayn Rektrmze, katlmlarndan ve
katklarndan dolay Sayn Valimize, Kent Konseyi Bakanmza, Dzenleme
Komitesi Bakanmza, deerli ilim adamlarna ok teekkr ediyorum.
Sempozyumun gzel gemesi dileklerimle hepinizi sayg, sevgi ve muhabbetle
selamlyorum.

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

9
10

Sempozyum Al Konumalar

Mustafa TAKESEN
Tokat Valisi
Medeniyetimizin filizlendii ehirlerin banda gelen, Anadolu
hazinesinin nadide paras Tokat'a bir de ben ho geldiniz diyor teriflerinizden
dolay kranlarm sunuyorum.
Bugn fevkalade nemli ve deerli bir akademik etkinliin aln
yapyoruz. Tokatmzn tarihsel, kltrel, sosyo-ekonomik zelliklerinin
bilimsel bir anlayla ele alnp deerlendirilecei, limizin gelecei zerinde
alrken bilgi daarcmz daha da zenginletirecek bir Sempozyumun-tabiri
caizse- balama vuruu iin buradayz. Sevinli ve heyecanlyz, nk;
Bu adm ile Tokatmzn gururu, ilim yuvamz Gaziosmanpaa
niversitemizin 20nci kurulu yldnm etkinliklerine ayr bir anlam
katyoruz,
Tokat gereini, Tokatn gzelliklerini, Tokatn potansiyelini bu
mmtaz ilim ocandan tm lkemize duyurmu oluyoruz.
Bunu 26 yl nce rahmetli Recep YAZICIOLUnun Valilii
zamannda eyhlislam bn-i Kemal Aratrma Merkezi tarafndan, Mdr
Sleyman Hayri BOLAY nclnde yaplan Trk Tarihinde ve Trk
Kltrnde TOKAT Sempozyumunun 2ncisi olarak deerlendirebiliriz.
Tokat ki; 5000 yla uzanan bir tarihi olan, Anadolu Trklnn
barnda yeerdii, Trkln mhrn Anadoluya kazyan Trk-slam
medeniyetinin simge yurtlarndan biridir.
-limiz milattan nce balayan tarihindeki nemini gnmze kadar
kaybetmeden tam 14 devlete ve birok beylie ev sahiplii yapm bir ticaret
ve kltr ehridir.
- Yeil Irmak kylarnn dar ve nemli, Anadolunun geni ve kuru
alanlarndan da sralar ile ayrlan TOKAT, vadiler arasndaki bereketli
topraklardan dolay adeta Trkiyenin Meyve Bahesidir.
- Hz.Mevlanann Fih-i Mafih adl eserinde Tokata gitmek gerek
nk orada iklim ve insanlar mutedildir diye iltifat ettii bir kenttir TOKAT.
-Hac Bektai Velinin Alimler Kona, Fazllar Yurdu ve airler
Yata diye dua ettii bir ehirdir TOKAT.
-Evliya elebinin, Seyahatnamesinde Gariplerle dostturlar, kin
tutmaz, hile bilmez, yumuak huylu insanlarn yaadn belirttii; cami, saray,
kk ve imaretlerinin salaml ve gzelliinden bahsettii bir yerdir
TOKAT.
-Milletimizin Anadolu'ya ayak basmasndan itibaren 900 yldr ortaya
koyduu mimari eserlerin geirdii evreleri 900 admda grebileceiniz tek
yerdir TOKAT.
Bundan dolaydr ki, Ordinarys Sheyl NVER hocamz "Trk-slam

10

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


11I

Sempozyum Al Konumalar

devletlerinin eser brakmak iin yart baka bir yer grmedim diye
hayretini ifade ettii bir vatan parasdr.
Anadolunun en eski camisi olan Garipler Camisine,
Tm mtemilat ile ayakta kalm en gzel Ahap
Mevlevihanelerinden birine,
lk Tp Medresesi Gk Medreseye,
Dnyann en byk maaralar arasnda saylan Ballca
Maarasna,
lkemizin en asil konaklarndan birisi olan Latifolu
Konana,
600 yllk El Yazmaclnn Anadoludaki merkezi
Yazmaclar Hanna
En byk ehir hanlarndan birisi olan Tahana,
Cesarn Geldim-Grdm-Yendim sz ile bilinen
savan yapld ayn zamanda en ok geleneksel konuta sahip Zileye,
lk Trk Beyliine bakentlik yapm Niksara.
bn-i Kemal, Molla Hsrev, Molla Ltfi, Hekim
Mustafa ve Gazi Osman Paa gibi ilim ve devlet adam yetitiren iklime
sahip bir kenttir TOKAT.
Tokat Havzasnda 14 kadar medeniyetin gelip getiini kabul edersek
bunlarn bizim medeniyetimize, kltrmze, yaaymz zerine neler brakp
neler aldn renme frsat yakalayacamz iin bu Sempozyum ayr bir
nem tayor. Bu ynyle Tokat okumak, Tokat dinlemek, Tokat anlamak;
aslnda sadece Tokat anlatmayacak bize. lkemizi anlatacak, gemiimizi
anlatacak, baarlarmz, hayal krklklarmz, zaferlerimizi, hsranlarmz
gsterecek. Adeta Tokata bakp Trkiyeyi greceiz.
Tokat Trkiyedir desem mbalaa etmi olur muyum acaba? yle
dnelim; gen ve enerji dolu ama eitim dzeyi olmas gerekenin altnda
nfusu; verimli topraklar, yeeren ama destee ve vizyona ihtiya duyan
sanayisi, topraa gmlp unutulmu gibi zengin ama pek tannmayan tarihikltr Ve tm bunlarn ortaya koyduu gerek: Olabileceinin, olmas
gerekenin uzanda kalmlk... Btn bu saydklarm, genel manada Trkiye
iin de geerli deil mi?
Bu bilinmeyen tarih ve kltr hazinesini nesillere aktarmakla,
gelecei bu hazinenin yla aydnlatmakla sorumluyuz. Atalarmzn
yadigrlarn mahzun yalnzlklarndan karp kendi z manalaryla yeniden
yaatmaya, ama bundan da nemlisi, gemile vnmekten de nemlisi, Tokat
gemiinden daha parlak, gemiinden daha da kalc bir bilim, kltr ve sanat
yuvasna dntrmekle grevliyiz. niversitemiz bu amaca giden yoldaki en
nemli sacayamz, byle Sempozyumlarmz da bizi bilgi ve kararllkla
donatacak admlarmz olmaktadr.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

11
12

Sempozyum Al Konumalar

Byle bir beldede yaamann, byle bir beldeyi idare etmenin


mesuliyetini stlenerek, idare-i maslahattan saknp bugnn ve gelecein
boynumuza ykledii atlmlar yapmalyz. Bunun yolu ise, kuru hamasetten
deil bilgiden, doru veriye dayal cesur ama gereki hedefleri belirlemekten
ve bunlar belli bir ynetim aklyla, ilgili tm taraflarla istiare ve ibirlii
iinde uygulamaktan geer.
Bu Sempozyumun bence asl nemli noktas da burada ortaya kyor.
Tokatla ilgili bilgilerimizi tazelemek, Tokatn potansiyelini tm lkeye
bilimin diliyle yanstmak yannda, Tokat ykseltme grevini omuzlayan tm
taraflar, devletinden sivil toplum kurulularna, niversitesinden basnna,
ticaret ve sanayi teekkllerinden siyaset kurumuna tm vazifelileri biraraya
getiren bir platform. Tokatn geleceinde sorumluluk stlenen tm kesimler,
bilimin yol gsterici rehberliinde limizi konuacak, limizi dinleyecek, limizi
yaayacak. Bunu son derece nemli bir enerji yklemesi olarak
nitelendiriyorum.
Dier yandan sahip olduumuz deerleri anmaktan ok deer katmaya
odaklanmalyz. Bunu da kendi gereimizle drste yzlemeden yapamayz.
Bu sempozyum, limizin yaad sorunlar, yoksunluklar, ihmalleri, hatalar
ilmi verilerle gzler nne serecek ve k yollar adna bir dnce zemini
oluturacak. Heyecan ve azimle ayaa frlamadan nce akl, ilim ve erdemle
kuanmak art olduuna gre, bylesi akademik etkinliklere sorumluluk sahibi
herkesin ihtiyac var.
lkeleri gelimi yapan, byk yapan etken, sorunlarn zme
yetenekleridir. zgr dnce, bilime yatrm da bir lkenin en hayati sorun
zme yeteneidir. Bundan mahrum olan lkeler ve toplumlar ise sorunlarn
iddet ve nefret sarmalnda zmek bir yana daha da bytr, kronikletirir.
Gaziosmanpaa niversitemize ve burada bulunan, Tokat
Gnlllerine baknca, Tokatn ve lkemizin sorun zme yeteneinin daha
iyi grleceini dnyorum.
Bu duygu ve dncelerle Sempozyumun limiz iin hayrlara vesile
olmasn diliyor, bata Rektrmz ve kurmaylar olmak zere; Sempozyuma
emei geenlere, limize bu amala terif eden hocalarmza ve bizi yalnz
brakmayan tm misafirlerimize teekkr ediyor; bu vesile ile hrmet ve
muhabbetlerimi sunuyorum.

12

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


13I

SEMPOZYUM AILI BLDRS

15

Sempozyum Al Bildirisi

Kltr Tarihimizde Tokat


Prof. Dr. Mahmut KAYA
Sayn protokol erkn, deerli ilim adam meslektalarm, aziz
misafirler ve sevgili genler; hepinizi Allahn selamyla selamlyorum.
Tokatn Trk kltr tarihindeki yerini belirlemek, sahip olduu madd ve
manev deerleri, gn yzne karmak ve bunlar ada bilimin yntemleriyle
irdeleyerek
gncellemek
amacyla
dzenlenen
bu
sempozyumun
gereklemesini salayan deerli valimiz, sayn Mustafa TAKESEN Beye,
Gaziosmanpaa niversitesi Rektr sayn Prof. Dr. Mustafa AHN Beye ve
Kent Konseyi Bakan sayn Abdullah GRBZ Beye huzurlarnzda teekkr
etmek benim iin zevkli bir grevdir. Ayrca aziz vatanmzn bu blgesini
yzyllar iinde akl ve kol gcyle ileyerek bizlere zengin bir kltr miras
brakan atalarmz da minnet ve rahmetle anyorum.
Bilindii zere bu gibi tartmal ilm toplantlar dzenlemedeki asl
ama, Anadoluda kurup gelitirdiimiz, o parlak medeniyet ve kltrmz
yeni batan btn ynleriyle ve olanca ayrntlaryla tartp gncellemek,
tarihten alacamz ders ve ilhamla, gnmz daha iyi anlamak, ve bylece
yksek bir moral gle geleceimize yn vermektir. Bugn lkemizde saylar
166y bulan niversitelerimizde, bunlara bal faklteler, enstit ve yksek
okullarmzda saylar on binlerle ifade edilen; her alanda adalaryla boy
len akademisyenlerimiz, entelektellerimiz, sanat ve kltr adamlarmz
kendi tarihini, deerlerini yeni batan aratracak, hams duygularla deil,
ada bilimsel yntemlerle sorgulayarak yeni sentezlere ulaacak; bylece
dnya milletler topluluunda sahip olduu sekin yeri alacaktr ve almaktadr.
Biz sanayi an yakalamakta hayli gecikmi olsak da bugn iin bilgi anda
geri kaldmz sylenemez. ovenist duygularla deil, btn samimiyetimle
inanyorum ki; nmze engeller kartlmazsa, ok yakn bir gelecekte
Trkiye, tarihine yarar bir ihtiamla dnya sahnesinde yeniden saygn yerini
alacaktr.
Bence millet olarak engin devlet tecrbemiz, msait corafyamz, gen
nfusumuz, eitim dzeyimiz ve halkmzn cevherinde var olan dinamizm, bu
hedefi gerekletireceimizin temel gvencesidir.
Dnp bin iki yz yl ncesine baktmzda, Orta Asya bozkrlarnda
yar gebe bir millet olarak adrlarda yaarken, slamiyeti setiimiz gnden
itibaren ykselen ikbal yldzmzn bizi adrdan, muhteem Sleymaniye
medeniyetine kadar ykselttiini grrz. Tarihin akn deitiren bu olay
elbette ki kolay olmamtr. Bizden nce Anadoluda egemen olan Bizansllar,
drdnc yzyldan itibaren bu corafyay kiliselerle, manastrlarla,
ayazmalarla donatp Hristiyanlatrmlardr. 1071de Byk Seluklu Sultan
Alpaslann nclnde Anadoluya giren atalarmz byk bir ferasetle, ok
nemli bir strateji uygulam, kurduklar vakflar sayesinde ksa denecek bir
zaman diliminde camiler, mescitler, medreseler, tekke ve trbeler, imaretler,
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

15
17

Sempozyum Al Bildirisi

bedestenler, hamamlar, kervansaraylar gibi medeniyet unsurlaryla bezeyerek


bir utan bir uca bu corafyay slamlatrmay baarmlardr. k
Paazadenin belirttii gibi Anadoluyu Trkletirme ve slamlatrmada nc
rol stlenenler gziyn- rm, abdaln- rm ve bciyn- rm denilen
serdengeti gaziler, Ahmet Yesevye bal Yesev dervileri ve kahraman
baclar yani nenelerimizdi. Bu vatana ruh ve mana kazandran, silinmez Trk
mhrn vuran onlarda, gaz bir ak ve en yce bir idealdi. te;
Bir elden n edip iman arabn
Bir elde perem-i kfir tutarlar
dizeleriyle airin anlatmak istedii, atalarmzn sahip olduu ve bugn
bizim ok uzanda bulunduumuz, o gaz ruhudur. Bu yce ruh ve idealdir ki,
cihan tarihine, gsmz kabartan muhteem bir medeniyet armaan etmitir.
Gazi atalarmzn, bir yandan da dnk mcadelelerindeki
baarlarnn yannda, ie dnk almalarnda da ayn lde baarl
olduklarn grmekteyiz. Mesela toplumsal yapy kurup gelitirirken onlarn
temel ilkeleri hak, adalet ve ahlk zerine ykselen, drstle ve hogrye
dayanan bir dzen vcuda getirmekti; baktmzda, bu hedefi tam anlamyla
gerekletirdiklerini grrz. Byle olmasayd, bin yllk Anadolu tarihimizde,
eitli rk, din, mezhep ve dnceden olan insanlar bir arada ynetmek nasl
mmkn olurdu? Bizim toplumun her kesimine kar gsterdii hogr
anlaymzn slmn ortaya koyduu hukuk ve ahlk anlayndan
kaynaklandndan kuku yoktur. Bu anlaya gre nsanlar Allahn ailesidir.
phesiz bu aile arasnda sevgi, sayg ve dayanmann olabilmesi iin aile
fertleri arasnda ayrm yapmamak, hak ve adaletten ayrlmamak esastr. Hz.
Alide, nsanlar ya dinde ya da insanlkta kardetir buyurmulardr. O halde
hem din kardelerimize hem de insanlkta kardelerimize kar grev ve
sorumluluklarmz var. Bu konudaki grev ve sorumluluumuzu yerine
getirdiimiz lde devlet ve millet olarak ancak o zaman huzur ve bar iinde
yaamay baarrz.
Burada u hususu belirtmek isterim ki, herhangi bir konuda toplumun
btn fertleri ve her kesiminin gr birlii iinde olmalar beklenmemeli;
byle bir anlay insan gereini bilmemek olur. Zira insan insan yapan en
byk deer akldr; akl ise standart deildir. yi ki de standart deil, aksi halde
insann bir robottan fark olmazd. yleyse toplumdaki farkl anlaylar, farkl
yorumlar ve farkl zevkler hayata renk ve zenginlik katar. Bu konuda asl olan
bizi biz yapan temel deerler zerinde gr birliine varmak, devlette dirlik,
birlik ve dzeni salayan esaslar zerinde konsenss salamaktr. Gerisi,
zerinde durulmamas gereken ayrntlardr. Din ve inan konusu da byledir:
slmn ortaya koyduu tevhid akidesini zedelemeyen; mezhep, merep ve
eitli mensubiyet duygularndan kaynaklanan farkllklar elbette vardr ve her
zaman olacaktr. Bunlar bizi rahatsz etmemeli ve aramzdaki sayg ve sevgiyi
zayflatacak bir dzeye gelmemeli. Bu konuda slmn temel yaklam Ehl-i

16

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


18I

Sempozyum Al Bildirisi

kble tekfir edilmez eklindedir, yani kblenin hak olduuna inanan bir insan ne kadar hatal olursa olsun- kfrle sulanamaz; bu yzden dlanamaz. nk
nihayetinde her insan hayatnn hesabn bize deil, yalnz Allaha verecek. Biz
sadece herkesin iyilii iin, iyi ve yararl bir insan olmas iin dua ederiz, o
kadar.
Atalarmz on nc yzyldan itibaren hogrye dayal, i ve meslek
hayatnda drstlk ve disiplini esas alan toplumsal bir dzen kurmak zere
Ahilik tekilatn gelitirip ehir, kasaba ve kylere kadar yaygnlatrdklarn
bilmekteyiz. Onlar, sanat ve zanaat ve esnaf tekilatlarn ahlk adan eitmek
zere her meslei rhn bir ndere, bir pre balamak suretiyle meslek ve
ticarette disiplini salamay baarmlard. Mesela renberlerin pri Hz. dem,
demircilerinki Hz. Davut, marangozlarnki Hz. Zekeriya, terzilerinki Hz. dris,
berberlerinki Hz. Peygamberin berberi olan Selmn- Fris, gemicilerin pri
Hz. Nuh, ticaret erbabnn pri ise Peygamber efendimizdi. Ahlerin ed
kuanmalarndaki merasimi hatrlayalm; orada kullanlan terimler, i ve meslek
hayatnda drstl, mertlii ve cmertlii temel alan terimlerdir. Bir i ve
meslek erbabnn dkkanna girince gze ilien ilk ey, gayet anlaml bir
levhadr. O levhada, her i ve meslee gre bir mesaj yer alr. yle ki:
Her sabah besmeleyle alr dkkanmz
(Zahireci) Hz. Ademdir primiz stadmz
(Demirci) Hz. Davuttur primiz stadmz
(Berber) Selman- Pktir primiz stadmz
Ben ellili yllarda Ali Paa Camiinin karsnda tra olduumda, eski
harflerle yazl yle bir levha grdm hatrlyorum. Btn bunlar, bizim
hayat felsefemizin, dnya grmzn kkenini ifade etmesi bakmndan ok
nemlidir. zninizle bir ocukluk hatram nakletmek istiyorum. Hasat mevsimi,
kyl ocuklar kendi hayvanlarn, biilen tarlalarda otlatmak zere arazideyiz.
Komularmzdan Mustafa aabey tarlalarn bimekle megul. O srada, Bu
bitiimiz son tarla, imdi duasn yapalm dedi. Duas yleydi:
Eken bier, konan ger
Cennetin kapsn cmertler aar
Verelim Peygamber canna salavat
Sall al Muhammed
deyip son olarak trpan sallad Mustafa aabey. te kylmzn hasat
duas; ne kadar gzel ve anlaml deil mi?
Bu konu zerinde biraz duralm; peki, okumay, yazmay bilmeyen bir
insan da ylesine derin irfan duygusunun kayna ne olabilir? Hi phesiz bu
kaynak, camiler ve kylerde ki ky odasnda mayalanan kltrmzdr.
Osmanl lkesine seyahat eden batl gezginler, yazdklar hatralarnda
halkmzn bilgi, grg ve misafirperverliinden vgyle sz ederler ve
Osmanl toplumunun Bat toplumlarndan daha bilgili olduunu belirtirler.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

17
19

Sempozyum Al Bildirisi

Kylerde okullama yaygn olmad halde bylesi bir yksek kltr nereden
aldklarn sorunca, kylmz Camide dinlediimiz vaaz ve hutbeler; bir de
ky odalarnda ki kitap okuma gelenei diye cevap verir. Gerekten de ky
odalarnda ki yaygn eitim ve kltr, bizim insanmzn beslendii ok nemli
bir kaynakt. Ben o dnemi ok iyi hatrlyorum; ky odasnda herkes ya
srasna gre yerini alr. Yeni gelen selam verdikten sonra oturur, ardndan
merhaba fasl balar; birka kii merhaba dedikten sonra, o yeni gelen zt
cemaate rahmet diye mukabele eder; oradakiler de ceddine rahmet eklinde
karlk verir ve her yeni gelen iin seremoni bylece devam eder. Genlerin ve
8-10 yalarndan itibaren ocuklarn da katld bu mecliste nesiller aras kltr
aktarmnn yannda, ocuklar ve genler bir mecliste oturup kalkma ve
konuma adabn, davran tarzn ve byklere saygy renir. Adeta buras,
yzlerce yl sren bir eitim merkezi ilevini stlenmitir. Cumhuriyet
dneminde kurulan Halk Evleri, nceki dnemlerdeki ky odalarnn laik
versiyonudur. Ne var ki, kan uyumazl yznden Mslman halkmz sekler
bir eitimi temel alan bu Halk Evlerini benimsememitir.
Ky odalarnda okunan kitaplara gelince; ncelikle dini konularda halk
iin yazlan Mzrakl lmihal, Nectl-mminn ve Envrl-kn
okunur; bu srada dinleyenler soru sorar, konunun daha iyi anlalmas iin
gerekli aklamalar yaplr. Bir baka akam, halkn hem dini hem hams
duygularn besleyen cenk kitaplar okunur. Mesela Battal Gazi Destan, Hz.
Aliye nisbet edilen Kan Kalesi, zeri bir mellifin yazd ve halk arasnda
sret diye bilinen ve ok okunan eser ise Hz. Aliyi bir kahramandan te
insanst glere sahip bir ahsiyet olarak niteler ki, Snni akideyle
badamad halde buna kar kan olmamtr. Ayrca Hac Bayram-
Velinin halifelerinden Ahmed-i Bicnn yazd Ahmediye de halk beenerek
okuduu eserlerin banda gelmekteydi. Din ve tasavvuf bir eser olan
Mzekkin-nfsu da bunlar arasn da saymak gerekir.
te yandan halk ve tasavvuf edebiyatna dair Yunus Emre Divan,
Kuddsi Divan, Kerem ile Asl, Ferhat ile irin, Yusuf ile Zleyha gibi halkn
din ve edeb duygularn tatmine ynelik eserler okunmaktayd. Hemen
belirtelim ki bunlarn byk bir ksm manzum eserlerdir. Ky odalarnda oka
okunan Kara Davut isimli kitap ise mensur olup Delill-hayrt adl eserin
Trke tercme ve erhi mahiyetindedir.
te krsal kesimde halkmzn bilgi, irfan ve edebi ynden beslendii
eserler genelde bunlard. Yllar sonra ben stanbul niversitesi Edebiyat
Fakltesinde okurken, burada saydm metinlerden bir ksm Eski Anadolu
Trkesi adyla ders programnda yer aldn grnce hem sevindim hem
zldm, nk kylmzn anlayp zevk ald bu metinleri niversiteli
genler anlamakta glk ekiyorlard.
19. yzyln ikinci yarsna kadar Sivasa bal bir kaza, sonra sancak,
1921de vilayet olan Tokatta geleneksel medrese eitim dzeyinin
Seluklulardan itibaren hayli yksek ve verimli olduunu grmekteyiz.

18

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


20I

Sempozyum Al Bildirisi

Tokattan yetien ulema arasnda alt eyhlislam bulunduunu hatrlarsak


durum daha iyi anlalacaktr. Fatih dneminde Molla Ltfiden 1953te
Kahirede vefat eden eyhlislam Mustafa Sabri Efendiye kadar deha apnda
birok ilim ve din adam yetitiren Tokat medresesinden son olarak yetien ve
1960da stanbul mfts olan Zileli Bekir Haki Yener, Tokat mfts Muhatl
(evreli) Hac Osman Efendiden icazet aldktan sonra 1912de stanbula
giderek rs (profesrlk) imtihann kazanm ve Beyazt medresesinde
mderris olmutur. Bekir Haki Hocann en son talebesi benim. Ayn zamanda
dilde air olan hocam, Merhum Mft Hac Osman Efendinin ilm
otoritesinden sitayile bahsederlerdi. Yeri gelmiken, o gnki Tokatta halkn
kltr dzeyinin ne kadar yksek olduunu gsteren bir olay sizlere hocamdan
nakletmek isterim.
Hocam, bir gn sabah erkenden Sulu Sokaktan aa doru yrrken
dikkate deer bir olaya tank olur. Bakrc esnaf erkenden dkkann am,
evre temizliini yaptktan sonra iine balamtr. Bir dkkanda usta ortada,
sa ve solunda iki kalfas ve sonra raklar hilal eklinde oturmular. rsekile bakr dverken koro halinde bir gazel okuyorlar. Bu, Fuzulnin
mlemma tarzndaki bir gazelidir. Fakat rs-eki sesi, gazelin nameleriyle
uyumlu. Hoca bu manzaray grnce olduu yerde mhlanr kalr ve sonuna
kadar dinler. Bu olay anlatrken merhum heyecanlanr ve gzleri dolard.
Fuzlnin sz konusu mlemmas yle balyor:
Vasln bana hayat verir, firkatn memt
Sbhane hlik halekal-mevte vel-hayat
Hicrnna tahamml eden vasln bulur
Tb limen ysidhs-sabru ves-sebt
imdi dnelim, bakrc esnaf gibi kaba saylabilecek bir meslek
erbab, byle bir gazeli usulnce okuyup bundan zevk alyor, anlamasa, zevk
almasa okur mu? te gemite halkmzn kltr ve irfan dzeyi byleydi.
Tokattan yetien ve mehurlar arasnda saylan hayli divan airimiz vardr.
Halk iiri alannda ise sadece Zileden 60tan fazla halk airinin yetitiini
hatrlatmak yeter sanrm.
Herhalde bana tannan sreyi am bulunuyorum, zr dileyerek
huzurunuzdan ayrlmak istiyorum. Bu sempozyumu dzenleyen muhterem
zevta ve emei geen herkese tekrar teekkr ediyorum ve sempozyumun
baarl gemesini diliyorum.

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

19
21

TEMA I: ARKEOLOJ, TARH VE SANAT


TARH BLDRLER

23

Tokat evresinde Yerel Bir Egemenlik: Hacemiroullar Beylii

Tokat evresinde Yerel Bir Egemenlik: Hacemiroullar Beylii


Ergin AYAN*
zet
Bu alma Trkiye Seluklularnn dalma dneminden sonra, tarih
sahnesinde yeteri kadar yazl belge ve bilgi brakmam olan bir Orta ve Dou
Karadeniz beyliinin tarihini aratrmaya ve ortaya karmaya ynelik bir
abay temsil etmektedir. Hacemroullar Beylii, 1301 tarihinde Ordu,
Giresun, Tokatn kuzeyi, Samsunun dousu ve Trabzonun batsn kapsayan
bir corafyada kurulmutur. Hacemroullarnn siyas mcadelesi daha
ziyade Trabzon Rum Devleti ile olmu ve blgenin Trklemesinde nemli bir
rol oynamtr. Beyliin tarihinin aratrlmasndaki en byk zorluk, ilgili
yazl kaynaklarda, kk bir beylik olarak telkk edilmesi nedeniyle
kendisinden ok az bahsedilmesidir. Hacemroullar Beyliinin kimlii
meselesinde bile, onlarn kken olarak Danimendlilere dayanyor olmalar
dncesi vardr. Hacemroullarnn 100-150 yl ierisinde Trabzon Rum
Devleti, Tceddnoullar Beylii, Kad Burhneddn Devleti ve Osmanl
Devleti ile yapm olduklar mcdeleler, bir beyliin tarihsel deneyimini
sunmas bakmndan bu almada ele alnmtr. Bu arada,
Hacemroullarnn dier Trkmen beylikleri ile olan ilikileri hakknda da
bilgi verilmitir. Bu almada tarih olarak yerellikle birlikte, o gnn tarihsel
koullarnn yanstlmasna aba gsterilmitir.
Anahtar Kelimeler: Hacemroullar, Tokat, Danimendli, Ordu,
Karadeniz
A Local Dynasty Around Tokat Dstrct: Hacemrogullar Beylg
Abstract
This study represents an effort about researching the history of a local
dynasty which ruled middle and Eastern Black Sea after the fall of Anatolian
Saljukians and couldnt produced written documents. Haciemirogullari Beylig
was established in the North of Ordou, Tokat and Kerasund, east side of the
Samsoon and west side of the Trebizond at the year 1301. Haciemirogullaris
main struggle was with Empire of Trebizond and they had an important role
about Turkization of the district. The biggest difficulty about Haciemirogullari
research is the lack of written documents. Contemporary resources of the
Haciemirogullaris didnt consider this state as an important beylig and as a
consequence did not give rich information. Even in the problematique of
beyligs roots, theyve been considered as a follow-up of Danishmends. The
struggle between Haciemirogullari and Empire of Trebizond, Taceddinogullari,
Kadi Burhaneddin Beylig and Ottomans for about 100-150 years has been
narrated at this study for giving the historical experience of a beylig. In the
*

Do. Dr., Ordu niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi Tarih Blm retim yesi

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

23
25

Ergin AYAN

mean time relations between Haciemirogullari and other Turkmen beyligs has
been given. Even borders of this study is local, we tried to show the historical
conditions of the time of the Haciemirogullaris.
Keywords: Haciemirogullari, Tokat, Danishmends, Ordou, Black Sea.
Giri
Gemie dnk bir aratrmay kapsayan bu almamza kstl olan
mevcut kaynaklarn ve aratrma eserlerin nda balamak istiyoruz. Gemie
bakldnda, Hacemiroullar Beylii hakknda yaplm olan ada
aratrmalarn biroundaki ngrler, bazen zorunlu olarak olmu olabilir
tezlerini kapsadndan, bu nevi grler olmas muhtemel tarih anlaynn
bir biimi olarak addedilebilir. Fakat her eye ramen, kesin olmuu, karolgusal speklasyon bak asndan ayrmak gerekir. Amacmz, gemie dair
bu tr ihtimaliyet analizlerini reddetmek veya tartmak deildir. nk, bu
speklasyon noktasna gelinmesinin sebebi, phesiz birok konudaki kaynak
sknts ya da yetersizliine ramen hacimli bir metin ortaya karabilmek
kaygsdr. Bu noktada yalnzca, tarih aratrmalarnda moda haline gelen
ekliyle bu tahlillerin, tarihi olabilirlikleri deerlendirip, metin haline
getirmekle hibir ilgisi olmadn gzlemlediimi belirtmek isterim.
Hacemiroullar Beylii, yerel tarih asndan aratrlabilir ilgin bir konu ve
Orta Karadeniz Blgesinin Trklemesi asndan ok verimli sonular ortaya
karan bir hakimiyet olabilir, yalnz bu yerel hakimiyetin gnmze miras
brakt sonularn kalc olmasnn, bu tr speklasyonlara ihtiya
duymadn da ifade etmek isterim. Zaten sz konusu blge bugn tamamen
Trktr ve bu keyfiyetin temelleri de tarihi dnemde Hacemiroullar
tarafndan atlmtr. Buna ramen, gemie dnk tahminlerde bulunup, bir
takm olaslklar deerlendirerek, zemini pekitirmeye almak, objektif
tarihilikten uzaklamak anlamna gelir.
Anadoluda 13. ve 14. yzyllarda fiilen yaanan Mool istilasnn ar
koullar altnda beylik adn verdiimiz yerel hakimiyetlerin kurulmas
beklenen bir durumdu. nk, Trkiye Seluklular Devletinin bu artlar
altndaki kurumsal yapsnn bir tahlili, i zaaflarn ve siyasal tezatlarn
amasnn mmkn olmad kanaatini uyandrmaktadr. Aslnda Seluklularn
zaman zaman Moollara kar izledikleri tesirli siyasetleri ve yetenekli devlet
ricalinin olmas birlik ve btnlk asndan ilerin yoluna koyulabilecei
inancn dourmutu. Halbuki bunlar kafi gelmemitir. rnein, devlet adam
olarak Celleddn Karatay1 veya Muineddn Sleyman Pervane2, btnlk
1

Bk. Ergin Ayan, Trkiye Seluklularnda Kle Emrler (II): emseddn Yavta,
Omeljan Pritsak Armaan (A Tribute to Omeljan Pritsak), Sakarya niversitesi
Yayn, Sakarya 2007, s. 471-482.
2
Bk. Ergin Ayan, Trkiye Seluklularnda Kle Emrler (III): Emneddn Mikael,
Karadeniz Dergi,2009, Say 4, s. 9-18.

24

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


26 I

Tokat evresinde Yerel Bir Egemenlik: Hacemiroullar Beylii

siyasetinin muvaffakiyetle sonuca ulamas olaslna kapy ak tutacak kadar


yetenekli ve akll olsalar bile, artlar Seluklularn aleyhine tezahr etmitir.
nk, sultanlarn ve yksek dzeydeki devlet erknnn, Moollara ramen
byle bir baary salayamayacak kadar zayf olduklar zaman iinde ortaya
kacaktr. Gerekten de Seluklu hakimiyetinin zayflklar, 1243-1318 yllar
arasnda btn akl ile kendini gstermiti. 1243 Kseda Savandan bu
yana Anadoluda Mool istilsnn istikrar asndan ne kadar ekonomik ve
sosyal olumsuzluklar yarattn, toplum katmanlarnn ve Trkmen airetlerinin
Seluklulara ballnn ne kadar koullu ve kaypak olabileceklerini, yaanan
tarihi hadiselerden kolaylkla renmek mmkndr3. Kaynaklardan
kardmz bilgiler nda, Anadolu beyliklerinin, Mool istils karsnda,
Seluklulara alternatif ynetimler olarak zuhur ettiklerini syleyebiliyoruz.
Fakat Trkiye Seluklularnn 1310 veya 1318de tamamen tarih sahnesinden
silindiini4 nazar- itibara aldmzda byle bir alternatifin, Anadoluda
istikrar salamasnn kesinlikle gereklemediini grebiliyoruz. Dier taraftan
ortaya kacak sonular arasnda Mool hkimiyetinden kurtulmak, kesinlikle
gereklemesi en az muhtemel olan seenekler arasnda grlrken, genel
olarak Seluklularn snrlara yerletirmi bulunduu Trkmen beylikleri
Trklemesinde nemli hizmetlerde bulunmulardr. Hususan Trabzona kadar
Orta Karadenizin byk bir blmnde hkm sren ve epni boylarndan
olduklar kabul edilen Hacemiroullar da bu misyonu ifa eden beyliklerden
biridir.
Hacemiroullarnn epnilii konusundaki dnceler
Arkeolojik aratrmalara gre, Ordu blgesinin, insanlk tarihinin en
eski alarndan beri iskan edildii, Paleolitik an sonlarnda 15. binlerde
balad anlalmaktadr. Ordunun Mesudiye ve Kumru ilelerinde Neolitik,
3

Bu mevzuda u makalemize baknz. Ergin Ayan, Trkiye Seluklularnn Ykl


Sreci, Kurulu ve k Srelerinde Trk Devletleri Sempozyumu Bildirileri (56
Kasm 2007), Sakarya niversitesi Yayn, Sakarya 2008, s. 107-128.
4
Bu konuda u bilgiyi aktarmay gerekli grmekteyiz. Mneccimba, Trke yazlm
olan bir Seluknmede grdn syledii bir bilgiyi u ekilde nakletmektedir:
Emir oban olu Timurta, Eb Sid Bahadr Hann buyruu ile 718 (13171318)de
Anadoluya gelerek Seluklu Hanedan ile iliii olanlarn hepsini, bir ocuk dahi
brakmayarak yok etti. Bunlardan bazlar dalara kamlar ve Karamanoullarna
snmlard. Karamanoullar ileride ilerine yarar diye aralarnda dnrlk
yapmlarsa da, sonradan kallelik ederek kklerini kazmlardr. Mneccimba,
Anadolu Selukleri, Terc. H. F. Turgal, stanbul 1935, s. 94; Mellifin verdii bu
bilgiye dayanarak, Seluklu hanedannn Anadoluda 1318e kadar varln devam
ettirdiini sylemek mmkn olmakla beraber, en azndan gerek bir saltanatn devam
ettiini sylemek doru deildir. O. Turannn tesbitine gre Mesudun lm 1308
olup, Konya Takviminde yer alan bir kayda gre 1310 ylnda V. Klarslan b. III.
Gyseddin Keyhsrev Seluklu tahtna kmtr. O. Turan, Seluklular Zamannda
Trkiye, Boazii Yaynlar, stanbul 2001, s. 644.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

25
27

Ergin AYAN

Kalkolitik, Tun ve Hitit a kalntlarna rastlanmtr5. Prof. Dr. Mehmet


zsait ve ekibinin blgede yapt yzey aratrmalarnda Kalkotik a
yerlemelerine ait bulgular elde edilmitir6. Ordu ili yzey aratrmalarnda tpk
Samsun ve Sinopta olduu gibi M.. 2. binin ilk eyreinden sonra terk
edildii ve bu blgedeki yeni yerleimlerin Orta Tun ann Asur ticaret
kolonileri ile ada (M. . 2000-1750) erken evrelerine tarihlendii
grlmektedir. Gneydeki Hitit yerleimleriyle gelien bu durum Kakalarn
varl ile aklanarak Ordu li de Kaka7 lkesine dahil edilmitir8.
M.. 5. yzylda Ordu yresinin merkezi olan Kotyora halknn Sinopa
vergi dedii grlmektedir9. Anabasis (Onbinlerin Dn) adl eserinde
Ksenophon, yeteri kadar tahlil edebilmi olmamakla beraber, blge halknn
etnik aidiyeti ile ilgili verdii bilgide, Kotyorann Tibaren halknn
topraklarnda kurulmu, bir Yunan kolonisi olduundan bahsetmektedir10. Buna
mukabil ada aratrmaclar, Ordu ilinin eski ad olan Kutyorann (<Kotyoras<Kut-yresi) Kut Trklerinin miras olduunu ve "Kutlarn yaad
blge, yre" anlamna geldiini iddia etmektedirler11.
Bu adn etimolojik tahlilini dil uzmanlarna brakarak, bu tr iddialarn
doruluunun ihtimal d olmadn da ifade etmek isteriz. Kald ki, lk a
kaynaklarnda kk bir yer olarak tavsif edilen Kotyorann, Med ve Pers
egemenliinden sonra, Byk skender ve Roma dnemlerini de yaad, fakat
etnik yapsnda nemli bir deiikliin olmad vurgulanmtr12.
Aratrmaclarn soyut olan eyleri nesnelletirme eiliminde belirgin
bir abann grlmesi, benmerkezci tarih anlaylarnn sonucu olarak mazur
grlebilirse de, 1071lere kadar blgenin Dou Roma kolonisi olarak kaldna
dair gereklere eilmekten kanmalaryla bir kartlk oluturmaktadr. te
5

Bk. Hacer Kumanda, Ordu li Kaya Mezarlar, Atatrk niversitesi Sosyal Bilimler
Enstits Yksek Lisans Tezi, Erzurum 2004, s. 2.
6
Mehmet zsait, 1990 Ylnda Ordu-Mesudiye evresinde Yaplan Yzey
Aratrmalar, IX. Aratrma Sonular, Ankara 1992, s. 360 vd.
7
Kakalarn ok sayda kabileden oluup, Merzifon-Amasya hattnn kuzeyinde
Kastamonu, Samsun Sinop ve Ordu kylarnda yaadklar sanlmaktadr. Ali Dinol-J.
Yakar, Nerik ehrinin Yeri Hakknda, Belleten,1974, XXXVIII/152, s. 317; Kakalar,
Hititlerin kuzey komular olup, Orta Anadoludaki otorite boluundan faydalanarak
muhtemelen gneye doru hareketlenmilerdir. Serkan Demirel, Hitit Devletinin
Kuzey Komusu Pala Halk ve Bu Halkn Hititlerle Olan likisi, Dumlupnar
niversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Austos 2012, Say 33, s. 235..
8
M. Ali Dinol-J. Yakar, A. g. e., s. 564.
9
zhan ztrk, Pontus, Genesis Kitap, Ankara 2011, s. 492.
10
Bk. Ksenophon, Anabasis (Onbinlerin Dn), ev. Tanju Gkcl, Sosyal Yaynlar,
stanbul 1984, s. 162.
11
Mesela bk. Necati Demir, Ordu linin Eski Ad "Kotyora" ve Tarih Alt Yaps,
Turkish Studies/Trkoloji Aratrmalar, Spring 200, Volume 2/2, s. 184.
12
M. Ali Dinol-J. Yakar, A. g. e., s. 493.

26

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


28I

Tokat evresinde Yerel Bir Egemenlik: Hacemiroullar Beylii

yandan tarihsel bakmdan yeni bir etnokltrel gerekliin farkna varlmas, bu


abalar marjinal deerlere ykseltmektedir. 1071 Malazgird Zaferinden sonra
blgedeki Trabzon Dukal Gabras Ailesi ile Trkmenler arasndaki
mcadeleyi konu alan aratrma tarafmzdan kaleme alnmtr13. Bu
aratrmalarda rtk biimde var olan Seluklu-Bizans mcadelesi, bu
devletlerden
bamsz
olarak
Danimendliler-Gabraslar
mcadelesi
erevesinde formle edilmitir. Yalnz satr arasnda not etmek gerekir ki
Trabzon Dukalar Gabraslar, blgenin Danimendlilern tarafndan Trk yurdu
edilmesine kar bir set oluturmulardr. Buna ramen Danimendli Yabasan,
Bafra ve nyeyi ele geirmekle, blgeyi Trkletirme roln byk lde
yerine getirmitir14. Bununla birlikte blgede Trk egemenliinin
tamamlanmas, Seluklu Devletinin dalmasndan sonra Hacemroullar
tarafndan gerekletirilmitir. Trk egemenliinin bu aamasnda OuzTrkmen birikiminin dinamiini salayan g olarak artk Seluklu deil
Hacemroullar anlmtr. Bu ad 14. yzylda canlanm bir yeni Ouz
hkimiyetinin temsilcisi olmutur. Tabii ki, bu yerel egemenliin milli
btnln roln azaltp azaltmad, konumuzun dnda tutulmutur.
Ordunun krsal kesimindeki bu dnem, Hacemroullar ynetiminin
dolayl olduu yerlerde bile beylik efine bal Trkmen halknn altn a
olmutur. Altn anda Hacemroullarnn hkimiyet alan, siyasal
sirklasyonu srdrebilecek kadar geniti. Yerel siyasal milliyetiliin lider
beyleri, ilk olarak blgedeki otorite boluunun sonularndan etkilenerek,
ikincisi boy halkna parlak bir gelecek salama kaygsndan dolay ortaya
kyorlard.
Danimendlilerin Orta Karadeniz blgesindeki miraslarndan epni
Trkleri bu yrede iki beylik kurmulardr. Bunlardan biri Niksarda kurulmu
olan Taceddnoullar, dieri ise Danimendlilerin snr kapsnn bulunduu
Mesudiye (Milas) Kale Kynde tekilatlanan Hacemroullardr15.
13

Bk. Ergin Ayan, Trabzon Dukal: Gabras Ailesi, Karadeniz Tarihi Sempozyumu
(25-26 Mays 2005), I, KT Matbaas,Trabzon 2007, s. 55-66; Ergin Ayan,
Danimendnamede Samsun, Gemiten Gelecee Samsun Sempozyumu, Samsun
2006, s. 609-622; Ergin Ayan, Danimendnamede Trabzon, Trabzon Tarihi
Sempozyumu, Trabzon Mays 2006.
14
Danimendliler, Mesudiyenin 6 km. kadar kuzeydousunda bir snr kalesi ina edip,
yredeki snrlarn bu kale vastasyla kontrol etmilerdir. Necati Demir,
Hacemroullar Beylii, Neden Kitap Yaynevi, stanbul 2007, s. 53; Trkiye
Seluklular Sultan II. Klarslan 1173de Danimendlilerin varlna son vermitir.
bnl-Esr, El-Kmil fit-Tarih, ev. A. zaydn, XI, Bahar Yaynlar, stanbul 1987, s.
314; Abl-Farac, Abl-Farac Tarihi, II, ev. . Rza Dorul, TTK, Ankara 1987, s.
418; Kar. lhan Erdem, Xlll. Asrn lk Yarsnda Anadolu'nun Dousunda Yaanan
Hakimiyet Mcadeleleri, Tarih Aratrmalar Dergisi, Ankara 1998, Cilt XIX, Say 30,
s. 58.
15
Mithat Ba, Ordu Yresi Tarihi, Ordu Belediyesi Yayn, Ordu 2012, s. 85.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

27
29

Ergin AYAN

Hacemroullarnn soy ve boy olarak kkeninin Danimendlilere


dayanmas muhtemel olmakla birlikte, yaknlklarn gsteren kantlar var
mdr? Esterabdnin, eserinde yer verdii bir paragraf bilgi, bize bu hususta bir
ipucu salamaktadr. 1386lardan sonra, beyliin bana geen ateli ve umutlu
gen Sleyman Bey, Taceddinollar ile savamak zorunda kalnca, yardm
istedii
Kad
Burhaneddn,
Taceddn
Beye
yazd
mektupta
Hacemroullarnn oturduklar topraklar atalarndan miras aldklarn ifade
etmektedir16 ki, onlarn o srada bulunduklar yerler, eski Danimendlilerin
hkimiyet sahas ierisindeydi. Yani ileride tekrar ele alacamz bu mektuptaki
ifadeden anlaldna gre onlar Danimendlilerin mirassydlar.
Danimendlilere gelince, kaynaklarda ak olarak zikredilmese de
Osmanllara ait ilk tahrir defterlerinde (1455, 1485, 1520, 1530),
Danimendlilerin ilk bakenti olan Sivasta, sonraki bakent Niksarda ve
Orduda bulunan epni kylerinin isimleri yer almaktadr17. Bu bilgiler bize
Danimendli topraklar ierisinde 24 Ouz boyundan biri olan epnilerin
bulunduunu gstermekle beraber, Danimendlilerin tam olarak bir epni
devleti olduuna dair kesin kant sunmamaktadr.
Hacemroullarnn, Danimendlilerin bir kolu veya devam olduklar
grne karn, dier bir gr de burada sunmak istiyoruz. Bu gre gre
Hacemroullarnn Sinop'u yurt tutan epnilerden olmas kuvvetle
muhtemeldir. 1277'de Mool basklar ve i ayaklanmalar nedeniyle Trkiye
Seluklularndaki buhran frsat bilen Trabzon Rum Devleti hkmdr
Georgios (1266-1280) Sinopu almak istemiti. Fakat epni Trkleri Sinopta
bulunan gemilere binerek Kral denizde karlamlar ve onu yenilgiye
uratarak perian bir halde geri ekilmeye mecbur etmilerdi18. epnilerin bu
zaferi onlarn hem kalabalk hem de tekilatl bir topluluk olduklarn
gsteriyor. epnilerin denizle hibir ilgileri olmad halde denizde byle bir
baar kazanmalar da ayan- dikkattir. Sinop'un bundan sonraki tarihinde
epnilerle ilgili fazla bir malumat bulunmamaktadr. Bu nedenle onlarn
Sinoptan douya doru ilerleyerek, ordu blgesine geldikleri ve orada Bayram
Beyin idaresinde bir beylik kurduklar Faruk Smer tarafndan kabul
edilmitir19. Yukarda aklanan sebeplerden dolay Hacemroullarnn
kkenini epnilere balamak doru olsa gerektir. Nitekim Osmanl Devleti
blgeyi denetim altna aldnda Giresun-Ordu'yu kapsayan blgede kurduu
vilayete epni vilayeti adn vermesi de bu dncemizin somut bir rneidir ve
16

Aziz b. Ardeir-i Esterbad, Bezm u Rezm, ev. Mrsel ztrk, Kltr Bakanl
Yayn, Ankara 1990, s. 311.
17
Necati Demir, Hacemroullar Beylii, Neden Kitap Yaynevi, stanbul 2007, s. 51
vd.
18
Bk. bn-i Bibi, el-EvamirlAlaiye fil-Umuril-Alaiye (Seluk-Name), II, Haz.
Mrsel ztrk, Kltr Bakanl Yaynlar, Ankara 1996, s. 238.
19
Bk. Faruk Smer, epniler, Trk Dnyas Aratrmalar Vakf Yayn, stanbul 1992,
s. 13.

28

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


30I

Tokat evresinde Yerel Bir Egemenlik: Hacemiroullar Beylii

Osmanl yreyi buralarda youn bir ekilde yaayan Trkmenlerin adyla


anmaya balamtr.
Trabzon ve evresinin Osmanllar tarafndan fethine kadar, Giresun ve
Krtn blgelerinde yaayan epnilerin liderlerinin kim olduu konusunda
Tahrir defterlerinde baz kaytlara rastlanlmaktadr. Bunlara gre, Giresun
blgesindeki epnilerin lideri Giresun fatihi Hac Emr olu Sleyman Bey idi.
Sleyman Bey, ariv kaytlarnda Mr-i epniyn olarak kaydedilmitir20.
Netice olarak yukardaki varsaymlarn her ikisinde de
Hacemroullarnn menei dnp dolap epnilere dayanmaktadr.
Hacemroullar hakkndaki en eski bilgilerimiz 14. yzyln balarna kadar
gidebiliyor, o da Ordu ve evresinde bamsz bir beylik kurarak Trabzon
zerine seferler yapmasyla balyor. Bu tarihten nceki bilgilerimiz ise daha
ok kuvvetli varsaymlara dayanyor ve kesin bir delilimiz yoktur.
Bayramlu ya da Hacemroullar tarihinin balangc
Demek ki, Danimendlilerin 1178e kadar siyasi ve tarihi varlnn
sona ermesinden sonra blge, Trkiye Seluklularnn hkimiyetine gemi ve
lhanl Devletinin yklmasndan sonra, Mesudiye (Milas) kalesi ve evresi
merkez olmak zere, Bayram Bey tarafndan kurulan Hacemroullar Beylii,
tarih sahnesinde ortaya kmtr. Bu beyliklerin anszn ortaya klar
Anadoluda Mool krizinin ne kadar ciddi olduunu gstermesi bakmndan
ilgintir. Aslnda Bayram Beyin adnn yazl tarih kaynaklarnda birdenbire
zikredilmesi dikkat ekicidir ve ncesinin olmamas merak uyandrcdr. Ne
var ki, Bayram Beyin babas olan Satlm Beye ait Osmanl tahrir
defterlerindeki ok nemli kaytlar gzden karlmamaldr.
1455 tarihli tahrir defterinde Niybet-i Satlm- Bayrama kaytl
birok karye ad gemektedir21. Tahrir defterinde geen bu ibareden Bayram
Beyin babasnn Satlm Bey olduu anlalmakla beraber, Satlm Bey
hakknda tarihi hibir kayt bulunmamaktadr. Bu nedenle, tahrir kaytlarnda
yer ismi olarak geen Bayram Beyin, tarih kaynaklarndaki siyasal tarih ile
olan balants, bu konu ile ilgilenen her tarihi iin arpc bir zellik arz
etmektedir. Anadoluda 1243te balayan Mool istilasnn gelecekteki
sonular, bylesine bir yerel tarihi ortaya karmtr. Ancak birka edebiyat
veya tarihi dnda, pek az arkeolog bu konu ile ilgilenmitir. Bugn bu
yredeki tarihsel bellein canl olmadn ifade etmek isteriz. Zira, gemi
kuaklarn tarihsel tecrbelerini temellendirmeye yardmc ve destek olacak
maddi ve arkeolojik kalntlarn brakn ortaya karlmas, gittike yok olmaya
yz tutmas, karakteristik ve rktc bir manzara arz etmektedir.
20

Hanefi Bostan, XV-XVI. Asrlarda Trabzon Sancanda Sosyal ve ktisad Hayat,


Trk tarih Kurumu, Ankara 2002, s. 358.
21
Bahaeddin Yediyldz-nal stn, Ordu Yresi Tarihinin Kaynaklar , I, TTK,
Ankara 1992, s. 171.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

29
31

Ergin AYAN

Bu konuyla ilgili olarak Milas kalesinde ve yaknlarnda


Hacemroullarnn gemile organik balarn kantlayacak olan kalntlar
mevcuttur22. Beyliin ilk yllarnda merkez olarak kulland kalenin yaknnda
bir saray, bir hamam ve tane kmbetten oluan aile mezarl
bulunmaktadr23.
Bu vesileyle unu ifade etmek isterim ki, tarihi olarak sadece olaylar
kayda geiren, hatrlatan ve veri toplayan kiiler olmann tesine geerek, 2012
ylnda buraya yaptmz bir gezi srasnda, bu kmbetlerin sahipsiz ve
bakmsz bir durumda olduunu ve stne stlk definecilerin ya da mehul
ahslarn her taraf kazarak, delik deik edip, mezarlardaki kemikleri ortala
satklarn grdmz hatrlatmak isteriz. Aslnda bu kemiklerin karbon
testlerinin yaplarak, yalarnn tespit edilmesinin, yerel ve ulusal tarih asndan
byk bir ehemmiyetinin olduunu, bu sempozyum vastasyla duyurmak
isteriz. phesiz bu suretle elde edilebilecek veriler, tarihilerin yapacaklar
aratrmalarda yararlanabilecekleri materyal olacaktr.
Bu aratrmamzn amac ve konusu olan dnem yani 14. ve 15.
yzyllarda hkm srm olan beylie modern aratrmaclar genel bir eilim
olarak Hacemroullar adn vermilerse de hkimiyet kurduklar blge
Osmanl tahrir kaytlarnda Vilyet-i Bayramlu Mea skefsir ve Milas, Canik-i
Bayramlu olarak gemektedir24. Bunun nedeni beyliin byle adlandrlmasna
muhatap olan tarihi ahsiyetin yani Bayram Beyin, Hac Emr Beyin babas
olmasdr25. Amacmz, Osmanl belgelerinde neden Bayram Beye izafeten bir
isimlendirmenin yaplm olduunu aklamaktr. Beyliin 14. Yzylda hkm
srd topraklarn byk bir blmnn Bayram Bey tarafndan fethedilmi
olmas phesiz bu konuya aklk getirmektedir. Belirli bir zaman ve mekanda
yaam olan Bayram Bey, 14. yzyl Trabzon Rum Devleti kroniinde yer ve
rol alan, en azndan bu yzyln blge tarihini etkileyen bir tarihi ahsiyet olarak
ele alnmaldr.
Kilise tarihisi Panaretos, Eyll 1301de Trabzon Rum hkmdar II.
Aleksios (1297-1331) ile Trklerin Giresunda savaa giritikleri zaman ok
sayda Trkn katledildiini kaydediyor. Ancak, bu sefer srasndaki Trkmen
liderinin ad Lampsides tarafndan okunamamtr26. Faruk Smere gre, bu
Trkmen babuu Bizzat Bayram Bey veya onun baba, aabey ve amca gibi bir
yakn olabilir27. Baz aratrmaclara gre, Trabzon imparatoru, Trk emir
Koustouganeni tutsak almtr. Panaretosta yer alan bu nderin kimlii tam
22

Bahaeddin Yediyldz, Ordu Kazas Sosyal Tarihi, Kltr ve Turizm Bakanl


Yaynlar, Ankara 1985, s. 31.
23
Mithat Ba, A. g. e., s. 87.
24
B.Yediyldz-. stn, A. g. e., I, s. 398 vd.
25
Bk. brahim Telliolu, Panaretos Kroniinin Trklerle lgili Blmleri, Trk
Dnyas Aratrmalar, 2003, Say 143, s. 66.
26
. Telliolu, A. g. m., s. 64.
27
Faruk Smer, Ouzlar, Trk Dnyas Aratrmalar Yayn, stanbul 1999, s. 323.

30

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


32I

Tokat evresinde Yerel Bir Egemenlik: Hacemiroullar Beylii

olarak belli olmamasna ramen Prof. Dr. Necati Demire gre Kudoan (veya
Ktogan)dr28.
imdi ad okunamayan bu Trkmen liderinin kim olduu, daha dorusu
bu srada bir Trkmen beyinin Giresun dolaylarnda bulunup bulunmadn
tesbite alalm. 1301den daha nce byle birinin ad gememektedir. Ancak,
16 Austos 1297de len Kaloioannes Komnenosun zamannda Trklerin
Chalybiay zapt edip, Trabzon ilerine doru istilaya giritiklerini yine
Panaretosdan reniyoruz. Demek ki, 1301deki sefer bu hadisenin intikam
veya rvan niteliini tamaktadr. Bununla birlikte okunamayan Trkmen
liderinin ismi zerinde fazla durmamak lazmdr. 1297 hadisesinde de Trklerin
banda Bayram Beyin bulunmu olmas pekala mmkndr.
Bylece olaylarn cereyan ettii zamandaki Trkmen liderini takriben
de olsa tespit etmi oluyoruz. imdi bizzat Bayram Beyin adnn zikredildii
hadiseye geelim. Panaretosa gre Bayram Bey, 2 Ekim 1313 akam
Trabzonun Pazar yerini igal etmitir29.
imdi bu hadisenin tahliline gelelim. Bayram Bey bu hadisede adeta bir
destan kahraman gibi grlmektedir. Baskn gece gereklemitir. Bunlardan
baka bu olayda elikiler de gze arpmaktadr. Mesel Bayram Beyin
Trabzonun pazar yerini zapt ettiinden bahsediliyor ki olayn devamndan yani
pazar yerinin Rumlar tarafndan geri alnp alnmadndan bahis yoktur.
Ayrca, sz konusu pazar yerinin Trabzonun merkezinde bir yer mi, yoksa
herhangi bir beldesi mi olduu da ak deildir. Naklettiimiz bu bilgilerden
anlalyor ki, Seluklularn inkraza urad bu devirde ulardaki Trkmenler
devletleraras siyasete karmlar, u veya bu devletle bamsz mcadelelere
girimilerdir. Trabzon mparatorluu ile Trkler arasndaki mcadelelerin ilk
aamasnda meydana gelen Trk aknlar daha cok dorudan Trabzon kentini
hedef alm ve Macka Vadisi boyunca meydana gelmitir. Trkmen aknlar
1350li yllara kadar aralksz devam etmitir. Bu aknlar Trabzonu cok ciddi
bir ekilde tehdit etmitir.
Trkmenler ile Trabzon mparatorluu arasnda mucadelenin temelde
blgede cereyan ettiini grmekteyiz: Birinci bolge, Limniyadan Giresuna
(Kerasous) kadar uzanan kylardaki kalelerden oluan hat; ikinci blge,
imparatorluun gney snrn oluturan Trikomia Bandonu ve Haldiya
Temasn da ieren ve Bayburta kadar uzanan snr; nc blger ise
Trabzonun dou kysnda bulunan Gemora Bandonu, Srmene (Sourmania),
Rize (Rhizaion) ve Lazistan Temasndan olumaktayd.
Trabzonun denizyolu vastasyla dar ile ulamn salayan ve
blgenin nemli merkezleri olan Limniya, nye (Oinaion), ve Kerempe Burnu
(Jason Cape) Trkler tarafndan her an fethedilebilecek durumdadr. Trabzon
mparatorluu bahsedilen blgeleri gzden karmay kabullendiinden ve
28
29

Necati Demir, A. g. e., s. 56.


. Telliolu, A. g. m., s. 64; Kar. F. Smer, A. g. e., 324.

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

31
33

Ergin AYAN

Trkmen harekatlarn durduracak gc olmadndan, blgede ok iddetli


mcadelelerin yaandn sylemek zordur30.
Buna mukabil Trkmenlerin de zaman zaman zayf kaldklarn
yukardaki hadisenin devam safhasndan anlamaktayz. Bayram Bey, 30
Austos 1332de byk bir ordu ile Palaiomatzoka (Hamsiky)ya gelmise de
ok sayda asker ve at kaybederek baarsz olmutur31.
ayet bu bilgi doru ise, bu takdirde Trabzon mparatorluunun
Bayram Beyin Trkmenlerine kar mttefik veya mttefikler bulmu olmas
icap eder ki, bu ihtimal dahilinde olmakla beraber bu hususta hibir belgesel
kant yoktur. Ancak, hadiselerin seyrinden kardmz sonuca gre ve bilhassa
29 Haziran 1348de Trabzon zerine yaplan sefer, en azndan Trk cephesinin
mttefiklerden olutuunu gstermesi bakmndan ilgintir. Bu suretle Trabzon
Rumlarnn da bir hayli etin dmanlar olduklar grlmektedir. Buna gre
anlan tarihte, Erzincandan Ahi Ayna Bey, Bayburttan Mehmet Rikbdr,
Amidden Turali Bey, Bozdoan ve epni, Trabzona gelip savatlar32.
Grlyor ki, bu mttefik Trk grubu artlarn msait olmay nedeniyle ricat
etmitir. Yalnz, ricatla sonulanan bu seferin konumuz bakmndan nemli olan
noktas, sefere katlanlarn ierisinde geen epni addr. imdi bu hadisenin
cereyannda rol oynayan epni, bir ahs ad mdr, yoksa bununla bir topluluk
mu kastedilmektedir? Samsun-Trabzon arasnda epni Trklerinin yerlemi
olduunu biliyoruz Fakat, Panaretos, daha nce Bayram Beyi zikrettiine gre,
burada neden epni adn kullanmtr sorusuna imdilik yantmz yoktur.
Byk bir ihtimalle burada epni ad bir topluluu ifade etmek iin kullanlm
olabilir.
Verdiimiz bu bilgilerden baka, kaynaklarda Bayram Beyden haber
alnamamaktadr, ne zaman ld ise mehulmzdr. Bayram Bey, TrabzonSamsun arasndaki Trkmenlerin bir ksmnn olsun kendi etrafnda
toplanmalarn salayarak, onlara daha fazla nizam bir ekil veren tekilat bir
ahsiyet olarak grlmektedir. Mezarnn Mesudiyenin Kalekyndeki
kmbetlerde olup olmad ancak bir arkeolojik aratrmayla anlalabilecektir.
nk tm beylik aile bireylerinin gml olduu adet kmbet buradadr.
Kmbetlerin st ksmna ait bir kitabede unlar yazldr: fi ehr-i Rebilevvel
senete sittetin erbain ve seman mie fi hicretin nebeviye (Rebilevvel
846=Temmuz/austos 1442)33. Anlalyor ki, bu tarihli kitabe, beylik Osmanl
Devletine balandktan sonra yazlmtr.

30

Murat Kei, Trabzon Rum mparatorluu ve Trkler, Ankara niversitesi Sosyal


Bilimler Enstits Doktora Tezi, Ankara 2009, s. 187.
31
. Telliolu, A. g. m., s. 64.
32
. Telliolu, A. g. m., s. 64.
33
Mithat Ba, A. g. e., s. 90.

32

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


34 I

Tokat evresinde Yerel Bir Egemenlik: Hacemiroullar Beylii

Hac Emr brahim Bey


Zaman kendi haline brak.
Kendini akll sanan ok
kimse Onu slah etmek iin
uratysa da slah edemedi
Esterbad
Daha nce Bayram Beyin olu olduunu izah ettiimiz Hac Emr
brahim Bey, babasnn takip ettii gayeye uygun olarak, icraatnn balang
safhasnda 13 Kasm 1357 Pazartesi gnnde ok sayda sava askeriyle
birlikte Matzouka(Maka)y igalle birlikte muhafzlarn hazrlksz
yakalanmalar yznden pek ok insan ldrp, mahsul ve depoyu harap
etmitir34.
yle grnyor ki, Hac Emr brahim Beyi bu sefere gtren unsurlar,
tahrip amacyla birlikte, Trabzon Rumlar zerinde yaratt psikolojik
tesirlerdir. Olduka esasl bir tahrip yapt Trabzon Rum Devleti arazisine
giren Hac Emr brahim Beyin buradan ganimet alp dnm olduunu
bilmemekle beraber, ypratma harbi konusunda olduka baarl olduu
sylenebilir. Hac Emr brahim Beyin bu seferi Trabzon Rumlarnn kudretini
sarsm olup, bilhassa imparatorun iki taraf arasnda siyasi shriyet kurulmas
hususundaki teebbsne zemin hazrlamtr.
Gerekten Panaretos Kroniinde grdmz gibi, phesiz
Trkmenlerle iyi geinebilmenin ve varln srdrebilmenin yollarn arayan
mparator III. Aleksios (1349-1390), Kyr I. Basileios (1332-1340)un kz35 olan
kz kardei Theodoray 29 Austos 1358 aramba gn Hac Emr ile
evlendirmek zere gndermitir36. Bundan 3 yl sonra 1361de ise III. Aleksios,
bizzat Panaretosun iinde bulunduu bir heyetle birlikte kz kardeini ziyaret
etmek zere Giresuna kara yoluyla gitmi, orada Hac Emr tarafndan
karlandktan sonra, onlara veda ederek geri dnmtr37.
Grlyor ki, Hac Emr, Trabzon tekfurunun enitesi olmakla beraber,
onu ayana getirtecek kadar diplomatik bakmdan nfuzlu bir bey idi. Bu
hususta kaynamzdaki bilgilere gre, ayn diplomatik gayelerle kz verilerek
34

. Telliolu, A. g. m., s. 66.


M. Ba (A. g. e., s. 92) tarafndan I. Basileiosun kz kardei olarak belirtilmitir, fakat
. Telliolunun tercmesinde I. Basileiosun kz olarak gemektedir. Buradaki hata
kaynaktaki ifadeyi yeterince anlayamamaktan kaynaklanmaktadr. nk kaynak
Theodorann, I. Basileiosun kz olduunu yazmakla beraber, kz evlendirmek zere
gnderme fiilinin I. Basileiosun olu olan III. Aleksios zamannda yapld ortaya
kmakta, dolays ile Theodora mevcut imparatorun kz kardei olmaktadr. Zira, 1358
tarihinde I. Basileios artk hayatta deildir ve devleti henz 20 yanda bulunan olu
Aleksios ynetmektedir. Keza Necati Demir (A. g. e., s. 68) de ayn hataya derek, bu
tarihte lm bulunan I. Basileiosa birtakm filler yklemitir.
36
. Telliolu, A. g. m., s. 67.
37
. Telliolu, A. g. m., s. 67.
35

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

33
35

Ergin AYAN

akrabalk kurulan Amid Emri Turalinin olu Kutlu Bey ise kendisi bizzat
kars Maria ile birlikte Trabzonu ziyaret etmitir38.
Bilindii gibi, bu tr ziyaretlerde kimin, kimin ayana gidecei
diplomasi protokol bakmndan bilhassa nemlidir. mparatorun komu Trk
beylik veya devletleriyle bu tr akrabalk ilikileri tesis ederek, msait artlar
elde edebilme abalarna ramen, 1365 ve 1369 yllarnda Chaldia ve Golacha,
yine Trkler tarafndan istila ve tahrip edildi39. Ancak bu blgeleri alan
Trklerin Hacemroullar m, yoksa Akkoyunlular m olduklar belli deildir.
Bir sre sonra Hac Emrle kurduu akrabalktan umduu faydalar
salayamayan imparator, bu siyaseti terk ederek, rotay Trk Trke kar
krdrma politikasna evirmek suretiyle, Hacemroullarna kar
Taceddinoullar40n kullanma yolunu tutmutur. mparatorun kendi
siyasetinde durumunu byle telakki etmesi, ileride greceimiz gibi
aldanmadn gsteriyor.
Eretna Devletine vergi ve asker vermekle ykml olmakla birlikte,
1379 ylndan itibaren bamsz bir ekilde hareket etmeye balayan Taceddin
Bey, Eratna Devletinin hakimiyetinden kurtulduktan sonra; Niksar, Amasya,
Samsun, Ordu, Giresunun batsn ve Trabzonun gneyini ve skefsir
(Readiye)i hakimiyeti altna ald ve klar Yeilrmak Deltas boyunca
dalardan kylara inerek yama ve aknlarda bulunuyordu41.
Trabzon Komnenoslar, evlilik yoluyla, mttefik olacaklar Taceddin
Beyin Trabzonu ciddi olarak tehdit etmesini ve de dier Trkmen beylikleri
ile ittifak kurmasn engellemi olacaklard. ebinkarahisar Beyi Klarslann
tehdidi yznden, III. Aleksios, kz Eudokiay 8 Ekim 1379da Taceddin
Beyle evlendirerek onunla hsmlk ve ittifak kurmu oldu42. Bu evlilik
anlamasyla Limnia dolayl olarak Trabzon mparatorluunun kontrolu altna
girmi oldu.
Taceddnoullar ile Hacemroullar arasndaki ilikileri anlatmadan
nce Trabzon Devleti ile evredeki Trk devletlerinin durumlarn tetkik
edelim. Kaynaklardan anlaldna gore, 1379 ylndan itibaren 14. yzyln
sonuna kadar, Erzincan Emrlii, Trabzon mparatorluu ile ayn snr paylaan
38

. Telliolu, A. g. m., s. 67.


. Telliolu, A. g. m., s. 67.
40
Esterbadnin Bezm u Rezm adl eserinde ve Osmanl kaynaklarnn isimlendirdii
ekliyle Taceddinoullar ya da Canik Beylii Emr Taceddin tarafndan ynetilmitir.
Esterbad, A. g. e., s. 145; Sait Kofolu, Seluklu Sonras Kuzeydou Anadoluda Bir
U Beylii: Taceddinoullar, Trklk Aratrmalar Dergisi, stanbul 2005, Say 18, s.
77; Ayn Mellif, Taceddinoullari: A Post-Seljukian Era Border Country In Northeast
Anatolia, Karadeniz ncelemeleri Dergisi, 2011, Cilt 6, Say 11, s. 17-21; Mevlt
Ouz, Taceddinoullar, D.T.C.F. Dergisi, 1948, VI/5, s. 474.
41
Murat Kei, A. g. e., s. 223.
42
. Telliolu, A. g. m., s. 68.
39

34

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


36I

Tokat evresinde Yerel Bir Egemenlik: Hacemiroullar Beylii

tek devlettir. Sadece Kuzeybatdaki Filabonites vadisi (Tirebolu Suyu), Hac


Emir Beylii ve gebe Cepnilerle Trabzon mparatorluu arasndaki snr
meydana getiriyordu. Haldiyann gneybats ve Herianann dousu,
Mutahhartenin vassal olan Karahisar Beyliine aitti. Lazike snrna kadar
olan yerler Erzincan Emrliinin snrnda bulunuyordu. Emr Mutahharten,
Bayburt, Tercan, Kemah ve spire hakimdi43.
Grne gre, 1380lerden itibaren geen yirmi yllk dnemde
Trabzon mparatorluunun, Anadolunun dier ksmlarna olan geii bu
blgede ortaya kan beyliklerin hareket ve faaliyetleri sonucunda
engellenmitir. phesiz bunun sebebinin blgede yeni fetihler yapmak isteyen
birok gl beyin ortaya kmasnn olduu kabul edilebilir. Yaanan bu
gelimeler sebebiyle Mutahhartenin Trabzon mparatorunun kzyla
evlenmesiyle44 iki taraf arasnda kurulan ittifak, Trabzon mparatorluu iin,
hem imparatorluk snrlarnn gvenliinin salanmas hem de Anadolu ve
Azerbaycan ileri ile olan ticari balantlar nedeniyle byk nem arz
etmekteydi. Anlalan odur ki, Komnenoslar varlklarn devam ettirebilmek
iin gl Trkmen Beylerinin himayesine muhtatlar.
Gerekten de Panaretosun kaydettii, III. Aleksiosun 1380de
epnilere kar dzenledii sefer dnda, on yl boyunca Trkler ile herhangi
bir atmadan sz edilmemesi bunu teyid etmektedir45.
Trabzon Rum Devletinin 14. asr sonlarndaki durumunu belirttikten
sonra yine Hacemroullarna dnelim. Hac Emr brahim Bey, 1387 ylnda
ciddi bir hastala yakalandnda, lmnden sonra oullar arasnda kacak
taht kavgalarn nlemek amacyla, salnda beylik ynetimini olu Sleyman
Beye brakt. Salna tekrar kavusa bile emrlii geri almak iin talepte
bulunmayacan taahht etti46.
Hac Emr tarafndan iyi niyetle dnlm olsa bile bu hadise,
hanedan mensuplar arasndaki ilk ayrlk hadisesini meydana getirmitir. Daha
dorusu, bir sre sonra Hac Emr iyileince olunun beyliine tahamml
edemeyip, beyliini geri almak isteyince, baba-oul arasndaki iktidar kavgas,
onlar dmanlk derecesine kadar getirdi. Bylece Hac Emr, ortaya
kmamas iin nceden tedbir almaya alt i savaa kendisi sebep olmu
oldu47.
Bu ayn zamanda Taceddnoullar ile Hacemroullar arasnda ok
43

Ebu Bekr-i Tihran, Kitab- Diyarbekriyye, ev. Mrsel ztrk, Kltr Bakanl
Yaynlar, Ankara 2001, s. 36; Ruy Gonzales De Clavijo, Timur Devrinde Kadisten
Semerkanda Aeyahat, ev. mer Rza Dorul, Kesit Yaynlar, stanbul 2007, s. 72;
Kar. Murat Kei, A. g. e., s. 215.
44
Clavijo, A. g. e., s. 72.
45
. Telliolu, A. g. m., s. 68.
46
Esterbad, A. g. e., s. 309 vd.
47
Esterbad, A. g. e., s. 310 vd.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

35
37

Ergin AYAN

uzun zaman nce var olan gizli dmanln da fiiliyata dklerek ortaya
kmas anlamna geliyordu. Meselenin burasnda u soruya da yant vermek
icap eder. Sleyman Bey, babasnn tekrar emrlik makamna gemesine neden
raz olmamtr? Kaynan ifadesine gre, Sleyman Bey, kendine olan
zgveninden ve ileri grllnden dolay azledilmeye gnl raz
olmamtr.
Bu arada kavga ve gr ayrlklar derinletike, d dmanlar da
beylik topraklarna ellerini uzatmaya baladlar. Dta olan ite balar siyaset
prensibi uyarnca, iteki kavgalar, Hacemroullar tarihinde ilk defa olarak
dier Trk beylikleriyle olan d mcadeleleri de balatmtr.
Komusu olan Hacemroullarna kar Taceddn Beyin siyaseti,
Terme tarafndan iki kez saldrmak, baar kazanamaynca da yeni bir saldr
iin hazrlk yapmak olmutur48.
Sleyman Bey
Her hr kii, dier hr kiilerin koruyucusudur
Esterbad
1386dan sonra beylik ynetiminde Hac Emr Beyin ismi gemediine
gre, Sleyman Beyin babasna kar stnlk kurup, emrliini srdrd
aktr. Bu suretle Hacemroullar ynetimindeki istikrarn devam etmi
olduu anlalyor.
Beyliin topraklarn eline geirmek isteyen ve giritii iki
teebbsnde de baar salayamayan Taceddn Bey, nc kez harekete
gemeye kalknca, Sleyman Bey, Kad Burhaneddnden yardm istemek
zere, ona arka arkaya eliler ve mektuplar gndermeye balad. Bunun zerine
Kad Burhaneddn, gvendii adamlarndan eyhlislm Yar Aliyi Taceddn
Beyi ikaz etmek zere grevlendirdi. O, grevini baar ile yerine getirdi.
Grlyor ki, Kad Burhaneddnin dmanln zerine ekince maksadna
eriemeyeceini kestiren Taceddn Bey ilk safhada, bu elilik heyetine,
Hacemroullar topraklarna bir daha saldrmayacana sz vermitir49.
Ancak Taceddn Bey, szn yerine getirmek yle dursun, henz
eyhlislm Yar Ali, onun yanndan geri dnmek iin hareket etmeden ordu
kurarak, 24 Ekim 1386da Hacemroullar topraklarna saldrd. Ancak,
karlama Sleyman Beyin zaferiyle sonulanm, Taceddn Bey ile birlikte
500 (Panaretosda 3.000) askeri ldrlmtr50.
Hacemroullarnn bana getikten sonra, Sleyman Beyin
Taceddn Bey ile mcadelesi burada sona ermektedir. nce bu hadisenin
yaratt sonulara bakalm:
48

Esterbad, A. g. e., s. 311.


Esterbad, A. g. e., s. 311 vd.
50
Esterbad, A. g. e., s. 312 vd.; . Telliolu, A. g. m., s. 68.
49

36

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


38I

Tokat evresinde Yerel Bir Egemenlik: Hacemiroullar Beylii

Bu hadiseyi biri slm dieri Grek iki kaynak da vermekte, bu


kaynaklar bir takm ayrntlar dnda elimemektedir. Sleyman Beyin
bavurusu zerine, iki tarafn arasna girerek, tehdit ieren bir mektup51
gndermesinden, Kad Burhaneddnin blgenin en kudretli Trk hkmdr
olduu anlalmaktadr.
Taceddn Beyin ldrlmesi mnasebetiyle, Kad Burhadeddnin,
mteveffa beyin bakenti olan Niksar direnisiz bir ekilde teslim aldn
Esterbadden reniyoruz. Sleyman Beyin yaknlarndan birini Niksara
gnderip balln bildirmesi zerine, Kad Burhadeddnin, skefsir kalesini
iindeki zahire ve eyalar ile birlikte Sleyman Beye baladn (resm-i
suyurgal) yine bu kaynaktan tesbit edebiliyoruz. Buna ilve olarak, bu iki
Trkmen Beyi; biri Sleyman Bey, dieri Taceddnin olu Mahmd elebi,
bizzat Kad Burhaneddnin araclyla saldrmazlk anlamas yapmlardr52.
Grdmz gibi, Taceddn Beyin Hacemroullarna saldrmas
blgede bir hareketlilie sebep olmutur. Nitekim Kad Burhadeddn, Niksarda
bu ilerle urarken, bu defa Erzincan Emri Mutahhartenin, blgedeki
hareketlilie mdahil olarak, Sivasa saldrmak iin hazrlk yapt haberi
gelmitir. Bu defa Kad Burhadeddn, tedbir olmak zere, Sleyman Beyden
bamllk artlarna gre, buyruu altndaki kuvvetlerle yardma gelmesini
isteyince, kar tarafn hazrlk yaptn gren Emr Mutahharten, bu saldrdan
vaz gemitir53.
Grlyor ki, topraklarn geniletmek isteyen Mutahharten, Kad
Burhaneddnin alm bulunduu ciddi tedbirler karsnda herhangi bir savaa
girimek imkan bulamadan geri dnmtr. Kendisinden yardm istendiinde,
Sivasa kadar gelip, Kad Burhaneddne katlan Sleyman Bey ise herhangi bir
savaa girmeksizin tehlikeyi atlatabilmitir.
Bu ve bundan nceki bilgilerden anlalyor ki, Sleyman Bey ile Kad
Burhaneddn sk bir ittifak kurmulardr. Buna mukabil, ittifak sisteminin
zamana ve artlara gre deitii de gzlenmektedir.
Nitekim yukardaki olaylardan ok ksa bir sre sonra 1388 ylnda,
Kadya kar Osmanllarla Memluklularn yaptklar tecavzi bir ittifak
anlamasna, Kadya bamllk artlarn unutan Sleyman Beyin de katld

51

Bu mektupta yle denmektedir: Sen, zorla onlarn atalarndan miras kalm olan
lkelerini almak isteyip, onlarn canna ve malna saldrmay uygun
grdnKendi vilyetinle yetin, onlarnkine gz dikmeEer bu dediklerimin
aksine davranrsan, ona yardm edip, onun tarafnda yer alrz. Esterbad, A. g. e., s.
312.
52
Esterbad, A. g. e., s. 313 vd.
53
Esterbad, A. g. e., s. 315; Kar. Yaar Ycel, Kad Burhaneddin Ahmed ve Devleti
(1344-1398), Ankara niversitesi Dil ve Tarih Corafya Fakltesi Yaynlar, Ankara
1970, s. 91.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

37
39

Ergin AYAN

grlmektedir54.
Sleyman Beyin, kar cepheye katlmas, gittike ykselen Osmanl
gcnden yld ve Kad Burhaneddnden bamsz kalmak istedii eklinde
yorumlanabilir.
Blgedeki dier Trkmen beylikleri de 1391 senesinde YeilrmakKelkit vadisinde grnen Osmanl Padiah I. Bayezidi metbu tanyarak,
Kadya kar dmanlklarn devam ettirmilerdi. Ancak, Osmanl padiahnn
Rumeli meseleleri ile uramasndan faydalanan Kad Burhaneddn, 1393-1394
yllarnda Canik zerindeki hkimiyetini yeniden tesis etmek zere harekete
geti. Canik blgesinde yeni bir kalenin inasna balayp, tehditkr bir tavr
taknnca, blgedeki Trkmen emrlerinden Osmanl dostu Hac Emr olu
Sleyman Bey ile Taceddn olu Mahmd elebi arasnda tedaf bir anlama
yapld. Fakat, bu ittifakn fazla uzun srmeyip, ksa bir sre sonra dald
anlalmaktadr55.
Naklettiimiz bu bilginin devamnda, Kad Burhaneddnin Canik
tarafndaki Trkmen beylerinin tecavzlerinden ekindii ve onlarn
saldrlarndan korunmak iin Niksar civarnda tahkimat yaptrd neticesi
ortaya kmtr56.
Yani Trkmen beylikleri artk blgede inisiyatifi ele almlar ve kendi
glerini Kad Burhaneddne kabul ettirmilerdir. Dolaysyla naklettiimiz
bilgi yorum gerektirmeyecek kadar aktr.
Gerekten de vermi olduumuz bu bilgi 1397 yl ierisinde Sleyman
Beyin Giresun kalesini kati olarak fethetmesinin57, lkesinin i ve gney
kesimlerindeki emniyet durumuyla alakal olduu dnlebilir. Grdmz
gibi, Sleyman Beyin kendisine muhalefetine ramen Kad Burhaneddn, bu
fetih haberi zerine payitahtnda enlik davullar aldrm, fetih ve zaferini
tebrik iin Sleyman Bey'e eliler gndermitir58.
Yldrm Bayezid, 1398 lkbaharnda Samsunu almas, Canik
blgesindeki Osmanl hkimiyetini kuvvetlendirdi. aramba, terme ve Niksar
taraflarna sahip olan Taceddn oullar Mahmd ve Alparslan ile Ordu blgesi
hkimi ve Giresun fatihi Sleyman Bey, Bafra hkimi Taanoullar hep birlikte
Osmanl egemenliini kabul ettiler. Bu mnasebetle Osmanl hududu Trabzon
snrlarna kadar dayand59.
Buna gre hkm vermek gerekirse, Yldrm Bayezidin bu blgede
kesin egemenlik salamasnn, blgede siyasi ve askeri bakmdan nemli bir
54

Yaar Ycel, A. g. e., s. 132.


Yaar Ycel, A. g. e., s. 136 vd.
56
Yaar Ycel, A. g. e., s. 139.
57
Esterbad, A. g. e., s. 485.
58
Esterbad, A. g. e., s. 485; Kar. Yaar Ycel, A. g. e., s. 148 n. 299.
59
. Hakk Uzunarl, Osmanl Tarihi, I, Trk Tarih Kurumu, Ankara 1988, s. 298.
55

38

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


40I

Tokat evresinde Yerel Bir Egemenlik: Hacemiroullar Beylii

olarak rol oynadn grdmz Kad Burhaneddnin, ayn yl Zara-Divrii


arasnda Karabel denilen mevkide Akkoyunlu Kara Ylk Osman Bey
tarafndan ldrlmesinin ortaya kard artlardan kaynakland
sylenebilir60. Dier taraftan bu blgedeki Trkmen beyliklerinin
hareketlerinden anlalyor ki, onlar kuvvetli bir devlete dayanmadan
tutunmann mmkn olmadn grmlerdir.
Fakat, Yldrm Bayezid, 1402de Ankara Savanda Timur tarafndan
yenilince, ayn duruma benzer bir ekilde grlyor ki, bu malubiyetten sonra
dier Anadolu beylikleri gibi Hacemroullar da bamsz hareket etmeye
balamlardr.
Sleyman Beyin ne zaman ld mehulmzdr. Onun beylii
dnemindeki en nemli icraatlarndan birisi de 1380li yllarda beyliin
merkezini Kalekyden Ordu il merkezinin 4 kilometre gneyindeki
Eskipazara tanmasdr. 1455 tarihli tahrir defterinde beyliin merkezi olan
Blk-i Niybet-i Orduda yani Eskipazarda, Bayram elebinin evlatlarnn
yurdu olduu belirtilen Mezraa-i Sleyman Bel ismiyle bir yerleim yeri
kaytldr61. Eskipazardaki mezarlkta bulunan mezar talar, cami evresinde
bulunan harabelerin bir ksm bu dnemden kalmadr. Ayrca evredeki arazinin
bizzat beylik idarecilerine ait olduu bilinmektedir62.
Sonu
Hacemroullarnn Orta ve Dou Karadeniz yresinin tarihi
zerindeki etkisi bizi burada deineceimiz ve sonu olarak ortaya koyacamz
u noktaya getirmektedir. Bu beyliin gerekte i ie gemi iki tarihi tesiri
olmutur: Blgenin Trklemesindeki etkisi ve Trabzon Devletine olan etkisi.
Zaten blgenin Trklemesine olan etkisi olmasa hibir yerli tarihi, Trabzon
Rum Devleti zerine etkisi olmasa hibir yabanc tarihi bu konuyla ilgilenmek
ihtiyacn duymazd. rnein, yabanc tarihilerden A. Bryer, D. Winfield, A.
Hahanov, Lebeau dnda bu konuda yazan tarihi says fazla deildir. Her eye
ramen Hacemroullar Beylii, blgenin sahil kesiminin fethedilmesiyle
birlikte tam bir Trk yurdu haline getirilmesinde byk rol oynamtr. Fakat
sahilden ierideki yaylalarn dna kldnda o kadar anlaml deildir, nk
gney snrlarndan ierilerdeki devlet ya da beylikler zerinde etkisi hakikaten
siyaseten fazla olmamtr.
br yandan Osmanl Devleti, Anadoluda Trk birliinin
salanmasnda son derece btnleyici rol olan bir tarih srecinin mimardr.
Osmanl Devleti, Anadoluda yaayan Trkmen beyliklerinin gznde ne gibi
bir anlam ifade etmitir. Osmanl Devleti, Anadolu Trkln gcnn ve
itibarnn zirvesine ulatrmtr. Hacemroullar Fetret Devrinde bir
sreliine kesintiye uram olsa da Osmanl birliine katlan beyliklerden biri
60

Ebu Bekr-i Tihran, A. g. e., s. 41 vd.


B.Yediyldz-. stn, A. g. e., I, s. 15.
62
Necati Demir, A. g. e., s. 76 vd.
61

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

39
41

Ergin AYAN

olmutur. Hacemroullarnn Ankara Savandan sonra tekrar Osmanl


ynetimine ne zaman girdii kesin olarak bilinmemekte ve bu konuda
kaynaklarda herhangi bir bilgiye de rastlanmamaktadr. Ancak, spanya Kral
Hanrynin elisi Ruy de Gonzales Clavijo, 1404 ylnda yani Fetret Devrinde
Samsun yaknlarndan Tireboluya kadar sahilin boydan boya Erzamir isimli bir
beye ait olduunu yazmaktadr63 ki bu muhtemelen Hac Emr isminin deiik
bir versiyonudur ve Hac Emr brahim Beyin ailesinden biridir. 1455 tarihli
tahrir defterlerinden ise bu tarihten nce beyliin topraklarnn kesin olarak
Osmanl Devletine baland anlalmaktadr.
Kaynaklar
ABL-FARAC, Abl-Farac Tarihi, II, ev. . Rza Dorul, TTK, Ankara
1987.
AYAN, E., Danimendnamede Samsun, Gemiten Gelecee Samsun
Sempozyumu, Samsun 2006, s. 609-622;
AYAN, E., Danimendnamede Trabzon, Trabzon Tarihi Sempozyumu,
Trabzon Mays 2006.
AYAN, E., Trabzon Dukal: Gabras Ailesi, Karadeniz Tarihi Sempozyumu
(25-26 Mays 2005), I, KT Matbaas,Trabzon 2007, s. 55-66;
AYAN, E., Trkiye Seluklularnda Kle Emrler (III): Emneddn Mikael,
Karadeniz Dergi,2009, Say 4, s. 9-18.
AYAN, E., Trkiye Seluklularnn Ykl Sreci, Kurulu ve k
Srelerinde Trk Devletleri Sempozyumu Bildirileri (56 Kasm 2007),
Sakarya niversitesi Yayn, Sakarya 2008, s. 107-128.
AYAN, E.,Trkiye Seluklularnda Kle Emrler (II): emseddn Yavta,
Omeljan Pritsak Armaan (A Tribute to Omeljan Pritsak), Sakarya
niversitesi Yayn, Sakarya 2007, s. 471-482.
AZZ B. ARDER- ESTERBAD, Bezm u Rezm, ev. Mrsel ztrk,
Kltr Bakanl Yayn, Ankara 1990.
BA, M., Ordu Yresi Tarihi, Ordu Belediyesi Yayn, Ordu 2012.
BOSTAN, H., XV-XVI. Asrlarda Trabzon Sancanda Sosyal ve ktisad
Hayat, Trk tarih Kurumu, Ankara 2002.
DEMR, N., Ordu linin Eski Ad "Kotyora" ve Tarih Alt Yaps, Turkish
Studies/Trkoloji Aratrmalar, Spring 200, Volume 2/2, s. 179-184.
DEMR, N., Hacemroullar Beylii, Neden Kitap Yaynevi, stanbul 2007.
DEMREL, S., Hitit Devletinin Kuzey Komusu Pala Halk ve Bu Halkn
Hititlerle Olan likisi, Dumlupnar niversitesi Sosyal Bilimler
Dergisi, Austos 2012, Say 33, s. 231-236.
DNOL, A-YAKAR, Nerik ehrinin Yeri Hakknda, Belleten,1974,
63

Clavijo, A. g. e., s. 61.

40

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


42I

Tokat evresinde Yerel Bir Egemenlik: Hacemiroullar Beylii

XXXVIII/152, s. 563-582.
EBU BEKR- THRAN, Kitab- Diyarbekriyye, ev. Mrsel ztrk, Kltr
Bakanl Yaynlar, Ankara 2001.
ERDEM, ., Xlll. Asrn lk Yarsnda Anadolu'nun Dousunda Yaanan
Hakimiyet Mcadeleleri, Tarih Aratrmalar Dergisi, Ankara 1998,
Cilt XIX, Say 30.
BN- BB, el-EvamirlAlaiye fil-Umuril-Alaiye (Seluk-Name), II, Haz.
Mrsel ztrk, Kltr Bakanl Yaynlar, Ankara 1996.
BNL-ESR, El-Kmil fit-Tarih, ev. A. zaydn, XI, Bahar Yaynlar,
stanbul 1987.
KE, M., Trabzon Rum mparatorluu ve Trkler, Ankara niversitesi
Sosyal Bilimler Enstits Doktora Tezi, Ankara 2009.
KOFOLU, S., Seluklu Sonras Kuzeydou Anadoluda Bir U Beylii:
Taceddinoullar, Trklk Aratrmalar Dergisi, stanbul 2005, Say
18, s. 67-98.
KOFOLU, S., Taceddinoullari: A Post-Seljukian Era Border Country In
Northeast Anatolia, Karadeniz ncelemeleri Dergisi, 2011, Cilt 6, Say
11, s. 9-30.
KSENOPHON, Anabasis (Onbinlerin Dn), ev. Tanju Gkcl, Sosyal
Yaynlar, stanbul 1984.
KUMANDA, H., Ordu li Kaya Mezarlar, Atatrk niversitesi Sosyal
Bilimler Enstits Yksek Lisans Tezi, Erzurum 2004.
MNECCMBAI, Anadolu Selukleri, Terc. H. F. Turgal, stanbul 1935.
OUZ, M., Taceddinoullar, D.T.C.F. Dergisi, 1948, VI/5, s. 469-487.
ZSAT, M., 1990 Ylnda Ordu-Mesudiye evresinde Yaplan Yzey
Aratrmalar, IX. Aratrma Sonular, Ankara 1992.
ZTRK, ., Pontus, Genesis Kitap, Ankara 2011.
RUY GONZALES DE CLAVJO, Timur Devrinde Kadisten Semerkanda
Aeyahat, ev. mer Rza Dorul, Kesit Yaynlar, stanbul 2007.
SMER, F., epniler, Trk Dnyas Aratrmalar Vakf Yayn, stanbul
1992.
SMER, F., Ouzlar, Trk Dnyas Aratrmalar Yayn, stanbul 1999.
TELLOLU, ., Panaretos Kroniinin Trklerle lgili Blmleri, Trk
Dnyas Aratrmalar, 2003, Say 143, s. 63-68.
TURAN, O., Seluklular Zamannda Trkiye, Boazii Yaynlar, stanbul
2001.
UZUNARILI, . H., Osmanl Tarihi, I, Trk Tarih Kurumu, Ankara 1988.
YEDYILDIZ, B., Ordu Kazas Sosyal Tarihi, Kltr ve Turizm Bakanl
Yaynlar, Ankara 1985.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

41
43

Ergin AYAN

YEDYILDIZ, B.-STN, ., Ordu Yresi Tarihinin Kaynaklar , I, TTK,


Ankara 1992.
YCEL, Y., Kad Burhaneddin Ahmed ve Devleti (1344-1398), Ankara
niversitesi Dil ve Tarih Corafya Fakltesi Yaynlar, Ankara 1970.

42

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


44I

Tokat evresinde Yerel Bir Egemenlik: Hacemiroullar Beylii

Ekler
Resim 1: Mesudiye Yukar Gke Ky Yukar Faldaca
Mevkiindeki KALE (20 Mays 2012 Pazar)

Resim 2: Ordunun ilk Trk yerleim yeri Eskipazar kalntlar (05


ubat 2012)

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

43
45

Ergin AYAN

Resim 3: Mesudiye Kaleky Kmbet Kalntlar

44

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


46I

Yemen ve Yemende
ehitveOlan
Tokatllar
Yemen
Yemende
ehit Olan Tokatllar
brahim AYKUN
zet
Yemen Osmanl tarihinde aclarla anlan bir yer olmutur.
Devletin her tarafna asker gnderilmesine, her tarafta ehit
verilmesine ramen hibirisi Yemen kadar iimizi actmamtr. ehit
saymz bile tam olarak bilinmemektedir. Ama yzbinlerden hatta
milyonlardan bahsedilmektedir. Yemene gnderilen ve orada ehit
olan askerlerin medeni durumlar ve ocuk saylar gz nne
alndnda neden
Yemen Trklerinin bu kadar ok olduu
anlalr.
Tokattan da Yemene ok sayda Redif askeri gnderilmitir.
Bunlarn tam says ilerideki aratrmalarda ortaya kacaktr. Bu
alma ile Tokatn malalle, ky ve nahiyelerden tespit ettiimiz
Tokattan ehit olan Redif askerlerinin medeni durumlar ve ocuk
saylarndan hareket edilerek Yemenin Anadolu insannn kalplerinde
yapt tahribat ortaya konulacaktr.
Anahtar kelimeler: Tokat, Yemen, Redif, ehit
Yemenin Coraf konumu
Osmanl Devleti zamannda Yemen, Arabistan Yarmadasnn
gney ucundan, Kzldenizin gneyine doru uzanan blgeyi ifade
etmekteydi.
Gnmzdeki yzlm 531.869 kmdir. hsan Sreyya
Srma, M. Alfred Bardeye dayanarak
Osmanllar zamannda
yzlm 1.250.000 kilometre kare olarak vermektedir. Yzlm
olarak deiik kaynaklarda farkl bilgilere rastlanmas Yemen
tarihinde zaman zaman meydana gelen deiikliklerden
kaynaklanmaktadr1.
klim olarak l olan Tehame blgesi ar scak, yksek olan
i kesimlerde gndzler aa kesimler kadar olmasa da scak,
geceleri ise serindir. Yemende grev yapm olan Mirliva Rt Paa
k ve sonbaharda gecelerin souk olduunu hatta sfr dereceye
dtn, leye doru snn 25 dereceyi bulduunu syler ve
dalarn etinliine vurgu yaparak Cenab- hakka ok kr ki
Yemene kar yamyor. Kar yamas icab etse insan deil bu
dalardan tavan bile gemez diyerek artlarn ktln
anlatmaktadr2.
llk arazilere sahip olmasna ramen Yemen, Arabistan

Yrd.Do.Dr., Gaziosmanpaa niversitesi, Fen-Edebiyat Fakltesi


. Sreyya Srma, Osmanl Devletinin Yklnda Yemen syanlar, st.
1980. S. 21.
2
Rd, Yemen Hatras, st. 1325, s. 60.
1

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

48
45

brahim AYKUN

Yarmadasnn en verimli arazilerine sahiptir ve ylda defa rn


alnd da olur3 . Corafi artlarn gzelliinden dolay Arabia
Felix olarak da anlmaktadr.
Akdeniz ile Hint Okyanusu arasnda bir kap olmas hasebiyle
asker ve ticar adan nemi bykt4. Coraf konumu dolaysyla
tarihin her dneminde nemini korumu ve pek ok millet ve devlet
bu topraklarda hkm srmtr.
Osmanl Hakimiyetine Kadar Yemen
Yemende hkm sren milletlere bakacak olursak Kuran-
Kerimde zikredilen d kavmi ve Arap devletlerinin en by ve
medenisi olarak bilinen, Saba melikesi olarak bilinen Belkstan da
hatrlanlan Himyeriler bu topraklarda devlet kurmulardr5.
Himyerilerden sonra Habeliler Yemende hakim olmulardr.
Sanaya taklit Kabe yaptran Habelilerin komutan nl Ebrehedir
ve Kabeyi ykmak iin Mekke zerine yapt seferde ebabil
kularnn ordusunu nasl yok ettii Kuran- Kerimde de bahsedilir.
Ebrehenin uygulad zalimane ynetimden bkan Yemenliler,
randan yardm istemilerdir. ran ah Kisra, bir ordu gndererek
Habelileri uzaklatrmasndan sonra ran hakimiyeti balamtr.
Daha sonra Emevi ve Abbasilerin idaresinde kalmtr. Osmanllar
Yemeni Memluklulardan almlardr.
Yemenin Osmanl Hakimiyetine geii
Osmanl Devletiyle ilk ilikiler Yavuz Sultan Selimin Msr
Osmanl topraklarna katmasyla balamtr. Memluklulardan
skenderin Sanay alp hakimiyetlerini glendirmeye uratklar
sralarda Yavuzun Msr fethettii haberinin gelmesi zerine byk
Camide toplanan halka bir konuma yaparak Osmanl devletine
balln bildirmitir6.
Bundan sonra Yemenin geri kalan blmn Osmanl
hakimiyetine almak iin Selman Reis, Hadm Sleyman Paa byk
mcadeleler vermilerdir7. zdemir ve Sinan Paalarn gayretleri
sonucunda Yemenin byk ksm Osmanl hakimiyetine alndysa da
daha sonra gnderilen valilerin beceriksizlii yznden Yemen, Zeydi
eyhlerin idaresine braklmtr8.
Yemende eyhlerin idaresi XIX. Yzyln ortalarna kadar
3

. Sreyya Srma, Osmanl Devletinin Yklnda Yemen syanlar, st.


1980. S. 22.
4
Rfat Uarol, Bir Osmanl Paas ve Dnemi Gazi Ahmet Muhtar Paa,
1976, s. 24.
5
Zeki Ehilolu Yemende Trkler, Karde Matb. 1952, s. 32-34.
6
. Sreyya Srma, Osmanl Devletinin Yklnda Yemen syanlar, st.
1980. S. 45-46.
7
. Hakk Uzunarl, Osmanl Tarihi II, Ank.1983, s. 394-395.
8
. Sreyya Srma, Yemenin Jeopolitik Durumu ve Osmanl Devletine
Katlmas, .. Tarih Enstits Dergisi Say 12, (sene 1981-1982), s. 439-441

46

49
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt
I

Yemen ve Yemende ehit Olan Tokatllar

devam etmitir. Osmanl Devletine isyan eden Mehmet Ali Paa


1833de Trke Bilmez lakapl bir adamn, Mehmet Aliye isyan
ederek Yemene saldrm ve birka ehri ele geirmi ise de fazla
baarl olamam ve sonra yakalanarak idam edilmitir. Mehmet Ali
Paa hakimiyetini Yemen ynnde geniletmek istemi ve bu amala
1835de Mirliva Emin Bey kumandasnda kara ve kk bir deniz
kuvveti gndermi ve Yemenin baz blgelerini ele geirtmi ise de
1840da geri ekilmek zorunda kalmtr. Yemenin karklk
ierisinde bulunmas blgede Osmanl hakimiyetini gletirdiinden
Tevfik Paa, 1849da Yemeni tekrar Osmanl topraklarna katmtr9.
1859da Svey kanalnn almas teebbsne fiilen
balanmas blgenin
jeopolitik ve stratejik nemini daha da
arttrmtr. Dolaysyla Yemen taraflar, smrgeci glerin ilgilerini
ekmeye balamtr. Svey kanal inaatna balamadan ok nce
ngilizler, ileride Yemenin konumunun artaca dncesiyle,
1839de Adeni alarak Yemene ayak basmlard10.
Svey Kanalnn 1869da almasyla birlikte deniz trafii
Kzldenize kaymtr. Kanal, ziraatn geni olarak yapld Asya ile
sanayi ynnden gelimi olan Avrupay birbirine daha da
yaknlatrmasnn yannda, hammadde ve retilenin mallarn ucuz ve
ksa srede insanlara ulatrlmasn salamtr11. Deniz ticaret
yollarndaki bu deiiklikten sonra ngiltere bata olmak zere
talyanlar, Franszlar, Hollandallar, Almanlar dikkatlerini bu blgeye
evirmiler, devletlerin kar atmalarnn da etkili olduu Yemen
isyanlarndan en fazla zarar Osmanl Devleti grmtr.
Svey kanalnn almasndan sonra balayan isyanlar uzun
sre devam etmi ve mam Yahyaya geni yetkiler veren ahare
yaknlarndaki Daan kynde yaplan grmelerden sonra 13 Ekim
1911 tarihinde Antlama yaplmtr. Daan Antlamas olarak tarihe
geen antlama Yemende mam Yahyadan kaynaklanan isyanlar
sonlandrmtr. mam Yahya bu antlamaya sadk kalmtr. Bunda da
Yemenin gneyine hakim olan ngilizlerin, kuzeye de hakim olmalar
halinde Osmanl devleti tarafndan Daan Antlamasyla kendisine
verilen haklar tanmayacaklar dncesi etkili olmutur. Dolaysyla
mam Yahya da Osmanl hakimiyetinin yemende devam etmesini
istemitir. Daan Antlamasyla Yemende zerk bir ynetim kurulmu
oldu ve I. Dnya savandan sonra Yemende hakim gcn mam

9
. Sreyya Srma, Osmanl Devletinin Yklnda Yemen syanlar, st.
1980. S. 62-64.
10
Rfat Uarol, Bir Osmanl Paas, s. 24.
11
Danyal Bediz, Svey Kanalnn nemi, A.. DTCF Dergisi C. IX, Say 3
s. 338.

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

50
47

brahim AYKUN

Yahya olarak ortaya kmasnn artlarn oluturdu12.


Yemen syanlar ve Tokattan Gnderilen Redifler
Smrgeci glerin blgedeki hakimiyet atmalarnda blge
halkn Osmanl Devletine kar kullanmlar, tahrikler sonucunda pek
ok isyan kmtr. Halkn nemli bir ksmnn Zeydi mezhebinden
olmalar ve Snni Osmanl hilafetini kabul etmemeleri isyanlarn
kmasn kolaylatrmtr. Daha baka baz sebepler de halkn isyan
etmesine, ettirilmesine frsat hazrlamtr. Bu sebeplerden birkan
sayacak olursak; Yemenin srgn yeri olarak grlmesi ve devlet
tarafndan bu dnceyle gnderilen memurlarn halka iyi
davranmamalar, vergilerin hem devlet hem de imamlar tarafndan
alnmas dolaysyla halkn ezilmesi, blgede yaplmas dnlen
imar faaliyetlerinin paraszlk yznden yaplamamasdr13.
Svey kanalnn 1869da almasndan sonra
1870de
Muhammed bin Aizin isyan balamtr. Osmanl Devletinin
Yemende bu tarihten sonraki hakimiyeti isyanlarla gemitir dersek
yanl olmaz. Tabii bu isyanlarn bastrlmas binlerce Anadolu
insannn canna mal olmutur.
Osmanl Devletinde Balkanlardaki isyanlar yznden oka
askere ihtiya duyulmas yznden redif askeri14 snf da isyanlarn
bastrlmasnda nemli oranda kullanlmtr.
Tokat sanca askeri adan merkezi Erzincanda bulunan 4.
Orduya dahildi Tokat redif livas da bu ordu ierisinde bulunan Sivas
redif frkasna balyd ve
Tokat, Yenihan, Niksar ve Zile
taburlarndan olumaktayd15.
Yemene de talep geldike Tokattan da asker gnderilmitir.
syanlarn balad tarihten itibaren ne kadar asker gnderildiini
tespit zor olmakla birlikte Austos 1905 tarihi itibariyle Tokat
taburundan 773 asker 50 mekkari, Zile taburundan 780 asker 50
mekkari Pitini vapuruyla zmirden Yemene hareket etmitir. 775
12

Daan Antlamas ve sonular iin bkz. Turgut Hatipolu, Yemenin


Osmanldan Ayrl (Kopuu), (Gazi niversitesi Sosyal Bilimler Enstts
Baslmam Yksek Lisans Tezi 2004)
13
syanlarn nedenleri hakknda geni bilgi iin bkz. Srma. . Sreyya,
Osmanl Devletinin Yklnda Yemen syanlar, st. 1980.
14
Redif tekilat II. Mahmud zamannda kurulmutur. Erkeklerin uzun sreli
askerde bulunmalar, Anadoluda erkeklerin evlenip yurt yuva kurmalarn
engelledii gibi ift ubuk yapamadklarndan dolay ekonomiye katklar
olmuyor ve evlenip ocuk sahibi olamadklarndan devletin asker kaynann
azalmasna sebep oluyordu. Bu durumlar gz nne alnarak, askerliini
tamamlam olanlarn ylda sadece 1 ay bulunduklar yerlerdeki redif
klalarnda eitim grmelerine karar verilmitir. Bylece hem yukarda
saylan mahzurlarn ortadan kalkmas hem de devletin ihtiya duyulduunda
toplayaca eitimli askere sahip olmas amalanmtr. Geni Bilgi iin bkz.
15
Cengiz akalolu Yemen syan ve Tokat Redif taburu, Gaziosmanpaa
niversitesi Sosyal Bilimler Aratrmalar Dergisi , I, (2000) s. 29.

48

51

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

Yemen ve Yemende ehit Olan Tokatllar

mevcutlu Niksar taburu da 50 mekkari ile Ankaraya hareket etmitir16


ve zmire ulamalarn mteakip 16 Austosta Hac Davit vapuruyla
zmirden hareketleri kararlatrlmtr17.
Yemene gnderilen Redif taburlarndan geri dnenlerinin
skenderunda kt muamele grdkleri hususunda yaplan ikayet
zerine byle eylere asla msamaha yaplmayaca kararll
gsterilmitir. Hatta II. Abdumanidin sevgili evladlarm diye
d askerlerin gidi ve dnlerinde nakliye ve levazmat
ynnden sknt ekmemeleri konusunda iradesinin bulunmasna
ramen byle muamelenin stnkr geitirilmesine frsat
verilmemi ve olay aratrlmtr18. Tahkikat sonucunda byle bir
muamelenin olmad padiahn iradesine uygun davranld19
muhtemelen bir yanl anlalmaktan kaynakland kanaatine
varlmtr.,
Yemende ehit Olan askerin Says
Gnderilen bu askerlerin ne kadarnn ehit olduunu da tam
olarak belirlemek zordur. Yine de konuyla ilgili yazlm eserlerde
baz rakamlar verilmitir. Yemende posta idaresinde grev yapan
Asaf Tanrkurt, 1921 tarihli ctihat Dergisinin Port Said istatistik
Dairesinin kaytlarna dayanarak 1 milyon ehit olduunu
belirtmitir20.
Yine Yemende grev yapan Galip Paann,
Muhammed b. Aiz isyanndan 1894 ylna kadar ki dnem ierisinde,
Osmanl askeri zayiat hakknda verdii u bilgi de ehit saysnn
fazlaln gstermektedir:
Hi unutmam 1310 (1894) senesi iinde bulunuyorduk.
Yemen o tarihte daimi bir harp mntkas idi. ube mdr olarak
Erkan- Harp Binbas Cemil Beyin msaadesini alarak cedveller
zerinde tahkikat yaptm. Yemene ilk defa ordu sevkine balanld
1871 ylndan 1894 ylna kadar Svey Kanalndan ab Denizine
girip Hicaz ve Yemen frkalarna intikal edenleri veya isyanlar
yznden kta halinde seferber edilerek sevkedilenleri, sa kalup
memleketlerine dnenlerin mikdaryla mvazeneledim. Vardm
netice u oldu. Aradan geen 22 ylda Hicaz ve Yemen llerinde tam
130.000 Anadolu yavrusu gmlmt21.
Yemen slahat iin kurulan komisyona tayin edilen ve 09
16

BOA. Y. PRK. ASK. 231/73.


BOA. Y. PRK. ASK. 232/44. 14 Austos tarihli sevk cedveline gre Tokat
redif taburu mevcudu 756 , Zile 747 ve Niksar da 786 olarak verilmitir. lk
iki taburdaki azalma yolda verilen hasta veya vefat edenlerle firarilerden
olmu olabilir. Niksar taburundaki 11 kiilik art, iyileen hasta askerlerin
veya firarilerden yakalananlarn katlmasndan kaynakland dnlebilir.
18
BOA.DK.MKT. 1133/71.
19
Cengiz akalolu Yemen syan ve Tokat Redif taburu, s. 43.
20
Asaf Tanrkurt, Yemen Notlar, Ank. 1965, s. 20.
21
Tanrkut, Asaf, Yemen Notlar, Ank. 1965, s. 19-20.
17

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

52

49

brahim AYKUN

Mays 1906 gn, Yldz saraynda yaplan toplant srasnda kalp


krizi geirerek vefat eden Abidin Paaya gre hassa ordusundan
200.000 asker dier ordulardan da 200.000 civarnda vefat vardr ki
toplam ehit 400.000 asker civarndadr22.
Asl ehit verilen isyanlar daha sonra olduu iin Abidin
Paann verdii bilgiler doruya yakndr denebilir. Ahmet zzet
Paann Yemene gnderilen baz redif taburlarnn geri dnlerinde
50den az sayyla vapurlara bindirildikleri ifadeleri de kayplarn
boyutlar hakknda az ok bir bilgi vermektedir23.
Neden Bu Kadar ok ehit Verildi?
Yemende asilere kar yrtlen atmalardan ziyade
imkanszlklar ve tabiat artlarna daha ok ehit verilmitir.
Anadoludaki o zamanki yetersiz beslenme dolay zayf dm
bnyeler sahillere kadar yaplan kara yolculuuyla daha da g
kaybetmekteydi. Askerlerin giyim kuamlarna gereken nemin
gsterilmemesi ve nakillerde kullanlan vapurlarn insan tamaya
elverisiz olmas askerin bir ksmnn daha Yemene varmadan vefat
etmelerine sebep oluyordu.
1314/1899da Yemene giden Rt, asker sevkiyatnda
kullanlan vapurlarn genelde yk vapurlar olduunu, askerlerin yk
ambarlarna doldurulduklarn,
vapurlara haddinden fazla asker
bindirildiini, yazn scanda kumanya olarak peksimet, soan ve
zeytin verildiini, bunlarn insanda su ihtiyacn daha da artrdn,
buna karlk yeterli su verilmediini belirterek askerlerin ne artlarda
Yemene gnderildiine dikkat ekmitir24.
Rtye gre askerlerin iaesi hususunda da gerekli nem
verilmiyordu. ahit olduu u olay da Yemene gnderilen askerlerin
grd kt muameleye bir rnektir:
...uvallar ierisinde
lokantalardan ve frnlardan toplanm ekmek krntlarn ve hatta
peynirli pide paralarn bile grdk . skenderundaki etbbaya
muayene ettirdim. nsann deil hayvanatn bile ekline msaid
olmadn beyan ile rapor verdiler25.
Rt askerlerin giyim kuamlarna gerekli zenin
gsterilmediini u szlerle ifade etmektedir: Hudeydeye gelen
4324 efrad- cedidenin 2641 neferi kesik kundura ile gnderilmi idi.
Bu kesik kundura ile neferin nasl harekt- askeriyeyi takib edecei
dnlmemi ve bu yzden de zayiat verilecei takdir
edilmemidir.
Yemenin baz yerlerinin iklim yaps da lmlerde etkili
olmaktayd. Kk bir yaradan dolay lmlerde olmaktayd. Rt
22

BOA. Y. PRK.UM. 78/36.


Ahmet zzet Paa, Feryadm I, st. 1992, s. 40 not.
24
Rd,Yemen Hatras, st.1325, s.12-13.
25
Rd,Yemen Hatras, st.1325, s. 11-12.
23

50

53

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

Yemen ve Yemende ehit Olan Tokatllar

Tehameyi blgesini rek olarak vermitir. Yemenin iskelelerinde


skorpit malulunun iyi olmas ve yarann kapanmas gccedir.
Tehamede ayakkab urmasndan alan yaralardan kangren husule
geldii vakadr .
lmlerde rol oynayan faktrlerden bir ksmn yle
sayabiliriz:
Askerlerin doup bydkleri topraklarn iklim yapsyla
Yemenin iklim yapsnn farkl olmas. Hatta bu durum Yemenin
kendi ierisinde de farkllk arzetmektedir. Sahil kesimleri ar scak
olmasna ramen i kesimlerin gndz scak gece souk olmas
askerlerin salk durumlarn olumsuz ynde etkilemitir. Zeki
Ehilolu da Tehame-Sana arasnda bulunan ve l-da ikliminin
deiim noktasnda bulunan Menaha yaknlarndaki bir dzlk
alandan bahsetmektedir. Byk Trk mezarl olarak adlandrlan
blgede l hastalklarna ve salgn hastala yakalananlarn burada
tedavi edilmeye alldn vefat edenlerin buraya gmldklerini
sylemektedir26.
Shhi artlarn uygun olmamas da lmlerin artmasnda etkili
olmutur. zellikle su skntsnn olmas gndz scakta hareket eden
asker, susuzluktan dolay arazide bulunan su birikintilerinden imiler
ve hastalanp lmlerdir.
Halktan nemli bir ksm da Osmanl askerlerini topraklarnda
grmek istememilerdir27.
26

Zeki Ehilolu, Yemende Trkler, st. 1972, s. 50.


Osmanl Devletinin son Yemen valisi Mahmut Nedim Beyin anlatt
aadaki olay Osmanl askerine ne gzle bakld ve nasl muamele edildii
anlatr nemli bir rnektir.
Birgn btn mrn Bize dmanlkla geirmi bir kabile reisinin
zevcelerinden biri, lm kocasndan ikayet ederken, refikama yle
anlatmt:
-Kocam Trkleri hi sevmezdi, onlarn kanlar bize helaldir, derdi. Arada kan
davas vard, bizim ku umaz kervan gemez cebelimize kadar sokulan Trk
askerlerini bizimkiler muhasara etmiler, a susuz brakmlar ve arpa
arpa cephanelerini de tketmilerdi, bunlar nihayet esir aldlar. Kocamn
anlattna gre otuz kii kadar varmlar.
- ldrelim, demiler,
Kimi
-Keselim, paralayalm,
Kimi:
-Asalm, boalm, demi.
Kocam itiraz etmi-Hayr, ben ne yapacam biliyorum, imdi hepsinin
ellerini kollarn balayn, dedikten sonra, cebelin eteindeki metruk bir
binann iine doldurmu bu zavalllar ve emir vermi:
-rn btn kaplar, pencereleri
Birka saat iinde her taraf rlm, bir at bir zemin ve drt duvar
arasnda brakm bu askerleri Ne bir katre k, bir damla su, ne bir lokma
yiyecek
27

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

54
51

brahim AYKUN

Yemenin
Sosyal
Hayatta
Meydana
Getirdii
Olumsuzluklara Tokat rnei
almamza kaynak oluturan defter Tokat Mzesinde
bulunan Muhallefat ve Isbat- Veraset Zabt Deav Ceridesi
1324 adl defterdir28. Defterin n yznde bulunan tarih, defterin
tutulmaya balad tarihi gstermektedir. lerisindeki kaytlar 1331
tarihine kadar gitmektedir. Defterde sayfa numaras yoktur. Her ahs
kayd iin numara verilmitir. Zaman zaman kaytlar 1 den yeniden
balamaktadr. len kimselerin miraslarnn kimler olduunu
belirten defterde umumiyetle askerde lenlerin, ara sra sivil
Mslman vatandalarn nadiren de gayri mslim kimselerin kaytlar
bulunmaktadr. lk kayt 20 Zilhicce 1320/20 Mart 1903 son kayt ta
21 Zilhicce 1331/21 Kasm 1913tr. Ancak defterin Son yapranda
29 Zilkade 1322 tarihli 4 kayt vardr. Bu da defterin bir usul zere
deil de geliigzel tutulduunu gstermektedir.
Defterdeki kaytlarn tutulmasna ilgili olarak u rnei
verebiliriz.
Komanat nahiyesine tabi Bizeri karyesi ahalisinden ve
efrad- redifeden olub bundan akdem Yemende vefat eden Kabi olu
brahim bin Mehmedin veraseti zevce-i menkuhe-i metrukesi erife
bint-i Osman ile anas Ayie binti Mehmed ve babas mezbur Mehmed
bin Hseyin ve sulb-i kebir olu Osman ve sulbi sagir oullar
Mehmed ve Ahmed ve Sulb-i sagire kz Fatmaya mnhasra olub
merkumndan gayri varis ve terkesine mstehak her kimesnesi
olduu bizim malumumuz deildir. Biz bu hususu ala tariku-heda
ihbar ederiz.
Karye-i mezkurdan Almuslu olu Hseyin bin bahim Karye-i
Ara sra dardan duvara kulak verir, can ekien biarelerin feryatlarn,
iniltilerini dinlermi te kocam bu kadart zalim ve merhametsiz bir
adamd. Orada o otuz kadar gnahsz asker bu ekilde can vermi. Kocamn
maiyeti ka defa merhamete gelmi ve yalvarmlar:
-Gnah demiler, aalm u kaplar, yeter bu ektikleri
Kocam bunu sylemeye cesaret edenlerden n kltan geirmi fakat
zavalllar salvermemi O bina hl yle metruk ve kapal durur
Refikam gzleri yaaraark bana bunu anlatt zman ne hale geldiimi tarif
edemem. O feci sahneyi gzlerimden gnlerce silemedim. Ne yapabilirdim?
Bu zalim kabile reisi oktan lm gitmi ve aradan seneler gemiti Buna
ramen bir gn kalktm, uzunca bir seyehati gze alarak, bu inanlmaz
vakann shhatini tahkik etmek merakna dtm ve tarif edilen yere gittim.
Kadnn anlatt yerdeki her taraf rl kulbeyi buldum, derhal kap ve
nuhtelif yerlerinden delikler atrdm. Kadn yalan sylememiti: bir yn
iskelet, kimi birbirlerine girmi, kimi bklm, kimi uzanm Mahmut
Nedim Bey, Arabistanda Bir mr (Derleyen Ali Birinci),st. 2001, s.87-88.
28
. Defter, Tokat Mzesinde bulunduu srada Antlar ve Mzeler Genel
Mdrlnn izniyle yaplan almam srasnda grlm ve ehitlerle
ilgili liste oluturulmutur.

52

55
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt
I

Yemen ve Yemende ehit Olan Tokatllar

mezkurdan Zambak olu Ahmed bin Hseyin


almada tesbit edilen ehitler mahalle ve kylerden olmak
zere iki blmde listelenmitir. Bu phesiz Yemende len tm
Tokatl ehitleri deil sadece incelediimiz Muhallefat ve Isbat-
Veraset Zabt Deav Ceridesi ne kaydedilmi olar iermektedir.
Ekli tabloda da grld zere mahallelerden ehit says 54,
kylerden ise 132dir. Mahallelerden 49 tanesi evli 5 tanesi bekardr.
ehitlerden 49 dul e kalmtr. Yetim ocuk olarak dalm 54 erkek,
52 kz olmak zere toplam 106dr.
Kylerden ise ehit says ise 126 evli 8 tanesi bekar olmak
zere toplam 134dir.ehitlerden iki tanesi iki evli olduu iin geriye
128 dul e kalmtr. Yetim ocuk says ise 190 erkek, 135i kz
olmak zere toplam 325tir.
Mahalle ve kylerden toplam 176 dul e, 244 erkek, 187si
kz olmak zere toplam 431 yetim ocuk kalmtr.
Tokat rneini yukarda bahsedilen Anadoludan Yemende
ehit olan tahmini tm sayya uyguladmzda Yemenin Anadoluda
ne byk bir sosyal ykm medyana getirdii, Yemenin neden
canmz bu kadar ok actt anlalr. ehitlerden geriye, milyon
zerinde yetim, yz binlerce dul yz binlerce evlat acsyla yanp
kavrulan anne baba kalmtr.

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

56
53

brahim AYKUN

MAHALLELERDEN EHT OLANLAR


N
o

Mahalle

hret ve ismi

ocuklar

Kayt Tarihi

Krd Ali olu smail bin Ali bin


Abdullah
Aur olu Mahmud bin Hasan
Krd olu Mustafa b. Hseyin

Medeni
Durumu
E
B
x

Sofiler

2
3
4

Beyba- Sair
Mihmad
Hacib-i
Mslim
Aleksan

5
6

vazpaa
Cedid

Muslihiddin

8
9

E
3

K
2

Hicri
3 Z.kade 324

45

x
x

2
2

24 Z.kade 324
4 Z.kade 324

46
49

Sar olu Hasan bin mahmud

6 Z.Kade 324

50

x
x

3
-

2
3

6 Z.kade 324
8 Z. Kade 234

51
56

9 Z. Kade 324

59

Yar Ahmed
ay- Zmmi

Karsl olu Akif bin mehmed


Kara Sleyman olu brahim bin
Sleyman
Kundak
olu
Ahmed
bin
Mehmed
Kapak olu Mehmed bin Bekir
lc olu Ahmed bin Hasan

x
x

3
1

60
89

10

Parekende

Karadervi olu Hasan bin Hasan

11
12
13
14

Mahmudpaa
Mihmadhacib
Semerkand
Mahmudpaa

x
x
x
x

2
-

1
-

15

Sofiyun

7 R.ahir 325

119

20
21

Gaybi
Gaybi

engel olu Bekir bin Ali


Yamak olu Ahmed bin Salih
Kasab olu Ahmed bin Mustafa
Yazczde Hamdi Efendi bin
Hsn
Cafer olu Halil Halife bin
Mehmed
Kobal olu Kamil bin Emin
slam olu Mevld bin slam

9 Z.Kade 324
5 Muharrem
325
5 Muharrem
325
14 Muh. 325
26 Muh. 325
16 Safer 325
11 R. Evvvel

x
x

1
2

1
2

2
9

22

Soukpnar

Krd Ali olu smail bin Ali

23

Ayvazpaa

Karsl olu Akif bin Mehmed

24

Sofiyan

Ae olu Ahmed bin Ahmed

25

Sofiyun

Ruen bin smail

26

Sofiyun

Alemdar olu Mustafa bin Hasan

27

Gaybi

Kydn kr bin Hasan

28
29

enigir
ay- Mslim

Karaveli olu Mehmed bin Ali


Hebuh? Olu mer bin Hseyin

x
x

1
2

30

Soukpnar- Mslim

aml olu Osman bin Mehmed

31

ay- Mslim

Almuslu olu Hasan ibn brahim

32

Abdulfettah

Kemerli olu Halil bin Mehmed

33

Kececiler

34

Aleksan

Leblebici olu Mehmed bin


Mustafa
Karabak olu Abdullah bin mer

35
35
36

Beyba- kebir
Beyba
Muslihiddin

x
x
x

1
3

1
1

37
38
39

sa Fakih
Samyeli
Kla

x
x
x

2
-

40

ay- Mslim

41
42

vazpaa
Kiras

likder olu Mehmed bin Mehmed


Sara olu Sleyman bin Ali
Kundak
olu
Ahmed
bin
Mehmed
Hurid bin Mehmed
Veli Olu Mevlt bin brahim
Tac brahim olu Mehmed bin
Hasan
Hseyin mer olu Hselin b.
Mehmed
Fara olu brahim bin Ahmed
Msrl olu Mehmed bin Hseyin

17 Receb 325
2
Ramazan
325
2
Ramazan
325
2
Ramazan
325
2
Ramazan
325
2
Ramazan
325
2
Ramazan
325.
5
Ramazan
325
7 Muh. 325
9
Ramazan
325
20 Razaman
325
21 Ramazan
325
26 Ramazan
235
26 Ramazan
325
28 Ramazan
325

54

Kayt
No

90
94
99
105
117

10
11
12
13
14
15
16
19
20
24
26
28
30

5 evval 325
6 evval 325

36
37

2
1

10 evval 325
13 evval 325
13 evval 325

38
43
44

18 evval 325

48

21 evval 325
5 Z. Kade 325

50
53

57

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

Yemen ve Yemende ehit Olan Tokatllar


43
44
45

Kemer
Pazarck
Muslihiddin

46

Muslihiddin

47
48
49
50
51
52

Akdeirmen
Beyba-i Kebir
Soukpnar- Mslim
Kemer
Mahmutpaa
Hac brahim

53

Soukpnar- Mslim

54

Mihmadhacib

Veled olu Hseyin bin Hseyin


Topu olu Halil bin Salih
ukadar olu Hasan bin Yusuf b.
Hasan
ukadar olu Hasan bin Yusuf b.
Hasan
Kara Osman olu Ali bin Osman
Ayranc olu Ali bin Osman
Tokatl olu Bekir
orakc olu mer bin brahim
Ko olu Resul bin Mehmed
Canbaz olu Hseyin bin Ahmed
Zileli Bekir olu Mehmed bin
Bekir
Deli Hasan olu Ahmed bin mer

x
x
-

3
1
-

25 evval 325
2 Z. Kade 325
5 Z. Kade 325

54
55
60

7 Z.kade 325

66

x
x
x
x

1
1
2

2
1
1
-

78
91
89
?
141
164

5 Z. Hicce 35
5 R. Ahir 325
2 R.ahir 325
?
6 evval 326
16 Z. Kade
326
23
Muharem327
26 Muh. 327

218
227

KYLERDEN EHT OLANLAR


Sra

KY
ESK SM

Artukabad Yamur

2
3
4
5
6
7

Vavru
Cincife
Kazabad Mentee
Artukabad Madas
Komanat Dihoy
Kazabad
Endiz-i
Kebir
Kazbadan Bireb-i
Atik

Medeni
Durumu
EV BEK
L
AR

ocuklar
ERKE
K

KIZ

Kel Hasan olu Salih B. Mehmed

Ko olu Abdullah bin Sleyman


Hasan dede olu Ahmed bin mer
Receb bin Osman
Abal olu Bekir bin Ali
Gll olu Hseyin bin Abdulkerim
Umur olu Sleyman bin Musa

x
x
x
x
x
x

2
1
2
1

2
1
2
-

9 z. Kade 324
10 Z. Kade 234
11 Z. Kade 234
14 Z. Kade 324

52
53
57
61
62
63

Gryldz
kasabas

Tabtab olu Mehmed bin smail

22 z.kade 234

68

Ali Koca olu Abdullah bin


Abdullah
Karaay muhacirlerinden Hac olu
brahim bin Zekeriya
Karaay Muhacirlerinden Ali olu
Mahmud b. Davud
Kara Murkaza olu brahim b.
Mustafa
Kna olu Halil bin Hseyin
Katranc olu hafidi Mahmud b.
Hseyin
Hac Ali olu Hasan b. Abdullah

1 Z. Hicce 324

74

12 Z. Hicce 234

75

KY
YEN

Yamur/
Yeilyurt
Kemalpaa
amaz
Mentee
Kabatepe
Yazba
Bykbalar

Kazabad Bozatalan

Bozatalan

10

Selami
Nahiyesi
ilehane
Selami ilehane

ilhane(ilehan
e
ilhane(ilehan
e
Karknck

11
12
13
12
13

Artukabadn
Karknck
Komanat Musulu
Kazabad Eski

Musullu
Eski

Kazabad
Bireb-i
Cedid
Kazabad Necib

Gryldz
Kasabas
Necip
Ormanbeyli

17

Komanat Almus-
Sagir
Komanat Almus-
Sagir
Kazabad Vazanya

18

Necib

Necip

19
20
21
22

Necib
Kad
Artukabad Arab
Artukabad
Karacaviran
Sdeni
Artukabad Avara-i
kebir

Necip
Kat

14
15
16

23
24
25
26
27
28
29

Tokatn
gl
ky
Artukabad
Arabviran
Batmanta
Yldzelinin Karkn
Komanat Dnekse

EHDN HRET VE SM

Kayt Tarihi

Kayt
No

36
6 z. Kade 234

2 Z Hicce 234

76

5 Z. Hicce 324

77

x
x

2
-

3
3

7 Z. Hicce 324
26 z.hicce 234

78
83

3 Muharrem 235

85

Yaylak Kurkudu olu Halil bin


Halil
Gke olu Ali bin Hseyin

8 Muh. 325

91

12 Muh. 325

92

Ormanbeyli

Mft olu Sleyman bin Sleyman

12 Muh. 325

93

Ayranpnar

24 Muh. 325

98

29 Muh. 325

100

x
x
x

2
3
-

1
1
3

5 Safer 325
24 Safer 325
25 safer 235
1 R. Evvel 325

102
110
111
114

x
2
evl
i
x

5
5

2
2

3 R. Evvel 325
21 R. Evvel 325

115
118

11 r. Ahir 235

120

Karacaren

Kr Ahmed olu Seyyed bin


Hseyin
K?rd Hamo olu Osman
bin
brahim?/
Sleyman olu Osman bin Ali
Deli Mustafa olu Hasan bin Ali
Karaba olu Ahmed b. Hasan
Kse olu Mustafa bin Osman

Yakack
Yukar Gl

Yuvarlak olu Hasan bin Osman


Gecdl olu Osman Bin Mehmed

gl
Arapren

Deli Mehmed olu Hseyin bin


Osman
Cafer olu Yusuf bin Cafer

Batmanta
Karkn
Boazba

Demirci olu Osman avu bin Ali


Kna olu Ahmed bin Mehmed
Musa bin Kanber

16 r. Ahir 325

121

x
x

1
-

1
-

20 R. Ahir 325
22 R. ahir 325
15 C. Ula 325

124
125
130

30

Turhal ayl

ayl

Karbuz olu Mahmud bin Mehmed

27b aban 325

31
32

Komanat Derekla
Kazabad Bozatalan

Derekla
Bozatalan

Hac olu Ahmed bin Halil


Bekir bin Bekir

x
x

2
3

8 Ramazam 325
21
Ramazan

18
21

Tokat
Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

58

55

brahim AYKUN
33

Kazabad Bozatalan

Bozatalan

34

Kazabad Bozatalan

Bozatalan

35
36
37

Ohtab
Kazabad Umur Said
Komanat Kocack

Yamurlu
Emirseyit
Kocack

38
39
40
41
42
43

Kemalpaa
Kemalpaa
Yalalan
Yenisu

44
45
46
47

Vavru
Vavru
Turhal Yal Alan
Turhal Serpin
Artukabad Ahn
Artukabad Yukar
Avara
Artukabad Dinar
Kazovann Eski
Artukabad Karaoluk
Komanat Fenk

Gnal
Eski
Karaoluk
at

48
49
50
51
52

Komanat Dife
Turhal Tazmana
Artukabad Ortaviran
Artukabad Behram
Kazabad Vavru

Gnevi
Akatarla
Ortaren
Behram
Kemalpaa

53
54
55
56
57
58
59

Fenk
eri
eri
Artukabad bsolos?
Kazabad Dimorta
Artukabad Bedirkale
Fenk

at
eri
eri
Gmyurt
zmren
Bedirkale
at

60
61
62
63
64
65
66

72
73
74
75
76

Komanat Dife
Komanat Dife
Komanat Fenk
Komanat Dife
Komanat Kzl
Kazabad Umur Said
Artukabad Yukar
Avara
Kazabad Farn
Artukabad
Yac
Musa
Kazabad Necip
Kazabad Farn
Artukabad Avara-i
Kebir
Artukabad Madas
Artukabad Krkoluk
Kazabad Grc k.
Kazabad Vavru
Artukabad Sivri k.

77
78

Turhal Kelid karyesi


Komanat Fenk k.

Ulutepe
at

79
80

Komanat Fenk k.
Kazaadn
Keecibaba k.
Artukabad Ortaviran
k.
Kazabad
Keecibaba k.
Artukabad Kucu k.
Selaminin Meelli
k
Selaminin Meelli
k
Kazabad Biskeni k.
Artukabad sbolos
k.
Artukabad sbolos
k.

at
Keeci

67
68
69
70
71

81
82
83
84
85
86
87
88
89
90

Kazabad Dimorta
Artukabad Amusa

91

Artukabad Ayazma
k.

56

Yukar Gl

Kara Ahmed olu Mustafa bin


Mustafa
Ali Koca olu Abdullah bin
Abdullah
Heykel olu Durmu bin brahim
Ali Kaya olu smail bin Mehmed
Kara Hseyin olu Mahmud bin
Salih
Coco olu Abdullah bin Salih
Mazu olu Bekta bin Hasan
Dizili Olu Ali bin Ali
Dik Dik olu Ali bin Mustafa
Karaca olu Hasan bin Abdullah
drl olu Mustafa bin Mustafa

33325
21 ramazan 325

22

21 Ramazan 325

23

x
x
x

2
1
-

1
1

26 Ramazan 325
28 ramazan 325
29 Ramazan 325

27
29
31

x
x
x
x
x
x

3
1
2
1
-

3
1
2
2

5 evval 325
5 evval 325
5 evval 325
13 evval 325
13 evval 325
13 evval 325

32
33
35

x
x
x
x

3
3
2
1

2
1
1

14 evval 325?
14 evval 325
18 evval 325
21evval 325

45
46
47
49

x
x
x
x
x

3
3
2
3
2

1
1
1
3
-

21 evval 325
3 Z. Kade 325
3 Z. Kade 325
3 Z. Kade 325
5 Z. Kade 325

51
56
57
58
59

41
42

x
x
x
x
x
x
x

2
2
2
2
2
4
1

2
2
3

6 Z. Kade 325
62
6 Z. Kade 325
6 Z. Kade 325
7 Z. Kade 325
9 Z. Kade 325
10 Z. Kade 325

61
62
63
64
65
67
68

Gnevi
Gnevi
at
Gnevi
Kzlky
Emirseyit
Yukargl

Kse olu smail bin Sleyman


Krd olu Ahmed bin Mehmed
Nalband olu Hseyin bin Mehmed
Karnabeyt?? Olu Mustafa bin
Mehmed
Kadir olu Musa bin Abidin
Kocur olu Mahmud bin mer
Deli Hasan olu Halil bin Hseyin
Deli mer olu mer bin smail
Abdurrahman
olu
Abdullah
b.Sleyman
Bekir olu Emin bin Ali
Mehmed olu Ali b. Mehmed
Bekir bin Mehmed
Mocuk olu Mehmed Bin brahim
Derekyl olu Bekir bin Mehmed
bal Olu Sleyman bin brahim
Kel Sleyman olu Hasan bin
mehmed
Abdulkadir olu Ali bin Halil
Vesil olu Ali bin Hseyin
Uzunolu Mustafa bin Emin
Ahmed bin Halil
Kabaca olu Mahmud bin Ali
Kni Olu Mustafa bin smail
Keceveli Olu Ahmed bin Receb

x
x
x
x
x
x
x

1
2
1
1
2
2
3

4
1
2
2
2
1
3

11 Z. Kade 325
12 Z. Kade 325
14 Z. Kade 325
26 Z. Kade 325
27 Z .Kade 325
28 Z. Kade 325
2 Z. Hicce 325

69
70
71
72
74
75
76

Balarba
Yacmusa

Klbey olu mer bin Osman


mam olu Osman bin Mehmed

x
x

2
-

3
-

3 Z. Hicce 325
7 Z. Hicce 325

77
79

Necip
Balarba
Gl

Sleyman olu Osman bin Ali


Hatib olu mer bin Mehmed
Pehlivan olu (Trkmen olu) mer
b. Hasan
rak olu Bekir bin Ali
Krk olu Mehmed bin Hseyin
Gdek olu Hasan bin mer
Src olu Hasan bin Halil
Laz olu brahim b. Ali

x
x

2
1

3
-

17 Z. Hicce 325
23 Muharren 236
5 R.ahir 326

81
85
92

x
x
x
x

2
2
1
-

1
1
1

15 r. Evvel 326
20 R. Evvel 326
14 R. Ahir 326
23 C. Evvel 236
11 yaban 326

87
88
94
108
118

x
x

1
1

18 aban 1324
21 aban 326

120
123

25 aban 326
28 aban 326

124
127

Ortaren

Karabak olu Mehmed bin Hasan


Kel Sleyman olu Hasan bin
Mehmed
Dll olu Mehmed bin Ali
Kara Mustafa olu Mehmed bin
Mehmed Ali
Abaza olu Hseyin b. Hseyin

3 Ramazan 326

131

Keeci

Tekkeniin olu Ali bin Mehmed

16 Ramazan 326

132

Kuu
Akaray

ekmanl oluAli bin Mustafa


Gasbar Olu Durmu bin Ali

x
x

2
4

1
-

6 evval 326
6 evval 326

141
142

Kabatepe
Krkoluk
Gryldz
Kemalpaa
Sivri

Akaray

mam olu Hseyin bin Hseyin

6 evval 326

143

Yayladal
Gmyurt

Mustafa olu Hac Mehmed bin Ali


Kel Oru Olu Ali bin Hasan

x
x

1
-

10 avval 326
13 evval 326

146
147

Gmyurt

slam olu lyas bin Bekta

13 evval 326

148

Amusa

Danagz olu Osman bin Mustafa


Krd olu Hseyin bin Osman

x
x

2
2

1
-

153
156

Akta

Ali kii olu Hseyin bin Hasan

20 evval 326
Gurre-i Z.kade
326
13 Z. Kade 326

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


I
59

159

Yemen ve Yemende ehit Olan Tokatllar


92

102
103
104

Artukabad
Sulusaray k.
Artukabad Amusa
k.
Artukabad Amusa
Artukabad Bedirkale
k.
Artukabad Bolus k.
Kazabad Farn k.
Kazabad Farn k.
Artukabad Kzlca k.
Kazabad
Bireb-i
Cedid
Kazabad
Bireb-i
Cedid
Artukabad Tuuk k
Turhal Arhoy k.
Byk Almus

105
106
107

Dnekse
Komanat Bizeri k.
Byk Almus

93
94
95
96
97
98
99
100
101

Sulusaray

mam olu Mustafa bin Salih

18 Z.kade 326

166

Amusa

Teke olu Mehmed bin Hseyin

22 Z.kade 326

172

Amusa
Bedirkale

Abdal olu brahim Bin Mehmed


Himmet olu Mehmed bin Musa

x
x

1
2

22 Z. Kade 326
26 Z.Kade 326

173
180

Aktepe
Fann
Fann
Kzlca
Gryldz

Arab olu Veli bin Hseyin


il olu Mustafa bin brahim
Canbaz olu Halil bin Ali
merci olu Ahmed bin Hseyin
Hac olu Hasan bin Abdullah

x
x
x

1
2
2

1
-

182
183
184
185
186

Gryldz

mam Mehmed o. Abdulkadir


b.Mehmed
Emi olu Hasan bin Sleyman
Kara Mehmed olu Bekta bin Veli
Saraba olu mer bin mer

Ekinli
Yeilalan
Almus

x
x
x

2
1

1
-

Boazba
Akbelen
Almus

Kanber olu Musa bin Kanber


Kabi olu brahim bin Mehmed
Bayezid olu mer bin brahim

x
x

3
-

1
-

28 Z. Kade 326
29 Z. Kade 326
29 Z. Kade 326
29 Z. Kade 326
Gurre-i Zilhicce
326
Gurre-i Zilhicce
326
5 Z. Hicce 326
18 Z. Hicce 326
Gurre-i
Muharrem 327

209
211

110

Komanat gl k.

gl

Kk olu Mehmed bin Hseyin

111

Kazabadn Bireb-i
Atik
Komanat Sdeni k.
Komanat Kzldere
k.
Artukabad Ayazmai Yeni
Kazabad Dimorta k.
Komanat Bizeri k.
Artukabad
Arabacmusa
Tekyebeli k.

Gryldz

Hayta olu Osman bin Ali

5 Muharrem 327
29
Muharrem
327
24
Muharrem
327
26
Muharrem
327
29
Muharrem
327
4 Safer 327

Yakack
Ataky

Kelebci olu mer bin Mehmed


Osman olu Hseyin bin Hseyin

x
x

2
1

5 Safer 327
8 Safer 327

108

Komanat Ohtab k.

Yamurlu

Demirci olu Mahmud bin Mahmud

109

Acpnar k.

Acpnar

Filiz olu Emin bin Hasan

112
113
114
115
116
117
118

187
188
192
206

223
228
230
235
237
241

Yenice

Yzba olu smail bin Mustafa

9 Safer 327

246

zmren
Akbelen
Yeilyurt

Bekta olu Hasan bin Hseyin


Lilok olu Abdullah bin Mehmed
Dursun olu Mehmed bin Dursun

x
x
x

2
-

1
1
-

9 Safer 327
16 Safer 327
17 Safer 327

250
261
263

Tekkeyeni

Sar Hseyin olu Mehmed bin


Halil
mam olu Hasan bin Mustafa

17 Safer 327

265

18 Safer 327

270

Debe Olu Ali bin Ahmed


Kasm olu Osman bin Hseyin
Karaolan olu Yusuf bin Mustafa

x
x
x

2
2
2

1
1
-

18 Safer 327
18 Safer 327
19 Safer 327

271
272
274

Karbuz olu Mahmud bin

21 Safer 327

278

119

Komanat Kemkez k.

120
121
122

Kazabad Dere k.
Kazabadn Dere k.
Sapakol k.

123

Kazabad ayl k.

Ortaky
Avlunlar
Dereky
Dereky
Sulusaray
Budayl
ayl

124

Selami
Zuru

Oulbey/
Almus

mam olu mer bin Mehmed

21 Safer 327

279

125

Komanat Almus-
Sagir.
Selami N. Gk K.

Ormanbeyli

Mftolu Sleyman bin Sleyman

21 Safer 327

280

126
127
128
129
130
131

Nahiyesi

Selami
Nahiyesi
Gk K.
Menekir K.
Komanat Gevle K.
Artukabad
Arabviran k.
Komanat Dnekse

Gkky
/Readiye
Gkky
/Readiye

kiz olu lyas bin Hseyin

23 Safer 327

288

mam olu Mustafa bin Resul

24 Safer 327

289

Molla Hasan olu Mehmed bin


Himmet
Ho Olu Abdullah bin Resul
Musa olu Karib bin Yusuf

24 Safer 327

290

Bakl
Arapren

x
x

1
-

3
1

26 Safer 327
3 R.b evvel 327

291
294

Boazba

Kanber olu Musa bin Kanber

8 Rabil evvel
1327

296

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

60
57

elebi Mehmedin Tokat Trkmen Beyleriyle Mcadelesi

elebi Mehmedin Tokat Trkmen Beyleriyle Mcadelesi


Sadettin BATRK
zet
Osmanl hkmdar Yldrm Bayezidin Timura kar kaybettii 28
Temmuz 1402 tarihli Ankara Savandan sonra Osmanllarda Fetret Devri
olarak adlandrlan bir fasla-i saltanat dnemi yaanmtr. Bu savaa babas
Yldrmn yannda Osmanlnn yardmc kuvvetleri komutan olarak katlm
olan olu elebi Mehmed, savan kaybedilecei zahir olunca yannda bulunan
devlet adamlarnn da telkiniyle, yanna ald bir ksm kuvvetle birlikte
savatan nce sancakbeyliini yapt Amasya havalisine doru ekilmitir.
elebi Mehmedin geldii bu corafyada karlat sorunlardan birisi ;
mezkur havalide bulunan ve Sava ncesi Osmanl otoritesini kabul etmi ancak
savatan sonra Anadoluya hakim olduunu ilan eden Timura itaat ettiklerini
bildiren yerel Trkmen beylerinin direnileri olmutur. elebi Mehmed Tokat
havalisine geldiinde ise karna kan Trkmen beylerinden birisi Kubadolu
digeri de Kpekolu Hseyin olmutur. Bu bildiride elebi Mehmedin
Kubadolu ve Kpekolu Hseyinle mcadelesi ele alnacaktr. Bu
mcadelenin Fetret Devrindeki yeri, elebi Mehmedin Osmanl
ehzadeliinden Osmanl Sultan olmasndaki etkisi ve Osmanllarn elebi
Mehmed tarafndan yeniden toparlanmasndaki yeri zerinde durulacaktr.
Anahtar kelimeler: Tokat, elebi Mehmed, Kpekolu Hseyin,
Kubadolu, Fetret Devri.
Giri
Hkmdarln Yldrm Bayezidin yapt yerleik tarz devlet anlay
ve ordu yapsn benimsemi Osmanllarla, hkmdarln kurucusu da olan
Timurun yapt bozkr tarz devlet anlay ve ordu yapsn benimsemi
Timurlular arasnda 28 Temmuz 1402 tarihinde Ankara ubuk Ovasnda
vukubulan ve tarihlere Ankara Sava olarak geecek meydan muharebesini
Osmanllar kaybetti. Bu savatan sonra Osmanllarda Fetret Devri olarak
adlandrlan bir fasla-i saltanat dnemi yaand. Bu savaa babas Yldrmn
yannda, Osmanlnn yardmc kuvvetleri komutan, olarak katlm olan elebi
Mehmed, savan kaybedilecei zahir olunca, yannda bulunan devlet
adamlarnn da telkiniyle, yanna alabildii bir ksm devlet adam ve askeri
kuvvetle birlikte savatan nce idareciliini yapt Rumiye-i Sura1 olarak
adlandrlan Amasya-Tokat-Sivas havalisine doru ekildi. Ancak dndnde
eitli sorunlarla karlat. Bu sorunlardan birisi ve en nemlisi Ankara

Yrd. Do. Dr., Dicle niversitesi Edebiyat Fakltesi Tarih Blm retim yesi,
sadettinbasturk@hotmail.com
1
Yeilrmak blgesine verilen ad. Daha sonra merkezi Sivas olmak zere tekil olunan
Eyalet-i Rum corafyas.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

59
61

Sadettin BATRK

Savandan evvel idareciliini yapt Rumiye-i Surada bulunan baz


Trkmen beylerinin mukavemetidir.
Zira mezkur havalide bulunan ve sava ncesi Osmanl otoritesini kabul
etmi ancak savatan sonra Anadoluya hakim olduunu ilan eden Timurdan
yarl aldklarn ve Onun adna bulunduklar blgede hakimiyet tesis
ettiklerini ilan eden yerel Trkmen beyleri, bu dncelerinden hareketle elebi
Mehmedin Rumiye-i Suraya yeniden dnnde onun buradaki varlna
kar byk bir diren gstererek mcadeleye girieceklerdir.
Bu bildiride elebi Mehmedin Rumiye-i Surann bir blm olan
Tokat havalisine geldiinde karna kan Trkmen beyleriyle olan
mcadeleleri, bu mcadelelerin Fetret Devrindeki yeri, elebi Mehmed
asndan Osmanl ehzadeliinden Osmanl hkmdarlna giden srece etkisi
ve Osmanllarn elebi Mehmed tarafndan yeniden toparlanmasndaki yeri
zerinde durulacaktr.
elebi Mehmed, Timura esir dmemek, komuta ettii kuvvetlerin
telef olmasn engellemek ve esir den babasnn yerine Osmanl tahtna da
oturabilmek iin maiyetinde Bayezid Paa, Hamza Bey ve yaklak 1000 kadar
askerle birlikte ubuk Ovasndan, sava ncesi idareciliini yapt Rumiye-i
Suraya doru gitmek zere ayrlmtr.
elebi Mehmed, Yldrm Bayezidin Ankara Sava ncesi Osmanl
otoritesini Anadoluda tamamen tesis etme faaliyeti srecinde, Osmanl
hkimiyetini kabul etmi ancak Ankara Sava bozgunu sonras Anadoluya
hkim olduunu ilan eden Timura itaatlerini bildirerek eski yurtlarnda yeniden
hkm srmeye balam olan Rumiye-i Suradaki yerel Trkmen beyleri
konumunda olan Kara Yahya, Kara Devlet ah, Kubadolu, nalolu,
Gzlerolu, Kpekolu, Mezid Beg gibi beylerden Tokat havalisinde bulunan
Kubadolu, nalolu ve Kpekolu Hseyin isimli beylerle mcadele etmek
durumunda kalmtr.
elebi Mehmed, ubuk Ovasndan ayrlp Amasya yaknlarndaki
Devreaz mevkiine geldiinde Candarolu sfendiyar Beyin yeeni Kara
Yahya tarafndan yolu kesilmi ve sava zuhur etmitir.2 Sava elebi
Mehmed kazanarak3 yoluna kan bu ilk gaileyi ortadan kaldrm Amasyaya
girmeden Bolu havalisine ynelmitir. Amacnn hkmet merkezi olan
Bursaya gitmek olduu anlalan elebi Mehmed, yannda bulunan beylerle
yapt istiarede; Timurdan uzak durulmas, ya Amasyaya gidilmesi ya da bir
mddet Bolu havalisinde kalnmas tartmas nihayetinde Bolu havalisinde

Mehmed Ner, Kitb- Cihan-nm -Ner Tarihi-, I.II, (Yay. F. R. Unat-M. A.


Kymen), Ankara 1987, C.I, s. 369-371; Hoca Sadedin Efendi, Tct-Tevarih, I-V,
(Haz. . Parmakszolu) Eskiehir 1992, C.I, s. 301-305; Mehmed Hemdem Solakzde,
Solakzde Tarihi, I.II, (Haz. V.ubuk), Ankara 1989, C.I, s.112-113.
3
Ner, age, C.I, s.371.

60

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


62I

elebi Mehmedin Tokat Trkmen Beyleriyle Mcadelesi

kalma kararna uyulmutur. 4


Amasya yaknlarndaki Hakala havalisinde Sulu Ovay da ele geirerek
Timurdan ald yarlla buralar kendisine merkez itdihaz eden ve
Osmallardan evvel Ankarada hkmet eden Melik Nasreddin Bahtiyar Beyin
olu olan Taceddin Devlet ah, halk arasnda Bahtiyar olu Kara Devlet ah
olarak tannan, mahalli bir Trkmen beyinin Amasya merkezini tazyik etmekte
olduu haberi Bolu havalisinde bulunan elebi Mehmede ulamtr.5 Bu
haberde elebi Mehmed Amasyaya davet edilmektedir. Zira bu srada Amasya
merkezinin idaresi, elebi Mehmedin Ankara Savana giderken brakt
Yakut Paann idaresinde idi ve savatan sonra da Ona ballklarndan yz
evirmi deildi.6 Davet zerine Bolu havalisinden Amasyaya doru hareket
eden elebi Mehmed Hakala mevkiine geldiinde Kara Devlet ah karsna
kmtr. Vuku bulan savatan elebi Mehmed galip km yenilen Kara
Devlet ah Tosya Kalesine snmtr.7 Bylece elebi Mehmed ikinci gaileyi
de baaryla atlatarak 1402 sonlarnda Hakalada Amasyallarca karlanmtr.
Timur, adamlar sayesinde elebi Mehmedin bu baarlarndan
haberdar oluyor ve Rumiye-i Suradaki toparlanmadan endieleniyordu. Bu
sebepden havalide bulunan btn mahalli beylere yarl gndererek elebi
Mehmede kar koymalarn tesis etmeye alyordu. Bu hususta Hoca
Sadeddinin Tct-Tevarihdeki kayd yledir.
4

Ner, age, C. I, s. 371.


Bu ittifakta Yakut Paann yannda, Amasya ayan Yakup Paa, Amasya mfts
Gmlzade emseddin lyas, Amasya Mesd eyhi, ehabeddin Ahmed (Saru
eyh), Mderris emseddin Ahmed (eker elebi), Ladikli srafil elebi, Ladik emiri
Mesud, Mecidz emiri Cibrilzade Hac Turgud, Kpr emiri Taanzade Ali, Amasya
kads zzeddin Hasan elebi, meradan Halfetzade Ebubekir, Yazarlolu Yakub
Beylerin katldn H. Hsameddin,age, C. I, s. 164-165de belirtmektedir. Yazar bu
bilgiyi vermektedir ancak ihtiyatla karlanmaldr. * ttifak yeleri Timurun Kara
Devlet ahla gnderdii mektuba bir cevap yazmlar, onun yerine her kim gelirse
ehri teslim edebileceklerini, Kara Devlet ah kesinlikle istemediklerini yazmlardr.
Timurda bunun zerine, olu Mirza Mehmed Sultan ve alim Numaneddin
Abdulcabbar el Mutezileyi gndererek Amasya ulemasnn, isteklerinin yerine
getirilebilmesi ve ehrin talan dan kurtulabilmesi iin, imtihan edilmesini istemitir.
Nitekim Amasya ulemas imtihana tabi tutulmu ve Mft Gmlzade emseddin
lyas sayesinde bu imtihan baaryla atlatm ve ehir yama edilmekten yani Timurun
gazabndan kurtulmutur. erdeddin Ali Yezd, Zafernme, I-II (ev. M. Abbas),
Calcuta 1987, s. 460.
6
Yakut Paa; Eski Amasya emirlerinden Hac Kutlu ahzade Sleyman ahn
mahdumu, ve sabk Sivas beylerbeyisi Kutlu ahn biraderidir. Amasya Osmanllarn
eline getii zaman Osmanl sarayna alnmtr. elebi Mehmed Ankara savana
giderken Amasya idaresini ona emanet etmitir. Hseyin Hsameddin, Amasya Tarihi,
stanbul 1927, C. III, s. 162-163
7
Ner, age, C. I, s. 377-379. Hoca Sadeddin, age, C. I, s. 305-306. Solakzade, age, C. I,
s. 111.
5

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

61
63

Sadettin BATRK

Dmanlarn bir bir tepeleyen, yldz parlak sultann yiitlii,


abalar, soylu kiilii ve gc yaylmaya balaynca Timur bu konuda devaml
olarak bilgi toplamaya girimiti. Geri grnte, toplantlarda sz geldike
onu beenir ve ver gzkrd. Aslnda ise mutluluklar kayna olan Osmanl
soyuna besledii garaz ve kin, bu zalimin gnlnden bir trl silinmemi, hibir
baar da onu unutturmamt. Bunun iin de aldatc bir yol tuttu. Kandrc
haberler gndererek iltifatlar dolu mektuplar yazarak, baht civan ehzadenin
miskler saan gnln ho etmeye, temiz kalbinden phe tozlarn silip atmaya
alt. te yandansa Osmanl soyunun eski dmanlarn gizlice zendirmeye,
kkrtmaya bakyor, baz Trkmenleri devletin yolu zerine er p misali
karyordu. Rumiye-i Sura ile Amasyann ele geirilmesini de bu anlayla o
yrede bulunan baz yaramazlara brakmt. Ayn kafada bir aaln aas
da Kubadolu denilen pis herifti.8
Bunlardan birisi de zikrolunduu zere Niksar havalisinde bulunan
Canik Trkmenlerinden Kubadolu Alaeddin Ali Bey adnda mahalli bir
Trkmen beyi idi.
1-Kubadolu le Mcadele
elebi Mehmedin Amasyaya giriinden sonra, elinde Timurdan
ald yarlla Canik Trkmenlerinden Kubadolu Aleaddin Ali Bey adnda bir
mahalli Trkmen beyi, elebi Mehmede itaatini arz etmi olan Niksara hcum
etmiti.9 Bu haber zerine Niksara hareket eden elebi Mehmed, Kubadolu
Aleaddin Ali Beyin kuvvetlerini bozguna uratm ve kendisini de Kpr emiri
Taanolu Ali Beye snmaya mecbur brakmtr. Bu hadiseye ilikin
Nerdeki kayt yledir.
yle rivayet olunur ki, nki Sultan devlet saadetle oturub, y u
na megul olub faril-bl-ken ngh haber geldi ki, Kubadol b nihaye
lekerle Niksar zerine db, muhasara idb, gice ve gndz cenk ider. Eer
ol hisara meded yetimezse, sen kala elden gider. l, vilayet harab olur dey
bildrdiler. Sultan bu haberin istimandan begayet mnfal olub, atna svr
olub, yannda olan lekern mecm esbbn ve ltn mretteb ve mkemmel
idb, gice ve gndz turmayub srdi. Kubadol dahi hisar zerinde bunlardan
fari tururken, bunlar dahi Rum serverleriyle ve bahadrlaryla anda yitid,
bir yirden hamle idb Allah u Telya tevekkl klub, Kubadolnun askerin
8

Hoca Sadeddin, age, C. I, s. 306-307.


Ner, age, C. I, s. 379. Hoca Sadeddin, age, C. I, s. 307de Canikte baz Trkmen
atllarnn banda bulunan Trkmen Beyi diye kaydetmitir. Hseyin Hsameddin, age,
C. III, s. 175de Kubadolunun Niksara saldrmadan evvel, Canik emiri Alparslan
malup ederek buray ele geirdiini, ondan sonra Niksara saldrdn yazmaktadr.
Zira, bu sralara Canik emiri olarak kaydedilen Alparslan elebi Mehmed taraftar
olarak hareket etmektedir. Herhalde Alparslan, Kubadoluna yenilince Canik idaresini
yeniden ele geirebilmek amacyla elebi Mehmed taraftar olmu olmas kuvvetli
ihtimal dahilindedir.
9

62

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


64I

elebi Mehmedin Tokat Trkmen Beyleriyle Mcadelesi

basub, syub tr u mr itdiler. Askerinin kimini krub ve kimi kad. Mal ve


esbabn alub, mutenim oldular. Kubadol dahi tenha dallet sahrasna db,
kaub Taanolna iltica idb, ol tarafa dein ban kurtard, gitdi.10
Bylece nc zaferini de kazanan elebi Mehmed, Niksardan, daha
evvel Osmanl idaresine hi girmemi olan, Filenbel (Hoca Sadeddinde
Felenik) kalesini ele geirmek zere harekete gemitir.11 Kalenin idarecisi
Canik Trkmenlerinden Taanoluna bir mektup gndererek teslimini istemi
ancak kalenin teslim edilmeyecei haberinin gelmesi zerine kale kuatlmtr.
Ksa sren bir direniten sonra kale ele geirilmitir. elebi Mehmed,
kendisinden zr dileyen kale idarecisini affetmi ve hatta kaleye idareci olarak
yine onu tayin ederek Tokata doru hareket etmitir.
Bu mcadele hakknda Neri ve Hoca Sadeddin ayn bilgiyi
vermektedir.
Kubadolu binbir zorlukla kaarak Taanolu kalesine snd. Dura
yce sultan da durumu deerlendirerek, kahre urayan dmannn ynetiminde
olan Felenik kalesinin alnmasna karar verdi. Yapt toplantdan sonra bu
salam kalenin kuatlmasna baland. Salaml ve dayankll nedeniyle bu
kale o zamana kadar Osmanl ynetimine girmemiti. te u anda sultann
himmet gvercini, da gibi ykselen kalenin kuleleri zerinde umaya
balaynca, zaferleri derleyen askerler, her ynden bu salam kalenin evresine
dolmaya baladlar. Sava kztka, nice anl yiitler yre iinde kaldlar.
Gen sultann gnl yeni amakta olan bir gonca gibi bzld. Kalenin
fethinden kalmak ve yeni bir dernekle uramak onu dndryordu. Bunun
iin kale dizdarna gven verici haberler gndererek kaleyi teslim ederse, ona
baz yksek grevler ve rtbeler vadetti. Ancak, ii kt dizdar ksa keserek
kaleyi brakmayacan bildirdi. Dura yce ehzade, dizdarn tutumunu
renince, gerei yaplacak bir buyruk verdi. Bunda Osmanl yiitlerinin kale
duvar ve kulelerine hcumlar bildiriliyordu. in sonunda, aydnlk bir gnde,
leme klar saan gne, cihan hisarn ele geirmek iin aydn bayraklarn
at srada, gngrm insanlarn gzleri, gk rengindeki kalenin burlarna
kacak merdivenleri, krlan nlarn paralarndan rvermilerdi. Sultann
askerleri de bellerine sardklar gayretten merdivenlerle beden ve kalelere
trmanmlar, can alan ok ve yaylarla kale korucularn yaralayp, devirmiler,
ele zor geen bir kaleyi o anda alvermilerdi. Bu durum karsnda kaledekiler
aman feryadlaryla yeri g inleterek ballklarn belirttiler. Merhametli
sultan, bu fethin bir kranesi olmak zere, aknlklarn sularndan geti.
10

Taanolu Ali ve Mehmed beyler Canike bal olan Kpr, Havza ve Zeytun
kazalarn idare ediyorlard ve elebi Mehmed taraftar idiler. Buraya kaan Kubadolu,
ok ksa bir sre sonra Ali Bey tarafndan ldrtlmtr. Ner, age, C. I, s. 379, H.
Hsameddin, age, C. III, s. 374-375.
11
Ner, age, C. I, s. 381, Hoca Sadeddin, age, C. I, s. 308. Bu kale, Canike bal idi ve
Canike kim emir olursa ona itaat ediyordu.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

63
65

Sadettin BATRK

Kalenin korunmas iin gereken tedbirleri tamamlad. Kendi has adamlarndan


birini kale koruyuculuunda braktktan sonra, sa ve esen, tok toyumla
beyliinin merkezine yneldi.12
2-nalolu ile Mcadele
Felenik kalesini ele geirdikten sonra elebi Mehmed Tokata
gelmitir. elebi Mehmed Amasyaya geldiinde Tokatn idareciliine Kutlu
Paay tayin etmiti. Burada bulunduu esnada Kazabad havalisinde 1000
(Nerde 20.000 rakam vardr) kadar Trkmene ba olarak yaayan nalolu
brahim adnda gl bir mahalli Trkmen beyinin Tokat havalisine gelerek
yama ve talana giritiini renmitir.13 Yine bu mcadele, dnemin
kaynaklarnda kk farkllklara hemen aynyla aktarlmaktadr.
Keremlerle dolu padiah konaklad Tokat ehrinde devlet ve ikballe
oturmakta, adalet dorultusunda yol almakta iken, nalolu adndaki aman
bilmez srtlann, imanlar zayf 1000 kadar Trkmene ba olub ininden km
ve Tokat topraklarna girmi olduu, Kazabada inmi bulunduu haberi geldi.
Ayrca onun sultana ait topraklardan her gn bir parasn yama ve talan
ettii, dehetinden buralarda oturanlara korku sald, halk yurtlarndan
eyledii, gerekli tedbirler alnmaz yava davranlrsa byk zararlara yol
aaca bildirilmi bulunuyordu. Mlk galebe edenindir, atasz gereince
onun, Osmanl topraklarn btnyle ele geirmeyi tasarlad mutlu tahtn
eteine duyurulunca, zavall ehzadenin gnl seher vakti aan gonca gibi
bzlm, yrecii iyice daralmt. Adn, sann korumak iin cenge girmek
gerei, doularla dolu gnlnde aklk kazannca, bu konuda doru dnen
beyleriyle grtkten sonra, en isabetli davranta bulunmak zere dmann
durumunu anlamak iin uygun den bir mektupla oraya bir eli gnderilmesini
akla yatkn bulmutu. Bu mektupta; memleket halk ve gsz kiiler Allahn
bizlere emanetidir. Bunlara bakmak, onlar korumak padiahln namus
borcudur. Kulamza yle geldi ki, kendinize bal olanlar, hizmetinizde
bulunanlar, at ve davarlarnn okluundan, atalarmzdan kalan illerimizde,
bakml lkelerimizde yaayan halk dara drmler. Size yakan budur ki,
illerimizin inenmesine, ayaklar altnda kalmasna izin vermeyesiz.
Adamlarnz ve size bal olanlar halkn varlna el uzatmaya yol
bulmamaldr. Bu topraklar sahipsiz sanarak elabukluuyla konmaya
kaktysanz, buralar koruyan, bakann, an yce koruyucusunun kim
olduunu anladktan sonra, artk ekip gidersiniz. Gmezseniz, kt bitecek
sonulara hazrlannz. Bundan sonra sadece kllarn, oklarn diliyle
konuulur ve grlr.
Yrtc olan yapc yiit olmaz
Kyc kiide insaf grlmez
12
13

Hoca Sadeddin, age, C. I, s. 308.


Ner, age, C. I, s. 387. Hoca Sadeddin, age, C. I, s. 309.

64

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


66I

elebi Mehmedin Tokat Trkmen Beyleriyle Mcadelesi

Kaderde bu zalimle dmek varsa


Onu kanlara bulamadan edilmez
Eli, nalolunun konduu yere gelince, onun gcn, kudretini, asker
ve evresindekilerin okluunu, anlatlanlardan daha fazla bulup, errinden
gen sultan korumas, rahmetinden ve keremli baklaryla esirgemesi iin
Allaha yalvarp yakarmaya balad. nalolu sultann elisine ikramda ardan
davranm, pek deer vermemi, hafife alm, onunla grmeyip;
-imdi Mehmed ne mahalde, ne itedir,
eklinde uygunsuzca sorular sormu, eli de;
-an yce sultan, devlet ve ikbal ile btn g ve kudretiyle mutlu
otalarna konmutur. lemlerin rabbinin fazlna, keremine ermi
bulunmaktadr,
diye cevap vermiti. nalolu iyi adl sultann inci taneleri gibi dizili
nmesine baktnda cahillik damar kabarm ve eliyi ldrtmeye niyet
etmiti. Ama, bu zalimin kendi boyundan olan baz gn grmler,
-Eli ldrmek akla uygun decek i deildir,
diye onu nlemilerdi. Bunun zerine o da bir mektup yazd ve sultann
elisi ile erefli tahta iletti. Mektubunda;
-Muradmz seninle savamak deildir. Asl ama, senin elinde olan
btnyle almaktr. Dosta nasihatmz budur ki, btn arlyla gelen kan
dkme haberi, eline dediinde durmayub, esenlik yolunu tutasn ve gzn
grd yere gidesin,
diyordu. Bu uygunsuz haberlerdevletli sultann tahtna sunulunca akln
gereince bu alaklar iin;
-Kibirli, gururlu kiilerden daha stn olmal,
szlerini anarak bin kadar yiit atl ile ii kt nalolu zerine at
kopard.
-Yiit ah, ceng alannda gayret zengisine bast da
-nce kemerini, skt kara yzlye cihan dar eyledi
-elik klc da bak, nasl gem almaz arslana dnd
-lkeler aan anahtarlar avucuna bir bir toplad.
Sabah neelerin cnb eyledii anda yani, drt yne hakim olan
sultan, almak iin klcn dou denilen kndan karb, yldzlar adverilen
benlik davasnda olanlar varlk aleminden yok ettii demde, geliinde uur
olan padiah da tan yeri atm gibi oraya domutu. Bu dou sonunda,
Kazabadda iki taraf karlat ve amansz bir savaa tutudu.
-ki ordu yz yze kllar ekdiler
-Yanlarda, merkezde, saflarn berkittiler.
nalolu denilen zalim, zahire toplamak iin adamlarn evredeki
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

65
67

Sadettin BATRK

topraklarda yaym olduundan yannda 10.000 kadar kan yutucu atl


bulunmakla bunlarla savaa girmi, sabahdan akama denk d srdrb
gtrmt. Gklerden gelen askerler, tanrnn yardmc birlikleri, ol mutluluk
kayna sultann imdadna kotular. Allahn destei, padiahlk tahtna layk
olan ehzadeyle birlikte olunca, dmann pek kalabalk oluuna stnlne
ramen, -siz gerekte azlkta iken oaldmz hatrlayn- ferman Sultan
Mehmedi baarl kld. Sayca az yardm edecek kimseleri de olmayan bu
askerin yzne gld. Zafer ve baar rzgar gn dousundan muhakkak ki
fazilet ve stnlk Allahn elindedir- buyruuyla eserek, o keremli padiahn ve
melekler ordusunun tularn dalgalandrd. Kt dilekli dman dalp,
bozguna urad. Mevlna dris (dris-i Bidlis) bu konuda u gr aklar; Bu anlalmaz savata sultann, Allah katndan grevlendirilmi bir kimse
olduu, saysz dman cesedi yerlerde yatt halde, padiahn ordusundan bir
tek kiinin bile dmemi olmasyla ortaya kmtr. Sava srasnda padiahn
emrinde kalan Cebelolu ile Zaarc Yakubdan gayrs sa salim geriye
dnmlerdi. Bu iki yiidi nalolu kaarken yakalam, alp gtrmt.
Zaarc Yakub, hapsedildii yerden hemen kam ve balanmakla eref
kazand eie yz srmeye komutu. nalolu, Cebelolunu daha sonra
serbest brakm, o da tekrar hizmete alnarak mutlu klnmt. te byle, cenk
srasnda, padiahn askerlerinden bir teki bile yaralanmad ama, beri tarafdan
Kazabad Ovasnda dman kellelerinden tepeler kuruldu.14
Metinden de anlalaca zere elebi Mehmed yannda bulunan
beylerle istiare etmi, nalolu brahim Beye bir mektup gnderilerek bu
hareketlerinden vazgemesinin bildirilmesi kararlatrlmtr. Mektupla birlikte
naloluna gelen eli gerei gibi karlanmam, hatta nalolu eliyi
ldrmeye dahi kalkmtr. nalolunun bu hareketini yannda bulunan beyler
engellemi ve bir mektupla eli geriye gnderilmitir. Gelen mektupta nalolu
elebi Mehmede yel hitap etmektedir.
Ey Mehmed, ...sen bir tfl olansn. Adn Sultan koyub, yle pene
urmak sana mlayim deildir. Asl amacmz seninle sava etmek deil, elinde
olan btn illeri almaktr...15
Bunun zerine elebi Mehmed, Kutlu Paa ile birlikte nalolu brahim
Bey zerine gitmek iin Kazabada hareket etmitir. Maiyetindeki kuvvetlerin
nemli bir ksm etrafa talana gittiinden nalolu gafil avlanm, Kazabad
ovasnda vukua gelen savata kuvvetleriyle beraber bozguna uratlm, kendisi
de bir ksm maiyetiyle kamtr. Bu ekilde drdnc mcadelesini kazanan
elebi Mehmed, Tokat talan ve yamadan kurtarmtr.16 Het Bihitideki
kayda gre bu savata, elebi Mehmed kuvvetlerinden hibir kayp olmam,
14

Hoca Sadeddin, age, C. I, s. 309-312.


Ner, age, C. I, s. 391-393.
16
Ner, age, C. I, s. 395. Hoca Sadeddin, age, C I, s. 312. H. Hsameddin, age, C. III, s.
175.
15

66

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


68I

elebi Mehmedin Tokat Trkmen Beyleriyle Mcadelesi

sadece Cileolu (ilolu) ile Zaarc Yakub, naloluna esir dmtr. Ksa
bir mddet sonra Zaarc Yakub kaarak kurtulmu, Cileolu ise nalolu
tarafndan serbest braklmtr17. Bu gailenin de halledilmesinin ardndan kan
bir baka gaile olan Ldik havalisinde bulunan Gzlerolu adndaki mahalli bir
Trkmen beyidir. 1402 sonlarna doru Karahisar ehrinin evresini ele
geirmi ve Karahisar kalesini tazyik etmekte idi.18 Bunun zerine kalenin
idarecisi olan Melik Ahmedzde Hasan Bey,19 elebi Mehmede haber
gndererek gelmesini istemitir. Yannda bulunan beyleriyle istiareden sonra
elebi Mehmed, Kazbaddan Karahisar zerine hareket etmitir. Kaleyi
kuatma altna alm durumda bulunan Gzlerolunun kuvvetleri ani bir
basknla datlm Gzlerolu da kaarak cann kurtarmtr. Bu mklat da
halleden elebi Mehmed 1402 sonlarna doru Tokata yeniden dnmtr20
3-Kpekolu Hseyin Beg ile Mcadele
nne kan engelleri birer birer ortadan kaldrmaya baara elebi
Mehmed, Tokatta bulunduu esnada Artk Ovas Trkmenlerinden Kpekolu
Hseyin Beg21 adndaki mahalli bir Trkmen beyi, Kazbada22 yryerek bu
havalide apul ve talan hareketine girimi ve elebi Mehmede bir de mektup
gndermitir. Mektubunda bu yerlerin Timur tarafndan kendisine verildiini,
elebi Mehmedin buralardan ekilmesini istemitir. Bu mektup zerine elebi
Mehmed, maiyetine bir miktar kuvvet alarak Artk Ovaya hareket etmitir. Bu
havalide ekyavari hareket eden Kpekolunu kuvvetleri datlm
Kpekolu Hseyin Beg de Sivasta beyliini ilan etmi olan Mezid Beyin
yanna snmtr23. Bu hadiseyi de baaryla bertaraf eden elebi Mehmed
1402 sonlarna doru Amasyaya dnmtr. Bu hadisede yine dnemin
kaynaklarnda hemen ayn ekilde anlatlmaktadr.
n sultan Gzlerolu gavgasndan fari olub, Tokadda iy u n
edb, otururken, be-n-gh bir kul gelb, ier girb, Sultan nnde ba koyub,
bir mektub karub, Sultann eline virdi. Mektub okunub, mazmn bu ki,
Kpekol ilinize akub, ehirleri urub, ve kyleri yakub, evin Kaz-Ovasna
kondurdu. Maksd bu ki, Sultan ilden karub, memleketi kendinin idinb,
otura. Bir bed-fiil hatami Trkmndr. Timur Han bu vilayeti bana vird,
diyb gelb, reayaya hayli zarar idb memlekete dahi ziyan ider. Eger l
himmetinle aletacl gelb bunu def itmezsen, il elden kd bilmi olasn,
17

dris-i Bitlisi, Het Bihiti, s. 72


Ner, age, C. I, s. 395. Hoca Sadeddin, age, C .I, s. 313
19
H. Hsameddin, age, C. III, s. 175. A. Taneri, age, s. 107.
20
Ner, age, C. I, s. 401. Hoca Sadeddin, age, C. I, s. 315. dris-i Bitlis, age, s. 73
21
Ner, age, C. I, s. 401 dip not 1. Hoca Sadeddin, age, C. I, s. 315. Solakzade, age, C.
I, s. 114te Gynkolu diye kaydetmitir. H. Hsameddin, C.III s. 181de
Kpekolunun Kad Burhaneddin Ahmede hizmet etmi olan Krpe Beyin oullar
olduunu kaydetmektedir.
22
Solakzade, age, C. I, s. 114te Ankara havalisini olarak gstermektedir.
23
Ner, age, C. I, s. 401. Hoca Sadeddin, age, C. I, s. 315-316
18

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

67
69

Sadettin BATRK

dimiler. Sultan bunu iidb, mnfail olub, muztarib oldu. Be-gayet


ztrabndan eytdi ki
ey begler, bu dahi ne beladur, olan yaum inde bunca belalar kim
ben ekdm, kimse ekmi deildr. Hele nice idelm. Rzgar byle getrdi, Biz
hdaya snalum. Memleket hdanndur. Kime dilerse ol virr, ol alur. Hele tiz
turub, yaranz grb, mretteb ve mkemmel yarayle dmana hazr olub,
atlanub, Kpekolnun stin urub, gzin adrmayub, Hda frsat virirse, ban
ve hanumnn alub, askerin helk idelm
diyb, kendsi, devlet sadetle svr olub, gice ve gndz dimeyb,
yryb, bir sabahn Artk-Ovasnda Kpekolna irdi. Grdi ki advv
lekeri feragat birle il ve gn kendnn oldu diy asude olmu oturur. Bundan
gafil ki iz cel-kaza, zkal-fezadur. (Kaza gelince feza daralr) Andan
Kpekol bunlarun gelduin grb, belinleyb, turub, Sultan askeri kendsin
kuatm grdi. Gzlerin, balarn devirb, ata eger salnca Sultan Mehmed
hemen kl yaln idb, hamle itdi. ol saat Kpekol askeri ata binemeyb,
balar kaygs olub, br u bunghlarn koyub, birer atla snub, kadlar. Sultan
dahi hnumanlarn yama itdirb, ehl-i leker bir vehile mutanim oldular ki,
kaabil-i vasf deildr. Andan Allaha tevekkl idb, azm-i Tokad idb, gelb,
iy na megul olub rm itdiler. Sultan hazretinin altnc fethi bu oldu.24
Sonu
elebi Mehmed, Ankara savandan 1403 yl bana kadar Rumiye-i
Sura25 oalarak adlandrlan Amasya, Tokat ve Sivas havalisinde, yukarda
aktarlan mcadeleleri kazanmak suretiyle, Osmanl hkimiyetini yeniden tesis
etmeye almtr. elebi Mehmedin bu baarlarndan devaml surette haberi
olan Timur, Ona, hem henz hayatta bulunan babas ve hem de kendi adna bir
mektup gndermitir. Bu mektupta Timur, elebi Mehmedi, yemin ile teminat
vererek, yanna davet etmekte26 hatta gelirse kzn dahi ona vereceini vaat
etmektedir. Mektubu alan elebi Mehmed, yannda bulunan beylerin kar
kmasna ramen, lalas madddin Bayezid elebi (Sofu Bayezid)yi27
Timurdan gelen eli Hoca Mehmed ve bir miktar askerle, Aydnda klamakta
olan Timurun yanna gitmek zere Amasyadan gndermi kendisi de
Osmanck ynne gitmitir. Ancak Osmancka geldiinde daha evvel bertaraf
ettii Candarolu sfendiyar Beyin yeeni Kara Yahya yeniden sfendiyar
Beyin tevikiyle karsna kmtr. elebi Mehmed yanndaki kuvvetlerle
Kara Yahyay bir kez daha bozguna uratm, Kara Yahya da kamtr.28
24

Ner, age, C. I, s. 401-403.


Tayyib Gkbilgin,, 15. Ve 16. Asrlarda Eyalet-i Rm, Vakflar Dergisi, C. IV,
1956, s. 51-61.
26
Osmanl kronikleri.
27
Neri, age, C. I, s. 417. Hoca Sadeddin, age, C. I, s. 321. Kenan. Ziya TA;
Osmanllarda Lalalk Mesesesi, Isparta 2000, s.106.
28
Neri, age, C. I, s. 415. Hoca Sadeddin, age, C. I, s. 321.
25

68

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


70I

elebi Mehmedin Tokat Trkmen Beyleriyle Mcadelesi

Kendisi de Amasyaya gitmek zere geriye dnmtr.


elebi Mehmed, Kara Yahya meselesini bir kez daha hallederek yoluna
devam etmitir. Mrted Ovas (Murtazabad) mevkiine geldiinde ise Savcolu
Ali Bey adnda bir Tatar beyi karsna kmtr. elebi Mehmedi cenk etmeye
gelen Savcolu ve kuvvetlerini bozguna uratnca Savcolu Selasil Kalesine
kamtr.
Btn bu hadiselerden sonra unlar syleyebiliriz. Kaynaklarda ak bir
ekilde belirtildii gibi Timur, Osmanl Devletinin bir daha toparlanmasn
frsat vermemek amacyla, Osmanl ynetimini istemeyen btn beyleri
ayaklandrmtr. Zira her birisinin elinde Timurdan aldn iddia ettii
yarllar vardr. Bu beylerin, gerek Anadolu Trkmen beyliklerinin beyleri
olsun gerek mahalli Trkmen ve Tatar beyleri olsun, Osmanllarn yeni Anadolu
rejimini istemedikleri ak bir ekilde anlalmaktadr. Burada hemen u soru
akla gelmektedir. Neden Anadolunun baka bir yerinde veya Rumelide buna
benzer ayaklanmalar kmam da Rumiye-i Surada kmtr? Bu soruya da
yle cevap vermemiz mmkn grnmektedir. Bu yerel Trkmen beylerine
destek daha ok Candarolu sfendiyar Bey ve Karamanoullar tarafndan
gelmitir. Dolaysyla Candarolu sfendiyar Bey ve Karamanoullar elebi
Mehmedi kendileri iin hala byk bir tehlike olarak grmektedir. Kad
Burhaneddin lm, devletinin topraklar Osmanllarn eline gemi, ancak
onun zamanndan kalma beyler hala Osmanl ynetimine girmek
istememilerdir.
Rumiye-i Sura olarak adlandrlan havalide Mool lhanllarndan
kalma bir ok Tatar kitlesi mevcuttu ve bunlar kendi rkdalarnn Anadoluya
hakim olduklarn grnce Ankara savanda olduu gibi sonra da onun tarafn
tutmulardr. Zira Tatar beyler ayaklandklar zaman yanlarna topladklar
kuvvetlerin ou bu Tatarlardan olumakta idi.
elebi Mehmed ve Osmanl Devletinin gelecei asndan bu
mcadeleleri deerlendirmeye tabi tuttuumuzda ise yine nemli sonular
dourmutur. yle ki; elebi Mehmed giritii bu mcadelelerde eer
baarsz olsa idi Osmanl Devleti, onun tek bana idaresi altnda
toparlanamayacak ve Fetret Devri daha da uzun srecekti. Ayrca hangi
ehzadenin babalarnn lmnn ardndan tahta kaca hususundan, henz
yazl kanunlarn olmad bu dnemlerde, ehzadelikleri esnasnda gstermi
olduklar baarlarn ne derece nemli olduu bir kez daha grlmtr. Tabiki
elebi Mehmedin bu baarlarnda, Amasya ayannn ona gsterdii sadakat,
giritii mcadelelerde istiareli hareket etmesi ve Timurun ve kuvvetlerinin
Ege havalisinde kalarak Rumiye-i Suraya gelmemesi ok byk etken
olmutur. Ankara bozgunundan sonra sarslan Osmanl Devletini Yldrmn
ehzadelerinden Mehmedin toparlayaca daha buradaki baarlarndan
anlalmtr denilebilir.

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

69
71

Sadettin BATRK

Kaynaka
Ahmed, skendernme, (Haz. smail nver) Ankara 1983.
Akpaazade, Akpaazade Tarihi (Ne. F. Giese), stanbul 1927.
Gkbilgin, Tayyib, 15. Ve 16. Asrlarda Eyalet-i Rm, Vakflar Dergisi, C.
IV, 1956, s. 51-61.
Hakk, smail-Nafiz Rdvan, Sivas ehri, (Haz. R. Toparl), Sivas 1997.
Hoca Sadedin Efendi, Tct-Tevarih, I-V, (Haz. . Parmakszolu) Eskiehir
1992
Hseyin Hsameddin, Amasya Tarihi, I-IV, stanbul 1927.
Kafadar, Cemal, ki Cihan resinde, (ev. C. kn), Ankara 2010.
Kastritsis, Dimitris J., Bayezidin Oullar 1402-1413 Osmanl Savanda
mparatorluk nas ve Temsil, (ev. A. Arel), stanbul 2010.
Mehmed Hemdem Solakzde, Solakzde Tarihi, I.II, (Haz. V.ubuk), Ankara
1989
Mehmed Ner, Kitb- Cihan-nm -Ner Tarihi-, I.II, (Yay. F. R. Unat-M. A.
Kymen), Ankara 1987.
Nizamddin mi, Zafernme, (ev. N. Lugal), Ankara 1987.
erdeddin Ali Yezd, Zafernme, I-II (ev. M. Abbas), Calcuta 1987.
ikari, Karamanoullar Tarihi, (Haz. M. Koman), Konya 1948.
Taneri, Aydn, Osmanl mparatorluunun Kurulu Dneminde Vezir-i Azamlk
1299-1459, zmir 1997.
Ta, Kenan Ziya, Osmanllarda Lalalk Mesesesi, Isparta 2000.
Wittek Paul; Ankara Bozgunundan stanbulun Zaptna 1402-1455, (ev. H.
nalck), Belleten, VII/27, (1943), s. 557-559.

70

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


72I

Kakalar ve Tokatn Eskia Tarihinde Kakalarn Rol

Kakalar ve Tokat'n Eskia Tarihinde Kakalarn Rol


Alpaslan CEYLAN -Hatice UYANIK**

zet
Kaka lkesinin snrlar genel hatlar ile douda Hayaa, batda
Tumana ve Pala, gneyde Yukar Memleket, kuzeyde Karadenizdir. M.. 2.
Binylda Anadoluda byk bir siyasi g haline gelen Hitit Devletinin kuzey
komusu olan Kakalar, ayn zamanda Hititlerin ba dmanydlar. Eski Hitit
devletinin sonlarndan imparatorluun yklna kadar srekli olarak Hitit
Devletine saldrmlar. Hatta bakent Hattuaya kadar ilerlemilerdir. Yaam
olduklar corafyann savunma imknlarndan ok iyi faydalanm olmalar ve
gerek uygulam olduklar sava taktikleri sayesinde ise hibir zaman Hititlerin
egemenliine girmedikleri gibi Hititlerin yklmasnda da etkili olmulardr.
Anahtar kelimeler: Hitit, Kaka, Kelkit, Murili II,Yukar Memleket
Abstract
The borders of the country Kaka were broadly with Hayaa in the east,
Tumana and Pala in the west, Upper Land in the south, Black Sea in the north.
Kaskians which was the northern neighbour of Hittites that became into a great
political power in Anatolia in 2000 BC was also archenemy of Hittites. They
constantly attacked Hittites from the endings of Ancient Hittite State to the
collapse of the empire. Moreover, they went forward to the capital Hattusa.
They became effective over the collapse of the Hittites as well as never came
under the domination of Hittites since both they finely derived benefit from the
defense opportunities of the region in which they lived and combat tactics that
they used
Key Words: Hittites, Kaska, Kelkit, Mursili II, Upper Land.
Kakalar, M.. 2. Binde Anadoluda varlk gstermi olan
kavimlerdendir. Kakalar hakknda yazl kaynak says az olup, bu konuda en
detayl bilgiye Hitit kaynaklarnda ksmen de Asur ve Msr kaynaklarnda
rastlanlmaktadr. Kaka ad bu kaynaklarda Gaga, Kaga, Kaka olarak
gemektedir. II. Ramsesin yaztlarnda KK, Asur kaynaklarnda mat Kaku
(Sargon yllklar), Ugarit dilinde ise ktk olarak yazlmtr (Gterbock, 1956:
63,119; Schuler, 1965: 84 vd.; Getze, 1967: 23, 79; nal, 2003: 55).
Hitit Devletinin ba dman olan Kakalarn, Anadolunun yerli
halkm olduklar, yoksa dardan m geldikleri tam olarak bilinmemektedir
(nal, 2003: 55). Kakalarn yaadklar corafi blge konusunda ise bilim
* Prof. Dr., Atatrk niversitesi, Edebiyat Fakltesi, Tarih Blm, Eskia Tarihi
ABD, Erzurum.
** Ar. Gr., Atatrk niversitesi, Edebiyat Fakltesi, Tarih Blm, Eskia Tarihi
ABD. Erzurum.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

71
73

Alpaslan Ceylan Hatice UYANIK

adamlar tarafndan farkl grler ortaya atlmtr.


Mayer-Garstang ve Hrozny, ilk almalarnda Kakalarn Kzlrmakn
yukar ksm ile Yukar Frat arasnda yaadklarn savunmulardr (Mayer ve
Garstang, 1923: 14,55; Mayer ve Garstang, 1925: 31).
Forrer ise, Kaka lkesini kuzeye, Yeilrmak ve ekerek nehirleri
arasndaki blgeye yerletirmitir ( Forrer, 1921: 21).
Cavaignac, Kaka lkesini batya yerletirmektedir. Yani Kzlrmakn
alt ksmndan hemen hemen Ege Denizine kadar uzand iddiasnda
bulunmutur (Cavaignac, 1931: 101).
Getze ise ilk nceleri Kakalarn, Arzava ve Hatti arasndaki blgede
yaadklarn kabul ederken (Getze, 1924: 28) daha sonraki almalarnda
Kaka lkesinin, Merzifon-Amasya hattnn kuzeyindeki Sinop, Ordu
arasndaki blgede yer aldn savunmutur (Getze, 1930:27;
Getze,1957:92).
Cornelius, Kaka yerleim alann kuzeyde Turhal, gneyde Grn ve
douda Kemahn bulunduu blgeye yerletirmektedir (Cornelius, 1958: 225251).
Kakalarn Karadeniz sahilinde yerletikleri konusunda ise
aratrmaclar arasnda genel bir beraberlik vardr. Buna gre Kaka lkesinin
snrlar ana hatlar ile douda Hayaa, batda Tumana ve Pala, gneyde Yukar
Memleket, kuzeyde Karadenizle snrldr. Bugnk yer adlaryla belirtecek
olursak Sinopun bats ile Giresun arasnda kalan blge ve Tosya-MerzifonAmasya-Tokat-Niksar-Koyulhisar-ebinkarahisar blgeleridir (Getze,1930:27;
Cornelius, 1937: 39; Getze, 1957: 92; Schuler, 1965:41; nal, 1974:564;
zg, 1978: 12; Bykkarc, 1988: 1; Pehlivan,1991:28; Ceylan, 1996: 2).
Kakalar hakknda kapsaml alma yapan Schuler, bu snrlar iinde
politik bir birlik oluturamayan Kaka lkesini blme ayrr:
Bat Kaka Grubu: Kzlrmakn batsnda Yukar Devrez Havzasnn
kuzeyinde ve Gkrmak Blgesinde,
Merkezi Kaka Grubu: Kzlrmak ve Aa ekerek, dolaysyla
Yeilrmak arasnda klasik Phazimonitis blgesinde
Dou Kaka Grubu: Kellkit Irmann dousunda, Hayaann
batsndadr (Schuler, 1965: 13).
Bafra Ovas, Aa Kzlrmak Vadisi, Duraan, Karg ve Bafra
Ovasnn gneyindeki dalk blgenin genel olarak, Vezirkpr, Havza ve
Ldik Ovasnda yer alan Hitit snr yerlemelerini tehdit eden Kakalarn
merkezi hkimiyet blgesi olduu kabul edilmektedir (Yakar, 2007: 257).
Hititlerin Orta Karadeniz Blgesinin kara kesimini, Kakalarn merkezi
hkimiyet blgesine kar bir tampon blge olarak kullanm olduklar
Vezirkpr, Oymaaaa Hyk, Merzifon Onhoroz Tepe, Alacapnar Tepe ile
Amasya Oluz Hyk ve Doantepe gibi yerlemelerden anlalmaktadr. Ayn

72

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


74I

Kakalar ve Tokatn Eskia Tarihinde Kakalarn Rol

zamanda bu yerlemelerin Hitit mparatorluk anda da yerleim grm


olmas ayn politikann Son Tun anda da srdrlm olduunu gsterir
(Dnmez, 1999: 333).
Antik kaynaklara baktmzda ise Hattuili IIIe ait bir metinde Hitit
Devletinin ilk krallar olan Labarna ve Hattuili I zamannda Kummemaha
(Kelkit) Irmann Hitit-Kaka snr olarak kabul edildii gemektedir
(Schuler, 1965:19).
Tokat il snrlarna Readiyenin Umurca Ky yaknlarnda giren
Kelkit Irma Readiye le merkezinden getikten sonra Niksar ile
topraklarnda ilerler, Erbaa Ovasn kat ederek Kale Boaznda Tozanl ay
ile birleir (Kapusuz, 1994: 25).
Verimli bir vadi oluturan Kelkit Irmann yukar vadisi olduka geni
olup, Readiyenin altnda Niksar Ovasna almadan daralr. Bu nedenle
Kelkit Vadisi, Dou Kaka kabileleri ve Yukar Kelkit ve oruh vadileri
arasnda yerletikleri varsaylan Azzi-Hayaa kabileleri (Erzurum-Erzincan
illeri) arasnda da tampon bir blge oluturmu olabilirdi (Yakar, 2007: 257).
Dolaysyla Tokatn kuzey ve kuzeybatsnda kalan ilelerinin (Readiye,
Niksar, Erbaa) Hitit-Kaka snrnda kaldn syleyebiliriz.

Hitit Kaka Mcadelesinin Esaslar

Hitit kral Arnuwanda ile kralie Amunikalin dua metninden


Kakalarn merkezi bir otoriteye sahip olmadklar, gruplar halinde yaadklar
ve her Kaka grubunun kendini egemen g olarak kabul etmekte olduu
anlalmaktadr (Memi, 1990: 110; Ceylan, 1996: 6).
Kakalar her ne kadar siyasi bir birlik oluturamamlarsa da Hitit
siyasetini yakndan takip etmilerdir. Hitit Devletinin hemen hemen her kral
Kakalarla mcadele etmek zorunda kalmtr.
Hitit Devletinde taht kavgalarnn youn olduu, merkezi otoritenin
zayflad dnemlerde Kakalar Hattuaya kadar ilerleyerek iki defa bu ehri
ele geirmiler ve Hitit topraklarn yamalamlardr (Cavaignac, 1930: 10;
Memi, 1987:115).
Hitit krallarnn bakentten ayrlp ordularyla uzaktaki bir sorunu
zmeye altklar tarihlerde Kakalar, Yukar Memlekete saldrmay ihmal
etmemi, adeta gelenek haline getirmilerdir. Bu nedenle olsa gerek Hitit
krallar sefere kmadan evvel Kaka gruplarn geri pskrtmeyi semilerdir
(Gterbock, 1956: 65-66; Schuler, 1965: 45; Getze, 1967: 17 vd.).
Kakalar bu saldrlar bir nevi ihtiya duyduklar yiyecek ve iecekleri,
yetimi insan gcn ve zanaat erbabn, Hitit lkesinden temin etmek iin
yapyorlard (Pehlivan, 1991: 30).
Hititler, Eski Krallk dneminde balayan ve devletin yklmasnda
etkili olan Kaka aknlarna kar tarafsz kalmam: askeri, stratejik,
demografik ve diplomatik tedbirler almlardr. Ancak bu tedbirlere ramen
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

73
75

Alpaslan Ceylan Hatice UYANIK

hibir zaman Kaka sorununu da tam olarak zememilerdir.


Hititlerin Kakalara kar alm olduklar tedbirleri u ekilde
sralayabiliriz:

Kaka blgesine yaplan seferlerin kral ya da kraln


Hattuadan gelen vekili tarafndan ynetilmesi,

Garnizon ehirlerinin kurulmas ve devamllnn


salanmas, snr blgesindeki karakollarn, gzetleme kulelerinin ve
yollarn sistemli hale getirilmesi,

Snr blgesindeki Kakalarn elinde olan ehirlerin ele


geirilmesi ve orada tahkimat yaplmas,

Hitit kontrol altndaki Kaka alanlarndan zorla vergi


alnmas,

Kaka blgesinde yer alan kutsal ehir Nerikin1 tekrar


igal edilmesi, ele geirilmesi ve ina edilmesi,

Bakentin Hattuadan gneyde daha gvenli bir yer


olan Tarhuntaaya tanmas,

Ana blgede yer alan ehirlerde ve Hattuada tahkimat


yaplmas.

Hititlerin dinsel trenlerini gerekletirdii Nerik


ehrinde gvenlii salamak iin Kaka liderleriyle antlamalar ve
imtiyazlar zerinde uzlamak iin giriimleri,

Kakalarn Tilliura gibi snr ehirlerine girmesinin


yasaklanmas,

Kakalarn snr Blgesinde zel otlatma haklarnn


olduunun kabul edilmesi,

Kakalarn snr blgesine yerleiminin kabul edilmesi,

Pala
ve
Tumanann
tampon
blgelerindeki
yneticilerin tayini,

Ele geirilen alanlarda Kaka nfusunun katledilmesi

Kaka nfusunun baka blgelere nakledilmesi,

Snr blgesinde yer alan terk edilmi ehirlerin tekrar


nfuslandrlmas.
Bugn Zile snrlar ierisinde yer alan ve Hititlerin nemli bir garnizon
ehri olan Maathyk/Tapiggada bulunan M..14. yy. balarna ait 200
yazttan oluan ariv, Hititlerin Kakalarla baa kmak iin kulland bu
taktikler hakknda bilgi vermektedir. Bu yaztlar ounlukla Hitit kralnn
blgede yaayan komutanlarna ya da memurlarna gnderdii mektuplardan
olumaktadr ( Alp, 1976: 182: Glatz, Matthews, 2005: 52-53).
1

Nerik ehri, Hitit-Kaka snr blgesinde bulunmaktadr. Konumu ve Hitit metinlerinde


getii olaylar iin bk. Dinol-Yakar, 1974:51 vd.; Ertem, 1973:100-101; nal, 1977:
429)

74

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


76I

Kakalar ve Tokatn Eskia Tarihinde Kakalarn Rol

Hitit Kaka Mcadelesinde Tokat Blgesi


Kakalar ve onlarn Hititlere kar yaptklar srekli saldrlar
konusundaki ilk kez en detayl bilgi sahibi olduumuz belge ArnuwandaAmunikal iftinden kalan dua metnidir2. (Gterbock, 1956: 122; Schuler, 1965:
2)
Dini ierik tayan bu dua metni Boazkyde ykk bir mabette
bulunmutur. Bu metinde Hitit kral I. Arnuwanda ile kralie Amunikal, Kaka
saldrlar karsnda tanrlara seslenmektedirler.
Bu dua metninden Hititler iin ok nemli olan Nerikin Kaka
egemenliine getiini ve bu olayn Hitit halknn Kakalara kar olan direncini
krdn, ayn zamanda Kakalarn Hititlerin bakenti Hattuaya kadar yama
seferleri dzenlediini, ele geirdikleri tm ganimetleri ve vasfl insanlar esir
alarak gtrdklerini reniyoruz. Hitit devletinin, Kakalar karsnda baarsz
olmas Hititlerin dier dmanlarn da harekete geirmi ve Hitit Devletini ok
ynl saldrya maruz brakmtr.
Yine dua metninden rendiimize gre Kakalar, Nerik Blgesinin
dnda Hursama, Kastama, Serisa, Himmuwa, Taggasta, Kammama, Zalpuwa,
Kapiruha, Hurna, Dankusna, Tapasawa, Kazzapa, Tarukka, laluha, Zihhana,
Sipidduwa, Uashaia ve Patallia ehirlerini de ele geirmilerdir (Cornelius,
1937: 129; Garstang-Gurney, 1959: 6; Pehlivan, 1991:30; Ceylan, 1996: 9;
Murat, 1998: 437).
Tuthalya III zamanna ait Maat ve Ortaky tabletlerinden Maat
Hykn Yukar Yeilrmak Havzasn Kaka tehlikesine kar koruyan bir s
konumunda olduunu renmekteyiz. Bu engeli aan Kaka kuvvetleri iin
Buzluk Dan geip, Ortakye ulamak ok zor bir i deildi. Bu nedenle iki
ehir Kaka tehlikesine kar birbiriyle sk sk haberleiyordu. Sz konusu
tehlikeye kar alnmas gereken nlemler ise Maat mektuplarnda
vurgulanmtr. Yakn evredeki hupitta ehri ve akaddunuwa Da gibi
yerlerden salanan askeri birlikler, Tapiggadaki Kau ve Pipappa adl iki
grevlinin emrindeydi. Kau, Kakalarla yaplan bar grmelerinde nemli
bir rol oynuyordu (Alp, 1991: 13-14).
Piyapili liderliinde toplanan on iki Kaka kabilesi, Hitit kral
uppiluliuma zamannda snrlardan ierilere girerek, getikleri her ehirde
halka eziyet etmi ve yama yapmlardr. uppiluliuma, Kaka lideri
Piyapiliyi ldrtm ve Kakalarn eline geen topraklar geri almtr.
uppiluliuma Kaka aknlarn Hitit lkesinden uzak tutmak iin Tumana ve
Istaharada emniyetli stler oluturarak aradaki snr daimi askeri slerle
kuvvetlendirmi, Pala ve Tumanann idaresini de ba Meedi olan Zidann
olu Hutupiianzaya vermitir (Cavaignac,1936:38; Ertem, 1973: 58-59; Murat,
1998: 437).
2

Arnuwanda-Amunikal dua metninin ierii hakknda daha geni bilgi iin bkz.
Ceylan, 1996: 1-12.

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

75
77

Alpaslan Ceylan Hatice UYANIK

Murili II, Kuzey Suriye ve Mitanni lkesindeki Hitit menfaatlerini


gvence altna aldktan sonra, Anadoludaki sorunlar zme kavuturma
olana bulmutur. zellikle Kakalar tehlikeli dman olarak grm ve
onlara kar eitli nlemler almaya almtr. Murili II Kakalara kar
kendinden ncekilere gre daha dzenli ve srekli saldr dzenleyen Hitit
kraldr. Buna ramen Kaka toplumunu geici olarak durdurabilmitir. Bu
dnemde Hitit-Kaka snrnda yer yer deiiklikler olsa da Kakalar, gney
kesimlerini oluturan Ilgaz-Osmanck-Gmhacky-Amasyann kuzeyiTurhal ve son dnemlerde Kelkit vadisini koruyabilmi, ellerinde
tutabilmilerdi (Schuler 1965: 52; Getze, 1967: 22-25; Pehlivan, 1991: 28).
Murilinin yllklarnda krallnn 15. Ylnda Kaka kentleriyle
yapt mcadele u ekilde anlatlr. Tagataya ait birlikler, Hitit topraklarna
girerek; addupa, Karahna3 ve Marita blgelerini igal etmilerdi. Murili bu
nedenle Tagataya doru yola kar. Bunu haber alan igalci Tagata birlikleri,
Murilinin geecei yolu tutarak, kendisine pusu kurarlar. Murili, bundan
sonraki olaylar anallerinde Frtna Tanrsnn bir ltf olarak grdn
kaydetmektedir. Buna gre Murili, bir ku falnn buyruu dorultusunda,
hazrlanan pusuya dmeden, yryne ara verir. Bir sre bulunduu yerde
bekledikten sonra, yeni bir ku falnn emriyle tekrar yola kan Murili,
bylece hem pusudan kurtulmu, hem de Taggatann, yaklaan Hitit
ordusundan haberdar olduunu renmitir. Bu nedenle gece karanlnda
yryen Murili, Taggatay ani bir basknla yener ve hem lkeyi, hem de kenti
atee verir. Murili ertesi gn taluppa ynnde yryne devam eder. Bu
yry srasnda Kappubba lkesi, Kaka lkelerini isyana tevik eder ve
bu lkelerin askeri birlikleri ile beraber Kappubba kenti yaknlarnda yer alan,
bir dan eteinde mevzi alr. Hitit Kral, buna ramen ordusu ile bu lkelere
yrr ve Takkuvahina ile Tahantattipa lkelerini atee verir. Yllklarnda
Murili, buraya gelen ilk Hitit Kral olduunu zellikle belirtmektedir. Bu
nedenle burada fazla vakit geirmek zorunda kalan Murili, ordunun baz
birliklerini tahl ve arap toplamalar iin etrafa gnderir. Bunu duyan
Kummemaha Nehir lkesi, muhtemelen bunu frsat bilerek Takkuwahina
lkesine yardm etmek amacyla, bir birlik gnderir. Bu olaylarn sonu kesin
olarak bilinmemektedir.
Murilinin bu sefer srasnda askerlerine yamalatt malzemeler
arasnda arap bulunmas, sz geen blgenin araplk zm asndan
nemli olduu izlenimi vermektedir. Kummemaha Nehri, Kelkit Irma ile
eletiinden, yukarda bahsedilen Kaka lkelerinin de Kelkitin kuzeyinde
yer almas gerekmektedir. Blgede yetien zmlerden sadece Narince zmleri
arap iin kullanlmaktadr. Narincenin bugnk merkezi ise, Tokat-Niksar
3

Bir klt merkezi olduundan dinsel adan da byk nem tayordu. ounlukla
Tokat-Turhal-Amasya civarlarnda yer almas gerektii dnlmektedir. (RGTC 6: 177
vd.; RGTC 6/2: 66)

76

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


78I

Kakalar ve Tokatn Eskia Tarihinde Kakalarn Rol

olmas nedeniyle adlar geen (Tagata, Marita, Kappubba, taluppa,


Takkuvahina, Tahantattipa) gibi yerlemelerin Niksar yaknlarna lokalize
edilmesi gerektii ileri srlmtr (Alparslan, 2006: 92).
Timmuhala kentinin, Kakalar tarafndan tekrar iskn edildii haberini
alan Murili, elindeki birliklerle oraya ynelir. Hehapa kentinde ordunun
kalan ile birleen Murili, Kakalar artr. Daha evvel Kakalarn, sr ve
koyunlar ile beraber kamasna engel olamayan Murili, bu defa ok sayda
sivil esir ve ganimet toplar. Murili, o srada, ayaklanan Tapapanuva lkesine
birlikler gnderir. Bu birlikler, Tapapanuva lkesine saldrr, onu atee verir ve
ganimetleri toplarlar. Murili, Timmuhaladan Tahappiunaya oradan da nce
Karauvaya sonra Kapperi4 kentine ve Hurna lkesine geer. Buralardan
ganimet toplayan Hitit Kral, tm blgeyi de kendine balar. Murili buradan
Tehina Da ynnde devam eder. Ancak yolun zorluu nedeniyle daa
kmadan Maraantiya Nehrini izleyerek ilerler (Alparslan, 2006: 92-95).
Muvatalli II, salam temellere oturmu bir imparatorluk devraldnda
nce Hitit lkesinin bat ve gney batsnda yerlemi bulunan Arzava
prenslikleri ile antlama yapmtr. Bundan sonra imparatorluun gney
snrlarna ynelmitir. nk Msr, btn gcyle Suriyedeki krallklarn
zerine yrmektedir. Bu dnemde devletin kuzey snrlar ile Muvattalinin
kardei Hattuili III ilgilenmektedir. Muvattali kardei Hattuili IIIe Yukar
lkenin ynetimini vermitir. Bylece lkenin kuzey eyaletleri, bakenti
Hakmi olarak yeniden rgtlenmitir. Muvatalli ise Suriyeye yapaca askeri
harekta kolaylk salamas iin bakenti aa lkedeki Tarhuntaa ehrine
tamtr (Schuler, 1965:23-58; Garelli, 1969: 319; Knal, 1987: 116).
Hattuili III ise blgedeki Kaka boylar ve gruplar karsnda ard
ardna salad askeri stnlkler yannda, yerel yneticilerle kurmu olduu
dostluklar sayesinde Kade Sava ncesi Kaka tehlikesini kontrol altna ald
gibi, onlardan oluturduu birliklerle kardeinin yannda, sava alanlarnda yer
almtr (Cornelius, 1937,230; Schuler, 1965: 92; Otten,1966:155; Ceylan
1994:133). Ancak Hattuilinin Kade savana katlmak iin Yukar
Memleketten ayrlmas, Kakalar harekete geirmi ve Hakmii ele
geirmilerdi. Bunun zerine Hakmie geri dnen Hattuili, bo lkeler diye
tanmlad, Durmitta, Zippalanda, Hattena ve Itaharay yeniden iskn etmitir
(Gterbock, 1974:422; nal, 1977:429).
Muvattallinin lmyle baa geen Urhi-Teup (Murili III)
dneminde de Hakmi kralln srdren Hattuili, Hantili zamanndan beri
Kakalarn elindeki Nerik kentini ele geirmi ve Haharwa Da ile Maraanta
halklarn ynetimi altna almtr. Urhi-Teupun Yukar lkeyi amcasnn
elinden almaya kalkmas zerine Hattuili onunla mcadeleye girimi ve
4

Kapperi, Niksara lokalize edilmektedir. (kap-pi-e-rin KUB XIX 37 III 46/ kap-pi-e-ri
KUB XIX 37 III 35 36 39). (Cornelius,1958:244; Schuler,1965:49,79,102,106;
RGTC, 1978: 175; Karauuz, 1996:116; Alparslan, 2006: 95)

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

77
79

Alpaslan Ceylan Hatice UYANIK

krallk tahtn ele geirmitir. Hatta bu mcadelesinde eskiden kendisine


dman olan Kakalarn yardmn bile almtr (Getze, 1925: 58,66; Schuler,
1965:23,58; Otten, 1966:158-159; nal, 1974:115-123; Otten, 1981:21).
Kakalar yalnzca askeri gle durduramayacan anlayan Hattuili
III, onlarla antlama yoluna da gitmitir. Onun, Kuzey Anadoludaki Kaka
halkna kar takip ettii politika, snr ehri olan Tiliura ve Hitit-Kaka
snrnda uzanan dier kentlerle hazrlad antlamada gzler nne
serilmektedir. Antlamann nsznde Hattuili, Tiliuradaki yeniden iskn
faaliyetinden sz eder. Buna gre Hantili zamannda yklan bu ehir Murili II
tarafndan tekrar tahkim ettirilmitir. Hattuili III, kapsaml bir iskn
almasna girmitir. Kakalarla yapm olduu antlamann artlar ise
yledir.
1
Kaka halknn hibir askeri veya seyisi ehre
girmeyecek,
2
ehrin yneticisinin eliinde bile hibir Kaka seyisi
ehre girmeyecek,
3
Geceyi ehirde geiren herhangi bir Kaka vatanda
tutuklanp cezalandrlacak,
4
Kakadan satn alnan hibir klenin ehre girmesine
izin verilmeyecek; ehrin snrlar dnda tutulacak ya da ahra
konulacak,
5
Kakadan kle satn alan ve onun ehre girmesine izin
veren kii tutuklanacak. (nal, 2003: 49)
Bu maddelerden, Hattuili IIIn Tiliuray sadece bir Hitit ehri olarak
tutmak istemedii anlalmaktadr. O ayn zamanda kentin snrlar dndaki
blgede dayankl bir Kaka varlnn douraca sonular da dikkate almtr.
Bylece, Hitit kral gemite Kuzey Anadolu topraklarnn kaybedilmesine
neden olan hatalardan uzak durmaya almtr.
Tiliura kenti, Kelkit Vadisi boyunca, Niksar ve Erbaa civarnda
aranmaktadr. Bu evrede M.. II. Bin yerlemelerinin genelde Kelkit
Irmann gneyinde bulunduu ve burasnn Hititler iin bir savunma hatt
olduu anlalmaktadr. Bu doal snr Kaka kabilelerinin birleerek Hitit
lkesinin i taraflarna sarkmalarn nlemek, Kakalarn Azzi-Hayaa ile ittifak
kurarak Yukar lkeyi kontrol altnda tutma planlarn bozmak ve AmasyaTokat evresinde uzanan snr blgesinin gvenliini salamak amacyla
tahkimli ehirlerle kuvvetlendirilmi olmalyd.
Hattuili IIIden sonra olu Tuthalya IV tahta ktnda, lke zor
gnlere doru ilerliyordu. Tuthalya IV dneminde devlet, eski gcn
kaybetmitir. lkede isyanlar ba gstermi ve gittike glenmekte olan Asur
Devleti ise Hitit Devleti iin ciddi bir tehlike olmaya balamtr (Memi, 2006:
129). Kakalar, Yukar lkeye saldrlarn srdrmektedirler. Kral Tuthalya
daha tahta kmadan nce onlara kar savamaya balamtr. Hattuili III

78

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


80I

Kakalar ve Tokatn Eskia Tarihinde Kakalarn Rol

dneminde yazlm ve olu Tuthaliyann Kakalara kar verdii mcadeleye


ilikin bir belge ayn zamanda Hitit corafyasna katk salamtr. Olay Maat
ve Ortaky arasnda akaddunuwa (Karada) ve arpunwa (Emir Da) ile
ipinuwa (Buzluk Da) arasnda akan Zuliya (ekerek) ay zerinde
yaanmtr (Alp, 1976: 165-196; Alp, 1977: 64). Belgede5 yle
sylenmektedir:
Ona bir yandan akaddunawa Da (halk), dman idi. Dier yandan
ona ipinuwa Da (halk) dman idi. Dier yandan arpunwa Da (halk)
ona dman idi. Onun orada olduunu btn dmanlar kardan iitince,
Kakallarn hepsi oraya vardlar ve ona kar Zuliya Irmann nnde
kpry tuttular ve kpry yktlar.
Tuthalya IVden sonra Hitit Devletinin durumu daha da ktye
gitmitir. Hitit Devletinin bilinen son kral uppiluliuma II tahta getiinde
Hitit Devletinde durum gayet ciddi idi. Hasat ktyd ve olabilecek bir ktl
nlemek iin, Msr lkesinden tahl ithal edilmiti. Douda ise gittike
glenen Asur, byk tehdit unsuruydu. Suriyedeki tabi krallklar gereken
ykmllklerini yerine getirmiyorlard. Kakalar ise, srekli tehditlerini devam
ettiriyorlard (Tadner, 2006: 82-83).
Askeri ve ekonomik ynden zayflam olan Hitit Devleti M..
1200lerde vuku bulan Ege Gleri neticesinde yklmtr. Hitit Devletinin
yklmasnda Ege Gleri kadar Kakalarn da etkisi olduu dnlmektedir.
nk en az iki cephede savamak zorunda kalan Hititler, askeri ve ekonomik
adan zayflamlar ve bu g dalgasna kar varlklarn koruyamamlardr
(Memi, 1990:110). Nitekim Boazky, Aliar Hyk, Alaca Hyk, Maat
Hyk ve dier Hitit ehirlerinde yangnla son bulmu Hitit yerleim tabakalar,
bu saldrlarn ani ve ok iddetli olduunun ispatdr (Knal, 1987:126;
plikiolu, 1990:73).
Sonu
Dou Kakalar ile Hitit Yukar lke arasnda doal bir snr oluturan
Kelkit, Readiyede Tokat il snrlarna girdikten sonra Niksar ve Erbaa
ilelerinden gemektedir. Bu nedenle Hitit-Kaka mcadelesinde ad geen
(Tiliura, Karahna) gibi birok yer ismi tam olarak yerleri tespit edilemese de
Niksar-Erbaa evresinde aranmaktadr. Blgede yaplan yzey aratrmalarna
baktmzda da Hitit yerlemelerinin genellikle Kelkit Irmann gneyinde
younlamas da Kelkit Irmann Kakalara kar doal bir savunma hatt
oluturduunu ispatlamaktadr. Bu doal snr Kaka kabilelerinin birleerek
Hitit lkesine yaylmalarn nlemek, Kakalarn Azzi-Hayaa ile ittifak kurarak
Yukar lkeyi kontrol altnda tutma planlarn bozmak ve Amasya-Tokat
evresinde uzanan snr blgesinin gvenliini salamak amacyla tahkimli
ehirlerle kuvvetlendirilmi olmalyd. Bu ehirlerden biride byk bir Hitit
5

KBO XVI 36 (KUB XXXI 20 Bo5768)

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

79
81

Alpaslan Ceylan Hatice UYANIK

arivinin bulunduu Maathyk/Tapiggadr. Maathyk tabletlerinden


rendiimize gre Hititler ba dmanlar Kakalarla ba edebilmek iin
birok tedbir almlardr.
Ancak tm bu tedbirlere ramen Hititler, Kaka sorununu
zememilerdir. nk Kakalar, Hitit lkesine ani basknlar yaparak
ehirlerini kuatp, balant yollarn kesiyorlar, korunakl bir yere veya bir
dan tepesine mevzilenip, gerilla harbi yaparak srekli yer deitiriyorlard.
Ayn zamanda Kakalara kar baskn yapmak da Hititler iin ok
zordu. nk daima Hititlere yakn yerlerde ileri karakollar kurmular ve
onlarn askeri faaliyetlerini srekli gzetlemilerdi. Bylece bir tehlike annda
ka imkn elde etmi oluyorlard ve bununla beraber, komu birliklerle
anlap Hititleri tuzaa dryorlard.
Dolaysyla Kakalar gerek yaadklar corafyann savunma
imknlarndan ok iyi faydalanm olmalar ve gerek uygulam olduklar sava
taktikleri sayesinde hibir zaman Hititlerin egemenliine girmemilerdir.
Kaynaka
Alp, S. Maathykte Kefedilen ivi Yazl Hitit Tabletleri, VIII. TTK.,
1976, 165-196.
Alp, S. Maathykte Kefedilen Hitit Tabletlerinin I Altnda Yukar
Yeilrmak Blgesinin Corafyas Hakknda. Belleten, XLI/164, 1977,
637-647.
Alp, S. Hethitische Briefe aus Maat-Hyk,Ankara. 1991
Alparslan, M. II. Murili ve Dnemi, stanbul niversitesi Sosyal Bilimler
Enstits Yaymlanmam Doktora Tezi. 2006
Bykkarc S., M.. II. Binyl Karadeniz Blgesi Kavimlerinden Kakalarn
Tarihi. Seluk niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Yaymlanmam
Yksek Lisans Tezi. 1988
Cavaignac, E. Lesannales de Suppiluliuma, REA 1930.
Cavaignac, E. Lextension de la zone Gasgas a I Quest, RHA 4. Paris 1931.
E. Cavaignac, Le Probleme Hittite, Paris 1936.
Ceylan,A. M.. II. Binde Devletler Aras likiler, Atatrk niversitesi Sosyal
Bilimler Enstits Yaymlanmam Doktora Tezi 1994.
Ceylan, A. Arnuwanda-Asmunikal Dua Metni ve Tarihi Adan
Deerlendirilmesi. Atatrk niversitesi Fen Edebiyat Fakltesi
Edebiyat Bilimleri Aratrma Dergisi 23, 1996, 1-12.
Geschichte Der Hethiter, Darmstadt. 1937.
Cornelius, F. Zur Hethitischen Geographie; die nachbarn des Hethiterreiches,
RHA 16, Paris 1958.
Dinol, A.M. -J. Yakar, Nerik ehrinin Yeri Hakknda, Belleten 152, 1974,

80

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


82I

Kakalar ve Tokatn Eskia Tarihinde Kakalarn Rol

563-572.
Dnmez .,Orta Karadeniz Blgesi Yzey Aratrmas, Trkiye Arkeolojisi ve
stanbul niversitesi, 1999, 330-334.
Ertem, H. Corafya Adlar Dizini, Ankara. 1973
Forrer, E. Ausbeuteaus den Boazki-Inschiften. MDOG 61,1921
Garelli, P. Le Proche-Orient Asiatique, Paris 1969.
Garstang, J. -O.R. Gurney, The Geographyy of the Hittite Empire, London
1959.
Glatz, C. R. Matthews, Hittite-Kaska Relations in Late Bronze Age North
Central Anatolia. Bulletion of the American Schools of Oriental
Research, 2005, 47-65.
Getze, A. Kleinnasien zur Hethiterzeit, OA I. Heidelberg 1924.
Getze, A. Hattusilis, der Bericht ber seine Thronbesteigung Nebst den
Paralleltexten, MVAeG 29/3, Leipzig 1925.
Getze, A. Bemerkungenzu dem HethitischenText RHA I, 1930.
Getze, A. Kleinasien Kltrgeschichte des alten Orients III. Mnchen 1957.
Getze, A. Die Annalen der Mursilis, MVAeG 38, Darmstadt 1967.
H. G. Gterbock, The Deeds of Suppiluliuma as Told by his Son, Mursili II
JCS X, 1956, 41-68
H.G. Gterbock, Zwei hethitische zeichnungen, Mansele Armaan I, 421424 Ankara 1974.
plikiolu, B. Eskia Tarihinin Ana hatlar, stanbul 1990.
Kapusuz, A. Tarihi, Sosyal ve kltrel Ynleriyle Tokat lelerimiz ve Blgemiz.
Ankara 1994.
Karauuz, G. Hitit Corafi simlerinin Eski Anadolu Tarihi Asndan nemi,
Seluk niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Yaymlanmam Yksek
Lisans Tezi, Konya 1996.
Knal, F. Eski Anadolu Tarihi, Ankara 1987.
Mayer, L. -J.Garstang, Index of Hittite Names, London 1923.
Mayer, L. -J.Garstang, Kizzuwatna and Other Hittite States, JEA XI, London
1925
Memi, E. Hitit Siyasi Tarihinde Taht Mcadeleleri, Seluk ni. Eitim Fak.
Der. I, 1987, 113-122.
Memi, E., M.. II. Binylda Hitit-Kaka Mnasebetleri, II. Tarih Boyunca
Karadeniz Kongresi Bildirileri, Samsun 1990, 103-110.
Memi, E., Eskia Medeniyetleri Tarihi, Bursa 2006.
Murat, L. Hitit Dnyasnda Gagalarn Yeri, III. Uluslararas Hititoloji
Kongresi, 435-443. Ankara 1998.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

81
83

Alpaslan Ceylan Hatice UYANIK

Otten, H. Hethiter, Hurriter und Mitanni, Fischer Weltgeschicte III, Frankfurt.


1966.
Otten, H. Die Apologie Hattusilis III, Studien zu den Boazky-Texten
24,Wiesbaden 1981.
Pehlivan, M.,Kakalarn Eski Anadolu Tarihindeki Yeri ve nemi, Yznc
Yl niversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2/2, 27-59,Van 1991.
RGTC 6
del Monte- G. F, J.. Tischler, Die Orts-und Gewassernamen der Hethitischen
Texte, Wiesbaden, Dr. Ludwig Reichert, 1978.
RGTC 6/2
del Monte, G. F. , Die Orts-und Gewassernamen der Hethitischen Texte,
Supplement, Wiesbaden, Dr. Ludwig Reichert, 1992
Schuler, E.V. Die Kakaer- Ein Beitragzur Ethnographiedesalten Kleinasiens,
Berlin 1965.
zg T., Maathyk Kazlar ve evresindeki Aratrmalar, Ankara 1978.
Tadner, K. Hititlerin Tarihinde Kakalarn Rol ve nemi, Kocatepe
niversitesi Soysal Bilimler Enstits Yaymlanmam Yksek Lisans
Tezi 2005.
nal, A. Hattusilis III (Texte dr Hethiter), Heidelberg 1974.
nal, A. M.. II. Binyl Anadolusunda Doal Afetler, Belleten 163,
1977, 447-472.
nal, A. Hititler Devrinde Anadolu. Kitap 2. stanbul 2003.
J. Yakar, Anadolunun Etnoarkeolojisi, stanbul 2007.

82

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


84I

XV. Yzyln kinci Yarsnda Tokat ehrinde Gmenler

XV. Yzyln kinci Yarsnda Tokat ehrinde Gmenler


Alpaslan DEMR
zet
Osmanl Devletinin, idari, sosyal ve ekonomik yaps ile ilgili verileri
kapsamas bakmndan tahrir defterleri mevcut ariv kaynaklar ierisinde ayr
bir neme sahiptir. Tahrir Defterleri nda Osmanl Devletinin pek ok ehri
sosyo-ekonomik yap bakmndan incelenmesine karn Anadolu snrlar iinde
kalan blgeler iin yaplm olan tahrir almalarnda, demografik yap
asndan ok nemli olan g konusu ya hi incelenmemi ya da istatistiklere
yer verilmeden sadece bir iki cmle ile geitirilmitir.
1398 ylnda Osmanl topraklarna katlan Tokat, Seluklular
dneminden itibaren dou-bat ve kuzey-gney ynnde uzanan iki ana ticaret
yolunun kesitii yerde bulunuyordu. Bu durum ehirde ekonomik bir canll
da beraberinde getirmekteydi. Nitekim tahrir defterlerinde 130 civarnda i
kolunun varl bu canlln bir gstergesidir. Ticari yollarn kesitii bir
noktada bulunmas yani ulamdaki kolaylk ve ehirdeki ekonomik canllk
yakn veya nispeten uzak blgelerdeki insanlarn g iin Tokat tercih
etmelerinde etkendi. XV. yzyln ikinci yarsnda Osmanlnn dou snr
blgesine yakn konumda bulunan Tokatta Osmanl topraklar dnda kalan
blgelere gre nispeten istikrarn salanm olmas da gmenlerin Tokat
tercih etmesinde bir dier etkendi.
Yukarda bahsedilenlerden hareketle, Tokatn XV. yzyla ait 1455 ve
1485 tarihli iki tahrir defterindeki verilere gre Tokat ehir merkezinde bulunan
gmenlerin izleri srlecek ve gmenlerin geldikleri blgelere gre de
deerlendirilmesi ayrca yaplacaktr.
Anahtar Kelimeler: Tokat, Tahrir Defteri, G, Nfus, Ekonomi.
Giri
Gn eitli disiplinler tarafndan yaplm pek ok tanm olmasna
karn en genel ifadeyle kii ya da gruplarn yaadklar mekan terk ederek ksa
sreli veya devaml olarak yaamak amacyla baka bir yere gitmeleridir. Bu
adan g tanm iinde, hareket, yer, mesafe, zaman ve kalclk boyutu gibi
unsurlar bulunmaktadr.1 Gler, gnll, zorunlu ve bilinsiz olmak zere
gruba ayrlabilir. Gnll gler ise kendi iinde i-d ve kalc-geii olmak
zere ikiye ayrlr.2 Gler, nfus hareketi ynne gre ise krdan ehre, krdan

Yrd.Do.Dr., Gaziosmanpaa niversitesi Fen Edebiyat Fakltesi Tarih Blm


TOKAT, alpaslandemirtr@yahoo.com
1
Osman Gm, Internal Migration in Sixteenth Century Anatolia, Journal of
Historical Geography, 30/2, 2004, s. 231.
2
Osman Gm, Internal Migration , s. 231; Joseph Fichter, Sosyoloji Nedir?,
(ev. Prof. Dr. Nilgn elebi), An Yay., 7. bask, Ankara 2004, s. 181.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

83
85

Alpaslan DEMR

kra, ehirden kra ve ehirden ehre olmak zere drt gruba ayrlmaktadr.3
Basit bir olgu olmayan insanlarn bir mekan terk etmesinde veya bir mekan
tercih etmesinde itici faktrler (yaad mekann olumsuz zellikleri: doal
felaketler (sel, deprem, ktlk), dk cretler, zlm ve hakszlklar, savalar)
ve ekici faktrler (yaamak istedii mekann olumlu zellikleri) vardr.4
G, kiilerin sosyal yapsn deitirebildii gibi, olumlu ya da
olumsuz etkilerinin bir sonucu olarak toplumsal yapy da etkilemektedir. Bu
adan, gle birlikte toplumda beliren deiim beraberinde baz problemleri de
getirmekte ve toplumsal gerilimleri tetiklemektedir.5 Gn toplumsal yapdaki
etkisi nedeniyle, eitli bilim dallar g olayn kendi bilim dallar asndan
deerlendirmeye tabi tutmutur. Bu balamda, Osmanl lkesinde yaanan i ve
d gn tarihsel boyutu iin de aratrmalar yaplmtr. Fakat, yerli ve
yabanc tarihiler tarafndan yaplan bu aratrmalar, 18. yzyl ve sonras iin
arlk kazanmtr.6 Tahrir defterleri ekseninde 15-16. yzyl Osmanl Anadolu
ehirlerinin nemli bir ksm allm olmasna karn zellikle g konusu
ok nemli olmasna ramen ya hi incelenmemi ya da istatistiklere yer
verilmeden bir iki paragraf bahsedilerek geitirilmitir.7
Tahrir Defterlerinin G almalarnda Kullanlmas
Daha nce yapm olduumuz almalardan zetlersek,8 tahrir
3

Osman Gm, Internal Migration , s. 231-232.


Allan G. Johnson, The Blackwell Dictionary of Sociology, Oxford 2000, s. 194-195;
Gordon Marshall, Sosyoloji Szl, (evirenler Osman Aknhay-Derya Kmrc),
Bilim ve Sanat Yay., Ankara 1999, s. 314-315; Thomas Faist, Uluslararas G ve
Ulusar Toplumsal Alanlar, Balam Yay., stanbul 2003, s. 34; Servet Karaba-Salih
ahin, Trkiye Beeri ve Ekonomik Corafyas, Ankara 2003, s. 52.
5
Nilfer Demir, Birey, Toplum, Bilim: Sosyoloji Temel Kavramlar, Turhan Kitabevi
Yay., Ankara 2004, s. 114-116. Gn balca etkileri unlardr: Demografik etkileri,
kltrel ve politik etkileri, ekonomik ve evresel etkileri, sosyal etkileri, bkz. M.E.
Witherick, Population Geography, Longman London Newyork, 1995, s. 100-107.
6
Yaplan g aratrmalarna rnek olarak brahim Gler, 18. Yzylda Osmanl
Devleti'nde Nfus Hareketleri Olarak Gler, .. Edebiyat Fakltesi Dergisi, S. 36,
stanbul 2000, s. 155-212; Sleyman Erkan, Krm ve Kafkasya Gleri (1878-1908),
Trabzon 1996; Ahmet Halaolu, Balkan Harbi Srasnda Rumeliden Trk Gleri
(1912-13), TTK Yay., Ankara 1994; Nedim pek, Rumeliden Anadoluya Trk Gleri
(1877-1890), TTK Yay., Ankara 1994; Kemalettin Kuzucu, 1838 Tarihli Bir Deftere
Gre lbeyli Kazasnda Nfus Hareketleri, Akademik Aratrmalar, S. 3, K 1996,
Erzurum, s. 117-123 verilebilir.
7
Alpaslan Demir, 16. Yzyln lk Yarsnda Diyarbakr ehir Demografisine Glerin
Etkisi, Bilig, S. 50, Yaz 2009, s. 15. zellikle Balkanlar iin yaplan almalarda g
konusuna yeterince deinildiini sylemek mmkndr, bkz. Osman Gm,
Internal Migration ., s. 245.
8
Alpaslan Demir, XVI. Yzylda Samsun-Ayntab Hatt Boyunca Yerleme, Nfus ve
Ekonomik Yap, Ankara niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Baslmam Doktora
Tezi, Ankara 2007; Alpaslan Demir, 16. Yzyln lk Yarsnda Diyarbakr ehir
4

84

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


86I

XV. Yzyln kinci Yarsnda Tokat ehrinde Gmenler

defterleri verileri erevesinde ortaya konan her hangi bir yerlemenin 15 veya
16. yzyldaki demografik yapsn aydnlatmada ya da aydnlatmaya yardmc
olmada g verileri nemlidir. Yzyl ierisinde meydana gelen nfus art
veya eksiliinin nedenlerini ortaya karabilmek iin i ve d g verilerinin
dikkatli irdelenmesi gerekmektedir. Yzyl ierisinde nfusun nasl artt veya
eksildiini bilmek yaplacak yorumlarn salkl olmasn salayacaktr.
Tahrir defterlerindeki gle ilgili verileri dolayl ve dorudan olmak
zere ikiye ayrmak mmkndr. Dolayl verilere, toponimiyle ilgili bilgilerden
ulalabilir. Mahalle ya da ky ismi olarak kullanlan Kohisar, Erzurum,
Tiflisi, Karamani, Erzincani, Engiril (Ankaral) gibi ifadeler, bu yerleim
yerlerinde yaayanlarn yerleim yerine ismi verilen blgelerden geldiklerini
gsterebilir. Fakat, almalarmzda bu tr verileri dikkate almadk. G ile
ilgili almalarmzda kapsam d braklan dier bir veri eidi ise,
ky/mezralarda daha nceki tahrir verilerine gre ortaya kan ya da kaybolan
nfustur. Bunun nedeni ise bu kiilerin nereye gittii ya da nereden geldiklerine
dair her hangi bir aklama olmamasdr. Her ne kadar almalarmzda kapsam
d braklmsa da, bu tr veriler, zellikle blgeye gelmi olanlar, g
eilimini gstermesi asndan dikkate alnmaldr.
Tahrir defterlerinde esas aldmz g verileri (dorudan veriler)
incelenen blge asndan gelen gler ve giden gler olarak ikiye ayrlabilir.
Giden g kaytlar defterlerde ok fazla gememektedir. Buna rnek olarak
isimlerin yanna dlen der X, gaib, perakende olmu veya birn
kaytlar verilebilir. Bu tr kaytlardan gaib, perkende olmu, birn
olarak kaydedilen ahslarn nereye gittiklerine dair net bir bilgiye sahip deiliz.
Fakat der x eklinde dlen kaytlar g eden ahslarn nerelere gittiini
aka ortaya koymaktadr. Burada giden gmenleri blge ii ve blge d
olarak ikiye ayrmak gerekir. Gelen glere, yani blgeye dardan gelen
glere dair veriler ise: a) Ak bir ekilde isimlerin zerine dlen notlar: an
X amed, an karye-i X tabi-i X, an karye-i X, an reaya-y X; b) simlerin
altna dlen kaytlar: Malatya, Gerger, Erzincan, ark; c) simlerin
altnda baba ad olarak geen kaytlar Halil veled-i Artukabad, Seydi veled-i
Erzincan; d) Deftere dlen kaytlar; e) lk defa kan gruplar olarak be
gruba ayrmak mmkndr.9
Bir yerlemenin tahrir defterleri arasndaki nefer says fark g
almas iin ip ucu tekil edebilir. Ancak, nfus iki, , drt kat artt/azald
veya % 50, % 100, % 150 artt/azald gibi ifadeler deerlendirme srasnda tam
olarak kullanlabilecek salkl bir veri deildir. zellikle baka bir blgeyle
Demografisine Glerin Etkisi, Bilig, S. 50, Ankara 2009, s. 15-30; Alpaslan Demir,
XVI. Yzyl Anadolusunda D Gler: arkiyan, Karadeniz Aratrmalar, S. 28,
Ankara 2011, s. 51-66; Alpaslan Demir, XVI. Yzylda Koans Nahiyesi: Nfus ve
Yerleme, History studies, 3/2, 2011, s. 125-145.
9
Daha geni bilgi iin bkz. Alpaslan Demir, a.g.t., s. 208-209.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

85
87

Alpaslan DEMR

kyas yaplaca zaman bu ifadeler doru ve salkl bir yoruma katk


salamayabilir. Nitekim, blgeler arasnda tahrirlerin tutulu yllar farkl
olabilir. Bu nedenle duruma yllk nfus art hz baznda bakmak daha salkl
olacaktr. Daha nce yaptmz almalardan da hareketle10 16. Yzylda
Anadolu iin n grlen yllk nfus art hz %o (binde) 10-15 aralndadr.
Bir blgenin yllk nfus art hznn bu orann alt veya stnde olmas ortada
aklanmas gereken bir durumun olduunun gstergesidir.
Tapu tahrir defterlerinin her zaman gmen kaytlar ile ilgili ak
olduunu sylemek gtr. Buna rnek olarak bugn Gmhane snrlar
ierisinde yer alan Koans Kazas verilebilir. Koans Kazas tahrir defterlerinde
gmenlere ynelik her hangi bir kayt bulunmamasna karn, 1518-1530
yllar arasnda yllk nfus art hz Mslmanlarda %o -24,76,
gayrimslimlerde %o -35,83; 1530-1591 yllar arasnda Mslmanlarda %o
26,46, gayrimslimlerde %o 24,84; 1518-1591 yllar arasnda ise
Mslmanlarda %o 18,29, gayrimslimlerde %o 14,65 olarak gereklemitir.
Yllk nfus art hzlarna bakldnda bir nfus hareketlilii sz konusu
olduu ortadadr. Nitekim, nfustaki hareketliliin bir dier gstergesi ise
kylerde bulunan nfusun dini yapsdr. Koans Kazasnn XVI. yzylda
nfus barndrm toplam 79 yerlemesinden 36s dini anlamda istikrarl bir
seyir izlemitir. stikrardan kast, yerleim yeri ilk getii tahrirde gayrimslim
bir nfus zellii gsteriyorsa btn tahrirlerde ayn seyri izlemesi ya da ilk
tahrirde kark yani Mslman ve gayrimslimlerin beraber yaad bir
yerleim yeri ise btn tahrirlerde bu zellii gstermesidir. Fakat, 43
yerlemede nfus yapsndaki bu istikrar grlmemektedir. rnein, baz
yerlemelerin nfus yaps gayrimslim zellik tarken, daha sonra Mslman
ve gayrimslimlerin ortak yaad yerlemeye dnm veya gayrimslim
ky iken sadece Mslmanlar meskn olmu, daha sonraki srete ky tekrar
Mslman ve gayrimslimlerin ortak yaad bir ky haline gelmitir. Bu
durum da nfusta bir hareketlilik olduunu gstermeye yeterlidir. Buna karn
Koans Kazas tahrir defterlerinde gmenlerin nerden geldikleri ya da nereye
gittiklerine ynelik hibir ekilde ak bilgi bulunmamaktadr.11 16. yzyln ilk
yarsnda Diyarbakr ehir merkezinde kaytl gmenler sayesinde ehirde
gerekleen yllk nfus art hzn tam olarak aklayabilmekteyiz. Bazen,
tahrir defterlerinde gmen bilgileri olmasna karn, yllk nfus art hzn
tam olarak aklamada yetersiz kalnabilmektedir. Hemen hemen her tahrir
10

Alpaslan Demir, XVI. Yzylda Samsun-Ayntab Hatt Boyunca Yerleme, Nfus ve


Ekonomik Yap, Ankara niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Baslmam Doktora
Tezi, Ankara 2007; Alpaslan Demir, 16. Yzyln lk Yarsnda Diyarbakr ehir
Demografisine Glerin Etkisi, Bilig, S. 50, Ankara 2009, s. 15-30; Alpaslan Demir,
XVI. Yzyl Anadolusunda D Gler: arkiyan, Karadeniz Aratrmalar, S. 28,
Ankara 2011, s. 51-66; Alpaslan Demir, XVI. Yzylda Koans Nahiyesi: Nfus ve
Yerleme, Historystudies, 3/2, 2011, s. 125-145.
11
Bkz. Alpaslan Demir, XVI. Yzylda Koans , s. 125-145.

86

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


88I

XV. Yzyln kinci Yarsnda Tokat ehrinde Gmenler

defterinde az ya da ok g kaytlarna rastlamak mmkndr. Tahrir


defterlerinde geen g kaytlarnn az ya da ok olmasna baklmakszn
deerlendirmeye tabi tutulmas gerekir.12
XV. Yzyln kinci Yarsnda Tokat ehrinde Gmenler
XVI. Yzylda Samsun-Ayntab Hatt Boyunca Yerleme, Nfus ve
Ekonomik Yap adl doktora tezimizde allan blgelerden biri de Tokatt. Bu
almada Tokatn gerek ehir gerekse krsal blgesinde meydana gelen g
hareketleri deerlendirilmiti. Bu bildiri de ise doktora tezinde deinilmeyen
XV. Yzylda Tokat ehrinde meydana gelen g hareketleri irdelenecektir. Bu
erevede kaynamz, Tokatn XV. yzyln ikinci yarsna ait iki tahrir
defteridir. Bunlardan ilki 1455,13 ikincisi ise 148514 tarihlidir.
Tokat, eski adan itibaren Anadoluda dou-bat ve kuzey-gney ana
ticaret yollarnn kesitii bir kavak konumunda idi. Tokatn bu balamda
ticari ve ekonomik zellii 20. yzyln balarna kadar devam etmitir.
Osmanl dneminde Tokat, dokuma, ipek, basma, boya, dericilik gibi retim
dallarnda nemli bir merkez konumunda idi.15 Nitekim, zellikle 15. yzyln
ikinci yarsna ait tahrir defterlerinde16 kaytl vergi ahslarnn isimlerinin
altna dlen meslek isimlerinden de anlald zere Tokat ehir merkezinde
yaklak 130 civarnda i kolu bulunmaktayd.17 Anayollarn kesime
noktasnda bulunan Tokatn18 ticari ve ekonomik potansiyeline bal olarak
nfusu bir hayli fazla idi. rnein, Tokat ehrinin 1455 ylnda kaytl vergi
neferi 3065tir. Ayn dnemde Sivas ehir merkezinde kaytl 558 vergi neferi
bulunmaktadr.19 Tokat ehir merkezinin yaklak 15-16 bini geen tahmini

12

Detayl bilgi iin bkz. Alpaslan Demir, G almalarnda Tahrir Defterlerinin


nemi: Erzincanl ve Kemahl Gmenler, (Yayn aamasnda).
13
BOA.TD. 2, s. 3-64.
14
BOA.TD. 19, s. 3-25.
15
Murat Hanile, Orta Karadeniz Ticaretinin Aktrleri Tokat Hanlarnda Konaklayan
Esnaf ve Tccarlar (1830-1850), II. Uluslararas Canik Sempozyumu Tarih Boyunca
Karadeniz Ticareti ve Canik (Samsun), 19-21 Ekim 2012, Baslmam Bildiri.
16
Tokat ehrinin XV. Yzyln ikinci yarsna ait durumu iin bkz. lhan ahin-Feridun
M. Emecen, XV. Asrn kinci Yarsnda Tokat ehri, eyhlislam bn-i Keml
Sempozyumu Tebliler ve Tartmalar, (26-29 Haziran 1985 Tokat), Ankara 1986, s.
41-51.
17
Ahmet imirgil, Osmanl Tara Tekilatnda Tokat (1455-1574), Marmara
niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Tarih Blm Yenia Tarihi Anabilim Dal,
Baslmam Doktora Tezi, stanbul 1990, s. 262; lhan ahin-Feridun M. Emecen, XV.
Asrn kinci Yarsnda Tokat Esnaf, Osmanl Aratrmalar, S. VII-VIII, stanbul
1988, s. 287-308.
18
lhan ahin-Feridun M. Emecen, XV. Asrn kinci Yarsnda Tokat Esnaf, s. 287.
19
Ayta Anak, 2 Numaral Sivas Tahrir Defterinin Transkripsiyon ve Deerlendirmesi,
Gaziosmanpaa niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Tarih Anabilim Dal,
Baslmam Yksek Lisans Tezi, Tokat 2011, s. 41.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

87
89

Alpaslan DEMR

nfusuna karlk 1478 ylnda bakent stanbulun tahmini nfusu 97.956 idi.20
Tokatn nfus olarak bir hayli gelimi olmas ticari ve ekonomik potansiyeline
baldr. 1485 ylnda ise Tokat ehir merkezinde 1887 vergi neferi kaytl olup,
aradan geen 30 ylda Tokat ehir merkezi nfus kaybetmitir (bkz. Tablo I).
Nitekim, yllk nfus art hzna bakldnda iki tahrir arasnda %o (binde) 16,04 nispetinde eksi ynl bir yllk nfus art hz meydana gelmitir.
Gayrimslimlerde daha fazla bir d yaanmtr. Mslmanlardaki yllk
nfus art hz eksi ynl olmak zere %o -14,41 iken gayrimslimlerde bu
oran %o -18,94 olmutur. Yaanan nfus kaybnn nedeni hi phesiz
Akkoyunlu hkmdar Uzun Hasan tarafndan gnderilen 30 bin kiilik
kuvvetin 1472 ylnda Tokat yakp ykmas ile alakaldr.21
Tablo I: Tokat ehri Nefer Saylar ve Yllk Nfus Art Hz
Mslim
Gebran
Toplam
Nefer
Nefer
Nefer
1455
1905
1160
3065
1485
1233
654
1887
Yllk Nfus Art
-14,41
-18,94
-16,04
Hz %o

1455 tarihli tahrir defterine gre Tokat ehir merkezinde 98i


Mslman, 19u gayrimslim olmak zere toplam 117 nefer gmen
bulunmaktadr. Buna gre kaytl Mslmanlarn % 5,19u, gayrimslimlerin %
1,63, toplam nfusun ise % 3,85i gmendir (bkz. Tablo II).
Tokat ehir merkezine gelen gmenlere bakldnda en kalabalk
grubun garib olarak kaydedilenler olduu grlmektedir. 39u Mslman, 13
gayrimslim toplam 52 kii garib olarak kaytldr. Trk Dil Kurumu Gncel
Trke Szlne gre garip kelimesinin birinci anlam sfat olarak kimsesiz,
zaval iken bir dier anlam da yabanc, gurbette yaayan, elgindir.22 Tahrir
defterlerinde isimler ile birlikte yazlan garib kelimesinin kimsesiz, zavall
anlamna gelmesi pek mmkn gzkmemektedir. Nitekim, Mslman
gariblerden birer tanesi kalkanc, tabbh (a), krk, hayyt (terzi), cllh
20

Numan Elibol, Osmanl mparatorluunda Nfus Meselesi ve Demografi


Aratrmalar, Sleyman Demirel niversitesi ktisadi ve dari Bilimler Fakltesi
Dergisi, C. 12, S. 2, 2007, s. 143.
21
Ve hicretin sekiz yz yetmi altsnda Sultn Mehmed karr idb tururken Uzun
Yusufa yenierisiyle gndrb Yusufa dahi Tokat ehrini urub talan idb yama
eyledi, bkz. Kayhan Atik, Ltfi Paa ve Tevrih-i l-i Osman, Kltr Bakanl Yay.,
Ankara 2001, s. 187; Bir gn gafilken ales-sabah Tokatn zerine dp, ol zalimler
Tokat yama ettiler. Muhassal ykp, kfirane hareketler ettiler. yle ki, Timur
Sivasa ettiinden o zalimler be artuk eylediler., bkz. Mehmed Neri, Kitb- Cihannm, Yaynlayanlar: Faik Reit Unat-Mehmed A. Kymen, C. II, TTK Yay., Ankara
1995, s. 799.
22
http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_gts&arama=gts&guid=TDK.GTS.5090
326fb73b83.19279351

88

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


90 I

XV. Yzyln kinci Yarsnda Tokat ehrinde Gmenler

(ullh: dokumac), kefger (ayakkabc), mutaf (kei klndan ul dokuyan),


hall, kamc, bancukcu (boncuku); gayrimslimlerden ise birer kii mutaf,
tarak, habbz (ekmeki) mesleklerini icra etmekte idi. Bir baka ifade ile
gariblerden 13 bir meslek sahibi idi. Dolaysyla bu kiiler iin yazlm olan
garib ifadesinin kimsesiz, zavall anlamndan ziyade yabanc anlam ifade
etmesinin daha doru olaca kanaatindeyiz.
Tablo II: 1455 Ylnda Tokat ehrinde Gmen Saylar
1455 (TD 2)
Mslman
Gayrimslim
Garib
39
13
Erzincani
22
6
Krm
10
0
Kayseri
8
0
Canik
4
0
Acem
3
0
Karamanlu
3
0
Msri
2
0
Hayluhisar
1
0
Kemah
1
0
Artukoval
1
0
Hoylu
1
0
Sivas
1
0
Trkmen
1
0
Devrekl
1
0
TOPLAM
98
19

Gariblerden sonra Tokat ehir merkezinde en fazla gmen


Erzincandan gelmitir. Tokat merkezinde 22 mslman, 6 gayrimslim
Erzincanl bulunmaktayd. 1455 ylnda Tokat, Osmanlnn Dou snr
blgesinde bir snr ehri idi. Nitekim bu tarihte Ordu, Niksar, Tokat ve Sivas
ieride kalmak zere inen hat Osmanlnn dou snrdr. Bu snrn hemen d
tarafnda ise Erzincan bulunmaktadr.
Erzincan civar, Akkoyunlu hkmdar Uzun Hasann 1467 ylnda
Karakoyunlu Devletini ortadan kaldrarak blgeyi hakimiyet altna alana kadar
iki devlet arasnda sk sk el deitirmi ve bu nedenle de byk tahribata
uramtr. Hattzatnda Karakoyunlu ve Akkoyunlu devletleri arasnda sre
gelen iddetli atmalar nedeniyle sadece Erzincan deil bata Erzurum,
Tercan, Bayburd olmak zere Dou Anadolunun pek ok yerleim blgesi ayn
akibeti yaamtr.23 Blgede yaanan iddetli mcadele nedeniyle oluan
istikrarszlk ortamnn blge halknn baka blgelere g etmesine neden
olduu sylenebilir. Nitekim, istikrarsz ve gvenli olmayan bir blgede
23

smet Mirolu, Kemah Sanca ve Erzincan Kazas (1520-1566), TTK Yay., Ankara
1990, s. 6.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

89
91

Alpaslan DEMR

yaayan halkn ka noktas hi phesiz istikrar ve gvenin olduu bir blge


olacaktr. Erzincanllar iin bu istikrarl ve gvenli blge Osmanl topraklar,
yani snrdaki Tokat ve Sivas gibi byk, gvenli ve geimlerini
salayabilecekleri ehirlerdir.24 Bu balamda, Tokat ehir merkezinde 22
Mslman, 6 gayrimslim olmak zere 28 Erzincanl kaytl iken ayn tarihte
Sivas ehir merkezinde25 3 Mslman, 85i gayrimslim olmak zere 88
Erzincanl kaydedilmitir. Mesafe olarak Sivasn Erzincana daha yakn
olmas, Tokata gre Sivas ehir merkezinde daha fazla Erzincanlnn
bulunmasna neden olmu olabilir. Gayrimslim Erzincanllarn ise daha ok
Sivas tercih etmi olmalar, Sivas ehir merkezindeki gayrimslim orannn
daha fazla olmasna balanabilir. Nitekim, 1455 ylnda Tokat ehir merkezinde
kaytl nfusun % 62si (1905 nefer) Mslman iken % 38i (1160 nefer)
gayrimslimdir. Ayn tarihte ise Sivas ehir merkezinin26 % 61i (342 nefer)
gayrimslim, % 39u (216 nefer) Mslmandr. Tokat ehir merkezinde
bulunan 6 gayrimslim Erzincanlnn herhangi bir meslek icra ettiine dair kayt
olmamasna karn, 22 Mslman Erzincanldan birer tanesi hayyt (terzi),
anak, hall, nakk, kefger (ayakkabc), ikier tanesi ise sara (koum ve
eyer takmlar yapp satan), eeki mesleini icra etmektedir. Dolaysyla 22
Erzincanldan 9u Tokatta bir meslek sahibidir.
1455 ylnda Tokat merkezde kaytl Krmllarn says 10 Mslman
nefer olup, ehirdeki en kalabalk nc gmen grubudur. Krm mesafe
olarak Tokata uzak olmak ile birlikte, kuzey gney istikametinde Samsun ve
Sinop limanlarndan Anadoluyu Krma balayan yol Tokattan gemektedir.27
Krm-Tokat arasnda ticari bir iliki ve buna bal olarak da karlkl gidigeliler sz konusudur.28 Dolaysyla, Krml gmenlerin, ulamn da
kolayl gz nne alndnda, canl bir ticari ve iktisadi hayatn sz konusu
olduu Tokat yerlemek iin tercih etmi olmalar muhtemeldir. Nitekim,
Krmllardan 3 habbz (ekmeki), sara (koum ve eyer takmlar yapp
satan) ve hamal mesleklerini icra ediyorlard.
Tokat ehir merkezinde 1455 tarihinde drdnc byk gmen
topluluu 8 Mslman nefer ile Kayserililerdir. Kayseri 1398 ylnda Osmanl
topraklarna katlm ise de 1402 Ankara Sava sonras Karamanoullarnn
eline gemitir. 1474 ylnda tekrar Osmanl topraklarna katlana kadar Kayseri

24

Gmenler sadece ehirlere deil kylere de dalm durumdadr. rnein, 1455


tarihinde Sivas krsalndaki kylerde kaytl 296 nefer gmenin 79u Erzincanl
gmenlerdir, bkz. Ayta Anak, a.g.t., s. 98. Benzer durum Tokat krsal incelendiinde
de karmza kacaktr.
25
Ayta Anak, a.g.t., s. 60.
26
BOA.TD. 2, s. 466-478
27
Ahmet imirgil, XV-XVI. Asrlarda Tokat ehrinde ktisadi Hayat, Ege
niversitesi Tarih ncelemeleri Dergisi, S. 10, zmir, s. 187-188.
28
Murat Hanile, a.g.m., baslmam bildiri.

90

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


92I

XV. Yzyln kinci Yarsnda Tokat ehrinde Gmenler

Karamanoullar ve Dulkadiroullar arasnda el deitirmitir.29 1455 tarihinde


Tokat ehir merkezinde kaytl 8 Kayseriliden biri kazzz (ipeki) mesleini icra
etmektedir.
1455 ylnda Tokat ehir merkezinde bulunan gmenlerin % 84n
garibler, Erzincanllar, Krmllar ve Kayserililer oluturmaktadr. Geri kalanlar
ierisinde ise tamam Mslman olmak zere 4 nefer Canikli, 3er nefer Acem
ve Karamanlu, 2 nefer Msrl, 1er nefer Hayluhisarl, Kemahl, Artukoval,
Hoylu, Sivasl ve Devrekli bulunmaktadr. Ayrca 1 nefer Trkmen ise
muhtemelen yerleik hayata gemi olan konarger mensubu bir ahst.
Bunlar ierisinde 2 nefer Canikli sara ve kavs (oku), 1 nefer Devrekl
habbz olarak almaktayd.
1455 ylnda Tokat merkezde bulunan gmenlerin % 93 Osmanl
snrlar dndan gelerek Tokata yerlemitir. Gmenlerin bulunduklar
blgeleri terk etmelerinin nedeni daha ziyade gvenlik kaygsna balanabilir.
Nitekim, gmenlerin geldikleri blgeler devletler arasnda srekli iktidar
mcadelesinin vuku bulduu, buna bal olarak da istikrarn tam anlamyla
salanamad yerlerdir. Gmenlerin Tokat tercih etmelerindeki en nemli
etken ise ulamn kolayl yannda Tokatn ekonomik ve ticari yaps
nedeniyle kolayca geimlerini salayabilme umudu olmaldr.
Tokat ehir merkezi 1455 yl ile kyaslandnda 1485 ylnda nfus
kaybna uramtr. Yukarda da bahsedildii zere bu durum Uzun Hasan
kuvvetlerinin 1472 ylnda Tokat yakp ykmas ile alakaldr. Nitekim,
Nerinin eserinde zikrettii yleki Timur Sivasa ettiinden o zalimler be
artuk eylediler30 cmlesi aslnda Tokatta yaanan vahim tabloyu apak ortaya
koymaktadr. Tokatn nfus kaybnn nedeni bu baskn srasnda lenler olduu
gibi, Tokat terk eden halkn da bu bunda pay olmaldr. rnein 1455 tarihli
tahrirde Sivas merkezinde Tokatl gmen bulunmamasna karn 1485 tarihli
tahrire gre Sivas ehir merkezinde 3 Mslman Tokatl gmen mevcuttur.31
Bu konuda daha salkl yorum hi phesiz Tokata yakn yerleim
blgelerinin gmen kaytlarnn ortaya konmas ile yaplabilir. 1485 tarihinde
Tokat merkezde nfus kayb yaanmasna karn, 103 gmen kayd
bulunmaktadr. 1455 ylna gre Tokat, snr ehri olma zelliini kaybetmitir.
Nitekim, 1461 ylnda Trabzon ve evresi, 1478 ylnda ise Karahisar- arki
Osmanl topraklarna katlmtr. Dolaysyla btn Karadeniz sahilleri ile
birlikte, Karahisar- arki, Sivas ierde kalmak zere aa doru inen hat
Osmanlnn dou snrn oluturmaktadr. Karahisar- arkinin nefs tabir edilen
29

Mehmet pirli, Kayseri, TDVA, C. 25, Trkiye Diyanet Vakf Yay., Ankara 2002,
s. 97
30
Mehmed Neri, a.g.e., s. 799.
31
nan Demirta, 19 Numaral Sivas Tahrir Defterinin Transkripsiyon ve
Deerlendirmesi, Gaziosmanpaa niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Tarih
Anabilim Dal, Baslmam Yksek Lisans Tezi, Tokat 2011, s. 59.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

91
93

Alpaslan DEMR

merkezinde 1485 ylnda 51 Mslman ve 179 gayrimslim kaytldr.32


Blgede sregelen iddetli mcadeleler nedeniyle fetih esnasnda nfusun
byk bir ksmnn blgeyi terk etmi olduu anlalmaktadr. Fetih sonras
yaplan ilk tahrir olan 1485 tarihli deftere gre ky ve mezralarn % 40
tamamen bo haldedir.33 Sonraki tahrirlere gre ise blgenin nfusu srekli art
gstermitir. Fatma Acun, dardan blgeye veya blgeden darya herhangi
bir srgn veya g olayna rastlanmamtr34 demesine karn ilk tahrire gre
sadece Karahisar- arki merkezinde 2 nefer Mslman, 21 nefer gayrimslim
(kaytl gayrimslim neferin % 12si) gmen bulunmaktadr.35 Blgenin
mevcut ikinci mufassal 1547 tarihli tahrirde ehir merkezinde her hangi bir
gmen kaydna rastlanlmamsa da36 1569 tarihli mufassal defterine gre ehir
merkezinde 1 nefer Trabzonlu, 1 nefer Grc, 2 nefer Sivasl, 12 nefer
Erzincanl olmak zere 16 nefer gayrimslim gmen kayd bulunmaktadr.37
Bu arada 1485 tarihinde Karahisar- arkiden da yaplm g olarak
deerlendirilebilecek Sivas krsalnda 2 nefer,38 Tokat ehir merkezinde ise 4
nefer Karahisar- arkili gmen bulunduunu da belirtmek gerekir. Btn bu
rakamlar mevcut nfus artn tam olarak aklamada yetersiz olsa da mevcut
demografik eilimler ile paralellik gstermesi asndan, rnein blgede
gayrimslim nfus orannn srekli art gstermesi ile gmenlerin
gayrimslim olmas gibi, nemlidir.
Tokat, 1472 ylnda yedii ar darbeye karn, ana ticaret yollarnn
kesime noktasnda bulunmasnn da avantajyla abuk toparlanm olmaldr.
Nfus kaybetmi olmasna karn ehir merkezine ait vergilerdeki nemli
oranda art Tokatn ticari ve ekonomik yapsnn hala gl olduunu
gstermektedir. Nitekim 1455 tarihinde ehre ait vergi toplam 91.725 ake
iken, 1485 tarihinde vergi geliri 360.100 akeye kmtr.39 Bu durum Tokat
gmenler iin bir cazibe merkezi haline getirmektedir. 1485 ylnda Tokat
merkezde kaydedilen 103 gmen de bu durumun bir yansmas olsa gerektir
(bkz. Tablo III). Fakat gmen saysnn ksmen dk olmas Tokatn snr
ehri olma zelliini kaybetmesi ile alakal olmaldr. nk, 1485 ylnda
Tokatn hemen dousundaki snr ehri olan Karahisar- arkide 2 nefer
Darendeli Mslman ile 1 nefer Arabgirli, 1 nefer Tercanl, 2 nefer Akehirli, 40
2 nefer Sivasl, 2 nefer Kemahl ve 13 nefer Erzincanl gayrimslim gmen
32

BOA.TD. 37, s. 818-820.


Fatma Acun, Karahisar- ark ve Koyulhisar Kazalar rneinde Osmanl Tara
daresi (1485-1569), TTK Yay., Ankara 2006, s. 98.
34
Fatma Acun, a.g.e., s. 88.
35
BOA.TD. 37, s. 818-820.
36
BOA.TD. 255, s 10-13.
37
BOA.TD. 478, s 22-29.
38
nan Demirta, a.g.t., s. 80-81.
39
BOA.TD. 2, s. 63-64; BOA.TD. 19, s. 26.
40
Sivasn dousunda yer alan Akehir.
33

92

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


94I

XV. Yzyln kinci Yarsnda Tokat ehrinde Gmenler

bulunmaktadr. Gvenlik kaygsyla yerinden hareket etmi ve Tokata


gelebilecek olan gmenlerin en azndan bir ksmnn snr ehri olmas
hasebiyle Karahisar- arkide kald sylenebilir.
Tablo III: 1485 Ylnda Tokat ehrinde Gmen Saylar
1485 (TD 19)
Mslman
Gayrimslim
Garib
26
13
Erzincan
3
11
Darende
7
5
Acem
8
0
Divrii
4
3
Canik
4
0
Karahisar
2
2
Krm
3
0
Sivas
3
0
Yldzi
2
0
Kemah
0
2
Kayseri
1
0
Venk
1
0
Trkmen
1
0
Krd
1
0
Grc
0
1
TOPLAM
66
37

1485 tarihinde Tokat ehir merkezinde en fazla gmen grubu bir


nceki tahrirde olduu gibi garib olarak kaydedilenlerdir. ehir merkezinde
26s Mslman, 13 gayrimslim toplam 39 nefer garib kaydedilmitir.
Aynen 1455 ylnda olduu gibi Tokat ehir merkezindeki en kalabalk ikinci
gmen grubu 3 Mslman, 11i gayrimslim olmak zere 14 nefer
Erzincanldr. Bir nceki tahrirde Erzincanl gmenlerin ounluu Mslman
iken bu tahrirde gayrimslimdir. Erzincanl gmenleri 7si Mslman, 5i
gayrimslim olan 12 neferlik Darendeliler ve 8 nefer Mslman ile Acemliler
takip etmektedir. Divriili gmenler ise 4 Mslman, 3 gayrimslim
olmak zere 7 nefer kaytldr. Bu be gmen grubu Tokat ehir merkezindeki
gmenlerin % 78ini oluturmakta olup tamam Osmanl snrlar dndan
gelmilerdir. Geldikleri blgeler ise gvenlik asndan skntl blgeler olduu
sylenebilir. Geri kalan % 22lik gmenler ise u blgelerden gelmilerdir: 4
nefer Mslman Canikten, 2 nefer Mslman ve 2 nefer gayrimslim
Karahisardan, 3er nefer Mslman Krm ve Sivastan, 2 nefer Mslman
Yldzdan, 2 nefer gayrimslim Kemahtan, 1er nefer Mslman Kayseri ve
Venkten, 1 nefer gayrimslim Grcistandan. Ayrca 1er Mslman nefer
Trkmen ve Krd olarak kaytl olup, yerleiklie geen konar-ger gruplardan
olmalar kuvvetle muhtemeldir. Gmenlerden sadece 1 Erzincanl mezzin, 1
Acem tabbh olarak kaydedilmitir. 1485 tarihinde Tokat ehir merkezindeki
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

93
95

Alpaslan DEMR

gmenlerin % 85ini Osmanl snrlar dndan gelenler oluturmaktadr.


Genel itibari ile bu blgeler eitli devletler arasndaki hakimiyet kurma
mcadelesinin yaand sahalardr. Bu istikrarsz ve gvensiz ortama nedeniyle
halkn en azndan bir ksmnn bu blgeleri terk ederek gvenli grdkleri ve i
olanaklarnn bulunduu Osmanl ehirlerine yneldikleri sylenebilir.
Sonu
G almalarnda Tahrir defterlerinin nemli olduu sylenebilir. Bu
balamda 15-16. yzylda bir ehrin demografik yapsnn tam olarak
anlalabilmesi iin tahrir defterlerinde geen gmen kaytlarnn incelenmesi
yararl olacaktr.
Tokat, Anadoluda dou-bat ve kuzey-gney ana ticaret yollarnn
kesitii bir kavak konumunda olmas nedeniyle ticari ve ekonomik zelliini
20. yzyln balarna kadar devam ettirmitir. zellikle dokumaclk, dericilik,
bakrclk vb. retim dallarnda nemli bir merkez konumunda olmas ehrin
hem ekonomik hem de demografik adan gelimesine neden olmutur. 15.
yzyln ikinci yarsna ait tahrir defterlerinde kaytl vergi ahslarnn
isimlerinin altna dlen meslek isimlerinden de anlald zere Tokat ehir
merkezinde yaklak 130 civarnda i kolu bulunmaktayd. Tokat ehrinin 1455
ylnda kaytl vergi neferi 3065, 1485 ylnda ise 1887dir. Tokatn nfus
kaybetmesinin nedeni hi phesiz Akkoyunlu hkmdar Uzun Hasan
tarafndan gnderilen 30 bin kiilik kuvvetin 1472 ylnda Tokat yakp
ykmas ile alakaldr. Bylesine bir felaket geirmi olan Tokatn mevcut
konumu nedeniyle abuk toparland sylenebilir. Bu durum ehir merkezi
vergilerinden de anlalabilir.
1455 tarihli tahrir defterine gre Tokat ehir merkezinde 98i
Mslman, 19u gayrimslim olmak zere toplam 117 nefer gmen
bulunmaktadr. Buna gre kaytl Mslmanlarn % 5,19u, gayrimslimlerin %
1,63, toplam nfusun ise % 3,85i gmendir. 1455 ylnda Tokat ehir
merkezinde bulunan gmenlerin % 84n garibler, Erzincanllar, Krmllar
ve Kayserililer oluturmaktadr. Bu tarihte Tokat merkezde bulunan
gmenlerin % 93 Osmanl snrlar dndan gelerek Tokata yerlemitir.
Gmenlerin bulunduklar blgeleri terk etmelerinin nedeni daha ziyade
gvenlik kaygsna balanabilir. Nitekim, gmenlerin geldikleri blgeler
devletler arasnda srekli iktidar mcadelesinin vuku bulduu, buna bal olarak
da istikrarn tam anlamyla salanamad yerlerdir. Gmenlerin Tokat tercih
etmelerindeki en nemli etken ise ulamn kolayl yannda Tokatn
ekonomik ve ticari yaps nedeniyle kolayca geimlerini salayabilme umudu
olmaldr. 1485 tarihinde ise Tokat merkezde nfus kayb yaanmasna karn,
103 gmen kayd bulunmaktadr. Tokat, 1472 ylnda yedii ar darbe ile
nfus kaybetmi olmasna karn ehir merkezine ait vergilerdeki nemli oranda
art Tokatn ticari ve ekonomik yapsnn hala gl olduunu gstermektedir.
1485 ylnda Tokat merkezde kaydedilen 103 gmen de bu durumun bir
yansmas olsa gerektir. Garibler, Erzincanllar, Darendeliler, Acemliler ve

94

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


96I

XV. Yzyln kinci Yarsnda Tokat ehrinde Gmenler

Divriililer 1485 tarihinde Tokat ehrinde bulunan gmenlerin % 78ini


oluturmaktadr. 1485 tarihinde Tokat ehir merkezinde bulunan gmenlerin %
85i Osmanl snrlar dndan gelmitir.
ehirler baznda yaplan g almalarnn tm Anadolu sahas iin
yapldnda 15-16. yzyl Anadolusundaki nfus hareketlerinin nispeten ortaya
konulabilecei aikardr. Bylelikle de demografik yapdaki deiimler, ehirler
arasndaki nfus hareketleri, salkl bir ekilde deerlendirmeye tabi tutulabilir.
KAYNAKA
I- ARV KAYNAKLARI
Babakanlk Osmanl Arivi (Tapu Tahrir Defterleri) : BOA. TD. 2; BOA.
TD. 19; BOA.TD. 37; BOA. TD. 255; BOA. TD. 478.
II- ARATIRMA ve NCELEME ESERLER
ACUN, Fatma, Karahisar- ark ve Koyulhisar Kazalar rneinde Osmanl
Tara daresi (1485-1569), TTK Yay., Ankara 2006.
ANAK, Ayta, 2 Numaral Sivas Tahrir Defterinin Transkripsiyon ve
Deerlendirmesi, Gaziosmanpaa niversitesi Sosyal Bilimler
Enstits Tarih Anabilim Dal, Baslmam Yksek Lisans Tezi, Tokat
2011.
ATK, Kayhan, Ltfi Paa ve Tevrih-i l-i Osman, Kltr Bakanl Yay.,
Ankara 2001.
DEMR, Alpaslan, 16. Yzyln lk Yarsnda Diyarbakr ehir Demografisine
Glerin Etkisi, Bilig, S. 50, Yaz 2009, s. 15-28.
DEMR, Alpaslan, G almalarnda Tahrir Defterlerinin nemi: Erzincanl
ve Kemahl Gmenler, (Yayn aamasnda).
DEMR, Alpaslan, XVI. Yzyl Anadolusunda D Gler: arkiyan,
Karadeniz Aratrmalar, S. 28, Ankara 2011, s. 51-66.
DEMR, Alpaslan, XVI. Yzylda Koans Nahiyesi: Nfus ve Yerleme,
Historystudies, 3/2, 2011, s. 125-145.
DEMR, Alpaslan, XVI. Yzylda Samsun-Ayntab Hatt Boyunca Yerleme,
Nfus ve Ekonomik Yap, Ankara niversitesi Sosyal Bilimler
Enstits Baslmam Doktora Tezi, Ankara 2007.
DEMR, Nilfer, Birey, Toplum, Bilim: Sosyoloji Temel Kavramlar, Turhan
Kitabevi Yay., Ankara 2004.
DEMRTA, nan, 19 Numaral Sivas Tahrir Defterinin Transkripsiyon ve
Deerlendirmesi, Gaziosmanpaa niversitesi Sosyal Bilimler
Enstits Tarih Anabilim Dal, Baslmam Yksek Lisans Tezi, Tokat
2011.
ELBOL, Numan, Osmanl mparatorluunda Nfus Meselesi ve Demografi
Aratrmalar, Sleyman Demirel niversitesi ktisadi ve dari
Bilimler Fakltesi Dergisi, C. 12, S. 2, 2007, s. 135-160.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

95
97

Alpaslan DEMR

ERKAN, Sleyman, Krm ve Kafkasya Gleri (1878-1908), Trabzon 1996.


FAST, Thomas, Uluslararas G ve Ulusar Toplumsal Alanlar, Balam
Yay., stanbul 2003.
FCHTER, Joseph, Sosyoloji Nedir?, (ev. Prof. Dr. Nilgn elebi), An Yay.,
7. bask, Ankara 2004.
GLER, brahim, 18. Yzylda Osmanl Devleti'nde Nfus Hareketleri Olarak
Gler, .. Edebiyat Fakltesi Dergisi, S. 36, stanbul 2000, s. 155212.
GM, Osman, Internal Migration in Sixteenth Century Anatolia,
Journal of Historical Geography, 30/2, 2004, s. 231-248.
HALAOLU, Ahmet, Balkan Harbi Srasnda Rumeliden Trk Gleri
(1912-13), TTK Yay., Ankara 1994.
HANLE, Murat, Orta Karadeniz Ticaretinin Aktrleri Tokat Hanlarnda
Konaklayan Esnaf ve Tccarlar (1830-1850), II. Uluslararas Canik
Sempozyumu Tarih Boyunca Karadeniz Ticareti ve Canik (Samsun),
19-21 Ekim 2012, Baslmam Bildiri.
http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_gts&arama=gts&guid=TDK.GTS
.5090326fb73b83.19279351
PEK, Nedim, Rumeliden Anadoluya Trk Gleri (1877-1890), TTK Yay.,
Ankara 1994.
PRL, Mehmet, Kayseri, TDVA, C. 25, Trkiye Diyanet Vakf Yay.,
Ankara 2002, , s. 96-101.
JOHNSON, Allan G., The Blackwell Dictionary of Sociology, Oxford 2000.
KARABA Servet-AHN, Salih, Trkiye Beeri ve Ekonomik Corafyas,
Ankara 2003.
KUZUCU, Kemalettin, 1838 Tarihli Bir Deftere Gre lbeyli Kazasnda Nfus
Hareketleri, Akademik Aratrmalar, S. 3, K 1996, Erzurum, s. 117123.
MARSHALL, Gordon, Sosyoloji Szl, (evirenler Osman Aknhay-Derya
Kmrc), Bilim ve Sanat Yay., Ankara 1999.
Mehmed Neri, Kitb- Cihan-nm, Yaynlayanlar: Faik Reit Unat-Mehmed
A. Kymen, C. II, TTK Yay., Ankara 1995.
MROLU, smet, Kemah Sanca ve Erzincan Kazas (1520-1566), TTK
Yay., Ankara 1990.
AHN, lhan EMECEN, Feridun M., XV. Asrn kinci Yarsnda Tokat
Esnaf, Osmanl Aratrmalar, S. VII-VIII, stanbul 1988, s. 287-308.
AHN, lhan EMECEN, Feridun M., XV. Asrn kinci Yarsnda Tokat
ehri, eyhlislam bn-i Keml Sempozyumu Tebliler ve
Tartmalar, (26-29 Haziran 1985 Tokat), Ankara 1986, s. 41-51.
MRGL, Ahmet, XV-XVI. Asrlarda Tokat ehrinde ktisadi Hayat, Ege

96

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


98 I

XV. Yzyln kinci Yarsnda Tokat ehrinde Gmenler

niversitesi Tarih ncelemeleri Dergisi, S. 10, zmir, s. 187-210.


MRGL, Ahmet, Osmanl Tara Tekilatnda Tokat (1455-1574), Marmara
niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Tarih Blm Yenia Tarihi
Anabilim Dal, Baslmam Doktora Tezi, stanbul 1990.
WTHERCK, M.E., Population Geography, Longman London Newyork, 1995.

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

97
99

Cizvitlerin Tokattaki Faaliyetleri

Cizvitlerin Tokattaki Faaliyetleri

Uur DEMR*

zet
Hristiyanln gl tarikatlarndan Cizvitler, 17. yzyln ilk
yllarndan itibaren Osmanl topraklarnda da boy gsterdiler. 18. yzyln
balarnda ise zellikle Ermenilere ynelik misyonerlik faaliyetleri bir hayli
tesirli oldu. Cizvitlerin 19. yzyln sonlar 20. yzyln balarnda youn
faaliyet gsterdikleri yerlerden biri de Tokat idi. Osmanl ynetimi tarafndan
faaliyetleri kstlanmak istense de Cizvitler mektep ve kilise aarak Tokat ve
evresinde faaliyetlerini srdrdler. Bu teblide Tokat tarihinden fazla
bilinmeyen bir kesiti, Cizvitlerin Tokattaki yarm asrlk faaliyetleri ariv
belgeleri nda incelenecektir.
Anahtar szckler: Cizvit, Tokat, kilise, mektep, Hoca Ahmed
Mahallesi
Cizvitlerin de dhil olduu Katolik misyonerler, Kilisenin byk kz
unvan ile bilinen Fransann himayesi altnda Osmanl mparatorluunun en
cra blgelerine giderek misyonerlik faaliyetlerini yrtmlerdir1. Cizvitlerin
faaliyet yrttkleri, tekilatlandklar ve zamanla glendikleri blgelerden biri
de Tokat olmutur.
Cizvitlerin Tokata gelmelerinin birka nemli sebebi vardr. Bunlardan
en nemlisi ise Ermeni nfusun blgede youn bir ekilde bulunmasyd2. Zira
Cizvitler, misyonerlik faaliyetlerini Mslmanlardan ziyade Ortodokslar ve
Gregoryen Ermeniler yneltmilerdir.
Bir dier nemli sebep de blgenin 18. Yzyldan itibaren 19. Yzyln
ilk eyreine kadar devam eden ticar ve sna bir canlla sahip olmasyd3. Bu
canllk sayesinde Tokat nfusu, imparatorluun dier birok blgesinin aksine

* Ar. Gr. Dr. Marmara niversitesi, Fen-Edebiyat Fakltesi, Tarih Blm,


ugur1768@gmail.com. Makalenin hazrlanmasnda desteklerinden dolay Do. Dr.
Erhan Afyoncu, Ebubekir Al ve Tokatn bilge insan Hasan Erdem teekkr ederim.
1
Fransann Osmanl Ermenilerine ynelik misyonerlik faaliyetleri hakknda bk. Ahmed
Refik [Altnay], Trkiyede Katolik Propagandas, Trk Tarih Encmeni Mecmuas,
(1 Eyll 1340), s. 257-276; Durmu Ylmaz, Fransann Trkiye Ermenilerini
Katolikletirme Siyaseti, Konya 2001.
2
Tokattaki Ermeniler hakknda bk. Galip Eken, Tanzimat Dneminde Tokat
Ermenileri, Ankara 2008.
3
Mehmet Gen, 17.-19. Yzyllarda Sanayi ve Ticaret Merkezi Olarak Tokat,
Osmanl mparatorluunda Devlet ve Ekonomi, stanbul 2000, s. 272-292; Mehmet
Beirli, Orta Karadeniz Kentleri Tarihi I: Tokat (1771-1853), Tokat 2005, s. 295-298.

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

99
101

Uur DEMR

giderek art gstermitir4.


Yl
1455
18. yy ba
18. yy
sonu
1844

Yzyllara Gre Tokattaki Nfus Dalm5:


Mslman
Ermeni
Rum Hane Toplam
Hane
Hane
Hristiyan
Hane
2.000
1.000
20.000
4.000
300-400
13.200
2.500
300
10.685 (kii)

6.665 (kii)

1.110 (kii)

Farkl dil, din ve mezhepteki insanlarn bulunduu Tokatta, Cizvitler


de yaamaktayd. Cizvit papazlar XVIII. Yzyldan itibaren Tokat ve evre
blgelerde faaliyette bulunmaya balamlardr. rnein 1725 tarihli Erzurum,
Amid, Lefkoe, Sakz, Trablusam, Tokat, Kayseri, Ankara, Edirne, Van, zmir,
Sivas ve Rumelinin kolu, am ve Sayda kadlarna gnderilmi bir
fermanda zikredilen blgelerde Katolik misyonerlerin faaliyetlerinin
engellenmesi istenmitir6. Bblinin Katolik propagandasn engellemeye
ynelik nlemlerine ramen bunun nn alnamamtr. Cinliolu, Tokatta
Fransz Katoliklerinin faaliyetlerine dair 1799 tarihli bir olaya eserinde yer
vermitir7. XIX. yzyldan sonra ise ariv belgelerinde Tokat Katolik Ermenileri
cemaatine dair nemli veriler bulunmaktadr8.
1812 tarihli eriye sicillerine istinaden yaplan bir incelemeye gre
Tokatta Katoliklerin meskn bulunduklar mahalleler ve hane saylar u
ekildedir:

Mehmet Gen, 17.-19. Yzyllarda Sanayi ve Ticaret Merkezi Olarak Tokat,


Osmanl mparatorluunda Devlet ve Ekonomi, stanbul 2000, s. 272-292; Beirli,
Tokat (1771-1853), s. 295-298.
5
Galip Eken, Tanzimat Dnemi Osmanl Toplumunda Nfusun Mesleki Yaplanmas:
Tokat rnei, Tarih ncelemeleri Dergisi, XV (zmir 2000), s. 157; Ali Akel, Tokat
Sancann dari Durumu ve Nfus Yaps (1880-1907), Frat niversitesi Sosyal
Bilimler Dergisi, 14/2 (Elaz 2004), s. 331-359; Beirli, Tokat (1771-1853), s. 298.
6
BOA, Mhimme Defteri, nr. 133, s. 29, hk. 101-116; [Altnay], Trkiyede Katolik
Propagandas, s. 271. Ahmed Refik, fermann tarihini sehven evst- Ra olarak
vermitir, ancak defterde tarih aka evhir-i Ra olarak yazlmtr. Fermann bir
suretinin Tokat voyvodas ve naibine gnderilmi olmas blgede Katolik misyonerlerin
faaliyette bulunduklar anlamna gelmektedir.
7
Halis Cinliolu, Osmanllar Zamannda Tokat, III, Tokat 1951, s. 16-17.
8
Eken, Tokat Ermenileri, s. 28 vd.

100

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


102I

Cizvitlerin Tokattaki Faaliyetleri

Mahalle Ad
Cedd
ilehne
Debbahne-i Atik
Hoca Ahmed
Menice
Siyahpu
Soukpnar- Mslim
Suimez
Veled Ayas
Yameydan
Yar Ahmed
Toplam

Hane Says
20
12
1
46
13
9
41
1
2
11
2
158

1844-1845 tarihli nfus saymlarna gre Tokat kazasnda tahmini


olarak 10.685 Mslman (%54.4), 6.665 Ermeni (%34), 1.110 Rum (%5.7), 875
Katolik (%4.5), 190 Yahudi ve 110 Kpti yaamaktayd.
1851 tarihli bir kayda gre Tokatta Katoliklerin meskn bulunduklar
mahalleler unlardr9:
Mahalle Ad
Cedd
ilehne
Debbahne-i Atik
Hoca Ahmed
Menice
Siyahpu
Soukpnar- Mslim
Suimez
Veled Ayas
Yameydan
Yar Ahmed
Toplam

Hane Says
25
12
1
46
13
9
41
1
2
11
2
163

1869 Maarif Nizamnmesi ve Tokat Cizvit Mektepleri


Osmanl mparatorluunun muhtelif blgelerinde misyoner okullar
almtr, ancak bunlarn kesin olarak ne zaman aldklar tespit etmek byk
oranda imknszdr. Zira bu okullarn almasn ve denetim altnda
tutulmalarn salayacak kanun dzenlemeler 1869 Maarif Nizamnmesine
kadar yaplmamtr. 1869 Nizamnmesinin zellikle 129. maddesi bu hukuk
9

Beirli, Tokat (1771-1853), s. 304-306.

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

101
103

Uur DEMR

boluu gidermeye matuf dzenlemeleri ihtiva etmektedir. Bu madde ile birlikte


zel okul tarif edilmi, snrlar izilmi; bu okullarda ders verecek hocalarn
Maarif Nezareti veya mahall maarif idaresinden verilecek bir diplomaya sahip
olmas art koulmu; bu okullarda adaba aykr ve politikaya aykr ders
okutulmamas kaydedilmi; son olarak da bu tr okullarn alabilmesi iin
ruhsat verme yetkisi vilayet maarif idaresi ve vilayet valisine verilmitir. Bu
artlar ihtiva etmeyen okullarn almayaca, daha nce alm olanlarn ise
kapatlaca kanunlatrlmtr10.
1869 Nizamnmesi, sefaretlere gnderilen 3 Aralk 1872 tarihli bir yaz
ile bildirilmi ve yazda nizamnme, hukuken 1873te fiilen yrrle girmitir.
Buna mukabil Belika elilii haricindeki sefirlikler bu yazya cevap dahi
vermemilerdir. Bu nedenle nizamnmeye ramen yabanc okullar kontrol
etmek uzun sre daha mmkn olmam11, ancak nizamnmeden sonra baz
blge idarecileri 129. maddeyi gereke gstererek kanunlara uymayan yabanc
okullar kapatmlardr. Bu okullardan biri de Tokat Cizvit mektebidir.
Tokat mutasarrf, 1883te Cizvit mektebini kapatmtr. Bunun zerine
Fransa sefareti harekete gemi ve mutasarrfn kararnn yanl olduuna dair
ikyette bulunmutur. Fransa sefaretinden gelen yazda Cizvit ruhbanlarnn
hibir siyas olaya karmadklar, Osmanl mparatorluu aleyhine bir faaliyet
yrtmedikleri belirtilmitir. Buna mukabil ruhbanlarn edep ve ahlak
gzettikleri, saltanata halel getirecek ilerden uzak durduklar ve amalarnn
yalnzca eitim olduu kaydedilmitir. Durum byle iken Tokat mutasarrfnn
verdii kararn Cizvit ruhbanlarn ve kendilerini incittii ifade edilmitir12.
Bblinin Fransa sefaretinden gelen yazya nasl bir cevap verdiine dair
henz bir kaynak tespit edilememitir. Buna mukabil bir sene sonra Sivas
vilayetinden gelen bir yaz Tokattaki Cizvit mektebini yeniden gndeme
getirmitir.
1869 Nizamnmesindeki ilgili madde gereince Sivas vilayeti, 1884te
Tokatta yeni bir Cizvit mektebi almasna izin vermitir. Bu karar zerine
konu incelenmek zere hukuk mavirlerine havale edilmi. Hukuk
mavirlerinin incelemesinden sonra ise konu ur-y devlete havale
edilmitir13.
Tokatta yeni bir Cizvit mektebi amak giriimleri devam ederken 1886
10

1869 Nizamnmesi iin bk. Bayram Kodaman, Abdlhamid Devri Eitim Sistemi,
Anlara 1999, s. 114-117; amil Mutlu, Osmanl Devletinde Misyoner Okullar,
stanbul 2005, s. 25-27; Hidayet Vahapolu, Osmanldan Gnmze Aznlk ve Yabanc
Okullar, stanbul 1997, s. 117-125.
11
Mutlu, Osmanl Devletinde Misyoner Okullar, s. 27.
12
Babakanlk Osmanl Arivi (=BA), HR.TO, nr. 85/206, 9 Terinisani 1299/21 Kasm
1883.
13
BA, HR.TO, nr. 6/368, 18 Haziran 1300/30 Haziran 1884.

102

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


104I

Cizvitlerin Tokattaki Faaliyetleri

ylnda yeni bir gelime daha olmutur. Tokat mutasarrfl, ehirdeki


Cizvitlerin kirac olarak oturduklar evin bir tarafn kiliseye evirdiklerini ve
burada kanunlar hilafna ibadet ettiklerini tespit etmitir. Buna ilave olarak eve
izinsiz olarak iki oda daha ina ettiklerini ve bu odalar da okul olarak
kullandklar anlalmtr. Ayrca evin nne yeni bir kilise ina etmeye
teebbs etmilerdir. Bunun zerine mutasarrflk Cizvit papazlarn uyarmak
adna eve resm memurlar gndermi, ancak papazlar memurlara kabul
etmemilerdir.
Cizvitlerin resm uyarlara ramen kanunsuz olarak kilisede ibadete ve
okulda eitim-retime devam etmeleri zerine Tokat mutasarrf durumu Sivas
vilayetine, vilayet de konuya sadarete bildirmitir. Sadaret de konuyu incelemek
zere Maarif Nezretine havale etmi ve nezretten gelen cevapta, Tokattaki
Cizvitlere resm izin almalar iin aylk bir sre tannmasn ve bu sre
zarfnda istenen izinler alnmad takdirde okulun kapatlmas gerektii
bildirilmitir. Durum Fransa sefaretine de haber verilmitir14.
Arkalarnda Fransa sefaretinin destei bulunan Cizvitler, uyarlara
ramen, sonraki yazmalardan da anlald zere, resm izin almam, buna
mukabil kaak olarak alan kiliselerinde ibadet etmeye ve okulda eitim
vermeye devam etmilerdir. Bunda Osmanl resm makamlarnn zecri, net ve
kesin bir emir vermemeleri de etkili olmutur. Sivas vilayetinden gelen bir
yazda bunlar hkmetin tenbiht- diyesini sga eder makuleden olmayup,
memrn-i mahalliye ise emr-i srih ve kat olmadka cebren mene kym
edemedii belirtilerek bu durum ifade edilmitir15.
Tahtadan ana, andan Bandoya
1892 ylna gelindiinde Tokat Cizvitleri tekrar gndeme gelmitir. Bu
defa gndeme gelme sebepleri mektep ve kiliselerde kullanlan anlardr.
Yazmaya konu olan ilk ikyet Tokat mutasarrflndan gelmitir. Buna gre
Tokat Cizvitleri, ruhsatsz olarak daha nce atklar mektepte geceleri an
almakta ve bu durum da rahatszla yol amaktadr. Bunu nlemek iin Tokat
14

BA, DH.MKT, nr. 1356/75, 9 Temmuz 1302/21 Temmuz 1886; nr. 1365/76, 16 Z
1303/15 Eyll 1886; nr. 1366/97, 21 Z 1303/20 Eyll 1886.
15
BA, DH.MKT, nr. 1366/97, 21 Z 1303/20 Eyll 1886. Yabanc okullarn resm izin
almadan kanunsuz olarak ve denetimsiz bir ekilde faaliyetlerine devam etmeleri II.
Abdlhamid dneminde bizzat padiah rahatsz edecek dereceye gelmitir. Bu sebeple
bizzat II. Abdlhamid, 1869 Maarif Nizamnmesinin tadil ve ikmal edilmesini
emretmitir. Bu emir zerine 1887de padiah yaveri Dervi Paann bakanlk ettii
bir komisyon kurulmutur. Komisyon Maarif Nizamnmesine bir zeyl hazrlamtr.
lerleyen yllarda da bizzat padiahn ynlendirmesiyle yabanc okullar kontrol altna
alacak ve zararl faaliyetlerini engelleyecek tedbirler alnmaya allmtr. Buna
mukabil II. Abdlhamid dneminde Fransz misyoner okullarnn hem saysnda hem de
faaliyetlerinde byk bir olduu da tarih bir vakadr (Mutlu, Osmanl Devletinde
Misyoner Okullar, s. 143-144).

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

103
105

Uur DEMR

mutasarrfl mekteplerde an kullanlmasnn daha nce vaki olmad ve


bunun iin resm izin alnmas gerektii ynnde Cizvit mektebindeki yetkilileri
uyarmlar, ancak Cizvitler bu uyarlar dikkate almamlardr. Cizvitlerin
uyarlar duymamazlktan gelmemelerinde an alnmas ile ilgili kesin bir
kanun dzenlemenin bulunmamas etkili olmutur. Kanun bir dzenleme
olmad iin Tokattaki yetkililer uyarda bulunmaktan baka bir ey
yapamam ve nasl hareket etmesi gerektiini sadarete sormutur16.
Tokat mutasarrflndan gelen bu ikyet blgedeki Cizvitler hakknda
nemli bilgiler ihtiva etmektedir. ncelikle Tokat merkezinde 1892 tarihi
itibariyle en azndan bir Cizvit mektebi bulunduu ve bunun da ne zaman
aldnn yerel yetkililer tarafndan da kesin olarak bilinmediini
gstermektedir. Zira mutasarrflktan gelen yazda Cizvit mektebinin sekiz-on
sene nce ihdas edilmi olduu kaydedilmitir17. Mektebin ne zaman
aldnda dair belirsizliin sebebi ise 1869 nizamnmesi ncesinde bu tr
okullarn almasn resm izne balayan bir dzenlemenin bulunmamasdr.
Cizvitlerin kanun boluktan da istifade ederek, btn uyarlara ramen
kendilerine bu konuya dair Fransa konsolosundan bir tebli gelmedii srece
an almaya devam edeceklerini bildirmilerdir18.
Tokattan gelen ikyet ve Cizvitlerin rahat hareket etmeye devam
etmeleri zerine Dahiliye Nezreti durumu, Sadarete bildirmi ve konu ile ilgili
bir inceleme balatlmtr. ncelemeler sonucunda Merzifonda da be-alt sene
nce Cizvit papazlar tarafndan kiliselerine hkmetten habersiz ve izinsiz
olarak byk bir an astklar, Merzifonda bulunan Amerikan misyoner
mektebinde de 15 seneden fazla bir sredir an bulunduu ve bunun da belirli
vakitlerde alnd tespit edilmitir. Ayrca Amasyadaki Cizvit kilisesinin
bahesinde de ruhsatsz olarak bir mektebin ald ve kiliseye sekiz sene nce
al asld belirlenmitir19.
Tokat, Sivas, Merzifon ve Amasyadaki Cizvit mektepleri yalnzca an
almalar sebebiyle deil, kurduklar bandolar hasebiyle de ikyete konu
olmulardr. Bu meseleye dair Sivas Valisi Mehmed Memduhun Dahiliye
16

BA, D, nr. 8/2614, 23 B 1310/10 ubat 1893, Dahiliye Nezretinden Sadarete


gnderilen tezkire.
17
BA, D, nr. 8/2614, 24 B 1310/11 ubat 1893, Sivas Valisi Mehmed Memduhun
Dahiliye Neztine hitaben gnderdii tahrirat.
18
BA, D, nr. 8/2614, 24 B 1310/11 ubat 1893, Sivas Valisi Mehmed Memduhun
Dahiliye Neztine hitaben gnderdii tahrirat.
19
BA, D, nr. 8/2614, 23 B 1310/10 ubat 1893, Dahiliye Nezretinden Sadarete
gnderilen tezkire; nr. 8/2614, 3 N 1310/21 Mart 1893 Dvn- Hmyn Kaleminden
Sadarete gnderilen tezkire; nr. 8/2614, Mart 1308/Mart 1893, konunun incelenmesini
havi Sivas Vilayetine gnderilen tahrirat sureti. DH. MKT, nr.3/2051, 23 B 1310/10
ubat 1893.

104

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


106I

Cizvitlerin Tokattaki Faaliyetleri

Nezaretine gnderdii tahriratta belirtiler blgelerdeki Cizvit mekteplerinin


krk-elli paradan oluan ve asker muzkalara benzeyen birer bando grubu
oluturduklar, bunlarn belirli vakitlerde ehir sokaklarnda dolatrldklarn
ve bunun da ikyete konu olduunu rapor etmitir. Vali ayrca bu okullarn
ders programlarnn da vilayete bildirilmediini belirtmitir. Mehmed Memduh,
bu ikyetlere ramen Cizvitlerin an almalarn engelleyecek kanun bir
meyyidenin bulunmamas hasebiyle bata kendisi olmak zere yerel
yetkililerin aresiz kaldklarn da belirtmitir20.
Yaplan incelemeler sonucunda Cizvit mekteplerinin an almalarnn
yasaklanmasna dair bir dzenlemenin olduka zor olduu ve bu uygulamann
gayrresm de olsa on-on be senedir devam ettii anlalmtr. Bu nedenle
bunun engellenmesi yoluna gidilmemitir. Bblinin, sert nlenmeler almasn
engelleyen bir dier sebep de misyoner mekteplerine ve kiliselerine bata
Fransa ve Amerikann arka kmasdr.
Haneden Mektebe ve Bir Taahhtnamenin Mehul Akbeti
1892 yl sonlarnda Tokat Cizvitleri ile ilgili yalnzca mektep ve
kilisede an almas ikyete konu olmamtr. Mutasarrflk tarafndan yaplan
tetkikler sonucunda Cizvit rahiplerinin Tokatta nce ev kiraladklar ve bu
evleri gizlice mektebe evirdikleri, zamanla da mstear adlarla kiraladklar
evleri satn aldklar anlalmtr. Ayrca mektep amak iin de ruhsat
almadklar ortaya kmtr. Bunun zerine durum bir tahriratla Dahiliye
Nezaretine bildirilmi ve nazrlktan nasl hareket edilecei sorulmutur.
Dahiliye Nezareti de durumu Sadarete bildirmitir21.
Sadaret, bunun gibi ruhsatsz olarak alm okullarn 1869
Nizamnamesi gereince resm bir izin almas gerektiini ve bunun iin de
Maarif Nezaretine mracaat edilmesinin zaruri olduuna karar vermi, bunun
da Tokat Cizvit mektebi ve Fransa konsolosuna bildirilmesini Sivas vilayetine
20

BA, D, nr. 8/2614, 24 B 1310/11 ubat 1893, Sivas Valisi Mehmed Memduhun
Dahiliye Neztine hitaben gnderdii tahrirat. Sivas valisi, kanun bir dzenleme
olmad iin sorunu zmek zere kendine has bir ynteme mracaat etmitir. Greve
balad ilk aylarda ikyetlerin artmas zerine nce Cizvitleri uyarm, ancak uyarlar
dinlenmeyince baka bir yola mracaat etmitir. Cizvit mektebinin bulunduu
mahallenin ara sokaklarna zel polisler yerletirmi ve polisler mekteplere gelen
ocuklara okulun izinsiz olarak eitim-retim faaliyetlerine devam ettiini
sylemilerdir. Bundan korkan ocuklar birka gn sonra okula gitmemeye balam ve
bunun zerine Cizvitler vali ile anlamak zorunda kalmlardr. Yaplan anlama
sonunda Cizvit mektebindeki papazlar okulun ders programn resmen onaylatmay,
bando ekibini kltmeyi ve belirli zamanlarda sokaklarda gezdirmeyi kabul
etmilerdir.
21
BA, DH.MKT, nr. 21/24, 30 N 1310/17 Nisan 1893, Mektub Kaleminden Sadarete
gnderilen tezkire.

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

105
107

Uur DEMR

bildirmitir22. Bu resm teblie ramen, ilerleyen dnemlere ait yazmalardan


Tokat Cizvit mektebinin daha sonraki senelerde de ruhsat iin mracaat
etmedii anlalmaktadr.
Ruhsatsz olarak okul ve kilise atklarna dair tartmalar devam
ederken Tokat Cizvitleri ile ilgili nemli ve tiraj-komik bir olay daha
yaanmtr. Tokat eski mutasarrflarndan Abdllatif Bey, Cizvit papazlarndan
ikmet ettikleri haneyi zamanla okul ve kiliseye evirmeyeceklerine dair
kurunkalemle yazlm bir mukavele senedi alm, ancak bu belge, dier
nemli belgelerle birlikte, Abdllatif Beyden sonra mutasarrf olan Mehmed
Ali Paann Tokat mutasarrf bulunduu dnemde bir ekilde ortadan
kaybolmutur23.
Tokat Cizvitleri ile ilgili hayat neme haiz byle nemli bir senedin
Mehmed Ali Paann idaresi altnda iken kaybolmas zerine Dahiliye Nezareti
harekete gemitir. ncelikle Tokat mutasarrflndan Mehmed Ali Paaya
senedin iade edilmesi gerektiine dair bir telgraf gnderilmitir24. Ayn
minvalde senedin kendisinde bulunma ihtimali olan Tokat eski defterdar
mfettii Hayri Efendiye de bir telgraf gnderilmitir25.
Tokat mutasarrflnn telgrafna ilk cevap Hayri Efendiden gelmitir.
Hayri Efendi, cevab telgrafta sorulan evraklar Mehmed Ali Paann
mutasarrfl zamannda kendisi tarafndan incelendiini, ancak daha sonra
iade ettiini yazmtr26.
Mehmed Ali Paa da Dahiliye Nezarete gnderdii cevab tezkirede
kendisinin Tokattan Amasyaya tayin edildiinde Abdllatif Bey dneminden
kendisine intikal etmi baz nemli belgeleri yannda Zileye kadar gtrd
ve Amasyaya getiinde bu belgelerin yannda bulunmasnn doru
olmayacan dndnden posta ile Tokata geri gnderdiini belirtmitir.
Yine ayn yazda inceledii belgelerde Abdllatif Bey zamannda Cizvitlerden
alnd iddia edilen bir senede rastlamadn ve daha da nemlisi byle bir
senedin gereksiz olduunu rapor etmitir. Zira kendi grev yapt dnemde
Cizvitlerin hanelerinde kirac olarak kaldklarn ve hane sahiplerinin Osmanl
22

BA, DH.MKT, nr. 21/24, 9 L 1310/26 Nisan 1893, Sivas Vilayetine gnderilen emir.
Tokat mutasarrflndan gnderilen tezkire iin bk. BA, DH.MKT, nr.50/15, 22
Kanunevvel 1309/3 Ocak 1894. Tokat mutasarrflnn iddiasna gre Abdllatif Bey
zamannda Fransz tebaasndan iki kiiye hane sat esnasnda kurunkalemle yazlm
ve haneleri okul veya mabede evirmeyeceklerine dair bir senet ile yine hane satna
dair be adet evrakn kaybolduu kaydedilmitir.
24
BA, DH.MKT, nr.50/15, 7 Mart 1309/??? Mart 1894, Tokat mutasarrflndan
Mehmed Ali Paaya gnderilen telgraf sureti.
25
BA, DH.MKT, nr.50/15, 9 Mart 1309/??? Mart 1894, Tokat mutasarrflndan Hayri
Efendiye gnderilen telgraf sureti.
26
BA, DH.MKT, nr.50/15, 5 Eyll 1310/17 Eyll 1894.
23

106

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


108I

Cizvitlerin Tokattaki Faaliyetleri

tebaasnn gzktn ileri srmtr. Bu sebepten tr Abdllatif Beyin


ald ileri srlen senedin doru bir iddia olmamas gerektiini belirtmitir27.
Hayri Efendi ve Mehmed Ali Paann istenen evraklarn kendilerinde
olmadnda srar etmelerine ramen Dahiliye Nezareti iin peini brakmam
ve Sivas vilayetine gnderilen emirlerle bylesine nemi haiz belgelerin her
kimin elinde kalmsa bir an evvel buldurulmas istenmitir28. Bunun zerine
Mehmed Ali Paaya tekrar bir tezkire gnderilmitir. Ayrca Hayri Efendinin
grev yapt Sinop mutasarrflna da bir tahrirat gnderilmi ve aranan
evraklar orada ise iade edilmesi istenmitir29.
Sinop mutasarrfl yaklak bir ay sonra Dahiliye Nezaretine cevap
vermitir. Buna gre Hayri Efendi nceki savunmasn tekrarlamtr. Ayrca
Mehmed Ali Paa zamannda incelemek zere kendisine bu evraklar verilmi
olmasna ramen, bunlar siyas mahiyetli olduklar iin paaya iade ettiini, bu
sebeple Ali Paada bulunmas icap ettiini belirtmitir30.
Mehmed Ali Paa da Dahiliye Nezaretine gnderdii tezkirede istenen
evraklarn kendisinde bulunmadn yinelemi ve bu tr evraklarn zaten usulen
de kendisinde deil de defter-i hakan dairesinde muhafaza edilmesi gerektiini
yazmtr31. 14 ubat 1894 tarihli baka bir tezkirede ise daha fazla bilgi veren
Ali Paa, Abdllatif Beyden kendi zamanna kadar Tokatta mutasarrflk
yapm olan kiilerle irtibata gemeye alm ve iddia ettiine gre bunlardan
da istenen evraklara dair bir bilgi alamamtr. Ayrca bu tr evraklarn kendi
nezdinde deil de vergi dairesinde olmas icap ettiini ileri srmtr. yle bir
evrkn asla nezd-i kerde bulunmad ve bu bbda bir malumatnn
olmadna dair de yemin etmitir32.
Mehmed Ali Paann savunmasna ramen Dahiliye Nezareti, senet ve
dier evraklarn paada bulunmas gerektiine hkmetmitir. Bu minvalde Sivas
Ali Paann grev yapt Hamidabad sanca mutasarrflna bir emir
gnderimi ve paann evraklar bularak iade etmesi istenmitir33. Buna ramen
Ali Paa, aranan evraklarn kendisinde olmayp, dier grevlilerden
27

BA, DH.MKT, nr.50/15, 4 S 1312/13 Austos 1894, Amasya Mutasarrf Mehmed


Ali Paann Dahiliye Nezaretine gnderdii tezkire.
28
Sivas vilayetinden evraklarn akbeti hakknda Dahiliye Nezaretine gnderilen
tezkire iin bk. BA, DH.MKT, nr.50/15, 18 R 1312/19 Ekim 1894.
29
BA, DH.MKT, nr.50/15, 14 Ca 1312/13 Kasm 1894.
30
Sinop mutasarrflndan Dahiliye Nezaretine gnderilen tezkire iin bk. BA,
DH.MKT, nr.50/15, 14 C 1312/8 Aralk 1894.
31
Mehmed Ali Paann Dahiliye Nezaretine gnderdii tezkire iin bk. BA, DH.MKT,
nr.50/15, 25 Terinisani 1310/7 Aralk 1894.
32
Mehmed Ali Paann Dahiliye Nezaretine gnderdii tezkire, BA, DH.MKT,
nr.50/15, 2 ubat 1310/14 ubat 1895.
33
BA, DH.MKT, nr.50/15, 23 Haziran 1311/19 Temmuz 1895.

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

107
109

Uur DEMR

soruturulmasnda srar etmitir34. Bylece Tokat Cizvitleri iin hayat neme


haiz olan bylesine nemli evraklarn akbeti mehul kalmtr.
Denetimlerin Sklatrlmas ve Tokat Cizvit nas Mektebi
Tokat Cizvit mektebi, hem kendi i hem de Maarif Nezaretinin
denetimine tbi olduundan dnem dnem kontrol edilmitir. rnein 1896
ylnda Sivas ve evre blgelerdeki Cizvit mektepleri birka yetkili Cizvit
rahipleri tarafndan tefti edilmitir. Tokata da gelen rahipler, burada dersleri
denetledikten sonra Samsun zerinden stanbula dnmlerdir35.
Tokat Cizvit mektebi, i kontroller kadar Maarif Nezaretinin ve ilgili
blgelerdeki maarif mdrlerinin de denetimlere de tbi tutulmutur.
Denetimlerin sklatrld dnemlerden biri de 1898 yl olmutur. Bu yl
Sivas vilayeti dahilindeki yabanc okullarda genel bir denetim yaplmtr. Bu
kontrollerde Cizvit ve Protestan okullarnda okutulan ders kitaplar hassaten ele
alnmtr. Kitaplarn Osmanl mparatorluu aleyhinde, blc ve siyas
propaganda amac tayan bilgiler ihtiva edip etmedikleri tetkik edilmitir. Bu
denetlemelerde Sivas, Tokat, Merzifon ve Amasyadaki yabanc okullarn ders
kitaplar incelenmitir.
ncelemelerde Sivas, Merzifon, Tokat ve Amasyadaki Amerikan
Protestan okullarnn daha nce ruhsat aldklar tespit edilmi ve bu okullardan
derslerde okutulan kitaplarn isimleri, mellifleri, basm yerleri ve tarihleri ile
ieriklerine dair blge maarif mdrlklerine bilgi vermeleri istenmitir.
ncelemelerde Tokat ve Amasya Cizvit mekteplerinin ise ruhsatsz olarak
faaliyetlerine devam ettikleri ortaya kmtr36. Bu nedenle bu mektep
idarecilerinden gerekli ruhsatlar almalar istenmitir37.
Bu teftilerin ve kitap isimleri ile ilgili taleplerin neden gerekli
olduunu en iyi izah eden belgelerden biri 1898 ylna ait Sivas maarif
mdrnn tezkiresidir. Maarif mdr tezkiresinde, vaktiyle memlik-i
ahneye birer drl hile ile sokulmu olan mektib-i ecnebiyye messes ve
mdirlerinin efkar- asliyesi teb-i hristiyniye etflinin tesmim-i ezhnna
matf ve i bu niyyet-i fasideleri devlete de mekf bulunmu ise de ilcaat-
hazra saikasyla mektib-i mezkrenin kapadlmalar gayr- mmkn
olduundan bu yabanc okullarn ruhsatsz olanlarnn ruhsatl hle
getirilmelerinin ve denetimlerin arttrlmasnn gerektiini bildirmitir. Zira aksi
trl bu okullar kontrol altnda tutmak ve ocuklara nasl bir eitim-retim
verdiklerini, hangi fikirleri aladklarn takip etmek ve kontrol altnda
34

BA, DH.MKT, nr.50/15, 21 Temmuz 1311/2 Austos 1895.


BA, DH, nr. 3/65, 20 Nisan 1312/2 Mays 1896.
36
BA, Maarif Nezareti Evrak (=MF.MKT), nr. 379/18, 14 B 1316/28 Kasm 1898,
Sivas vilayeti maarif mdrnn Maarif Nezaretine gnderdii tezkire. Ayrca bk. BA,
BEO, nr. 1249/93662, 15 1316/29 Aralk 1898.
37
BA, MF.MKT, nr. 379/18, 9 1316/23 Aralk 1898,
35

108

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


110I

Cizvitlerin Tokattaki Faaliyetleri

tutmann mmkn olmayacan kaydetmitir38. Sivas maarif mdrnn bu


tespitlerinin ne kadar yerinde ve doru olduu Tokat Cizvit mektebi rneinden
de gayet iyi anlalmaktadr. Zira 1898 ylna kadar hl ruhsatsz olarak
faaliyetlerine devam edebilmitir.
1898 ylndaki ders ieriklerine ve ders kitaplarna dair teftiler devam
ederken Tokattaki Cizvit rahibeler de bir talepte bulunmulardr. Tokat
Katoliklerinden Arslanyan Ohann Hoca Ahmed Mahallesinde mutasarrf
olduu bycek bir evi Cizvit rahibeleri 5250 gurua satn almlar ve bunun
devir teslim ilemleri iin resm mracaatta bulunmulardr. Zira bu evi
senelerdir inas mektebi olarak kullandklarn ve mektebinde resm izni
olduunu ileri srmlerdir. Yaplan tetkikler sonucunda mektebin otuz senedir
faaliyetlerine devam ettii ve Sivas maarif mdrlnden bunun iin resm
izin de aldklar tespit edilmitir. Ayrca Tokat mutasarrflndan Ohann
hanesinin Cizvit rahibelerine satlmasnn bir mahzuru olmad da rapor
edilmitir39.
Cizvit rahibelerinin resm mracaatlarna ve Tokat mutasarrflnn
bunda bir mahzur bulunmadna dair tahrirat zerine mesele Dahiliye
Nezaretine intikal etmitir. Nezaretten gelen cevapta ise byle bir satm ilemi
iin ura-y devlete bir tetkikat yaplmas gerektii, bu tetkikatlarn
sonularnn padiaha arz edilmesi gerektii belirtilmi ve iznin yalnzca
padiah iradesi alndktan sonra verilebilinecei bildirilmitir40.
ura-y Devlet, Tokat Cizvit rahibelerinin talebini incelemi ve sonucu
Dahiliye Nezaretine bir tezkire ile bildirmitir. Tezkirede yabanc lkelerin
tebaas olan rahip ve rahibe cemiyetlerinin Osmanl mparatorluu snrlar
dahilinde emlak ve arazi satn almalarnn caiz olmad belirtilmitir. Bu
tezkire zerine Tokat rahibelerinin Ohann evini satn alma talepleri de
reddedilmitir41. Talepleri reddedilmi olmasna ramen Tokat Cizvit rahibeleri,
Ohann evinde kirac olarak da olsa, faaliyetlerine devam etmilerdir.
Bir Dnm Noktas: 1901 Osmanl-Fransa Antlamas ve Tokat
Cizvitleri
Cizvit okullar iin 1901 yl bir dnm noktas olmutur. Zira mali
borcu ve Fransann Midilli kuatmas yznden zor durumda kalan Osmanl
mparatorluu, 2 Kasm 1901de Fransann ileri srd ve Cizvit mekteplerini
de ilgilendiren u ar artlar kabul etmek zorunda kalmtr.
1Osmanl mparatorluu ekli cetvelde yazl Fransz
38

BA, MF.MKT, nr. 379/18, 14 B 1316/28 Kasm 1898.


BA, D, nr. 21/1806, 18 M 1317/29 Mays 1899, Sivas vilayeti mektub kaleminden
Dahiliye Nezaretine gnderilen tahrirat.
40
BA, D, nr. 21/1806, 7 C 1317/13 Ekim 1899, Dahiliye Nezaretinden Sadarete
gnderilen gnderilen tezkire.
41
BA, BEO, nr. 1182/1492, 20 M 1318/20 Mays 1900.
39

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

109
111

Uur DEMR

tabiiyeti ve himayesinde bulunan okullarn mevcudiyetlerini tasdikle,


ilerini rahata yapmalarn taahht edecektir.
2Gelecekte, Fransz sefareti himayesinde okul ina
olunaca vakit, sefaret bu okulun mdr (veya mdiresi) ile
retmenlerinin isim ve sfatlarn Hariciye Nezaretine bildirecektir.
3Bu ihbarn vukuu tarihinden itibaren 2 ay mddet
zarfnda Bbli sebep gstererek sefarete yaz ile itiraz etmedii
takdirde okulun almasna msaade olunmu olacak ve Osmanl
memurlar okulun serbeste vazife yapmasna engel olmayacaklardr.
4Muahedeler ve mukaveleler ile ruhban heyetlerine
tannan vergi muafiyeti okullar iin de geerli olacaktr42.
Bu artlar Osmanl mparatorluu tarafndan kabul edilmek zorunda
kalnmtr. Buna gre Fransa himayesindeki 260 okul ve 354 (kilise, manastr,
yetimhane, hastane vs) resmen tannmtr. Bu listede Tokattaki Peres Jesuites
ve Soeurs de lAssomption Mekteplerinin de ad bulunmaktadr.
1901 Antlamasndan sonra Osmanl mparatorluundaki Fransaya
bal Cizvit messeselerinin bir listesi karlmaya almtr. Btn vilayetler
idareleri altndaki blgelerde mevcut olan Cizvit messeselerinin bir listesini
hazrlayarak bunu Dahiliye Nezaretine bildirmitir. Fakat nezarete gnderilen
bu listelerin birksmnn eksik ve yanl olduu anlalm, vilayetlere
gnderilen emirlerle bunlarn ikmal edilmesi ve dzeltilmesi istenmitir. Emir
gnderilen vilayetlerden biri de Tokatn da bal bulunduu Sivas vilayetidir.
Sivas vilayetine gnderilen emirde vilayet dahilindeki Cizvit
messeselerinin liste hlinde isimlerinin merkeze bildirilmi olmasna ramen
bunlarn vilayetin hangi mahallesinde bulunduklar, bulunduklar arazinin mlk
m yoksa vakf mal m olduu, binalarn birletirilip birletirilmediine dair bir
malumat verilmedii belirtilmitir. Ayrca antlamada tayin edilen Cizvit
messeselerinin isimlerinin vilayetten gnderilen listede eksik yazld ve
bunun ikmal edilmesi istenmitir.
Ayn emirde Tokattaki Cizvit messeselerine dair de nemli bilgiler
verilmitir. Buna gre Tokat mutasarrfl dahilinde mevcut olan Cizvit
messeseleri unlardr:
2 rahibe manastr, 1 inas mektebi, 1 muayenehane ve bunun intizar
salonu, 2 kz ve erkeklere mahsus kilise, 1 sbyan mektebi ile rahip ve
rahibelere ait odalar.
Mutasarrflktan bu bilgiler bildirilmi olmasna ramen bu
messeselerin Tokatn hangi mahallesinde bulunduklar, bulunduklar arazinin
mlk m yoksa vakf mal m olduu, binalarn birletirilip birletirilmediine
dair bir malumat verilmedii anlalmtr. Binaenaleyh bu eksikliklerin ikmal
42

Mutlu, Osmanl Devletinde Misyoner Okullar, s. 151-166.

110

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


112I

Cizvitlerin Tokattaki Faaliyetleri

edilmesi istenmitir43.
Biraz gecikmeli de olsa44 Sivas vilayeti dahilindeki Cizvit messeseleri
ile ilgili istenen bilgiler ancak 1903 yllnda ikmal edilebilmitir. Tokat
mutasarrflndan gnderilen 26 Kasm 1902 tarihli tahrirata gre blgedeki
Cizvitlerin kullandklar be evin hangi mahallelerde ve kimler adna kaytl
olduklar ile hangi tr arazi zerinde bulunduklarna dair bilgiler verilmitir.
Buna gre Cizvitlerin kullandklar Hoca Ahmed Mahallesindeki iki evin Ahi
Evran Vakf zerinde bulunduu ve bunlarn da birinin Osmanl tebaasndan
birine, dierinin de Fransa tebaasndan Kont D Ramas(?) ve ei Mateled
zerine kaytldr. Hoca Ahmed Mahallesinde bir erkek bir de kz Cizvit
mektebi bulunmaktadr. Erkek mektebi ve buna ait olan bir kilise daha nce
Osmanl tebaas olan Mardiric ve Begocdan Fransa tebaas Kont Bedamas
adna satn alnan evlerin birletirilmesi ile meydana getirilmitir. Cizvit
rahipleri de bu binada ikamet etmektedir. Osmanl tebaasndan Abdalolu
Mustafa, Puiciolu Mehmed ve Kapusuzolu Mehmedden Arslanyan Ohan
adna satn alnan ev ise daha sonra birletirilmi ve buras inas mektebi
olarak kullanlmaktadr. Cizvit rahibeleri de bu binada ikamet etmektedirler ve
bu messeseye Cizvit nas Mektebi ve Messesat denilmektedir.
Mahalle

Hoca Ahmed

Daha nce
Kime Ait
Olduu

Hoca Ahmed

Abdalolu
Mustafa
Puiciolu
Mehmed
Kapusuzolu
Mehmed
Mardiric

Hoca Ahmed

Begoc

Hoca Ahmed
Hoca Ahmed

Hangi Tr
Arazi
zerinde
Bulunduu

Hangi Amala
Kullanld
nas Mektebi
nas Mektebi
nas Mektebi

Ahi
Vakf
Ahi
Vakf

Evran

Zkur Mektebi

Evran

Zkur Mektebi

Tokat mutasarrflnn verdii bilgilerden anlaldna gre ehir


merkezinde iki adet Cizvit mektebi mevcuttur ve bunlarn biri erkekler dieri de
kzlar iindir. Bu mektepler Hoca Ahmed Mahallesindeki be evin
birletirilmesi suretiyle oluturulmu ve bu evlerden drd Ahi Evran Vakf
arazisi zerinde bulunmaktadr. Dolaysyla mektepler Ahi Evran Vakfna ait
43

BA, BEO, nr. 144680/1930, 2 B 1320/5 Ekim 1902.


Sivas vilayeti, Cizvit messeseleri ile ilgili bilgileri gndermekten yava
davranmtr. Bu husus Sadaret Mektub Kaleminden Dahiliye Nezaretine
bildirilmitir (bk. BEO, nr. 1951/146294, 17 1320/9 Kasm 1902).
44

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

111
113

Uur DEMR

arazide faaliyetlerine devam etmektedirler45.


1903 tarihli Maarif Nezareti Salnmesinde de Tokattaki Cizvit
mektepleri hakknda u nemli bilgiler verilmitir46:
Yer

Ad

Mektebin
Derecesi

Tokat
Tokat

Cizvit
Cizvit

Erkek dd
Kz dd

Erkek
renci
Says
55
-

Kz
renci
Says
150

Al
Tarihi
H. 1297
H. 1307

Tokat mutasarrfl listedeki bilgileri ikmal etmeye alrken Cizvit


rahip ve rahibeleri de 1901 Antlamasn frsat bilerek messeselerini
geniletmeye ve saylarn arttrmaya gayret etmilerdir. Bu minvalde Tokat
mutasarrflndan resm izin alarak mektebe tahvil ettikleri bir evde geni apl
bir tamirat ve tadilat balatmlardr. Fakat tamirat ve tadilat ilemleri mektebin
bytlmesine bir vesile olarak kullanlmtr. Zira mektebin zerine daha nce
mevcut olmamasna ramen ykseke bir an kulesi yerletirilmitir. Mektepte
yalnzca fizik deiikler yaplmam, niteliksel olarak da mektep
gelitirilmitir. Bu minvalde daha nce -drt kii olan hoca says, Fransa,
Beyrut, Kayseri ve Amasyadan gelenlerle birlikte on e karlmtr. Btn
bu hazrlklar mektebin geceli bir koleje tahvil edilmek iin yaplmtr.
Hazrlklar tamamlandktan sonra da kolej iin resm mracaat yaplmtr.
Kolej iin yaplan mracaat zerine konu Dahiliye Nezaretine intikal
etmi, nezaret de Sadarete bildirmitir. Yaplan incelemeler sonucunda bunun
mmkn olmad anlalmtr, ancak konu yalnzca Osmanl resm
kurumlarnn karar verebilecei bir husus deildir. Zira Fransann da
bilgilendirilmesi gerekmektedir. Bu nedenle mesele Hariciye Nezaretine havale
edilmitir. Nezaret de Fransa sefareti ile irtibata geerek Tokat Cizvit
mektebinin koleje tahvil edilememe gerekelerini bildirmitir. Bylece uzun bir
yazma srecinden sonra Tokat Cizvit mektebi nicelik ve nitelik olarak
gelitirilmi olmasna ramen koleje tahvil edilmesine izin verilmemitir47.
Muzr Neriyat ve Alnan Baz dar Tedbirler
Cizvitler, Fransann da desteiyle bulunduklar blgelerde Bblinin
45

Tokat mutasarrflndan gelen tahrirat iin bk. BA, D, nr. 1811/4, 15 Terinisani
1318/26 Kasm 1902. Ayrca bk. BA, Muktez Defterleri, nr. 37, s. 85.
46
Togay Sekin Birbudak, Slnmelere Gre Sivas Vilayetinde Eitim-retim
(1898-1903), Kastamonu Eitim Dergisi, 15/I (Mart 2007), s. 313.
47
Tokat Cizvit mektebindeki tamirat, tadilat ve koleje evirme talepleri ile ilgili
yazmalar iin bk. BA, BEO, nr. 149345/1992, 13 L 1320/13 Ocak 1903, Dahiliye
Nezaretinden Sadarete gnderilen tezkire; nr. 149345/1992, 4 Za 1320/2 ubat 1903,
Hariciye Nezaretinden Sadarete gnderilen tezkire; nr. 149345/1992, 7 Za 1320/5
ubat 1903, Sadaret Mektub Kaleminden Dahiliye Nezaretine gnderilen tezkire.

112

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


114I

Cizvitlerin Tokattaki Faaliyetleri

izin vermedii neriyatn datlmasnda ve halk arasnda fesada sebep olacak


fikirlerin yaylmasnda da etkin bir rol almlardr. Cizvitlerin bu tr
faaliyetlerini yrttkleri blgelerden biri de Tokat olmutur. zellikle II.
Abdlhamid dnemindeki sk basn ve yayn kontrolnde Cizvitler sahip
olduklar imtiyazlar sebebiyle muzr neriyatn Tokata sokulmasn
salamlardr.
Yaplan tetkikatlar sonucunda Novelist adndaki gazetenin Fransann
Sivas konsolosu vastasyla Tokat Cizvitlerine ulatrld anlalmtr. Muzr
neriyat yalnzca Tokata deil, Amasya, Merzifon, Malatya ve Kayseriye de
datlmtr. Posta ve Telgraf Nezareti durumu Dahiliye Nezaretine bildirmi
ve sevkiyatn engellenmesi iin gerekli tedbirlerin alnmasn istemitir48.
Muzr neriyatn yannda 1901 Antlamasndan sonra giderek n plana
kmaya balayan ve kontrol zorlaan Tokat Cizvitlerine kanunsuz
faaliyetlerinde destek olan grevliler de engellenmeye allmtr. Bu
minvalde Tokat mutasarrf muavini Agob Efendi, Cizvitlerin zararl
faaliyetlerine yardmc olduu ve bunlarn yaylmas iin abalad
gerekesiyle azledilmitir. Yeni mutasarrf muavini hususunda da Bbli
olduka dikkatli hareket etmeye almtr. Agop Efendinin yerine tayin
edilecek kiinin Cizvitlere yakn birisi olmamasna gayret edilmitir. Bu yzden
Ayvalk Kazas kaymakam muavini Konstantin Efendinin Tokat mutasarrf
muavini tayin edilmesi uygun grlmtr49. Bylece blgede giderek nfuzlar
artan Cizvitler kontrol altna alnmaya allmtr.
Tokat Cizvitlerini kontrol altnda tutmak iin Osmanl yetkilileri Cizvit
papazlarnn hareketlerini de takibat altna almlardr. Bu minvalde Tokat
Cizvit mektebine gelen veya Tocat Cizvit rahiplerinden baka vilayetlere
gidenler takip edilmitir. Kimlerle grtkleri, nerelere girip ktklar
yakndan izlenmitir50.
1913ten mparatorluun Sonuna Kadar Tokat Cizvitleri
18 Aralk 1913te Osmanl yetkilileri ile Fransa sefiri arasnda kabul
edilen 4 maddelik yeni bir antlama imzalanmtr. Bu antlama Tokat
Cizvitlerine yeni kolaylklar salamtr. Bu antlama gereince imparatorluun
geri kalannda olduu zere Tokattaki Cizvit messeselerinin de bir listesi
hazrlanmtr. 1913te hazrlanan listeye gre Tokattaki Fransz messeseleri
unlardr: Jesuit Koleji (1 kz, 1 erkek), Parasz mektep, Oblates de

48

BA, DH.MKT, nr. 611/57, 30 B 1320/2 Kasm 1902, Posta ve Telgraf Nezaretinden
Dahiliye Nezaretine gnderilen tezkire.
49
BA, DH.MKT, nr. 664/53, 8 Z 1320/8 Mart 1903.
50
Tokat Cizvit rahiplerinin takip edilmesine dair yazmalar iin bk. BA, DH.TMIK, nr.
152/62, Sivas vilayetinden Dahiliye Nezaretine gnderilen tezkire; nr. 152/62, 25
Austos 1319/7 Eyll 1903, Sivas vilayetine gnderilen emir.

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

113
115

Uur DEMR

lAssomption Rahibleri Yatl Mektebi ve Parasz Mektep51.


1914te daha nce Osmanl mparatorluundaki Fransa tebaasndan,
satn aldklar veya kiraladklar evleri okul, kilise ve sair kurululara
evirmeyeceklerine dair taahht senedi isteme uygulamasnn kaldrlmas
ynnde de anlalmtr. I. Dnya Sava balaynca Osmanl imparatorluu,
Fransa ile yaplan 1913 antlamasn geersiz saym ve Fransz okullar baz
gerekeler ileri srlerek kapatlmtr. Buna mukabil igal yllarnda bu
okullarn bir ksm Fransa tarafndan geri almtr.
SONU
Cizvitler, saysal olarak aznlkta olmalarna ramen misyonerlik
faaliyetleri sebebiyle saylarna nispeten etkinlikleri olduka fazlayd. Osmanl
mparatorluunun dahil ve haric konumundaki deiimlerin bir sonucu olarak
Cizvitlerin ehir hayatndaki etki alanlar giderek artm ve bu durum dnem
dnem ciddi problemlere sebep olmutur. Ayrca bu deiim ve dnmler
Cizvitlerin faaliyetlerinin hem grnr klnmasn hem meruiyet kazanmasn
salamtr. Cizvitlerin baz problemlere sebep olmalarna ramen, Tokatn
kltr, eitim ve sosyal tarihinde nemli bir yer tuttuu da bir hakikattir.

51

Mutlu, Osmanl Devletinde Misyoner Okullar, s. 167-169. Bu antlama yaplmadan


nce Dahiliye Nezaretinden Sivas vilayetine gnderilen bir emirde Tokat ve vilayete
bal dier blgelerde Fransa himayesindeki Cizvitlere ait messeselerin birer listesinin
merkeze gnderilmesi istenmitir (BA, DH.D, nr. 163/19, 27 Mays 1329/9 Haziran
1913).

114

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


116I

Cizvitlerin Tokattaki Faaliyetleri

EK- Jerphanionun Objektifinden Tokat Cizvitleri (1903-1904)

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

115
117

Uur DEMR

116

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


118I

Cizvitlerin Tokattaki Faaliyetleri

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

117
119

Uur DEMR

118

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


120I

Cizvitlerin Tokattaki Faaliyetleri

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

119
121

Uur DEMR

120

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


122I

Cizvitlerin Tokattaki Faaliyetleri

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

121
123

Uur DEMR

122

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


124I

Cizvitlerin Tokattaki Faaliyetleri

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

123
125

Uur DEMR

124

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


126I

Cizvitlerin Tokattaki Faaliyetleri

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

125
127

Komana Arkeolojik Aratrma Projesi

Komana Arkeolojik Aratrma Projesi

Burcu ERCYAS1

zet
Tokat linde doal zenginliklerin yansra birok kltrel zenginlik de
bulunmaktadr. Bunlar arasnda Komana antik kenti, Tokat merkezden yanlzca
10 km uzaklkta olmasna ramen, gerek yerel halk gerekse yerel idare
tarafndan en az bilinen ve tannandr. Bunda Komana antik kentinin
kalntlarnn Yeilrmakn derin alvyonlarnn altnda kalm olmasnn rol
byktr. Oysaki Komana Hellenistik dnemde tm blge halklar tarafndan
ziyaret edilen bir ibadet merkezi idi. Anadolulu sava tanra Maya adanm
olan bir tapnan etrafnda kral kadar gl bir rahip, tapnak soylular,
kleleri, hizmetkarlar grev yapmakta idi. Tapnakta ylda iki kere dzenlenen
festivallerde Komana bir ticaret merkezine dnmekte ve sonrasnda krallk
tarafndan banka olarak kullanlmaktayd.
Komana antik kentinde arkeolojik aratrmalar Orta Dou Teknik
niversitesinden bir ekip tarafndan 2004 ylndan bugne srdrlmektedir.
2009 ylnda balatlan kazlarda Komanann 11. Yzyl yerleimi ortaya
karlmaya balanmtr. Arkeolojik aratrmalar yanlzca Komana kent
alannn deil 30km apnda bir alana yaylan ve Tokat Merkez ileyi neredeyse
iine alan blgede arkeolojik kalntlarn zenginliini ortaya koymutur. Bu
bildiride 2004den bu yana srdrlen arkeolojik aratrmalarn bir zeti
sunularak Tokat iin byk nem ieren bu antik kentin tarihi ve arkeolojisi
paylalacaktr.
Anahtar kelimeler: Komana, Klasik Arkeoloji, Ortaa Arkeolojisi,
Mitridatlar, Hellenistik
Giri
Hellenistik dnemde Karadeniz Blgesi egemen gc olan Mithridatlar
hakimiyetinde, varlndan haberdar olduumuz tapnak devleti bulunur.
Bunlar Anaitis, Omanus ve Anadatusa adanm Zela, Mene adanm Kabeira
ve Maya adanm Komanadr. zellikle idari ve ekonomik yaplar ile bilim
dnyasnn ilgisini ekmi olmalarna ramen, bu mabedlerin hibirinde detayl
bir arkeolojik aratrma veya kaz almas yrtlmemitir. Bunun sonucu
olarak da tapnak devleti olarak adlandrdmz bu kendine zg idari,
ekonomik ve sosyal yap yeterli ekilde aydnlatlamamtr. Oysa ki detayl
almalar, Mithridat Krallnn din ve kraliyet anlaynn ve Roma
dneminde yerel kltlere yaklamn anlalmasnda byk nem tayacaktr.
zellikle de Komanann bugnki Tokatn ilk yerleimi olmas Tokatn
yerleim tarihinin anlalmas, ve Tokatllarn bu nemli merkezle ba kurarak
1

Do.Dr., Orta Dou Teknik niversitesi Yerleim Arkeolojisi Anabilim Dal, Ankara,
berciyas@metu.edu.tr
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

127
129

Burcu ERCYAS

kentin tarihine btncl bir yaklamla sahip kmalarn salayacaktr.


Dolaysyla, Komanadaki almalar hem Karadeniz Blgesinin
Hellenistik ve Roma dnemlerini aydnlatmak hem de Komana zelinden yola
karak tapnak devleti yapsnn fiziksel grnmn anlamak ve ortaya
karmak amalar ile 2004 ylnda balamtr. Bu almalarn sonucunda
Tokatn tarih, arkeoloji ve turizm alanlarnda byk kazanmlar olmas
beklenmektedir.
Komanann Tarihsel Corafyas2
Komana, Dazimonitis (Kazova) ovasnn ortasnda ris (Yeilrmak)
rmann iki yakasnda kurulmutur ve bir yandan Yeilrmakn verimli
alvyonlar sayesinde zengin bir ekonomiye sahip olmu, dier yandan da
konumu ile ziyaretilere grsel bir len sunmu olmaldr. Komana bir kent
olmaktan teye bir din merkezidir ve rahipler tarafndan ynetilmitir.
Hellenistik dnemde kral tarafndan seilmi ve kraldan sonra en yetkin
konuma sahip olan rahip, verimli topraklarn ilenmesini salam, gelirler
tapnakta birikmi ve ylda iki kere dzenlenen festivallerde (Exodus) konuklar,
trenler ve enliklerle arlanmtr. Komanann Korinti aratmayacak kadar
batan karc bir ticaret ve din merkezi olduunu syleyen Amaseial Strabon,
bizim kentle ile ilgili ayn zamanda en nemli kaynamzdr.
Komanada bulunan kutsal merkez, tanra Maya adanmtr. Mann
kelime anlam anne olmasna ramen, zellikleri onu sava bir tanra olarak
tanmlar. Epitetleri arasnda aniketos yani yenilmez, ve he nikephoros yani
zafer getiren bulunur ki tanra sikkeler zerindeki tasvirlerinde de bu
zelliklerle betimlenmitir.3 Strabon May Enyo ile, Plutarkos4 ise Semele ve
Athena ile badatrr. Efsaneye gre phigenia ve Orestesin, Artemis
Tauropoulosun kltn skitlerden Anadoluya getirirken Komanada
salarn tanraya balam olmalar kltn ayn zamanda her iki cinsin de
yetikinlie geii ile ilikilendirilmesine sebep olmaktadr.5 Komanada
yaamlarn ve hizmetlerini tapnaa adam ve mutlaka belli ayrcalklara
sahip, Strabona gre 6000 tane tapnak hizmetkar bulunmaktayd. En azndan
Roma dnemine kadar Komanann nfusunu bu hizmetkarlarn oluturduunu
sylemek mmkn, ancak bu hizmetkarlarn yaam alanlar, medeni halleri gibi
bilgiler henz elimizde yok. Bu sebeple Komanada nfus tahmininde
bulunmak son derece zor. Komanann Hellenistik dnemde sahip olduu yarzerk staty Roma dneminde de srdrm olduu dnlebilir. Romallar
May Bellona ve daha sonra Virtus ile badatrm, zellikle de kltn egzotik
zelliklerini (trans hali, kehnaet vb.) ekici bulmulardr.
Komana antik kentinin yerinin Tokatn Gmenek (Kll ky) Mevkii
2

Strabon XII.3.32
SNGvA 126.
4
Sulla 9.7.457c.
5
Strabon 12.2.3; Cassius Dio 36.11.
3

128

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


130I

Komana Arkeolojik Aratrma Projesi

olduuna dair ilk bilgiler blgeyi ziyaret eden gezginlerden gelmektedir. J.A
Cramer, 1830larda yapt gezisinde Gmenekin Komana olduunu mimari
kalntlar anlatarak nermitir.6 Sonrasnda W.J. Hamilton, burada bir ok
mermer aritrav ve friz parasndan ve Roma dnemine ait bir kprden
szetmektedir.7 Bahsedilen aritrav paralar u anda Tokat Mzesinde
bulunmaktadr ve Komana kentinin ismi bu aritrav paralarnda kutsal ehir
Komana olarak gemektedir. Hamiltonn ifade ettii Roma Dnemi kprs
de bugn Devlet Su lerinin regulatrnn temelini oluturmaktadr. Bu
kprde devirme olarak kullanlm iki adet yaztta Komana kentinin ismi
Hierokaisareia nvan ile birlikte kullanlmtr.8 Bizans dnemi kaytlarnda ise
Hristiyanln nemli kiileri ile anlm Komanaya Hristiyanln erken
ulat bilinmektedir.9 Bunlar arasnda Gregorius Thaumaturgus (M.S. 210
270), Basiliscus (M.S.308 civar), Byk Basil (M.S.329379), Aziz Ioannes
Khrysostomos bulunmaktadr. Danimendname adl eserde kentin ad Sisiyye
olarak gemektedir.
Komanada Arkeolojik Aratrmalar
Hellenistikten Romaya zamanla deien ynetsel glerle birlikte
kentin snrlar srekli yeniden ekillenmitir. Yazl kaynaklardan ve blgeye
seyahat etmi gezginlerin notlarndan yola karak kentin etki alann belirlemek
zere ilk bilimsel almalara 2004 ylnda Orta Dou Teknik niversitesi
destei ve Kltr ve Turizm Bakanl izni ile Komana Arkeolojik Aratrma
Projesi ad altnda balanmtr.10 Tokat Merkez ileye bal Gmenek Ky,
Hamamtepe mevkii merkezli bir yerleimin izleri bu almalarda saptanm ve
Komana kentinin snrlarnn yerleim gemiinin belirlenmesi ynnde olduka
geni bir alanda 4 yl sren bir yzey aratrmas yaplmtr
(www.komana.org). Bu aratrmalar kapsamnda Erken Tun andan
Osmanl Dnemine dein uzanan zaman aral iinde kullanlm olan irili
ufakl yerleimler tespit edilmi ve belgelemesi yaplmtr. Ksaca Komana
evresinde bir yerleme gemii haritalandrlmtr. 2009 ylndan itibaren
Kltr ve Turizm Bakanl izni ile Orta Dou Teknik niversitesi Yerleim
Arkeolojisi Ana Bilim Dal retim yesi Do.Dr. Burcu Erciyas bakanlnda
ilk defa arkeolojik kaz almalar, Yeilrmak (ris) nehri kenarnda
konumlanm olan Hamamtepe hy zerinde balamtr. 2010 ylnda
kazlar genileyerek devam etmi ve yerleimin kuzeybat teraslarnda yeralan
Roma dnemine ait altgen havuz da aa karlmaya balanmtr.
Kazlarla Komana kenti yerleim tarihinin en son kullanm evresini
temsil eden dneme ilikin veriler bir dier deyile kentin son sakinlerinin
6

Cramer, 1971: 108.


Hamilton, 1842: 350.
8
Erciyas 2006, 14.
9
Erciyas ve Skmen 2010, 123-129.
10
Erciyas 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, Erciyas vd. 2011.
7

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

129
131

Burcu ERCYAS

yaam alanlarnn bir ksm gn na karlmtr. Genel olarak Ge


Bizans/Seluklu Dnemine ait olan bu son kullanm evresinin izleri ilikler,
ocaklar ve hy evreleyen sur duvarlar olarak nitelendirilebilir.
Sisiyye Kazlar
Hamamtepe zerinde ilk kaz almalarnn balad alana HTP01 ad
verilmitir (Fig.1).

Fig.1
Bu alan tepe zerinde, merkezin gneydousunda yer almaktadr.
HTP01, tepenin son kullanm evresini yanstacak bir alanda genileyerek kaz
almalarnn srdrlebilmesi iin seilmitir.
HTP01 alannda bugne kadar 29 adet 5m x 5mlik amada allmtr
(Fig.2):

Fig.2
Bu alann tmnde youn yaplama ile karlalmtr. Yaplamada 4

130

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


132I

Komana Arkeolojik Aratrma Projesi

evre takip edilmekte olup 2. Evre btncl bir yap kompleksini temsil eder.
Evreler 10.-12.yzyllar arasna tarihlenmektedir.
Byk bir yap kompleksi ve onunla ilikili kalntlarn btncl bir
ekilde bulunmas ve salkl tarihlendirilebilmesi ikinci evrenin bir n
deerlendirmesini mmkn klmaktadr. kinci evrenin yap kalntlar ta duvar
temellerinden olumaktadr. Temeller olduka zensiz ve ou yerde harszdr.
Birok noktada bu temeller anakaya zerine oturtulmutur. Herhangi bir
standard olmayan duvarlarn grlebildii kadaryla uzunluklar 1419 cm ile
206 cm ve kalnlklar 134 cm ile 28 cm arasnda deimektedir. Yer yer incelip
kalnlaan ve yamuklaan temeller yaplarn genel olarak zensiz olabileceini
nermektedir. Yaplarn duvarlar ahap, saman, kil ve amur ierikli olmaldr.
Tabana yakn tabakalarda rastlanan sarms killi madde duvarlarn malzemesine
rnek oluturabilir. Yapda at kiremitleri de bulunmutur. zellikle I nolu
mekanda tabann hemen altnda bulunan youn kiremit krklar kiremitli at
yapsna iaret eder. Tm amalarda farkl seviyelerde at kiremiti
bulunmutur. Ancak at kiremiti miktarnn azl tm mekanlarda at kiremiti
kullanlmam olduunu nermekte olabilir. kinci evre yaps ksmen gn
na karlmtr. Pepee mekanlar yapnn olduka geni bir taban alan
olduunu gstermektedir.
Bugne kadar kazlarda yapnn toplam 17 tanmlanabilir mekan ortaya
karlmtr (Fig.3).

Fig.3
Yaklak yarsnda anakayaya ulalmtr. Yani iliklerin bir ksm
dorudan doruya anakaya zerine yaplmtr. lik mekanlarnn 4 tanesi
dnda tmnde en az bir adet ocak/tandr bulunmutur (Fig.4).
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

131
133

Burcu ERCYAS

Fig.4
Ocaklarn ilevlerini tarif etmek detayl laboratuvar analizi yapmadan
mmkn grnmemektedir. Ancak, ocaklarn bir ksm, zellikle dar azl ve
derin olanlar ekmek vs. piirme amal tandrlar olabilecei gibi daha s ve
geni azl olanlar farkl retimler iin kullanlm olabilirler. Dar azl ve
derin ocaklarn sr oca olarak kullanlm olduklar da nerilmektedir.11 Ocak
olarak adlandrlan bir takm haznelerin saklama amal olmas olasdr.
Ocaklarn yansra ilik mekanlarnda bir ok sabit kalnt bulunmaktadr.
Bunlar arasnda depolama ve p ukurlar tarihlenebilir kapal kontekstleri ile
nemli buluntular vermilerdir. Bu ukurlardan ok sayda anak mlek, metal
eya, kemik ve bitki kalntlar ele gemitir. zm ekirdekleri ve tahllar evsel
ekonomiye tanklk etmektedir. Arkeolojik veriler Tokatta bacl 11. yzyla
kadar tamtr.
HTP01 alannda ilik olarak tanmlanan mekanlarn seramik, tekstil ve
tekstil boyama, ekmek piirme ve metal ileme fonksiyonlar olabilecei
dnlmektedir. Ancak u anda kesin bir neri getirebilmek iin yeterli
arkeolojik veri salanm deildir. Bu alanda yanlzca retim deil depolama da
yapld ana kayaya oyulmu eitli boyutlardaki ukurlardan
anlalabilmektedir. Mekanlardan birinde ele geen bronz aletler, tart paralar,
ergitme kaplar en azndan bu mekanda metal retimine dikkat ekmektedir.
Kaz almalar srasnda iliklerin hemen altnda yine Bizans dnemine ait bir
mezarlk alanna rastlanmtr. Bugne kadar yaklak elli iskeletin kaldrld
ve tepenin tamamna yaylan Bizans nekropol tepenin ilikler ncesi
kullanmna iaret eder.
11

eken 2007,246.

132

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


134I

Komana Arkeolojik Aratrma Projesi

Buluntular Inda Genel Deerlendirme:


Yukarda tarif edilen yap kompleksi arkeolojik buluntu asndan da
ok zengindir. Mekanlarda elde edilen burgulu cam kadeh aya, polycandelon
zinciri, at ba figrl bronz obje, rliker ha, bronz ve demir halar, bronz
mask, dekoratif amdan paralar, polycandelon paralar, anlar ve benzeri
buluntular, kilise malzemesi olmaldr ve tepenin henz Bizans idaresi altnda
olduuna iaret eder. Bu malzeme iliklerle beraber deerlendirilebilecei gibi,
ilikler ncesi evreden gelmesi belki de tekrar ilenmek zere iliklerde
toplanm olmas birarada bulunduu metal curuflar gznne alndnda
dnlebilir. Buluntu grubunda rliker ha zellikle dikkat eker (Fig.5).

Fig.5
Rlikerler 9.yzyldan itibaren yaygn olarak kullanlmlar,
12.yzyldan itibaren psikopos giysilerinin resmi paras olmulardr (zdemir
ve ztakn 2010,492). Komanada ele geen rlikerin zerinde kazma teknii
ile yaplm haleli bir aziz bulunur, bann zerinde yazmakta olan ismi
okunamaz durumdadr. ki eli yukarda iki yana ak duran aziz olduka
gereki tasvir edilmitir. Roodenberg, Barn mezarlnda ele geen benzer
bir rliker hac 11.yzyla tarihlemektedir (Roodenberg 2009, 158 fig.14). Orta
Bizans dnemine ve belki de 11.yzyla tarihleyebileceimiz Komana rlikeri
genel olarak yapnn dier buluntular yardm ile tarihlendirilmesine
uymaktadr.
Kazlarda bol miktarda ve ok eitli anak-mlek bulunmutur.
HTP01 alannda, mekanlarn tmnde srl ve srsz, ince ve kaba, kaliteli
mallar, gnlk kullanm kaplar ile depolama ve piirme kaplar bulunmutur.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

133
135

Burcu ERCYAS

Bu kaplar arasnda en yaygn Sgrafitto teknii ile bezenmi kaplardr. Slip


teknii ve az sayda tek renk srl rnekler de bulunur. Zeuxippos olarak
adlandrlan grup da Komana seramikleri arasnda temsil edilmektedir. Bu
grupta ku tasvirli rnekler12, baka hayvanlar, insan ve mitolojik yaratklarn
olduu kap paralar da bulunmaktadr. Bunlardan zellikle insan tasvirli kase,13
aslan, ve bazen Harpi olarak adlandrlan mitolojik yaratk tasviri dikkate deer
paralardr (Fig.6).

Fig.6
nsan figrl para neredeyse btn bir kasedir. Figr bu kk kasenin
ortasnda iki kolu iki yana ak vaziyette durmaktadr. Kollar ve elbisenin ekli
bir ha andrr. ki elinde haha tutan bu figrn ekik gzleri dairesel formda
izgili bir apkas vardr.
Kazlarda bulunan krevi-konik kaplarn da zerinde durulmas gerekir
(Fig.7).

Fig.7
Bu kaplarn fonksiyonlar tartmal olmakla birlikte iliklerin
tarihlenmesinde nemli rol oynamlardr.14 Krevi-konik kaplar form ve olas
ilevleri asndan 9-13. yzyllar arasna tarihlenirler. Bu kaplar cva kab,
12

Benzeri Bhlendorf-Aslan tarafndan yaynlanmtr (Bhlendorf-Arslan 2004, 248,


Tfl.133.635).
13
Benzer bir figr inili Kk figrl seramik koleksiyonunda bulunur (Duran 2007,
43). Duran bu kaseyi 13.yzyla tarihlemektedir. Ayn koleksiyonda Nide/Aksaraydan
gelme Harpili bir para da (Duran 2007,56) Komanada bulunmu rnekle benzerlik
gstermektedir. Duran Harpili taba 12/13.yzyllara tarihler. Her iki kap ta Sgrafitto
teknii ile yaplmtr.
14
Gk-Grhan 2007,162-163.

134

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


136I

Komana Arkeolojik Aratrma Projesi

parfm kab, ate krkleyici (aeolipie), kandil, el bombas ve sv ierik (arap,


bira) kab olarak eitli ilevlerle aklanmaktadrlar.15
Kazlarda tmlenebilecek kaplar da bulunmutur. Farkl fonksiyon ve
teknikteki bu kaplar Sisiyyede eitlilik gsteren sosyal yapy temsil
etmektedir. Komana seramikleri olduka eitli ve geni bir korpus
sunmaktadr. n bir deerlendirmede baz ayrdedici zelliklere sahip rnekler
Orta Bizans dnemine tarihlenebilmektedir. Yine krevi-konik kaplar da bu
dneme tarihlenir. Dier seramikler, kilise malzemeleri ve zellikle rliker ha
hep Orta Bizans dnemine iaret etmektedir. Sikkeler ise daha kesin olarak
11.yzyln ilk yarsna tarihlenmektedir. Sikkelerin kullanm sreleri
gznnde bulundurulduunda iliklerin u anda elimizde bulunan veriler
nda 11.yzylda kullanldklar nerilebilir.
Kazlarda kemik objelerde sklkla ortaya karlmaktadr. Kemik
objelerin ounluu ip eirmek iin kullanlan araklar, byk ineler,
makara olabilecek objeler ve boncuklardan olumaktadr. Bu buluntular yine
kk lekte dokuma, terzilik veya evsel kullanma iaret edebilir.
2012 yl kazlarnda bir de gm ele gemitir. Bu gmde 3 adet tal
gm yzk, bir ift sepet tipi altn kpe, bir bronz rliker ha ve bir sa
tasvirli, inci dizili gm kolye bulunur (Fig.8).

Fig.8

15

Olduka popler olan bu kap formuna Yakn Douda bir ok merkezde, Anadoluda,
Orta Asya ve Volga Blgesinde yaplan arkeolojik almalarda rastlanmtr
(Ettinghausen, 1965: 218-229). Anadoluda rneklerine Kadkalesi, Ani, Kubadabad,
Alanya kale ve Kzkalesi kazlarnda rastlanmtr (Mercangz ve nanan 2011,433442; oruhlu 2010,145-178; Ark 1991,355359).
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

135
137

Burcu ERCYAS

Birarada bulunan bu eserler taban altndan gelmi olup bir kese


ierisinde zellikle saklanm olmaldr. Yukarda detayl bir ekilde anlatlan
yap grubunu heybetli bir savunma sistemi evrelemektedir (Fig.9).

Fig.9
Savunma sisteminin en son evresinin iliklerle benzer olarak Orta
Bizansa tarihlenmesi mmkndr. Bu en ge sur duvarnn altndan ikinci ve
daha erken bir sur sistemi gnyzne kmaya balamtr. Tarihlemesi gelecek
yllarda duvarn temeline inildiinde mmkn olacaktr. Ge Bizans/Seluklu
dnemi sur duvar 3,50m kalnlnda ve yaklak 5m yksekliindedir.
Sur duvarnn Yeilrmak kenarnda konumlanm sarp kayaln
etrafn evreledii ve Anadolu Ortaanda sklkla grlen bir tr krsal
yerleimin kalesini oluturduu nerilebilir. Benzer rnekler Gritille, Lidar,
Tille, Samsat gibi Ortaa kalelerinde grlmektedir.16 Ancak Komanadaki
kazlar yeni balad iin sur duvar ve yaplar ilikisi ile sokak a henz net
olarak anlalmamtr. Sissiyenin bu yukarda ad geen yerleimlerle
gsterdii benzerlik, sur duvar ile evrelenmi bir kalenin ierisinde sur
duvarna bitiik konutlar ve orta ksmda ilik olarak adlandrlan yaplarn
olmasdr. Yap malzemesi bakmndan konutlar ve ilikler harsz ta temelleri
ile dier rneklere benzer ancak Sisiyyede kerpi kullanm tesbit edilmemitir.
Bu kalenin 10-11.yzyllarda mtevazi bir yerleimin paras olduunu ve
burada idare merkezi ile birlikte yaayan ve reten bir nfusun bulunduunu
dnmek yanl olmayacaktr. Cassis, adr Hykde surlar ierisinde
yanlzca gvenli depolamann gerekletiini nermektedir.17 Sisiyyede veriler
depolama, retim ve yaamn surlar ierisinde birarada gerekletiini
gstermektedir.18 Sissiyede Orta Bizans dneminde yerleim u an iin krsal
16

Redford 1998, 68-76.


Cassis 2009,7.
18
Redford, krsal yerleimlerde bile grlen sur duvarn, feodal dzenin temsilcisi
olarak grmektedir, Redford 1998,3. Her ne kadar bu sylem tm Anadolu iin geerli
olmayabilirse de, Cassisin de belirttii gibi Orta Bizans dneminde adr Hykte
17

136

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


138I

Komana Arkeolojik Aratrma Projesi

bir yerleim grntsndedir, bu grnty yzey aratrmalarnda tesbit


edilmi birok Orta Bizans dnemi kk krsal yerleimi desteklemektedir.19
Tepe 12.yzyln hemen banda Sisiyye Danimendlilerin kontrolne geince
terkedilmi olmaldr. leride mezarlar tarihlenebildiinde, tepenin ilikler
blgesinde yaamn ne kadar eskiye gittii anlalabilecektir.
2010 ylndan bu yana Hamamtepenin birka kilometre kuzeyinde yer
alan ve Komana antik kentinin geni yaylm alann gsteren Roma dnemi
havuz veya eme yapsnda da bir kaz almas balatlmtr (Fig.10).

Fig.10
Kaz almalar sonucunda yapnn su dzenei bir miktar
anlalabilmitir. emenin bir Roma villasna ait, ss ve sulama amal
havuz/eme olmas olasdr. emenin restorasyon almalar 2012de
balatlmtr, ait olduu villann kaz almalar da 2013 yl iin
planlanmaktadr.
Kaz almalarnn nemli bir ksmn evresel verilerin
deerlendirmesi kapsamaktadr. Bu erevede seilmi amalarda belirli
tabakalardan hem toprak rnekleri hem de kemikler toplanmtr. Ayrca
tabanlardan alnan mikroarkeoloji rnekleri ile dier verilerin birarada
deerlendirilmesi sonucu antik yerleimde beslenme alkanlklar ve
hayvanclk gibi konular aydnlanacak, ileri analizlerle yap ve oda leinde
olduu gibi byk sur duvarlar belli bir altyap ve zenginliin varlna iaret etmelidir
Cassis 2009,12.
19
Erciyas ve Skmen 2010, 119-141.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

137
139

Burcu ERCYAS

mekansal fonksiyonlar belirlenebilecektir. Antropolojik ve jeoarkeolojik


almalar da devam etmektedir. Projenin bir de sosyal sorumluluk aya
bulunmaktadr. 2010 ylnda ilk defa 10 kiilik bir ilkretim rencisi grubuna
Arkeoloji ve Sanat Tarihi bilimleri ve alar Boyu Resim zerine seminerler
verilmi, kaz alan gezdirilmi ve eitli atlye almalar yaplmtr. 2012
ylnda almalarn kapsam geniletilerek kadnlar da alma gruplarna
eklenmitir. Sistematik bir ekilde gelitirilecek bu almalarn kltr bilincini
arttrmas hedeflenmektedir.
Ksacas Komana antik kenti hem Anadolu Ortaanda Sisiyye olarak
hem de daha ncesinde, Helenistik ve Roma dnemlerinde Tokatn yerleim
alan olmutur. Tokat henz sadece bir kale iken Komana ziyaretileri, festivali,
tapna, rahibi, zengin tarm ve ticarete dayal ekonomisi ile Tokat yresinin
merkezi olarak grev yapmtr. Belki de Tokat yazmaclnn, bakrclnn
ve daha nice el sanatlar ve zanaatlerin yeerdii yer olmutur. Blgenin
Trkleme srecinde Danimendlilerin ynetimine girerek nemli bir rol
oynam Komana antik kenti Tokatlnn sahip kmas ve benimsemesi gereken
ok nemli bir kltr, tarih ve turizm oda olarak yerini almak zere ar ama
emin admlarla gnyzne kmaktadr.
Kaynaka:
Ark 1991:Ark, R. Kubad-Abad 1989 Yl Kazs, 12. Kaz Sonular
Toplants 2: 355359.
Bhlendorf-Arslan 2004:Bhlendorf-Arslan, B. Glasierte byzantinische
Keramik aus der Trkei, stanbul.
Cassis 2009:Cassis, M. Cadr Hyk: A Rural Settlement in Byzantine
Anatolia, Archaeology of the Countryside in Medieval Anatolia (Ed. T.
Vorderstrasse ve J. Roodenberg), Belgium:1-25.
Cramer 1971:Cramer, J.A. Geographical and Historical Description of Asia
Minor. Vol. 1. Amsterdam.
eken 2007:eken,M. Hasankeyf Kazs Seramik Frnlar, Atlyeleri,
Seramikleri, Anadoluda Trk Devri ini ve Seramik Sanat
(Ed.ney,G. ve Z.obanl), stanbul: 245-261.
oruhlu 2010:oruhlu, Y. Kars/Ani Kazlar 2008 Yl almalar 31. Kaz
Sonular Toplants 3: 145-178.
Duran 2007:Duran, . inili Kk Koleksiyonunda Figrl Seramikler.
Y.Lisans Tezi, stanbul.
Ettinghausen 1965:Ettinghausen, R. "The Use of Sphero-conical Vessels in the
Muslim East", Journal of Near Eastern Studies, XXIV: 218-229.
Erciyas 2006:Erciyas, B. Tokat li Komana Antik Kenti Yzey
Aratrmas 2004 23. Aratrma Sonular Toplants 2:13-22.
Erciyas 2007:Erciyas, B. Komana Antik Kenti Yzey Aratrmas 2005 24.

138

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


140I

Komana Arkeolojik Aratrma Projesi

Aratrma Sonular Toplants 2: 155-166.


Erciyas 2008:Erciyas, B. Tokat li Komana Antik Kenti Yzey Aratrmas
2006 25. Aratrma Sonular Toplants 2: 197-212.
Erciyas 2010:Erciyas, B. Komana Antik Kenti Arkeolojik Aratrma Projesi
2008 Yl Raporu 27. Aratrma Sonular Toplants 2: 355-374.
Erciyas 2009:Erciyas, B. Komana Antik Kenti ve evresi Yzey Aratrmas
2007 26. Aratrma Sonular Toplants 1:289-306.
Erciyas vd. 2011:Erciyas, B., E.Skmen ve C. Kocabyk Komana Antik Kenti
2009 Yl Kaz almalar 32. Kaz Sonular Toplants 4: 121-133.
Erciyas ve Skmen 2010:D.Burcu Erciyas ve E. Skmen An Overview of
Byzantine Period Settlements around Comana Pontica in North-Central
Turkey, Byzantine and Modern Greek Studies 34.2: 119-141.
Gk-Grhan 2007:Gk-Grhan, S. Akehir Kurtarma Kazs Seramikleri,
Anadoluda Trk Devri ini ve Seramik Sanat (Ed.ney,G. ve
Z.obanl), stanbul: 157-169.
Hamilton 1842: Hamilton, W.J. Researches in Asia Minor, Pontos, Armenia
I/II. NewYork.
Mercangz ve nanan 2011:Mercangz, Z. ve F. nanan KuadasKadkalesi/Anaia Kazs 2009 Yl almalar XIII. Ortaa ve Trk
Dnemi Kazlar ve Sanat Tarihi Aratrmalar Sempozyumu Bildirileri,
stanbul: 433-442.
Redford 1998: Redford, S. The Archaeology of the Frontier in the Medieval
Near East: Excavations at Gritille, Turkey, Philadelphia.

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

139
141

16-17. Yzyllarda Tokat Kalesi

16-17. Yzyllarda Tokat Kalesi

Adnan GRBZ

zet
ehrin merkezindeki sarp kayalar zerinde yer alan Tokat kalesi Bizans
dneminde yaplm, Seluklu ve Osmanl dnemlerinde ise tamir grerek
kullanlmaya devam edilmitir. Begen planl olan yap, yirmi sekiz adet burla
glendirilmitir. Kale iinde dizdarhne, cebehne, ambarlar, sarnlar ve
muhafz barnaklar bulunmaktadr. evresi 1500 metre olup bat ynne alan
tek bir kaps vardr. Tokat suyuna inen 362 basamakl ta merdiven, kalenin su
ihtiyacn karlamak iin ina edilmitir.
Tokat kalesinin 16-17. yzyllarda Osmanl ariv belgelerinden tahrir
ve kale defterleri ile bata Evliya elebi olmak zere Polonyal Simeon,
Tavernier ve Tournefort gibi seyyahlarn verdikleri bilgiler erevesinde ehir
ile bir btnlk iinde askeri ve sosyal alanda birok grev yklendii
grlmektedir. ehrin gvenliinin salanmasnda ve eitli tehlikelerden
korunmasnda kale nemli rol oynamtr.
Anahtar Szckler: Tokat, kale, ehir, tahrir, kale defteri, Evliya
elebi
ehrin Tarihi Geliimi
Tokat ehri ve kalesi, ortasndan Yeilrmakn bir kolu olan Tokat
Suyunun getii dou bat istikametinde iki yamacn arasnda, yollarn
kavanda kurulmutur1. Tokatn eski yerleim yerinin bugnk Gmenek
taraf olduu ve ehrin kuruluunun M.. 5500lere inen bir tarihi gemiinin

Prof. Dr., Cumhuriyet niversitesi Edebiyat Fakltesi Tarih Blm Sivas;


agurbuz62@gmail.com/agurbuz@cumhuriyet.edu.tr.
1
Tayyib Gkbilgin, Tokat, slam Ansiklopedisi, 12/1, stanbul 1988, s. 402. Tokatn
Togayt Trkleri tarafndan kurulduu ve Tok-kat/surlu ehir yahut Tok-at/besili at
anlamnda yalnzca benzetmelere dayanan grler ileri srlmekle birlikte, Roma
dnemi askeri karakolu olan anak memleket, etraf tepelerle evrili ukur yer
anlamndaki Dokeiadan geldii kabul edilmektedir. Bkz. Paul Wittek, Bizansllardan
Trklere Geen Yer Adlar, Seluklu Aratrmalar Dergisi, I (1969), s. 232; Tokat
adnn kkeni ve bu kalenin yaplmas hakknda Evliya elebi, Tokat Kalesi diyar-
Rumdandr. Araplarn bu kaleye bir bitkiden dolay Dukat, Acemlerin bu havalide
yetien arpadan dolay Kan- C, Ermenilerin Tohat, Moollarn Subaru ve
Trklerin de Tokat dediklerini ifade etmektedir. Ancak bunlar Tokat adnn manas ve
menei hakknda kesin bir hkme varlmasna yetmemektedir. Tokat adnn 4. yzylda
Bizans imparatoru Theodoreun annesi Evdoxiann bozulmu bir telaffuzu olan
Evtochiadan meydana geldii eklinde de izah edilmektedir, bkz. Sargon Erdem,
Tokat Kelimesi zerine Dnceler, Trk Tarihinde ve Kltrnde Tokat
Sempozyumu (2-6 Temmuz 1986), Ankara 1987, s. 16.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

141
143

Adnan GRBZ

olduu bilinmektedir. M.. 2000lerde Hititlerin, M:. 1200 yllarnda


yklmalarndan sonra ise de srasyla Frig, Pers, Kapadokya ve Makedon
karlklarnn egemenlii altna girmitir. M.4.yzyl balarnda Pontus, M..
1. yzylda ise Roma kontrolne giren blge 395te Bizansa balanmtr. 11.
yzyla kadar Bizansn elinde bulunan Tokata 11. Yzyldan sonra Trkmen
aknlar balamtr. Tokatn Trkler tarafndan ele geirilmesi Danimendliler
dneminde olmutur. Danimend Gazi tarafndan fethedilen Tokat, 12. yzyln
ortalarndan itibaren Anadolu Seluklu Devletine baland. 14. yzyln
ortalarndan itibaren lhanl, sonrasnda da Eratna Bey ve Kad Burhaneddinin
hkmranlna girmi, 1389 ylnda Yldrm Bayezid eliyle Osmanl idaresine
gemitir. Roma ve Bizans dnemlerinde askeri bir karargh ehri olan Tokat,
Seluklu dneminin balarnda bir kale ehir grnmndedir. Daha sonraki
srete zellikle ticaret yollar zerindeki konumu Tokat bir ticaret ehrine
dntrmtr2.
Kale
Yaplan aratrmalara gre ehrin merkezindeki sarp kayalar zerinde
yer alan Tokat kalesi Bizans dneminde yaplm, Seluklu ve Osmanl
dnemlerinde ise tamir grerek kullanlmaya devam edilmitir. Begen planl
yap, yirmi sekiz burla glendirilmitir. Kale iinde dizdarhne, cebehne,
ambarlar, sarnlar ve muhafz barnaklar bulunmaktadr. evresi 1500 metre
olup bat ynne alan tek bir kaps vardr. Ceylan yolu ad verilen ve Tokat
suyuna inen 362 basamakl ta merdiven, kalenin su ihtiyacn karlamak iin
ina edilmitir. Kalenin batsnda yer alan ve Ayar kayas denilen mstahkem
knt kayalk da zaman iinde kaleye eklenmitir3.
Osmanl dneminde deerli eyalar ve devlete ait evrak kalede
muhafaza edilirdi. Ayrca kale mahzenleri de hapishane olarak kullanlrd.
Evliya elebiye gre Tokat kalesi, bir yksek srt zere ok salam ve
sanatkrane ile bina olup ok byk deildir. epeevre oylumu bin altm
admdr. Etraf ve yannda bur ve surlarla bezenmi ve sanat eseri olarak
meydana getirilmi, dili bedenlerle dzlenmi olup etrafnda hendei yoktur.
Yksek bir surdur ki samanyolu gibi semaya ba ekmitir. Drt tarafnda
hendei bulunmamaktadr4. Kale surlar, kesme ta ve ksmen tula ile ina
2

Osman Turan, Seluklular Zamannda Trkiye Tarihi, stanbul 1984, s. 255; Kemal
Gde, XIV. Yzylda Tokat/Eratnallar Hkimiyetinde Tokat, Trk Tarihinde ve
Kltrnde Tokat Sempozyumu (2-6 Temmuz 1986), Ankara 1987, s. 21-22; Halis
Cinliolu, Osmanllar Zamannda Tokat I, Tokat 1941, s. 4; Mehmet Beirli, Orta
Karadeniz Kentleri Tarihi I, Tokat 1771-1853, Tokat 2005, s. 78.
3
Nazmi Sevgen, Anadolu Kaleleri, Ankara 1959, s. 314-318.
4
Kala pte-i blend zere edadi ve seng-i traide ile mebni olup, ol kadar byk
deildir. Diren-me dr cirmi, bin altm admdr. Etraf ve cnibinde burc ve barularla
raste ve musanna, dendn bedenlerle pirste olup etrfnda hendei yokdur. B-bk ve
b-perv bir suru bldr ki Kehken s sumna ser ekmitir. Cevnib-i erbas derki es-felden nin verdiinden asla hendek olacak yeri yoktur, cmle etrf hin ve

142

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


144I

16-17. Yzyllarda Tokat Kalesi

olunmutur.
Seluklulardan itibaren ehrin kale ii gelimi ve giderek kale dna
tamtr. kale daha ok ehirdeki idarecilerin oturduu ve ynetim
binalarnn olduu meknlar bulunduu sanlmaktadr. Kale dnda ise zanaat
faaliyetlerinin srdrld iyerlerinin ve ehrin ileri gelenlerinin oturduu
evlerin bulunduu ikinci bir blge olumutur. Kalenin dnda kale ard denilen
bu blgede daha ok yerlemi ticari faaliyetleri srdren iyerleri youn bir
ekilde bulunmaktadr.

Tokat Kalesi (Cezardan)

Seluklu dneminde belirginleen kalenin gney etei ve dou


ynndeki alan, Osmanl dneminde gelime gstermi ve yerleme alan haline
gelmitir. Bu alanda hanlar ve ukur Medrese, Yabasan Medresesi; Takpr,
Gk Medrese, Vezir Ahmet Paa Mescidi ve Trbesi, Smbl Baba Zaviyesi,
eyh Meknun Zaviyesi, Halef Sultan Medresesi ve Alaca Mescid gibi ou
Seluklu dnemine ait yaplar bulunmaktadr. Bedesten ve hanlardan oluan bu

kartal ve zano yni gna-gn, reng-renk kayalardr. Cnib-i garba nzr bir kaps
var. Dern- hisarda dizdarhanesi, kethda, imam, mezzin ve kala mehterleri hnesi,
cebehne hcreleri, gll anbarlar, su sarnlar, ceylan nm suyolu vardr ki kmil 362
kesme kaya ta merdiven ile nehre inilir. Garb tarafnda Ayar kayas bu kalaya sehl
havaledir. Yldrm Han Camii var sir srdan bir ey yokdur. sumna kadar
ykselmi bir kala olmala, deme dem bir saatte uruc edemediinden eb u rz
kapusu mesdddur. Dde-bnlar dim nigehbnlk edip pr-silh ve mde dururlar.
Zira aa ehir ahlisinin cemi-i s-kymet metlar kala da mahfzdur ve bu Tokat
Kalasnda olan cebehne bir kalada yoktur, bkz. Evliya elebi Seyahatname, 5, Haz.
Ycel Dal-Seyit Ali kahraman-brahim Sezgin, stanbul 2001. s. 33.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

143
145

Adnan GRBZ

ticari alan gvenlik nedeni ile kaleye yakn olarak kurulmutur5.


Seluklu dneminde Tokat ehrinin sosyal ve ticari faaliyetlerinin
youn bir ekilde yaand bu blgede, 15-17. yzyllarda, Hisariye, Hac vaz
Paa, Glbahar Hatun, Dzboun, Mevlana Emir ve Hac mer medreselerinin6
yannda Voyvoda, Horozlu, Yac, Kapan, Kebeciler, Nazr, Sar Aa, Sulu,
Yeni ve Kbleli Paa hanlar gibi ticari fonksiyonu yksek yeni yaplar ilave
edilmitir. Bylece bu blge, Osmanl dneminde de sosyal hayatn hareketli bir
ekilde yaand ticaret mekn olma halini srdrmtr7.
Tokat ehrinin 1455 tarihli ilk tahrir defterinde kale iinden balayarak
Irmaka kadar gney ve dou ynnde gelien mahalleleri, Hisar, Eski
Tophane, Hac vaz, Umur Hac, Kap Pnar, Kad Hasan, Mevlana c,
Mevlana Hmm, Ya Meydan, Emir, Zaim, Sultan, Kak, Dervin,
Mevlana, Kzlca, Kerim, Mevlana Seydi, Hurman, Harac Pnar, Bazar-
Gerdun, Pir elebi, Zeynelabidin, Seyfeddin, Nemedkrn, Mevlana Yakub,
Hac Bahtiyar, Sofular, Alaca, Hac vaz Paa, Mevlevihane, Hamza Bey,
Dervi sa, Lala Mahmud, Mevlanzde Mescidi ve avldere gibi isimler
tamaktadr.
Bu mahallelerde yaklak 2000e yakn Mslman hane yaamaktadr.
Buna karlk, Mihmad Hacib, Pazarck, Tanerdiban, Kaya, Keremler, Draz,
Hurman, Hermend isimlerini tayan Gayr-i Mslim mahallelerinde ise 1000e
yakn Hrstiyan ve az sayda Yahudi nfus bulunmaktadr.
Tokatn ikinci tahrir defteri 1485 tarihini tamaktadr. Bu saym, 1471
tarihindeki Otlukbeli Sava ncesinde Akkoyunlu Uzun Hasann Bektaolu
Emir mer ve Yusufa Mirza komutasndaki orduyu Tokat zerine gndererek
ehri byk bir ykma uratmasnn izlerini yanstmaktadr. Tokat ehrinde
Umur Hac, Mevlana Hmam, Emir Hisar, Dervi sa, Lala Mehmed, Zaviye-i
Kablu, Zeynelabidin, Hac Bahtiyar, Nemedkrn gibi pek ok mahallenin
isimleri bu tahrirde yer almazken, vergi mkellefi Mslmanlarn says 1225
haneye dm, Gayr-i Mslim nfus da on mahallede 654 haneye gerilemitir.
1554 tarihli tahrir defterinde 2072 hane, 1083 mcerred; 1574 yl
tahririnde ise, 2627 hane, 1241 mcerred olmak zere Tokat ehrindeki toplam
vergi mkellefleri belirlenmitir8.

Mustafa Cezar, Tipik Yaplaryla Osmanl ehirciliinde ar ve Klasik Dnem mar


Sistemi, stanbul 1985, s. 214.
6
Medreselerin kurulu yerleri, tarihleri ve vakflar hususunda bkz. Ahmet imirgil,
XVI. Yzylda Tokat Medreseleri, Tarih ncelemeleri Dergisi, VII (1992), s. 227242.
7
lhan ahin-Feridun Emecen, XV. Asrn ikinci Yarsnda Tokat Esnaf, Osmanl
Aratrmalar, VII-VIII (1988), s. 287-308.
8
Ahmet imirgil, Osmanl Tara Tekiltnda Tokat (1455-1574), Marmara
niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Doktora Tezi, stanbul 1990, s. 74-80; Ali

144

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


146I

16-17. Yzyllarda Tokat Kalesi

ehrin tahmini nfusu ise, 1455 ylnda 12300, 1485 ylnda 7290, 1520
ylnda 6390, 1554 ylnda 9370 ve 1574 ylnda 11780 olarak grnmektedir.
Bunlarn iinde yaklak olarak %35lik bir kesimin Gayr-i Mslimlerden
olutuu anlalmaktadr. 1574 ylndan 1642 tarihindeki avarz defteri
kaytlarna kadar olan dnemin nfus geliimi ise u ekilde gereklemitir.
Tokat ehri nfusu, 1600 tarihinde 2368 avarz haneden, 1642 tarihinde 2728
avarz haneye ykselirken, 1574 tarihiyle mukayese edildiinde toplam hane
saysnda %8 orannda bir dle karlalmaktadr9.
Osmanl dneminde ehirde, Mslman mahalleleri, kale ve evresinde
kmelenmi halde gelime gsterirken, Gayr-i Mslim mahalleleri, birbirinden
kopuk ve dank vaziyette yer almlardr10. Yaklak yz yirmi yl boyunca
Tokatta Mslman ve Gayr-i Mslimlerin beraber oturduu mahalle says 4
olup, bunlardan 3 tanesi Gayr-i Mslim, 1 tanesi ise Mslman nfus
arlkldr. Fakat 1574 tarihli defterde 5 Mslman mahallesine Gayr-i Mslim
nfusun, 1 Gayr-i Mslim mahallesine ise Mslman nfusun yerletii
grlmektedir.
Tokat ehrinde dikkat eken baka bir husus ise 1455 tarihli defterde
avldere mahallesinde Gayr-i Mslim 18 vergi mkellefi nefer bulunurken,
1574 tahririnde bu mahallede Gayr-i Mslimlerin yerini Mslman vergi
mkelleflerinin alm olmasdr. Bu mahalledeki Gayr-i Mslimler ya baka bir
yere g etmi ya da dier mahallelere dalm olmaldrlar.
Bu duruma bakarak Tokat ehrinde zaman iinde sosyal hayatta
Mslman nfus ile Gayr-i Mslim nfus arasnda keskin hatl ayrmann
yaanmad sylenebilir.
Tokat ehrinde oturan Gayr-i Mslimlerin genel nfusa oran 1455
tahririnde %14, 1485 tahririnde %15, 1520 tahririnde %18, 1554 tahririnde %17
ve 1574 tahririnde de % 20dir. Oran deimeleri grlmekle birlikte sonraki
dnemlerde de Mslmanlarn sayca stnl devam etmitir11.
ehirde yaayan Gayr-i Mslimlerden Hristiyanlarn ka tane kiliseye
sahip olduklar tam olarak bilinmemekle birlikte 17. yzyln banda ehre
gelen Polonyal Simeon, Ermenilere ait 8 kiliseden sz etmektedir. 1632
Akel-Abdurrahman Sarl, Osmanl Dneminde Tokat Merkez Vakflar-Vakfiyeler I,
Tokat 2005, s. 23.
9
Bu dn sebepleri arasnda blgede nemli derecede etkili olmu Celali isyanlar
gsterilmektedir, bkz. Ali Akel, Tokat rneinde XVII. Asrn lk Yarsnda Osmanl
Sosyal Yapsndaki Buhran, Trkler, 10, Ankara 2002, s. 349-350.
10
Uur Tanyeli, Anadolu Trk Kentinde Fiziksel Yapnn Evrim Sreci (11-15. Yzyl),
stanbul 1987, s. 82-83; Sevgi Aktre, 19. Yzyl Sonunda Anadolu Kenti Meknsal
Yap zmlemesi, Ankara 1978, s. 144.
11
Tapu Kadastro Genel Mdrl Kuyud- Kadime Arivi, Tahrir Defteri 14, s. 137b162a; Ahmet imirgil, Osmanl Tara Tekiltnda Tokat (1455-1574), 157; Mehmet
Beirli, Orta Karadeniz Kentleri Tarihi I, Tokat, Tokat 20015, s. 296.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

145
147

Adnan GRBZ

tarihinde Tokata urayan Tavernier ise 12 kilisenin varlndan


bahsetmektedir12.
Tokat ehrinde kale tekilatnn ba kale dizdardr. Tahrir defterlerinde
rastlanlan mstahfz, kale kethdas ve kale erleri de ehrin korunmasnda
dizdara yardmc idiler. Ayrca kale imam, kale topusu, cebeci, tfenk-endaz,
sipahi, zembereki ve yenieri gibi deiik askeri snflara mensup kale
grevlileri de dizdara bal bir ekilde kale iinde oturuyor ve grev
yapyorlard.
1530 tarihli tahrir defterinde Tokat kalesinde bulunan grevliler 1
dizdar, 1 kethda ve 46 mstahfz olarak belirtilmitir. Timarha-i Mstahfzan-
Kala-i Tokat bal altnda kale grevlilerinin tasarruf ettii topraklarn 12
karye ve 3 mezradan elde edilen haslatn, 47403 akesi divani, 13068 akesi de
malikane gelirleri iinde gsterilmitir. Kala-i Tokat bal altnda, top- ayka
bzrk 6 kta, darbzen enik 14 aded, brank bzrk 4 kta, darbzen 4 kta,
brank- frenk 3 kta, brank- frenk khne 1, brank- Frenk cedid 2, brank-
slis 14 kta, brank- slis khne 1, meymuncuk cedid 2 kta, tfenk-i khne 11
kabza, fnduk tfenk 150, keman 80 kabza, keman zenbrek 3 kta, cebe-i zrh
4, kerpetan zrh 1 kta, tuulka-i khne 10 kta, kazma 74 kta, kazma-i klnk 6
kta, kski-i cedid 18 kta, teber 2 kabza, keman zenbrek 6 kabza, siper ubuk
5 kabza, siper elvh 14 aded, top 3 kta, zenbrek khne 38 kta, urgan zenbrek
khne 38 kta, krek b 50 kta, siper 10300 adet cedid 2500 atik 7800, araba-i
top- kk 8 aded, top 15 kta, araba-i top 15, top 17 kta, top 1 kta, hen ee 1
kta, ke-i der 3 kta, hen avle 1 kta, hen kundak 4 kta, bend kundak 57
kta, top- khne 26 aded, zrh 2, kalb- srp 6, kolak 1 kta, imir kabar 1
kabza, halka-i araba 15 kta, tu nukra 2 kta, rs 1 kta, krek cedid 116 aded,
elik, lk 18 aded, tulum- b 63 kta, b tire basalak 5800 kta, kkrd 5 ve
nhas sa gibi eitli mhimmatn Tokat kalesinde bulunduu grlmektedir13.
ehir ile bir btnlk iinde olan kaleler askeri alanda birok grevler
yklenmitir. ehrin gvenliinin salanmasnda ve eitli tehlikelerden
korunmasnda kale nemli rol oynuyordu. zellikle Celli isyanlarnn
yaand 17. yzyl balarnda, Cellilerin saldrlarndan kaan kyller ve
ehirlerin varolarnda oturan halkn kaleye snd, ehir dnda yaayan
halkn da oturduklar yerlerin etrafn kendi imknlaryla sur ve palankalarla
evirdikleri grlmektedir.
Tokat ehrinin hapishanesi de kalede bulunmaktadr. Kale-bendlik
12

Hrand D. Andreasyan, Polonyal Simeonun Seyahatnamesi 1608-1619, stanbul


1964, s. 86- 87; Jean-Baptiste Tavernier, Tavernier Seyahatnamesi, Ed. Stefanos
Yerasimos, ev. Teoman Tundoan, stanbul 2006, s. 52; Tokat ehrinde 17. yzyln
sonu, 18. yzyln ba itibariyle Ermenilere ait 7 kilise ve Rumlara ait bir apel
bulunduu belirtilmektedir, bkz. Joseph de Tournefort, Tournefort Seyahatnamesi, Ed.
Stefanos Yerasimos, ev. Ali Berktay, kinci Kitap, stanbul 2005, s. 222.
13
Babakanlk Osmanl Arivi, Tahrir Defteri 387, s. 436-437.

146

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


148I

16-17. Yzyllarda Tokat Kalesi

cezasna arptrlan sulular cezalarn kalede ekerlerdi. 16. yzylda borlarn


demeyen mltezimlerin zindana atlarak mrlerinin sonuna kadar burada
kaldklar ve bu yolla cezalarn ektikleri grlmektedir. Yine bu dnemde baz
sulular, kadnn haklarnda verecei ceza gerekleinceye kadar bir sre
hapiste tutulurlard14.
Tokata srgn edilenlerden kale-bend edilmesi gerekenler kale
hapishanesinde tutulurlard. 1799 tarihinde on Fransz askerinin Tokat
Kalesinde hapsolunmalar emredilmi, esirlerin her neferine gnlk beer para
verilmesi ve sknt ekmelerinin nlenmesi, kt muamele edilmemesi, kalede
pis kokulu yerlere konulmamas istenilmektedir15.
Osmanl kaleleri zaman zaman yoklamaya tabi tutularak mhimmat ve
neferlerin saym yaplrd. Saym sonucunda eksiklikler varsa, giderilmesi
yoluna gidilirdi. Tokat Kalesinde de bu anlamda yoklamalar yaplmtr.
rnein, 1708 tarihli Sivas Eyalet divanndan Tokat naibi, voyvodas, kale
dizdar, alemdarlar ve btn neferlere hitaben yazlan bir buyrulduya gre,
Eyalet dhilindeki kalelerde mevcut top, cebehne, silah, alet ve edavat ile kale
neferlerinin mevcud ve n-mevcud aralk aralk yoklanmasnn istenildii
grlmektedir. Ayrca Tokat naibine hitaben, kalede bulunan nefer ve
mhimmatn yoklamasnn yaplmasn ve durumun shhat ve hakikatini
belirten defterin hazrlanarak bildirilmesini, kale dizdarnn da buyrulduda
yazlan durumdan haberdar olmas ve ona gre hareket etmesi istenilmektedir16.
1747 tarihinde, Macaristan zerine dzenlenen bir sefer dolaysyla Sivas
eyaletinde bulunan baz kalelerdeki tmarl muhafzlarn kaytl olduklar
yerlerde ok hizmetleri olmadndan dolay ilerinde ihtiyar ve i grmez
olanlarn yerlerine yiit ve gen kimselerin yazlmas, 30 kuru karlkl
hizmete alnmalar uygun grlm, bunlarn kalelerde alkonarak fazlasnn
orduya gnderilmeleri istenilmitir. Tokat ve evresindeki kalelerde tespit
edilen askerler u ekilde taksim edilmitir. Tokat kalesinde 58 neferden 8i
kalede kalacak 50si sefere katlacak, Niksar kalesinde 39 neferden 9u kalede
kalacak 30u sefere katlacak, Turhal kalesinde 12 neferden 4 kalede kalacak
8i sefere katlacak, Zile kalesinde 15 neferden 5i kalede kalacak 10u sefere
gidecektir17.
1835 tarihli bir kaytta da Tokat Kalesinde bulunan top ve mhimmat
yazlarak defteri merkeze gnderilmitir. Buna gre kalede, 9 hurda top, 2 hurda
havan topu, 18 para mayalk top hurdalar, 2 khne sng, bir miktar khne
zrh hurdalar bulunmaktadr18. 1837 tarihli bir baka buyrulduya gre, Tokat
14

Eftal kr, Batmaz, Osmanl Devletinde Kale Tekilatna Genel Bir Bak,
OTAM Dergisi, 7 (1996), s. 8-9.
15
Halis Cinliolu, Osmanllar Zamannda Tokat I, s. 18-19, 36.
16
Mehmet Beirli, Orta Karadeniz Kentleri Tarihi I, Tokat, s. 77.
17
Halis Cinliolu, Osmanllar Zamannda Tokat II, s. 22.
18
Halis Cinliolu, Osmanllar Zamannda Tokat III, s.176.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

147
149

Adnan GRBZ

kalesinde bulunan demir top, eski top araba ve dingillerin rmekten


korunmas iin krdrlp uygun bir yerde saklanlmas bildirilmi, yeknu 766
okka tutan hurdalar, Ali Paa Camiinde odalara konulmu, kalede bayram ve
donanmalarda kullanlmak zere birer endaze boyunda krk top
braklmtr19. 16. yzyldan 19. yzyla doru mhimmatn says ve
eitliliindeki azala bakarak Tokat kalesinin de nemini kaybettiini
sylemek mmkndr.
Sonu
ehrin merkezindeki sarp kayalar zerinde yer alan Tokat kalesi Bizans
dneminde yaplm, Seluklu ve Osmanl dnemlerinde ise tamir grerek
kullanlmaya devam edilmitir. Begen planl olan yap, yirmi sekiz adet burla
glendirilmitir. Kale iinde dizdarhne, cebehne, ambarlar, sarnlar ve
muhafz barnaklar bulunmaktadr. evresi 1500 metre olup bat ynne alan
tek bir kaps vardr. Tokat suyuna inen 362 basamakl ta merdiven, kalenin su
ihtiyacn karlamak iin ina edilmitir.
Tokat kalesinin, 16-17. yzyllarda Osmanl ariv belgelerinden tahrir
ve kale defterleri ile bata Evliya elebi olmak zere Polonyal Simeon,
Tavernier ve Tournefort gibi seyyahlarn verdikleri bilgiler erevesinde ehir
ile bir btnlk iinde askeri ve sosyal alanda birok grev yklendii
grlmektedir. ehrin gvenliinin salanmasnda ve eitli tehlikelerden
korunmasnda kale nemli rol oynamtr.
Seluklulardan itibaren ehrin kale ii gelimi ve giderek kale dna
tamtr. kalede daha ok ehirdeki idarecilerin oturduu ve ynetim
binalarnn olduu meknlar ina edilmi, kale dnda ise zanaat faaliyetlerinin
srdrld iyerlerinin ve ehrin ileri gelenlerinin oturduu evlerin
bulunduu ikinci bir blge olumutur. Kalenin dnda kale ard denilen bu
blgede daha ok yerlemi ticari faaliyetleri srdren iyerleri youn bir
ekilde bulunmaktadr.
Seluklu dneminde ortaya kan kalenin gney etei ve dou
ynndeki alan, Osmanl dneminde gelime gstermi ve yerleme alan haline
gelmitir. Bu alanda hanlar ve ukur Medrese, Yabasan Medresesi; Takpr,
Gk Medrese, Vezir Ahmet Paa Mescidi ve Trbesi, Smbl Baba Zaviyesi,
eyh Meknun Zaviyesi, Halef Sultan Medresesi ve Alaca Mescid gibi ou
Seluklu dnemine ait yaplar bulunmaktadr. Bedesten ve hanlardan oluan bu
ticari alan gvenlik nedeni ile kaleye yakn olarak kurulmutur.
Seluklu dneminde Tokat ehrinin sosyal ve ticari faaliyetlerinin
youn bir ekilde yaand bu blgede, 15-17. yzyllarda, Hisariye, Hac vaz
Paa, Glbahar Hatun, Dzboun, Mevlana Emir ve Hac mer medreselerinin
yannda Voyvoda, Horozlu, Yac, Kapan, Kebeciler, Nazr, Sar Aa, Sulu,
Yeni ve Kbleli Paa hanlar gibi ticari fonksiyonu yksek yeni yaplar ilave
19

Halis Cinliolu, Osmanllar Zamannda Tokat III, s. 181.

148

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


150I

16-17. Yzyllarda Tokat Kalesi

edilmitir. Bylece bu blge, Osmanl dneminde de sosyal hayatn hareketli bir


ekilde yaand ticaret mekn olma halini srdrmtr.

Tokat Kalesi (WowTurkeyden)

Kaynaka
Akel, Ali, Tokat rneinde XVII. Asrn lk Yarsnda Osmanl Sosyal
Yapsndaki Buhran, Trkler, 10, Ankara 2002.
Akel, Ali-Abdurrahman Sarl, Osmanl Dneminde Tokat Merkez VakflarVakfiyeler I, Tokat 2005.
Aktre, Sevgi, 19. Yzyl Sonunda Anadolu Kenti Meknsal Yap zmlemesi,
Ankara 1978.
Andreasyan, Hrand D., Polonyal Simeonun Seyahatnamesi 1608-1619,
stanbul 1964.
Babakanlk Osmanl Arivi, Tahrir Defteri 387/Babakanlk Devlet Arivleri
Genel Mdrl Osmanl Arivi Daire Bakanl, 387 Numaral
Muhasebe-i Vilayet-i Karaman ve Rum Defteri (937/1530) II, Dizin ve
Tpkbasm, Ankara 1997.
Batmaz, Eftal kr, Osmanl Devletinde Kale Tekilatna Genel Bir Bak,
OTAM Dergisi, 7 (1996).
Beirli, Mehmet, Orta Karadeniz Kentleri Tarihi I, Tokat 1771-1853, Tokat
2005.
Cezar, Mustafa, Tipik Yaplaryla Osmanl ehirciliinde ar ve Klasik
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

149
151

Adnan GRBZ

Dnem mar Sistemi, stanbul 1985.


Cinliolu, Halis, Osmanllar Zamannda Tokat I-III, Tokat 1941.
Erdem, Sargon, Tokat Kelimesi zerine Dnceler, Trk Tarihinde ve
Kltrnde Tokat Sempozyumu (2-6 Temmuz 1986), Ankara 1987.
Evliya elebi, Seyahatname, 5, Haz. Ycel Dal-Seyit Ali Kahraman-brahim
Sezgin, stanbul 2001.
Gde, Kemal, XIV. Yzylda Tokat/Eratnallar Hkimiyetinde Tokat, Trk
Tarihinde ve Kltrnde Tokat Sempozyumu (2-6 Temmuz 1986),
Ankara 1987.
Gkbilgin, M. Tayyib, Tokat, slam Ansiklopedisi, 12/1, stanbul 1988.
Jean-Baptiste Tavernier, Tavernier Seyahatnamesi, Ed. Stefanos Yerasimos,
ev. Teoman Tundoan, stanbul 2006.
Joseph de Tournefort, Tournefort Seyahatnamesi, Ed. Stefanos Yerasimos, ev.
Ali Berktay, kinci Kitap, stanbul 2005.
Sevgen, Nazmi, Anadolu Kaleleri, Ankara 1959.
ahin, lhan-Feridun Emecen, XV. Asrn ikinci Yarsnda Tokat Esnaf,
Osmanl Aratrmalar, VII-VIII (1988).
imirgil, Ahmet, XVI. Yzylda Tokat Medreseleri, Tarih ncelemeleri
Dergisi, VII (1992).
imirgil, Ahmet, Osmanl Tara Tekiltnda Tokat (1455-1574), Marmara
niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Doktora Tezi, stanbul 1990.
Tanyeli, Uur, Anadolu Trk Kentinde Fiziksel Yapnn Evrim Sreci (11-15.
Yzyl), stanbul 1987.
Tapu Kadastro Genel Mdrl Kuyud- Kadime Arivi, Tahrir Defteri 14.
Turan, Osman, Seluklular Zamannda Trkiye Tarihi, stanbul 1984.
Wittek, Paul, Bizansllardan Trklere Geen Yer Adlar, Seluklu
Aratrmalar Dergisi, I (1969).

150

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


152I

Tokatta Medfn Mehur Bir Misyoner: Henry Martyn

Tokatta Medfn Mehur Bir Misyoner: Henry Martyn


Murat HANLE1
zet
Drt ya da be gn nce hasta olduu ve yannda refakat etmesi iin
Erzurum Valisi Emin Paa tarafndan grevlendirilen Tatar Hasan Aa
bulunduu halde ran tarafndan gelen ve stanbula yolculuk eden Henry
Martyn, 16 Ekim 1812de Tokat menzilhanesinde son nefesini vermitir.
Tokatta bulunan Osmanl idarecileri, hasta ngilizin talebiyle mallarnn bir
dkmn yapp bir de polie senedi oluturmulardr. ngilizin l bedeni
ehirde bulunan Karasun Manuk Ermeni Kilisesi tarafndan defnedilmi ve bir
sene sonra mezarnn bulunduu yere bir ant dikilmitir. Daha sonra American
Board Misyonerlerinden Henry John van Lennep bir ant mezar yaptrarak bu
ngilizin mezarnda bulunan kalntlar misyona ait bir baheye gmdrmtr.
Henry Martyn, Tokattaki mahkeme kaytlarnda yalnz Mister Martyn
adndaki bir ngiliz olarak kalmtr. Oysa,kendisi, gerek ngilterede gerekse
Amerikada Hz. Muhammedin topraklarna gnderilen ilk modern misyoner
olarak anlmtr. Ayrca, ncili Urduca, Farsa ve Arapaya eviren byk bir
ncil evirmeni olarak da n yapmtr. Kk bir madenci kasabasnda doan
Mister Martyn, kaderin bir cilvesi olarak Osmanl bakr metalurjisinin ana ss
grnmndeki Tokatta hayata gzlerini yummutur ve batllarn ris tabir
ettii Yeilrmak kenarnda bir yerde Aziz Vasiliskos (Saint Basil of Caesarea)
(M.S. 329?-379) ve Yanni Hrisostoma (oannis Hrisostomos) (347-407) komu
olarak sonsuz uykusuna dalmtr. Kaderin belki de bir baka cilvesi, onu
dndrmek istedii Mslmanlarn arasnda yatmaya zorlamtr. Bu almada
u ana kadar hakknda Trke yayn bulunmayan Henry Martynin yaam
yks ksaca ele alnm, Tokata gelii zerinde durulmu ve onun
Tokattayken karlan mallarnn listesi yaymlanarak bat dnyasnda belki de
kendisi hakkndaki bilinmeyen bir boluk doldurulmutur. alma, 16 numaral
Tokat eriye Sicili, Cambridgede bulunan Henry Martyn Centerden temin
edilen dokmanlar, Yale niversitesi Ktphanesinden alnan
Henry
Martynin mezaryla ilgili bir kitap ve Tokata urayan seyyah ve misyonerlerin
kitaplarndan yararlanlarak hazrlanmtr.
Anahtar Kelimeler: Henry Martyn, Tokat, mezar, miras, polie
1

Gaziosmanpaa niversitesi, Tokat-TRKYE. E-posta: murat.hanilce@gop.edu.tr.


Teekkrler: Dr. Emma Wild-Wood (Director), Sue Anderson (World Mission Adviser),
Jane Gregory (Librarian), Dr. Sue Sutton (Archivist), Polly Keen (Administrator),
Isabel Fox (Assistant Librarian)-Henry Matryn Centre, Hasan Erdem (Tarih Dostu ve
Tokatsever, seyyah ve misyoner notlarnn teminindeki byk yardm iin), Yrd. Do.
Dr. brahim Aykun (Fotoraflar iin), Prof. Dr. eyla Benhabip (The Grave of Henry
Martyn kitab iin), Prof. Dr. Ali Akel (eviriler ve verdii her trl destek iin).
Sizler olmasaydnz bu almay yapamazdm.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

151
153

Murat HANLE

oumuz ngiliz yazar Charlotte Bronten ilk basks 16 Ekim 1847de


yaplan ve Trkeye de uyarlanan Jane Eyre adl romann okumuuzdur.
Romann sonunda St. John Rivers Hindistana gider ve Janei kendisine elik
etmeye ve evlenmeye ikna edemez. Bu dramatik sahne aslnda, Bronten
Henry Martynin Lydia Grenfellle yaadklarnn etkili bir uyarlamasdr.
Hayat bu ekilde birok kitaba ve romana skan Henry Martyn 1781de
ngilterede domu ve Hindistandan ngiltereye dnnde 1812de 31
yanda Tokatta lmtr. Ksa yaamnda kendisini misyoner faaliyetlerine,
vaazlara, dini metinlerin evrisine adamtr.2 imdi bu misyonerin yaamn,
Tokata geliini ve Tokattaki mezarn gzden geirelim.
Resim 1. Henry Martyn (Henry Martyn Center Ktphanesi Arivi)

I.Henry Martynin ocukluk ve Genlik Yllar


18 ubat 1781de ngilterede Truro, Cornwallda dnyaya geldi.3
Babas John Martyn madenciydi. Madenci baba kendisini hesap ve matematik
2

Henry Martynin etkileri hakknda bkz.: Graham Kings, Henry Martyn: Scholar for our
Age? (A lecture in Faculty of Divinity, University of Cambridge-Wednesday 29
February 2012-29 ubat 2012 aramba gn Cambridge niversitesi lahiyat
Fakltesinde verdii bir dersten alnt.). Graham Kings, bu dersinde Henry Martynin
etkilerini tartr. Bu etkiler ierisinde Mslmanlktan dndrd kiilere de yer
verir. Dndrebildii yalnz iki kii vardr: Bunlardan birincisi ve en mehuru
Abdlmesihti (1776-1827). Abdlmesihin gerek ad eyh Salihti ve 1810a kadar
Delhili bir Mslmand. 1810da Henry Martynle Cawnporeda tanan eyh Salih
Hristaynl seti ve Henry Martynin dndrd ilk Mslman oldu. kincisi George
Fowlern 1841de irazda kendisi ile grt Muhammed Rahimdi.
3
Henry Martynin ocukluk ve genlik yllaryla ilgili ayrntl bilgi iin bkz.: Clement
Carlyon, Early Years and Late Reflections, vol. III, London 1856, s. 1-10 vd.; George
Smith, Henry Martyn Saint and Scholar The First Modern Missonary to the
Mohammedans 1781-1812, London 1892, s. 1-100; John Sargent, A Memoir of the Rev.
Henry Martyn, Third Edition, Boston 1836, s. 61-102.

152

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


154I

Tokatta Medfn Mehur Bir Misyoner: Henry Martyn

konusunda gelitirerek Truro ticaret merkezinin baktibi olmutu. Neredeyse


yoksul bir evrede hayata balayan John Martyn, kendisine ve ailesine esnaf
zmreleri arasnda veya orta snflarda bir yer temin etmiti. John Martyn ve ilk
karsnn iki kz ve iki erkek ocuklar olmutu. Henrynin annesi kk kz
kardei Sallynin doumundan ok ksa bir sre sonra byk olaslkla
tberklozdan ld. ocuklar, annelerinin tberklozla ilgili koullarndan
etkilendi ve hepsi kk yata ld. Henry de ayn ekilde btn yaam
boyunca salk sorunlar yaad.4
Henry daha sonra Aziz Dr. Cornelius Cardew tarafndan ynetilen
Truro Gramer Okuluna yazld. Dr. Cardew, ok almayan bir renci
olmasna ramen onu yetenekli bir renci olarak fark etti. stelik Henry
Martyn onun derslerini ok az takip ediyor ya da hi hazrlanmyordu. Ancak
Cardew, onun sezgileriyle rendiine inanyordu ve onu bir amiralin olu olan
yaa byk John Kempthorneun (1775-1838) korumasna verdi.5
Resim 2. Truro, Henry Martynin Doum Yeri
(Fotoraf Scott Ayler tarafndan ekilmi ve
Henry Martyn Center tarafndan bize ulatrlmtr.)

1795te Henry Martyn Oxforddaki Corpus Hristiyan Kolejinin


bursunu kazanmt. Snav kazanmt ancak yalnz bir kiiye verilen bu burs
iin bir baka aday tercih edilmiti. Bu arada, arkada John Kempthorne,
matematikte en iyi dereceyi elde ederek Cambridgedeki Saint Johns Kolejine
yazlmt. Aslnda Henry Martyn matematikten ziyade klasiklerle ilgiliydi.
Ancak arkadann izinden giderek o da 1797de St. Johns Kolejine kaydoldu.
4

Clinton Bennett, In Dialogue With Truth: A Critical Biography of Henry Martyn,


Bulletin of the Henry Martyn Teology Institute of Islamic Studies, Vol: 1-2, JanuaryJune 1997, s. 46.
5
Bennett, agm, s. 46.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

153
155

Murat HANLE

Buras onun akademik becerilerini ortaya koyduu ilk yer oldu. 6


Henrynin gerek anlamda manevi aray Cambridgedeyken balad.
Onun Truroda kiliseye katlm inantan ok alkanlkla ilgiliydi. Bununla
birlikte memleketi Cornwalldaki dierleri daha kiisel bir inanc kefetmeye
balyorlard. Henrynin kzkardei Sally, Wesley kardelerin vaazlarnn
tesirinde kalyordu. Britinyada Wesley kardeleri duyanlar kendi oluturduklar
topluluklar ve snflarda dua ve ncil almalar gerekletiriyorlard. John
Wesleyin lmnn ardndan bu topluluklar Methodist7 hareketin bir paras
oldular ve bu hareket ngiliz kilisesini fazlasyla etkiledi ve bu etki Cornwallda
gnmze kadar ulat. ngiliz kilisesinde bile evanjelist vaazlar yer bulmaya
balad. Kings Kolejinin akademik yesi ve Cambridgedeki Kutsal Teslis
Kilisesinin blge papaz Aziz Charles Simeon ngiliz Kilisesi iinde evanjelist
akmn canlanmasnn en etkili liderlerinden biri olarak ortaya kt.8
Kardei Sallynin yazd mektuplar Henryyi manevi durumunu
gzden geirmeye zorluyordu. 1799 yaznda Truroyu ziyareti esnasnda, Henry
kz kardeine ncili okumaya balayacana dair sz vermiti. Bununla birlikte,
koleje dnnden sonra, gnlne Newtonun btn dncelerini megul
ettiini yazmt. Newtonun akla yatkn, sistemli, uyumlu ve nerdeyse
mekanik evrenine hayrand. 1799 sonundaki snavlarda en yksek notlar elde
etti ve babasnn bundan nasl mutlu olacan notlarna kaydetti. Babas
John Martyn 1800 Ocak aynda beklenmedik bir anda, olunun yksek
akademik dereceler aldn renemeden, ld. Anlalan, Henry Martynin
sonunda kz kardeinin tavsiyesini nemsemesinde babasnn lmnn ciddi
bir pay vard. 9
Sz konusu dnemde, Britanyada Jeremy Bentham gibi faydaclar dahi
sosyal adaletle yakndan ilgiliydi. Farkl balang noktalar olsa da hmanistler,
faydaclar ve evanjelistler, haklar ve yoksullarn saygnlna erimesi iin
verdikleri kavgada birleiyorlard. 18. yzyl boyunca ve 19. yzyln ortalarna
kadar bu ender birleme, gl bir politik lobiyi temsil etti. Baarl bir ekilde
kle ticaretine, deniz eteciliine kar kt ve sonunda emeki ve sanayinin
koullarn dzenleyen bir dizi nemli yasal admlar atlmasn temin etti. 10
Henry Martyn giderek bu evanjelist fikirlere kaymaya balad. William
Wilberforce (1759-1833), Hannah Moore (1745-1833), Charles Grant (17461823) ve John Venn gibi Charles Simeonun Londral arkadalar kendilerini
toplumun hastalklarn slah edecek slahatlarda etkin kiiler olarak
6

Bennett, agm, s. 46.


ngiliz Kilisesi ierisinde evanjelist almlar gerekletiren ve John Wesleyin ban
ektii bir grup tarafndan ortaya karlan bir akm.http://en.wikipedia.org/
wiki/Methodism (30.10.2012)
8
Bennett, agm, s. 47. Kendini takip edenler daha sonra Simeonist olarak anlacakt.
9
Bennett, agm, s. 47.
10
Bennett, agm, s. 49.
7

154

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


156 I

Tokatta Medfn Mehur Bir Misyoner: Henry Martyn

grmekteydiler. Bu kiiler ayn zamanda yeni filizlenen Church Missionary


Society (Kilise Misyoner Cemaatinin) gl destekileriydiler. Grant, bu
dnemde Hindistann geni bir blgesini yneten Dou Hindistan
Kumpanyasnn yneticilerinden birisiydi. O, 1767-1770 ve 1772-1790 yllar
arasnda iki farkl dnemde bu kumpanyada nemli grevler yklenmiti.
Kariyerinin ilk zamanlarnda baz Hindistan deneyimlerinden rahatszln dile
getirmi ve bunu Observations on the State of Society Among the Asiatic
Subjects (1792) adl brornde de yazya dkmt. Ayn Grant, nc
misyonerlerden William Careyi (1761-1834), kumpanyann Hindistanda
misyonerlie kar kmasna ramen, desteklemiti.11
Grant, Britanyann Hindistan uygarlatrma ve eitme konusunda
ahlaki bir sorumluluk sahibi olduunu ne srd. Ona gre, bu Hristiyanlk
dininin anlatlmasn da iermeliydi ve fikir Kumpanyann politikasna ve
uygulamalarna tezat oluturuyordu. Warren Hastings gibi dier kdemli
Kumpanya yetkilileri Hintlilerin yaam biimlerine byk lde sayg
gsteriyor ve buna zarar vermekten kanyordu. Kumpanya, Hint yaamna
mdahale etmek konusunda isteksizdi ve bu isteksizliin balca nedeni ticaretin
zarar grmesinden korkulmasyd. Ayrca misyonerler atma yaratabilirdi ve
bu nedenle ok sayda kumpanya yetkilisi iddetle misyonerlerin Hindistandaki
varlna karyd.12
Hindistanda ngiliz yetkililer arasnda bu kart grlerin att bir
esnada, 1801de en yksek dereceyi yapan renci olarak Henry Martyn
okuldan mezun oldu ve Smith dlnn13 ilk sahibi oldu. Martyn, gnlne
ya Cambridgede akademik almaya devam edeceini ya da hukuku
olacan kaydetmiti. 14
1802 Nisan aynda St. Johns a akademik ye olarak seildi. Bu yelik
ona ilk ak sayd klasiklere bolca zaman ayrma frsat verdi. Bu periyotta, bir
Latin makalesinden tr Middle Bachelors Prize dln ald. phesiz, eer
akademik dnya iinde kalmay tercih etseydi, nnde baarl bir akademik
yaam gerekletirme frsat vard. 15
Bu tarihlerde Charles Simeon Martyni kutsal emirlere girmek iin
tevik etmekteydi. Bir konuma srasnda, Simeon, William Careyin
Hindistandaki baarsna iaret etmiti. Bu nokta, Martynin yaamna yeni bir
yn verdi. Bundan sonra Henry Martyn misyonerliin cazibesine kapld ve
kendisine Amerikann yerlileri zerinde faaliyet gsteren ve 29 yanda
yaamn yitiren David Brainerdi rnek seti. 16
11

Bennett, agm, s. 49.


Bennett, agm, s. 49-50.
13
Smith dlleri ile ilgili ayrntl bilgi iin bkz.: Carlyon, age, s. 7.
14
Bennett, agm, s. 50.
15
Bennett, agm , s. 50.
16
Bennett, agm, s. 51.
12

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

155
157

Murat HANLE

Martynin misyonerlik konusundaki kararllna bata hocalar olmak


zere evresindeki akademik kiiler kar kmaktayd ve bu ii herhangi
birinin yapacan dnmekteydi. Ancak nlenemez bir ekilde, Simeonun
rahip yardmcl teklifini kabul etti ve 22 Ekim 1803de Ely Cathedralde bu
greve balad.17 Ayn yl, Hindistanda faaliyet gsteren Church Missionary
Societyye bavurdu ve kabul edildi. Henry Martynin papaz yardmcl
Lolworth kynn sorumluluunu da ierdii halde, St. Johns Kolejindeki
klasik snavlarn da ihmal etmedi. 1804te lisansst eitim grmeye balad.
Babasnn lmnn ardndan, Henry yllk mtevaz bir emekli maana sahipti
ve bu parayla kz kardei Sallyye de bakmak zorundayd. Sally maddi adan
Henryye bamlyd. zerindeki bu ek aile sorumluluuna baklrsa, Henrynin
misyonerliin salayaca kazanca ihtiyac vard ve misyonerlii kabul
etmesinde bu koulun etkisi bykt. Charles Simeon onu konsle nerdi.
Simeonun arkada Charles Grant aktif bir ekilde Dou Hindistan
Kumpanyas blgesinde misyonerlere izin verilmesi iin kampanya
yrtmekteydi ve Kumpanyann hizmeti iin iyi kalitede vaizleri ie alyordu.
nk ou Kumpanya vaizi ya Hindistana ve Hintlilere kar sorumluluk
duygusu tamayan tutucu olmayan kiilerdi ya da ruhlar kurtarmaktan ok
para kazanmakla ilgiliydiler. Herhangi bir kumpanya hizmetkr, nispeten ok
ksa bir zamanda, yeterince rahat bir emeklilik iin gereken kazanc
salayabilirdi. Grant, bununla birlikte, evanjelist grlere sahip olan kiileri
misyonlar iin toplamaya gayret etti. Claudius Buchanan, (1766-1815) David
Brown (1763-1812) ve Martynin eskiden birlikte papazlk yapt Thomas
Thomason (1774-1829) gibi bu evanjelist vaizler yeterli beceri ve yetenee
sahiptiler. Bu kiiler ayn zamanda niversite gemii olan kiilerdi. 18
1804te Henry Martyn Cornwallu ziyaret etti ve 1804 Ekiminde
Cambridgee geri dnd. Gnlnde, memleketini bu son ziyareti ile ilgili ho
ve tatl anlarna, ayrca Lydiaya olan arzusuna yer verdi.19 1805te Londrada
yola k emrini bekledii srada, geici olarak Aziz Richard Cecilin
yardmcs olarak grev ald St. James apelinin gl bir kalesi
17

Henry Martn Center, Henry Martyn-A Brief Life, s. 1-2.(Baslmam ve bizim iin
hazrlanm bir zet yaam yks.)
18
Bennett, agm, s. 52-53.
19
Truronun 26 mil gneybatsnda ngilterenin en eski, en lk ve en skc
kasabalarndan biri olan Marazion Lydia Grenfellin evinin olduu yerdi. Grenfell,
Henry Martynin hayattaki tek akyd. 1775de Marazionda doan Lydia Grenfell,
aslnda Henry Martynden 6 ya bykt. Tanmalar Henry Martynin kuzeninin
Grenfellin kz kardeiyle evli olmasna dayanyordu. Nianlsnn baka bir kadn
tercih etmesi ve Lydiann evliliinin gereklememesi onu krlgan bir bayan yapmt.
Henry Martynle uzun yllar yaztlar. Henry Martyn onu Hindistana gtrmek
istediyse de ikna edemedi. Bu imknsz ak ngilterede ok sayda yayna konu oldu.
Bu arada 1829a kadar yaayan Lydia Grenfellin gnlkleri ve yazdklar da onu
ngilterede popler hale getirdi. Henry Martyn ve Lydia Grenfell hakknda ayrntl
bilgi iin bkz.: Smith, age, s. 43-100.

156

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


158I

Tokatta Medfn Mehur Bir Misyoner: Henry Martyn

grnmnde olan Bedford Rowa rahip olarak atand. Ayn dnemde


Cambridge niversitesi lahiyat Fakltesine de kabul edildi. Martyn John
Gilchristten ders alarak Urduca (Hindustani) renmeye balad. Gilchrist,
daha nceden Hint ktasn Hint kyafetleri ierisinde dolam ve bir szlk
(1787-1790) ve gramer kitab (1796) yazmt. Henry Martyn, bir yrenin dilini
iyi bilmenin o blgedeki insanlarla iletiim kurmada nemli bir ara olduunun
farkndayd. Urducay tercih etmesinde bu dili Hindistandaki Mslmanlarn
kullanmasnn pay bykt. Bylece misyoner faaliyetlerini Mslmanlar
zerine ekebilirdi.20
II. Henry Martynin Hindistan ve randaki almalar
17 Temmuz 1805te Martynin 305 gn srecek uzun Hindistan
yolculuu balad. Atlantikin dou kysndaki ngilterenin Cork limanndan
balayan gemi yolculuu Gney Amerika kylarnda San Salvadora, oradan
tekrar Atlantiki geerek mit Burnuna ve daha sonra da Hindistana uzanan
bir rota zerinden gerekleti. Martyn, yolculuk srasnda geminin vaizi gibi
hareket etti. Dil almalarna devam etti. almalarna Bengal dilini, Farsa ve
Arapay da dhil etti. Martyn geminin karaya ayak bast her yerde her eye
byk dikkat gsterdi.21
Harita 1.Henry Martynin Hindistana
Yolculuu (1805-1806)-C.P. Hallihandan alnt.

Martyn, 1806 Nisan aynda Kalktaya ulat. Geliinde David Brown


ve Claudius Buchanan gibi daha kdemli Anglikan vaizler ehir dnda olduu
iin rahip William Carey tarafndan karlanmtr. Her ikisi beraberce kahvalt
edip Bengal dilinde dua etmilerdir. Martyn buradaki yolculuklarnda Bengal
20

Bennett, agm, s. 54-55.


Henry Martynin Hindistana yapt yolculuk ve Hindistandaki almalar iin bkz.:
Carlyon, age, s. 24-66 vd.; Smith, age, s. 101-339; Sargent, age, s. 102-305.

21

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

157
159

Murat HANLE

dili, Urduca, Farsa ve Arapa gramerini renme ve gelitirmeyi de


hedeflemitir. Hindistana geldikten sonra birka ay boyunca bir vaizlik elde
edebilmek iin beklemitir. Hint nfusunun youn olduu bir yerde grev
almay umut etmitir. Bundaki balca ama hem Hintlileri ynlendirebilmek
hem de dilini onlar arasnda daha iyi gelitirebilmekti. Vaizlik bekledii srada
aralksz dil renme abalarn srdrm, dzenli bir ekilde Seramporedaki
rahipleri ziyaret etmitir. Serampore onun ncil evrilerine ilk adm att yerdi.
Burada ncil evrileri yapmaya alan papazlara yardmc olmutu. Henry
Martyn, Ekim 1806-1809 arasnda vaiz olarak Dinapora yollanm, 1809-1810
arasnda bu grevi Cawnporeda srdrmtr. Cawnporeda iken ncili,
birok ilahiyi ve vaaz metnini Urducaya evirmitir. Sabat adnda dnm
biriyle tanmas onu ncili Farsaya ve Arapaya evirme konusunda
cesaretlendirmitir.22 Ancak Hindistanda geirdii tempolu drt sene Martynin
salnn bozulmasna ve zayf dmesine neden olmutur. Bu nedenle
kendisine sresiz izin verilmitir. Kendisi Dou Hindistan Kumpanyasndan bu
izni alrken kafasnda iki tasar bulunmaktayd: Birincisi ngiltereye geri
dnmek ve Lydia Grenfell ile evlenmek; ikincisi ise ran ve Arabistan ziyaret
etmekti. Bu iki lkeyi ziyaret etmek istemesinde buralarn ikliminin bozulan
salna iyi geleceini dnmesinin de pay vard.23 Bununla birlikte, bu iki
lkeye gitmesi ona gerekletirmekte olduu Farsa ve Arapa ncil evrilerini
test etme olana salayacakt. rnein, Martyn, ahn Farsa evri
konusundaki grn ve rann bu konudaki resmi yaklamn olduka
nemsiyordu. Nihayet, 14 ubat 1811de Henry Martyn, Farsa ncilini
bitirmiti. 24
Martyn, 1811 Mart aynda Bombaydan Maskata geerek gemiyle ran
Krfezine hareket etmitir. ran yolculuu onu fazlasyla heyecanlandryordu.
nk kendisi rana gidecek olan ilk Protestan Misyoner olacakt. Bu nedenle
rana hareketi ncesi sakal brakmt ve orann yerel kyafetlerini giymiti.
randa bulunduu srada lkedeki ngiliz elisi, ahn olu ve birok ileri
gelenle konuma frsat yakalamt. Burada, Farsa ncil konusundaki
almalarnda da nemli mesafe kaydetmi ve 1812 Mart ay banda Farsa
ncile son eklini vermiti.25
Hindistandan Basraya getiinde Martyn, Arapa ve Farsa evrilerini
orann yerli ileri gelenlerine gstermitir. Bunlar, Martynin Farsa evrisini
uygun ve yeterli grrken Arapa evrisini yetersiz bulmulardr. Martyn
Basradan arkada Sir Malcolmun bulunduu iraza gemitir. irazda
22

Henry Martyn Center, agn (ad geen not).


Clinton Bennett, The Legacy of Henry Martyn, International Bulletin of Missionary
Research; Jan 1992, Vol. 16 Issue 1, s. 126-129.
24
C. P. Hallihan, Henry Martyn (181-1813) Scholar Missionary, Bible Translator,
Living Epistle of Grace and Turth, Part II, Quarterly Record The Magazine of the
Trinitarian Bible Society (April-May 2003), s. 16.
25
Henry Martyn Center, agn.
23

158

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


160I

Tokatta Medfn Mehur Bir Misyoner: Henry Martyn

Molla Mirza brahim ve Muhammed Rza ibn-i Hamedani ile tartm26 ve bu


tartmalarn yazya geirmitir.
Martynin bir sonraki dura Tahran olmutur. Tahrandayken ahn
maiyetindekilerden bekledii ilgiyi grememitir.
randaki en byk
arzularndan biri evirdii ncili aha sunmakt ancak bu konuda baarl
olamad, yalnzca ahn veziriyle grebildi. Bu youn almalar srasnda
Henry Martyn ateli bir hastala yakaland. Tebrizdeki ngiliz elisinin
konutunda bir mddet kalarak kendisini toparlad. Kendisine yaplan btn
tavsiyelere ramen, stanbula Ermenistan ve Trkiye zerinden karayoluyla
seyahat etme kkn tercih etti.27 Ancak daha sonra evriyi gren ah, onun
evrisini anlalr ve kolay bir eviri olarak deerlendirmitir. Bu Farsa eviri
Oueseleyin desteiyle 1815te St. Petersburgda ve 1816da Kalktada
baslmtr.28 Tberkloz hastas olan Martyn, ngiltereye dn yolculuunda
1812de Tokatta lmtr.29
Harita 2.Henry Martynin Hindistan-ran-Trkiye Yolculuu
(1811-1812)-C. P. Hallihandan alnt

III. Henry Martynin Tokatta Brakt zler


1812de Tokat, Sivas vilayetine bal bir kazayd. ehrin mali ve idari
ilerinden sorumlu kii Voyvoda Salih Aayd. ehir de bir de mahkeme
26

Martynin slama dair temel gr vardr: Birincisinde slam inancndaki


mucizelerin niteliini tartmaktadr. Bu mucizelerden Kuran- Kerimin ebedi bir
mucize olduu ve ei benzeri olmad inancnn yersiz olduunu gstermeye
almaktadr. kincisinde dorudan Muhammedizme (slama) saldrmaktadr.
Kurann elikileri ve Kurandaki dllerin niteliine eletireler getirmektedir. Bu
dinin kurucusunun bencil ve fesat karakterli olduunu ispata kalkarak Hz.
Muhammedi hedef alr. Kendi cephesinden ncilin temiz, cennetvari ve kutsal
doktrinleri ile Muhammedizmi karlatrr. ncsnde Sufi sistemin deersizliini
savunarak Musa ve sann doruluu zerinde durur. Henry Martynin slama bak
as hakknda bkz.: Sargent, age, s. 441-443.
27
Henry Martyn Center, agn.
28
Bennett, agm, s. 126-129.
29
Bennett, agm, s. 126-129.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

159
161

Murat HANLE

bulunmaktayd, mahkemenin bandaki kii Naib eyh Mustafayd. ehrin


nfusunun nemli bir blmn Mslman Trkler oluturuyordu. Nfus
ierisinde Mslmanlardan baka Ermeniler, Rumlar ve az sayda Yahudi ve
Kpti vard. ehir Osmanl Devletinde Erganiden karlan bakrn ilendii,
yine bu bakrn dier Osmanl pazarlarna srld nemli bir sanayi
merkeziydi. ehir basmaclk, ipek ve deri ilemecilii ve bunlarn boyanmas
ile ilgili iletmelere de ev sahiplii yapmaktayd. ehir douyu batya ve kuzeyi
gneye balayan yollarn Anadoludaki kesime noktasyd ve Osmanl Devleti
burada bir de kara gmr kurmutu. randan stanbula giden karayolu da bu
ehirden gemekteydi.30 1812de 2 Eyllde Tebrizden stanbula yola kan
Henry Martynin yol stndeki nemli duraklarndan biri de Tokat olacakt.
Ancak Henry Martyn sonsuza kadar srecek uykusuna bu ehirde uzanacan
tahmin bile etmemiti.
Resim 3. 19. yzyln ilk eyreinde Beyba Kervan Yolundan Tokat
manzaras(William Price, Journal of the British Embassy to Persia, vol. 1, Second
Edition, 1832 Londondan alnt.-Hasan Erdem Arivi)

a.Henry Martynin Tebrizden Tokata Yolculuu


2 Eyll 1812 akam Henry Martyn, 1300 millik uzun yolculuum
dedii, stanbula olan yolculuu iin Tebrizden ayrld. Rota, Tebrizdeki

30

Mehmet Beirli, Orta Karadeniz Kentleri Tarihi I Tokat (1771-1853), Gaziosmanpaa


niversitesi Yayn, Tokat 2005, ehrin idari yaps iin bkz. s.11-148; ehrin ticari ve
ekonomik yaps iin bkz. 148-293; nfus yaps iin bkz. 295-356.

160

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


162I

Tokatta Medfn Mehur Bir Misyoner: Henry Martyn

Britanya bykelisi Sir Gore Ouseley31 tarafndan onun iin izildi ve


kendisine Erivan, Kars ve Erzurumdaki Trk yneticiler ve stanbuldaki
Britanya bykelisine ve Emiyazindeki Ermeni patriine yazlm mektuplar
verildi. Erivana kadar ran prensinin salad bir mihmandarn eliinde
yoluna devam etti. 12 Eyllde Emiyazine ulat ve bir sonraki gn Ermeni
patrii ile grt. Be gn kaldktan sonra 17 Eyllde Martyn, yannda
patriin grevlendirdii bir papaz ve baz adamlar da bulunduu halde,
Emiyazinden ayrld. 21 Eyllde Karsa varmt. 22 Eyllde bu ehirden
ayrlan ve yoluna devam eden Martyn, 25 Eyllde Erzuruma geldi. Erzurum
valisinin, yanna verdii bir Tatar ve oluyla 29 Eyllde Erzurumdan ayrld.
Erzurumdan yola ktklarnda bir le vaktiydi ve ilk duraklar Erzurum
Akale arasnda bir ky oldu. Bu kyde Martyn yksek atee yakalanmt,
Tatarn olu da ayn ekilde hastalanm ve geri dnmek zorunda kalmt. 30
Eyllde Akalede atlarn deitirip yola devam ettiler ve Burnukapan32 diye
bir yerde geceyi geirdiler. Henry Martyn, burada ay ve tereyandan baka bir
ey yiyememiti ve iddetli bir ba ars vard. O gn ruhu ok skkn ve morali
de bozuktu.
1 Ekimde gnlnde Sir Ouseleyin adamlarndan duyduu bu
topraklarda vebann insanlarn krmna yol atn ve her gn binlerce kiinin
ldn yazmt. Tokatn yerlilerinin de ayn nedenden ehirden ayrlmaya
baladn duymutu. Kendisinin de bu hastaln penesine yakalanm
olmasndan korkuyor ve tanrya yakaryordu. 2 Ekimde atlarn deitirdikten
sonra Hasan, ayn 3 ve 4 boyunca yaan yamura ve gnde iki saatlik
uykuya ramen acele etti ve Martyni Tokata ulatrma konusunda biraz hzl
davrand. Ayn 6snda Henry Martyn gnlne son notunu yazabilmitir: 6
Ekim-ok sayda atm olmasa da, beklenmedik bir huzur iindeyim. Meyve
bahesinde oturdum ve kumpanyamn, arkadamn ve rahat ettirenimin
yokluunda tatl bir huzur ve gven iinde tanrm andm. Oh! Zaman,
sonsuzlua ne vakit yer verecek? Erdemliliin hkim olduu o yeni cennet, o
yeni dnya ne zaman ortaya kacak? nsanlar vahi hayvanlardan daha kt
yapan agzllkten, hibir ey, lmn skntlarna hl daha fazla katk
yapan fenalklarn hibiri artk grlmeyecek ve bilinmeyecek. Martyn, 10 ya
da 11 Ekimde Tokata ulam olmaldr. Tokata geldiinde menzilhanede33

31

James Morrier 1808 ve 1809 yllarnda Bombaydan ngiltereye giden yollarn


rotasn izmi ve bunu 1816da bastrmt. Bkz.: James Morrier, A Journey Through
Persia, Armenia and Asia Minor to Constantinople in the Years 1808 and 1809,
Philadelphia 1816.
32
Prnakapan, Bayburt Akale arasnda gnmzde de var olan bir kydr.
33
Tokat menzilhanesi konusunda ayrntl bilgi iin bkz.: Ali Akel, Osmanl UlakMenzilhane Sistemi erevesinde Tokat Menzilhanesi (1690-1840), Tarih
ncelemeleri Dergisi, cilt: 19, say: say:2, Aralk 2004, s. 1-33.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

161
163

Murat HANLE

konuk edilmitir.34
Resim 4. Sir R. K. Potterdan 1812de Tokat Manzaras (Hasan Erdem Arivi)

b.Henry Martynin Maddi Miras


Bugne kadar Henry Martynin yaam ve manevi miras zerine ok
sayda yayn yaplmtr.35 Ancak, onun 14 Ekim 1812de lmnden iki gn
nce kendi isteiyle Tokat mahkemesine hazrlatt mallarnn dkm zerine
bir alma yaplmamtr. 14 Ekimde hazrlanan bu belge Tokata ait 16
numaral eriye siciline lmnden bir gn sonra H. 10 evval 1227/ M. 17
Ekim 1812 tarihinde geirilmitir ve bir kopyas da Franszca olarak
stanbuldaki Fransz eliliine gnderilmitir. Belge, Menzilhanede Helak
Olan ngiliz Keferesinin Eyas Defteridir baln tamaktadr. Belgede,
Acem ah tarafndan gelip Erzurum valisi Emin Paa tarafndan refakatine
verilen Tatar Hasan Aa ile ngiliz milletinden Mister Martin adnda keferenin
Tokat menzilhanesine vard ve kendi rzasyla yannda bulunan eyalarn eri
mahkeme ve ehir voyvodas Salih Aann uygun grmesiyle deftere
kaydedildii yazldr. Bunun dnda belgenin dzenlenmesinden iki gn
sonra Martynin ld ve tutulan kaydn, 2800 guruluk polie senedinin ve
ayni eyann Tatar Hasan Aaya teslim edildii belirtilmektedir. 36
34

Yolculuk notlar Henry Martynin gnlndeki kaytlardan derlenerek


oluturulmutur. Henry Martynin son kaytlarn 6 Ekimde kaleme ald
gnlndeki yazlar iin bkz.: Smith, age, s. 492-514.
35
Bennett, agm, s. 126-129; Graham Kings, Foundations for Mission and the Study of
World
Christianity:
The
Legacy
of
Henry
Martyn,http:
//www.
Martynmission.cam.ac.uk/ Clife.htm (11.10.2012).
36
TS (Tokat eriye Sicili) 16 (Defter Numaras), 124 (Sayfa Numaras)/2
(BelgeNumaras). Ayn belgenin Franszca versiyonu Henry Marty Center ve ngiliz
arivlerinde yer almaktadr. 5 Kasm 1812de stanbuldaki Sir Isaac Morier,

162

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


164I

Tokatta Medfn Mehur Bir Misyoner: Henry Martyn

Henry Martynin Tokattayken yannda bulunan ve listesi tutulan elli


drt kalem eyasnn byk ounluu giyim eyalar ve giyimi tamamlayan
aksesuarlardan olumaktayd. Giyim eyalarndan on bir kalemi st giyim
eyasyd. Bunlarn ou gmlekti. kalemde yazlan bu on bir gmlein
tamam bez olup yalnz birisi Hint (Tokat?) bezi gmlek olarak not dlmt.
Gmleklerden baka kalemde be entari zikredilmiti. Bunlarn ksa
siyah sof entariydi. kisi ise Acem iiydi. Acem ii olanlardan biri it, dieri
kutnu kumatan dikilmiti. Bunlarn dnda bir siyah sof bini, be siyah sof
yelek, bir kaplan postu ve bir ypranm kuzu krk de Martynin st giyim
eyalar ierisindeydi.
Henry Martynin eyalarnn listesinde drt kalemi bacaa giyilen
giysiler oluturmaktayd. Bunlarn tamam poturdu. Sekiz poturdan alts siyah,
birer tanesi ise mavi ve beyazd. Siyah poturlardan ikisi bez, biri uha olarak
kaydedilmiti. Henry Martynin geride brakt eyalar ierisinde ayaa
giyilenler de yedi kalemde toplanmt. Bunlara baktmzda Martynin on alt
ift orab, sekiz ayak bezi, on bir siyah sof tozluu, bir ift izmesi ve iki ift
postal olduunu grmekteyiz.
Henry Martynin mallarnn dkmnde i amar olarak bir kalemde
zikredilen drt beyaz ilik yer almaktadr. Henry Martynin giyimini
tamamlayan aksesuarlar ierisinde her biri bir kalemde belirtilmek zere bir
kk sim kemer, yirmi boaz bezi (kravat), bir halis Farsi saat, bir Acemkari
yaz al, bir apka bulunmaktayd. Bu mal dkmnde baz ev tekstili rnlere
de rastlamak mmkndr. Bunlardan araf, bir bez yzl yorgan, bir
Moskov keteni yzl dek, bir kk ku ty yastk Henry Martynin uyku
gereleri ierisinde; bir masa rts, iki Ktahya bardak, kahve ka, bir
Saksonya kse ve tabak, bir kelle eker kab, iki bakr tepsi, bir leen ve ibrik,
bir bakr aydanlk, bir kahve ibrii (cezve) yeme-ime gereleri ierisinde; bir
hal hur, bir ypranm kilim hur ise saklama gereleri ierisinde
dnlmelidir. Bunlara ek olarak Martyn, yannda iki kelle eker de
Tebrizdeki Britanya elisi Sir Gore Ouseleye bir mektup yazd ve ona Henry
Martynin lmn duyurdu. Bu mektubun ekinde Tokat mahkemesi tarafndan kayt
altna alnan mallarn listesini ieren ve altnda Tokat naibi eyh Mustafann imzas
bulunan belge de vardr. Belgeler ierisinde Henry Martynin polie senedinin
stanbulda bir Ermeni tccara bozdurulduu ve elde edilen parann onun gmlmesine
harcandn ieren kaytlara da rastlanmaktadr. Ayrca Henry Martynin yengesi
Harriete konunun duyurulmasn ve Henry Martynin mirasndan baz eyalarn,
rnein Tokatta ald bir klcn kaybolduuna dair hususlar ieren notlar da
bulunmaktadr. Henry Martyn Centerin bize nazik bir ekilde ulatrd ve Franszca
evri konusunda yardmc olduu belgeler ngiliz Milli Arivinde u kaytlar altnda yer
almaktadr. National Archives, London Foreign Office, Embassy and Consulates, Iran.
Correspondence of Sir Gore Ouseley. F.O. 248/30 pp.81-84.O. 248/30 pp. 89-93
National Archives, London FO 248/30 pp. 89,90. 93. Bizim kullandmz Franszca
mektup bu belgenin 91-92. sayfalar arasnda yer almaktadr.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

163
165

Murat HANLE

bulunduruyordu. Yere serilen beyaz ul ve kilim ile hasra da sahipti. Bir koum
aleti vard: ngiliz eeri ve bir silah vard: emir. Alt kalem eyas ise eitli
notlarnn bulunduu ya da aralarnda Fransz Frang ve ngiliz Poundu ieren
ktlardan oluuyordu.
Martynin bu eyalar ve eyalar ierisine eklenen 2800 guruluk polie
kd Tatar Hasan Aaya verilmi ve bu kii stanbula yollanmtr.37 Yalnz
Fransz konsolosluuna Tokat naibi eyh Mustafa tarafndan yollanan belgede
Martynin defin ilemleri iin harcanan 25 gurutan bahsedilmektedir. Bunun
dnda arta kalan bir 30 guru sz konusudur. Anladmz kadaryla bu para
eitli kitap ve defter paralar ierisinden kan parann toplamdr ve gene
artan 30 guru Henry Martynin malvarlnn bir paras olarak Hasan Aaya
teslim edilmitir.
c.Henry Martynin Mezar ve Tokatta Henry Martyni Ziyaret
Eden Misyoner ve Gezginler
Henry Martynin ant mezar 31.1.1926 tarih ve 435/1 sra no ile Tokat
mzesi etnografik eser envanterine alnmtr. Bu envanterde mezarn
bulunduu ve getirildii yer hakknda herhangi bir bilgi bulunmamaktadr. Ant
mezarn lleri: Taban ls 55x59; ykseklik 20,5; ikinci kademenin taban
lleri 47x61;ykseklik 34,5; nc kademe taban lleri 60x82; ykseklik
130; drdnc kademe taban lleri 37,5x43; ykseklik 130 cm. olarak deftere
kaydedilmitir. Ta antn sergilendii yer olarak mze bahesi gsterilmitir.
Eserin tanmnn yapld blmde u bilgilere yer verilmitir: Drt
kademeden olumu bir mezar antdr. Taban beyaz damarl siyah
mermerdendir. Dikdrtgen formlarn keleri kesilerek sekizgen form
kazandrlmtr. st ksm ie eik profillidir. kinci kademe yine dikdrtgen bir
tambur eklindedir. Bunun keleri de sekizgen form kaznacak ekilde kesiktir.
Drt geni yznde de drt dilden (Trke, ngilizce, Farsa ve Ermenice)
Henry Martynin biyografisi yazldr. Trke ve Ermenice kitabe kaznm,
sadece ngilizce ve Farsa kalmtr. nc kademe yine siyah beyaz damarl
mermerdendir. Komfovit bir balk eklinde dzenlenmitir. Kelerinde birer
volt vardr. e kavisli alan alt ion kaymalar ilenmi st ksm ise dz eimli
yaplmtr. Kitabeli parann zerinde saaklk eklinde durmaktadr.
Drdnc para yeil damarl beyaz mermerdendir. Yukar doru daralan ve
stte kare piramid eklinde biten bir obelisktir. Her yzne birer beyzi formlu
elenk ilenmitir. Bu elenklerin iinde yer alan yazlar kaznmtr. ngilizce
bir kitabesi vardr. 38

37

TS 16, 124/3.
Bu envanter 14.3.1974 tarihinde Mze asistan Birsel zcan tarafndan kaleme
alnmtr.
38

164

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


166I

Tokatta Medfn Mehur Bir Misyoner: Henry Martyn

Resim 5.Tokatta ayakta kalan tek Ermeni mezarl (Eski ehrin kuzeydousunda,
bugn rtmelin mahallesinin snrlar iindedir. Martyn, byk olaslkla 1812de ilk
bu mezarla gmlmt.)

Nereden getirildii bilgisine sahip olamadmz Henry Martynin ant


mezar uzun yllar Tokat mzesine ev sahiplii yapan Tokat Gkmedresenin
bahesinde birok Mslman mezar tann komuluunda koruma altna
alnmtr. Mzenin 2012 senesinde Sulu Sokakta restore edilen Bedesten
binasna tanmasyla birlikte ant mezar bu binann hemen nnde gzle
grlr bir yere konulmutur. Envanterden takip edebildiimiz ve
gzlemlediimiz kadaryla eser orijinal baz zelliklerini bugn kaybetmi
durumdadr. Eserin drt yznde drt dilde Henry Martyn ile ilgili bilgiler
olmas gerekirken, bugn Trke ve Ermenice ksm yoktur. Yine elenk
ierisine kaznm yazlar da mevcut deildir.
Resim 6. Tokat Mzesi Gkmedresede iken 1955de ekilmi bir fotoraf
(Resme gre bu tarihlerde Henry Martynin ant mezarnn mzenin i avlusunda yer
ald anlalyor.-Hasan Erdem Arivi)

Henry Martyn, Tokat menzilhanesinde 16 Ekim 1812de ldnde,


Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

165
167

Murat HANLE

cenazesi Surp Karasun Manuk Ermeni kilisesine teslim edildi. Ermeniler, Henry
Martyni ehrin kuzeydousunda bulunan ve kiliseye yakn denebilecek, ehrin
grece dnda, Kptilere komu bir alanda bulunan Ermeni mezarlna gmd.
ehirde yaptmz aratrmada, bugn ayakta bulunan tek Ermeni mezarlnn
rtmelin Mahallesinin bitiiinde olduunu gzlemledik ve bu mezar
gerekten de ehrin eski konumlanmasnda ehrin dnda ve dousunda
kalyordu. Bu alardan bakldnda Henry Martynin ilk gmld mezarlk
bugn ayakta gzkmektedir.
Martynin lmnden bir sene sonra ngilizlerin Badattaki siyasi
temsilcisi olarak gsterilen Claudius James Rich adnda bir hayrsever onun ilk
mezar tan diktirdi. Hikyenin bundan sonraki ksmn Tokat ziyaret eden
ou misyoner seyyahlarn gznden takip edelim:
Eli Smith ve H. G. O. Dwight 1830da Dou Anadolu, Ermenistan ve
Kuzey ran Amerikan Board misyoner tekilat iin kefe ktlar ve
aratrmalarn iki ciltlik bir kitapta yaymladlar.39 Onlar ayn zamanda, Tokata
da uradlar ve Henry Martynin mezarn ziyaret ettiler. Kitaplarnda, Henry
Martynin mezar hakknda Eli Smith u gzlemlerine yer verdi40:
Tokattayken randan ngiltereye dn yolunda 1812 senesinde bu
yerde len Aziz Henry Martynin trbesini ziyaret etmenin melankolik zevkine
erimitim. Cesedi Karasun Manuk41 Ermeni Kilisesinin byk mezarlnda
gmlyd ve Badatn ge ngiliz sakinlerinden Claudius James Rich
tarafndan dikilen bir antla rtlyd. zerindeki farkl Latin yazs, onu
evresinde yatan dier mezarlardan ayryordu.
Tokattayken Mr. Smith American Board Misyoner Tekilatndan
Rufus Andersona bir mektup yazd. Mektubun zerinde 1 Haziran 1830 tarihi
vard. Bu mektupta Martyn ile ilgili baz ilgin noktalara da iaret etti.
Mektubun giriinde stanbuldan Tokata kadar geen yolculua deinen Smith,
sonra Martynin mezarna gittikleri mektubun yazld gne dner ve
aratrmalarnn sonucunu u ifadelerle kaleme alr42:
39

Amerikan misyonerlerinin Trk topraklar zerindeki faaliyetleri hakknda ayrntl


bilgi iin bkz. Elizabeth W. Shelton, Faith, Freedom, and Flag: The Influence of
American Missionaries in Turkey on Foreign Affairs: 1830-1880, Doktora Tezi,
Georgetown University, Washington 2011.
40
Smith, Eli, Researches of the Rev. E. Smith and Rev. H.G.O. Dwight in Armenia, vol.
1, Boston 1833, s. 100-101; Smith, Eli ve Dwight, H.G.O., Missionary Researches in
Armenia, London 1834, s. 44.
41
Karasun Manuk (Krk ocuklar), Sivasta ehrin bat tarafnda Kayseri kapsna yakn,
Ermenilere ait geni bir mezarlktr. Bu adla grkemli bir kilise de vardr. Bogos
Natanyan, Sivas 1877, yay. haz.: Arsen Yarman, Bir Zamanlar Yaynclk, stanbul
2008, s. 292.
42
Eli Smithin Rufus Andersona yazd mektup in bkz.: Sargent, age, s. 446-448. Eli
Smith, 1829da Osmanl Devletinden henz bamszln elde etmi olan
Yunanistanda Rufus Andersonla birlikte almt.

166

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


168I

Tokatta Medfn Mehur Bir Misyoner: Henry Martyn

Bugn o kusursuz ve fedakr misyonerin mezarn ziyaret ettik.


lmnden bahseden biyografisinden hareketle, gml olduu yeri dzgn bir
ekilde bulabilmekte baz glkler yaayabileceimizi daha nceden tahmin
etmitik. Fakat burada bunu bize anlatabilecek birilerini bulduk ve derhal
ehrin kuzeydou snrndaki Karasun Manuk (krk ocuklar) Kilisesinin
yaknlarndaki asl Ermeni mezarlna ynlendirildik. Rahip, yalnz bir Latin
yazsyla evredeki Ermenilerin mezarlarndan ayrt edilebilen mezar tan
burada bize gsterdi.
Onu gmen mahalli papazdan onun lmyle ilgili baz bilgiler almay
ummutuk, fakat rahip lmt ve imdiki memur bize sadece 2 Ermeni tccar
ve Henry Martynin mezar tan kopyalayan baz ngiliz beyefendileri
nerebildi. Bununla birlikte, kendilerini aratrma yaparken bulduumuz bu
ngiliz beyefendiler, onun postahanede ldnden daha fazla bir ey
bilmiyorlard.
Martyn hakknda bize bilgi verebilecek eski menzilci lmt. Onun
lmnden sonra menzilhanenin banda bulunan ve imdi baka bir resmi
grevde olan dikkatsiz yal Trk bulduk. Sorularmz yantlamakta, kendisini
zor durumda hisseden az hevesli biriydi. Sadece hatrladklarndan unu
aklayabildi: Martyn menzilhaneye ulatnda hastayd. Baz Ermeniler ona
ila getirmiti. Geldiinden sonra 4-5 gn ierisinde lmt. Kendisiyle
seyahat eden Tatar arln stanbula gtrmt. Menzilcinin onu Martynin
biraderi farz ettii bir ngiliz Martynin lmnden 1-2 sene sonra ehre tek
bana gelmi ve mezarna bir ant dikmiti. Menzilci Martynin menzilhanede
ve vebadan ldnden te fazla bir bilgi sahibi deildi.
Menzilciden ayrldktan sonra, bize byk olaslkla bilgi verebilecek
bir baka Ermeni tccara ynlendirildik. Konumalarmzdan Martyni bizzat
grmediini anladk fakat bu Ermeni tccarn kuzeni hastalnda Martynle
ilgilenmiti. Bu kuzen de u an lyd ve Ermeni tccar bize u bilgileri
verebildi: Bir gnde yzleri ldren ve sonradan iddetini artran veba ok
korkuntu ve bu artlar altnda hibir Ermeninin Martyni evine kabul
etmesine olanak yoktu. Martynin vebadan dolay menzilhanede lm
beklemekten baka aresi yoktu. Bir yl sonra Badatl bir seyyah kitabeyi
yazd, mezarn yapldndan emin olabilmek iin bir adam brakarak antn
yaplmas iin gereken paray brakt. Martynin lm hakknda
edinebildiimiz bilginin hepsi buydu. Snrl da olsa bu bilgileri toplamak iin
az aba gstermedik.
1835de ngiltereden yola kan William J. Hamilton yolu zerindeki
Tokata da uram ve vatanda Martyn hakknda eserinde u ksa bilgiyi
vermitir: 43
Tokat ad, bitmek bilmeyen abasyla yorgun den Henry Martynin
43

William J. Hamilton, Researches in Asia Minor, Pontus and Armenia, vol. 1, London
1842, s. 351.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

167
169

Murat HANLE

son nefesini verdii yer olarak misyonerlerin hatrlarnda sevimli bir yer
edinmitir
1812de Portland, Maine, ABDde doan ve yaklak yedi yl ABD iin
Osmanl topraklarnda misyonerlik faaliyetleri srdren ve eitli aratrmalar
yapan Horatio Southgate 2 Austos 1841de Tokata da uram ve Henry
Martyn hakknda u notlar kaydetmiti:44
Birisi, kalntlar iyi bir ahret umuduyla burada uyuyan ve gerek
ngiltere ve gerekse Amerikada putperest uluslarn lehine etkisi byk cokun
bir uyan balatan bir rnek olan adamn farknda olmadan geemez. Tokatta
ilk ziyaretlerimden biri Henry Martynin mtevaz mezarna oldu. Bu mezar
Ermeni mezarlklarndan birinde uzanyordu. ehrin dou tarafnda, ehrin
nfusunun barnd yerlerin olduka tesindeydi. Kendisini evreleyen binlerce
mezara nazaran alak bir mezard ve bilhassa onu aramayan biri, onu fark
etmeden geebilirdi. Onu ayrt edebilecek eyler zerindeki yaz ve belki
lleriydi. l 3,5 feet45 uzunluundayd. Ta yerde dz bir ekilde
duruyordu ve zerinde unlar yazlyd.
REV. VIR.
GUG. MARTINO.
SACER. AC. MISS. ANGLO.
QUEM. IN. PATR. REDI.
DOMINUS.
HIC. BERISAE. AD. SB. VOC.
PIUM. D. FIDEL. Q. SER.
A.D. MDCCCXII
HUNC. LAP. CONSAC.
C.J.R.
A.D. MDCCCXIII46
44

Horatio Southgate, Narrative of a Visit to the Syrian [Jacobite] Church of


Mesopotomia; With Statementsand Reflections upon the Present State of Christianity in
Turkey and the Character and Prospects of the Eastern Churches, New York 1844, s.
257-259.
45
Feet ngiliz uzunluk ls footun ouludur. Trke karl ayaktr. Bir foot 30,48
cm.dir. Buna gre 3,5 feet 91,44 cmdir.
46
Bu mezar kitabesi Latince ve ifrelidir. Kitabenin Latince tam alm u ekilde
olmaldr: Reverendo viro,Guglielemo Martino, Sacerdoti ac Missionario Anglo, quem
in Patriam redientem, Dominus, hic Berisae, ad suam beatudienem vocavit, pium,
doctum, f,delemque servum, A. D. MDCCCXII.Hunc lapidem conscravit (consacravit)
C. J. R. A.D. MDCCCXIII. Burada Henrico olmas gereken Hristiyan isminde yanllk
yaplm olmaldr. Berisa Tokatn eski addr ve C. J.. R. Badattaki Britanya
temsilcisi Claudius James Richtir. Latince alm Horatio Southgateden alnmtr.
Southgate, age, s. 258.

168

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


170I

Tokatta Medfn Mehur Bir Misyoner: Henry Martyn

Mezarlk, ehri douya balayan ve ehre yukardan bakan bir tepenin


yamacndayd. Tepenin eteinde geni baheler vard. Saa doru gittike
nehrin bir grnts gze iliiyordu. ehri evreleyen dalara eit mesafedeki
bu dere ehrin kuzey kesiminde bir vadi boyunca akyordu.
ncelemeler yaptm, fakat misyonerin hastal ve lm dnda hibir
ey renemedim. Hatrladm biri, yal bir adam, onu kendi lkesine dnen
bir prensin olu olarak tanmlamt. Oysa, o tan altnda yatan o deerli ve
dindar insan hakknda ne kadar az ey bildiinin farknda bile deildi! Henry
Martynin Fars Mslmanlar iin yapt iler, bende, aralarnda ld
Tokatn Mslmanlarn incelemem konusunda nemli bir merak
uyandrd.47
1841de Geroge Fowler Three Years in Persia adl eserini yazd. Bu
eserin bir blm btnyle Henry Martynin anlarna ayrlmt. Martynin
Emiyazin ve randaki anlarna geni yer ayran Fowler, Henry Martynin
Tokattaki durumuna ilikin ksa bilgilere de yer vermiti:48
rana giderken Erzurumda kendisinden Martyn hakknda ilgin
ayrntlar duyduum bir talyan doktorla karlatm, bu kii daha sonra
paann hizmetinde almt. Vatandamzn ehre var zamannda ve 16
Ekim 1812de meydana gelen lmnde Tokattayd. Fakat lmn vebadan m
yoksa Tatarn acmasz muamelesinin neden olduu ar yorgunluktan m
kaynaklandna karar veremiyordu. Kalntlar insanca Ermeni mezarlna
defnedilmiti ve ksa sre iinde olay unutulmutu. Birka sene getikten sonra,
stanbuldaki Britanya elisinin istei zerine bir beyefendi onun ansna bir ta
dikti ve Ermeni rahibine bu ama iin mezar aramas iin bavuruda
bulunuldu. Bundan sonrasn pek de hatrlyor gibi deildi. Bir Frenk,
yabancnn mezar zerindeki yazdan ayrt edebildiini anmsyordu. Mezarn
zerinde u anda yalnz merhumun ad, ya ve lm tarihi yazlyd.
Canterbury bapiskoposu ve Londra piskoposundan Krdistann
nasturi airetlerine zel bir grevle gnderilen Bombay vaizi George Percy
Badger, 1842de Tokat ziyaret etti. Hristiyan cenazelerindeki trenleri
gerekletiren Ermeni papaz tarafndan Henry Martynin ilk trbesine
gtrld. Bayan Badger mezar tann evresinin vahi ieklerle evrili
olduunu gzlemlerken, kocas tanrya yakard ve cahil Mslmanlar arasnda
alma konusunda kendisine cesaret ve g vermesi iin gizlice yakard.49
47

Southgate, age, s. 258-259.


George Fowler, Three Years in Persia, Londra 1841, s. 110-131.
49
George Smith, age, s. 527. 1842de Tokat ziyaret edenler ierisinde Suriyeye
gnderilen bir ngiliz misyoner daha vard. Bu kii J. P. Fletcherden bakas deildi.
Fletcher de yukarda zikredilen Ermeni papaz tarafndan Ermeni mezarlna gtrld.
O grlerini u ekilde dile getirdi: Grek Kilisesini terk ederken, kendisiyle yolda
karlatmz bir Ermeni papazn eliinde Ermeni mezarlna doru yrmeye
devam ettik Ana vatanna dnerken hemerilerinden uzak ve Tokatta len talihsiz
48

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

169
171

Murat HANLE

Resim 7. Henry Martyn'in American Board Misyonu Bahesindeki kinci


Antmezar (Henry John van Lennep'ten Alnt-Hasan Erdem Arivi)

1830da misyonerlerinin raporlarn (Eli Smith ve H. G. O. Dwightin)


dikkate alan Bostondaki American Board, onlardan on drt ve Henry
Martynin lmnden otuz iki sene sonra Tokat ziyaret eden ilk misyoner olan
Dr. Henry John van Lennepi Tokata yollad. Aada Lennepin Henry
Martyn ve mezar ile ilgili gzlemleri ve yaptklar kendi szlerinden
aktarlmtr50:
Ve onun lmyle ilgili btn bilinen hatralarnn yazarnn ksa
misyoner Martyn yabanclarla evrelenmiti ve kendisini merhametsiz bir ekilde
oradan oraya hzla srkleyen yanndaki tatarn vahetine maruz kalmt. Bununla
birlikte fukara Ermeniler ellerinden geleni yaptlar; ona lm deinde baktlar ve
cenazesi iin gereken son vazifeleri, Hristiyan inancnn gerektirdii eyleri yerine
getirdiler. Ona saygnn bir gerei de trbesini yapmaya yardmc olmakt ve Tokat
Hristiyanlarnn elleri uzak adadan bir yabancnn mezarn yeillendirdi ve bakmn
yapt. Bize elik eden Ermeni papaz bir mddet baln karmadan mezarn banda
dua ile megul olarak ayakta durdu. Biz dnmek zereyken, Hazret-i sann ehidi
olduunu, ruhunun bar iinde dinlenebileceini belirtti. Mezarn yannda birka
yabani iek yeeriyordu. Bunlardan birini kopardm ve ehidin yatt yerin bir ans
olarak sakladm. Fletcher kitabndaki dnceleri ile Ermenilerin Martyn iin
yaptklarna minnettarln gstermi ve dier birok seyyah ve misyoner gibi o da
Martynin lmnde Tatarn aceleciine iaret etmitir. Martyni Hz. sann
ehitlerinden biri olarak nitelemitir. Fletcherin Henry Martyn hakknda yazdklar iin
bkz. : J. P. Fletcher, Notes From Nineveh, and Travels in Mesopotamia, Assyria and
Syria, vol. 1, London 1850, s. 100-101.
50
Henry John van Lennep, Travels in Little Known Parts of Asia Minor , vol. 1, London
1870, s. 166-174; Henry John van Lennep, The Grave of Henry Martyn, New York
1863, s. 1-16.

170

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


172I

Tokatta Medfn Mehur Bir Misyoner: Henry Martyn

paragrafnda zetledii u bilgidir: Tokatta 16 Ekim 1812de ya vebaya yenik


derek ya da son kelimelerini kaleme alrken kendisini iyice zayflatm ve bu
karmak ortamda zayf dm ve ruhunu kurtarcsnn ellerine teslim etmitir.
Tokata ilk ziyaretim 1844teydi. ehre vardmzda dikkatimizi
ynelttiimiz ilk ey Henry Martynin mezar oldu. Onun yatt Ermeni
Mezarl ehrin hemen dndayd ve ehrin en dou ucunu oluturan yoksul
ingene mahallesinin yanndayd. Mezarlk, dousunu eviren yce
kayalklarn ve balk ktlelerinin yamacnda ok verimsiz ve viran bir yerdi.
Mezarlktaki mezarlarn arasnda tremi sk otlar dnda burann tek yeillii
susuzluktan neredeyse kurumak zere olan iki bodur armut aacndan ibaretti.
Merhum misyonerler, Smith ve Dwight, 1830da Tokatta birok kii
tarafndan bilinen mezar buldu. Aradan 14 sene gemeden, mezarn yerini
belirlemek iin altm. Mezarla yakn kilisenin zangocu51 bana bu konuda
hibir bilgi vermedi ve bu yzden tek bama mezar aramak zere onun
yanndan ayrldm. Yola en yakn yerde uzanan mezarlardan balayarak tepeye
doru yrdm. Srayla her bir mezar inceledim. Yamacn ulalamayan sarp
yerlerinin dibine kadar her bir mezar gzden geirdim. 20x40 in52
boyutlarnda bir ta paras ile karlatm. Bu ta paras aadaki kitabeyi
zerinde tayordu:
REV. VIR.
GUG. MARTINO.
SACER. AC. MISS. ANGLO.
QUEM. IN. PATR. REDI.
DOMINUS.
HIC. BERISAE. AD. SB. VOC.
PIUM. D. FIDEL. Q. SER.
A.D. MDCCCXII
HUNC. LAP. CONSAC.
C.J.R.
A.D. MDCCCXIII
lk ziyaretimden on sene sonra, transit bir ziyareti olarak deil fakat
ve kendimin ve ailemin ehirde daimi mukim olmas amacyla Tokattaydm.
Kk bir grubumuz, gecikmeksizin, kutsanm yeri tamir ettik. lk ziyaretimde
yaptm doru izim ve annn rehberliinde ksa sre ierisinde mezarn
bulunduu yerdeydik. Fakat son birka ylda mezarlkta fark edilir bir deiiklik
yaanmt. Grmeyi umduumuz kitabeli mezar ta yerine akll ve kumlu dz
bir yzeyle karlatk. Yzey otlarla kaplyd ve ortada ta ya da tmsek
51

Zango: an alan kii.


50,8x101,6 cm.

52

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

171
173

Murat HANLE

belirtisi de yoktu. Bununla birlikte, hataya yer brakmayacak ekilde evreye


ilikin hatrlatc izler kalmt. Kaba bir el mezar tan yerinden alp yakndaki
bir binann duvarnn inas iin kullanm olabilir miydi? Bu, kuralsz
blgelerde ska karlalan bir durumdu. Buna inanmak istemiyordum.
Zangocu ardm. Gsterdiim yeri kazmasn emrettim. Eski mezar tann bir
kesi yzeyden iki feet53 derindeydi. Toprak ve p on k boyunca yan
etkisiyle birikmiti. Burann gelecekte daha az dolacan umarak mezar ve
evresini temizledik. Ne var ki bir sonraki bahar mezar ziyaret ettiimizde
mezar yine eski halinde bulduk.
Yukardaki derelerin ak ynnden dolay bu olumsuzluu nlemek zor
olacakt. K sellerinin ynn deitirebilecek belirli llerde bir duvar
yaplabilir miydi? Bir kfir iin ok ayrt edici bir zellik olarak grlecekti.
ingen ocuklar daha sonra ona zarar verebilirdi.
Bundan biraz zaman sonra, yakn dostum Aziz Mr. Younga misyoner
ehidin adyla kutsanan Tokat ehrinde ve yakn kylerdeki faaliyetlerimizi
yazyordum. Mr. Young ksa bir zaman sonra bana cevap yazd. Benim, bu
konumla bizzat ilgilendiini, Dou Hindistan Kumpanyasnn misyonerlerinin
yneticileri ile durumu grtn belirtti. Young, onlarn uygun bir abide
dikmek iin bir kaynak ayracan da szlerine ekledi. Yine Young, gml
yerdeki kalntlar misyon arazisine tamay ve ant iin bir model nerilmesini
arzuluyordu.
Cevabmda, yaknlardan iyi mermer temin edilebileceini ve iiler
yeteneksiz olsa da iyi ynlendirilirlerse baar salanacan, bylece
ngiltereden Tokata bir antn yollanmas riskinin ve masrafnn ortadan
kalkacan ilettim. nerilen yapnn bir izimini ilgililere gnderdim. Ant drt
yze sahip olacakt. Fakat her bir yznde farkl dillerde ayn ifadelere yer
verilecekti. Bylece herkes bu onurlu kayd okuyabilecekti. Kitabenin kendisi
onlar tarafndan tasarland.
Antn kesim ii o kadar kolay olmad. ilere rnek olsun diye, nce
tahtadan kk bir model kesildi fakat iiler bu modeli kavrayamad. Onlar
bizzat ynetmek ve kesilecek yerleri dorudan gstermekten baka kar yol
kalmamt. Epey uzun sre ve almadan sonra onun tamamlandn
grmekten ve onu grenlerin takdirini toplamaktan mutlu oldum.
Dier adm kalntlar kaldrmakt. ehir yneticisinden ve Ermeni
piskoposundan izin aldktan sonra Dr. Jewettle mezarla gittik. Ta yerinden
oynattktan sonra, herhangi bir kalntya rastlayana dek aa doru iki feet
kazdk. Mezarn stne bir ta dikilinceye kadar, buradaki insanlarn ayn
mezar yerine birbiri ardna llerini gmdklerinin farknda olarak, lm
zamanndan mezar ta dikilene kadar geen bir sene zarfnda orada gml
insanlarn kemikleriyle karlamaya hazrdk. Ve gerekten bu doruland. lk
53

60,96 cm.

172

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


174I

Tokatta Medfn Mehur Bir Misyoner: Henry Martyn

bulunan ceset kalntlarnn kadn ve ocuklara ait olduu doktor meslektam


tarafndan belirlendi. Bunlar dikkatlice karld ve biz, aa yukar bir feet54
derinlie ait kalntlarla kark olan topra kazmaya devam ettik. Bu noktaya
ulatktan sonra farkl karakterde bir insan iskeletinin paralarna ulatk.
Tabut yoktu, nk doulular asla kullanmazd. Henry Martyn bir an nce
topraa karsn diye elbette tabutsuz gmld. Dzensiz ekilde kemikler
uzanyordu, akas, birka uzun kemik, kafatasnn sa taraf, alt enenin
byk ksm. Bunlar hi phesiz aratrmamzn gerek nesneleriydi. Onlar
dikkatlice bir kenara koyduk ve aka eski tarihli olan, kark insan kemikleri
kmesi grlen topran dier bir katmann kazmaya devam ettik. Benzer
tarzda bunlar da aldktan sonra, zangocun kreiyle ulalabilen en dibe kadar
kazmay srdrdk.
Durduk ve aadaki gibi derin derin dndk: ok uzun yllar nce
garip bir yabancnn cesedi iin bir mezar gerekiyordu. Onlar bu yeri setiler
ve nceki arkadalarnn (mezar) btn bakiyeleri gelenee gre topland.
Zemine kme halinde yerletirildi. Dikkate deer toprak rtsyle kapatlan bu
mezarlar ngilterenin soylu ocuklarndan birinin kutsal kalntlar altna
zemine toplu bir ekilde yerletirildi. Martynin kalntlar bunun zerine kondu.
Mezar kapatld. Bir yllna iaretsiz bir ekilde brakld ve onun sinesine
baz toplumdan itilmi kiiler-dul bir kadn, ihmal edilen bir yetim- konulmu ve
misyonerin dinlenme meknn paylamt.
Deerli kalntlar daha sonra saygl bir ekilde alnd, misyon
arazilerine gtrld ve zerine abide dikildi. smi kaznm bir elenkle evrili
olup, tan drt yzndeki yazlar srasyla ngilizce, Ermenice, Farsa ve
Trke olarak kaznmt. Antn kitabesi u ekildedir:
CHAPLAIN OF THE HON. EAST INDIA COMPANY,
BORN AT TRURO, ENGLAND, FEBRUARY 18, 1781,
DIED AT TOKAT, OCTOBER 16, 1812.
HE LABOURED FOR MANY YEARS IN THE EAST, STRIVING TO
BENEFIT MANKIND BOTH IN THIS WORLD AND THAT TO COME.
HE TRANSLATED THE HOLY SCRIPTURES INTO HNDOSTANEE
AND PERSIAN,
AND PREACHED THE GOD AND SAVIOUR OF WHOM THEY TESTIFY.
HE WILL LONG BE REMEMBERED IN THE EAST, WHERE HE WAS
55
KNOWN AS A MAN OF GOD.
54

30,48 cm.
Henry Martynin mezar antndaki yaznn Trkesi u ekildedir: Dou Hint
irketinin Saygdeer Vaizi,18 ubat 1781de ngiltere Truroda dodu,16 Ekim
1812de Tokatta ld. Hem bu hem de gelecek almasnda insanla yararl aba
sarf ederek douda uzun yllar hizmet verdi. Kutsal metinleri Hinducaya ve Farsaya
evirdi ve inandklar Allah ve kurtarc hakknda telkinde bulundu. Allahn adam
olarak bilindii douda uzun sre hatrlanacaktr.
55

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

173
175

Murat HANLE

Henry Martynin lmnn zerinden neredeyse bir asr gemiken


Tokata urayan ve W. J. Childsin Henry Martyn hakkndaki bilgileri ve
derlemeleri ncekilere oranla daha zayf kalmaktadr. Childs Henry Martyn
hakknda u cmleleri kurmutur56:
Baz ngilizler iin, Tokat, az da olsa ilgi uyandran bir zellie
sahiptir. Geen yzyln erken zamanlarnda Hindistanda gerekletirdii
misyonerlik faaliyetleriyle olduka iyi bilinen Henry Martyn bu kasabann bir
bahesinde gmldr. ngiltereye geri dn yolculuunda burada lmtr.
Sivasta, az bilindiini dndm bu kii hakknda ayrntl bilgi veren bir
brore rastladm. ldnde tannan biri deildi ve arkadaszd. Vcudu
kasabann zerindeki tepelere gmlmeden atld. Sonradan onun aarm
kemikleri sonunda Tokat Protestan Kilisesinin eski bir papaz tarafndan
dzeltildi ve ona ait bir antn grld kilise bahesine gmld.
Resim 8.Henry Martyn'in Lennep Gzetiminde Yaptrlan Ant mezar (George
Smithten alnt)

Anlalan o ki, Tokatta Henry Martynin iki mezar ve iki mezar ta


olmutu. Bunlardan birincisi lmnn hemen ardndan; ikincisi ise lmnden
nerdeyse 43 sene sonra 1855lerde yaptrlmt. Mezar ilk bata Ermeni
mezarlndayd. Sonra, Amerikan misyonunun bahesine tanmt. Kemikleri
Tokat topranda kalsa da ant mezar 1926da Gkmedresenin, 2012de
56

W. J. Childs, Across Asia Minor on Foot, London Edinburg 1917, s. 117.

174

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


176I

Tokatta Medfn Mehur Bir Misyoner: Henry Martyn

lmnn 200. ylnda 3 Mart 2012de Bedestenin giriine yerletirilmitir.


Resim 9. Henry Martynin ant mezar (2012deki durumu)

IV. Henry Martyn zerine


Henry Martynin evirdii nciller, alma nshalar, mektuplar
lmnden sonra birok defa basld. Hakknda kitaplar yazan Hristiyanlar
kendisi iin Muhammedin topraklarnda ilk modern misyoner yaktrmasn
yapt.
Henry Martyn bugn Cambridgede Holy Trinity Church (Kutsal Teslis
Kilisesi) bitiiinde bulunan ve 1880lerde ina edilen Henry Martyn Hall ile
hatrlanmaktadr. Bu bina ve yine Westminster Koleji ierisinde bulunan Henry
Martyn Merkezi misyonerler iin olduka nemlidir. Martyn adna Cambridge
niversitesinde bir de ktphane bulunmaktadr. Ayrca 1930da Hindistan
Lahorda Henry Martyn slami Aratrmalar Merkezi kurulmutur. Bu merkez
u an Haydarabad ehrine tanm olup blgede misyonerlik faaliyetlerinde
bulunanlarn eitiminde nemli bir yere sahiptir. Bu adan Henry Martyn ad
hem Avrupa hem de Asya ktasnda yaamaya devam etmektedir.
Resim 10. Henry Martyn Center (Cambridge)

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

175
177

Murat HANLE

Resim 11. Henry Martyn (Henry Martyn Center Ktphanesi Arivinden)

KAYNAKA
Ariv Belgeleri
16 Numaral Tokat eriye Sicili
Seyyah ve Misyonerlerin Basl Kitaplar
Carlyon, Clement (M. D.), Early Years and Late Reflections, London 1856.
Childs, W.J., Across Asia Minor on Foot, London 1917.
Fletcher, J.P., Notes from Nineveh and Travels in Mesopotamia, Assyria and
Syria, vol. 1, London 1850.
Hamilton, William J., Researches in Asia Minor, Pontus and Armenia, vol. 1,
London 1842.
Sargent, John, A Memoir of the Rev. Henry Martyn, Third Edition, Boston 1836.
Shelton, Elizabeth W., Faith, Freedom and Flag: The Influence of American
Missionaries in Turkey on Foreign Affairs, 1830-1880, Doktora Tezi,
Georgetown niversitesi, Washington 2011.
Smith, Eli, Researches of the Rev. E. Smith and Rev. H.G.O. Dwight in
Armenia, vol. 1, Boston 1833.
Smith, Eli ve Dwight, H.G.O., Missionary Researches in Armenia, London
1834.
Smith, George, Henry Martyn Saint and Scholar First Modern Missionary to

176

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


178I

Tokatta Medfn Mehur Bir Misyoner: Henry Martyn

the Mohammedans, The Religious Tract Society, London 1892.


Southgate, Horatio, Narrative of a Visit to the Syrian [Jacobite] Church of
Mesopotamia, New York 1844.
Morrier, James, A Journey Through Persia, Armenia and Asia Minor to
Constantinople in the years 1808 and 1809, Boston 1816.
Van Lennep, Henry John, Travels in Little-Known Parts of Asia Minor, vol. 1,
London 1870.
Van Lennep, Henry John, The Grave of Henry Martyn, New York 1863.
Henry Martyn Centerin Gnderdii Materyaller
MAR 4/1 Bennett, Clinton, In Dialogue with Truth: A Critical Biography of
Henry Martyn, The Bulletin of the Henry Martyn Institute of Islamic
Studies, vol. 16: 1-2 (Jan-June 1997).
MAR 4/16 Hallihan, C.P., Henry Martyn, Scholar Missionary, Bible Translator,
Living Epistle of Grace and Truth, Quarterly Record, The Magazine of
the Trinitarian Bible Society, Part I (Jan-Mar 2003), Part II (April-May
2003).
MAR 4/17 Kings, Graham, The Legacy of Henry Martyn.
MAR 5/7 Copy of David Livingstones speech in Senate House, Cambridge,
1857.
MAR 5/8 Copy of the Print of Henry Martyn given by Graham Kings to the
Henry Martyn Centre at his last Trustees meeting, 22 June 2000. (along
with another portrait of H. M.)
MAR 5/10 Articles Relating to the Henry Martyn Hall and Library.
MAR 5/12 Copies of two portraits of Henry Martyn. Copy of Picture of Henry
Martyns first Muslim Convert to Christianity in India. Abdel Masih.
MAR 5/14/4 Plaque on the wall of the Church in remembrance of Henry
Martyn.
MAR 7/36 Shiraz, 20 March, 1812 to the Revd. Daniel Corrie on board ship the
Dover Castle, Sancor. Nearly illegible.
MAR 9/1 Isaac Morrier to Sir Gore Ouseley, Ambassador to Persia, Tabriz.
Constantinople, 5 November 1812.
Trke Yaynlar
Akel, Ali, Osmanl Ulak-Menzilhane Sistemi erevesinde Tokat
Menzilhanesi (1690-1840), Tarih ncelemeleri Dergisi, cilt: 19, say:
say:2, Aralk 2004, s. 1-33.
Beirli, Mehmet, Orta Karadeniz Kentleri Tarihi I Tokat (1771-1853), Gaziosmanpaa
niversitesi, Yayn, Tokat 2005.

Natanyan, Bogos, Sivas 1877, yay.haz.: Arsen Yarman, Bir Zamanlar


Yaynclk, stanbul 2008.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

177
179

Murat HANLE

EKLER:
EK-1: Henry Martynin Mirasn ve Polie Senedini eren
Mahkeme Kayd (TS. 16, s. 124ten alnt)

Belgenin Trke Transkripsiyonu:


Menzilhnede Helk Olan ngiliz Keferesinin Eys Defteridir
Acem h kbelinden Asitane-i Aliyye Canibine memriyetle irsl
olunn ngiliz milletinden Mister Martin nm kefere yanna hl Erzurum Vlisi
Emin Paa hazretleri tarafndan terfk buyurlan Ttr Hasan Aa ile mesfr
hasta olduu hlde medne-i Tokat menzilhanesine duhl ve vusulnde kendi
talebiyle indinde mevcd eylar marifet-i erve emn-i beytl-ml olan
medne-i mezbre voyvodas erfetl Salih Aa reyleri ve inzimmyla tahrr
ve defter olundukdan iki gn mirrunda helk olmala iki bin sekiz yz guru
bir kta polie temessk ile ayn eys merkm Ttr Hasan Aaya teslmen
irsl olunan defter-i mfredtdr ki ber-vech-i t zikr olunur. Hurrire filyevmil-aer ehr-i evvl li-sene seba ve irnve mieteyn ve elf. (Tarih H. 10
evval 1227/M. 17 Ekim 1812)
Polie temessk ve ayn eynn
EYANIN

178

Nosu Adedi Ad

Nosu Adedi Ad

Nosu Adedi Ad

19

37

Siyah sof
bini

arab

Leen ve
ibrik

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


180I

Tokatta Medfn Mehur Bir Misyoner: Henry Martyn

Hind bezi
gmlek
Sagr
siyah sof
entari1
Siyah
potur
Siyah ve
bez potur

20

8 ift

21

22

23

15

Siyah sof
yelek

24

11

Siyah sof 25
tozluk
Ayak bezi 26
Evrk-
perin
mumma
dernunda
deftir ve
kefere
kitb
Defa
mumma
dernunda
zhr
iden
kefere
kitb
Sagr sim
kuak
maa
kolan
Acemkr
it entari
Acemkr
orb

27

28

Nhs
tebsi

46

Sagr ku
ty
yasdk

29

Syah aba

30

abka

31

Kutu
47
dernunda
kelle
eker
Klie
48
hrc
Khne
49
kilim hrc

Bez

32

Defa
kefere
kitb
Cizme

10

15

11

12

13

4 ift

14

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

plik
orb
Beyaz
ilik

38

39

Beyaz ve 40
mai potur
Defa
41
muamma
dernunda
sarl
kefere
kitb ve
defter
Ktahya
42
bardak

Kahve
43
ka
Sahsonya 44
kse ve
tabak
Kelle
45
eker kb

uha

50

1
1
1

1 ift

Nhs
aydanlk
Hasr
Kahve
ibrik
Bez
yzl
yorgan

Moskov
keteni
yzl
dek
Halis
fris sat
Acemkr
iekli
yaz l
Khne
kuzu krk

179
181

Murat HANLE

gmlek
15

16

17

20

18

Acemkr 33
kutn
entari
Yz
34
rts

Boaz
bezi
Defa bez
gmlek

4 ift
5

35

36

siyah
potur
Bez orb 51
Defa
52
muamma
sarl
kefere
kitb
Kabln
53
posu
Beyaz ul 54
maa
kilim

2 ift

Postal

ngiliz
eeri

emir
Boa
dernunda
defter ve
polie
kd

Mesfrun Ttr Hasan Aa ile Asitane-i Aliyyeye rsl Olunan Eyasnn


Aklmdr
Acem h kbelinden memriyetle Asitane-i Aliyyeye irsl olunan
ngiliz milletinden Mister Martin nm kefere yanna hla Erzurum Vlisi Emin
Paa hazretleri tarafndan terfk buyurlan Ttr Hasan Aa ile mesfr hasta
olduu hlde medne-i Tokat menzilhnesine duhl ve vuslnde kendi
talebiyle indinde mevcd eys marifet-i er ve emn-i beytl-ml olan
medne-i mezbre voyvodas erfetl Salih Aa reyleri inzimmyla tahrr ve
defter olundndan iki gn mirrunda helk olmala iki bin sekiz yz guru bir
kta polie temessk ile ayn eysnn mmz defter-i mfredt emn-i
mm-ileyh yediyle merkm Ttr Hasan Aaya teslimen irsl olunduu ilm
olundu. Bkil emr hazret-i veliyyl-emrindir. Hurrire fil-yevmil-aer ehr-i
evvl li-sene seba ve irn ve mieteyn ve elf. (Tarih H. 10 evval 1227/ M.
17 Ekim 1812)

180

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


182I

Tokatta Medfn Mehur Bir Misyoner: Henry Martyn

EK-2 Henry Martynin


nshasndan bir para

Mirasnn

Fransz

eliliine

gnderilen

Belgenin Transkripsiyonu:
Nosu Adedi
1
1
2

Ad
Surtout de
[Caucelot]
noir
Chemise
de toile de
Tokat
Autere
Courts de
[Caucelot]
noir
Culottes
noires
appelies en
Turc
[Potur]
Culottes
noires

Gilets de
[Caucelot]
noir

EYANIN
Nosu Adedi Ad
19
3
Drapes de
Lit

Nosu Adedi Ad
37
1
Aiguiere dun
Bassin

20

Paires de
Bas

38

21

Culottes

39

22

23

15

24

Culottes
40
appelies
[Potur]
blanc et
noir
livres dun 41
Cahier
empaquites
dans une
toile ciree
Bardaes de 42
Kutahia

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

Thieiere dEtain

Cafetiere/kahve
ibrii

Couverture de
toile blanche

Matelot de lin de
Russie

181
183

Murat HANLE
7

11

25

Petits
Cuilliers
dargent

43

Moutre de Paris

26

Plats de
Saxogne

44

Petit sac de
toile Ciree
coutenat
des
Papiers, un
cahier et
des livres
frances
15
livres
frances
empaquites
dans une
toile ciree
1
Petite
Ceinture
dargents
1
Autere
detoffe de
Perse
4 paires de bas
Persant
3
Chemises
de toile de
Perse
1
Autere
detoffe de
Perse
1
couverture
blanche

27

Sucrier
dEtain

45

Shal blanc avec


des fleures, fait
en Perse
Pelisse usee,
fourrure dagneau

28

plaque de
cuivre

46

Orielle

29

pains de
sucre

47

Bas (gros surtout)


noir

30

48

Chapeau

31

Besace
[Beggars
Bag]
Tapis use

49

Livres frances

32

Culotte de
Drap noir

50

33

4
de Bas de
paires toile

51

Paire de bottes
uses/1 ift
kullanlm bot
Paires de Souliers

34

Selle Anglaise

17

20

Cravates

35

1 Epee

18

Chemises

36

cinq Livres 52
empaquites
dans une
toile ciree
peau de
53
Tigre
Houdre,
54
tapis

8
9

10

11
12
13
14
15
16

182

Habits
Courts de
[Caucelot]
noir

Cahier dune
letter de change
de 2800 Piastras
empaquet Argent
Comptant au
Surdit Tartar
Hassan:
55/Depense pour
lenterrement
sudit voyageur:
25/ Solde:30

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


184I

Osmanlnn Son Dneminde Uluslararas Kaakla Konu Olan Tokat aynn Serveni

Osmanlnn Son Dneminde Uluslararas Kaakla Konu Olan Tokat


aynn Serveni
Kemalettin KUZUCU
zet
lkemizde ayn tketimi Tanzimattan sonra yaygnlamtr. 19.
yzylda grlen birtakm gda sahtekrlklarndan ay da etkilenmi, sahte ve
yapay aylar sata sunulmutur. ayn az bulunduu dnemlerde baz
tiryakiler, krlarda kendiliinden yetien birtakm bitki yapraklarn halayp
imek suretiyle ihtiyalarn gidermekteydi. Bu trden bir kullanm ekli
Tokatta da grlmtr. Kafkasya kkenli baz muhacirlerin kulland bitkinin
hreti ksa srede imparatorluk sathna yaylm, hatta Rusyaya ihra
edilmeye balamt. Yre halk yeni bir gelir kapsna kavuurken, blge
ticareti de canllk kazanmt. Bunun zerine baz muhtekirler bu yapraklar
in ay tekniinde hazrlayarak piyasaya srmek istediler. te yandan
Rusyaya ihra edilenler de orada ilendikten sonra Trkiyeye hakiki ay
olarak sokulmaya balad. Yaplan ikyetler ve yrtlen denetimler
neticesinde devlet yolsuzlua el koydu. Blge ekonomisine ve hazineye yapt
katklardan dolay bitkinin kullanlmas yasaklanmad, ancak in ayyla
kartrlmamas ve halkn aldatlmamas iin bunun Tokat ay ya da Yerli
ay adlaryla pazarlanmasna izin verildi.
Ekonomik krizlerin siyasal gelimeleri olumsuz etkilemesi dndaki
sonularndan birisi de birtakm toplumsal alkanlklarn deimesine yol
amasdr. Beslenme eyleminde maliyeti dk rnlerin n plana kmas,
pahal maddelerin tketiminden kanlmas bunlardan bazlardr. Rvet,
kaaklk, ihtikar ve kalpazanlk gibi yasad eilimlere kap aralayan mali
bunalm dnemlerinin tipik gelimelerinden birisi de temel tketim
maddelerinin sahtelerinin piyasa srlmesidir. Siyasal, ekonomik ve toplumsal
bir sorun olarak gda yolsuzluunun tarihi, devlet rgtnn ortaya k kadar
eskidir. Dier yolsuzluk trlerinde olduu gibi bunun temelinde de, zihinsel ya
da bedensel bir emek sarf etmeden gayrimeru yollardan kazan salama arzusu
yatmaktadr. Haksz kazan ya da kar olgusu, retim srecinde iyi
denetlenmediinde kiisel ya da rgtl birtakm yolsuzluk fiillerini
dourabilmektedir.
Ortaan dou toplumlarnda1 grlen gda yolsuzluu, Batda

Do. Dr., Trakya niversitesi Eitim Fakltesi retim yesi EDRNE.


Ortaada sahtecilik genellikle ekmek, susamya, zeytinya ve helva gibi
rnlerinde grlrd. Baz frnclar ekmee burak, mercimek unu gibi eyler
kartrmakta ve ona gzel ve parlak bir grnm kazandrmakta idiler. Kimi esnaf ise
ekmee nohut veya pirin unu kartrmakta idi. Bu hileler muhtesipler tarafndan tespit
edildiinde, sulular eitli cezalara arptrlrlard. rnein 1024 ylnda Fatm halifesi
ez-Zhir zamannda muhtesip olarak grev yapan Devvs bin Yakub, Msr kasp
1

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

183
185

Kemalettin KUZUCU

gelien aydnlanma hareketi ve endstrilemeye bal olarak yeni yntemlerle


insanolunun hayatna daha ok girmi,2 Osmanl Devletinde de konjonktrn
elverisiz olduu dnemlerin temel sorunlar arasnda yer almtr.
mparatorluun yklna kadar temel tketim maddeleri olarak un, ya, kahve,
yumurta ve st mamullerinin sahteleri piyasada dolam, buna karlk
hkmet de eitli kurumlar ve nizamnameleriyle bu sorunla mcadele
etmitir.
Osmanl dneminde gda sahtekarl 18. yzyln sonlarndan itibaren
daha sk grlmeye balad. Bu geliim, tketim olgusunun ekonomik bir
problem olarak gndelik hayatta yer almasna kout gider. Muhtelif dnemlerde
temel gda maddelerinin fiyatlarnn ykselmesi ya da rnlerin ithaline
getirilen kstlamaya dnk hkmet nlemleri, hem tccar hem de tketiciyi
eitli araylara sevk etmitir. Ksa zamanda ok kazanmak eilimindeki bir
ksm esnaf, talebi yksek mallarn sahtelerini piyasaya srmtr. rnein III.
Selim zamannda yaplan kontrollerde kahve sat yapan mltezimler ile sokak
satclarnn, kahveye birtakm maddeler kartrdklar tespit edilmiti. Bunun
zerine padiah kahve satnda iltizam ve tahmis usuln kaldrarak, bu ii
maala alan bir kiinin uhdesine vermitir.3 Tketim mallarna hile kartrma
kavuran ktl frsat bilerek unlara amur kartrdklarn tespit ettii 22 frncy ar
bir ekilde dvm, develer zerinde ehri gezdirerek tehir ettikten sonra hapishaneye
attrmtr (Abdulhalik Bakr, Ortaa slam Dnyasnda Itriyat, Gda, la retimi ve
Tai, Ankara 2000, 143-144).
2
17. yzyl Avrupasnda tlm kahveye kavrulmu bezelye, ekmek krnts ya da
baka maddelerin kartrlmas yaygn bir sahtecilik rneidir. 1664 ylnda Londra'da
sahnelenen Knavery in All Trades; or the Coffee-House (Tm Zamanlardaki
erefsizlikler ya da Kahvehane) isimli komedide bu sorun gereki bir biimde sahneye
uyarlanmt (Ulla Heise, Kahve ve Kahvehane, ev. M. Tzel, Dost Kitabevi, Ankara
2001, s. 73). 18. ve 19. yzyllarda ikolataya kat kakao maddesi yerine bata tula
tozu ve kurun tozu olmak zere hemen her trl madde katlabilmekteydi. spanyada
18. yzyl sonlarndaki baz reticilerin ikolataya badem, amfst, un, msr, kahve,
ekmek ve pasta krntlar, kurutulmu ve tlm biber ve portakal kabuklar
kattklar tespit edilmiti (Sophie D. Coe-Michael D. Coe, ikolatann Gerek Tarihi,
ev. Aye ztek, Ayrnt Yaynlar, stanbul 2005, s. 252).
3
Enver Ziya Karal, Selim III'n Hatt- Humynlar -Nizm- Cedit- 1789-1807, TTK,
Ankara 1988, s. 139-140. III. Selim zamannda kahve konusunda bir yolsuzluk
giriimine Tokatta rastlanmaktadr. 1800 ylnda stanbula gitmek zere birok kahve
kervan Tokata gelmiti. Fazla kr etmeyi dnen bir ksm tccar, fiyatn ykselmesi
iin kahveleri mahzenlerde saklayp stanbula azar azar gndermek istedi. Bu giriim
stanbulda duyulur duyulmaz hkmet, Tokat naibine yaz gndererek, saklanm
kahvelerin cmlesinin zapt olunmasn, sahiplerinin ad ve sann bildiren bir katla
kahvelerin, gnderilen mbair marifetiyle stanbula sevk olunmasn istedi. Naib
emre uyacan ifade etmi, hkmet ise, mevcut ve gelecek olan kahvelerin bir
dirheminin bile satlmasna msaade edilmeyerek stanbula gnderilmesi emrini
tekrarlamtr (Halis Turgut Cinliolu, Osmanllar Zamannda Tokat, nc Ksm,
Tokat Matbaas, 1951, s. 30).

184

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


186I

Osmanlnn Son Dneminde Uluslararas Kaakla Konu Olan Tokat aynn Serveni

alkanl siyasal istikrarszlkla paralel biimde artarak devam etmi; biber,


un, yumurta, tereya, st ve st mamulleri, sabun ve daha pek ok temel ihtiya
maddesinin sahtesi sata karlmtr. Yakalanan sulular eitli cezalara
arptrlm ise de, yasal boluklardan faydalanan vurguncular bir sre sonra
tekrar ayn yola bavurmu; yeni yasaklar gndeme gelmi ve bu iki durum
bunalm dnemlerinin belli bal olgular olarak imparatorluun yklna kadar
srp gitmitir.
Devletin tarada yiyecek darln ortadan kaldrmak amacyla
bavurduu geleneksel tedbirlerden birisi, ahaliye tohum ve hayvan yardm
yaparak ziraatn kesintiye uramasn nlemekti. Mesela 1828 ylnda Tokatta
iftilerden kudreti olmayanlara voyvoda ve sair servet sahipleri tarafndan
yardm yaplmas, tohum ve hayvan verilerek btn tarlalarn ekilmesi
istenmitir.4 ktisad bitkiler yetitirilmesini tevik politikas kapsamnda
devletin vergi indirimi gibi kolaylklar salad da olurdu. Fakat biber, kahve
ve ay gibi ithalat rnlerinin piyasadan ekilmesi durumunda bu nlem ie
yaramaz, devlet tketiciyi korumaya dnk tedbirlere sarlr, bu da piyasay
kaplayan bu maddelerin sahtelerini retenleri tespite dnk denetimleri
arttrmak ve reticilerini cezalandrmaktan teye gitmezdi. Sahte gdalar
konusunda tketiciyi uyarma grevini aydnlar ve basn stlenmiti. Birtakm
salk, tp ve genel kltr risaleleri yapay, kaak ya da sahte rnlerin
fenalklarndan sakndrmak iin besin maddelerinin kalitesi ve standartlara
uygunluu hakknda tantc bilgiler vermekte, ama asl refleks bilhassa
Tanzimattan sonra gelien basn tarafndan gsterilmekteydi. Bir bakma
tketici haklar savunuculuuna soyunan basn, sahte rnleri deifre etmek,
kalite kontrolne yarayacak basit deneyler retmek gibi yollarla tketiciye
bilin alarken, kaliteyi drenlere uygulanan cezai yaptrmlar duyurmak
suretiyle de bir bakma sz konusu sua meyilli olanlar caydrmaya alrd.
19. yzyln sonlarnda bu trden yolsuzlua konu olan maddelerden
birisi aydr. ayn bugnk anlamda tketimi Tanzimattan sonra balam,
smrge aylarnn lkeye daha ok girmesine bal olarak tketimi
yaygnlamtr. Trk damak zevkiyle abucak nsiyet kuran ayn tedarikinde
karlalan glkler, bu durumu lehlerine evirmek iin frsat kollayan
muhtekirleri harekete geirmiti. ay konusundaki yolsuzluk gerek aya
sahtelerinin kartrlmas ya da ilgisiz birtakm bitki yapraklarnn ay ad
altnda satlmas eklinde kendini gstermitir. zellikle tarada ay temininde
glk eken tiryakiler buna benzer bitki yapraklarn ay yerine tketme
yoluna gitmitir. Bu zm tiryakileri bir dereceye kadar tatmin ederken,
muhtekirlere yeni frsatlar sunmutur.
ayn sahtecilik hareketlerine maruz kalmasnn eitli nedenleri vard.
Her eyden nce, devletin koyduu ticar snrlama ve ithalat azl gibi resmi
yaptrmlar, yasad yollarla kazan salamak isteyenleri harekete geirmek
4

H. T. Cinliolu, age, s. 150.

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

185
187

Kemalettin KUZUCU

iin yeterli bir nedendi. kincisi, kuraklk ve ktlk artlarnn i piyasada mal
darlna yol at zamanlarda, krsallarda kendiliinden yetien yabani otlar,
maddeyi tanmayanlara ay ad altnda satlmak istenmitir. Bununla birlikte,
hakiki ay tanyan birtakm tiryakiler, yokluun sebep olduu aresizlik
ierisinde, sahtelerini satn almaktan geri durmamtr. Piyasay kaplayan sahte
veya yapay aylar ou defa yurt dndan girmekteydi.
Zabta denetimleri ve basnn youn takibat sayesinde stanbullular
yolsuzluk ve vurgun hadisesinden bir lde haberdar olmaktayd. Payitahttaki
gelimelerden bihaber taradaki tiryakiler ise trl araylar ierisine girmiti.
Akla gelen en kolay ve kestirme yntem, krlarda hudyinbit olarak yetien ve
aya benzeyen endemik bitki yapraklarnn ilkel yntemlerle kurutularak ya da
hibir ilem yaplmakszn dorudan halanarak suyunun iilmesinden ibaretti.
Anadoluda Mara, Adana, Akehir, Trabzon, Bursa ve Tokat gibi ehirlerde
gelitirilen bu yntem ay tiryakilerinin zlemini giderdii gibi, yeni
tiryakilerini yaratmak suretiyle aranan bir tketim maddesine dnvermiti.
zellikle son iki ehirdeki bitkilerin nam Osmanl snrlarn aarak Rusya ve
Avrupaya ulamt.5 Biz bu almada Tokat ay, Anadolu ay ve
Yerli ay olarak adlandrlan madde zerinde duracaz. hreti
Kafkasyadan Balkanlara geni bir corafyaya yaylan ve hem i hem de d
ticarette bir dizi tartmay beraberinde getiren Tokat ay, ksa sreli
diplomatik krizlere yol am, ksacas brokrasi ve ticaretin gndemini
yaklak yarm asr boyunca igal etmitir.
Kafkas muhacirlerinden olup Sivas ve daha birok yerde muallimlik,
okul mdrl, maarif mdrl ve mfettilik gibi grevlerde bulunan
Tokatl Tahir Rd6 imzasyla 1893 ylnn hemen banda Sabah gazetesine
gnderilen ay balkl mektup, Tokat aynn kefi, mahiyeti ve tketim
biimi hakknda nemli bilgiler iermektedir. Buna gre, Tokat sancann
5

Bursada Kei Dalarnde yetien ayzm (yabanmersini) bitkisinin i piyasada


grd byk tevecchn yannda, Birinci Dnya Sava srasnda Almanyaya ihra
edilmesi hakknda bk. Kemalettin Kuzucu, Bin Yln ay: Osmanlda ay ve ayhane
Kltr, Kap Yaynlar, stanbul 2012, s. 219.
6
Tahir Rd hicr 1290 (1873-74) ylnda Tokatn Hacali kynde domutur. lk
eitimini babas lyas Efendi ile Tokattaki mderrislerden aldktan sonra stanbul
Drlmuallimnine girdi. 1894 ylnda Amasya idadisinde Farsa, ina, kitabet, tarih ve
corafya derslerini vermek zere greve balad. Bir yl sonra Sivas ddsi mdr
muavinliine getirildi. 1899 ylnda Diyarbakr ddisi mdr muavinliine, 1901 yl
sonlarnda da Sivas dadisi mdrlne atand. 1903 ylnda ise Sivas Vilayeti Maarif
Mdr oldu. Bu arada ksa bir sre Amasya mutasarrflna vekalet etti. 1908 ylnda
Kuds, bir sre sonra da Kastamonu maarif mdrlne atand. Nihayet 1909 yl
Eyllnde tekrar merkeze dnerek Maarif Nezareti bnyesinde mektib-i idadiye
mfettilii grevine getirilen Tahir Rd Bey, 14 Mart 1910 tarihli kararla ayn
nezaretin mfettiliine terfi etti (BOA, DH. SADd, nr. 108/114). Soyad kanunuyla
Ba soyadn alan Tahir Rd, 1924 ylnda Tokat Ticaret ve Sanayi Odasnn
kurulmasna nderlik etmitir.

186

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


188I

Osmanlnn Son Dneminde Uluslararas Kaakla Konu Olan Tokat aynn Serveni

Keskn blgesindeki Yaylack ormanlarnda yetien nebatn keif tarihi 1870li


yllara kadar gitmektedir. Bitkiyi Krm Harbinden sonra Hacali ve Canbulad
kylerine yerletirilen erkez muhacirler kefedip kullanmaya balamt.
Bunlar 1878 ylndan itibaren rn ticari amala pazara srdler. lenmi
bitkinin yllk ticaret hacmi bir anda 4-5 bin kyyeye (5-6 ton) ulat. Nebata
uygulanan tek ilem, toplandktan sonra gnete kurutulmasndan ibaretti. Thea
sinensis yani in aynn tarladan sofraya gelinceye kadar geirdii aamalar
hatrlatan Tahir Rd, erkez kyllerin ileminin bunun yannda ok yetersiz
kaldn, stelik gne nlarnn nebatn tabi dokusuna zarar verdiini;
bununla birlikte yine de koku ve tadndan bir ey kaybetmediini, thea
sinensisin lezzet ve faydalarn tadn ileri srmtr. Ylda ortalama 5 bin
kyye retilen Tokat ay ounlukla erkez tccarlar tarafndan dk
cretlerle satn alnp Rusyaya sokulmaktayd. Rus imalatlar da bunlar
gerekli ilemlerden geirdikten sonra in ay olarak pazarlamakta idiler. Tahir
Rd, devletin sbvanse etmesi halinde Tokat aynn Rusyadaki gibi
ilenerek satlabileceini, bundan byk krlar elde edilebileceini, blgenin 50
bin kyyeden (yaklak 64 ton) daha fazla retim yapabilecek potansiyele sahip
olduunu belirtmiti.
Tahir Rdnn mektubu payitahtta byk yank uyandrrken, Tokat
aynn bu ekilde basnda tartmaya almas, hretinin vilayet snrlarn
ap geni kitlelerce tannmasyla sonuland. Ticaret evrelerinde ve halk
dilinde "Anadolu ay" ya da "Yerli ay" olarak da adlandrlan bitki lke
leinde tiryakilerin dikkatini toplamt. rnein stanbulun nde gelen ay
tccarlarndan biri olan sakolyan, daha 1890 ylnda, Tokat ayn payitahta
getirmek zere birtakm tccarlarla mukavele imzalamtr. Avakim adl tccar
da 1891 ylnda sakolyan araclyla 200 kyye Tokat ay almak istemi,
ancak bu tarihte sz konusu bitkinin snrl miktarda retilmekte olduu
gerekesiyle talebinin karlanamayaca kendisine bildirilmiti.7 D grn
itibaryla thea sinensisten hibir fark bulunmayan bu maddenin hreti
stanbula ulanca, yetkili organlar derhal harekete geti. Ziraat Nezareti,
Tokatn bal bulunduu Sivas vilayetinin ziraat rgtne talimat vererek
bitkinin vilayet numune tarlasnda ekilmesini istedi.8
Tokat ay hretinin zirvesinde iken, bunun Anadoludan k kaps
olan Samsun rsumat idaresi, bitkinin gmrkten geiini yasaklayan bir karar
ald. Vilayt- Sittedeki slahat programn incelemesi iin grevlendirilmi
olan Anadolu Islahat Umm Mfettii Ahmed akir Paa bu srada Sivasta
bulunuyordu. Vilayetin idari ve siyasi sorunlarnn yannda zirai ve ekonomik
konularla da ilgilenen Ahmed akir Paa, devletin gelirlerini arttrmak ve
blgenin zenginlemesini salamak dncesiyle arazi anlamazlklarnn
giderilmesinden tarm sahalarnn slahna, sulama kanallarnn almasndan
7
8

BOA, DH. MKT, 1979/45, 22 CA 1308 (7 Ocak 1891).


Sabah, nr. 1239, 11 Receb 1310 (28 Ocak 1893), s. 2.

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

187
189

Kemalettin KUZUCU

yeni rnlerin deneme ekimlerinin balatlmasna kadar birok konuya


eilmiti. Yeilrmak havzasn pilot blge seerek almalarn burada
younlatran9 Ahmed akir Paa, blgesel kalknma projesi kapsamnda Tokat
ay meselesine de el att. Sz konusu maddenin hretini ve blge
ekonomisindeki nemini bildii iin, Samsun gmrnn kararn tasvip
etmemiti. Bunun zerine bir yandan konuyla ilgili yazmalar incelerken, bir
yandan da ayn yre halknn gndelik yaamndaki yerine dair aratrma yapt.
Bata erkez muhacirler olmak zere yre halk, bitkiden elde edilen iecein
srekli kullanlmas halinde hibir zarar olmad gibi vcuda kuvvet verdii
ve beyni zinde tuttuu inancna sahip idiler. Bitkinin pazarlanmasna getirilen
yasa anlamsz bulan akir Paa, 1898 ylnda, elde ettii bir miktar yapra
incelenmesi amacyla teneke kutu ierisinde Orman ve Maadin ve Ziraat
Nezaretine gnderdi. Paa, Sadarete gnderdii yaz ile de, inceleme
neticesinin olumlu kmas halinde ayn ihracatnn serbest braklmasn
istemiti. akir Paann gnderdii yapraklar btn boyutlaryla incelenmek
zere Mekteb-i Tbbiye laboratuarna sevk edildi. nceleme sonucunda elde
edilen bulgular, Ali Rza ve Vasil Naum adl kimyagerler raporlatrld. Buna
gre yapraklar biim, byklk ve tanelerin dizilii gibi fizik zellikleri
bakmndan hakiki ayla ayn zellikleri tamaktayd. Halandktan sonra elde
edilen svnn da renk, koku ve tat bakmndan hakiki aydan farksz olduu
grlmt. Fakat yapraklarn anatomik tahlili mspet sonu vermemiti.
nk bata ayn etkin maddesi olan kafein olmak zere dier bileiklere
rastlanmamt. Mesela azot miktar yeterli oranda deildi. Zira gerek ayda
ortalama binde 150-360 arasnda seyreden azot, Tokat aynda binde 95
civarnda kmt. Neticede kimyagerler bu yapraklarn, ayda bulunmas
gereken maddeleri ihtiva etmemesi nedeniyle thea sinensis olmadna
hkmetmiler, bunlarn adi aa yapraklarnn siyah ay hazrlama tekniinde
ilenmesiyle elde edilmi ve ay grnm verilmi bir madde olduunu
belirtmilerdi. Bununla birlikte, kullanlmasnn salk asndan risk
tamadn eklemilerdi. Nihayet Umm Mektib-i Askeriyye-i ahne Nazr
imzasyla gelen cevabi yazda, Tokat ayn incelemek zere kurulan zel
komisyonun raporuna atfen, bunlarn hakiki olmad iin ay ad altnda
satlmasnn caiz olamayaca, ancak orijinal ismiyle pazarlanabilecei
bildirilmitir. Bunun yannda, yapraklarn kavurma, kurutma vb. ilemlere tabi
tutulmadan doal haliyle satlmas art konulmutur.10
Bu kararla hkmet Tokat ayna konulan yasa esnetmi oluyordu.
9

Ali Karaca, Anadolu Islaht ve Ahmed akir Paa (1838-1899), Eren yaynlar,
stanbul 1993, s. 108 vd.
10
" ay gibi kavrulmu ve bklm ve zhiren ay ekline konulmu ayn gayri bir
nebat olduu gsterilmi olmasna nazaran bunun ay nmyla fruhtu ciz olamayp
ancak bklmek ve kavrulmak gibi tagayyrta uratlmayarak kendi ismiyle ve hl-i
tabisiyle satlmasnda mahzr olmad" (BOA, BEO, 1492/111872, 22 CA 1316/8
Ekim 1898).

188

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


190I

Osmanlnn Son Dneminde Uluslararas Kaakla Konu Olan Tokat aynn Serveni

Kararn alnmasnda bitkinin vcut sal iin tehlike tamadn belgeleyen


raporun yan sra, maruz kald youn talep ile akir Paann dnce ve
istekleri etkili olmutur. Memleketteki ay ktl da gz nne alnarak bitkinin
ekimine ve yapraklarn alm-satmnn serbest braklmasna karar verildi. Bir
anlamda tevik nitelii tayan bu kararn ardndan bitkinin satnda
beklenmedik bir art kaydedildi. Hatta ihracatna baland. Hkmetin byle
bir uygulamaya bavurmas ekonomik krizle yakndan alakal idi. Zira o
dnemde i piyasada dolaan zaten ok farkl trde ay bulunmaktayd. Bunlar
ahali tarafndan rahatlkla ayrt edilebildii iin isteyen dilediini satn
alabilmekteydi. Muhacirlerin rettii aya benzeyen bu bitkinin salk asndan
tehlike tamad tescillendiinden halk arasnda rabet grmt. stelik
piyasalara ksm bir canllk da getirmiti. Bu itibarla sz konusu bitkinin
satnn yasaklanmasnn tccarlara ve hazineye zarar vermekten baka bir ie
yaramayaca dnlmt. Yine de hakiki ayla kartrlmamas iin bunun
"Tokat ay" adyla ve hibir teknik ileme tbi tutulmadan doal haliyle
pazarlanmas uygun grlmtr.11
Nitekim Serkis liyan adna nyeden stanbula gelen Tokat aynn
devir teslimi srasnda yukardakine benzer bir sre yaanm, laboratuar
tetkikleri yapldktan sonra, Tokat ay ad altnda satlmas artyla piyasaya
srlmesine izin verilmitir.12 Bu kararn alnmasnda yine hazinenin olumsuz
durumu ile tccar ve esnafn iinde bulunduu krizin gzetildii konuyla ilgili
yazma metinlerinin ieriinden aka anlalmaktadr.
ay ticaretiyle ilgili bir kriz de Rusyadan Anadoluya giren aylar
konusunda yaanmtr. Anavatannn Kafkasya olduu ileri srlen ve
piyasalarda "Kafkasya ay" ve "Rusya ay" gibi isimlerle dolamaya
balayan bu maddeye de ithalat yasa konmutu. Gerekesi ise kalite kontrol
sonucunda sala zararl olduunun ortaya kmasyd. Bunun zerine Rus
elilii yasan kaldrlmas ve pazarlama konusunda gerekli kolayln
gsterilmesi iin hkmete bavurdu. Rusyann srarlar karsnda hkmet,
Tokat ay rneinde olduu gibi bunlarn da incelenmesi iin Mekteb-i
Tbbiye laboratuarna gnderilmesine karar verdi. Yaplan analizler ilgin bir
sonu ortaya kard. Zira Kafkasya ay ve Rusya ay adyla Anadoluya
sokulan bu madde, Tokat ay olarak bilinen bitkinin ilenmi halinden baka
11

BOA, D, 592/15, 21 B 1318 (14 Kasm 1900).


" o makle mahsult- ecnebiyyeye bir ey denmeyip de mcerred bunun Memlik-i
Mahrsede dahi yetitirilmesi maksadna binen devlete ihtiyar- masrafla ve birok
tevikt ile bu dereceye getirilmi ve bit-tedric terakksi meml bulunmu olan ve
istimlinde bir gne mazarrat olmayan bu aylarn imrrna mmnaat olunmas hem
hazineye hem de ashbna muzrr olmakla beraber ihlf- maksad intc edecei
dermeyan klnm ve Rusyada hsl olup Kafkasya ay unvan altnda satlmasna
msaade olunmas ahren kararlatrlan ayn nebat hakkndaki mumeleye kysen
bunun dahi Tokad ay unvan tahtinde fruht edilmek zere imrr mnasip
grlerek" (BOA, DH. MKT, 2449/111, 15 L 1318/5 ubat 1901).
12

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

189
191

Kemalettin KUZUCU

bir ey deildi. Tahlil komisyonunun raporuna gre bu yapraklar hakiki ayn


etkin maddelerini iermiyordu. Komisyon, thea sinensisin baz hastalklarn
tedavisinde kullanldn hatrlatarak, Tokat aynn bu farmakolojik etkisinin
bulunmad ve sala zararl bileimleri ihtiva edebilecei ihtimalinden dolay
ay adyla satlmasnn doru olmayacan belirtti. Bunun benzer bitkiler gibi,
kavurma, bkme, kokulandrma vs. ilemlere tabi tutulmakszn orijinal yaps
ve zgn adyla satlmasnda saknca bulunmadn bildirdi.13 Bu durumda,
daha nce dolamnn yasaklanmas gndeme gelen Tokat aynn ticaretine
de yeniden yeil k yaklm oluyordu. Konu uluslararas boyut tad iin
Hariciye Nezaretinin grne bavuruldu. Nezaret tarafndan yaplan
aklamada, sala zararsz olsa da, hakiki ayla yani thea sinensisle bir ilgisi
bulunmayan bu maddenin Memlik-i ahaneye giriinin, ticaret serbestisini
ngren anlamalara aykr olaca, bununla birlikte "Kafkasya ay" adyla
ithali ve pazarlanmasnn mmkn olabilecei belirtildi. Karar Rus sefaretine,
Rsumt Emanetine, Orman Maadin ve Ziraat Nezaretine ve Sivas vilayetine
bildirildi.14
Yine 1900 ylnda Batum'dan gelen bir miktar Kafkasya ay phe
zerine incelenip sonuta sahte olduu ortaya knca gmrk kanununun
"kahve ve aylardan mevdd- muzrra ile telvin ve tai edilmi olanlaryla
mevz bulunanlar ithal edilmeyip kezlik ide edilecektir" eklindeki 16.
maddesi gereince bunlarn Rusya'ya iadesine karar verilmiti.15 Bu tarihlerde
Rusya ile arasnda diplomatik bir krize meydan vermek istemeyen hkmet bu
lkeyle ilgili alnacak kararlarda esnek davranmaya zen gsterdiinden, alnan
karardan vazgeilmi, tahlil raporuna dayanarak "ayn gayr olup adaay gibi
Kafkasya ay unvan altnda satlmakta olan ve muzrr- shhat olmad bittahlil anlalan" nebatn, "ahalinin asl ay zannetmeleri ihtimaline" kar,
bunlarn bayilerce Kafkasya ay ad ile satlmas artyla giriine izin
vermitir.
Osmanl Devletinin Rusya ile ilgili kararlarda tedbirli ve esnek
13

" mezkr numunenin bklm ve kavrulmu ve ay ekline konulmu ve ayn


gayri tesirsiz bir nebat olduu ve ayn cevherinden tamamyla r bulunduu tahlil
komisyonunun raporunda gsterilmi olmasna nazaran Tokattan vrd edip 11 Mays
1314 tarihinde muayenesi icr klnan nebat cinsinden bulunduu tebeyyn eyledii ve
ay baz emrzn tedavisinde istimal edilmekte olup halbuki bu nebat ayn havss-
kimyeviyyesini hiz olmamasndan ni ay yerine urbu halinde ondan muntazr olan
fide hsl olamamasyla muzrr- shhat olaca derkr idnden ay nmyla imrar
ve fruhtu ciz olmayp nebatt- sire misill kendi ismiyle ve kavurmak ve bkmek ve
tatir etmek gibi tagayyrta uratlmayarak hl-i tabisiyle imrrnda beis
olamayaca Meclis-i Tbbiye-i Mlkiye ve Shhiyeden ifade edildii dermeyn
olunmu" (BOA, BEO, 1159/86876, 11 S 1316/30 Haziran 1898).
14
BOA, DH. MKT, 2103/71, 21 R 1316 (8 Eyll 1898); BOA, DH. MKT, 2120/94, 4 C
1316 (20 Ekim 1898); BOA, DH. MKT, 2121/3.
15
K. Kuzucu, age, s. 186.

190

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


192I

Osmanlnn Son Dneminde Uluslararas Kaakla Konu Olan Tokat aynn Serveni

tutumunun nedeni, dier devletlerin basklarndan ekinmesinden ileri


geliyordu. Zira Berlin Antlamasndan sonra Avrupa devletleri Trkiye ile
ilgili kararlarda ortak hareket etme ilkesini benimsemilerdi. Nitekim 1892
ylnda Avusturyadan ithal edilen kahvenin sahte kmas zerine Bblinin
taknd tavr btn Avrupa ile ksa sreli bir kriz yaanmasna neden olmutu.
Olayn geliimi yledir: Avrupada sahte kahve imalat iin arpa, dar, yulaf ve
avdar gibi hububat denenmi, ama istenen kvam elde edilememi, sonunda
hindibay kefetmilerdi.16 Hindiba kartrlarak elde edilen suni kahvelerin en
ilgi ekicisi 19. yzyln sonlarnda Tuna sahilindeki Lins ehrinde Heinr
Franck Shne adl Alman firmas tarafndan piyasaya srlmt. Bunun
imaline teebbs edilmesi ktlktan deil, kahvenin yerini tutacak daha ucuz bir
iecek arayndan ileri gelmekteydi. Triesteden kalkan Lloyd Kumpanyasna
ait bir Avusturya gemisi, 1892 yaznda Giritli tccar Andro Litraki adna adaya
bu kahvelerden getirmiti. Ancak gmrk tarifesinde ad bulunmamasndan
dolay bu maln adaya sokulmas tereddde yol at. Vilayet tabibi tarafndan
yaplan inceleme sonucunda bunlarn sala zararl olduu ortaya karlmt.
Yetkililer mala el konmas ya da geldii yere iadesi hususunda merkezden
talimat isteyince, Bbli, bundan byle gelecek kahvelerin gmrklerde
muayene ettirilip, suni olanlarnn geri gnderilmesini ieren bir karar ald.
Gazetelerde ilan edilen karar, yabanc devletlerin stanbuldaki eliliklerine de
bildirildi. Konu, yalnzca Almanya ve Avusturyay ilgilendirdii halde,
Osmanlya kar ortak politika izleyen Rusya, talya, Fransa ve Romanya da bu
iki devletle birlikte yasak kararn protesto ettiler. Devletler, ithal yasann
ancak tketicinin aldatlmasna engel olunmas veya maddenin sala zararl
bulunduunun tespit edilmesi durumunda konabileceini ileri srerek suni
kahve iin byle bir durumun sz konusu olmadn belirttiler. Bunun zerine
Osmanl hkmeti olumlu ya da olumsuz herhangi bir resmi aklama
yapmadan, Frank firmasndan bir miktar kahve sipari etti. Bunlar
incelendiinde eitli maddelerin karmyla elde edilmi iki ayr cins kahve
olduu ortaya kt. Bu arada eliliklerin basklar da artmaktayd. Nihayet 1893
ylnn Eyllnde ithalat yasan kaldran bir karara varld. Bununla birlikte,
suni kahvenin tane halinde deil toz halinde satlmas, rn iin kahve ismi
16

Hindiba kk suda kaynatldnda kahvenin rengine ok benzeyen bir sv ortaya


kmaktayd. Fakat son derece ac olan bu svnn tad kahveye benzemedii gibi,
kahvenin salad faydalardan da uzakt. Bununla birlikte hindiba-kahve karmn
satn alan tiryakilerin says inanlmaz boyutlara ulamt. Nitekim hindiba reticileri
1889 Paris Evrensel Sergisinde altn madalya ile taltif edilmilerdi. Hindibal kahve
satndan vurgun yapan muhtekirler daha ileri giderek hindibaya da hile katmaya
baladlar. Kavrulmu ekmek, kullanlm kahve tortusu, kum, dvlm tula, kemik
tozu, Prusya krmzs, mee palamudu vs. bunlarn banda gelmekteydi. Pariste bu
ekilde hileli kahve imalat yapan bir fabrikann kimyagerler ve polis baskn sonucunda
deifre edildiini yazan Nusret Hilmi, okurlarn hileli kahvelere kar uyarm ve sahte
kahvenin tespitine yarayacak deney rnekleri vermitir (Nusret Hilmi, Kahve, Maarif,
Say 95, 2 Zilkade 1310/18 Mays 1893, s. 263-264).
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

191
193

Kemalettin KUZUCU

kullanlmayarak hindiba tozu veya baka bir ad altnda sunulmas karara


eklendi.17
Ahmed akir Paa, Tokat aynn satnn serbest braklmas
hususunda hkmet nezdindeki giriimlerini srarla srdrd. Rusya ve Tokat
aylarndan alnacak birer numunenin incelenerek karlatrlmasn teklif etti.18
Sonuta hkm deitirilmedi. Kafkasya aynn yannda Tokat aynn da
ayn biimde satlmasna karar verildi. Hkmetin bu karar almasnda, yerli
rnlerin tketiminin teviki ve yaygnlatrlmas anlaynn ne karlmas19
dikkate ayandr. Bununla birlikte, Tokat aynn in ayndan bamsz yerli
bir madde olarak ve otantik adyla satnn tartld ortamda, birtakm
vurguncular bunu da istismara kalktlar. Hkmet bu konudaki her trl ihbar
deerlendirmekte, ay adyla piyasaya sokulan btn yapraklar kontrol ve tahlil
edilmekteydi. rnein 1897 ylnda tccar Glbenkolu adna gelen Anadolu
mahsul aylar incelenmi ve bunlar "urb ve istimle gayr-i slih", yani
iilmesi tehlikeli bulunmutu.20 Erzurumun Pasinler kazasndan dokuz tccar
ise 1900 ylnda pasaportsuz olarak Rusyaya ay gtrrlerken snrda
yakalanmlar ve cezaya arptrlmlard.21
Tokat ay ticaretinin serbest braklmasyla ilgili karar Amasya
sancanda da memnuniyetle karlanmt. Zira bu bitki Amasyann ormanlk
kesimlerinde de yetimekteydi. Pazarlanmasnn ve ihracatnn serbest
braklmasna imkan tanyan resmi iznin yrrle girmesiyle birlikte, Amasyal
reticiler yapraklar profesyonel ruhla ilemeye ve hazrlamaya zen
gsterdiler.22
Anadolu ay olarak da nam salan bu bitkinin yakalad trend, Balkan
vilayetlerinde farkl bir alg meydana getirmi, Osmanl Devletinin baz
17

Mbahat S. Ktkolu, Osmanl lkesinde Avrupa Suni Kahvesi, Ehlikeyfin


Kitab, haz. F. Tl, Kitabevi Yaynlar, stanbul 2004, s. 90-94.
18
"Tokat aynn serbest-i imrr ve fruhtu esbbnn istikmliyle tamimi hakknda
iktiz-y hlin icras Anadolu vilayt- ahnesi mfettii devletl akir Paa hazretleri
tarafndan ir klnmasna mebn evvel emirde Kafkasya aynn Tokat aylar
cinsinden olup olmadnn bilinmesi in Kafkasya ayndan li-eclil-muayene bir
miktar numne celb ve irsli " (BOA, DH. MKT, 2165/103, 27 N 1316/8 ubat
1899).
19
" mahsult- dhiliyyenin temin-i revcyla terakkisi zmnnda ayn cinsten olan
Tokat aylarnn dahi karar- mezkr dairesinde olarak Tokat ay namyla imrrnda
bir mahzr grlemedii" (BOA, DH. MKT, 2165/103, 25 L 1316/8 Mart 1899;
BOA, DH. MKT, 2419/103, 1 B 1318/11 Kasm 1900).
20
BOA, DH. MKT, 2084/98, 17 CA 1315 (13 Ekim 1897).
21
BOA, DH. MKT, 2408/138, 4 C 1318 (29 Ekim 1900).
22
"Memlik-i Mahrse-i padihnin yalnz Tokad ve Amasya havlisindeki ormanlarda
Hudy nbit hlinde aya mbih nebat yetimekte ve evrak usl diresinde
kurutularak ay makmnda istiml olunmakta olup Tokad ay nm altnda imrr ve
fruht edilmekte " (BOA, A. MZC. O4, 125/2, 1 ZA 1322/7 Ocak 1905)

192

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


194I

Osmanlnn Son Dneminde Uluslararas Kaakla Konu Olan Tokat aynn Serveni

blgelerinde in aynn aynsnn yetitii eklinde yorumlanmt. Mesela o


tarihlerde emaret statsyle ynetilen Bulgaristan Prenslii ve ark Rumeli
Vilayeti tccarlar Osmanl Devletinden ay almak istemilerdi. Ancak ayn
nerelerde yetitiini tam olarak bilemedikleri iin, hangi makamla iletiim
kuracaklarn kestirememilerdi. Bunun zerine Bulgaristan komiseri Ferik
Sadk Paa (1904-1908) Bbliye bavurarak ayn yetitii blgeler hakknda
bilgi istedi. Orman ve Maadin ve Ziraat Nezaretiyle yrtlen yazmalarn
neticesinde,23 Bulgaristan ve ark Rumeli kapu kethdalna cevaben
gnderilen yazda, ad geen bitkinin Trabzon ve Bursa vilayetleri ile Tokat
sancanda "hdy nbit" olarak yetitii, in ayndan farkl bir nebat olduu,
saflnn derecesine gre kyyesinin 2,5 il 4 kuru arasnda deien fiyatlardan
satld bildirildi.24 Bulgaristan Emareti belirtilen artlar kabul ederek
bunlardan bir miktar satn almak istedi. Nitekim 1905 ylnda Bulgaristana 112
kilogram Tokat ay gnderilmi, sevkiyat Samsun limanndan yaplmtr. 20.
yzyln hemen balarndaki istatistiklere bakldnda, stanbula yllk 150-200
uval Tokat ay geldii grlmektedir. uvallarn her birinin 30-35 kilogram
tad hesaba katlrsa, bakente giden Tokat aynn miktarnn yllk 5-7 ton
arasnda deitii ortaya kar ki,25 bu sonu, dnemin artlar gz nne
alndnda, kmsenecek bir rakam deildir.
Netice itibaryla, Kafkasya'dan Anadolu'ya g eden muhacirlerin,
nceki vatanlarnda ayn gerek retimi, gerekse tketimi asndan belli bir
birikime sahip olduklar ve bu birikimlerini canl tutmak istedikleri anlalyor.
Tokat aynn dsatmda ne kadar sre varlk gsterdiini bilemiyoruz. Ancak
yresel seviyede bir sre daha tketimi devam etmi ve muhtemelen Trk
ayclndaki ilerlemeye bal olarak 20. yzyln ikinci yarsnda kullanclar
iyice azalm olmaldr. Bununla birlikte halen Erbaa yresindeki erkez
kkenli vatandalar arasnda ayn ekilde fermente edilip kvama getirildikten
sonra ay gibi hazrlanp iilmesi alkanl srdrlmektedir. Bitki gnlk
lisanda yabanmersini ya da da kekii gibi isimlerle tannmaktadr. ehitler
ky yaylasnn gney kesimlerinde de grlen ve 60-70 santimetre kadar
uzayan bitkinin yapraklar, Mays ya da Haziran aylarndaki ilk srgnlerinden
toplandktan sonra glgede kurutulmakta, ardndan hamur teknelerinde elle
ovalanp bkme ilemi yaplmakta ve nihayet bir kez daha kurutulduktan sonra
ay gibi demlenip iilmektedir.
KAYNAKA
Bakr, Abdulhalik, Ortaa slam Dnyasnda Itriyat, Gda, la retimi ve
Tai, Ankara 2000.
Cinliolu, Halis Turgut, Osmanllar Zamannda Tokat, nc Ksm, Tokat
23

BOA, A. MZC. O4, 123/652, 23 L 1322 (30 Aralk 1904).


BOA, DH. MKT, 935/8, 23 Z 1322 (28 ubat 1905).
25
BOA, A. MZC. O4, 134/56, 17 B 1323 (17 Eyll 1905).
24

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

193
195

Kemalettin KUZUCU

Matbaas, 1951.
Coe, Sophie D.-Michael D. Coe, ikolatann Gerek Tarihi, ev. Aye ztek,
Ayrnt Yaynlar, stanbul 2005.
Heise, Ulla, Kahve ve Kahvehane, ev. M. Tzel, Dost Kitabevi, Ankara 2001.
Karaca, Ali, Anadolu Islaht ve Ahmed akir Paa (1838-1899), Eren
yaynlar, stanbul 1993.
Karal, Enver Ziya, Selim III'n Hatt- Humynlar -Nizm- Cedit- 1789-1807,
TTK, Ankara 1988.
Kuzucu, Kemalettin, Bin Yln ay: Osmanlda ay ve ayhane Kltr, Kap
Yaynlar, stanbul 2012.
Ktkolu, Mbahat S., Osmanl lkesinde Avrupa Suni Kahvesi, Ehlikeyfin
Kitab, haz. F. Tl, Kitabevi Yaynlar, stanbul 2004, s. 88-96.
Nusret Hilmi, Kahve, Maarif, Say 95, 2 Zilkade 1310/18 Mays 1893, s. 263264.
EK
Tokatl Tahir Rd imzasyla alnan varakadr:
Sabah gazetesinin 1219 numerolu nshasnda srat-i fevkalade ile
memlikimizde intiar ederek Memlik-i Mahrse-i ahnede her nev taraf-
serveti amaya ibzl-i mesi edilen bu asr- mesdun levzm- mhimmesi
iddnda addolunabilmek mertebesini kazanan ayn yetitirilmesi hakknda
bir are bulunmas in lazm gelen tedbirin icrs hususunda ihtr havi olup
menfaat-i ummiyye noktainazarndan bir bend-i hayrhahne denmeye ayn
bulunan bend nazar- dikkatimi celb ettiinden bu babda memleketimize ait baz
malumatn arzn mnasip grdm:
Vk ayn shhate nfi veya muzr olup olmadnn tahkik ve
tetkikine muktedir deilsek de zhiren birok muhassent hiz bulunduu
tecrbe ile anlalyor. Hussiyle itigalt- dersiyye gibi bir megale-i
maneviyye ve fikriyye ile mkellef olanlar iin ayn menfaat ve meziyeti kbil-i
inkr deildir zannederim. nk tasvir buyrulduu vehile ay takmndan
muntazaman tekil olunan kahvalt bir nev saf-perver elence olduu cihetle
zihnin yorgunluunu def ile almasna hizmet eder. Dier cihetten de olduka
kuvve-i gdaiyyeyi havi olmakla beraber adiye-i sirenin hazm halinde kuvve-i
fikriyyeye irs ettii kllden de rdir. Gelelim sadede:
Sivas vilayetinin Tokad sanca dahilinde Keskn nm verilen mahalde
aacnn vaziyeti ve yaprann heyeti -ktb-i fenniyyenin tarifine nazaranin ve sir ktat- arkiyyede nevnem bulan aya pek mbih bir nev
ay tabi olarak bulunuyor. Bundan on be sene mukaddem mevki-i mezkrda

Sabah, nr. 1226, 28 Cemziyelhir 1310/17 Ocak 1893, s. 3.

194

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


196I

Osmanlnn Son Dneminde Uluslararas Kaakla Konu Olan Tokat aynn Serveni

skin Hacali ve Canbulad karyeleri ahalisi bu nebatn hakikatine bir vukf-


cz istihsline ilk defa olarak muvaffak oldular ve o vakitten beri her sene drt
be bin kyye imal etmektedirler. Fakat tecrib-i dakika-i fenniyyeye kdir
olmayan ahali yalnz yapra toplayp gnete kurutmakla iktifa ediyorlar.
Hlbuki bilumum ay tabiatnda ac bir maddeyi havi olup tasfiye in ok
terbiyeler verildikten sonra baz muattart ilave olunduunu ve ayn
mhiyetini bozan esbbn birincisi de imali esnsnda veyahut sonra gne
grmesi olduunu evrk- fenniyyede gryoruz. Mamfih suret-i maksede
yaplan bu mahsul aylk hasletinden bsbtn mahrum deildir. Renke sir
aylardan hi tefrik olunamayp mhiyete dahi tiryakinin hararetini teskin
edebiliyor. Hatta dikkat olundukta en nefis aylara mahsus olan ryiha-y
tabiiyyeyi hiz bulunmas bir dereceye kadar istiml erefini arttryor ise de
tefriki lazm gelen bir madde-i hmzann galebesi ve en byk zdd bulunan
gnee aylarca marz kalmas diri ki bire mahsul mertebe-i
makbuliyyetten dryor.
Yukarda Hacali ve Canbulad karyeleri her sene bu aydan drt be
bin kyye kadar ihra ediyorlar dedik. Bu kelmdan Acaba nereye gidiyor?
gibi bir sual inbis tabi olduundan orasn da beyan edelim: te vech-i
marz zere cem ve imal olunan ay ekseriy erkes tacirleri pek cz
fiyatla itir edip Rusya memlikine idhl ediyorlar. Haber verildiine gre
orada biraz terbiye grerek makbl aylar srasnda sarf olunuyor imi.
Mademki bu mahsul mhiyeti klliyen halel-pezr olduktan sonra slah kabul
ediyor o halde ibtid fenne muvfk ameliyat grd takdirde bir mertebe-i
nefseti ihraz edecek demektir. Hakikaten Kesknn mevki-i coraf ve mizc-
hevsna baklrsa ay yetitirmeye istiddn akl kabul ediyor ki bu da mide
bir kat daha takviye vermektedir. Tecrbe ile memle muvfk gelmesi gibi
ahali in bir sik-i evk bulunacak olur ise havali-i mezbrede elli bin
kyyeden ziyade ay toplanabilecei tahmin olunduu gibi yabanilikten karlp
suret-i suniyye ile teksir ve slahnn da mmkn olmas tabidir ki o halde
devlet ve memlekete ne kadar bdi-i menfaat ve muhassent olaca beyandan
mstandir. Zaten mevkiinin muhalif semtte bulunmas hasebiyle imdiye kadar
bir nazar- mdekkika tesadf etmemi olan bu mahsuln emart ve ml-i
mesrdeye istinden hi olmazsa bir defa tecrbesinin icrsyla artk vadi-i
ibhmdan kurtarlmasn herkes arzu etse sezdr. Meslek-i mukaddesi daima
vatannn menfaatine hsn-i hizmette bulunmakta olan muteber gazetenizin bu
hususta delletine mracaat eylerim.
SABAH
Tokatl Tahir Rd Efendiye teekkr olunur ki u malumt p-i
enzra vaz etmek hususunda sarf- ihtimm ve gayrete msraat eylemitir.
Memlik-i vesa-i Osmniyyenin eklim ve mevki-i corafiyyesi fuyuzt-
ftriyye-i arziyyenin bir drl-ictim olduu ve hlbuki turuk- mvredenin
henz matlb derecede olmamas hasebiyle memleketimizde ledet-tedkik
musdif-i nazar- dikkat olacak sr- fuyuztn binde biri mtevr-i
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

195
197

Kemalettin KUZUCU

mechliyyet bulunduu derkrdr. Binen-al-zlik servet-i ummiyye-i


mlkiyyeye taalluk eden bu gibi malumtn huls-nme-i unt olan
gazetelere tahrri gayetle mekr olan hlttandr. Ziraat mdiriyet-i behiyyesi
elbette bu babda tedkikat icra ederek tedbir-i lzimenin ittihzn ahali-i
mahalliyyeye ism eyler.
Makale-i ciznemizde beyan edildii vehile Suriyede in aynn
husle geldii bit-tecrbe sbit olmutur. Tecrbe eden de bir iki Avrupal
shib-i vukf olduundan netice-i tecribin muhakkakt- katiyyeden
addolunaca phesizdir. Arz eylediimiz vehile ayn memleketimizde bu
kadar meydan almas servet-i ummiyye in ahvl-i mhimmeden olduu
cihetle Suriyede ay ziraatna dair muahharen alacamz tafsilat yine
gazetemize derc ederek keyfiyeti nazar- dikkate aldrmak mukarrer
bulunmutur.

196

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


198I

Eski Asur Dneminde Tokat ve evresi

Eski Asur Dneminde Tokat ve evresi


Remzi KUZUOLU1
zet
Eski Anadolunun tarihi corafyas ile ilgili en eski yazl kaynaklar
Mezopotamya kavimlerine aittir. Smer ve Akad dnemine ait bu belgeler
Anadolu ile ilgili ayrntl bilgiler iermemelerine ramen, Anadoluya ait
coraf yerlerden ilk defa bahsetmeleri sebebiyle mhimdirler. Bu ilk ve ayn
zamanda kstl bilgiler ieren kaynaklardan sonra, M.. 1974-1719 yllarn
iine alan ve Asur Ticaret Kolonileri a olarak da adlandrlan dneme ait
yazl belgelerden nispeten daha fazla bilgi elde etmek mmkndr. nemli bir
ksm Kayseri yaknlarndaki Kltepe hynde ortaya karlan bu metinler
Anadolunun en eski yazl belgeleri olup, M.. II. Bin Anadolusu hakknda
nemli bilgiler vermektedir. Biz bu almamzda bugn saylar 25.000e
yaklam ivi yazl metinlerin yardmyla Tokat ve evresindeki yerleim
yerlerini tespit etmeye, bylece blgenin gnmzden 4000 yl nceki tarihi
corafyasn ortaya koymaya alacaz.
Anahtar Szckler: Eski Anadolu, Tarihi Corafya, Eski Asur
Dnemi, ivi Yazs, Kltepe/Kani.
Anadolu tarihinin en mstesna dnemlerinden biri de, M.. 1974-1719
yllar arasn kapsayan Eski Asur Dnemidir. Asur Ticaret Kolonileri a
olarak da adlandrlan bu dnemde, M.. 3. Binden itibaren varln
bildiimiz Anadolu ile Mezopotamya arasndaki ticar ilikiler sistematik bir hal
alm, Asurlu tccarlar M.. II. binyln ilk yarsnn byk bir blmn tekil
eden zaman ierisinde youn bir ekilde Anadoluya gelmiler, yerel
idarecilerin izni ve Asur devletinin desteiyle, bugn saylar 50ye yaklam
olan, karum ve wabartum ad verilen geni apl ticaret kolonileri kurmulardr.
Tccarlar kervanlarla getirdikleri bata kalay ve kuma olmak zere, eitli
rnleri Anadolu pazarlarnda satmlar, karlnda ise elde ettikleri kazanlar
altn ve gm olarak Asura nakletmilerdir. Bu dnemin en nemli sonucu;
Anadolunun ilk yazl belgelere kavumas, yni tarih devirlere girmi
olmasdr. Eski Asur lehesi ile yazlm bu belgelerin byk ounluu Asurlu
tccarlara ait olup, Eski Anadolu topraklarnn o dnemdeki siyasal, kltrel,
sosyal, hukuk, ekonomik, tarih ve coraf yaps hakknda son derece nemli
bilgiler vermektedir.
Kltepede ortaya karlan ivi yazl metinlerin byk ounluunun
ierikleri ticari konularla ilgilidir. Bu sebeple de, Anadolunun o dnemki
corafyas hakknda detayl bilgi vermezler. Gnmzden yaklak 4000 yl
ncesine ait bu belgelerde ounlukla ehir adlar gemektedir. Az sayda da
1

Yrd. Do. Dr., Aksaray niversitesi, kuzuoglu@hotmail.com

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

197
199

Remzi KUZUOLU

ve nehir isimleri metinlerden tespit edilebilmektedir. Tabletlerde yerleim


yerlerinde yaplan demeler, sevk edilen mallar, retilen rnler ve nadir de
olsa idarecilerinden bahsedilir. Bu hususla alakal en nemli bilgiler kervan
kaytlar olup, bu tr metinlerde kervanlarn seyahatleri boyunca yollar
zerindeki ehirlerde yaptklar masraflar gsterir. Buradaki ifadeler A
ehrinden B ehrine kadar u kadar harcadm eklinde olduu iin gzergh
zerinde yer alan ehirlerin tespiti hususunda nemli bilgiler vermektedir.
Bunun yannda baz metinlerdeki nehrin kenarnda veya x dalarnda gibi
kaytlar hem azdr hem de yerleim yerlerinin bulunduklar corafyann adn
vermekten teye gidememektedir. Hlbuki Koloni a olarak da adlandrlan
bu dnemden hemen sonra bu corafyada hkm sren Hititlere ait belgelerde,
Eski Asur dneminin aksine hem daha ok corafya ad gemekte hem de bu
yerlerin zellikleri daha ak seik belirtilmektedir.
Eski Asur Devri, Anadoluda henz merkezi bir otoritenin olumad,
balarnda rubum rabium byk kral, rubum kral, arru vasal kral ve
rubtum2 kralie olarak ifade edilen yerel yneticilerin bulunduu, irili ufakl
ehir devletlerinin siyas yapy tekil ettii bir dnemdir. Bu yap iinde bata
Kayseri yaknlarndaki Kani olmak zere, Aksaray civarnda aranan
Buruhattum ile Krehir civarnda olmas muhtemel Wahuana krallklar
dnemin en nemli siyas gleri olup, ayn zamanda bu yerler, Asur ticaret
sisteminin de ana merkezleri durumundadr. Orta Anadolu merkezli olduunu
anlalan bu ticaret ann Anadolunun bat ve gney sahilleri ile dou
snrlarna kadar ulatn gsteren ak deliller bulunmamaktadr. Ancak, az
saydaki belgeden Hitit metinlerinde Yukar lke olarak adlandrlan kuzey
blgesi ile Asurlu tccarlarn aktif bir ekilde ticar iliki iinde olduklar
anlalmaktadr.
Bu dnemde Tokat ve evresinin tarihi corafyasna baktmzda,
zellikle Hitit dneminde n plana kacak ehirlerle evrili olduu
anlalmaktadr. Eski Asurca metinler bu yerleim yerlerinin bugn nerelere
tekabl ettii hakknda yeterli bilgi vermemektedir. Tokatn gnmzden 4000
yl nceki tarihi corafyas ile ilgili en nemli Eski Asurca kaynak K.R.
Veenhof tarafndan yaynlanan ivi yazl iki tablettir.3 Hitit metinlerinde
Yukar lke olarak anlan blgede bulunan ehirlerden bahsetmesi sebebiyle
son derece mhim olan bu tabletlerden ilkinde (Kt 91/k 437) Asurlu bir
tccarn, kaybolan ticari maln aramak iin kt bir yolculuk srasnda getii
veyahut konaklad ve muhtemelen bazlar Tokat il snrlar iinde yer alan bir
ksm ehirden bahsedilmektedir. Dier belgede ise (Kt 92/k 3) Gneyden
kuzeye doru yaplan bir seyahat srasndaki harcamalarn kaytlar mevcut
olup, metin Hurama ehrinden kuzeye giden kervanlarn hangi gzergh
kullandklarn gstermesi bakmndan dikkate deerdir.
2
3

Kuzuoglu, 2007: 795-809.


Veenhof, 2006: 779-780.

198

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


200I

Eski Asur Dneminde Tokat ve evresi

Kt 91/k 437 nolu metinde srasyla Butnatum, Hanaknak, Hanika,


Wazida, Kubilan, Tapigga, Taedezina, Turhumit ve Wahuana ehirlerinin
isimleri kaytldr. Bu yerleim yerlerinden Hanaknak, Turhumit ve Wahuana
ehirlerini hem Eski Asur hem de Hitite metinlerden tanmaktayz. Bunlar
dnda kalan ve Hitite metinlerden bildiimiz Tapigga ile Hanika yer adlar
ile Butnatum, Wazida, Kubilan ve Taedezina yer adlarna da Eski Asurca
metinlerde ilk defa tesadf etmekteyiz. Kt 92/k 3 nolu metinde ise srasyla
Hurama, Luhuzattia, [x], amuha, Hatikaitra, Kutia, Karahna ve Kuburnat ehir
isimleri gemekte olup, bunlar iinde Hatikaitra ve Kutia Eski Asurca
metinlerde yeni tespit edilen yer adlarndandr. Bu yerleim yerlerinden
bazlarnn Tokat ve evresinde olduu dnlmekte olup, K. R. Veenhofun
yaynlad bu iki metindeki ehirleri gei srasna gre aada ele alp,
gnmzden 4000 yl nceki Tokatn tarihi corafyasn deerlendirmeye
alacaz.
l Butntum (Fstk ehri)
Kt 91/k 437 nolu tablette kaybolan ticari maln arayan tccarn
konaklad ilk yerleim yeridir. Metinde tccarn 1,5 ekel kalay kervansaray
iin dedii bilgisi mevcuttur.4 Eski Asur metinlerinde ilk defa geen butntum
kelimesi5, fstk aac, fstk aac tahtas/odunu ve fstk meyvesi anlamlar
verilen Akadca buuttu kelimesi ile alkal olup, daha sonraki dnemlere ait
belgelerde butu, buuntu, buumtu?, budumtu ve bunatu? telaffuzlaryla
kaydedilmitir.6 Hitit metinlerinde ise, Sumerce GILAM.GAL olarak ifade
edilen7 ve Hitite karl tespit edilemeyen bu kelime, metinlerde kurban
meyvesi olarak ve ekmek ile birlikte gemektedir.8 GILAM.GAL kelimesi,
Yeni Babilce bir metinde9 ise, Dibar dann10 zelliini belirtmek zere
kullanlmtr.
Butntum, gnmzde genellikle Gneydou Anadolu blgesinde, az
da olsa Kuzey Akdeniz ile Orta Karadenizde geit blgelerinde grlen ve
yabani fstk aac olarak ifade edilen Buttum aac (Pistacia khinjuk Stocks)
ile alkaldr. Yaklak 6-7 m. ykseklie eriebilen ve kn yapraklarn dken
bu aacn tohumlar yenilebildii gibi, tohumlarndan ya da karlmaktadr.
Bu yadan yaplan sabuna Bdm Sabunu denmektedir. Gnmzde Buttum
kelimesi eitli azlarda Bdm, Btm, Bttm, Budum, Butum olarak da
4

Veenhof, a.g.m.: 779.


Veenhof, a.g.m.: 779.
6
CAD B, 359.
7
KUB XXXIII 67 Vs. I 3; 790/v 3; 31/w Vs.? III 5; 1191/z Vs. 7 ve KUB XXXIII 115
Rs. III 8.
8
Ertem, 1974: 70-71.
9
Reiner, 1956: 132.
10
Dibar Da= bugnk cAbd al-cAziz da . Bkz. Nashef, 1991: 35.
5

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

199
201

Remzi KUZUOLU

adlandrlmaktadr.11 Sonu olarak Butntum kelimesi, gnmzde yabani


fstk aac olarak da bilinen Buttum ile zde olup, yabani fstk aacnn
yetitii ehri ifade etmek zere kullanlmtr. Butntum ehri, metinde
Maathykle bir tutulan Tapigga ile birlikte gemesi ve fstk aacnn
yetime artlar gz nne alndnda, Karadeniz ikliminin Makro Klima
etkilerinin tesiri altndaki12, Tokatn kuzeybat veya batsnda aranabilir.
Hanaknak
Kt 91/k 43713 nolu metinden Hanaknak ile Butntum ehirlerinin
birbirleriyle snr olduklar anlalmaktadr. Metinde ayrca, 6 eqel kalayn bt
wabrim (han) iin dendii kayd da mevcuttur. M.. 1974-1835 yllar
arasnda (Kltepe II. tabaka) wabartum merkezi olan14 bu yer ad, Eski Asurca
bir metinde (Kt 89/k 230) krum merkezi olarak belirtilmektedir.15 Tokatn
gneydousunda yer alan Kadehri ovasnda aranan16 Hanaknak, Maat Hyk
yaknlarna lokalize edilen Hitite metinlerdeki Hananaka17 yer ad ile olan ses
benzerlii, ayrca Kt 91/k 437 nolu metinde Maat hykle bir tutulan Tapigga
ile birlikte gemesi sebebiyle, Yeilrmak kavsi iinde aranmas gerekmektedir.
Hanika
Eski Asur metinlerde ilk defa geen bu yer ad, Kt 91/k 43718 nolu
metinde Butntum ve Hanaknak ehrinden nce Wazidadan sonra
kaydedilmitir. lgili metnin 7-8. satrlarndan bu ehirde bt wabrim (han)
olduu ve burada konaklamak iin 3 eqel kalay dendii anlalmaktadr. Bu
yer adnn, Hitite metinlerde Maat Hyk yaknlarna lokalize edilen
Haninkawa19 ile identifize edilebilecei belirtilmektedir. Tapigga ile olan irtibat
sebebiyle de Maat hyk yaknlarnda aranabilir.
Wazida
Kt 91/k 437 nolu metinde, Butntum, Hanaknak ve Hanikadan nce
Kubilandan ise sonra kaydedilmitir. 3 eqel kalayn bt wabrim (han) iin bu
ehirde dendii belirtilmektedir. Maat hyk ve evresine lokalize edilen yer
adlar ile birlikte geii dikkate alndnda bu yerleim yeri Maat hyk
evresinde aranmaldr. smin Hitite yer ad Wazija20 ile olan irtibat ise ak
11

Baytop, 1994: 55.


zalar, 1991: 63.
13
Veenhof, 2006: 779.
14
Bayram, 1994: 233, Bilgi-Bayram, 1995: 38.
15
Veenhof, a.g.m.: 781.
16
Barjamovic, 2011: 411.
17
del Monte, 1992: 24.
18
Veenhof, 2006: 779.
19
del Monte, a.g.e.: 26.
20
del Monte ve Tischler, 1978: 482.
12

200

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


202I

Eski Asur Dneminde Tokat ve evresi

deildir.
l Kubilan (Kubilan ehri)
Eski Asur metinlerinde yeni tespit edilen yer adlarndan biri olup, Kt
91/k 437 nolu metinde Butntum, Hanaknak, Hanika ve Wazidadan sonra,
Tapaggadan ise nce kaydedilmitir. Metinde bu yer ad ehir olarak ifade
edilmekte olup, 3 eqel gmn burada dendii kaytldr. demenin ne iin
yapld belirtilmemektedir. Ancak, miktarn (3 eqel) dier ehirlerde han iin
yaplan mebla ile ayn olmas, demenin Kubilandaki bt wabrimde (han)
konaklamak iin yapldn gstermektedir. Maat Hyke lokalize edilen21
Tapaggadan hemen nce gemesi sebebiyle de Maat Hyk yaknlarnda
aranmaldr.
Tapagga
Hititlerin nemli bir askeri ss olan22 ve Hitit metinlerinden bir kalesi
olduu anlalan23 bu yer, Zilenin 32 km. gney batsnda bulunan Maat
Hyk ile bir tutulmaktadr.24 Eski Asurca metinlerde ilk defa tesadf ettiimiz
bu ehir. Kt 91/k 437 numaral metinde Butntum, Hanaknak, Hanika, Wazida
ve Kubilandan sonra, Taedizinadan nce kaydedilmitir. Metinde tccarn bu
ehirde grevli kaum memuruna 1 eqel kalay dedii bilgisi mevcuttur.
Taedizina
Yeni tespit edilen yer adlarndan biri olup, Kt 91/k 437 metinde bu
ehirdeki bir alahinnumdan bahsedilmektedir.25 Metinde kayp mallarn arayan
tccarn kolye iin miktar belirtilmeyen kalay, ismini bilemediimiz bu
grevliye dedii kaytldr.26 Bu yer ad, bugnk Maat Hykle ayn yer
olduu tespit edilen27 Tapigga ehrinden hemen sonra zikredilmektedir. Buna
gre Taedizina, Maat Hyk evresinde aranmaldr.
Turhumit
Hitit28 ve M.. II. bin Suriye metinlerinde29 Turmitta eklinde telaffuza
sahip olan bu yer adnn, Eski Asurca metinlerden krum ve nemli bir bakr

21

Alp, 1977: 639-642, Alp, 1992: 8.


Alp, 1992: 8.
23
Alp, 2001: 86.
24
Alp, 1977: 639-642, Alp, a.g.e.: 8, del Monte ve Tischler, 1978: 402, del Monte,
1992:159-160.
25
CAD A, 294de an administrative official anlam verilen bu kelimeyi Veenhof,
a.g.m.: 779da, steward olarak deerlendirmektedir.
26
Veenhof, 2006: 779.
27
Alp, 1992: 8.
28
del Monte ve Tischler, a.g.e.: 442-444.
29
Marn, 2001: 294.
22

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

201
203

Remzi KUZUOLU

retim merkezi olduu anlalmaktadr.30 Kltepede bulunmu bir tablette ismi


belirtilmeyen bir de kralndan31 bahsedilmektedir. Kt 91/k 437 nolu metinden
Turhumit ile bugnk Maat Hykle ayn yer olan Tapaggan snrda
olduu ve bu iki yerleim yeri arasnda bir nehir bulunduu anlalmaktadr.
Metinde mina eqel bakrn gei creti olarak dendii kaytldr. ki
yerleim yerini ayran doal engelin ekerek Nehri olduu, Turhumitin de
Merzifon ovasnda, Suluova olabilecei ileri srlmektedir.32
amuha
Kltepe II. tabakada wabartum33, Ib tabakasnda ise krum olarak Eski
Asurca metinlerde kaytl34 bu ehirde, VAT 6209a gre bir de saray
bulunmaktadr. amuhann, Hitit belgelerinde Yukar lke olarak geen ve
bugn genellikle Sivas ile Erzincan arasnda olduu kabul edilen blgede yer
ald, ayrca idar ve asker bir merkez olan ehrin etrafnn surlarla evrili
olduu ve erzak sevkiyatn konu eden bir vesikaya gre nehir kysnda
bulunduu anlalmaktadr.35
amuhann yeri konusunda, Kt 92/k 3 nolu belge nemli bilgiler
vermektedir. 36 Metinde srasyla Hurama, Luhuzattia, [x], amuha, Hatikaitra,
Kutia, Karahna ve Kuburnatta yaplan harcamalar kaytldr. Belgede
amuhaya varmadan nce kpr geii iin ve kiralanan hamallar iin yaplan
1 eqellik gm demesinden bahsedilmektir. Buna gre; yukarda
deindiimiz Hitit belgesinde geen amuhann bir nehir kysnda olduu
bilgisi, Eski Asurca metindeki kpr geii iin yaplan deme ile de teyid
edilmektedir. Hem Eski Asur, hem de Hitit belgesine gre; bir nehir kenarnda
olduu anlalan amuha, Eski Asurca bir metnin de ortaya karld Sivas
yaknlarndaki Kayalpnar ile ayn yer olmaldr.37
Hatikaitra
Eski Asurca metinlerde yeni tespit edilen bir yer ad olup, itinerar bir
metin olan Kt 92/k 3 nolu metnin 16. satrnda gemektedir.38 Metinde kime ve
ne iin yapld belirtilmeyen 3 eqel kalayn bu ehirde dendii kaytldr.
Sivas Kayalpnar ile bir tutulan amuha ile Tokat yaknlarnda Sulusaraya
lokalize edilen Karahna arasnda olduu grnmektedir. Belgeye gre
amuhaya daha yakn olduu anlalan bu yer adnn, Tokat-Sivas snr
yaknlarnda aranmas uygun olacaktr.
30

Bayram, 1994: 233, Bilgi ve Bayram, 1995: 38.


Bayram, 1994: 234.
32
Mellart, 1982: 30.
33
Larsen, 1976: 239.
34
Bayram, a.g.m.: 233, Bilgi ve Bayram, 1995: 39.
35
Yiit, 1989: 5 vd.
36
Veenhof, 2006: 780.
37
Barjamovic, 2011: 411
38
Veenhof, 2006: 780.
31

202

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


204I

Eski Asur Dneminde Tokat ve evresi

Kutia
Gneyden kuzeye doru yaplan seyahat srasndaki harcamalar
gsteren Kt 92/k 3 nolu metinde, Kutiada 1 eqel kalayn belediye bakan
olarak tercme edilen hazannuma verildii kaytldr.39 Bu metne gre TokatSivas snr yaknlarnda olduunu dndmz Hatikaitra ile Sulusaraya
yerletirilen Karahna ehirleri arasnda grlen bu yer adnn, Karahna ehri
yaknlarnda aranmasnn doru olaca kanaatindeyiz.
Karahna
Koloni anda Kltepe II. tabaka wabartumlarndan biri olan40
Karahna, Hitit dneminin nemli klt merkezlerinden biri olarak kabul
edilmektedir.41 Karahna, Maat Hyk yaknlarnda aranmakta42, Sulusaray ile
de ayn yer olduu kabul edilmektedir.43 TAVO B II 14de ise Tokatn hemen
gneyine, Aktepe/Bolusa yerletirilmektedir.
K. R. Veenhof tarafndan yaynlanan ve itinerar zellie sahip Kt 92/k 3
nolu metin Karahnann yerinin tespiti hususunda nemli bilgiler vermektedir.44
Gneyden kuzeye doru yaplan seyahat srasndaki harcamalar gsteren bu
metne gre; amuha, Hatikaitra, Kutia, Karahna ve Kuburnat gzergh
sralamas iinde grlmekte ve yerini bilemediimiz Kutia ehri ile Maat
Hyk yaknlarnda aranan Kuburnat arasnda yer almaktadr. Ayrca metinde
12 eqel kalayn Karahnada rabi sikkitime dendii kayd da mevcuttur. Bu
yer ad, Maat hyk (Tapigga) ve Ortakyde (apinuwa) bulunan45 Hitit
belgelerinde de gemektedir. Buna gre; Hem Maat ve Ortaky tabletlerinde
zikredilmesi, hem de Maat yaknlarnda aranan Kuburnat ile birlikte gemesi
nedeniyle, yukarda verilen lokalizasyon tekliflerini ieren blge iinde
aranmas uygun grnmektedir.
Kuburnat
Bu yer ad, Kltepe II. tabaka da wabartum46, Ib katna tarihlendirilen
Kt 98/k 125 nolu metinde ise krum merkezi olarak karmza kmaktadr.47 Kt
92/k 348 nolu metinde; Hurama, Luhuzattia, [X], amuha, Hatikaitra, Kutia,
Karahna ve Kuburnat sralamas iinde grlmektedir. Metinde, Karahnadan
Kuburnata hamallar iin 3 eqel gm dendii kayd mevcuttur. Sulusaray

39

Veenhof, a.g.m.: 780.


Bayram, 1994: 233, Bilgi ve Bayram, 1995: 38.
41
Alp, 2001: 49.
42
Forlanini, 1985: 62, n. 67, 69, Alp, 2001: 49.
43
Barjamovic, 2011: 411.
44
Veenhof, a.g.m.: 780.
45
Sel, 2005: 684.
46
Bayram, 1997: 64.
47
Donbaz, a.g.m.: 106.
48
Veenhof, 2006: 780.
40

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

203
205

Remzi KUZUOLU

ile bir tutulan49 Karahnadan hemen sonra zikredilmesi sebebiyle bu blgeden


ok da uzakta olmadn dndmz Kuburnatn Turhal ve Zile (Kazova)
ya da Bolus (Aktepe) olabileceine dair grler de ileri srlmektedir.50
Sonu olarak; gnmzden yaklak 4000 bin yl nce Tokat ve
evresinin youn bir ekilde iskan edildii, bu ehirlerden bazlarnn ise Asur
ticaret sistemi iinde yer ald anlalmaktadr. Krum ve wabartum merkezleri
olarak metinlerde kaytl bu yer adlar dnda daha kk yerleim yerleri de
tespit edilebilmektedir. Eski Asur Dnemiinde Tokat il snrlar iindeki en
nemli yerleim yeri Turhal/Zile ovasna (Kazova) yerletirilen Kuburnat
ehridir. Metinlerden bu ehrin Kltepe II. tabakada wabartum merkezi olduu,
ancak M.. 1835den sonra, ekonomik olarak gelitii ve bir krum merkezi
olduu anlalmaktadr. Bir dier nemli ehir ise Sulusaray ile bir tutulan
Karahnadr. Metinlerden bir wabartum merkezi olduu anlalan bu yer ad,
Hitit dneminin nemli klt merkezlerinden biridir. Ancak, Kltepe
metinlerinden bu zelliine dair bir bilgi elde edilememektedir. Bu iki yerleim
yerinin dnda l Butntum, Hanika, Wazida, l Kubilan, Tapagga, Taedizina,
Hatikaitra ve Kutia gibi daha kk yerleim yerlerinin de Tokat il snrlar
iinde veya yaknlarnda olduklar anlalmaktadr. Bu isimlerlerden Hitit
Dneminin nemli askeri slerinden biri olan ve Maat Hykle bir tutulan
Tapiggan Eski Asur Dneminde kk bir yerleim yeri olduu
anlalmaktadr. Eski Asur Dneminde Tokatn evresinde ise krum veya
wabartum olarak metinlerde kaytl Hanaknak (Kadehri), Turhumit (Suluova)
ve amuhann (Kayalpnar) yer ald grlmektedir.
Kaynaka
Alp, S, Maat Hykte Kefedilen Hitit Tabletlerinin I Altnda Yukar
Yeilrmak Blgesinin Corafyas Hakknda, Belleten, C: XLI, Sa.
164, 1977, s. 637-647.
------------; Hitit anda Anadolu Kentleri, Ankara Dergisi, C: 1, Sa. 4,
1992, s. 5-10.
------------; Hitit anda Anadolu, TBTAK Popler Bilim Kitaplar,
stanbul, 2001.
Barjamovic, G, A Historical Geography Of Anatolia In The Old Assyrian
Colony Period, Carsten Niebuhr Institute Publications, vol. 38, Museum
Tusculanum, 2011.
Bayram, S, Kltepe Metinlerinde Geen Yeni Yer Adlar ve Bunlarn
Deerlendirilmesi. XI. Trk Tarih Kongresi Bildirileri Kitab. Ankara,
1994.
Baytop, T, Trke Bitki Adlar Szl, Trk Dil Kurumu Yaynlar. Ankara,
1994.
49
50

Barjamovic, 2011: 411


Batjamovic, a.g.e.: 411.

204

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


206I

Eski Asur Dneminde Tokat ve evresi

Bilgi, E,-Bayram, S, Ankara Kltepe Tabletleri II, T.T.K.Y., Ankara, 1995.


del Monte, G.F. - Tischler, J., Die Orts- und Gewssernamen der hethitishen
Texte. RGTC VI. Wiesbaden, 1978.
del Monte, G.F, Die Orts- und Gewssernamen der hethitishen Texte.
Supplement. RGTC VI/2. Wiesbaden, 1992.
Ertem, H, Boazky Metinlerine Gre Hititler Devri Anadolusunun Floras,
Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara, 1974.
Forlanini, M, Remarques gographiques sur les textes Cappadociens,
Hethitica 6, 1985, s. 45-66.
Kuzuoglu, R, Asur Ticaret Kolonileri anda Anadolu Kralieleri, Belleten,
Cilt LXXI, Sa. 262, Trk Tarih Kurumu, Ankara, 2007, s. 795-809.
Larsen, M. T, Old Assyrian Caravan Procedures, Nederlands Historisch
Archaeologisch Instuut, stanbul, 1967.
Marn, B. A. J, Die Orts- und Gewassernamen der Texte aus Syrien im 2. Jt. V.
Chr., Wiesbaden, 2001
Mellart, J, Archeological Evidence For Trade and Trade Routes Between Syria
and Mesopotamia and Anatolia During the Early and The Begining of
The Middle Bronze Age , Studi Eblaiti V, 1982.
Nashef, Kh, Die Orts- und Gewssernamen der altassyrishen Zeit. RGTC IV.
Wiesbaden, 1991.
zalar, Ali, Kazova ve Yakn evresinde Eski Yerlemeler, Atatrk
Kltr, Dil ve Tarih Yksek Kurumu Corafya Bilim ve Uygulama
Kolu, Corafya Aratrmalar, Sa.3, 1991, s. 61-85.
Reiner, E, Lipur Litanies, Journal of Near Eastern Studies (JNES) Volume:
XV, 1956, s. 129-149.
Sel, A, Ortaky Tabletlerinde Geen Baz Yeni Corafya simleri, V.
Uluslararas Hititoloji Kongresi Bildirileri, orum, 2002, s. 679-685.
Veenhof, Klass R, Aspects of Old Assyrian Trade And Its Terminology, Leiden,
1972.
Yiit, T, Hitit Byk Kentlerinden amuha ve Lauzantiiann Lokalizasyonu ile
Bu ehirler Hakknda Elde Edilen Bilgiler. Ankara niversitesi,
Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi, Ankara, 1989.

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

205
207

Roma Dneminde Tokat linin Arkeolojisi ve Tarihi:


Neocaesarea (Niksar) ve Zela (Zile) Kentleri

Roma Dneminde Tokat linin Arkeolojisi ve Tarihi:Neocaesarea


(Niksar) ve Zela (Zile) Kentleri**
Ergn LAFLI**-Sami PATACI***
zet
Roma Dneminde Tokat li Karadeniz ve Marmara Blgelerinden
oluturulmu bir eyaletin paras idi. Tokat, .. III. binden gnmze kesintisiz
yerleimlere sahip olmutur. Yreye Eskiada .. II. binin ikinci yarsndan
beri Hititler, Persler, Hellenistik Krallklar ve Romallar hkim olmulardr.
Tokat blgesinde ok sayda Roma Dnemi yerleimleri olmasna ramen,
bugne dein ilede sistematik arkeolojik aratrmalarn azlndan dolay, bu
dnemle ilgili bilgilerimiz olduka kstldr. Antik Hellen-Roma uygarl
dneminde Tokat nemli bir krsal yerleimdir ve nfus krsalda toplanmtr.
Blgede drt adet byk yerleim bulunur. Bunlar Neocaesarea (Niksar), Zela
(Zile), Sebastopolis (Sulusaray) ve Komana (Gmenek)dr. Bu bildiride
blgenin iki nemli Roma Dnemi yerleimi olan Sebastopolis ve Komanaya,
her iki ren yerinde hlihazrda bilimsel almalar yapldndan dolay, ksa
bir biimde deinilmektedir. Bildiride asl durulacak yerler Tokat Merkez,
Niksar ve Zile lelerinin Roma Dnemindeki durumudur. u ana kadar
dzenli ok az arkeolojik alma yaplan bu yrenin Roma Dnemindeki
konumu ile ilgili arkeolojik ve tarihi (nmizmatik, epigrafik, tarihi corafya
vbg.) belgeler derlenmeye allmtr. Bunun yannda Tokat Mzesi ve Mze
eserleri ile ilgili ayr bir konu balna da yer verilmitir.
Anahtar Kelimeler: Roma Dnemi, Erken Bizans, Neocaesarea,
Niksar, Zela, Zile, Arkeoloji, Nmizmatik, Eskia Tarihi, Tokat Mzesi.
Two Roman Cities in the Province of Tokat:Neocaesarea (Niksar)
and Zela (Zile)
Abstract
In this paper concentration will be given to Pontic cities in the Province
of Tokat: Neocaesarea (modern Niksar) and Zela (modern Zile). Neocaesarea
was one of the favourite residences of Mithridates the Great, who built a palace
there, and later of King Polemon and his successors. Pompey made it a city and
gave it the name of Diopolis, while Pythodoris widow of Polemon, made it
* Tokat Sempozyumu srasnda trl yardmlarn grdmz Gaziosmanpaa
niversitesi, Fen-Edebiyat Fakltesi, Tarih Blm elemanlarna bu makale vesilesiyle
bir kez daha teekkr etmeyi bir bor biliriz. Makale iinde kullanlan Harita 1 ve
Resim 1 ile 4 hari tm grseller Sami Patacya aittir.
*** Do. Dr., Dokuz Eyll niversitesi, Edebiyat Fakltesi, Arkeoloji Blm, Ortaa
Arkeolojisi Anabilim Dal Bakanl, zmir. E-posta: elafli@yahoo.com
** Yrd. Do. Dr., Ardahan niversitesi, nsani Bilimler ve Edebiyat Fakltesi,
Arkeoloji Blm, Ardahan. E-posta: samipataci@hotmail.com
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

207
209

Ergn LAFLI Sami PATACI

her capital and called it Sebaste. It is not known precisely when it assumed
the name of Neocsarea, mentioned for the first time in Pliny, "Hist. Nat.", VI,
III, 1, but judging from its coins, one might suppose that it was during the reign
of Tiberius. In A.D. 344 the city was completely destroyed by an earthquake
(Hieronymus, "Chron.", anno 2362), meeting a similar fate in A.D. 499
(Theodorus Lector, II, 54). During the Middle Ages the Turks and Byzantines
disputed the possession of Neocsarea, and in A.D. 1068 a Seljuk general,
Melikgazi captured it; later, in 1397, it passed, together with the whole district,
under the sway of the Ottomans.
Neocaesarea became the civil and religious metropolis of Pontus. We
know that about A.D. 240, when Gregory Thaumaturgus was consecrated
bishop of his native city, Neocaesarea had only seventeen Christians. In A.D.
315 a great council was held there, the acts of which are still extant. Being
early placed at the head of an ecclesiastical province, Neocaesarea had four
suffragan sees about A.D. 640, retaining them until the 10th century, when
Trebizond obtained its independence and, by degrees, the other three suffragans
were suppressed.
Historically, Zile has been known as Zela, Zelitis, Zelid, Anzila,
Grgrye (Karkariye), Zleh, Zilleli, Zeyli and Silas. The fort at Zela was built
supposingly by the Roman commander Lucius Cornelius Sulla. In his book
Geographica, Strabo claimed that Zile was founded by Semiramis, a legendary
Assyrian queen. King Mithridates VI of Pontus attacked and conquered Zile in
88 B.C. and ordered the killing of all Romans currently living there. His orders
led nearby Cappadocians to call Rome for help. The Roman army, under Sulla's
command, fought and defeated Mithradates in First Mithridatic War.
Mithridates attacked Zile again in 67 B.C. with the help of his Armenian ally
Tigranes the Great, king of Greater Armenia. He defeated Valerius Trianus,
lieutenant of Lucullus, and initiated the Third Mithridatic War. Pompeius
Magnus came back to Asia Minor with his army and, after a long war, the
Romans destroyed the whole army of Mithradates, who committed suicide as a
consequence in 63 B.C. In Pompey's settlement of Pontus, Zile received a civic
constitution and a sizable territory thus transforming from its previous status as
a temple domain to a city. In 49 B.C., civil war broke out between Julius Caesar
and Pompey. While the Romans were distracted by this, Pharnaces II of Pontus,
son of Mithridates, decided to seize the opportunity and took revenge for his
father. His attack on Zile was halted by Julius Caesar in a bloody battle called
the Battle of Zela (47 B.C.). While Caesar's army had great losses, Pharnaces's
army was completely destroyed in five hours. After this victory, Caesar sent his
famous message to the Roman Senate: "Veni Vidi Vici", meaning "I came, I
saw, I conquered". In A.D. 241, the Sassanid king Shapur I, attacked the
Romans and defeated Roman Emperor Valerian, thus capturing Zile. From A.D.
241 to 1071, Zile was conquered many times by the Byzantines and Sasanids.
Under Byzantine rule, Zile became a Titular See of Asia Minor, suffragan of
Amasya in the former Roman province of Hellenopontus. Zile had several

208

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


210 I

Roma Dneminde Tokat linin Arkeolojisi ve Tarihi:


Neocaesarea (Niksar) ve Zela (Zile) Kentleri

famous bishops like Heraclius (at the First Council of Nicaea in A.D. 325),
Atticus (at the Council of Chalcedon in 451), Hyperechius (458), Georgius
(692), Constantine (787) and Paul (879).
Key Words: Romans, Early Byzantine, Neocaesarea, Niksar, Zela,
Zile, Archaeology, Numismatics, Ancient History, Museum of Tokat.
Bu ksa makalenin amac Tokat linin Roma ve Erken Bizans
Dnemlerindeki (.S. 1. ve 8. yzyllar aras) arkeolojik ve tarihi durumuna bir
gz atmaktr. Karadenizin Anadolu kylar, Karadenize kys olan
Bulgaristan, Romanya, Moldova, Ukrayna, Rusya ve Grcistan Cumhuriyetleri
ile karlatrldnda Roma Dnemi arkeolojisi en az tannandr. Cumhuriyet
dneminin balangcndan sonra yaplan ok az saydaki aratrma Trkiyenin
Karadeniz kys arkeolojisini bir trl canlandrmaya yetmemi ve bu blge
dier Anadolu yreleri ile karlatrldnda hep daha clz bir aratrma
blgesi izlenimi vermitir.
Tokat li .. III. Binden gnmze kesintisiz yerleimlere sahip
olmutur. Yreye Eskiada .. II. Binin 2. yarsndan itibaren Hititler,
Persler, Hellenistik Krallklar ve Romallar hakim olmulardr. Roma
Dneminde Tokat li Karadeniz ve Marmara Blgelerinden oluturulmu
Paphlagonia et Bityhnia adl eyaletin bir paras idi. .. 63 ylnda Pontus
Kral Mithridatesin (Resim 1) lmyle biten savalardan sonra, Pompeius
blgeyi Roma idaresi altnda yeniden dzenlemitir. Bu yeni dzenleme
temelde sivil idareyi yerel yneticilere brakp, asker idareyi Romann zerine
almas zerindeydi. Pontus Blgesinde bu yeni dzenlemelere uygun olarak 11
ehir meydana getirildi. Bu kentler Amastris (Amasra), Sinope (Sinop), Amisos
(Samsun), Pompeiopolis (Takpr), Neapolis/Neoclaudiopolis (Vezirkpr),
Magnapolis, Diopolis/Neocaesarea (Niksar), Nikopolis, Zela (Zile),
Megalapolis/Sebasteia (Sivas) ve Amaseia ya da Abonuteichos/Ionopolis
olduklar dnlmektedir. Bu kentlerden en az drt tanesi bugn Tokat li
snrlar ierisinde yeralr. Tokat blgesinde bu ekilde ok sayda Roma
dnemi yerleimleri olmasna ve 17. yzyldan gnmze (Harita 1) bu
blgeden ok sayda aratrmaclarn gemesine ramen, bugne dein ilede
sistematik arkeolojik aratrmalarn azlndan dolay, bu dnemle ilgili
bilgilerimiz olduka kstldr. Antik Hellen-Roma uygarl dneminde Tokat
nemli bir krsal yerleimdir ve nfus krsalda toplanmtr; ancak blgede drt
adet byk yerleim bulunur. Bunlar Neocaesarea (Niksar), Zela (ya da Zeleia;
Zile), Sebastopolis (Sulusaray)1 ve Komana (Gmenek)dr (Harita 2). Bu
makalede Tokat linde bulunan bu drt nemli antik kentten sadece iki antik
kente, yani Neocaesarea ve Zelaya yer verilmitir. Bunun sebebi, dier iki
1

Bu kent ile ilgili olarak: E. Lafl, Gney Karadeniz Kylarnda Hellenistik ve Roma
Dnemleri Seramik Arkeolojisi: Aratrmalarn Ulat Nokta ve Genel
Deerlendirmeler, urada: B. D. Erciyas/E. Kopraman (yya.), Karadeniz Aratrmalar
Sempozyum Bildirileri/Black Sea Studies Symposium Proceedings (stanbul 2006) 169201.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

209
211

Ergn LAFLI Sami PATACI

kentte bu makalenin kaleme alnd srete arkeolojik arazi almalarnn


devam etmesidir.
Makale kapsamnda Tokat Mzesinin Roma ve Erken Bizans
Dnemleri koleksiyonlar ve bu koleksiyonlarda yer alan 22 adet seki
arkeolojik buluntu da tantlmtr. Bu mstesna koleksiyon blgenin .S. 1. ve
8. yzyllar aras kltr tarihini yanstr bir nitelik tar.
Neocaesarea (Niksar)
Antik ada Niksar ve evresi Paryadres Dalarnn (bugnk Kuzey
Anadolu Dalar) eteinde Pontos Polemoniakos Blgesinde Dou-Bat
dorultusundaki Amnias Vadisi ile Lykos Vadisi arasnda, Komana Pontikadan
gelen cadde zerinde bulunurdu. Kent Kelkit Irmann yani Lykos ann
sanda yer alr. .. 4. yzyln sonunda Pers mparatorluunun sona
ermesiyle kurulan ve Kaberia ya da Kabira adyla anlan Niksar, .. 72
ylnda Romallarla Mithridates arasnda cereyan eden savaa ev sahiplii
yapmtr. Aslnda blgede Pontos Kral Byk Mithridatesin bir saray
yaptrd ve bu sarayda Kral Polemonun da oturduu antik kaynaklarca
bildirilir. .. 72 ya da 71 Romallarla Pontuslular arasnda cereyan eden
Mithridates savalarnn ncs kent yaknlarnda meydana gelmitir. ehri
.. 1. yzyln ikinci yarsnda ele geiren Pompeius buray bir kent haline
getirip, Latince Neocaesarea (), yani Hkmdarn Yeni ehri
adn vermitir. Niksar ismi de bu kelimeden gelmektedir. Kentin
Neocaesarea eklindeki adlandrlmasndan ilk kez .S. 77-79 yllarnda
Plinius Naturalis Historiasnn VI, III,1inde bahseder. Niksar, Romallar
Dneminde sikkelerinde Diospolis ve Sebaste adlaryla de anlmtr;
kentin isminin kent sikkelerinde Neocaesarea olarak anlmas mparator
Tiberiustan sonra yaygnlamtr. Aslnda Roma Dnyasnda bu isimle
tannan kent daha vardr. 1672 ylnda Niksara gelen Evliya elebi ise
Seyahatnamesinde Niksar ismi hakknda uydurulan yle bir hikayeyi
nakleder: Bu Niksar'n dousu Nik Hisar, yani iyi hisar olup, hafifletmek
suretiyle yanl olarak Niksar denir. Kent .S. 344 ylnda bir deprem ile
yklm (Eusebius Sophronius Hieronymus, Temporum liber, anno 2362), .S.
499da da tekrar bir deprem meydana gelmitir (Theodoros Anagnostes,
Historia Ecclesiastica, II, 54). .S. 3. yzylda da kent Pontos blgesinin sivil ve
dini merkezi idi. .S. 240 ylnda kentin piskoposu Georgios Thaumaturgos
olmu ve .S. 315te kentte bir Hristiyanlk konsili toplanmtr. Bu konsil bir de
rapor yaymlamtr. Kent Erken Bizans Dneminden sonra zellikle
Hristiyanlk dnyas iin olduka nem tayan baz baka kilisesel hareketlere
maruz kalmtr.
Neocaesarea arkeolojisi ile ilgili fazla bilimsel bir alma mevcut

210

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


212 I

Roma Dneminde Tokat linin Arkeolojisi ve Tarihi:


Neocaesarea (Niksar) ve Zela (Zile) Kentleri

deildir. B. zcan2, B. Rmv3, P. Moraux4, F. Ik5, N. Tner nen, M. Arslan


ve B. Takmer6 Neocaesarea adna almalarda bulunmu balca
aratrmaclardr. Kentte Roma Dneminden gnmze kalm en nemli yap
kalesi ve kalenin bulunduu akropoldr (Resim 2). Tokat Mze Mdrlnn
Niksar le Merkezinde bulunan Harmanck, Kltr ve Leylekli eme
Mahallerinde yapt arkeolojik kurtarma kazlarnda antik Neocaesareaya ait
zellikle mezarlk alanlarna rast gelinmitir; bugn mzede bu kazlarda ele
gemi Neocaesarea meneili baz buluntular sergilenmektedir. Bu bilgilerin
dndaki arkeolojik veriler olduka clzdr. Kentin Roma Dnemi ile ilgili en
nemli bilgiler nmizmatik ve epigrafik bilgilerdir. Kentin nmizmatii Ankara
niversitesi, Dil ve Tarih-Corafya Fakltesinden Do. Dr. Zeynep ZMEL
Nn 2006 ylnda Milanoda yaymlanan doktora almas ile ok iyi bir
ekilde aydnlatlmtr.7 Neocaesarea nmizmatik asndan incelendiinde
Pontos Koinonuna dhildir ve baz Koinon sikkeleri de burada baslmtr.
2

B. zcan, Fouilles de la ncropole de Niksar, 1982-1987, urada: B. Rmy (yya.),


Pontica, 1. Recherches sur lhistoire du Pont dans lantiquit. Institut Franais dtudes
Anatoliennes dIstanbul, Varia Anatolica 5 (Saint-tienne 1991) 39-59.
3
B. Rmy, Recherches sur le Pont dans l'antiquit: les cits du dpartement de Tokat et
leur territoire, urada: B. Rmy (yya.), Pontica, 1. Recherches sur lhistoire du Pont
dans lantiquit. Institut Franais dtudes Anatoliennes dIstanbul, Varia Anatolica 5
(Saint-tienne 1991) 3-6. Ayrca bkz. B. Rmy/B. zcan, Trois inscriptions impriales
grecques du Muse de Tokat (Turquie), Epigraphica Anatolica 19, 1992, 119-124.
4
P. Moraux, Une imprcation funraire Nocsare. Bibliothque archologique et
historique de lInstitut franais darchologie dIstanbul 4 (Paris 1959).
5
F. Ik, Ein rmischer Sarkophagdeckel mit Hirtenidyllen in Niksar, urada: Beitrge
zur Ikonographie und Hermeneutik. Festschrift fr Nikolaus Himmelmann (Mainz
1989) 399-404.
6
N. Tner nen/M. Arslan/B. Takmer, New Inscriptions from the Tokat Museum I,
Gephyra 3, 2006, 183-191.
7
Z. izmeli, Le monnayage de Nocsare et du koinon du Pont (Milano 2006).
Neocaesarea ve Tokat Blgesi Nmizmatii ile ilgili dier balca bilimsel kaynaklar
yledir: M. Amandry/B. zcan, La circulation montaire dans le Pont lpoque
impriale travers les collections numismatiques du Muse de Tokat, urada: M.
Amandry/G. Le Rider (yya.), Trsors et circulation montaire en Anatolie antique
(Paris 1994) 119-130.; M. Amandry/B. Le Guen-Pollet/B. zcan/B. Rmy, Le trsor de
Binbasolu (Tokat, Turquie): monnaies de bronze des villes du Pont frappes sous
Mithridate VI Eupator, urada: B. Rmy (yya.), Pontica, 1. Recherches sur lhistoire du
Pont dans lantiquit. Institut Franais dtudes Anatoliennes dIstanbul, Varia
Anatolica 5 (Saint-tienne 1991) 61-76.; B. Rmy/B. zcan, Une monnaie indite de
Neocaesarea au nom de Q. Orfitasius Aufidius Umber, gouverneur de la province de
Cappadoce-Galatie, Anatolia antiqua 3, 1995, 95-97.; B. Rmy, Trouvailles de
monnaies romaines et byzantines dans les cits de Neocaesarea et de Sebastopolis du
Pont, Epigraphica Anatolica 16, 1990, 81-90.; B. Le Guen-Pollet, Documents
numismatiques et pigraphiques du muse de Tokat. Rapport de mission juillett 1988,
Anatolia Antiqua 1, 1991, 55-57.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

212
211

Ergn LAFLI Sami PATACI

Neocaesarea Kenti Roma mparatorluk Devri Sikkelerinden Baz


rnekler
1- (Resim 3a) Lucius Verus Dnemine ait bir sikke. Pontus
Koinonuna aittir.
Dnemi: .S. 166-167 yllar. Neocaesarea basm olup olmad
tartmal bir sikkedir.
n yz: AVTOKPA OVHPO CEB ibaresi ile saa dnk sakall portre.
Arka yz: Altta KOINON ONTOY ibaresi ile tetrastylos cepheli bir
tapnak. Tapnak alnlnda bir nokta grlmektedir. Ayrca yan tarafta ET
ve q(H) ibareleri yer alr.
Yaymland yer: RecGen 2A.
2- (Resim 3b) Roma mparatoru Septimius Severus Dnemine ait bir
sikke.
Dnemi: .S. 193-211 yllar.
n yz: AY KAI EP EOYHPO ibaresi ile saa dnk ve tal
portre. Arka yz: KOI PON NEOKAI MHTPO ET PMB ibaresi ile tetrastylos
planl Ma-Zeus tapnan cephesi.
Yaymland yer: RecGen 12.
3- (Resim 3c) Roma mparatoru Septimius Severus Dnemine ait bir
sikke.
Dnemi: .S. 193-211 yllar.
n yz: Saa dnk ve tal portre.
Arka yz: Tetrastylos planl Ma-Zeus tapnann cephesi.
Yaymland yer: SNG VA 126.
4- (Resim 3) Roma mparatoru Septimius Severus Dnemine ait bir
sikke.
Dnemi: .S. 193-211 yllar.
n yz: Saa dnk ve tal portre.
Arka yz: KOIN PON - NEOKAI MHTPO ibaresi.
5- (Resim 3d) Roma mparatoru Caracalla Dnemine ait bir sikke.
Dnemi: .S. 198-217 yllar.
n yz: AY KAI M AVP ANTNINOC ibaresi ile saa dnk ve tal
portre. Arka yz: KOIN PO NEOKAI MHTPO / ET MP ibaresi le tetrastylos
planndaki Ma-Zeus tapnan cephesi.
6- (Resim 3e) 5 nolu sikkenin bir benzeridir. Arka yzde, stunlarn
arasnda, cippus zerinde duran heykeli baz yazarlar Tanra Ma olarak

212

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 213


Cilt I

Roma Dneminde Tokat linin Arkeolojisi ve Tarihi:


Neocaesarea (Niksar) ve Zela (Zile) Kentleri

yorumlamlardr. Ma Komana Pontikada tapnlm bir ilahtr8 ve


Kappadokiadaki Komanadan bu blgeye gelmitir. Buradan da Sulla
tarafndan Romaya gtrlp, Bellona adyla tapnlmtr. Bu sikkede yer
alan klt heykeli plaktr. Halbuki Ma hibir zaman plak tasvirlenmemitir.
Dolaysyla buradaki figr Madan ziyade Zeus olmaldr.
7- (Resim 3f) Neocaesareada bulunan Zeus Tapnann .S. 193
211a ait bir tasviri.
8- (Resim 3g) Roma mparatoru Geta Dnemine ait bir sikke.
Dnemi: .S. 209-211 yllar..
n yz: (P L) CEPT (ETAC KAIC) ibaresi ile saa dnk portre.
Arka yz: KOIN PO NEOKAIC MHTPO ibaresi ile tetrastylos
planndaki Ma-Zeus tapnan cephesi. Tapnan ortasnda bir kap tokma ve
zerinde bir bst grlr. Yl olaraksa ET PMR ibaresi seilebilmektedir.
Yaymland yerler: BMC 11; RecGen 32.
9- (Resim 3) Roma mparatoru III. Gordianusa ait sikke.
Dnemi: .S. 178 yl.
n yz: AV K M ANT ORIANOC C ibaresi ile elenkli, giyimli ve
saa dnk Gordianus bst.
Arka yz: MH NEOKAIAPIA B NE, ET POH ibaresi ile zerinde
AKTIA yazl altar. st ksmda iki adet ta.
Yaymland yerler: SNG von Aulock 6761; izmeli 2006, 333; SNG
Righetti 574; RecGen 53A.
10- (Resim 3h) Roma mparatoru Severus Alexandera ait sikke.
Dnemi: .S. 163 yl.
n yz: AY KAI M AYP CEOY AEXANPOC ibaresi ile elenkli,
giyimli ve saa dnk bst.
Arka yz: KECA MHTPOO IC NEKOP ET PX ibaresi ile yan
yana duran iki adet tetrastylos planl tapnan cephesi.
Yaymland yer: RecGen 40 (buradaki sikkenin n yzde farkl bir
bst vardr).
11- (Resim 3) Roma mparatoru I. Valerianusa ait sikke.
Dnemi: .S. 253260 yllar.
n yz: elenkli, giyimli ve saa dnk bst.
Arka yz: Yan yana duran iki adet tetrastylos planl tapnan cephesi.
Bulunduu yer: Museum of Fine Arts, Boston, env. no.: 66.931.
8

Komana Pontika meneili bir trophaion tasviri iin: M. U. Anabolu, Tokat


Mzesindeki Mermer Trophaion Tasviri, urada: . Delemen v.d. (yya.), Euergetes:
Prof. Dr. Haluk Abbasoluna 65. Ya Armagan (stanbul 2008) 1201-1204.

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

214
213

Ergn LAFLI Sami PATACI

12- (Resim 3i) Roma mparatoru Severus Alexandera ait sikke.


Dnemi: .S. 163 yl.
n yz: AV K M AV CE AEXANPOC ibaresi ile elenkli, giyimli
ve saa dnk bst.
Arka yz: KOI ONTO NEOKAIC MH, ET POA ibaresi ile
yuvarlatlm bacakl ve arslan ayakl bir masa zerinde duran ta ile masann
altnda iki palmiye dal ieren bir amphora.
Yaymland yerler: izmeli 2006, 276; RecGen 46.
13- (Resim 3j) Roma mparatoru III. Gordianus Dnemine ait sikke.
Dnemi: .S. 238-244 yllar.
n yz: Saa dnk bst.
Arka yz: Kaplan ayakl bir masa zerinde duran dl tac ya da urnesi
ile masann altnda bir amphora; yanlarda palmiye dallar. En altta ET/PO/H
ibaresi.
Yaymland yerler: BMC Pontos, 34, 12; SNG von Aulock 6765.
14- (Resim 3k) Trebonianus Gallus Dnemine ait sikke.
Dnemi: .S. 251-252 yllar.
n yz: AVT.KAI.. .AOC CEB ibaresi ile elenkli, giyimli ve saa
dnk bst.
Arka yz: P-MH PP-H ibaresi ile dairevi bir kalkan zerine oturan ve
elinde Nike ile mzrak tayan Roma Nikephoros.
15- (Resim 3l) Trebonianus Gallus Dnemine ait sikke.
Dnemi: .S. 251-252 yllar (orjinalindeki yl ibaresi 188).
n yz: AVT KK AOC KAI OVOOVCCIANOC CEB ibaresi ile
elenkli, giyimli ve saa dnk Trebonianus bst ve tam karsnda
Volusianus.
Arka yz: P-MH PP-H ibaresi ile dairevi bir kalkan zerine oturan ve
elinde Nike ile mzrak ve skepter tayan Roma Nikephoros.
Yaymland yerler: SNG von Aulock 113; ve Lindgren III 143.
16- (Resim 3m) Volusianus Dnemine ait sikke.
Dnemi: .S. 251-252 yllar (orjinalindeki yl ibaresi 188).
n yz: elenkli, giyimli ve saa dnk Volusianus bst.
Arka yz: Dairevi bir kalkan zerine oturan ve elinde Nike ile mzrak ve
skepter tayan Roma Nikephoros.
17- (Resim 3n) I. Philippus Dnemine ait sikke.
Dnemi: .S. 248-249 yllar.
n yz: [AUT K] MAP IOUI IIOC ibaresi ile saa dnk bst.

214

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 215


Cilt I

Roma Dneminde Tokat linin Arkeolojisi ve Tarihi:


Neocaesarea (Niksar) ve Zela (Zile) Kentleri

Arka yz: MHTPO NEOKAICAPIAC ibaresi ile saa dnk, banda


trensel tac olan Tyche bst. Tyche tasvirinin yanlarnda ET P-E
ibareleri (yerel 185 senesine tekabl etmektedir).
Yaymland yerler: SNG von Aulock 111 (III. Gordianus); Lindgren I
48 (I. Valerianus); RecGen 70A (Gallienus).
18- (Resim 3o) I. Valerianus Dnemine ait sikke.
Dnemi: .S. 255-256 yllar.
n yz: AVK PO IK OVAEPIANOC ibaresi ile saa dnk bst.
Arka yz: elenkle erevelenmi MHT / NEOKAI / CAPIAC / IC
NE / ET PYB ibareleri.
Yaymland yerler: RecGen 64; ve Mionnet II, 131.
19- (Resim 3) I. Valerianus Dnemine ait sikke.
Dnemi: .S. 255-256 yllar.
n yz: AV K O IX OVAEPIANOC ibaresi ile saa dnk bst.
Arka yz: KOI ONT [MH]T NEOKAICA / AXTIA ibareleri ile iki
palmiye yaprakl dl tac. Tacn alt ET RQB ibaresi ile yaztlanmtr.
Yaymland yerler: RecGen 67; ve izmeli 2006, 410.
20- (Resim 3p) Gallienus Dnemine ait sikke.
Dnemi: .S. 260-268.
n yz: AV KAI OIK AIHNOC ibaresi ile saa dnk, tal
bst.
Arka yz: MHT NEOKAICAP ibaresi ile zeri ETPH ibaresi ile
yaztlandrlm dl urnesi.
Zela (Zile)
Zela, Neocaeserea gibi arkeolojik olarak aratrma eksiklii hissedilen
noktalardan biridir. Zilenin Eskiaa ait en nemli olaylarndan biri .. 67de
Romal Triarius ile Mithridatesin Zileye 5 km. uzaklktaki Skotiste (bugnk
Altaa Mevkii) savamalar ve savan galibinin belli olmamas durumudur.
Mithridates yeniden yreye hkim olmasna ramen ksa bir sre sonra Romal
Pompeius, Mithridatesi yenerek yreye hkim olmutur. Pompeius, Lykos
Irma yaknlarnda Mithridates gleri karsnda galip gelerek Mithridatesi
Kolkhise kadar takip etmitir.9 Yenilen Mithridatesin Romallara
yakalanmaktansa, kendini ldrd bilinmektedir. Pompeius kraln cenazesini,
bir sayg gstergesi olarak Sinopeye getirtmitir.10
.. 47de, Zelada yaplan bir baka savata ise Mithridatesin olu
Pharnakes, Iulius Caesara (Resim 4) yenilmitir. Savan getii alan (Resim
9

Appians Alexandres, , 99-100.


Plotarkhos, Pompeius, 42.2-3.

10

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

216
215

Ergn LAFLI Sami PATACI

5) Zile'nin 8 kilometre kuzeybatsnda kk bir vadide bulunur. Yaplan bu


sava neticesinde blgenin Romadan bamsz olmas imkansz hale gelmi,
Bithynia ve Pontos blgeleri bir eyalet olarak Romaya balanmtr. Bu tarihsel
olaylarla birlikte Zile, tm Roma mparatorluu tarihi iin evrensel nitelik
tayan ok nemli bir yer konumundadr. yle ki, Iulius Caesara ait nl
Veni, vidi, vici sz, Zela savana hitaben kullanlmtr.
Zelann Roma Dnemi adna yaplan bilimsel almalardan balcalar
J. Dalaison, B. Rmy, M. Amandry11, P. Connolly12, J. M. Hjte13, S. Yu.
Saprykin14, G. Firpo15 ve M. Arslan16 tarafndan kaleme alnmtr. Zela
nmizmatik asndan incelendiinde Pontos Koinonuna dahildir. Antik Zela
ehri, Zelitide territoriyumunun ynetim merkeziydi. Pompeius buraya
ehir unvann vermi ve birtakm kasabay da buna eklemitir. Kent
Yeilrmak, yani Antik Irisin sol kolu olan Hotan Deresinin (Antik ismi
Skotios) kenarnda kurulmutur. Zela Kentinin ve evresinin antik
topografyasn Amaseial yazar Strabon tanmlamtr. Zile ayn zamanda bir
ovadr ve Daximonitis Ovas yaknnda yer alr. Zile lesi de gnmzde koni
eklinde bir tepenin, yani Antik Akropoln eteindedir. Antik kente ilikin
yaplara ait mimari bloklar ve yaztlar ile iinde dalm ve zerlerinde ciddi
bir alma yaplmamtr. Zela Antik kenti Romallar Dneminde bugn yeri
belli olmayan Anaitis tapnm ile n yapmtr.
Zela Kenti Roma mparatorluk Devri Sikkelerinden Baz rnekler
1- (Resim 6a) Roma mparatoru Caracalla Dnemine ait sikke.
Dnemi: .S. 205-206 yllar.
n yz: AYT K... ANTNEINOC ibaresi ile saa dnk, tal bst.
Arka yz: ZHITN TOY ONT ibaresi ile tetrastylos planl Anaitis
Tapna cephesi.
2- (Resim 6b) Roma mparatoru Caracalla Dnemine ait sikke.
11

J. Dalaison/B. Rmy/M. Amandry, Zla sous lempire Romain : tude historique et


corpus montaire. Numismatica anatolica 4 (Bordeaux 2009).
12
P. Connolly, Veni, vidi, comprehendi. The topography of the battle of Zela, urada:
Polybius to Vegetius: Essays on the Roman Army and Hadrians Wall presented to
Brian Dobson to mark his 70th birthday / privately published by the Hadrianic Society
(Londra 2002), 31-38.
13
J. M. Hjte, Tempelstater i Pontos. Komana Pontike, Zela og Ameria, urada: P.
Guldager Bilde/J. M. Hjte (yya.), Mennesker og guder ved Sortehavets kyster (Aarhus
2004) 75-97.
14
S. Yu. Saprykin, Epigraphica Pontica I: Nadpis polemona iz zely (Moskova 2008).
15
G. Firpo, La citt di Zela nel contesto dellorganizzazione del Ponto da parte di
Pompeo. A proposito di Strabone, 12, 3, 37, Annali della Scuola normale superiore di
Pisa 3/12, 1982, 1271-1281.
16
M. Arslan, Pontus blgesi ehir sikkeleri ve Zela definesi, Anadolu Medeniyetleri
Mzesi, 1991 Yll, 121-142.

216

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 217


Cilt I

Roma Dneminde Tokat linin Arkeolojisi ve Tarihi:


Neocaesarea (Niksar) ve Zela (Zile) Kentleri

Dnemi: .S. 205-206 yllar.


n yz: Saa dnk, tal bst.
Arka yz: Zeus Epikarpios.
3- (Resim 6c) Roma mparatoru Caracalla Dnemine ait sikke.
Dnemi: .S. 205-206 yllar.
n yz: Saa dnk, tal bst.
Arka yz: Hexastylos bir tapnak.
4- (Resim 6) Roma mparatoru Traianus Dnemine ait sikke.
Dnemi: .S. 98-117 yllar.
n Yz: [C] [C] [C] C ibaresi ile
saa Dnk, tal bst.
Arka Yz: CZ C ibaresi ile banda
bir hilal bulunan ve oturur pozisyonda sola dnk Anaitis. Sa elinde buday
(?) baa tutmaktadr.
Yaymland yer: Leschhorn/Franke, Lexikon der Aufschriften auf
griechischen Mnzen, 1. Cilt, Viyana 2002, 133.

sikke.

sikke.

5- (Resim 6d) Roma mparatoru Septimius Severus Dnemine ait


Dnemi: .S. 193-211 yllar.
n Yz: Saa dnk bst.
Arka Yz: Hexastylos planl tapnak.
Yaymland yerler: Waddington, RG 3; ve Price/Trell 384.
6- (Resim 6e) Roma mparatoru Septimius Severus Dnemine ait

Dnemi: .S. 193-211 yllar.


n Yz: Saa dnk bst.
Arka Yz: Z- - ibaresi ile hexastylos planl
tapnak.
Yaymland yerler: RG 159, 4a; SNG von Aulock 6790; ve
Price/Trell 199, res. 384.
7- (Resim 6f) mparatorie Julia Domna sikkesi.
Dnemi: .S. 193-217 yllar.
n Yz: Saa dnk bst.
Arka Yz: Tetrastylos planl tapnak.
Yaymland yer: Price/Trell 263 (Caracalla).
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

218
217

Ergn LAFLI Sami PATACI

8- (Resim 6g) mparatorie Julia Domna sikkesi.


Dnemi: .S. 193-217 yllar.
n Yz: Saa dnk bst.
Arka Yz: Z-- - ibaresi ile hexastylos planl
tapnak.
9- (Resim 6) Roma mparatoru Caracalla Dnemine ait sikke.
Dnemi: .S. 198-217 yllar.
n Yz: C ibaresi ile saa
dnk tal bst.
Arka Yz: Quadriga zerinde saa dnk imparator. En altta T
MP ibaresi.
Yaymland yer: Rec. gn. I,1.
10- (Resim 6h) Roma maratoru Caracalla Dnemine ait sikke.
Dnemi: .S. 198-217 yllar.
n Yz: Saa dnk tal bst.
Arka Yz: Hexastylos planl tapnak. En altta T MR ibaresi.
Yaymland yerler: RG 8; SNG von Aulock 143; ve CNG E174, lot 174.
11- (Resim 6) Roma mparatoru Caracalla Dnemine ait sikke.
Dnemi: .S. 198-217 yllar.
n Yz: C ibaresi ile saa
dnk tal bst.
Arka Yz: Quadriga zerinde imparator (?). En altta T PMR
ibaresi yer alr.
12- (Resim 6i) Roma mparatoru Caracalla Dnemine ait sikke.
Dnemi: .S. 198-217 yllar.
n Yz: Saa dnk tal bst.
Arka Yz: Z[] - ibaresi ile taht zerinde
saa dnk oturan Zeus. Sol elinde asa tutmaktadr. En altta T MP
ibaresi.
Yaymland yerler: RG 160, 7; ve SNG von Aulock 142.
13- (Resim 6j) Roma mparatoru Caracalla Dnemine ait sikke.
Dnemi: .S. 198-217 yllar.
n Yz: Saa dnk tal bst.
218

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 219


Cilt I

Roma Dneminde Tokat linin Arkeolojisi ve Tarihi:


Neocaesarea (Niksar) ve Zela (Zile) Kentleri

Arka Yz: Z- - ibaresi ile Athena. zerinde


khiton ile peplos ve banda ise bir mifer vardr. Sol alanda P ibaresi
vardr.
Yaymland yer: RG 161, 19.
Tokat Mzesinin Roma Dnemi Buluntular Koleksiyonu
Tokat Mzesi, Gk Medrese olarak bilinen ve Anadolu Seluklu
Dneminde medrese ve darifa ilevinde kullanlm olan bir yapnn 1982
ylnda restorasyondan geirilmesi sonucu bugnk halini alan binada uzun
yllar hizmet vermitir. Ancak blgede arkeolojik varlklar derleme adna
yaplan ilk almalar, emekli bir retmen olan Halis Cinliolunun baz
arkeolojik buluntular bu binada toplama gayretleriyle 1926da balar. Mze,
sergi dzeni daha da modernletirilerek 2012 ylnda ise bugnk yerine, yani
tarihi Arastal Bedestene tanmtr.
Olduka nemli bir eser kolleksiyonuna sahip Tokat Mzesi kronolojik
olarak Eski Tun andan Bizans Dneminin sonuna dein zengin bir
arkeolojik mirasa sahiptir. Sergilenen arkeolojik buluntular arasnda Maat
Hyk, Hanz sondaj, Ulutepe (Turhal), Komama Pontika ve Sulusaray
(Sebastopolis) kazlarnda bulunan eserler yer alr.
Mzenin Roma Dnemi koleksiyonu olduka zengindir. Bu devre
ilikin mermer heykel, stel ve lahit paralar, yaztlar, bronz figrinler, pimi
toprak kaplar, cam buluntular, bronz aletler, taklar ve sikkeler nde gelen
eserlerdir.
Tokat Mzesinden Roma ve Erken Bizans Dnemlerine Ait Seme
Eserler Katalou
1- (Resim 7a) Mermer heykel ve bst.
Dnem: .S. 3. yzyl.
ls: Yk.: 63 cm.
Buluntu Yeri: Sebastopolis.
2- (Resim 7b) Yars koruna gelmi idealistik mermer kadn portresi
(Artemis?).
Dnem: .S. 3. yzyln ilk yars.
ls: Yk.: 28 cm.
Buluntu Yeri: Tokat.
3- (Resim 7c) Realistik mermer erkek portresi.
Dnem: .S. 3. yzyln ikinci yars-.S. 4. yzyln ilk yars.
4- (Resim 7) Stunlu lahdin ksa kenar.
Dnem: .S. 3. yzyln ilk yars.
Kompozisyon: adet mevsimleri sembolize eden putti ellerinde birer
atribt ile cepheden sahnelenmitir. Arka fonda stunlu lahitlerde ska
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

220
219

Ergn LAFLI Sami PATACI

grld biimde arkad mimarili bir fon yer alr.


5- (Resim 7d) Bir kireta lahdin uzun kenar.
Envanter Numaras: 5987.
Dnem: .S. 3.-4. yzyllar.
Kompozisyon: ok dejenere biimde bir girland ve ortada Medusa.
Yerel iilik zelliklerine sahiptir.
6- (Resim 7e) Pimi toprak tek kulplu srahi.
Dnem: .S. 3. yzyl
lleri: Yk.: 23,5 cm; kaide ap: 6,5 cm.
Tanm: Yerel sigillata geleneinde, bir mezar buluntusudur.
7- (Resim 7f) Pimi toprak tek kulplu srahi.
Dnem: .S. 3. yzyl.
lleri: Yk. 18 cm; kaide ap: 5 cm; az ap: 7,5 cm.
Tanm: Yerel sigillata geleneinde, bir mezar buluntusudur.
8- (Resim 7g) Pimi toprak tek kulplu srahi.
Dnem: .S. 3. yzyl.
lleri: Yk.: 11 cm; kaide ap: 5 cm; az ap: 4 cm.
Tanm: Yerel sigillata geleneinde, bir mezar buluntusudur.
9- (Resim 7) Pimi toprak tek kulplu srahi.
Dnem: .S. 3. yzyln ikinci yars.
lleri: Yk. 20 cm; ap: 9,5 cm; az ap: 4,7 cm.
Tanm: Yerel krmz astarllar geleneinde, bir mezar buluntusudur.
10- (Resim 7h) Cam amphoriskos.
Dnem: .S. 2. yzyl.
ls: Yk.: 16,5 cm.
11- (Resim 7) Yayvan gvdeli cam unguentarium.
Dnem: .S. 2. yzyl.
lleri: Yk.: 19,5 cm
Buluntu Yeri: Dar, Readiye, mezar buluntusu.
12- (Resim 7i) Emzikli cam ie (guttus?).
Dnem: .S. 2.-3. yzyllar.
ls: Yk.: 8 cm.
Buluntu Yeri: Dar, Readiye, mezar buluntusu.
13- (Resim 7j) Bikonik cam ie.
Dnem: .S. 4.-5. yzyllar.
lleri: Yk.: 10,2 cm; az ap: 2 cm.

220

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 221


Cilt I

Roma Dneminde Tokat linin Arkeolojisi ve Tarihi:


Neocaesarea (Niksar) ve Zela (Zile) Kentleri

Buluntu Yeri: Neocaeserea, Nekropol alan, kurtarma kazlar.


14- (Resim 7k) Cam kadeh ya da kandil.
Dnem: .S. 5. yzyl.
lleri: Yk.: 11cm; kaide ap: 4,5cm; az ap: 6,5cm.
15- (Resim 8a) Bronz kandil.
Dnem: .S. 5. yzyl.
lleri: Yk.: 7,8 cm; ap: 5.5 cm.
16- (Resim 8b) Bronz ha.
Dnem: .S. 7.-8. yzyllar.
lleri: Yk.: 7,8 cm; en: 5,4 cm; kal.: 0,6 cm.
17- (Resim 8c) Bronz ha.
Cinsi: .S. 8.-9. yy.
ls: Uz.: 6,7 cm.
18- (Resim 8) Kobalt mavisi cam yzk.
Dnem: .S. 6.-7. yzyllar.
lleri: ap: 4,6 cm; kal.: 0,3 cm.
19- (Resim 8d) Ayna.
Envanter no: 5824 ve 82.24.18.
Dnem: .S. 4.-5. yzyllar.
lleri: ap: 3,3 cm; kal.: 0,1 cm.
Buluntu Yeri: Neocaeserea.
20-22- (Resim 8e-g) ki adet pimi toprak (8e ve 8g) ve bir adet bronz
(8f) ekmek damgas.
Dnem: .S. 5.-7. yzyllar
Tanmlar: Hepsi ikier satrdan oluur. Damgalarda dini ibareler yer
alr. Pimi toprak olanlar matriks eklindedir.
Sonu
Sonu olarak Hellen-Roma uygarl dneminde Tokat nemli bir krsal
yerleimdir. Blgede byk kentler azdr ve yerleim daha ok, az nfuslu
yrelerde toplanmtr. Blgeden baz nemli yollarn getii bilinmektedir.
Roma ve Erken Bizans Dnemi ile beraber blge tarmnn younlat bir yer
zellii alr.
Kaynaka
Amandry, M./Le Guen-Pollet, B./zcan, B./Rmy, B., Le trsor de Binbasolu
(Tokat, Turquie): monnaies de bronze des villes du Pont frappes sous
Mithridate VI Eupator, urada: B. Rmy (yya.), Pontica, 1. Recherches
sur lhistoire du Pont dans lantiquit. Institut Franais dtudes
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

222
221

Ergn LAFLI Sami PATACI

Anatoliennes dIstanbul, Varia Anatolica 5 (Saint-tienne 1991) 61-76.


Amandry, M./zcan, B., La circulation montaire dans le Pont lpoque
impriale travers les collections numismatiques du Muse de Tokat,
urada: M. Amandry/G. Le Rider (yya.), Trsors et circulation
montaire en Anatolie antique (Paris 1994) 119-130.
Anabolu, M. U., Tokat Mzesindeki Mermer Trophaion Tasviri, urada: .
Delemen v.d. (yya.), Euergetes: Prof. Dr. Haluk Abbasoluna 65. Ya
Armagan (stanbul 2008) 1201-1204.
Arslan, M., Pontus Blgesi ehir Sikkeleri ve Zela Definesi, Anadolu
Medeniyetleri Mzesi, 1991 Yll, 121-142.
BMC Pontos: W. Wroth, British Museum Catalogue of Greek Coins. Pontos,
Paphlagonia, Bithynia and Kingdom of Bosphorus (Londra 1889).
Connolly, P., Veni, vidi, comprehendi. The topography of the battle of Zela,
urada: Polybius to Vegetius: Essays on the Roman Army and
Hadrians Wall presented to Brian Dobson to mark his 70th birthday /
privately published by the Hadrianic Society (Londra 2002), 31-38.
izmeli, Z., Le monnayage de Nocsare et du koinon du Pont (Milano 2006).
Dalaison, J./Rmy, B./Amandry, M., Zla sous lempire Romain : tude
historique et corpus montaire. Numismatica anatolica 4 (Bordeaux
2009).
Firpo, G., La citt di Zela nel contesto dellorganizzazione del Ponto da parte di
Pompeo. A proposito di Strabone, 12, 3, 37, Annali della Scuola
normale superiore di Pisa 3/12, 1982, 1271-1281.
Hjte, J. M., Tempelstater i Pontos. Komana Pontike, Zela og Ameria, urada:
P. Guldager Bilde/J. M. Hjte (yya.), Mennesker og guder ved
Sortehavets kyster (Aarhus 2004) 75-97.
Ik, F., Ein rmischer Sarkophagdeckel mit Hirtenidyllen in Niksar,
urada:Beitrge zur Ikonographie und Hermeneutik. Festschrift fr
Nikolaus Himmelmann (Mainz 1989) 399-404.
Lafl, E., Gney Karadeniz Kylarnda Hellenistik ve Roma Dnemleri
Seramik Arkeolojisi: Aratrmalarn Ulat Nokta ve Genel
Deerlendirmeler, urada: B. D. Erciyas/E. Kopraman (yya.),
Karadeniz Aratrmalar Sempozyum Bildirileri/Black Sea Studies
Symposium Proceedings (stanbul 2006) 169-201.
Le Guen-Pollet, B., Documents numismatiques et pigraphiques du muse de
Tokat. Rapport de mission juillett 1988, Anatolia Antiqua 1, 1991, 5557.

222

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 223


Cilt I

Roma Dneminde Tokat linin Arkeolojisi ve Tarihi:


Neocaesarea (Niksar) ve Zela (Zile) Kentleri

Leschhorn, W./Franke, P. F, Lexikon der Aufschriften auf griechischen Mnzen,


1. Cilt (Viyana 2002).
Lindgren, H. C./Kovacs, F. L., Ancient Bronze Coins of Asia Minor and the
Levant from the Lindgren Collection (San Matto 1985).
Mionnet, T. E., Description des mdailles antiques, grecques et romaines (Graz
1972-1974).
Moraux, P., Une imprcation funraire Nocsare. Bibliothque
archologique et historique de lInstitut franais darchologie
dIstanbul 4 (Paris 1959).
nen, N. Tner/Arslan, M./Takmer, B., New Inscriptions from the Tokat
Museum I, Gephyra 3, 2006, 183-191.
zcan, B., Fouilles de la ncropole de Niksar, 1982-1987, urada: B. Rmy
(yya.), Pontica, 1. Recherches sur lhistoire du Pont dans lantiquit.
Institut Franais dtudes Anatoliennes dIstanbul, Varia Anatolica 5
(Saint-tienne 1991) 39-59.
Price/Trell: M. J. Price/B. L. Trell, Coins and their Cities (Londra/Detroit
1977).
Rec. gn.: W. H. Waddington/E. Babelon/T. Reinach, Recueil gnrale des
monnaies grecques dAsie Mineure (Paris 1908-1925).
Rmy, B., Recherches sur le Pont dans l'antiquit: les cits du dpartement de
Tokat et leur territoire, urada: B. Rmy (yya.), Pontica, 1. Recherches
sur lhistoire du Pont dans lantiquit. Institut Franais dtudes
Anatoliennes dIstanbul, Varia Anatolica 5 (Saint-tienne 1991) 3-6.
Rmy, B., Trouvailles de monnaies romaines et byzantines dans les cits de
Neocaesarea et de Sebastopolis du Pont, Epigraphica Anatolica 16,
1990, 81-90.
Rmy, B./zcan, B., Trois inscriptions impriales grecques du Muse de Tokat
(Turquie), Epigraphica Anatolica 19, 1992, 119-124.
Rmy, B./zcan, B., Une monnaie indite de Neocaesarea au nom de Q.
Orfitasius Aufidius Umber, gouverneur de la province de CappadoceGalatie, Anatolia antiqua 3, 1995, 95-97.
Roos, P., Strabo and the water-mill at Cabeira. Some considerations, Opuscula
Romana 20, 1996, 99-103.
Saprykin, S. Yu, Epigraphica Pontica I: Nadpis polemona iz zely (Moskova
2008).

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

224
223

Ergn LAFLI Sami PATACI

SNG von Aulock: H. von Aulock, Sylloge nummorum Graecorum,Deutschland.


Sammlung H. von Aulock [im Auftrage der Abteilung Istanbul des
Deutschen Archologischen Instituts], Pontus, Paphlagonien,
Bithynien, 1-1049; 1. Heft, Nr. 1-332 (Berlin 1957) ve Nachtrage I:
Pontus, Paphlagonien, Bithynien. 15. Heft, Nr. 6674-7190 (Berlin
1967).
SNG Cop.: Sylloge Nummorum Graecorum, Denmark, The Royal Collection of
Coins and Medals, Danish National Museum (Kopenhag 1981-1982).
SNG Righetti: Schweiz II, Mnzen der Antike (Bern/Stuttgart/Viyana 1994).

224

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 225


Cilt I

Roma Dneminde Tokat linin Arkeolojisi ve Tarihi:


Neocaesarea (Niksar) ve Zela (Zile) Kentleri

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

226
225

Ergn LAFLI Sami PATACI

226

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 227


Cilt I

Roma Dneminde Tokat linin Arkeolojisi ve Tarihi:


Neocaesarea (Niksar) ve Zela (Zile) Kentleri

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

228
227

Ergn LAFLI Sami PATACI

228

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 229


Cilt I

Roma Dneminde Tokat linin Arkeolojisi ve Tarihi:


Neocaesarea (Niksar) ve Zela (Zile) Kentleri

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

230
229

Ergn LAFLI Sami PATACI

230

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 231


Cilt I

Hitit-Gaka Mcadelesinde Tokat Blgesinin Yeri ve nemi

Hitit-Gaka Mcadelesinde Tokat Blgesinin Yeri ve nemi


Ekrem MEM

zet
Bilindii zere Hititler, M. 2. Binyl Anadolusunun siyasal kaderine
hkmeden nemli bir gtr. Hattua merkez olmak zere, arlkl olarak
Orta Anadolu topraklar zerinde yaayan Hititler, evrelerindeki kk
krallklar savaarak ya da bir takm antlamalarla kendilerine balayarak,
Anadolunun baat gc olmay baarmlardr. zellikle M. 14. yzyln
balarndan itibaren Msr, Mitanni, Babil ve Asur devletleriyle boy lmeye
balayan Hititlerin Anadolu topraklarndaki en byk dmanlarndan biri,
Karadeniz Blgesinde kabileler halinde yaayan ve son derece sava bir
kavim olan Gakalardr.
Gakalarn, toprak yetmezlii bata olmak zere, belirli dnemlerde
yaanan ktlk ve kuraklk gibi nedenlerle zaman zaman Hitit topraklarna
indikleri ve hatta Amasya, Merzifon ve Turhal igal ettikleri yazl belgelerden
renilmektedir. Dorusunu sylemek gerekirse, Amasya-Tokat hatt, HititGaka ilikilerinde adeta bir snr oluturmaktadr. Bu blge, ad geen iki
kavim arasnda zaman zaman el deitirmitir. Hititlerin gl olduu
dnemlerde Hitit egemenliinde kalan blge, Hititlerin zaaf belirtileri
gsterdikleri dnemlerde Gakalarn kontrolne gemitir.
Hitit ivi yazl metinlerinde Hititlerin amansz dmanlar arasnda
gsterilen Gakalar, Yeni Asur Devleri zamanna ait ivi yazl belgelerde ise
Mukiler adyla anlmaktadr. Biz, ivi yazl Hitit metinlerinde Gakalar,
ivi yazl Yeni Asur metinlerinde Mukiler olarak zikredilen bu kavmin, M.
690 ylnda Orta Anadoludaki Firig Devletini ortadan kaldran Kimmerlerin
peinden Anadoluya giren Sakalar (skitler) olduunu dnyoruz. Dier bir
anlatmla Prototrk kavimlerinden biri olarak kabul edilen Sakalarn (skitler)
kkenini Anadolu topraklarnda aramak, yanl olmasa gerektir. Daha da
nemlisi, ivi yazl Hitit metinlerinde Gakalar adyla anlan bu kavmin, M.
14. yzyln belirli bir dneminde Tokat Blgesini de kontrolleri altna almay
baardklarn unutmamak lzmdr. O halde unu rahatlkla syleyebiliriz ki,
Tokat ve evresi, Hitit ve Gaka kltrlerinin temasa geldikleri nemli bir
blgedir.
Anahtar Kelimeler: Hititler, Gakalar, Mukiler, Sakalar, Tokat.
Giri
M. 2. Binyl Anadolusunun siyasal kaderinde etkin bir rol stlenen
Hititlerin, evrelerini kuatan dman kavimlere kar amansz bir mcadele
verdikleri, Hitit ivi yazl metinlerinde btn akl ile gzler nne

Prof Dr. e-mail: ememis2010@hotmail.com; GSM : 0505 773 68 65

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

231
233

Ekrem MEM

serilmektedir. Hititlere dman olan kavimlerin banda, Karadeniz Blgesinde


kabileler halinde yaadklar anlalan Gakalar1 gelmektedir. Bugne kadar
Gakalarn kimlii, anayurdu ve tarih sahnesindeki faaliyetlerine ilikin birok
alma yaplmtr. Ancak bu almalarn, bilgisel adan en doyurucu olan,
Alman bilim adam Von Schuler tarafndan kaleme alnan Die Kakaer isimli
kitaptr2. Sz konusu kitapta Von Schuler, ivi yazl metinlerin nda
Gakalarn tarihi ve kltr hakknda nemli bilgiler aktarmaktadr.
Tarihiler iin en byk sorun, Gakalarn yaad blgenin
snrlarnn tam olarak tespit edilememesidir. Bunun en byk nedeni, tarmdan
ziyade hayvanclkla geinen ve daha ziyade konar-ger bir hayat tarzn
benimsemi olan Gakalarn srekli yer deitirmeleri olsa gerektir. Von
Schulere gre, birbirinden bamsz, politik bir birlie henz kavuamam
ayr Gaka grubundan sz edilebilir. Bunlardan biri Bat Gaka grubu olup,
Kzlrmaka dklen Gkrmakn kuzeyinde ikamet etmekte ve Pala-Tumanna
lkesini tehdit etmektedir. Merkezdeki grup, Kzlrmak ile ekerek Irma
arasndadr. Dou Gaka grubu ise Kelkit vadisinin kuzeyinde oturmakta olup,
Azzi-Hayaa lkesine kadar uzanan topraklarn hakimi durumundadr3.
Demek oluyor ki Gakalar, Karadeniz Blgesinin belli bir kesimine
deil, hemen hemen tamamna yaylm idiler. Gerekten, onlarn bazan Dou,
bazan Orta, bazan da Bat Karadeniz Blgesinde grnmeleri, bunun en ak
delilidir4. Fakat daha da nemlisi, Niksar, Baiftlik ve Readiye topraklarnn
Dou Gaka grubunun egemenlik sahas ierisinde yer almasdr. Gerekten, ad
geen yerlerde, bugne kadar, Hitit egemenliine ilikin hibir ize rastlanmam
olmas, bu kanaatimizi kuvvetlendirmektedir. Buna karlk, Tokat iline bal
Turhal, Pazar ve Artova topraklarnn Gakalarla Hititler arasnda zaman
zaman el deitirdii anlalmaktadr. Stratejik adan son derece nemli bir
pozisyonda yer alan zile topraklar ise, zaman zaman Gaka saldrlarna maruz
kalsa da Hititlerin nemli merkezlerinden bir olarak grnmektedir.
Prof. Dr. Tahsin zg tarafndan 1973-1977 yllar arasnda ZileMaat Hykte gerekletirilen kazlar ve kaz sonular, iki monografi halinde
1

Bazan Gakalar bazan da Kakalar olarak adlandrlan bu kavmin ismi, ivi yazl Hitit
metinlerinde Ga-a-ga biiminde getii iin biz de yazdmz kitap ve makalelerde
Gaka formunu tercih ettik. Gakalar hakknda ayrntl bilgi edinmek iin ayrca bkz:
E. Memi, Eskia Trkiye Tarihi, Ekin Kitapevi Yayn, 11. Bask, Bursa 2011, s.5062; E. Memi, M. 2. Binylda Hitit-Gaka Mnasebetleri, II. Uluslararas Tarih
Boyunca Karadeniz Kongresi Bildirileri, Samsun 1990, s.103-110.
2
Bkz: Einar Von Schuler, Die Kakaer, Ein Beitrag Zur Ethnograpie des Alten
Kleinasien, Berlin 1965, s.1-197.
3
Einar Von Schuler, a.g.e., s.13-14.
4
E. Memi, Eskia Trkiye Tarihi, 11. Bask, Bursa 2011, s.62; J. Yakar ve Ali
Dinol, birlikte yaptklar almada, Gaka lkesini Amasya-Merzifon hattnn
kuzeyine Sinop-Samsun-Ordu illerine koymulardr. Bu hususta bkz: A. Dinol-J.
Yakar, Belleten 152, Ankara 1974, s.564.

232

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 233


Cilt I

Hitit-Gaka Mcadelesinde Tokat Blgesinin Yeri ve nemi

yaymlanmtr5. Bu ehrin, Gakalarn yaad Karadeniz Blgesi ile Orta


Anadolu arasnda gl ve gvenilir bir Hitit merkezi olduu anlalmaktadr.
Ord. Prof. Dr. Sedal Alp Belleten XLI / 164, s. 637-646 da
yaynlanan makalesinde, Maat Hykn Hitite Adnn Tapigga / Tapikka
olduunu, kesin olarak tespit etmitir. Bu ehirde Hitit mimarisinin btn
inceliklerini grmek mmkndr. Sedal Alp ayrca bugnk Zileyi Hitit kenti
Anziliya ile idantifiye etmitir. Ad geen bilim adam, ekerek Irmann da
Hitit metinlerinde zikredilen Zuliya ile ayniyetini ispat etmitir ki, bu tespit,
tarihi corafya aratrmalarna olumlu katklar salamtr6.
Maat Ovas, Zile Ovas, Kazova, Artova ve Suluova, yani bugnk
Tokat-Amasya illerinin bereketli topraklar, Hititler anda da hem bereketli
birer tahl alan, hem de stratejik adan nemli merkezler olduu iin devaml
surette Gaka saldrlarna maruz kalmlardr7.
1975 yl kazlarnn en nemli kazanc, Maat Hykte kefedilmi
olan 130u akn ivi yazl Hitit tabletidir. Sz konusu tabletlerden anlald
kadaryla, Maat Hykte Hitit Byk Kralnn temsilcisi olan bir Hitit beyi
oturmakta idi.
Maat Hykte son medeniyet katn, M. 1. Binyln ilk yarsna
tarihlenen Demir Devri temsil etmektedir. kinci kltr katnn temsilcileri ise
Hititlerdir. Bugne kadar yrtlen kazlarda, bu kltr ana ait Hitit yap
kat gn na karlmtr. nc veya en eski Hitit katnn tahribi, M. 15.
yzyln sonlarna tarihlenmektedir. Eski ad Tapikka olan Maat Hykte
kefedilen tabletlerden anlaldna gre, Maattaki Hitit saray M. 1400lere
tarihlenmektedir8. Sz konusu sarayda kefedilen tabletlerde Hitit-Gaka
mcadelesine ilikin nemli bilgiler de yer almaktadr9.
imdi, hem Boazky arivi vesikalar hem de Maat Hykte
(Tapikka) kefedilen tabletlerin nda Hitit-Gaka mcadelesinin tarihini ve
bu mcadelede Tokat Blgesinin roln gzler nne sermeye alalm.
I. Hitit-Gaka Mcadelesine Genel Bir Bak
Gakalar hakknda en ayrntl ve en doyurucu bilgileri Hitit
metinlerinden reniyoruz. zellikle Yeni Hitit Devletinin her kral onlara
kar savamak zorunda kald iin, bu dneme ait Hitit yllklarnn nemli bir
ksm, Hitit-Gaka mcadelesine ilikin bilgiler aktarmaktadr. Gerekten, II.

T. zg, Maat Hyk Kazlar ve evresindeki Aratrmalar, TTK Yayn, Ankara


1978; T. zg, Maat Hyk II, Boazkyn Kuzeydousunda bir Hitit Merkezi,
TTK Yayn, Ankara 1982.
6
T. zg, Maat Hyk Kazlar ve evresindeki Aratrmalar, Ankara 1978, s.X.
7
T. zg, a.g.e., s.IX-X.
8
S. Alp, Hethitische Briefe aus Maat Hyk, Ankara 1991, s.109-112.
9
T. zg, a.g.e., s.12.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

234
233

Ekrem MEM

Tuthalyann yllklar I. uppiluliumann Kahramanlklar Metni10, II.


Murilinin yllklar11 ve III. Hattuilinin otobiyografisi12, Gakalara ilikin
bilgilerin yer ald nemli vesikalardr13. Ayrca, Hitit krallar ile Anadolunun
teki krallar arasnda yaplan devlet antlamalar14 da Gakalar hakknda
dolayl olarak bilgi aktarmaktadrlar. Bu antlamalardan, Gakalarn maddi
kltrleri, sosyal ve siyasal yaplar hakknda birtakm sonulara varmak
mmkn olabilmektedir. Bylelikle, Hitit yllklarnn tek tarafl olarak
verdikleri bilgiler de nemli lde tamamlanmaktadr. Ayrca bu belgelerden,
Gakalarn zellikleri de tespit edilebilmektedir15.
Devlet antlamalar ve Hitit krallarnn yllklar gibi siyasi metinlerden
baka, dini metinlerden de Gakalar hakknda bilgi karmak mmkndr.
Nitekim I. Arnuvandann ikayet duasnda16, ilk defa olarak, ayrntl bir
ekilde Gakalardan bahsedilmitir. Gakalarn ilk byk yenilgisi hakkndaki
en net bilgiler ise, II. Tuthalyann tapnma metinlerinden elde edilmektedir17.
Gerekten, II. Tuthalyadan itibaren Yeni Devlet krallarnn hemen hepsi, ister
onlar tanrlara ikayet etmek amac ile olsun, isterse onlardan geri alnan
tapnma yerlerinin kazanlmasyla elde edilen dini baarlar vurgulamak iin
olsun, dualarnda sk sk Gakalar zikretmilerdir. Bylelikle, sz konusu dini
metinlerden de dolayl olarak Gakalarn tarihi hakknda bilgi edinme imkn
domaktadr.
Hitit krallarnn, eyaletlerindeki Hitit makam sahiplerine gnderdikleri
direktif ve emirnamelerden18, Gakalarn, Hitit snrlarn devaml olarak ihlal
ettikleri ve ani basknlarla Hitit lkesine girdikleri anlalmaktadr. Gaka
korkusu, alt rtbedeki memurlarn, snr karakollarna gnderdikleri yardm rica

10

uppiluliumann Kahramanlklar Metni iin bkz. H.G.Gterbock, The deeds of


Suppiluliuma as told by his son, Mursili II, JCS X / 2, 1956, s.41-130.
11
II. Murilinin yllklar iin bkz.: A. Goetze, Die Annalen des Mursilis, MVAeG 38,
Leipzig 1933.
12
III. Hattuilinin otobiyografisi iin bkz: A. Goetze, Hattusilis, Der Bericht ber seine
Thronbesteigung nebst den paraleltexten, MVAeG 29 / 3, Leipzig 1925.
13
E. Memi, Eskia Trkiye Tarihi, 11. Bask, Bursa 2011, s.51.
14
Hitit Devlet Anlamalar Hakknda toplu bilgi edinmek iin bkz: Gary Backman,
Hittite Diplomatic Texts, 2nd. edition, Scholar Press, Atlanta 1999; G. Karauuz,
Boazky ve Ugarit ivi Yazl Belgelerine Gre Hitit Devletinin Anlama Metinleri,
izgi Kitabevi Yayn, Konya 2002.
15
Anlald kadaryla Gakalar, Karadeniz Blgesinin her tarafna yaylm bir
vaziyette ve kabileler halinde yayorlard. Son derece sava bir ruha sahiptiler. Hibir
eyden korkmuyorlard. Halkn ou obanlk yapyordu (E. Memi, a.g.e., s.51, n.23)
16
Einar Von Schuler, Die Kakaer, s.11
17
Einar Von Schuler, a.g.e., s.11.
18
Bu emirnamelerden bir ksm da Tapikkada (Maat Hyk) oturan Hitit beylerine
gnderilmitir. Bu hususta bkz: T. zg, a.g.e., s.12.

234

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 235


Cilt I

Hitit-Gaka Mcadelesinde Tokat Blgesinin Yeri ve nemi

eden mektuplardan da rahatlkla izlenebilmektedir19.


Yeni Hitit Devleti zamanna ait vesikalardan anlaldna gre,
Gakalarn tarih sahnesine ilk klar, Eski Devlet krallarndan I. Hantili
zamanna (M. Ca. 1550-1525) rastlamaktadr. Gakalar bu ilk dnemde, Hitit
topraklar ierisinde yer alan ve Frtna Tanrs Teupun klt (tapnm) merkezi
olan Nerik (Tosya) ehrini ellerine geirmilerdir. Nerikin kaybedilmesi,
sonraki nesiller iin byk bir znt kayna olmutu. I. Arnuvanda,
Gakalarn eline geen Hitit kentlerinin banda Neriki zikreder20.
III. Hattuili de, otobiyografisinde, Nerikin Hantili zamannda elden
ktn ifade etmektedir21. III. Hattuilinin olu ve halefi IV. Tuthalya ise,
Nerikin tahribinin Hantili zamannda vukubulduunu, ehrin o dnemden
itibaren tenha kaldn belirtmektedir22. Yine III. Hattuili, Hantilinin Gaka
saldrlarn nlemek iin ileri karakollar kurarak, bu mtecavizlerin
hareketlerini kontrol altna almaya altndan bahsetmektedir. yle
zannediyoruz ki, Maat Hykte (Tapikka) oturan Hitit beylerinin gerek
grevi de Gakal mtecavizlerin asl Hitit topraklarna girmesine engel
olmakt.
Hantilinin idaresi hakkndaki en ayrntl bilgiyi ise Telepinu
Ferman23 vermektedir. Bu vesikadan anlald kadaryla, Hantili, daha ziyade
Frat cephesinde Hurrilere24 kar savam ve malup olmutu. Bu yenilginin
doal bir sonucu olarak da Kuzey Suriye topraklar Hitit hakimiyetinden
kmt. Btn bunlar yetmiyormu gibi, bakent Hattua da kuzeyden gelmesi
muhtemel grnen bir d saldrya maruz kalm ve kentin etrafna salam
surlar ina etmek mecburiyeti hasl olmutu25. te biz, bu saldrnn Gakalar
tarafndan yaplm olabilecei kanaatindeyiz.
Eski Hitit Devleti zamanna (M. Ca. 1750-1450) ait belgelerin direkt
olarak Gakalar hakknda bilgi vermemesi, Gakalarla Hititlerin gemi
dnemlerde dman komular olmadklar, ancak Hitit Devletinin zaaf
19

ABoT 60 ve muhtemelen KBo VIII, 18 ve XXIII, 91; son iki mektup, kesin olarak
Gakalarn ismini vermiyor, fakat Gaka hudutlarna ve komularnn mekanlarna
atfta bulunuyor.
20
E. Memi, Eskia Trkiye Tarihi, s.53.
21
Hatt. III, s.46 BASOR 122, 22; nu URU Ne-ri-ik-ka-a ku-it-ti-TU U4-UM Ha-an-ti-li
ar-ha har-ga-an-za e-e-ta
22
Einar Von Schuler, Die Kakaer, s.23.
23
BoTU 23, paragraf 10-18; Telepinu Fermannn Trke Tercmesi iin bkz: E.
Memi, a.g.e., s.290-294.
24
Hurriler hakknda geni bilgi edinmek iin bkz: Adil Alpman, Hurriler,
A..D.T.C.F. Tarih Aratrmalar Dergisi, Say 25, Ankara 1981-1982, s.283-313; E.
Memi, a.g.e., s.38-42.
25
E. Memi, Hitit Siyasi Tarihinde Taht Mcadeleleri S.. Eitim Fakltesi Dergisi,
Say 1, Konya 1987, s.114; Kurt Bittel, Hattusha: The Capital of the Hittites, New York
1970, s.48.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

236
235

Ekrem MEM

belirtileri gstermesi zerine, zaten toprak yetmezlii sorunu yaayan


Gakalarn, oturduklar Karadeniz Blgesinin gneyindeki Hitit topraklarn
igal ettikleri ve Hantiliden sonraki srete de bu iki komu halkn birbirlerine
dman olduklar izlenimini uyandrmaktadr. Nitekim Yeni Hitit Devleti
zamanna (M. 1450-1200) ait vesikalar da bunu dorulamaktadr. Buna
ramen, Gakalarn Anadolunun yerli bir halk m yoksa batdan ya da
Kafkasyadan m geldikleri yolunda hibir metin sr vermemektedir.
Telepinuun lmnden II. Tuthalyann tahta kt dneme kadar
uzanan zaman dilimi ierisinde (M. 1500-1425 aras), Hitit Devleti hakknda
bilgi veren kaynaklar bir mddet iin kesintiye uramaktadr. nk nasyaya
yeni bir kavimler g olmu ve Hint-Avrupa kkenli bir kavim olan
Mitanniler, Habur nehri ve kollarnn sulam olduu Mnbit-Hill
Blgesine gelip yerlemilerdir26.
II. Tuthalyann Hitit tahtna kmasyla birlikte (M. Ca. 1425ler),
Hitit tarihi ve dolaysyla komu kavimlerin faaliyetleri hakknda yeniden bilgi
sahibi olmaya balyoruz. I. uppiluliuma zamannda (M. 1380-1335) ise,
yazl belgelerin says daha da artyor.
Mitanni glerinin vuku bulduu Eski nasyann Karanlk anda
(M. Ca. 1550-1450) Gakalarn ne gibi faaliyetlerde bulunduunu tam olarak
bilmemekle beraber, bu kaos ortamndan onlarn da yeterince faydalanm
olduuna phe yoktur. yle sanyoruz ki onlar, Eski Devletin yklmasnda
Orta Devletin de bir trl glenememesinde nemli bir rol stlenmi
olabilirler27.
Hitit topraklarna yaplan ilk ciddi Gaka saldrs, II. Tuthalya
zamannda gereklemitir. Gerekten, ad geen Hitit kralnn, Balkesir-Bursaanakkale dolaylarndaki Auva lkesi zerine yapt seferi frsat bilen
Gakalar, kraln yokluundan yararlanarak, Hitit topraklar zerine aknlar
yapmaya balamlard28. Gaka saldrlar, II. Tuthalyann olu I. Arnuvanda
zamannda (M. Ca. 1400-1385) da btn hzyla devam etmi grnyor.
nk bu kral, iktidar boyunca Gakalara kar mcadele etmek zorunda
kalm ve bu yzden de babas II. Tuthalya zamannda Kuzey Suriye zerinde
salanan Hitit egemenlii yeniden kaybedilmiti. Kral Arnuvanda ile Kralie
Amunikal iftine ait olan bir dua metninde, Gakalar yznden,
26

E. Memi, Anadolunun Eski ark ve Eski Garp Dnyalar Arasndaki Yeri, S.A.M.
Seluk Dergisi, Say 1, Konya 1986, s.62.
27
E.A. Speiser, JAOS 74, s.19da Hurri ve Gaka memleketlerinin hakimiyet
alanlarnn, illiyet prensibi ierisinde genileyebileceini kabul ediyor. Von Schuler de,
sahici haberler bulunmadndan dolay, bu gre katlmaktan baka are olmadn
beyan ediyor.
28
F. Knal, Eski Anadolu Tarihi, TTK Yayn, 2. Bask, Ankara 1987, s.121; F. Knal,
Eski Anadolu Tarihinde Baz Deimeler, Anma Kitab, A..D.T.C.F. Yayn,
Ankara 1974, s.419.

236

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 237


Cilt I

Hitit-Gaka Mcadelesinde Tokat Blgesinin Yeri ve nemi

imparatorluun kuzey snrnda yaanan kt duruma iaret edilmektedir29. Bu


belgeden, Hititlerin gneye ekilmek zorunda kaldklar anlald gibi,
Gakalar lehine kaybedilen blgelerin isimleri de bir liste halinde
verilmektedir30. Ancak anlald kadaryla, Hitit kraln en ok zen ey,
Hantili dneminde kaybedilen Nerik ehrinin hal Gakalarn elinde olmas ve
devaml surette tahribe maruz kalmasyd. Gerekten, Gakalarn girdii
blgeler acmaszca yamalanm, bu arada mabetlere de girilmiti. Bu yzden
din adamlar, tapnaklar terk etmeye ve yamalamaya izin vermeye mecbur
kalmlardr31.
I. Arnuvandadan sonra Hitit-Gaka mnasebetleri hakkndaki bilgiler
yeniden kesintiye uramaktadr. yle sanyoruz ki, Arnuvandann olu ve
halefi Tuhkanti-Tuthalya (III. Tuthalya) ile amcas I.uppiluliuma arasnda
cereyan eden taht mcadelesi yznden32, Hititler belki de Gaka hcumlarna
karlk bile verememilerdi. Maat Hykn III. yap katndaki Hitit saray da
III. Tuthalya (Tuhkanti-Tuthalya) ile uppiluliuma arasnda cereyan eden bu i
sava srasnda Gakalar tarafndan yaklp yklm, hzlarn alamayan
Gakalar bakent Hattua da yamalamlard. Ancak uppiluliumann
iktidar ele geirmesinden sonra, gerek bakent Hattua, gerekse Maat
Hykteki Hitit saray yeniden ina edilmiti.33
M. 1380-1335 yllar arasnda hkm sren ve yaklak 45 yl
iktidarda kalan I. uppiluliuma, Anadoluda en ok Gakalarla uramak
zorunda kalmtr. Gaka saldrlar yznden topraklarn terk eden Hitit halk,
bu kral zamannda yeniden eski topraklarna yerletirilmi ve buralara snr
karakollar ve kaleler ina edilmitir. Ancak bu bile Gakalar durdurmaya
yetmemitir. uppiluliumann son zamanlarnda Hitit lkesinde ba gsteren
veba salgnn frsat bilen Gakalar tekrardan taarruza gemiler ve birok Hitit
kentini ele geirmilerdi. Nitekim uppiluliumann vebadan lmesi,
Gakalarn cesaretini daha da artrm ve onlar Tumanna (Kastamonu) ve Pala
eyaletlerinin yansra, Turhal, Amasya ve Merzifona kadar uzanan topraklarn
da yeni sahibi olmulard.34
uppiluliumadan sonra iktidara gelen en byk oul II. Arnuvanda da
29

Einar Von Schuler, Die Kakaer, s.30; Birgit Brandau-Hartmut Schickert, Hititler:
Bilinmeyen Bir Dnya mparatorluu. eviren: Nazife Mertolu, Arkada Yaynevi,
Ankara 2003, s.136-137.
30
Gakalarn igal ettii ehirler; Nerik, Hurama, Katama, eria, Himuwa, Taggata,
Kamaya, Zalpuwa, Kapiruha, Hurna, Dankuna, Tapaawa, Tarukka, laluha, Zihhana,
ipidduwa, Wahaya ve Patalliya eklinde sralanmaktadr. Fakat bu ehirlerden sadece
eria ile Zalpuwann yerleri tam olarak bilinmektedir. Gakalarla ilgili dier yer
adlar iin bkz: Von Schuler, a.g.e, s.94-100.
31
Von Schuler, a.g.e, s.30
32
E. Memi, Eskia Trkiye Tarihi, s.141.
33
T. zg, a.g.e., s.12-14.
34
E. Memi, a.g.e., s.60.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

238
237

Ekrem MEM

vebadan lnce, bu defa en kk oul II. Murili Hitit tahtna gemiti. Gen
yana ramen II. Murili, bata Gakalar olmak zere, ayaklanan btn
kavimleri itaat altna almt.
II. Muriliden sonra yerine geen olu Muvattali zamannda (M.
1308-1288), Gakalarn yeniden kprdanmaya baladklarn gryoruz.
Gerekten Hitit kral, Msr firavunu II. Ramses ile yapaca byk
mcadelenin hazrlklarn tamamlarken, Gakalar yeniden taarruza gemilerdi.
Ancak Muvattali, kardei III. Hattuiliyi bugnk Amasya ile eitlenen
Hakmie35 kral olarak tayin etmi ve ondan Gakalar itaat altna almasn
istemiti. O da bu grevi baaryla tamamlamt.36 Ancak Gaka korkusu
Muvattaliyi ylesine tedirgin etmiti ki, Hitit Byk Kral, Kade Harbi
esnasnda, geici olarak bakentini Hattuatan daha gneydeki Tarhuntaaya
tamt.37
Muvattaliden sonra Hitit tahtna srasyla Urhi-Teup, III. Hattuili, IV.
Tuthalya, III. Arnuvanda ve II. uppilulium kmlardr. Son kral II.
uppiluliuma zamannda (M. 1200ler) vuku bulan Ege Gleri38 neticesinde
Hitit mparatorluu yklmtr. Ancak bilim adamlar bu ykmda Gakalarn
da muhakkak surette rol oynam olabilecei kanaatindedirler. Onlara hak
vermemek mmkn deildir. nk yzyllar boyunca toprak yetmezlii
sorunu yaayan Gakalarn, Egeli kavimlerin Hitit lkesine saldrlarn frsat
bilerek, gneye inmek suretiyle Hitit topraklarn igal etmi olmalar ihtimali
son derece kuvvetlidir.39 Bylelikle en az iki cephede savamak zorunda kalan
Hititlerin tarih sahnesinden ekilmeleri kanlmaz olmutu.
Maat Hykteki (Tapikka) son Hitit katnn (I.Kat) da, M. 13.
yzyln sonlarnda iddetli bir taarruza urad ve yaklp ykld
anlalmaktadr. Ayn dnemde bakent Hattuan da byk bir tahribata
urad grlmektedir. Biz, bu tahribatlarn Gakalar tarafndan
gerekletirilmi olaca kanaatindeyiz. nk bu kentler, dorudan doruya
35

Hakmi = Amasya eitlii iin bkz: A. Goetze, RHA 1, 1930-1932, s.26; Hayri
Ertem, Boazky Metinlerinde Geen Corafya Adlar Dizini, A..D.T.C.F. Yayn,
Ankara 1973, s.35-36.
36
E. Memi, a.g.e., s.61.
37
E. Memi, a.g.e., s.123.
38
Ege Gleri hakknda bilgi edinmek iin bkz: R.A.S. Macalister, The Philistines,
Oxford University Press, London 1914, s.20-28; A.M. Mansel, Ege ve Yunan Tarihi,
TTK Yayn, Ankara 1971, s.87-92; R.D. Barnett, The Sea Peoples, CAH II / 2, chp.
XXIII, Cambridge 1975, s. 359-371; F.Knal, Eski Anadolu Tarihi, 2. Bask, Ankara
1987, s.125-126; E. Memi, Eskia Trkiye Tarihi, 11. Bask, Bursa 2011, s.157-165;
Birgit Brandau-Hartmut Schickert, Hititler: Bilinmeyen Bir Dnya mparatorluu.
eviren: Nazife Mertolu, Arkada Yaynevi, Ankara 2003, s. 314-323; Joseph Morris,
The Origins of the Sea Peoples, Florida States Classics, Florida 2006, s.1-54.
39
E. Memi-C.Blbl, Amurrular (Araplarn En Eski Atalar), Frat niversitesi Orta
Dou Aratrmalar Merkezi Yayn, Elaz 2012, s.97, n.340.

238

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 239


Cilt I

Hitit-Gaka Mcadelesinde Tokat Blgesinin Yeri ve nemi

Egeli kavimlerin takip ettii rota zerinde bulunmadklarndan, ad geen


ehirlerdeki ykmn sorumluluunu Gakalara yklemek daha mantkl
grnmektedir.
II. Hitit mparatorluunun Yklmasndan Sonra Gakalar ve
Tokat Blgesi
M. 2.Binyl Hitit ivi yazl metinlerinden tandmz Gakalar ile
M. 12. yzyl sonlarndan itibaren Asur ivi yazl metinlerinde zikredilen ve
hatta baz bilim adamlar tarafndan Friglerle40 akraba olabilecekleri dnlen
Mukiler41, acaba ayn kavim miydi? Hatta konuyu biraz daha ileri seviyede
dnecek olursak, Mukilerle Sakalar (skitler) arasnda herhangi bir balant
var myd?
simler arasndaki benzerlii dikkate alacak olursak, M.2.Binylda
Karadeniz Blgesinde kabileler halinde yaayan ve Hititlerin en tehlikeli
dmanlar arasnda saylan Gakalarla Asur metinlerinde zikredilen ve Dou
Anadoluda yaadklar anlalan Mukiler ayn kavim olmu olabilirler. Gerek
Gaka, gerekse Muki isimlerinin ortak paydas, k/sk harfleridir. Ankara
niversitesi Dil ve Tarih-Corafya Fakltesi Smeroloji Anabilim Dal retim
yelerinden Prof. Dr. Salih een de bu konuda bizimle ayn kanaati
paylatn eitli platformlarda dile getirmitir.
Konunun daha iyi anlalabilmesi iin yle bir aklamada
bulunabiliriz: Gakalarn bir ksm, Hitit Devletinin yklmasn takip eden
yllarda (M. 1200lerden sonra) Orta Anadoluya inmiler, Tapikka (ZileMaat Hyk) kenti de dahil olmak zere, baz Hitit ehirlerini igal etmilerdir.
Gakalarn dier bir grubu ise douya doru hareket ederek kendilerine yeni
yurtlar bulmulardr. te bata I. Tiglat-Pileser (M.1114-1074) olmak zere,
baz Asur krallarnn annallerinde zikredilen ve Dou Anadoluda yaadklar
vurgulanan Mukiler, Karadeniz Blgesinden g ederek Dou Anadolu
topraklarn istila eden Gaka grubudur.
Mukilerin sava bir kavim olduklar gerei ile Gakalarn Hititler
karsndaki saldrganlklar dikkate alnacak olursa ve hele hele yukarda da
ifade ettiimiz gibi, Gaka ismi ile Muki ismi arasndaki benzerlik gz
nnde bulundurulursa, Gaka=Muki eitlii ihtimalinin yabana atlr bir
gr olmad ortaya kacaktr.
Bize yle geliyor ki, Mukilerin bir ksm, Dou Anadolu Blgesinde
M. 9. yzyl ortalarnda kurulan ve Asur krallarna kar inatla direnen Urartu
40

Frigler hakknda bilgi edinmek iin bkz: E. Memi, Eskia Trkiye Tarihi, 11.
Bask, Bursa 2011, s.187-190; Pnar Blbl, En Eski alardan Persler Dnemine
Kadar Afyonkarahisar ve evresi, Afyon Kocatepe niversitesi Sosyal Bilimler
Enstits, Baslmam Doktora Tezi, Afyonkarahisar 2010; Bilge Umar, lkada
Trkiye Halk, nklap Yaynevi, stanbul 1999, s.168-170.
41
Mukiler hakknda bilgi edinmek iin bkz: E. Memi, a.g.e., s.175-177; Blge Umar,
a.g.e., s.170-171.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

240
239

Ekrem MEM

Krall42 ierisinde de faal bir rol stlenmi olabilirler. Ya da tam tersine


Urartularn blgede hakim g haline gelmesinden rahatszlk duyan Mukiler,
kuzeydou istikametinde yeniden harekete geerek Kafkasya ilerine doru
sokulmu ve hatta Gney Rusya ilerine nfuz etmi olabilirler. Tarihi
Herodotos43, M. 7. yzyl balarnda Kimmerleri44 takip ederek Kafkaslar
zerinden Anadoluya giren skitlerin (Sakalar) tam 28 yl Dou Anadoluya
hkmettiklerini ifade etmektedir. Herodotosun aktarm olduu bilgi, gerekten
ok nemlidir. Bize gre, Kimmerleri yenilgiye uratarak yurtlarndan eden,
stelik bu kavmi takip ederek Anadolu ilerine girmekten ekinmeyen ve hatta
Asur krallarnn gzn korkutan skitler (Sakalar), vaktiyle Dou Anadolu
Blgesinde yaayan, fakat sonradan bu blgeyi terk eden Mukiler45 olabilir.
Btn bu ihtimalleri birletirecek olursak, ortaya yle bir tablo
kmaktadr:
GAKALAR= MUKLER= SAKALAR (SKTLER)
Demek oluyor ki, M. 2. Binyl Hitit metinlerinden tandmz
Karadeniz Blgesinin sava kavmi Gakalar, M. 1. Binyl Asur
metinlerinde Mukiler olarak karmza kmakta ve bunlarn Dou
Anadoluda oturduklar zellikle vurgulanmaktadr. Bir baka anlatmla
Gakalar ile Mukiler, belki de ayn kavim idiler. Biz, M. 7. yzylda Sakalar
(skitler) olarak karmza kan kavmin de bunlarn devam olduu
kanaatindeyiz.
Sonu
M. 2. Binylda cereyan eden Hitit- Gaka mcadelesini, belgelerin
nda, ana izgileriyle ortaya koymaya altk. Bu mcadelede Tokat
Blgesinin stratejik adan son derece nemli bir noktada yer ald apak
ortadadr. nk bugnk Kelkit Irma ile idantifiye edilen Kummemaha
Irma, Hatti lkesi (Hitit lkesi) ile Gaka lkesi arasnda doal bir snr
oluturuyordu46. Dolaysyla bugnk Niksar, Baiftlik, Readiye topraklar
Gaka lkesi ierisinde yer alrken, Turhal (Gaziura), Artova ve Merzifon
topraklar Hititler ile Gakalar arasnda srekli el deitiriyordu. Hitit
42

Urartular hakknda bilgi edinmek iin bkz: E. Memi, Eskia Trkiye Tarihi, s.190213; A. Erzen, Dou Anadolu ve Urartular, TTK Yayn, Ankara 1984; M.Taner
Tarhan, Urartu Devletinin Kurulu Evresi ve Kurucu Krallardan Lutipri = Lapturi
Hakknda Yeni Grler, Anadolu Aratrmalar VIII, 1980, ..E.F. Yayn, stanbul
1982, s.69-114.
43
Herodotos, IV, 1
44
Kimmerler iin bkz: M. Taner Tarhan, Eskiada Kimmerler Problemi, VIII. Trk
Tarih Kongresi Bildirileri, Ankara 1979, cilt 1, s.335-369.
45
Dou Anadoludaki Mu ehrimizin de Muki isminden gelmi olabilecei ihtimalini
gzden uzak tutmamak gerektii dncesindeyiz.
46
J.G. Macqueen, Hititler ve Hitit anda Anadolu. eviren: Esra Davutolu, Arkada
Yaynevi, Ankara 2001, s.58.

240

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 241


Cilt I

Hitit-Gaka Mcadelesinde Tokat Blgesinin Yeri ve nemi

metinlerinde Tapikka adyla anlan Zile-Maat Hyk ise Hitit Byk Kralna
bal bir Hitit beyinin ikametgh olsa da, Gaka-Hitit arpmalar srasnda, bu
kent de ou zaman tahribata uramaktan kurtulamamtr. Tapikka, gerekten
ok nemli bir mevkiide yer alyordu ve bu kent ayn zamanda, iki taraf
arasnda, psikolojik bir snr oluturuyordu. nk bu kent dt zaman, asl
Hitit topraklarna girmek ve hatta bakent Hattuaa uzanmak iten bile deildi.
Bu yzdendir ki, zaten toprak yetmezlii sorunu yaayan Gakalar, zellikle
Hitit Byk Kralnn baka bir lke zerine sefere kt, lke ierisinde i
kavgalarn yaand, ya da veba, kolera gibi salgn hastalklarn Hitit halkn
zayf drd zamanlarda Hitit topraklarna saldrmaktan ekinmemilerdir.
Bu cmleden olmak zere, Tokat Blgesindeki kentler, iki taraf arasnda
srekli el deitirdii iin, bu blge ayn zamanda Hitit ve Gaka kltrlerinin
temasa geldii bir mekn olarak da n plana kmaktadr.
Bilim adamlar Hitit mparatorluunun yklmasnda sadece Egeli
kavimlerin deil, Gaka saldrlarnn da pay olduu kanaatindedirler ki, bu
ihtimali yabana atmamak gerekir. Bata Tapikka (Zile-Maat Hyk) kenti
olmak zere, Tokat Blgesindeki tahribatn Gakalar tarafndan
gerekletirilmi olabilecei kanaati her geen gn daha da kuvvet
kazanmaktadr47.
Btn bunlar bir yana, Gakalar eer daha sonraki dnemde Dou
Anadolu Blgesinde ortaya kan Mukiler ile ayn kavim iseler, ve Mukiler
ile Sakalar (skitler) arasnda da bir balant olduu kabul grrse, o takdirde
Gaka, Muki ve Saka isimlerinin aslnda ayn kavmin farkl
dnemlerdeki ve farkl kaynaklardaki adlandrlma biimi olduu ortaya kar
ki, bu da, Gakalarn Prototrk kavimlerinden biri olma ihtimalini akla getirir.
Kaynaka
Alp, Sedat., Yeilrmak Blgesinin Corafyas Hakknda, Belleten 164
(1977), s. 637-646.
Beckman, Gary., Hittite Diplomatic Texts, 2nd. edition, Scholar Press, Atlanta
1999.
Bittel, Kurt., Hattusha: The Capital of the Hittites, New York 1970.
Brandu, Birgit-Schickert, Hartmut., Hititler: Bilinmeyen Bir Dnya
mparatorluu. eviren: Nazife Mertolu, Arkada Yaynevi, Ankara
2003.
Ertem, Hayri., Boazky Metinlerinde Geen Corafya Adlar Dizini,
A..D.T.C.F. Yayn, Ankara 1973.
Erzen, Afif., Dou Anadolu ve Urartular, TTK Yayn, Ankara 1984.
Garstang, John-Gurney, O.R., The Geography of the Hittite Empire, London
47

nk bu gr benimseyen bilim adamlarnn says giderek artmaktadr.

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

242
241

Ekrem MEM

1959.
Goetze, A., Die Annalen des Mursilis, MVAeG 38, Leipzig 1933.
Gterbock, H.G., The deeds of Suppiluliuma as told by his son, Mursili II,
JCS X/2, 1956, s.41-130.
Karauuz, Gngr., Boazky ve Ugarit ivi Yazl Belgelerine Gre Hitit
Devletinin Siyasi Antlama Metinleri, izgi Kitabevi Yayn, Konya
2002.
Knal, Fruzan., Eski Anadolu Tarihi, TTK Yayn, 2. Bask, Ankara 1987.
Macalister, R.A.S., The Philistines, Oxford University Press, London 1914.
Macqueen, J.G., Hititler ve Hitit anda Anadolu. eviren: Esra Davutolu,
Arkada Yaynevi, Ankara 2001.
Mansel, Arif Mfid., Ege ve Yunan Tarihi, TTK Yayn, Ankara 1971.
Memi, Ekrem., Anadolunun Eski ark ve Eski Garp Dnyalar Arasndaki
Yeri, S.A.M. Seluk Dergisi, Say 1, Konya 1986, s.59-64.
Memi, Ekrem., Hitit Siyasi Tarihinde Taht Mcadeleleri, S.. Eitim
Fakltesi Dergisi, Say 1, Konya 1987, s.113-117.
Memi, Ekrem., M.2.Binylda Hitit-Gaka Mnasebetleri, II.Uluslararas
Tarih Boyunca Karadeniz Kongresi Bildirileri, Samsun 1990, s.103110.
Memi, Ekrem,, skitlerin Tarihi, izgi Kitabevi Yayn, 2.Bask, Konya 2005.
Memi, Ekrem., Eskia Trkiye Tarihi, Ekin Kitabevi Yayn, 11.Bask, Bursa
2011.
Memi, Ekrem-Blbl, Cemil., Amurrular (Araplarn En Eski Atalar), Frat
niversitesi, Orta Dou Aratrmalar Merkezi Yayn, Elaz 2012.
Morris, Joseph., The Origins of the Sea Peoples, Florida State Classics, Florida
2006, s.1-54.
zg, Tahsin., Maat Hyk Kazlar ve evresindeki Aratrmalar, TTK
Yayn, Ankara 1978.
Sayce, A.H.-Litt, D., The Kingdom of Van (Urartu), CAH III, chp. VIII,
Cambridge 1970, s.169-183.
Schuler, E.Von., Die Kaker, Berlin 1965.
Tarhan, M.Taner., Eskiada Kimmerler Problemi, VIII.Trk Tarih Kongresi
Bildirileri, Ankara 1979, Cilt 1, s.335-369.
nal, Ahmet., Hattuili III, 1 (Heidelberg 1974).
Yakar, Jak., Anadolunun Etnoarkeolojisi. eviren: Selen Hrn Riegel, Homer
Kitabevi Yayn, 1.Bask, stanbul 2007.

242

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 243


Cilt I

Tokatn Zoraki Misafirleri

Tokatn Zoraki Misafirleri

Ahmet NAL1

zet
Tokat Osmanl hakimiyetine girdii ilk dnemden itibaren eitli devlet
grevlileri ile komu beylik ve prensliklerin taht adaylarnn hapis ve srgn
yerlerinden biri oldu. Kazkl Voyvoda, Mihalolu Mehmed Bey,
Menteeoullar gibi birok kii Tokatta hapsedildi. Sonraki dnemlerde
birok vezir ve brokrat ise grevlerinden azledildiklerinde Tokata srldler.
Bunlardan bir ksm bir sre sonra affedilirken, bir ksm ise Tokatta vefat etti.
Bu teblide ariv belgelerine gre Tokata srgn edilen devlet adamlarnn
zerinde durulacaktr.
Anahtar szckler: Srgn, hapis, Kazkl Voyvoda.
Yldrm Byezid tarafndan Kad Burhaneddin Devletinden
zaptedilen2 Tokat, tarih iinde Osmanl Anadolusunun nemli siyas, asker,
iktisad merkezlerinden birisi oldu. Tokat ehri ve kalesi ayrca, bazen Osmanl
hukukunda tazir cezalarndan olan hapis, srgn, prangabendlik, kalebendlik
gibi cezalara3 arptrlanlarn gnderildii; bazen de eitli hanedan
mensuplarnn ve hatta sava esirlerinin nezaret altnda tutulduu yerlerdendi.
Osmanllarda cezalandrma yntemi olarak srgn (nefy), sadece
kiinin iledii sutan tr bir yerde ikamete mecbur tutulmas eklinde icra
edildiinden4 bu ceza mahallinin belirlenmesinde alelumum bir kstas aramak
zordur. Ancak yukarda zikredilen dier hususlarda Tokatn tercih
edilmesindeki en nemli faktr, iinde yerleimin bulunmad mstahkem bir
kaleye sahip olmasdr. Muahhar bir dnemde dahi Evliya elebi, Tokat
Kalesini 41 yllk seyahatleri esnasnda metn ve mstahkem kllardan yed-i
kudret ile mebn yaln kayalar zre Anadoluda5 grd kalelerin belli
ballarndan birisi olarak tavsif eder. Kalenin, zamann, tabiatn ve bilhassa da
1

Dr., Trakya niversitesi, nklap Tarihi Okutman, ahmet1048@gmail.com.


Mkrimin Halil Ynan, Byezid I, A, II, 378.
3
Tafsilat iin bk. Sibel Kavakl, 929/A Numaral Nefy Defterinin (1826/1833)
Transkriksiyon ve Deerlendirilmesi, Gaziosmanpaa niversitesi Sosyal Bilimler
Enstits, Yksek Lisans Tezi, Tokat 2005, s. 12-14. Ayrca bk. Nee Erim, Osmanl
maratorluunda Kalebendlik Cezas ve Sularn Snflandrlmas zerine Bir Deneme,
Osmanl Aratrmalar, IV (stanbul 1984), s. 79-88; mer Meneke, XVII ve XVIII.
Yzylda Osmanl Devletinde Hrszlk Suu ve Cezas, Marmara niversitesi Sosyal
Bilimler Enstits, Doktora Tezi, stanbul 1998; s.107-140.
4
Osman Kksal, Osmanl Hukukunda Bir Ceza Olarak Srgn ve ki Osmanl
Sultannn Srgnle lgili Hatt- Hmayunlar, OTAM, XIX (Ankara 2006), s. 283341.
5
Evliy elebi Seyahatnmesi, IV, haz. Ycel Dal-Seyit Ali Kahraman, stanbul
2000, s. 108
2

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

244
243

Ahmet NAL

insanlarn tahribatndan kurtulup gnmze ulaabilen bakyyeleri dahi


seyyahmzn ne kadar hakl olduunu ortaya koymaktadr.
Tokat Kalesinin mecbur ikamete tahsis edildiine dair ilk rivayet,
Yldrm Byezid zamanna aittir. Mehz yine Evliya elebi olan bu rivayete
gre Karakoyunlu Hkmdar Kara Yusuf, Timurdan kap Yldrm Byezide
iltica etti ve Tokat Kalesine kapand. Timur, kalabalk bir orduyla gelip buray
kuattysa da de de bir tan koparamayup hib [] hsir avdet etmek
zorunda kald. Bunun zerine Timur, Yldrm Byezidden Yusuf Beyi iade
etmesini istedi. Yldrm Byezidin red cevab vermesi, Timur ile aralarna
dmanlk girmesine sebep oldu. Ankara Savanda Yldrm Byezidin
malup olmas ve ardndan vefat etmesi zerine Kara Yusuf Bey, Tokat
Kalesinden firar edip Msra gitti6. Evliya elebinin verdii bu bilgiler,
kalenin mstahkemlii hususunda bir baka delil ve Yldrm Byezidin Kara
Yusuf Beyi buraya kapatmas olarak yorumlanmsa da7, ihtiyatla
kullanlmaldr. Zira Yldrm Byezidin, Kara Yusufa Aksaray ve civarn
tahsis ettiini; Timurun 1400 yaznda ehzde Sleyman ve Kara Yusufun
brakp gittikleri Sivas tahrip ettikten sonra Suriyeye yneldiini; Kara
Yusufun Ankara Savandan nce Osmanl padiahnn yanndan ayrlm
olduunu biliyoruz8. Ayrca Timurun birka defa bu havaliye geldii halde
Tokat Kalesini muhasara ettiine veya ettirdiine dair dnemin kaynaklarnda
herhangi bir malumat yer almaz.
Tokat ehrinin ve kalesinin zoraki misafirleri hakknda ilk sarih ve
sahih bilgiler, henz kardelerine kar taht mcadelesi verdii yllardan itibaren
elebi Mehmedin uygulamalarna dairdir. Ankara bozgunu sonras TokatAmasya havalisine ekilen elebi Mehmed, ilk isyannda affedip Sivas
idareciliine getirdii Mezid Beyi ikinci isyan sonras kars Rabia Hatun ile
birlikte Tokatta srgn ve burada mr boyu ikamete mahkm etti. Mezid Bey,
son nefesini Tokatta verdi ve buraya defnedildi9. Bu dnemde cezal olarak
Tokata gnderilen bir dier isim, ihanet sulamasyla Ankara Komutan Yakup
Bey oldu. elebi Mehmed, 1411/1412de zmirolu Cneyd Bey zerine
yapaca sefere, Ankaradan ayrld takdirde ehrin Karaman beyi tarafndan
6

Evliy elebi Seyahatnmesi, V, haz. Ycel Dal- Seyit Ali Kahraman-brahim


Sezgin, stanbul 2001, s. 31-32.
7
Tayyib Gkbilgin, Tokat, A, XII/1, 404; Halis Asarkaya (Halis Turgut
Cinliolu),Osmanllar Zamannda Tokat, I, Tokat 1941, s. 5 [Bundan sonra, Cinliolu,
Tokat eklinde ksaltlacaktr].
8
Tafsilat iin bk. Mkrimin Halil Ynan, Byezid I, s. 380-385; smail Aka, Timur
ve Devleti, Ankara 2000, s. 25-28.
9
Cinliolu, Tokat, I, 12-13. Bu Mezid Bey, batl tarihiler tarafndan II. Murad
devrinde Balkan ftuhatnda mhim roller stlenen Mezid Bey ile kartrlmtr (bk.
Joseph Von Hammer, Byk Osmanl Tarihi, I, ev. Mmin evik-Erol Kl, s. 384 ve
ondan naklen Johann Wilhelm Zinkeisen, Osmanl mparatorluu Tarihi, I, ev. Nilfer
Epeli, stanbul 2011, s. 304).

244

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 245


Cilt I

Tokatn Zoraki Misafirleri

harap edileceini mazeret gsterip ge olarak ve askerlerini getirmeden katlan


Yakup Beyin haps ya da katl edilmesini emretti. Devlet adamlarnn itirazlar
zerine nce her iki cezadan da vazgeildi. Ancak fkesi gemeyen elebi
Mehmed, daha sonra Yakup Beyin ele aya demirle bal bir ekilde Tokatta
Bedev ardakta hapsedilmesini emretti10.
elebi Mehmed zamannda Bedev ardakn en mehur misafiri,
aknc beylerinden Mihalolu Mehmed Bey oldu. Mihalolu Mehmedin hapisle
cezalandrlmasna yol aan faaliyetleri hakknda kaynaklarmzdaki malumat
mulktr. Osmanl kroniklerinden byk blm Mihalolu Mehmed Beyin,
Musa elebi tarafndan Rumeli beylerbeyiliine getirildiini; elebi Mehmed
kardeini bertaraf etmek iin Rumeliye geip nceize vardnda hl bu
vazifeyi ifa etmesine ramen olu Yahi ya da Bahi Beyi gnderip tbiyet
arzettiini, kendisinin ise bizzat huzura gelmediini kaydederler. elebi
Mehmedin Musa elebiyi malup ettikten sonra onun beylerbeyi olmas
hasebiyle Mihalolu Mehmed Beyi mahpusen Bedev ardaka gnderdiini
naklederler11.
Bugn elimizde olmayan bir Menkbnmeyi kullanan Ner ise,
Mihalolu Mehmed Beyin nce Sleyman elebi karsnda Musa elebiyi
desteklediini; fakat elebi Mehmedin kardeiyle nceizde yapt ilk
savata Musa elebiyi kandrp saf deitirdiini; iki karde arasnda
1413deki niha hesaplamada da elebi Mehmed lehine nemli hizmetler ifa
ettiini belirtir. Buna ramen Mihalolunun cezalandrlmasnn sebebini de,
zr Sultn Mehmede yavuz anlatmlar idi. Ol dah bahdr olmagn
kyamayup, Tokatda Bedev ardaka haps itmi idi diyerek izah eder12.
kpaazdenin de, elebi Mehmedin hapse gnderdii Mihaloluna ayda
bin ake tahsis ettiini kaydetmesi13 bu iddiay glendirmektedir. Nitekim
10

Necdet ztrk, Osmanl Devletinde Baz Devlet Grevlilerinin Hapisle


Cezalandrlmalarna likin lk Bilgiler (1300-1453), Sosyal Siyaset Konferanslar
Dergisi, sa: 49 (stanbul 2005), s. 903-904.
11
Akpaaolu Ahmed Ak, Tevrih-i l-i Osman, haz. Nihal Atsz, [Osmanl
Tarihleri, I, iinde], stanbul 1947, s. 147-148 [bundan sonra, kpaa-zde, Tevrih-i
l-i Osman eklinde ksaltlacaktr]; Anonim Osmanl Kronii (12991512), haz.
Necdet ztrk, stanbul 2000, s. 59-62, 68; Anonim Tevrih-i l-i Osman, haz. F. Gese
(ev. Nihat Azamat), stanbul 1992, 53-56, 61. Oru, Mihal-olu Mehmed Beyin Musa
elebi tarafndan Rumeli beylerbeyiliine getirildiini teyid eder. Saf deitirmesini ise
yle nakleder: Mihal-ogl Yah Beg dah geldi. Mihal-ogl Yah Beg, Ms Begn
beglerbegisiydi. Ogln gnderdi, kend gelmedi. Burada muhtemelen mstensihten
kaynaklanan bir hata sz konusudur. kinci cmlede Mihal-olundan sonra Yahi
Beyin ismi sehven eklenmi olmaldr. Bu isim kartld takdirde anlatm da
dzelecektir (bk. Oru Be Tarihi [Osmanl Tarihi, 1288-1502], haz. Necdet ztrk,
stanbul 2007, s. 44, 47-48).
12
Mevln Mehmed Ner, Cihnnm [Osmanl Tarihi (1288-1485)], haz. Necdet
ztrk, stanbul 2008, s. 224-230, 236-240.
13
kpaa-zde, Tevrih-i l-i Osman, s. 148.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

246
245

Ahmet NAL

Mihalolu Mehmed Beyin Bedev ardaktaki ilk mahkmiyeti ksa srmtr.


Ancak 1416daki eyh Bedreddin isyann fiilen destekledii ya da manen
eyhe taraftar olduu thmetiyle yine Tokata hapsedildi. Dzmece Mustafa ile
II. Murad mcadelesinde kendisine ihtiya duyuluncaya kadar burada kald14.
Tokat Kalesi, II. Murad zamannda Osmanllarn en nemli
hapishanelerinden birisi olarak kullanld. Artk kalenin zoraki misafirleri,
sadece devlet adamlar deil, aralarnda l-i Osman mensuplar da olmak zere
eitli hanedan azalar idi. Tahta ktnda biri amcas, dieri de kardei olan
iki Mustafa elebiye kar zorlu bir mcadele veren II. Murad, belki de bu
yzden, kk kardeleri ehzde Yusuf ile ehzde Mahmudu bir sre
Tokata hapsettirdi. Daha sonra iki ehzdeyi Bursaya getirtip gzlerine mil
ektirerek burada ikamet ettirdi15.
1424de Mentee Beyliini Osmanl topraklarna katan II. Murad,
beyliin son hkmdarlar Leys ve Ahmedi de Bedev ardakta hapsettirdi.
Ahmed Bey, mahpusluunun ikinci ylnda kaleden kamay baard. Bu firarla
ilgili Osmanl kroniklerinin naklettikleri malumat, kaledeki mahpuslarn hayat
koullarna hakknda ipular vermesi asndan da dikkate ayandr. Buna gre,
k hazrlklar yapmaya balayan iki karde, yakacak odun satn aldlar ve
altlarna sermek iin kuru ot getirttiler. Menteeoullar, otu temin eden ve
kendileri ile ibirlii yapt anlalan kimseye, Bu ot az, bize bir uval daha
getir diyerek yeni bir sipari verdiler. Bylece firar plan uygulamaya konuldu.
Adam, bir uval rk ot getirdi. Leys ve Ahmed Bey, otu beenmeyip iade
ettiler. Adamn dolu uvalla geri dnmesinden phelen ve sebebini soran
hisarn kapcs, otun eski olduu ve koktuu iin geri gnderildii sylenerek
ikna edildi. Adam az sonra yine otla doldurulmu baka bir uval
Menteeoullarna getirdi. Bu defa Ahmed Beyi uvala soktular ve otlarla
iyice gizlediler. Adam, srtnda uval, Bunlarn pazarlndan aciz kaldm, bir
kuru otu dahi beenmezler. Ya bunlar Osmanolu saklayp neyler diyerek
14

smail Hakk Uzunarlya gre, elebi Mehmed, Musa elebiye kar verdii taht
mcadelesinde el altndan kendisini destekleyen Mihalolu Mehmed Beyi -kroniklerde
kaydedildiinin aksine- Tokatta hapsetmeyip Divnda brakt, fakat daha sonra eyh
Bedreddin isyan srasnda hapse gnderdi (bk. Mihal-olu Mehmed Bey Neden
Dolay elebi Mehmed Tarafndan Tokat Kalesine Hapsedilmitir?, Belleten, XXII/81
(1957) 173-188). M. Tayyib Gkbilgin ise, Mihalolunun iki defa Tokatta
hapsedildiini yazar (bk. Mihal-oullar, A, VIII, 286). Hammer de, Mihalolu
Mehmed Beyin Musa elebiye sdk kaldn ve bu yzden elebi Mehmed
atarafndan Tokatta hapsedildiini yazar (bk. Osmanl Tarihi, I, 401-403, 435). Necdet
ztrk, elebi Mehmedin Mihal-olu Mehmed Beyi 1416da Rumelide Dzmece
Mustafann ortaya kmas zerine, onu destekleyecei dncesiyle Tokatta
hapsettirdiini iddia ederse de kaynak olarak gsterdii eserlerde byle bir bilgi yer
almaz (bk. Baz Devlet Grevlilerinin Hapisle Cezalandrlmalar, s. 904-905).
15
kpaa-zde, Tevrih-i l-i Osman, s. 164; Ner, Cihnnm, s. 257, 266-267;
Hadd, Tevrih-i l-i Osman (1299-1523), haz. Necdet ztrk, stanbul 1991, s. 171.

246

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 247


Cilt I

Tokatn Zoraki Misafirleri

sylene sylene ka yneldi. lk sahnenin tekrarlandn zanneden hisarn


kapcs bir eyden phelenmedi. Bylece adam ve Ahmed Bey, dar ktlar
ve gizli bir yerde hazr bekletilen atlarna binip katlar. Firar hadisesi, ancak
sabah olup hisarn kaps aldnda ieride sadece Leys Beyin olduu
grlnce anlalabildi. Leys Bey ve kale dizdar, bu firarn bedelini canlaryla
dediler16.
II. Muradn Tokata gnderdii bir dier hanedan efrad, Srp ve Eflk
krallarnn oullar idi. Osmanl padiah, 1438de Srp Kral Georg Brankovi
(Vlkolu) ve Eflk Prensi Vlad Drakuldan Edirneye gelip tbiyet
arzetmelerini istedi. Georg Brankovi, kendisi gelmeyip iki olunu rehin olarak
Edirneye gnderdi. ki prens derhal zindana atldlarsa da Gregor kap
Semendireye dnmeyi baard. Yazn Semendireyi kuatan II. Murad, ehri
emnla feth ve Gregoru esir etti. Gregor tekrar Edirneye getirildi ve ok
gemeden hl zindanda bulunan kardei ile Bedev ardaka gnderildi. ki
Srp prensinin gzlerine burada mil ekildi17.
Eflak Prensi Vlad Drakul ise, iki olu ile birlikte davete icabet etti.
Drakul, nce Gelibolu Kalesine hapsedildiyse de oullar Vlad Tepe (Kazkl
Voyvoda) ve Radu cel Frumosu (Gzel Radu) rehin olarak geride brakmak
kouluyla serbest braklp lkesine gnderildi. Vlad Tepe ve Radu, Erigz ya
da Nife hapsedildiler18. Eflk prenslerinin, bundan sonraki akbetlerine dair
kaynaklarmzda kfi malumat yoktur. Ancak bilhassa ilerleyen tarihlerde Eflk
tahtna geecek ve Kazkl Voyvoda olarak tarihte nam kazanacak Vlad
Tepein uzunca bir sre Tokat Kalesinde zindanda kald sklkla dillendirilir.
Yakn tarihlerde kaleme alnan bir romanda uzun uzadya Kazkl Voyvodann
Tokat Kalesindeki mahpusluu ve burada geirdii gnlerin onun psikolojisi
16

kpaa-zde, Tevrih-i l-i Osman, s. 166-167; Ner, Cihnnm, s. 269-270.


Deerlendirme iin bk. Paul Wittek, Mentee Beylii, ev. Orhan aik Gkyay, Ankara
1999, s. 98-101.
17
Zinkeisen, Osmanl Tarihi, I, 437-438. Nicolae Jorga, Kral Georgun Osmanllarla
savamay gz alamayp olu Gregoru Semendirede brakarak Macaristana katn;
Gregorun, 27 Austosta ehri II. Murada teslim etmek zorunda kaldn; Edirneye
getirilen Gregorun burada rehine olarak bulunan kardei Lazar ile Amasyaya zindana
gnderildiini ve ikisinin de gzlerine mil ekildiini yazar (bk. Osmanl mparatorluu
Tarihi, I, ev. Nilfer Epeli, stanbul 2005, s. 370). Trk kaynaklarndan kpaazde, II. Muradn davetine mukabil Georg Brankoviin kendisi gelmeyip iki olunu
yolladn, Srp prenslerinin Tokat Kalesinde hapsedildiklerini, yazn Semendirenin
fethedildiini kaydeder (bk. Tevrih-i l-i Osman, s. 179-180). Hadd, ayn malumat
tekrarlar (bk. Tevrih-i l-i Osman, s. 199-200). Ner ise, Georg Brankoviin ahsen
Edirneye gelmedii gibi oullarn da gndermediini; Semendirenin fethi esnasnda
esir alnan iki Srp prensin nce Dimetokada, ardndan da Tokata Bedev ardaka
hapsedilip gzlerine mil ekildiini nakleder (bk. Cihnnm, s. 287-288).
18
kpaa-zde, Tevrih-i l-i Osman, s. 179; Ner, Cihnnm, s. 287; Hadd,
Tevrih-i l-i Osman, s. 199-200; Hammer, Osmanl Tarihi, I, 480-481; Jorga, Osmanl
Tarihi, I, 367; Zinkeisen, Osmanl Tarihi, I, 437.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

248
247

Ahmet NAL

zerindeki etkileri ilenmitir19. Romen tarihi Jorga, Eflk Kral Vlad


Drakulun Hunyadinin Balkanlarda Trklere kar oluturduu ittifaka destek
vermesi ve Mezid Bey komutasnda Macaristana giren, fakat 18 Mart 1442de
ar bir malubiyet alp Eflk zerinden geri ekilmeye alan aknclara
saldrmasna mukabil oullar Vlad Tepe ile Radu cel Frumosun tekrar
zindana atldklarn yazar20. ki Eflk prensi muhtemelen bu tarihte Tokat
Kalesine gnderilmi olmaldr.
Gerek Srp gerekse Eflk prenslerinin Tokat gnleri, Edirne-Segedin
Anlamasna (1443) kadar srd. Anlamaya konulan birer madde ile serbest
kalp lkelerine dndler21. II. Murad, kendisini bu anlamay imzalamaya
mecbur brakan malubiyetin msebbibi olarak gsterilen aknc beylerinden
Paa Yiit-olu Turahan Beyi Bedev ardaka hapsettirdi. Turahan Beye
yneltilen sulama, baz kaynaklara gre yanl bir taktik uygulatmas, baz
kaynaklara greyse dmanla ibirlii yapmas idi. Turahan Bey, ertesi yl
Varna Zaferi akabinde affedildi22.
II. Murad sonrasnda da Tokata zoraki misafirler gelmeye devam etti.
Fatih Sultan Mehmed zamannda Sivas Kads Halimi Ltfullah elebi, Amasya
Sancakbeyi ehzde Byezid tarafndan azledildi ve takriben ay Tokatta
hapiste kald. Tefti sonunda masumiyeti ispatlanan Ltfullah elebi,
hrriyetine tekrar kavutu23. 16. yzyl mersndan Temerrd Ali Paann da
ehzde Byezidin damad olduu ve kaynpederinin isyan sonras Tokatta
ikamete mecbur tutulduunu ileri srlmtr. Hatta Ali Paann bu yzden
Tokatta yaptrd camiye kitabe koyamad, bir sre sonra ehzde Byezid
taraftarl thmeti ile katledildii iddia edilmitir24. Ancak Ali Paann, II.
Byezidin kzdan torunu ile evlendii, eyhzde Byezid taraftar olmayp
bilakis onunla savat ve Erzurum beylerbeyi iken eceliyle vefat edip Tokata
getirilerek olunun hatrasna yaptrd trbeye defnedildii Erhan
Afyoncunun aratrmalar ile ortaya konulmutur25.
17. yzylda Tokat Kalesi, hretini muhafaza ediyordu. Evliya elebi,
19

C.C. Humphrey, Vlad: The Last Confesson, Vancouver 2008 [Bu eseri temin etme
nezaketi gsteren Tokatn ilim pnarnn sebili Hasan Erdemde teekkr ederim].
20
Jorga, Osmanl Tarihi, I, 372-373.
21
Zinkeisen, Osmanl Tarihi, I, 467-468; Cinliolu, Tokat, I, 21-22. Hammer, anlama
ile yalnzca Srp prenslerin serbest brakldn kaydeder (bk. Osmanl Tarihi, I, 487488).
22
Tafsilat iin bk. Necdet ztrk,Baz Devlet Grevlilerinin Hapisle
Cezalandrlmalar, s. 905-906. Hammer, sehven Turahan Beyin zladide sebep
olduu iddia edilen hezimeti telafi etmesi iin Varna Sava arefesinde Tokattaki
zindan kartldn ve son harp hazr bulunduunu yazar (bk. Osmanl Tarihi, I, 493).
23
Cinliolu, Tokat, I, 29-30.
24
Cinliolu, Tokat, I, 53-55.
25
Erhan Afyoncu, XVI. Yzyl Beylerbeyileri I, Temerrd Ali Paa, Belleten,
LXV/244 (Anakara 2001), s. 1007-1042.

248

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 249


Cilt I

Tokatn Zoraki Misafirleri

kalenin durumunu ve hapishane olarak ilevini yle anlatr: bir pte-i blend
zre ekl-i (---) bir eddad beyz seng-tr ile mebn bir kala-i kavdir, amm
ol kadar byk deildir. Diren-mdr cirmi be bin altm admdr. Cnib [u]
etrfnda burc [u] brlaryla rste ve musanna dendn- bedenler ile prste
etrfnda asl handak yok b-bk u b-perv bir sr- bldr kim kehken-s
semya ser ekmidir. Ve cnib-i erbaas derk-i esfelden nin verdiinden asl
handak olacak yeri yokdur. Cmle etrf ahin ve kartal ve zaanos iynl
elvn reng kayalardr.
Cnib-i garba nzr bir demir kapusu vardr. Dern- hisrda dizdr
hnesi ve kethd ve imm ve mezzin ve kala mehterleri hnesi var ve cebehne hcreleri ve gll anbrlar ve su sarnlar ve Ceyln yolu nm su yollar
vardr. [Kmil yz altm iki ayak kesme kaya ta nerdbn ile nehr-i (---)
inilir ve garb tarafnda Ayyr kayas bu kalaya sehel havledir]. Ve Yldrm
Hn cmii var. Gayr hn ve hammm ve rs-y bzrdan bir sr yokdur,
zr evc-i sumna kad-ken olmu bir kala-i bl olmaile deme dem bir
satde urc edemediinden eb [] rz kapusu dim mesdddur, amm
ddebnlar dim nighbnlk edp pr-silh bevvblar vardr, zr aa ehir
ahlsinin cemi z-kymet metlar cmle kalada mahfzdur ve cmle
mcrim ve kanllar bunda mahpsdur kim Kuds-i erf'in zindn Kerek
kalasdr, amm bu Tokat gy diyr- Acem'in kala-i Kahkaha'sdr26.
18. yzylnn ortalarna gelindiinde kale, hapishane olarak cazibesini
kaybetmiti. Bunda kalenin zamanla harap olmaya yz tutmas belirleyici olmu
olabilir. Nitekim Osmanl mparatorluuna snan ah Hseyinin olu Sam
Mirzann 1747/1748de sebep olduu kriz bu hususta bir fikir verebilir.
Hkmete Trabzonda oturmasna msaade olunan Sam Mirza ve adamlarnn
baz uygunsuz davranlar grlnce yakalanmalar emredilmi, fakat ranl
misafirler kamay baarmtr. Nihayet Sam Mirza, adamlar ile birlikte Tokat
havalisinde ele geirilmi ve kaleye hapsedilmek istenmitir. Ancak kale bu
srada harap durumda olduundan byle mhim mcrimlerin burada tutulmas
mmkn grlmeyerek Sinopa gtrld27.
Mteakip yllarda kale tamir edilmi olacak ki buras yine hapishane
olarak kullanlmtr. Kez ehir de bir srgn yeri olma hviyetini devam
ettirmitir. 1797de Aksaray Mfts Abdullah baz uygunsuz davranlarndan
tr azl ve Tokata srgn edildi. Abdullah, srgn yerinden katysa da tekrar
26

Evliy elebi Seyahatnmesi, V, 32-33. Nam da kaleyi yle tarif eder: Tokat
Kalas Trk tevrhlerde bedev r-tk demekle mezkur ve keml-i subet ve
metnet ile mehurdur, (bk. Trih-i Nam, II, haz. Mehmet pirli, Ankara 2007, s.
705). Tokat Kalesinin Anadoludaki dier kaleler arasndaki yeri hakknda bir
mukayese iin bk. Eftal kr Batmaz, Osmanl mparatorluu Dneminde Anadoluda
Kalelerin dari ve Askeri Fonksiyonlar (1550-1750), Ankara niversitesi Sosyal
Bilimler Enstits, Yksek Lisans Tezi, Ankara 1989, s. 80-113.
27
Cinliolu, Osmanllar Zamannda Tokat, II, Tokat 1950, s. 56-57.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

250
249

Ahmet NAL

buraya getirildi28. 1798de Gmhaneli Tahunolu Sleyman, ikinci bir emre


ve uslanncaya kadar kalede zindana atld29. 1799da Amasya Alaybeyi Miralay
brahim, yetkisi olmad halde zeamet verdii iin Abdullah avu nezaretinde
Tokat Kalesine hapsedildiyse de ay sonra Sivas Valisi Recep Paann
efaatiyle affedildi30.
Ayn yl Tokat Kalesi, kaplarn bu defa Fransz esirlere at.
Napolyonun Msr igal etmesi zerine balayan savata ele geirilip
stanbula getirilen 20 esir Tokat Kalesine hapsedildi. Esirlerden her birine
gnlk beer ake tahsis ve ehirdeki Osmanl idarecilerine bu parann
muntazaman verilmesi tenbih edildi. Ayrca, Franszlarn yabanc kimselerle
grtrlmemesi hususunda gerekli ihtarlar yapld. Lkin ksa bir sre sonra
esirlerin, pis kokulu, havasz yerlere konulup ayaklarna buka, boyunlarna
zincir vurulduu ve rvet vermedike bu muamelelerin devam ettirildii
hakknda stanbula ikyetler ulat. Bunun zerine payitaht, Tokat
idarecilerine ikyet konusu uygulamalardan sarfnazar etmelerini kati bir dille
emretti. Fransa 1800de Tokattaki askerlerine Danimarka maslahatgzar
vastasyla para gnderdi. 1801de Osmanl mparatorluu ile Fransa arasnda
anlama akdedilince esirler serbest brakld31.
19. yzylda kalenin fonksiyonunda nemli bir deiiklik vuku
bulmutur. Artk kalenin zoraki misafirleri arasnda st dzey devlet ricaline
pek rastlanmaz. Daha ziyade alt dzey rical, di sulara karanlar Tokat
Kalesine hapsedilir olmutur. Aralarnda vezirlie kadar terfi etmi birok paa
ise Tokata srgn edilmitir.

28

Cinliolu, Osmanllar Zamannda Tokat, III, Tokat 1951, s. 11-12.


Cinliolu, Tokat, III, 13.
30
Cinliolu, Tokat, III, 18; Tayyib Gkbilgin, Tokat, 409.
31
Cinliolu, Tokat, III, 18-19, 31, 36; Tayyib Gkbilgin, Tokat, 409.
29

250

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 251


Cilt I

ngiliz Dileri Belgelerine Gre Tokat Kazalarnn 1919 Ylnda Durumu

ngiliz Dileri Belgelerine Gre Tokat Kazalarnn 1919 Ylnda Durumu


Ali SATAN*
zet
1919 Temmuz ve Austos aylarnda Tokat Erbaa, Niksar, Terme, nye
havalisi hakknda ngiliz grevlilerin bizzat ziyaret ederek hazrlam olduklar
ve ngiliz Dileri Bakanl'na gnderdikleri bir rapor deerlendirilecektir.
ngiliz Arivinden alnan rapora dayanlarak; bu kazalarn nfus yaps,
blgedeki terr hareketleri, asker, jandarma, tutuklu saylar, kazalarda
bulunan silahlar, yollar hakknda bilgi verilecektir. Ayrca Erbaa Rum
cemaatinin ngiliz gal Komiserliine gndermi olduu bir mektup da bu
rapor
iinden
kmtr.
Bu
bildiri
erevesinde
aklanarak
deerlendirilecektir.
30 Ekim 1918 Mondros Mtarekesi Osmanl Devleti tarafndan bara
giden yolun balangc gibi deerlendirilirken tilaf devletlerince igal iin
vesile olarak grlmtr. Nitekim mtareke metnine yerletirilen eitli
maddeler tilaf askerlerine bu imkan salayacak niteliktedir.
tilaf devletleri, stratejik blgelere asker karttlar ancak onun dnda
kalan blgelere de kontrol subaylar gnderdiler ve bu subaylarn hazrlad
raporlar dzenli olarak stanbul gal Kuvvetleri Komiserliine ve oradan da
dileri bakanlklarna gnderiliyordu.
tilaf devletleri, Osmanl ordusunun mevcudu, silahlarn durumu,
blgenin nfus yaps, zellikle gayri Mslimler, asayi sorunlar gibi belli
bal konular zenle takip ediyorlard.
Bu teblide ele alnacak olan Samsunda ngiliz temsilci Yzba
Perring kendinden nce bu grevi yrten Yzb. Hurstn Samsun blgesinde bir
ete tarafndan soyulmasndan sonra geri ekilmi ve onun yerine
gnderilmiti1. Onun Tokat raporu deil ancak blgeyle ilgili baka raporlar
Trk tarihileri tarafndan kullanldn belirtmemiz gerekir2.
ngiltere Samsuna
9 Mart 1919da blgedeki Hristiyanlarn
gvenliini salama bahanesi ile askeri birlik karmasndan birka gn sonra
* Yrd.Do.Dr., Marmara niversitesi Fen Edebiyat Fakltesi Tarih Blm
1
Cemil enalp, Ulusal Kurtulu Savanda ngiliz gal Belgelerinde Sivil ler/Askeri
Hkmet Faaliyetleri, stanbul Harp Akademileri Basmevi 2009, s.200
2
Bilal N. imir, ngiliz Belgelerinde Atatrk, C.I, TTK Ankara 1973,
s.72,104,159,229. Gotthard Jaeschke, Kurtulu Sava le lgili ngiliz Belgeleri,
ev.Cemal Kprl, Ankara 1986, s.103, 119, 133. Selahi Sonyel, Trk Kurtulu Sava
ve D Politika I, TTK Ankara 1995 (III.Bask) s.94, 106-107,, 127-128, 131 Mehmet
Okur-Murat Kkuur, ngiliz Yksek Komiserlerinin Gzyle Milli Mcadele,
Serander Yaynlar, Trabzon 2006, s.110-113, 117-118
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

252
251

Ali SATAN

13 Mart 1919da Yzba Perring gelmitir. Ertesi gn bir grup subayla Kavak,
Havza, Merzifon, Amasya ve Hacky ziyaret edip gzlemlerini rapor olarak
stanbula gndermitir3.
Yzba Perringin 25 Temmuz 1919da Samsundan stanbuldaki
ngiliz Yksek Komiserliine gnderdii raporunda ; Terme, nye, Niksar,
Erbaa ve Amasyay ziyaret ettiini bildiriyordu.4
Yzba Perring, gittii heryerde tm memur ve siviller tarafndan iyi
karlandn belirttii raporunda Trk jandarmasnn da yolculuu boyunca
kendisine refakat ettiini yazmaktadr. ngiliz subay; Ziyaret ettiim her
blgede Trkleri silahlanm olarak grdm. 15-16 yandaki erkek ocuklar
bile tfek tayordu ve Hristiyanlarn silahlar ve mhimmat ele geirmesini
engellemek iin olan en sert emirler ve arlar almlard diyor. ngiliz subay
1919 Temmuzu itibariyle Erbaa dndaki ilelerde asayiin nispeten daha iyi ve
ok az su bildirilmekte olduunu, ancak bunun ilelerde dzen saland
anlam tamadn, her gn cinayetler ve soygunlar yaandn belirtmektedir.
Yzba Perring, blgede, ekyalarn iletiim ve ulam ok zor hale
soktuunu ve kyllerin mahsullerini kaldrmasn ve ayn ekilde
pazarlamasn da engellediine dikkat ekiyor.
ngiliz subay, nyeden Niksara giderken yolda soyulmalarndan
ikyeti olan bir grup kylyle karlatklarn belirterek ona refakat eden
jandarmann, yolun etrafnda veya yaknnda bulunan 14 ekiyay baarl bir
ekilde tutuklayp silahlarn aldn aktaryordu.
Yzba Perring blgede faaliyet gsteren ekyalar 3 gruba
ayrmaktadr. Bunlar:
1Hristiyan veya Trk fark etmeden herkesi soyan,
ldren ve devrimci fikirlerle hibir alakas olmayan Trk eteleri.
2ntikam (korunma) ruhuyla hareket eden ve sadece
Mslmanlara saldran Rum eteleri. Bunlarn baz durumlarda kendi
blgelerinde iyi bir dzen saladklarn iddia etmektedir.
3Dzensiz Trk birlikleri; bu eteler, subaylar tarafndan
politik amalarla ve ayrca bu lkenin herhangi bir tilaf Devleti
tarafndan askeri igaline kar olma gayesiyle oluturulmutur.
Bunlarn arasndaki byk bir ete, Amasya yaknlarndaki Bel
Dadadr. imdiki elebalar, Sleyman smail ve gleri ise 600dr.
Yzba Perring yolculuu srasnda 1 ve 2 Numaral etelerin
elebalaryla grme ayarladn ve 1 Numaradan Ahmet Aa ile, nye
yaknlarnda bulutuunu ve onun yandalarndan birka kiinin de blgedeki
3

Mehmet Okur, ngiliz stihbarat Raporlarna Gre 1919da Samsunda Genel


Durum, lk Admdan Cumhuriyete Milli Mcadele, Mavi yaynclk, s.130
4
Public Record Offce (PRO) Foreign Office (FO) 371/4158/124461

252

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 253


Cilt I

ngiliz Dileri Belgelerine Gre Tokat Kazalarnn 1919 Ylnda Durumu

gezisi srasnda kendisine refakat ettiini belirttikten sonra ete hakknda u


bilgileri veriyor;
Ahmet Aa etesinin tamamen asker kaaklarndan olutuunu ve
teslim olmak istediini syledi. Bilgilendirildiim kadaryla bu, btn etenin
isteiydi.
Perring Erbaa yaknlarnda da Rum etecilerden Eleftherios ile
bulutuunu da yazmaktadr. Eleftheriosun, Rum elebalarnn hepsi iinde
imdiye kadar en gl olan olarak belirten Perring, etenin 4 yldr blgede
faal olduunu, kuvvetinin 1000 kiinin zerinde bulunduunu sylyordu.
Perring Eleftheriosun kendisine aktardklarn raporuna yle yazyordu;
Meslek olarak nceden okul mdr olduunu ve etesinin,
blgesindeki tm Hristiyanlarn korunmasn ve himayesini ama edindiini
belirtti. imdilerde iinde birka Trk kynn de olduu 42 ky kontrol
altnda tutmaktadr. Ayrca ngiliz yetkililerine teslim olmay ok istediini ama
hibir surette bir Trk yetkiliye teslim olmak istemediini ve Hristiyan nfusun
gvenlii ve korunmas tam olarak gvence altna alnana kadar etesini
muhafaza etmeyi srdreceini de belirtti.
Yzba Perring, kuva-y milliyecilerle gremediim iin zgnm
ama bunu yapmam iin uzun bir yolculuk yapmam gerekecekti.diyerek
raporun ilk ksmn sonlandryor.
Yzba Perring, raporun ikinci ksmnda ise gezdii kazalar hakknda
bilgi veriyor ki sanrm bugn iin de nemli ayrntlar iermektedir:
TERME
Kaymakam Abdul Settah (2 yldr grevde)
Blgenin nfusu
23748
130 Trk ky 22838
3 Rum ky 835
3 Ermeni ky 75
62 Jandarma ( 52 piyade 10 atl)
Birlik yok.
70 tfek.
Mhimmat 14400 civarnda
Hapiste sadece 2 kii gzaltnda.
Neredeyse yol yok ve havalar kt olduunda patikalardan sadece
tekerlekli aralarla geilebilmektedir. Hayatta kalan neredeyse hi Hristiyan
yok. Hem Ermeniler hem de Rumlar tehcir edilmi. Rastlayabildiim tek Rum
bana kylerde kalanlarn ok az dnda kendisinin tek hayatta kalan olduunu
syledi. Tehcir edilen 140 Ermeniden hibiri geri dnmedi.
Tm Hristiyan mlklerinin neredeyse hepsi yklm durumda. Kalan
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

254
253

Ali SATAN

birka evi, iinde oturmalarna izin vermeleri ve kirasn da Samsuna


gndermeleri talimatlaryla birlikte bir Ruma devrettim. Tm yetimleri
toplamas ve Samsuna gndermesi konusunda Kaymakama talimat verdim
ama rakamlar elde etmeyi baaramadm. Sonularn tatmin edici
olmayacandan znt duymaktaym. Ayn drdnde 25 ekya derhal teslim
oldu ve dzen nispeten iyi durumda.
NYE
Vekil Kaymakam Binba Faik Beydir ve ayrca birliklerin
kumandandr.
nye nfusunun rakamlar:
le merkezinde;Trk 5914 Rum 1670 Ermeni 229
Blgede ise
Trk 52.329 Rum 493 Ermeni 326
Kyler; Trk
118 Rum 2 Ermeni
19
66 Jandarma (59 piyade 7 atl)
4 Polis
40 Birlik
764 adet mekanizmas olmayan tfek
Mhimmat 83.052 civarnda
Hapiste sadece 8 tutuklu var ve iyi durumdalar.
35 Rumun dnda neredeyse tm Hristiyanlar tehcir edilmi.
Mlkler: Hibir mlk yenilenmi deil ama bunun yerine getirilmesi
iin talimatlar verildi ve vekil Kaymakama hibir istisnann yaplmamas
konusunda malumat verdim.
Geri dnen Hristiyanlar iin byk bir sknt var. Bunlarn 300ne
yardm komitesi tarafndan yemek veriliyor. Yakn zamanda 41 Rum
mlteciden oluan bir grup Rusyadan buraya ayakbast, bunlar bir Rum
vapurunda buraya getirildiler ve gemiye binmeden nce bu lkenin tilaf
birliklerinin igalinde olmas sebebiyle btn Rumlarn buraya gvenli bir
ekilde geri dnebilecekleri konusunda bilgilendirildiler, bu insanlar imdi evsiz
ve tamamen a ve eer daha fazlasnn buraya gelmesi sz konusu olursa bunlar
alkla kar karya kalacaklardr, barnacak yer, i umudu ve geinme
olanann olmamas sebebiyle ilenin asl sakinleri iin ev konusunda hali
hazrda byk bir sknt mevcuttur. Birok ev sava srasnda yklm
durumda.
Birok ekya teslim oldu ama ilenin dnda dzen hem Trkler hem
de Hristiyanlar iin i ac deil. Mslman nfusun silahlanmas, neredeyse
her yerde grlmektedir. Bir tfek tayabilen her erkein elinde bir tfek
mevcuttur.
I. Astsubay birliinden bir koruma ve 6. Gurkadan 4 adam, Yardm
Komitesi deposundan buraya grevlendirildi.

254

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 255


Cilt I

ngiliz Dileri Belgelerine Gre Tokat Kazalarnn 1919 Ylnda Durumu

Tekkiraz
Nfusu 400 civarnda
6 jandarma var.
Karaku
Mdr Kemal Bey (nyenin eski kaymakam)
Nfusu 300 civarnda
6 jandarma var.
Sahil kesimindeki bu kk kylerin tm birok Ermeninin
katledilmesine tanklk yapm olmann dnda bir nem tamamaktadr.
nyeden Niksara olan kaba asfalt yol, ok kt durumda.
NKSAR
Kaymakam Hasan Reit ( 2 yldr grevde)
Nfus rakamlar
le MerkeziTrk 4.592 Rum 500 Ermeni 144
BlgeTrk
18.170 Rum
4.193 Ermeni
150
KyTrk
84 Rum
16 Ermeni
25
45 Jandarma (20 atl, 25 piyade)
4 Polis
Birlik: 3 subay, Yzba Cevdet Bey tarafndan kumanda edilen 25 kii
28 tfek
2800 civarnda mhimmat
Hapiste 3 Rum, 17 Trk bulunmakta ve hepsinin sal iyi ve hepsi
yakn zaman nce tutuklanm.
Gvenlik ve dzen burada iyi ve orada olduum sre iinde de
ikyetleri dinlendi. Mlkleri onarlmakta ve tm yetimler bir araya getirilerek
Samsuna gnderildi.
RUMLAR: Hibiri tehcir edilmemi. Nfuslar aadaki gibidir:
lede 317
Kylerde 4659
Bana mallarnn hibirini kaybetmediklerini bildirdiler.
5

1907 Sivas Salnamesine gre Niksarn Mslman nfusu 26.423 genel nfusun yzde
78.56s. Rum nfusu ise 4.067 ile nfusun yzde 12sini oluturuyor. Ermeni nfusu
ise 3.113 kii ve nfusun yzde 9.25ini oluturuyordu. Ayrntlar iin Bkz. Ali Akel,
Tokat Sancann dari Durumu ve Nfus Yaps (1880-1907), Frat niversitesi
Sosyal Bilimler Dergisi, c.XIV, say 2 Elaz 2004 s.355. 1914 ylnda ise Niksar
kazasnda Mslman nfus 22.843 Ermeni 3183 Rum 4815 Kpti 24 olmak zere
toplam 30.865 kii idi.Bkz. Orhan Sakin, Osmanlda Etnik Yap ve 1914 Nfusu, Ekim
Yaynlar, stanbul s.254
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

256
255

Ali SATAN

ERMENLER: imdiye kadar 4 erkek, 25 kadn ve 100 ocuk geri


dnd. Asl rakam, 500 aile veya 4500 kii, ilenin 2 mil kadar yaknndaki
katliamlar nedeniyle daha fazla geri dnn olmas beklenmiyor. Hayatta
kalan ok az insan da sefil durumda ve bunlarn i bulmalar veya geimlerini
salamalar mmkn grnmyor.6
Burada Erzurumdan gelen 2262 gmen bulunmakta ve bunlar
giyinme ve beslenme ihtiyalarn karlamak iin yerel bir Trk Komitesi
oluturulmu durumda.
ERBAA
Kaymakam
Karabet Makaryan (Ermeni ve 6 haftadr grevde)
7
Nfus
Trk 51.780
Rum 7.743
Ermeniler iin bir rakam verilmemi.
Trklerin iinde 5.000 gmen de bulunmaktadr.
115 Trk, 41 Rum ve 4 Ermeni ky vardr.
Jandarma
70
Askeri birlik Binba Ahmet Hamdinin sevk ve idaresinde olmak
zere 10 subay ve 150 er.
Tfekler
130
Mhimmat 18.500 civarnda
7500 atmlk 13 makineli tfek
Hapisteki 9 kii iyi durumda.
Yol yok.
lede veya blgede ne yasalar ne de gvenlik var, bu durum hem
Mslmanlar hem de Hristiyanlar iin geerli8. Gpegndz bile cinayet
6

Niksarn 1919daki nfusunun ayrntl dkm yaynlanmtr. Peringin verileri ile


elimektedir. Buna gre; Niksar kazas, nahiye ve kylerinde toplam 1536 Yerli
Ermeni Erkek, 1486 Yerli Ermeni Kadn, 37 Yabanc Ermeni Erkek ve 33 Yabanc
Ermeni Kadn bulunduu gsterilmektedir. Bu rakamlarn kylere gre dalm iin
Bkz.Hasan Akar-Mjdat zbay, Milli Mcadele Yllarnda Niksar, Niksar Belediyesi
2011, s.152-153
7
Erbaada 1907 Sivas Salnamesine gre Mslman nfus 49.253 kii ile toplam
nfusun yzde 81.99unu oluturuyorlard. ledeki Rum nfusu 7319 kii ile nfusun
yzde 12.18ini tekil ediyorlard. Ermeni nfusu ise 2967si Gregoryan, 367si
Protestan ile toplam nfusun yzde 11.76s kadardlar. Bkz. Akel, agm. s.355. Erbaa
kazasnn 1914te nfus dalm yle idi; Mslman 50895 Ermeni 3274, Protestan
430, Rum 7922, Musevi 4 Kpti 165 kii olarak tesbit edilmiti. Bkz. Orhan Sakin, age.
s.254
8
Sivas Valisi Reit Paa, blgede asayiin salanmasn sadece idari deil Mondros
mtarekesine gre asayisizlik yznden igal edilelebilmesi dolaysyla vatani bir

256

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 257


Cilt I

ngiliz Dileri Belgelerine Gre Tokat Kazalarnn 1919 Ylnda Durumu

ileniyor, bu ayn banda bir Rum, le vakti pazar yerinde vuruldu.


Kaymakam srekli tehdit ediliyor ve gn ortasnda bile korunmak zorunda.
Blge, ekyalarla dolu ve bu gidiata hem sivil hem de askeri Trk
yetkililerce anak tutuluyor. Yerel askeri yetkililer tarafndan Trk ekya
etelerine silah ve mhimmat destei salamak iin tam bir alma dzeni
ilemekte. kinci kumandan Yzba zzet Bey, srekli ekya kylerini ziyaret
ediyor.
Bu ynde emir alnmasna ramen Mslman yaplan kadnlarn ve
ocuklarn veya yetimlerin mallarnn geri iadesi iin hibir alma yaplmam
durumda, sregelen bu mevcut durumda dzen salama olasl olmadndan
tr iinde bulunulan bu durum en iyi sava durumu olarak tanmlanabilir.
tilaf birliklerinin blgeye intikali halinde Hristiyan nfusu, kitle halinde
ayrlmak iin uygun bir frsat bekliyor ama yollarn durumu nedeniyle bunu
gerekletirmek imdilerde imknsz.
Bu blge, Mustafa Kemal hareketinin merkezi olmak gibi kt bir ne
sahiptir. Sklkla tilaf Devletlerinin aleyhine toplantlar dzenlenmekte,
bunlarn sonuncusuna Avukat Ali Kirami ve Duyun-u Umumiyede alan
brahim adl biri tarafndan bakanlk edildi, ateli konumalar yapld ve
Mustafa Kemalin kontrolndeki blgelerde hizmete hazr olunmasna ynelik
uyarlar yaynland, ayrca hibir silah veya mhimmatn Hristiyanlarn eline
gememesi gerektiine dair Trk nfusa ok gl arlar yapld.
Eer Rumlar bamsz bir devlet kurma yolunda herhangi bir alamet
veya hissiyat gsteriyor veya bylesi bir umut tayorlarsa buna izin
verilmemesi konusunda yakn zamanda Sivas Valisinden bir telgraf alnd.
Askeri bir yardmn buraya gnderilmesi iin ok acil talepler aldm.
zninizle birka sulu Trkten oluan bir listeyi eklemek istiyorum, Hristiyan
nfusunun tm, bunlarn aleyhine ifade vermek iin hazr ve bunlarn
tutuklanmalar ve izalelerinin geri kalanlar zerinde byk bir etkisi
olacandan hi phe yoktur ve bu muhtemelen daha fazla kan dklmesinin
nne geecektir.
Getiimiz gnlerde teslim olan bir Rum ete reisi, yerel Pazar yerinde
ldrld ve bunun Askeri yetkililerin emriyle ilendiine dair hibir phe
yok. phesiz ok zeki ve alkan biri olan Kaymakamn mevcudiyeti, Ermeni
olmas nedeniyle btnyle faydaszdr.
Rum nfusu imdi 7.743, sava ncesinde ise 18.000di.
150 yetimin, Samsun zerinden Amasyaya gtrlmesine olanak
grev olduunu vurguladktan sonra Erbaa kazasndaki asayile ilgili ald bilgileri
yle aktarmaktadr; Hacbey karyeli Lefterin, Kozlucaalan kyl stilin, Krkharman
kyl Anastan yirmi, Karaa kynde Kostinin eteleri mevcuttu.Bkz. Sivas Valisi
Reit Paann Hatralar, Sivas li Sanat Kltr ve Aratrma Vakf yayn, Sivas 2002,
s.13
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

258
257

Ali SATAN

saladm.
Ermeniler: Sava ncesi saylar 5000 civarnda. Geride kalanlarn
says 1 erkek ve 18 yalarnda 2 gen, 47 kadn ve ocuk ve buna ilaveten
komu kylerde 28 dieri daha.Sava ncesinde Erbaann en zengin Ermeni
komitelerinden biri olarak n sald bana sylendi. Ermeni Komiteleri,
blgenin hem topran hem de ticaretini elinde tutuyormu. Kalanlarn ok az,
konaklamak iin bir yere sahip ama bunlar da sadece duvardan ibaret ve
eyalarnn hepsi de satlm durumda.9
stanbul ngiliz Yksek Komiserliinden 25 Austos 1919 tarihinde
Londraya ngiltere Dileri Bakan Lord Curzonn dikkatine Erbaa Rum
Komite Bakan Elefteriadisn mektubu sunulmaktadr. Yksek Komiser
konuyla ilgili Lord Curzona unlar yazyordu;
Lordumuzun dikkatini Rumlarn evlerini brakp gitme ve lkenin
daha gvenli yerlerinde yaamaya ynelik isteklerine ekmek isterim.
Bu uygulamann birka rnei size daha nceden rapor edilmiti.
Genel eilim, Karadeniz kysna hareket etmek veya mevcut snmaclarn
konaklamasnda halihazrda byk zorluklarn yaand stanbula gitmek
ynndedir. 10
ngilterenin Samsun temsilcisi ve sz konusu mektubu stanbula
ulatran Yzba Perring ise Samsundan 11 Austos 1919 tarihli yazsnda u
ilave bilgileri sunmaktadr;
Efendim,
Gven ortamnn eksikliinden ve Mslmanlarn giderek daha
fazla silahlanyor olmalarndan ikyet eden Erbaa Rum Komitesinden
bir mektubun evirisini ekte size sunmaktan eref duymaktaym; bu
haber, belirsizlik ve daimi dzensizlik yznden orada kalmasnn artk
imknsz olduunu ifade eden buradaki bir Amerikan Ttn irketinin
Erbaadaki ubesinden alnan bir telgraf ile de teyit edilmitir.
Dikkatini Erbaadaki duruma ekmek ve bu hareketi durdurmak
iin acil ve kesin nlemler almasn istemek maksadyla Sivas Valisine
telgraf ektim.
Erbaa Rum Komitesinden Alnan Bir Mektubun evirisi
Efendim,
Son birka gnde, iler burada daha da ktye gider bir hal ald ve sizi
uyarmann ve gvenliimiz iin olas tm nlemlerin alnmasn istemenin
grevimiz olduunu dnyoruz. Burada byk hazrlklar yaplmakta ve
emirlerin tamam Erzurum Komitesinden gelmekte. 1000 tfein daha
datmnn yan sra jandarma maskesi altnda askere almlar da
9

FO 371/4158/12461
FO371/4158/124461

10

258

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 259


Cilt I

ngiliz Dileri Belgelerine Gre Tokat Kazalarnn 1919 Ylnda Durumu

yaplmaktadr. Yukarda mevzu bahis tehizatn datm gizli bir ekilde


yaplmakta ve dzenin salanmasnn gereklilii bahane edilerek her
Mdrle (bir Mdr tarafndan idare edilen yerler) 30 tfek
gnderilmektedir. Her gn baz kylerden 15-20 kii buraya geliyor ve
silahlarn aldktan sonra ayrlyorlar ve bylece bir gnll ordusu
oluturuluyor. Birka Trk dkknnda dier patlayclar kadar silahlar,
bombalar ve dinamitler de depolanyor, buna kant olarak da dnden nceki
gn meydana gelen bir kazada 15 yandaki bir Trk ocuu, sokakta bir
bomba buldu ve onu incelerken bomba patlad, ocuk ok ar bir ekilde
yaraland. Bu olay gndz vakti Belediye binasnn nnde meydana geldi ve u
ana kadar karlan tek sonu ise olayda Hristiyanlarn sulanmas oldu, hi
kimse cezaya tabi tutulmad. Yukardaki bilgilerin tm bize bir Trk komu
tarafndan verildi ve o komu bize dikkatli olmamz ve Trklerle
yaayabileceimiz her trl tartmadan veya bir tartmaya sebebiyet
verebilecek her eyden kanmamz tavsiye etti.
Yaln gerek udur ki mevcut durumlar sava esnasndaki durumdan
daha kt halde olan tm Rumlar, tanmak, vs. iin tm ayarlamalar
yapmann ve belli bir dzenin olduu, hayatlarnn gvende olabilecei lkenin
baka bir yerinde yaamak iin bulunduklar yeri terk etmenin daha iyi
olacan dnyorlar.
Dualarmzn duyulacana inanyorum.
Komite SekreteriKomite Bakan
/S/ M. GOUNAROPOULOS/S/ A. ELEFTERIADIS
Erbaa 19 Temmuz 1919
Belgelerin ortaya koyduu Sonu
Bu belgelerin gsterdii baz sonular yle sralayabiliriz;
1.ngiltere Anadoludaki gelimeleri ok yakndan takip etmektedir.
2.stanbulda kurulan gal Kuvvetleri Komiserlikleri kendi subay ve
istihbarat elemanlar ile dorudan sahadan bilgi toplamaktadrlar.
3.ngiltere bu srete Anadolunun muhtelif yerlerinde bulunan gayri
Mslim unsurlar ve onlarn oluturduu tekilatlarla doal mttefik gibi
almakta ve ibirlii yapmaktadr.
4.Anadolunun herhangi bir yerinde bulunan yabanc irketlerin
yetkilileri de gven duyulan ve zaman zaman gelen istihbaratn teyidi
konusunda mracaat edilebilir birimler olarak kabul ediliyor.
5.Yalnz Tokat deil dier Karadeniz blgesinin dier yerlerinde de
bulunan Rumlar, herhangi bir ge srgne uramam olanlar dahi 1919
ylnda henz milli mcadele balamamken artk bulunduklar yerlerde
kalmak istememektedirler. Pontus devleti hayali blgedeki insanlar iin
inandrc gzkmemektedir.
6.Tokat Niksar, Erbaa mntkalarnda ok gl Rum etelerinin var
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

260
259

Ali SATAN

olmasna ramen bunlar da varlklarnn ok uzun sreli olmayacann


farkndadrlar.
7. Daha Erzurum Kongresi balamamken Tokatta ngilizleri rahatsz
edecek ekilde milli hareketin organize birekilde balam olduu tespit
edilmitir. Bu ayn zamanda Milli Mcadelenin arkasndaki organizasyon imkan
ve kabiliyeti hakknda bize ciddi fikir vermektedir.
8.1915te Tehcir Kanunu ile geici olarak baka blgelere gnderilen
Ermeniler Mondros Mtarekesi sonrasnda memleketlerine dnp eski mal ve
mlklerine kavumaya balamlard ancak 1919 artlar gerei Tokata
dnleri kolay olmamaktadr.
9.Gayri Mslimlerin btn taleplerine, ngiliz subaylarn ayn ynde
merkezi bilgilendirmelerine ramen ngilterenin blgeye asker gndermek
gibi bir seenein zerinde, en azndan bu belgeler erevesinde, durmadklarn
kaydedebiliriz. Nitekim 1921den itibaren ngiliz-Fransz ve talyan igal
Komiserlikleri Anadoludaki Hristiyanlar iin nfus mbadelesi fikri zerinde
uzlatklar grlmektedir.

260

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 261


Cilt I

XIX. Yzylda Tokatta Gmen skn ve Gmen Sevkinde ehrin nemi

XIX. Yzylda Tokatta Gmen skn ve Gmen Sevkinde ehrin


nemi
Erdal TABA*
zet
XIX. yzylda Osmanl Devletinin elinde kalan topraklarna, kaybettii
topraklarda yaayan insanlar g etmek zorunda kalmlardr. Yzyl boyunca
aralksz yaanan glerle Osmanl topraklarna milyonlarca gmen gelmiti.
Bu gmenlerin byk ounluu Anadoluda iskn edilmitir. Bu kadar ok
gmenin Anadoluda iskn edilmesi onlarn yerletikleri yerlerdeki nfus
dengesini Mslmanlar lehine deitirmi, bu da ehirlerin sadece demografik
deil, toplumsal ve ekonomik yapsn derinden etkilemitir. Gmen iskn
edilen kentlerden biri de Tokattr. Birok farkl blgeden gelen gmenlerin
iskn edildii Tokatta ezici ounluu Kafkas gmenleri oluturuyordu.
nk Kafkaslardan gelen gmenler genellikle Karadeniz yoluyla Anadolu
kylarna kyorlar ve buralardan i blgelere naklediliyorlard. zellikle
Samsuna kan gmenlerin karadan nakillerinde corafi konumu ve fiziki
artlar gerei Tokat gmen sevkinde nemli bir role sahipti. Tokat bir
taraftan gmenlerin sevk yollar zerinde bulunurken, dier taraftan iklimi,
zirai potansiyeli ve ticari koullar nedeniyle de iskn iin uygun artlar
ieriyordu. Bu zelliklere sahip olduu iin gmen sevk ve isknnda nemli
bir ehir haline geliyordu.
Anahtar kelimeler: Tokat, Kafkasya, gmen, iskn, corafi konum
Immigrant Settlement in Tokat in the 19th Century and the Importance of
the City in Immigrant of Transport
Abstract
In the XIX century, those who lived in the former Ottoman territories
were forced to move to lands that remained in the hands of the Ottomans. As a
result of the migrations that continued for a hundred years, millions of new
immigrants arrived in the Ottoman territories. Most of them were settled in
Anatolia. The settlement of so many immigrants changed the balance of
population in favour of the Muslims, which affected the cities not only
demographically but also socially and economically. One of the cities where
immigrants were settled is Tokat. Though immigrants from various regions
were settled there, the great majority were Caucasian immigrants. The reason
for this was that Caucasian immigrants crossing the Black Sea reached
Anatolian borders and were transported to inner parts from there. Due to its
geographical location, Tokat played an important role in the transportation of
immigrants who first reached Samsun. On the one hand the location of Tokat
*

Yrd.Do.Dr., Akdeniz niversitesi, Eitim Fakltesi

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

261
263

Erdal TABA

commercial opportunities. These features made Tokat an important city


regarding the transportation and resettling of immigrants.
Key Words: Tokat, Caucasus, immigrant, settling, geographical
location
Osmanl Devletinin XVII. yzyldan itibaren balayan ve devam eden
gerilemesi ve topraklarnn daralmasyla, kaybettii topraklarda yaayan
Mslman Osmanl tebaas g etmek zorunda kalmtr. Osmanlnn
Balkanlardaki gerilemesi orada yaayan binlerce insan gmen durumuna
drrken, gneye doru yaylma alann genileten Rusya da XIX. yzyla
kadar yapm olduu giriimlerin sonucunu almaya balam ve Kafkasyay
igal etmitir. Rus igallerine kar Kafkas halklarnn direnii Ruslar bir
sreliine oyalasa da durduramamtr. te yandan Kafkas halklarna fiili olarak
yardm edecek gl bir devlet de olmamtr. Kar koymas beklenen tek
devlet Osmanl Devletiydi, ancak o da gnn koullarnda bir yandan kendi
sosyal ve ekonomik bunalmlaryla uramakta bir yandan da XIX. yzyln
ikinci yarsndan itibaren kitleselleen glerle ba etmeye almaktayd.
Osmanl Devletinin olumsuz koullarnn yan sra, Rusyann igal
ettii blgelerde uygulamaya koyduu politikalar yznden Kafkas halklarna
g etmekten baka are kalmyordu. Ruslar hem direnileri krmak iin her
trl iddeti uyguluyor hem de igal ettii blgelerde asimilasyon ve yldrma
faaliyetlerine giriiyordu. Kafkas halklarnn dinleri, dilleri, eitimleri,
kltrleri, ekonomik koullar hatta aile ilikileri bile Ruslar tarafnda yeniden
ekillendirilmeye allyor ve basklar dayanlamaz boyutlara geliyordu. G
etmek zorunda kalan Kafkasyallarn bir ksm karadan bir ksm da Karadeniz
zerinden, Mslman bir devlet olan Osmanlnn egemen olduu topraklara
doru kayorlard. Her iki yolu takip ederek gelen gmenler Osmanl
topraklarna girdikleri yerlerden iskn edilmek zere daha i blgelere veya
Osmanl Devletinin hlihazrda elinde tuttuu Balkan topraklarna sevk
ediliyorlard.
zellikle Karadeniz yoluyla gelen Kafkasyal gmenlerin Osmanl
topraklarna balca k yerlerinden olan Trabzon ve Samsun bu gmenlerin
iskn edilmeleri ve sevk gzerghlar asndan Tokat nemli klmaktayd.
Gemilerle Samsuna kan gmenler iskn edilmek zere buradan Anadolu
ilerine gnderiliyorlard. Corafi koullar nedeniyle Karadenizden Anadolu
ilerine gei iin kilit bir noktada bulunan Tokat, gmenlerin sevkinde nemli
bir gzerght. Ayrca Tokat iklimi, verimli topraklar, Anadolu iindeki
gvenli konumu ve ticaret hacmi nedeniyle de gmenlerin iskn edilmek iin
tercih edebilecekleri bir yerdi.
Kafkas Gleri
Ekonomik, dini, milli, siyasi ve sosyo-kltrel nedenleri olan g
olgusu muhaceret konumuna indirgendiinde, topraklar igal edilen milletlerin
eskiden beri yaadklar topraklarda kendi benlikleriyle yaayamayacaklar iin

262

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 263


Cilt I

XIX. Yzylda Tokatta Gmen skn ve Gmen Sevkinde ehrin nemi

z topraklarn terk etmesi olarak karmza kmaktadr. Esasnda g olgusu,


ok eitli nedenlere dayaldr ve zellikleri de birbirinden farkldr. Temel
anlamda bakldnda insan gruplarnn bir yerden baka bir yere giderek
corafi anlamda yer deitirmeleridir. Ancak muhaceret sz konusu olunca bu
tanm zorunlu terk etme ya da kama olarak da nitelendirilebilir.
Bu bakmdan Kafkas gleri sadece sosyal, kltrel ya da ekonomik
nedenlerle insanlarn bulunduklar yeri terk etmeleri deildir. Kafkas halklarnn
g etmelerindeki en nemli neden, yaadklar z vatanlarndan ya zorla
karlmalar ya da bask yaplarak koullarn yaanamayacak kadar
ktletirilmesidir. yleyse Kafkaslardan yaanan gn temel nedenini de
Ruslarn basklar, faaliyetleri ve blgeye ynelik gelecekteki siyasi emellerini
hayata geirmeye almalar oluturmaktadr.
Hazar Gl ve Karadeniz arasnda adeta bir kpr olan Kafkasya,
binlerce yldr saysz kltrn getii ve kar karya geldii dnyann en eski
yerleimlerindendir. Hazar Denizi, Karadeniz ve Azak Denizinin evreledii
bu blge Asya, Afrika ve Avrupann kesime noktalarndandr. Kafkasya;
Karadeniz, stanbul ve anakkale boazlar, Marmara, Ege ve Akdeniz gibi
suyollar ile Atlas Okyanusuna balanmaktadr. Bu blgeye Kafkasya isminin
kimler tarafndan verildii kesin olarak bilinmemekle birlikte, eitli
dnemlerde ve eitli halklar tarafndan Kaslarn Da, As, Aslarn Da,
Jalbuz, Yldz Dalar ve Dillerin Da gibi isimler verilmitir.1
Tarih boyunca aknlara urayan Kafkasyada Hunlar, Moollar,
Araplar, Seluklular ve Osmanl Devletinin etkin olduu dnemler yaanmtr.
Blgede Osmanl Devletinin etkisi XV. yzyldan itibaren balamtr. Ancak
bir taraftan da Kafkaslarn kuzeyinde, birliini salam ve gneye doru
yaylmaya alan arayan gl bir Rus devleti XVI. yzyldan itibaren kendini
hissettirmekteydi.
Gneye ynelen Ruslar 1552de Kazan Hanln ykmlar ve
Kafkaslara doru ilerlemelerinin nndeki ilk engeli kaldrmlardr. 1556
ylnda Astrahan da ele geirmiler, artk Hazar Denizine ulamlard.
Kafkaslarda Terek Nehri boyunca ilerleyen Ruslar, Kuzey Kafkasyada hzla
Kazak kolonileri kurmaya girimilerdi.2 Bu aamadan sonra ilerlemelerini
1

. Ergin Ayan, Kafkasya: Bir Etno-Kltrel Tarih zmlemesi, OD Sosyal Bilimler


Aratrmalar Dergisi, c. 1, S. 2, Aralk 2010, s. 21; smail Berkok, Tarihte Kafkasya,
stanbul Matbaas, stanbul 1958, s. 2; Pimaho Kosok, Kuzey Kafkasya Hrriyet ve
stiklal Sava Tarihinden Yapraklar, eltt Matbaas, stanbul 1960, s. 8; Cemal
Gke, Kafkasya ve Osmanl mparatorluunun Kafkasya Siyaseti, Has-Kutulmu
Matbaas, stanbul 1979, s. 3; Alaeddin Yalnkaya, Osmanl Devletinin Kafkasya
Politikas (1853-1856 Krm Sava Sonras), Trk D Politikas, (Osmanl Dnemi), c.
I, Ed. Mustafa Bykl, Gkkubbe Yay., stanbul 2008, s. 11.
2
Gke, a.g.e., s. 18; Nadir Devlet, Rusya Trklerinin Mill Mcadele Tarihi (19051917), TTK Yay., Ankara 1999, s. 3-4; Stefanos Yerasimos, Milliyetler ve Snrlar
Balkanlar, Kafkasya ve Orta-Dou, ev. irin Tekeli, letiim Yay., stanbul 2002, s.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

264
263

Erdal TABA

srdren Ruslar direnen Kafkasyal halklarla amansz savalara tutuacak, XIX.


yzyln ikinci yarsndan itibaren de geri dnlmez ekilde stnl ele
geirecektir. zellikle 1853-1856 Krm Sava sonras Rusyann Kafkaslarda
uygulamaya koyduu baskc politikalar ve saldrlar Kafkas halklarnn
glerini n alnamaz bir hale getirecektir. Kafkaslardaki direniler 1859da
krldnda gler hzlanm ve sonraki be yl iinde yz binlerce Kafkasyal
gmen Osmanl Devletine snmak amacyla g yolarna dmt.
1858-1865 yllar arasnda Osmanl topraklarna yz binlerce
Kafkasyal gmen gelmiti. Bu gmenler erkes, Abhaz, een, Nogay,
Ubh, Lezgi ve Osetlerden olumakla birlikte bunlarn ounluu erkeslerdi.
Vatanlarn terk ederek gmen durumuna denler Karadeniz sahillerinden
Trabzona kyorlard. Osmanl Devleti, burada biriken gmenleri yine
Karadeniz zerinden Varna, Kstence, Bergos ve Lom gibi Balkan limanlarna
tayor, oradan da Rumeli ilerine sevk ediyordu. Anadoluda iskn dnlen
gmenler ise iskn blgesine yakn bir liman kentine tanyordu. Bu
limanlarn banda Samsun, Trabzon, Sinop ve nebolu gelmekteydi.3
1865ten sonra olduka yavalayan Kafkas gleri 93 Harbi de denilen
1877-1878 Osmanl-Rus Sava ile yeniden hzlanmt. Savan balamasyla
yeniden balayan ve giderek artan kitlesel gler yzyln sonuna kadar, her
zaman kitlesel boyutlarda olmasa da devam etmiti. Kafkaslarn yan sra
Balkanlardan yaplan gler de dneme damgasn vuracaktr. Balkanlardan
stanbul nlerine kadar ilerleyen Rus ordularnn nnden kaanlar Osmanl
topraklarna snmak iin yurtlarn terk etmilerdir. Sava srerken yaadklar
topraklar terk etmeyen Mslman topluluklar ise hem Rus igalleri boyunca
grdkleri bask ve zulmden hem de Ruslarn desteiyle bamsz devletler
kurmaya alan aznlklarn saldrlarndan ylacak ve g etmek zorunda
kalacaklardr. Bu aznlklarn banda Bulgarlar gelmektedir. Bu dnemde
Bulgarlarn saldr ve katliamlarnn boyutlarn anlamak iin len veya
topraklarn terk etmek zorunda kalan Mslmanlarn saysnn milyonlarla
ifade edildiini sylemek bile yeterlidir.
1877-1878 Osmanl-Rus Savann bitiminden 1914 ylna kadar geen
zaman diliminde Osmanl Devletinin elinde kalan topraklara g eden
Mslmanlarn says iki milyon civarndadr.4 1877-1878 yllarndaki savatan
sonra gelen ve saylar iki milyonu bulan bu gmenlerin eitli ihtiyalar,
isknlar ve hanelerinin yaplmas gibi masraflar devlet tarafndan karlanmaya
277; Muzaffer rekli, Rus Yaylmas Karsnda Krm Hanl ve Kafkasya, Kafkas
Aratrmalar I, Acar Yay., stanbul 1988, s. 15; Berkok, a.g.e., s. 342.
3
Nedim pek, mparatorluktan Ulus Devlete Gler, Serander Yay., Trabzon 2006, s.
41; Safarov Rafik Firuzolu, Krm ve Kafkasyadan Osmanl mparatorluuna Gler,
Osmanl, c. 4, YTY, Ankara 1999, s. 691.
4
Kemal H. Karpat, slmn Siyasallamas, ev. iar Yaln, B Yay., stanbul 2009,
s. 339.

264

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 265


Cilt I

XIX. Yzylda Tokatta Gmen skn ve Gmen Sevkinde ehrin nemi

allmtr. Gmenlere arazi, tohumluk, tarm aletleri verilmeye allm,


salk, eitim ve eitli konularda da yardmlar yaplmtr. Ancak yaplanlar
gmenlerin btn ihtiyalarnn karlanmasnda yetersiz kalacaktr.5
Katliamlarn, basklarn ve saldrlarn artt XIX. yzyln son eyreini
kapsayan bu dnemde Osmanl Devletine doudan ve batdan byk bir
gmen akn yaanmtr. Bu gmenlerin ou Anadolu ilerine gnderilmi
ve eitli ehirlerde iskn edilmilerdir.
Gmen Sevkinde nemli Bir ehir: Tokat
Tokat eitli dnemlerde ve eitli milletler tarafndan farkl isimlerle
anlmtr. Araplar Dokat, Acemler Kn- cev (Arpa Vilayeti), Ermeniler Tohat
ve Trkler de Doat ve Toka At demilerdir. Mogollarn dilinde ise Suvbaru
olarak zikredilen ehir Yldrm Beyazt tarafndan fethedilince buraya Drnnasr ismi verilmitir.6 Bu blgenin Turani bir soydan gelen ilk sakinleri
Togayitler tarafndan iskna ald ve bu nedenle Tokat adn ald gr de
yaygn bir kandr. Tokat blgesi nce Pontus Galatikos, sonra Pontus
Polemmomiakos, daha sonra ise Armenia Secunda isimlerini tamtr.
Blgedeki en eski yerleim bugnk ehrin 9 kilometre kuzey dousunda
bulunan ve Gmenek olarak bilinen Komanattr.7
Antik dnemlerden beri ehir olma zelliini srdren Tokat,8 bir kaleehir olarak kurulmu, daha sonra kalenin gney ve dou yamalarna doru
yaplan yerleimlerle yaylmtr. XV. ve XVI. yzyllarda Tokattaki yerleim
nfus artna paralel olarak kuzey-gney ynnde uzayan Behzat Deresinin
her iki yannda genilemitir. Bylece balangta kale-ehir olarak kurulan
Tokat artk surlar olmayan ak bir ehre dnmtr.9
Malazgirt zaferinden sonra kendilerine ikta olarak verilen Anadolunun
igaline girien Trkmen beyleri eitli blgeleri hkimiyetine almaya
alyorlard. Bu dnemde Tokat ve Niksarn iinde bulunduu blge
Danimend Bey tarafndan fethedilmiti. Seluklularn dalmasyla balayan
Anadolu Beylikleri dneminde Danimetlilerin egemenliine giren Tokat,
hkm srd dnem boyunca bu beyliin elinde kalmtr.10 Danimentliler
5

Faruk Kocack, XIX. Yzylda Gmen Kylerine likin Baz Yap Planlar, stanbul
niversitesi Edebiyat Fakltesi Tarih Dergisi, S. 32, Mart 1979, s. 419.
6
Evliya elebi b. Dervi Mehemmed Zll, Evliya elebi Seyahatnamesi, 5. Kitap,
Hazl. Ycel Dal vd., Yap Kredi Yay., stanbul 2001, s. 33.
7
M. Tayyib Gkbilgin, Tokat, slam Ansiklopedisi, c. 12/1, Milli Eitim Basmevi,
stanbul 1979, s. 401-402.
8
Halime Doru, XVII. Yzyla Kadar Osmanl Kentlerinin Sosyal ve Ekonomik
Grnts, Anadolu niversitesi Yay., Eskiehir 1995, s. 27.
9
Ali Akel-Abdurrahman Sarl, Osmanl Dneminde Tokat Merkez VakflarVakfiyeler I, Gazi Osman Paa niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi Yay., Tokat 2005,
s. 13.
10
Mustafa Kafal, Anadolunun Fethi ve Trklemesi, Trkler, c. 6, Yeni Trkiye Yay.,
Ankara 2002, s. 182; Gkbilgin, a.g.m., s. 402.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

266
265

Erdal TABA

Beyliinin kurucusu Daniment Gazi tarafndan fethedilen Tokat bir kltr


ehri haline getirilmi, bu beylik zamannda Tokatta Yabasan ve ukur
medrese gibi eitim-retim merkezleri kurulmutur.11
Daha sonra Anadolu Beylikleri arasndan syrlp hzla genileyen
Osmanllar, Anadoluda siyasi birlik salamak amacyla dier beylikleri birer
birer bnyesine katmaktayd. Yldrm Beyazt zamannda tm evresi ile Tokat
da Osmanl topraklarna dahil edilmitir. ehir, Osmanl Devletinin genileme
dneminde, Seluklulardan beri devam eden, ticaret ve kltr merkezi olma
zelliini yeniden kazanmtr.12
Tarihleri eitli verilse de Tokatn XIV. asrn son yllarnda Osmanl
egemenliine girdii kesindir. Bu tarihlerden en ok zikredileni 1392 yldr.
Osmanllarn egemenliine giren Tokat, XVI. yzyln ortalarna kadar Rum
Beylerbeyliinin merkezi olarak Osmanl idari yapsnda nemli bir ilev
grmtr.13 XVI. yzyln sonlarna doru hem Tokat Kazasnn hem de Sivas
Sancann idari yapsnda nemli deiiklikler meydana gelmitir. Kazabad ve
Gelmuad nahiyeleri kaza stats kazannca Tokata bal nahiye says altya
(Komanat, Cincife, Venk, Tozanl, Yldz, Kafirni) dmtr. XVII. yzyl
balarnda yeniden yaplan idari deiiklikler neticesinde Tokat Kazas
Komanat, Yldz ve Kafirni nahiyelerinden oluan kk bir kaza haline
gelmitir. 1643 ylnda yaplan idari taksimattan sonra Tokat Kazas be
nahiyeden (Komanat, Tozanl, Yldz, Kafirni, Dneksebad) oluan bir kaza
olmu ve bu idari durumunu 1840 ylna kadar devam ettirmitir.14 Bu
dnemden Tokat kaza merkezi 80 mahalleden oluurken be nahiyesi de 148
kye sahipti.15
Tanzimat Dneminin balangcndan itibaren Osmanl Devletinin idari
tekilatnda nemli deiiklikler yaplmtr. dari taksimatnda deiiklie
gidilen eyaletler arasnda, Tokat Kazasnn da dhil olduu Sivas Eyaleti de yer
almaktayd. 15. yzyldan Tanzimat Dnemine kadar Sivas, Amasya, Canik,
Divrii, Bozok, orum ve Arapkiri kapsayan 7 sancaktan oluan Sivas Eyaleti
1850ye doru nce 4, (Amasya ve orum, Divrii, Yeniil) sonra da 1856da
Yeniil Sancann karlmas ile 3 sancaa indirilmitir. Eyalet ve sancak
dzeyinde yaplan bu yeni idar taksimatla birlikte Tokat Kazasna bal nahiye
ve kylerin says da deimitir. 1840-1860 arasnda Tokat Kazas, Merkez,
Komanat ve Kafirni nahiyelerinden olumakta, kaza merkezi 73 mahalleden, iki
nahiye ise toplam 67 kyden olumaktayd. 1840tan nce Tokata bal
11

Mehmet Beirli, Orta Karadeniz Kentleri Tarihi I Tokat, Gazi Osman Paa
niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi Yay., Tokat 2005, s. 9.
12
Ersal Yavi, Tokat (Komana), Gzel Sanatlar Matbaas, stanbul 1896, s. 11.
13
Beirli, a.g.e., s. 11; Akel-Sarl, a.g.e., s. 14.
14
Akel-Sarl, a.g.e., s. 16-17.
15
Ali Akel, Tanzimat Dneminde Tokat Kazasnn dari ve Nfus Yapsndaki
Deiiklikler (1839-1880), C.. Sosyal Bilimler Dergisi, Aralk 2003, Cilt: 27, No:2, s.
255.

266

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 267


Cilt I

XIX. Yzylda Tokatta Gmen skn ve Gmen Sevkinde ehrin nemi

grlen Yldz ve Tozanlnn mstakil kazalar haline gelmesi ile


Dnekseabadin nahiyelik statsnn kaldrlmas Tokat Kazasnn bu ekilde
klmesine sebep olmutur.16
1867 ylnda yaplan idari taksimatla Tokat Kazas eskiden olduu gibi
Sivas Sancana bal kalm, ancak nahiye ve kylerinin says deimemitir.
1870de Sarkipare, Artukabad ve Kazabad nahiyeleri de Tokata dahil edilince
nahiye says 3ten 6ya kmtr. Kaza merkezi ise 57 mahalle, 5 nahiye ve
toplam 195 kyden olumaktayd.17 Tokat 1879da Sivas Vilayetine bal bir
sancak (liva) stats kazanm ve yaknlklar dolaysyla Canik Sancana
bal Niksar ile Amasya Sancana bal Erbaa ve Zile kazalar da Tokata
dahil edilmitir. Tokat Sancann bu idari konumu 1920de TBMMnin ald
kararla ayr bir vilayet haline getirilmesine kadar srmtr.18
an gereklerine gre Tokatn idari tekilatnda zaman zaman
dzenlemeler yaplsa da deimeyen bir zellii vard. Bu da Roma dnemi
iktidarndan neredeyse Osmanl Devletinin son zamanlarna kadar kentin
nemli bir ticaret ve retim ehri olarak varln srdrmesidir.
Roma ve Seluklu dnemlerinde bir snr ehri olarak savunmay
kolaylatrc bir grnmde olan Tokat, daha sonraki dnemlerde ticari yollar
zerinde nemli bir kava tekil ettii iin ticari bir ehir olarak ne kmtr.
Bu konumunu XIX. yzyln ikinci yarsna kadar da korumutur.19 Anadolu
ehirleri iinde nemli bir nfusa sahip olan Tokatn haberleme a zerindeki
corafi konum avantaj, onun nfusunun bykln anlatmak iin yeterli bir
gereke deildir. yerleim alan dhilinde olmak Tokat d ticaretten
mahrum kalan bir ehir olmak zorunda brakmamtr.20
Douya ve gneye giden yollar zerinde bulunan Tokat,21 birok vakf
dkkn, han ve arsyla XVI. yzylda ticaret potansiyelinin yksek olduu
bir ehir haline gelmitir. Ticaret yollarnn kesitii nemli bir urak yeri olan
Tokatn ticaret ehri olarak sivrilmesi kanlmazd. nk Anadolu, ran,
Badat, Basra, am ve Halepten gelen ana ticaret yollarn birletii kavaklar
Sivas, Tokat ve Amasyadan gemekteydi.22 Basradan balayp kuzeye doru
uzanan ticaret yolu Badat, Musul, Mardin, Diyarbakr, Elaz, Malatya, Sivas,
Tokat, Amasya, Samsun ve Sinop yoluyla Anadolu zerinden Karadenize

16

Akel, a.g.m., s. 254-255; Akel-Sarl, a.g.e., s. 19.


Akel, a.g.m., s. 258.
18
Akel-Sarl, a.g.e., s. 22.
19
Beirli, a.g.e., s. 8.
20
Sraiya Faroqhi, Osmanl ehirleri ve Krsal Hayat, ev. Emine Sonnur zcan, Dou
Bat Yay., Ankara 2006, s. 33.
21
Yavi, a.g.e., s. 13.
22
Beirli, a.g.e., s. 148.
17

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

268
267

Erdal TABA

ular. Buradan da deniz zerinden stanbula kadar uzanmaktadr.23


XVIII. ve XIX. yzyllarda da ticari nemini koruyan Tokat yerli ipek
ticaretinde ve bakrclkta da ne kmakta, bu alanlardaki retimleriyle ehir
dna ihrata byk bir ticari hacim yaratmaktayd.24 zellikle bakrclkta
Tokatn faaliyet dnemi ok eski tarihlere kadar gitmektedir. Yeilrmak
vadisinden ve Erganiden tanan bakrlar Hititler ve Friglerden beri binlerce
yldr Tokatta ilenmekteydi.25 Keban bakr madenlerinin ambar saylan
Tokata bu maden hammadde olarak getirilirdi. Burada bakrdan yaplan
mangal, kazan, mutfak malzemeleri ve kervanlar iin nem arz eden eitli kap
kaak gibi eyalar ihra edilirdi.26
Seluklu ve Osmanl dnemlerinde ipek ticareti veya dokumacl iin
gerekli olan hammadde Hazarn gneyindeki blgelerden salanyordu. Bu
blgelerden yola kan kervanlar Sultaniye, Erzurum, Erzincan ve Sivas
zerinden Konyaya; Trabzon zerinden de stanbula ulamaktayd. Ancak
Osmanl Devletinin kuruluundan sonra, eskisine gre daha ksa olan Erzurum,
Erzincan, Tokat, Amasya ve Bursa zerinden geen yol tercih edilmeye
balanmtr.27 Osmanl Devletinde ipek sanayi ve ipekli dokumaclk ran
taraflarndan hammadde getiren kervanlarn takip ettii gzergh zerindeki
ehirlerde gelimiti. Erzincan, Amasya ve Bursa ile birlikte Tokatn da ipek
dokumaclnda gelimi olmas bu ticaret yolu zerinde olmasna balyd.28
Osmanl Devletinde ran ipei zerinden gmrn alnd ilk yer Tokatt.29
zellikle pamuklu dokuma ve basma alanndaki retimleriyle yurtdna
rn ihra eden Tokatta pamuklu dokuma XVI. yzyldan XVIII. yzyl
ortalarna kadar gelimi bir sanayi dal olmutur. Bata krmz pamuklu
kumalar olmak zere Tokatta retilen dokuma ve basmalar Krm, Rusya ve
Avrupa pazarlarna ihra edilmekteydi.30 Bu alanda nemli bir merkez olan
Tokatn pamuklu kumalarnn n Osmanl snrlarn am, kimi lkelerde
Tokat kelimesi pamuklu ve basma kuma ile ayn anlam ifade eder olmutu.31
Tokatta nemli bir ticari hacme sahip olan sektrlerden biri de dericilikti.
Burada retilen deri rnleri yurt iinde kullanld gibi Venedikli tccarlar
23

Mehmet Ali nal, XVI. ve XVII. Yzyllarda Karadeniz-Basra Krfezi Ticareti,


Birinci Tarih Boyunca Karadeniz Kongresi Bildirileri, 13-17 Ekim 1986, Yay. Haz.
Mehmet Salam vd., Eser Matbaas, Samsun 1988, s. 471.
24
Beirli, a.g.e., s. 149-150.
25
Yavi, a.g.e., s. 121.
26
Charles Texier, Kk Asya Corafyas, Tarihi ve Arkeolojisi, c. 3, ev. Ali Suat,
Enformasyon ve Dokmantasyon Vakf Yay., Ankara 2002, s. 167; Doru, a.g.e., s.
162.
27
Halil nalck, Osmanl dare ve Ekonomi Tarihi, sam Yay., stanbul 2011, s. 170.
28
nalck, a.g.e., s. 175.
29
Doru, a.g.e., s. 142.
30
Beirli, a.g.e., s. 163-164; Doru, a.g.e., s. 154.
31
Doru, a.g.e., s. 154.

268

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 269


Cilt I

XIX. Yzylda Tokatta Gmen skn ve Gmen Sevkinde ehrin nemi

araclyla da Avrupa pazarlarna ulatrlyordu.32


XVI. yzylda Tokatta birok sanayi kuruluu ve dkmhane
bulunmaktayd. Bu ticari nemini XVII. yzylda da koruyan ehirde retilen
sof kumalar Venedike ihra edilmekteydi.33 Osmanl topraklarnda yabanc
yatrmlarn artmas nedeniyle XIX. yzyl ortalarna doru devlet eliyle de
endstri olumas iin yeni giriimler balam, fakat yaplan fabrikalarn ou
stanbul ve evresinde toplanmt. Anadoluda ise Konya ve Kayserideki
gherile fabrikalar ile Tokattaki kalhane hatr saylr sanayi kurululard.34
Tokata getirilen bakr madeni bu kalhanede saflatrldktan sonra ehirdeki
atlyelerde bakr eya retimi yaplyordu.35
Tekstil rnlerinin imalat ve satnn nemli olduu Tokatta boyaclk
da gelimiti. Boyaclk iin sokak ve avlularn ayrld nadir ehirlerden biri
olan Tokatta sanatsal faaliyetler de ne kmaktayd. Nadir sanatlardan olan
inecilik iin Tokatta bir ar bulunuyordu.36 ehrin nemli ticari ve sanatsal
faaliyetlerinden biri de yazmaclkt. Gnmze kadar gelen yazmaclk sanat
yalnzca burada icra edilmekteydi, nk Tokat valide sultanlara has olarak
verilmi ve baka bir yerde yazmaclk yaplmasna yasak getirilmiti.37
Sultanlar iin nem arz eden bu ehirdeki Hatuniye Klliyesi 1485
ylnda Sultan II. Beyaztn annesi iin yaptrlmt.38 Osmanl Devleti
dneminde Tokatta yaplm olan eserlerin saysna bakldnda bile burann
kltrel ve sosyo-ekonomik bakmdan ne kadar nemli bir merkez olduu
anlalmaktadr. Kale, 38 cami, 4 medrese, 18 tekke ve zaviye, 12 trbe, 14 han,
11 hamam, 4 ar, 11 saray, 5 kpr ve 1 saat kulesinin yapld Tokat, ehir
merkezinde bu kadar eseri barndran nadir Anadolu ehirlerindendir.39
Tokat ticari neminin yan sra corafi zellikleri, verimli arazileri ve
gei blgesi olmasyla da ok nemli bir ehirdir. M.. 3000 ylndan beri 14
devlet ve birok beyliin hkm srd ya da yaad Yeilrmak havzasnda
yer alan Tokat, nemli ve dar Karadeniz kylar ile kuru ve geni Anadoludan
kendini da sralaryla soyutlamtr. Sulak geni vadiler ve bu vadilerin
arasndaki geitlerden meydana gelen bereketli topraklarn orta yerinde bulunan

32

Doru, a.g.e., s. 159.


nal, a.g.m., s. 474.
34
Musa adrc, Tanzimat Dneminde Anadolu Kentlerinin Sosyal ve Ekonomik
Yaps, Trk Tarih Kurumu Yay., Ankara 1997, s. 349.
35
Doru, a.g.e., s. 229.
36
Doru, a.g.e., s. 120.
37
Yavi, a.g.e., s. 122.
38
Gnl Cantay, Trk Mimarisinde Kervansaraylar, Trkler, c. 6, Yeni Trkiye Yay.,
Ankara 2002, s. 83.
39
Yavi, a.g.e., s. 14; Seluklular ve Osmanl dnemlerinde Tokatta yaplm olan tarihi
yaplar ve ayrntlar iin bkz. Ayn eser, s. 70-89.
33

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

270
269

Erdal TABA

Tokat40 bu corafi zellikleri ile yerleim alan olarak ok deerli bir ehirdir.
Tokat, akarsularn geniledikleri yerlerde ova ve yaylalara, daraldklar
yerlerde ise Karadenize paralel uzanan dalara sahiptir. Her trl tarmn
yaplabildii Kazova, Omala, Turhal, Zile, Artova, Erbaa ve Niksar ovalarna
sahiptir. Tokat nemli bir tarm merkezi durumuna getiren Yeilrmak eitli
kollardan beslenerek getii blgeleri verimli hale getirir. Bunlardan Tozanl
kolu Ksedann batsndan doup Karacan ve Tekeli dalar arasndan
geerken birok dereyi de sularna katarak Almus Barajna dklr. Buradan
devamla Omala Ovas, Kazova ve Turhal Ovasndan geip Amasyadaki
Gendingen Ovasnda ekerek kolu ile birleir. ekerek kolu ise amlbel
Buca dolaylarnda amlbel Da, Kzk, Dinar, al ve Kavak tepelerinden
doan derelerin birlemesiyle meydana gelir. Artovann gneybat
dorultusunda akarak, Gendingen Ovasna gelir. Buradan sonra Bekdemir
Kprs civarnda orumdan gelen at suyu ile birleir. Amasya Kayaba
mevkiine geldiinde de Yeilrmaka kararak Karadenize ular. Dier bir kol
olan Kelkit kolu ise Erzincann Plr, Sipikr, Otlukbeli, Sarhan ve Balaban
dalarndan doan derelerin Kelkitte birlemesiyle meydana gelir. Yusuf Bey
Kprs ile Tokata giren bu kol Niksar ve Erbaa ovalarn kat eder. Erbaa
Ovasnn kuzeyine geip Kale Kynn gneyinde Yeilrmak ile birleir.41
Eski dnemlerdeki ad ris42 olan ve saysz kk kollardan beslenerek
birok blgeyi kat eden Yeilrmak, topraklar bereketlendirmenin yan sra
yerleimler aras bir ba oluturur. Yeilrmak vadisi iinde yer alan kk
yerleimler Tokat ile her anlamda irtibat halinde olmulardr.43
Tokatn eski alardan beri ilek bir yol olarak kullanlmasnn nedeni
Yeilrmak vadisine al yeri yaknlarnda kurulmu olmasdr. Tokattan
ovaya inen yol, bir taraftan Yeilrmakn gneyinden balayarak batda Zileye
ve oradan da Anadolu ilerine uzanrken ovann kuzey kenarndan batya doru
gidildiinde ise Turhal zerinden Amasya, Samsun, orum, Kastamonu ve
stanbul istikametine uzanr. Almus ynnde 9 kilometre sonra kuzeydouya
ayrlan yol Kelkit vadisine inmekte ve bu vadiden douya gidildiinde Readiye
ve Suehri zerinden Erzincan ve Erzuruma varlmaktadr. Ayn vadiden batya
gidilirse Erbaa, Taova ve Ladike ulalmakta, Niksar zerinden douya
gidilirse de Karadeniz ky yerleimi nyeye ulalmaktadr.44
Yukardaki ticari, corafi ve zirai zelliklere sahip olan Tokat, corafi
bakmdan drt ana yne doru ok elverili bir yerde bulunmaktadr. ehrin bu
konumu hem ticari anlamda geliimini salam hem de bulunduu blgenin
verimli arazileri nedeniyle onu meyve retimi ve tarm alanlarnda ne
40

Yavi, a.g.e., s. 9.
Yavi, a.g.e., s. 132-133.
42
Texier, a.g.e., s. 165.
43
Faroqhi, a.g.e., s. 53.
44
Gkbilgin, a.g.m., s. 400.
41

270

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 271


Cilt I

XIX. Yzylda Tokatta Gmen skn ve Gmen Sevkinde ehrin nemi

karmtr. Sahip olduu bu zellikler gmen isknlarnn youn olarak


yaplmaya alld XIX. yzylda Tokatn nemli bir iskn ehri olmasn
salamtr. zellikle Kafkasyadan g edenler Karadeniz zerinden Samsuna
ulamlar, buradan Anadolu ilerine sevk edilmilerdir. Samsun zerinden
Anadolu ilerine ve gneye doru yaplan gmen sevklerinde Orta Karadenizi
Anadoluya balayan Tokat nemli bir geit oluturmaktadr.
Gmen sevklerinin yaplmas esnasnda nemli bir geit olarak
kullanlan Tokat, ticari hacmi, verimli ve sulak ovalara sahip olmas gibi
zellikleri dolaysyla gmenler iin de iskn edilmek istenilen bir blge
konumundayd. Bu nedenle Tokatn hem gmen sevk ilemlerinin
yrtlmesinde hem de gmen isknnda nemli bir blge olarak nemli bir
rol oynad grlmektedir.
Tokatta Gmen skn
Srgn politikalar gerei airetleri eitli blgelere datarak
yerletiren Osmanl Devleti, iskn blgesi olarak nemli bir yere sahip olan
Tokata zaman zaman airetleri iskn etmitir. Bunun yan sra Tokatta yaayan
oymak ve airetlerin de buradan srld grlmektedir. Tokat sancaklar
dhilinde Ceyicli aireti45 ile unkar, epni ve l-beyli gibi oymaklar
yaamaktayd.46 Ayrca ounluu Niksarda olmak zere Tokat blgesine
epni oymaklarnn Anadolunun Trklemesi srecinde yerletikleri
grlmektedir. Bu gn hala Tokat civarnda epnilerin yaadklar da
bilinmektedir.47
Topraklarna gelen gmenleri iskn etmek iin kurumlar vastasyla
bu iin altndan kalkmaya alan Osmanl Devleti zellikle Kafkasyadan gelen
gmenlerin iskn yerleri hususunda Rusyann mdahalesiyle kar karya
kalacaktr. Kafkasyada yaayan halklarn topraklarn ele geirmek isteyen
Rusya, onlarla giritii uzun mcadele yllarnda Kafkas halklarnn direnii ve
sava vasflarn yakndan tanma olana bulmutu. Bu nedenle Kafkas
gmenlerinin Osmanl-Rus snrlarna yakn yerlerde iskn edilmelerini
istememitir. Rusya Erzincan, Tokat, Amasya ve Samsun hattnn dousuna
gmen iskn yaplmamasn talep etmitir. Rusyann bu talebinin iinde
bulunulan koullar ve zorluklar nedeniyle Osmanl Devleti tarafndan kabul
edildii grlmektedir.48 Rusyann bu mdahalesi nedeniyle Kafkas
gmenlerinin Anadoluda iskn edildii sahann dou snrn oluturan
45

Yusuf Halaolu, XVIII. Yzylda Osmanl mparatorluunun skn Siyaseti ve


Airetlerin Yerletirilmesi, Trk Tarih Kurumu Yay., Ankara 2006, s. 45; 56.
46
Halaolu, a.g.e., s. 27.
47
M. Hanefi Bostan, Anadoluda epni skn, Trkler, c. 6, Yeni Trkiye Yay.,
Ankara 2002, s. 303; Daha ayrntl bilgi iin bkz. Ayn eser, s.302-307.
48
Bedri Habiolu, Kafkasyadan Anadoluya Gler ve sknlar, Nart Yay, stanbul
1993, s. 154; lhan Tekeli, G ve tesi, Tarih Vakf Yurt Yay., stanbul 2008, s. 150151.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

272
271

Erdal TABA

yerlerden biri de Tokat olmutur.49


Zaman zaman art ve azalmalar gsteren Tokat nfusu gmen
isknlaryla ykselie geecektir. Osmanl ehirlerinin nehir dzenleri iinde yer
alanlar genellikle kk ya da orta byklkteydi. Bunlardan Tokat nehir
yannda kurulmu ve XVI. yzylda bile nfusu 10.000i aan nadir ehirlerden
biriydi.50 XV. yzyl ortalarnda Tokat nfusu 15.000 civarnda iken, i
karklklar ve doal felaketler nedeniyle yzyln sonlarnda 10.000in altna
dmt. Ancak yeniden artarak 15.000 civarna ulaan Tokat nfusu 1646
ylnda 21.219a kmtr.51 Bununla birlikte Tokatn XVII. yzyln ikinci
yars ve XIX. yzyln ilk yarsndaki nfusuna dair net ve gvenilir veriler
mevcut deildir. 1840-1880 yllar arasnda Tokat Kazasnn nfusu 18.000 ila
yaklak 21.000 arasnda seyrederek artmtr. Bu dnemde Tokata bal
nahiye ve kylerdeki nfus artlarnn yaanmasnda 1853-1856 Krm Sava
sonrasnda Krm ve Kafkasyadan gelen gmenlerin nemli bir yere sahip
olduklar bir gerektir.52
1870 yl verilerine gre 8786 Mslman gmen Tokatta iskn
edilmitir. 1870de Tokat Kazasnda toplam 8.596 haneye karlk 20.692
Mslman erkek nfus yaamaktayd. Bunun 4393n erkek gmenler ve
5630unu da gayrimslim nfus oluturmaktayd. Tokat Kazasnn 1870
ylnda toplam 52.644 olan tahmini nfusunun % 16,68ini Krm Savandan
sonra Krm ve Kafkasyadan gelen Mslman gmenler oluturmaktayd.
Gmenlerin bu orandaki nfusu Tokattaki demografik dalm Trkler lehine
etkilemitir. Daha nce gayrimslim nfusun oran Tokat merkezinde % 44,69
iken Mslman gmenlerin iskn neticesinde kaza genelinde % 21,26ya
gerilemitir.53
XVIII. yzyln sonlarndaki Rus basklar sonucunda yurtlarn terk
ederek Osmanl Devletine snmaya balayan Krm Tatarlar ve Nogaylar,54
zellikle XIX. yzyl balarnda Rus basksndan iyice bunalm ve Osmanl
topraklarna g etmilerdi.55 Nogaylarn Ruslarla mcadelesi gleri
49

Hayati Bice, Kafkasyadan Anadoluya Gler, Trkiye Diyanet Vakf Yay., Ankara
1991, s. 54.
50
Faroqhi, a.g.e., s. 23.
51
Cem Behar, Osmanl mparatorluunun ve Trkiyenin Nfusu 1500-1927, Devlet
statistik Enstits Matbaas, Ankara 1996, s. 5-7; Beirli, a.g.e., s. 296.
52
Akel-Sarl, a.g.e., s. 25.
53
Akel, a.g.m., s. 261-262; Gayrimslim nfusun orannn azalmasna ramen kentin
en nemli sektr olan dokumaclkta istihdam oranlar hayli yksekti. Tokatta yaayan
gayrimslimlerin ounun meslei dokumac, basmac, perdah, kalemkr, arpc,
boyac, bkc, ipliki, pamuku, petemalci ve terzilik idi. Doru, a.g.e., s. 155.
54
Arsen Avagyan; Osmanl mparatorluu ve Kemalist Trkiyenin Devlet-ktidar
Sisteminde erkesler, ev. Ludmilla Denisenko, Belge Yay., stanbul 2004, s. 24-25.
55
Justin McCarthy, lm ve Srgn, ev. Bilge Umar, nklap Yay., stanbul 1998, s.
15.

272

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 273


Cilt I

XIX. Yzylda Tokatta Gmen skn ve Gmen Sevkinde ehrin nemi

tetiklemi, Kafkasyadan yaplan gler 1822 ylnda Rusyann, Kuban


Ovasndaki Nogaylar ve erkeslere bask yapmas ve Kafkasyay istila
etmesiyle giderek artmtr.56 1859-1864 yllar arasnda g eden Krm
Tatarlar, erkezler ve Nogaylarn tekil ettii yaklak 800.000 civarndaki
gmen grubunun 180.000ini Nogaylar oluturmaktayd. Balkanlar ve
Anadolunun eitli blgelerine yerletirilen bu gmenlerin bir ksm da
Tokatta iskn edilmilerdi.57 Tokata gelen Nogay gmenlerinin isknlar
sonucunda Turhalda 14 tane gmen ky kurulmutur.58
1860 ylnda Trabzona gelen 759 Kabartay ve een gmenin Sivasa
gnderilmek zere Samsuna sevk edildii Trabzon Valisi Cemal Paa
tarafndan haber verilmiti. Ancak Sivastan bildirildiine gre vilayet dahilinde
bu sene iin gmen iskn edilecek uygun yer kalmamt. Bu nedenle bu
gmenlerin Canik Sancanda eitli blgelere yerletirilmeleri istenmi,
ancak Sivastan gmen iskn edilecek yer kalmadna dair gelen bildirimden
20 gn nce, tedarik edilen araba ve hayvanlar ile gmenlerin Sivas tarafna
gnderildikleri anlalmt. Bu gmenlerden evvel Karadenizin kar
tarafndan gemi ve kayklarla gelen ve gelmekte olanlarnn, daha nce verilen
emir gereince Kengiri, Tokat, orum ve Amasya taraflarna ve Canik Sanca
kazalarna gnderilmesi ve taksim edilerek gerekli iskn blgelerine yerletirilip
bu gmenlerin kaytlarn ieren defterlerin dzenlenmesi istenmiti.59
Trk kavimlerinden olan ve Kuzey Kafkasyada yaayan Kumuklar da
Rus basklar sonucu Osmanl topraklarna snan gmenlerdendi. Bunlarn
ou Tokatta iskn edilmitir. Rus basklar sonucu yurtlarn terk etmek
zorunda kalan bir grup Kumuk 1861 ylnda Temirhanura blgesindeki
topraklarndan ayrlarak Osmanl Devletine g etmitir. Samsuna gelen bu
gmenler Tokata sevk edilerek burada iskn edilmilerdir.60
1863 sonlarnda yz binlerce Kafkasyal gmen Karadeniz liman ve
iskelelerine ylmt. Perian bir durumda ve ok kalabalk kitleler halinde
olan bu gmenlerin nakilleri de byk zorluklarla gerekletirilmiti.
Trabzona karlan gmenler, buradaki ylma ve olumsuz koullar nedeniyle
bir an nce Amasya, Kastamonu, Tokat gibi i blgelere nakledilmeye
allmtr.61 Kafkasyal gmenlerin Tokatta iskn ertesi yl da devam
etmitir. 1864 ylnda Osmanl topraklarna g eden erkeslerin Abazayim
Kabilesinden Komaz ve arkadalar ile birlikte 20 haneden oluan 168 kiilik
gmen kafilesi iskn iin Tokat Kazasna gnderilmilerdi. Bu gmenler
56

Tekeli, a.g.e., s. 150.


Hilmi Bayraktar, Krm Sava Sonras Adana Eyaletine Yaplan Nogay G ve
sknlar (1859-1861), Bilig, Bahar 2008, Say: 45, s. 50.
58
P. Alford Andrews, Trkiyede Etnik Gruplar, ev. Mustafa Kpolu, Ant Yay.,
stanbul 1992, s. 120.
59
BOA, A.MKT.UM 444/80.
60
Andrews, a.g.e., s. 124-125.
61
Habiolu, a.g.e., s. 133-134.
57

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

274
273

Erdal TABA

Koman Nahiyesinin Sataa kynde iskn edilmilerdi.62 Yine Tokatn


Canpolat kynde de bir miktar erkes gmen iskn edilmiti.63
Osmanl topraklarna g eden Valbuzah Kabilesinden Hac Ali Bey,
arkadalar ve kabilesiyle birlikte iskn iin Tokat tarafna sevk edilmiti. Bu
gmenlerin bir arada deil de Tokat Kazasna bal Keskan? civarndaki yayla
evlerinde ve Erbaa Kazasnda dank olarak iskn edilmeleri istenmiti.
Durumun Erbaa ve Tokat kaza mdrlerine tembih edilerek, bu gmenlerin bir
an nce isknlarnn salanp onlarn ziraat ve iftilie altrlmalar iin
allmas hakkndaki yaz 18 Mart 1865de Sivas Mutasarrflna
gnderilmitir.64
1822 ylnda Rusyann Kafkasyay istila etmeye balamasyla kk
gruplar halinde olsa da Dastanllarn Osmanl Devletine g ettikleri
grlmektedir.65 Osmanl topraklarna doru yola kan Dastanllar
karayoluyla Erzuruma gelmilerdir. Daha sonraki yllarda Dou Kafkasyada
artan Rus saldrlarna paralel olarak Dastandan gelen gmen says da
artmtr.66 1850lerden nce Tokatta birok Dastanl gmeninin
isknlarnn yapld grlmektedir.67
1860ta Sivas Vilayetine gelen Dastan gmenlerinden drt kii,
daha nce gelip Tokatta iskn edilmi olan akrabalarnn yanna yerletirilmek
iin istekte bulunmulard. Vilayetten alnan yazda, bu gmenlerin Samsun
yoluyla Tokata gnderildii bildirilmitir. Bu gmenlerin iskn blgesine
ulatklarnda onlara gmenler konusundaki mevcut talimatlar dorultusunda
muamele yaplmas ve isknlar tamamlanana kadar gerekli olan yevmiyelerinin
verilmesi istenmitir.68 Yine ayn yl Dastantan gelen ve bir hanede nfus
ve drt bekrdan oluan yedi kiilik gmen grubu Tokat Kazasnda iskn
edilmek zere yetkililere bavurmulardr. Sivas ve Canik mutasarrflklarndan,
bu gmenlerin Samsun yoluyla Tokata gnderildii ve yolculuklarnn
refahnn salanarak bir an nce isknlarnn yaplmas istenmitir. Ayrca iskn
ilemleri tamamlanana kadar gereken yevmiyenin verilmesi hususu da
bildirilmitir.69 Bu gmenlerin yerleme ve isknlarnn gerei gibi yaplmas
iin Tokat mdrne ve Canik mutasarrfna 2 Haziran 1860ta bir emirname
yazlmtr.70
1863 tarihli nfus defterinde 30 sene nce Sivas Eyaletine bal Tokat
62

BOA, ML.MSF.d./174438.
BOA, BEO 480/35969.
64
BOA, A.MKT.MHM 327/15-1.
65
Habiolu, a.g.e., s. 47-48.
66
Habiolu, a.g.e., s. 74-75.
67
BOA, .MVL 181/5422.
68
BOA, A.MKT.MHM 183/29.
69
BOA, A.MKT.MHM 184/74.
70
BOA, A.MKT.NZD 314/9.
63

274

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 275


Cilt I

XIX. Yzylda Tokatta Gmen skn ve Gmen Sevkinde ehrin nemi

Kazasnda iskn edilen Dastan gmenlerinden yerli hkmne girmemi olan


30 hanenin erkeklerinin nfusa kaytlarnn yapld belirtilmektedir. Ancak
nfus defteri incelendiinde kayd yaplan hane says 30 deil 26dr. Defterde
isimleriyle birlikte doum tarihleri ve hane numaralar verilen bu gmenlerin
says ise 58dir ve toplam 4 mahallede yaamaktadrlar. Deftere kaydedilmi
olan verilere gre bu mahallelerden Soukpnar- Mslim Mahallesinde 18
hanede 40 gmen, dier mahalle olan ay- Mslim Mahallesinde 2 hanede 6
gmen ve bir dier mahalle olan ay- Zmmi Mahallesinde de 2 hanede 3
gmen yaamaktadr. Son mahalle olan Soukpnar- Zmmi Mahallesinde ise
4 hanede 9 gmen yaamaktadr.71
Ruslarn Dou Kafkasyada ar vergiler koymas ve blge halkna
askerlik ykmll getirmesi yznden 1872de bir ayaklanma km ve
Rus gleri karsnda tutunamayan Dastanllarn ou Osmanl Devletine
snmtr.72 Bu olaylar neticesinde Osmanl topraklarna snan
Dastanllardan 904 kiinin Tokatta iskn edildii grlmektedir.73
93 Harbinde Rusyann Kafkaslar geerek Dou Anadoluya sarkmas
sonucu buralarda yaayan Mslmanlar Anadolu ilerine g etmek zorunda
kalmlardr. Kars, Ardahan, Batum ve Artvinde yaayan ve Rus igaliye
topraklarn terk eden Mslmanlar Anadolunun eitli blgelerine sevk
edilerek oralarda isknlar yaplmtr. Hopadan sahil boyunca g eden Artvin
ve Batum gmenleri Rize, Trabzon, Giresun, Ordu, Samsun, Sinop
ehirlerinde ve bu ehirlerin kylerinde iskn edilirken, i ksmlar takip ederek
g edenler ise Amasya, Tokat ve Sivasta iskn edilmilerdir.74
Krm Savandan sonra Osmanl topraklarna snan yz binlerce
Kafkasya ve Krm Tatar gmeni Rumelideki topraklarda iskn edilmilerdi.
Ancak 93 Harbi ile birlikte kaybedilen Rumeli topraklarndaki yurtlarn da terk
etmek zorunda kalan bu gmenler Anadolu ilerine iskn edilmek zere sevk
edilmilerdi. Rumeliden kaarak gelen gmenlerin says 300.000den
fazlayd. Sadece 1878 ylnda iskn iin sevk edilen 150.000 gmen
Anadolunun eitli blgelerine gnderilmiti. Bunlardan 5.000 kadar Sivas
Vilayeti dhilindeki yerlerde iskn edilmek iin Samsuna sevk edilmilerdi.75
Bu dnemde Bulgaristandan gelen ve Anadolunun eitli blgelerinde iskn
edilen gmenlerden Tokatta iskn edilenlerin 10.000in zerinde olduu
71

BOA, NFS.d. 247/1280.


Habiolu, a.g.e., s. 81.
73
Andrews, a.g.e., s. 145.
74
Muammer Demirel, Artvin ve Batum Gmenleri (1877-1878 Osmanl-Rus
Savandan Sonra), A.. Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi, S. 40, Erzurum
2009, s. 323.
75
Ahmet Cevat Eren, Trkiyede G ve Gmen Meseleleri Tanzimat Devri, lk
Kurulan Gmen Komisyonu, karlan Tzkler, Nurgk Matbaas, stanbul 1996, s.
79.
72

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

276
275

Erdal TABA

bilinmektedir.76
Tokat, Krm Savayla birlikte balayan ve 93 Harbine kadar devam
eden glerle Kafkasyadan gelen gmenlerin nemli bir ksmnn
yerletirildii Anadolu ehirlerinden biridir.77 1857-1866 ve 1879 yllarnda
yaanan glerden sonra iskna tabi tutulan ve saylar 536.500 bulan Kuzey
Kafkasyallar Anadolunun eitli blgelerinde iskn edilmilerdir. Bu
gmenlerden 33.000i Tokatta iskn edilmitir.78
Osmanl Devleti Krm Sava sonrasnda yaanan byk gmen
aknnn yaralarn henz sarmaya balamt ki 93 Harbini kazanan ve bu
dnemde igallerini Dou Anadoludaki topraklara kadar ilerleten Rusyann
politikalar yeni gleri tetiklemiti.
Rusyann yaylmac giriimlerine kar kan Kuban halk XIX.
yzyln son eyreinde byk krmlara uram, burada yaayan KaraayBalkarlar Osmanl topraklarna g etmilerdi.79 Gelen Karaay-Balkar
gmenlerinden 651i de Tokatta iskn edilmiti. Bunlardan Balkar olanlarn
nemli bir ksmnn iskn edildii yer Erbaadr.80 Bu dnemde Canik
Sancann eitli blgelerinde, Niksar Kazasnda ve Tokatta Grc
gmenler de iskn edilmilerdir.81 Yine 1895 ylnda Tokata bal Turhal
Nahiyesinde yeterince bo araziye sahip olan Dazmanederesi isimli mevkiye
52 Batum gmeni iskn edilmiti. Bu gmenler toplam 15 haneden
olumaktaydlar.82 Ayrca Batumdan gelen bir grup gmen de Niksarn Hori
kyne yerletirilmitir.83
93 Harbinden sonra, Niksara bal Ladik Ky civarndaki Tepe
Yata denilen bo arazide avat gmenleri iskn edilmiti. Bu gmenlere
yerletikleri ve kullandklar arazilerin tapu senetleri verilmiti. Ancak bu ilem
arazinin durumu iyice aratrlmadan yapldndan 1890 ylnda gmenler iin
sorun oluturacakt.84 Ayn dnemde Merzifon civarndaki Tavan Danda da
erkes gmenler iskn edilmilerdi. Ayn zamanda Sivas Vilayeti dahilindeki
Aziziye ve Tokat sancaklarnda iskn edilmi erkeslerle Tavan Da
gmenlerinin 1895 ylnda kaaklk ilikilerinin olduu belirlenmiti.85
Krm Savandan itibaren gelen gmenlerin isknyla Anadolu
ehirlerinin demografik yaplar deiiklie uramt. 93 Harbiyle birlikte
76

Andrews, a.g.e., s. 136.


Eren, a.g.e., s. 75.
78
Avagyan, a.g.e., s. 71.
79
Firuzolu, a.g.m., s. 693-694.
80
Andrews, a.g.e., s. 122.
81
BOA, DH.MKT 1438/75.
82
BOA, BEO 639/47862; BOA, .DH 1323/8.
83
Demirel, a.g.m.,325.
84
BOA, DH.MKT 1717/7; BOA, DH.MKT 1717/110.
85
BOA, DH.MKT 333/38.
77

276

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 277


Cilt I

XIX. Yzylda Tokatta Gmen skn ve Gmen Sevkinde ehrin nemi

Osmanl topraklarna snan ve Anadoluda iskn edilen yz binlerce yeni


gmen, bata demografik olmak zere birok bakmdan ehirlerin yapsn bir
kez daha etkileyecektir. Tokat da bu isknlar neticesinde demografik anlamda
nemli deiikliklere sahne olmutur. 1890 ylnda Tokatn merkez nfusu
29.800e ulamtr.86 1881de 152.516 olan Tokat Sancann nfusu 1892de
202.800e kmtr. 11 yllk bir srede bu derece bir nfus art doaldemografik deiimler asndan normal bir seyir arz etmemektedir. Bu
durumun aklamas ancak olas verisel hatalar ve dardan gelen gmenlerin
isknlaryla aklanabilir. 93 Harbinden sonra Kafkasya ve Grcistandan gelip
Tokat Sancanda iskn edilen gmenlerin says 20.000in zerindedir.87
skn edilen gmenler iin yiyecek, ulam ve nakdi yardmlarn yan
sra gmen hanelerinin yaplmas da gerekiyordu ve bu ok nemli bir
sorundu. Gmenlerin yerleecekleri haneler genellikle devlet eliyle yaplmaya
allyordu. Ancak gmen aknnn, zellikle Krm Sava ve 93 Harbi
sonrasnda, ok byk miktarda olmas nedeniyle bu yardmlar devletin
olanaklarn ayordu. Bu nedenle yerli ahalinin de gmenlere yardmlarda
bulunduklar, onlarn hanelerini kendi imknlaryla yaptklar ska karlalan
bir durumdur. Tokata iskn iin gnderilen ve 1861de Niksarda iskn
edilecek gmenler iin gerekli olan haneler blge halk tarafndan
yaplmtr.88
Tokat ahalisinin yapt yardmlar sadece kendi blgelerinde yerleen
gmenlerle snrl deildi. nk sevk yollar zerindeki Tokattan perian
durumda olan ok sayda gmen gruplar gemekteydi. 26 Ocak 1865 tarihli
belgeden anlaldna gre buradan gemekte olan gmenler iin ahali
tarafndan 51.000 kuru sarf edilmiti. Bu masrafn incelemesinin yaplarak
makbuz senetlerinin gnderilmesi Sivas Vilayetinden istenmitir. Bu emre
cevaben Sivastan gelen evrak Maliye Nezaretine bildirilerek gereinin
yaplmas talep edilmitir.89
Ekonomik anlamda koullar pek de iyi olmayan Osmanl Devletinin
gmenler iin yapt yardmlar ok byk bir masrafa tekabl etmekteydi.
Zaman zaman gmenlere maa baland da oluyordu. rnein Tokatta iskn
edilmi Dastanl Mehmed Han Efendi 1850de, ihtiyar olduunu ve geim
masraflarndan dolay perian durumda kaldn ieren bir dileke vermiti.
Dilekede kendine tahsis edilmi olan maann zerine 2.000 kuru zam ile
Tokat kilesi olarak 70-80 keyl buday ve arpa verilmesini istirham etmekteydi.
Mehmed Han Efendinin dilekesi zerine Meclis-i Vldan yazlan mazbataya
karlk olarak, bu ahsn kadn ve erkek birok akrabas ile birlikte yaad,
kendisine tahsis edilmi olan 4.000 kuru maa idare etmedii bildirilmitir.
86

Behar, a.g.e., s. 43.


Akel-Sarl, a.g.e., s. 26-27.
88
Kocack, a.g.m., s. 419.
89
BOA, A.MKT.MHM 323/97.
87

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

278
277

Erdal TABA

Ancak karl sonra alnmak artyla yllk 70 kile buday ve arpa tahsisinin
uygun olacana karar verilmitir.90
skan edilmeye allan gmenler iin yaplan nemli yardmlardan
biri de onlara verilecek olan yevmiyelerdi. nk iskn edilip retici duruma
geene kadar gmenlerin beslenmeleri ok nemli bir sorun tekil ediyordu.
erkeslerin Abazayim Kabilesinden olan ve Tokata gnderilen 20 hanelik 168
gmen Koman Nahiyesinin Sataa kynde iskn edilmi ve burada
yerleimlerinin tamamlanmasna kadar yevmiyeleri de devlet tarafndan
karlanmtr. sknlar yaplan bu gmenlerin 24 Haziran 1864 tarihinden
Temmuz sonuna kadarki 39 gnlk yevmiyeleri verilmiti. Kii ba yarmar
kyye ekmekten oluan 3250 nfusun tayinatlar 1625 okka (1283 gramlk
arlk ls) ekmee ulamtr. Okkas 25 paradan 1015 kuru 25 paray
bulan bu masraflar mal sandndan karlanmtr. Bu sre getikten sonra
gmenlerin gnlk yevmiyeleri, yine yarmar kyye ekmekten hesaplanarak,
Austos bandan Terin-i evvel sonuna kadarki 3 aylk sre iin 4219 kuru 6
para olarak belirlenmitir. nceki dnemle birlikte gmenlere verilen para
miktar 5234 kuru 31 paraya ulamtr. Bu tayinatlar gsteren bir defter ve
buna bitiik drt kta senet dzenlenmitir. Defterde hangi gmene hangi
tarihte ka kuru verildii kalem kalem tablo eklinde gsterilmitir. Listeye
gre 24 Haziran 1864ten 12 Kasm 1864e kadar olan 131 gnlk yevmiyelerin
toplam 5234 kuru 31 paradr.91
sknlar yaplan ve bu arada yevmiyeleri karlanan gmenlerin
isknlarnn tamamlanmasnda en nemli aama onlarn retici konuma
gemeleridir. Yani zirai faaliyetlerde bulunup kendilerini besleyecek duruma
gelmeleridir. Bu aamaya gelene kadar gmenlerin tohumluk ihtiyalarnn
giderilmesi gerekmekteydi. Kafkasyadan yeni gelip Amasya ve Tokat
sancaklarnda iskn edilen gmenlerin ziraat yapmalar iin zahireye ihtiyalar
olduuna dair Sivas Vilayetinden Kasm 1888de alnan telgrafta, hslat
alncaya kadar gmenlerin tohumluk ve yemeklik olarak yars buday yars
da arpa olmak zere 45.580 inik (10 litrelik teneke kutu) zahire gerektii
bildirilmitir. Durum Maliye Nezaretine iletilmi, ancak hkmet, muhacir
iskn talimatnamesinin ilgili maddesi gereince, karlksz olarak verilmesi
istense de ileride karl alnmak zere verilmesi gerektiine hkmetmitir. Bu
ihtiyacn geen yl gmenlere verilen ve bu sene toplanmakta olan zahire
aarndan karlanabilecei, azar azar sene de ancak alnaca ve buna gre
gereken ilemin yaplmas istenmitir.92
Niksara bal Ladik Ky civarndaki Tepe Yata denilen bo arazide
iskn edilmi avat gmenlerine tapu senetleri verildii ancak bu durumun
90

BOA, .MVL 181/5422.


BOA, ML.MSF.d./174438.
92
BOA, DH.MKT 1563/2; BOA, DH.MKT 1568/12; BOA, DH.MKT 1569/67; BOA,
DH.MKT 1576/88; BOA, DH.MKT 1586/16.
91

278

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 279


Cilt I

XIX. Yzylda Tokatta Gmen skn ve Gmen Sevkinde ehrin nemi

ileride sorun olaca yukarda belirtilmiti. 1890 ylna gelindiinde, gmenler


ellerinde tapular olduu halde, topraklarna ky ahalisi ileri gelenlerinden Hac
Abbas Aa isimli birinin yapm olduu mdahaleleri ieren bir ikyet
dilekesi vermilerdi. Bu mdahaleler neticesinde gmenlerin baka bir yere
nakledilmelerine teebbs edildii ve bu durumun onlar perian edecei fakat
illa da gerekli ise gmenlerin hkmetin gsterdii bo yerlerde ve hkmet
memurlar eliyle iskn edilmesi Sivas Vilayetinden istenmitir. Gmenlerin
nakledildii yeni arazinin kimsenin tasarrufunda bulunmadna dikkat edilmesi
ve daha nce gmenlerin ne suretle iskn edilip ellerine tapu senetleri
verildiinin de aratrlmas emredilmitir. Dhiliye Nezareti, meselenin
tahkikat yapldktan sonra bu gmenlerin yerlerinden edilmelerini
gerektirecek mecburi bir durum yoksa katiyen onlara dokunulmamasn
istemitir. 93
Gmenlerin iskn edilmeleri onlarn tasarruflarna yeni araziler
verilmesi demekti ve bu durumda gmenlerle yerli ahalinin zaman zaman
atma yaamalar da kanlmazd. Birok iskn blgesi gibi Tokatta da yerli
ahali ve gmen atmasnn yaand zamanlar olmutur. rnein 1861 yl
sonlarnda Muhacirin Komisyonuna bildirildiine gre Tokatl Ermeniler ile
gmenler arasnda huzursuzluklar kmt. Tokatta kan huzursuzluk buraya
gelen Badat eski valisi Hafz Paa araclyla ortadan kaldrlmtr. Badat
eski valisi iki tarafa da nasihatte bulunmu ve yaanan gerginlik giderilerek
ehirde huzur ve asayi yeniden salanmt.94 Tokatta iskn edilmi olan
gmenler ile Ermeniler arasnda anlamazlklarn bertaraf edildii Sivas
Mutasarrfna Mart 1862de gnderilen yazyla bildirilmiti. Sz konusu yazda
byle bir olayn tekrar etmemesi iin gerekli nlemlerin alnmas vilayetten
istenmitir.95
Yine Tokatta iskn edilmi olan gmenlerden Hac Bey ve arkadalar
1865 ylnda Muhacirin Komisyonu bakanlna baz ikyetlerini ieren bir
telgraf gndermilerdi. Telgrafta beyan edilen ikyetlerin uygunsuz eyler
olduundan konunun etraflca aratrlp durumun hkmete bildirilmesi Sivas
Mutasarrflndan istenmitir. Vilayetten gelecek cevaba gre de gereinin
yaplmas Muhacirin Komisyonuna emredilmitir.96
Gmenler ile yerli ahalinin yaadklar atmalarn tarihte saysz
rnekleri vardr. Ancak atma yaratan kimi durumlarn gmenlerin
taknlklar ya da kanuna aykr davranlar nedeniyle meydana geldii de
grlmektedir. rnein, 1866da yaanan bir olay bu hususta, Tokatta iskn
edilen gmenlerle ilgili arpc bir rnektir. yle ki Erbaann Eyrek
Kazasna bal Hosat kynden mamolu Osmann at ile nemli bir miktar
93

BOA, DH.MKT 1717/7; BOA, DH.MKT 1717/110.


BOA, A.MKT.NZD 383/63.
95
BOA, A.MKT.UM 546/86.
96
BOA, A.MKT.MHM 332/90.
94

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

280
279

Erdal TABA

para ve eyas bir gmen tarafndan alnmt. Bu gmenin hrszlna dair


ahitlik edenleri ldrmek amacyla Tokatta iskn edilmi gmenlerden 28
kii Hosat kyne gelmi ve Tatarolu Ahmedi ldrerek bir erkek ve bir
kadn da yaralamlard. Yine bunlardan kazaya gelerek silah ile bir iki kiiyi
yaralam olan Kart Osman arkadalaryla kam ancak yakalanmt. Bunlara
n ayak olanlarn ortaya karlmas, muhakemelerinin yaplmas ve sular
nispetinde cezalarnn verilmesi Amasya Mutasarrflndan talep edilmiti.97
Yine Tokat havalisinde iskn edilmi olan erkes gmenlerin adam
ldrmek ve eya gasp etmek gibi trl eylemlere giritiklerine dair 1869
ylnn balarnda Tokat ahalisi tarafndan hkmete, bunlarn nne geilmesi
taleplerini ieren bir dileke verilmiti. Gmenlerden Mahir, Kart Osman ve
Sefer beyler balarna buyruk ekyalk hareketlerine girimiler, ancak
zerlerine gnderilen kuvvetler bunlar datmt. Bu kiiler Canik ve Samsun
taraflarna kamlard. Sivas Vilayetine gnderilen emirnamede bunlarn
yakalanarak bir daha ekyalk faaliyetlerine girimesinin engellenmesi
istenmiti. Vilayetten gelen bildirim, gvenlik glerinin bu ekyalarn peinde
olduklar ve gereken nlemlerin alnd ynndeydi.98
93 Harbinden sonra Tokat ve civarnda iskn edilen Grc
gmenlerin de zaman zaman meseleler yarattklar grlmektedir. rnein
1887 tarihli bir belgede, Canik Sancanda ortaya kan asayisizliin
giderilmesi iin Grc gmenlerinden 8-10 kadarnn uygun vilayetlerde iskn
edilmesi gerektii belirtilmektedir. Bunun iin merkezden Trabzon Vilayetine
ekilen 17 Mays 1887 tarihli telgrafta bu gmenlerin Sivasa gnderilerek
gereken mahallere yerletirilmesi istenmitir. Yine Niksar Kazasnda bulunan
Grc gmenlerden baz ahslarn asayii ihlal ettikleri ve bunlarn da baka
blgelere nakil ve isknlar hususu Tokat Sancana yazlmtr. Bu ahslarn
isimlerini ieren pusulann gnderilerek bunlarn Tokattan Ankaraya veya
Sivasn Grc gmen yaamayan ve Trabzon snrndan uzak olan kazalarna
nakledilip ayr ayr iskn edildikleri takdirde iki vilayetin snr balarnda
teden beri arkas kesilemeyen ekyalklarn da sona erecei bildirilmitir.99
Gmenlerin devlete kar grevlerini yerine getirmek istememesinden
doan sorunlar da yaanmaktayd. rnein Tokatta Canpolat kynde yaayan
erkes gmenlerinden Azmet? isimli ahsn Hristiyan olduu ve bu nedenle
burada kalmasnn caiz olamayaca 11 Eyll 1894te Sivas Vilayeti tarafndan
hkmete bildirilmiti. Vilayetten Dahiliye Nezaretine gnderilen telgraftan
anlaldna gre bu ahs Sivasa getirilmi ve yaptndan dolay zr ve
pimanlkla bulunmutur. Ancak yaplan tahkikat neticesinde bu gmenin
erkeslerin yaad Aziziye Kazasna gittii ve askerlik muamelesi yznden
isim deitirdii iin imdiye kadar bulunamad anlalmt. Bu nedenle
97

BOA, MVL 745/32.


BOA, D.MLK 1782.A/15.
99
BOA, DH.MKT 1438/75.
98

280

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 281


Cilt I

XIX. Yzylda Tokatta Gmen skn ve Gmen Sevkinde ehrin nemi

ahsn hile yapt ve askerlik zaman gelmi olduu, dolaysyla da


Arabistandaki taburlardan birine gnderilmesi iin gerekenin yaplmas
emredilmiti.100
Tokat ve civarnda iskn edilen gmenler tarafndan yaratlan birok
meseleden biri de kaaklktr. rnein Merzifon Kazasna yakn olan Tavan
Da erkeslerinden 40 kiiyi akn ttn kaaksnn bu vilayet dahilindeki
Kalecik Kazasna geldikleri ve zabtiye tarafndan takibe alndklar
bildirilmiti. Bunlarn takip edildiklerini anlayp civardaki vilayetlere kamalar
ihtimaline kar takipleri iin Sivas, Kastamonu ve Konya vilayetlerine emir
verilmiti. Yine 24 Kasm 1894 tarihli telgrafta Ankara ve Kastamonu
ahalisinden 100e yakn kaaknn bu blgeye geldikleri Sivas Vilayetinden
bildirilmitir. Bu husustaki malumatn bildirilmesi Ankara Reji Nezareti ile
vilayet alaybeyliine havale edilmiti. Reji nazrnn bildirdiine gre,
kaaklar byk ounlukla erkes gmenlerden olumaktayd. Bunlar Sivas
Vilayeti dhilinde Aziziye ve Tokat sancaklarnda iskn edilmilerdi. Bu
kaaklarn mallar Samsun, Amasya ve Tokat gibi kaliteli ttn blgelerinden
elde ettikleri anlalmt. Ttn kaaklarnn bir vilayetten dier vilayete
gemesine engel olmak iin hkmete yeni tedbirler alnmas istenmi, ancak
vilayet yneticilerinin olaylara gerekli ehemmiyeti vermeyip ii batan
savdklar da ifade edilmiti. Dahiliye Nezaretinden Sivas Vilayetine yazlan
yazda bu hususta gerekli btn nlemlerin alnarak olayn titizlikle takip
edilmesi istenmitir.101
Osmanl iskn almalarnda birok gmenin mevcut yerleim
yerlerine deil de bo olan arazilere yerletirilmeleri sonucunda oluan yeni
kylere dair pek ok rnek mevcuttur. Bu ekilde yeni oluturulan yerleim
birimlerinin yasal statlerini kazanmalar iin oralara ncelikle bir isim
verilmesi gerekiyordu. skn yaplan birok blgede buna dair yzlerce kayt
mevcuttur. Gmen iskn yaplan ehirlerden biri olan Tokatta da bu durumun
rnei mevcuttur. Tokatn Turhal Nahiyesinde bo arazi olarak bulunan
Dazmanederesi isimli yere 15 haneden oluan 52 Batum gmeni iskn
edilmiti. Bu gmenlerin isknlaryla meydana gelmi olan kyn Sultaniye
olarak isimlendirilmesine karar verilmi102 ve gereken muamelenin yaplmas
hususu Dahiliye Nezaretine havale edilmiti. ura-y Devlet dahiliye
dairesinden bildirildiine gre, iskn edilen Batum gmenleri kylerine isim
olarak Hamidiye isminin verilmesini arzu etmektedirler. Ancak o civarda
Hamidiye isimli baka bir ky bulunduundan, yeni kurulan kyn isminin
Sultaniye olarak belirlenmesi hakkndaki ura-y Devlet karar, 29 Nisan
1895te Sivas Vilayetine teblii ve Sicil-i Nfus daresine malumat verilmesi
iin Dahiliye Nezaretine havale edilmitir. Ayrca durumun Maliye ve Defter-i
100

BOA, BEO 480/35969.


BOA, DH.MKT 333/38.
102
BOA, BEO 639/47862.
101

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

282
281

Erdal TABA

Hakani nezaretlerine bildirilmesi istenmitir.103


Sonu
Hem Karadeniz yoluyla gelen hem de karadan Anadoluya giri yapan
gmenlerin sevk yollar zerinde bulunan Tokatta XIX. yzyl boyunca iskn
faaliyetleri devam etmitir. Krm Savandan sonra isknlarn nemli lde
yaplmaya baland Tokata yerleen gmenlerin ok byk bir ksmn
Kafkas gmenleri oluturmaktayd. Sadece Kafkaslardan deil Rumeliden
gelen gmenlerin de iskn edildii ehirde yerleen gmenler erkesler,
Grcler, Dastanllar, Tatarlar, Nogaylar, Kabartaylar, Karaay-Balkarlar,
Kumuklar, eenler ve Balkanlarda yaayan Trkler gibi millet ve
kavimlerden meydana geliyordu. Tokat dahilinde gmenlerin iskn yaplan
yerler Tokat, Koman, Niksar, Erbaa, ve Turhal gibi merkezler ve buralar
dahilindeki kk yerleim yerleri veya bo arazilerdir. Dier taraftan Tokatn
gmen sevkindeki corafi neminin yan sra zengin tarm potansiyeli, iklimi
ve ticari potansiyeli asndan gmenler iin ekici yanlar da vard. Blgede
iskn edilmek isteyen gmenlerin bu istekleri yetkililer tarafndan genellikle
kabul edilmitir. XX. yzylda da gmen isknnn yaplmaya devam edildii
Tokatta, XIX. yzyl boyunca on binlerce gmen iskn edilmitir.
KAYNAKA
Babakanlk Osmanl Arivi (BOA) Belgeleri
Sadret Mektub Kalem-i Mhime Evrak (A.MKT.MHM)
183/29; 184/74; 323/97; 327/15-1; 332/90.
Sadret Mektub Kalemi Nezret ve Devir Evrak (A.MKT.NZD)
314/9; 383/63.

Sadaret Mektub Kalemi Umum Vilayet Yazmalarna Ait


Belgeler (A.MKT.UM)
444/80; 546/86.
Bb- l Evrak Odas (BEO)
480/35969; 639/47862.
Dahiliye Mektub Kalemi (DH.MKT)
333/38; 1438/75; 1563/2; 1568/12; 1569/67; 1576/88; 1586/16; 1717/7;
1717/110.
radeler Dahiliye (.DH)
1323/8.
Meclisi-i Vl Riyseti (MVL)
745/32.
103

BOA, .DH 1323/8.

282

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 283


Cilt I

XIX. Yzylda Tokatta Gmen skn ve Gmen Sevkinde ehrin nemi

ra-y Devlet (D)


1782.A/15. (MLK)
radeler Meclis-i Vala (.MVL)
181/5422.
Maliye Nezareti Defterleri (ML)
MSF.d./174438.
Nfus Defterleri (NFS.d.)
247/1280.
Aratrma Eserler
Akel, Ali; Tanzimat Dneminde Tokat Kazasnn dari ve Nfus Yapsndaki
Deiiklikler (1839-1880), C.. Sosyal Bilimler Dergisi, Aralk 2003,
Cilt: 27, No:2.
Akel, Ali- Sarl, Abdurrahman; Osmanl Dneminde Tokat Merkez
Vakflar-Vakfiyeler I, Gazi Osman Paa niversitesi Fen-Edebiyat
Fakltesi Yay., Tokat 2005.
Andrews, P. Alford; Trkiyede Etnik Gruplar, ev. Mustafa Kpolu, Ant
Yay., stanbul 1992.
Avagyan, Arsen; Osmanl mparatorluu ve Kemalist Trkiyenin Devletktidar Sisteminde erkesler, ev. Ludmilla Denisenko, Belge Yay.,
stanbul 2004.
Ayan, Ergin; Kafkasya: Bir Etno-Kltrel Tarih zmlemesi, OD Sosyal
Bilimler Aratrmalar Dergisi, c. 1, S. 2, Aralk 2010.
Bayraktar, Hilmi; Krm Sava Sonras Adana Eyaletine Yaplan Nogay G
ve sknlar (1859-1861), Bilig, Bahar 2008, Say: 45.
Behar, Cem; Osmanl mparatorluunun ve Trkiyenin Nfusu 1500-1927,
Devlet statistik Enstits Matbaas, Ankara 1996.
Berkok, smail; Tarihte Kafkasya, stanbul Matbaas, stanbul 1958.
Beirli, Mehmet; Orta Karadeniz Kentleri Tarihi I Tokat, Gazi Osman Paa
niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi Yay., Tokat 2005.
Bice, Hayati; Kafkasyadan Anadoluya Gler, Trkiye Diyanet Vakf Yay.,
Ankara 1991.
Bostan, Hanefi; Anadoluda epni skn, Trkler, c. 6, Yeni Trkiye Yay.,
Ankara 2002.
Cantay, Gnl; Trk Mimarisinde Kervansaraylar, Trkler, c. 6, Yeni Trkiye
Yay., Ankara 2002.
adrc, Musa; Tanzimat Dneminde Anadolu Kentlerinin Sosyal ve Ekonomik
Yaps, Trk Tarih Kurumu Yay., Ankara 1997.
Demirel, Muammer; Artvin ve Batum Gmenleri (1877-1878 Osmanl-Rus
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

284
283

Erdal TABA

Savandan Sonra), A.. Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi, S.


40, Erzurum 2009.
Devlet, Nadir; Rusya Trklerinin Mill Mcadele Tarihi (1905-1917), TTK
Yay., Ankara 1999.
Doru, Halime; XVII. Yzyla Kadar Osmanl Kentlerinin Sosyal ve Ekonomik
Grnts, Anadolu niversitesi Yay., Eskiehir 1995.
Eren, Ahmet Cevat; Trkiyede G ve Gmen Meseleleri Tanzimat Devri, lk
Kurulan Gmen Komisyonu, karlan Tzkler, Nurgk Matbaas,
stanbul 1996.
Evliya elebi b. Dervi Mehemmed Zll, Evliya elebi Seyahatnamesi, 5.
Kitap, Hazl. Ycel Dal vd., Yap Kredi Yay., stanbul 2001.
Faroqhi, Sraiya; Osmanl ehirleri ve Krsal Hayat, ev. Emine Sonnur
zcan, Dou Bat Yay., Ankara 2006.
Firuzolu, Safarov Rafik; Krm ve Kafkasyadan Osmanl mparatorluuna
Gler, Osmanl, c. 4, YTY, Ankara 1999.
Gkbilgin, M. Tayyib; Tokat, slam Ansiklopedisi, c.12/1, Milli Eitim
Basmevi, stanbul 1979.
Gke, Cemal; Kafkasya ve Osmanl mparatorluunun Kafkasya Siyaseti,
Has-Kutulmu Matbaas, stanbul 1979.
Habiolu, Bedri; Kafkasyadan Anadoluya Gler ve sknlar, Nart Yay,
stanbul 1993.
Halaolu, Yusuf; XVIII. Yzylda Osmanl mparatorluunun skn Siyaseti
ve Airetlerin Yerletirilmesi, Trk Tarih Kurumu Yay., Ankara 2006.
nalck, Halil; Osmanl dare ve Ekonomi Tarihi, sam Yay., stanbul 2011.
pek, Nedim; mparatorluktan Ulus Devlete Gler, Serander Yay., Trabzon
2006.
Kafal, Mustafa; Anadolunun Fethi ve Trklemesi, Trkler, c. 6, Yeni Trkiye
Yay., Ankara 2002.
Karpat, Kemal H.; slmn Siyasallamas, ev. iar Yaln, B Yay.,
stanbul 2009.
Kocack, Faruk; XIX. Yzylda Gmen Kylerine likin Baz Yap Planlar,
stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Tarih Dergisi, S. 32, Mart
1979.
Kosok, Pimaho; Kuzey Kafkasya Hrriyet ve stiklal Sava Tarihinden
Yapraklar, eltt Matbaas, stanbul 1960.
McCarthy, Justin; lm ve Srgn, ev. Bilge Umar, nklap Yay., stanbul
1998.
Tekeli, lhan; G ve tesi, Tarih Vakf Yurt Yay., stanbul 2008.
Texier, Charles; Kk Asya Corafyas, Tarihi ve Arkeolojisi, c. 3, ev. Ali

284

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 285


Cilt I

XIX. Yzylda Tokatta Gmen skn ve Gmen Sevkinde ehrin nemi

Suat, Enformasyon ve Dokmantasyon Vakf Yay., Ankara 2002.


nal, Mehmet Ali; XVI. ve XVII. Yzyllarda Karadeniz-Basra Krfezi Ticareti,
Birinci Tarih Boyunca Karadeniz Kongresi Bildirileri, 13-17 Ekim
1986, Yay. Haz. Mehmet Salam vd., Eser Matbaas, Samsun 1988.
rekli, Muzaffer; Rus Yaylmas Karsnda Krm Hanl ve Kafkasya, Kafkas
Aratrmalar I, Acar Yay., stanbul 1988.
Yalnkaya, Alaeddin; Osmanl Devletinin Kafkasya Politikas (1853-1856
Krm Sava Sonras), Trk D Politikas, (Osmanl Dnemi), c. I, Ed.
Mustafa Bykl, Gkkubbe Yay., stanbul 2008.
Yavi, Ersal; Tokat (Komana), Gzel Sanatlar Matbaas, stanbul 1896.
Yerasimos, Stefanos; Milliyetler ve Snrlar Balkanlar, Kafkasya ve Orta-Dou,
ev. irin Tekeli, letiim Yay., stanbul 2002, s. 277.

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

286
285

Hititler Dneminde Tokat ve evresi

Hititler Dneminde Tokat ve evresi

Murat TEKN1

zet
Tokat ili, Orta Karadeniz Blmnn kara kesiminde yer almakta olup,
Orta Anadolu Blgesi ile Orta Karadeniz Blmnn ky kesimini birbirine
balayan bir konuma sahiptir. Mevzu bahis il, mevcut buluntular nda en
azndan Ge Kalkolitik adan itibaren balayan bir yerleim srekliliine
sahne olmu corafi ve tarihi bir mekndr.
Tarihin ak ierisinde baz zaman dilimlerinde yldz parlayan
Tokatn tarihi erevesi Anadolunun nsznn yazld Asur Ticaret
Kolonileri Dneminde tarihin spotlar altnda belirginlemeye balasa da
Tokatn kendisini ve evresini anlatmaya balamas iin Hititlerin Anadoluda
ilk kez merkezi devlet yaplanmasn kurmas gerekecektir.
Hititler Dneminde Orta Anadolu byk bir deiime uramtr. Bu
deiim, o zamana kadar bilinmeyen ortak bir yap gsteren ok sayda byk
yerlemenin varlndan anlalmaktadr. te bu byk yerlemelerden bir
tanesi kukusuz Maat-Hyktr.
Tokatn Hititler Dneminde nemli bir blge olduunu bize
kantlayan yerleme Maat-Hyktr. Maat-Hykten bakente yani
Hattuaya yazlan mektup sayesinde Tapigga kenti olduu anlalan bu nemli
yerleme, Hititler Dneminde tahkim edilmi askeri bir s olarak karmza
kmaktadr. Tokatn Zile lesinde bulunan szn ettiimiz bu yerlemenin,
Boazky tabletlerinde de ad gemektedir.
Hitit lkesi Aa ve Yukar lke olmak zere idari blgelere
ayrlmtr ve Tapigga bu blgelerden Yukar lke snrlar ierisinde tampon
bir blgede yer alarak daha kuzeyde bulunan zellikle Kakallara ve daha
douda bulunan Azzi-Hayaallara kar bakenti korumakla grevli bir
garnizon kentiydi.
Eski Hitit Dneminin sonlarndan itibaren Hitit Devletinin siyasi
varln ciddi ekilde tehlikeye sokan ve yklna da etki edecek bir topluluk
olarak tarih sahnesinde yer alan Kakallar, Hitit lkesinin kuzeyindeki
blgelerde yaayan sava bir halktr. Szn ettiimiz bu sava halkn Hitit
lkesinin merkezine inmesini nlemek iin kurulmu olduu dnlebilecek
Tapigga kenti askeri ss, ayn zamanda kendi blgesinin idari, sosyal,
ekonomik ve kltrel bir merkeziydi.
Biz bu bildirimizde, Tokatn Hititler Dnemindeki konumunu, gerek
Boazky metinlerinin gerekse arlkl olarak Maat-Hyk belgelerinin
anlattklarndan yola karak ve ilave olarak arkeolojik malzemeyi de
1

r. Gr., Gaziosmanpaa niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi Tarih Blm,


murat.tekin@gop.edu.tr
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

287
287

Murat TEKN

kullanarak btnlkl bir tarihi ereve ierisinde deerlendirmeye


alacaz.
Anahtar Szckler: Tokat, Eski Anadolu, Hititler Dnemi, Filoloi,
Arkeoloji, Maat-Hyk/Tapigga, Kaka.
Giri
Olduka engebeli topografik bir yapya sahip olan Anadoluda ilk
yerleme yerleri gnmzden 10 000 yl ncesine kadar uzanmakla birlikte,
yarmada zerinde kent olarak nitelenebilecek ilk yerleim alanlar M.. III.
binyln sonlar ile II. binyln balarnda belirmeye balar. rnein Kayseri
yaknlarndaki Kani (Kltepe) ve Konya-Karahyk bu yerlemelerin en tipik
ncleri arasndadr. Hitit mparatorluk Dneminde ise, nfusun daha byk
yerleme yerlerinde toplanmasyla kentsel yaplarn says giderek artmaya
balamtr. Hattua (Boazky), Ankuwa (Aliar), aria (Kuakl) ve
Tapigga (Maat-Hyk) bahsettiimiz zaman diliminin en nde gelen kentleri
arasnda saylabilir2.
M.. 2. binylda Orta ve Kuzey Anadolu sz konusu olduunda, akla
hemen Hattiler, Hititler ile bu sonuncularn kuzey komular ve ayn zamanda
can dmanlar olan Kakallar gelir. Anadolu'nun bu blgesi, bugn olduu
gibi eski alarda da, gerek elverili iklimi ve gerekse tarm ve hayvancla
uygun arazi ve otlaklar, yksek da ve ormanlar, ok deerli maden kaynaklar
ve tarihi yollar ile insanolu iin elverili yerleim olanaklar sunmutur. Bu
saydklarmzla birlikte Kzlrmak, Yeilrmak, Kelkit ile bunlarn birok kolu
gibi Anadolu'nun nemli su kaynaklar olan ok sayda rman dolaarak
iinden geip Karadeniz'e ulat akarsularyla bahsettiimiz bu blge; Gney,
Gneydou ve Bat Anadolu'dan olduka farkl bir manzara gsteren mstesna
bir yer olma zelliine sahiptir3.
Gnmze dek ulam bulunan on binlerce ivi yazl tablet ve
Anadolu'nun birok kesinde rastladmz kalntlar vastasyla M.. 2.
binylda ortaya koyduklar yksek uygarl tandmz Hititler, ayn zamanda
bu topraklarda ilk kez geni apl bir siyasal birlii de oluturmulardr. M..
17. yzyl ortalarndan M.. 12. yzyl balarna kadar Anadolu'nun siyasi
yazgsna yn veren Hitit Devleti, bu dnemde tm nasya'nn da en dikkati
eken glerinden birini tekil etmitir. Geni bir corafyada yzyllar boyu
varln srdren bu devlet, ilk kuruluundan birok baka devletikleri,
kentleri egemenliine alarak bir imparatorluk dzeyine ykselmesine ve
sonuta tarih sahnesinden silinmesine dek, ana hatlar belirli ancak zaman
2

Sevin, 2007: 1. Ancak unu hemen belirtmek gerekir ki, Anadolu tm tarihi boyunca,
corafi yaps ve doal kaynaklarnn snrl olmas yznden, Eski Dnyann Babil ve
Ninivesi gibi milyonluk kentleri hi bir zaman barnda barndramamtr. nal, 1989:
19.
3
nal, 1989: 17.

288

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 288


Cilt I

Hititler Dneminde Tokat ve evresi

iinde deiiklikler gsteren siyasi ve kltrel bir geliim izgisine sahip


olmutur4.
Hititler Dnemi, Anadolu corafyasnda grlen ilk merkezi siyasi
egemenlik dnemi olmas asndan Anadolu yerleim kltr tarihinin nemli
bir kesitini oluturur5.
Hititler Dneminde Orta Anadolu byk bir deiime uramtr. Bu
deiim, o zamana kadar bilinmeyen ortak bir yap gsteren ok sayda byk
yerlemenin varlndan anlalmaktadr6. Dolays ile bahsettiimiz blgeyle
dorudan balantl alanlarnn da bu byk deiim hareketinden nasibini
aldn syleyebiliriz7.
te bu byk yerlemelerden birisi de, Tokat ve evresinin Hitit
Dnemindeki durumunu imdilik en iyi ekilde yanstan Maat-Hyktr.
Bahsettiimiz bu yerlemenin zelliklerine gemeden nce bulunduu blgenin
doal evre zelliklerine deinmenin faydal olaca dncesindeyiz.
1. Fiziki Corafya
Bilindii zere, Orta Karadeniz Blmnn i kesimlerinde, yani kara
kesiminde yer alan Tokat ili; kuzeyde Samsun, kuzeydouda Ordu, Gney ve
Gneydouda Sivas, Gneybatda Yozgat ve batda ise Amasya illeriyle
kuatlmtr.
Orta Karadeniz Blm sahip olduu fiziksel ve iklimsel farkllklar
nedeniyle corafyaclar tarafndan Ky (Canik Dalar Yresi) ve Kara (Orta
Karadeniz Ard Yresi) kesimi olarak iki kuaa ayrlmtr8.
Orta Karadeniz Blmnde dalar, kuzeyden gneye nemli sra
halinde uzanmlardr. Kuzeyde ilk sray Canik Dalar oluturmaktadr.
Ykseltisi ok fazla olmayan bu da srasnn Tokat linde en yksek noktasn
2181 metreyle Erdembaba tepesi oluturmaktadr. kinci da srasn oluturan
4

Yiit, 2004: 220.


zcan, Karauuz 2010: 579.
6
Schachner, 2010: 661. Aslnda Anadolunun siyasi, kltrel, etnik ve ekonomik
yapsnn deiimi ok daha nceden balamt. yle ki; bakr, kalay, altn ve gm
gibi ok eitli madenlerin kullanlmasnn yan sra, mimari kalntlar ile de
zenginliini tanmlayabildiimiz Erken Tun a Anadolusu M.. II. bine girilirken
byk deiiklikler yaamaktayd. Bunlardan ilki Hint- Avrupal kavimlerin akn akn
bu topraklar istila edip siyasi ve etnik tabloyu deitirmesidir. kincisi, ET IIIten
itibaren Anadolunun nce protohistorik, ardndan tarihi devirlere girmesi yani maddi
belgelerin yan sra, yazl belgelerin de ortaya kmasdr. Kymet 2004: 1. Burada
ifade edilen durum, bahsedilen deiimin kkeni olarak deerlendirilebilir.
7
nk Hattuadan yola karak Kzlrmak yay iinde bulunan Hitit ekirdek
blgesine gz atlacak olursa, bu geliimin bakentle snrl kalmad, arkeolojik olarak
aratrlan hemen her kentte u veya bu ekilde kantlanabilir olduu grlr.
Schachner, 2010: 667.
8
Dnmez, 2001: 873.
5

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

289
289

Murat TEKN

ykseltiler Kelkit ile Yeilrmak havzalarn ayran su blm izgisini


oluturan dalardr. Tokat ehri bu ikinci da srasnn gneyinde, Yeilrmak
nehri ve bu nehre gneyden karan Behzat Deresinin vadisi boyunca
kurulmutur. lin nc da srasn, Yeilrmak Vadisinin gneyindeki
ykseltiler oluturmaktadr. Akda (1900 m), amlbel (1930 m), Dumanl
(2374), ehnekayas (2385 m) doruklar ayn zamanda ilin en nemli
ykseltilerini meydana getirmektedir9.
Orta Karadeniz Blmnn i kuanda yer alan Tokat li, corafi
konum itibariyle Karadeniz ile Orta Anadolu arasnda bulunduundan iklimi de
bahsettiimiz her iki corafi blgenin zelliklerini tar. Dolays ile
bildirimizin konusunun getii corafi alanda hem Karadeniz, hem de Orta
Anadolu iklimi zellii grlr ve Karadeniz iklimi ile Orta Anadolu iklimi
arasnda bir gei iklimi zellii tar10.
Tokat linin balca akarsular Yeilrmak (Tozanl ay), Kelkit ay,
ekerek ay ve ehir merkezinden geerek Yeilrmaka dklen Behzat
Deresidir. l snrlar ierisinde ounlukla dou-bat dorultusunda akan
Kelkit, Yeilrmak ve ekerek ay vadileri birbirlerinden sradalarla
ayrlmlardr11.
imdi de Tokat linin de dahil olduu Orta Karadeniz Blmnde
gerekletirilen aratrmalarn gemii ve bugnk durumu zerinde durmak
istiyoruz.
2. Tokat ve evresinde Gerekletirilen Aratrmalarn Gemii ve
Bugnk Durumu
Tokat, 1613'den gnmze kadar pek ok seyyah-aratrmac,
corafyac, arkeolog, epigraf, sanat tarihisi ve tarihi tarafndan aratrlmtr.
zellikle 1890'dan hemen sonra D.G Hogart, J.A.R. Munro yollar; 1899'dan
itibaren J.G.C Anderson, F. ve E. Cumont ile H. Gregoire antik yerlemeler,
yaztlar (Studia Pontica II, Bruxelles 1906) zerinde almlardr. J.L.
Myres'in 1903 ylnda Bolos Hyk (bugn Aktepe) keramiklerini
yaymlamasndan sonraki yllarda Amerikan Dou Cemiyeti adna H.H. von der
Osten'in blgede, zellikle M.. II. binyl yerlemelerini aratrd
bilinmektedir12.
1920lerde yapt yzey aratrmalarnda yrenin M.. II. Binyl
yerlemelerini ilk kez gndeme getiren von der Osten ayn zamanda yeni
hyklerde tespit etmitir13.
Devam eden srete, .K. Kktenin 1944 ylnda sonularn
9

nal, 2004: 9 vd.


Grsoy, 1950: 128; nal, 2004: 13.
11
nal, 2004: 27.
12
zsait, 1999: 90; zsait, 2000:335.
13
Kymet, 2004: 20.
10

290

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 290


Cilt I

Hititler Dneminde Tokat ve evresi

yaymlad, Orta, Dou ve Kuzey Anadoluda Yaplan Tarihncesi


Aratrmalar adl yzey aratrmas almasnda Tokatn lelerinden Niksar
ve Erbaa civarna gelip szkonusu yerlerdeki hykler ve yzey buluntular ile
ilgili ksa aklamalar blgenin gemiine k tutan almalar arasndadr14.
1943 ylnda Zile-Maat-Hykte bir tesadf sonucu bulunan bir Hitit
tablet paras15 ile dikkatleri zerine eken bu yerlemede, 1945 ylnda E.
Akurgal bakanlnda sadece bir dnem kaz almas gerekletirilmitir16.
Epey bir sre ara verilen kaz almalarna 1973 ylnda T. zg
bakanlndaki bir ekip tarafndan balanm17 ve bu almalar devam
ettirilirken Maat-Hyk evresinde ayn zamanda yzey aratrmalar yaplarak
alan almas gerekletirilmitir18. Bahsettiimiz yerdeki kaz almalar ise,
yine zg ve ekibi tarafndan 1984 ylna kadar srdrlmtr19. MaatHykte gerekletirilen bu kaz almalar neticesinde, szkonusu bu
yerlemenin, Ge Kalkolitik adan balayarak Frig Dnemi de dahil olmak
zere Demir ana kadar uzanan kltrel bir sreklilii neredeyse kesintisiz
bir ekilde yanstan bir yerleme olduu ve en parlak evresini ise Hitit
Dneminde yaad anlalmtr.
R. Temizer bakanlndaki bir ekip tarafndan 1952 ylnda Tokatn
Artova lesine bal Ayazmayeni kynn 3 km. gneyinde bulunan
Kayapnar Hykte gerekletirilen kaz almalar20 neticesinde szkonusu
yerlemede Ge Kalkolitikten Demir ana kadar uzanan bir yerleim
dokusu saptanmtr. Bununla birlikte . Dnmezin de ifade ettii zere, Orta
Tun a yerlemesinin Maat-Hykteki kadar nemli olmad
anlalmtr21.
1954 ylnda, madeni eser buluntularnn zenginliiyle dikkatleri
zerine eken Tokatn Erbaa lesinde bulunan Horoztepe mevkiinde 1956
ylnda T. zg ve M. Akok tarafndan gerekletirilen inceleme
almalarn22 yine ayn ekip tarafndan yrtlen 1957 ylndaki ksa sreli
kaz almas takip etmitir23. Burada aklanmas gereken husus, aslnda
Horoztepe hynn yaknndaki gnmz Dere Mahallesi yerleimi ve
mezarlk alannda, Ge Kalkolitik ve Erken Tun alar iinde barndran dz
14

Kkten, 1944: 679 vd.; zsait, 1999: 90; Dnmez, 2000: 330.
Gterbock, 1943: 389.
16
Akurgal, 1946: 220-222.
17
zg 1978: 1.
18
zg 1982: 69-71.
19
Girginer, 2008: 31; Dnmez, 2001: 874; zsait, 1999: 90; zsait, 2000: 336.
20
Temizer 1954: 317 330; zsait, 1999: 90; Dnmez, 2000: 330.
21
Dnmez, 2001:875; zsait, 2000: 336.
22
zg, Akok, 1957: 201-209.
23
zg, 1958: 27. Ayrca bkz. T. zg M. Akok, Horoztepe Eski Tun Devri
Mezarl skan Yeri, Ankara, 1958; T. zg, Yeni Horoztepe Eserleri, Anatolia
VIII, 1964, s. 19-25; zsait, 2000: 336.
15

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

291
291

Murat TEKN

bir iskan yeri olduu ve bu iskan yerinin dnda ama hemen bitiiinde ise,
Erken Tun ann son evresine ait bir mezarlk alannn bulunduudur.
Dolays ile kazs gerekletirilen alan Horoztepe deil, Horoztepe yaknndaki
dz bir iskan yeri ve hemen onun bitiiindeki mezarlk alandr.
Yalnz unu da belirtmek gerekir ki; Horoztepede kaz almalar
gerekletirilmemi olsa da hyk zerinden toplanan Hitit mparatorluk
ana tarihlenen ok sayda anak mlek paralarndan hareketle bu
yerlemenin M.. 2. binylda da nemini koruduu anlalmtr24.
1991 ylnda, A. zalar, yerleme tarihini corafi bir bakla ele alan
arazi almalarn, Kazova ve Yakn evresinde Eski Yerlemeler bal
altnda yaymlayarak bahsedilen blgede bulunan eski yerlemeleri morfolojik
zellikleriyle birlikte ele alarak ve yerlerini harita zerinde iaretleyerek
blgenin gemi tarihine farkl bir bak asyla katkda bulunmutur25. 1997
ile 1998 yllarnda ise, Dnmez tarafndan hazrlamakta olduu doktora tezi ile
ilgili olarak Tokat li Erbaa ve Turhal ilelerinde yzey aratrmalar
gerekletirilmitir26.
Tokat ve evresinde en kapsaml yzey aratrmalar zsait ve ekibi
tarafndan yaplmtr. 1986'da Amasya ve Samsun'da balad yzey
aratrmalarn; 1988, 1990-1993 ve zellikle 1997 ylnda Tokat'ta devam
ettiren zsait27, daha sonraki yllarda almalarnn bir ksmn yine ayn ilde
2008 ylna kadar srdrmtr28. Geekletirilen bu almalar neticesinde ok
sayda yerleim yeri tespit edilmi olup, bu yerleimlerden toplanan buluntular
nda Tokatn Orta Kalkolitikten (M.. 5000/4750-4000) itibaren29, Ge
Antik a sonuna kadar uzanan geni bir zaman diliminde eitli trde
yerleime sahne olduu tespit edilmitir. Bununla birlikte bahsedilen bu uzun
zaman dilimi ierisinde yerleim dokusunun younluunda farkllklar olduu
da ayn zamanda anlalmtr. nk Kalkolitikte olduka az, Erken Tun
ann (M.. 3300-1900) balar ve zellikle ortalarnda (ET II), youn
olarak yerleildiinin gzlendii ve M.. II. bin yln ilk yarsnda Orta Tun
a, yani Asur Ticaret Kolonileri Dnemi ve Eski Hitit anda, lk Tun
a'nda grlen younluun olmad saptamasnda bulunulduu ifade
edilmitir. Hitit mparatorluk Dneminde ise (Ge Tun a), yerleme
saysnda ok byk bir azalmann olduunun gzlendii belirtilip, bu durumun
24

Dnmez 2008: 419.


zalar, 1991: 61-72; zsait, 1999: 90.
26
Dnmez, 1999: 513-523; Dnmez, 2000a: 229-244; Dnmez, 2000b: 330.
27
zsait, 1999: 90.
28
Szkonusu almalar iin bkz: zsait, 2000: 73-88; zsait, 2007: 451-462;
zsait/zsait; 2010: 195-213. Ayrca Tokat lindeki aratrmalar iin bkz. Dnmez
2008: 419, dipnot: 22.
29
zsait/zsait; 2010: 196. Yalnz unu belirtmek gerekir ki yaynn ieriinde Orta
Kalkolitik aa deil Ge Kalkolitik aa tarihlendirilen yerlemelere deinildii iin
Ge Kalkolitik adan itibaren en erken yerleimlerin ortaya kt sylenebilir.
25

292

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 292


Cilt I

Hititler Dneminde Tokat ve evresi

belki Kaka istilas ile balantl olabileceine dair aklamalar getirilmitir.


Yerleme rntsndeki azalmann devam eden tarihi srete, yani lk Demir
anda da srd, Orta Demir anda ise yeniden yerleme saysnda
belirli bir artn grld ve szkonusu bu artn, Hellenistik ve Roma
anda daha da fazlalat zerinde durulmutur30.
Yukarda bahsettiimiz kaz ve yzey almalarna ilave olarak, D.
Burcu Erciyas ve ekibi tarafndan kaz ve yzey aratrmalar Tokat ve
evresinde gnmzde de devam ettirilmektedir. Sz edilen ekip Komana
Antik Kenti ve evresi Yzey Aratrmas Projesi kapsamnda 2005, 2006,
2007 yllarnda gerekletirdii almalarn31 2008 ylnda Arkeolojik
Aratrma Projesi eklinde devam ettirmitir. Geri, bahsettiimiz almalar
kronolojik bir silsilede ele alnarak arlkl olarak Hellenistik ve Roma
Dnemlerini esas alnarak yrtlm olsa da son olarak bahsedilen yla ait olan
alma sonularnda M.. II. bin yla tarihlenebilecek bir yerleimin
varlndan da sz edilmektedir32.
3. Tokat ve evresinin Arkeolojisi
3.1. Balangcndan M.. II. Bine Kadar Yerlemeler:
Tokat ve evresinde Paleolitik aa tarihlenen herhangi yerleime
rastlanmamtr. Yine ayn blgede Akeramik, Erken ve Ge Neolitik alara
(M.. 8000-5500) ait yerlemeler ve buluntular da bugne kadar yaplan kaz
ve yzey aratrmalarnda bulunamamtr33.
Kalkolitik an erken evresi olan Erken Kalkolitik aa
tarihlendirilebilen yerleme ve buluntulara ise, bildiri konumuza temel tekil
eden corafyada rastlanmam olsa da evre blgeden bu dnemle ilgili buluntu
olduu, zerinde gr birliine varlamam olsa da yaynlara girmitir34.
Ge Kalkolitik a, Tokatta kazs yaplm merkezlerde en erken
dnem olarak Maat-Hyk35, Kayapnar36 ve Horoztepe37 yerlemelerinin en
alt tabakalarnda saptanmtr. Szkonusu bu kazlarla belirlenmi olan en erken
30

zsait, 2000. 340. Orta Karadeniz Blm yerleim kltrnn genel bir
deerlendirmesi iin, bkz. Dnmez, 2000b: 332 vd.
31
Erciyas, 2007: 155-166; Erciyas, Skmen, Kalayc, 2008: 197-212; Erciyas, Skmen,
2009: 289-306.
32
Erciyas, Skmen, 2010: 357.
33
Dnmez, 2000b: 332.
34
zsait, Amasya-Suluova ilesinde yer alan Atepe (zsait, 1989: 290), Taova ilesi
Akyaz Tepesinde (zsait, Koak 1996: 277) Erken Kalkolitik aa
tarihlendirilebilecek keramik buluntusundan bahsederken, Dnmez de yine zsaite
atfta bulunarak Amasya-Gmhacky ilesinde yer alan altepede (Dnmez, 2000b:
332) Erken Kalkolitik a keramiinin bulunduunun iddia edildiini ifade eder.
35
Akurgal, 1946: 220.
36
Temizer, 1954: 318.
37
zg, 1958: 27.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

293
293

Murat TEKN

srekli yerlemelerin Ge Kalkolitik ada balam olduu gereinin yzey


aratrmalaryla ile de desteklendiini belirten Dnmezin, Orta Karadeniz
Blgesindeki yerleim ve kltr srekliliinin balangcnn Ge Kalkolitik
a olduu38 ifadesini biz de Tokat ve evresi iin aynen kullanabiliriz.
Yerleim ve kltr srekliliini en iyi kantlayabilecek buluntulardan
olan anak-mlek geleneinin, Maat-Hykn yukarda bahsettiimiz ana
tarihlenen zaman diliminde Orta ve Kuzey Anadoludaki adandan farkl
olmad ifade edilmektedir39. Bu durum da, Tokat ve evresinin izole bir kltr
evresi ierisinde bulunmadn ve en erken dnemlerden itibaren yakn
evresiyle irtibatl bir yap ierisinde bulunduunu kantlar diye dnmekteyiz.
Ge Kalkolitik a kltr srecini takip eden, Erken Tun a (M..
3500-2000) boyunca, yerleme saysnn artarak devam ettii40 bahsedilen an
balar ve zellikle ortalarnda (ET2) blgeye youn olarak yerleildiinin
gzlendii41 ifade edilmektedir.
Erken Tun ana ait kltrel izlere, Orta Anadolu Tun ann
yerel zellie sahip bir benzerini temsil eden Maat-Hykte rastlanmtr42.
Yine alma alanmzda bulunup kazs gerekletirilen Kayapnar
yerlemesinin kltr tabakalar arasnda da szkonusu aa ait buluntulara
rastlanmtr43.
Erken Tun an hem iskan alan hem de zengin mezarlk hediye
buluntularyla gl bir ekilde temsil eden dier bir kaz alan Horoztepeye
yakn bir konumda bulunan Dere Mahallesi yerleimi ve mezarldr. Daha
nce de ifade ettiimiz zere iskan alannda Erken Tun ana tarihlenen
kltr tabakalar, mezarlk alannda ise bu an son evresine ait zengin madeni
buluntularna rastlanlmtr.
Horoztepe mevkiinde bulunan mezarlk alannda Alacahyk
mezarlarna benzer mezarlarla karlald ve bu mezarlkta ortaya karlan
madeni eserlerin maden iiliinin gelimi rneklerini temsil ettikleri ifade
edilmektedir. Bu grten yola klarak da Tokat-Amasya evresinin maden
endstrisi asndan nemli bir konumda olduu belirtilip, rettiklerini de
gneyde yer alan Alacahyk gibi yerlerin eski sakinlerine pazarlam
olabileceiyle ilgili yorumlar getirilmektedir44.
3.2. M. . 2. Binyl Yerlemeleri
M.. II. bin yln ilk yarsnda Orta Tun a, yani Asur Koloni a
38

Dnmez, 2000b: 332.


Akurgal, 1946: 220.
40
Dnmez, 2000b: 332 vd.
41
zsait, 2000: 340.
42
Akurgal, 1946: 220 vd. Maat-Hykn Erken Tun a Uygarl Hitit
Dneminde olduu gibi, hyn her tarafna yaylmtr. Emre, 1979: 2.
43
Temizer, 1954: 318.
44
zg, 1958: 27.
39

294

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 294


Cilt I

Hititler Dneminde Tokat ve evresi

ve Eski Hitit anda, Erken Tun anda grlen younluun olmad


saptamasnda bulunulmutur. Hitit mparatorluk Dneminde de (Son Tun
a), yerleme saysnda ok byk bir azalmann olduunun gzlendii ve bu
durumun nedeninin Kaka stilas olabilecei ifade edilmitir45.
Dnmez de, Erken Tun an izleyen Orta Tun ann Assur
Ticaret Kolonileri ile ada olan erken evreleri (M.. 2000-1750) ile ilgili
yerlemelerinin, Orta Karadeniz Blgesinin hem ky hem de kara kesiminde
yer aldn belirtir. Eski Hitit a ile ada olan ge evrelerini (M.. 17501450) kapsayan yerlemelerin ise yalnzca Kara Kesiminde konumlanm
olmasn, Orta Tun ann ge evrelerinden itibaren blgenin ky kesiminin
nemli bir g tarafndan yerleimlerden arndrldnn bir gstergesi olarak
yorumlar. Ortaya koymu olduu bu dnceyi daha da aklayc mahiyette
Dnmez, Kakallarla ilikili olan bu durumun, byk olaslkla Kakallarn
egemenlik blgesinin snrlarn da ortaya koyabileceine iaret eder ve
Hititlerle byk bir mcadele iinde olan Kakallara kar Hititlerin Orta
Karadeniz Blgesinin kara kesimini bir tampon blge olarak kullanm
olduunun Vezirkpr Oymaaa Hyk, Merzifon Onhoroztepe Tepe ve
Alacapnar Tepe ile Amasya Oluzhyk ve Doantepe gibi nemli
yerlemelerden anlaldn ifade eder. Szkonusu bu yerlemelerin Hitit
mparatorluk anda da yerleim grm olduunu gz nnde bulundurarak,
ayn politikann Son Tun anda da (M.. 1450-1200) srdrlm olduu
sonucunu karr46. Dolays ile Dnmez de, zsaitin ortaya koymu olduu
tabloyu aratrmalaryla ilgili elde ettii neticelerle destekler ve bize arkeolojik
verilerden hareketle M.. II. bin yl Tokat ve evresinin tarihinin genel bir
portresini sunar diye dnmekteyiz.
Bizim bildirimize konu olan corafi alandan, bu dneme dair bilgiler
veren kazs gerekletirilmi ve ulalan neticeleri eitli yaynlarda
neredilmi yerlemeler daha erken dnemlerde de bize klavuzluk yapan
Horoztepe, Kayapnar ve zellikle Maat-Hyktr.
Tokat linde Kelkit Vadisindeki en nemli yerleme olan Horoztepe47,
1944 ylnda Kkten tarafndan tespit edilmi ve Hitit Dnemine tarihlenen
yzey buluntularnn ad geen hykten topland ayn bilim adam tarafndan
rapor edilmitir48. Bahsettiimiz dnemle ilgili olarak, zg de Erken Tun
a Mezarlnn 400 m. kuzeybatsnda yer alan Horoztepe Hynn
yzeyinden Hitit anak-mlek paralar topladn ifade ettikten sonra daha
aa satrlarda bu buluntularn Hitit mparatorluk Dnemine tarihlendiini
bildirmektedir49.
45

zsait, 2000: 340.


Dnmez, 2000b: 333.
47
Dnmez, 2008: 418.
48
Kkten, 1944: 679.
49
zg, 1958: 23; Dnmez, 2008:419.
46

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

295
295

Murat TEKN

Dier bir nemli M.. II. bin yl yerlemesi olan Kayapnar Hykten
de Orta Hitit ve Hitit mparatorluk Dnemine ait olan anak-mlein
topland ifade edilmektedir50. Bununla birlikte bahsettiimiz hykteki Orta
Tun a yerlemesinin Maat-Hykteki kadar nemli olmad sonucuna
varlmtr51.
Tokat ve evresinin M.. II. bin ylna k tutan en nemli yerleme ise
kukusuz Maat-Hyktr. Maat-Hyk, bahsettiimiz zaman dilimini sadece
arkeolojik olarak en parlak ekilde yanstmak kalmaz ayn zamanda ivi yazl
metinleriyle de bu dnemi filolojik olarak aklar. Dolays ile M.. II. Bin yl
Tokat ve evresi Maat-Hyk gibi nemli bir merkezden tutulan k sayesinde
aydnlanmaya balar. Yerel bir merkezden tutulan bu k merkezden evreye
yaylan ok daha gl bir kla yani Boazky arivleriyle desteklenince Hitit
Dnyasnn karanlkta kalm baz noktalar aa kmaya balar. te bu
ekilde bildiri konumuzun corafyasnda yer alan yerlemeler zerindeki
bilinmezlik rts, metinlerin anlatt ve anlald kadaryla aralanr ve
bylece M.. II. bin yl Hitit Dnyasndaki Tokat ve evresinin konumunun
siyasi, kltrel ve ekonomik olarak yansmalarn izleyebileceimiz bir tarih
sahnesi ortaya kar.
4. Hitit Dnemi Tokat ve evresinin Tarihi Corafyasna Ik
Tutan Kaynaklar
4.1. Arkeolojik Kaynaklar
4.1.1. Maat-Hyk Kazlar
Maat-Hykte gerekletirilen kazlar neticesinde daha nce de ifade
ettiimiz zere, M.. II. bin yl ncesine ve sonrasna tarihlenen yap katlar
saptanm olmakla birlikte biz konumuz gereince Maat-Hykteki M.. II.
bin yl ve zellikle Hitit ana tarihlenen tabakalar zerinde durmak istiyoruz.
Yerli halkn Hyk Tepe dedii Maat-Hyk, Zilenin, ku uumu 20
km. gneyinde Ankarann 312 km. kuzeydousunda ve bugn de ayn ad
tayan Maat Ovasnn ortasndaki modern Maat kynn (bugn Yalnyaz)
1500 m. batsndadr52. Boazky (Hattua)n 116 km. kuzeydousunda yer
alan Maat-Hykn, Tapigga adl bir Hitit kenti olduu anlalmtr53.
Bahsettiimiz bu iki byk Hitit merkezi arasnda iki ana balant rotas vardr.
Bunlardan ilki; Alacahyk, Eski Yapar, Kale Hyk (Aydnck yaknnda),
Kazankaya ve Eridir Hyk gibi baz dier nemli Hitit yerlemeleriyle de
balant salayan, Boazky-Alaca-ekerek-Maat-Hyk rotasyken dieri,
Karapnar yoluyla Zileye ulaan, Boazky-Khne (Sorgun)-ekerek-Maat-

50

Temizer, 1954: 323.


Dnmez, 2001: 875.
52
zg, 1978: 1.
53
Alp, 1977: 637-647; Alp, 1978: 195; Bryce, 2003: 3132; Sevin, 2008: 21 vd.
51

296

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 296


Cilt I

Hititler Dneminde Tokat ve evresi

Hyk rotasdr. Szkonusu bu rotalar yzyllar boyunca nemini korumutur54.


Maat-Hyk, Kakallarn igal ettii Karadeniz Blgesi ile asl Hitit
arazisi arasndaki snr alanndadr. Maat-Hyk, Boazkye bal, onun
ynetiminde ve Kaka lkesini snrlayan alanda en gl ve en gvenilir Hitit
merkezlerinden biriydi. Maat-Hyk, Hattuada oturan Byk kraln
temsilcisi olan bir Hitit beyinin merkezi ve uzun mrl bir yerleim yeri olarak
seilmitir. Yerleim yeri olarak burann neden seildiinin cevabn, stratejik
konumunu ile birlikte ovann verimli, su ve aa kaynaklar asndan da son
derece zengin olmasnda arayabiliriz. Maat-Hyk, kuzeyden gneye ve
batdan (Boazkye) douya, ok nemli Hitit ehirlerinin bulunduu Artova
ve Zile blgesine giden yollarn stnde bulunan byk bir merkezdir55.
Maat-Hyk, Hitit an V yap katyla temsil ederek M.. II. bin yl
Tokat ve evresinin grnmne k tutan ok nemli bir yerlemedir.
Biz burada, yukardan aaya doru numara verilerek sralanan MaatHyk yerleim katlarn kronolojik olarak ortaya klarna gre ele almak
istiyoruz.
Karumda Ib kat ile ada olan V. yap kat Asur Ticaret Kolonileri
Dneminin sonlarna tarihlenmektedir. Bu dnemdeki yerlemenin btn aa
ehre yayld ve adalarnda olduu gibi, zamannn byk ehirleri
arasnda yerini ald grlmektedir. V. yap kat Kani ve Acemhyk
yangnlarna benzeyen iddetli bir yangnla son bulmutur56.
Eski Hitit an IV. Hitit yap kat temsil eder. Tapigga bu evrede de
byk bir ehirdir. Mhrlerin slubu, seramiin teknik ve ekilleri Eski Hitit
a iin karakteristiktir57.
Hitit ann 13. , 14. ve 15. yzyllarna ait dnemini ikier safhal IIII. yap katlar temsil etmektedir58.
Maat-Hyk tarihinin en nemli safhas, Hitit ann III. Yap kat
ile temsil edilen ehir zamandr. Szkonusu bu evrede sitadelde yer alan ve iki
katl olduu anlalan bir saray yaps ortaya kartlmtr59. 1.5 m. kalnlnda
ta temelli kerpi duvarl, iki ya da katl olan bu saray Hititlere zg revakl
bir orta avlu ve evresindeki ok sayda odadan oluuyordu. 1973-1983 yllar
arasnda Tahsin zg tarafndan yaplan kazlarda yalnzca alttaki depo odalar
54

zg, 1980: 305.


zg, 1978: 2 vd.
56
zg, 1981: 373 vd.
57
Girginer, 2008: 33.
58
zg, 1981: 371-374.
59
zg, 1978: 3. Yine bu evrede M.. 15. yzyln sonlarna tarihlenen, yani sarayla
ada ve iki katl olmas gereken ok odal kaln ta temelli byk bina, sitadeldeki
parlak Tapigga Dneminin aa ehirde de ayn ekilde srdrldn
kantlamaktadr. zg, 1981: 372.
55

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

297
297

Murat TEKN

saptanmtr60.
Maat-Hyk III. Hitit yap katnda tespit edilen saray yapsnda yer
alan odalardan 8 ve 9 numaralar verilen ikisinde ok sayda ivi yazl tablet
bulunmutur. Szkonusu bu odalardan 8 nolu odada 20 tablet ve birok da
bulleye, 9 nolu odada ise byk bir ksm paralanm halde 80 tablete
rastlanmtr. Bahsi geen odalarda yaplan gzleme gre, szkonusu tabletlerin
ahap raflarn zerine yerletirildikleri fakat yangn srasnda st kattan bodrum
kata dt anlalmtr. ivi yazl belgeleri ile bu iki oda,
Boazkydekilerin dnda, ilk defa kefedilmi olan bir Hitit arivini temsil
etmektedir61.
Maat-Hyk saray, beyin ikametghn ve Hitit lkesine bal bu
blgenin ekonomik, siyasal yaamnn ve ynetiminin merkezini temsil
etmektedir62. Bir Hitit garnizon kentinin zellikleri Maat-Hyk akropolisinin
III. Hitit katnda tm gzellikleri ile karmzda durmaktadr63.
Belgelerden edinilen bilgilere gre, nc kat saray yaklak olarak
M.. 1400 yllarna tarihlendirilebilir. Bu kronoloji ayn zamanda sarayda
bulunan tabletlerin Orta Hitit yazs slubunda olmalaryla da uyum gsterir.
Hattuada oturan Byk Kraln temsilcisi olan Beyin, Hitit lkesi ile Kaka
Blgesi arasndaki snr alannda bulunan Maat-Hykteki merkezi
durumunda olan saray kompleksi ve dolays ile bu sarayn arivi M.. 1400
yllarnda Kakallar tarafndan saldrya uram ve yaklp yklmtr. Belki de
bu nemli Hitit ehrinin bir sreliine de olsa Kakallarn eline gemi
olabileceini bile dnebiliriz64. Yine bu evreye ait, iki tablet zerindeki iki
damga mhr basksnda II. Tudhaliyann ve karsnn isimleri olduu iin
tabletler65 ve saray bu kralla (M.. 1410-1380) adatr. Boazkyde bulunan
yazl belgelerden bilindii zere, Kakallar II. Tudhaliya zamannda
Boazky-Hattuay igal edip yamalamlardr66. Tm bu sylediklerimizi
gz nnde bulundurduumuzda M.. 1400 yllarnda Hitit Dnyasnn stne
60

Sevin, 2003: 164.


zg, 1978: 7 vd. Kazlar gerekletirilmeden tesadf sonucu bulunan ve Gterbock
tarafndan yaymlanan Maat tabletinin de Maat-Hyk III. Hitit katnda bulunmu
olan tabletlerle ada olmas gl bir olaslktr. Alp, 1978: 177. Dolays ile nceden
ele geen bu tablet, kazlarla ortaya kartlan ve ounlukla mektup trnde olan
tabletlerin de habercisi durumundadr.
62
zg, 1978: 11.
63
Alp, 1978: 175.
64
zg, 1978: 12.
65
zg, 1978: 13. Tudhaliyann hangi Tudhaliya olduuyla ilgili
deerlendirmelerinde Alp, I. uppiluliumann babas olan Tudhaliyann tabletlerde yer
alan mhr basksnn sahibi olabileceiyle ilgili neriler (Alp, 1978: 192-195) de
bulunduktan sonra daha sonraki yaynlarda konuya daha da aklk getirerek szkonusu
kraln III. Tuthaliya olduunu ifade eder. Alp, 2002: 157.
66
zg, 1980: 308.
61

298

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 298


Cilt I

Hititler Dneminde Tokat ve evresi

karabasan gibi ken Kakallarn nce Maat-Hyk olmak zere Hitit


bakentini de hazin bir sona maruz brakt anlalmaktadr. Bu durum,
arkeolojik maddi kltr elerini adeta bir altyazs gibi aklayan tabletlerle
tarihin karanlkta kalm sayfalarndan gnmze yansmaktadr.
Maat-Hykn II. Hitit yap kat, yangnla tahrip edilmi III. katn
zerine kurulmutur. Bu evrenin plan ve buluntular bakmndan en nemli
yaps 16 odas korunmu byk binadr. Bu bina bahsettiimiz evrede
Tappigann ynetim merkezidir. Szkonusu bu ilevini kantlayacak ekilde,
bu yapnn zenle hazrlanm sunakl odasnda Orta Hitit yazs stilinde
tabletler, ahs adlar okunan hiyeroglifli bullalar ve I. uppiluliumann
lejantn tayan bulla bulunmutur. Szkonusu btn bu belgeler esas
alndnda Maat-Hykn II. katnn temsil ettii ehir zamannn I.
uppiluliuma ile ada olduu grlr67. Zikrettiimiz veriler gz nnde
bulundurularak, yaklp yklan Maat-Hyk III. Hitit yap katnn temsil ettii
ehrin, daha sonra kudretli kral I. uppiluliuma zamannda yeniden Hitit
mparatorluuna baland ve kllerinden doan bu ehirde, Boazkyde
olduu gibi ksa bir sre iinde yeni ve byk binalarn ina edildii
anlalmaktadr68.
Son Hitit yap kat olan kat I, M.. 1300-1200 yllarna
tarihlenmektedir. Bu evrede mparatorluk a yaz stiliyle yazlm dini
konular anlatan tabletler, hiyeroglifli bullalar gibi filolojik belgelerin yan sra,
Hitit seramiiyle birlikte Miken IIIB tipi testiler, kuzey Suriyeden ithal ieler,
libasyon kaplar gibi arkeolojik maddi kltr eleri de bulunmutur.
Szkonusu bu yap katnda II. ve III. Katlarn aksine byk yaplarn ina
edilmedii gzlenmitir. Maat-Hykn son Hitit Dnemini yanstan Hitit I
yap kat, her Hitit ehrinde olduu gibi bir yangnla son bulmutur69.
Yukarda aktarmaya altmz Maat-Hyk yap katlarnn
kantlad zere, Maat-Hykte M.. II. bin yl itibariyle Asur Ticaret
Kolonileri Dneminin sonlarndan Hitit ann sonlarna kadar uzanan bir
yerleim silsilesi ortaya kartlmtr.

67

Girginer, 2008: 32.


zg, 1978: 14.
69
Girginer, 2008: 32. Maat-Hykte bu yap katnda ithal eyann da ok az olduu
gzlenmitir. Halbuki nemli yollar zerinde bulunan bu yerlemede doudan ve
batdan ithal edilmi eser saysnn ok olmas beklenirdi. nk bu yerleme; Gney
Kapadokyaya, Karadenize, Frigyaya olduu gibi Sivas zerinden de Milid Krallna
balant salayan bir konuma sahipti. Yerlemenin tarihi nemi de gz nnde
bulundurulduunda saptanan bu durum artcdr. Maat-Hyk Ge Asur metinlerinin
bahsettii Kaku lkesinin kuzey bat snrnda olduu dnlebilir. Bu dnemde
nemini yitirdii anlalan Maat-Hykn yerini, blgenin ba ehri olarak Zilenin
(Anziliya-Zela) doldurmu olduu sylenebilir. zg, 1982: 67.
68

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

299
299

Murat TEKN

4.2. Yazl Kaynaklar


4.2.1. Tapigga Metinleri
Geni bir corafyaya yaylm olan Hitit mparatorluu Aa lke
(Konya Ovas) ve Yukar lke (Amasya Yresi) olmak zere balca iki byk
birime ayrlmt. Bu geni topraklarn ynetimi iin eyaletler oluturulmutu.
Eyaletlerde de nemli kentler kurulmutu. Bunlardan biri Tokatn Zile ilesinin
20 km. gneyindeki Maat-Hyktr. Hitit Devletinin kuzeydou snrndaki
kent, Hitit Dneminde Tapigga adn tayordu ve M.. 15. yzylda Karadeniz
dalarnn kavgac halk Kakallara kar bir u kale olarak kurulmutu. Kentte
Hitit kralna bal bir snr beyi, vali ya da komutann yaad saray vard. Bu
saray Hitit imparatoru Tudhaliya zamannda Kakallarca yaklp ykld70.
Hitit idari sisteminde, merkeze bal blgelerin genel olarak Kzlrmak
kaynak blgesi ve yukar ksmlarn iine alan, Hitit merkez alannn dou ve
kuzeydousundaki blgeyi kapsayan Yukar lke (KUR UGUTI) ve
Kzlrmak'n Orta Anadolu'da izdii geni kavsin gneyini ieren Aa lke
(KUR SAPLITI) olarak ikiye ayrldn, bunlarn yan sra baka idari
blgelerin de olduunu grmekteyiz. Eyalet olarak tanmlayabileceimiz bu
idari blgelerde yneticiler olarak prenslerin ya da merkezden atanan st dzey
memurlarn bulunduunu grmekteyiz71.
Yukar lkeyi Hitit tarihi ierisinde ilk defa III. Tuthaliya dnemine
tarihlenen Maat-Hyk kaynaklarnda grmekteyiz. Maat-Hykte ele geen
mektuplar zerinde yaplan almalar gstermitir ki, Maat-Hyk/Tapigga,
III Tuthaliya Dneminde Yukar Yeilrmak Vadisinde yer alan geni bir
blgeyi Kaka tehlikesine kar koruyan askeri bir st konumunda idi. III.
Tuthaliyann idaresi altnda olan Yukar lke asker vermekle daha akas
askeri g salamakla ykml idi. Yukar lke ve dier lkelerden salanan
askeri birlikler de Maatta grevli olan Kaunun emri altnda idi72. Ayrca
Kau isimli grevli, Gagalarla yaplan bar grmelerinde de nemli bir rol
oynamaktayd73.
Genel bir siyasi portre izildiinde Hitit lkesinin kuzeyinde ve
kuzeydousunda Gaga, yine kuzeydousunda Azzi-Hayaa, gneybatsnda
Arzawa ve gneydousunda Hurri gibi dman memleketler yer almaktayd74.
Dolays ile Yukar lke, Hitit ana topraklar ile Azzi-Hayaa ve Kaka
topraklar arasnda bir tampon blge olarak bakent Hattua ve evresindeki
70

Sevin, 2003: 164.


Yiit, 2004: 220. Dinol, III. Hattuilinin Otobiyorafisindeki metne dayanarak,
Muwatalli ve III. Hattuili Dneminde Hitit mparatorluunun Yukar lke ve Aa
lke olmak zere iki idari blgeye ayrlm olabileceini belirtmektedir. Murat, 1998:
179.
72
Murat, 1998a: 182.
73
Murat, 1998b: 437.
74
Murat, 1998b: 435.
71

300

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 300


Cilt I

Hititler Dneminde Tokat ve evresi

kentleri bu lkelere kar korumakla grevli bir blgeyi temsil etmektedir75. Bu


yzden Hititin kalbine giden bu blgede Maat-Hykn stlendii vazifenin
ne kadar nemli olduu kendiliinden ortaya kmaktadr. Maat-Hykn
dmesi ve igalinin bir adm sonras bakentin de ayn sona maruz kalmas
anlamna gelebilirdi.
Bakentin dnda bulunan ilk Hitit arivi olma zelliini tayan MaatHyk ivi yazl tablet arivi, bize Hatti lkesinin merkezden uzak
blgelerdeki gndelik ynetim uygulamalar konusunda deerli bilgiler salar76.
Maat tabletlerinin byk ounluunun I. uppiluliumadan nceki aa
tarihlenmesi bu metinlerin nemini daha da artrmaktadr. nk Boazkyde
szkonusu aa ait tabletler ok az olduu iin, Maat-Hyk belgeleri bu
boluun kapanmasna yardm etmekte ve tarihlenmeleri kesin olmayan baz
Boazky tabletlerinin ayn aa tarihlenip tarihlenmeyeceklerini gstermeleri
bakmndan nemli yararlar salamaktadr77.
ou mektup trnde yazlm Maat tabletlerinin78, Hititlerin Hitite
olarak yazlm mektup yaznna hem say hem de ierik bakmndan nemli
katkda bulunaca ve bu belgeler vastasyla Hitit Devletinin iyaps ve
ileyi tarznn yan sra blgenin Hitit andaki corafyas hakknda da
nemli ipular elde etme olanana sahip olunaca ortadadr79.
Maat-Hyk tabletleri hem Hitit tarihine hem de tarihi corafyasna
k tutmaktadr. Szkonusu tabletlerin Hitit tarihi corafyasn yanstan
tarafyla sze balayarak Tokat ve evresinin grnm resmetmek istiyoruz80.
Alp, Maat-Hykte bulunan tabletler zerinde yapt filolojik
almalar neticesinde, bu yerlemenin Hitite adnn Tapigga olduunu
kefetmitir. Tapiggann Maat-Hyk blgesinin Hitit andaki merkezi ve
bu kentin de bir garnizon kenti olduu anlalmtr81. Maat-Hykn
Boazky tabletlerinde geen ve tahkim edilmi bir askeri s olarak kullanlan
Tapigga Kenti olduunu kefetmeye yarayan Maat mektubu yazc Adadbeli
tarafndan Hitit Kral III. Tuthaliyaya yazlmtr ve bahsettiimiz bu metinde
u ifadelere yer verilmektedir82:
75

Murat, 1998a: 186.


Bryce, 2003: 32.
77
Alp, 1978: 177.
78
Alp, 1978: 173. Tarihlenebilen en eski Hitit mektuplar olarak karmza kan bu
mektuplarn says 96y bulmaktadr. Szkonusu bu mektuplar, Orta Hitit ana, Kral
III. Tuthaliya zamanna tarihlendirilmitir. Bu mektuplarda arlkl olarak sava ve
ynetim konular ilenmitir. Alp, 2002: 157.
79
Alp, 1978: 176 vd.
80
Hitit Dneminde Tokat il snrlar ierisinde yer alan nemli kentlerle ilgili olarak
bkz. Alp, 2002: 49.
81
Alp, 1977: 640; Alp, 1986: 227.
82
Alp 2002: 84; Alp, 1977: 638 vd.
76

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

301
301

Murat TEKN

Majesteye efendime, syle! Kulun Adadbeli yle (der):


te, dman kitle halinde iki yerde (snr) at. Bir airet ktas
teruwada, dier bir airet ktas Zipada (snr) geti.
O, akaddunuwa Da lkesine, te yana gittii zaman, herhangi bir
suretle geri dnerse, lkeye girer. Onun arkasndan henz hibir ey
grnmyor.
Majeste, efendim, sen herhangi bir komutan gnderebilirsen, dman
lkeye zarar vermeyebilir.
Ben uzun yolun gzclerini Hapidduini Dana kalmaya gnderiyorum.
Bana da dman bakmndan temizdir haberini getirdikleri zaman
Tapiggadan srlar ve koyunlar duruma gre aaya brakacam.
Majeste, efendim bunu (byle) bil!.
Tapiggann bir blgenin merkezi olduu Boazkyde bulunan klt ile
ilgili bir teslimat listesinden anlalmaktadr. Bahsettiimiz bu listede Tapika
ehri lkesi ifadesi gemektedir ve daha sonra da bu lkeye ait olan kentler
saylmaktadr83.
Tapiggann nemli bir merkez olduu III. Hattuilinin
otobiyografisinden de anlald gibi dier bir nemli yerlemeye de bu belge
k tutmaktadr. Szkonusu bu belgede yle denilmektedir: Ve kardeim
Muwatalli benim arkamdan geldi ve Anziliyay ve Tapiggay tahkim etti. Bu
belgede geen szkonusu ifadeden yola kan Alpin deerlendirmesine gre,
Anziliya ile Tapiggann birbirlerine yakn bir konumda yer almalar
gerekmektedir84. Bahsedilen belgede Tapigga kentiyle birlikte Anziliya adnda
bir kentin de isminin gemesi Tokatta bulunan dier bir nemli yerlemenin
zerindeki sis perdesinin kalkmasn salamtr.
Maat-Hykte bulunan be adet ivi yazs ile yazlm olan Hitite
tablette, bugnk Zilenin ad Uru An-zi-li-ya eklinde gemektedir. Uru
Smerce ehir anlamndaki belirticidir ve kendisinden sonra bir ehir isminin
geleceini gsterir. Klasik dnemde ad Zela, bugnk ad ise Ziledir ve
Hititler Dnemindeki ehir isminin gnmze yansmasdr85. Szkonusu bu
yerleme Hititlerin dini merkezlerinden biridir86.
Maat 75/43 nolu mektupta geen Tahazzimunann klasik alardaki
Dazimon kentinin yani gnmzdeki Tokatn Hitit andaki ad olmas
olaslnn ok gl olduu belirtilse de87 aslnda bu yerlemenin adnn
Klasik alarda Tokat civarnda bulunan Dazimonda yaadnn ortaya

83

Alp, 1977: 640.


Alp, 1977: 641; Alp, 2002: 137.
85
Akdoan, 2008: 8.
86
Alp, 2002: 137.
87
Alp, 1978: 186 vd, dipnot 17; Alp, 2002: 49.
84

302

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 302


Cilt I

Hititler Dneminde Tokat ve evresi

kartld ifade edilir88. Maat-Hyk tabletlerinde, URU Tahazzimuna olarak


ad geen bu yerleme, Bizans Dneminde Dazimon ve gnmzde de
Dazmana olarak karmza kmaktadr. Turhaln kuzeydousunda yer alan
Dazmanann ad bugn Akatarla olarak deitirilmitir89. Bylelikle Tokat il
merkezine olduka yakn bir yerin Hitit anda yerleime sahne olduunun
yan sra metinlere yansyacak kadar nem arzeden bir konuma da sahip olduu
anlalmaktadr. zc olan taraf, son yllara kadar adn koruyabilmeyi baaran
bu yerlemenin adnn deitirilmesidir. Bu yaklam, Anadolunun kltrel
sreklilik tarihinin ortaya konmasnda nemli bir rol oynayan yer isimleri
sayesinde izlenebilecek kltrel sreklilik tarihinde kesintilere yol aaca iin
isim deiikliklerinin gerekletirilmesi konusunda Akdoannda belirttii
gibi90, daha dikkatli davranlmaldr. Zira eski yer isimlerinin ou Anadolunun
bizden yaklak 3350 yl nceki sakinlerinin kulland ve Anadoluya zg yer
isimleridir.
Hitit ann nemli klt kenti Karahnann ad Maat tabletlerinde
birka defa gemektedir. Hem Karahnann Tapigga ile ayn blgede olduunu
ve birbirlerinden uzakta olmadn Maat-Hykte bulunan Mt. 75/119 Nolu
listenin gstermesi hem de bu kentle yakn iliki halinde olan Hapidduini
Dann Maat mektubu 75/113e gre Maatn yaknnda ve kuzeyinde
olmas gz nnde tutulduunda szkonusu bu kentin Maat-Hykn yakn
kuzeyinde bir yerde aranmas gerektii nerilmektedir91. Ayrca Karahna kenti
adnn, Ortakyde (apinuwa) bulunan Hitit belgelerinde de ad gemektedir.
Bu yerlemenin, hem Maat ve Ortaky tabletlerinde zikredilmesi, hem de
Maat yaknlarnda aranan Kuburnat ile birlikte gemesi nedeniyle, Tokatn
hemen gneyinde yer alan, Aktepe/Bolusla eitlenmesi gerektii de son
zamanlarda teklif edilmektedir92.
Hitit Tarihine ve corafyasna Maat-Hyk tabletlerinin sunduu
pencereden bakan Alp, yukarda aktardmz kent isimlerini ve konumlarn
tespit etmenin yan sra ayn zamanda bu blgenin baz da ve rmak isimlerini
de bugnk karlklaryla da ortaya koyarak Tokat ve evresinin Hitit
andaki durumunu daha da berraklatrmay baarmtr diye dnmekteyiz.
S. Alp, Maat tabletleri zerinde yapt filolojik incelemeler
neticesinde, Zuliya rman Sclax (ekerek) ile eitlenmesi gerektiini ifade
ettikten sonra Maat-Hykn kuzey batsnda aranmalar gerektiini
dnd da ile ilgili nerilerini sralar. Bunlardan akaddunuwa Dan
ekerek Irmann bat yakasnda arayarak Karada silsilesiyle, ipunuway
Buzluk Da silsilesiyle, arpunway da Emir Da silsilesiyle eitlenmesini
88

Alp, 1986: 228.


Akdoan, 2008: 8.
90
Akdoan, 2008: 8.
91
Alp, 1986: 232 vd.
92
Kuzuolu, 2007: 90.
89

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

303
303

Murat TEKN

nerir. Maat mektubunda geen Hapidduini Dann da Maat Hykn


yakn kuzeyinde olmas gerektiini syleyerek szkonusu bu dan Yaprakl
Tepede ya da Buzluk Da silsilesinin bir ksmnda aranmas gerektiini teklif
eder93.
Maat-Hyk tabletlerinden yansyan tarihi manzara ise Tokat ve
evresinin politik yapsn gnyzne kartmaktadr.
Tabletlerin ierikleri, arsa balar, mal ve insan envanterinden
kehanetle ilgili danmalara kadar uzanmaktadr. Ancak byk ounluu kraln
blgedeki yerel grevlilere gnderdii mektuplarla grevlilerin krala
gnderdikleri mektuplarn kopyalar ya da msveddeleridir. Bunlarla birlikte
baz grevliler arasnda ierik bakmndan ilgin ya da sert mektuplamalarn da
varl bilinmektedir94. Mektuplarn yarya yakn ksm Majestenin ou kez
muhtemelen mparatorluun merkezi Hattuadan Maat-Hykteki yksek
dereceli grevlilere gnderdii mektuplardan olumaktadr95.
Kraliyet mektuplarna en ok muhatap olan kii, etkileyici logografik
(resim yaz) unvan UGULA NIMGIR. ERIN. ME, tam evirisiyle askeri
habercilerin ba olan Kauydu. Anlaldna gre, blge savunmasnn ilk
sorumlusuydu. Mektuplamada ondan sonraki en nemli kii, yerel BEL
MADGALTI Himuiliydi96. nem asndan ikinci srada yer alan BEL
MADGALTI (bir tr) askeri vali konumunda olan st dzey yetkilidir97.
Ynetimdeki en nemli kiilerden biri olan BEL MADGALTI (Hitit dilinde
auriyas ishas)- dz karl nbeti kulesinin efendisi) sfat kraln blge
valileri iin kullanlrd. Bu grevlilerin grev ve ykmllkleri geni
kapsamlyd. Hattinin merkezden uzak blgelerinde snrlarn gvenliinden
sorumluydular ve blgedeki garnizon karakollar onlara balyd98. Bu iki
yksek dereceli grevli birbiri ile adatr. Kaunun daimi merkezinin
Maat-Hyk olmasna karlk Himuilinin zaman zaman grevle MaatHykten ayrld anlalmaktadr99. Bu st dzey yneticiler, Byk Kraln
Maat-Hykte oturan temsilcileri olmaldr. Dolays ile Hattua ve MaatHyk arasnda sk bir haberlemenin varlnn aikr100 olduunu bu
yerlemede bulunan Hitite ivi yazl tablet arivi kantlamaktadr.
Mektuplarda ilenen birok konu arasnda dman hareketleri, bu
hareketlerin izlenmesi, takviye kuvvetleri istekleri, takviye kuvvetlerinin
93

Alp, 1977: 646; Alp, 1986: 227 vd; Murat, 1998b: 441 vd.
Bryce, 2003: 32.
95
Alp, 1978: 173.
96
Bryce, 2003: 32. Alp, UGULA NIMGIR. ERIN. ME unvannn karl olarak,
(bir tr) ordu mfettii aklamasn getirir: Alp, 1977: 640; Alp, 1978: 174.
97
Alp, 1978: 174.
98
Bryce, 2003: 31, 132; Alp, 2002: 174 vd.
99
Alp, 1978: 174.
100
zg, 1978: 11 vd.
94

304

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 304


Cilt I

Hititler Dneminde Tokat ve evresi

gnderildiinin bildirilmesi, ekinlerin ekilmesi, eren rnn biilmesi, balarn


bozulmas, ahhan ve luzzi mkellefiyetleri konular, kaaklar, krler,
grevlilerin Majestenin huzuruna arlmas, emirlere itaat edilmedii takdirde
ceza tehditleri nemli bir yer tutmaktadr 101 diyen Alpin bu dmann kim
olduuyla ilgili olarak bu satrlarda bir aklamada getirmediini grmekteyiz.
zg ise, bu konuyla ilgili olarak, askerler ve arabalar hakknda nceki
mektubun alndn teyit eden, kendisine kar lkenin gven altnda tutulmas
gereken dmandan bahseden baz tabletlerin bulunduunu dile getirdikten
sonra ilerleyen satrlarda, ayrca Hititlerin korkun dman Kakallardan sz
eden nemli metinler de vardr102 diyerek dmann kimliine dair bir
tanmlama yapar. nal da, Maat mektuplarnda olduka sk geen "dman"
szcyle yalnz Kakallarn kastedilmi olabilecei varsaymndan hareket
edildiinde, bakent Hattua'nn hemen 150-200 km. kuzey ve kuzeydousunda
Kaka blgesinin balamas103 gerektiini ifade eder.
III. Tuthaliya Dneminde Hitit topraklarnn etraftaki dmanlarca
istila edildiini gsteren bir metinde Gaga ehri dman geldi, Hatti
lkesini mahvederek Nenaay snr yapt ifadesi gemektedir. Nenaa ise
(Nanessos) Aksarayn 36 km. dousunda Nenizi (ve Nenoassos) Nevehir ile
idantifiye edilmektedir104. III. Hattuili Dnemine ait olan szkonusu bu
metinden elde edilen bilgilere gre, Yukar lkeye yaplan en erken saldrlar
III. Tudhaliya zamanndadr. Bu metinde dmanlarn drt bir yandan tm Hitit
topraklarna yaptklar saldrlar srasnda Yukar lkenin de snrlarn
amuhaya kadar genileten Azzi-Hayaal dman tarafndan yamalandn
grmekteyiz105.
Mektuplamalarn ounlukla Kakal glerin hi eksilmeyen
tehdidine kar askeri ve dier aralarla etkili bir savunmay srdrme
konusuyla ilgili olmas, aslnda yaknda olacaklarn habercisi gibidir. Ariv
muhtemelen en fazla on yllk bir sreyi kapsamaktadr. Kent byk olaslkla
bu dnemin sonunda Tudhaliya ve maiyetini bakenti brakp kamak ve lkeyi
drt bir yandan ilerleyen dmana kurban vermek zorunda brakan anayurda
ynelik youn istilalar baladnda dman saldrsyla tahrip edilmitir106.

101

Alp, 1978: 177.


zg, 1978: 12.
103
nal, 1989: 31. Getze, Garstang-Gurney ve Forlanini gibi aratrmaclar, Gaga
lkesinin Merzifon-Amasya hattnn kuzeyindeki Sinop Ordu arasndaki blgede yer
aldn savunmaktadr. Murat, 1998b: 436.
104
Murat, 1998b: 441.
105
Murat, 1998a: 182.
106
Bryce, 2003: 32. Alpe gre ise, mektuplarda gnderen ya da alc olarak grlen
kiilerin ou birbirleri ile ada olduu iin, III. Hitit katnda bulunan tabletlerin bir
nesillik bir sreyi 25-30 ya da en ok 50 yllk bir sreyi kapsad tahmin edilebilir.
Bununla birlikte, III. Hitit katndaki sarayda bulunan tabletlerin hepsinin yalnz
102

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

305
305

Murat TEKN

Sonu
Anadolunun uzun sreli yerleim alanlarndan bir tanesine ev sahiplii
yapan Orta Anadolunun kuzeyine konumlanan ve Orta Karadeniz Blmnn
kara kesiminde yer alan Tokatn uzun tarihi gemii kaz ve yzey aratrmalar
sayesinde aydnlatlabilmitir.
Gerekletirilen kaz ve yzey aratrmalar Tokat ve evresinin iskan
tarihinin balangcnn Ge Kalkolitik a kadar erken bir dneme uzandn
ortaya koymutur. Bahsedilen adan Ge Antik a sonuna kadar uzanan
geni bir zaman diliminde eitli trde yerleime sahne olan Tokat ve evresinin
yerleim dokusu srekliliinin younluunun zaman ierisinde deiiklik
gsterdii de szkonusu aratrmalar neticesinde ulalan sonulardan biri
olarak karmza kmaktadr. nk Kalkolitikte olduka az, Erken Tun
ann (M.. 3300-1900) balar ve zellikle ortalarnda (ET II), youn
olarak yerleildii ve M.. II. bin yln ilk yarsnda Orta Tun a, yani Asur
Ticaret Kolonileri Dnemi ve Eski Hitit anda, Erken Tun a'nda grlen
younluun olmad anlalmtr.
Hitit mparatorluk Dneminde ise (Ge Tun a), yerleme saysnda
ok byk bir azalmann olduu da yine szkonusu aratrmalarn ortaya
koyduu neticeler arasndadr. Bu durumun Kaka istilas ile balantl
olabilecei dnlmektedir. Yerleme rntsndeki azalmann devam eden
tarihi srete, yani Erken Demir anda da srd grlmektedir. Orta
Demir anda ise yeniden yerleme saysnda bir artn szkonusu olduu bu
artn Hellenistik ve Roma anda daha da fazlalat tespit edilmitir.
Tokat ve evresinin erken tarihinde yldznn parlad zaman
dilimlerini ortaya koyan veriler olduu gibi daha snk zaman dilimlerini
yaadn ortaya koyan bulgular da mevcuttur. Bahsedilen durumun ilkini
yanstan bilgi kaynamz, Tokat-Erbaa yaknlarndaki Erken Tun ann
sonlarna tarihlenen Horoztepe mevkiinde bulunan mezarlk alandr. Zengin
madeni mezar buluntularyla ve bu buluntularn ortaya koyduu madencilik
zanaatnda ulalan baar dzeyiyle dikkatleri zerine eken szkonusu mevki
Erken Tun ann zellikle sonlarnda Tokat ve evresinin ok nemli bir
yerleim alanna ev sahiplii yaptn kantlar. Bahsedilen yerdeki maddi kltr
eleri, Tokat evresinin maden endstrisi asndan nemli konumuna iaret
ettii gibi ayn zamanda bu buluntularn daha gneyde yer alan Alacahyk
buluntularyla olan benzerlii de anlan bu iki blge arasndaki kltrel
temaslarn yansmalardr. Horoztepe mevkiindeki mezarlk alan madeni
buluntularnn madencilik zanaatnn gelimi rneklerini temsil etmesi ve
anlan alann hammaddeye yaknl da gz nnde bulundurulduunda
madencilik teknolojisinde Tokatn gneyi etkiledii veya maden teknolojisinin
rnlerini gneye pazarlad dnlebilir.
Tudhaliya devrine ait olup olmad da henz kesin olarak belli deildir. Alp, 1978:
177.

306

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 306


Cilt I

Hititler Dneminde Tokat ve evresi

Tarihin ak ierisinde baz zaman dilimlerinde yldz parlayan


Tokatn tarihi erevesi Anadolunun nsznn yazld Asur Ticaret
Kolonileri Dneminde tarihin spotlar altnda belirginlemeye balasa da
Tokatn kendisini ve evresini anlatmaya balamas iin Hititlerin Anadoluda
ilk kez merkezi devlet yaplanmasn kurmas gerekecektir.
Hititler Dneminde Anadolu byk bir deiime uramtr. Bu
deiim, o zamana kadar bilinmeyen ortak bir yap gsteren ok sayda byk
yerleimlerin varlndan anlalmaktadr. Hitit mparatorluk Dneminde
nfusun daha byk yerleme yerlerinde toplanmasyla kentsel yaplarn says
giderek artmaya balamtr. Hattua (Boazky), Ankuwa (Aliar), apinuwa
(Ortaky), aria (Kuakl) ve Tapigga (Maat-Hyk) bahsettiimiz zaman
diliminin en nde gelen kentleri arasnda saylabilir.
Tokatn Zile ilesinin 20 km. gneyinde yer alan Maat-Hyk, Hitit
Devletinin kuzeydou snrnda konumlanyordu ve Hitit Dneminde Tapigga
adn tayordu. M.. 15. yzylda Karadeniz dalarnn kavgac halk
Kakallara kar bir u kale olarak kurulan adn andmz kentte Hitit kralna
bal bir snr beyi, vali ya da komutann yaad saray vard.
Maat-Hyk saray, beyin ikametghn ve Hitit lkesine bal bu
blgenin ekonomik, siyasal yaamnn ve ynetiminin merkezini temsil
etmektedir. Bu sarayda bulunan tabletler, tarihlenebilen en eski Hitit
mektuplarn oluturmaktadr. Saylar 96y bulan bu mektuplar Hitit Kral III.
Tuthaliya zamanna tarihlendirilmitir.
Bakentin dnda bulunan ilk Hitit arivi olma zelliini tayan MaatHyk tabletleri bize Hatti lkesinin merkezden uzak blgelerdeki gndelik
ynetim uygulamalar konusunun yan sra Hitit tarihi corafyasna dair de
deerli bilgiler salar.
Hitit Dneminde Yeilrmak blgesinde Tokat il snrlar ierisinde yer
alan nemli kentler olarak karmza bata, Zilenin gneybatsnda Hititlerin
nemli askeri ss olan Tapigga (gnmzdeki Maat) kmaktadr. MaatHyke ok yakn olmas gereken dier bir kent de nemli tapnak kenti
Karahnadr. Szkonusu bu kentin, Tokatn hemen gneyinde yer alan,
Aktepe/Bolusla eitlenmesi gerektii de son zamanlarda teklif edilmektedir.
Hititlerin dini merkezlerinden Anziliya (Klasik alarda Zela,
gnmzdeki Zile) ve Turhal civarnda Tahazimuna (Bizans anda
Dazimnon, Dazmana gnmzde Akatarla) Tokatta bulunan nemli kentler
arasndadr. Yine Maat blgesinde Hariya, Zamihuna, Iteruwa ve Zipa
kentlerinin bulunmas gl bir olaslktr. Maatn kuzeyinde Kakallarla snr
blgesinde Ihupilta kentinin aranmas gerektii ifade edilmektedir107.
Tokat ve evresinin Hitit andaki durumunu yanstan, kent isimleri
tespit edilip, konumlaryla ilgili neriler getirildii gibi ayn zamanda blgenin
107

Alp, 2002: 49.

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

307
307

Murat TEKN

baz da ve rmak isimleri de bugnk karlklaryla ortaya konulmaya


allmtr.
S. Alp, Maat tabletleri zerinde yapt filolojik incelemeler
neticesinde, Zuliya rman Sclax (ekerek) ile eitlenmesi gerektiini ifade
ettikten sonra Maat-Hykn kuzey batsnda aranmalar gerektiini
dnd da ile ilgili nerilerini sralar. Bunlardan akaddunuwa Dan
ekerek Irmann bat yakasnda arayarak Karada silsilesiyle, ipunuway
Buzluk Da silsilesiyle, arpunway da Emir Da silsilesiyle eitlenmesini
nerir. Maat mektubunda geen Hapidduini Dann da Maat Hykn
yakn kuzeyinde olmas gerektiini syleyerek szkonusu bu dan Yaprakl
Tepede ya da Buzluk Da silsilesinin bir ksmnda aranmas gerektiini teklif
eder.
Maat-Hyk tabletlerinden yansyan tarihi manzara ise Tokat ve
evresinin politik yapsn gnyzne kartmaktadr.
Hitit mparatorluunun Yukar lke ve Aa lke olmak zere iki
idari blgeye ayrlm olduu grlmektedir. Yukar lke, Hitit ana topraklar
ile Azzi-Hayaa ve Kaka topraklar arasnda bir tampon blge olarak bakent
Hattua ve evresindeki kentleri bu lkelere kar korumakla grevli bir blgeyi
temsil etmektedir.
Maat-Hykte ele geen mektuplar zerinde yaplan almalar
gstermitir ki, Maat-Hyk/Tapigga, III Tuthaliya Dneminde Yukar
Yeilrmak Vadisinde yer alan geni bir blgeyi Kaka tehlikesine kar
koruyan askeri bir s konumunda idi. III. Tuthaliyann idaresi altnda olan
Yukar lke asker vermekle daha akas askeri g salamakla ykml idi.
Yukar lke ve dier lkelerden salanan askeri birlikler de Maatta grevli
olan Kaunun emri altnda idi. Bu yzden Hititin kalbine giden bu blgede
Maat-Hykn stlendii vazifenin ne kadar nemli olduu kendiliinden
ortaya kmaktadr. Maat-Hykn dmesi ve igalinin bir adm sonras
bakentin de ayn sona maruz kalmas anlamna gelebilirdi.
Maat-Hykteki mektuplamalarn ounlukla Kakal glerin hi
eksilmeyen tehdidine kar askeri ve dier aralarla etkili bir savunmay
srdrme konusuyla ilgili olmas, aslnda yaknda olacaklarn habercisi gibidir.
Maat-Hykteki Tapigga adl kent, byk olaslkla M.. 14. yzyln
balarnda III. Tudhaliya ve maiyetini bakenti brakp kamak ve lkeyi drt
bir yandan ilerleyen dmana kurban vermek zorunda brakan anayurda ynelik
youn istilalar baladnda dman saldrsyla tahrip edilmitir. Bu tahribattan
sonra Tapigga I. uppiluliuma zamannda yeniden Hitit mparatorluuna
balanarak kllerinden yeniden dosa da gittike nemini kaybetmeye balar ve
eski ihtiaml gnlerine ve nemli konumuna bir daha eriemez.
Hitit mparatorluunun son yzylnda nemini yitirdii anlalan
Maat-Hykn yerini, blgenin ba ehri olarak Zilenin (Anziliya-Zela)
doldurmu olduu sylenebilir.

308

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 308


Cilt I

Hititler Dneminde Tokat ve evresi

Kaynaka
Akurgal, Ekrem; Zile Maat Hy Kazs, Belleten X/37, 1946, s.220-222.
Alp, Sedat; Maat Hykte Kefedilen Hitit Tabletlerinin I Altnda Yukar
Yeilrmak Blgesinin Corafyas Hakknda, Belleten XLI/164, 1977, s. 637647.
Alp, Sedat; Maat Hykte Kefedilen ivi Yazl Hitit Tabletleri, VIII. T. T.
Kong., Ankara, 1978, s. 165-196.
Alp, Sedat; Maat Tabletlerinin Eski Anadolu Corafyasna Katklar, IX. T.
T. Kong., Ankara, 1986, s. 227-233.
Alp, Sedat; Hitit anda Anadolu, ivi Yazl ve Hiyeroglif Yazl Kaynaklar,
Ankara, 4. basm 2002.
Akdoan, Rukiye; Anziliya (Zile) ehir Adnn Belgelendii Maat-Hyk
Tabletleri, alt Dergisi, Temmuz, say 1, 2008, s. 8-9.
Bryce, Trevor; Hitit Dnyasnda Yaam ve Toplum, ev. Mfit Gnay, Dost
Kitabevi Yaynlar, Ankara, 2003.
Erciyas, D. Burcu; Komana Antik Kenti Yzey Aratrmas 2005, 24. AST
II, Ankara, 2007, s.155-166.
Erciyas Burcu, Emine Skmen, Tuna Kalayc; "Tokat li Komana Antik Kenti
Yzey Aratrmas 2006, 25. AST II, Ankara, 2008, s.197-212.
Erciyas Burcu, Emine Skmen; Komana Antik Kenti ve evresi Yzey
Aratrmas 2007, 26. AST I, Ankara, 2009, s. 289-306.
Erciyas Burcu, Emine Skmen; Komana Antik Kenti Arkeolojik Aratrma
Projesi 2008 Yl Raporu, 27. AST II, Ankara, 2010, s.355-376.
Dnmez, evket; Sinop Samsun Amasya lleri Yzey Aratrmas, 1997,
XVI. AST II, Ankara, 1999, s. 513-523.
Dnmez, evket; Sinop-Samsun-Amasya lleri 1998 Yzey Aratrmas,
XVII. AST II, Ankara, 2000a, s. 229-244.
Dnmez, evket; Orta Karadeniz Blgesi Yzey Aratrmas, Trkiye
Arkeolojisi ve stanbul niversitesi, Ankara, 2000b, s. 330-334.
Dnmez evket; 1997-1999 Yllar Yzey Aratrmalarnda ncelenen
Samsun- Amasya lleri .. 2. Binyl Yerlemeleri, Belleten
LXV/244, 2001, s. 873-903.
Dnmez, evket; Tun anda Orta Karadeniz Blgesi ve Kelkit Havzas
Yerlemeleri, Belleten Cilt LXXII, 2008, Say 264.
Emre, Kutlu; Maat-Hykte Eski Tun a, Belleten XLIII/169, 1979, s.120.
Girginer, zlem; Seramik Buluntularn I Altnda M.. II. Binde ukurovaOrta Anadolu likileri, (. . Yaymlanmam Yksek Lisans Tezi),
Adana, 2008.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

309
309

Murat TEKN

Grsoy, Cevat R.; Samsun Gerisinde Karadeniz ntikal klimi, DTCFD


VIII/1-2, 1950, s. 113-129.
Gterbock, H. G., Zile Yaknnda Maattan Gelme Bir Eti Mektubu, DTCFD
II/3, 1943, s. 389-397.
Kymet, Kurtulu; M. . II. Binde Orta Karadeniz Blgesi, (A. .
Yaymlanmam Yksek Lisans Tezi), Ankara, 2004.
Kkten, . Kl, Orta, Dou ve Kuzey Anadoluda Yaplan Tarih ncesi
Aratrmalar, Belleten VIII/32, 1944, s. 659-680.
Kuzuolu Remzi; Eski Asurca Metinlerde Geen Corafya Adlar (G. .
Yaymlanmam Doktora Tezi), Ankara, 2007.
Murat, Leyla; Hitit Corafyasnda Yukar lke ve Tarihi nemi, Trkiyede
Sosyal Bilimlerin Gelimesi ve DTCF Sempozyumu, Ankara, 1998a, s.
175-188.
Murat, Leyla; Hitit Dnyasnda Gagalarn Yeri, III. Uluslararas Hititoloji
Kongresi Bildirileri, Ankara, 1998b, s. 435-443.
zcan Koray, Gngr Karauuz; Hitit a Toprak-nsan likileri, VII.
Uluslararas Hititoloji Kongresi Bildirileri, Ankara, 2010, s. 579-591.
zalar A., Kazova ve Yakn evresinde Eski Yerlemeler, Corafya
Aratrmalar, say 3, 1991, s. 61-77.
zg Tahsin, Mahmut Akok; Horoztepe Eserleri, Belleten XXI/82, 1957, s.
201-209.
zg, Tahsin; Kltepe ve Horoztepe Kazlar, TAD VIII, 1958, s. 26-27.
zg, Tahsin; Yeni Horoztepe Eserleri, Anatolia VIII, 1964, s. 19-25.
zg, Tahsin; Maat Hyk Kazlar ve evresindeki Aratrmalar, Ankara,
1978.
zg, Tahsin; Excavations at the Hittite Site, Maat-Hyk: Palace, Archives
Mycenaean Pottery, American Journal of Archaeology 84, 1980,
s.305-309.
zg, Tahsin; Maat Hyk Tapigga Kazlar 1980 almalar, Belleten
XLV/2, 1981, s. 371-374.
zg, Tahsin; Maat Hyk II, Boazkyn Kuzeydousunda Bir Hitit
Merkezi, Ankara, 1982.
zsait, Mehmet; 1987 Yl Amasya-Suluova Tarihncesi Aratrmalar, VI.
AST, Ankara, 1989, s. 287-300.
zsait Mehmet, zdemir Koak; 1994 Yl Amasya-Taova Yzey
Aratrmalar, XIII. AST II, Ankara, 1996, s. 273-292.
zsait, Mehmet; 1997 Yl Tokat ve evresi Yzey Aratrmalar, XVI. ASTII, Ankara, 1999, s. 89-108.
zsait, Mehmet; Orta Karadeniz Blgesi Yzey Aratrmalar, Trkiye

310

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 310


Cilt I

Hititler Dneminde Tokat ve evresi

Arkeolojisi ve stanbul niversitesi, Ankara, 2000, s. 335- 341.


zsait, Mehmet; 2005 Yl Tokat li, Zile ve Turhal leleri Yzey
Aratrmas, 24. AST II, Ankara, 2007, s. 451-462.
zsait Mehmet, Nesrin zsait; 2008 Yl Tokat ve Amasya lleri Yzey
Aratrmas, 27. AST II, Ankara, 2010, s. 195-213.
Temizer, Raci; Kayapnar Hy Buluntular, Belleten XVIII/71, 1954, s.
317-330.
Schachner, Andreas; M.. 16. Yzyl: Hitit Anadolusunda Bir Dnm
Noktas, VII. Uluslararas Hititoloji Kongresi Bildirileri, Ankara,
2010, s. 661-691.
Sevin, Veli; Eski Anadolu ve Trakya Balangcndan Pers Egemenliine Kadar,
Atlasl Byk Uygarlklar Ansiklopedisi, letiim Yaynlar, stanbul,
2003.
Sevin, Fatma; Hititlerin Anadoluda Kurduklar Ekonomik ve Sosyal Sistem,
SD Fen Edebiyat Fakltesi Sosyal Bilimler Dergisi, Mays 2008,
Say:17, s.11-32.
nal, Ahmet; Orta ve Kuzey Anadolunun M.. 2. Binyl skn Tarihiyle lgili
Sorunlar, Anadolu XXII, 1981/83, Dil ve Tarih-Corafya Fakltesi
Basmevi, Ankara, 1989, s. 17-37.
Yiit, Turgut, Hitit Krallnda Ynetim Sistemi zerine Bir Not, Tarih
Aratrmalar Dergisi say:35, 2004, s.219-226.

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

311
311

Tokatta Cumhuriyet Bayram Kutlamalar (1934-1939)

Tokatta Cumhuriyet Bayram Kutlamalar (1934-1939)


smet ZEN
zet
Trkiyede modern ulus-devletin kurulu srecinde gen Cumhuriyet,
Osmanl Devleti ile olan balarn koparmaya almtr. Bu gayretin bir
paras olarak, yeni bir millet yaratmak isteyen yeni rejim kendi milli
bayramlarn icat etmitir. Yeni devletin hkim ideolojisi milli bayramlarda
meydanlarda toplanan kalabalklara bir kez daha hatrlatlm yani milli
bayramlar bir eit propaganda vazifesi grmtr.
Milli bayramlar iinde 29 Ekim Cumhuriyet Bayramnn en nemlisidir.
nk 11 Mays 1933 tarih ve 2305 sayl kanun ile Cumhuriyet lannn
Onuncu Yl Dnmn Kutlama Kanunu kabul edilmitir. Nitekim
Cumhuriyetin ilannn 10. ylnda yaplan trenlere zel bir nem verilmi ve
nceki yllara gre daha byk programlarla kutlanmtr.
Dnemin ulusal basnnda Ankara ve stanbulda yaplan trenler
hakknda detayl bilgiler mevcuttur. Ancak dier ehirlerde tren kutlamalar
hakknda bilgi veren almalar ok azdr.
Bu almada, Cumhuriyetin 10. Ylndan sonra 1939a kadar Tokatta
yaplan Cumhuriyet Bayram trenleri hakknda bilgi verilecektir. Konuyu
aydnlatmak iin yerel basn ve Babakanlk Cumhuriyet Arivinden temin
edilecek belgelerden yararlanlacaktr. zellikle Cumhuriyetin 15. Ylnda
Tokatta yaplan trenlere ait fotoraflar kanaatimizce ilk defa yaynlanm
olacaktr.
Anahtar Kelimeler: Tokat, Cumhuriyet Bayram Trenleri, Yeilrmak
Gazetesi
Giri
Milli bayramlar, yeni rejimlerin belirledii yeni deerlerin halka
benimsetilmesi ve milli bir bilin oluturulmasnda birer aratr. Bu sayede
belirlenen yeni deerlerin daha sonraki kuaklara aktarlmas kolay olacaktr.1
Cumhuriyet bayram ilk kez 19 Nisan 1924te karlan 628 sayl
yasayla milli bayram olarak kabul edilmi2 ve Hkmet, 1924te 29 Ekimin zel

Yrd.Do.Dr., ankr Karatekin niversitesi, Edebiyat Fakltesi, Tarih blm


retim yesi, ismetuzen@mynet.com
1
Bengl Salman Bolat, Milli Bayram Olgusu ve Trkiyede Yaplan Cumhuriyet
Bayram Kutlamalar (19231960), Hacettepe niversitesi Atatrk lkeleri ve nklp
Tarihi Enstits, Doktora Tezi, Ankara 2007, s.8. Bu alma Atatrk Aratrma
Merkezi Yaynlar arasnda yaynlanmtr.
2
M. Vehbi Tanfer, Atatrkn Trk Milletine Armaan Ettii Bayramlar, Atatrk
Aratrma Merkezi Dergisi, Say.39, Kasm 1997. http://atam.gov.tr/?p=987.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

313
313

smet ZEN

bir trenle kutlanacana dair bir kararname kabul etmitir. 1933 ylna kadar bu
bayram bir gn yani 29 Ekim gn kutlanmtr. Daha sonra 19 Nisan 1925te
TBMMde 4 maddelik bir kanunla 29 Ekim gn milli bayram olarak kabul
edilmitir. 29 Ekim gn yaplan etkinlikler aamadan olumaktadr. 1Resmikabul, 2- Resmigeit 3- Gece dzenlenen fener alaylar ve balo.
Resmigeitler zellikle Cumhuriyetin ilk yllarndaki tarm ve sanayi alanndaki
gelimeleri halka gstermek asndan nemlidir. 29 Ekim gn etkinlikleri
1933 ylna kadar ayn program erevesinde yapld sylenebilir.3
1933 yl Cumhuriyetin ilannn onuncu yl olmas nedeniyle zel bir
neme sahiptir. Onuncu Yl Marda bunun bir rndr.4 Devlet, 11 Haziran
1933te Cumhuriyet lannn Onuncu Yl Dnm Kutlama Kanunu
karmtr. Bayramn gn olarak kutlanmasna karar verilmitir. Buna gre,
Bayram 28 Ekim leden sonra balayp, 30 Ekim akamna kadar devam
edecektir. Cumhuriyetin 10 yl boyunca eitli alanlarda kaydettii gelimeler
itinayla sergilenmitir. 1933 yl iin yaplan program, daha sonraki 29 Ekim
kutlamalarna rnek oluturacak ve nemli bir deiiklik gstermeyecektir.5
20 Temmuz 1938de karlan bir kararname ile Cumhuriyetin On
beinci ylnn da, zel bir nemle kutlanmasna karar verilmitir. Burada da
Cumhuriyetin 15 yldaki kazanmlar ve gelimeleri zerinde durulmas
istenmitir. Ancak 1938de Atatrkn ar hasta olmasndan dolay balolar
yaplmad gibi On beinci yl kutlamalar snk gemitir. Ulusal basnda,
bayram sevincinden ok, Atatrkn ilkelerine ballk dncesi n plana
karlmtr.6
Atatrkn lmnden sonra yaplan cumhuriyet bayram
kutlamalarnda 1933ten beri uygulanan tren programlar tekrar edilmitir.
Buna ramen ciddi baz farkllklar da grlmektedir. Bunda smet nn
faktrnn ar bast grlmektedir. nk yeni dnem, yeni Cumhurbakan
ve Milli ef smet nnnn dnemidir. rnein Faruk Nafiz amlbelin
yazd ve nn savalarn konu alan Ate adl piyesin halkevlerinde
oynanmas iin talimatlar verilmitir. Ayrca nn Trk birliinin timsalidir
cmlesi tren kutlamalarnda ok rastlanan vecizelerden biri olmutur.7
Ulusal basnda 1924 ve sonras Cumhuriyet Bayram kutlama trenleri
ok geni bir ekilde yer almaktadr. zellikle de Ankara ve stanbulda
yaplanlar. Anadolunun dier kelerinde bu bayramn nasl kutlandna dair
3

Bolat, a.g.e., s.61 vd.


Bu Mar, Faruk Nafiz amlbel ve Behet Kemal alar tarafndan yazlm ve Cemal
Reit (Rey) Bey bestelemitir.
5
Bolat, a.g.e., s.101 vd.
6
Bolat, a.g.e., s.165 vd.
7
Bolat, a.g.e., s.214. Ate adl piyesin sergilenmesi konusu Tokattaki 1939
Cumhuriyet Bayram Kutlama programnda da yer ald grlmektedir. Bkz.
Yeilrmak, 24.10.1939, s.2.
4

314

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 314


Cilt I

Tokatta Cumhuriyet Bayram Kutlamalar (1934-1939)

haberler ise ksa ksa yer almtr. Bu nedenle, Trkiyenin dier ehirlerinde ne
gibi bir program uyguland konusunda fazla bir almaya rastlayamyoruz.8
Bu almada, Tokatta Cumhuriyetin 10. Yl kutlamalarndan sonra
1934-1939 yllar arasnda Cumhuriyet Bayram trenlerinin uygulan
hakknda bilgi verilmeye allmtr. Bunun iin birinci el kaynaklar
kullanlmtr. zellikle Cumhuriyet Arivindeki okuyucuya ak fonlardan
yararlanlmtr. Yeilrmak gazetesinin elimizde 1938-1939 yllarna ait
nshalar dnda basndan yararlanma imkn bulunamamtr. Tokat Halkevi
yayn olan ve 15 gnde bir yaynlanan Yeni Tokat9 dergisinde de bu konuda
neredeyse bir bilgi yer almamaktadr.
almamza konu olan yllara ait tren kutlamalarnda zetle u
hususlar tespit edilebilir. Bayramn sresi gndr. ncelikle Ankaradan
gnderilen talimatlar dorultusunda geni bir bayram kutlama treni hazrlamak
iin aylar ncesinden komiteler oluturulmutur. llerdeki komitenin bakan
valilerdir. Tren masraflar l Genel Meclisi ve Belediye Meclisi tarafndan
karland anlalmaktadr.
Gnderilen raporlarda ve gazete haberlerinde, her yeni bayram treninin
geen yllardan daha fazla bir ilgi ile karlanp kutland ve komitenin geni
lde dzenledii programn byk bir baaryla uyguland belirtilmitir.
Ardndan da Trk milletini sevindiren ve gururlandran Cumhuriyetin feyizli
yollarnda yorulmadan yrnlecei ifade edilmi ve CHPye ballk duygular
ve yrekten gelen sayglar sunulmutur. (Dnemin tek parti ynetimi dnemi
olduu ve sadece CHPnin hkm srd unutulmamaldr.) Cumhuriyet
bayramlarnn yl dnmlerinde inas biten binalarn al bu byk bayrama
denk getirilmitir. Hkmet ve CHP kanadndan baz st dzey yetkililer inas
tamamlanan binalarn alna davet edilmi ama genelde davet edilen yetkililer
Ankaradaki byk trene katldklar iin Tokatn davetine icabet
etmemilerdir.
Komite tarafndan hazrlanan geni tren programnn eksiksiz
uygulanmas iin tren gnnden nce btn gereken nlemler alnmtr. ehir
batanbaa sslenmitir. 28 Ekim gn leden sonra kaleden atlan topla
bayram balam ve davul zurna eliinde oyunlar oynanm ve elenceler gece
8

Bunun istisnas olan iki rnek unlardr: Manisada Cumhuriyetin 10. ve 15. Yl
kutlamalar iin bkz. Mevlt elebi, Atatrk ve Manisa, Manisa Belediyesi Kltr
Yaynlar, stanbul, 2006, s.97-154; Atatrk Dneminde Kayseride Cumhuriyet
Bayram Kutlamalar iin bkz. Mustafa ANAL, Kayseri Gazetesine Gre Atatrk
Dneminde Kayseride Cumhuriyet Bayram Kutlamalar, Erciyes niversitesi Sosyal
Bilimler Enstits Dergisi, Say. 17, Yl: 2004/2, s. 119-130.
9
Birinci says 30 Austos 1933 tarihli; son says 1 ubat 1936 tarihli olup toplam 52.
saydr. 52. Saynn kapanda el yazs ile, belirtilen saydaki iki yaz yznden
derginin kapand ifade edilmitir. Bu yazlarn nsann douu ve nsan tanr
aryor balkl yazlar olduu tahmin edilmektedir. El yazs da muhtemelen dergiyi
karan kiiye aittir.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

317
315

smet ZEN

de srmtr. leden sonra Ankarada CHP Genel Sekreterinin Ankarada


yapt konuma canl yaynla radyodan ehir halkna dinletilmitir.
Programn arlk noktasn 29 Ekim gn oluturmutur. 29 Ekim gn
saat 09.30a kadar meydanda toplanma srerken, Valilikte de kabul treni
srmtr. Kabul treninin ardndan vali ve komutan meydana gelerek
meydanda yerini alan kalabaln bayramn kutlamtr. Valinin gnn anlam
ve nemini anlatan uzun nutkundan sonra anta elenkler konmu, Onuncu Yl
Mar okunmu ve ardndan resmigeit yaplmtr.
leden sonra Cumhuriyet meydannda kurulan halk krssnde halk
tarafndan zellikle de CHPli kiiler tarafndan nceden denetimden geen
konumalar yaplmtr. Ardndan nutuklar eliinde inas tamamlanan
binalarn al yaplmtr. Daha sonra da konferans verilmi ve Halkevinin
temsil kolu tarafndan hazrlanan bir piyes sergilenmitir. (1939 ylndan
itibaren yeni Cumhurbakan smet nny vmek iin Ate adl piyes
sergilenmitir.) Gece de ehirde fener alaylar, halkn katld eitli oyun ve
elenceler yaplrken, CHP binasnda balo verilmekteydi.
30 Ekim gn il brokrasisi tarafndan ile, nahiye ve kylerde inas
biten binalarn al yaplmtr. ehir spor sahasnda ise leden sonra futbol
ma ve gre gibi eitli spor msabakalar yaplm, halk krssnde
konumalar yaplmaya devam edilmi, akam da Halkevi salonunda bir piyes
sergilenmitir.
le, nahiye ve kylerde de bu byk bayram benzer programlarla
kutlanmtr.
imdi srasyla Cumhuriyetin Onuncu Ylndan itibaren Tokatta
yaplan Cumhuriyet bayram kutlamalarna geebiliriz.
1934 yl Cumhuriyet Bayram Kutlamalar
Bu yla ait Cumhuriyet bayram kutlamalar hakknda bir bilgiye
maalesef rastlanamamtr. Tokat Halkevi yayn olan ve 15 gnde bir
yaynlanan Yeni Tokat adl sreli yaynda da bir bilgi yer almamaktadr.
Bu dnemle ilgili imdilik rastlayabildiimiz tek bilgi Tokatn Pazar
nahiyesinden CHP Genel Sekreteri Recep Beye (Peker) gnderilen imzasz bir
ihbar mektuptur. Bu mektupta, 29 Ekim 1934 yl Cumhuriyet Bayram
kutlamalarnn ok snk getii ve bunun sorumlusunun da Pazar Nahiyesi
Mdr Ahmet Bey olduu belirtilmitir. Bu uzun ihbar mektubuna gre,
Cumhuriyet Bayram kutlamas yaplaca hakknda halk yeterince
bilgilendirilmedii gibi tren krss iin gerekli itina gsterilmemiti. Nahiye
Mdr tren konumas da yapmamt. Bayram kutlamasnn snk gemesi
zerine ihbar mektubunu yazan kii bunlarn nedenlerini aratrmaya girimitir.
Grt kiilerden edindii bilgiler ve edindii intibalar sonunda u yargya
varmtr:
Nahiye mdr gnler ncesi hazrlk yapmas gerekirken sadece 28
Ekim gn leden sonra en fazla bir buuk saat zaman zarfnda gerekli

316

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 316


Cilt I

Tokatta Cumhuriyet Bayram Kutlamalar (1934-1939)

grd kimseleri davet edip bayram hazrl ve tren hakkndaki konumalar


grmt. Bu kadar dar bir zamanda yaplan hazrlklar doal olarak snk
bir bayram kutlamasn dourmutu.
hbarc, Trklk ve Cumhuriyete kar bu byk ilgisizliin nedenini
Mdr Ahmet Beyin annesinin erkes oluuna balamtr. Bununla ilgili
dayanaklarn sraladktan sonra, Nahiye Mdr hakknda Cumhuriyet
sevgisi, Gazi sevgisi ve Trklk sevgisi namna Mdrn bu davranlarnn
soruturulmasn istemitir.10 hbar mektubu ile ilgili bir bilgi notunda, Nahiye
Mdr Ahmet Bey hakknda isnat edilen bilgilerin tahkiki rica edilmitir.11
Ancak tahkikat sreci ve sonucu hakknda bir bilgiye ulalamamtr.
1935 Yl Cumhuriyet Bayram Kutlamalar
Tokat CHP Vilayet dare Heyeti tarafndan 31.10.1935 tarihinde CHP
Genel Sekreterliine gnderilen yazda;
Cumhuriyet Bayramnn 12.
yldnmnn Tokatta ve Tokata bal yerleim birimlerinde Onuncu Yl
Dnmne denk olacak bir ekilde sevinle karland ve gerektii gibi byk
bir gururla kutland belirtildikten sonra Trk ulusunu sevindiren ve
gururlandran Cumhuriyetin feyizli yollarnda yorulmadan yrnlecei ifade
edilmi ve CHPye ballk duygular ve yrekten gelen sayglar sunulmutur.12
Yeni Tokat dergisinin 50. saysnda 1935 ylnda yaplan Cumhuriyet
Bayram kutlamasna dair baz resimler yer almaktadr.13
1936 Yl Cumhuriyet Bayram Kutlamalar
Bu yla ait Cumhuriyet Bayram Kutlamalar hakknda maalesef bir
bilgiye ulalamamtr.
1937 Yl Cumhuriyet Bayram Kutlamalar
Tokat CHP l Ynetim Kurulu 23.10.1937 tarihinde Dhiliye Vekili ve
CHP Genel Sekreteri kr Kayadan inas tamamlanan yeni Halkevi binas ile
ortaokulun 29 Ekim Cumhuriyet bayramnda al trenleri yaplacan
bildirmi ve ala katlarak ereflendirmesini, bu mmkn deilse CHP Genel
Ynetim Kurulu yelerinden uygun grlecek kii veya kiilerin katlmnn
salanmasn talep etmitir.14 Buna cevap veren CHP Genel Sekreteri kr
Kaya Tokatn bu sevincine ahit olamad iin zgn olduunu
bildirmitir.15
Cumhuriyet Bayramnn 14. yldnmn kutlama trenleri u ekilde
yaplmt:
10

Babakanlk Cumhuriyet Arivi, 490.0.001.1148.29.3/19 ve 21. Bundan sonra ariv


ad BCA olarak gsterilecektir.
11
BCA, 490.0.001.1148.29.3/20.
12
BCA, 490.0.001.1148.29.3/18.
13
Yeni Tokat, 1 lkkanun 1935, Say.50, s.3-7.
14
BCA, 490.0.001.1148.29.3/17.
15
BCA, 490.0.001.1148.29.3/16.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

317
317

smet ZEN

Kutlama talimatna gre oluturulan Komite tarafndan geni bir ekilde


hazrlanan programn eksiksiz uygulanmas iin gereken nlemler zamannda
alnmt.
28 Ekim sabah ehir batanbaa sslenmiti. leden sonra kaleden top
atlr atlmaz Cumhuriyet meydannda hazr bulunan bando almaya ve halk
toplanmaya balamt. ehrin muhtelif yerlerinde alan davul zurna cokunluu
yava yava arttrm, oyun ve elenceler gece de devam etmiti.
29 Ekim gn leden nce binlerce kii Cumhuriyet meydann
doldurmutu. Saat 09.30a kadar okullar, askerler, eitli kurulular ve halk
daha nce hazrlanan krokide kendilerine ayrlan yerlerini almt. Saat 09.45e
kadar Vilayet Makamnda devam eden kabul treninin sona ermesinden sonra
tren yerine gelen Vali ve Kolordu Komutan adna Mevki Kumandan Albay
Sabri meydanda dizilmi olanlarn nnden geerek askerleri, rencileri ve
halkn bayramn kutladktan sonra tribndeki yerlerine gemiti. Ardndan
stiklal Mar alnmt.
Martan sonra, Vali tarafndan Cumhuriyet rejiminin baarlar
hakknda verilen sylev hoparlr aracl ile meydanda bulunanlara
dinlenmiti. Bata CHP l ynetimi olmak zere btn teekkller Atatrk
antna elenklerini koymu, bundan sonra esnaf rgtlerinde katld
resmigeit yaplmt. leden sonra Cumhuriyet meydannda kurulan halk
krssnde16 CHPli yeler tarafndan sylevler verilmitir.

16

Cumhuriyetin Onuncu Yl Kutlama hazrlklar srasnda Halk krslerinin


kurulmasna karar verilmitir. Bunun iin Cumhuriyet Bayram Kutlama Yksek
Komisyonundan vilayet komitelerine gnderilen bir talimatta, Cumhuriyet Bayram
kutlamalarn, fikir ve sz yolu ile daha kuvvetlendirecek bir ara olarak halk
krslerinin kurulmasna karar verilmiti. Buna gre;
1) Frka tekilat bulunan vilayet ve kaza merkezlerinde halkn en ok toplanabilecei
yerlerde kurulaca, hatta nfusu yksek ehirlerde mahalle ve meydanlarda saysnn
artrlabilecei,
2) Halk krslerinin bayramn bandan sonuna kadar sabahtan akama kadar ak
olaca,
3) Bu krslerin halkn gelip gemesine engel olmayacak ekilde kurulmas,
4) 18 yan doldurmu kadn erkek herkesin sz syleyebilecei,
5) Her krsnn yerden en az yarm metre yksekliinde olmasna ve zerine
Cumhuriyet Halk Frkas Halk Krss yazsnn aslmas,
6) Halk krslerinde sylenecek nutuklarn inklbn, Cumhuriyetin ve istikllin deeri,
stnl ve nemi konularndan ibaret olmas,
7) Bu krslerin CHP idare heyeti tarafndan seilen kiilik bir heyet tarafndan idare
edilecei,
8) Halk krslerinde sz syleyecek kiilerin bulunduklar yerin CHP grevlilerine
bavuru yapmas,
9) Nutuklarn bir sefer iin en fazla bir saat sre ile verilmesi,
10) Krsnn banda CHPnin grevlendirecek kiilerin gvenlii salamas,

318

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 318


Cilt I

Tokatta Cumhuriyet Bayram Kutlamalar (1934-1939)

Saat 15.00te yeni yaplan Halkevi salonu parlak bir trenle almt.
Trene ilelerden gelen davetlilerle beraber alt yze yakn kii katlmt.
Bandonun ald stiklal Marnn ardndan Vali, CHP tarafndan Halkevlerinin
almalarna verdii kymetten, bu konuda Byk efin, Bavekilin, Parti
Genel Sekreterinin eitli konumalarnda Halkevlerine verdikleri nemi uzun
uzun anlatm ve Valinin ardndan Halkevi Bakan da bir konuma yapmt.
Her iki konumac, sahip olunan her eyin asl yaratcs olan Ulu nder Atatrk
ile dier devlet byklerini sayg ile anmtr. Tren halkevinin temsil kolu
tarafndan hazrlanan gzel bir piyesle tamamlanmt. Gece binlerce kiinin
katld fener alaylar ge vakte kadar devam etmi ve eitli oyun ve
elenceler yaplmt. Ayn saatlerde CHP l binasnda balo verilmiti.
30 Ekim gn leden nce Vilayet, Askeriye, CHP, Belediye ve iskn
mensuplarndan oluan bir heyet otomobillerle Pazar ve Dkmetepe
nahiyelerine giderek yeni yaplan gmen evlerinin ve yeni Dkmetepe
kynn al trenleri yaplmt.
Tokatta saat 14.00te kalabalk bir kitlenin hazr bulunduu ortamda
bir ortaokul binasnn al treni yaplm ve ateli sylevler verilmiti. Saat
15.00te spor sahasnda eitli msabakalar yaplm ve sahada kurulan halk
krssnde eitli konumalar yaplmt. Gece saat 20.00de Halkevinin yeni
salonunda Temsil Kolu tarafndan bir oyun sergilenmi ve ertesi akam da
tekrar etmiti.
le ve nahiyelerde ve btn kylerde Cumhuriyet bayram ok iyi
kutlanm ve bu seneki itenlik ve kutlama geen senelerden daha canl olmu
ve katlm da ok fazla olmutu. Bayramla ilgili Valinin raporunda Bayrama ait
fotoraflarn albm ierisinde ayrca posta ile gnderildii belirtilmitir.17
Ancak sz edilen fotoraflara rastlanmamtr.
1938 Yl Cumhuriyet Bayram Kutlamalar
Daha nceki kutlamalara ait masraflarn ne kadar olduu konusunda bir
bilgiye rastlamamtr. lk defa cumhuriyetin 15. Yldnm kutlamalar iin
rakam karmza kmaktadr. Buna gre, Cumhuriyetin 15. Yl dnm
kutlama masraf olarak ay ncesinden Vilayet zel dare Meclisi tarafndan
2.400 ve Belediye Meclisince de 600 lira tahsisat ayrlmt. Oysa Onuncu
yldnm iin ayrlan tahsisat 1.500 lira idi.18
Cumhuriyetin 15. Yl dnm bayramn kutlama masraf olarak ayrlan
parann 1.250 liras Kutlama Komitesi kararyla ilelere ayrlmt. Bu durumda
vilayet merkezine 1.150 gibi az bir miktar kalmt. Bunun zerine, 26.8.1938
tarihinde Tokat Valisi ve Kutlama Komitesi Bakan F. Ergun bu byk
kararlar alnmt. Bolat, a.g.e., s.111-112; Yasemin Doaner, Cumhuriyetin Onuncu
Yl Kutlamalar, Askeri Tarih Aratrmalar Dergisi, Yl:5, Say:9, Ankara, 2007.
17
BCA, 490.0.001.1148.29.3/13-15
18
BCA, 490.0.001.1148.29.3/12.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

319
319

smet ZEN

bayramn deer ve nemine uygun bir ekilde kutlanmas iin yardm olarak
CHP Genel Sekreterliinden 2.000 lirann gnderilmesini istemiti.19 Ankara bu
talebe karlk olarak, merkez btesinden yardm etmeye imkn olmadn ve
vilayet btesinden aktarma suretiyle sorunun zmn emretmiti.20
Cumhuriyetin 15. Yl dnm kutlama treni u ekilde yaplmt:
28 Ekim Cuma sabah ehir batanbaa sslenmiti. Resmi daireler,
maazalar, dkknlar ve evler bayraklarla donatlm, birok yere taklar
yaplmt. Bunlar arasnda Cumhuriyet meydanna Belediye tarafndan
yaptrlan tak ayrca gze arpacak derecede idi. leden sonra kaleden top
atlnca Cumhuriyet meydannda hazr bulunan bando almaya ve halk
toplanmaya balamt. Tam bu srada Dhilliye Vekili ve CHP Genel Sekreteri
kr Kayann Ankarada bayram a nutku, dier nutuklar, konferans ve
mzikler radyo araclyla aynen halka dinletilmiti. Meydanda halkn
katlmyla yaplan eitli oyun ve elenceler gece de devam etmiti.
29 Ekim sabah Cumhuriyet alannda kalabalk bir halk kitlesi
bulunuyordu. Saat 09.30a doru renciler, askerler, kurulular ve halk dzenli
bir ekilde yerlerini almlard. Vilayet makamnda yaplmakta olan kabul
resminin bitmesi zerine saat 10.00da merasim yerine gelen Vali Faiz Ergun
ile Korgeneral Galib Trker Vilayet otomobil ile Cumhuriyet alanna gelmiler,
askeri birliklerle rencileri, kurulular ve halk selamladktan sonra tribne
gemilerdi. Ardndan Vali tarafndan Atatrk, Cumhuriyetin kazandrdklar ve
rejimin ilkeleri konusunda bir konuma yaplmt.21 Valinin konumasndan
sonra stiklal Marnn okunmas ve sayg duruu yaplmt. Ardndan, ortaokul
rencileri bando eliinde Onuncu Yl Marn okurken sra ile anta elenkler
konulmutu. Ortaokul izcilerinin ant evreleyerek syledikleri bir martan
sonra geit trenine balanmt. Geide katlan askeri birlik motorlu aralara
bindirilmi olarak alandan geerken ok alklanmt. Arkasndan jandarma
birlii, ortaokul ve sras ile ilkokullar, en sonda da esnaf gruplar halinde
ellerinde Milli ve CHP bayraklar ile gemiler, her yl olduu gibi bu yl da
mesleklerini ve uzmanlklarn sergileyerek trene katk yapmlard. Baz
ilkokullarn byk saflar halinde ve baaryla gemeleri herkesin takdirini
kazanmt. Kz ve erkek rencilerin daha kk yatan gsterdikleri bu askeri
beceri alklarla karlk grmt. Tren bittikten sonra Vali bir sre daha CHP
binasnda kalarak partililerin ve baz ileri gelenlerin zel tebrik ve ziyaretlerini
kabul etmiti.
Gece de Cumhuriyet meydannda ve dier uygun grlen yerlerde
aldrlan davul zurna halk elendirmi, eitli oyunlar oynanm ve fiekler
atlmt.22
19

BCA, 490.0.001.1148.29.3/1
BCA, 490.0.001.1148.29.3/10.
21
Vali Faiz Ergunun konuma metni iin bkz. Yeilrmak, 1.11.1938, s.1.
22
BCA, 490.0.001.1148.29.3/7-8; Yeilrmak, 1.11.1938, s.3.
20

320

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 320


Cilt I

Tokatta Cumhuriyet Bayram Kutlamalar (1934-1939)

30 Ekim Pazar gn nce Samsun Karadenizgc Spor Kulb ile


Tokatl futbolcular formalar ile nde ehir bandosu olduu halde ar
caddesinden dzenli bir ekilde geerek Atatrk heykeli nne gelmi ve
yanlarnda getirdikleri elenklerini heykel nne koymulard. elenk koyma
ileminden sonra futbol sahasna gidilmi ve man sonucu Samsun
Karadenizgcnn 3-2 galibiyetiyle sonulanmt. Matan sonra greler
yaplm ve buna akam saat 17.00de son verilmiti.23
le, nahiyelerle ve kylerde de bu byk bayram iten bir ilgi ile
kutlanmt.24 Trene ait raporda, bayrama ait 22 fotoraf gnderildii
belirtilmise de 20 adet olduu grlmektedir. Bunlar da almamzn sonunda
ek olarak verilmitir.
1939 Yl Cumhuriyet Bayram Kutlamalar
Cumhuriyetin 16. Yldnmn mnasebetiyle Tokatta 20 gn
ncesinden Vali Salahattin nerin bakanlnda bir kutlama komitesi
kurulmutu.25 Komite Cumhuriyetin 16. Yl Dnm Bayram Kutlama
Programn hazrlam ve yerel basnda ilan edilmiti. 26 (Program ekte yer
almaktadr.)
28 Ekim sabah ehir dikkati ekecek bir ekilde batanbaa sslenmiti.
28 Ekim gn saat 13.00te bayram ilan eden top atlr atlmaz Cumhuriyet
meydannda hazr bulunan bando almaya balam ve meydann dier
ksmnda almakta olan davul zurnann bana byk bir halk kitlesi toplanarak
oyunlar oynanmt. Halkn katld oyun ve elenceler gece de devam etmi ve
Tokat Halkevinin gsteri salonunda bir de piyes verilmiti.
29 Ekim gn sabah erkenden Cumhuriyet alannda byk bir kalabalk
toplanmt. Saat 09.30a doru renciler, askerler, kurulular ve halk yerlerini
almlard. Vilayet makamnda yaplmakta olan resmi kabul treninin bitmesi
zerine saat 10.00da merasim yerine gelen Vali ve Kolordu Komutan askeri
birliklerle rencileri, kurulularla halk selamladktan sonra tribndeki
yerlerine gemiti. Ardndan Vali tarafndan gnn manasn anlatan bir nutuk
sylenmi ve nutuktan sonra stiklal Mar ve sayg duruu yaplmt. Bundan
sonra anta elenkler konulmu, bandonun ald Onuncu Yl Marna
meydanda bulunanlar elik etmiti. zcilerde kendi marlarn syledikten sonra
resmigeit balamt.
Resmi geitten sonra Tokat ime suyunun al treni yaplm27 ve
Belediye Bakan Dr. Remzi Topam bir konuma yapmt. leden sonra da
Turhal ve Pazar nahiyelerinde inas tamamlanan ilkokullarn al treni
yaplmt.
23

Yeilrmak, 1.11.1938, s.3.


BCA, 490.0.001.1148.29.3/8.
25
BCA, 490.0.001.1148.29.3/5-6
26
Yeilrmak, 24.10.1939, s.2.
27
me suyu 150 bin liraya mal olmutu. Yeilrmak, 31.10.1939, s.1.
24

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

321
321

smet ZEN

Saat 19.00da balayan fener alayna yzlerce halk katlrken Belediye


binas nnde ve ant etrafnda oyun ve elenceler devam etmi ve dier yandan
havai fiekler atlmt.
Saat 20.00de Halkevi salonunda halka cretsiz olarak Ate28 piyesi
sergilenmi ve bu vesileyle salonda toplanan 500 kiiye konferans verilmiti.
Saat 22.00de CHP binasnda verilen ayl dans, ok neeli bir hava iinde ge
vakte kadar devam etmiti.
30 Ekim gn leden sonra spor sahasnda eitli spor msabakalar
yaplm, sahada kurulan halk krssnde sylevler verilmi, akam da orta
mektepte renci velilerine bir msamere sergilenmiti.
Sonuta, gn boyunca, gerek vilayet merkezinde gerek kaza ve
nahiyelerde bu byk bayramn deeri ve anlamna uygun bir cokuyla
karlanm ve kutlanmt.29
Zilede Yaplan Cumhuriyet Bayram Kutlama treni
Burada Zilede yaplan Cumhuriyet Bayram Kutlama treni hakknda
bilgi vermekte yarar vardr. nk bir ilede kutlama rnei olarak nemli
grmekteyiz.
Zilede de bu bayram byk bir sevinle kutlanm ve imdiye kadar ei
grlmeyen bir gn yaanmt. Kaymakam Nami naln bakanlnda bir
haftadan beri devam etmekte olan bayram hazrlklar cumartesi gn leye
kadar sona ermiti. leden sonra bata Kaymakam Nami nal olmak zere
btn memurlar ve renciler tarafndan bandonun eliinde ve byk bir
kalabaln alklar arasnda Atatrkn antna elenkler konulmutu. Akama
doru trene katlmak iin kasaba ve civar kylerden gelen halk otel, han ve
kahveleri hnca hn doldurmutu.
Pazar gn sabah binlerce halk Cumhuriyet alanna erkenden gelmiti.
renciler ve eitli kurulular ile esnaf teekklleri de alanda kendilerine
ayrlm olan yerlerini almlard. 10 dakika sonra yannda askerlik ube reisi ve
CHP ile bakan bulunduu halde Cumhuriyet alanna gelen Kaymakam Nami
nal rencilerin ve btn kurulularn her biri nnde ayr ayr durarak
bayramlarn kutlamt. Alann ortasnda hazr bulunan kurbann kesiliinden
sonra hitabet krssne gelen Kaymakam Nami nal Atatrksz yaplan ilk
bayram olduunu sylemesi zerine bir dakika sessizlik olmu, gzyalar
arasnda Atatrksz deiliz! Kahraman nnmz ve Milli efimiz vardr
szlerine meydanda yaasn nidalar ve lgn bir alk tufan ile karlk
verilmiti. Kaymakamn konumasndan sonra resmigeit balamt.
Resmigeide en nnde harp gazileri ve ehit analar olmak zere jandarmalar,
izciler, orta ve ilkokullar, ayr ayr arabalar zerine yerletirilmi olan eitli
esnaf ve cemiyetler ile civar ky ve kasabadan gelen yedi yz akn atl
28
29

Piyesin zellii hakknda yukarda bilgi verilmiti.


BCA, 490.0.001.1148.29.3/3-4; Yeilrmak, 31.10.1939, s.1.

322

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 322


Cilt I

Tokatta Cumhuriyet Bayram Kutlamalar (1934-1939)

katlmt.
leden sonra yeni ina edilen bir okulun al treni yaplm ve bu
okulun ad Milli ef smet nn adyla anlmas iin halk tarafndan teklifte
bulunulmu ve alklarla kabul edilmiti. Halk, Kaymakamn a
konumasndan sonra okulu gezmi ve gnn geri kalan ksm meydanda
dzenlenen gre, kou ve cirit oyunlarna ayrlmt. Geceleyin elenceler
devam etmi, genler halay ekmiti. Bayramn ikinci gn byk bir heyetle
dir nahiyesine gidilmi ve orada toplanan atl ve yaya yzlerce kylnn
katlm ile Kaymakam Nami nal tarafndan yatl ilkokul binas ile heykelin
al treni yaplm, bin kiilik bir yemek ziyafeti verilmiti. 29 Ekim gecesi
Zilede fener alaylar dzenlenmi, meydanda mealeler yaklarak davul ve
zurnalar alnarak oyunlar oynanm, hkmet binasnda Kaymakam Naminin
bakanlnda bir aile toplants (Balo) yaplmt. 30
Sonu
29 Ekim 1923te Cumhuriyetin ilanndan sonra yeni rejim kendi
sembollerini ve bayramlarn icat etmek zorunda kalmtr. Bayramlarn en
nemlisini Cumhuriyet bayram olarak kabul etmi ve 1933ten sonra gn
sreyle kutlamaya balamtr. 17 Mart 1981 tarihinden sonra 2429 sayl
kanun31 ile bayram sresi 1,5 gne indirilmitir.
29 Ekim Cumhuriyet bayram trenleri dhil tm milli bayramlar, okul
basamaklarnda bulunmayan yetikin nfusa yeni rejimin ve inklplarn
benimsetilmesi iin iyi bir propaganda arac oluturmutur. Bylece tm
nfusun yeni rejime ve inklplara sk sk sarlmas ve bunlar korunmas
gerektii anlatlmaya allmtr.
Tokatta yaplan trenler de yukarda belirtilen amalar iin bir ara
olmu ve kutlamalarn muhteem bir ekilde gemesine zel bir gayret
gsterilmitir. Bu trenlerde cumhuriyetin millete salad faydalar, 10-20 yl
gibi ksa srede eitim, ekonomi, hukuk, kltr ve bayndrlk alannda
kaydettii gelimeler srarla vurgulanarak, bunun bilincine varacak
vatandalarn Cumhuriyete ball ve ona sahip kma isteinin her geen yl
artaca hesaplanmtr. Bunu yaparken de Osmanl Devletinin son yllar ile
yeni Cumhuriyetin 10-20 yldaki baarlarnn mukayesesi -bugn de olduu
gibi- ok sk bavurulan yntem olmutur.32

30

Yeilrmak, 31.10.1939, s.2; Yeilrmak, 7.11.1939.


Resmi Gazete: Tarih: 19.3.1981, Say:17284
32
Bkz. Tokat Valisinin 15. Yl Treninde yapt konuma. Yeilrmak, 1.11.1938, s.1.
Ayrca, Yeni Tokat dergisinin 1933, 1934 ve 1935 Ekim-Kasm saylarnda da benzer
yaklamlar grlebilir.
31

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

323
323

smet ZEN

EK.1: Tokatta Cumhuriyetin 16. Yldnmn Kutlama program


Kaynak: Yeilrmak, 24.10.1939

324

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 324


Cilt I

Tokatta Cumhuriyet Bayram Kutlamalar (1934-1939)

EK. 2: Cumhuriyetin 15. Ylnda Tokatta Yaplan Trene Ait


Fotoraflar:

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

325
325

smet ZEN

326

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 326


Cilt I

Tokatta Cumhuriyet Bayram Kutlamalar (1934-1939)

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

327
327

smet ZEN

328

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 328


Cilt I

Tokatta Cumhuriyet Bayram Kutlamalar (1934-1939)

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

329
329

smet ZEN

330

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 330


Cilt I

Tokatta Cumhuriyet Bayram Kutlamalar (1934-1939)

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

331
331

smet ZEN

332

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 332


Cilt I

Tokatta Cumhuriyet Bayram Kutlamalar (1934-1939)

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

333
333

smet ZEN

334

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 334


Cilt I

TEMA II: DL VE EDEBYAT - HALK BLM


LE LGL BLDRLER

335

Tokat Aznn Anadolu Azlarndaki Yeri ve


Tokat Aznda Kullanlan Arapa Farsa Kelimeler

Tokat Aznn Anadolu Azlarndaki Yeri ve Tokat Aznda Kullanlan


Arapa Farsa Kelimeler
Ahmet AKGL*
zet
Yazl edebiyattan ok szl edebiyatta ya da bildiriimde karmza
kan azlar, ok eski zamanlardan beri - blgeden blgeye farkl olagelse demilletlerin deyi zelliklerini kuaktan kuaa aktarr. Azlarn oluumunda
dilin kendisine has zelliklerinin yannda iklim, corafya, dier kltrlerle
mnasebet, blgeye ayn kavimden olan ya da olmayan farkl boylarn gleri
gibi etkenleri sayabiliriz. Bu etkenlerin ayn dilde, aralarnda ksa mesafeler
bulunan blgelerde dahi yresel farkllklarn olumasna neden olmutur.
Azlarda; nllerin lnl dilden fazla olmas, lnl dilde kullanmdan
kalkm baz eski kelimelerin devam etmesi, dier milletlerden alnan
kelimelerin lnl dilden farkl bir ekilde kullanlmas gibi rnekler,
azlarn lnl dilden bir ok fark olduunu da gsterir. Biz de bu
almamzda, Tokat aznn Anadolu azlarndaki yerini ve Arapa Farsa
kelimelerin Tokat aznda kullanllar hakknda bilgi vermeye alacaz.
Anahtar Szck: Anadolu Azlar, Tokat Az, Arapa Farsa
Kelimeler, Snflandrma, Kelime Kullanllar.
XI. yzylda Anadoluya balayan Ouz gleri; sonraki yzyllarda
giderek oald. Bu glerle beraber Anadoluyu yurt edinen Ouzlar,
Ouzcann Anadoluda konuulmasn ve varlnn kalcln perinledi.
Ouzca yalnz Anadoluda deil; Azerbaycanda bugnk Irak ve Suriye
topraklarnn bir ksmnda da konuuluyordu. Bu geni corafyada Farsa,
Arapa, Ermenice ve Rumca gibi yerel edebi dilerler karlaan Ouzcann;
Kagarl Mahmutun bize ana hatlaryla tantt dilden farkllamas kanlmaz
idi. Bir dilin deimesinde temel etkenler olan zaman ve corafya, Ouzcann
hem e zamanl hem de art zamanl farkllamasna yol at.1 Ouzcann bu
artlar altnda deiimi ve geliimi, zaten var olan azlarn daha da
farkllamasna sebep oldu. Bir dilbilgisi terimi olan az ayn kkenden
geldii st sistem durumundaki bir standart dile bal, doal olarak ortaya
km; aile ve dost evresinde i yerlerinde; okuryazarl az, bulunduu
blgeden uzun sre ayr kalmam insanlarca szl iletiimde dilin baka
trleriyle kar karya gelme oranna gre deien biimde kullanlan, resmi
ortamlarda kullanlmasndan kanlan, yazl bir gelenek oluturamam,
iletiim alan snrl, bal olduu st sistemde dilin her alannda karlkl
anlamann korunaca oranda ayrlabilen, prestiji standart dile gre daha az
* Aratrma Grevlisi, Gaziosmanpaa niversitesi, akguledebiyat60@hotmail.com
1
Develi Hayati, Eski Trkiye Trkesinin Snflandrlmas, Turkish Studies, Spring
2008, Volume 3/3, s. 212
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

337
337

Ahmet AKGL

yerel konuma biimleri2 eklinde tanmlanabilir. Azlar ait olduu dilin


geliim ve deiim srelerini gsterirken, toplumun kltr ve inan
hakknda da bilgi verir.
Azlar zerine yaplan almalar, yakn bir gemite balamsa da
bugne kadar birok aratrma olmutur.3 Az aratrmalarnda, azlarn
snflandrlmas nemli bir konu olarak karmza kmaktadr. Snflandrma
almalar, azlar arasndaki benzer ve farkl durumlar kararak, oluan
verilerin karlatrlmasna dayanr. Bu karlatrmadan kast bir az atlas
oluturmaktr. Bu snflandrma yaplrken kullanlan ltler a. Ses bilgisel
ltler b. Biim bilgisel ltler c. Sz varl ltleri d. Sz dizimsel
ltler4 olarak karmza kmaktadr. Bu ltlerin farkl olmasna sebep ise
XI. yzyldan balayarak farkl Ouz boylarnn ve Ouz d Trk etnik
unsurlarnn ( Kpak, iil) Anadoluyu yurt edinmeleri olmutur. nk
Kagarl Mahmud Divan Lgatit Trkte boylardan bahsederken her boyun
ayr bir az olduuna iaret etmi; adlar ve damgalar ile sralad Ouz
Boylarnn birer kk olduunu ve her boydan birtakm oymaklarn ktn
kaydetmitir5. nceleri daha kk farklar tayan azlarn, boylarn g
etmesiyle daha da farkllat tezi ya da kans gl durmaktadr. Ancak
Anadolu Azlarnn snflandrma almalarnda; boylarn Anadolunun hangi
yerlerine yerletikleri ve bu boylarn azlarla olan ilikisine deinmekten ok
ses bilgisi, ekil bilgisi ve sz varl konular deerlendirilmitir.
Bu balamda; Anadolu azlar tasnifi zerine ilk alma 1896 ylnda
gnos Kunos tarafndan yaplmtr. Azlar balca yedi gruba ayran Kunos,
Tokat azn bu snflandrma ierisinde kullanmamtr. Tasnifi;
1. zmir ile Bursa arasnda Zeybeke
2. Kastamonu az
3. Karadenizin dou kylarna doru Lazca
4. Harputa
5. Gneydou Anadoluda Mersin ile Konya arasnda Karamanlca
6. Kzlrmak havzasnda Ankara Az
7. Anadoluda dank olarak yaayan Yrk ve Trkmenler 6
2

Demir Nurettin, Az Terimi zerine, Trk Bilig, 2002/4, s. 105 11 6


Anadolu Azlarn konu alan almalar iin baknz; Z. Korkmaz Anatolian
Dialects, Handbuch Der Turkischen Sprachwissenschaft, Teil 1, Akedimia Kado,
Budapest, 1990.
4
Boz Erdoan, Az Atlaslar, Turkish Studies, Spring 2008, Volume 3/3, s. 155
5
Korkmaz Zeynep, Trkiye Trkesi Azlarnda Dil zellikleri Etnik Yap
Balants ve Beklentilerimiz, Az Aratrmalar altay Bildirileri, TDK, 2009, s.
470.
6
Buran Ahmet, Trkiye Trkesi Azlarnn Tasnifleri zerine Bir Deerlendirme,
Turkish Studies, Volume 6/1 Winter, s. 42.
3

338

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 338


Cilt I

Tokat Aznn Anadolu Azlarndaki Yeri ve


Tokat Aznda Kullanlan Arapa Farsa Kelimeler

Leyla Karahan bu snflandrma iin hibir temele dayanmayan


muhayyel bir snflandrmadr7 der.
Kunostan sonra Ahmet Caferolu, biri 1946 dieri 1959 da olmak
zere iki farkl snflandrma almas yapmtr.
Ahmet Caferolu Tasnifi (1946)
1. Dou illeri azlar (Kars, Elaz, Van ve Civar, Malatya) blgesi
2. Erzurum, Trabzon, ksmen Rize azlar blgesi
3. Sivas, ksmen Tokat illeri azlar blgesi
4. Amasya, orum, Ankara, ksmen Yozgat azlar blgesi
5. Orta Anadolu (Kayseri bata olmak zere) azlar blgesi
6. Gaziantep (ve kuzey snr azlar) blgesi
7. Bat illeri azlar (Eskiehir, Balkesir, Manisa, zmir, ksmen
Afyon, Aydn ve Antalyaya kadar)
8. Konya az blgesi
9. Kastamonu az blgesi
Ahmet Caferolu Tasnifi (1959)
1. Gneybat azlar (Bandrmadan Antalya civarlarna kadar)
2. Orta Anadolu azlar (Afyondan Elaz ve Erzuruma kadar)
3. Dou azlar (Elaz ve Erzurumdan dou snrna kadar)
4. Kuzeydou azlar (Samsundan Rizeye kadar)
5. Gneydou azlar (Gaziantep, Adana, Antalya ve civar)
6. Kastamonu
Grld zere, Caferolu ilk snflandrmasnda Tokat Azn Sivas
li Azyla ayr bir snflandrma yapm ikinci tasnifinde ise Tokat Azn Orta
Anadolu Azlar grubuna dhil etmitir.
Caferolu bu snflandrmay yaparken kulland ltlerden
bahsetmemitir. Yalnz Sivas ve Tokat lleri Azlarndan Toplamalar eserinde
blgedeki etnik yapdan ok ksa bilgiler vermitir.
Ahmet Caferolundan sonra Tahsin Banguolu Trkenin Grameri
eserinde ve Trk Dili ve Edebiyat Ansiklopedisinde iki ayr tasnif almas
yapmtr.
Tahsin Banguolu Tasnifi (Trkenin Grameri)
1. Deliorman az
7

Karahan Leyla, Anadolu Azlarnn Snflandrlmas, Ankara, TDK, 1996, s. X.

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

339
339

Ahmet AKGL

2. Makedonya az
3. stanbul az
4. Aydn az
5. Karaman az
6. Ankara az
7. Kastamonu az
8. Harput az
9. Erzurum az
10. Karadeniz az8
Banguolu Tasnifi ( TDE Ansiklopedisi)
1. Gney Bat azlar
2. Orta Anadolu azlar
3. Dou Azlar
4. Kuzey Dou Karadeniz azlar
5. Rumeli azlar
6. Gney Dou azlar
7. Kastamonuya, Karamanl ve baka boylara mahsus azlar.9
Tahsin Banguolu yapt bu iki tasnifi hangi ltlerle belirlediinden
bahsetmemitir. Yalnz Ansiklopedide yapt tasnifte corafi adlarla
oluturduu gruplarda baz sesbilgisi bilgiler vermi ve bir l oluturmaya
almtr. Bu snflandrmalarda Tokat Az gememekle beraber,
Ansiklopedide verdii sesbilgisi zelliklerinden Tokat Azn Orta Anadolu
Az grubuna koymamz yanl olmayacaktr.
Snflandrlma almalarnn baucu kaynaklarndan biri olan Leyla
Karahann Anadolu Azlarnn Snflandrlmas eseri, Anadoludaki azlar,
ses bilgisi, ekil bilgisi ve sz dizimi biiminde incelenmi ana balkta
toplamtr: 1. Dou Grubu Azlar 2. Kuzey Dou Grubu Azlar 3. Bat
Grubu Azlar. Eserde bu gruplara bal on alt alt grup mevcuttur. Ayn
zamanda bu eserde soru eki kstas alnarak ilk sz dizimi lt kullanlmtr.
Bu gruplandrmalardan Tokat az, Bat Grubu azlarndan altnc gruba dhil
edilmitir.
Bu genel snflandrmalarla beraber yerel almalar da yaplmtr.
Ahmet Caferolunun Sivas ve Tokat lleri Azlarndan Toplamalar eseri ve
Necati Demirin Tokat li ve Yresi Azlar kitab, Tokat Aznn alld
mstakil eserler olarak karmza kmaktadr. Demir; Tokat Azn incelerken
8

Banguolu Tahsin, Trkenin Grameri, TDK, 2007, s. 17.


Anadolu Azlar Maddesi, Trk Dili ve Edebiyat Ansiklopedisi, Dergah Yaynlar, 1.
Cilt, 1977, s. 132-133
9

340

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 340


Cilt I

Tokat Aznn Anadolu Azlarndaki Yeri ve


Tokat Aznda Kullanlan Arapa Farsa Kelimeler

blgeyi, ses ve ekil bilgisi ltlerini ortaya koyarak Kelkit rmann kuzeyi
ve gneyi olmak zere ikiye ayrmtr. Ayrca Tokat Aznn sesbilgisi
zelliklerini on iki madde halinde sralamtr.
Yukarda geen aratrmalar Tokat az merkezli ele alacak olursak;
Anadolu azlarnn snflandrma almalarnda Ahmet Caferolu 1946
ylndaki ilk tasnifinde Tokat Azn Sivas Azyla birlikte ayr bir balkla
alm, 1959daki ikinci tasnifinde ise Orta Anadolu Azlar grubu ierisinde
yer vermitir. Leyla Karahan e ayrd Anadolu Azlarn, Tokat Azn
Bat Gruplar azlarnn altnc blmnde yer vermitir. Necati Demir ise
zaten Tokat Azn mstakil bir alma ile ele almtr.
Anadolu azlarnn kkenini Ouzca oluturduundan Tokat ilinin az
da bu ereve iindedir. Lakin Ouzlar zaman getike kltrel, corafi
deimeler yaam, farkl kltrlerle karlam ve hatta farkl kltrlerle
kaynamt. Gemie baktmz zaman Ouzlarn en ok Arap ve Fars
kltryle karlatklarn, hem corafi hem kltrel olarak yaknlatklarn
grmekteyiz. yle ki Trk olan byk airler ve mellifler Arapa ve Farsa
eserler de vermilerdir. Birini din dili dierini edebiyat dili olarak tarihimizde
grdmz Arapa ve Farsa, Ouzcaya ok sayda kelime vermitir. Biz
burada Tokat Azndaki rneklerine bakmaya alacaz, fakat nceden de
sylediimiz gibi Tokat Az Ouz Trkesi erevesinde ele alndndan ve
Anadolu azlarnn kkenini Ouz Trkesi oluturduundan Tokat Aznda
bulunan Arapa ve Farsa kelimelerin kullanlarna Anadoluda genel olarak
ayn ekilde rastlanabilir.
Ahmet Caferolu ve Necati Demirin eserlerinde Tokat azna ait
metinleri tarayarak ve metinlerde yer almayan ama Tokatta yaadmz iin
bildiimiz 1000den fazla kelimede bir inceleme yaptk. Bu inceleme
sonucunda 500e yakn Arapa ve Farsa kelime tespit ettik. Kelimelere
bakarsak;
Tokat az

anlam

abdal

dnyayla ii kalmam, dervi,


ahmak
abdest
acaba, belki
huysuz, yal kadn
insan
tane, say
belalar
balamak
salk
iyi
kainat, elence
tanr

abdes
acaba
acza / acuza
adam
adet
fat
affetfiyet
la
lem
Allh

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

kendi dillerindeki
kullanm
abdl (Ar.)
bdest(Fars.)
aceb (Ar.)
acze (Ar.)
dem (Ar.)

det (Ar.)
ft (Ar.)

afv (Ar.)

fiyet (Ar.)
l (Ar.)

lem (Ar.)

Allh (Ar.)

341
341

Ahmet AKGL
m
ambar
amel
ameliyat
mir
aer / eer
aali
abab
al / aul / ll
aur
arazi
arefe
armud
ases
asger / esger
ak
aur / aure /
aura
araba / araba
avrat / avrad
ayan
ayile
ayit
ayn
azap
bas
baca
bahar
baha
baarat
barabar
basit
bi
bazar / bazal
bekr
bereket
bina
cam
cami
can
cal / caal /
caal
cariye
cem
cenaze
ceryan

342

kr
tahl saklanan yer
i, amel
cerrahi mdahele
emr eden
eer
kalabalk
dost
akl
hayvan barna
yerler
n gn
armut
esas, balca
asker / er
ar seven
alaca a

am( Ar.)

anbr (Fars.)
amel (Ar.)
ameliyt (Ar.)
mir (Ar.)

eger (Fars.)

al (Ar.)

abb (Ar.)

al (Ar.)

aur (Fars.)

ar (Ar.)

arefe(Ar.)

emrd (Fars.)
ess (Ar.)

asker (Ar.)

( Ar.)

aere (Ar.)

yakn kiiler
kadn
belli, ak
aile
ilikin
tpk
iftlik ua
konuulmak
baca
bahar ay
bahe
baharat
birlikte
kolay, sade
bahi
pazar
bekar
bolluk
yap
erkek manda
cami
ruh, hayat
okumam, bilmeyen

arab (Ar.)

avret (Ar.)

ayn (Ar.)

ile (Ar.)

id (Ar.)

ayn(Ar.)

azab(Ar.)

ba (Ar.)

bce (Fars.)

behr (Fars.)

be (Fars.)
bahrt (Ar.)
berber ( Fars.)
bas (Ar.)

bai(Fars.)
bzr (Ar.)

bekr (Ar.)

bereket (Ar.)
bin (Ar.)

cm (Ar.)

cmi(Ar.)

cn (Fars.)

chil (Ar.)

halayk
toplanma
insan ls
akm, ak

criye (Ar.)
cem (Ar.)
cenze(Ar)
cereyn (Ar.)

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


342 I

Tokat Aznn Anadolu Azlarndaki Yeri ve


Tokat Aznda Kullanlan Arapa Farsa Kelimeler
cevap / b cvab
ceviz

yant

cevb (Ar.)

ceviz

cevz (Ar.)

ceyiz
ceza

eyiz
yaptrm

cihz (Ar.)
cez (Ar.)

ciyer / ciger

ak ve kara cier

ciger (Fars.)

corab
cmt
cuma

ayak giyecei
topluluk
Cuma gn

crb(Fars.)

cemat (Ar.)

cuma(Ar.)

cmle

btn, hepsi

cmle(Ar.)

adr
amaur
arda
aramba/ara
mbi
ar / aru
erebe/ereve
-i
erez
eit
eme
if / cift / ift /
ft
irkef / iref
ul
uval

otag
amar
drt ayakl at
4. gn, aramba

der (Fars.)

cme y (Fars.)
r ( Fars.-Ar.)
renbih (Fars.)

drt taraf, ar
ereve, drtgen

rs (Fars.)
rbe (Fars.)

attrmalk
tr
eme, pnarn akt gz
iki tekten oluan

aras (Fars.)
ed (Fars.)
em (Fars.)
cuft (Fars.)

iren ve bulakan kimse


kaba dokuma
iplikten dokunmu byk torba

irk b (Fars.)
cl (Ar.)
cuvl (Fars.)

damad
dane / tene /
dene
davetiye
davul
defa
defn
defter
derd
derman
desdan

evlenen erkek
tane

dmd (Fars.)
dne (Fars.)

ar kad
davul
kez, kere
gmmek
defter
dert
derman, deva, are
hikaye, masal

davetiyye (Ar.)
abl (Ar.)
defa (Ar.)
defn(Ar.)
defter (Ar.)
derd (Fars.)
dermn (Fars.)
dstn (Fars.)

desti
devam
devr / devl
divan
dost
dua / duva /
dova

su kab
sreklilik
zaman, dnme
sedir
arkada
yalvarma

dest (Fars.)
devm(Ar.)
devr (Ar.)
dvn (Ar.)
dst (Fars.)
dua (Ar.)

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

343
343

Ahmet AKGL
ekseriyet /
eksriet
elbise
ellm
emin
emme / eme

ounlukla

ekeriyet (Ar.)

giysi
en iyisini Allah bilir.
gven
ama

elbise (Ar.)

Allh u lem (Ar.)


emn (Ar.)

amm (Ar.)

emmi

amca

ammi (Ar.)

emr
ent
eser
esir, asr, esil
essa
ebel / irebel
evel
evliya
eyvah
ezel
ezen
far / far
fir / far
fayiz
fazla
felen / filan
fenn
fet
fndk
ftk / ft
firdevs
gamer, gemer
gayb
gayfe / gayge
gendme
gerdek / gerda
/ gerde
gudret
gbr / gubur
abul
adar
urban
abir
ahir
ale
arel
ri / ayr
ariban
asaba

komut
yap ileri
yapt, kitap
yzyl, zaman
gerek, doru
rgat
ilk nce, evvel
ermi
yazk
ncesizlik
ar, ezan
bakalk
yoksul
faiz
ok
filan, herhangi biri
bilim, bilgi
amak, feth etme
fndk
ftk
cennet
ay
kayp
kahve
buday
evlenenlerin ilk gecesi

emr (Ar.)

int (Ar.)

eer (Ar.)

ar (Ar.)

e (Ar.)

rencber (Fars.)
evvel (Ar.)

evliy(Ar.)

eyvh (Ar.)

ezel (Ar.)

en (Ar.)

far (Ar.)

fir (Ar.)

fi (Ar.)

fala (Ar.)

fln (Ar.)

fenn (Ar.)

fet (Ar.)

fnd (Ar.)

fat (Ar.)

firdevs (Ar.)
amer(Ar.)

ayb (Ar.)

ahve (Ar.)

gendm (Fars.)
girdek (Fars.)

g
toz, p
kabul, raz
adar
ibadet iin kesilen hayvan
sin, mezar
perianlk
kale
karar, dzenlilik, denklik
baka
kimsesiz
belde

udret (Ar.)
gubr (Ar.)
abl (Ar.)
adar (Ar.)
urbn (Ar.)
abr (Ar.)
ahr (Ar.)
kala (Ar.)
arr (Ar.)
ayr (Ar.)
arbn (Ar.)
aaba (Ar.)

344

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


344 I

Tokat Aznn Anadolu Azlarndaki Yeri ve


Tokat Aznda Kullanlan Arapa Farsa Kelimeler
avat
avga
avl
aymaam
azel
sm
uma
afif
amam
asda
ayal
ayalet
azr / azl
drellez
oca
habar / haber
hbe / heybe
hafda

pezevenk
kavga
sz
kaymakam
bir nazm biimi
para, blm
dokuma
az kiloda olan
banyo, hamam
hasta
hayal, d
hayalet
huzurda, mevcut
Hzr - lyas
retmen, hoca
salk, haber
anta tr, anta
hafta

avd (Ar.)

av (Fars.)

avl (Ar.)

im mam(Ar.)
azel (Ar.)

sm (Ar.)

um (Ar.)

aff(Ar.)

amm (Ar.)

aste ( Fars.)

ayl (Ar.)

aylet (Ar.)

r (Ar.)

zr ilys(Ar.)
ce (Ar.)

aber (Ar.)

aybe (Ar.)

hefte (Fars.)

akiki

gerek

ai (Ar.)

alen

imdiye kadar

l (Ar.)

alletmek

yoluna koymak, zmek

al (Ar.)

amur

hamur

amr (Ar.)

ane

ev

ne (Fars.)

arac

alnan para

arc(Ar.)

arman
aa
atr
a
ava
ava
ayret
ayvan
sm

harman
haha
hatrlamak, deer
hak, adalet
hava, bo
arzu, eilim
armak
canllar
yaknlar

rmen (Fars.)
a(Ar.)
ar(Ar.)

ha (Ar.)

hev (Ar.)

heves (Fars.)

ayret (Ar.)

ayvn(Ar.)

m (Ar.)

m
zmat
ikye

kzgnlk
birinin iini hre
yk

m (Ar.)
dmet (Ar.)
ikye (Ar.)

hal

durum

hl(Ar.)

halel

bozma, bozukluk, eksiklik

alel (Ar.)

haps / hapis
harp

cezaevi
sava

abs (Ar.)
arb(Ar.)

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

345
345

Ahmet AKGL
hata
he / he
helva
hemire
hep

yanl
hi, deersiz, yok
bir tatl tr, tatl
kz karde, doktor yardmcs
hep, btn

a (Ar.)

h (Fars.)

elv (Ar.)

hemre(Fars.)
eb (Fars.)

herkez
hers / hes
hesap

herkes
hrs, fke, kzgnlk
matematiksel ilem

herkes (Fars.)
r (Ar.)

esb(Ar.)

hzar
hibe
hikaye
Hikmet /hikmt
hindi
horuz
hoaf
ra / ra
rb / rb
icab
idda

byk bk
karlksz
yk
bilgelik
hindi
horoz
hoaf, ho su
rak, iki
kulplu su kab
gerekli
iddia

ars (Fars.)
hibe (Ar.)
iye(Ar.)
ikmet (Ar.)
hind (Fars.)
orus(Fars.)
b(Fars.)
ara (Ar.)
ibr(Ar.)
cb (Ar.)
iddi (Ar.)

ihtiyac

gereksinim

itiyc (Ar.)

ikram
ila
ilahi
ilazm
ilezillik /
irezillik
illa
idiyar / hdyar
/ ehdiyar
itiyr (Ar.)

ipdal / iptal
isdirat
isim
istifade
ikil
kabristan

arlama,
ila, are
ilahi
gerekli
rezil, alaklk

ikrm (Ar.)
ilc (Ar.)
ilh (Ar.)
lzm (Ar.)
rezl (Ar.)

zellikle
yal

ill (Ar.)
itiyr (Ar.)

vazgeme
dinlenme
ad
yararlanma
phe, kuruntu
mezarlk

kahya
kefen
kelem
kelepe
kelle

iftlikte grevli kimse


kefen
kelem, lahana
kelepe
byk ve kk ba hayvanlarn
ba ksm,
kemer

ibtl (Ar.)

istirat (Ar.)
ism (Ar.)

istifde(Ar.)

ikl (Far.)

abristn (Ar.- Fars.)

kedud (Fars.)
kefen (Ar.)

kelem (Fars.)

kelebe (Fars.)

kelle (Fars.)

kemer

346

kemer(Fars.)

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


346 I

Tokat Aznn Anadolu Azlarndaki Yeri ve


Tokat Aznda Kullanlan Arapa Farsa Kelimeler
keramet /
keremet
kere
kervan
kekek / kegek
/ keg
keyf
kta
kilim / gilim
kitle
ky / y
m
laf
llek
latif
maad
maden
mdur
mahana
mal
mani
mav
maraz / maraza
maya
meel
meclis
mefat
mehle / male
mehlem
mehrumiyet
mehter / mehdr
mejbur / mecbur
memnun
mendil
meneke
menft
mera
mercmek
merdane
merkeb
mesgen
msimek
meslek
meul
mer
mevkii

aknlk veren durum

kermet (Ar.)

kez
kervan
bir yemek tr

kerr (Ar.)
kerbn (Fars.)
kek(Fars.)

afiyet
para
yer yaygs
anahtar
ky
km
sz, konuma
leylek
ho
arka, oturulacak yer
maden
hakszla uram
uydurma sebep
mal, servet
halk iiri tr
yok olma
hastalk
maya
unun gibi
toplanlan yer
lm
mahalle
ila
yoksunluk
mehter
zorunlu
mutlu
ince kat, bez
bir iek tr, meneke
kar
renmeye duyulan istek
mercimek
kaln oklava
binek hayvan
oturulacak yer
nemsemek
meslek, i
youn kii
tannm
mahal, yer

keyf (Ar.)

ta (Ar.)

kilm (Fars.)

kild (Fars.)

ky (Fars.)

gvm (Fars.)
lf (Fars.)
lal (Fars.)

laf (Ar.)

maad (Ar.)

maden (Ar.)

madr (Ar.)

bahne (Fars.)

ml (Ar.)

man (Ar.)

mav (Ar.)

mara(Ar.)

mye (Fars.)

meel (Ar.)

mecls (Ar.)

veft (Ar.)

maalle (Ar.)

merhem (Ar.)

mahrmiyet (Ar.)
mehter(Fars.)

mecbr (Ar.)

memnn (Ar.)
mendl (Ar.)

beneve (Fars.)
menfaat(Ar.)
mer (Ar.)

merdmek(Fars.)
merdne (Ar.)

merkeb (Ar.)

mesken (Ar.)

mhim (Ar.)

meslek(Ar.)

mel(Ar.)

mehr (Ar.)
mevk(Ar.)

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

347
347

Ahmet AKGL
mevlit / mevlt
meydan
meyva
mezer
mnasp /
mnasb
msr
msml

doum, doma
alan, saha
yemi, meyve
llerin gmld yer
uygun

mevld (Ar.)
meydn (Ar.)
mve(Fars.)
mezr (Fars.)
mnsib(Ar.)

msr bitkisi
temiz, besmeleyle kesilmi temiz
et
bismil (Ar.)

millet
rnek
illki
doa st olay
mum

mr (Ar.)
bismil (Ar.)

mumbar

koyun ve benzeri hayvanlarn


kaln barsa

bunbr(Fars.)

muarrem
mudar
murad
musalla
musluk / muslu
/ musl
mhendis
mhlet
mract
mrekkeb
msafir
mtahit
namaz
nasib
nevruz
nihayet

aure ay
seilmi
istek
cenazenin konulduu yer
musluk

muarrem(Ar.)
mutr (Ar.)

murd (Ar.)

muall (Ar.)
maslk (Ar.)

arazi len
izin
bavuru
yaz yazmaa kullanlan sv
konuk
taahht eden
namaz, ibadet
nasip
yeni gn
son, son u

mhendis(Ar.)
mhlet (Ar.)

mrcaat(Ar.)
mrekkeb (Ar.)
msfir (Ar.)
mteahhid(Ar.)
namz (Fars.)

nab (Ar.)

nevrz (Fars.)
nihyet (Ar.)

nik
nian
niyet
noud
nur
nfs / nfus
oru
pala
para
peder
pehl
pencere
peremme

nikah

nikh (Ar.)

iz, belirti
maksat, ama
nohut
aydnlk
kii
uzak durma
bakla
para
baba
yan taraf, br
ereve, cam
Perembe

nin (Fars.)

niyyet (Ar.)

nod (Fars.)

nr (Ar.)

nfs(Ar.)

rze (Fars.)

bal (Ar.)

pre (Fars.)

peder (Fars.)

pehl (Fars.)

pencere (Fars.)
pen enbe

millet
misal
muaa
mucize
mum

348

millet (Ar.)

mil (Ar.)

muaa (Ar.)
mucize (Ar.)

mm (Fars.)

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


348 I

Tokat Aznn Anadolu Azlarndaki Yeri ve


Tokat Aznda Kullanlan Arapa Farsa Kelimeler
pe
peygamber

n
eli

p (Fars.)
peymber

pilav
pirin
pi / pi
piman
pou
rahmet / rehmet
ramazan
raat
ras
reyan
ru
rya
st / saat
saf
shi
saap
saat
saz
sefer
sel
selavat
semah

pilav
pirin
haramzade
zlen
dolama
balama
oru tutulan ay
dertsiz
doru, tesadf, rast
reyhan
z, tin
d
saat, vakit, vakti gsteren gere
temizlik
gerekten
sahip
bozuk, eksik
mzik arac
yolculuk, kez
arma
Hz. Peygambere dua etmek
Alevi ve Mevlevilerde ibadet
tr
semt, mahalle
sene, yl
sepet
sarho
sevgi, ak
at ileriyle uraan
gizli
ilk alveri
silah
yz, ehre
tepsi
yemein tm
sohbet, konuma
biim, grn
su kab
iten
sandk
kimyasal bir madde
gnein douu
eer

pelv (Fars.)

birin (Fars.)

p (Fars.)

pemn (Fars.)
p (Fars.)

ramet (Ar.)

raman(Ar.)
rat (Ar.)

rst (Fars.)

reyn (Ar.)
r(Ar.)

ry ( Ar.)

sat (Ar.)

f (Ar.)

a (Ar.)

ib (Ar.)

sa(Ar.)

sz (Fars.)

sefer (Ar.)

al (Ar.)

alavt (Ar.)

sem(Ar.)

semt
sene
sepet
serho
sevda
seyis
sr / srr
sifth
silah/ sil
sima
sini
sofra
sobet
surat
srahi
amimi
andu
abb
afa
ayet

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

semt (Ar.)

sene (Ar.)

seped (Fars.)

ser(Fars.)
sevd (Ar.)

syis (Ar.)

srr (Ar.)

istift (Ar.)

sil (Ar.)

sm (Ar.)

sn (Fars.)

sfre (Ar.)

hbet (Ar.)
ret (Ar.)

ur (Ar.)
amm (Ar.)
and (Ar.)

abb (Ar.)

afa (Ar.)

yet (Fars.)

349
349

Ahmet AKGL
efdali
ehir
eker
erbet
ey
iddet
ifa
ikat / ikayet
irket
kr
tabi
tabut
tac
tahmin / tmin
takvim
tamam
tal
taraf
tarif
tarih
tarana
tay
tayn
teder / tedar
tekke
tekrar / terar
tellal / tellar
tembel
temin
temsil
temz
tencere / tencire
teslim etmek
tevik
tez
toum
tccar
lfet
vli
vat / vat
vatan
vaz
vaziyet
ve
veba
vekil

350

eftali
kent
eker
erbet
Nesne
iddet
iyileme
szlanma
ortaklk
Tanrya duyulan minnet
doal olarak
lnn tand ara
balk
oranlama
takvim
btn
hasat edilen rnlerin genel ad
yn
tanm
tarih
tarhana
denk
belirtme, kararlatrma
salama
tekke
yineleme
artma
enen
korkusunu giderme
rnekleme
kirli olmayan
yemek kab
terk etme, brakma
zendirme
sratli
bitki tr
ticaretle uraan
alma
yneten
zaman, sre
yurt
terk etme, brakma
durum, tavr
ve balac
hastalk
temsilci

eftl (Fars.)

ehr (Fars.)

eker (Fars.)

erbet (Ar.)

ey (Ar.)

iddet (Ar.)

if (Ar.)

ikyet (Ar.)

irket (Ar.)

kr (Ar.)

ab(Ar.)

tbt (Ar.)

tc (Ar.)

tamn(Ar.)

tavm (Ar.)

temm (Ar.)

dal (Ar.)

araf (Ar.)

tarf (Ar.)

tr (Ar.)

terine (Fars.)
ty (Fars.)

tayn (Ar.)

tedrk(Ar.)

tekye (Ar.)

tekrr(Ar.)

delll (Ar.)

tenbel (Fars.)

temn (Ar.)

temsl (Ar.)

temyz (Ar.)

tancara (Fars.)

teslm (Ar.)

tev (Ar.)

tiz(Fars.)

tum (Fars.)

tccr (Ar.)

ulfet (Ar.)

vl (Ar.)

vat (Ar.)

vaan (Ar.)

vz (Fars.)

vayet (Ar.)
ve (Ar.)

veb (Ar.)

vekil (Ar.)

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


350 I

Tokat Aznn Anadolu Azlarndaki Yeri ve


Tokat Aznda Kullanlan Arapa Farsa Kelimeler
vesayire
veyaud
yan / i
yan / yahni
yr
yav

vesir (Ar.)
veyd (Ar.)
yan (Ar.)
yan (Fars.)
yr (Fars.)
yhu (Ar.)

zab
zaman
zan
zar
zaten / zati
zay
zeka
zemzem
zencir
zengin
zor

bunun gibi
yahut
demek oluyor ki
yemek tr, yahni
sevgili
hey, bana bak anlamnda bir
nlem
sabah
devir, felek
sanma
perian, inilti
aslnda

kaybolma, yitme
akl yrtme, feraset
Mekkede kutsal saylan su
metal ba
varlkl
glkle

ub(Ar.)
zamn (Ar.)
an (Ar.)

zr (Fars.)
ten(Ar.)
yi(Ar.)
ek (Ar.)
zemzem (Ar.)
zencir (Fars.)
sengn (Fars.)
zr (Fars.)

zuhur
zunna

gzkme, grnme
zurna

uhr (Ar.)
srn (Fars.)

Sonu olarak; Tokat azndaki Arapa ve Farsa kelimeler Trkenin


ses zelliklerine uygun olarak deitirilerek kullanlmtr. Trkede
bulunmayan ( ayn) sesi alnma kelimelerde telaffuz edilmemitir. Alnma
kelimelerde bulunan uzun nllerin tamamna yakn Tokat azna geerken
ksalmtr. Yrenin az zellikleri; sadece Trke kelimelerde deil alnma
kelimelerde de karmza kmaktadr. ncelediimiz alnma kelimelere tr
olarak baktmzda, yzde doksandan fazlasnn isim olduunu grmekteyiz.
Baz alnma kelimelerin kullanm rgn dildeki kullanmlaryla ayn olduu
grlmektedir. Trkeye geen baz kelimeler orijinal dilindeki kullanmdan
ok farkl ekilde telaffuz edilmi, Trkenin hanere yapsna ve syleyi
estetiine gre kullanlmtr. Bu telaffuzlarda ayn kelimenin rgn dilde ve
Tokat aznda da farkl ekilde kullanld grlmtr.
Kaynaka :
Banguolu Tahsin, Trkenin Grameri, TDK, 2007
Banguolu Tahsin, Anadolu Azlar Maddesi , Trk Dili ve Edebiyat
Ansiklopedisi, Dergah Yaynlar, 1. Cilt, 1977
Boz Erdoan, Az Atlaslar, Turkish Studies, Spring 2008, Volume 3/3
Buran Ahmet, Trkiye Trkesi Azlarnn Tasnifleri zerine Bir
Deerlendirme , Turkish Studies, Volume 6/1
Caferolu Ahmet, Sivas ve Tokat lleri Azlarndan Toplamalar, TDK,
Ankara, 1994
Demir Necati, Tokat li ve Yresi Azlar, Niksar Belediyesi, Eyll, 2005
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

351
351

Ahmet AKGL

Ansiklopedisi, Dergah Yaynlar, 1. Cilt, 1977


Boz Erdoan, Az Atlaslar, Turkish Studies, Spring 2008, Volume 3/3
Buran Ahmet, Trkiye Trkesi Azlarnn Tasnifleri zerine Bir
Deerlendirme , Turkish Studies, Volume 6/1
Caferolu Ahmet, Sivas ve Tokat lleri Azlarndan Toplamalar, TDK,
Ankara, 1994
Demir Necati, Tokat li ve Yresi Azlar, Niksar Belediyesi, Eyll, 2005
Demir Nurettin, Az Terimi zerine, Trk Bilig, 2002/4,
Develi Hayati, Eski Trkiye Trkesinin Snflandrlmas, Turkish Studies,
Spring 2008, Volume 3/3
Karahan Leyla, Anadolu Azlarnn Snflandrlmas, Ankara, TDK, 1996
Korkmaz Zeynep, Trkiye Trkesi Azlarnda Dil zellikleri Etnik Yap
Balants ve Beklentilerimiz , Az Aratrmalar altay Bildirileri,
TDK, 2009
pek Birol, Alnt Szcklerde Ses Deimeleri ve Elaz li Azlar rnei,
Turkish Studies, Volume 4, 8.Say, Prof. Dr. Ahmet BURAN Armaan

352

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 352


Cilt I

Sosyal levleri Asndan Tokat ve Antakya Hamamlar

Sosyal levleri Asndan Tokat ve Antakya Hamamlar


Blent ARI1
zet:
Bildiri, Trklerde hamam kltrn ieren bir giri blm ile
balam; sonrasnda Tokat ve Antakyada hamamlar ve hamamlarn sosyal
ilevleri aadaki balklara gre karlatrlp deerlendirilmitir :
1Yalnzca Vcut Temizlii in Hamama Gitme
2Gelin Hamam
3Damat Hamam
4Lohusa Hamam
5Yas Alma Hamam
6Sazl-Szl Elenceler
7HamamdaYenilen-ilenler
8Askere Uurlama Hamam
9Hamamda Oynanan Oyunlar
Ardndan alma, bir sonu ve kaynaka blm ile tamamlanmtr.
Anahtar Kelimeler: Tokat, Antakya, Hamam Kltr, Gelin Hamam,
Damat Hamam.
1.Giri
Eski alardan beri insanlar beden ve ruhlarn temizlemek, salklarn
korumak ve eitli hastalklardan kurtulmak iin doadan yararlanmlar, evreni
oluturan su, hava, toprak ve atei en iyi ekilde kullanma yollar aramlardr.
Ruh ve bedenin arnmas iin ifal sular ve amurlarda banyo yapmay
denemiler ve farkl corafyalarda birbirinden farkl arnma ekillerinin
olumasna neden olmulardr. Hintliler Ganj, Msrllar Nil nehrinde
temizlenmiler, inanlar dorultusunda suyu arnma arac olarak kabul edip
sulara tanrsal nitelikler yklemilerdi (Bozok, 2006 : 64).
Su, balangta korkulan, kendisine sayg duyulan bir madde iken,
sonrasnda bir temizlenme ve gnahlardan arnma arac olarak grlmtr.
Ykanma eylemi nceleri topluca ve kamusal alanlarda yaplan bir eylem olarak
karmza kar ve hamam kltrn de iine alr. Arapa snmak; scak
olmakanlamndaki hamm kknden treyen hamam kelimesinin szlk anlam
stan yer olup ykanma yeri anlamnda kullanlr.(Eyice, 1997:402)Trke ise
hamam karl olarak kullanlan en eski kelime muna veya munaktr.
Anadolu ile birlikte dier Trk kltr evrelerinde s-dam, issi, ykak, yunak,
1

Yrd. Do. Dr., Mustafa Kemal niversitesi Eitim Fakltesi Trke Eitimi Blm,
bulentari01@gmail.com
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

353
353

Blent ARI

imek gibi adlar hamam kelimesi karl olarak kullanlmaktadr. (gel,


2000:107)
nsanlarn temizlik ve ykanmaya duyduu gereksinim, suyun sosyal
hayata etkisini ortaya karmtr. M.. devirlerde dorudan su ile olan iliki,
zamann deikenliinin sonucunda yerini, mimari yaplara brakmtr. Dini ve
sosyolojik gereksinimlerin de bu aamada son derece etkili olduu phe
gtrmeyen bir gerekliktir (nder, 2007 : 1).
Yaamla suyun bulutuu, znde temizlenmek, ykanmak ve ruhun
arnmas olarak ortaya kan kapal odalar, Antik a Yunan Dnyasnda deniz
ve nehir kylarnda zel tesis niteliinde mekan haline gelmitir. Bu mekanlar
daha sonralar sivil mimarinin, Trk kltrnn en renkli elerinden biri olan
hamamlarn kaynan oluturmutur. 11. Yzylda Seluklularn Anadolu'ya
beraberinde getirdikleri mimari ve ykanma kltrnden beslenen Trk
Hamam; Osmanl dneminde sivil mimarinin en nemli esi ve gnlk
yaamn vazgeilmez unsuru haline gelmitir ( Bozok, 2006 : 64).
Mimarlk tarihi iinde nemli bir yer tekil eden hamam mimarisi,
birbirinden ayr millet ve corafyalarda, deiik bir tipoloji ile farkl
fonksiyonlar ortaya koymutur. Bat toplumlarnda elence ve sosyal arlkl
kullanlan bu yaplar, Mslman Trk milletinde fonksiyonuna uygun bir
kullanm alan bulmutur. Trklerde ykanma ve temizlik her zaman ncelik
tekil ettiinden hamamlara da bu ynde bir anlam yklenmitir. Akan bir
suyun gereklilii de Trk Hamamlarn, dier hamam trlerinden ayran en
nemli farkllklardan biri yapmtr. Roma medeniyetinde ise bu durumun tam
manasyla byle olmad grlmektedir (nder, 2007 : 1).
Trk Hamam deyimlere, edebiyata, sinemalara konu olmakta,
dounun mistik havasn batya tamakta ve gelenekleriyle de fakl bir kltrel
deer tamaktadr. Gnmzde de-her ne kadar spa lar,turizme ynelik
hamamlar, saunalar gibi mekanlarn ortaya kmas olumsuz ynde etkilemise
de- klasik tarzlaryla varlklarn srdren ve toplum yaamna katk salayarak
ilevselliini koruyan hamamlar bulunmaktadr. Biz de bu bildirimizde sz
konusu hamamlara ev sahiplii yapan illerimizden ikisinin; Tokat ve Hatayn
hamam gelenekleri ve hamamlarn sosyal ilevleri asndan deerlendireceiz.
2.Trklerde Hamam
Anadolunun fethinden nce, Trklerin yaadklar blgelerde ne eit
hamam ina ettiklerine dair bilgimiz yoktur. Bununla birlikte gebe Trklerde
erge ad verilen adr hamamlarnn olduu ve Anadolu Seluklu Sultan I.
Alaaddin Keykubadn da Hamam- Seferi denilen bir adr hamam ile sefere
ktn yaynlardan renmekteyiz( nder, 2007 : 20). Baz kaynaklarda ise,
ehirlerdeki halk hamamlarndan bahsedilmektedir. Kirmann gneyindeki
Nigarda bulunan Seluklu hamam bunlardan biridir ve scaklk mekannn
kurgusu bakmndan Anadoludaki Trk hamamlarna yakn bir plan zellii
gsterir Bu hamamn Orta Asya ile Anadolu Trk hamamlar arasnda tamamen

354

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 354


Cilt I

Sosyal levleri Asndan Tokat ve Antakya Hamamlar

olmasa da, hamam kurumu bakmndan bir ara balant olduu dnlmektedir
( nder, 2007 : 21).
Anadoluya gelen Trklerin beraberinde getirdikleri banyo gelenei
Roma ve Bizans geleneiyle birleip, slamiyetin de emrettii temizlik
kurallaryla btnleince suyun kullanm yeni bir kltr,Trk Banyosunu
ortaya karmtr. Trk Banyosu daha sonra kurumsallk kazanp, ykanlan yer
anlamna gelen hamam kelimesiyle de Trk Hamam olarak kendi geleneini
oluturmutur. Kelime anlamyla hamam, Trk diline "stmak, scak olmak"
anlamna gelen Arapa "hanm" kknden gemitir. Gnmzde de yaygn
olarak kullanlan hamam kelimesi, Anadolu'nun baz blgelerinde "scak" ya da
"scak" olarak kullanlmaktadr.
Osmanl Trklerinin ilk hamam Bursa'da 1336 da Orhan Bey
tarafndan yaptrlmtr. Kamusal alandaki ilk hamam ise 1584'te Murat'n
annesi Nurbanu Sultan'n Mimar Sinan'a yaptrd emberlita Hamam olmu,
ksa bir zamanda da hamamlarn says artmtr. Pek ok klliyenin (Beyazd,
Yeni Cami vb. gibi) ve daha kk komplekslerin (Kk Ayasofya, Murat
Paa vb. gibi) kendilerine ait hamamlar bulunmaktayd. Vakf sahipleri
kurduklar kurumlara gelir salamak iin ehrin baka yerinde, hatta dier
ehirlerde de hamam yaptrmlardr (Haseki Hrrem Sultan'n Ayasofya
nndeki hamam gibi). zel mlkiyet tarafndan iletilen bu yaplar gelir
getirdikleri srece ayakta kalabilmiler ve bu zelliklerini yitirince de ou
ortadan kalkmtr.
Gemiten gnmze bir takm deiiklerle gelien hamamlar, zamanla
kent yaamnn da nemli bir paras haline gelmilerdir. Trk toplumunun
zellikle slam dininin kabulnden sonra daha da etkili olan temizlik kurallar
ile gnlk yaant da nemli yere sahip olmakla beraber zgn yap tipi 'Trk
Hamam" olarak varln korumutur.(Bozok 2006 : 66).
Anadoludaki kk, saray, konak, kla veya tekke hamamlar gibi
snrl sayda insann ykanmas icin dnlm ve hacimleri buna gre
dzenlenmi tek hamam rnekleri zel hamamlar grubuna dahil edilmektedir.
ar hamamlar ise ky, kasaba ve ehir insannn faydalanmas icin tek veya
ifte hamam eklinde ina edilmi vakf binalardr.
ar hamamlar tek veya ifte hamam olarak ina edilmekte ve
genellikle vakf sistemi iinde bir klliyeye dahil gelir getirici bir ilevi bulunan
sosyal hayat dnk yaplardr. Eskiden bir cami veya buna benzer byk lekli
eserler yaplmaya karar verildikten sonra ilk nce iilerin ykanmas icin
mutlaka bir hamam yaplrd. Bunun yansra ifte hamamlarda erkekler
ksmnn kadnlar ksmna oranla daha byk boyutta yapldn gryoruz.
Byk ehirlerde ifte hamam tarznda yaplm kadnlar ve erkeklere zel ayr
ksmlar olan yaplar da vardr. Kk yerler ile mahallelerde tek hamam
vardr ve deiimli bir kullanm sz konusudur. Bu hamamlar leden nce
erkeklerin; leden sonra ise kadnlarn kullandklar hamamlardr. Bunlara
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

355
355

Blent ARI

kuluk hamam da denir.


ifte hamamlarn erkekler ksmna giri-k salayan kaplar ana
caddeye bakarken, kadnlar ksmnda ise sz konusu kaplar genellikle tali bir
yola bakar. Bunun en nemli sebebi mahremiyet dncesi olmaldr. (nder,
2007 : 23).
3.Tokat ve Hatay (Antakya) Hamamlar
3.1 Tokat Hamamlar
1. Pervane Hamam Seluklu (kullanmda)
2. Mustafa Aa Hamam Osmanl (kullanmda)
3. Paa Hamam Osmanl
4. amaz Ky Hamam Seluklu
5. Niksar nye Hamam Osmanl (kullanmda)
6. Niksar Byk Hamam- Osmanl (kullanmda)
7. Niksar avu Hamam Seluklu
8. Niksar Kkkale Hamam - Seluklu
9. Niksar Kale Hamam - Seluklu
10. Zile Yeni Hamam Osmanl
11. Zile ifte Hamam - Osmanl
12. Pazar Beyobas Hamam - Seluklu
13. Ali Paa Hamam Osmanl (kullanmda)
14. Sultan Hamam Osmanl (kullanmda)
15. Turhal Halil Bey Hamam Osmanl ( kullanmda)
16. Zile Tekke Hamam Osmanl (kullanmda)
17.Mevlana Hamam-Osmanl (kullanmda)
18. Zile ehir Hamam Osmanl (Tokat l Yll 2006:269), (Tokat l
Yll 1967:65)
3.2. Hatay Hamamlar
1-Beyseri Hamam Kurtulu-(kullanmda)
2-Cundi Hamam (kullanmda)
3-Saka Hamam (kullanmda)
4- Meydan Hamam (kullanmda)
5-Yeni Hamam (kullanmda)
6-Payas Sokollu Mehmet Paa Hamam (Temiz, 2011:125).
Yukardaki tabloya bakldnda Tokat ve evresinde hamam
kltrnn Hataya gre daha yaygn olduu sylenebilir. nk Tokat
merkezinde 6 hamam bulunurken Tokat evresi ve ilelerinde 12 hamamn
bulunduu; ancak Hataydaki hamamlarn birisi hari (Payas Sokollu Mehmet

356

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 356


Cilt I

Sosyal levleri Asndan Tokat ve Antakya Hamamlar

Paa Hamam) Antakya ehir merkezinde bulunduu grlmektedir. Zaten


Payas Sokollu Mehmet Paa Hamam da bugn faaliyette deildir. Antakya
ehir merkezindeki 5 hamam da faaliyetine devam etmektedir.
Yine yukardaki tabloya bakldnda Tokatn ilelerinden Niksarda 5
hamamn bulunduunu gryoruz. Bunun nedeni gemite Danimentlilere
bakentlik yapm olan Niksarn Anadoluda dericiliin (debbalk) Gelitii
ilk Anadolu ehirlerinden birisi olmasdr.Doaldr ki, Kpek dks gibi doal
maddelerle derileri tabaklayan debbalar iinde bulunduklar kirlilikten
arndktan sonra evlerine gitme ihtiyac duymulardr. (Vatansever 2011:24)
4. Tokat ve Antakya Hamamlarnn Sosyal levleri
4.1 Tokat ve Antakya Hamamlarnda Ortak Uygulamalar
4.1.1Yalnzca Vcut Temizlii in Hamama Gitme
Evlerde suyun ve banyonun olmad dnemlerde hamamlar, Tokatl ve
Antakyal erkek ve kadnlarn temizlenme ihtiyacn karlayan mkemmel
mekanlar olmulardr. Erkekler iin hamamlar daha ok temizlenip rahatlama
yerleridir. rnein Antakyada erkeklerin zaman zaman bir araya gelip sohbet
ettiklerini ve bu toplantlarda i kfte partisi dzenledikleri grlr.
(K.4,K.5,K.8,K.12,K.14) Kadnlar iin ise hamam, temizlenmenin tesinde
anlamlar ifade etmektedir. yle ki eskiden kz ocuklarna kk yata
hazrlanmaya balanan eyiz sandnn iinde hamam tas, kildan, hamam
bohas, hamam kazan petamal vb. bir ok hamam malzemesi alnp konurdu
(al ve Aybar 2012: 13).
Kadnlarn rahata gidebildii, gn boyunca kalabildii tek mekan
hamamlardr. Bu nedenle hamama gitmek zel bir eydir. Hamama e-dostla
birlikte gidilir. Gn boyunca kalnacak hamamda yenilecek yiyecekler itina ile
hazrlanr.
Ayrca iinde gm veya bakrdan yaplm hamam tas, kildan,
petemal, kese, naln, sabun, havlular, temiz amarlar bulunan zel nakl
hamam bohas hazrlanr. Ayrca eyalarn altna sermek iin rt alnr.
Kadnlar hamamda akama kadar kalr hem ykanr, hem sohbet eder hem de
yer ier elenirler.(K.1, K.2,K.9.K.13)
Hamam Tokatl ve Antakyal kadnn iin nemliydi. Bu nedenle
hamama gitmek iin temizlik ihtiyacnn dnda baka riteller de
gelitirmilerdir. Bunlar; gelin hamam, damat hamam, lohusa hamamdr.
4.1.2 Gelin Hamam
Gelinini hamamda arayan Tokat ve Antakya kadn dn hazrlklarn
da hamamda balatrd.(K.5, K.8.) Bu balang trenine gelin hamam
denirdi. Gelin hamamn kz taraf dzenlerdi. Tokat ve Antakyada gelin
hamam dnden bir sre nce yaplrd. Gelin annesi, akrabalar, dostlar ve
damadn yaknlarna okuyucu gnderir, hamamn hangi gn ve saatte olacan
haber verirlerdi. O gn hamam kapatlr, mteri alnmazd. Tokatta davetliler
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

357
357

Blent ARI

gelince gelin kz, ipek petemal zerinde, Mara ii ilemeli boha omuzlarna
atlm, ayaklarna gm nalnlargiymi olarak alnan def ve trkler
eliinde dolandrlr.
Bu tren srasnda gelinin bana fildiinden yaplm, zerinde altn
asma yeri olan bir tarak taklr ve bu taraa be altn taklrd.(al, Aybar
2012: 14) Sonra scaklk blmne geilir, burada hem ykanlr hem de
dnn ilk elencesine balanlrd. zellikle gelinin gen arkadalar alglar
eliinde elenir; nemli hamam merasimi olan gelin hamam bununla snrl
kalmaz; mola vermek iin souklua gidildiinde getirilen yiyecekler ve
mevsim meyveleri neeli , grltl bir ortamda yenilirdi.Ykanma merasimi
bittikten sonra gelin iin trkler okunurdu. rnein Tokat iin Annem
Hamama vardn m, Antakya iin Badatn Hamamlar v.s. Hamamdan kan
davetlilere, soyunmalk blmnde birisi kahveleri ikram ettiinde artk trenin
bittii anlalrd. Hamam dzenleyen kii btn davetlilerin masraflarn
karlar ve hamam alanlarna da bahilerini verirdi. Bu gn gelini hamamda
beenme ii uygulanabilirliini kaybetmise de gelin hamam her iki ilde de
gelenei yaatmak isteyen aileler tarafndan yaatlmaktadr. (al ve Aybar
2012:14),(K.3,K.5,K.7,K9,K.12)
4.1.3. Lohusa Hamam
Tokat ve Antakyada ortak hamam geleneklerinden birisi de lohusa
hamamdr. Krk gnlk lohusalk dnemi bitince anneler bebekleri ile birlikte
hamama getirilirdi. Bebei dourtan ebe veya anneanne nce bebekle anneyi,
iine altn konmu tasla ykar ve dualar okuyarak krklanm bir tas suyu
lohusann bandan aa dker;bylece skntl bir dnemi geride brakan
anneler hem yeniden sosyal yaam ierisine girmi olur hem de dualarla
krkland
iin
psikolojik
olarak
huzur
bulurdu.(al,Aybar
2012:17).(K.4,K.8,K.10,K.11,K.13)
4.1.4. Damat Hamam
Genel olarak kadnlarn dzenledii ve katld bu hamamlarn dnda
bir de erkeklerin toplu organizasyonu olan gvey veya damat hamam
denilen bir tren vardr. Bu trende dzenleyici damadn ailesidir.Bu hamama
damadn yaknlar ve arkadalar davet edilirdi.
Dn sabah erkenden gidilen bu hamamdan ktktan sonra gvey ve
arkadalar mahalle aralarnda davul zurna eliinde dolap elenirlerdi.
Eskiden gelin alma gn sabah gveyi hamamdan karlyorsa da imdi damat
hamam bir gn ncesinden yaplr. Erkek hamam, kadn hamamndan daha
tenha olur, nk her evden en fazla bir kii gelir.
Damad, arkadalar ykarlar. Damat en son ykanr ve hamamdan en
son kar. Damat hamamdan kmadan nce damatlklar bir ocuk tarafndan
hamama getirilir. (K.1,K.6,K.10,K.13),(al ve Aybar 2012:18)

358

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 358


Cilt I

Sosyal levleri Asndan Tokat ve Antakya Hamamlar

4.1.5. Hamam Elenceleri ve Yeme-me


Her iki ilde de hamamda sazl-szl elenceler yapld grlr. Bunun
iin kadnlar yanlarnda def ve darbukay kendileri getirirler ve kendileri alp
elenirler.Trkler sylerler bunlar yrelere zg trklerdir. rnein Tokat
iin Annem Hamama vardn m, Antakya iin Badatn Hamamlar gibi:
Annem Hamama Vardn m
Annem hamama vardn m
Yunduum yerleri grdn m
Ben gelin gidiyom duydun mu
en olas anam, evin barkn en olsun
Ben gelin gidiyom haberin olsun
Gelinin giydii atlas
Atlasa ineler batmaz
Gveyi gelinsiz yatmaz
en anam evin barkn en olsun (al ve Aybar 2012:14)
Aman Aman Badatl
Hatay-Necmettin Melek-Muzaffer Sarszen
Aman Aman Badatl
Yana Baldan Tatl
K Gn Yar Yannda
Yaz Gn Sahra Tall
Aman Meleim Nasl Edeyim
Seko Seko Seko Gel Yanma
Badatn Hamamlar
Yanyor Klhanlar
Ne Acayip Ba Balar
Antakya Hanmlar
Aman Meleim Nasl Edeyim
Seko Seko Seko Gel Yanma
Badata Giden Olsa
Halimden Bilen Olsa
Seni Ykarm Badat
Yarime Ziyan Olsa
Aman Meleim Nasl Edeyim
Seko Seko Seko Gel Yanma
Badata Tel Vuruldu
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

359
359

Blent ARI

Akan Sular Duruldu


u Benim Cahil Gnlm
Bir Gzele Vuruldu
Aman Meleim Nasl Edeyim
Seko Seko Seko Gel Yanma (TRT Komisyonu, 2006:39)
Bunun yansra Antakyadaki Hamam elencelerine 30-35 yl ncesinde
bir Kemaninin geldii ve bu adamn kr olduu bu yzden de Kr Kemani
adyla anld ve ok iyi keman ald ifade edilmektedir.( K.3, K.5)
Her iki ilde de bu elenceler esnasnda yeme ime olduu, Tokatta bat,
dolma, sarma, hahal rekler ve mevsimine gre meyveler, Antakyada Tepsi
Kebab, i Kfte,Sarma ii, kle, semirsek, cevizli biber,kat kebab, sarma,
dolma gibi yiyecekler hazrlanr.(K.3,K.5,K.8,K.11,K.13,K.15)
4.2. Tokat ve Antakya Hamamlarnda Birbirinden Farkl
Uygulamalar
4.2.1. Petamal Islatma Hamam
Antakyada olmayan ancak Tokatta
dnden bir sre sonra
gerekletirilen (bu bazen krk gn sonra bazen de bir hafta sonra olabilir) bir
hamam treni daha vardr. Buna petamal slatma ad verilirdi. Petamal
slatma hamam, yeni gelinin ilk kez hamama gidiinin kutlanmasyd. Bu treni
gelinin kaynvalidesi dzenlerdi. ki ailenin de yaknlarnn davet edildii bu
trende gelinin annesi kk bir hamam halsn kzna hediye eder. Gelin bu
hamam srasnda davetlilere hizmet eder, onlarn ykanmasna yardm
ederdi (Dutolu, 2010:51).
4.2.2 Yas Alma Hamam
Tokatta kadnlar sadece sevinlerini deil, zntlerini de hamamda
paylarlard. Bu amala dzenlenen hamam trenine yas alma hamam
denirdi. Cenazesi olan aile krk gn hamama gitmezdi. Daha sonra yakn
akrabalardan birisi len kiinin amarlarn ykayp yasl aileyi hamama davet
ederdi (al ve Aybar 2012:18).
4.2.3 Farkl Bir Hamam Beyseri (Kurtulu)
Beyseri (Kurtulu) hamamnda bir ziyaret yeri bulunur; ayrca- Antakya
blgesinde belli sayda Hristiyan nfus bulunduundan-Hristiyanlar iin
geleneklerine gre temizlendikten sonra batp ktklar bir vaftiz yeri
vardr.(K.7)
5. Sonu
nsanlarn eski alardan beri ruh ve bedenlerini temizleme, salklarn
koruma gereksinimi, sosyal hayat dorudan etkilemi ve hamamlarn
olumasn salamtr. 11. Yzylda Seluklularn Anadoluya getirdikleri
mimari ve ykanma kltrnden beslenen Trk Hamam, Osmanl dneminde
nemli bir sivil mimari unsuru olmu; ayn zamanda deyimlere, edebiyata,

360

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 360


Cilt I

Sosyal levleri Asndan Tokat ve Antakya Hamamlar

sinemaya konu olarak dounun mistik havasnn batya tanmasnda nemli bir
ilev grmtr. Sonrasnda da bu gelenek, gnmze kadar ulamtr.
Bu gelenein gnmze tanmasnda nemli rol oynam bir ka ilimiz
(stanbul, Bursa, Eskiehir, Tokat, Sivas, Antakya) vardr. Bunlarn ierisine
bildirimize konu olarak aldmz ikisi Tokat ve Antakyadr. Antakyada ehir
merkezinde hamam kltr yaygn iken Tokat ilinin ilelerinde de hamam
kltr halen canlln korumaktadr. zellikle Niksarda 5 Hamam-2si halen
kullanmda- vardr. Kaynaklarda bunun nedeninin yredeki debbalk-dericilikmesleinin 12. Yzyla kadar gitmesi gsterilmektedir. nk insanlar derileri
pis ortamlarda tabakladklarndan eve temizlenerek gitme ihtiyac duymular;
bu gereksinim de yrede hamam saysnn artmas sonucunu dourmutur.
Tokat ve Antakyada hamamlara vcut temizlii, lohusalk sonras,
damat ve gelin hamamlar iin gitme ortak uygulamalardr. Ayrlan uygulamalar
ise Tokatta karmza kan; ancak Antakyada rastlanlmayan Yas Alma ve
Petamal Balama Hamamlarnn olmay; bunun yansra Antakyadaki
Beyseri (Kurtulu) Hamamnda bir ziyaret bulunmas ve Hristiyanlar iin
ayrlm bir vaftiz alannn bulunuudur. Yine her iki ilimizde-Tokat, Antakya)
de hamamlarda sazl-szl elencelere rastlanlr.Bu elencelerde genellikle
darbuka ve def kullanlr; ancak Antakyada gemite kemann da kullanld
grlmektedir. Yine her iki ilin hamamlarnda da yeme-ime olur; ancak
yenilen eyler ve elencelerde sylenilen trkler mahalli zellikler gsterdii
iin birbirlerinden farkldr.
Son sz olarak her iki ilimizin de -Tokat-Antakya- Trk Hamam
geleneinin korunmas ve yaatlarak gelecek kuaklara aktarlmasnda ok
nemli bir rol stlendiklerini syleyebiliriz.
Kaynaka
BOZOK, Driye (2006). Trk Hamam ve Geleneklerinin Turizmde Uygulan
(Bursa Merkez lede Bir Aratrma). Balkesir niversitesi Sosyal
Bilimler Dergisi,C.8, Say:13 Balkesir.
ALI znur, AYBAR Merve (2012). Temizliin badete Dnt
Mekanlar; Tokat Hamamlar (Tokat Turhal Kz Teknik ve Meslek
Lisesi) Baslmam Proje almas.Tokat.
DUTOLU, Yasemin (2010). Akzambaklar ehri Tokat, Hamam Sefas,
Heerilife, Say 9, Tokat.
GEL, Bahaeddin (2000). Trk Kltr Tarihine Giri III, Kltr Bakanl
Yaynlar, Ankara.
NDER, O. (2007). Sivas li Merkezindeki Trk Devri Hamamlar.
Yaymlanmam Yksek Lisans Tezi. Gazi nv. SBE Sanat Tarihi
ABD. Ankara.
TEMZ, F.Mine (2012). Hatay Tarihi Eserleri, Hatay l Yll 2011, Pozitif
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

361
361

Blent ARI

Mat.Ankara.
TOKAT L YILLII 1967 (1968). Dou Mat. Ankara
TOKAT L YILLII 2006 (2007). Renk Mat. stanbul.
TRT Komisyonu (2006) Trk Halk Mzii Szl Eserler Antolojisi Cilt1, TRT
Mzik Dairesi Yay.N0:98, Ankara.
VATANSEVER, Hlya (2011). Romadan Gnmze Hamam, Natonal
Geographic Ekim 2011, stanbul.
Szl Kaynaklar
K.1- Rza Aslan, 44, Memur, Lise, Antakya
K.2-Behiye Nacar, 57, Ev Hanm, lkokul, Antakya
K.3-Sevim Barutu, 74,Ev Hanm, lkokul, Antakya
K.4- Emel n, 57, Ev Hanm, lkokul, Antakya
K.5- Glfidan Kosi, 56, Emekli retmen, niversite, Antakya
K.6-Aybala Ar, 35, retmen, niversite, Antakya
K.7-Abdullah zvar, 63,r. Gr. niversite, Antakya
K.8- Nurettin Eraslan,47, Memur, Lise, Antakya
K.9. Nezahat Civelek, 82, Ev Hanm, Okur-yazar deil, Antakya
K.10- Abdlhak Koca, 49, Memur, niversite, Antakya
K.11- Asiye Yeniad, 46, Ev Hanm, lkokul, Antakya
K.12- Hatice Gr, 53, Ev Hanm, lkokul, Antakya
K.13-Nezahat Solmaz, 80, Ev Hanm, Okur-yazar deil, Antakya
K.14- Ali iek, 61. Karocu, lkokul, Antakya
K.15- Hasan Doru, 43, retmen, niversite, Antakya

362

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 362


Cilt I

Hikayesi Olan air Cahit Klebi ile i Sevda Dolu Yolculuk

Hikayesi Olan air Cahit Klebi ile i Sevda Dolu Yolculuk


Hikmet ASUTAY1-Mine HOCAN-BLGE2
zet
Evliya elebinin limler ve airler yata" olarak tanmlad
Tokatta Seluklu, Osmanl ve Cumhuriyet dneminde ok fazla air yetitiini
ve Tokatn birok yazara ilham verdiini biliyoruz. Bu yazarlar arasnda Cahit
Klebinin zellikle ad saylmaldr.
Tokat iin nemli bir air olduu bilgisinden hareketle Klebinin elli
yldr krlardan toplanm bir iek demeti dedii anlarnn yer aldi
Sevda Dolu Yolculuk isimli eserinin biim ve ierik asndan inceleme ve
deerlendirilmesi yaplacak ve bu incelemeden yola karak Cahit Klebnin
Tokata dair hatra ve izlenimlerinin izi srlecektir. An (hatrat) tr
erevesinde ele alnacak olan eser, ne derece bir kent yazn rneidir
sorusuna da yant aranacak olan bu almada yaznsal olarak metinletirilen
kent ve kentleen ya da kent-yk, kent roman olarak da dile getirebileceimiz
kavramlarn ne kadar gerekletirilmi olabilecei tartmaya alacaktr.
Anahtar Szckler: Tokat, Niksar, Cahit Klebi, an, kent-yk, kent
roman
Giri
Yazn dnyasnda her kentin bir sanats, her sanatnn da bir kenti
vardr dersek, pek de yanl saylmaz. zellikle yirminci yzyl balarnda
modern roman olarak tanmlanan pek ok eser adeta mekn olarak iinde
doduklar kenti anlatmlardr, kimi zaman dorudan, kimi zaman ise satr
aralarnda. James Joysun Ulyssesi (1922) Dublini anlatr, Alfred Dblinin
Berlin Alexanderplatz (1929) ise Berlini, Rainer Maria Rilkenin ayn
zamanda bir sanat roman olan Malte ise 1911in Parisini anlatr. Modern
roman ad altnda daha pek ok kent hatta byk kent romanlar sralanabilir.
Thomas Mann, Hermann Broch, Robert Musil, Marcel Proust vd.
Hemen her eser iersinde kentlerden sz edilse de, kent roman olarak
andmz roman alt tr, kaynan ondokuzuncu yzyl Fransz yaznndan
Emile Zola, Gustave Flaubert, Honor de Balzac ve Stendhal gibi dnemin
realistlerinden alr. Fransz toplumsal gerekiliin ncleri olan bu sanatlarn
eserleri toplumsal-gereki romanlar olarak da bilinirler. Ondan ncesinde ise
toplumsal roman alt bal altnda baklacak olursa onsekizinci yzyl ngiliz
yaznn gryoruz (Daniel Defoe gibi). Tm Avrupada yaygn olarak
ondokuzuncu yzyl sonlarndan yirminci yzyl balarna kadar devam eden
Naturalizm dneminde, kent roman anlamnda modern kent anlatlar (iir,
1

Do.Dr.Hikmet Asutay; Trakya niversitesi Eitim Fakltesi,


hikmetasutay@yahoo.de
2
Aratrmac Yazar, e-posta: Mine Hocan Bilge minehbilge@hotmail.com
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

e-posta:

363
363

Hikmet ASUTAY Mine HOCAN-BLGE

roman ve drama) gryoruz. Gerhart Hauptmannn (1862-1946)


Dokumaclar (1892) dier tm naturalistler gibi fabrikalarda alan ve
kentlerin varolarnn olumasna neden olan bugnk byk kentlerin
yaratclar olan ii snfnn eziyet ve ektii aclar, onlarn isyanlarn anlatan
en nl metindir (Nrnberger 1995: 235-242). Ama asl kent romanlar yirminci
yzyl banda J. Joyse, Rilke ve Dblin gibi sanatlarn eserleridir. Kent
roman, adndan farkl olarak kenti dorudan anlatmaz, kent insann dorudan
anlatr. Kent ise eser figr ya da figrlerinin iinde bulunduu kurgunun dsal
ama onu evreleyen ve yaam alan olan mekandr. Yalnzca mekan olarak
kalamayacak olan kent kavram figrler aracl ile sanatlarn dnlerini,
hayat ya da yaam tarzlarn da belirler. Bu anlamda kent bir felsefedir, tarzdr,
yaamdr. Ayn zamanda da sevinlerdir, aclardr. Rilkenin Malte adl
romannda betimledii Paris kenti gibi bazen de insanlarn yaamak iin deil,
lmek iin geldii yer dedii, iyot, yemek yalar ve lm kokan modernizm
demek olan yeni, hzl ve seri retim merkezidir. Paris gibi byk kentte
Rilkenin eser boyunca tekrarlad en nemli sz, grmeyi reniyorumdur
(Bkz. Asutay 2010, 2012). zlenimciler (zellikle Monet ve Manet gibi
ressamlar) ile Ekspresyonistler ya da Trke adyla davurumcularn temel
mekan da yine kentlerdir. Kent romanlarnn temelinde modern insan ve
yalnzlk, dlanmlk, lm korkusu, kimlik kaygs gibi varoluu sorunlar
yatmaktadr. Modern insan milyonlarn arasnda yapayalnzdr, dlanmtr ve
korkmaktadr. Bu balamda kent roman, modern insann en bata kimlik
kaygs, paralanm bireysellik gibi konularn dnsel bir zeminde ele alarak
kent ortamnda uygulayan, insan yeniden grmeyi deneyen ve modernizmin
belki de en byk dnr olan Friedrich Nietzscheden esinlenen modern bir
projedir.
Kendi yaznmzda da en yenilerden sayarsak Orhan Pamuk ile
stanbulu yeniden grebiliyoruz. ncesinde de Atilla lhann Sokaktaki
Adamn gz ard edemeyiz. stanbul romanlarnn yan sra Orhan Veli ile
belki de dnyann en gzel stanbul dizelerini, Sait Faik Abasyank ile en
ada ksa yklerini grebiliyoruz.
Tokatl air Cahit Klebi
Cahit Klebi, i Sevda Dolu Yolculuk adl kitabnda yaamnn eitli
kesimlerindeki kiileri, olaylar anlatmakta ve bu kiiler, olaylar ilgili
grlerini, tanklklar eliinde okura anlatmaktadr. Kitapta, Klebinin
ilikileri, sanat alanndaki dnceleri, ac tatl kiisel ykleri yer
almaktadr.
Klebi, sz edilen kitabnn nsz nde, metinlerde ad geen
insanlar iin; Elli yldr krlardan toplanm bir iek demeti ifadesini
kullanrken, anlatlan olaylar iin de benim deil bakalarnn yaantlar
olduunu sylemektedir. Ayrca, Klebinn, kitapta yer alan metinler iin yine
Her iir bir konuma, kendini ve evresini anlatma olduu gibi, her evre
gzlemi de bence iirdir. yk, roman, an deildir. Yapay bulduum iin, belki

364

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 364


Cilt I

Hikayesi Olan air Cahit Klebi ile i Sevda Dolu Yolculuk

de korkarak tek yk, tek roman, tek oyun yazamadm. Bu yazdklarm baka.
iir gibi hevesle, cokuyla birka gn iinde tamamladm karalamalar.
dediini reniyoruz. Bu metinler, kent yaamyla beraber anlam kazanm,
ekillenerek ve Tokat ve evresinden beslenmitir. Klebinin ada olan ve
sz edilen meknlarda yaayan kiilerin hissettiklerinin, amazlarnn,
metinlerde karlk bulduunu anlyoruz.
nsann ait olduu mekn, o insann kimliinden iaretler tar.
Sahip olduu estetik yaant, ait olduu toplum, deer yarglar bir
anlamda yaad meknda ifadesini bulmaktadr.(engl 2010)
Glten Akn, Cahit Klebi iin dzenlenen Cahit Klebiye Sayg
Sempozyumunda; O bir Anadolu ocuudur. Bunu hi unutmad. diye
szlerine balar ve u szlerle devam eder:
Cumhuriyet dnemi ozanlarnn en ok bilinen, en ok sevilenleridir.
1917de eltek kynde dodu. Sonra Niksar, sonra Tokat, sonra
Sivas; ocukluu, ilk genlii oralarda geti. iirlerini kendi
toprandan, birikmi halk kltrnden gelen gelenekten besledi.
Orada kalmad. Modern bat kltrnn rengine vurdu. Kimi kez
doup byd yerleri zlemle anan bir ozan, kimi kez lkesinin
Kurtulu savamn iire tayan bir destanc oldu.(Akn 1998)
Meknn, sadece olay ve hareketleri deil, zihni plndaki
yansmalar, sosyal ve kltrel hayattaki deiim ve farkllklar da sergileyen
bir evre, atmosfer (Zambak, 2007, s. 2) olduu bilgisinden hareket
edildiinde; Klebi de ocukluunun, ilk genliinin getii Tokat ve Niksara,
bu meknlara ait dair hatra ve izlenimlerini aktarrken, okura da o meknlara
ait zihnindeki yanslamalar ve anlan kentlerdeki sosyal dzenle birlikte
deien ve dnen kltrel hayatn izlerini srdrmektedir.
i Sevda Dolu Yolculuk Adl Eser
Kitap be blmden olumaktadr. Yazar, cokuyla birka gn iinde
tamamladm karalamalar" dedii anlarn be ksma ayrm: Solgun
Resimler, Dost Bahesi Glleri, ki Byk Oyuncu, Ankara Devlet
Konservatuvar'nda ve son olarak Atlar ve Kediler.
Kitabn birinci blm olan Solgun Resimlerde ocukluunu getii
yllar, o yllardaki Zileyi, amlbeli, Niksar dile getirmektedir. Bu blmde
Klebi, ocukluunda, genliinde ve askerlik yapt srada tand kiileri
aktaryor ve onlarn baz zelliklerine deiniyor. Bu zelliklerden sz ederken
sosyal olgulara da deindiini gryoruz.
Bu blmn ilk metni olan Bir kence Ustasnda anlatacaklarnn
ounun aile ii konumalardan bir anlk saptamalardan (SDY s:11)
olutuunu reniyoruz. amlbelde Top Yapld blmnde, okura amlbeli
tantrken, top yapan demirci smail Ustay anlatmaktadr. smail Usta
zerinden insann karar verdiklerini yapmasnn nemine vurgu yapmtr.
Fadll Ali avu adl metinde de okura, Ali avuun yaam yksn
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

365
365

Hikmet ASUTAY Mine HOCAN-BLGE

aktarmtr. Metinde ayrca, halkn ekya kelimesine ykledii anlama


deinilmektedir. Solgun Resimler bal altnda toplanm olan rfan Alcolu
adl blmde Klebi, bir yanyla rfan Alcolunu tanrken, bir yandan da
kendinin alma hayat ile ilgili aklamalarn ilgiyle okuyoruz. Yine ayn
blmdeki Bir Rahibede ise; kapatlmak istenilen yetimler yuvasna mfetti
olarak Klebinin grevlendirildiini ancak denetim srasnda yapt
aratrmalar sonucu yurdun kapatlmamas ynnde kanat edindiini ve bu
dorultuda yurdun kapatlmamas sonucu rahat bir nefes aldn
reniyoruz. Ayn metinde Klebinin sz edilen yetimhanede Fransz
rahibenin kim bilir hangi ak rzgarnn savurmas sonucu o manastrda
olduunu da merak ettiini seziyoruz.
Dost Bahesi Glleri blmnde Trk Yazn Tarihinde yeri olan
kiiler ile yaadklar, onlarla ilgili tanklklar ve onlara kar hissettiklerini
reniyoruz. Bu blmde Klebi, Sivas'tayken tand Ahmet Kutsi Tecer,
k Veysel, Talibi Cokun ve Ali zzet ile daha sonra tand arkadalar
ve/veya dostlar, Ahmet Muhip Dranas, Cahit Stk Taranc, Orhan Veli Kank,
Behet Necatigil ve Ceyhun Atuf Kansu'ya dair anlarn anlatyor.
Dost Bahesi Glleri, Klebinin bu metinlerde ad geen kiilere dair
aktarlan tanklklar, edebiyat aratrmaclar iin, anlan kiilerle ilgili yeni
bilgilere ulalmasna olanak salamas asndan nemli bir blmdr. Bu
blmde, Arkadalarm da oldu zaman zaman/ou hergele kt. /ylelerini
grdm ki bazen/ Altn gibi ocuktu. ve Muhip bu altn ocuklardan
biriydi. (SDY s:69) eklinde szn ettii Ahmet Muhip Dranas'a, zel bir
nem verdii anlalyor. Ayrca, Cahit Stk Taranc metninde "Otuz Be Ya"
airinin yeni yaymlanan bir iiri iin "beendim" diyenlere, Tarancnn hemen
"bir dizesini syle bakalm" diyerek samimi olup olmadklarn test ettiini
reniyoruz.
Yine ayn blmdeki Orhan Veli Kank metnindeki "br iki
arkadann temelde 'Garip' akmyla pek ilgileri olmad, Orhan ldkten
sonra yazdklaryla bellidir." (SDY s:86) ifadeden, Klebinin "Garip" iirini
tek bana Orhan Veli'nin temsil ettii anlamna gelen bir tespitte de bulunduu
anlyoruz.
ki byk oyuncu blmnde; Saim Alpago ile Yldrm naldan sz
etmektedir. Okura Doutan Bir Aktr dedii Saim Alpago ve kendini yiyen
tansk olarak nitelendirdii nal ile izlenimlerini ve anlarn aktarmaktadr.
Ankara Devlet Konservatuarnda isimli blmde ise; Klebi, Bir
Devlet Adam dedii Necil Kasm Akses, Yalnz Bir Adam olarak kabul
ettii Mahmut Ragp Gazimihal, Mzikte Bir Ozan olduunu syledii Ulvi
Cemal Erkin, Bir Baka Tr Usta olarak ycelttii Ferti Anlar ve Dehann
Snrlar iine dahil ettii Necdet Remzi Atak ile ilgili tanklklarndan ve ad
geen insanlarn kiiliklerinden sz ederken, bu kiilikler zerinden o dnemin
sosyokltrel yaplanmasna dair ipular vermektedir.

366

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 366


Cilt I

Hikayesi Olan air Cahit Klebi ile i Sevda Dolu Yolculuk

Atlar ve Kediler Kitab


Atlar ve Kediler kitabn son blmnde ise; Atlar (Vefal Dostlar ) ve
Kediler (Kibirli, Mutsuz Yaratklar) balkl metinler yer almaktadr. Anlarn
son ksm ise airin hayatnda nemli denebilecek bir yer tutan "atlar" ile
"kediler"e ayrlm. Bu blm, ilk bakldnda kitabn btnlnden
ayrks kald eklinde bir izlenim uyandrsa da metinlere, yakn okuma
teknii ile bir okuma yapldnda; vefa duygusu erevesinde atlar ve kediler
zerinden eitli bilgiler edinilmektedir. Hatta bu blmn banda Klebinin
okura aktardklar dikkat ekicidir:
Buraya kadar kimini sevdiim, kimini sevmediim, hatta kimine
kar ise bu duygulardan hibirini beslemediim bir takm kiilerin
portrelerini izmeye altm. imdi atlarda, kedilerden sz edince bu
davranm yersiz bulacaklar iin aklayaym ki, bir fotoraf insan
resimleri ektii gibi hayvan, iek bcek resimleri de ekebilir. Kimse onu
ayplamaz.
Kald ki atlar da kediler de hibir ktlklerini grmediim,
kendilerine zg d ve i yaplaryla ayr ayr kiilikleri olan varlklard.
Onlarla uzun yllar yaadm. Kendilerine kar kurslarm oldu, sevgim oldu.
Onlardan iyilik, sevgi ve ballk grdm. Nasl unutabilirdim?
Atlar Vefal Dostlar olarak nitelendirirken, kediler iin de kibirli,
mutsuz yaratklar olduunu sylemektedir.
Atlar ( Vefal Dostlar ) adl metinde yar eden atlarn yelesinde/
savrulan toz idim dizesinden de atlarla arasndaki gnl ba hissedilmektedir.
Kediler (Kibirli, Mutsuz Yaratklar) blmnde, kedi adnn Trk
dillerindeki kkenine ve kedilerin biyolojik ve ruhsal yaplar ile ilgili bilgiler
verirken, Fransz artisti Catherine Deneuvee bezer bir hali vard (SDY
s:149) dedii kedisi Duman ile ilgili paylamlar reniyoruz.
Sonu
Sonu olarak Klebinin elli yldr krlardan toplanm bir iek
demeti dedii anlarnn yer aldi Sevda Dolu Yolculuk isimli eserinin
biim ve ierik asndan inceleme ve deerlendirilmesi yaplmtr.
Bu incelemeden Cahit Klebi, gemite yaayp unutamad, nemli
sayd olaylar; tand, arkada ve dost olduu, "kimini sevdiim, kimini
sevmediim, hatta kimine kar ise bu duygulardan hibirini beslemediim"
dedii kiileri anlatrken yaznsal olarak metinletirilen kent ve kentleen ya da
kent-yk, kent roman olarak da dile getirebileceimiz kavramlar
gerekletirdii sonucuna varlmtr.
Kaynaka:
Akn, Glten Cahit Klebiye Sayg Edebiyatlar Dernei Yaynlar Say: 14 s:
11
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

367
367

Hikmet ASUTAY Mine HOCAN-BLGE

Asutay, H., Modern Maltenin Kentsoylu Aclar Kitap-lk Dergisi; aylk


edebiyat dergisi, Yap Kredi Yaynlar, ISSN: 1300-0586 Say: 137,
Nisan 2010.
Asutay, H. Ein Roman der Moderne, Knstlerproblematik bei Rainer Maria
Rilkes Malte Kriter Yaynlar, stanbul 2012
(SDY): Klebi, Cahiti Sevda Dolu Yolculuk Bilgi Yaynevi Ankara 1.
Basm Temmuz 2007
Nrnberger, Helmuth Geschichte der Deutschen Literatur Bayerischer
Schulbuch Verlag 1995
engl, Bakr Mehmet (2010) Romanda Mekn Kavram, Uluslararas Sosyal
Aratrmalar Dergisi The Journal of International Social Research
Volume 3 / 11 Spring
Zambak, Ferda (2007). Trk Romannda Mekn, Yaymlanmam Yksek
Lisans Tezi, Mula: Mula niversitesi Sosyal Bilimler Enstits

368

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 368


Cilt I

Tokat Masallarndaki Sosyokltrel Unsurlar ve


Bu Unsurlarn Yapsal-levsel Bakmdan Halkbilimsel zmlemesi

Tokat Masallarndaki Sosyokltrel Unsurlar ve Bu Unsurlarn


Yapsal-levsel Bakmdan Halkbilimsel zmlenmesi
Serkan Balc1
zet
Tokat ili gerek gemii Hititlere uzanan tarihsel balar gerekse
geleneksel ve karakteristik yaplar iinde barndran szl kltr rnleriyle
nemli bir yere sahiptir. Szl kltr rnlerinden biri olan masallar; bir
taraftan toplumlarn btn katmanlarnn sosyokltrel unsurlarn
barndrmas, dier taraftan bunlarn gelecek kuaklara aktarmas gemile
gelecek arasnda kpr grevi stlenmesi bakmndan nemli bir ileve sahiptir.
Sz konusu gerekten hareketle almann amac Tokatn
sosyokltrel yapsn Tokat masallar yardmyla belirlemeye yneliktir. Bu
dorultuda masallar ilk olarak btncl bir bak asyla deerlendirilip
varyantlar belirlenmitir. Ardndan ilerinde geleneksel yapnn en zengin
olduu ve gnmzde de canlln hl koruyan on masal seilmitir. Seilen
bu masallar yap zellikleri bakmndan zmlenerek sosyokltrel unsurlar
belirlenmitir.
Masallarda rastladmz evlenme, dn, inan, misafirlik ilikileri,
vasiyet ile ilgili sosyokltrel unsurlarn Anadoludaki birok ille benzerlik
gsterdii hamam kltr, zm balar, dokumaclk, kahve kltr vs.
unsurlaryla dier illerden ayrld ve kendine has zellikler barndrd
grlmtr. Belirlenen bu unsurlar; btn nasl ve ne biimde oluturduu
aklayabilmek, verileri daha salam bir zemine oturtmak ve sistemletirmek
iin ilevsel bakmdan zmlenmi ve bu dorultuda Tokat masallarnn Trk
masallar iindeki yeri ve nemi tespit edilmeye allmtr.
Anahtar Kelimeler: Sosyokltrel, Tokat masallar, yapsal, ilevsel,
btncl
Giri
Masallar, kendine zg ifadeleri, kalplar, gerekleri ve kurallaryla
toplumlarn karakteristik zelliklerini, deer yarglarn, normlarn, inanlarn,
hayallerini ve ideallerini barndrmasyla beraber insanlarn yaamlarn
dzenleyen ve onlara yol gsteren ilevler stlenmesiyle toplumlar iin ok
nemli bir yere sahiptir. Btn bu ynyle masallar, bir taraftan
sktrlm/younlatrlm bir formda toplumsal hayatn birtakm kodlar
barndrmas dier taraftan da kodlar(n) nesilden nesile aktar(l)mas bakmdan
nemli bir aratr.Bu aktar(l)ma srecinde her nesil ve her bir toplum metinleri
ihtiyalar dorultusunda yeniden yorumlayarak ekillendirmiler ve bu yolla
metinlerin gnmze ulamasn salamlardr.
1

Yksek
Lisans
rencisi
serkanbalci09@hotmail.com
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

Kafkas

niversitesi

Kars/Trkiye,

369
369

Serkan BALCI

almamz oluturan Tokat Masallar da gerek tarihsel balar


gerekse geleneksel ve karakteristik yaplar iinde barndrmas bakmndan
nemli bir yere sahiptir. almamzda bu gerekten hareketle, masallar
yardmyla Tokatn sosyokltrel yapsn belirlemek, ardndan tarihsel sre
ierisinde deiim ve dnm evrelerinden geen bu metinlerin Tokat halk
tarafndan nasl ve ne biimde yorumlandnn ve sosyokltrel unsurlarn
devamllnn masallarla nasl ve ne lde salandnn tespit edilmesi
amaland. Bir baka deyile masallarda sosyokltrel unsurlar tespit etmenin
yannda, bunlarn yap olarak zaman, yer, mekn ve temel toplumsal ilevleri
zerinde durularak, paralardan hareketle btn aklanmaya alld. Ancak
konunun genilii nedeniyle, tamamn bir bildiri hacminde ele almak imknsz
olduundan, onmasal ele alnd. Bu dorultuda metinleri incelerken tekrara
dmemek iin masallardaki belli bal sosyokltrel unsurlar seildi.
Seilen bu unsurlar zmleme ilemi ise iki yaklamn temel
paradigmalarndan hareketle gerekletirildi. Bunlar:
a-) Yapsal Yaklam: Bu yaklam halkbilimi trlerini evrensel
modellere ve formllere indirgemeyi amalamakla birlikte problemleri en
kk bir yapsal birimlerin geleneksel modelleri olutururken nasl
birletiklerinin anlalmasna dayanmaktadr. Bir baka deyile, folklor
unsurlarnn paralarnn organizasyonu veya birbiriyle olan ilikilerinin
allmasdr(obanolu 2005: 188-189).
b-) levsel Yaklam: levsel yaklam icra edilen folklor unsurunun
onu anlatan ve dinleyende oluturduunun veya oluturduklarnn niteliinin
ortaya konulmasn amalamtr. Bunun yannda, folklor unsurlarnn toplumlar
iin sosyokltrel sreklilii salamak, toplum yelerinin belirli ihtiyalarn
karlamak iin(obanolu 2005: 227-235)bir takm ilevler yklediklerini,
bunu yaparken de olay ve durumlar kendine has sosyokltrel zelliklerinden
yararlanarak yeniden ekillendirdiini savunmaktadr.
1.Masal Metinlerinin ncelenmesi
1.1. VasyetCaferolu 1944, 151-155)
a) Bir delikanl gurbete almaya gider. sene altktan sonra
aadan parasn ister. Aa ona vasiyet eder:
aa)Bulank suya girme,
ab)Kimseye atn verme,
ac)Aileni dn evine gnderme.
b) Delikanlnn karsna birisi kar. Adam atn bulank suya srer.
Adam gzden kaybolur. Adamn heybesindeki altnlar alr. Ata binerek
memleketine gider. Evlenir.
c) Karsnn kardei delikanlnn atn ister. Atn vermez ancak baka at
iin para verir. Ata binen karde dne gider. Yolda at ksrak brakr.
d) Karsnn kardei tekrar gelir, kz kardeini dne gtrmek iin
izin ister. Delikanl zorda olsa izin verir. Kadn oluyla dne gider. Ardndan

370

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 370


Cilt I

Tokat Masallarndaki Sosyokltrel Unsurlar ve


Bu Unsurlarn Yapsal-levsel Bakmdan Halkbilimsel zmlemesi

giyinip kuanp o da dne gider.


e) Kars adam tanmaz. Delikanl bir nene yardmyla kadnla ilikiye
girer, olunu yannda gtrr.
f) Kadn olan kaybettii iin neneyle bir plan kurar ve yangn karr.
Olann yandn syler.
g) Delikanl olanlar karsna ve kardeine olanlar aklar. Karsn
boar.
Masaln Dinamik Yaps
Sevgi
Delikanl
Yol Gsterme
Aa

ocuk
Ktlk
Nene

hmal

hanet
Karde

Kars

Abla-Karde
Masaldaki belli bal sosyokltrel unsurlar u ekildedir:
Gurbete kma: nsanlar yaps/doas gerei hayatta kalp varln
srdrebilmesi iin yaam mcadelesi iindedir. Bu dorultuda kiilerin bir
takm gereksinimlerini(fizyolojik, sosyal, ruhsal vd.) karlamas gerekir. Eer
bunlar kendi memleketinde karlayamyorlarsa baka memleketlere almaya
giderler. Burada alt izilmesi gereken kritik nokta masaldaki olaylarn
balamas ve ekillenmesinde gurbete kan kahramann bir takm zorluklar
yaamas ve gerek dnya ile karlamas srecidir. Bu srete kahraman btn
hayatn etkileyecek olan ve hayatn z diye nitelendirebileceimiz
tleri/vasiyetleri duyacaktr.
Vasiyet: Vasiyet etme ve vasiyetname yazma/yazdrma gelenei Trk
edebiyat ve kltrnde nemli bir yere sahiptir; ancak, Alevi ve Bektai
topluluklarnda ise vasiyet kltrnn daha belirgin bir ekilde yaatld
sosyal bir gerektir. Zira, bu topluluklarca itibar edilen balca yazl
kaynaklarn birer vasiyetname oluu ve din inan ve ritellerin vasiyetle
dier kuaklara aktarld grlmektedir(Kln 2007: 205).
t kavramna geldiimizde, vasiyet kavramyla ekil ve ierik
ynnden btnlemektir. Bu kavram hayatmzda gerekleecek muhtemel
kt olay ve durumlar nlenmek iin sylenmi telkinler olarak
nitelendirebiliriz. Masalda verilen tlere baktmzda birbiriyle balantl
olduu belirli bir dzen iinde verildii grlmektedir.
hanet: Aile, toplumlarn temel dinamii ve mekanizmasnn
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

371
371

Serkan BALCI

devamlln salayan bir kurumdur. Daha net bir sylemle ifade edersek
toplumlarn yaama dnk tasarmlarn ve hedeflerini gerekletirebilmesi
kltrel bir takm kodlar gelecek kuaklara aktarlmasnn(tanmasnn)
salanmas bakmndan ok nemli yere sahiptir. Masalda elerin birbirini
aldatarak kurumun zedelendii ve ayrldklar grlmektedir. Masal bu ynyle
topluma ynelik sosyal bir mesaj barndrmaktadr.
1.1 Hrzmal(Sakaolu 1972, 37-41)
a) a).Dervi ocuu olmayan bir padiaha bir elma verir. Yarsn
kendisinin, dier yarsn einin yemesini syler. ocuu olduunda
adn kendisi koyacan syler.
b) Elmay yiyen padiahn bir ocuu olur. ocuk Adsz Be olarak
arlr.
c) Bir gn pnarn banda su dolduran ihtiyarn testisini krar. htiyara
altn verip yeni testi almasn syler.
d) Bu durum gn boyunca devam eder. htiyar olana Sararp
solasn da Hrzmalnn hmna urayasn diye veryansn eder.
e) Olan byr, bydke sararp solmaya balar. Olan, kz bulmak
iin yola kar.
f) Giderken almayan bir cami kapsn ayor. Sonra bir Arap ile
harp eder. Arap bir kz kar.
g) Kzla yola devam ederler. Hrzmalnn sarayna varrlar ve abisi
devle gree tutuurlar.
h) Kzn dier abisi gelir, sarayn anahtarn verir. Kzn yanna kar.
i) Can sklan olan ava kar. Kz sann telini verir. Olan bu teli
kraln havuzuna der. Kzn gittiini anlayan kral olan
ldrmeye alr.
j) Baarl olmayan kral, bir caz kar tutar. Cad kar olan kpe
sokar.
k) Kraln kz bunu grr, olan kurtarr. Kz Mslman yapar.
l) Olan kzlar alp lkesine geri dner.
m) Babas olan kskanr, olann yemeine zehir katar. Arap zengi
remil atar. Olan kurtarr.
n) Olann elini kolunu balarlar. Hepsinden kurtulur. Sadece saznn
telinden kurtulamaz.
o) Olan gzlerini oyup daa brakrlar.
p) Padiah kzlara dnr gnderir. Arap zengi dnrleri ldrr.
q) Kular olana sa cebinde sa gz, sol cebinde sol gz var
diyerek tylerini verir, olann gzlerini aarlar.
r) Olan padiah ldrp yerine geer. Kzlarla evlenip muradna
erer.
s) Kzlarn her biriyle bir Cuma akam zifaf olur.

372

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 372


Cilt I

Tokat Masallarndaki Sosyokltrel Unsurlar ve


Bu Unsurlarn Yapsal-levsel Bakmdan Halkbilimsel zmlemesi

Masaln Dinamik Yaps


Yardm
Dervi
Padiah
Yal Kadn
hanet
Beddua
Padiahn Olu
Direnme

Dmanlk
Kral

Mcadele
Evlilik Hrzmalnn Abisi
Yardm
Evlilik
Yardm
Evlilik
Arap zengi

Hrzmal

Kraln Kz

Masaldaki belli bal sosyokltrel unsurlar u ekildedir:


Dervi/Elma: Masalda elmay dervi getirip vermekte ve daha sonra
doan ocuun ismini de gelip koymaktadr. Dervi Allahla dostluk ilikisi
olan ve glerini din Tanrsal bir gten alan bir kiidir. Bir eit kiiye lhi
yardmn getirilmesine araclk etmektedirler. Burada elma kiiye gelen lh
yardmn anlatm arac, imgesi olarak kullanlmtr. Bu yardm, hem
kahramanlarn domasn hem de doan kahramanlarn gerek doal ve gerek
doast bir ksm glerle donatlmasn salamas(Aksoy 2007: 47) ynyle
nemli ilevler yklenmitir.
Beddua: Beddua geleneksel yap ierisinde toplum katmanlarnn
sosyokltrel aidiyetleriyle vcut bulmu szlerdir. Bedduann bu masaldaki
ilevi, ihtiyar kadnn gcnn tkenmesiyle birlikte olumsuz bir davran
sergileyen padiahn olunu ilahi bir gce havale etmesi olarak karmza
kmaktadr.
E Seme/Evlenme: Masalda e seme: 1. Beddua sonucu hi
grmedii bir kza k olma. 2. kinci motif, mcadele yoluyla kazanma. 3.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

373
373

Serkan BALCI

Kendisine yardm eden kiiyle evlenme.


Evlilik bir taraftan soyun devamn temsil etmesi dier taraftan da
toplumu ayakta tutan inan ve deerler sisteminin bir paras olmas
bakmndan nem arz etmektedir. Yukarda saydmz evlilik biimleri Eski
Trk Kltrndeki uygulamalarn gnmze yansmalar olmakla birlikte, Trk
toplumunun idealize edilmi kodlarn da iinde barndrmakta, bunlarn gelecek
kuaklara aktarlmasn salamaktadr.
hanet:
Masal
baba-oul
arasndaki
mcadele
zerine
temellendirilmitir. Toplumda ska grlen bu mcadele olann engelleri
aarak evlenmesi ile sonulanr. Bu ynyle masal toplumda iyinin her daim
kazanaca ktnn ise kaybetmeye mahkm olaca mesajn vermektedir.
klk Gelenei: Bu mesaj verilirken babann oluna yapt
zulmlerden biri olan olan sazn telleriyle balanmas olay masaln icra
edildii Tokatta klk Gelenei2nin masalla btnlemi olduunu
gstermekteyiz. k edebiyatnn deimez enstrman ise sazdr. Saz; acmz,
sevincimiz, sevgimizi, fkemizi, zlemlerimizi, ksacas ruhumuzu ince
tellerinden kan kvrak namelere dken bir algdr(Kaya 1990: 60).
Burada zerinde durulmas gereken nokta sazn teli ile simgelenmi
olan olgunun apraz ve rtk ilevidir. Olan sazn teliyle balanlarak
sevdikleri arasndaki gnl ba koparlmaya allmtr.
Din Unsurlar: Masalda iki din unsur karmza kmaktadr: 1. Kraln
kznn Mslman olmas, 2. Kzlarla evlenen olann her biriyle cuma gn
zifaf olmasdr. Mslmanlarn sosyokltrel hayatlarnda din inanlarnn bir
gerei olarak Cuma gnnn nemi, bunun yannda gayrimslimleri
zorlamadan Mslman olmalarn salanmasyla elde edilen i huzur ve sevap
masalda ok nemli bir yer tekil etmektedir.
Ayrca Cuma gn zifafa girilerek, kiilerin bundan sonraki
hayatlarnda iyi bir yaam srmesi temenni edilerek yaplandrlm ve bu
dorultuda bir ilev yklenerek masaln sonuna yerletirilmitir.
1.2.Tss(Sakaolu 1972, 62-63)
a)
Padiahn len karsndan bir bilezik kalr. Padiah Bu bilezik
kimin koluna olursa onunla evleneceim der.
b)
Bilezik sadece kznn koluna denk gelir. Padiah bu durumu
mftye danr. Kz birka gn msaade ister.
c)
Kz evlendikleri gece nceden diktirdii kei gibi krk giyerek
kaar. Bir saraya hizmeti olur.
d)
Kz tss urbasn karr olann katld bir dne gider.
2

klk gelenei Trk kltrnde nemli bir yer tutmaktadr. Ak bulunduu


toplumun szcsdr. klk gelenei, yzyllarn deneyimlerinden szlerek
biimlenmi, belirli kurallar olan, iirin kalc ve etkileyici zelliinden yararlanarak
aktarlan bir deerler btndr(Artun 2002: 593).

374

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 374


Cilt I

Tokat Masallarndaki Sosyokltrel Unsurlar ve


Bu Unsurlarn Yapsal-levsel Bakmdan Halkbilimsel zmlemesi

e)
f)
g)
h)

Kz gren olan kzla evlenmek ister ve bir yzk takar.


Kz saraya geri dner, tekrar urbasn giyer.
Kz padiahn oluna yaplm olan katmerin iine yz
koyar.
Olan arad kzn evdeki kz olduunu anlar.
Tss kz ile evlenen olan muradna erer.

Masaln Dinamik Yaps


Bilezik
Padiah

zin

Mft

Kars
Bencillik
Evlilik

Olan

Ka

Kz

Masaldaki belli bal sosyokltrel unsurlar u ekildedir:


Bilezik: Olaylarn balang noktas sembolik bir e olan vasiyet
zerine braklan bir bileziktir.
Bilezik altn veya gmten yaplm deerli bir madendir. Bu noktada
masalda bilezik simgesinin kullanlmasnn nedeni anlamsal kartl
dinleyenlere aktarmak iindir. Burada bileziin kullanlmasn, Tokat yresinde
bilezik vb. taklarn retim3 merkezi oluuyla aklayabiliriz.
Din Unsurlar: Din unsurlar olarak babann yapmakta olduu yanl
yasallatrmak iin mftye danmas grlr. Mft, dini iyi bilen,
dananlarna Kuran- Kerimi esas alarak yol gsteren bir din bydr.
Masalda bu durumun yaanmas bizi toplumda sapm baz din byklerinin de
olabileceini gstermektedir.
3

Tokat altn iilii bakmndan nemli bir yere sahiptir. Tokata has Tokat Bilezii
tellerin burkularak yan yana getirilmesiyle geniletilen, her biri yaklak 100 gr. olarak
imal edilmektedir. Bunlardan baka perperi kpe denilen bir cins kpe, ak tal yzk
de imal edilmektedir(Kaya 1990: 204).
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

375
375

Serkan BALCI

Mekn: Kz baba evinden kamas ileride evlenecei olann evine


hizmeti olarak almaya balamas kzn d dnyayla yz yze gelmesini
ifade eder. Burada zerinde durulmas gereken masal meknlarnn barndrd
ilevlerdir. Her iki meknda da bir takm kartlklar vardr. Baba evinde mutlu
bir hayat srmesi gerekirken babas tarafndan gelen tehdit neticesinde evden
kamas, ikinci meknda ise ileride gelin olaca eve hizmeti olarak ie
balamasdr. Bu balamda her iki mekn da kz iin bir snav yeri haline gelmi
ve bu ynde bir ilev kazanmtr.
Katmer: Masalda dmn zlmesi, mutlu sona ulamas kzn
katmer yapp iine olann verdii yz koymasyla gereklemitir. Bu
balamda katmer problemlerin zmnn anahtardr. Burada katmer
unsurunun gemesi ile katmerin Tokata has bir yemek olmas arasnda bir
balant mevcuttur.
1.1.

DyletGuu(Caferolu 1944, 162-166)

a)

Bir padiah, ryasnda birisi sana bir zulm gelecek, genlik


mi, ihtiyarlkta m gelsin diye sorar. Adam ailesine danp
genlikte gelmesini ister.
Padiahn evi yanar.
Padiah baka bir kyde sr obanl yapmaya balar. Kars
amarlarn ykad bezirgn karr.
Padiah baka bir memlekete gitmeye karar verir. Yolda kk
olunu kurt kapar, dieri de suya drr.
Baka memlekete gittiinde padiah seimi uurulan ku
defa bu adamn kafasna konar. O lkeye padiah olur.
Olanlar babalarnn hizmetini grmeye balar.
Bezirgn padiahn yanna gelir. Padiah bezirgnn karsn
korumas iin bu iki olan gnderir.
Kk karde ile byk karde birbirlerini tanrlar. Annelerini
bezirgncnn elinden kurtarr.
Bu durumu gren bezirgn padiaha ikyete gider. Padiahn
adra gelmesiyle olay aydnlanr. Bezirgncy azat eder. Mutlu
mesut yaamaya devam ederler.

b)
c)
d)
e)
f)
g)
h)
i)

Masaln Dinamik Yaps


Padiah

Olanlar
Ayrlk
Birleme

376

376

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

Tokat Masallarndaki Sosyokltrel Unsurlar ve


Bu Unsurlarn Yapsal-levsel Bakmdan Halkbilimsel zmlemesi

Affetme
Kars
Ktlk
Bezirgnc
Masaldaki belli bal sosyokltrel unsurlar u ekildedir:
Masal bir padiahn bana gelen btn olumsuzluklara ramen kaderine
kar koyarak mcadele etmesi, kaybettiklerini yeniden kazanmas zerine
kurgulanmtr. Masalda iki kavram dikkati ekmektedir:
Dylet Kuu: Mitolojik kkenli bir ku olan devlet kuu daha ok
Hm adyla bilinmektedir. Masalda mutluluk, ans ve g sembol olarak
kullanlmtr. Ku, bir taraftan ok yksekten umas elde edilemeyii, tuzaa
dmemesi dier taraftan kemikle beslenmesi nedeniyle dier kulardan
ayrlmaktadr(ncl 2009: 180; Batislam 2002: 195).
Masalda devlet kuu motifi olaylara ilikin evre/atmosfer deiimi
salamak, masaln snrlarn amak, toplumun sosyo-psiik/kltrel yapsn da
belirlemek iin nemdir. Masal bu ynyle iki blme ayrlmaktadr.
Kuun kahramann hayatna girmesiyle birlikte iin kt giden olaylar
silsilesi son bulmakta, kahraman eski gnlerine dnmeye balamaktadr. te
yandan bu motif yardmyla masal statik yapsndan kurtulmu dinamik yapya
brnmtr. Bununla beraber anlatc/dinleyicinin kurgusal/kurmaca
dnyasnda gelien/deien platformun daha net ve etkin izgilerle algsalla
dnmesini salamtr.
Affetme: Affetme kavram masalda padiahn bezirgn affetmesi
olarak karmza kmaktadr. Padiahn karsn karm birisini affetmi
olmas topluma kiinin ruhsal bakmdan arnmas gerektii ve kin tutmann iyi
bir ey olmad mesajn vermi olmas asndan nemlidir.
1.2.

h Mehmed(Ulu 1990, 312-317)

a)

Padiah ve vezirin ocuklar olmuyormu. Padiah: Allah bana


bir evlat verse de top et olsa diye diye dua eder.
Padiah ve vezir dertlerine derman bulmak iin lkeyi gezmeye
kar. Bir dervi bir elma vermi yarsn padiahn ailesi, dier
vezirin ailesi yer.
Vezirin altn topu gibi kz, padiahn ise bir top eti olur.
Padiah ile vezir nceden anlatklar gibi ocuklarn

b)
c)

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

377
377

Serkan BALCI

evlendirir.
Et paras geceleri gvercin olur, ardndan sirkelenip olana(h
Mehmed) dnr. Bu durumu seyreden cad kar durumu
padiaha anlatr. Tlsm bozulan olan gvercin olup uar.
e)
Bu duruma dayanamayan kz kendine lkenin uzak bir yerinde
han yaptrmasn ister. Kz gelene gidene yedirip iiriyor olan
sorar.
f)
Olan ise Erzurum taraflarnda Memed Aa denen bir src
adamn yanna yerleir. Bunlar bir gn gurbete kmaya karar
verirler.
g)
Yolda bir emeye rastlarlar. emede bir Piri su doldurur.
Olan Piri takip eder. Pir: Leybbeyk! Leybbeyk! Leybbeyk!
diyerek taa bararak kapy aar. Olanda onunla beraber ieri
girer.
h)
Olann babas ise hana varr. Kza olann yerini syleyip,
onlar kavuturur. Olanla kz maarann iinde kaybolup gider.
Masaln Dinamik Yaps

d)

Dervi

Kz

Olan

Padiah

Vezir
Pir

Mehmed Aa

Masaldaki belli bal sosyokltrel unsurlar u ekildedir:


ocuksuzluk: Masal, soyun srdrebilmesi iin ocuun ne kadar

378

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 378


Cilt I

Tokat Masallarndaki Sosyokltrel Unsurlar ve


Bu Unsurlarn Yapsal-levsel Bakmdan Halkbilimsel zmlemesi

nemli olduunu toplumsal basklarn kiiler zerindeki etkisi dile


getirilmektedir. Bu yargya aresizlie den padiahn Allaha; bana bir evlat
verse de top et olsa diye dua etmesiyle ulalmtr.
Bunun yannda masaln banda geen dervi ve elma motifleri,
inceldiimiz dier masallarda olduu gibi, birbiriyle rten ve birbirlerini
tamamlayan motifler olarak kullanlm, masaln kurulmasna imkn salarken
etkin bir rol stlenmilerdir.
Evlenme: Padiah ile vezir nceden anlatklar gibi ocuklarn
evlendirmi olmalar hl varln azda olsa srdrmekte olan beik kertmesi
evlilikleri hatrlatmaktadr.
Han: Hanlar yap, ekil ve stlenmi olduu ilevler bakmndan bir
taraftan toplumlarn karakteristik zelliklerini yanstmas dier taraftan da i ve
d dinamiklerin etkisiyle farkl medeniyet ve kltrleri bnyesinde
barndrmas bakmndan nemlidir.4Masalda olann gitmesine dayanamayan
kzn lkenin uzak bir yerine han yaptrtarak, gelene gidene yedirip iiriyor
olan sormas, hann ilev bakmndan toplumlarn/insanlarn sosyal ve kltrel
hayatlarna ilerlik kazandrm bir mekn olduunu gstermektedir.
1.3.

Kesikba(Ulu 1990, 318-320)

a)

Bir dev mbarek zat yer. Ailesini karr, bir kuyuya hapseder.
Bu mbarek zatn sadece kellesi kalr.
Bu mbarek zat srne srne Mekkeye gider. Hz. Alinin
yanna varr, devden cn almazsa davac olacan syler.
Hz. Ali, Peygamber Efendimizden izin isteyerek, Kesikbala
yola kar.
Yolda Hz. Ali Dldl ile giderken Kesikba kucana almak
ister ama onu kaldramaz. Kesikbaa bunun hikmetini sorar.
Kesikba:
Ben sm-i Azam duasn blrdm,
Ben kh kardm meleklerin gatna,
Kh girerdim demin suretine
sa ilen namaz glardm ben der.
Kuyuya varrlar, Hz. Ali devi uyandrarak Zlfikar ile ldrr.
Orada bulunan Mslmanlar dua ile kurtarr.
Kesikban intikamn alm olur.

b)
c)
d)

e)
f)

Tokat tarih boyunca nemli yollarn kava olmutur. Dou-bat arasnda ulam
salayan, Avrupadan balayp deniz yolu ile Antalya ya kan, oradan Konya,
Aksaray, Kayseri, Sivas, Tokat, Erzincan, Erzurum zerinden rana ulaan, baty Irak
zerinden douya balayan, gneyden Samsun ve Sinop limanlaryla Anadoluyu
Krma balayan yollar Tokattan geer(Kaya 1990: 178).
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

379
379

Serkan BALCI

Masaln Dinamik Yaps


Ktlk
Kesikba

Dev

Yardm

ntikam

Hz. Muhammed

Hz. Ali
zin

Masal on nc asr halk edebiyat rnlerinden, Hz. Alinin cesaret


ve yiitliinin anlatld, cenknmelerden biri olan Kirdeci Alinin Kesikba
Destann masala uyarlanm eklidir. Ortaya konan temel tema Hz. Alinin
yiitliidir. Bu yiitlik masalda dev uykudayken kallee deil, devi
uyandrlarak merte ldrmesi olarak karmza kmaktadr(Zari2007: 207).
Masal Mslman-kfir atmas zerine temellendirilmitir. Masal
Kesikban gvdesini yiyen, ailesini karan, Mslmanlar esir alan dev
kfirden almay, karlan Mslmanlar kurtarmay amalarken, aslnda
slam inancnda hibir suun cezasz kalmayaca, zalimlerin eninde sonunda
cezasn ekecei dncesi verilmeye allmtr.
1.4.

Grdal(Sakaolu 1972, 45-48)

a)

Dervi dada davar gden obana burada davar gtmemesini


aa tarafa inip, padiaha dnr olmasn syler. Kelolan
(oban) binek tana oturarak padiahn kzna dnr olur.
b)
Padiahn kzyla (Grdal) trk syleme yarna girer.
oban(Kelolan) son olarak:
Sen bir keklik, ben bir doan,
Alam seni ge aam,
Gsm stndedir yuvam.
diyerek kz yener. Kz alp memleketine gtrr.
c)
Yolda bir dervile karlarlar. Dervi kelolana Cemalin
Yusuf Peygamberin cemali olsun, srtn yere gelmesin. Adn
k Kerem olsun. diye dua eder.
d)
Derviin duas kabul olur. Kz dizinde yatann kelolan
olmadn dnerek haner ile onu ldrmeye alr.
e)
Kelolan durumu aklar, yeniden yola karlar. Yolda tekrar

380

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 380


Cilt I

Tokat Masallarndaki Sosyokltrel Unsurlar ve


Bu Unsurlarn Yapsal-levsel Bakmdan Halkbilimsel zmlemesi

f)

g)

h)
i)
j)
k)

uyuya kalrlar. Atlar bunlar farkl yerlere gtrr.


Kelolan oduncunun yanna gider. Oduncu onun k Kerem
olduunu anlar. Bu duruma kar kelolan k Kerem ne
arasn bu dada, kahvede saz alar. diyerek oduncuya iki sille
vurur.
Yoluna devam eden kelolan bir ninenin evinde misafir olur.
Gece deplek sesi duyar, nene onu dn yerine gtreceim
diyerek bir yere brakr. Orada bulunan Cft ile karlar
onunla rak ier. Cftn kendine ktlk yapacan anlayp
oradan kaar.
Baka bir lkeye varr. Orann padiahnn vasiyeti zerine
oraya padiah olur. Kz arar ama bulamaz. Oraya bir pnar
yaptrr.
Oduncu, nine, Cft olanla helallemeye gelirler. Olan bunlar
hapsettirir.
Kz pnarda tekrar grr. Tekrar aile olurlar.
Nineyi ve Cft ldrtr. Oduncuya birka altn verip serbest
brakr.

Masaln Dinamik Yaps


Dervi
Yol Gsterme

Evlilik
Kelolan

Padiahn Kz
Nine

nce Nefret
Sonra Balama

Hainlik
Ceza

Oduncu
Cft
Masaldaki belli bal sosyokltrel unsurlar u ekildedir:
Binek Ta: Yontulabilen kum tandan yaplm eni ile boyu yaklak
altm santim, ykseklii de elli santim olan Sokak kapsnn sanda ve duvara
dayanm ekilde duran bir tatr. Bu ta hayvanlara binmek iin
kullanlmaktadr(Yorgancolu2000: 32).

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

381
381

Serkan BALCI

Binek ta kavram masalda kahramann kza talip olduunu


gstermek iin bir ara olarak kullanlmtr. Bu ynyle ta kullanm alann
dnda bir ileve brndrlmtr.
te yandan tan masalda gemesi anlatlan yerin sosyal hayatna ait
atflar/izler, masaln gerekle olan temasna iaret etmesi bakmdan nem arz
etmektedir.
Misafirlik: Trk kltrnde, yabanc bir kiiyi misafir etmek toplumsal
yardmlamann en nemli rneklerinden birisidir. Evine misafir almak
istemeyenler ayplanr; nk gelen misafirin klk deitirmi bir padiah veya
Hzr olabilecei dnlr. Ev ve oda sahipleri, misafirlerini ellerinden
geldiince arlarlar. Zengin kiilerin bir orduyu bile konukladklar olur. Bu
erefli bir saylmaktadr(Turul 1969: 108).
Masalda misafirlik ilikisi kahramanmzn hi tanmad bir neneye
misafir olmas olarak karmza kmaktadr. Ancak nenenin olan dne
gtrmek yerine yolda brakmas yukarda bahsettiimiz gre zt bir davran
tarz sergilemi olduunu gstermektedir.
k Tarz Kltr Gelenei/Kahvehane: k Tarz Kltr Gelenei
ile Kahvehane birbiriyle btnleen ve btnleen kavramlar olarak karmza
kmaktadr. Kahvehaneler Osmanl corafyas iinde Mslmanlarn ibadetin
yan sra topluca elenme ve dier sosyokltrel faaliyetlerde bulunma imknn
bulduu en nemli sivil ve tek kurumdur. te yandan k Tarz Edebiyat
Geleneinin veya bir yaama biimine dnen haliyle daha geni kapsaml bir
terimle ifade etmek gerekirse k Tarz Kltr Geleneinin en nemli ortaya
k nedeni kahvehanelerdir(obanolu 2000: 129).
Masalda bu kavramlar, derviin kahramann adn k Kerem
koymas, oduncunun kahramanla karlatnda;k Kerem ne arasn bu
dada, kahvede saz alar demesiyle yer almaktadr. Bu balamda kavramlarn
varl Tokat halknn kltr kaynaklarndan beslendiini gstermekle beraber
masaln icra edildii halkn masal dnyasn belirlemede etkin bir role sahip
olduu anlalmaktadr.
Din Unsurlar: Masaldaki geen din unsur derviin duasnn kabul
olmasyla kahramann cemalin Yusuf Peygamberin cemali olmas olarak
karmza kmaktadr. Burada dervi dier masallarda olduu gibi yol gsterici
olduu grlmektedir. te yandan Yusuf Peygamberin yer almasn Yusuf
Peygamberin edebiyatta gzellii temsil etmesiyle aklayabiliriz.
1.5.
Batman Eiren Batman Dokuyan Kz(Sakaolu 1972, 56)
a)
Bir kadn kzna batman eiren batman dokuyan kzm diye
barrken bir tccar szleri duyar. Kz almak iin dnr
gnderir.
b)
Tccar memleketine geri dner. Kza krk gn iinde dokumas
iin pamuk verir.
c)
Kzn karn ackr. Annesi ona gymak yapar. Omzundan aa

382

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 382


Cilt I

Tokat Masallarndaki Sosyokltrel Unsurlar ve


Bu Unsurlarn Yapsal-levsel Bakmdan Halkbilimsel zmlemesi

aktr.
eytann olunun ban varm. Kzn halini grdke ban
deilir. ban deilen eytan kza ne istediini sorar. Kz
eytandan pamuklar eirmesini, dokumasn ister. eytan kzn
pamuklar dokumasna yardmc olur.
Tccar memleketten dner. Kzla oturur kahve ierken bir tstan
bcei gelir. Kz tstan bceini teyze zanneder.
Olan kz ok altrdn dnr, durumuna acyp bir daha
pamuk eirtmez, dokutmaz.

d)

e)
f)

Masaln Dinamik Yaps


Anne
steme

eytan(Olu)
Yardm

Anne-Kz
Evlilik
Kz

Tccar
Acma
Hayal Grme

Tstan bcei
Masaldaki belli bal sosyokltrel unsurlar u ekildedir:
Dokumaclk: Nerede ve ne zaman ortaya kt kesin olarak
bilinmemekle birlikte dokumacln tarihi Orta Asyaya kadar dayanmakla
birlikte hayvancla bal olarak gelimitir. Anadoluda Seluklular ve
Osmanllar dneminde dokumacln altn an yaamtr. Bu gelimelerin
iinde dokumaclk Tokatn tarihinde nemli bir yeri sahiptir(Kaya 1990: 141).
Masala baktmzda dokumaclk/dokumaclk sembolik bir anlam
kazandn bu dorultuda bir takm ilevler yklenmi olduunu grmekteyiz.
Bu ilevlerden ilki, tccarn kz dokuma yapmay bildii iin evlenmi olmas,
bu srete kza muadili dier kzlardan ayrlmay salayan bir stnlk
kazandrmas ikincisi ise evlilik olay gerekletikten sonra kza dokumas iin
yn vermesi adamn kz snadnn gstergesidir.
te yandan zerinde durulmas gereken bir baka sembol krk
saysnn masala ykledii ilevdir. Masalda bu sembol yklendii anlamlarla
birlikte kullanlan ve tad eitli deerleri mitolojik dnemlerden ve kutsal
dinlerden alan krk, hazrlama ve tamamlama says greviyle karmza kt
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

383
383

Serkan BALCI

gibi ayn zamanda okluk bildirme ifadesi olarak kullanlmtr(Gven 2009:


95).
Tstan bcei: Halk arasnda karafatma olarak da bilinen, siyah renkte
olan bu bcek masalda kzn iine dt kt durumu gstermesi
bakmndan nem arz etmektedir.
Din Unsurlar: Masalda din unsur olarak eytan kmaktadr.
Burada yap itibariyle bir ztlk (iyilik x ktlk) karmza kmaktadr.
Masadaki bu ztlk ile masaln icra edildii toplumun metne geliim ve
yaratclk anlamnda katk yapm olduu sylenebilir.
1.6.

Biber Kz(Sakaolu 1972, 68-69)

a)
Bir adam stanbula gider. Kzlarna isteklerini sorar:
aa) Byk kz entarililik,
ab) Ortanca kzda entari,
ac) Kk kz ilk nce hocasna danr. Babasndan biber ister.
Eer getirmezse izine duman ksn diye beddua eder.
b)
Adam dier kzlarn istediini alr. Kk kzn istediini ilk
nce unutur, yoluna toz duman knca aklna gelir ve kk
kzn istediini alr.
c)
Kz babasnn ald biber ile hocann yanna gider. Hoca
kza nesneyi defa sallamasn syler.
d)
Kz defa sallar. Torbann iinden bir yiit kar. Yiit o gece
orada kalr. Giderken bir avu altn koyar. Bu altnlar dier
kzlar bulur. Bu durum gn devam eder.
e)
Kk kz ablalarndan hamam paras ister. Kz altnlar
ablalarnn aldn anlar. Altnlar kendi almaya balar.
f)
Ablalar olan koymaya karar verirler. Bir oyun hazrlarlar.
Camlar dverek yiidin kaca yere sererler. Olann her
tarafna cam batar.
g)
Ablalarnn yaptklarn anlayan kz biriktirdii paralarla
gelenlerin derdini dinlemek iin bir hamam yaptrr.
h)
Deli elti ile akll elti hamama gitmeye karar verirler. Deli elti
yiit olan bulur. Hamama giderek kza haber verir.
i)
Kz zel ilalar hazrlayarak olan iyi eder.
j)
Kz olann kanl gmleini ister.
k)
Olan intikam almak kzlarn evine gider. Kk kz kanl
gmlei gsterir. Olan kzn suu olmadn anlar.
l)
Olay aa kar, kzla olan muratlarna erer.
Masaln Dinamik Yaps

384

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 384


Cilt I

Tokat Masallarndaki Sosyokltrel Unsurlar ve


Bu Unsurlarn Yapsal-levsel Bakmdan Halkbilimsel zmlemesi

stek
Baba

Ablalar
Hoca

Zor stek
Nefret
Yardm
Kk Kz
Ak
Evlilik

Olan
Masaldaki belli bal sosyokltrel unsurlar u ekildedir:
Hamam: Gerek tarihi gerek yaayan hamam says bakmndan nemli
bir yekna sahip olan Tokat, hamamlar ve hamam kltryle bu gzel kltrn
hala byk lde korunduu az saydaki yerden biridir. Hamamlar, temizlik
ihtiyacnn dnda baka riteller gelitirmiler ve ilevler yklemilerdir.
Bunlar; gelin hamam, damat hamam, petamal slatma, snnet hamam, lousa
hamam, yas alma hamamlar (al, Aybar 2012: 14-19) olarak karmza
kmaktadr.
Masalda kzn biriktirdii parayla gelenlerin derdini dinlemek iin
hamam yaptrmas hamamn ykanmaktan te bir ilev kazandnn
gstergesidir. Burada hamam gelenleri bedensel rahatlamann yannda, ruhsal
bakmdan da rahatlatmay amalamaktadr.
Halk Hekimlii: Halk hekimlii geleneksel tp ya da alternatif tp
olarak da adlandrabileceimiz kkeni ok eski uygarlklara kadar dayanan,
tarih sahnesinde insanolunun var olmasyla beraber ortaya ktna inanlan,
eitli hastalklara doadan faydalanarak kimi zaman dinsel ve bysel birtakm
uygulamalarla yorularak ifa aranmasdr(Sol 2007: 175).
Masalda halk hekimlii ile ilgili unsur kzn hazrlad ilala olan
iyi etmesidir. Bu durum ve baaryla sonulanmas masaldaki dmlerin
zlmesini salam ve bu ynyle nemli bir ilev stlenmitir. Bunun
yannda bu uygulama eklinin masal metnine yansmas, buna benzer
uygulamalarn Tokat halk arasnda nesilden nesile aktarlarak gnmze
ulam, canlln hala yitirmemi olduu gereine ulatrmaktadr.
Kanl Gmlek: Kanl gmlek simgesi genellikle Trk kltrnde lm
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

385
385

Serkan BALCI

ve/ya olumsuz/kt haber sembol olarak bilinmektedir. Ancak masalda kzn


olan iyiletirdikten sonra kanl gmleini alp bunu almak iin gelen
olana gstermesiyle yanl anlalmann giderilmesi, masaln mutlu sonla
bitmesini salamas bakmndan nemli bir yere ve ileve sahiptir.
1.7.
a)
b)
c)
d)
e)
f)
g)
h)
i)

Yemen Padiah(Sakaolu 1972, 73-74)


Yemen padiah Arapdan zm kesmesini ister. Arap zmleri
keser. Ak zm alta, kara zm ste koyar.
Padiahn hanm bu durumaak zmn stne kara zm ne
yakm der. Karsnn Arap sevdiini sanan padiah kadn
dver.
Gelin olacak kzn gmleinin yakasn atrmak iin dertsiz
birini ararlar. Padiahn karsna gtrrler.
Padiahn kars kza durumunu gstermek iin bir kafese
koyup saklar. Akam padiah kadn tekrar dver. Kz kadna
akl verir.
Padiah kadn tekrar dvmeye yneldiinde; Beni byle
dveceine git de Hint padiahnn haline bak diyerek kzn
akln tutar.
Hint padiahnn yanna gider. Hint padiahnn durumunun
daha kt olduunu grr.
Hint padiah ona karsna gtrmesi iin bir ayna ve srme
verir.
Yemen padiah bunlar hanmna verir. Aynay alp, srmeyi
gzne ektiinde kadn kendini Hint padiahnn yannda
bulur.
Yemen padiah kadn elinden karr.

Masaln Dinamik Yaps


Yemen Padiah

stek

Arap

Kskanlk
Kandrma

Yemen Padiahnn Kars


kinci evlilik

Hint Padiah

386

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 386


Cilt I

Tokat Masallarndaki Sosyokltrel Unsurlar ve


Bu Unsurlarn Yapsal-levsel Bakmdan Halkbilimsel zmlemesi

Masaldaki belli bal sosyokltrel unsurlar u ekildedir:


nan: Masal, anlatlmak isteneni, gerek-hayal atmas ve tezatl
zerinden vermekte ve ideal hayata dair vurgulanmak isteneni bu sayede
salamaktadr. Bir dier deyile, ideal hayattaki birtakm aksaklklar, masaln
kurgusallnn vermi olduu gle yanstabilme imknna erimektedir. Bu
dorultuda karmza kan ilk unsur dertsiz insana yaka atrma unsudur.
Dertsiz insana yaka atrlarak gelecek hayatlarnda yaanacak muhtemel
skntlar nleme inan hkimdir.
zm: Buradaki zm motifi masaln deta nvesini oluturan hayal
unsurunun kurguya salad farklla iaret eder. Bu farkllk masala tam
olduu olaanstlk, gerekstlk vs. gibi zellikleri bakmndan bambaka
bir boyut kazandrmtr. Buradaki kara zm kty/ktl temsil ederken
ak zm ise iyilii/gzellii temsil etmektedir. Bu dorultuda zme biilen
bu ilev dorultusunda kurgulanm, kahramanlarn yaaylar ve yazglar
bata olmak zere btn bir masal biimlendirmi ve vermek istedii mesaj
bize yanstmtr.
Kskanlk: Masal kskan bir ein karsn haksz yere sulamas
zerine temellendirilmitir. Bu kskanlk padiahn karsn kaybetmesiyle
sonulanm olmas bizlere kskanln kt bir ey olduunu, karsndaki
insan dinlemeden yarglamann kt sonulara yol aabileceini gstermesi
bakmndan sosyal ierikli bir mesaj vermektedir.
Sonu
Bu almada, Tokat ilinden derlenmi on masal yardmyla, Tokatn
sosyokltrel yaps ve bunlarn masal iindeki yeri yapsal ve ilevsel olarak
deerlendirilmeye allmtr.
Ele alnan masallarda u zellikler grlmtr:
ncelediimiz masallarda Tokatn gemiine ait inan, yaay, yarg ve
yazglarn tm yalnlyla varl tespit edildi. Bunun yan sra rastladmz
evlenme, dn, inan, misafirlik ilikileri, vasiyet ile ilgili sosyokltrel
unsurlarn Anadoludaki birok ille benzerlik gstermekle beraber, hamam
kltr, zm balar, dokumaclk, kahve kltr vs. unsurlaryla dier illerden
ayrld ve kendine has zellikler barndrd,
Masallarn masaln kendine has eleri(motif, epizot vs.) yardmyla,
yaanlan dnyadan farkl olarak apayr bir dnya zerine kurulmu olduu
ancak bu kurulma aamasnda Tokat ilinin sosyokltrel hayat ile ilgili
elerin yukarda bahsettiimiz elerle btnlemi olduu saptand. Bu
ynyle sosyokltrel unsurlar gerekst bir anlam dnyasnn kurulmasna
yardm ederken, toplumsal srekliliin devam bakmndan fonksiyonellik
kazand(rld),
Masallar konular/temalar asndan deerlendirildiinde, yaanlan
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

387
387

Serkan BALCI

Masallar konular/temalar asndan deerlendirildiinde, yaanlan


dnyada gerekletil(e)memi birtakm zorluklarn amak ulalmak istenen
dnyay yaratma fikirleri bnyelerinde barndrd,
Syle(t)mek istediklerini fikirleri okuyucunun gznde ve zihninde
daha net bir biimde canlandrmak iin konular/temalar destekleyen
sosyokltrel unsurlara ak ve gizli olmak zere bir takm ilevler
yklendii.
Kaynaka
Aksoy, Mustafa, Trk Halk Edebiyatnda Anlatm Arac Olarak Elmann
Kullanmna Ontolojik Bir Yaklam, Trk Dnyas ncelemeleri
Dergisi / Journal Of Turkish World Studies, Cilt: VII, Say 2, s. 41-56,
zmir 2007.
Artun, Erman, klk Gelenei ve Aklk Edebiyat, Trkler Ansiklopedisi, c.
2, Yeni Trkiye Yaynlar, Sayfa: 593-604, Ankara 2002.
Batislam, H. Dilek, Divan iirinin Mitolojik Kular: Hm, Anka ve Simurg,
Trk Kltr ncelemeleri Dergisi 1, s. 185-208, stanbul 2002.
Caferolu, Ahmet, Sivas ve Tokat lleri Azlarndan Toplamalar,
BrhaneddinMatbaas, stanbul, 1944.
al, znur, Aybar, Merve, Temizliin badete Dnt Mekanlar; Tokat
Hamamlar, Tokat Turhal Kz Teknik ve Meslek Lisesi, Tokat, 2012.
obanolu, zkul, k Tarz Kltr Gelenei ve Destan Tr, Aka
Yaynlar. Ankara, 2000.
obanolu, zkul, Halkbilimi Kuramlar ve Aratrma Yntemleri Tarihine
Giri, Aka Yaynlar. Ankara, 2005.
Gven, Ahmet zgr, Krk Saysnn Halk Edebiyat rnlerinde Kullanm
zerine Bir nceleme, A.. Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi,
Say: 41, s. 85-97, Erzurum, 2009.
Kaya, Zekeriya,Tokatta Zanaatlar ve Meslekler, Yaymlanmam Yksek
Lisans Tezi, Cumhuriyet niversitesi, Sivas, 1990.
Kln, Aziz,Alevi Bektai Geleneinde Vasiyet Kltr, Gazi niversitesi
Trk Kltr Ve Hac Bekta Vel Dergisi Say: 41, s. 205-214, Ankara,
2007.
Sakaolu, Yurdanur, Tokat Masallar zerine Bir Aratrma, Atatrk
niversitesi, Yaymlanmam Lisans Tezi, Erzurum1972.
Sol, Selma, Edirnede Halk Hekimlii, Trakya niversitesi Sosyal Bilimler
Dergisi, Cilt 9 Say 1, s.175-191, Edirne,Haziran 2007.
ncl, Krat, Masallardaki Devlet Kuu Motifi, Milli Folklor Dergisi, Yl:
21, Say: 84, s. 175-181, Ankara, 2009.
Turul, Mehmet, Mahmutgazi Kynde Halk Edebiyat-Menkbe, Hikaye,

388

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


393 I

Tokat Masallarndaki Sosyokltrel Unsurlar ve


Bu Unsurlarn Yapsal-levsel Bakmdan Halkbilimsel zmlemesi

Masal, Fkra, Milli Eitim Basmevi. stanbul 1969.


Ulu, Emin,Tokat evresinde Cin Fkralar ve Masallar(nceleme-Metin),
Yaymlanmam Yksek Lisans Tezi, Cumhuriyet niversitesi, Sivas,
1990.
Eriim:www.tokatkulturevi.com/admin/my.../my.../hamam_kulturu.pdf
Yorgancolu, Ouz. Kbrs Trk Folkloru, Gazimausa, 2000.
Zari,Mahfuz, Erciyes niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Dergisi, Kirdeci
Ali Kesikba Destannn Metin Merkezli Temel Halkbilimi Kuramlar
Asndan ncelenmesi, Say: 22, s. 199-216, Kayseri, 2007.

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

389
394

19. Yzyln Ortalarnda Tokatta Kullanlan ve Tereke Belgelerine Yansyan Ev Eyalar

19. Yzyln Ortalarnda Tokatta Kullanlan ve Tereke Belgelerine Yansyan


Ev Eyalar
Samettin BAOL-ule Sema ALKO
zet
Osmanl Devleti dneminde eri mahkemelerde yazlan ve yerleim
birimlerine ait tutulan sicil defterleri farkl belge trlerine, konu asndan da
zengin bir muhtevaya sahiptir. Sicillerdeki belge trlerinden birini len kiilerin
ardnda braktklar mallarn (miras) kad, naib veya kassam tarafndan slam
hukuku erevesinde miraslara paylatrlmasn konu edinen tereke
belgeleri oluturur. len kiinin her trl mal ve mlk, zellikleriyle, kymet
deerleriyle birlikte sz geen belgelere kaydedilir. Genel anlamda bu
kaytlara yansyan metrktn iinde gndelik kullanma sahip ev eyas yani
evde kullanlan eitli trdeki ara-gereler de bulunur. almann esas
konusunu ite yukarda ksaca bahsedilen tereke kaytlarna yansyan bu ev
eyalar oluturur.
Aratrma, 19. yzyln ortalarna denk den ve 1848-1850 yllarndaki
olay ve kaytlar ieren 60 Numaral Tokat eriye Sicili zerinde
yrtlecektir. Ad geen defterin iindeki tereke belgeleri tespit edilecek,
bunlar okunacak ve analiz edilecektir. Bu incelemenin gayesi 19. yzylda
Tokatta kullanlan ev eyalarn tespit, tasnif ve tahlil etmektir. Elde edilen
bilgi ve bulgular nda ev eyalarnn kullanm alanlar, amalar ve yerleri,
evlerde bulunma yaygnl, gnmzde kullanm devam edenler veya ortadan
kalkanlar vb. belirlenmeye ve deerlendirilmeye allacaktr. Deerlendirme
esnasnda konu erevesinde yazlan ve ulalabilen her trl yayn da gzden
geirilecektir.
Yukarda aklanan tetebbuun, gemie ve topluma ait somut kltrel
miras gelerinin ortaya karlmasna, halk kltr ve kltr tarihi
aratrmalarna, ehir tarihi, yerel tarih ve folklor almalarna az da olsa bir
katk salamas umulmaktadr.
Anahtar Kelimeler: Tokat, Tereke Kaytlar, Ev Eyalar, Somut
Kltr Miras, 19. Yzyl
Giri
Kltr, tarihsel, toplumsal gelime sreci iinde oluturulan btn
maddi ve manevi deerler ile bunlar yaratmada, sonraki nesillere iletmede

Yrd. Do. Dr., Gaziosmanpaa niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi Tarih Blm


retim yesi, TOKAT.

Gaziosmanpaa niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, Tarih Anabilim Dal Yenia


Tarihi Bilim Dal Yksek Lisans rencisi, TOKAT.

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

391
391

Samettin BAOL ule Sema ALKO

kullanlan, insann doal ve toplumsal evresine egemenliinin lsn


gsteren aralarn btn olarak tanmlanmtr.1 Bu tanmda kltr oluturan
iki esas alana, maddi ve manevi deerlere iaret edilmitir. Sz edilen
alanlardan maddi deer ve gelerden nelerin anlalmas gerektiine ise
kltrn bir baka tanmnda aklk getirilmitir. Verilen tanma gre yiyecek,
giyecek, barnak, korunak gibi temel gereksinimlerin elde edilmesi iin
kullanlan her trl ara gere,2 maddi kltr dolaysyla da kltr
oluturmaktadr.
Gnmz tarih aratrcl ve yazmnda, baz lkelerde olduu gibi
Trkiyede de sosyal tarih aratrmalar hz kazanmakta, bu erevede zellikle
Osmanl toplumuna ynelik sosyo-kltrel, sosyo-iktisadi almalar
yrtlmekte,3 halkn hayat tarz ve gndelik yaamyla ilgili ettler
srdrlmektedir.4 Halk kltr ve gndelik hayatn aklanmasnda ise zengin
bir listeden oluan maddi kltr gelerinin arasnda, kullanlan eya, ara-gere
ve malzemeler nemli bir yer igal etmektedir. Zira ev eyas, aydnlanma ara
ve gereleri, snma ara ve gereleri, tarm ara-gereleri, hayvanclkla ilgili
ara-gereler, av aralar ve teknikleri, mutfak dzeni ve aralar, giyim-kuam
ve ss eyalar halk kltrn aratran halk biliminin tetkik konular arasnda
gsterilmektedir.5 Buradan hareketle, sosyal ve gndelik yaamn bir paras,
halk kltrnn bir gesi, ayn zamanda halk biliminin tetebbu sahalarndan biri
olan ev eyalar genel aratrma mevzuu olarak seilmi, bununla birlikte zelde
de 19. yzyl ortalarnda Tokatta kullanlan ev eyalar, inceleme konusu
olarak belirlenmitir. Bu incelemenin gayesi 19. yzylda Tokatta kullanlan ev
eyalarn tespit, tasnif ve tahlil ederek tantmaktr. Elde edilen bilgi ve bulgular
nda ev eyalarnn adlarn, kullanm alanlarn ve amalarn, saylarn,
trlerini, yapldklar malzemeleri, gnmzde kullanmnn devam edip
etmedii gibi niteliklerini belirlemeye ve deerlendirmeye almaktr.
Aratrmann esas kayna ile incelenen bahsin kapsam ve snrlln
Tokat sicillerinden 19. yzyl ortalarna tesadf eden ve 1848-1850 yllar
arasndaki olaylar ve kaytlar ieren 60 Numaral Tokat eriye Sicili6
1

Gncel Trke Szlk, http://www.tdk.gov.tr, (eriim tarihi: 01.09.2012)


Budunbilim Terimleri Szl, http://www.tdkterim.gov.tr, (eriim tarihi: 01.09.2012)
3
Sz edilen alanlarda yaplan yaynlarn bir bibliyografyas iin bkz. Cokun akr,
Osmanl Ekonomik ve Toplumsal Tarihiyle lgili Tezler Bibliyografyas (1933-1999),
Divan Dergisi, 7, 1999/2, s. 251-379.
4
rnek bir alma iin bkz. Suraiya Faroqhi, Osmanl Kltr ve Gndelik Yaam
Ortaadan Yirminci Yzyla, (ev: Elif Kl), Tarih Vakf Yurt Yaynlar, stanbul
2010.
5
Bircan
Kalayc,
Halk
bilimi/Folklor
Tarihsel
Sre,
http://turkoloji.cu.edu.tr/HALKBILIM/26.php, (eriim tarihi: 01.09.2012).
6
60 Numaral Tokat eriye sicili, bundan sonra TS. 60 olarak geecektir. TS. 60,
toplam 83 sayfadr. Defterde ayn zamanda tereke belgesi olan ilk kayt, H. 17 evval
1266/ M. 26 Austos 1850 tarihli, son belge olan tereke kayd ise H. 27 evval 1266/
2

392

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


396 I

19. Yzyln Ortalarnda Tokatta Kullanlan ve Tereke Belgelerine Yansyan Ev Eyalar

oluturmutur. Ad geen defterdeki tereke belgeleri tespit edilmi, bunlar


okunarak mndericattaki konuyla ilgili ksmlar deerlendirilmitir.
60 numaral sicilde toplam 49 adet tereke belgesi bulunmaktadr. Bu
belgeler elimizdeki sicil defterinin farkl sayfalarna dalm olarak yer
almaktadr. Dier bir ifadeyle sicil defterinin ieriinde yalnz tereke kaytlar
deil, baka belge trleri de grlmektedir.7
ncelenen sicildeki terekeler, 19. yzyln ilk yarsnda Tokatta yaam
farkl toplumsal kesimlerden insanlara aittir. yle ki Mslim, gayrimslim,
kadn, erkek ve farkl meslek gruplarna mensup 49 kiinin terekesi bu bildiride
ele alnmtr. Tereke sahipleri hakknda daha detayl bilgi vermek gerekirse,
terekelerden 39u erkeklere 10u ise kadnlara mahsustur. Tereke sahiplerinden
31i Mslim, 18i de gayrimslimdir. 39 erkek terekesinden 22si Mslimlere,
17si gayrimslimlere, kadn terekelerinden de 9u Mslim kadnlara biri
gayrimslim bir kadna aittir.
Tereke kaytlarnn bazlarnda, len kiinin kimliini aka belirtmek
iin unvan ya da urat meslek yazldr. Buna gre baz muhalleft
sahiplerinin mesleklerini, yaptklar ileri tespit etmek mmkn olmutur.
Belgelerde, Mslim ve gayrimslim on sekiz mteveffann meslei
belirtilmitir. Bunlar arasnda, baeci, bakrc, debba, ddk, dlger,
ubuku, haffaf, kahveci, kemanc, maync, merdibanc, pabuu, terzi, ttnc
olanlar yannda, iki kei ile askeri snfa mensup bir yzba da kaytldr.
lenlerden ikisi es-seyyid, birisi ise aa unvan tamaktadr. Kadn
terekelerinde, isimleri ve baba adlarndan baka onlar tantc herhangi bir
unvan ya da sfat yoktur. Genel olarak terekelere bakldnda, erkek muhalleft
sahiplerinin yarya yaknnn geimlerini salayabilmek iin ehirdeki eitli i
kollarnda alan esnaf zmresinden olduu, iki keiin gayrimslim din
adamlar snfndan ve bir yzbann da askeri snftan olduu anlalmtr.
Meslei ya da unvan yazmayan kiilerden ocuk yata olmayanlarn bazlarnn
da alma hayat iinde olabileceklerini dnmek gerekir.
ncl almalar
Gnmzde, tereke defterleri veya eriye sicilleri ierisindeki tereke
kaytlar temel alnarak Trkiye ve Trkiye dnda hazrlanan almalar, bu
alanda bir literatr oluturacak kadar oalmtr.8 Tereke defterlerini, Tereke

M. 5 Eyll 1850 tarihlidir. Ancak sicildeki belgeler, deftere kronolojik bir srayla deil,
kark olarak kaydedilmilerdir.
7
Bursa, Edirne, stanbul gibi Osmanl Devletinin nemli ve byk yerleim birimlerine
ait tereke kaytlar, bazen zel defterlerin iinde toplu olarak bulunmakta yani sicil
defterinin tamam tereke kaytlarndan olumaktadr.
8
Trkiye ile dier lkelerde Tereke defterleri ve kaytlar zerinde yaplan almalarn
geliimi, dkm ve bu almalarn bir deerlendirmesi iin bkz. Hlya Canbakal,
Barkandan Gnmze Tereke almalar, Vefatnn 30. Yldnmnde mer Ltfi
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

393
393

Samettin BAOL ule Sema ALKO

defterleri, iktisadi-itimai tarihimiz bakmndan birinci derecede mhim


kaynaklardr. Bu yazmzda bunlarn mahiyetini tantmaya ve iktisadi ve itimai
tedkikler iin ehemmiyetini gstermeye alacaz. diyerek bilim dnyasna
tantan ve zerinde almalar yapan ilk kii Halil nalck olmutur.9 . Ltfi
Barkann Edirne Askeri Kassamna Ait Tereke Defterleri 1545-1659 adl
yayn10 terekelere yeniden dikkat ekmi, bu kaynak koleksiyonunu daha
ayrntl tantarak sonraki tereke almalarna bir yn vermitir. Bu ynyle
Barkann aratrmas, Osmanl sosyo-iktisat tarihilii alannda nemli bir yer
igal etmitir. Barkandan sonra kaynan tereke belgelerinin oluturduu
tetkikler konu bakmndan eitlilik kazand gibi saysal olarak da
oalmtr.11
Terekelerin, sosyo-iktisat tarihilii alan yannda, sosyo-kltrel tarih
kayna olarak da kullanlabilecei konusunda Yusuf Ouzolu [1985]12, Nuri
Kstkl [1999]13, [2008],14 ve Ali hsan Karatan almalar [2002]15 alana
Barkan Trkiye Tarihiliine Katklar ve Etkileri Sempozyumu, stanbul Bykehir
Belediyesi Kltr Mdrl, stanbul 2009.
9
Halil nalck, 15. Asr Trkiye ktisadi ve timai Tarihi Kaynaklar, stanbul
niversitesi ktisat Fakltesi Mecmuas, 15/1-4, (1953-1954), s. 51-67. Ayrca nalck,
sonraki dnemlerde de terekelerle ilgili almalarn srdrmtr. Bkz. Ayn yazar,
Osmanl dare, Sosyal ve Ekonomik Tarihiyle lgili Belgeler Bursa Kad Sicillerinden
Semeler III. Ky Sicil ve Terekeleri, Belgeler, C. XV, S. 19, 1993, s. 23-168.
10
mer Ltfi Barkan, Edirne Asker Kassamna Ait Tereke Defterleri (1545-1659),
Belgeler, C. III, S. 5-6, Ankara 1966, s. 1-479. Sonraki yllarda da Barkann
almasna benzer aratrmalar yaplmtr. rnek iin bkz. Hseyin zdeer, 14631640 Yllar Bursa ehri Tereke Defterleri, stanbul 1988; Sait ztrk, 17. Yzyl
Asker Kassam Defterlerinin Sosyo-Ekonomik Tahlili, Marmara niversitesi Sosyal
Bilimler Enstits, ktisat Ana Bilim Dal, ktisat Tarihi Bilim Dal, stanbul 1993.
11
Bkz. Dipnot 8. Sayn Hlya Canbakaln dkm ve deerlendirmesinden (2009)
gnmze kadar tereke defterleri ve kaytlar ile ilgili yeni almalar da yaplmtr.
lgili rnekler iin bkz.
12
Yusuf Ouzolu, Sicillerdeki Tereke Kaytlarnn Malzeme Olarak Deeri, III.
Aratrma Sonular Toplants, 20-24 Mays 1985, Ankara, Trkiye Cumhuriyeti
Kltr ve Turizm Bakanl Eski Eserler ve Mzeler Genel Mdrl Yaynlar,
Ankara 1985, s. 1-4. Tereke Defterlerinin iinde hayatn iinden gelen ok eitli
varlklar yer alyordu. Ev eyas, giysiler, snai ve ticari mallar, ev-dkkn gibi
tanmaz mallar, nakit para, alacaklar, borlar, kleler, zirai yatrmlar her biri ayr
ayr incelenmesi gereken kalemler olarak gzkyor. sonu olarak, mzelerimizdeki
sicillerde yer alan tereke kaytlar Kltr Tarihi ve sanat Tarihi alanlarnda aratrma
yapacaklara ariv malzemesi olarak yararl olabilir., a.g.m., s. 4.
13
Nuri Kstkl, Osmanl Sosyal ve ktisadi Tarih Aratrmalarnda Tereke
Defterlerinin Yeri ve nemi (Mula rneinde), Gazi Eitim Fakltesi Dergisi,
XXIX/5, Ankara 2009, s. 872-889.
14
Nuri Kstk, Osmanl-Trk Aile Kurumu Aratrmalarnda Tereke Defterlerinin
Yeri ve nemi 19. Yzyl rnekleri erevesinde, Uak niversitesi Sosyal Bilimler
Dergisi, 1/1, (2008), s. 17-26.

394

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 394


Cilt I

19. Yzyln Ortalarnda Tokatta Kullanlan ve Tereke Belgelerine Yansyan Ev Eyalar

nemli almlar ve katklar getirmitir. Trkiyede sosyal tarih yaznnn


geliimi ve terekelerin ierdii bilgilerin aile, kltrel deiim, folklorik
rnler vb. gibi farkl konularda aratrmalara kaynaklk edebilecei ynndeki
vurgular, terekelerle ilgili bir ksm almalar Osmanl dneminde halkn
sosyal yaam ile gndelik hayatta kullanlan eyalara ve kltrel malzemeye
yneltmitir.16 Zira tereke kaytlarnda gerek i hayatn gerek gndelik hayat
yanstan ok eitli nesneler yer almtr.
Terekelerin
sosyo-kltrel
tarihilik
alannda
kullanlmaya
balamasyla, sz edilen belgelerde geen objelere dayal yeni almalar dodu.
Bunlar arasnda, sayca az olmakla birlikte bu bildirin de konusunu oluturan ve
dorudan halkn kulland ev eyalarna odaklanan baz tetkikler de vard.17
15

Ali hsan Karata, Folklor Aratrmalarnn nemli Kaynaklarndan Tereke


Defterleri ve XVIII. Yzyl Bursa Tereke Kaytlarndan rnekler, I. Bursa Halk
Kltr Sempozyumu (4-6 Nisan 2002) Bildiri Kitab, C. 2, (Yay. Haz. Yusuf
Ouzolu, Kerime stnova), Bursa 2002, s. 691-710.
16
Mehmet Baaran, 1899-1902 Tarihli Kassam Siciline Gre zmirin Topografik,
Sosyal, Ekonomik ve Kltrel Durumu, DE. Atatrk lkeleri ve nklap Tarihi
Enstits, Baslmam Yksek Lisans Tezi, zmir 1991; Sabri Yetkin, 1903-1908
Tarihli Kassam Siciline Gre zmirin Topografik, Sosyal, Ekonomik ve Kltrel
Yaps, DE. Atatrk lkeleri ve nklap Tarihi Enstits, Baslmam Yksek Lisans
Tezi, zmir 1991; Tlay Artan, Terekelerin Inda 18. Yzyl Ortalarnda Eypte
Yaam Tarz ve Standartlarna Bak Orta Halliliin Aynas, 18. Yzyl Kad Sicilleri
Inda Eypte Sosyal Yaam, TVYY, stanbul 1998, s. 49-64; Haim Gerber,
Economy and Society in An Ottoman City: Bursa, 1600-1700, Jerusalem 1988; Lajo
Fekete, 16. Yzylda Taral Bir Trk Efendi Evi, (ev: M. Tayyib Gkbilgin),
Belleten, C. XLIII, S. 170, TTK. Yay. Ankara 1970, s. 457-480.
17
Bu tetkiklerden ilki Bahaeddin Yediyldz tarafndan gerekletirildi. Bkz. Samsun
Halknn Kulland Eyalar zerinde Bir Tahlil Denemesi, II. Milletleraras Trk
Folklor Kongresi Bildirileri, V. Cilt, Maddi Kltr, Kltr ve Turizm Bakanl Yay.,
Ankara 1983, s. 271-284. Tereke belgeleri esas alnarak hazrlanan ev eyalar ile ilgili
dier almalar iin bkz. Mehmet Gne; Tereke Kaytlarna Gre XIX. Yzyl
Balarnda Afyon Karahisar Halknn Kulland Eyalar, Trk Kltr Aratrmalar
Dergisi, II, 2009, s. 269-289; . Demirel, A. Grbz, M. Tu; Osmanl Anadolu
Ailesinde Ev, Eya ve Giyim-Kuam (XVI-XIX. Yzyllar), Sosyo-Kltrel Deime
Srecinde Trk Ailesi, T.C. Babakanlk Aile Aratrma Kurumu Yay., Cilt II, Ankara
1992, s. 703-755; Abdurrahman Kurt, 19. Yzylda Bursa Toplumunun Sosyal
Grnm ve Halkn Sahip Olduu Eyalar, I. Bursa Halk Kltr Sempozyumu (4-6
Nisan 2002) Bildiri Kitab, C. 2, (Yay. Haz. Yusuf Ouzolu, Kerime stnova), Bursa
2002, s. 711-731; Binnaz Aksoy polu, XVII. Yzyl Sonlarnda Bolu Halknn
Kulland Ev Eyalar ve Giyim Malzemeleri, 21. Yzylda Krolu ve Bolu
Aratrmalar Uluslararas Krolu, Bolu Tarihi ve Kltr Sempozyumu Bildirileri
(17-18 Ekim 2009) Bolu, (Ed: Ali Yaman vd.), Bolu 2011, s. 234-258; Fatih Bozkurt,
Tereke Defterleri ve Osmanl Maddi Kltrnde Deiim (1785-1875 stanbul rnei),
Sakarya niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, Tarih Anabilim Dal Doktora Tezi,
Sakarya 2011 isimli almalar rnek olarak verilebilir.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

395
395

Samettin BAOL ule Sema ALKO

1. Terekelere Yansyan Ev Eyalar


nalcktan (1953-1954) gnmze terekelerle uraan pek ok
aratrmac, tereke belgelerinin nemli lde ev eyas ierdiine dikkat
ekmitir.18 Terekelere, yalnzca ev eyalar deil, bunun yan sra len kiinin
ekonomik durumuna gre giysiler, ss, tak ve znet eyalar, kitaplar, kleler,
silahlar, paralar, hayvanlar, ticari emtia ile ev, dkkn, tarla gibi tanmaz
mallar, ziraat veya esnafla ait ara-gereler de kaydedilirdi.19 Bununla birlikte
terekelerde rastlanan ve mirasa konu edilen ev eyalar, say ve eit asndan
bakldnda zengin bir grubu olutururdu. Baz belgelerde ev eyalar dank
bir biimde tahrir edilirken, bazlarnda ise bir grup oluturacak biimde, bek
eklinde yan yana yazlrd.20
Evlerde kullanlan hemen her tr eya, ara-gere ve malzeme tereke
belgelerine kaydedildiinden, metrukta yansyan ev eyalar ok eitliydi.
nceleme ve deerlendirmede kolaylk salamas asndan ev eyalar; mutfak
eyalar ve gereleri, yatak ve oturma takmlar, temizlik maddeleri, deme ve
sergi eyalar, snma ve aydnlanma gereleri, muhtelif ev eyas olmak zere
alt ana balk altnda incelenmitir.
Tablo 1: Tereke Belgelerine Yansyan Eya Trleri, Saylar ve Oranlar
Eya/Malzeme
Tr
Vasf
Eya/Malzeme
Toplam
Grubu
Says
Says
Says
Eya
indeki %
si
Mutfak eyalar ve 34
66
1591
% 59.45
gereleri
Yatak ve oturma 12
90
652
% 24.37
takmlar
Temizlik maddeleri 11
27
174
% 6.50
ve gereleri
Deme ve sergi 7
29
136
% 5.08
eyalar
Isnma ve aydnlanma 5
15
70
% 2.62
gereleri
Muhtelif ev eyas
7
9
53
% 1.98
Genel toplam
76
236
2676
% 100
18

Bkz. Bu defterlerden sanat kollar, aletler ve snai malzeme hakknda bilgi


edinmek, halkn kulland eyay tayin etmek mmkndr. nalck, a.g.m., s. 199;
Tereke defterleri, hayatta bulunduklar srada tasarruflarnda bulunan her trl
giyim ve ev eyas ile mobilya ve mutfak takmlarn , Barkan, a.g.m., s. 1.
19
nalck, a.g.m., s. 199; Barkan, a.g.m., s. 1-2; Ouzolu, a.g.m., s. 4; Karata, a.g.m.,
s. 692.
20
nalck, terekelerin kaydnda belirli esaslara gre hareket edildiini, eyalarn
tespitinde de bir sra gzetildiini vurgulamtr. Bu sraya gre nce ev eyas,
ardndan da dkkn veya krhanedeki (atlye) malzeme ve letler, cariye ve gulmlar,
emlk ve akar, alacaklar ayr ayr yazlrd. A.g.m., s. 190.

396

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 396


Cilt I

19. Yzyln Ortalarnda Tokatta Kullanlan ve Tereke Belgelerine Yansyan Ev Eyalar

60 numaral Tokat sicili iindeki 49 tereke belgesinde, 76 trde, 236


vasfta toplam 2676 adet ev eyas ve gereci tespit edilmitir (bkz. Tablo 1).
1.1. Mutfak Eyalar ve Gereleri
Trk evlerinin en ilevsel ve karakteristik blmlerinden biri eski
deyile matbah denilen mutfak blmleriydi. Geleneksel Trk yemekleri ve
sofrasnn hazrland ana mekn, evlerin bu mutfak ksmlar olduu gibi
mutfa da mutfak yapan, yemeklerin hazrlanmasnda, piirilmesinde,
servisinde ve sofra dzeninde kullanlan mutfak eyalar ve gereleri idi.
Trk mutfann zenginlii, tad ve n, bir kltrel miras gesi olarak
gnmze kadar ulaabilmitir. Ancak Trk mutfa dendiinde nemli lde
geleneksel Trk/Osmanl yemekleri, bunlarn piirme ve servis ekilleriyle
tatlar anlalmtr.21 Bu ifadenin ierisine, tarihi Trk mutfann mekn
zellikleri, blmleri, piirme birimleri ve kullanlan mutfak eyalar da dhil
edilmelidir. Byle olduu taktirde Trk mutfa tm zellikleriyle temsil
edilmi olur.
Belgeler zerinde yaplan incelemede, evlerdeki dier eyalara gre tr
[34] ve saysal olarak [1591] en fazla sayy mutfak eyalar ve gereleri
oluturdu. Mutfakta kullanlan eya ve ara-gereler, tm ev eyalarnn iinde
yaklak %60lk bir orana sahipti. Belgelerde mutfak eyalar, ou zaman
adlar, eitleri ve retildikleri malzemenin trne gre aka ve tek tek
kaydedilmiti. Bazen de byle yazlmayp, mutfaktaki tm kap-kacak trndeki
malzemeyi iine alan evn-i nhs terimiyle kayda geirilmiti.
Mutfak ara-gereleri arasnda en fazla sayya ve orana sahip eya tr,
bu evn-i nhs olarak kayda geen ama ad tek tek yazlmayan bakr kapkacak trnden eyalard. Bunlarn says 1131 idi. Bu say mutfak eyalarnn
% 71.08ini oluturuyordu. yle ki bir kaytta evn-i nhs trnden eyalarn
saysnn 120 olduu belirtilmitir. Ancak belgede evn-i nhsn dndaki
mutfak eyalar da yine sralanmtr. Anlalan odur ki evn-i nhs, tam
anlamyla kap-kacak, tabak-anak trnden kk bakr eyalar kapsyordu.
Belgelerdeki kaytlardan yola klarak mutfak eyalar, alt balk
altnda incelendi. Bu alt balklar,
-yemek ve sofra takmlar,
-hazrlama, piirme ve servis ara-gereleri,
-ecekle ilgili eya ve gereler
21

Trk mutfa diye balayan aratrma ve yaynlarn birounda kastedilenin, aslnda


geleneksel Trk mutfana zg yemekler, bunlarn hazrlanma, piirme, servis veya
saklama usulleri olduu grlmtr. Halk kltr aratrmalarnn ounluunda Trk
mutfa, geleneksel Trk yemekleriyle ayn anlamda kullanlmtr. Balnda Trk
mutfa geen almalardan ok az mutfan, yemekler dndaki zelliklerine
odaklanmtr.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

397
397

Samettin BAOL ule Sema ALKO

1.1.1. Yemek ve Sofra Takmlar


Yemek ve sofra takmlar dendiinde, sofra zerine dizilen ve yemein
yenmesine yardmc olan tabak, kak tr eyalar anlalmaldr. Tereke
kaytlarna kak, bak, tabak (sagr-kebr tabak), beyaz tabak, ini tabak, aa
ayar sim tabak, billur tabak, sahan, sar sahan, kase, billur kase, tas, badye tas,
orba tas gibi mutfak eyalar yansmtr. Burada en dikkat ekici
malzemelerden biri ataldr. 18. yzyl balarndan itibaren Osmanl lkesinde
grlen ve baz yazarlarca modernlemenin de gstergelerinden biri olan
ataln, henz Tokat mutfanda kullanld grlmemektedir. Bununla
birlikte cam, toprak, bakr ve gm malzemeden yaplm tabak ve kse
eitleri yemek ve sofra takm olarak kullanlmaktadr. Belgelerde yukarda
belirtilen trlerden 80 adet yemek takm ve sofra gereci tespit edilmitir.
1.1.2. Hazrlama, Piirme ve Servis Ara-Gereleri
Mutfaklarda yemein hazrlanmasndan sofraya getirilip servis
edilmesine kadar pek ok ara-gere kullanlmaktadr. Bunlardan bazlar olan
kebr aurma, kebr sini, orta sini, divan sini, nhs sini, tepsi, nhs tepsi,
kolon tepsi, kazgan, tava, el dibek, el havan, kadayf tepsisi, kebap ii, aa
sini aya, bakra, tencere, sofra bezi ve evn-i nhs, tereke kaytlarnda
gemektedir. Bu eyalar, zellikle sofra bezi, sini ve tepsiler birlikte
dnldnde Tokatta yemein geleneksel biimde yerde, aa sofra
ayaklar zerindeki sinilerde yendii anlalmaktadr. Kadayf tepsisi ve kebap
ii gibi zel yemek veya tatl trleri iin malzemelerin de kullanld
grlmektedir. Belgelerde bu trde geen eyalarn says 66dr. Bunlardan
20si kebr sini, muhtemelen sofra sinisidir, 12si ise kebap iidir.
Yine yukarda evn-i nhs olarak zikredilen kap-kacak, tabak anak
trndeki eyalar da bu grupta yer almtr. 49 evin 35inde evn-i nhs
eyalar kaydedilmitir.
1.1.3. ecekle lgili Eya ve Gereler
Gnmzde de hemen her evde kullanld gibi 19. yzylda Tokat
evlerinde ve mutfaklarnda iecekle ilgili materyaller kullanlrd. Ancak
bunlarn hepsinin ad, ekli, tr ve yapm maddesi gnmzdekilerle ayn
deildi.
Belgelere gre incelenen dnemde Tokat mutfanda, baya tas, sagr,
kebr fincan, su billuru, kahve takm, kahve ubuu, kahve takm fincan,
cezve, kahve ibrii, sagr fincan, billur fincan, teneke cezve, baya fincan,
kebr fafuri fincan, kebr kahve takm kutusu, zarf, sar zarf, sim zarf, baya
kahve takm, ngiliz barda, ie, ie pokal, siyah pokal, kahve deirmeni,
arak takm, arak kazgan, gm, nhs gm, su mataras, marapa gibi
iecekle ilgili ara-gereler kullanlyordu. Arak takm ve arak kazan yani rak
takm ve kazanna, gayrimslim terekelerinde rastlanmtr. Dikkati eken bir
husus ise Mslim ve gayrimslim terekelerinin ikisinde de bol sayda kahve
takmlar, cezveler, fincanlar ve fincann iine yerletirildii fincan zarflar

398

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 398


Cilt I

19. Yzyln Ortalarnda Tokatta Kullanlan ve Tereke Belgelerine Yansyan Ev Eyalar

bulunuyordu.
Mutfak eyalar arasnda sayca ikinci srada olanlar, iecekle ilikili
olanlard ve bunlarn says 314t. Bu saynn nemli bir yeknunu ise
yukarda da deinildii gibi kahve takmlar ya da kahveyle ilgili malzemeler
oluturuyordu. Grnen o ki, kahve, Tokatta dierlerine gre en ok
iilen/tercih edilen iecek olmaya devam ediyordu.
Bundan baka Tokat mutfanda yabanc meneyli bardaklar ve cam
eya da grlmeye balamt. ngiliz bardaklar ve pokal denilen (muhtemelen
kadeh tarz cam bardak) bardaklar zellikle gayrimslim ailelerde gze
arpyordu.
1.2. Yatak ve Oturma Takmlar
Geleneksel Osmanl evlerinde olduu gibi Tokat evlerinde de evlerin
byklyle doru orantl olmak zere haremlik, selamlk denilen misafir
oturma odalar, gnlk oturma odalar ve yatak odalar bulunurdu. Bu odalar
dneme zg yatak veya oturma takmlar ve bunlar tamamlayan mefruatla
donatlrd. ncelenen belgelere gre, 19. yzyl ortalarnda Tokat halknn
evlerde mutfak eyasndan sonra en ok sahip olduu, kulland eyalar, yatma
ve oturma grubuyla ilgili olanlard.22 Sz edilen eyalar arasnda, dekler,
yataklar, yorganlar, yastklar, ilteler, minderler, publalar, makadlar, keler,
yzler, rtler ve araflar yer alyordu. Yatak ve oturma takmlar, evlerde
grlen dier eya gruplar arasnda tr zenginlii ynnden ilk srada
geliyordu. Saysal olarak ifade edildiinde bu grupta yer alan on iki eyann,
toplamda doksan farkl eidi bulunuyordu.23 Zira ilerideki aklamalarda da
grlecei zere bu nesnelerin hemen her birinin onlarca nevi vard.
Tokat evlerinde gerek hane halknn gerekse misafirlerin yatp
uyumalar iin kullanlan en nemli eyalar; yere serilen dekler, yorganlar ve
yastklard. araf, ilte ve yzler de bunlar tamamlard. Anlan eyalar
birlikte, yatak takmn olutururdu.
Terekelerde, ailelerin kulland 87 adet dek tespit edildi. Deklerin
ounluu, dikildii kuma cinsinin adyla ve buna ilaveten khne (eski), cedd
(yeni) veya mstamel (gnlk kullanlan/ kullanlm) sfatlaryla birlikte
yazlyd. Belgelere, kutni dek, beyaz dek, dimi yzl cedd dek,
mstamel dek, it dek, khne dimi dek, ilte dek, baya dek, mitil
dek, mstamel dimi dek gibi dek trleri yansmt. Dek kaytlarnda
en fazla yeknu, ailelerin gndelik kullanmnda olan mstamel dek, (20
adet), khne dek (14 adet) ve yalnzca dek (16 adet) olarak kaydedilen 50
adet dek oluturmutu. 49 tereke belgesinin incelendii gz nnde tutulursa,
her ailenin gndelik hayatta kulland deklerin belgelere yansd, geriye
22

Yatma ve Oturma grubunda yer alan eyalarn toplam says 652dir. Bu say, 2676
olan tm eyalarn saysna gre %24.37lik bir orana tekabl etmektedir. Bkz. Tablo 1.
23
Bkz. Tablo 1, yatma ve oturma grubuyla ilgili olan blm.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

399
399

Samettin BAOL ule Sema ALKO

kalan ve dimi yzl cedd dek gibi daha zellikli olanlarnn ise ailelerin
ounda bulunan ve misafirler iin saklanan dekler olduu dnlebilir.
Belgelerde, yatak takm arasnda biri zmmi bir erkee, dieri de
Mslim bir kadna ait olmak zere iki adet yatak kayd grld. Ancak bunlarn
dek ile ayn anlamda kullanld, daha sonraki dnemlerde maddi kltrdeki
modernlemeyle yaygnlaacak olan Bat tarz karyola, somya tr ayakl
malzemeyi ifade etmedii belirtilmelidir.24
Yatak takmnn nemli bir gesi phesiz rtnmede kullanlan
yorganlard. Bunlar da, terekelere deklerde olduu gibi vasflaryla ve
cinsleriyle birlikte yazlmt. Buradan hareketle belgelerde yorgan, khne
yorgan, sar itli mstamel yorgan, mstamel yorgan, it yzl al yorgan,
Tokat basmas yzl yorgan, Tokat basmas yzl cedd yorgan, iek yzl
yorgan, Tokatkr yzl yorgan, khne yzl sagr yorgan, mstamel penbe
memlu yorgan, basma yzl mitil yorgan adlaryla kaytl toplam 94 adet yorgan
tespit edildi. Bu sayya gre Tokatl aileler, hane bana ortalama iki yorgana
sahipti.25 Sz edilen rtnme malzemesinden 57si yalnzca yorgan, 14 khne
yorgan, 10u da mstamel yorgan ifadeleriyle kaydedildiine baklrsa, 94
yorgann 81i gnlk hayatta aile bireyleri iin kullanlyor olmalyd. Geriye
kalan 13 yorgan ise, it yzl al yorgan, Tokat basmas yzl cedd yorgan,
iek yzl yorgan, basma yzl mitil yorgan gibi daha gsterili ve zellikli
eitlerdi ki bunlar muhtemelen misafir iin ayrlanlard.
Yatak takmn oluturan dier bir para, yastklard. Aslnda yastklar
hem yatak takmnn hem de oturma grubunun birer parasyd. Tespit edilen
249 yastk, kemiyet asndan bu guruptaki dier eyalar arasnda ilk sradayd.
Ayn zamanda baka baka isimlerle anlan zengin yastk eitleri de dikkat
ekiciydi. Evlerde kullanlan yastk eitleri unlard: Mstamel yasdk, uka
yasdk, tahtan oda takm yasd, yn meml yasdk, aput meml yasdk, atlas
yzl yasdk, yz yasd, it yzl yasdk, khne yasdk, it yasdk, dimi yzl
yasdk, khne it yzl yasdk, ot meml yasdk, sagr yasdk, ot meml khne
it yzl yasdk, yn meml it yzl yazdk, ilte yzl yasdk, penbe meml
yasdk, mstamel kadife yasdk ve publa.
Kaytlardan anlaldna gre yastklar hem dikildii kuman trne
hem de iine doldurulan malzemenin cinsine gre adlandrlyordu. Bazen de
24

Fatih Bozkurtun aratrmasna gre Batl yaam tarznn nemli bir eyas olan
karyola, ilk defa 1843 ylnda stanbullu gayrimslim bir Osmanl vatandann
terekesinde karyola tabir olunur yataklk olarak kaytlyd. Bu eyann sonraki
yllarda (1863-1864) gayrimslimlerin ve Mslman askerlerin tereke listelerinde daha
sk yer ald vurgulanmtr. Ayn aratrmaya gre karyola, stanbul halk iin yeni bir
eya tryd. Tereke Defterleri ve Osmanl Maddi Kltrnde Deiim (1785-1875
stanbul rnei), s. 314.
25
ncelenen tereke says olan 49, ayn zamanda hane says olarak ele alnd, tespit
edilen yorgan says ise 94t.

400

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. 400


Cilt I

19. Yzyln Ortalarnda Tokatta Kullanlan ve Tereke Belgelerine Yansyan Ev Eyalar

kullanld yere gre isim alyordu. rnein tahtan oda takm yasd ve ii ot
veya aput doldurulmu yastk trleri, odalarda oturma amal kullanlyordu.
Yani bunlar oturma takmnn bir parasyd, sedir ve duvar kenarlarna konur,
yaslanarak oturmaya yarard. Genelde yn ve pamuk dolu yastklar, yz yast
ve benzerleri, yatak takmyla ilgiliydi. Publa denilen kk yastklar veya
ocuk yastklar da evlerde kullanmdayd. Zira bunlar, publa, sagr publa, it
publa, cedd publa, sagr yer publas olarak terekelerde kaytlyd.
Tereke listelerinde yatak ve oturma takmlaryla balantl karlalan
dier eyalar, yz26, ilte27 ve araflard.28 Bu eyalar yatak, yorgan ve
yastklarn yzlenmesinde, koruma amal zerlerinin kaplanmasnda veya
zerlerinin rtlmesinde kullanlyordu. Belgelerde, 29 adet yz, bir adet ilte
ve 14 araf yazlyd. Hepsi bir arada dnldnde, bu eyalar, yatak ve oda
takm eyalarnn yaklak %7lik bir blm oluturuyordu. Yz ve araflarn
dier malzemelerde olduu gibi eitleri vard. Yz eitlerini; it yz, yasdk
rts, beyaz yasdk rts, yorgan yz, basma yasdk yz, dek yz,
yasdk yz, yasdk rtei oluturuyordu. araflarn ise; araf, mstamel
araf, ilemeli araf, beyaz araf, bez araf, dek araf gibi trleri vard.
Aslnda bu tamamlayc rtler, normalde yatak, yorgan ve yastklarn zerinde
takl bulunurdu. Zira yukarda yatak, yorgan ve yastklardan sz edilirken
bunlar atlas yzl yatak, dimi yzl yatak, iek yzl yorgan, Tokat basmas
yzl yorgan, ilte yzl yasdk biiminde yzleriyle birlikte zikredilmiti. Bu
sebeple burada isimleri saylan, saylar verilen yz ve araflarn yatak, yorgan
ve yastklar zerinde takl bulunmayan ama taklmaya hazr rtler olarak
anlamak daha doru olur. nk eer bu rtler, yatak takmlarnn zerinde
takl bulunsayd, ayr bir kalem halinde yazlmaz, ilte yzl yastk biiminde
takl olduu malzemeyle birlikte yazlrd. O halde bunlar, evlerde
kullanlmaya hazr, temiz, yedek rtler olmalyd.
19. yzyl ortalarnda Tokat evlerinin odalarn tamamlayan nemli bir
mefruat grubu da oturma eyalar ve takmlaryd. Belgelere yansyan minder
ve makad tr eyalarn varlna ve okluuna baklrsa evlerde geleneksel
oturu dzeni devam ediyordu. Yani Tokatl aileler, ou Osmanl ehrinde,
ky ve kasabasnda olduu gibi ya yerde minderler zerinde ya da evdeki tahta
seki, sedir ve divanlarn zerinde oturuyorlard. Terekelerde grlen 109 adet
minder ve 9 adet makad bu durumu destekler nitelikteydi. Minder ve
26

Metindeki anlam, 1-Bir kuman diki srasnda da getirilen gsterili blm. 2Bir eyin grnen blmnde kullanlan kuma. 3-Yorgana ve yasta geirilen klf.
Gncel Trke Szlk, http://www.tdk.gov.tr/, (eriim tarihi: 01.09.2012).
27
iltenin yatak ve oturma takmyla ilikili birbirine yakn eitli anlamlar
bulunmaktadr. Bunlar, 1-Minder, kk dek, 2-nce, pamuk yatak. 3-Yorgann yz
gememi durumu, mitil. 4-Yorgan yz. 5-Yatan, yorgann i yz. Trkiye Trkesi
Azlar Szl, http://tdkterim.gov.tr/ttas/?kategori=derlay&kelime=ilte, (eriim
tarihi: 01.09.2012).
28
Yatan zerine serilen veya yorgan kaplanan bez rt.
Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

405
401

Samettin BAOL ule Sema ALKO

makadlardan oluan oturma grubu, tm yatma ve oturma eyalar iinde


%18lik bir orana sahipti.
Minderler, evlerde zerinde oturulan veya otururken yaslanlan en
temel, ilevsel ve bolca eidi bulunan eyalard. Makadn, minderli alak
sedir, minder yz, minderin zerine yaylan kuma, zerinde oturulan oda
sekisi, tahta divan, keeden yaplan bir deme tr anlamlar vard.29 Szlkte
ve baz blgelerde makad; sedir, divan anlamlarnda kullanlmasna ramen
belgelerde sedir, divan zerine serilen ve zerine oturulan bir yayg ve deme
tr olduu anlalmaktadr. Zira evlerde oturmaya yarayan oda sekisi veya
tahta divan, odalarn sabit bir malzemesi olduundan mirasa konu olmazd.
Ancak sedir, divan gibi oturma malzemesinin stndeki minder zerine rtlen,
kaln ve genelde keeden yaplm, oturmaya elverili yayg yani makad,
mirasa konu olur ve terekelere yazlrd.30 Sedirlerin demesinde makatlardan
baka ilte, minder, yastk gibi geleneksel eyalar kullanlrd.31
Tokat evlerinde u isim ve niteliklerdeki minderler kullanlyordu:
minder, fevkn oda takm yan minderi, yan minderi, sagr yan minderi, khne
sagr yan minder, ilte yn memlu yan minder, sagr minder, aput memlu
minder, ke [minderi], kebrce ke minderi, kebrce minder, khne minder,
khne sagrce minder, sagr minder, ifre minderi, kefere minderi.
Yukarda grld zere ailelerin elinde eski, yeni, kkl, bykl,
eitli trlerde oturma ve yan minderleri bulunuyordu. Yan minderleri,
otururken duvara veya sedire yaslanmak iin kullanlrd. Adlar saylan
minderlerden dierlerine gre belgelere daha ok yansyanlar, her biri 23 adet
olan minder, yan minderi ve sagr minder olarak kaydedilenlerdi.
Dier bir oturma eyas olan makad, belgelere yalnzca makad, cedd
makad ve mstamel kalie makad olarak gemiti. Kaytlardan anlaldna
gre kk hal trndeki yayglar, odalarda, yerde sergi, demelik olarak
kullanld gibi sedirlerin zerine yaylarak da kullanlrd.
1.3. Temizlik Maddeleri ve Gereleri
Gnmzde olduu gibi gemite de evlerde temizlik, o dneme has
temizlik maddeleri ve gereleriyle yaplrd. Tokatta, 19. yzyl ortalarna zg
29

Gncel Trke Szlk, http://www.tdk.gov.tr; Trkiye Trkesi Azlar Szl,


http://tdkterim.gov.tr/ttas/?kategori=derlay&kelime=makat, (eriim tarihi: 01.09.2012).
30
Fatih Bozkurt almasnda, makadn, sedir, divan anlamndan daha ok bu malzeme
zerine serilen, yaylan bir oturma eleman olduunu vurgulamaktadr. Bizim
bulgularmz, stanbul, Edirne, Bursa gibi imparatorluun merkez corafyasnda,
makadlarn, yasdk ve minderlerle beraber sedirin demesini oluturan rt olduu
ynndedir. Bundan baka Lale Devri olarak isimlendirilen dnemin nde gelen devlet
ricalinin yal ve konaklarnda dahi yzlerle ifade edilen sayda sedir olmas mmkn
grnmemektedir. Ayrca, sedirler evin yapsal bir paras olduu iin tereke
defterlerine gememektedir. A.g.t., s. 250, 1 numaral dipnot aklamas.
31
Fatih Bozkurt, a.g.t., s. 235.

402

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt


406 I

19. Yzyln Ortalarnda Tokatta Kullanlan ve Tereke Belgelerine Yansyan Ev Eyalar

temizlikte kullanlan malzeme ve gereler, sabunlar, hamam takmlar, pekir,


dolama ve havlular, makremeler, legen, kazan ve ibrikler ile bohalard.
Bunlarn toplam says, 174 idi ve belgelere kaydedilen tm eyalar arasnda %
6.5lik bir yer tutuyordu. Bu oranla temizlik maddeleri ve gereleri, mutfak
eyalar ile yatak ve oturma takmlarndan sonra tm malzemeler arasnda
nc srada yer alyordu. 11 ayr malzemeden oluan temizlik grubunun,
hemen her birinin farkl trleri de mevcuttu.32
Temizlik maddelerinin banda gelen sabunun, ak sabun ve kara sabun
olmak zere iki tr vard. Belgelerde kaytl 14 sabundan ikisi ak sabun, 12si
de kara sabundu. Ancak bu ikincisinin de kalp sabun olduu belirtilmiti.33
nemli madeni temizlik gereleri arasnda amar kazan, amar
leeni, nhs amar leeni, el leeni ve ibrik grlyordu. Bu gruptaki toplam
eya says 18 idi. Bilindii gibi amar kazan ve leeni, amar ykama
ileminde, el leeni ve ibrik ise yemeklerden nce ve sonra elleri ykamak iin
kullanlyordu.
Temizlik gerelerinin nemli bir ksmn dokuma tr temizlik eyalar
oluturuyordu. Bunlar, hamam takmlar, makrameler, pekir, dolama ve
havlular ile bohalard. Hamamda kullanlan havlu, kese, lif vb. eylere hamam
takm denirdi. Ancak belgelerde yazl olan hamam takmlar zellikle
kadnlarn hamamda veya ykanma sonrasnda zerlerine attklar, giydikleri
havlu trnden dokumalard. Osmanl dnyasnda hamam geleneinin ve
ritellerinin nemli bir parasn bu hamam takmlar olutururdu. Kaytlara
gre 14 adet olan bu takmlar, hamam takm, kk hamam takm, khne
hamam takm ve sar hamam takm adlaryla belgelere ilenmiti.
Dokuma rn temizlik eyalarnn sayca en ou pekirlerdi34.
Dolama,35 dolama pekir,36 ilemeli dolama pekir, ufak pekir, ilemeli pekir,
khne dolama pekir gibi eitleri bulunan pekirlerin says 94 buluyordu.
Temizlik maddeleri ve gereleri arasnda bu say, % 54lk gibi yksek bir
orana ulayordu. Pekir trlerinden anlaldna gre bunlarn bir blm,
ykandktan sonra el ve yz kurulamada, dolama trleri ise nlk olarak
kullanlyordu. 94 pekirin 52sinin dolama trnden olduuna baklrsa evlerde
ev ileri srasnda bu eit nlk kullanmnn yaygn olduu sylenebilir.
32

Bkz.Tablo 1.
TS. 60, s. 7.
34
Pekirin hem havlu, hem de nlk, kadn nl anlamlar vard.
35
Dolamann birok anlam vardr. Bars, tlbent, yazma, sark, mintan, gmlek,
eteklik, sedir yastklar zerine rtlen dokuma rt bunlardan bazlardr. Metindeki
anlam ise, nlk, petemaldr. Bkz. Trkiye Trkesi Azlar Szl,
http://tdkterim.gov.tr/ttas/?kategori=derlay&kelime=dolama,
(eriim
tarihi:
01.09.2012).
36
Dolama pekir, ne taklan havlu, nlk anlamndadr. Trkiye Trkesi Azlar
Szl, http://tdkterim.gov.tr/ttas/, (eriim tarihi: 01.09.2012).
33

Tokat Sempozyumu 1-3 Kasm 2012. Cilt I

407
403

Samettin BAOL ule Sema ALKO

Temizlik eyalarnda pekirlere yakn bir malzeme de havlulard.


Belgelerde normal havlu ve ilemeli havlu olmak zere iki eidi grlen
havlulardan 12 adet kaytlyd. Temizlikle ilgili dier bir nesne, makreme olarak
bilinen byk boyutlu mendillerdi.37 Bunlarn normal, ilemeli ve kk
eitleri vard. Terekelerde 11 adet makreme grlmt.
Evlerdeki dokuma tr temizlik gerelerinin son paras ise bohalard.
Eyalar sarp bir keye koymak, toplu halde tamak veya iine eyiz
hazrlayp gndermek gibi eitli amalar iin kullanlabilen bohalarn normal
boha ve it boha trleri belgelerde kaytlyd. Drt adet olan it boha,
Beyba mahallesinde oturan Bakrc Salih Efendi adnda bir erkee aitti.
Muhtemelen bunlar, iine eya konulup sarlan gnlk bohalard. Normal
bohalardan yine erkeklere, drd ise kadnlara aitti. Bu bohalardan
bazlarnn eyiz bohas olduu da dnlebilir.
1.4.Deme ve Sergi Eyalar
Osmanl evlerinde ounlukla kullanlan dier bir eya tr de deme
ve sergi malzemeleri idi. Bu malzemeler odalarn zeminine serilir, tabana
denir, zerlerine odalarda kullanlan dier eyalar, oturulan minderler ve
yastklar konurdu. Namaz yaygs olarak kullanlan ve zerinde namaz klnan
seccadeler de bu blmde deerlendirildi. Belirtilenlerden farkl olarak perdeler
odalarn deme ve sergi mefruatn tamamlad iin bu bba dhil edildi.
Tokat evlerindeki deme ve sergi eyalar arasnda kalalar, kilimler,
seccadeler, hasrlar, muambalar, perdeler ve [kalie/kilim] paralar tespit
edildi. Toplamda 136 adete ulaan bu malzemelerin tm ev eyalar arasndaki
oran %5.08 idi.
Terekelere gre evlerde zemin demesi olarak en ok kilim38
kullanlyordu. Ceman 136 olan deme eyalarnn 92 adetini kilimler
oluturuyordu. Zira 49 tereke belgesi incelendiine gre yaklak hemen her
hanede bir kilim bulunuyordu. Belgelere yansyan kilimler farkl tr ve
nitelikteydi. Bunlar arasnda kilimlerin eski, yeni, byk, kk veya
kullanlm olduklarn belirten sfatlarla yazlan khne kilim, kebr kilim, sagr
kilim, mstamel kilimler vard. Ayrca mi39 yzl kilim, ul kilim, uval ki