You are on page 1of 158

Simeon Geshovski

Ferdinand Nonkullovski

k l a s a e tet
arsimi fillor tetvjear

Recensent:
prof.dr. Nevenka Andonovska
Valentina Popovska, profesoresh
Gjorgji Ilievski, arsimtar
Lektor i botimit n maqedonisht:
Emilija Velikova
Prkthyes:
Sadulla Kamberi
Afrim Selimi
Redaktim profesional:
prof. dr. Agim Poloska
Lektor i botimit n shqip:
Rolland Poloska
Ilustrues:
Boban Avramoski
Prpunimi kompjuterik dhe dizajni:
Boban Avramoski
Dime Geshoski
Milo Avramoski
Korrektur:
Autort
Botues:
Ministria e Arsimit dhe Shkencs e Republiks s Maqedonis
Shtyp:
Qendra grafike shpkpv, Shkup
Tirazhi:
8.800
Me vendim t ministrit t Arsimit dhe Shkencs t Republiks s Maqedonis
nr. 22-2350/1 dat 23.04.2010 lejohet prdorimi i ktij libri

CIP -
. ,
373.3.016:53(075.2)=163.3
,
: : /
, . - :
, 2010.
- 159 . : . ; 28
, , : . 158
ISBN 978-608-4575-99-3
1. , []
COBISS.MK-ID 84086538

PRMBA JTJA

DUKU RIT E LE K T R IK E D H E MAG NE TI K E

OSC ILIM E T D H E VA L T. Z R I

87

DU KU RIT ND R I UES E

107

FIZIKA ATOM IKE D H E NUK L EA R E

143

ZGJ ID HJA E D E TY R AV E

157

M A D HSIT , N J S I T , NO C I O NE T

158

NXNS!
Para jush sht libri i fiziks pr klasn VIII t arsimit fillor tetvjear, prkatsisht pr klasn IX t
arsimit fillor nntvjear, i hartuar sipas programit t ri arsimor.
N kt libr jan punuar pjes nga fizika pr t cilat keni paranjohuri modeste.
Kto jan pjes nga elektriciteti, magnetizmi, lvizja oscilatorike valore, zri, ndriimi, si dhe pjes nga
fizika atomike.
Ky libr sipas koncepcionit t tij, i takon atij lloji literature q nxit, parashtron pyetje dhe t shtyn
t mendosh, q jan t prkrahura me vizatime, me detyra t ilustruara, dhe mundson ndjekje t vazhdueshme t prparimit dhe zhvillimit tuaj prmes sjelljeve dhe instrumenteve tuaja.
Ky libr sipas koncepcionit, i dedikohet msimit interaktiv, me theks t veant t aktiviteteve pr
hulumtim dhe zbulim t sjelljeve dhe ligjsive, q duhet t zgjidhen me t menduar dhe me prpjekje.
Prmbajtjet fizike nuk jepen si prmbledhje faktesh dhe prkufizimesh pr t cilat nuk duken nga vijn. Prkundrazi ktu bhet prpjekje t vrehen proceset prmes t cilave sht arritur deri te ato njohuri ku
bhet prpjekje q nxnsit t marrin pjes n mnyr t drejtprdrejt. Pr kt arsye ky libr sht ashtu
i organizuar q t ofroj m tepr gjendje problemore interesante dhe t zbatueshme. Prej jush pritet q t
kyeni n procesin e zgjidhjeve t tyre, dhe me kt edhe vet t merrni pjes n krijimin dhe prvetsimin
e njohurive fizike.
Jan dhn nj numr i madh prpjekjesh, t cilat ju n grupe ose individualisht prmes bashkpunimit aktiv me arsimtarin, si organizator dhe udhzues, do t duhet q ti kryeni.
Gjat hulumtimit do t mbikqyrni, matni, parashikoni, mendoni dhe do t vini deri te prgjigja. Zgjidhjet e fituara prsri do ti kontorlloni me prpjekjet. Kshtu njohurit e fituara jan m t shndosha dhe m
kualitative, ndrsa ju m shpejt do t prparoni.
N fund t do trsie tematike jan dhn teste me pyetje dhe detyra n t cilat mund t prgjigjet,
prkatsisht t zgjidhen prmes njohurive t fituara.
Autort e librit, prmes koncepcionit t ktill duan ta nxisin krshrin dhe fantazin tuaj, kshtu q
prve asaj q do t fitoni njohuri nga fizika do ti zhvilloni aftsit tuaja krijuese si dhe zbatimin e tyre.
Nse gjat msimit, pas do njohje tematike me prmbajtje t caktuara, ndoshta do t shfaqni interes
pr hulumtime t mtutjeshme dhe do t zhgjedhni ndonj projekt n t cilin do t punoni individualisht ose
n grupe. N raste t ktilla krkoni kshill dhe ndihm nga arsimtari juaj.

Shkup, 2010

Autort

DUKURIT ELEKTRIKE DHE MANGNETIKE


1
2

Ngarkesat elektrike dhe veprimi i


ttyre reciprok
Elektronet, jonet dhe rryma

11 Puna dhe fuqia e rryms elektrike

11

Rreziqet dhe mbrojtja nga goditja


12 e rryms
42

39

Rryma elektrike. Pruesit, izolat


tort
dhe gjysmpruesit

15

13 Magnett dhe fusha magnetike

48

Qarku i rryms dhe elementet e tij

17

V
Veprimi magnetik i rryms
14 elektrike

53

Efektet e rrryms elektrike

20

Veprimi i fushs magnetike t pr-V


15 uesit npr t cilin rrjedh rrym 62
elektrike

TTensioni elektrik

23

16 Induksioni elektromagnetik

66

Rezistenca elekrike

27

17 Fitimi i rryms alternative.


Gjeneratori

70

Ligji i Omit

30

Transformatori
18 T

75

Lidhja e harxhuesve n qarkun e


rryms

33

19 Gjysmpruesit

79

36

A
gjysmprues
20 Aparatet

82

Kapaciteti elektrik.
10 Kondensatort

Ngarkesat elektrike dhe


veprimi i tyre reciprok

ka do t vreni nse paraprakisht flokun e lar dhe


t terur e krehni me krehr? Ajo ngritet drejt krehrit.
Nse krehrin e ofrojm deri te pjest e imta t letrs,
ato ngriten, dhe pastaj n trsi refuzohen (vizatimi 1.1.
dhe vizatimi 1.2).

T provojm:
Frkoni balonin me leck t pastr. Afroje deri te muri
, ndrsa tjetrin gjithashtu, balonin e frkuar vendoseni mbi
flokt tuaja. ka vreni? (Fotografia 1.3 dhe 1.4)

Fotografia 1.1

Fotografia 1.2

Me frkimin e balonit sht krijuar elektricitet "statik" prshkak se krijohet forc elektrike prej s cils baloni
"ngjitet" pr muri ose trheq sende t lehta, si pr shembull
qime nga floku.

Prpjekja 1:
Frkoni krehr prej palstike me leck t leshit dhe
vareni n perin si n fotografin 1. a). Afroni krehr tjetr,
gjithashtu t frkuar me leck t leshit dhe vreni se ka
ndodh. Krehri do t refuzohen.

Fotografia 1.3

Prpjekja 2:
Prsri elektrizoje krehrin me leckn e leshit dhe
vareni n shtylln (fotografia 1.5 b). Afroni shufr t qelqit
me leckn e leshit t frkuar. Vreni se ka ndodh. shufra
dhe krehri trhiqen. Nga prpjekjet 1 dhe 2 mund t prfundojm se me frkim t materialeve ato mund t pranojn veti t veprimit reciprok t prbashkt t trheqjes ose
refuzimit.

Vetia pr trheqjen ose refuzimin e Gilberti e kan


quajtur elektricitet.
Bartsit e shkaktarve t vetive elektrike jan ngarke
elektrike. Meqense ky elektricitret sht n gjendje t
qetsis relative sht quajtur elektricitet statik.

b)

Fotografia. 1.5

Fotografia 1.4

Prpjekja 3:
Lfytin nga furnizimi me uj t qytetit hapeni vetm pak, q t fitoni curril t holl t ujit (fotografia 1.6). Frkoni shufr t polivinilit me leck t leshit
dhe afrojeni deri te currili. A e vreni se mes krehrat t elektrizuar dhe currilit t holl t ujit paraqitet veprim reciprok dhe pr at shkak currili i holl i
ujit largohet. Veprimi reciprok n kt rast sht elektriciteti mes shtyllave nga
krehri dhe elektricitetit n lvizje nga uji.
ka mendoni: A munden trupat q t elektrizohen vetm me frkim? Jo.
Ekzistojn edhe mnyra tjera si jan me prekje dhe influenc elektrike.
Fotografias 1.6

Elektriciteti pozitiv dhe negativ


Shufra e qelqit e frkuar me leck t mndafshit me marrveshje sht marr se sht elektrizuar pozitivisht, ndrsa ajo e polivinilit e frkuar me leck t leshit negative (foto 1.7)

) para frkimit

b) Gjat kohs s frkimit

c) pas frkimit

Fotografia 1.7
T mos harrojm: Gjat frkimit jan t rndsishme materialet prej t cilave jan prpunuar trupat.
ka ndodh kur shufrn e polivinilit do ta frkojm me leck t leshit?
Nse shufrn e polivinilit e frkojm me leckn e leshit nj pjes nga elektronet prej lecks kalojn te
shufra dhe, meqense, ajo ka tepric nga elektriciteti negativ, themi se sht e elektrizuar negativisht.
Ndrsa lecka e leshit ka humbur nj pjes nga elektriciteti negativ, ajo sht e elektrizuar pozitivisht.

Elektrizimi me prekje
Nse deri te elektroskopi i elektrizuar (foto
1.8 dhe foto 1.9) e afrojm shufrn e elektrizuar
do t vrejm se fletat e elektroskopit do t
largohen, q do t thot se n t dy rastet i kemi
elektrizuar me t njjtin elektricitet si elektriciteti
nga shufrat.

Fotoografia 1.8

Fotografia 1.9

Veprimi reciprok i trupave t elektrizuar


Q ta vrtetojm se cili sht veprimi reciprok i trupave t elektrizuar, do ta shqyrtojm prpjekjen e
ardhshme.
I marrim dy shufra t qelqit t elektrizuara me elektricitet pozitiv (fotografia 1.10 a) dhe i afrojm njra
me tjetrn. Vrejm se mes tyre paraqitet forc refuzuese.

a)

shufra e
qelqit

shufra e
qelqit

shufra e
plastiks

forca refuzuese

b)

I marrim dy shufra (fotografia 1.10 b).


nga t cilat njra sht e qelqit dhe e elektrizuar me elektricitet pozitiv, ndrsa tjetra
sht e plastiks dhe sht e elektrizuar me
elektricitet negativ. Vrejm se n kt rast
mes trupave t elektrizuar me elektricitet t
ndryshm paraqitet forca trheqse.

forca trheqse

Fotografia 1.10
Nga prpjekjet mund t prfundojm se: Njkohsisht trupat e elektrizuar refuzohen, ndrsa trupat me
eletricitet t ndryshm trhiqen.
Veprimi reciprok i trupave t elekrizuar bhet n hapsirn e caktuar. Ajo hapsir quhet fush elektrike.
Fusha elektrike n mnyr grafike paraqitet me vija t forcs si n fotografin 1.11 a) dhe 1.11 b).
Vijat e forcave elektrike n mnyr t mbykqyrur e tregojn fushn elektrike dhe karakteristikat e tyre:

a)

b)
Foto 1.11

forcn, drejtimin dhe kahun. Me marrveshje jan marr vijat e forcave elektrike q dalin nga sasia e elektricitetit pozitiv, ndrsa t hyjn n sasin e elektricitetit negativ. N fotografin 1.11 sht treguar se si duket
fusha elektrike mes dy sasive t ndryshme t elektricitetit (foto 1.11 a) dhe fusha elektrike mes dy sasive t
njjta t elektricitetit (Fotoo 1.11 b).
Nse bhet fjal pr trupat e elektrizuar, vijat e forcave elektrike dalin nga siprfaqja e trupit t elektrizuar me elektricitet pozitiv, ndrsa mbarojn n siprfaqen nga trupi i elektrizuar me elektricitet negativ. Pr
kt shkak thuhet se vijat e forcave elektrike jan t hapura. Kjo gjendje sht pasoj e faktit se elektriciteti
te trupat e elektrizuara renditet vetm n siprfaqen e tyre.
Fushn elektrike n mnyr praktike mundeni q ta vrtetoni, nse n en t qelqit do t vini yndyr t
rucinit dhe fara t susamit ose afionit.

- topi metalik

Elektroskopi

I - Izolatori

Me kt vegl mundemi, kryesisht q t provojm


se cilat trupa e zbatojn elektricitetin, si edhe shkalln
e elektricitetit t atyre trupave.

Sh - shtpiza
F - fleta

N fotografi 1.12 a) mundeni q ta shihni prbrjen e tyre. N praktik ka elektroskope me ndrtim


shum t ndryshm. N vendin e topit metalik shpeshher vendoset pllaka metalike (fotografia 1.12 b).

Sh - shufra

Nse preket topi me shufr t elektrizuar, fleta e


holl e bakrit largohet. A mundesh q t supozosh se
cili sht shkaku pr largimin e flets? Elektriciteti i
njjt refuzohet. Largimi i flets sht mas pr madhsin e elektricitetit q gjendet n shufr.

Influenca elektrike

b)

Fotografia 1.12

a)

b)
Fotografia 1.13

Nse n afrsi t nj elektroskopi t elektrizuar (foto 1.13 a) sillet


shufr e elektrizuar, nn ndikimin e fushs elektrike do t jen t trhequra
ngarkesat e kundrta elektrike, ndrsa do t jen t refuzuara t njjtat. Me
kt do t ndodh ndarja e elektricitetit.
Dukuria e ndarjes s ngarkesave elektrike te trupat neutral nn ndikimin
e fushs elektrike quhet influenc elektrike.
Nse dshirojm q elektroskopi prher t elektrizohet duhet q me
gisht t prekim n topin metalik me ka e largojm njrin elektricitet (n
kt rast at negativ) dhe nse gishtin dhe shufra njkohsisht i largojm,
elektroskopi do t mbetet prher i elektrizuar.
Dukuria e influencs elektrike shum shpesh gjendet n natyr.
sht e njohur se shum trupa t Toks nn ndikimin e influencs elektrike
t fushs nga ret elektrizohen. Pr shkak t ksaj dukurie shpesh vjen deri
n zbrazje elektrike mes reve dhe Toks, e cila quhet bubullim.
Prve ksaj, dukuria e influencs aplikohet edhe te makinat pr fitimin
e elektricitetit statik.

Makina Influentive

Fotografia 1.14

Trupat shum leht elektrizohen me ndihmn e ksaj makine (fotografia 1.14). Puna e saj n parim bazohet n influencn elektrike, dhe prbhet nga : Dy pllaka dielektrike t cilat n aspekt radial (rrezes) kan
t ngjitur flet metalike.

Pllakat rrotullohen rreth boshtit t prbashkt n drejtim t kundrt. N ato shtrihen krehr t kolektorit
t cilt "mblidhen", njri me elektricitet pozitiv, ndrsa tjetri me sasi t elektricitetit negativ dhe jan t ngjitur
n skajet nga shufrat metalike.

Kontrollo se sa ke msuar
1. ka do t ndodh nse shufrn e qelqit t frkuar me leck t mndafshit e afrojm afr pjesve t
imta nga letra?
2. Si e quajm elektricitetin, i cili nuk lviz?
3. Pr cilin trup themi se sht i elektrizuar?
4. Si elektrizohen trupat t cilve n njfar mnyre ju jan sjell elektrone?
5. Si do t vrtetoni se trupi, i cili frkohet dhe lecka adekuate me t ciln frkohet jan t elektrizuar
me elektricitet t kundrt?
6. Si mundemi t argumentojm se dy trupa t elektrizuar jan me emr t njt t elektrizuara?
7. Nse n fotografit e dhna, fotografia nn a) sht e sakt n krahasim me at, far jan fotografit
nn b) dhe c)?
8. Sqaro pse: s pari topi e trheq shufrn, dhe pastaj e refuzon.
N kt rast do t'i shqyrtojm bartsit e rryms elektrike te substancat e ndryshme.

+
+

+
+

++
+

+
++

b)
Fotografia 1.15

Fotografia 1.16

10

c)

Elektronet, jonet dhe


rryma elektrike

T'i kontrollojm:
Bartsit e rryms elektrike te metalet;
Bartsit e rryms elektrike te elektrolitt dhe bartsit e elektricitetit te gazrat.

Bartsit e rryms elektrike te metalet


Metalet kan ndrtim kristalor, te t cilt atomet jan t renditura n
rrjet hapsinore t rregulluar n mnyr t drejt (fotografia 2.1).
Nga nj ose m shum elektrone munden q t lirohen nga donjri atom
dhe n mnyr t pakufizueshme t "bredhin" npr rrjetn e t gjitha anve.
Jonet pozitive te metalet nuk jan t lvizshme si elektronet, por mes veti
jan t lidhur dhe jan t "prforcuar" pr pozitn e tyre n metal. Vetm se
ato munden t prpliten rreth t ashtuquajturs "pozits baraspeshuese".
Meqense jonet pozitive nuk munden q t lvizin npr metalin, ato nuk
munden q t jen barts t elektricitetit.
Rrjetn kristalore te metalet m thjesht mundemi q ta krahasojm
me modelin mekanik (fotografia 2.2) n t cilin jonet pozitive nga metali do
t'u prgjigjeshin topave t lidhura mes veti me spirale elastike. Kundrejt saj
elektronet t cilat jan liruar nga atomet gjat krijimit t rrjets kristalore, nuk
jan tani m, t lidhura pr atom individual. Ato elektrone, si ndonj ''gaz'',
n mnyr kaotike lvizin n t gjitha drejtimet n hapsirn mes joneve
pozitive n rrjetn kristalore. Themi se ato jan elektrone t lira n metal.
Elektronet e lira jan t lvizshm dhe munden q t lvizin edhe npr
t gjtha dimensionet e metalit (fotografia 2,3).

Fotografia 2.1

Modeli mekanik i rrjets kristalore


tek metalet

Fotografia 2.2
jonet e palvishme pozitive

Nse trupi metalik, pr shembull teli gjendet n fushn elektrike t dy


sasive t ndryshme t elektrizuara t elektricitetit, ather elektronet e lira,
nn ndikimin e fushs elektrike fillojn q t lvizin n kah drejt trupit t
elektrizuar pozitivisht.
Lvizja e kahzuar e ngarkesave elektrike (elektroneve) n fushn
elektrike quhet rrym elektrike.

elektronet e lira

Fotografia 2.3

Bartsit e rryms elektrike te metalet jan elektronet. Ato shnohen


me - dhe llogaritet se kjo sasi e elektricitetit sht m e vogl dhe pr at
shkak quhet edhe ngarkes elementare elektrike.

Fotografia 2.4

11

Meqense sasia e elektricitetit t ngarkess elektrike elementare sht shum e vogl, shfrytzohet njsi
matse shum m e madhe pr ngarkes elektrike q quhet kulon (1C).
Raporti mes ktyre dy njsive matse sht:
1 C = 6 240 000 000 000 000 000 e- = 6,24 . 1018 eRespektivisht:
1 e- = 0,000 000 000 000 000 00016 C = 1,6 . 10-19 C
Njsia matse Kulon mund t definohet n mnyrn vijuese:
Nj kulon (1 C) sht sasi e elektricitetit q prmban 6,24 trelion sasi elementare t elektricitetit (6,24
. 1018).

Bartsit e rryms elektrike te elektrolitt


Elektroliti krijohet kur ndonj substanc, gjat tretjes n uj ekspozohet n jonet pozitive dhe negative.

T provojm:
ka do t ndodh nse n nj en me uj t pastr
vm dy elektroda dhe ato i lidhim me polin pozitiv
dhe negativ t nj baterie, ndrsa me ato lidhim edhe
nj llamb elektrike (fotografia 2.5).

Fotografia 2.5

Vrejm se llamba elektrike nuk shndrrit kur n en ka


vetm uj t pastr. Nse n enn vm sulfat bakri pas nj
kohe llamba elektrike do t ndrioj. ka ndodhi n enn?
sht e njohur se kur n uj t pastr do t vm krip,
baz ose acid krijohet i ashtuquajturi disocim elektrolitik. Kjo do
t thot se kriprat e prmendura, bazat ose acidet zbrthehen (treten) n pjest e tyre prbrse. Nse bhet fjal pr
sulfatin e bakrit ai zbrthehet n jon nga bakri i cili ka t bj
si pozitiv dhe SO4 grupi i cili sillet si jon negativ (fotografia 2.6).
Thrrimet n t cilat treten (zbrthehen) bazat, kriprat dhe
acidet quhen jone. At proces e kryen uji dhe quhet disocim
elektrolitik. Jonet pozitive nga bakri, nn ndikimin e fushs
elektrike do t lvizin drejt elektrods negative, ndrsa jonet
negative nga SO4 grupi do t lvizin drejt elektrods pozitive.

Fotografia 2.6
N kt rast jonet pozitive nga bakri dhe jonet negative nga grupi SO4 jan barts t elektricitetit n
elektrolit dhe mundemi t prfundojm se: barts t rryms elektrike te elektrolitet jan jonet.
Elkektroda q sht negative quhet katod (K), ndrsa elektroda q sht pozitive quhet anod ().

Bartsit e rryms elektrike te gazrat


sht e njohur se gazrat, n esenc, jan t ndrtuara nga molekulat neutrale (elektricitet i njjt pozitiv
dhe negativ) Ato nuk kan barts t elektricitetit.
Nn far kushtesh mundemi q n nj gaz t krijojm barts t elektricitetit?

12

T provojm:
T bjm prpjekje si sht treguar n fotografin
2.8. Pllakat q jan t elektrizuara t'i lidhim me nj
elektrometr t paeleketrizuar.
Shigjeta e elektrometrit largohet, dhe ajo na tregon
se pllakat jan t elektrizuara.
Nse mes pllakave t elektrizuara vm flak
(fotografia 2.8), ather do t vrejm se shigjeta e
elektrometrit sht kthyer n zero, domethn elektrometri 'elektrizohet.
Shkaku q ka sjell n 'elektrizim t elektrometrit

Fotografia 2.7

Fotografia 2.8

jan bartsit e krijuar t elektricitetit mes pllakave t elektrizuara nn ndikimin e flaks. Domethn nn
ndikimin e lvizjes kaotike t molekulave nga gazi zmadhohet, ndrsa gjat saj mund t lirohet ndonj elektron. Molekula, e cila ka humbur elektron ka t bj si jon pozitiv. Domethn, n kt mnyr jan krijuar
jone pozitive dhe elektrone n gaz.
Dukuria e krijimit t joneve pozitive dhe elektroneve t lira
n gaz quhet jonizim.
Jonizimi do t jet shum i madh nse n vend t flaks e
shkaktojn jonizator shum m t fuqishm si: rrezet e rentgenit,
rrezet kozmike, rrezet radioaktive dhe t tjera. Kshtu n mes pllakave t elektrizuara (fotografia 2.9) krijohet "orteku" nga jonet
pozitive dhe elektronet negative, gjat s cils elektronet lvizin
drejt elektrods pozitive, ndrsa jonet drejt elektrods negative.
Fotografia 2.9
Bartsit e rryms elektrike te gazrat jan jonet dhe elektronet.
N kushtet laboratorike krijimi i bartsve t elektricitetit mund t bhet dukshm n prpjekjen e ardhshme
( Fotografia 2.10). Topit pozitiv nga makina influentive , t
pjess s plastelinit (n form t topit) i prforcohet maj
e mpreht prej disa centimetrave, kshtu q ai t jet disa
centimetra m larg nga topi negativ.
Fotografia 2.10
Gjat vlers s caktuar t elektrizimit t topave do t vrejm nga maja e
mpreht se del drit n drejtim t topit. Themi se ka ardhur deri te tejkalimi i
elektricitetit. N kt rast n hapsirn mes topave sht krijuar fush shum e
fort elektrike n ndikimin e s cils krijohet ortek prej joneve dhe elektroneve.
Kshtu q mund krijohet rrym prafrsisht e fort me veprim t shkurtr, e cila
rrugs s vet liron sasi t madhe t nxetsis.
Nse ky proces zhvillohet n natyr mes dy reve t elektrizuara dhe Toks,
ather kjo shkndi quhet vettim. Zbrazja (e shkndijs) mes res dhe toks
quhet bubullim.
Fotografia 2.11

13

Fotografia 2.12

Dukuria e krijimit t bartsve t elektricitetit te gazrat


shum leht arrihet, nse gazi sht i mbyllur dhe rralluar
(fotografia 2.12). N gypin e qelqit vendoset gazi i rralluar,
ndrsa elektrodat bashkngjiten me burim, i cili krijon tension t lart. Pr shkak t fushs s fuqishme elektrike mes
elektrodave thrrimet e elektrizuara (elektronet dhe jonet
) fitojn energji t madhe, dhe me at edhe shpejtsia e
tyre e lvizjes sht e madhe. Gjat s cils vjen deri te
intereaksionet e shumta mes thrrimeve t elektrizuara
dhe molekulave neutrale dhe n at mnyr krijohet numri
i madh i bartsve t elektricitetit.

Mendoni dhe prgjigjuni


1. Nn cilin ndikim lvizin ngarkesat elektrike tek metalet dhe gazrat?
2. Cilt jan bartsit e rryms elektrike te gazrat?
3. ka sht ngarkesa elektrike elementare?
4. Cila sht njsia matse e ngarkess elektrike?
5. Numroji bartsit e rryms elektrike te metalet, elektrolitt dhe gazrat?

14

Rryma elektrike. Pruesit, izolatort


dhe gjysmpruesit

N fotografi sht e treguar se ka ndodh kur do t lidhen nj elektroskop i elektrizuar negativisht dhe nj
elektroskop jo i elektrizuar me tel t metalit.
ka vreni?
Si lvizin thrrimet e elektrizuara ( prej cilit elektroskop n cilin )?
ka do t ndodh me fletat e holla t plumbit n njrin dhe n
tjetrin elektroskop?

Fotografia 3.1

Fotografia 3.2

ka do t ndodh nse elektroskopt do t lidhen me shufr t


drurit?
Thrrimet e elektrizuara fillojn q t lvizin nga elektroskopi i elektrizuar drejt elektroskopit t paelektrizuar (fotografia 3.1).
Fletat e holla t plumbit te elektroskopi i elektrizuar do t grumbullohen deri n shkalln e caktuar, ndrsa te elektroskopi i paelektrizuar
do t hapen deri n shkalln e njjt. Gjat lidhjes me shufr t drurit
elektroskopi i elektrizuar do t mbetet i elektrizuar, ndrsa elktroskopi
tjetr i paelektrizuar (Fotografia 3.2).

Lvizja e orientuar e ngarkesave elektrike (m shpesh elektronet) nga njri vend n tjetrin e quajm
rrym elektrike.
Materialet q i prcjellin ngarkesat elektrike quhen prues, ndrsa ato t cilat nuk prcjellin quhen
izolator. Megjithat, ndonj kufi i mpreht mes tyre dhe t tjerve nuk mund t trhiqet, pr shkak se n
kushte t caktuara disa izolator mund t bhen edhe prues t rryms elektrike.
N fotografin 3.3 n mnyr skematike sht
treguar se sa sht numri i elektroneve t lira te pruesit,
ndrsa n fotograin 3.4 sht paraqitur se sa sht te
izolatort. Te pruesit sht i madh.
Shembuj pr prues t mir jan: argjendi, bakri,
alumini, ari, thngjilli etj.
Shembuj pr izolator jan: goma, qelqi, materialet
plastike, polietileni dhe t tjer.

Fotografia 3.3
Fotografia 3.4
Gjysmprues jan materialet, t cilat n mnyr specifike sillen. Ato jan substanca, t cilat gjenden
mes metaleve si prues t mir dhe izolatorve. Gjat temperaturave t ulta gjysmpruesit kan veti t
izolatorit, ndrsa nse temperatura sht e lart ather ata jan prues t dobt.
Te gjysmpruesit numri i bartsve t elektricitetit sht shum i
vogl. Veanrisht sht e rndsishme q te gjysmpruesit mundet
me dshir q t prputhet prbrja kimike e rrjets kristalore. Kt
veti e kan zbuluar nj grup i shkenctarve, t cilt e kan hulumtuar
kristalin e siliciumit. E kan ditur se ai sht prues i dobt, por kan
zbuluar se bhet prues m i mir nse i vendosen materie t prziera
Fotografia 3.5
nga elementi i arsenit. Kjo veti e gjysmpruesve u jep prparsi t

15

madhe gjat prdorimit t tyre. Shembuj t gjysmpruesve jan: siliciumi, germaniumi, disa okside, sulfidet
dhe t njjtat (fotografia 3.5).

Rryma elektrike
Nse rryma prher rrjedh n t njjtin kah e quajm rrym njkahshe, ndrsa nse e ndrron kahun
e quajm rrym alternative.
Madhsia elementare, e cila e prcakton rrymn elektrike sht fuqia e saj. E shnojm me shkronjn I
Fuqia e rryms sht proporcionalisht e drejt me sasin e elektricitetit q kalon npr prerjen e pruesit (fotografia 3.6), ndrsa
kundrproporcionale me kohn e rrjedhjes.
1C
q
.
I , q = 1 C, t = 1 s, I = 1 A; 1 A
1s
t
Njsia internacionale pr matjen e fuqis s rryms sht 1 Amper
(A). Fuqia e rrums prej nj amperi fitohet nse sasia e elektricitetit prej
nj kuloni do t rrjedh npr prerjen trthore nga pruesi pr kohn
prej nj sekonde. Nga relacioni m lart vijon:
q I t;

Fotografia 3.6

1 C 1 A 1 s.

Njsi m t mdha dhe m t vogla nga amperi jan:


1 kA = 1000 A (1 kiloamper); 1 MA = 1 000 000 (1 megaamper)
1 m = 0,001 (1 miliamper); 1 = 0,000001 (1 mikroamper)

Fotografia 3.7

Fuqia e rryms elektrike matet me instrumentin ampermetr (fotografia 3.7), ndrsa skematikisht shnohet me shkronjn "A". Sa sht fuqia e rryms q tregon shigjeta e ampermetrit (fotografia 3.7)? - Ai tregon
0.2 amper.

Mendohu dhe vendos


1. Sa amper tregon shigjeta n fotografin 3.8?
2. Pr dy minuta npr prerjen trthore t pruesit kalon sasi e elektricitetit
prej 240 C . Sa sht fuqia e rryms?
3. 'sht e sakt? Metalet jan prues t elektricitetit, pr shkak se kan:
Fotografia 3.8
) Jone t lira; ) Elektrone t lira.
4. Sa sasi t elektricitetit e shprehur n kulon, ka kaluar pr tre sekonda n prerjen trthore t pruesit
npr t cilin kalon rrym me fuqi prej tre amperve?
5. N fotografin 3.9 sht treguar lvizja e ngarkesave elektrike. ka mendoni? 'sht e sakt?
) Ngarkesat elektrike lvizin npr siprfaqe t pruesit;
b) Ngarkesat elektrike lvizin n brendin e pruesit;
c) Ngarkesat elektrike lvizin npr vllimin e plot t pruesit.
teli
Fotografia 3.9

16

Qarku i rryms dhe


elementet e tij

A e keni par ndonjher rrymn elektrike?


Kur dhe ku rrjedh ajo? Me ka e njohim?
T krkojm prgjigje n kto pyetje t ngjashme.
Merreni baterin, pruesin dhe poe dhe lidheni, ashtu q poja t ndrioj (fotografia 4.1).

b)
c)
Fotografia. 4.1
Bateria, ndriuesja (poi) dhe dy telat jan t lidhur n qark si n fotografin 4.1 a) dhe pr at shkak
poja do t ndrioj. Nse e nxjerrim baterin (fotografia 4.1 b) dhe pruesit i lidhim ashtu q do t fitojm
qark, megjitaht poja nuk ndrion. Prsri n qarkun e rryms (fotografia 4.1 c) e vendosim baterin, ndrsa
n qarkun e rryms bjm ndrprerje me at q e nxjerrim (largojm) njrin nga pruesit. Poja prsri nuk
ndrion.
Llamba elektrike ndrion vetm kur npr at rrjedh rrym elektrike,
respektivisht lvizje e bartsve t elektricitetit nga njri pol drejt tjetrit.
N fotografin 4.2 sht treguar n form t fotografis lvizja e
bartsve (elektroneve).

fotografia. 4.2

fotografia 4.3

Vrejm se elektronet lvizin nga njri n polin tjetr t burimit,


prmes pruesve dhe harxhuesit deri n polin tjetr, ndrsa vazhdojn
q t lvizin edhe n brendin e burimit. Fotografia 4.3 paraqet pasgyr
skematike t prpjekjes s paraqitur n fotografin 4.1.
ka ka t bj me emrin e qarkut t rryms, ajo sht vetm mnyr
e vizatuar e shprehjes. Qarku i vrtet (rrethori) rrall takohet. Pr at
shkak themi:

Qarku i rryms sht si trsi, e cila prbhet prej: burimit t


rryms elektrike dhe harxhuesve.

Elementet e qarkut t rryms


Elementet kryesore t qarkut elektrik jan:
- burimi i rryms elektrike;
- harxhuesit dhe
- pruesit (fotografia 4.4).

Elementet e qarkut elektrik

fotografia 4.4

17

N qarkun e rryms pr pun m t leht dhe m t sigurt m shpesh vendosen edhe: ndrprers,
sigures dhe instrumente matse. Burime t rryms elektrike t cilat m shpesh prdoren jan: bateria, akumulatori dhe gjeneratort n centralet elektrike.
N burimet e rryms elektrike, energjia mekanike, energjia kimike ose ndonj lloj tjetr i energjis sht
shndrruar n energji elektrike.
Si harxhues ka shum, ndrsa n kt rast do t'i prmendim: poet, televizorin, kaloriferin, llokomotivn
dhe t ngjashme.
Pr prues m shpesh shfrytzohen pruesit nga bakri ose alumini, mir t izoluar.

Kahu i rryms elektrike


Kahu i rryms elektrike sht treguar n fotografin 4.5. Nga fotografia duket se kahu i rryms elektrike sht nga poli pozitiv i burimit, npr
harxhuesin drejt polit negativ t burimit. Pr kt kah thuhet se paraqet
kah teknik. Kjo shprehje vjen n shprehje nga kohrat e lashta kur sht
konsideruar se shenja "+" domethn m tepr. N t njjtn fotografi
sht e treguar lvizja edhe e elektroneve dhe kjo kahje thjesht thuhet se
sht kahu i vrtet.

kahu i lvizjes s
elektroneve
kahu teknik

Qarku i mbyllur dhe i hapur i rryms


Nga fotografit 4.6. dhe 4.7. qart mundemi t shohim se n njrin rast llamba
ndrion, ndsa n rastin tjetr llamba nuk ndrion. Pse sht ajo ashtu?

Fotografia 4.5

Vrejm se n fotografin 4.6


ndrprersi sht i hapur, ndrsa
n fotografin 4.7 ndrprersi sht i mbyllur. Domethn,
rryma elektrike rrjedh vetm kur
qarku elektrik sht i mbyllur.
Fotografia 4.6

Fotografia 4.7

MBANI MEND: Asnjher nuk guxoni t bheni pjes nga qarku i mbyllur elektrik!

Simbolet dhe shenjat

Pruesi

telat e lidhur

ndrprers

llamba elektrike

Fotografia 4.8

18

rezistori

siguresa

Q t vizatohen qarqet elektrike me t gjitha elementet (procedura e cila merr mjaft koh dhe hapsir)
n praktik m shpesh shfrytzohen simbolet dhe shenjat.
N fotografin 4.9. jan treguar shenjat skematike t disa instrumenteve dhe burimeve t rryms elektrike, t cilat shum shpesh prdoren

ampermetri

voltmetri

elementi galvanik

bateria

gjeneratori

Fotografia 4.9

Mendoni dhe vendosni


1. Vizatoni me ndihmn e simboleve (skematikisht) qarkun elektrik t paraqitur
n fotografin 4.10!

Fotografia. 4.10

2. A do t ndrioj llamba elektrike, nse sht e lidhur vetm me nj tel me


baterin?
3. Pr ka shrben pruesi i dyt?
4. Cila do t jet arsyeja, llamba elektrike e cila ndrion n qarkun e mbyllur,
q t ndrpritet ndriimi?
5. N fotografin 4.11. sht e paraqitur llamba elektrike e xhepit te e cila
llamba elektike ndrion. Prshkruaje me fjal lvizjen e ngarkesave elektrike!
6. Sqaro kur llamba elektrike mund ta ndrpres ndriimin. ka do t ndodh
me qarkun elektrik?
7. Specifikoni disa burime t rryms elektrike.

Fotografia 4.11

_______________ ________________ ____________


_____________

_______________

____________

19

Efektet e rryms
elektrike

Pr rrjedhjen e rryms elektrike n qarkun gjykojm sipas veprimeve t saj: termik (nxehtsis), ndriimit,
kimik, magnetik dhe mekanik.

Veprimi termik
Rryma elektrike i nxeh pruesit npr t cilat rrjedh. Pr at jan t njohur shembuj t shumt.
Si ta sqarojm kt dukuri? N literaturn e caktuar profesionale veprimi termik sqarohet si pasoj e disa
"ndeshjeve" t bartsve t elektricitetit me grimcat nga t cilat sht formuar materia, duke i pasur parasysh
shum faktor, gati se nuk sht e pranueshme. Teza se kur elektronet lvizin npr metale dhe reciprokisht
veprojn (veprim reciprok n distanc) me jonet e materialit prej t cilit sht i ndrtuar pruesi dhe pastaj
dorzojn pjes nga energjia e tyre sht e pranueshme. N baz t saj zmadhohet energjia e brendshme e
puesit pr shkak t t cilit do t zmadhohet temperatura e tij, respektivisht pruesi nxehet.
Prpjekjet tregojn se te pruesit metalik t palvizshm, puna e prgjithshme e kryer nga rryma
elektrike on n rritjen e energjis elektrike t harxhuesve. Zmadhimi i energjis s brendshme te harxhuesit
sht i ndryshm.

T provojm:
Q ta provojm veprimin termik t rryms elektrike, q ta realizojm
prpjekjen vijuese: mes dy shtyllave shtrihet teli prej volframit, cekasit ose
konstantanit (fotografia 5.1. a). Vendosim vizore, e cila preket me bazn horizontale dhe me at e masim distancn nga baza deri te teli dhe e shnojm.
Ajo sht distanca kur teli nuk sht i kyur n qarkun e rryms. Para se t
kyet bateria, e kapim telin me dor q t konstatojm se ajo sht e ftoht.

Telin e lidhim n qarkun e rryms (fotografia 5.1 b) dhe pak presim.


Pastaj prsri e masim distancn nga baza deri te teli dhe do t shohim se
)
ajo sht e zvogluar (lexojm nga vizorja). Domethn , teli prej rrjedhjes
Fotografi
a 5.1
s rryms elektrike npr at sht nxehur. Nse e kapim telin q sht
lidhur n qarkun elektrik, ather do t bindemi se ai sht nxehur. Kjo na tregon se energjia elektrike e nxeh
telin, por edhe bateria. Ky fakt vrteton se rryma elektrike rrjedh edhe npr bateri.
Veprimi termik sht i prdorur n shum aparate t shtpis (reshoja - fotografia 5.2; shporeti elektrik 5.3; aparati pr prerjen e plastiks-fotografia 5.4)
Veprimi termik i rryms elektrike n shkall shum m t mdha sht
shfrytzuar n industri.
Fotografia 5.2

Fotografia 5.3

20

Fotografia 5.4

Veprimi i drits
Veprimi i drits s rryms elektrike m s miri sht shprehur te llojet e
ndryshme t dritave, si pr shembull dritat n fotografin 5.5.
N amvisri m shpesh prdoret llamba elektrike e praqitur n fotografin
5.6. Kjo llamb (ndriuese) prbhet prej balonit t qelqit prej t cilit sht nxjerr
ajri, ndrsa n t gjendet tel i holl n form spirale prej volframi. Volframi e ka
pikn e shkrirjes prej 3380 oC grad t celsiusit, dhe me at sht zvogluar edhe
rreziku nga djegia. Te ky lloj i poeve (llambave elektike) fuqishm sht prezent
edhe veprimi termik, dhe me at edhe harxhimi energjis
elektrike, prafrsisht, sht i madh.

Fotografia 5.5

Pr zvoglimin e harxhimit t energjis elektrike m


shpesh shfrytzohen t ashtuquajtur poe fluoro-scente
(fotografia 5.7). Te ato nj pjes shum e vogl nga energjia
elektrike shndrrohet n nxehtsi (energji termike). Pjesa
Fotografia 5.6
Fotografia 5.7
m e madhe nga energjia elektrike harxhohet pr skuqjen
e disa gazrave ose avujve pr shembull: neoni. Prpjestimi i
energjis s harxhuar elektrike t poes s thjesht dhe asaj
fluoroscente sht gati 5:1. Pr shembull: drita nga poja fluoroscente prej 15 W i prgjigjet drits q e jep
poja (ndiuesja) e thjesht prej 75 W.

Veprimi magnetik
Veprimi magnetik i rryms elektrike sht prezent gati se dokund, ku
ka rrjedhje t rryms elektrike, ndrsa ka edhe rndsi shum t madhe n
shum sfera t jets, shkencs, tekniks dhe t njjta.

rryma

T provojm
Marrim mbshtjellje prej teli (fotografia 5.8.) npr t ciln rrjedh rryma
elektrike n kahun e shnuar. Deri te mbshtjellja afrojm magnet t prhershm. Vrejm se ato bashkrisht veprojn n at mnyr q mbshtjellja
lviz drejt magnetit. Nse ndryshohet kahu i rryms elektrike, q sht
gjithashtu sht e treguar n fotografi, mbshtjellja n kt rast refuzohet
nga magneti. Veprimi reciprok mes magnetit t prhershm dhe mbshtjelljs varet shum edhe nga fuqia e rryms elektrike.

trheqja

rryma

ka do t ndodh nse npr mbshtjellje ndalet q t rrjedh rryma


elektrike?

refuzimi
N kt rast nuk do t ket veprim reciprok mes mbshtjelljes dhe
Fotografia 5.8
magnetit t prhershm.
Varshmria e veprimit magnetik t rryms elektrike nga fuqia

e saj sht paraqitur n fotografin 5.9.


rryma I

rryma 2I

rryma 3I

Fotografia 5.9

Nga fotografia vrejm se veprimi magnetik i rryms elektrike


rritet me zmadhimin e fuqis s saj. Shohim se me zmadhimin e fuqis s rryms elektrike, q rrjedh rrym npr prues, zmadhohet,
numri i lidhseve q jan t trhequra. Nse n kt rast ndrpritet
t rrjedh rryma elektrike, ather do t ndalet veprimi magnetik,
ndrsa kt do ta shohim nga fakti se lidhset do t bjen.

21

Veprimi kimik
Veprimi kimi i rryms elektrike n mnyr t veant sht shprehur kur ajo kalon
npr elektrolite. I till sht rasti edhe kur kalon npr trupin e njeriut.

T provojm
N tretjen prej sulfatit t bakrit zhyteni nj elektrotd nga bakri i pastr, ndrsa
elektroda tjetr t paraqes els t pastruar mir. Mendoni: N cilin pol nga burimi do
ta kyni pllakn e bakrit, dhe n ciln elsin?
Cila elektrod do ta paraqes pllakn e bakrit, dhe cila elsin? Pllaka e bakrit do t
jet anoda, ndrsa elsi katoda.

fotografia 5.10

Prshkruaje disocimin elektrolitik t sulfatit t bakrit dhe mendoni se cilat jone do


t vijn te katoda, ndrsa cilat te anoda?
Te katoda vijn jonet e bakrit (Cu++), ndrsa te anoda grupi SO4--.
Cu++ +2- --Cu SO4-- grupi vjen te anoda (SO4- - -2e- --SO4). Bakri i pastr dhe
i ndar shtreson te elsi, ndrsa, grupi SO4 hyn n reaksionin kimik me bakrin dhe
fitohet sulfat i bakrit. T'ju prkujtojm: Kto reaksione kimike jan kthyese.
ka do t vrejm pas nj kohe t caktuar?
fotografia 5.11
elsi do t jet i mbuluar me shtres nga bakri, ndrsa elektroda e bakrit do t jet m e holl.
Procesi i shtresimit t ndonj substance te elektrodat gjat rrjedhjes s rryms elektrike npr elektrolit
quhet galvanostegji.
Veprimi mekanik
Veprimi mekanik i rryms elektrike n esenc sht shndrrim i energjis
elektrike n pun mekanike. Njri prej shum shembujve ku sht i prfaqsuar ky
veprim sht edhe te elektromotori. Elektromotori sht prezent te shum makina
dhe aparate.

Mendoni dhe vendosni

fotografia 5.12

1. Cilt efekte t rryms elektrike i njihni?


2. Numroni aparatet t cilt e shfrytzojn veprimin termik (nxehtsis) t energjis elektrike!
3. ka sht paraqitur n fotografin 5.13? Pr far m s shpeshti prdoret dhe
fotografia 5.13
cili veprim i rryms elektrike sht e shfrytzuar?
4. Merreni bateri prej 4,5 voltsh dhe tel t holl dhe t shkurtr. Polet prej bateris
lidhni me telin. ka do t ndodh me baterin dhe telin? (Prekeni me gisht baterin dhe telin)
5. Si do ta dshmoni veprimin magnetik t rryms elektrike, nse dispononi me: bateri,
prues dhe ashkla t hekurit?
6. Pse poet halogjene harxhojn m pak energji elektrike nga ato t thjeshtat?
7. Dy tela m t trash t bakrit zhyteni n gotn me uj, por keni kujdes q telat mos t
afrohen. Bni qark t rryms si n fotografin 5.14. me bateri prej 4.5 volt dhe nj po. A do fotografia 5.14
t ndrioj poi? N uj vendosni nj deri m dy lug kryp t kuzhins dhe prsri shikone poin. Lreni q
procesi t zhvillohet disa or. ka do t vreni n tretjen dhe n elektrodat?

22

Tensioni elektrik
ka mundeni t prfundoni nga fotografia 6.1?

Nga fotografia 6.1. vreni se njkohsisht trupat e


elektrizuar mes veti refuzohen. Pr aq sa trupat largohen,
aq po forca e tyre bashkvepruese bie. At e prfundojm
nga zvoglimi i largimit t topit. N t njjtn koh mund
t prfundojm se derisa largohemi nga trupi i elektrizuar
forca e fushs elektrike dobsohet.
T bjm komparacion t vogl mes forcave elektrike
dhe energjis.

Fotografia 6.1

Nga fotografia 6.2. shohim: kur trupat jan t elektrizuar njra me tjetrn, meqense kan t njjtn
gjatsi, ndrsa topat jan t njjt. N fotografin 6.3. shihet: kur trupat jan t elektrizuar, ato refuzohen
dhe largohen njra prej tjetrs.
Nga fotografia 6.4. mund t prfundojm se
t dy topat n raport me pozitn e par dhe Tokn
kan energji m t madhe potenciale. Zmadhimi
i energjis potenciale sht rezultat i energjis
nga fusha elektrike.
Meqense topat kan zn pozit t re nn
ndikimin e forcave elektrike, energjia e zmadhuar Fotografia 6.2 Fotografia 6.3
e atij sistemi i prgjigjet puns t ciln e ka kryer
puna duke i ngritur topat nga lartsia m e vogl n lartsin m t madhe.
ka do t ndodh nse n fushn e trupit t elektrizuar
sjellim trup t vetm t ashtuquajtur t trupit t elektrizuar?

Niveli m i
lart

h
Niveli m i ult

Fotografia 6.4

Do t paraqitet veprim i prbashkt mes fushave elektrike


dhe meqense trupat refuzohen, sht e nevojshme q t
kryhet pun e caktuar pr t'u vendossu n fushn elektrike.
Puna e kryer gjat drgimit t ngarkess s vetme elektrike
nga pika e pakufishme n ndonj pik nga fusha elektrike quhet
potencial elektrik .

fusha elektrike e
ngarkess negative

fusha elektrike e
ngarkess pozitive

Fotografia 6.5

Fotografia. 6.6

Pakufishmria ktu nuk duhet t kuptohet n kuptim "astronomik", por si hapsir jasht nga ndikimi i
fushs elektrike, hapsir e ashtuquajtur n t ciln veprimi n kuptim t forcave elektrike sht i barabart
me zero, ose e vogl e paprfillur.
T theksojm se, do trup i elektrizuar n fushn elektrike ka potencial t caktuar. Vlera e potencialit t
trupit t elektrizuar prcaktohet drejt Toks, potenciali i till sht i marr me kusht q t vlej zero. Prej
ktu nga definicioni i mparshm pr potencialin n vend t shprehjes: "elektriciteti zhvendoset nga pakufiri",
mund t thuhet se: "elektriciteti zhvendoset nga Toka".

23

N fotografin 6.7. n mnyr grafike sht treguar bartja e sasis s


elektricitetit prej 1 C nga pakufiri n pikn e dhn t fushs elektrike.
Njsia matse pr potencialin elektrik sht 1 V (volt) e ka fituar emrin
sipas fizicientit Italian Aleksandro Volta.
Potenciali elektrik n ndonj pik nga fusha elektrike bn 1 V, nse
pr zhvendosjen e sasis s elektricitetit prej 1 nga pakufishmria n at
pik t fushs elektrike n t kundrtn e veprimit t forcave elektrike, do
t kryhet puna prej 1 (shiko fotografin 6.7).

Fotografia 6.7

N fotografin 6.8. dhe 6.9. sht paraqitur bartja e ngarkess s njsis elektrike (s pari pozitive, pastaj
ngarkes elektrike t vetme negative) n fushn e trupit t elektrizuar pozitivisht.

Fotografia 6.8
Fotografia 6.9
Vreni se situata sht e ndryshme dhe varet se n fush, a bartet trup me emr t njjt i elektrizuar,
ose trup i elektrizuar me emr t ndryshm. Kur vendosim trup t njsis s elektrizuar niveli energjetik zmadhohet (fotografia 6.9.) niveli energjetik zvoglohet.
T llogarisim:
el ek t r i ~ en pot enc i jal =

r pun
abot a
elelektricitet
ek t r i c i t et

A
,
q

v ol t =

x ul
,
k ul on

potenciali elektrik
A - puna e kryer; q - sasia e elektricitetit; - potenciali elektrik

1V

1J
.
1C

Pr Tokn, sipas marrveshjes sht marr q potenciali t llogaritet zero. Pr kt shkak puna e kryer
gjat bartjes s ngarkess s vetme elektrike nga Toka n ndonj pik t fushs elektrike quhet potencial i asaj
pike t fushs n raport me Tokn.
Potenciali sht mas pr energji potenciale t njsis s ngarkess elektrike n pikn e caktuar t
fushs. Aparati me t cilin matet potenciali quhet elektrometr.

Dallimi n potencial - Tensioni


Nse bartim sasi t elektricitetit q nga njra pik e fushs elektrike (fotografia 6.8) nga n . Puna e
kryer do t jet e njjt nga prodhimi i sasis s elektricitetit dhe dallimi potencial.
A q 2 1 .
Me tension elektrik (U ) nnkuptojm dallimin mes dy potencialeve n mes dy pikave t fushs elektrike
.. U 2 1 .

24

Trupat q elektrizohen me frkim ose prekje dhe pastaj humbin nj pjes nga ngarkesa elektrike negative bhen pozitivisht t elektrizuar, pr ato trupa themi se kan potencial pozitiv.
Pr trupat, t cilt jan t elektrizuar ashtu q fitojn ngarkes negative, themi se kan potencial negativ.
Me marrveshje sht marr se nse lidhen dy trupa me elektricitet t ndryshm, ngarkesat elektrike q
t lvizin nga trupi me potencial pozitiv drejt trupit me potencial negativ.
T llogarisim:
Tensioni (U ) sht dallim potencial mes dy pikave t fushs elektrike.

U 2 1 .
Meqense, kushtimisht, sht marr potenciali i Toks t jet i barabart me zero, n at rast tensioni i
trupit t elektrizuar dhe n raport me Tokn do t jet i barabart me potencialin e tij elektrik:

U 2 0 2 U 2 .
Njsi m t mdha se volti jan:
1 kV = 1000 V (kilo volt);
1 MV = 1000 000 V (mega volt);
1 GV = 1000 000 000 V (giga volt)

V
Njsi m t vogla se volti jan:

shenja pr
voltmetr i lidhur
n qark elektrik

1 mV (1V = 1000 mV) (mili volt);


1 V (1V = 1000 000 V) (mikro volt)
Aparati pr matjen e tensionit quhet voltmetr (i paraqitur n fotografin 6.10).

Fotografia 6.10

Voltmtri n qarkun e rryms do her lidhet paralelisht me burimin ose harxhuesin.


N fotografin 6.11 sht paraqitur voltmetri n qarkun e rryms elektrike i lidhur paralelisht me
harxhuesin. Kjo lidhje n mnyr skematike sht treguar n fotografin 6.12.
Si bhet tensioni n burim elektrik?
N burimin elektrik ndodh konvertimi i llojeve t ndryshme t energjis (mekanike, kimike dhe t njjta)
n energji elektrike. Gjat s cils n brendi t burimit ndahen ngarkesat elektrike t poleve t tyre, dhe mes
tyre paraqitet tension.

Voltmetri
Fotografia 6.11

V
Fotografia 6.12

25

Mendoni. Vendosni
1. Me mbrthyesin e voltmetrit i ndrrojm fushat matse, t cilat jan shnuar nn shkallt matse
(fotografia 6.13 , b, c). Lexoni rezultatet nga matja!
2. Kur kryhet pun n fushn elektrike?

c)

b)
Fotografia 6.13

3. ka mat voltmetri i paraqitur n fotografin 6.14 dhe sa volt tregon shigjeta?


4. N ka sht i barabart potenciali elektrik n ndonj pik nga fusha elektrike?
5. ka sht tensioni elektrik dhe cila sht njsia e saj matse?
6. Nse voltmetri tregon tension prej 100 mili voltsh, ather
sa volt jan n t vrtet?
7. ka ndodh me potencialin elektrik nse n fushn elektrike
futet trup me sasi dhe me emr t ndryshm t elektricitetit?

Fotografia 6.14

26

Rezistenca elektrike

ka e kundrshton rrjedhjen e rryms elektrike?


T realizojm prpjekje si n fotografin 7.1 ) dhe b). Kur
n qarkun elektrik ka t kyur nj po elektrik dhe prpjekjen e
dyt t njjtn bateri, vetm n qark ka t lidhur n seri dy poe
elektrike ka vrejm?
N qarkun ku ka nj llamb elektrike (fotografia 7.1.a) ajo
do t ndrioj m intensivisht nga rasti kur ka t kyur dy
)
b)
llamba elektrike t kyura n lidhje serike (fotografia 7.1 b).
Fotografia 7.1
Cili sht shkaku kur tensioni sht i njjt, ndrsa llambat elektrike ndriojn ndryshe?
Q t prgjigjemi n kt pyetje, do t'i shqyrtojm t dhnat e fituara nga matjet q jan br sipas
skems n fotografin 7.2.
N tabel jan paraqitur t
dhna pr tensionin dhe intensitetitn
Poi i automoPoi i
Shufra e
bilit
bateris
grafitit
e rryms elektrike kur n qarkun
Tensioni
elektrik kan qen t lidhura individu4,5
4,5
4,5
(Volt)
alisht: llamba e automobilit, llamba e
Intensiteti
bateris dhe shufra e thngjilit.
1
0,2
0,1
(Amper)

Tabela -1

Fotografia 7.2

Nga tabela -1 duket se edhe pse tensioni i burimit n qarkun elektrik pr do prues sht i njjt
(4.5 V) intensitetet e rrymave jan t ndsryshme. Intensiteti i rryms npr shufrn grafite (0,1 A) sht 10
her m e vogl nga intensiteti e rryms npr llambn e automobilit (1 A). Duket se si pruesit e ndryshm
t "kundrshtohen" me rrymn elektrike. Pr at shkak themi se kan rezistenc t ndryshme.
Vetia e pruesve, q t ndikojn n intensitetin e rryms elektrike, quhet
rezistenc elektrike dhe shnohet me R.

Njsia matse pr rezistenc elektrike sht nj om (1 ). Rezistenca


elektrike prej 1 ka prues npr t cilin gjat tensionit prej 1V n skajet e tij
V
kalon rrym elektrike me intensitet prej 1 .
A

Njsi m t mdha jan:

1 k = 1000 ;

b)

1 = 1000 000 .

Instrumenti mats pr rezistenc elektrike (i


paraqitur n fotografin 7.4) quhet Ommetr.

Si do t sqarohet rezistenca e pruesve?


Fotografia 7.3

sht e njohur se tek metalet barts t sasis s


elektricitetit jan elektronet e lira (fotografia 7.5) t

Fotografia 7.4

27

cilat mbahen nn ndikimin e tensionit nga burimi. Prpjekjet tregoizolimi


jn se elektronet lvizin, kryesisht, npr siprfaqen e pruesve.
teli i bakrit
N pjesn m t madhe nga literatura profesionale llogaritet
se elektronet gjat lvizjes s tyre ndeshen me atomet t cilat
oscilojn n rezistenc t vogl. Pr at shkak pruesit nxehen
elektronet e
lira
dhe paraqitet rezistenca elektrike. Njohurit bashkkohore dalatomi prej bakri
lohen nga t deritanishmet, respektivisht llogaritet se elektronet
Fotografia 7.5
kan dimensione shum t vogla dhe nuk munden t ndeshen
me atomet. Rezistenca elektrike - sqarimi i tij sht shum m i komplikuar se sa n shikim t para q duket.
Mendimet shkojn n kah se rezistenca elektrike dhe nxehja e pruesve, para s gjithash, sht fryt i veprimit
t prbashkt t fushave (elektrike, magnetike, gravitetit etj).

T provojm se si varet rezistenca elektrike:


Nga gjatsia e pruesit (7), siprfaqja e trupave t prerjes trthore t pruesit (S) dhe nga lloji i materialit (substanca) - (fotografia. 7.6).

T'i realizojm prpjekjet:


) Varshmria nga gjatsia (l )
E marrim nj instrumen mats, t cilin e quajm ommetr (sipas mundsis digjital) dhe n shtylla shtrngojm tel nga cekasi me gjatsi prej 1 metri.
Me "krokodil banane" lidheni fillimin dhe skajin e telit. E lexojm rezistencn
elektrike. E masim rezistencn n vende t ndryshme dhe i shnojm rezultatet.
Vrejm se: Se si me ndryshim t gjatsis s telit rritet rezistenca e
pruesit.
R
Prfundim: Rezistenca elektrike varet
l
n mnyr t drejt proporcionale nga gjat2R
sia e pruesit (fotografia 7.7.).
b) Varshmria nga siprfaqja e prerjes
trthore t pruesit ( S ) .

2l
Fotografia 7.7

R
Fotografia 7.6
Te shtyllat si te rasti i mparshm lidhim edhe nj tel t till. E lexojm rezistencn
dhe vrejm se rezistenca zvoglohet
Prfundim: Rezistenca elektrike varet kundr proporcionalisht nga siprfaqja e
prerjes trthore t pruesit ( S ) (fotografia 7.8).

S
2S

Fotografia 7.8

c) Varshmria nga materiali ()


I marrim disa tela me dimensione t njjta prej materialit t ndryshm. I masim rezistencat t gjatsis
s barabart prej telave. Edhe pse gjatsit jan t njjta dhe siprfaqet e njjta t prerjes trthore, rezistenca
e tyre sht e ndryshme. Prfundim: Rezistenca elektrike varet edhe nga lloji i materialit (substanca). Pr
shembull: Pruesi nga cekasi ka rezistenc m t madhe elektrike nga pruesi i bakrit.

28

Nga prpjekjet e realizuara prfundojm se: rezistenca elektrike R varet proporcionalisht drejt nga gjatsia
e pruesit (l); proporcionalisht zhdrejt nga siprfaqja e prerjes trthore (S) dhe rezistenca specifike () e
materialit prej t cilit sht i ndrtuar pruesi.
l
R
S
Gjat zgjidhjes s detyrave numerike shpesh prdoren formulat e realizuara nga formula e prparshme
edhe at:
l
l
RS
RS
R
; S
; l
;
.

S
R
l
Rezistenca specifike e ndonj substance () paraqet rezistencn elektrike t asaj substance, gjatsia e s
cils sht 1 m, ndrsa siprfaqja 1 m 2 .
Njsia pr rezistencn specifike elektrike sht m, por n praktik m tepr prdoret njsia jasht
2
2

sistemore mm . mm 106 m.
Substanca
(.mm2/m)
m
m
argjend
0,016
N tabeln -2 jan dhn vlerat e rezistencs specifike elektrike
bakr
0,017
pr disa substanca.
ar
0,023
Kur jepen vlerat e rezistencave elektrike n tabela ato sillen
kryesisht n temperatur t dhoms (20 o). N aparatet t cilat
prdoren pr nxehje, nxehsit duhet patjetr t ken rezistenc
shum m t madhe nga pjest e tjera t qarkut t rryms. Pr
prpunimin e nxehsve m shpesh prdoren materialet: cekasi,
volframi, nikli etj.

Shembull: Pruesi i bakrit ka gjatsi prej 50 m, prerja sht


2,5 mm2; rezistenca specifike elektrike sht 0,017. Sa sht rezistenca?

alumin
volfram
zink
nikel
platin
hekur
elik
plumb
nikel (54Cu + 26Ni + 20Zn)
manganin (88Cu + 12Ni + 2Mn)
konstantan (54cu + 12Ni + 2Mn)
zhiva
kromnikli (200Cr +80Ni)
kantali (Fe, Cr, Al, Co)

0,027
0,055
0,06
0,09
0,1
0,11
0,17
0,21
0,42
0,48
0,49
0,958
1,1
1,45

l = 50 m; S = 2,5 mm2; = 0,017 .mm2 / m; R = ?


l
Tabela -2

R
R 0,34 .
S
sht e nevojshme q t potencohet se rezistenca elektrike prafrsisht ndryshohet me ndryshimin e
temperaturs. Shembull: Ndriuesja me shenj 100 W kur sht e ftoht ka rezistenc 45, ndrsa kur do t
skuqet teli ka rezistenc 480 (11 her m t madhe).

Mendoni dhe vendosni


1. Shndrroni: ) 2580 n k; b) 0,8 k n ; c) 0,4 n ; ) 1,2 k n
2. Specifikoni disa materiale nga t cilt prpunohen pruesit.
3. Si ndryshohet rezistenca nse:
) gjatsia zvoglohet 4 her; b) gjatsia zmadhohet 3 her;
b) siprfaqja e prerjes trthore rritet 5 her.
4. Plotsoni tabeln

R ()

S (mm2)

()

(m)

?
3
4
23

1
?
2,5
0,5

1,1
0,017
?
0,023

2
30
100
?

29

Ligji i Omit

Ky lligj
K
igj ka
k t
t bj
b j me varshmrin
h
i e iintensiteti
i tit t rryms elektrike,
l k ikk nga tensioni i
burimit n qarkun e rryms. Ligjin e ka zbuluar fizicienti gjerman Georg Simon Om dhe
pr nder t tij sht quajtur ligji i omit.

T provojm
Si intensiteti i rryms elektrike n qarkun elektrik varet nga tensioni i burimit?
Pr kt qllim formojm qark t rryms elektrike (fotografia
8.1) me elementet vijuese: burimi i rryms elektrike t till q
mundemi ta ndryshojm tensionin prej 0 - 12 V, harxhues (konsumues) dhe instrumente matse (ampermetr dhe voltmetr).
Paraqitja skematike e qarkut elektrik sht paraqitur n
fotografin 8.2.

Georg Simon Om
(1787 - 1854)

Fotografia 8.2
E ndryshojm tensionin e burimit dhe t dhnat pr madhsin e tensionit dhe intensitetit t rryms elektrike (t lexuara Fotografia 8.1
nga instrumentet prkatse) i bartim n tabeln -1. N t njjtn koh gjat secilit lexim t t dhnave bjm
hers nga tensioni dhe intensiteti dhe t njjtn e bartim n tabel. Tabeln -1 grafikisht sht paraqitur n
fotografin 8.3.
Duke e shikuar tabeln vrejm se
U (V)
I (A)
U/I ()
n secilin ift t rregulluar t vlerave t
tensionit dhe intensitetit t rryms hersi
1,5
0,15
10
i tensionit dhe intensitetit mbetet i prher3,0
0,3
10
shm (10). Domethn se rezistenca e
4,5
0,45
10
harxhuesit nuk ndryshon me ndryshimin e
tensionit. Intensiteti i rryms ndryshohet
6,0
0,6
10
me ndryshimin e tensionit t burimit edhe
7,5
0,75
10
at n mnyr proporcionale. Sa her do
t zmadhohet tensioni, pr aq her do t
9,0
0,9
10
zmadhohet intensitetit i rryms.
Fotografia 8.3
Tabela -1
Hersi nga tensioni dhe intensiteti i rryms elektrike faktikisht e paraqet shumn e rezistencs elektrike
dhe pr at shkak vrejm:
U
U
U - tensioni; I - intensiteti i rryms elektrike; R - rezistenca.
R
I
I
R
Ky sht ligji i Omit, i cili vlen pr prues t metalit gjat temperaturs s prhershme. Ligjin e Omit e
tregojm kshtu:
Intensiteti i rryms, i cili rrjedh npr pruesit e metalit sht m i madh, aq sa tensioni sht m i
madh, ndrsa rezistenca m e vogl.
Kjo formul mund t transformohet edhe: R U U I R
I
Rezistenca elektrike sht madhsi e prhershme, e cila e karakterizon harxhuesin e dhn.

30

Grafiku i treguar n fotografin 8.3. n mnyr t caktuar e jep karakteristikn volt-amperike t pruesit.
Pr pruesit e metalit ai sht vij e drejt. Nga grafiku mund t lexojm edhe n far intensiteti t rryms
elektrike i prgjigjet tensioni adekuat edhe pse nuk kemi kryer matje pr at..

Rnia e tensionit
Prodhimi i intensitetit t rryms elektrike dhe rezistencs elektrike (relacionin m lart U I R ) e
quajm rnie t tensionit. Rnia e tensionit na tregon se tensioni mes dy pikave nga qarku i rryms varet nga
rezistenca e pjess s vzhguar. Gjat tensionit adekuat t rryms, rnia e tensionit sht m e madhe n
pjesn nga qarku, i cili ka rezistenc m t madhe R.
Rnia e tensionit mund t na jep prgjigje n pyetjet:
1) Si rregullohet tensioni nga burimi i skajeve prej harxhuesve t kyur n mnyr serike n qarkun e
rryms?
2) Si mundemi ta llogarisim rezistencn e harxhuesit n qarkun e rryms, nse vlera e tij nuk na sht e
njohur?

T provojm:
T shqyrtojm qarkun e rryms, i cili sht i prbr nga elementet e paraqitur n skem t fotografis
8.4, n t ciln ka t kyur dy harxhues serik t lidhur.
U1 = 0,4 V

U2 = 5,6 V

Vrejm se voltmetri n skajet nga harxhuesi R1 tregon tension U1


= 0,4 V, ndrsa voltmetri i lidhur n harxhuesin R2 tregon tension U2 = 5,6
V. Tensioni i burimit U = 6 V, ndrsa intensiteti i rryms elektrike I = 0,1 .

T'i llogarisim madhsit e rezistencave t harxhuesve R1 dhe R2:


U
U
0, 4 V
5,6 V
R1 1
4 ;
R2 2
56 .
I
0,1 A
I
0,1 A
U U
U1 R1
Nga llogaritjet vijon: 1 2
.
R1 R2
U 2 R2

U=6V

Fotograia 8.4
Nga llogaritjet e bra mund t prfundojm se tensioni i burimit renditet n harxhuesit kshtu q harxhuesit me rezistenc m t madhe do t shprndahet tension m i lart, ndrsa harxhuesit me rezistenc m
t vogl tension m t vogl. Shprndarja e tensionit sht proporcionale me rezistencn elektrike.
Procedura e mparshme pr shprndarje t tensionit elektrik pr harxhuesit serik t lidhur, mund t
shfrytzohet edhe pr llogaritje t madhsis s rezistencs s harxhuesit me rezistenc t panjohur. Shembull: Llamba elektriek e cila sht e br q t ndioj n 24 V ka rezistenc prej 120 . Sa rezistenc duhet
q t'i lidhim (n mnyr serike) q t mund t kyim tension prej 40 V?
T dhna t plotsuara:
U
R
U1 = 24 V
U R
Nga relacioni 1 1 vijon: Rx 2 1 pas vendosjes dhe llogaritjes fitojm: Q
R1 = 120
U 2 Rx
U1
U2 = 40 V
t mundet llamba elektrike t ndrioj n tension prej 40 V duhet q n lidhje serike ta
Rx = ?
lidhim me rezistor rezistenca elektrike e t cilit sht 80 .
LLogaritja e rnies s tensionit ka rol t rndsishm te largpruesit gjat bartjes
s rryms elektrike n largsi t mdha.

31

A dim q t zgjedhim?

I (A)

1. Sa intensiteti i rryms rrjedh npr llamb elektrike (telin e saj) me


rezistenc prej 880 e kyur n tension prej 220 V?
2. N grafikun (fotografia 8.5) n mnyr grafike sht e paraqitur varshmria e intensitetit dhe tensionit t dy pruesve.
) A vlen ligji i Omit pr kta prues?
b) Llogariteni rezistencn e do pruesi?
c) Si mundeni n pjerrtsi t grafikut t'i prcaktoni cili prues ka
rezistenc m t madhe, duke mos br llogaritje?

U (V)

Fotografia 8.5

3. N fotografin 8.6 jan treguar dy tabela t matjeve t bra t tensionit


dhe t intensitetit t harxhuesve nga kanstantani dhe hekuri. Vizatoni grafik
pr dy materiale nga t dhnat n tabel dhe llogaritni se sa jan rezistencat
e hekurit dhe konstatanit!
Fotografia 8.6

32

Lidhja e harxhuesve n
qarkun e rryms

Lidhja serike
Keni vrejtur se llambat elektrike q vendosen n bredhin e vitit t ri
(fotografia 9.1.) jan t lidhur njra me tjetrn. Nse prishet njra llamb
elektrike, ather fiken t gjitha, q nuk sht rast te llambat elektrike n
korridorin e ndritur.
Lidhja e harxhuesve (llambave elektrike) njra me tjetrn, respektivisht
skaji nga llamba e par me fillimin e t dyts dhe ashtu me rend, quhet lidhje
serike. Lidhja serike n form t vizatuar sht treguar n fotografin me
fmijt (fotografia 9.2.). Vrejm se fmijt jan kapur me duar n mnyrn
vijuese: dora e majt e njrs fmij me dorn e djatht t fmijs tjetr dhe
kshtu n rreth.

Fotografia 9.1

Llojin e till t lidhjes mund ta bni edhe vet me qark elektrik i prbr
nga elementet vijuese: burimi i rryms elektrike (bateria prej 4,5 V), disa llamba
elektrike t vendosura n fytat e llambave elektrike dhe prues (fotografia
9.3 a). Nse n qarkun e rryms e rrisni numrin e llambave elektrike, ather
ato m dobt do t ndriojn.
Nse nga qarku i rryms e nxirrni nj llamb elektrike ather
t gjith t tjerat do t ndrpresin s ndriuari. Ajo sht ashtu
prshkak se me nxjerrjen e llambs elektrike ndrpritet qarku i
rryms, ndrsa me at ndrpritet rrjedhja e rryms elektrike.
Nga paraqitja skematike e qarkut t rryms fotografia
9.3b) mund t vrehet n vijim kjo: intensiteti i rryms elektrike
npr t gjitha llambat elektrike sht i barabart respektivisht I I1 I 2 I 3 sht i njjt; Derisa prsri tensioni nga
burimi U do t shprndahet te t gjitha llambat elektrike (U1,
U2, U3) kshtu q tesioni i prgjithshm do t jet i barabart
me shumn e tyre. Respektivisht U U1 U 2 U 3 . Me aplikimin e ligjit t Omit U I R n relacionin m lart fitojm:
I R I R1 I R2 I R3 / : I Derisa e pjestojm me intensitetin
e rryms (I ) e fitojm formuln vijuese:

Fotografia 9.2

b)

R R1 R2 R3 .
Rezistenca e prgjithshme te konsumuesit e lidhur n mnyr
serike sht i barabart me shumn e rezistuesve t konsumuesve
individual.

Shembull: Sa sht rezistenca e prgjithshme e qarkut nse


jan lidhur rezistor serik: 4 , 6 dhe 1 2 ?
R R1 R2 R3 ; R 22 .

Fotografia 9.3

33

Lidhja paralele
Keni vrejtur se te llambat elektrike n korridoret, nse digjet ose e
nxjerrim nj llamb elektrike t tjerat vazhdojn t ndriojn. Kjo do t thot
se qarku i rryms gjat lidhjes paralele nuk ndrpitet me nxjerrjen e nj
elementi t tij. N fotografin 9.4 nse mir e shikojm do t vrejm se
llambat elektrike jan t lidhura n mnyrn vijuese: njri skaj nga t gjitha
llambat elektrike sht i lidhur n nj vend, ndrsa skaji tjetr n vend tjetr.
Nse fillimet e dy ose m shum konsumuesve lidhen n nj pik, ndrsa
skajet n tjetrn, ather themi se konsumuesit jan lidhur paralelisht.

Fotografia 9.4

Lidhja paralele n mnyr skematike sht paraqitur n fotografin


9.5. Lidhja figurative paralele sht treguar n fotografin 9.6. n t ciln
fmijt jan kapur me duar n mnyrn vijuese: me duart e majta jan
kapur n nj vend , ndrsa me t djathtat n vend tjetr.
Lidhja paralele mund t provohet edhe me prpjekjen vijuese:

Fotografia 9.5

Konstruktojm qark t rryms me elemente dhe mnyr t lidhjes


t paraqitur n fotografin 9.7. Marrim burim t rryms elektrike (bateri prej 4,5 V) ,
llamba elektrike, fyta t llambave elektrike, dhe prues. Llambat elektrike i lidhim n
Fotografia 9.6
at mnyr q t gjitha fillimet i lidhim n nj pik, ndrsa skajet n pikn tjetr. Nse
nxjerret cila do qoft llamb elektrike t tjrat vazhdojn t ndriojn.
Nga paraqitja skematike e fotografis 9.7 mund t shohim se
tensioni (U) n skajet nga t gjitha llambat elektrike sht i barabart
)
me tensionin e burimit:
U U1 U 2 U 3 .
Intensiteti i rryms elektrike degzohet n t gjith konsumuesit. Intensiteti i prgjithshm sht i barabart me shumn e
intensitetit t rrymave n degt, respektivisht:
I I1 I 2 I 3 .
b)

Kundrejt ligjit t Omit intensiteti i rryms elektrike sht e


barabart me hersin nga tensioni dhe rezistenca, respektivisht:
U
.
R
Nse kt formul pr intensitetin e rryms elektrike e aplikojm n formuln e m parshme ku I I1 I 2 I 3 do ta fitojm
relacionin:
I

Fotografia 9.7

U U U U

/ :U
R R1 R2 R3

1 1
1
1

R R1 R2 R3

Vlera reciproke e rezistorit t prgjithshm te konsumuesit e lidhur me lidhje paralele sht i barabart
me shumn nga vlera reciproke t rezistencave nga secili konsumues individual.

34

Shembull: Sa sht rezistenca e prgjithshme n qarkun e rryms, nse rezistort me rezistenc: 4,


6 dhe 12 jan t lidhura n lidhje paralele
T dhna: R1 = 4 ; R2 = 6 ; R3 = 12 ; R = ? Zgjidhje: R = 2 .
Krahasoni rezistencn e prgjithshme me rezistencn e rezistorve t ndar. ka do t vreni?
Ai sht m i vogl edhe nga m i vogli.

Lidhja e kombinuar

I1

Lidhja e kombinuar e konsumuesve n qarkun e


rryms sht e paraqitur n fotografin 9.8. N kt rast
ka dy konsumues t lidhur me lidhje paralele, ndrsa
ata jan lidhur n lidhje serike me konsumuesin e tret.
Kur zgjidhet detyr nga ky lloj i lidhjes s pari, llogaritet
rezistenca e prgjithshme e konsumuesve t lidhur me
lidhje paralele, ndrsa pastaj rezistenca e prgjithshme
me konsumuesin e lidhur me lidhje serike.

I = I1 + I2

I2

Fotografia 9.8

Mendoni dhe prgjigjuni


1. Vizatoni skemn e qarkut t rryms n t ciln jan lidhur 4 ndriuese edhe at:
) serike;
b) paralele, me instrumente matse t bashkngjitura: ampermetr dhe voltmetr.
2. Sqaroni se jan t lidhura ndriueset (llambat elektrike) n qarqe elektrike t paraqitura n fotografin
9.9 dhe nga t dhnat e fotografis, llogaritni rezistencat e dy konsumuesve.
I1 = 0,4 A

R123

R23

R2

R1
R3

I2 = 0,1 A

I = 0,5 A
U= 6 V
Fotografia 9.9

R4
Fotografia 9.10

3. N fotografin 9.10 sht treguar lidhja e kombinuar e konsumuesve me rezistenca: R1 = 12 , R2 = 15


, R3 = 10 , R4 = 6 . T llogaritet rezistenca e prgjithshme R?
4. N banesn me tension 220 volt njkohsisht ka t kyur 5 ndriuese me rezistenc t veant prej 500 .
) Sa sht rezistenca e prgjithshme e t gjitha ndriueseve t lidhura n lidhje paralele?
b) Sa sht intensiteti i rryms?

35

10

Kapaciteti elektrik.
Kondensatort

T hulumtojm:
Merrni dy pllaka metalike, vendosni n distanc t caktuar dhe lidhni me elektrometr.
A do t largohet shigjeta e elektrometrit?
Jo, sepse nuk ka elektricitet n pllaka.
Pllakat metalike pr s shkurti t'i lidhim me polet e
nj baterie t xhepit (fotografia 10.1.). ka do t ndodh
me shigjetn e elektrometrit? - Do t largohet (menjanohet).
Pllakat metalike lidhini pr s shkurti me tension dy
her m t lart (fotografia 10.2).
ka do t vreni? - Shigjeta dyfish do ta zmadhoj
Fotografia 10.1
Fotografia 10.2
mnjanimin.
Aparati, i cili e mbledh elektricitetin pozitiv t njrs pllak, ndrsa elektricitetin negativ n pllakn
tjetr quhet kondensator.
Nga prpjekjet e realizuara mund t prfundojm se tensioni mes pllakave varet nga sasia e sjell e elektricitetit - q, (fotografia 10.3) edhe at n
proporcion t drejt.
q
q
C
q C U
C
U
U
sht konstanta dhe paraqet kapacitetin elektrik t pruesit.
q
C
Fotografia 10.3
U
Kapaciteti ekziston edhe mes pruesve t ndryshm t elektrizuar.
pllaka m t
Shembull: te elektrometri krijohet fush mes elektrods qendrore dhe
mdha kapacitet
pllaka m t
m i madh
vogla kapacitet
shtpizs. Themi se elektrometri ka kapacitetin e tij. Kondensatort prm i vogl
doren pr "grumbullimin" e sasis s elektricitetit. N fotografin 10.4
sht paraqitur se si ndryshohet kapaciteti te kondensatori me pllaka.
ka ndodh kur n distanc mes pllakave do t ndryshohet? Nse distanca mes pllakave zvoglohet, do t zvoglohet edhe tensioni, ndrsa
intensiteti do zmadhohet. Pse? - Kapaciteti sht kundr proporcional
distanc m e
me tensionin.
distanc m e
vogl kapacitet
ka mendoni, si varet kapaciteti nga siprfaqja e pllakave ( )?
Varshmria sht proporcionalisht e drejt.
Kapaciteti i kondensatorit (C) t drejt proporcional varet nga
siprfaqja e pllakave t tyre, ndrsa ajo kundrproporcionale
nga distanca mes pllakave (fotografia 10.5.). Ai varet nga lloji i
izolatorit i cili gjendet mes pllakave. Njsia pr kapacitet sht
Faradi (F).
1C
1F
.
1V

36

m i madh

madhekapacitet
m i vogl

Fotografia 10.4

Kapacitet prej 1 Faradi ka ai kondensator, i cili do t ndryshoj pr 1 Volt nse n pllaka sillet sasi e elektricitetit prej 1 Kuloni. Njsia Farad sht shum e madhe, pr at shkak shfrytzohen njsi shum t vogla:
- konstanta
dielektrike e
dielektrikut
1 F = 10-6 F
1 nF = 10-9 F
1 pF = 10-12 F

mikrofarad, 1F = 0,000 001 F


nanofarad, 1nF = 0,000 000 001 F
pikofarad, 1pF = 0,000 000 000 001 F
Kondensatori n mnyr skematike shnohet me dy vija paralele:

Fotografia 10.5
sht e njohur se kapaciteti prej nj mikrofarad ka prues n form t topit me diametr prej 9 kilometrave Kapaciteti i Toks sht 711 mikrofarad.
N praktik shpeshher paraqitet nevoja nga kapaciteti, i cili sipas prdorimit t lidhjes do t jen m i
madh ose m i vogl nga kapacitetet e kondensatorve me t cilt disponojm.
Pr fitimin e kapaciteteve t cilat jan t nevojshm pr
rastet e dhna , m shpesh prdoret bateria nga kondesatort.
Bateria paraqet kondensator t prbr prej m shum kondensatorve individual, t cilt jan n nj mnyr t caktuar
t lidhur mes veti. Lidhja mund t jet paralele (fotografia
10.6.dhe fotografia10.7.) (t gjitha pllakat pozitive dhe t
gjitha pllakat negative lidhen si n skem) edhe serike (fotografia10.8.)(pllaka pozitive lidhet me at negative dhe ashtu me
rend) dhe e przier. far do t jet lidhja e kondensatorve
varet nga qllimi konkret i bateris.
Kapaciteti bateris tek e cila kondensatort jan lidhur
me lidhje paralele llogaritet formula:
Fotografia 10.6

Fotografia 10.7

C = C1 + C2 + C3 + ...
C - Kapaciteti i bateris
C1, C2, C3 - kapaciteti i kondensatorve t lidhur.
Nga formula shihet se kapaciteti i bateris sht i barabart me shumn nga kapacitetet individuale t kondensatorve
t lidhur me lidhje paralele.
Kapaciteti i bateris n t ciln kondenstaort jan t
lidhur n lidhje serike (fotografia 10.8) llogaritet me formuln:

Fotografia 10.8

1 1
1
1

.
C C1 C2 C3

Vlera reciproke e kapacitetit t bateris sht e barabart me shumn nga vlerat reciproke t kondensatorve t lidhur serik. Kjo domethn se kapaciteti i bateris sht m i vogl edhe nga kapaciteti i kondesatorit
m t vogl. Kjo mnyr e lidhjes shfrytzohet n rastet kur dshirojm ta zvoglojm kapacitetin e prgjithshm,
ndrsa prdoret ather kur bhet fjal pr tension t lart, i cili do t mundej q t deprtoj kondensator
ndaras. Tensioni n kt rast renditet te kondensatort individual, dhe kshtu arrihet q do kondensatori t'i
prket vetm nj pjes nga tensioni, madhsia e s cils nuk sht n gjendje q ta deprtoj kondensatorin.

37

Llojet e kondensatorve
Sot shum shpesh shfrytzohen kondensator me fleta ose
bllok kondensator (fotografia 10.9.). Dy shirita nga shtresa metalike
jan n realitet prues te ky kondensator, ndrsa izolatori mes tyre
sht letr e lagur me parafin. T gjith shiritat jan vendosur n
kuti metalike pr shkak t mbrojtjes mekanike. Kto kondensator
thjesht kan kapacitet t madh. A mundesh t prgjigjes pse? Kan
siprfaqe t madhe dhe distanc t vogl.

Fotografia 10.9

kondensatori
me kapacitet t
prhershm
kondensatori
me kapacitet t
ndryshueshm
kondensatori
elektrolitik

Fotografia 10.12
Fotografia 10.10
Fotografia 10.11
N elektronik shpesh prdoren kondensator me kapacitet t ndryshueshm.
Kondensatori i ndrshueshm skematikisht shnohet me dy vija t njjta paralele dhe shigjeta mbi ato
(fotografia 10.10). Shenjat e llojeve t kondensatorve jan dhn n fotografin 10.11. Llojet e kondensatorve, t cilt m shpesh prdoren n teknik jan treguar n fotografin 10.12.

Mendo dhe vendos!


1) Kondensatori ka pranuar sasi t elektricitetit prej 0,0002 kulonve dhe pastaj sht ndryshuar tensioni
pr 50 Volt. Llogarite kapacitetin e tij.
2) Te zilja elektrike e treguar n (fotografin
10.13) shihet se mes majs s mprehur t spirancs ka
shkndij. Nse lidhet kondensator, dhe shkndij nuk
ka. Teprica e elektricitetit ka shkuar te kondensatori).
Fotografia 10.13
3) Dy topa metalik me diametr t ndryshueshm jan t elektrizuar kshtu q kan potencial t barabart n raport me Tokn. A sht e barabart sasia e elektricitet t topave? ka do t ndodh nse topat lidhen
me ndonj prues?
4) Sqaroje pse kapaciteti te kondensatort e
lidhur paralel zmadhohet,
ndrsa te kondensatort e
lidhur serik zvoglohet.
5) ka vrtetohet
me prpjekjet e treguara
n fotografit 10.14 dhe
10.15?
Fotografia 10.14

38

Fotografia 10.15

Puna dhe fuqia e rryms


elektrike

11

Puna e rryms elektrike


N qarkun e rryms elektrike, forcat elektrike i lvizin bartsit e elektricitetit npr prues dhe harxhues, gjat s cils kryejn pun.
E dim se nse n fushn elektrike (prues i elektrizuar lvizet sasia e elektricitetit prej 1 C (1 As) nga
njra pikn n tjetrn me dallim potencial-tension prej 1 Volti kryhet pun
prej 1 Xhuli.
energjia e brend-

puna e rryms
elektrike

nxehtsia

shme zmadhohet

Te rryma elektrike bhet fjal pr shndrrimin e energjis elektrike n


ndonj lloj tjetr t energjis. Shembull te vini elektrik energjia elektrike
shndrrohet n energji mekanike (gjat s cils bhet ngritja e ngarkess n
distanc t caktuar). Te aparatet pr nxehje (fotografia 11.1) energjia eklektrike
shndrrohet n termike respektivisht energjia e brendshme e konsumuesve.

Fotografia 11.1

T provojm:
Nga se varet puna e kryer e energjis elektrike?

a)

b)
Fotografia 11.2

c)

Pr at qllim formojm qark t


rryms me elementet vijuese: burimi i
rrym elektrike, konsumues dhe ampermetr (fotografia 11.2. ). Gjat tensionit

prej 6 V, npr konsumuesin rrjedh intensitet i rryms elektrike (I) prej 0,4, kjo domethn se n do sekond
npr konsumuesin rrjedh sasi e elektricitetit prej 0,4 (s). ka do t ndodh nse n qarkun elektrik i lidhni dy
konsumues t till t njjt (fotografia 11.2.b)? Nga burimi shohim se n kt rast intensiteti i matur i rryms
elektrike (2I) nn ndikimin e tensionit t burimit tregon sasi t elektricitetit prej 0,8 (s), q domethn
dy her sasi m e madhe e elektricitetit nga rasti me nj konsumues.
Nse n qarkun e rryms ka 3 konsumues (fotografia 11.2 c) forca e lvizjes s sasis s elektricitetit do
t jet 3 her m e madhe (1,2 ).
Nga provat e kryera mund t prfundojm se puna e kryer e rryms elektrike sht proporcionalisht e
drejt me sasin e forcs s lvizur q. Meqense tensioni sht ai, i cili i lviz bartsit e ngarkesave elektrike
puna e kryer e rryms elektrike varet proporcionalisht drejt nga tensioni i burimit.

T prfundojm: Punn t ciln e kryen rryma elektrike n qarkun e rryms varet proporcionalisht drejt
nga saisa e elektricitetit q dhe tensionit U. A q U .
q
Nga formula pr llogaritjen e intensitetit t rryms elektrike vijon: I q I t , pr punn e kryer
t
e fitojm formuln vijuese: A U I t

39

Nse n qarkun e rryms ka t kyur m shum konsumues, shprehja pr pun t rryms elektrike vlen
pr do konsumues individualisht, dhe n at rast tensioni paraqet rnie t tensionit n skajet e konsumuesit.
Punn t ciln do ta kryej rryma elektrike gjat kalimit npr do knsumues sht e barabart me prodhimin prej : rnies s tensionit (U) n skajet nga konsumuesi, intensiteti t rryms elektrike (I) dhe kohs (t)
t rrjedhjes s rryms elektrike.

Shembull: Tensioni i burimit sht 6 V, n qarkun e rryms rrjedh intensitet i rryms elektrike I = 0,4A.
Sa pun do t kryej rryma elektrike pr kohn prej 15 s?
sht dhn: U = 6 V; I = 0,4 A; t = 15 s; A=?
Zgjidhje: A U I t ; A 6 V 0, 4 A 15 s; A 36 VAs; A 36 J.

Njsit matse pr punn elektrike


A U I t

1 J 1 W 1 s.

Vat sekonda sht njsi shum e vogl pr at shkak shfrytzohen njsi m t


mdha n t ciln koha n vend pr nj sekond merret 1 or.

Xhejms Xhuli
(1818 - 1889)

1 h = 3600 s; 1 Wh = 3600 Ws = 3600 J


Gjat leximit t energjis s harxhuar elektrike m s shpeshti prdoret njsia
kilovat/or.
1 kWh = 1000 Wh = 3,6 106 J.
M shpesh prdoret njsia megavat or: 1 MWh = 1000 kWh
N fotografin 11.3 sht treguar instrument pr matjen e energjis elektrike
t harxhuar.

Fuqia e rryms elektrike


Fotografia 11.3
Fuqia e rryms elektrike shnohet me (P) dhe paraqet punn e kryer n njsi koh.
A
P
t
Fuqia elektrike (P) sht e barabart me prodhimin e tensionit t rryms elektrike
J
s
N praktik prdoren njsi m t mdha matse: kilovati, 1kW=1 000 W; megavati, 1MW = 1 000 000 W
P U I Njsia matse pr fuqin elektrike sht Vati ( W )

1 W 1 V 1 A 1 W 1

Njsia: milivat, 1 mW = 0,001 W


Nse dshirojm q ta llogarisim fuqin n ndonj pjes nga qarku i
rryms, me rnien e tensionit n at pjes nga qarku i rryms veprojm:
Nse n pjesn e qarkut t rryms pr rezistencn elektrike R e ndryshojm shprehjen nga ligji i Omit nga barazimi pr fuqi fitojm shprehjen:
U2
P U I
I2 R
R
Pr llogaritjen e puns dhe energjis mundemi ta prdorim shprehjen:
U2
A P t U I t
t I2 R t
R
Instrumenti pr matjen e fuqis quhet vatmetri (fotografia 11.4).

40

Fotografia 11.4

Shembull: Llamba elektrike pr automjet me fuqi prej 55 W, sht parashikuar pr


tension prej 12 V. Kur kyet n qarkun e rryms? Sa fuqi t rryms elektrike do t rrjedh
npr llamb elektrike?
T dhna: = 55W;U = 12 V;

I=?

Zgjidhje: I = 4,58

Mendo dhe prgjigju


1. N fotografin 11.5 sht treguar hekuri elektrik n t ciln jan vrejtur vlerat pr
tension dhe fuqin. Sa fuqi e rryms elektrike kalon npr hekurin elektrik?

Xhejms Vati

2. Ngrohsi i bojlerit ka fuqi prej 3000 W. Nse sht kyur n qarkun elektrik 1,5
h, ather sa do t jet fuqia e rryms elektrike q kalon npr ngrohsin? Sa kWh
energji elektrike do t harxhohen?
3. Vini elektrik ngrit mas prej 1500 kg n lartsi prej 25 m pr koh prej 12
s. T llogaritet:
a) fuqia e vinit;
b) tensioni n t ciln sht kyur vini, nse fuqia e rryms sht ?
fotografia 11.5

4. Sa energji elektrike do t harxhoj bojleri me fuqi prej 2,5 kW, nse sht
kyur 3 or?

5. N fotografin 11.6 sht treguar tostieri n t ciln rryma elektrike kryen pun
prej 60 000 pr kohn prej 60 s. Sa sht fuqia e tosterit?
6. Npr konsumues me rezistenc elektrike R = 15 rrjedh rryma me fuqi prej
0,2. Sa sht fuqia e rezistorit?
7. Kur npr llamb elektrike nga fari i automobilit sillet tension prej 12V npr at
rrjedh rrym elektrike prej 3 A. Sa sht fuqia e llambave elektrike?
fotografia 11.6
8. N fotografin 11.7 sht treguar fshes elektrike. Puna e kryer e rryms elektrike n at sht
16 000 pr kohn prej 10 s. Llogaritni fuqin e fshess elektrike. N fund shpreheni fuqin n MW.
9. Llamba elektrike sht e kyur n tension prej 220 V, n ampermetr sht
e lexuar intensiteti prej 0,46 . Sa sht fuqia e llambs elektrike?
10. N fotografin 11.8 sht treguar shporeti me mikroval. Shporeti ka fuqi prej 880 W. Sa
intensiteti i rryms elektrike do t kaloj npr
shporet me mikroval, nse sht kyur n tension nga rrjeti i qytetit (220 V)?

shporeti me mikroval

Fotografia 11.7

11. Sa sht fuqia e radiatorit elektrik, i cili


pr 5 or harxhon 7,5 kilovat or energji elektrike?

Fotografia 11.8

41

Rreziqet dhe mbrojtja nga


goditja e rryms

12
Rreziqet
i

Pr goditjen e rryms mundemi t themi se ato jan efekte t rryms elektrike, kur njeriu do t bhet
pjes e qarkut t rryms dhe npr t kalon rryma elektrike. Efektet prve dmtimeve t pjesve nga organizmi i njeriut , mund t jen edhe pasoja me vdekje.
Asnjher t mos harroni: Keni kujdes q mos t bheni pjes e qarkut t mbyllur t rryms.
Trupi i njeriut sht prues i mir i rryms elektrike, pr shkak se lngshmria
e trupit n qelizat dhe hapsira rreth tyre sht lloj i caktuar i elektrolitve, i cili e
prcjell rrymn elektrike.
Si prues, edhe pr at vlen Ligji i Omit: I = U / R dhe nga ai, duke e njohur
tensionin e burimit dhe rezistencn e trupit t njeriut mund t llogaritet intensiteti i
rryms elektrike q do t kaloj npr trupin e njeriut. Rezistenca elektrike e trupit t
njeriut n pjes t ndryshme sht e ndryshme. Organet e brendshme kan rezistenc
elektrike shum m t vogl nga lkura. N fotografin 12.1 sht paraqitur madhsia
e rezistencave elektrike t pjesve t ndryshme t trupit t njeriut.
Duhet q t dini se lkura e lagur ka rezistenc m t vogl nga ajo e thar. Gjat
lkurs s thar rezistenca e trupit t njeriut sht mbi 10 000 om, ndrsa kur lkura
sht e lagt nn 1000 om.
Shum sht rrezik kur rryma elektrike kalon npr zemr dhe tru. (shiko fotografin 12.2). Pr shembull: nse njeriu i cili sht i lagur n banjo, me njrn dor
preket deri te pruesi i dmtuar nn tension, ndrsa me tjetrn mbahet pr pjesn
metalike nga dushi, npr trupin e tij kalon intensitet i rryms elektrike:
U
220 V
I

220 mA
Rt el o 1000

fotografia 12.1

rruga e
rryms

sandaku
i metalit

N fotografin 12.4. sht treguar far rreziku mund t'i vij amvises, nse
Fotografia 12.2
shporeti elektrik n njfar mnyre (pr shkak t disa dmtimeve) vjen nn tension,
ndrsa amvisja me njrn dor kapet pr ezm, ndrsa me
tjetrn pr shporetin elektrik.
Intensiteti i rryms elektrike nn 10 miliamper shkakton
ngr t fort t muskujve dhe gjat saj humbet kontrolli
mbi ato.
Nse kapemi me dor pr prues t dmtuar (i cili sht pjes nga qarku i rryms ) ka
rrezik q mos t mundemi t kemi sukses q
t lirohemi nga ai (Fotografia 12.5).
Fotografia 12.3
Fotografia 12.4
Gjat intensitetit prej 100 - 200 miliamper ngri i muskujve sht aq i fort, saq
zemra (si muskul) mund t ndrpret me punn e saj. Gjat ktij intensiteti t rryms elektrike paraqiten vshtirsi n frymmarrje.

42

Fotografia 12.5

N rrezik njeriu mund t gjendet edhe n hapsirn e hapur, nse ndodh


koh e keqe, gjat s cils ka zbrazje t fort elektrike mes reve dhe Toks
(rrufeja). Rryma elektrike e rrufes sht shum m e madhe dhe nse ndodh q
t kalon npr njeriun ose n afrsi t drejtprdrejt mund t shkaktoj pasoja
me vdekje (fotografia 12.6.). Pr mbrojtjen nga kjo dukuri rekomandohet: t
mos shkohet nn drurin e vetmuar; t largohen t gjitha sendet metalike q
i bart ose i mban njeriu dhe t jet sa m larg prej tyre, t ulet, dhe jo t
shtrihet n Tok.

Procedurat gjat ndihms s t lnduarit nga goditja e rryms


Fotografia 12.6

Fotografia 12.7

N fotografin 12.7 sht treguar fmij i cili sht lnduar nn veprimin


e goditjes s rryms nga rryma elektrike.
Gjat dhenies s ndihms s par, s pari duhet q t 'kyet qarku i
rryms nga i cili ka ndodhur fatkeqsia. Gjat asaj shptuesi duhet me shum
kujdes t punoj q mos psoj edhe ai. S pari, duhet q n aspekt elektrik t
izolohet nga dyshemja me vendosjen e shtress izoluese (gom ose plastik)
nse n afrsi nuk ka shtres t till mund t ndalet n pallto ose mbules t
lakuar. I lnduari dhe pruesit nn tension nuk guxojn direkt q t preken.
Pr at shkak sht e nevojshme me ndonj send nga izolatori (dru ose plastik)
t largohen nga i lnduari

Pse jan t rrezikshme lidhjet e shkurta dhe ngarkesat e qarkut


t rryms?
Nse lidhen dy polet e bateris (fotografia 12.8) me prues me rezistenc t vogl elektrike, n prputhje ,me ligjin e Omit do t rrjedh rrym
e fort elektrike. Pr koh t shkurt do t lirohet sasi e madhe i energjis
dhe krcejn shkndija. Bateria mundet t dmtohet, ndoshta mund t
shkaktoj edhe zjarr t instalimit elektrik. Lidhja e till quhet lidhja e shkurt.

Fotografia 12.8

Rreziku nga zjarri elektrik mundet t ndodh nse mbingarkohet instalimi (fotografia 12.9). Deri aty mund t vij nse n nj kys lidhen m shum konsumator. Pr
ate shkak MOS LIDHNI M SHUM KONSUMUES.

Mbrojtja nga goditja e rryms


Fotografia 12.9
Tokzimi sht mbrojtje efikase pr mbrojtje nga goditja e rryms. Pr
mbrojtje nga goditja e rryms elementare sht q asnjher mos t preket
prues i pambrojtur, i cili sht pjes nga qarku i rryms elektrike. Megjithat
si mbrojtje plotsuese gati se t te t gjith aparatet sht tokzimi i pjesve
t jashtme metalike (fotografia 12.10). Aparatet n amvisri - pjest e tyre
t jashtme jan mir t izoluara nga prues npr t cilt kalon rrym, por
n rast t dmtimit t atyre pruesve pjest e jashtme metalike mund t
lidhen me burimin e rryms elektrike. Ather vepron tokzimi. Ai tokzim
quhet tokzim mbrojts. Tokzimi i t gjith aparateve kryhet n at mnyr
q lidhen pjest e jashtme me pllak metalike t groposur prmes pruesve
adekuat. Lidhja me tokzimin realizohet n at mnyr q nuk prdoren t
thjeshta , por shuko lidhse, ndrprers dhe lidhset.

Fotografia 12.10

43

Piza prmes pllaks kontaktuese sht n lidhje me shtpizn e aparatit. Nga


vida e kontaktit mbrojts gjendet prues pr tokzimin, i cili paraqitet si nj ligament i pruesit t shumfisht. Linja pr tokzim shpie deri te linja adekuate n piz
(fotografia 12.11).

Siguresat si mbrojtse t domosdoshme

Fotografia 12.11
Siguresat i mbrojn aparatet nga rreziqet dhe dmet q mund t ndodhin pr shkak t kontaktit t shkurt
ose me mbi ngarkes t qarkut t rryms. Me at direkt kontribuojn n zvoglimin e mundsive pr goditje
t rryms.

shiriti
metalik

teli
metalik

ndrprersi

a
res

sigu

sigurest e porcelanit

Fotografia 12.12

e
atik

om
aut

siguresat e qelqit

Siguresat automatike dhe


ndrprersi mbrojts

N praktik shfrytzohen siguresa t llojllojshme (fotografia 12.12) me konstruksion t ndryshm, ndrsa


funksioni i njjt.
Zgjedhja e siguresave varet nga intensiteti i rryms q rrjedh npr qark. Shembull: pr intensitet t
rryms deri 27 A, vendosen siguresa automatike prej 20 A. Pr puntori t vogla dhe ose reparte, qarqeve t
rryms deri n intensitet maksimal prej 90 A, ndrsa vendosen siguresa mbrojtse prej 80 A.

Veprim i dobishm i goditjeve t rryms


Goditjet elektrike t rryms, gjat s cilave npr organizm kalojn rryma elektrike me intensitet t
vogl - deri m 0.5 mA, kan veprim t dobishm te organizmi i njeriut. Pr at shkak m shpesh prdoren n
terapit mjeksore gjat shrimit t disa smundjeve.

Mnyra e kursimit t energjis elektrike


- izolimi i mir termik n shtpi, kursen energji;
- bojleri - kyeni q t punoj natn, meqense energjia e nats sht m e lir;
- gatimi - fundi i enve t jet i barabart me madhsin e pllakave, q mos t ket humbje t
energjis elektrike. Q t zvoglohen humbjet, tenxheret duhet t mbulohen me kapak
- ndriimi - shfrytzoni m shum llamba elektrike q shfrytzojn gaz (fluoroscent). 'kyni llambat
elektrike nse largoheni prej vendit m shum se 10 minuta;
- frigoriferi - largohuni hapjes dhe mbylljes s shpesht, hapja dhe mbyllja t jet sa m e shpejt,
rregullisht pastrojeni akullin;
- televizori dhe kompjuteri - mos lejoni q t punojn kur nuk i prdorni.

44

Mendoni dhe prgjigjuni


1. N fotografin 12.13 zbuloni far gabime jan br:
) gjat shfrytzimit t aparateve elektrike;
b) far rreziqe fshihen.

Fotografia 12.13
2. Sa sht intensiteti i rryms elektrike q sht vdekjeprurse?
3. ka shkakton rryma me intensitet prej 10 mA?
4. far sht intensiteti i rryms elektrike q shfrytzohet n mjeksi?
5. N fotografin 12.14 jan paraqitur dy zogj, t cilt qndrojn n qarkun e rryms. Njri zog dridhet
(domethn kalon rrym me intensitet m t madh), ndrsa tjetri qet qndron. Me ndihmn e fotografis
12.15 sqaroje dukurin.
6. N fotografin 12.16 zogjt lirisht qndrojn n tela. Sqaroje pse!

Llogaria jep
I 2 A I1 1,2 mA I1 0,002 mA

Fotografia 12.15
Fotografia 12.14

Fotografia 12.16

45

Provoni se sa keni msuar

1
2

1. Bartsit e elektricitetit te metalet jan ________________; te elektrolitt jan _____________________ dhe te gazrat jan ________________.
2. Tre llamba t njjta elektrike jan t lidhura n qark t rryms si n
fotografin 12.17. Cila llamb elektrike m dobt ndrion?
3. Tre llamba t njjta jan t lidhura n qark elektrik sipas skems n
fotografin 12.18. Ampermetri A tregon intensitet t rryms 0,9 .

Fotografia 12.17
) Sa intensitet tregojn ampermetrat e tjer?
b) Sa intensitet rrjedh npr pikn ?
c) Sa intensitet rrjedh npr pikn C?
4. Tre llamba t njjta elektrike jan t lidhura n qark
elektrik, sipas skems s fotografis 12.19. Ampermetri A

Fotografia 12.18
tregon intensitet prej 0,6. Sa intensitete tregojn ampermetrat 2 dhe 3 ?

Fotografia 12.19
5. far tensioni ka mes pikave t ndara n qarkun e rryms n fotografin 12.20 ), b) dhe c)?
)

b)

c)

Fotografia 12.20
6. T gjitha llambat elektrike n qarkun elektrik n fotografi jan
t njta. A munden q llambat (ndriueset) B dhe C t ndriojn njsoj?
Nse jo, cila do t ndrioj m shum?
7. A mundet voltmetri, i cili ka shkall deri m 20 volt t mas
tension n skajet nga rezistori i cili ka rezistenc prej 4.2 omve kur
npr at rrjedh rrym me intensitet prej 3?

Fotografia. 12.21

8. Sa intensitet t rryms do t rrjedh npr rezistor me rezistenc prej 2 Om i lidhur n burim t energjis elektrike prej 6 voltve?

46

Testi
(Elektriciteti)

8. N qarkun e dhn t rryms i domosdoshm


sht rezistor, i cili mund t lshoj intensitet prej 2
mili amperve gjat tensionit prej 30 voltve. far
1.. Cili
1
Cil
Cililii prej
prejj ampermetrave
amp
amp
mper
erme
er
metr
me
trav
tr
avee sht
av
sh
s
ht i lidhur
ht
ht
lilidh
dhur
dh
ur drejt
dre
drejjt
jt n rezistori do t zgjedhni pr kt qllim?
foto 1:
) 15 k b)1500 c) 60 ) 15
a)
b)
c)
)
9. N fotografin 4.) garfikisht sht treguar
varshmria e intensitetit nga tensioni prej dy rezistorve A dhe B. Cili relacion pr raportin e rezistencave
b) RA > RB c) RA < RB
sht e sakt? ) RA = RB

Fotografia 1

2. Cili voltmetr e mat tensionin e burimit n


foto 2.?
a)
b)
c)

I (A)

I (A)

a)

b)

U (V)

U (V)

Fotografia 4
Fotografia 2

3. N fotografin 3 sht treguar lidhja e ndryshme


10. N fotografiin 4.b) jan paraqitur shumat e
e konsumuesve. Cila lidhje sht e kombinuar?
intensiteteve gjat tensionit t caktuar. Cili relacion
pr raportin e intensitetev sht e sakt?
a)
b)
c)
b) IA > IB
c) IA < IB
) IA = IB
11. Cili nga shembujt e potencuar nuk sht
burimi rryms elektrike:
) gjeneratori;
b) akumulatori;
c) bateria e diellit; ) rezistori.

Fotografia 3

4. Metalet jan prues t rryms elektrike, sepse


12. Si do t ndryshoj fuqia e konsumuesit, nse
kan t lira:
e kyim n tension dy her m t madh? Rezistenca e
konsumuesit sht e prhershme:
) jone
b) elektrone
c) protone.
) nuk do t ket ndryshime;
5. Sa kulon sht ngarkesa elektrike, i cili kalon
b) do t rritet 2 her;
pr dy minuta npr siprfaqen e prerjes trthore t
pruesit, npr t cilin rrjedh rrym me intensitet prej
400 mili amper?
) 800

b) 200

c) 48

) 0,8 .

6. Barts t elektricitetit te gazrat jan:


) elektronet b) jonet c) lektronet dhe jonet

c) do t rritet 4 her; ) zvoglohet 2 her.


13. Cila nga njsit matse t numruara sht
njsi matse pr energji:
) kilo amperi;
b) kilo vati;
c) kilo volti;

) kilo vat or

14. N fotografin 5. n lidhje serike jan lidhur


7. Pruesi n qarkun e rryms pr t cilin vlen
ligji i Omit gjat ndryshimit t tensionit t skajeve t tij dy rezistor. N rezistorin me rezistenc 120 ka tension 36 V. Tensioni i burimit sht:
nuk do t ndryshoj:
) intensiteti i rryms;
) 36 V
b) fuqia e pruesit;
b) 45 V
c) rezistenca e pruesit.
c) 150 V
Fotografia 5

47

13

Magnett dhe fusha magnetike

Jeta bashkkohore nuk mund t paramendohet pa aplikimin e magnetit. Magnet ka n busullat, dgjueset, elektromotort, ftohset, shiritat
pr inizim dhe reprodukim t zrit, disketa dhe shum aparate t tjera.
Fjala magnet vjen nga emri i qytetit Magnezi n Azin e Vogl. N
kt vend sht gjetur mineral i hekurit me veti magnetike, sot e njohur
si magnetit (Fe2O3).
Minerali me veti t tilla sht magnet natyror.
N jetn e prditshme thjesht prdoren shum magnet artificial.
Ato prpunohen prej eliku me shtes t kobaltit dhe nikelit, t cilt me
procedur plotsuese magnetizohen. Kto magnet kan forma t ndryshme: shufr, patkoj, gjilpr dhe njjt (fotografia 13.2).

Fotografia 13.1

Veprimi i ktyre magnetve me koh nuk ndryshohet, pr kt shkak


quhen magnet t prhershm.

T'i provojm vetit e magnetit


) Merrni sende nga substancat e ndryshme (hekur, elik, alumin,
bakr, plumb, letr, plastik, dru) dhe provoni cilt prej atyre i trheq
magneti.

Fotografia 13.2

b) Shufrn magnetike vendoseni n dy lapsa q rrethojn dhe afroni


pjes t hekurit. ka do t vreni.
c) Mes magnetit dhe gozhdave t vogla vendoseni letrn. A i trheq
magneti gozhdat e vogla?
Prpjekjen prsriteni me flet t plastiks, pllak t lesonitit dhe
shtres t holl t hekurit. ka keni vrejtur?
Cilat substanca e pengojn (nuk e lshojn) veprimin e magnetit?
Gjat interpretimit t prpjekjeve keni vrejtur dukuri t caktuara.
Magneti trheq trupa t hekurit dhe elikut. Sende prej substancave tjera nuk trheq.
Jo vetm q magneti e trheq hekurin, por edhe hekuri e trheq
magnetin (fotografia 13.3). A keni vrejtur se magneti dhe hekuri trhiqen
kur jan n distanc t caktuar.

hekuri

letra

Fotografia 13.3

48

Domethn, forca magnetike vepron n distanc t caktuar. Ajo vepron


prtej letrs, drurit dhe plastiks.
Derisa, prsri, teneqja e holl e hekurit e pengon veprimin e forcave
magnetike. Pr shkak t ktij veprimi, me shtresn e holl mbrohen disa
aparate medicinale dhe teknike, ndrsa e mbrojm edhe veten nga veprimi i
padshirueshm magnetik.

Vazhdoni me hulumtimin

Fotografia 13.4

Hudhni ashkla t hekurit mbi shufrn magnetike (fotografia 13.4)


Prpjekjen mund ta realizoni edhe me gozhda t imta (fotografia 13.5).
Prshkruane se si sipas gjatsis s magnetit jan renditur ashklat e hekurit
ose gozhdat e vogla?
Prpjekjet tregojn se ashklat m s shpeshti jan grumbulluar n
skajet e shufrs magnetike, derisa mesi i magnetit nuk e ka at veti.
Ajo tregon se trheqja e magnetit sht m e fort n skajet, t cilt
jan quajtur pole magnetike.

Fotografia 13.5

do magnet ka dy pole: polin magnetik t veriut, dhe shnohet me


N (anglisht - north - veri ) dhe polin magnetik t jugut, dhe shnohet me S
(anglisht south - jug ), shpesh jan t ngjyrosur ndryshe.
N fotografin 13.6 sht dhn magnet i cili trheq topa t elikut.
Topat e elikut q i trheq magneti do t magnetizohen, pastaj ato trheqin
edhe topa t tjer.

Fotografia 13.6

Vareni shufr magnetike. Derisa t qetsohet, merreni shufr tjetr


magnetike. Polin verior nga shufra magnetike afrojeni deri te poli verior i
magnetit t varur (fotografia 13.7).
T njtn bjeni edhe me polet magnetike t jugut.

Pastaj afrojeni polin verior nga njri magnet me polin jugor t magnetit
tjetr dhe t kundrtn (fotografia 13.8).
ka vreni?
Polet e magnetve t njjt refuzohen, ndrsa t kundrtt afrohen
(trhiqen).
Gjithashtu, mund t vrtetohet me ndihmn e gjilprs magnetike dhe
shufrs magnetike.

N
N
Fotografi
g a 13.7
S
N
N

Fotografia 13.8

49

Pjes e hekurit dhe elikut kur jan n afrsi t magnetitit fitojn


veti t magnetit.
Pjesa e hekurit i ka vetit magnetike derisa sht nn ndikimin e magnetitit. pas ndrprerjes s ndikimit t magnetitit i humb vetit e magnetit
dhe pr at shkak ato i quajm magnet t prkohshm.
Dukuria kur hekuri n fushn magnetike sillet fush magnetike, ose
si shpesh themi sht magnetizuar, quhet influenc magnetike.

Fotografia 13.9

Pjesa e elikut i ruan vetit magnetike edhe pas ndrprerjes s


ndikimit t magnetitit. Ato i quajm magnet t prhershm ose magnet
permanent. do magnet permanent ka dy pole. Nuk ekziston magnet

vetm me nj pol magnetik nuk munden q t ndahen, respektivisht, do magnet sht dypol. Nse ndahet
magneti permanent n dy pjes, n do pjes paraqiten pole t kundrta. (fotografia 13.9).

Fotografia 13.10

Prpjekja e ardhshme do t ndihmoj akoma m mir t kuptohet


procesi magnetizim dhe do ta provoj vrtetimin pr magnete t orientuara
magnetike-dypole magnetike. Merreni gjilprn e gjat magnetike dhe
ndajeni n mes. Dy pjest jan magnete t prhershme. Nse vazhdojm
me ndarjen e gjilprs edhe m tej do t fitojm magnete t prhershme
(fotografia 13.10).

Vrejm se trheqja e pjesve t hekurt, respektivisht veprimi reciprok i dy magnetve kryhet n distanc
t caktuar.
Numri m i madh i materjeve sht e pamundshme q t magnetizohet. Mes tyre jan edhe metalet
bakri, alumini, ari, argjendi, mesingu.
Veprimi magnetik zgjerohet npr ajr, letr, qelq dhe substanca tjera t cilat magneti nuk i terheq.
Hapsira n t ciln veprojn forcat magnetike quhet fush
magnetike.
do magnet permanent rreth vetes krijon fush magnetike.
Domethn, forcat magnetike jan pasoj e fushs magnetike e cila n hapsir e krijojn magnett.
Si jan t renditura forcat magnetike do t tregojm n
mnyrn vijuese (fotografia 13.11):
Fotografia 13.11

50

Mbi shufrn magnetike vendosni pllak t qelqit ose karton


dhe hidhni ashkla t hekurit. Me kujdes, me gisht goditeni pllakn
e qelqit ose kartonit.

ka vreni? Si renditen ashklat?


Ashklat renditen n vija.
Ato jan vija t veprimit t forcave magnetike, t cilat quhen
vija t forcave magnetike.
N vendin ku dendsia e forcave t vijave magnetike sht m e
madhe, fusha magnetike sht m e fort.
Kushtimisht sht e marr se dalin nga poli verior magnetik, dhe
hyjn n polin jugor magnetik.
Me t njjtn procedur realizojeni prpjekjen me magnet n
form t patkoit dhe me dy magnete se si jan t afruar me polet e
njjta dhe me ato t kundrtat (fotografia 13.12).
Sqarojeni se ka keni vrejtur dhe ka keni prfunduar pr do
rast vemas.

Busulla

Fotografia 13.12

Gjilpra e elikut, leht e magnetizuar q mundet lirisht t rrotullohet rreth boshtit vertikal sht pjesa kryesore te busulla - instrumenti i
cili shrben (pr caktimin) e anve t bots (fotografia 13.13). Pjesa e
ngjyrosur me t kaltr prej gjilprs magnetike sht e orientuar drejt
veriut, ndrsa pjesa e ngjyrosur me t kuqe drejt jugut. Gjat mbajtjes
s busulls n dor caktohet kahu veri - jug.
Aplikimi i par i magnetit ka qen te busulla. Prdorimi i gjr i
busulls ka filluar gjat shekullit XII veanrisht n anije lundrim.
Fotografia 13.13

Poli magnetik i Toks

poli jugor magnetik

Gjilpra magnetike e busulls, kur


sht n pozit horizontale, n do vend
t Toks merr drejtim t njjt (veri - jug).
Ajo na tregon se rreth Toks ekziston fush
magnetike. Toka ka veti t magnetit shum
t madh, fusha magnetike e s cils vepron
me forc t caktuar magnetike t trupave
tjer magnetik, gjithashtu edhe t gjilprs
magnetike (fotografia 13.14).
Gjilpra horizontale magnetike, e cila
mund t rrotullohet rreth boshtit vertikal,
nn ndikimin e Toks vendoset n kah t
caktuar, ashtu q poli i veriut sht i kahzuar drejt jugut. Rrafshi vertikal i vendosur
npr at kah, quhet meridiani magnetik.

poli verior gjeografik

poli jugor gjeografik

Boshti i Toks
Poli verior magnetik

Fotografia 13.14

51

Boshti magnetik i Toks, i cili kalon npr polin magnetik t Toks, nuk prputhet
plotsisht me boshtin e rrotullimit t Toks (i cili kalon npr polet gjeografike ) por me at
mbyll knd prej17o. Meqense polet magnetike dhe gjeografike nuk prputhen, gjilpra e
busulls nuk e tregon drejtimin e meridianit gjeografik.

Fotografia 13.15

Kndi mes meridianit gjeografik dhe gjilprs magnetike, quhet kndi i deklinimit
(fotografia 13.15). Me kalimin e kohs ky knd shum pak ndryshohet, sepse duhet q t
ket llogari n komunikacion ajror dhe detar.

Mendoni dhe prgjigjuni


1. Si veprimi i forcave magnetike t nj poli magnetik mund t jet m i fort
n varshmri nga magneti tjetr (fotografia 13.16)?

Fotografia 13.16

2. N nj pol nga njri magnet ka lidhse metalike, ndrsa n tjetrin ka gozhda


t vogla (fotografia 13.17).
ka mendoni? Cila nga (lidhset ose gozhdat e vogla) t zinxhirit do t ndahen,
ndrsa cilat do t mbeten njjt t renditura kur do t'i largojm nga magneti?
3. Sqaroni pse gjilprat, t cilat varen n skajet e magnetit me skajet e tyre t
lira, trhiqen (fotografia 13.18).

Fotografia 13.17

4. N karroca t vogla jan ngjitur magnet n form t shufrs. Kur karrocat


trhiqen, ndrsa kur refuzohen (fotografia 13.19)?

Fotografia 13.19

Fotografia 13.18

5. Dy gjilpra t hekurit jan t ngjitura n penj me gjatsi t njjt


(fotografia 13.20). Kur n ann e poshtme sillet magnet n form t
shufrs gjilprat mes veti refuzohen. Sqaroje pse?
ka do t ndodh nse shufra magnetike largohet nga gjilprat?
6. Gjilpra magnetike e busulls vendoset n drejtim veri - jug.
Sqaroje kt dukuri (fotografia 13.21).
7. Deri te spiralja elastike dhe ngjitsja
(fotografia 13.22), q sht varur n at, afro
dy magnete t ndryshm (sipas forms).

Fotografia 13.20

) Cili magnet sht m i fort?


b) A jan t dy polet e magnetit me t
njjtin intensitet?
Fotografia 13.22

52

Fotografia 13.21

14

Veprimi magnetik i rryms


elektrike

Merreni gjilprn magnetike dhe vendoseni n pjes t stiroporit, i cili noton n gotn me uj (foto 14.1).
Mbi gjilprn magnetike shtrngoje telin dhe lidhe me baterin.
ka do t ndodh me kahun e gjilprs magnetike?
) Para se t mbyllet qarku i rryms elektrike gjilpra magnetike ishte n drejtim: veri - jug.
b) Kur npr prues rrjedh rrym elektrike gjilpra sht kthyer.
c) Kur do t ndryshohen polet e bateris gjilpra rrotullohet n kahun tjetr.

b)
Fotografia 14.1

c)

Ta shyrtojm edhe fotografin 14.2.


Pruesi drejtvizor sht i vendosur paralelisht mbi gjilprn magnetike. Nse npr qarkun rrjedh rrym
elektrike, zhvendoset (largohet) nga drejtimi i tij i par. Rrotullimi i gjilprs varet nga rryma elektrike, nse rryma ka vler
m t madhe. Rrotullimi i gjilprs varet nga rryma elektrike,
nse rryma ka vler m t madhe, rrotullimi (largimi) i gjilprs
magnetike sht m e madhe dhe e kudrta. Kt prpjekje e ka
realizuar fizicienti danez Hans Kristijan Erstedi n vitin 1821. Nga
prpjekja prfundojm se rreth pruesit npr t cilin rrjedh
rrym elektrike ekziston fush magnetike. Nn ndikimin e ksaj
fushe, gjilpra magnetike rrotullohet. Nse ndryshohet kahu i
rrjedhjes s rryms elektrike (polet e bateris t lidhen n lidhje
t kundrt), n qarkun t cilin e vzhgojm do t ndryshohet
kahu i gjilprs magnetike.
Fotografia 14.2
Nse gjilprn magnetike shkall-shkall e largojm nga pruesi npr t
cilin kalon rryma elektrike, rrotullimi i saj (largimi) shkall-shkall zvoglohet dhe
e kundrta, me afrimin, rrotullimin (largimi) i gjilprs magnetike zmadhohet.
Fusha magnetike e pruesit npr t cilin rrjedh rrym elektrike, me
zmadhimin e distancs s pruesit, zvoglohet dhe e kundrta.
Vetit magnetike t trupave jan pasoj e lvizjes s thrrimeve t elektrizuara.

Hans Kristijan Erstedi


(1777-1851)

Fotografia 14.3

53

Pr prcaktimin e kahut t rrotullimit t gjilprs magnetike


vlen rregulla e dors s djathjt.
Mir shikojeni fotografin dhe deklarojeni rregulln.
Nse me dorn e djatht vendoset mbi pruesin, gjat s
cils gishtrinjt jan t drejtuar n kah n t ciln rrjedh rryma
elektrike, ndrsa dora sht e drejtuar drejt pruesit, treguesi e
tregon kahun e lakimit t polit verior t gjilprs magnetike.

Fotografia 14.4

Studimet e deritanishme t dukurive elektrike dhe magnetike tregojn se ekziston lidhje e pandar dhe
kushtzim i t gjitha dukurive elektrike. Rreth thrrimeve t elektrizuara t cilat qndrojn qet ekziston fush
elektrike, derisa thrrimet e njjta n lvizje (rryma elektrike) krijojn fush magnetike.
Do t tregojm fusha magnetike t :
pruesit drejtvizor,
pruesit rrethor dhe
solenoidit (m shum mbshtjellje - spirale).

Fusha magnetike e pruesit t drejt


Fusha magnetike e pruesit drejtvizor t rryms elektrike dhe vijat e fushave magnetike munden q t
paraqiten n mnyrn vijuese:
Npr kartonin e vendosur n pozit horizontale kalon prues i izoluar (fotografia 14.5). Npr prues le
t rrjedh rrym prej disa amperve, dhe pastaj n karton hidhni ashkla t vogla t hekurit dhe leht shkundeni.
ka vreni?
Ashklat e hekurit vendosen n rrath koncentrik prreth pruesit.
Rryma krijon fush t dobt magnetike.
Fusha magnetike sht m e fort n afrsi t pruesit.
Me zmadhimin e intensitetit t rryms fusha magnetike bhet m e fuqishme.
Forcat e vijave magnetike te pruesit drejtvizor jan rrath koncentrik, me
qendr n prues, dhe gjenden n rrafshe, t cilat jan normale t pruesit.
Fotografia 14.5

Vazhdojm me prpjekjen
Rreth pruesit vendosni gjilpra magnetike dhe lshoni rrymn
elektrike (fotografia 14.b).
Si jan vendosur gjilprat magnetike?
Ndryshoni kahun e rryms elektrike.
A mbeten gjilprat magnetike n t njjtin kah?
Fotografia 14.6

54

Kahu i fushs magnetike varet nga kahu i rryms n prues.


Gjilprat magnetike, q jan vendosur rreth pruesit, e tregojn kahun e
forcave t vijave magnetike.
Sipas marrveshjes n polet veriore t gjilprave magnetike jan marr pr
kah t forcave t vijave magnetike.

Fotografia 14.7

Kahu i fushs magnetike t pruesit t drejt prcaktohet me rregulln e dors s djatht (fotografia
14.7) e cila thot:
Nse kapet pruesi drejtvizor me dorn e djatht gjat s cils treguesi e tregon kahun e rryms
elektrike, gishtat e lakuar rreth pruesit e tregojn kahun e vijave t forcave magnetike.
far sht kahu i forcs magnetike mes dy pruesve paralele
Ta realizojm prpjekjen me dy tela paralele npr t ciln rrjedh rrym edhe at n rastin e par n kah
t kundrt (fotografia 14.8 b), ndrsa n rastin e dyt n t njjtin kah (fotografia 14.8 c).
)

b)

c)

Fotografia 14.8
ka vreni?
Kur telat paralele npr t cilt rrjedh rryma refuzohen , ndrsa kur trhiqen?
N ka ka t bj kjo q e vreni gjat realizimit t eksperimenteve ?
Kahet e forcave magnetike mes dy pruesve paralele varen nga kahu i rryms elektrike n prues.
Prues paralel npr t cilt kalon rryma:
) N kah t kundrt , mes veti refuzohen (fotografia. 14.8 b)
b) N t njjtin kah, mes veti trhiqen (fotografia 14.8 c)

Fusha magnetike e pruesit rrethor


Fusha magnetike e pruesit rrethor dhe vijat e forcave t
fushs magnetike , gjithashtu do t'i sqarojm prmes prpjekjes
Fotografia 14.9
dhe do t'i paraqesim t vizatuara (grafikisht) .
Npr kartonin horizontal, n t cilin gjenden ashklat e hekurit , kalon prues rrethor i izoluar (fotografia
14.9). Kur npr prues rrjedh rrym, ashklat q gjenden n fushn magnetike dhe q i ka krijuar rryma
elektrike, do t magnetizohen dhe t marrin pozit t caktuar.

55

ka keni prfunduar nga eksperimenti dhe paraqitja grafike?


Nga radhitja e ashklave t magnetizuara mund t prfundohet se vijat e forcave t fushs magnetike
jan vija t mbyllura.
Ashklat m shpesh jan t rradhitura n brendin e pruesit rrethor.
Kahu
i gjilprave magnetike mund t caktohet me ndihmn e magnetve t leht q jan t vendosur
K
n pika t ndryshme t kartonit (fotografia 14.10). Kahu i vijave t forcave magnetike sht, gjithashtu, si dhe
kahu i polit t veriut t gjilprs magnetike.
N fotografin 14.11 kahu i rryms elektrike sht shnuar
n prues me shigjet t kuqe dhe t trash, ndrsa vijat e
forcave magnetike t pruesit me vija t holla t kaltrta dhe
vija t orientuara .
Shohim se vijat e forcave magnetike t pruesit kalojn
npr siprfaqen e menduar, e prfshir me pruesin. Ato
ana tjetr "dalin
Fotografia 14.11 "hyjn" n prues nga njra an ndrsa ngafusha
Fotografia 14.10
magnetike
e pruesit rre)
thor npr t cilin
" . Ana e pruesit rrethor (e djathta te fotografia ) nga e cila vijat e forcave
rrjedh rryma
magnetike dalin, sht poli verior magnetik, derisa ana tjetr nga e cila vijat e
forcave magnetike hyjn sht pol jugor magnetik.
Vijat e forcave
magnetike

Kahu i vijave t forcave magnetike, n pruesin rrethor mund t caktohet


me rregulln e dors s djatht me gishtat e lakuar (fotografia 14.12 ).
N kt rast, (pr dallim nga pruesi drejtvizor), gishtat e lakuar e tregojn kahun e rryms, ndrsa treguesi i drejtuar tregon kahun e forcave t vijave
magnetike te pruesi rrethor.

Teli rrethor npr t


cilin rrjedh rrym

Njjt si fusha
magnetike e pruesit t drejt

ka vreni?
Fotografia 14.12

b)

Fusha magnetike e pruesit rrethor sht e njjt me fushn magnetike


t magnetit t shkurt t drejt dhe permanent . Njra an e pruesit rrethor ka t bj njjt si poli
verior i magnetit permanent , ndrsa ana tjetr si pol jugor (fotografia 14.12 b).

Mendoni dhe prgjigjuni


1. Me ndihmn e kahut t gjilprave magnetike (fotografia 14.13),
Prcaktoje kahun e rryms elektrike.
2. 'sht vrtetuar me prpjekjen e Erstedit?

Fotografia 14.13
3. Prcaktoje kahun e rryms elektrike n pruesin (fotografia 14.14), me ndihmn e kahut t forcave
t vijave magnetike.
4. Mbshtjellja npr t ciln rrjedh rryma elektrike krijon
fush magnetike sikur te :
) Magnet n form patkoji; b) magnet i drejt; c) topi i
magnetizuar; ) mbshtjellja nuk krijon fush magnetike

Fotografia 14.14

)
b)
Fotografia 14.15

5. N fotografin 14.15 ) jan treguar forcat e vijave magnetike t pruesit rrethor npr t cilin kalon rryma I. Prcaktoje kahun e vijave t forcave magnetike n pikat M, N, P dhe Q.

6. Prcaktoje kahun e rryms elektrike t pruesit rrethor (fotografia 14.15 b).

56

S
)

b)
Fotografia 14.16
Fusha magnetike e
solenoidit

Identike me
fushn magnetike t pruesit
t drejt

Fusha magnetike e solenoidit


Pruesi i mbshtjell n m shum mbshtjellje
rrethore quhet solenoid (fotografia 16.16 b). Te solenoidi
secila mbshtjellje rrethore ka t bj si prues rrethor
npr t cilin rrjedh rryma. Fusha magnetike e solenoidit
sht e barabart me shumn e fushave magnetike t
t gjitha mbshtjelljeve. Sa m i madh t jet numri i
mbshtjelljeve (sa m t dendura t jen mbshtjelljet),
aq m e fort sht fusha magnetike solenoidit.
Fusha magnetike e solenoidit sht e njjt me
fushn magnetike t magnetit n form t shufrs, ka
vrehet sipas renditjes s vijave t dy poleve magnetike
(fotografia 14.16 ). Nse solenoidi sht shum m i
gjat nga diametri i tij, fusha magnetike brenda n solenoid sht m homogjene (vijat e fushave magnetike mes
veti jan paralele dhe n form homogjene t renditura,
fotografia14.16 b).
Merrni solenoid, bateri dhe gjilpr magnetike.
Gjilprn magnetike vendoseni n afrsi t solenoidit
(fotografia 14.17).
ka do t ndodh me gjilprn magnetike, kur do
t lidhet me qarkun?
far sht veprimi reciprok mes solenoidit npr
t cilin rrjedh rryma dhe gjilprs magnetike?

Fotografia 14.17

Meqense gjilpra magnetike rrotullohet, veprimi


reciprok sht magnetik, ndrsa forca magnetike
e cila vepron sht forc magnetike.

A munden t ndryshohen polet magnetike t solenoidit?


Prsriteni prpjekjen, gjat scils polet e bateris lidhini n drejtim t kundrt.
Si sillet gjilpra magnetike?
Me ndrrimin e poleve t bateris, solenoidi- magnet i ndrron polet. Tani e trheq poli tjetr i gjilprs magnetike.
far ndryshimi sht br me ndrrimin e poleve t bateris?
Me zvendsimin e bateris sht ndrruar edhe kahu i rryms, ndrsa me at edhe kahu i fushs
magnetike.
Si mundet ta zmadhoj intensitetin e fushs magnetike t solenoidit?
N brendin e solenoidit, npr t cilin rrjedh rryma, fusha magnetike ka vler konstante.
Fusha magnetik mund t prforcohet nse zmadhohet numri i mbshtjelljeve t njsis s gjatsis
ose nse zmadhohet intensiteti i rryms elektrike, q kalon npr solenoid.

57

Elektromagneti
Ekziston mnyr n mas t konsiderueshme m efikase
pr zmadhimin e intensitetit t fushs magnetike, kur n solenoid do t futet pjes nga hekuri i but - brtham, e cila
magnetizohet.
Solenoidi me brtham t hekurit quhet elektromagnet.
Formoni qark elektrik si n fotografin 14.18. Kur qarku
sht i mbyllur pllaka e hekurit sht fuqishm i ngjitur pr
ballinn e poshtme t brthams nga hekuri i but.
Kur npr solenoid rrjedh rryma
do t vendoset brtham nga
materiali ferromagnetik, intensiteti
i fushs magnetike t solenoidit
ndjeshm do t zmadhohet.

brthama
solenoidi

pllaka e
hekurit

Fotografia 14.18
ka do t ndodh kur do ta ndrpresim qarkun elektrik?
Pllaka q sht e ngjitur pr brthamn do t bjer, sepse me ndrprejen e rryms elektrike n (solenoid), elektromagneti i humb vett e tij magnetike.
ka ndodh n elektromagnet?
N brthamn e hekurit ekzistojn magnet t vogl, fushat magnetike t t
cilve jan t kahzuara ndryshm dhe mes veti prishen (fotografia 14.19 ). Kur
npr tel do t rrjedh rrym, n polin e tij magnetik, magnett kan kah t njjt
(fotografia 14.19 b). Kshtu t shoqruar ato bjn fush magnetike t fort. Kur
rryma do t ndrpritet, magnett prsri rrotullohen (kthehen) secili n ann e
vet, ndrsa fusha magnetike humbet.
Kryene prpjekjen si q sht dhn n fotografin 14.20 dhe sqarojeni se ka keni vrejtur.

)
b)
Fotografia 14.19

Nse j solenoid si ndonj trup prej hekuri ose


eliku, me kyjen e rryms elektrike ai mundet t
magnetizohet. N kt mnyr magnetizohen sendet
(trupat) e hekurit dhe elikut.
Rrymn e njohim sipas veprimit magnetik.
Fotografia 14.20
Veprimi magnetik i rryms elektrike gjen prdorim te zilet elektrike n shtpi.
Gjat kyjes s rryms elektrike (me shtypjen e ndrprersit) mbshtjellja (bobina) e trheq brthamn
e hekurit (fotografia 14.21 ). Bthama e hekurit godet n pllakn e metalit gjat s cils ajo cingron. Nse
rryma elektrike 'kyet , mbshtjellja e lshon brthamn e hekurit (fotografia 14.21 b), brthama bie dhe e
godet pllakn tjetr metalike.

58

a)

b)
Fotografia 14.21

Induksioni magnetik. Fusha magnetike e trupit t elektrizuar, n gjendje t qetsis, karakterizohet me


madhsin intensitet i fushs elektrike. N mnyr analoge, fusha magnetike karakterizohet me madhsin

Induksionit magnetik ( B ).
Induksioni magnetik sht madhsi vektoriale, e prcaktuar me intensitetin, drejtimin dhe kahun, i cili
prdoret pr prshkrimin e fushs magnetike.
Intensiteti i induksionit magnetik sht m i madh n rajonet e fushs magnetike ku vijat e forcave t
fushs jan m t dendura dhe e kundrta, m e vogl sht n vendet e fushs ku dendsia e vijave sht
m e vogl.
Kahu i induksionit magnetik n do pik prputhet me kahun e fushs, magnetike, respektivisht, kahu i
vijave t forcave magnetike.
Njsia pr induksionin magnetik sht teslla (T).
Fusha magnetike ka induksion prej 1 nse n fush vepron forc prej 1 N t telit t gjat prej 1 m
gjat s cils teli sht i vendosur normalisht n fushn magnetike

Fotografia 14.22

T=
.
Am

fusha magnetike e secils pik sht plotsisht e prshkruar me


induksionin magnetik n at pik, derisa fusha magnetike n t gjith
hapsirn sht prshkruar me shumn e vektorve nga secila pik n
at hapsir.
Fluksi magnetik. Fusha magnetike, si q kemi konstatuar, paraqitet
me vijat e forcave. N baz t renditjes dhe dendsis s vijave t forcs
mund t bisedohet pr
intensitetin, respektivisht intensitetin n kah t
induksionit magnetik ( B ).
Numri i vijave t forcave t fushs magnetike t cilat kalojn
npr siprfaqen S quhet fluksi magnetik ().

Fluksi magnetik i fushs magnetike homogjene npr siprfaqe, e cila sht normale e drejtimit t
vijave t forcave t fushs magnetike, sht i barabart me prodhimin nga intensiteti i induksionit magnetik
n at fush (B) dhe siprfaqja (S), fotografia 14.22 , gjegjsisht
=BS

59

Njsia pr fluksin magnetik sht veberi (Wb).


Nga definicioni pr fluksin magnetik vijon:
Wb T m 2

Fusha magnetike homogjene me induksion magnetik prej 1 T ka fluks magnetik prej 1 Wb npr siprfaqen normale prej 1 m2.

Nga barazimi B S , intensiteti i fushs magnetike sht B .


S
N baz t barazimeve t mparshme, mund ta japim edhe nj definicion pr njsin teslla (T)

Wb
.
m2

Induksioni magnetik prej 1 T ka fusha magnetike homogjene me fluks magnetik prej 1 Wb npr sipr-

faqe prej 1 m2, normale e drejtimit t induksionit magnetik.

A e keni ditur...
Elektromagnetet prdoren te aparatet e ndryshm, te
kasetofont, videorekordert, dgjueset etj.
Elektromagnetet gjejn prdorim te vinat e mdha pr
ngritjen e automobilave t vjetr dhe hedhurins tjetr t
hekurit ose elikut (fotografia 14.23).
Fotografia 14.23
ele
ktr
om
ag
ne
ti

Prpunoji vet elektromagnetet

ia

bater

gjilpra
metalike

N pjes t hekurit t but, bni qindra mbshtjellje nga


teli i dobt i bakrit skajet e telit lidhi me polet e bateris s
xhepit (fotografia 14.24).
Sqaro se ka do t ndodh, nse n afrsi ka qindra
gjilpra t imta.

rsi

rpre

nd

Fotografia 14.24
. 14.28

Nse ndrpritet qarku, ka do t ndodh me elektromagnetin?

Realizoje eksperimentin
Nse bobinat kyen n rrym elektrike, ka do t
ndodh me spiralet dhe brthamn?
Bhen magnet, trheqin sende t hekurit dhe mbajn
pesh (si n fotografin 14.25).
ka do t ndodh, kur do t ndrpritet rryma?

Fotografia 14.25

60

Sendi i hekurit do t bjer sepse me ndrprerjen e


rryms elektromagneti i humb vetit magnetike.

Mendoni dhe prgjigjuni


1. ka do t ndodh, nse n qarkun e rryms me bateri dhe
llamb elektrike i ndrrojm polet e kysve t bateris (fotografia
14.26)?
Fotografia 14.26

Fotografia 14.27
I = 10 A

2. ka do t ndodh, nse n qarkun e rryms me bateri dhe


elektromagnet dhe gjilpr magnetike n afrsi t elektromagnetit
i ndrrojm polet e bateris (fotografia 14.27)?

3. Krahasoni fushat magnetike t pruesit rrethor dhe bobins kur npr


I = 2 A ato rrjedh rrym elektrike.
Npr prues rrethor rrjedh rrym me intensitet prej 10 , ndrsa npr
bobin (mbshtjellje) rrjedh rrym me intensitet prej 2 (fotografia 14.28).
Fotografia 14.28
far jan fushat magnetike:
) N prues rrethor sht m e dobt, ndrsa n bobin sht m e fort.
b) N spirale sht m e dobt, ndrsa n pruesin rrethor sht m e fort.
c) Te t dy pruesit sht e njjt.
(prgjigja e sakt t rrethohet)
4. Pse te t dy bobinat q jan t lidhur n seri, njri vepron me forca magnetike m t fort, ndrsa tjetri m t dobt (fotografia 14.29)?
5. N fotografin 14.30 jan paraqitur dy solenoid (bobina) npr t cilat
Fotografia 14.29 rrjedh rryma . A ekziston veprim reciprok mes dy bobinave?
6. Te fotografia. 14.31 sht paraqitur kahu i vijave t forcave magnetike t solenoidit. Me ndihmn e
tyre prcaktoje kahun e rryms elektrike npr mbshtjelljet e solenoidit.
7. Fluksi magnetik i fushs magnetike homogjene npr siprfaqe 2,4 m2 ka vler prej 1,44 Wb. Caktoje
intensitetin e induksionit magnetik, nse drejtimi i tij sht normal n at siprfaqe.

Fotografia 14.30

Fotografia 14.31

8. Npr dy solenoid rrjedh


rrym me vler t njjt, pr shembull 5 A (fotografia 14.32). Te t cilat
nga solenoidt intensiteti i induksionit magnetik sht m i madh?
9. Si do t bashkveprojn dy
prues paralel drejtvizor npr
t cilt rrjedh rryma (fotografia
14.33):
) n t njjtin kah
b) n kahun e kundrt?
N ka obligohet kt q e vren gjat realizimit t eksperimentit.

Fotografia 14.32

Fotografia 14.33

61

15

Veprimi i fushs magnetike t pruesit


npr t cilin rrjedh rrym elektrike

Deri m tani jemi njohur me rastet kur magneti me forc magnetike vepron n magnet tjetr. Tani do ta
shqyrtojm edhe nj veprim t fushs magnetike, gjegjsisht mnyra sipas t cilit magneti me forc magnetike
vepron te rryma elektrike , gjegjsisht, te teli npr t cilin rrjedh rrym elektrike.
Nse prues i drejt, npr t cilin kalon rryma, e vendosimafr magnetit, do t vrejm se te pruesi
vepron forc. Nse ndryshohet kahu i rryms, pruesi do t lviz (zhvendoset) n kah t kundrt.
Forcn magnetike, me t ciln fusha magnetike vepron te pruesi, e ka studiuar Amperi dhe pr at
shkak quhet forca e amperit.

Eksperimenti
Nga teli i bakrit krijoni "lavjerrs" dhe vareni n dy karrige t izoluara ashtu q pjesa horizontale e lavjerrsit
do ta vendosni mes poleve t magnetit n form patkoit , gjegjsisht normalisht n vijat e focave magnetike.
Sqaroni se ka ndodh kur:
) do ta mbyllni qarkun (fotografia 15.1 );
b) do ta ndryshoni kahun e rryms elektrike (fotografia
15.1 b);
c) Do t'i ndryshoni polet e amgnetit N S , do ta
rrotulloni magnetin.
Nga prpjekjet keni vrejtur se:
)
b)
- kur do t mbyllet qarku, teli i bakrit lviz.
Fotografia 15.1
- ku ndrrohet kahu i rryms elektrike ose poleve t magnetit, ndrrohet kahu i lvizjes s "lavjerrsit"
t bakrit.
Kahu i lvizjes s puesit npr t cilin rrjedh rryma elektrike, i cili gjendet mes poleve
t magnetit, mundet t prcaktohet me rregulln e dors s majt (fotografia 15.2).
Nse pllmba e dors s majt kthehet (rrotullohet ) drejt polit magnetik t veriut
(gjat s cils vijat e forcave t fushs magnetike hyjn n at), ndrsa gishtat e drejtuar
(shtrir) e tregojn kahun e rryms elektrike n prues, pruesi lvizet n drejtim t gishtit
t madh t ndar.
Nuk sht vshtir q t kuptohet pse pruesi lviz. Ktu ekzistojn fusha magnetike:
fusha magnetike e magnetit t prhershm dhe fusha magnetike e pruesit npr t cilin
rrjedh rryma elektrike.
Fotografia 15.2

Fusha magnetike e magnetit t prhershm e shtrngon fushn magnetike t rryms elektrike. Meqense
vetm pruesi i rryms mund t lviz, sht e qart se ai do t jet i "shtrnguar", domethn te pruesi i
rryms elektrike vepron forca magnetike e cila shkakton lvizje mekanike. Energjia magnetike shndrrohet n
mekanike. Drejtimi dhe kahu jan t prcaktuar, ndrsa intensiteti i tyre varet nga:

62

- induksioni i fushs magnetike (B), e magnetit t phershm


- intensiteti i rryms elektrike (I ) i cili rrjedh npr prues; dhe
- gjatsia (l ), sht pjes nga pruesi i cili gjendet n fushn magnetike t magnetit t prhershm .
Secila nga madhsit e numruara direkt ndikon te intensiteti i forcs F, e cila e largon pruesin e energjis
elektrike. Kjo mund t shprehet edhe n form matematikore: F B I l.
Forca e Amperit paraqitet si rezultat i veprimit reciprok t fushs magnetike t magnetit t prhershm
dhe fushs magnetike t rryms npr prues.

Pruesi n form t kornizs n fushn magnetike


Rryma

Nn korniz t rryms nnkuptojm prues i lakuar n form t kornizs


katrkndshe, e vendosur mes poleve t magnetit dhe e cila mundet lirisht
t lviz (rrotullohet) rreth nj boshti.

Rryma
)

Do t shqyrtojm disa pozita n t cilat gjendet korniza katrkndore


(fotografia 15.3).

b)

) Mes poleve t magnetit n form patkoi t vendosur n form vertikale ta


vendosim kornizn e rryms n pozit horizontale. Pjesa e drejt e korrnizs e cila
c)
gjendet afr deri te poli - N, do ta quajm A-degn, nse shqyrtohet n mnyr t
veant, sht tel i drejt i rryms. Ather -dega vepron si forc magnetike me
Fotografia 15.3
kahun teposht. Nn ndikimin e ksaj force A- dega lviz teposht.
)
b) Te B- dega vepron forc magnetike me kahun prpjet. Pr shkak t veprimit t asaj force B -dega
lviz prpjet. Domethn, A- dega edhe te B-dega veprojn forca magnetike t cilat kan shum t njjt,
ndrsa kah t kundrt. Megjithat forca e prgjithshme e kornizs nuk sht zero, di forcat nuk zhduken pr
shkak se nuk veprojn sipas gjatsis n drejtim t njjt . Ato paraqesin ift prej forcave t cilat shkaktojn
rrotullim t kornizs rreth boshti .
c) Korniza rrotullohet rreth boshtit derisa nuk vjen n pozit vertikale me A-degn posht dhe B-degn
lart. Ather rrafshi i kornizs sht normale e vijave t forcave magnetike. Forcat magnetike t A-degs dhe
B-degs ather veprojn sipas gjatsis n drejtim t njjt (si q sht treguar n fotografin 15.3.c) Pr at
shkak ato dy forca mes vete zhduken, dhe pastaj forca e prgjgjithshme magnetike sht zero.
) Paramendoni kur korniza sht n pozitn c) pr nj moment t 'kyet rryma dhe menjher t kyet
n kah t kundrt. Rryma ather hyn npr B-degn, ndrsa del npr A-degn. Krijohen ifte t forcave t
cilat shkaktojn rrotullim t mtejshm t kornizs. (fotografia 15.3 ).
mbshtjellja
T prfundojm: Nse kornizn e rryms e vendosim n fushn magnekomutatori
tike, ashtu q rrafshi i kornizs sht paralele me vijat e forcave magnetike (si
(gjysmunaza)
n rastin "a"), te korniza vepron forc e cila sillet (rrotullohet) rreth boshtit.
Si q kemi prmendur, q t vazhdoj rrotullimi i kornizs sht i lejuar q t thrrimet
grafite
ndryshohet kahu i rryms elektrike. Ajo arrihet me aparat t thjesht q quhet
komutator (fotografia 15.4).

Komutatori prbhet prej dy gjysmunazave, mes veti t izoluara . Secila


Fotografia 15.4
gjysmunaz sht e lidhur me njrin prej skajeve prej kornizs. Te komutatori shtrihen dy fura t cilat jan t lidhura me burimin e rryms. Kur korniza rrotullohet secila fur e prek s pari
njrn, pastaj pjesn tjetr t unazs. N at mnyr pr secilin rrotullim t kornizs, komutatori dy her e
ndryshon kahun e rryms elektrike n korniz.

63

Elektromotori
T gjith kemi dgjuar pr elektromotorin. Prdoret pr lvizjen e automjeteve, te shum aparate elektrike
n amvisri, te disa lojra t fmijve, videorekordera, or elektrike, n ndrtimtari etj.
Elektromotori sht aparat elektrik (mjet) n t ciln energjia e rryms elektrike shndrrohet n energjin kinetike (rrotulluese), e cila prdoret pr lvizje t makinave elektrike, aparateve etj.
Elektromotori ka tre pjes elementare: statori,
rotori dhe komutatorri.

neti
mag tor)
(sta

furat

Statori (pjes e palvizshme) sht magnet.


Rotori (pjes e lvizshme) sht mbshtjellje, e
cila rrotullohet mes poleve t magnetit.
Komutatori (unaz e prer) sht e prforcuar te
korniza dhe bashk rrotullohet me at. Te komutatori
shtrihen dy fura, t cilat jan t lidhura me burim
t rryms.

bur
im
rrym i i
s

Pjest prbrse dhe parimi i elektromotorit


sht treguar n fotografin 15.5.

Rotori
komutatori

Fotografia 15.5
Mes poleve t magnetit t prhershm (n form t patkojit ) gjendet prues me form drejtvizore, i
cili sht i lidhur me burim t rryms elektrike. Skajet e mbshtjelljes jan t prforcuara te komutatori (dy
gjysm unazat metalike).
Kur rryma rrjedh npr bobin, njra
N
S
N
S
an lviz prpjet ndrsa tjetra teposht, pr
shkak se te t dy ant nga korniza q gjenden
mes poleve magnetike t njrs an vepron
fusha magnetike prpjet, ndrsa n ann
tjetr teposht (meqense kahet e rryms n
telat jan t kundrt). N kt mnyr bobina
(ose korniza) rrotullohet, por kur bobina sht
vertikale, forcat nuk munden q ta rrotullojn
b)
)
m shum, pr shkak se ather veprojn n
Fotografia 15.6
t njjtin drejtim por n kah t kundrt. N
momentin kur bobina do ta kaloj vertikalen sipas inercionit, komutatori e ndryshon kahun e rryms. Tani edhe
forcat, t cilat veprojn n ant e njjta e ndryshojn kahun. N kt mnyr bobina rrotullohet edhe pr nj
gjysmrreth etj.

Rrotullimi i bobins bartet te boshti i makins (aparatit). N at mnyr energjia e rryms elektrike
shndrrohet n energji kinetike (rrotullim). Ky sht parimi n t cilin punon elektromotori.
Elektromotori sht aparat elektrik, me konstruksion shum t thjesht, i cili energjin elektrike e
shndrron n energji mekanike.

64

Motort n prdorim, thjesht kan disa bobina, t vendosura nn knde


t ndryshme. N kt mnyr ato kan pun m t qet dhe efekt m t madh
t rrotullimit. Disa motor prdorin elektromagnet n vend t magnetve t
prhershm. Kjo do t thot se ato munden t punojn n rrym alternative. Me
ndryshimin e kahut t rryms t mbshtjellave (rotorit) njkohsisht ndryshohet
edhe kahu i fushs magnetike t elektromagnetit, kshtu q kahu i rrotullimit t
rotorit mbetet i njjt.

rotori dhe statori te


elektromotori

Fotografia 15.7

Elektromotort kan vler t madhe para t gjitha makinave lvizse. Ka


shkall t madhe t prdorimit, pun t qet dhe pa z. I thjesht pr prdorim
dhe mirmbajtje.
Motort eklektrik kan prparsi ekologjike para motorve me djegie t
brendshme (motor me benzin dhe dizel), nuk e ndotin ambientin.

Edhe pse elektromotort jan pjes nga revolucioni tekniko - shkencor i shekullit 19 ato sot prodhohen n miliona shembuj me fuqi dhe madhsi t ndryshme.
Prdoren te fshesat e rryms, frigorifert, klima rregullatort, makinat pr larje,
n ndrtimatari etj. Ndrsa teleferiket dhe me tela, pa elektromotor, llokomotivat
dhe tramvajt nuk mund t paramendohen.
Fotografia 15.8

A e keni ditur...

Elektromotori i par sht konstruktuar n vitin 1874. Vetm gjasht vjet pas sht konstruktuar edhe
llokomotiva e par elektrike.
Mendoni dhe prgjigjuni
1. 'sht teli i rryms, ndrsa 'sht korniz e rryms?
2. Korrniza e rryms n fushn homogjene magnetike rrotullohet drejt pozits n t ciln rrafshi i kornizs sht:
) paralel me fushn magnetike; b) normale me fushn magnetike; c) varet nga kahu i rryms n korniz.
3. Cilat jan pjest prbrse t komutatorit?
4. Pr do rrotullim t kornizs, sa her komutatori e ndryshon kahun e rryms elektrike?
5. Numroni disa aparate q punojn me ndihmn e elektromotorit.
6. Cilat jan pjest elementare t elektromotorit?
7. Gjat prdorimit, elektromotori energjin elektrike e shndrron n _________________________.
8. Te fotografia sht dhn rrotullimi te elektromotort. Shikojeni dhe
prgjigjuni se si n mnyr teknike sht
rregulluar rrotullim i prhershm i rotorit.

L
L

K
I

J
J

I
I

+ -

+ -

+ -

Fotografia 15.9

65

16

Induksioni
elektromagnetik

Me prpjekjet e mparshme tregojm se fusha magnetike nuk mund t ndahet


nga rryma elektrike.
Meqense rryma elektrike sht lvizje e orientuar e thrrimeve t
elektrizuara, fusha magnetike krijohet n vetm gjat lvizjes s thrrimeve
t elektrizuara.
Prpjekjet e fizicientit Ersted kan treguar se rreth do pruesi npr t
cilin kalon rrymaelektrike, krijohet fush magnetike. Pas ktij zbulimi, shumica
e fzicientve e kan ln pyetjen: nse rryma elektrike krijon fush elektrike,
a mundet me ndihmn e fushs magnetike q t fitohet rrym elektrike?

Fotografia 16.1

Shkenctari i par i cili e ka zbuluar kt mundsi ka qen fizicienti dhe kimisti anglez Faradej. Ky shkenctar
ka parashtruar, ka realizuar dhe analizuar eksperimente t ndryshme q n vitin 1831, t zbuloj q vetm me
ndihmn e fushs s ndryshueshme magnetike mundet t fitohet rrym elektrike.
Dukuria gjat s cils fitohet rrym elektrike n prues me ndihmn e fushs s ndryshueshme
magnetike quhet induksion elektromagnetik. Rryma elektrike, q krijohet n kt mnyr, quhet rryma e
induktuar elektrike.
Do t njihemi me disa nga eksperimentet e Faradejit, por tani me prdorimin e veglave m bashkkohore
dhe instrumenteve.

1. Skajet e nj bobine i lidhim pr galvanometr (ampermetr shum


i ndijshm). N kt mnyr kemi qark t mbyllur nga pruesi pa burim
elektrik (fotografia 16.2).
Te fotografit kemi situata:
- kur magneti n form patkoi ka gjendje t qet para spirales;
- kur magneti n form patkoi vendoset n spirale;
- kur qndron i qet n spirale;
- kur trhiqet nga spiralja;
- kur lviz bobina, ndrsa kur magneti n form patkoi rri qet.

66

Fotografia 16.2

Nga eksperimentet dhe fotografit prgjigjuni pyetjeve vijuese:


Kur instrumenti tregon rrym?
Ciln dukuri e keni vrejtur kur magneti lviz n bobin?
ka do t ndodh nse i zvendsojm(rrotullimet) polet e magnetit?
A do t rrjedh rryma kur magneti qndron i qet brenda n bobin?
A do t rrjedh rryma kur magneti qndron i qet, ndrsa bobina lviz?
ka vreni kur magneti q sht i vendosur n bobin dhe bobina bashkrisht lvizin?
Rryma a ka doher kah t njjt?
Kur magneti vendoset n bobin (solenoid) shigjeta e ampermetrit largohet n nj kah, kur magneti
trhiqet nga bobina shigjeta largohet n kah kundrt.
A keni vrejtur se npr ampermetr rrjedh rrym kur bobina gjendet n fush t ndryshueshme magnetike, pa dallim se a lviz magneti ose lviz bobina.
Kahu i rryms s induktuar varet nga kahu i fushs magnetike dhe kahut t lvizjes s magnetit.
Elektronet n mbshtjellje jan lvizur nn ndikimin e fushs magnetike. Me fjal t tjera, t induktuara
tension (i gjeneruar) i mbshtjelljes. Ajo shkakton q npr qark t rrjedh rrym.
Pr tension m t lart (rrym m e fort) sht e nevojshme:
lvizje m e shpejt e magnetit;
q t shfrytzohet magnet m i fort,
bobin me m shum mbshtjellje.
Kur do t ndalet magneti, nuk ka as tension e as rrym. Kt
dukuri do ta demonstrojm edhe me prues t drejt (fotografia
16.3). E lvizim pruesin n mnyr normale te vijat e forcave t
fushs magnetike. Rezultati nga kjo sht tensioni i induktuar n
prues. Domethn n qarkun rrjedh rrym.
Pr tension m t lart(rrym m t fort) sht e nevojshme:
- lvizje m e shpejt e magnetit,
- t prdoret magnet m i fort.
do her kur pruesi i pret vijat e forcave t fushs magnetike
induktohet (gjenerohet) tension. Nuk sht e rndsishme se kush
lviz, magneti apo pruesi. sht vendimtare lvizja relative mes veti.
Fotografia 16.3

Sa m shpejt priten vijat e forcave t fushs, aq m i madh sht tensioni q induktohet.


Nse vijat e fushs nuk priten, nuk ka tension.
Vazhdojm me eksperimentet
2. N vend t magnetit permanent (si q ishte n rastin e prparshm) marrim bobin e cila sht e
lidhur me burim t rryms, dhe e cila mundet q t afrohet ose largohet nga bobina tjetr q sht e lidhur
te galvanometri (fotografia 16.4).

67

Thjesht bobina me rrym, quhet bobin primare


ose shkurtimisht primar (I), ndrsa bobina tjetr q sht
lidhur pr galvanometr- sekondare (II). Kur bobina primare nuk ka rrym (ndrprersi sht i hapur) ose kur
npr bobinn primare rrjedh rrym (ndrprersi sht
i mbyllur), megjithat sht i qet (pushon) n raport me
bobinn sekondare, n bobinn sekondare nuk ka rrym
elektrike. Nse bobina primare trhiqet (futet) n bobinn sekondare, galvanometri tregon nj kah t rryms,
Fotografia 16.3
ndrsa kur trhiqet nga ai, tregon kah tjetr t rryms.
Domethn, n bobinn sekondare krijohet rrym dhe zgjat derisa, bobina primare ose sekondare
lvizin njri drejt tjetrit.
Realizoje eksperimentin me elektromagnet dhe bobin.
Veproni njjt si n rastin e par.
Eksperimentin realizone me kujdes, dhe pastaj sqaroni se ka keni
vrejtur.
N t gjitha rastet e prmendura, rryma elektrike n prues t mbyllur fitohet me ndihmn e fushs s ndryshueshme magnetike, ose m sakt,
me ndryshimin e fluksit t fushs magnetike dhe quhet rryma e induktuar.
Sot me siguri mund t vrtetojm se induksioni elektromagnetik sht
njra zbulimet m t rndsishme n gjysmn e par t shekullit 19. Pas ktij
zbulimi ka ardhur deri te zbulimi i shpejt i elektrotekniks, meqense sht
gjetur rrug pr shndrrimin e energjis mekanike n energji elektrike.

Fotografia 16.5

Rregulla e Lencit
Rryma e induktuar, n varshmri nga kushtet e krijimit t saj,
ka kah t ndryshueshm. Kahu i rryms s induktuar caktohet me
rregulln e Lencit, e cila thot:
Rryma e induktuar do her ka kah, gjat s cils fusha
magnetike e kundrshton ndryshimin e fluksit magnetik, t ciln
e shkakton.
Rregulla e Lencit mundet prnjher
b)
t tregohet me ndihmn e dy unazave t
lehta t aluminit, prej t cilave njra sht
e ar, e vendosur te maja e mpreht
(fotografia 16.6). Kur magneti afrohet
drejt unazs s mbyllur, n at krijohet
rryma e induktuar, e cila e kundrshton

c)

Fotografia 16.6
veprimin e fushs magnetike t magnetit dhe unazs "ik" (largohet) nga magneti. Ajo sht pr shkak se skaji
m i afrt nga unaza, n raport me magnetin, rryma e induktuar krijon pol me emr t njjt me magnetin.

68

Nse magneti i cili qndron i qet n unaz trhiqet, rryma e induktuar n unaz krijon fush magnetike,
q e kundrshton ndryshimin e fushs magnetike t magnetit dhe unazs afrohet drejt magnetit, duke insistuar q ta ndaloj zvoglimin e fluksit magnetik. Kjo ndodh pr shkak se skaji m i afrt i unazs, n raport
t magnetit, rryma e induktuar krijon pol t kundrt nga poli i magnetit.
Kur magneti kahzohet drejt ubazs me arje, sistemi mbetet i palvizur. N sakjet e unazs s
ndrprer induktohet forc elektrike, por nuk rrjedh rrym e induktuar. Pr at shkak nuk ka veprim reciprok.

Mendoni dhe prgjigjuni


1. ka sht induksioni elektromagnetik?
2. Drejt solenoidit afrohet poli jugor i magnetit. Shnoje kahun
e rryms s induktuar (fotografia 16.7).
Fotografia 16.7

3. Elektromagneti dhe solenoidi t vendosur ashtu q solenoidi


gjendet n fush magnetike t elektromagnetit. A mundet n solenoid t induktohet rrym, ndrsa pastaj t mos lvizet (zhvendoset)
as elektromagnetin e as solenoidin (fotografia 16.8)? Arsyetoje
mendimin tnd.
4. Si mundet t fitohet rrym elektrike n prues?

Fotografia 16.8

5. Prej ka varet intensiteti i rryms elektrike t induktuar?


6. Galvanometri na tregon dukuri t rryms s induktuar n solenoid. Nga ka varet dhe a do t largohet
shigjeta n an t majt ose t djatht (fotografia 16.9)?
dora dhe magneti
lvizin prpjet

dora dhe magneti


lvizin teposht
dora qndron qet

Fotografia 16.9
7. Npr katr mbshtjellje rrjedh rrym me t njjtin
intensitet. Cila prej tyre:

eliku

hekuri

) Krijon fush m t dobt magnetike;


b) Ka pol verior te ana e majt;
c) Do t krijoj fush magnetike edhe pas 'kyjes (ndrprerjes s rryms.

Fotografia 16.10

69

17

Fitimi i rryms alternative.


Gjeneratori

Deri m tani kryesisht e kemi shqyrtuar rrymn njkahshe, rrym e ashtuquajtur e cila prher ka intensitet dhe kah t njjt. Pr shembull kur n akumulator do t kyim konsumues, npr konsumues do t
rrjedh rrym e cila prher ka t njjtin kah, prej polit pozitiv n at negativ t burimit t rryms.
Megjithat, rrymn elektrike t ciln e prdorim nga rrjeti i qytetit, n banesat tona, shkollat, fabrikat etj,
nuk sht njkahshe. Npr llambat elektrike, si dhe npr t gjith aparatet t cilat i kyym direkt te rrjeti
elektrik i qytetit rrjedh rrym, intensiteti dhe kahu i s cils vazhdimisht ndryshohen. Ndryshimi i intensitetit
dhe kahut t rryms zhvillohet n mnyr t drejt, duke e prsritur n mnyr periodike.
Rryma elektrike intensiteti dhe kahu i s cils gjat kohs n mnyr t ndrsjell (periodike) ndryshohen quhet rrym elektrike e ndrsjell (alternative).
Prparsit e rryms alternative mbi at njkahshe i ka vrtetuar shkenctari dhe zbuluesi gjenial Nikolla
Teslla.
Fitimi i rryms alternative bazohet n dukurin e induksionit elektromagnetik. Q t sqarohet fitimi i
rryms alternative dhe ligjit sipas t cilit ndrrohen tensioni dhe intensiteti i tyre, sht e mjaftueshme q
ta shqyrtojm rrotullimin e njrit prues, i lakuar n form t kornizs, n fush magnetike homogjene, e
ashtuquajtur fush magnetike vijat e forcave q i kan paralele (fotografia 17.1).
N fushn magnetike homnogjene
N-S, kur shikohet nga ana e djatht, teli
i bakrit ABCD i cili sht i prforcuar te
boshti , rrotullohet n kah t shigjets
s ors. Skajet e ktij pruesi jan t
lidhur pr unazat e metalit 1 dhe 2, t
cilat gjithashtu jan t lidhura te boshti,
megjithat, edhe nga boshti edhe mes veti
jan t izoluara. Te t dy unazat rrshqet
nga nj fur, K1 dhe K2, t cilt jan t
lidhur me skajet e qarkut t jashtm.
Unazat t cilat e pranojn rrymn
elektrike quhen kolektor.
N fotografi duket se gjat rrotullimit
t kuadrit ABCD pjest e tij AB dhe CD
Fotografia 17.1
i prejn vijat e forcave magnetike, derisa
pjest AD dhe BC nuk i presin. Sipas saj, rrym do t prodhohet vetm n degt AB dhe CD dhe pr at
shkak se ato jan pjes aktive t pruesit.
AD dhe BC shrbejn pr bartjen e rryms npr gjith pruesin, dhe pr at shkak thuhet se ato
jan pjes jo aktive.
Ndryshimi i tensionit t induktuar elektrik (forca elektromagnetike) dhe rryma elektrike e induktuar, kur
kuadri rrotullohet nga 0 deri 360, mund t tregohet skematikisht (fotografia 17.2).

70

Pozita momentale e kuadrit (kornizs) sht prcaktuar me kndin mes drejtimit t fushs magnetike
dhe normales s siprfaqes s konizs. Kndi sht i njjt me kndin q e mbyllin siprfaqen e kornizs
me horizontalen.
N skem jan treguar pozitat momentale t kornizs gjat rrotullimit t saj pr knde , duke filluar
nga 0 deri 360, pr do 45. Nn fotografin, te e cila jan dhn pozitat momentale t kornizs, sht
vizatuar sistem koordinativ, n t ciln apcis (boshti horizontal) jan vendosur vlerat pr kndin , derisa te
ordinata (boshti vertikal) jan vendosur vlerat adekuate t t induktuars FEM (U), t fituara gjat rrotullimit
t kornizs mes poleve t magnetit.
Gjat kohs s rrotullimit t kornizs pr knde prej 0 90 FEM e induktuar, respektivisht tensioni
elektrik, me at edhe intensiteti i rryms elektrike t induktuar n qarkun e mbyllur t rryms n t ciln
0o

45o

90o

135o

180o

225o

270o

315o

360o

U
5T
8

+
0
-

T
8

T
4

3T
4

3T
4

7T
4

T
2
Fotografia 17.2

koniza sht e kyur, rritet nga zeroja deri n vlern maksimale. Vlera maksimale e FEM t induktuar arrihet
pr kndin = 90. Gjat rrotullimit t kornizs prej 90 deri 180 rryma elektirke e induktuar e ruan kahun
e saj, por tensioni dhe intensiteti i saj dalngadal bien deri n zero. Kur do t vazhdoj rrotullimi i kornizs
n t njjtin kah prej 180 deri 270, tensioni dhe intensiteti i rryms elektrike t induktuar prsri rriten
deri n vlern maksimale, por n t kundrt, kah negativ, meqense pruesit AB dhe CD i kan ndrruar
vendet e veta. Pr at shkak n kornizn dhe n qarkun e mbyllur rryma elektrike e induktuar e ndrron kahun
e saj. Pr kndin = 270 FEM dhe intensiteti i rryms elektrike i induktuar kan vler maksimale, si edhe pr
= 90, vetm se kahu sht i kundrt. Te skaji, gjat rrotullimit t kornizs prej 270 deri 360, FEM dhe
intensiteti i rryms elektrike t induktuar bien n t njjtin kah deri n zero, ndrsa ather korniza kthehet
n pozitn e prparshme.
N vizatimin 17.2 shihet se gjat nj rrotullimi t plot t kornizs, tensioni dhe intensiteti i rryms elektrike t induktuar nga dy her e arrijn zeron dhe vlern maksimale dhe se rryma elektrike dy her e ndrron
kahun e saj.
Kndi quhet faz. Koha e nj rrotullimi t plot ( = 360) quhet perioda e rryms alternative (),
ndrsa numri i rrotullimeve te pruesi n nj sekond quhet frekuenc (f).
Frekuencat e periods s rryms alternative jan t lidhura me relacionin f

1
.
T

71

Njsia matse pr frekuenc sht nj herc (Hz). Nj herc domethn nj period n nj sekond. Njsia njmij her m e madhe
quhet kiloherc (kHz).
1 kHz 1000 Hz.
Rryma laternative ka prparsi t rndsishme n raport t
rryms njkahshe. Para se gjithash, fitohet m thjesht. Bartja e
energjis elektrike n largsi m t mdha sht m ekonomike
(humbje t vogla t energjis) te rryma alternative. Tensioni te rryma
alternative, pr dallim nga tensioni te rryma njkahshe, mundet
leht q t zmadhohet ose zvoglohet (sipas nevojave) praktikisht
pa humbje t energjis.
Fotografia 17.3
N Europ thjesht prdoret rryma elektrike prej 50 Hz, ndrsa
n Amerik prej 60 Hz.
Tensioni dhe intensiteti i rryms munden q t ndryshohen me t njtn frekuenc. Ather themi se
tensioni dhe rryma jan n faz. Nse ato nuk kan t njjtn faz, ather themi se mes tyre ekziston dallim
n faz.
N osciloskop mundet q t lexohet tensioni n do momen, pr
shembull vlera e tij maksimale.

Gjeneratori
Prodhimi i rryms alternative pr prdorim t gjr bazohet te
Fotografia 17.4
parimi i induksioni magnetik. Aparatet me t cilat ajo arrihet quhet
gjenerator pr rrym alternative. N gjeneratort nj lloj i caktur i energjis, m thesht ajo mekanike shndrrohet n energji elektrike.
Gjeneratori elektrik sht aparat (makin) i cili energjin mekanike e shndrron n energji elektrike.
Parimi i puns s gjeneratorit sht i thjesht: me rrotullimin e pruesit (korniza drejtkndore) n fush
magnetike, n korniz induktohet rrym elektrike alternative.
Ekzistojn gjenerator elektrik te t cilt rrotullon fusha magnetike, korniza qndron qet dhe n at
induktohet rryma elektrike alternative.

unazat

N praktik n vend t nj mbshtjellje prdoret


bobin me shum mbshtjellje, sepse tensioni i induktuar
sht proporcional me numrin e mbshtjelljeve.
Te ky parim gjeneratort sot prodhojn sasi t
mdha t energjis elektrike.
Pjest kryesore t gjeneratorit jan (fotografia 17.5):
1. Magneti i cili krijon fush magnetike;
2. Koniz rrotulluese ose bobin n t ciln induktohet tensioni, respektivisht rryma;
3. Unazat;
4. Furat pr kontakt mes pjesve t lvizshme dhe
t palvizshme t pruesit.

72

mbshtjella q
rrotullohet

furat e
grafitit

Fotografia 17.5

Korniza rrotulluese, e cila sht e prforcuar te boshti, rrotullohet mes poleve t magnetit. Skajet e kornizs
jan t sjella deri te boshti dhe ktu jan t lidhura n dy unaza t metalit, t cilat jan t izoluara njri nga
tjetri, bile edhe nga boshti. Npr unaza rrshqasin dy fura grafite gjat s cils bjn lidhje t prhershme
elektrike mes rotorit t gjeneratorit dhe qarkut t jashtm t rryms.
Kur mbshtjellja rrotullohet, secila nga degt shkon teposht npr fushn magnetike, dhe pastaj prpjet. Me at rryma e induktuar rrjedh s pari n njrin kah, e pastaj n kahun e kundrt. Rryma e till sht
rrym alternative (e ndryshueshme).
Shumica e gjeneratorve japin rrym alternative.
Gjeneratort e rryms alternative quhen alternator.
Dinamoja e biiklets sht alternator. Rryma mund t fitohet n mnyr t thjesht me ndihmn e
dinamos s biiklets (fotografia 17.6). N shtpizn e saj gjendet bobina (mbshtjellja) prej telit t bakrit.
N bobin gjendet magnet cilindrik, i cili mund t rrotullohet. Llamba elektrike e biiklets sht e llidhur me
skajet e bobins.

Fotografia 17.6
Kur magneti fillon t rrotullohet, lllamba elektrike do t
ndrioj. Domethn, me ndihmn e lvizjes s magnetit n
bobin (mbshtjellje) mund t prodhohet rrym elektrike. Nse
vozitet shpejt, induktohet tension m i lart. Shum alternator
prdorin elektromagnete n vend t magnetve t prhershm.
Ato japin fush magnetike m t fort.
Kujtohuni se edhe te automobilat energjin elektrike e
fitojm me alternator.
Tensioni alternativ i alternatorit t automobilit me ndihmn
e diods gjysmpruese kthehet n njkahshe dhe kshtu
rryma alternative shndrrohet n rrym njkahshe. Rryma nga
alternatori i furnizon t gjitha qarqet e rryms n automobil dhe
e mbush akumulatorin.

modeli shkollor i gjeneratorit elektrik

Fotografia 17.7

Gjeneratort n centrale elektrike prodhojn rrym alternative, e cila ka frekuenc prej 50 Hz. Kjo do t thot se n do
sekond do t rrjedh 50 her n njrin kah dhe 50 her n kahun tjetr. Domethn , 100 her n sekond e ndryshon kahun.

73

Pr lvizjen e gjeneratorit jan t nevojshme sasi t mdha t energjis. Shfrytzohen burime t ndryshme: uji, era, e deri te energjia nukleare.
Gjeneratort jan makina elektrike t cilt me induksionin elektromagnetik prodhojn energji elektrike.

Fotografia. 17.8

Mendoni, prgjigjuni, vendosni


1. Cila rrym quhet alternative?
2. Cilat jan prparsit e rryms alternative n raport me rrymn njkahshe?
3. 'sht: faza, perioda dhe frekuenca e rryms alternative?
4. Llogarite periodn e rryms alternative n rrjetn, frekuenca e s cils sht 50 Hz.
5. ka sht gjeneratori elektrik?
6. Cila dukuri sht e aplikuar te gjeneratori?
7. Cilt jan pjest elementare t gjeneratorit?
8. Cili sht dallimi mes elektromotorit dhe gjeneratorit?
9. Gjeneratort n centralet elektrike prodhojn rrym alternative e cila ka frekuenc 50 Hz.
Sa her n sekond rryma e ndryshon kahun?
10. Shikoje fotografin 17.9 dhe prgjigjuni se cila sht varshmria e intensitetit t rryms nga numri
i mbshtjellave.

Fotografia 17.9

74

18

Trasformatori

Llambat elektrike, ftohsit, kalorifert elektrik, lavatriet, makinat pr larjen e enve dhe shum aparate
tjera punojn n mnyr normale, nse jan kyur te rrjeti elektrik i qytetit tensioni t cilit sht 220 V.
Megjithat, ekzistojn shum aparate teknike, si edhe aparate nga jeta e prditshme t cilt prdorin
tension m t vogl, nga tensioni i rrjetit. Pr shembull shum nga radiomarrsit, kompjutert , kalkulatort
elektronik, aparatet telefonike dhe t tjera prdorin tension prej 6 V ose 12 V. Nga kjo del nevoja e konstruksionit t aparateve me ndihmn e t cilve, tensioni alternativ sipas nevojs t ndryshohet (t zmadhohet
ose t zvoglohet).
Aparati q shrben pr ndryshim t leht dhe ekonomik t tensionit dhe intensitetit t rryms elektrike
alternative, me frekuenc t pandryshuar quhet transformator.
Transformimi i rryms elektrike sht i bazuar n dukurin e induksionit elektromagnetik.
Transformatort jan aparate elektrike t thjeshta q jan t prbr prej: bobins primare ose bobins
hyrse, npr t cilin rrjedh rryma elektrike gjat s cils krijohet fush magnetike e ndryshueshme alternative, dhe bobin sekondare ( nj ose m shum) ose bobin dalse n t ciln pr shkak t fushs magnetike
t ndryshueshme induktohet rrym elektrike.

primare

sekondare
simboli

N fotografin 18.1 jan paraqitur tre


lloje elementare (varianta) t transformatorve dhe simboleve t tyre:

primare

Bobinat jan t vendosura n


brtham t hekurit t forms drejtkndore. Brthama sht e formuar prej
llamarinave shum t holla t hekurit t
ashtuquajtura dinamo-llamarina

) tensioni i lart nga bobina primare


kalon n tension t vogl n bobinn
sekondare;

sekondare
simboli

b)

b) tensioni i ult nga bobina primare


shndrrohet n tension t lart n bobinn sekondare;
c) transformatori me dy bobina
sekondare.

primare

sekondare
simboli

c)

Fotografia 18.1

75

Realizoni eksperimentet vijuese


Te brthama e transformatorit demonstrativ vendosni bobin
primare dhe kyeni n burim t rryms alternative me tension U
prej 220 V.
Te pjesa tjetr nga brthama vendosni bobin sekondare, me
numr t ndryshm t mbshtjellave dhe me trashsi t ndryshme
t pruesit :
) Bobin m llambe elektrike t bateris te skaji i mbshtjellave.

transformatori demonstrativ me vegla

Fotografia 18.2

b) Bobin me numr t vogl t mbshtjellave nga teli i trash


dhe me elektroda n skaje.
c) Merrni tel t bakrit prej 3m skajet e t cilave do ti lidhim
me voltmetr, krijoni 5 mbshtjellje dhe lexoni tensionin, plotsoni
me m shum mbshtjellje dhe pr cdo numr t mbshtjellave
lexoni dhe shkruani tensionin.
) Bobina me numr t madh t mbshtjellave. Pas vendosjes
s bobins, brthamn mbylleni me spiranc.
Prgjigjuni

Fotografia 18.3

Pse llamba elektrike ndrion edhe pse skajet nuk jan kyur
n ndonj burim? Pr cfar tensioni sht parapar llamba
elektrike ?
Pse llamba elektrike nuk digjet edhe pse transformatori nuk
sht i kyur n tension prej 220 V ?
ka vreni tek elektrodat e bobins? Sa tension ka treguar
voltmetri pr bobinn me numr t madh t mbshtjellave?
Kur rrjedh rryma n bobinn primare, brthama n mnyr
t ndryshueshme magnetizohet, demagnetizohet, i ndrron polet
Fotografia 18.4
magnetike, ndryshohet edhe intensiteti i fushs magnetike. N
bobinn sekondare e cila gjendet n fush t till t ndryshueshme,
me ritm t njjt zgjohet (shkakton) tension t ri. Tensioni i till
i induktuar varet nga raporti i numrit t mbshtjellave t bobins
primare dhe sekondare dhe lartsia e tensionit n t cilin sht
kyur bobina primare. N kt mnyr, sipas nevojs ndryshohet
lartsia e tensionit t rryms alterantive. Nse numri i mbshtjelFotografia 18.5
lave t bobins sekondare sht shum m i madh nga numri i
mbshtjellave t bobins primare te bobina sekondare fitohet tension m i lart.
Raporti n mes tensionit t bobins primare (Up) dhe tensionit t bobins sekondare (Us), sht i
barabart me prpjestimin mes numrit t mbshtjellave n bobinn primare (np) dhe numrin e mbshtjellave n bobinn sekondare (ns), respektivisht :
U p np

k.
U s ns

76

Hersi nga numri i mbshtjellave t bobins primare dhe sekondare quhet koeficient i transformimit (k).
Shembull: Transformatori sht kyur n tension prej 220 V. Bobina primare ka 1200 mbshtjella. Voltmetri te i cili sht lidhur bobina sekondare tregon 11 V. Sa mbshtjella ka bobina sekondare?
Up

Up = 220 V; Us = 11 V; np = 1200 n; ns = ?

Us

np

ns

U s np

11 V 1200 n p

Up
220 V
ns
Bobina sekondare ka 60 mbshtjella.

ns 60 n.

Shqyrtoje vizatimin
energjia
elektrike

energjia
elektrike

Ip

Ep = Es
Pp = Ps

fuqia

Us

tensioni

intervali kohor

tensioni

Up

fusha magnetike

Fotografia. 18.6

Is

fuqia

N baz t ligjit pr ruajtjen e energjis


(duke mos e marr parasysh lirimin e nxehtsis) rrjedh se fuqia n bobinn primare sht
e barabart me fuqin n bobinn sekondare
Pp Ps U p I p U s I s

Up
Us

Is
.
Ip

I p ns
I p U s ns
Is np

k.
ose

Is np
Is U p np
I p ns
Intensitetet e rryms elektrike n bobinn primare dhe sekondare sillen n mnyr kundr proporcio-

Nga shprehjet e prparshme vijon:

nale me numrin e mbshtjellave t tyre.


Prpjestimi nga energjia t ciln transformatori ja jep konsumuesit dhe energjin t ciln e fiton nga
burimi, quhet koeficient i veprimit t dobishm t transformatorit ().
Humbjet e energjis tek transformatori jan t vogla, rreth 2-3%, pr shkak se kto humbje i anashkalojm

A e keni ditur ...


Tek zilet elektrike n shtpi (fotografia 18.7) transformatori prdoret q ta
transformoj rrymn rrymn alternative me tension prej 220 V n tension prej
4 V i cili sht i mjaftueshm pr punn e ziles.

Shembull: Bobina primare sht e kyur n tension prej 220 V, ndrsa n


bobinn sekondare sht lexuar tension prej 4 V. Ampermetri i bobins primare
tregon 4 A. Sa sht intensiteti i rryms n bobinn sekondare?
Up = 220 V
Us = 5 V
U p I p 220 V 4 A
U p I p Us Is
I s 176 A.
Is

Ip = 4 A
Fotografia 18.7
Us
5V
Is = ?
Intensiteti i rryms n bobinn sekondare sht Is = 176 A. Provojeni fuqin n t dy
bobinat a sht e njjt.
U p I p Us Is
220 V 4 A 5 V 176 A
880 W 880 W

77

Vrtetoni vet
Vendose dhe realizoje eksperimentin si sht e dhn n
fotografi. N njrn an t brthams s hekurit vendosni bobin
me 500 mbshtjellse. N skajet e tyre lidheni llambn elektrike
pr 220 V. N ann tjetr t bobins bni pes mbshtjellse prej
teli, ndrsa n skajet e tyre lidheni llambn elektrike prej 3,5 V.
Brthamn mbylleni me spirale. Bobinn me 500 mbshtjellse
kyeni n rrjetn e qytetit.
Si do ta sqaroni pse llamba e vogl elektrike ndrion, edhe
pse skajet e tij nuk jan t lidhura (kyura) n ndonj burim?
Fotografia 18.8

Mendoni dhe prgjigjuni


1. Cilt jan pjest elementare prbrse t transformatorit?
2. Me ka sht i barabart prpjestimi mes fuqis n bobinn primare dhe sekondare?
3. Si thot barazimi i cili i lidh tensionet elektrike dhe numrin e mbshtjellave t bobins primare dhe
sekondare?
4. ka mundet q t ndryshohet me transformatorin?
5. far jan prpjestimet tek transformatori mes:
) tensionit dhe numrit t mbshtjellseve n bobinn primare dhe sekondare;
b) Tensionit dhe intensitetit t rryms te bobina primare dhe sekondare;
c) Intensitetet e rrymave dhe numrin e mbshtjellseve te bobina primare dhe sekondare?
Zgjidhni detyrat
1. Transformatori sht i kyur n tension prej 220 V. Sa do t jet tensioni i bobins sekondare nse numri
i mbshtjellave t bobins sekondare n prpjestim t numrit t t mbshtjellave t bobins primare sht:
) pes her m i madh;

b) njzet her m i vogl;

c) njmij her m i madh?

2. Me transformator dshirojm q ta zvoglojm tensionin prej 220 V n 12 V. Sa mbshtjellse duhet


t ket bobina sekondare e transformatorit, nse bobina primare ka 880 mbshtjellse?
3. Sa sht intensiteti i rryms s bobins sekondare nse n bobinn primare sht 4 A , tensioni i
bobins primare sht 220 V, ndrsa tensioni i bobins sekondare sht 8 V?
4. Transformatori sht i kyur n 380 V. Bobina primare ka 1900 mbshtjellse. Sa sht tensioni i bobins sekondare kur ka 120 mbshtjellse?
5. Llambat elektrike, prmes transformatorit jan kyur n burim me burim alternativ.
Tensioni i burimit sht 12 V.
N sa tensione jan t kyur llambat elektrike?

78

Fotografia 18.9

19

Gjysmpruesit

Tani m e dini se bartsit e elektricitetit te metalet jan elektronet, te tretjet jan jonet, ndrsa te gazrat
elektronet dhe jonet. A keni ndonj njohuri n lidhje me t ashtuquajturit gjysmprues t cilt si material
prdoren te transistort, llogaritsit, televizort dhe vendet e tjera?
Ta provojm
Gjysmpruesit jan materiale, t cilat n mnyr
specifike sillen n qarkun e rryms. Ato jan substanca t cilat
n prpjestim t prueshmris gjenden mes metaleve si
prues t mir edhe izolatort. Shembuj t materialeve t
tilla ka shum, ndrsa n kt rast do t'i prmendim: siliciumin,
germaniumin, disa okside, sulfide etj. Kt lloj t materialit sipas
prfaqsimit t tij n natyr e prbjn gati dy t tretn. Sot
si gjysmprues m s shumti prdoret siliciumi (fotografia
19.1).
Fotografia 19.1
Prpjekja
T bjm prpjekje si n fotografin 19.2. Derisa gjysmpruesi
nuk nxehet, ai ka t bj si izolator dhe instrumenti tregon se qarku i
rryms sht i hapur. Derisa gjysmpruesi do t nxehet instrumenti
tregon se ka rrjedh rrym elektrike, respektivisht se gjysmpruesi
sht br prues.

Gjysmprues me prueshmrin individuale

gjysmprues

Fotografia 19.2

Ta shqyrtojm strukturn e elementit silicium. Ajo sht e treguar


n fotografin 19.3.
Nse temperatura sht e ult, n gjysmpruesin gati se nuk ka
elektrone t lira dhe ai sillet si izolator (fotografia 19.3 ). Nse kristalit
i zmadhohet temperatura, disa nga elektronet i lshojn atomet t
cilve iu prkasin (si n fotografin 19.3 b). Pastaj fitohen elektrone
t cilt munden lirisht t lvizin npr kristalin. Vendin t cilin e ka
)
lshuar elektroni mbetet i zbrazt, themi se ka ndodhur zbraztira
Fotografia. 19.3
ose vrima. Nse kyim kristal n gjysmprues me elektrone t lira
dhe zbraztira n qarkun e rryms elektronet do t orientohen drejt polit pozitiv, ndrsa zbraztirat drejt polit
negativ t burimit. Themi se gjysmpruesi sht br prues, ndrsa prueshmria quhet prueshmri
individuale, ku numri i elektroneve t lira sht i njjt me numrin e zbraztirave.

79

Prueshmria e gjysmpresve mundet t zmadhohet


edhe nn ndikimin e drits. Ajo prueshmri sht e quajtur si
foto prueshmri. Ajo sht rezultat i zmadhimit t bartsve, t
ashtuquajtur elektrone dhe zbraztirat pr shkak t thrrimeve
absorbuese t quajtura fotone.
Ekzistojn shum gjysmprues q jan t ndijshm n
veprimin t drits. Njri prej tyre sht sulfati i kadmiumit (CdS).
Tek gjysmpresit ka dy lloje t bartsv t elektricitetit
edhe at: elektrone negative dhe zbraztira pozitive.
b)

Gjysmpruesit me prueshmri t
przier
Si t arrijm prueshmri m t madhe te gjysmpruesit?
ka jan gjysmpruesit N dhe P?
N vitin 1940 n SHBA nj grup i shkenctarve e kan
hulumtuar kristalin e siliciumit. E kan ditur se ai sht prues
i dobt. Por, njkohsisht kan hulumutuar dhe zbuluar se ai
bhet prues i mir nse i vendosen przierje nga elementi i
arsenit. ( E njjta do t ndodh nse n vend t arsenit vendosen
przierje t fosforit.)

c)

ka ndhodh pastaj?
Me plotsimin e arsenit ose fosforit t cilt jan m shum
valent se sa siliciumi, zmadhohet numri i elektroneve t lira,
dhe pastaj themi se me at shtes siliciumi sht br N-lloji i
gjysmpruesit, i cili quhet przierje gjysmpruese (fotografia
19.3 c). Prueshmria e gjysmpruesit kur npr t vendosen
przierje-atome nga gjysmpruesi tjetr quhet przierje e
gjysm prueshmris.

N-gjysmprues

shtresa
ndaluese
(barriera )

d)

Fotografia 19.3

80

P-gjysmpruesi

Q t provojm se ka ka ndodh kur n kristalin nga siliciumi do t shtohet indium (elemment me valenc m t vogl
se siliciumi). N at rast zvoglohet numri i elektroneve t lira te
siliciumi, ndrsa sht zmadhuar numri i zbraztirave. Lloji i till i
gjysmpruesit quhet P-lloji (fotografia 19.3 ). N vendet n
t cilat n kristalin prej siliciumi mungojn elektrone, themi se
gjenden zbrastira t cilat n fushn elektrike sillen si ngarkes
elektrike pozitive.

' sht shtresa ndaluese (barrier)?


Nse afrojm nj N dhe P gjysmprues t siliciumit, pjesa prekse bhet e vobekt me elektricitet
negativ dhe pozitiv, sepse elektronet dhe zbraztirat komponohen, ndrsa dukuria rekombinim. Shtresa prekse q sht dobsuar me barts t elektricitetit thjesht e quajm shtres ndaluese (me
barrier) (fotografia 19.3 d).
Prueshmrin e shtress ndaluese mundemi q ta zmadhojm ose zvoglojm me lidhje me burim t
jashtm t rryms elektrike (fotografia 19.3 dhe, i).
Kur P - gjysmpruesi sht i lidhur
me polin pozitiv t burimit, ndrsa N
gjysmpruesi me polin negativ, ather
pr shkak t forcave refuzuese elektrike,
elektronet lvizin drejt P- gjysmpruesit, ndrsa zbraztirat lvizin drejt N
gjysmpruesit, kshtu stresa barriere
zvoglohet. Kshtu q gjysmpruesit
e lidhur "lshojn rrym". Kristal t till,
n varshmri nga ajo se si jan N dhe P
gjysmpruesve t lidhura te polet e
burimit, ka t bj si prues n kahun
e deprtueshm (fotografia 19.3 ). Prej
mnyrs s lidhjes varet se a do t zmad)
c)
hohet ose zvoglohet rezistenca.
Fotografia 19.3
Nga ka varet se do t dobsohet ose zmadhohet rezistenca?
Prpjekjet tregojn serezistenca varet nga lloji i gjysmpruesve t lidhurdhe tensioni i burimit.
Lidhja prej gjysmpruesve mund t shrbej si diod - pr korrigjimin e rryms alternative. Diodat
gjysmpruese kan konstruksion m t thjesht dhe kohzgjatje m t madhe n raport me llambat
elektronike, pr shkak se gjejn prdorim t gjr n elektronik.

Mendoni dhe prgjigjuni


1) N ka ka t bj prueshmria N-e przier?
2) N ka ka t bj prueshmria P-e przier?
3) Pse jonet dhe materiet e prziera t gjysmpruesve
nuk marrin pjes n rrjedhjen e rryms elektrike?
4) Me ka ka t bj kundrshtimi i madh kur do t afrohen
P dhe N gjysmpruesi?

Fotografia 19.4

5) Me ka ka t bj prueshmria njkahshe e PN - lidhse?


6) Sqaroje se ka ndodh kur afrohen nj gjysmprues P dhe nj gjysmprues N.

81

20

Aparatet gjysmpruese

ur bhej fjal pr rrymn elektrike npr vakum e kemi shqyrtuar llambn elektronike diodn. Pr prkujtim t ndrtimit dhe
puns s saj, shikoni fotografin.
Prdorimi i saj, para se gjithash sht pr korigjimin e rryms
alternative. Pr shkak t karakteristikave relativisht t dobta kto
llamba shum rrall prdoren, por pr at shkak jan shum m
efikase dhe m shum prdoren diodat gjysmpruese.

0 - 500 V

Fotografia 20.1

Dioda gjysmpruese
Dioda gjysmpruese paraqet kristal me pastrti t madhe kimike ( Si-diod) t siliciumit ose t (Gediod) e germaniumit. Secila diod gjysmpruese sht e prbr prej dy shtresave t gjysmpruesit
t cilt kan karakteristika t ndryshme. I quajm P- lloji dhe N- lloji, t cilt mes veti preken dhe krijojn t
ashtuquajturin
P - N kontakt. Trashsia e P - N kontaktit sht nga
rradha e distancs mes atomeve t kristalit.
Kahu i deprtueshm i diods sht shnuar me
kahun e shigjets nga simboli i saj (fotografia 20.2),
ndrsa barriera (padeprtimi) sht an e kundrt
e vizs vertikale. Te shtpiza e diods m shpesh ka
simbol ndrsa kontakti i cili i takon N-fushs patjetr
ka unaz.

P
Fotografia. 20.2

Varsisht nga mnyra me t ciln dioda sht i lidhur n qarkun e rryms npr PN - kontaktin do t
mund t rrjedh rrym ose nuk do t mund t rrjedh.

Dioda gjysmpruese lshon rrym vetm n nj kahje. Rryma


do t mund t rrjedh vetm ather kur N- pjesa nga gjysmpruesi
sht i lidhur me polin negativ, ndrs P pjesa te poli pozitiv i burimit.
Dioda si korrigjuese. Te rryma alternative, e cila gjat kohs e ndryshon kahun, dioda gjysmpruese lshon rrym vetm n nj kah. Sepse,
diodn e till gjysmpruese e quajm si korrigjues t rryms alternative,
gjegjsisht dioda prdoret pr korrigjimin e rryms alternative.

+
Kahu i deprtueshm

+
Kahu i padeprtueshm

Diodat gjysmpruese kan dimensione gjysmpruese shum


Fotografia 20.3
t vogla dhe jan shum m t qndrueshme se sa gypat elektronik. Pr
kt shkak, sot prdoren gati se dokund aty ku gypi elektronik ishte i pazvendsueshm .

82

LED (LED-Light Emmission Diode) dioda prbhet, gjithashtu nga kontakti P - N. Punon n parimin e
emitimit (lirimit) t drits gjat komponimit t elektroneve dhe zbraztirave n gjysmprues.
LED diodat ndriojn gjat tensionit t caktuar t ndezjes. Ndriimi direkt i energjis elektrike n at
t drits realizohet n diodn e drits s galiumit (Ga) PN. Ngjyra e drits varet
nga materiali i cili prdoret pr PN-kontaktin. LED diodat prdoren si ndriuese
indikatore te shum aparate elektronike. Gjenden si ndriuese t vogla t kuqe,
t gjelbra, t kaltra, ndriuese t vogla q shrbejn si indikator t puns s televizorve, kompjuterve, tastaturave, sistemeve muzikore etj.

Transistori
Fotografia 20.4
Me zbulimin e tranzistorit n vitin 1947, llogaritet se fillon revolucioni
i informatiks.
Emri transistor vjen nga fjalt transfer + rezistor i ashtuquajtur, bartje
e rezistencs.
' sht transistori ?
Fotografia. 20.5
Transistori sht element elektronik i prbr prej tre shtresave t kristaleve gjysmpruese, t renditura n mnyr t ndryshme.
Shtresat e jashtme jan nga lloji i njjt pr shembull N-lloji, derisa lloji i mesm sht nga P-lloji dhe e
kundrta. E shohim se jan t mundshme dy ekzekutime, sipas asaj edhe dy lloje t transistorve: NPN dhe
PNP- transistor. Kto transistor quhen bipolar.
Transistori bipolar sht monokristal ose i siliciumit nga germaniumi, n t cilin prmes legurimit krijohen
tre shtresa me prueshmri t ndryshme edhe at: NPN dhe PNP. Shtresa e mesme quhet baza (B), derisa
shtresat e skajeve jan quajtur emitues (E) dhe kolektor (K).
Shenjat skematike pr transistort n elektronik jan dhn n fotografin 20.6.

N-lloji i gjysmpr- P-lloji i gjysmpruesit


uesit

N-lloji i gjysmpruesit

Elektroda
emituese

Elektroda e
kolektorit

B
Elektroni

emituesi

baza
kolektori

Elektroda
bazike

Zbraztirat

Fotografia 20.6

Sot m s shpeshti prdoren transistort nga lloji - NPN.


Transistrori ka tre kyse (fotografia 20.7): pr kolektorin, pr bazn dhe pr
emituesin.

Fotografia 20.7

83

Me lidhjen e burimeve adekuate t tensionit krijohen dy qarqe t rryms.


Qarku nga emituesi drejton me rrymn n qarkun e kolektorit.
Emituesi i transistorit lidhet me polet negative nga t dy burimet prej t cilit
njri sht kyur n rreth me bazn, ndrsa tjetri n rreth me kolektorin.
Emituesi drejton elektronet e lira kah baza. Baza sipas madhsis s tensionit
pozitiv m dobt ose m fuqishm i trheq dhe i lshon elektronet drejt kolektorit
i cili i grumbullon.
N at mnyr sinjalet e tensionit q jan drejtuar drejt bazs e drejtojn intensitetin e rryms n qarkun e kolektorit.

Fotografia 20.8

Eksperimenti
Me ndihmn e eksperimentit vijues do t tregojm s far sht funksioni apo roli i transistorve n
qarkun e rryms. (fotografia 20.9).
Sipas skems t fotografis 20.9 ), transisotori sht lidhur n lidhje serike me ndriuesin. Baza le t
mbetet e lir. A do t ndrioj llamba elektrike?
)

+
-

UB = 2 V

Sipas skems s fotografis


20.9 b) lidheni burimin e tensionit
t emituesit dhe bazs. A do t
ndrioj llamba elektrike n kt
rast?
N pjesn e par nga eksperimenti (fotografia 20.9 ) llamba
elektrike nuk ndrioi. Transistori e
ndrpret qarkun e rryms.

Fotografia 20.9
Por nse n mes emituesit dhe bazs kyim tension plotsues (- poli i emituesit , + poli i bazs) llamba
elektrike do t ndrioj (fotografia 20.9 b). Qarku i rryms n mes emituesit dhe kolektorit sht i mbyllur.
Eksperimentin e njjt mundemi q ta paraqesim edhe n mnyrn e paraqitur si n fotografin 20.10.

PN-dalja mes bazs dhe kolektorit i kyur te kahu i padeprtueshm (fotografia 20.10 ). Npr transistor
n mes emituesit dhe kolektorit nuk mund t rrjedh rryma, ather llamba elektrike do t ndrioj. Por nse
baza sht e lidhur n polin pozitiv t tensionit plotsues, n mes emituesit dhe bazs mundet t rrjedh
rrym, meqense dalja - PN sht kyur n kahun e deprtueshm (fotografia 20.10 b).
t q aaii mu
mund
ndet t punoj si element prforcues. Nse sillet rrym e
Rndsia e transisotorit sht n at
mundet
vogl e ndryshueshme n qarkun hyrs t tranLlamba elekLlamba eleksistorit, ajo n dalje do t paraqitet si rrym e
trike
trike
prforcuar me afat t shkurtr, q ndryshohet
U
U
n t njjtn mnyr si q ndryshohet tensioni
i qarkut hyrs.

Transistori prdoret n prforcuesit dhe


n shum aparate tjera elektronike, te radiomarrsit, televizort etj..

UB

Fotografia 20.10

84

b)

Me zbulimin e transistorve jan krijuar t gjitha prfitimet


q do dit na e lehtsojn jetn, na japin mundsi pr komunikime t shpejta (lidhje telefonike dhe satelitore), qasje deri te
informatat (kompjutert dhe interneti) dhe shum pun t tjera.
Transitstort jan zvendsim bashkkohor pr gypat
elektronik (triodat) t cilat ishin n prdorim t gjr n pjesn
e par t shekullit XX.
Dioda gjysmpruese dhe transistort n prpjestim t
triods i kan prparsit vijuese: harxhim t vogl t energjis
Fotografia 20.11 (ranzistori si prforcues )
elektrike, dimensinone shum t vogla, momentalisht t aft
pr pun, shum m rezistues n dmtimet mekanike, mundsojn prodhimin e qarqeve integrale ( n disa
miliona dioda, tranzistor, rezistor), mundsojn prodhimin e mikroprocesorve.

Rrethet integrale (ipet)


N kohn m t re prodhohen materiale nga t cilt prpunohen pjest m t rndsishme t aparateve
elektronike-ipet. Ato drejtojn makina pr larje, makina pr qepje, pr t shkruar, telefona, sisteme muzikore,
ort elektronike etj.
ipi sht pllak e holl e cila paraqet qark t integruar. At e prbjn qarqe t rryms t prbra nga dioda gjysmpruese, tranzistor,
kondensator, prues dhe elemente tjera, t vendosura n nj kristal t
njjt gjysmprues. Me at u b e mundur krijimi i mikroprocesorve,
baz e teknologjis bashkkohore informative.
ipet mundet t jen aq t vogl q mund t deprtojn npr "vesht
e gjilprs. ipi mbrohet me pllaka t qeramiks. N ann e jashtme t
saj gjenden kontaktet me t cilat lidhet me pjest e tjera llogaritse ose
aparatet e tjera.
Fotografia 20.12

Veglat elektronike me t cilat prpunohen prej gjysmpruesve jan


shum t vogla, punon n tensionet e vogla dhe rryma t dobta. Si prodhime me prodhim masiv, mimi i tyre
sht shum i vogl dhe jan shum t qndrueshm n krahasim me gypat elektronik prdorimi i t cilave
shum sht i zvogluar.
Nga e gjith kjo q ishte e thn deri m tani, mund t fitohet parafytyrim pr rolin e gjysmpruesve
n jetn e prditshme dhe teknikn

Mendoni dhe prgjigjuni


1. ka jan gjysmpruesit?
2. Cili shte qllimi i diods s kristalt gjysmpruese ?
3. ka sht shtresa ndaluese (barrier) shtes?

5. Te gjysmpruesit ka dy lloje t bartsve t


elektricitetit. Cilt jan ato?
6. ka paraqet transistori?
7. Si punon transisotori n rolin e prforcuesit ?
8. Cilat jan prparsit e diods dhe transistorit ?

4.N ka ka t bj prueshmria njkahshe


e lidhjes PN ?

85

Testi
(Magnetizmi)

9. Magneti sht i vendosur afr mbshtjelljes


lvizse t leht. Gjat rrjedhjes s rryms mbshtjellja do t jet:

1. Nse e ndajm magnetin n dy pjes t njjta


do t fitojm:
) trheqse nga magneti; b) e refuzuar nga
) Dy magnete t veant me nga nj pol;
magneti
; c) fillon t luhatet; ) mbetet e palvizur.
b) Dy magnete, secili me nga dy polet e njjta ;
c) Dy magnete, secili me nga dy pole t ndryshme
10. Shqyrtone fotografin dhe prcaktoni kahun
) Nj magnet me dy pole t njjt dhe nj magnet e forcs magnetike e cila vepron te pruesi :
me pole t ndryshme.
) Prputhet me kahun e fushs magnetike;
2. Ku gjendet poli Verior gjeografik i Toks ?
) Afr polit Verior gjeografik;
b) Afr ekuatorit;
c) Afr polit gjeografik Jugor;
b) prputhet me kahun e rryms elektrike;
) N qendr t planets.
c) prej Juve drejt fotografis, normal me rrafshin
3. Si veprojn mes veti dy magnete paralele?
e tij;
) Nuk kan veprim mes vete;
) nga fotografia drejt Juve, normal me rrafshin
b) Vepron forca trheqse;
e tij.
c) Vepron forca refuzuese;
11. Si quhet aparati me t cilin ndryshohet kahu
) Vepron edhe forca trheqse edhe ajo refuzuese.
i rryms elektrike?
4. Cila nga formulat e prmendura pr fluksin mag) stator; b) rotor; c) komutator; ) spirale.
netik sht e sakt?
S
N
12. Te bobina primare e transformatorit ka np
b)
c) N S ) B S
)
N
S
= 20 mbshtjellje. Sa sht numri i mbshtjelljeve
5. Polet e mbshtjelljes jan n mnyr t drejt t n t bobins sekondare, nse I = 5 A dhe I = 1 A?
s
p
s
shnuara n skemat :
) 100
b) 4
c) 500
) 5
13. Pruesi drejtvizor sht i shtrenguar n drejtim veri-jug. Nn pruesin sht vendosur busulla.
N cilin kah do t jet poli verior i busulls, nse npr
prues rrjedh rrym e fort I ? Fusha magnetike e
(1)
(2)
(3)
(4)
rryms elektrike sht shum m e fort nga fusha
) 1 dhe 2 b) 1 dhe 3
c) 1 dhe 4
) 2 dhe 4 magnetike e Toks.
LINDJE
6. Prgjigja e sakt pr elektromotor sht:
) lindje;
) ka pjes lvizse - stator;
b) perndim; JUGU
VERIU
b) ka pjes t palzishme - rotor;
c) veri;
c) energjin elektrike e shndrron n mekanike;
) jug.
PERNDIMI
) n at nuk ka magnet t prhershm.
14. Dioda gjysmpruese ka funksionin vijues:
7. Me cilat shprehje t dhna definohet njsia pr
) i prforcon sinjalet elektrike;
induksion magnetik?
b) e prmirson rrymn elektrike;
Nm
N
C
C
c) e shndrron energjin elektrike n nxehtsi;
b)
c)
)
)
A s
Am
Nm
N m2
) energjin elektrike e shndrron n z .
8. Cila nga termet e potencuara ka t bj me transistorin?
) emitues; b) anod; c) kolektor; ) baz.

86

OSC ILIM E T D H E VAL T. Z R I

Lvizja oscilatore

88

Lvizja valore

93

Cilsia e valve

95

V
Valt e zrit

98

Ultrazri. Prdorimi i ultrazrit

103

97

Lvizja osciluese

Lvizja periodike
Deri tani i msuam lvizjet gjat t cilve trupat me grimcat e tyre zhvendosen prej nj vendi n vend
tjetr, gjat s cils lvizin shpejt ose ngadal. Megjithat, ekziston edhe lvizje m e ndryshme.
Nse lkundsi, i cili gjendet n qetsi e lvizim prpjet dhe e lshojm, ky lviz n njrin dhe tjetrin
drejtim (fig. 1.1). Kjo lvizje prsritet m shum her n mnyr t njjt. Lvizje t njjt bn edhe topi i
metalt i lidhur pr peri (fig. 1. 2).
Kur topi i ktill prforcohet n pjesn e poshtme t spirales, ndrsa pastaj spiralja shtrngohet dhe
lshohet (fig. 1. 3), ajo do t lviz lart-posht.

Fotografia. 1.1

Fotografia. 1.2

Fotografia. 1.3

Secila nga lvizjet e prmendura, pas kohs s caktuar, prsritet. Lvizje e till periodike ekziston edhe
gjat rotacionit t Toks, lvizja e saj rreth Diellit, gjat t rrahurit t zemrs, gjat dridhjes s telave t zrit,
telave t instrumentit muzikor etj.
Lvizja, e cila pas kohs s caktuar prsritet n mnyr t njjt, quhet lvizje periodike.
Lvizja e ktill sht shum e shpesht n natyr, n Kozmos te trupat qiellor, n muzik, n radioteknik,
si dhe n mikro botn te atomet dhe molekulat.
Q t vijm deri te prfundimet konkrete pr lvizjen oscilatore, do t shrbehemi me shembuj konkret.
Nj peshoj e varur n spirale elastike gjendet n pozit t baraspeshs (fig. 1.4). Nse e nxjerrim nga
pozita e baraspeshs dhe e lshojm, do t lviz lart-posht rreth pozits s baraspeshs.
T njjtn kryeni edhe me thupr t elikut n t ciln njri skaj sht i prforcuar, ndrsa tjetri sht i
lir (fig. 1.5).
Shembull i tret, n nj pe t holl varni nj top t metalit (fig. 1.6) dhe veproni sikurse n dy shembujt
e mparshm.

88

pozita e
baraspeshs

pozita e
baraspeshs

pozita e
siprme

pozita e
poshtme

b)

Fotografia. 1.5

Fotografia. 1.4

Fotografia. 1.6

Lvizja e trupit rreth pozits s baraspeshs quhet lvizje oscilatore, ndrsa trupat (sistemet), t cilt
kryejn lvizje t ktill, quhen oscilator.

Oscilime harmonike
Kur spiralja (fig. 1.7) ngarkohet ajo do t zgjatet (shtrngohet) m
shum ose m pak varsisht nga ngarkesa q varet n spiralen. N pozitn
e baraspeshs, te shembulli yn, spiralja sht e shtrnguar, ndrsa forca
e elasticitetit t spirales mban baraspesh me peshn e peshojs. Nse
peshoja shkon teposht nga pozita e baraspeshs, fuqia e elasticitetit rritet
dhe e ngadalson lvizjen e trupit, derisa nuk ndalet dhe pastaj i jep shpejtim n ann e kundrt d.m.th., kah pozita e baraspeshs. Kur peshoja do t
kaloj npr pozitn e baraspeshs, pr arsye t pozits s saj t inercionit,
vazhdon t lviz lart, shpejtsia gradualisht i zvoglohet dhe prej momentit
kur shpejtsia sht zero fillon t kthehet teposht. Nse forca, q e kthen
trupin n pozit t baraspeshs e shnojm me F, ndrsa me x cila do qoft
largsi prej pozits s baraspeshs, ather:

B
O
A

F = - k.x

Fotografia. 1.7
Ku k sht konstanta, e cila varet prej cilsive elastike t spirales dhe pr seciln spirale ka vler t caktuar. Si shihet, forca F sht e ndryshueshme meqense vlera e saj n secilin moment varet prej largsis
nga pozita e baraspeshs x. Sipas ksaj edhe lvizja e trupit sht e ndryshueshme, shpejtsia dhe shpejtimi
ndryshohen. Megjithat, kto ndryshime periodikisht prsriten.
Oscilim e quajm lvizjen periodike pr arsye se pr interval t njjt kohor prsritet.
Oscilimi, i cili kryhet nn veprim t forcs F= - k x, dhe q sht drejt proporcionale n largsin prej
pozits s baraspeshs dhe gjithmon sht drejtuar kah pozita e baraspeshs, quhet oscilim harmonik.

89

Madhsi karakteristike te oscilimet harmonike


Gjat kohs s lvizjes osciluese sistemi mekanik i shqyrtuar (oscilator) kalon (gjendet) n pozita t
ndryshme.
Largesa e trupit n krahasim me pozitn e drejtpeshimit quhet elongacion, kurse largesa m e madhe ndaj
pozits s drejtpeshimit quhet amplitud. Elongacioni dhe amplituda maten me njsin e njjt q prdoret
edhe pr matjen e gjatsis.
Ather kur trupi do t kaloj rrug ndrmjet pikave OAOBO ka realizuar (ka kryer) nj lkundje
(oscilim).
Koha pr t ciln trupi bn nj oscilim (lkundje) quhet perioda e oscilimit (T), pasi q punohet pr koh,
njsia matse sht sekonda (s).
T shprehet me formuln

t
; n- numri i oscilimeve; t- koha gjat s cils jan kryer n- oscilime.
n

Numri i oscilimeve t nj trupi n nj njsi t kohs quhet frekuenc ose shpeshtsi (f).
f

n , nse n =1, ather t = T; f 1 - kjo shprehje sht lidhja ndrmjet periods dhe frekuencs.

t
T
Njsia matse pr frekuencn n sistemin SI sht 1 herc (Hz).
Nj herc sht frekuenca e lvizjes oscilator n t ciln
zgjatja n koh e nj oscilimi sht nj sekond.
Elongacioni (x) sht madhsi e ndryshueshme, gjat
kohs n vijim (t), ndrrohet. Lidhja ndrmjet x dhe t do ta
paraqesim grafikisht. Pr kt qllim do t kryejm prpjekje
si sht treguar n figurn 1.8.
N top q sht i varur n spirale sht prforcuar shkruese e cila e prek siprfaqen e letrs s rrafsht. Kur letra lviz
horizontalisht me shpejtsi t vazhdueshme (pr shembull, n
seciln sekond nprmjet spirales kalon 10 cm letr), spiralja
oscilon lart-posht, gjat s cils shkruesja e letrs lshon vija
t llojeve t valve me t ciln sht paraqitur grafikisht varsia
ndrmjet trheqjes (x) dhe kohs (t).
Fotografia. 1.8

Fotografia. 1.9

90

Pr fillimin e grafikut (fig. 1.9) sht zgjedhur momenti


(t=0), kur topthi kalon npr pozitn e drejtpeshimit dhe lviz
prpjet. Pr nj t katrtn prej periods (t=T/4) topi e arrin pozitn m t lart. Nga ky moment e ndrron drejtimin
e lvizjes dhe fillon t lshohet teposht. N momentin kur
t = T/2 topthi kalon npr pozitn e drejtpeshimit (x = 0) dhe
3
n momentin kur t = T e arrin pozitn m t lart. Ktu pr4
katsisht ndrrohet drejtimi i lvizjes dhe n momentin kur
t = T kalon npr pozitn e drejtpeshimit dhe vazhdon t
lviz prpjet. Fig. 2.9 sht grafik e oscilimit harmonik,
prkatsisht e dhn varsia e x prej t.

Kur oscilatori nuk do t humbte energji pr arsye t frkimit rezistenca e ajrit, shndrrimi i energjis s tij n lloj tjetr t energjis, ather
amplituda gjat kohs n vijim nuk do t ndrrohej. N kushte t ktilla
ideale, oscilatori do t oscilonte me shpejtsi konstante dhe t pakufizuar
(prgjithmon). Oscilime t ktilla quhen oscilacione t pangopura.

N realitet nuk ekzistojn oscilime t pangopura. Te t gjith oscilatort real ka humbje t ndryshme t energjis. Pr at amplituda e oscilimit
t tyre gradualisht zvoglohet dhe at derisa oscilatori nuk ndalet.

Fotografia. 1.10
Oscilacione e cila amplitud, pr arsye t humbjes s energjis s oscilatorit zvoglohet, quhen oscilator
t ngopur (fig. 1.10).
Oscilacionet e pangopur mund t mbahen vetm me kusht q oscilatori n vazhdimsi t sjell (shtoj)
energji. Oscilatort t cilt mbahen vetm me veprim t vazhdueshm n forcn e jashtme, prkatsisht drgim
t vazhdueshm t energjis s oscilatorit, quhen oscilacione t detyruara.
Forca periodike, e cila shkakton oscilacione t detyruara, quhet forc e detyruar.

Lavjerrsi
Secili trup q sht i varur n nj bosht horizontal dhe mund t osciloj (lkund) me amplitud t
caktuar, rreth nj pozit drejtpeshimi, quhet lavjerrs.
Topthi i metalt i varur n nj pe t gjat e t fort, jo elastik me mas t padefinuar, i cili mund t
osciloj n rrafshin vertikale, nn veprim t mass s Toks, quhet lavjerrs matematik.
Praktikisht ky top i cili sht penges n mnyr t rndsishme m i vogl se gjatsia e perit, ndrsa
masn e ka shum m t madhe se masa e perit. Kjo do t thot se topin mund ta vlersojm si pik materiale,
ndrsa peri t mos ket pesh.
Lavjerrs i till ideal nuk ekziston, mund t supozojm, se n at afrsisht prgjigjet topi i varur n pe t
dobt (fig. 1.11).
Distanca prej piks t prforcimit t perit deri te qendra e topit sht gjatsia e
lavjerrsit (l), ndrsa pozita e trupit kur varet quhet pozit drejtpeshuese.
Kur topi prej lavjerrsit matematik do t nxirret n pozit t baraspeshs dhe
lshohet, kjo nn veprim t peshs s Toks fillon t osciloj.
Perioda e oscilimit e lavjerrsit matematik llogaritet sipas formuls:

T = 2

l
g

Ku l sht gjatsia e lavjerrsit matematik, ndrsa g sht shpejtimi i Toks. N


kt shprehje mungon edhe amplituda edhe masa e topit, q tregon se vlerat e ktyre
madhsive nuk ndikojn n periodn e oscilimit t lavjerrsit matematik.
Nse gjatsia e lavjerrsit rritet, pr shembull, pr katr her, perioda do t jet
dy her m e madhe.
Kjo cilsi e lavjerrsit sht zbatuar te ort me lavjerrs.

Fotografia. 1.11

91

Rezonanca mekanike
Veanrisht e rndsishme dhe interesante pr praktikn e dukuris kur oscilacionet e detyrueshm, t
ndodhur nn veprim t forcs s jashtme periodike, kan amplitud t mundshme.
Dukuria e rritjes s menjhershme t amplituds t oscilimeve t detyrueshme mekanike, n rast t
pajtimit t frekuencs t forcs s jashtme periodike me frekuencn e oscilatorit, sht quajtur rezonanc
mekanike.
Oscilatori, i cili e pranon frekuencn e forcs s jashtme periodike, sht quajtur rezonator.
Kjo dukuri mund leht t demonstrohet me eksperimentin n vijim (fig. 1. 12).
N nj pe t shtrnguar horizontal t varim, n distanca t barabarta, katr lavjerrs matematikor, prej
t cilve i pari (1) dhe i treti (3) jan me gjatsi t njjt, nga kjo vijon
dhe perioda t njjta, derisa e dyta (2) dhe e katrta (4) jan me m
t vogl prkatsisht gjatsi m t madhe dhe me period m t vogl
prkatsisht m t madhe.
l2

Nse njri prej lavjerrsve, pr shembull, t parin (1) e nxjerrim


prej pozits s baraspeshs dhe e lshojm, ky fillon t osciloj dhe do
t paraqes forc t jashtme periodike pr lavjerrsit e tjer. Pas nj
kohe do t vrejm se do t filloj t osciloj edhe lavjerrsi i tret (3),
prkatsisht kryen oscilime t detyrueshme, derisa i dyti (2) dhe i katrti
(4) lavjerrs pushojn.

l3

l1

l4
2
3

Fotografia. 1. 12
Me zbatimin e formuls T = 2
fitohet se edhe T1 = T3.
Me zbatimin e formuls T =

l3
l
l
. Meqense l1 = l3,
do t fitojm T1 = 2 1 dhe T3 = 2
g
g
g

1
, fitohet se f1= f3. Me kt sht plotsuar kushti pr rezonanc dhe
f

lavjerrsi (3) pas nj kohe t shkurt dukshm fillon t osciloj, duke e rritur gradualisht amplitudn e tij. Kjo
do t thot se lavjerrsi (1) si forc e jashtme periodike i ka futur oscilacionet e tij n lavjerrsin (3).
Kur lavjerrsi (1) do t ndrpritet s osciluari, lavjerrsi (3) oscilon me amplitud m t madhe. Pastaj
roline forcs s jashtme periodike e merr lavjerrsi (3) si oscilator, ndrsa rezonator do t jet lavjerrsi (1).
Ky rol i oscilatorit rezonatorit, njpasnjshmi prsritet derisa n fillim energjia e vendosur nuk harxhohet me mposhtjen e rezistencs n mjedisin ku ndodh kjo dukuri.
Gjat tr kohs oscilatort (2) dhe (4) pushojn, meqense frekuencat e tyre dallohen prej frekuencave
t forcs s jashtme periodike, f2 f1 dhe f4 f3.
Meqense, prve oscilimeve mekanike ekzistojn edhe t tjera, pr shembull, t zshme, elektrike dhe
t tjera, ekzistojn edhe rezonanca prkatse t zshme, elektrike etj.
N shum raste rezonanca sht e nevojshme, kshtu q me veprim t vogl relativ t jashtm mund t
shkaktohen oscilacione me amplituda t mdha, ndrsa me at edhe efekt prkats.

92

Lvizja valore

Me siguri keni pasur rast t lundroni me bark gome fmijsh, t


gjendeni n distanc t konsiderueshme nga bregu i liqenit, dhe pr rreth
jush t kaloj ndonj bark me motor t fuqishm, duke formuar val t
fuqishme dhe t forta. Ju sigurisht jeni friksuar dhe keni menduar se
valt do tu hedhin n breg ose do tju drgojn kah brendia e liqenit.

Fotografia. 2.1
Por, kjo nuk ndodhi. Barka juaj sht lkundur, por nuk sht zhvendosur nga bregu ose kah brendia e
liqenit.
Prse valt nuk e kan drguar lundrn?
Valt kan udhtuar, megjithat, grimcat prej ujit t lundrs nuk kan udhtuar. Ato vetm kan osciluar lart-posht dhe oscilimi i marr nga grimcat e mparshme e dorzojn n grimcat e ardhshme prej ujit.
Procesi i bartjes t lvizjes osciluese (oscilacionet) nga njra n tjerat grimca n mjedis t dhn quhet lvizje
e valve, ose shkurt val. Lvizja e valve mund t ndodh edhe n mjedise t tjera elastike. E rndsishme
sht pr kt lvizje ajo q grimcat lvizin n hapsir t kufizuar ato oscilojn.
E njohur sht dukuria, nse hedhim gur n liqen n uj t qet, aty ku do t bjer guri. Uji do t
filloj t osciloj vertikalisht, ndrsa vala fillestare e drgon horizontalisht lvizjen e saj t ujit q gjendet
rreth saj.
Ti shqyrtojm valt n siprfaqen e ujit. Pr kt qllim marrim en t cekt
me uj.
Nse siprfaqen e ujit njher e prekim me majn e lapsit, fillon t zgjerohet val e vogl (fig. 2.2). Por, nse n uj majn e lapsit e lshojm periodikisht
(fig. 2.3) nga vendi i prekjes zgjerohen val qarkore, me m shum ngritje dhe
lshime.
Fotografia. 2.2

Val mundet t ndodhin edhe me lshim periodik t vizores n siprfaqen e ujit (fig. 2.4) gjat s cils nga vendi i prekjes zgjerohen val t
rrafshta.
T tre rastet prsritni dhe kur n siprfaqen e ujit ka cop tape.
ka do t vreni?
Do t vreni se copa e taps lviz lart- posht, nuk lundron me valn.

Fotografia. 2.3

Vendi n t cilin ka ndodhur dhe filluar zgjerimi i vals quhet burim i vals.
Para krijimit (ndodhjes) t valve siprfaqja e ujit sht e rrafsht dhe e qet.
Uji sht mjedis npr t cilin prhapen valt. Mjedise t ktilla npr t cilat
prhapen valt quhen mjedise elastike.

Fotografia. 2.4

Fotografia. 2.5

93

Val ndodhin n mjedise elastike, kur disa pjes prej atij mjedisi, pr arsye
t ndikimit t jashtm do t nxirren nga pozita e baraspeshs, ata ather lvizin
n mnyr oscilatore, ndrsa prej tyre pr arsye t forcave elastike ndrmjet
molekulave, energjia bartet n pjest fqinje n t gjith drejtimet.
Nse me kujdes vrojtojm si ndonj val lviz npr ndonj siprfaqe t ujit,
do t mund t supozojm se uji lviz s bashku me valn. Por, copa e drurit (q
gjendet n siprfaqen e ujit) nuk lviz para, por vetm n vend t caktuar lkundet
lart posht (fig. 2.6).

Fotografia. 2.6
Lvizja e drurit n siprfaqe t ujit nga rasti prgjigjet n lvizjen e grimcave t ujit. Te shembulli me
copn e taps dhe copn e drurit vrehet sikur kto t lvizin lart posht, por nuk lvizin s bashku
me ujin.
bregu

N seciln val vrehen dy pjes, bregu dhe vij uji. N maj t


bregut grimcat arrijn pozit m t lart, ndrsa n fund t vijs s ujit
pozit m t ult.

amplituda
vij uji

siprfaqja e
ujit t qet

Largsia m e madhe e nj grimce n raport me pozitn e saj t


baraspeshs quhet amplitud (A).

Fotografia. 2.7
T shqyrtojm prhapjen e valve npr mjedise t tjera, pr shembull
nj sust t gjat.
Mbi siprfaqe horizontale (tavolin ose dysheme) vendosni spiralen
(sustn) elastike. Njrin skaj prforconi, kurse skajin tjetr e luhatni me
ndihmn e dors suaj majtas djathtas normal mbi boshtin e spirales.
Vzhgoni me vmendje se 'ndodh me spiralen?
Skiconi rregullimet q i vreni.

Fotografia. 2.8

N cilindo vend mbi spirale lidhni nj cop t vogl t letrs. Provn prsriteni duke e lvizur spiralen,
prshkruani lvizjet q i bn copa e letrs. Copa e letrs lviz majtas djathtas rreth pozits s vet t qetsis
deri sa vala udhton drejt gjatsis s spirales.
Kur skajin e spirales vazhdimisht (pa ndrprerje) e lvizim majtas-djathtas, grimcat e saj lvizin rreth
pozits s drejtpeshimit, prkatsisht oscilojn.
Meqense ndrmjet grimcave t spirales veprojn forca ndrmolekulare, oscilimi gradualisht bartet n
grimcat fqinje dhe kto fillojn t oscilojn dhe bartin m tutje. Kshtu krijohen val.
Vala te e cila grimcat oscilojn normalisht mbi drejtimin e prhapjes s vals quhet val transversale.
A mund t oscilojn grimcat n drejtim t prhapjes s vals?
N spirale t shtrnguar elastike mund t ndodh val (dhe npr at
t lviz) q me rndsi sht se do t dallohet nga i mparshmi (fig. 2.9).
Val t ktill mund t krijojm (shkaktojm), nse me dor fort e shtypim
spiralen dhe pastaj prnjher e lshojm.
N disa vende spiralja do t dendet, ndrsa n disa vende do t shtrngohet. Pas secils dendsi vijon shtrngim. N drejtimin e gjatsis s
Fotografia. 2.9
spirales do t fillojn t prhapen val.
Vala n t ciln oscilojn grimcat n drejtim t prhapjes s vals quhet val longitudinale.

94

Vetit e valve

gjatsia e vals

Valt mund t tregohen edhe n kt mnyr (fig. 3.1) me


vizatim t ashtuquajturave vija t valve. Secila vij e vals mund
t paraqes maje t vals transversale, ose prap, ose dendsim t
valve longitudinale.

gjatsia e vals

Numri i valve q kalojn rreth piks s caktuar gjat kohs prej


nj sekonde quhet frekuenc dhe matet me herc (Hz).

gjatsia e vals

Nse frekuenca sht 10 Hz, kjo do t thot se pr nj sekond


kan kaluar 10 val.

amplituda

Si sht lidhja ndrmjet shpejtsis dhe vals, frekuencs dhe


gjatsis s vals?
Fotografia. 3.1
Theksuam se shpejtsia e vals sht e barabart me t gjitha drejtimet nse mjedisi npr t cilin kalon
vala prhapet ka prbrs t njjt fizik (prbrje, dendsi, temperatur etj), d.m.th. nse mesi sht homogjen.
Lvizja e vals npr mjedis homogjen sht nj nga shembujt e rrall pr lvizje t drejt t
barabart.
Pr prcaktimin e shpejtsis s zgjerimit t vals do ta shfrytzojm formuln pr shpejtsi
Nse vala lviz me shpejtsi t vazhdueshme v, pr koh t = T, do t kaloj rrug s = .
Nse n formuln pr shpejtsi, n vend t s vendosim , ndrsa n vend t t vendosim T, shpejtsia e
vals prcaktohet me formuln

, v T.
v
T
Kto jan formulat kryesore pr prhapjen e vals.

1
ndrrojm f, fitojm formul q mund t zbatohet n
Nse n barazimin kryesor v , , n vend
T
T
zgjidhjen e detyrave t ndryshme
v
v
v f, prkatsisht dhe f .

f
Shpejtsia e prhapjes s vals (v) sht e barabart me prodhimin e gjatsis s vals () dhe frekuencs
v

, prej ktu vijon T

s vals (f),
Shembull: Me far shpejtsie lviz vala npr (n) siprfaqe t ujit, nse gjatsia e saj e vals sht 0,5
m, ndrsa perioda e oscilimit t vals sht 0,2 s? Sa sht frekuenca?

0,5 m
m
= 0,5 m
v

T = 0,2 s
v=? f=?

1
;
T

0, 2 s
1
;
0, 2 s

v 2,5

f 5 Hz.

95

Kt do ta vrtetojm edhe me shembull konkret.


Paramendoje siprfaqen e valve t detit (ose
liqenit). N fig. 3.2, nprmjet flamurit, pr nj sekond
kalojn katr val (katr brrigje dhe katr vija uji), kjo do
t thot se frekuenca e ksaj vale sht 4 Hz.

2m

Secila val sht e gjat 2m, domethn gjatsia


e valve sht 2m. Afr flamurit pr nj sekond kan
kaluar katr val. Kjo do t thot se vala gjat kohs prej

nj sekond m von
Fotografia. 3.2

nj sekonde ka kaluar 8m, domethn shpejtsia sht 8m/s.


8m/s = 4 Hz 2 m, ose shpejtsia = frekuenca gjatsia e vals
Me kt vrtetohet barazimi v = f .

Dbimi dhe thyerja e valve


Kur vala do t vij n siprfaqe, kufiri ndrmjet dy mjediseve, ndrrohet drejtimi i lvizjes s saj. Pjes e
vals kthehet n t parn, ndrsa pjesa tjetr vazhdon t lviz n mjedisin e dyt.
Dukuria gjat s cils vala kthehet n mjedisin e par quhet dbim i vals, ndrsa kalimi n tjetr
mjedis thyerje e vals.
Ndryshimi i drejtimit t lvizjes s vals gjat ardhjes n siprfaqe t kufirit sht kushtzuar prej prbrsve fizik t mjedisit, t cilt ndikojn n shpejtsin e zgjerimit t vals, si dhe prej vlerave t madhsive
t lvizjes s valve.
Pr arsye dbohen dhe thyhen valt?
Pr arsye se, oscilimet, q barten npr mjedis t dhn, n siprfaqen e kufirit, dorzohen (barten) n
grimcat nga mjedisi tjetr dhe ata vet bhen burim i valve t reja. Nj pjes e valve, kshtu t ndodhura
sekondare, prhapen n mjedisin e dyt, ndrsa pjesa e dyt kthehen n mjedisin nga i cila kan ardhur valt
e pushtuara.
Vala e dbuar e ndrron drejtimin e lvizjes, por shpejtsia e saj, pas
intensitetit, mbetet e pandryshuar n raport me shpejtsin e vals s pushtuar (mjedis i njjt).
Dukuria dbimi i valve sht treguar n figurn 3.3.
Vijat paralele jan pjes t rrathve t koncentruar me pengues t madh
(burimi i valve sht n distanc t madhe), kshtu q pjest e tyre mund
t vendosen me vija t drejta. Distancat e njjta ndrmjet vijave t valve t
pushtuara dhe dbuar flet pr at se shpejtsit e tyre dhe gjatsit e tyre t
valve jan t barabarta.
Kndi ndrmjet drejtimit S1O prej t cilit vala vjen dhe normalja ON n
Fotografia. 3.3
siprfaqen e kufirit ndrmjet dy mjediseve quhet knd i pushtuar , ndrsa
kndi ndrmjet normales s njjt dhe drejtimit n t cilin vala prhapet pas dbimit OS2 , quhet knd i dbuar
. Me matje, leht mund t vrtetohet se kto dy knde jan t barabarta, prkatsisht = .
Gjat dbimit t valve, kndi i pushtuar dhe i dbuar ndrmjet veti jan t barabart.

96

Thyerja e valve sht paraqitur n fig. 3.4. Gjat kalimit t vals prej t pars
n mjedisin e dyt, frekuenca e vals mbetet e njjt.
Nga shprehja v f, shihet se n mjediset, n t cilt vala sht prhapur
me shpejtsi m t madhe sht edhe gjatsia e vals, prkatsisht, gjatsia e vals
sht m e vogl, nse sht m e vogl shpejtsia e prhapjes.
N fig. 2.4 a) sht paraqitur kalim i vals prej mesit n t cilin sht shpejtsia e saj sht m e madhe n mjedis n t ciln shpejtsia sht m e vogl
(v1 > v2).

Nse vala e siprfaqes s kufirit vjen n drejtim t normales, ather nuk e


ndrron drejtimin e lvizjes. Nse vala vjen n siprfaqen e kufirit prej mjedisit t
njjt nn knd t pushtuar (fig. 3.4 b), ky e ndryshon drejtimin e lvizjes, prkatsisht sht thyer.
Kndi ndrmjet drejtimit t zgjerimit t vals n mjedisin e dyt dhe normalja
n siprfaqen e kufirit quhet knd i thyerjes.

b)

N kt rast kndi i thyerjes sht m i vogl prej kndit t nisjes.


< .
Kur vala kalon prej mesit n t cilin shpejtsia e tij sht m e vogl n krahasim me mjedisin n t cilin shpejtsia i sht m e madhe (fig. 3.4 c), ather
kndi i thyerjes sht m i madh prej kndit t pushtuar, >.
c)
Fotografia. 3.4

Mendoni, prgjigjuni, zgjidhni


1. far lloj vale sht vala A, ndrsa far vala B?
A

Fotografia. 3.5
2. Tri val prhapen me shpejtsi t njjt, por me frekuenc t ndryshme dhe gjatsi t valve (fig. 3. 6)
) frekuenc m e madhe?
b) gjatsi m e gjat e valve?
A
c) amplitud m e madhe?
B
3. N figur sht paraqitur lvizje valsh q ndodh kur njrin skaj
t litarit e lvizim lart posht. Litarin do ta lvizim ashtu q pr koh
C
prej 5 sekondash do t ndodhin 10 breg t vals.
) sa sht gjatsia e vals s ndodhur?
Fotografia. 3.6
b) sa sht frekuenca e vals?
c) me far shpejtsie lviz vala npr litar?
4. Perioda e oscilimit t vals sht 0,5 s, ndrsa gjatsia e vals
sht 20 cm.
) sa sht frekuenca e vals?
b) me far shpejtsie prhapet vala?
Fotografia. 3.7

97

Valt e zrit
Kur qndroni n klas e dgjoni zrin e arsimtarit, por, n t
njjtn koh, dgjoni edhe zhurmn e automobilave, q kalojn prreth
shkohls, cicrimn e zogjve etj. N shtpit tuaja bisedoni ose e dgjoni
bashkbiseduesin, kurse n radio ose televizion njkohsisht me zrin
e bashkbiseduesit dgjoni tinguj muzikor ose ndonj porosi muzikore.
Studimi i zrit n shkencn bashkkohore, n teknik dhe mjeksi
bhen gjith m t rndsishme. Pjes e fiziks q merret me studimin
dhe krijimin e zrit, prbrsit e tij themelor dhe ligjet, si dhe zbatimi i
tij, quhet akustik.
Shqisa e njeriut pr z regjistron val t zrit n kufirin prej 16 Hz
20000 Hz. Nse frekuencat e valve t zrit sht jasht ktyre kufijve,
veprimi i tyre me shqisa pr z nuk mund t regjistrohet.
Fotografia. 4.1

Vala e zrit e cila frekuenc sht m e vogl se 16 Hz quhet infra z, ndrsa me frekuencn m t madhe
se 20000 Hz quhet ultra z.
Gjithkund jemi nn presion t tingujve t ndryshm.
sht zri? Si formohet?
Shumica prej nesh e dim kt, por t prkujtohemi, t
shqyrtojm dhe t provojm kt fenomen.
Ather kur teli i kitars dridhet prodhon z. Edhe diapazoni
(piruni akustik) kur dridhet lkundet, prodhon z.
Trupi q oscilon i v n lvizje grimcat e ajrit ata n mnyr
ritmike dendsohen dhe rrallohen n rast formohen val longitudinale. Vala e ktill prhapet npr ajr n t gjitha ant drejtimet dhe do t arrij deri te veshi jon. Efektin q e shkakton vala e
Fotografia. 4.2
ktill n veshin ton ne e regjistrojm dhe e quajm z tingull.
Q t formohet z duhet t kemi trup q do t
lkundet dhe mjedis elastik npr t cilin mund oscilimi t bartet.
Trupi t cilt oscilime shkaktojn val t zrit
quhet burim i zrit.
Secili trup (i fort, i holl ose i gjat) q mund
t osciloj me frekuenc n interval t dgjimit, n
princip, mund t jet burim i zrit.

Fotografia. 4.3

98

Oscilimet, ndrsa me at edhe energjia, prej


burimit t zrit prhapen n form (lloj) t valve
val t zshme.

Z n fytin e njeriut ndodh me oscilim (dridhje) t telave t zrit.


Ne dgjojm zra t ndryshm t cilt mund t grupohen n t zhurmshm dhe t tonit.
Zrat i ndajm n t zhurmt dhe t tonit.
Si formohet zhurm, ndrsa si formohet toni?
Zhurma shkaktohet me oscilim jo t rregullt t burimit t zrit. Zhurmat paraqiten gjat puns n motor, grvishtje t ndryshme, shkurtime etj.
Toni krijohet me oscilim t rregullt t trupit elastik. Shembull, oscilimi i pirunit muzikor, oscilim i rregullt
i telave t instrumenteve muzikore, lkura e shtrnguar e tupanit etj.
Megjithat nuk ekziston kufi i mpreht ndrmjet zrave t muziks dhe zhurmave. Pr shembull, kur
ndonj instrument muzikor sht i shtypur (i dmtuar), ather ky krijon disa zra jo t rregullt n lloj t zhurmave. Nga ana tjetr, njfar muzikaliteti mund t gjuhet gjat fryrjes s ers, shushurims s prroit etj.
Secili ton dallohet sipas lartsis, ngjyrs dhe fuqis.
Lartsia e tonit sht prcaktuar me frekuencn (f) e valve t burimit t zrit.
Oscilimet me frekuenc t madhe japin ton t lart, ndrsa oscilimet me frekuenc vogl japin ton
t ult.
T gjith e kemi t njohur se zri i nj melodie t njjt i kryer n instrumente t ndryshme muzikore
tingllon ndryshe. Pa e par burimin e zrit. Mund t njohim a tingllon violin ose kitar, klarinet ose gajde.
N radio gjithmon e njohim zrin e kngtarit t preferuar. Njerzit q i dim mundemi leht ti njohim sipas
zrit pa i par.
Dallimi ndrmjet toneve me lartsi t njjt dhe fuqi t njjt e ndodhur nga burime t ndryshme t zrit
quhet ngjyr e tonit.

Njra prej karakteristikave m t rndsishme e valve t zrit sht fuqia (intensiteti) i zrit. Fuqia objektive e zrit prcaktohet me sasin e energjis q e bart valn e zrit n njsin koh, npr njsin syprin
normale n drejtimin e zgjrimit t vals.
Nse me E e shnojm energjin e vals s zrit e cila gjat kohs t bartet npr siprfaqen normale me
syprin S, ather fuqia objektive e zrit I sht dhn me formuln
E
I
.
S t
Me qen se E paraqet fuqi t zrit (P), formula e siprme e fiton formn
t
P
I .
S

99

W
.
m2
Veshi i njeriut sht i aft t regjistroj interval t gjer jo t rndomt
t zrave me fuqi t ndryshme. Kufiri i poshtm sht quajtur prag i dgjimit,
ndrsa e siprmja kufiri i dhimbjes.
Formula e fundit e jep fuqin fizike t zrit, e cila shprehet me njsin

W
gjat frekuencs prej 1 kHz, ndrsa
m2
W
fuqia m e madhe e zrit q mund ta duroj veshi i njeriut sht rreth 10 2 .
m
W
Njsia 2 nuk sht praktike po ka kaluar n njsi tjetr m praktike e cila
m
definohet n baz t ndjenjs subjektive pr fuqin e zrit t quajtur zshmri.
Pragu standard i dgjimit 1012

Aparat pr matjen e
fuqis s zrit

Fotografia. 4.4
Fuqia subjektive e zrit shprehet me njsin bel (B). Meqense kjo njsi sht e madhe, n praktik prdoret dhjet her njsi m e vogl e quajtur decibel (dB). Zri m i dobt t cilin veshi mund ta ndij sht o
dB. Kjo sht pragu i dgjimit pr njeri me dgjim normal.
Fuqia e zrit gjat pshpritjes sht rreth 20 dB, ndrsa biseds normale rreth 60 dB. Z me fuqi mbi
160 dB mund ta plas tamponin e veshit.
N figurn 4.5 sht dhn fuqia e zrit prej burimeve t ndryshme t zrit.

Zgjerimi i zrit
Pr bartje t zrit prej burimit deri te veshi yn, na nevojitet ndonj mjedis
npr t cilin prhapet tingulli m shpesh ky sht ajri. Prve ajrit zri bartet
edhe npr gazra tjera, lngje dhe trupa t ngurt. Zhytsi e dgjon zrin n ujin
nse shoku i tij troket me dy gur njri pr tjetrin. Nse veshi vendoset n binarin
e hekurudhs mund t dgjohet afrimi i trenit prej largsis m t madhe. Kusht i
vetm pr bartje t valve t zrit sht mjedisi t ket prbrs elastik.
Prpjekja n vijim ka t bj me rolin e ajrit gjat bartjes s zrit deri te veshi
yn (fig. 4.6)

Fotografia. 4.5
Fotografia. 4.6

100

Nn zile t qelqit, cingron zilja. E dgjojm mir. Pas asaj, prej ziles s qelqit me ndihm t pomps me
vakum gradualisht e trheqim ajrin.
Zri i ziles bhet gjithnj e m i qet q s fundi asgj nuk dgjojm edhe pse zilja edhe m tutje punon.
Zri nuk bartet npr hapsir t zbrazur (vakum).
Nse pr shembull, n kozmos ndodh ndonj eksplodim i madh, ,ne n Tok nuk e dgjojm, sepse nuk
ka mjedis elastike nprmjet t cils do t bartet zri.
Vala e zrit sht val longitudinale.

Materiale

v (m / s)

alumin

6420

hekur dhe qelq

5950

ari

5240

druri

5000

najloni

2620

kauuku

1550

deti (25 C)

1530

uji (25 C)

1498

hidrogjeni

1280

heliumi

965

plutonium

500

ajr (20 C)

340

Shpejtsia e zrit
Zri sht val, e cila bartet npr mjedis elektrik pr at shpejtsia e tij varet prej prbrsve elastik t mjedisit npr t ciln
bartet. Sigurisht ju ka ndodhur, kur notoni nn siprfaqen e ujit t
friksoheni, duke menduar se nn ne gjendet bark me motor. Kur
do t paraqiteni n siprfaqen e ujit vreni se barka sht larg prej
juve. Kjo sht shenj se uji shum mir e bart zrin.
N disa mjedise t forta shpejtsia e zrit mund t jet edhe
disa her m e madhe nga shpejtsia e zrit npr uj.
Pam se valt e zrit barten npr mjedise t forta t lngt dhe
t gazta. Npr gazrat dhe lngjet valt jan longitudinale, ndrsa
npr mjediset e forta mund t jen edhe transversale.
Shpejtsia e zrit varet prej temperaturs s ajrit. Valt e
zrit zgjerohen m shpejt npr ajrin e ngroht, sesa npr ajr
t ftoht.

Shpejtsia e zrit nuk varet nga shtypja e ajrit. Nse ky rritet, shpejtsia e valve t zrit mbetet
e njjt.
Shpejtsia e zrit varet nga materia npr t ciln prhapet. Valt e zrit prhapen m shpejt npr
lngjet sesa npr gazrat, ndrsa m shpejt prhapet npr trupat e fort.
Nse natn prej ndonj largsie m t madhe ndiqet krcitja e revoles, sinjali i drits vrehet afrsisht
n t njjtn koh kur revolja ka krisur, ndrsa krcitja sht dgjuar m von.
Interesante sht pyetja kur do ti dgjojm akordet e para t zshme t pianos vizituesi n salln e
koncertit i cili sht i larguar 10 m prej vendit t shfaqjes s programit, ose dgjues i cili e ndjek programin me
ndihm t radiopranues n distanc prej 100000 m?
m
kta e kalojn
Meqense shpejtsia e radio valve sht e njjt me shpejtsin e drits c 3 108
s
5
distancn prej 10 m pr koh t .
1

t1

105 m
1

s.
8
3 10 m/s 3000

101

Shpejtsia e zrit n ajr sht rreth 340 m/s. Distanca prej 10 m e kalon pr koh prej:
t2

10 m
1

s.
340 m/s 34

Prej rezultateve prfundojm se pr bartjen e zrit n mjet t radio valve sht nevojshm rreth 100
her m pak koh.
Dukurit dbim dhe thyerje t valve kan t bjn edhe me valt e
zrit.

Fotografia. 4.7

Dbimi i zrit mund t tregohet edhe n klas. N menzur qelqi


(mundet edhe cilindr prej eliku) e lart rreth 50 cm, vendosim or dore.
N dhjetra centimetra n ann e hapjes s menzurs (ose cilindrit) rrahja
e ors aspak nuk dgjohet, ose dgjohet shum dobt. Nse mbi grykn
e menzurs (ose cilindrit) vendosen fletore e pjerrt (rreth 45 drejt horizontales) ose ndonj pllak, valt e zrit dbohen, gjat asaj e ndrrojn
drejtimin e prhapjes, si sht treguar n fig. 4.7. T rnit e ors mir do
t dgjohet n largsi t konsiderueshme m t madhe prej menzurs (ose
cilindrit).
Kur do t hasin n pengesa valt dbohen ashtu q drejtimi i vals
s pushtuar dhe drejtimi i vals s dbuar ndrtojn knde t njjt me
normalen e pengess (fig. 4.8)
= .
Me dukurin dbimi i zrit sht i lidhur fenomeni i njohur jehona.
Jehona sht dukuri, e cila prbhet n at q zri prej burimit arrin
(vjen) deri te ndonj penges (mur, gur, kodr) dbohet prej saj dhe kthehet
prap deri te burimi.

Fotografia. 4.8
N kt dukuri sht bazuar metoda pr caktimin e distancs deri te objektet e ndryshme (lnd).
Supozojm , n momentin kur prej burimit t zrit ndodh val e zrit, regjistrohet koha e emitimit t
tij. Zri i cili gjendet n penges dbohet prej saj, kthehet prapa gjat s cils matet koha e prgjithshme e
lvizjes s zrit. Pr at koh zri ka kaluar rrug prej 2s ku s sht distanca prej burimit deri te pengesa. Nse
1
shpejtsia e zrit v sht e njohur, ather me ndihm t formulave: t 2s ose s v t , mund t llogaritet
2
v
distanca deri te objekti prej t cilit sht dbuar sinjali i zrit.
Shembull. Vajza n figurn 4.9 godet n nj pllak druri e cila e larguar 80 m prej murit. Gjat secils
goditje, kjo e dgjon zhurmn 0,5 s m von. Kjo quhet koha e kalimit.
Kjo shtes shfrytzohet pr llogaritje t shpejtsis s zrit.
shpejtsia e zrit = (distanca deri te muri dhe prapa)/ (koha e kalimit)
koha e kalimit 0,5 s

Fotografia. 4.9

102

2 s 2 80
m

320 .
t
0,5
s
N raste t caktuara kalimi sht i pakndshm, si pr shembull,
n kino salla, n salla t koncerteve etj. Nevojitet koh m e gjat derisa ndalet kalimi, po kshtu, shikuesit kan pengesa ta dgjojn zrin
e muziks.
v

Ultrazri.
Zbatimi i ultrazrit

Si treguam, shqisa e njeriut pr dgjim i regjistron valt e zrit n kufirin prej 16 Hz deri 20000 Hz. Nse
frekuencat prej valve t zrit sht jasht ktij intervali, shqisat pr dgjim nuk mund ta regjistrojn veprimin
e tyre.
Val e zshme me frekuenc m e vogl se 16 Hz quhet infra z, ndrsa me frekuenc m t madhe se
20000 Hz quhet ultraz.
Ultrazri pr shembull, lshojn delfint, lakuriqt
dhe disa kafsh. Delfint, me ndihm t valve t ultrazrit shum mir gjinden n ujra t turbullta, gjejn tuf
peshqish komunikojn ndrmjet tyre kalojn pengesa
etj. Lakuriqt, me ndihm t valve t ultrazrit orientohen n hapsirn dhe gjuajn gjah. Kjo mnyr e gjuajtjes
karakteristike pr delfint, lakuriqt dhe kafsht tjera quhet
ekolokacion.

Fotografia. 5.1

Kjo metod shfrytzohet edhe n studim t fundit t


detit pr zbulim t nndetset dhe objekte t tjer.

ultrazri

Ultrazri me frekuenca t mdha fitohet nprmjet


rrugs artificiale me ndihm t mjeteve artificiale, por pr
zbatim t tyre shfrytzohen m shum metoda.
Valt e ultrazrit kan disa prbrje karakteristike, t
cilat mundsojn zbatim t tyre praktik n shkenc dhe
teknik.
Nj prbrje e till, pr shembull, sht mundsia
ultrazri rreptsisht t drejtohet n drejtim t caktuar.

jehona

Ultrazri, si lloj i valve zgjerohet n mjedise elastike.


Shpejtsia e zgjerimit t ktyre valve n substancat e forta
sht ndrmjet 3000 m/s dhe 6000 m/s, derisa n lngjet
rreth 1500 m/s.
Fotografia. 5.2
Kur vala e ultrazrit vjen n kufirin ndrmjet dy mjediseve, ky pjesrisht dbohet (reflektohet). Ky dbim
kryhet sipas ligjeve pr dbim t valve.
Gjat kalimit t ultrazrit prej ajrit n ndonj mjedis t fort ose t lngt, nj pjes e madhe prej valve
t ultrazrit dbohet, meqense dendsia e ajrit sht shum m e vogl.
Pr kt arsye, mund t vlersojm se n kufirin e mjediseve t lngta ose t forta nga njra an dhe ajri
nga tjetra, pothuaj se tr energjia e ultrazrit dbohet prapa. Valt e ultrazrit dbohen edhe nga pengesat,
q i qndrojn n rrug.
Valt e ultrazrit kan intensitet shum m t madh fuqi prej valve t zrit.
Valt e ultrazrit kan: veprim mekanik, kimik, t ngroht dhe fiziologjik.

103

Meqense valt e ultrazrit kan energji t


madhe, shfrytzohen n teknik pr zbulim t
gabimeve, konkretisht n industrin e metaleve
pr kontrollim t homogjenitetit gjat ndrtimit t
mbshtjellsit prej metali. Shum sht e rndsishme a ka n brendin e mbshtjellsit, pr shembull, bosht masiv pr hidroturbin, plasje, zbrazti
ose defekte t tjera.
Dihet se uji pak e absorbon ultrazrin. Pr kt
ultrazri me sukses shfrytzohet n detari pr matje
t thellsive t deteve dhe oqeaneve dhe pr zbulim
Fotografia. 5.3
t objekteve t ndryshme n uj: nndetse, shkmbinj nnujor, tuf peshqish etj (fig. 5.3). Pr kt qllim, n fund t anijes prforcohet burim nga i cili lshohen
(emitohen) val t ultrazrit, prkatsisht ultraz pr interval t shkurt kohor.
Impuls i ktill i ultrazrit lviz n thellsin dhe, kur vjen n fund ose tjetr lloj t pengesave, dbohet
dhe kthehet prapa deri te aparati pr regjistrim. Duke e ditur intervalin kohor t lshimit t impulsit t ultrazrit dhe kthimin e t njjtit, dhe duke e ditur shpejtsin me t ciln ultrazri prhapet npr uj, leht
mund t llogaritet thellsia e detit, prkatsisht largsia e objektit. Megjithat, m s shpeshti ky proces sht
i automatizuar, kshtu q thellsia direkt lexohet n ekranin e pranuesit.
Shembull. Sa sht thellsia e ujit, nse koha e drgimit dhe pranimi i kthyer i sinjalit t ultrazrit sht
t = 4 s? Shpejtsia e valve t ultrazrit n ujin e detit sht 1 500 m/s.
Distanca s, q e kalon sinjali prej drgimit deri te kthimi n pranues sht dy her m e madhe se thellsia
h, prkatsisht
s 2h. E kemi t njohur se s v t , prej ktu
2h v t ;

v t 1500 m/s 4 s

3000 m.
2
2

Domethn, thellsia h = 3 000 m.


Nn veprim t ultrazrit mund t fitohen emulsione t mira pr pllaka fotografike ose filma t, q shfrytzohen pr fitim t fotografive kualitative.
Veanrisht sht e rndsishme zbatimi i ultrazrit n mjeksi dhe farmaci. Mjeksia bashkkohore
disponon me m shum metoda, t cilat mundsojn t shihet situata n organet e brendshme dhe t kryhet
intervenim pa intervenim kirurgjik. Njri prej metodave m t shpejta dhe pa rrezik sht ehografija.
Ultrazri drejtohet n organin q kontrollohet, pr shembull, n veshk dhe zemr. N bazn e valve t zrit t
dbuar ose t lshuar prfundohet pr gjendjen e organit
t kontrolluar.
Fig. 5.4 ka t bj me thyerjen e guralecve n veshk
me val goditse. Valt goditse fokusohen n guralect
dhe i thyejn, ndrsa pastaj nprmjet urins, guralect
e imt (rr) hidhen jasht veshks.
Fotografia. 5.4

104

Me ndihm t ultrazrit prcillet zhvillimi i frytit te grat shtatzna (fig. 5.5).


Ekografia shfrytzon ultraz me energji t vogl dhe nuk sht
e rrezikshme pr pacientt. Gjithashtu, kjo metod sht m e sigurt nga ajo q shfrytzon X rreze, meqense X rrezet i dmtojn
qelizat n trup.
Ultrazri zbatohet edhe gjat sterilizimit t prodhimeve ushqimore, meqense me kt zhduken shum mikroorganizma.
Fotografia. 5.5
Zhurma
Njeriu n jetn e prditshme dhe n pun, veanrisht n qytetet m t mdha, sht i ekspozuar n
veprim t tingujve t ndryshm, t cilt gjat kohzgjatjes m t madhe mund t ndikojn negativisht n
shndet dhe aftsin e tij t puns.
Secilin tinguj, q e prjetojm si penges, e quajm zhurm. Sipas ksaj, kjo paraqet ndots direkt t
mjedisit njerzor, prkatsisht ndots i mjedisit jetsor dhe t puns.
Pr tu mbrojtur njeriu dhe pr ta ruajtur aftsin e puns nga zhurma, merren masa t ndryshme t
siguris.
Zhurma mund t ket pasoja shum t dmshme: gjat veprimit t gjat dobsohet
shqisa pr dgjim, ndrsa mund t vij edhe deri te humbja e pjesshme ose trsisht
t dgjimit. Gjat veprimit t sistemit nervor, zhurma shkakton lodhje t madhe, smundje t ndryshme nervore, dhimbje t koks, rritje t temperaturs etj, kshtu q
zvoglohet edhe aftsia pr pun.

Fotografia. 5.6

Pr tu mbrojtur njeriu dhe pr ta ruajtur aftsin pr pun nga ndotja e zrit


merren masa t ndryshme t siguris. Mbrojtja nga ndotja e zrit bhet n m
shum mnyra. M efikas sht t mnjanohet burimi i tij ose t zvoglohet fuqia
e zrit.

N trafikun e qytetit sht i ndaluar prdorimi i fishkllimave t automobilave (prve n raste t


veanta ndihma e shpejt, policia, zjarrfiksit). N qendrat e qyteteve t mdha, n ndonj rruge kryesore, afr spitaleve dhe shkollave ndalohet lvizja e kamionve, automobilave, motorve dhe mjeteve t
tjera t trafikut.
Pr arsye t zhurms s madhe, q e krijojn mjetet e trafikut gjat lvizjes,
ndrtohen rrug t cilat i shmangen lagjeve t qytetit, ndrsa nga ana e djatht
dhe e majt mbillen fidane drunjsh, q e pengojn prhapjen e zrit. T punsuarit n mjediset ku sht e mundshme zhurma informohen pr veprimin e tij
t dmshm dhe jan t obliguar ti respektojn masat e siguris. Kshtu, pr
shembull, puntort n puntori elektrike dhe metalike, n fabrikat e tekstilit,
n aeroporte etj., jan t obliguar n vesh t vn tampon prej pambukut ose
leshit, q mjaft e absorbojn zrin ose prap shfrytzohen mbulesa speciale
Fotografia. 5.7
pr vesht.
Mbrojtja nga zhurma duhet t parashikohet edhe gjat ndrtimit t objekteve t ndryshme. pr kt
qllim jan parapar ngulfats t ndryshm, izolimi i mureve me materiale, t cilt e ndalin zrin etj.
Pr siguri kolektive nga zhurma, me akte t veanta, duhet t jen parapar intervalet kohore n t cilat,
gjat 24 orve do ket qetsi t plot. N ndrtesat e mdha kjo rregullohet prmes rendit shtpiak.

105

Test
(Oscilimet dhe valt. Zri)

1. Cilat nga trupat e prmendura kryejn oscilime


mekanike?
) Vegla q sillet
b) Topi gjat luajtjes s tenisit
c) Kraht e fluturs kur fluturon.
2. Perioda e oscilimit t topit sht 0,1 min. Sa
sht frekuenca e topit?
1
) Hz b) 0,1 Hz c) 6 Hz ) 10 Hz
6

8. N decibel matet:
) lartsia e zrit
b) fuqia e zrit
c) shpejtsia e zrit
) frekuenca e zrit
9. Jehona paraqitet me:
) rritjen e fuqis s zrit
b) zvoglimin e fuqis s zrit
c) shpejtsin e zrit
) dbimin e zrit.

3. Sa sht frekuenca e zrit q e dgjon njeriu?


) 16 Hz - 20 Hz b) 16 kHz - 20 kHz
c) 16 Hz - 20 kHz ) 16 kHz - 20 MHz
4. N cilat prej mjediseve t dhna zri lviz me
shpejtsi m t madhe?
) ajr; b) uj; c) vakum; ) tok;
5. Lavjerrs gjat kohs prej 5 s ka br 16
oscilime. Perioda e lkundjes sht:
) 4 s

b) 2 s

c) 0,5 s

) 0,25 s

6. N cilat prej vendeve t numruara mund t


prhapet zri?
) n fund t detit
b) n shpell t thell
c) n maje t lart t bjeshks
) n Kozmos
7. Sa sht frekuenca e ultrazrit?
) m e madhe se 20 kHz
b) ndrmjet 16 Hz dhe 20 kHz

10. Shpejtsia e ultrazrit n ujin e detit sht 1480


m/s. Sa sht thellsia e detit, nse sinjali i drguar
prej anijes kthehet pas 2 s?
) 740 m b) 1480 m c) 2960 m
) asnjri prej prgjigjeve t dhna nuk sht i sakt.
11. N cilin prej rasteve t prmendura shfrytzohet
ultrazri?
) shnimi i fjalimit dhe muziks
b) matja e thellsis t baseneve me uj
c) drgimi i informacioneve prej kozmosit
) bartja e bisedave telefonike.
12. Topi i metalit sht i varur n nj pe. Periudha e
lavjerrsit varet nga:
) masa e topit
b) gjatsia e perit
c) forca, e cila e lviz topin
) drejtimi i lvizjes.
13. Shpejtsia e zrit n ajr sht:
) 300 000 km/s;

b) 1450 m/s;

c) 17 m/s;

) 0,34 km/s.

c) m e vogl se 16 kHz
) m e vogl se 16 Hz

14. Nj trup oscilon me frekuenc 1 Hz, periudha e


lkundjes sht:
) 1 h;

106

b) 1 min;

c) 1 s;

) 0,5 s.

D U KU R I T E D R I TS
1

Prhapja e drits

108

Reflektimi i drits.
Pasqyra e rrafsht

113

Pasqyra sferike

116

Prthyerja e drits

120

Reflektimi i plot (total)

123

Zbrthimi i drits s bardh.


Disperzimi

127

TThjerrzat

130

Syri i njeriut si
aparat optik

135

Przierja aditive dhe


substraktive e ngjyrave.
Si syri i njeriut dallon ngjyra

137

137

Prhapja e drits

Drita sht burim i jets. Gjithka q kemi vrejtur me shqisat pr t par, e kemi quajtur drit.
A mundemi t prgjigjemi n pyetjet vijuese:
ka paraqet drita dhe cila sht natyra e saj?
jan burimet e drits?
Si shprndahet drita?
Pr shumicn e ktyre pyetjeve keni mjaft njohuri praktike dhe do t prpiqemi q ti shfrytzojm edhe ato.
Shikojeni fotografin 1.1 me llambn, e cila ndrion. Me siguri n jet keni pasur raste
t shumta q t prekni llamb q ndrion (edhe pse ajo nuk sht e preferuar). ka keni
vrejtur? llamba sht e nxehur. Ju e keni t njohur se qelqi sht izolator i nxehtsis,
gazi n llamb sht aq shum i rralluar, sa q rrymimi i tij nuk mund ta nxeh qelqin.
Parashtrohet pyetja: Kush e ka nxehur qelqin? Prgjigja sht e qart: dritn t ciln e ka
lshuar llamba elektrike.
ka mundemi t prfundojm pr natyrn e drits?
Fotografia 1.1

Drita paraqet nj lloj t energjis


A paramendoni se si ndodh shndrrimi i energjis elektrike n energji
t drits te llamba elektrike? Energjia elektrike n energji t drits. Cili lloj
i energjis shndrrohet n drit te patkoi? ( fotografia 1.2 ). Energjia e nxehtsis shndrrohet n energji t drits.
Drita si energji e shfrytzon botn bimore, botn shtazore, amvisrin,
industrin etj.

Fotografia. 1.2

A emitojn drit vetm trupat e nxehur? Jo, n natyr ekziston


edhe e ashtuquajtura drit e ftoht . At e emitojn disa gjallesa t ujit,
disa insekte, numrat fosforik t ors, shifrat te llogaritsit bashkkohor,

reklamat ndriuese, gypat fluoroscent, diodat ndriuese


dhe t ngjashme.
Trupat, q emitojn drit, quhen burime t drits.
Disa shembuj t burimeve t drits t paraqitura n
fotografit 1.3, 1.4, 1.5 dhe 1.6

Fotografia. 1.3

Burim kryesor i drits i Toks sht Dielli - i cili sht


trup i madh kozmik i skuqur me temperatur prej 60000
oC (fotografia 1.6)

Fotografia. 1.4
Dielli
rrezet

Sasia m e vogl e energjis s drits quhet foton.

Fotografia. 1.5

108

Fotografia. 1.6

Ndarja e burimeve t drits


Burimet e drits, kryesisht, ndahen n: primare dhe sekondare,
dhe n natyror dhe artificial.
Burimet primare t drits jan ato trupa, q ndriojn vet
prej vetes (Dielli, yjet (fotografia 1.7), fosfori (fotografia 1.8) e t
tjera.

Fotografia. 1.7

Fotografia. 1.8

Burime sekondare t drits jan ato trupa nga t cilat reflektohet drita (shembull: Hna).
Shembujt e theksuar jan njkohsisht edhe burime natyrore
t drits.
Burimet artificiale t drits jan ato t cilat jan prodhim i
zbulimeve t njeriut (qiriu, kandili (llamba), laseri (fotografia 1.9)
etj.
Si burim interesant dhe lloj i pazakonshm i burimit t orientuar t drits sht laseri (fotografia 1.9). Prdorimi i tijj n shkenc
dhe teknik nga dita n dit fiton prmasa m t mdha.

Fotografia. 1.9

Mjedisi optik
Secilin trup, npr t cilin drita mund t shprndahet, e quajm
mjedis i tejdukshm optik ose, shkurt, mjedis optik (pr shembull
vakuumi, uji, qelqi, hapsira kozmike etj.).

Prhapja e drits

Fotografia. 1.10

Si prhapet drita n mjedis homogjen optik?


Drita nga burimi prhapet prmes rrezeve t drits. M
shum rreze t drits bjn (krijojn) tufn e drits (fotografia 1.11), ndrsa nse jan shum pak, rreze drite (fotografia
1.12).

Fotografia. 1.11

Fotografia. 1.12

Rrezet e drits akoma quhen drejtime t prhapjes s


drits.
Si prhapet drita n kushte natyrore sht paraqitur n
fotografin 1.10.
Drita prhapet n mnyr drejtvizore. Shikoje fotografin
1.13 me kartont q kan hapje t vogl n mes nga njra
an gjendet burimi i drits, ndrsa nga ana tjetr syri? ka
Fotografia. 1.13
keni prfunduar? Kur hapjet jan n vij t drejt njeriu e shikon dritn, ndrsa nse njri zhvendoset nuk
e shikon at.

109

Hija dhe gjysmhija


ja
Hi

Burim pikash t
energjis

Fotografia. 1.14

Fotografia. 1.15

Pr vrtetimin e shprndarjes drejtvizore t drits ka shembuj t shumt. Njri prej tyre sht edhe dukuria e hijes dhe
gjysmhijes (fotografia 1.14 dhe 1.15).
Pr shkak t shprndarjes drejtvizore t drits, pas trupave
(sendeve) paraqitet hija. Madhsia e hijes forma e saj dhe
mprehtsia varen nga madhsia e burimit t drits, madhsia e
trupit t ndriuar, si edhe pozits s tyre reciproke. Pas sendeve
t ndriuara me burim drite n form t piks, hija sht me kufij
t ashpr mes pjess s ndriuar dhe t pandriuar.
Sa m i madh t jet burimi i drits, m leht mund t
vrehet (fotografia 1.15.) se pas trupit t patejdukshm, mes
hijes dhe hapsirs s plot t ndriuar, ekziston nj pjes e cila
sht pjesrisht e ndriuar dhe quhet gjysmhije.

Dukuria e hijes dhe gjysmhijes n natyr sht m e shprehur gjat errsimit t Diellit (fotografia 1.16.)
dhe errsimit t Hns (fotografia 1.17.)
Toka

Dielli
Hna

ija

h
gjysm
hija

gjysm

hija

Fotografia. 1.16
Dielli

ija

gjysmh

Toka

Hna

hija

gjysmh

ija

Fotografia. 1.17
Errsimi i Diellit shfaqet kur Toka gjendet n t njjtin drejtim mes Diellit dhe Hns. Dielli e ndrion
Hnn, ndrsa ajo bn (jep) hije te Toka. N hapsirn ku sht hija e Hns e hedhur mbi Tokn, Hna nuk
duket. Nse Dielli, Toka dhe Hna gjenden n t njjtin drejtim, kur Hna gjendet n hijen e Toks, ather
ajo nuk duket, ndrsa dukuria quhet errsimi i Hns.
Te fotografit t cilat e tregojn errsimin e Diellit dhe Hns qart mund t shihet hapsira e hijes dhe
gjysmhijes.
Kur vzhgohen kto dukuri n natyr nuk sht e preferuar q t shikohen drejtprdrejt me sy t pastr
(pa mbrojtje).

110

Hija e
Jupiterit

Shpejtsia e dits

M2

Nse hapsirn e errt e ndriojm, gati se momentalisht do ti shohim sendet na at. Ky dhe efektet
tjera t shumta japin prshtypje se drita ka shpejtsi
t pakufishme (pafund). Fizikani danez Olaf Remer (n
vitin 1676) e ka studiuar Jupiterin dhe satelitt e tij t
cilt rrethojn (rrotullohen) rreth tij. Remeri e ka matur
kohn nga njra hyrje n tjetrn te nj nga satelitt e tij
n hijen e Jupiterit.

J2
Sateliti i Jupiterit
te dalja hija

M1

S
Z2

Z1
Hija e
Toks

J1
Hija e
Jupiterit

   
 

 

Toka rrotullon (sillet) rreth Diellit pr kohn prej nj


viti, ndrsa Jupiteri (meqense sht shum m larg) at
rrotullim e bn pr 12 vite.

  



  



Fotografia. 1.18

Ka vrejtur se Toka largohet nga Jupiteri, sateliti i Jupiterit sikur m tepr koh t mbetej n hijen e Jupiterit (fotografia 1.18). Ka vrejtur se mes kohs s pengimit t satelitit t Jupiterit n hijen e Jupiterit kur
Toka gjendet n pozitn Z1 (m e afrt nga Jupiteri) dhe Z2 kur Toka gjendet n pikn m t largt nga Jupiteri,
sateliti i Jupiterit n pozitn m t largt t Toks sht gjet gati 1000 sekonda m tepr koh. Ai ka prfunduar se vonesa e satelitit me daljen nga hija sht pr shkak t kohs se sht e nevojshme q drita ta kaloj
distancn (diametrin ) e ekliptiks s Toks, e cila sht 300 000 000 kilometra.
Nga formulat e njohura pr llogaritje t shpejtsis ka llogaritur se shpejtsia e drits sht 300 000
kilometra n sekond.

c 300 000

km
s

Me aplikimin e metodave t tjera m t sakta pr matjen e shpejtsis s drits sht gjetur vlera
km
c 299 792
. Kjo shpejtsi e drits sht n vakuum dhe ajo sht shpejtsia m e madhe e mundshme
s
n natyr.
Shpejtsia e drits n mjedise t ndryshme optike sht e ndryshme.
Pr shembull:
km
,
s
km
N qelq sht c 200 000
,
s
N uj sht c 225 000

Ndrsa n diamant sht c 120 000

km
.
s

Sa m e vogl t jet shpejtsia e drits n ndonj mjedis optik themi se ajo ka dendsi m t madhe
optike dhe e kundrta.
N astronomi sht e zakonshme q distancat t maten n vite t drits. Nj vit i drits sht distanca,
t ciln drita do ta kaloj pr nj vit duke kaluar do sekond nga 300 000 kilometra. Drita nga Dielli deri te
Toka arrin pr kohn prej 8,3 minutave, ndrsa ylli m i afrt nga Toka sht pr 4 vite.

111

Prgjigjuni dhe zgjidhni


1. A kemi t drejt kur themi se drita sht burim i jets? Arsyetojeni bindjen tuaj.
2. Realizojeni prpjekjen me fener dhe mur (fotografia 1.19.). Vendosni objekt mes murit dhe fenerit. Kontrollojeni se si varet madhsia
e hijes s objektit nga distanca e tij deri te feneri.

e vogl sht !

3. Te fotografia sht paraqitur qiriu, i cili gjendet para kartonit


me hapje t vogl (fotografia 1.20). ka do t ndodh nse njri nga
kartont do t zhvendoset? A do ta shohim burimin e drits?

Kshtu sht m
mir!

4. ka jan burimet e drits?


5. Si e dim q drita paraqet energji?

Fotografia. 1.19

6. Cilin mjedis e quajm optike?


7. ka paraqet tufa e drits, ndrsa ka sht rrezja e drits?
8. ka sht paraqitur n fotografin 1.21. dhe gjeje n
ciln veti t zgjerimit t drits bazohet? Prmes ksaj fotografie sqarojeni prhapjen drejtvizore t drits.

Fotografia. 1.20

9. Nse distanca mes Toks dhe Diellit sht


150 milion kilometra, ndrsa drita lviz me shpejtsi prej 300 000 kilometra n sekond, sa or
udhton drita nga Dielli deri te Toka?
10. A jan hekuri dhe guri mjedise t tejdukshme optike?
11. A mund t jet zjarri burim natyror i
drits?

Fotografia. 1.21

12. Pse n thellsit e mdha t detit sht


terr i prhershm edhe pse uji sht plotsisht i
pastr?

13. A pranon Dielli energji nga yjet e tjera n kozmos?


14. ka sht paraqitur n fotografin 1.22.?
15. ka sht paraqitur n fotografin 1.23.?

Fotografia. 1.22

112

Fotografia. 1.23

Reflektimi i drits
Pasqyra e rrafsht

ka vren n skajet e autostradave? Shikoje fotografin


2.1. dhe shpjego se ka ka n ka shtyllat dhe pr ka shrbejn
ato.
N shtyllat ka pllaka metalike edhe pse n ato bie drita, ato
bhen t dukshme, ndrsa ajo sht shenj se ktu sht skaji
(buz) rrugs. Pllaka t tilla ndriuese ose shirita ka n pjest
ansore t automobilave, biikletave, antave t nxnsve dhe
t njjta. Ato jan t njohura si syt e maces.

Fotografia. 2.1

Kur pllakat ndriuese do t ndriohen n terr ato ndriojn


shum m intensivisht nga trupat prreth. Shkaku pr shklqimin sht n at q drita e cila vjen deri te ato refuzohet ose
reflektohet.
Dukuria e refuzimit t drits quhet reflektim.
Disa trupa plotsisht mund ta thithin dritn. Kjo dukuri
quhet absorbim. Ka trupa t cilt e lshojn dritn, kjo dukuri
quhet transparenc (tejdukshmri) (fotografia 2.2).

Fotografia. 2.2

Refuzimi i drits nga siprfaqja jo e rrafsht quhet refuzim


difuziv (fotografia 2.3.)

Fotografia. 2.3

Pasqyra e rrafsht

Pasqyra e rrafsht sht do siprfaqe e bukur e rrafsht e shklqyer, (si do q t jet metal ose qelq dhe
siprfaqe e qet e ujit) e cila ka veti drita q bie n at, t refuzohet.
Rrezet e drits t cilt bien n pasqyrn e rrafsht, refuzohen nga ato sipas ligjit t caktuar.
Merrni pllak metalike t bardh e t emaluar (fotografia 2.4.) dhe vendoseni
n shtyll vertikale. N pllak t till mund t prforcohen vegla t ndryshme me
ndihmn e magneteve t vogl (shkronja M). Kshtu, pr shembull, me ndihmn e
bateris s xhepit e cila sht e rregulluar t emitoj tuf t holl t drits, i cili bie
n pasqyr t rrafsht t ngjitur pr prizm t drurit, vreni se sa sht kndi t cilin
e kap rrezja rnse dhe normalja dhe kndi q e kap rrezja e refuzuar dhe normalja
e pasqyrs n pikn e rnies.
far jan sipas madhsis kto knde?- T barabart
(fotografia 2.5).

Fotografia. 2.4

Fotografia. 2.5

Prpjekjet tregojn se rrezja rnse, normalja dhe rrezja refuzuese shtrihen


n rrafshin e njjt. Ligji pr reflektimin e drits te pasqyra e rrafsht thot:

113

normalja
Rrezja hyrse

rrezja e reflektimit

Rrezja rnse

Rrezja e drits q bie n pasqyrn e rrafsht reflektohet ashtu


q kndi i rnies sht i barabart me kndin e reflektimit . Rrezja
rnse, normalja dhe rrezja e reflektuar gjenden n rrafshin e njjt
(fotografia 2.6).

rrezja e reflektimit

Si do ta shohim ndonj objekt? Shikojeni fotografin 2.7 a)


dhe b). ka supozoni?

Fotografia. 2.6

Objektin do ta shohim nse nga pikat e tyre t vetme vijn


rreze t drits q tejkalohen. Syri nuk ka aftsi q t vrtetoj
se a vjen direkt rrezja e drits ose reflektohet nga pasqyra.

b)

Fotografia. 2.7

Figura te pasqyra e rrafsht

Fotografia. 2.8

Shikojeni skemn (fotografia 2.8) pr fitimin e (figurs) fytyrs te pasqyra e rrafsht. Nga secila pik jan
marr nga tre reze t drits edhe at: njri i cili lviz sipas normales dhe reflektohet n t njjtin drejtim dhe
dy rreze t tjera q reflektohen sipas ligjit pr reflektim.
N fotografin 2.9 sht paraqitur konstruksioni i figurs te pasqyra e rrafsht.
pasqyra

Me siguri keni prfunduar se figura te pasqyra e rrafsht sht:


- e barabart sipas madhsis me trupin;
- n distanc t barabart nga pasqyra si edhe trupi;

figura

ho
d

do

Fotografia. 2.9

Fotografia. 2.10

114

- e kundrta e trupit gjegjsisht ana e majt e figurs sht e djathta te


trupi;
- imagjinar nuk mund t kuptohet n ekran ( fitohet n prerjen e vazhdimit t rrezeve t drits);
- Prfundimet e njjta vazhdojn edhe pr
fotografit 2.10 dhe 2.11.

Fotografia. 2.11

- te fotografia 2.10 na sht paraqitur figura


e dors s njeriut n pasqyrn e rrafsht. Dora
e majt duket si e djatht. Ajo edhe m mir t
vrtetohet me fotografin 2.11 te fmija (objekt)
sht e ngritur dora e djatht, ndrsa te fmija
figur (fytyr) sht ngritur dora e majt.

Mendo dhe prgjigju


1. Nga fotografit e paraqitura n pasqyrn e rrafsht vetm njra sht e rregullt. Qlloje se cila sht
ajo fotografi (figur).

b)

c)

Fotografia. 2.12

2. Nga tufat e reflektuara t drits t paraqitura n fotografin 2.13 a) dhe b), a mundesh t prgjigjesh
n rast se bhet fjal pr pasqyr t rrafsht.

Fotografia. 2.13

b)

3. Pse e shikojm Hnn kur e dim se ajo nuk e rrezaton dritn e vet?
4. Te fotografia 2.14. vajza Sofija e vzhgon fotografin e karriges nga pasqyra e rrafsht. Te fotografia
jan dhn largsit (distancat) e karriges nga pasqyra e rrafsht (2 m) dhe distanca e Sofijs (5 m).
Sa metra sht distanca nga Sofija deri te figura e karriges?
5. Te fotografia 2.15. jan paraqitur 3 shigjeta n pozita t ndryshme. Konstruktoni figurat (n fletoret
tuaja) e t gjitha tre shigjetave ndaras.
6. Nga fotografia 2.16. (te e cila sht treguar pasqyr e vendosur vertikalisht n rrafsh horizontal) duket
trupi edhe figura n pasqyrn e rrafsht. Provoje se a vazhdon n kt rast ligji pr reflektimin nga pasqyra e
rrafsht.

pasqyra e
rrafsht

pasqyra e rrafsht

Fotografia. 2.14

Fotografia. 2.15

Fotografia. 2.16

115

Pasqyra sferike
Te fotografia 3.1. ju sht treguar pasqyr q e shfrytzojn mjekt
e dhmbve (stomatologt).
Vreni se siprfaqja e ksaj pasqyre sht e shtrembruar,
ndrsa edhe figurat nuk i kan ato karakteristika si edhe te pasqyra
e rrafsht.
Pasqyrat, t cilat jan pjes e ndonj siprfaqe sferike, i quajm
pasqyra sferike (fotografia 3.2).

Fotografia. 3.1
siprfaqja
kulmore
boshti
kryesor
optik

Nse sht e shklqyer pjesa e jashtme quhen pasqyra konvekse


ose kulmore.

R
C

siprfaqja
e thelluar

Nse sht e shklqyer pjesa e brendshme, quhen pasqyra t


thelluara ose konkave.

Elementet, q i karakterizojn pasqyrat sferike jan (fotografia 3.3):


- qendra e prthyerjes ( qendra e sfers pjesa e s cils sht
pasqyra- ajo sht pika C quhet qendr optike);
- maja (kulmi) ( ) ajo sht pika m kulmore n pasqyr;

Fotografia. 3.2
- boshti kryesor optik ajo sht drejtza e cila i lidh qendrn
e sfers dhe kulmit (CT);
- fokusi ( F ) pika n t ciln priten t gjitha rrezet e reflektuara nga pasqyra;
- distanca e fokusit ( f ) distanca mes kulmit ( ) dhe fokusit
( F ) t pasqyrs.

Fotografia. 3.3
A vlen ligji pr reflektim tek pasqyrat e rrafshta edhe pr
pasqyrat sferike? Po . te segmentet e vogla pasqyra sferike mund t trajtohet si pasqyr e rrafsht. Dallimi
mes pasqyrave t rrafshta dhe pasqyrave sferike sht vetm n ato q te pasqyrat e rrafshta normalet n
t gjitha pikat jan paralele, ndrsa te pasqyrat sferike fotografia 3.3: jan t orientuara drejt nj pike q
quhet fokus ose pika djegse.
Provojeni
pasqyra e thelluar
Si tufa e drits reflektohet nga pasqyra e thelluar?

Bjeni prpjekjen vijuese:

Fotografia. 3.4

116

Merrni fener (fotografia 3.4.) q sht e konstruktuar ashtu


q drita nga llamba elektrike reflektohet nga pasqyra e thelluar
dhe fitohet tuf paralele e drits.

Tufa paralele e drits nga feneri orientohet drejt pasqyrs konkave (t


thelluar) (fotografia 3.5.). Tufa e drits sht paralel me boshtin kryesor optik.
Pr at shkak rrezet e drits reflektohen nga pasqyra dhe gjat saj kalojn
npr nj pik, e quajtur fokusi i pasqyrs (fotografia 3.6). Fokusi F shtrihet
n boshtin kryesor optik (fotografia 3.6.). Distanca f nga fokusi deri te kulmi T
i pasqyrs sht quajtur distanc e fokusit. Distanca nga pika C deri te pika T
sht e shnuar me R dhe paraqet radial (rreze) t sfers, nga e cila pasqyra
sht pjes nga ajo.

Fotografia. 3.5

Te fotografia 3.7 skematikisht sht paraqitur se si duket


reflektimi i tufs paralele t drits nga pasqyra konvekse (kulmore). Pasqyra konvekse, pr dallim nga pasqyra e thelluar
i shprndan rrezet e drits. Nga fotografia vrejm se nse i
vazhdojm rrezet e reflektuara t drits nga pasqyra konvekse
ato priten prsri n nj pik (F) t ciln e quajm fokus ose
djegse.

Fotografia. 3.6

Fotografia. 3.7

A mundeni t bni dallim ndrmjet vendit t pozitave t fokuseve te pasqyrat e thelluara dhe te pasqyrat
konvekse ?
Fokusi te pasqyrat e lugta sht fituar me prerje t rrezeve t drits, ndrsa te pasqyrat konvekse me
prerjen e vazhdimit t rrezeve t drits. Njri fokus mund t kapet te ekrani q do t thot se sht real;
Ndrsa tjetri mund t kapet te ekrani q do t thot se sht imagjinar.
Prdorimi i energjis s diellit me ndihmn e fokusimit.
Meqense pasqyrat konkave tufn paralele t drits e grumbullojn n nj pik edhe pr shkak t faktit q ajo sipas natyrs paraqet
nj lloj t energjis nse n vendin ku tubohet drita (fokusi), vendoset
nj flet e letrs i njjti do t ndizet (fotografia 3.8.). N rajonet e nxehta
me fokusimin e drits s diellit mundemi t njjtn ta prdorim pr
prgatitjen e ushqimit.

furra e
diellit

Fotografia. 3.8

N kt mnyr disa lngje nxehen deri n temperatura t larta. Kjo energji


mund t prdoret pr qllime t ndryshme, por teknologjia sht e shtrenjt
dhe ardhmria e saj tani m arrin. Dielli sht burim i pashtershm i energjis
dhe ardhmria e njeriut.
Tju prkujtojm edhe n Arkimedin dhe pasqyrave t veta t prdorura n
nj luft n t kaluarn e largt.
Si fitohet fotografia (shmblltyra) te pasqyrat sferike?

pasqyra
konkave

Fotografia. 3.9

ekrani

Me mjete t thjeshta t paraqitura


te fotografia 3.9. mundeni q t provoni
se far fotografi mund t fitohen te
pasqyrat e lugta.
N nj binar jan vendosur: burim i
drits, pasqyr e lugt dhe ekran.

117

Me lvizjen e burimit t drits insistoni q te ekrani t fitoni fotografi (shmblltyr) t ashpr. far
fotografie do t fitoni te ekrani varet nga pozita e pasqyrs dhe burimit t drits.
Q t mundemi skematikisht t konstruktojm fotografi te pasqyrat sferike, duhet q ta njohim reflektimin
e tre rrezeve elementare t drits (fotografia 3.10), ndrsa ato jan:

Fotografia. 3.10

Fotografia. 3.11

1) rrezja q bie te pasqyra e lugt dhe sht paralele me boshtin optik kryesor, pas reflektimit kalon
npr fokus;
2) rrezja q kalon npr fokus pas reflektimit sht paralele me reflektimin nga boshti kryesor optik;
3) rrezja q kalon npr qendrn C reflektohet n t njjtin drejtim prapa.
Konstruksionin e figurs te pasqyra konkave sht e paraqitur te fotografia 3.11.
Nse me R e shnojm distancn nga kulmi ( T ) deri te qendra ( C ) ather:
R
R2f f
2
Distanca e fokusit ( f ) sht baras me gjysmn e rrezes (radialit ) t sfers pjes e s cils sht pasqyra.
Pr konstruktimin e figurs (shmblltyrs ) te pasqyrat sferike jan t nevojshm vetm dy rrezet e para t
potencuar. Gjat s cils sht e mjaftueshme q t caktohet figura e piks B e cila sht m e largta nga
boshti optik. Si edhe te pasqyrat e rrafshta q t kuptojm se si fitohet figura (shmblltyra) e nj pike. Q
t fitohet shmblltyr e ndonj pike duhet patjetr q nga ajo t vijn rreze t drits deri te pasqyra. far
figure (shmblltyr ) do t fitojm varet nga shprndarja e rrezeve pas reflektimit.

Barazimi i pasqyrs s thjesht


Prmes ngjashmris s trekndshave (, B, T
dhe A1, B1, T) dhe proporcioni adekuat arrihet deri te
relacioni:
1 1 1

a b f
a distanca e objektit deri te pasqyra;
b distanca e figurs deri te pasqyra;
f distanca e fokusit.

118

Fotografia. 3.12

Figura te pasqyra konvekse


Rrezja q shkon drejt fokusit reflektohet
nga pasqyra dhe sht paralele me boshtin optik.
Rrezja q shkon drejt qendrs s sfers reflektohet nga pasqyra n t njjtin drejtim npr t
cilin vjen.

Fotografia. 3.13
Fotografia. 3.14

Mendo, prgjigju dhe vendos


1. Shikoi fotografit 3.15 dhe prgjigju:
- Pse figurat (shmblltyrat ) jan t ndryshme
sipas madhsis?
- Pr far pasqyra bhet fjal?
2. Pse nse udhkryqi nuk sht mjaftueshm i
dukshm, vendoset pasqyr konvekse dhe jo pasqyr
e lugt (fotografia 3.16.)?

figura
)

b)
Fotografia. 3.15

3. Ku gjendet burimi i drits te faret e automobilave?


4. far lloji i pasqyrs paraqet siprfaqja e qet e oqeanit, pr
kozmonautt?
5. llogarite largsin e shmblltyrs nga pasqyra Konkave (e
lugt) nse distanca e fokusit sht 3,5 centimetra, ndrsa objekti
sht i larguar nga maja 10,5 centimetra.
6. Sa sht distanca e fokusit te pasqyra sferike nse radiali
(gjysm diametri) i sfers sht 40 centimetra.

Fotografia. 3.16

119

Prthyerja e drits

Keni pasur mundsi n jet q t jeni n pozit


si n fotografit. Gjegjsisht, t jeni t ulur ndrsa
kmbt tu jen n en me uj ose jeni n breg
t ndonj lumi ose liqeni, ndrsa kmbt i keni
n uj (fotografia 4.1). Afr juve t ket got me
uj ose lng, ndrsa n at t jet vendosur luga
(fotografia 4.2). Si ju duken kmbt dhe luga te
vendi ku preken me ujin, nse shikoni nn ndonj
knd t caktuar.

Fotografia. 4.2

Fotografia. 4.1

Keni vrejtur se te vendi ku jan vendosur kmbt n uj, gjegjsisht luga n gotn e ujit ose lngut,
duken sikur t jen t prthyera.
T bjm disa prpjekje.

Prpjekja 1: Bni prpjekje si n fotografit 4.3 dhe 4.4.

rrezet e drits
prthyhen
Guri duket
sikur t jet
ktu
guri

Fotografia. 4.3

Fotografia. 4.4

Te fotografia pas kuadrit t


qelqit sht i vendosur gishti nga
dora. Nga fotografia (shmblltyra)
na duket se gishti sht i prer n
tre pjes (kjo aspak nuk dhemb). N
realitet, kjo figur sht rezultat i
prthyerjes s rrezeve t drits gjat
kalimit t tyre npr qelq.

Te fotografia 4.4 fundi i ujit na duket m thell se sa sht. Gjat ksaj prpjekje n fillim govata sht e
zbrazt dhe gurin e shohim n fund t ens. Nse govatn e mbushim me uj deri n nivelin e caktuar do t
vrejm se sikur guri e ka ndrruar pozitn e vet dhe gjendet n pozit dika m lart nga ajo e mparshmja.
ka ka ndodhur me hedhjen e ujit? N rastin e mparshm rrezet e reflektuara nga guri, vijn direkt te syri,
ndrsa n t dytin rrezet e ndryshojn kahun e tyre si rezultat i veprimit t ujit.
T provojm:

normalja
laseri

Rrezja
rnse

Uji

Ajri

rrezja e
prthyer

E kahzojm rrezen e laserit drejt siprfaqes me uj. Vzhgojm se si gjat kalimit


nga ajri n uj rrezja e ndryshon kahun ajo
prthyhet te kufiri prej dy mjediseve (fotografia 4.5). Rrezja, q kalon n uj , quhet rreze
e prthyer.

Fotografia. 4.5
Kndin mes normales dhe kndit rns e shnojm me , ndrsa kndin mes rrezes s prthyer dhe
normales e shnojm me .

120

Kur drita kalon nga nj mjedis i tejdukshm n tjetrin mjedis t tejdukshm,


n kufirin mes dy mjediseve e ndryshon kahun e shprndarjes. Kjo dukuri quhet
prthyerje e drits.
> Pse prthyhet drita?
N mjediset e ndryshme t tejdukshme drita prhapet me shpejtsi t
ndryshme. Pr shembull: shpejtsia n ajr (sht rreth 300 000 kilometra n
sekond) sht m e madhe nga shpejtsia e drits n uj (225 000 kilometra
n sekond.) Themi, se uji ka dendsi m t madhe optike
nga ajri.

ajri
rrezja prthyhet nga
normalja

Qelqi (mjedisi optik m


i dendur)

Rrezja prthyhet nga


normalja

Fotografia. 4.6
ajr

90

Shpejtsi m e madhe dendsi optike m e vogl.

qelq

Shpejtsi m e vogl dendsi optike m e madhe.


Kur drita kalon n mjedis me dendsi m t madhe
optike rrezja e prthyer afrohet drejt normales s ashtuquajtur c1 > c2 (fotografia 4.6). Gjat kalimit n mjedis
me dendsi m t vogl optike ndodh e kundrta rrezja
e prthyer largohet nga normalja c1 < c2 (fotografia 4.6).
Fotografia. 4.7
Nse bjm krahasim me lvizjen e automobilit, i cili nga asfalti kalon n rr
(fotografia 4.7), ather rrota e djatht s pari e zvoglon lvizjen dhe automobili kthehet n t djatht drejt normales. Pas daljes nga rra rrota e djatht
s pari e zmadhon shpejtsin dhe automobili kthehet n t majt-largohet
nga normalja.
Nse drita lviz npr normalen e siprfaqes (fotografia 4.8.) ather drita
nuk prthyhet dhe e ruan drejtimin e normales. Te vizatimi 4.9. sht paraqitur
prthyerja e drits.

Hulumtimet kan treguar se hersi nga kndi hyrs dhe kndi i prthyerjes
sht i barabart me hersin e shpejtsis s drits n njrin, respektivisht n
mjedisin tjetr dhe quhet indeksi i prthyerjes:

Fotografia. 4.8
kndi
rns

Mjedisi
m i dendur optik

Kndi i prthyerjes

Nga prpjekjet e theksuara qart mund t prfundohet se shkaku elementar


pr prthyerjen e drits sht ndryshimi i shpejtsis s saj.

ajr

Fotografia. 4.9

c1
n.
c2
Nse n formuln pr indeksin e prthyerjes c1 sht shpejtsia e drits n vakuum indeksi i prthyerjes
quhet absolut. Nse shpejtsit c1 dhe c2 jan shpejtsi pr dy mjedise t ndryshme optike t prthyerjes
indeksi quhet relativ.
Indekset relative t prthyerjes s drits n prpjestim t ajrit pr disa mjedise optike jan dhn nga
tabela T 1.

Mjedisi

Uj

Akull

Kuarc

Rubin

Diamant

n indeks

1,33

1,31

1,5

1,76

2,42

Tabela -1

121

Shembulli 2: Ta llogarisim indeksin relativ t prthyerjes s drits n mjediset: ajr - uj (n1); qelq-ajr
(n2) dhe qelq-uj (n3).
km
km
Shpejtsit e drits n mjediset jan: n ajr c 300 000
; n uj c 300 000
; qelq
s
s
km
c 300 000
. Nse vlerat e dhna pr shpejtsit i zvendsojm n formuln pr llogaritje t indeksit
s
t prthyerjes ather pr indekset e krkuara i fitojm vlerat: n1 = 1,33; n2 = 0,67; n3 = 0,89.

Mendo dhe prgjigju


1. Te fotografia 4.10 si do ta ndryshoj drita drejtimin e shprndarjes nse n siprfaqen kufizuese bie
si sht paraqitur n fotografin.
2. Pse drita e ndrron drejtimin e shprndarjes,
kur kalon prej nj mjedis optik n mjedisin tjetr
optik?
3. N cilat raste rrezja rnse dhe kndi i prthyerjes jan t barabart?
4. ka sht indeksi i prthyerjes s drits?

Fotografia. 4.10

5. Shpejtsia e drits n uj sht 225 000 kilometra n sekond, ndrsa te diamanti sht 1,24
* 108 metra n sekond. Sa sht indeksi relativ i
prthyerjes, nse drita shkon nga uji n diamant?

6. Nga t dhnat e paraqitura n fotografin 4.11. prgjigju:


) Prej far mjedisi n far mjedisi kalon drita?
b) Pse rrezja e drits sht prthyer nga normalja?
c) Llogarite indeksin e prthyerjes.

Fotografia. 4.11

122

Reflektimi total

Pr bartjen e informatave televizioni, interneti, bisedat telefonike dhe t tjerat prdoren kabllot optike.
Ato jan t prbr nga fijet e holla t qelqit, npr t cilat kalojn sinjalet e drits. Si q e dim drita shprndahet n mnyr drejtvizore. Si ather rrezet kalojn npr fijet, nuk llogarisim se ato nuk jan t drejta, dhe
n shum vende jan t lakuar (mbshtjella)? Q ti prgjigjemi ksaj pyetje, duhet q ta studiojm dukurin
e reflektimit total.
sht reflektimi total?
Prpjekja 1: N qendrn e rrethit optik vendosim pllak t qelqit. I orientojm rrezet e drits drejt
qendrs s rrethit (fotografia 5.1.). N kufirin e rrafsht qelq ajr vzhgohen dukurit prthyerje e drits
dhe reflektim i drits. Rrezja e prthyer largohet nga normalja, pr shkak se ajri ka dendsi m t vogl optike
nga qelqi.
)

b)

c)

qelqi

Fotografia. 5.1
Me zmadhimin e rrezes rnse, rrezja e prthyer fillon t afrohet deri te kufiri nga t dy mjediset (fotografia 5.1 a) dhe b). Gjat kndit t caktuar t rnies, i quajtur knd i kufirit, rrezja e prthyer rrshqet npr
siprfaqen e kufirit mes dy mjediseve (fotografia 5.1 c).
Nse e zmadhojm kndin rns, drita plotsisht reflektohet nga kufiri qelq- ajr ( fotografia 5.1 )- e
vzhgojm reflektimin total ose t ashtuquajturn reflektimin e brendshm t plot.
Dukuria, gjat s cils drita shprndahet n mjedise me dendsi m t madhe dhe plotsisht reflektohet
nga kufiri me mjedis tjetr me dendsi m t vogl optike, quhet reflektim total.
Kndi rns gjat s cilit rrezja e prthyer rrshqet npr
siprfaqen e t dy mjediseve quhet kndi kufizues. Pr kt
knd mund t themi se sht kndi i rnies nga mjedisi optik
m i dendur n mjedisin optik m t rrall, gjat s cilit kndi i
prthyerjes sht 90. Kndi kufizues pr materie t ndryshme
sht i ndryshm.

ajr

Kshtu pr shembull kndi kufizues mes dy mjediseve


ajr- uj sht 49; ajr qelq 42. Paraqitja skematike e prpjekjes s fotografis 5.1 sht treguar te fotografia 5.2 .
Te reflektimi total pr rrezet e reflektuara t drits vlen
ligji pr reflektim te pasqyra e rrafsht.

uj

burim

Fotografia. 5.2

123

Prpjekja 2:
Orientoni rrezet e drits nga laseri drejt akuariumit t mbushur
me uj (fotografia 5.3) dhe vzhgojeni reflektimin e brendshm t
plot prej kufirit uj- ajr. Gjat realizimit t prpjekjes prsriteni
procedurn gjat prpjekjes 1. Respektivisht, ndryshojeni kndin rns
t drits derisa tufa e drits nuk reflektohet nga kufiri i siprfaqes dhe
nuk kthehet prapa.

Fotografia. 5.3
Prpjekja 3:
Mbusheni enn e tejdukshme me uj deri te skaji i lart. Nga njra
an e gots vendoseni qiriun e ndezur ashtu q ajo t jet nn nivelin
e siprfaqes s ujit (fotografia 5.4). Vzhgojeni me sy qiriun nga ana
tjetr e ens nn nivelin e siprfaqes s ujit.
Drita nga qiriu vjen deri te kufiri i siprfaqes ajr- uj n vend
q t prthyhet ajo reflektohet dhe figurn (shmblltyrn) e qiriut e
shikojm si n pasqyrn e rrafsht.

Fotografia. 5.4
Ku sht prdorur kjo dukuri?
Prizma optike
Te prizma optike sht shfrytzuar dukuria e
reflektimit total te dylbit dhe aparate tjera optike
pr ndryshimin e kahut t shprndarjes s drits
(fotografia 5.5 ). Nga fotografia shohim se rrezja e
)
b)
drits s njrs an bie nn knd prej 90 dhe nuk
Fotografia. 5.5
prthyhet, te ana tjetr drita bie nn knd prej 45
dhe n mnyr totale reflektohet, pr at shkak kndi kufizues pr qelq- ajr sht 42 . Nn knd t
njjt bie edhe n ann tjetr dhe del nga prizma pa prthyerje. Te (fotografia 5.5 b) sht treguar
sht e shfrytzuar te dylbit.
Pr diamantin
Diamanti (fotografia 5.6) sht materie shum e dendur optike. Kndi kufizues i reflektimit t plot t
brendshm (reflektimit total ) mes atij dhe ujit sht 24o. Nse diamantin e vendosim n uj kndi kufizues
(fotografia 5.7.) bn 33. Pr shkak t vlers s vogl t kndit kufizues me ajrin shum nga rrezet e drits
t cilt bien te diamanti plotsisht reflektohen nga
kndi
kndi
rns
kufizues
siprfaqja e poshtme e diamantit, kthehen prap
kah pozita e lart dhe prsri dalin nga diamanti.
Pr at shkak diamanti ka shklqim t shndritshm.
Fija optike
Fijet optike jan shum t holla (sa fija
e qimes s njeriut) drita duke kaluar npr
ato ndjen reflektim t shumhershm t brendshm e t plot (reflektim t plot) nga siprfaqja
e jashtme e fijes dhe shprndahet vetm n brendin e vet (fotografia 5.8). te kjo fotografi e skems (a) sht treguar lvizja e rrezes s drits npr fijen optike. Te fotografia 5.8. b) jan paraqitur

Fotografia. 5.6

124

Fotografia. 5.7

tufa nga fija optike. Fijet optike thjesht grupohen n numr t madh
dhe gjat s cils fitohen kabllot optike (fotografia 5.9).
Kabllot optike kan nj varg prparsish n raport me kabllot e
thjeshta me prues metalik. Ato sigurojn shpejtsi m t madhe gjat
bartjes s informatave dhe jan shum t rezistueshm te ndikimet
e jashtme. Kabllot optike prdoren pr bartjen e zrit, fotografive n
distanca t vogla (shembull mes dy kompjuterve fqinj), por munden t
bartin edhe fotografi n qindra kilometra.

b)

Fotografia. 5.8

Fijet optike munden t mundsojn transferim kualitativ t ndonj


video mbishkrim ose t dhna. Prdoren n telefoni, aty ku zri shndrrohet n sinjale elektrike, ndrsa ato n sinjale t drits t cilat lvizin
npr fijet optike.
Fijet optike prdoren edhe n medicin. Me ndihmn e tyre vzhgohen organet e brendshme t organizmit t njeriut (lukthi, zorrt dhe t
Fotografia. 5.9
njjta).
Aparati, q i prdor kabllot optike pr vzhgimin
endoskop
e organeve t brendshme quhet endoskop (fotografia
5.10).
Endoskopi paraqet kabllo t holl optik me kamer
n skajin e tij. Kablloja futet prmes gojs (fotografia 5.11)
n kanalin e ushqimit ose stomakun.

Fotografia. 5.10

Fotografia. 5.11

Kamera e vendosur n kabllon optike prcjell


fotografi nga organet e brendshme, dhe gjat s cils ajo
munden t shikohen gjendjet e organeve.

Fatamorgana
N kohn e vers, kur sht mjaft nxeht dhe pa frym, rruga e asfaltuar
n largsi duket se sht e lagur (fotografia 5.12), ndrsa kur t arrihet deri te
ai vend, nuk ka kurrfar gjurme t lagshtis. Kjo dukuri sht pasoj e kalimit t
rrezeve t drits npr shtresat prej ajri t cilat jan me dendsi t ndryshme
dhe quhet fatamorgan.
Fotografia. 5.12
Reflektimi total krijohet tek shtresa nga ajri, i cili gjendet n afrsi mbi Tok dhe pr at shkak fitohet
prshtypje pr uj n rrug.
Pr shkak t reflektimit total, q krijohet te drita duke kaluar npr shtresat e
ndryshme nga ajri t cilat kan dendsi t ndryshme, mund t ndodh gjat rrethanave
t caktuara q t fitojm edhe prshtypje t rrejshme pr pozitn e zemrs. (fotografia
5.13).

Fotografia. 5.13

Dukuria e reflektimit total sht shum m


e shpesht dhe m shum e njohur n zonat e
nxehta t shkrettirs. Atje udhtart e lodhur t
etur pr uj iu krijohet prshtypje e rrejshme se
n afrsi gjendet ndonj liqen (fotografia 5.14).
Nga kjo prshtypje, kjo dukuri e ka fituar emrin
fatamorgana (ezma e rrejshme).

Fotografia. 5.14

125

Menjher mbi Tok pr shkak t temperaturs s lart krijohet shtres shum e holl nga ajri i cili sht
aq i rralluar sa q vepron si siprfaqe e brendshme e pllaks s qelqit dhe e fiton dritn. Drita nga ngjyra blu
e qiellit plotsisht reflektohet dhe pr at shkak na duket se Tokja ka uj.

Mendo dhe vendos


1. Te fotografia 5.15 jan paraqitur rrezet e drits t cilt
kalojn nga mjedisi optik m i dendur n mjedis optik m t
rrall. Disa nga rrezet aspak nuk prthyhen, disa prthyhen nga
normalja, ndrsa disa reflektohen n t njjtin mjedis. Pr ciln
dukuri bhet fjal?

Fotografia. 5.15 Fotografia. 5.16

2. Sqaroje dukurin q sht treguar te fotografia 5.16.

3. Prshkruajeni dukurin e reflektimit t plot (total) dhe theksoni disa shembuj pr sqarimin e saj.
4. ka paraqet kndi kufizues i reflektimit t plot (total)?
5. Si quhet kndi rns, q e mbulon rrezen e drits me normalen, nse kndi i prthyerjes sht 90 ?
6. Vizatoni n fletoret e juaja dhe plotsoni fotografit, q t tregojn se ka ndodh me rrezen e drits
derisa t bie mbi prizmn optike.
7. Pse nuk vzhgohet reflektimi i plot (total) i rrezeve t drits nga qelqet e dritareve?
8. Cili nga tre rrezet e drits te fotografia 5.18. do t psoj reflektim t plot t brendshm? Kndi kufizues i reflektimit total t kufirit uj ajr sht 49.
9. Si ndodh reflektimi total te fija optike?

Fotografia. 5.17

10. Te fotografia 5.19 sht treguar prizm tre ansore dhe rreze e drits
q bie te prizma. Bni vizatim (n fletoret e juaja) dhe prcilleni ecjen e rrezes
s drits npr prizm. Sa shkall sht kndi mes rrezes hyrse t drits dhe
rrezes dalse t drits?

11. Pse reflektimi total nuk mund t ndodh kur drita kalon nga mjedisi m i dendur optik n mjedisin
m t rrall optik?
12. Te fotografia 5.20 jan treguar 4 rreze t drits t cilt bien te kufiri i siprfaqes n mnyrn e
paraqitur te fotografia. Kndi kufizues pr mjedisin qelq ajr sht 42. Cili nga 4 rrezet e drits do t psoj
reflektim t plot t brendshm? ( ) 1; b) 2; c) 3;) 4 )
13. N cilin rast kndi rns dhe kndi i prthyerjes jan t barabart?

ajr

ajr
ajr

uj

qelq

Fotografia. 5.18

126

Fotografia. 5.19

qelq

Fotografia. 5.20

Zbrthimi i drits s bardh


Disperzimi

Drita e bardh e Diellit na duket si e thjesht, por n esenc (duke vzhguar dukuri t caktuara n natyr
ylberi ) ajo sht e komplikuar dhe e prbr nga m shum ngjyra.

T hulumtojm
Lshojm drit t bardh t Diellit npr prizmn optike (fotografia 6.1). Vrejm se akoma n vet prizm zbrthehet n m shum
ngjyra.
Zbrthimi i drits kur kalon npr prizm optike quhet disperzim.

Fotografia. 6.1

Ngjyrat q fitohen gjat ktij zbrthimi quhen ngjyra spektrale t cilat jan t renditura n mnyrn
vijuese: e portokallit; e verdh; blu; e prhimt; dhe violet. Vrejm se mes ngjyrave spektrale nuk ekziston
kufi i ashpr, por ato derdhen njra n tjetrn.
Dukuria, ngjyra e bardh pas prthyerjes t paraqitet n ngjyra spektrale quhet zbrthim ose disperzim
i drits s bardh.
Nse ngjyrat spektrale (fotografia 6.2) tubohen n nj pik prsri
do t fitohet ngjyr e bardh.
Drita e formuar nga komponentt e ndryshme quhet drit polikromike.

Fotografia. 6.2

T bjm prpjekje si q sht e treguar te fotografia 6.3. Nga spektri i drits s bardh me ndihmn e
ekranit kulmor me hapje t vogl ndahet nj rreze, n kt rast i kuq dhe lshohet q t bie te prizma tjetr,
duket se rrezja prthyhet npr prizm,
por nuk zbrthehet. Kjo drit quhet e
thjesht ose drita monokromatike. Drita
monokromatike m shpesh fitohet me
ndihmn e filtrave spektral (fotografia
6.4)

Fotografia. 6.3

Fotografia. 6.4

Cili sht shkaku pr zbrthimin e drits s bardh?


Q t prgjigjemi te kjo pyetje do ta bjm prpjekjen e paraqitur te fotografia 6.5. Te prizma optike
lshohen dy rreze t drits (rreze e kuqe dhe blu). Vrejm se rrezet
e drits gjat hyrjes n prizm ndahen gjat s cils rrezja e kuqe m
pak prthyhet, ndrsa rrezja blu m shum. Domethn shkaku kryesor pr zbrthimin sht indeksi i ndryshm i prthyerjes s ngjyrave
nga spektri.
Kjo do t thot se gjat zbrthimit t ngjyrs s bardh kur prthyhet n prizm, t gjitha ngjyrat spektrale kan indekse t ndryshme t
prthyerjes dhe pr at shkak ndahen njra nga tjetra.

Fotografia. 6.5

127

Meqense indeksi i prthyerjes (n = c1/c2 ) varet nga hersi i shpejtsive n ajr dhe prizm, shpejtsia
e t gjitha ngjyrave spektrale (c1 ) n ajr sht e barabart, ndrsa shpejtsia (c2 ) n prizm optike sht e
ndryshme dhe indekset e prthyerjes do t jen t ndryshm. N rastin e theksuar shpejtsia e drits s kuqe
n qelq sht m e madhe nga shpejtsia e prthyerjes s drits blu vijon se drita e kuqe ka indeks m t vogl
t prthyerjes, ndrsa drita blu indeks m t madh t prthyerjes.
Indeksi i ndryshm i prthyerjes t secils ngjyr spektrale sht shkak, q drita e komplikuar e bardh
gjat prthyerjes zbrthehet n ngjyra t bardha.

Fotografia. 6.6
ka sht analiza spektrale?
Nse n prizm spektrale lshohet drit e fituar nga gazrat e skuqur (shembull: heliumi ose neoni) drita
do t zbrthehet, ndrsa spektri do t ket pamje krejtsisht tjetr (fotografia 6.6. 2, 3, 4)
Spektri i shnuar me numrin 1 sht spektr n kontinuitet i fituar nga trupi i skuqur i ngurt. Spektrat
nn numrat rendor 2, 3, 4 quhen spektra vijor. Te kto spektra shikojm m pak ose m shum vija t ngjyrosura spektrale t cilat gjenden te vendi sakt i caktuar dhe pr secilin element kimik jan t ndryshm. Te
kto fotografi jan dhn spektrat e vijave t hidrogjenit, heliumit dhe neonit.
Ashtu si q nuk ka as dy njerz me t vija t njjt t gishtave, gjithashtu nuk ekzistojn dy spektra vijor me
renditje t njjt t vijave spektrale n spektr. Me ndihmn e ktyre spektrave mund t vrtetohet ekzistimi
i ndonj elementi bile edhe n pjesn e miliont nga miligrami i ndonj substance.
Kshtu nj zon e re e krijuar n kimin analitike e cila quhet analiza spektrale. Instrumenti q prdoret
gjat ksaj analize quhet spektometr.
Ylberi
Dukuria e ylberit me shekuj i ka habit njerzit,
pr shkak se nuk kan mundur q ta sqarojn kt
dukuri. Kur sht dita me diell ylberi mund t shihet edhe n afrsi t ndonj ujvare nse ka pika
shum t imta t ujit n ajr.

Fotografia. 6.7
Ylberi mund t fitohet edhe nse njeriu sht i kthyer me shpin kah Dielli, n pjesn nga hapsira para
tij, me ndihmn e shprndarsit t ujit t krijoj pika shum t imta t ujit, do ti shoh ngjyrat edhe at sikur
te ylberi.
Dukuria e ylberit sht e lidhur me prthyerjen e drits npr pikat e vogla nga uji. Domethn ylberi krijohet vetm kur rrezet e diellit i ndriojn pikat e imta t ujit t cilat fluturojn n ajr.

128

Kjo ndodh pas shiut, te qielli i mbuluar me re t errta kur Dielli


gjendet pas shpins s vzhguesit, ndrsa ret lshojn pika t imta
t shiut.
Gjat kushteve t volitshme mund t shikohen dy ylber njkohsisht (fotografia 6.8):
- Kryesisht aty ku ngjyra e kuqe sht n pjesn e jashtme nga
e brrylit dhe
- E dors s dyt, ku ngjyra e kuqe sht n pjesn e brendshme
nga brryli.

Fotografia. 6.8

Si ndodh disperzimi tek ylberi?


Drita e Diellit duke kaluar npr pikat e shiut, njher prthyhet
gjat hyrjes n pika t shiut, pastaj plotsisht reflektohet nga pjesa e
prapme e piks ( fotografia 6.9 gjat s cils zbrthehet) dhe prfundimisht prsri prthyhet te dalja nga pika. do pik vepron njjt
si prizm gjat s cils fitohet spektri nga ngjyrat. Gjat daljes nga
pikat, e kuqja del nn kndin prej 42 drejt drejtimit t drits rnse
t diellit, ndrsa ajo violete nn knd prej 40. Ngjyrat tjera vijn me
rend n knde mes ktyre dyve.
Drita nga pikat e imta t shiut vjen n syrin e vzhguesit dhe ai e
shikon ylberin si spektr nga ngjyrat veas t vendosura n hapsir.

Drita e
bardh
Prthyerja
Pika e
ujit

Reflektimi

Prthyerja

Fotografia. 6.9
Mendo dhe prgjigju
1. Si sht spektri i ngjyrave nga drita e Diellit, ndrsa si sht nga gazrat e skuqur?
2. Te fotografia 6.10. sht paraqitur rasti kur ka dukuri t dy ylbereve n t njjtn koh ( dhe b). Cili
ylber sht kryesor, ndrsa cili sht i dyti?
3. Cila ngjyr nga spektri i drits s Diellit prthyhet m
shum, ndrsa cila m pak?
4. Cili sht shkaku pr zbrthimin e drits s bardh n
prizmin optik?

)
b)

5. Ciln drit e quajm monokromatike ?


6. ka sht analiza spektrale?

Fotografia. 6.10

129

Thjerrzat
Thjerrzat tani m i keni t shikuara, ndrsa ndoshta
edhe jeni shrbyer me ato si zmadhues t sendeve t vogla
(fotografia 7.1) ose ndoshta i keni prdor ju ose ndonj
shok i juaj pr prmirsim t pamjes syza (fotografia 7.2)

Fotografia. 7.1

Fotografia. 7.2

ka paraqesin thjerrzat optike?


Sa lloje t thjerrave optike ekzistojn dhe si i njohim ato?
Trupin e tejdukshm gjeometrik t kufizuar me dy
siprfaqeve t prthyera q jan pjes nga siprfaqet
sferike e quajm thjerrz optike.

Fotografia. 7.3

Thjerrzat q jan m t trasha n mes, ndrsa n


skajet m t holla i quajm thjerrza tubuese ose konvergjente (fotografia 7.3).
Thjerrzat q jan m t holla n mes, ndrsa n
skajet m t trasha i quajm thjerrza shprndarse ose
divergjente (fotografia 7.4).

Fotografia. 7.4

Te fotografia 7.5 dhe 7.6 jan paraqitur


skematikisht thjerrzat grumbulluese gjegjsisht
shprndarse.

Fotografia. 7.5

Fotografia. 7.6

Vrejm se tek thjerrzat e grumbulluara,


sferat pjes e s cilave paraqesin thjerrzat me
qendr O1 dhe O2 priten n prerjen, dhe n prerje
sht thjerrza, ndrsa tek thjerrzat shprndarse

(fotografia 7.6) sferat, pjes e s cils sht thjerrza nuk priten, por afrohen.
Gjat kalimit npr thjerrza dritat dy her prkryhen. Pr shkak t prkryerjes rrezet e drits gjat daljes nga thjerrzat e ndryshojn drejtimin e tyre.
Q ta vrejm dallimin mes thjerrzave grumbulluese dhe shprndarse,
do ta vzhgojm kalimin e tufs paralele t drits npr thjerrzat grumbulluese
(fotografia 7.7) dhe thjerrzat shprndarse (fotografia 7.8).

Fotografia. 7.7

ka vreni nga fotografit?


Thjerrza grumbulluese tufn paralele t drits e tubon n nj pik q quhet
fokus, ndrsa thjerrza shprndarse e shprndan tufn e drits ashtu si q vjen
nga nj pik e cila quhet fokusi imagjinar.
Nga fotografit shohim se fokusi tek thjerrzat grumbulluese sht i tejdukshm dhe fitohet n prerjen e vazhdimit t rrezeve t prthyera.

130

Fotografia. 7.8

Te fotografit 7.9 dhe 7.10 mundeni


q ti shihni llojet e thjerrzave t cilat jan
prdorur gjithashtu, mundeni q ta shikoni
shnimin e tyre skematik me shenjt pr
thjerrza grumbulluese dhe shprndarse.
Kto simbole do ti prdorim gjat konstruksionit t figurave.
Elementet karakteristike pr thjerrzat :

Fotografia. 7.9

Fotografia. 7.10

(thjerrzat grumbulluese)

(thjerrzat grumbulluese)

Drejtza q i lidh qendrat e sferave prej t cils sht


fituar thjerrza (1, 2) quhet boshti optik dhe ajo sht
normale e siprfaqeve kufizuese (fotografia 7.11);
Pika C quhet qendra optike;
f sht distanca (distanca mes fokusit dhe qendrs
optike).

Fotografia. 7.11

Intensiteti i thjerrzave
Thjerrza, e cila m fuqishm i prthyen rrezet e drits, ka distanc m t
vogl t fokusit (fotografia 7.12), ndrsa thjerrza q m dobt i prthyen rrezet
1
e drits (fotografia 7.13) ka distanc m t madhe t fokusit: J
f
Me ndihmn e prpjekjes s treguar te fotografia 7.14 mundet n mnyr
t thjesht q t caktohet intensiteti i thjerrzs grumbulluese, prmes matjes
t distancs s fokusit (f)

Fotografia. 7.12

Distanca e fokusit sht mas pr intensitetin e prthyerjes s drits


npr thjerrz.
Intensiteti i thjerrzs (J) sht kundr proporcionale me distancn e fokusit
Nse pr distancn e fokusit e vendosim njsin 1 metr (1 m) e fitojm
njsin pr intensitet t thjerrzs optike 1 diopter (1 D).
Nse f = 0,5 m, J = 2 D, te thjerrzat shprndarse f = - 0,5 m, ndrsa J = -2 D.

Fotografia. 7.13

Intensiteti i thjerrzs tek thjerrza grumbulluese e bart parashenjn +, ndrsa tek


thjerrzat shprndarse -
Largsia e fokusit (f) t nj thjerrze grumbulluese mund t caktohet me prpjekjen vijuese.
Prpjekja:
Mjetet e nevojshme: thjerrza grumbulluese,
burimi i tufs paralele t drits dhe ekranit (fletletr).
Me dor e mbajm thjerrzn grumbulluese t
rrugs s rrezeve t diellit dhe letrs, e lvizim drejt
thjerrzs derisa fokusi nuk bie n letr.
Me vizore e masim distancn normale mes
fokusit dhe thjerrzs, q n realitet paraqet distanc
t fokusit.

Fotografia. 7.14

131

Fitimi i figurave te thjerrzat optike


Rreze
paralele

Q ta konstruktojm figurn te thjerrzat sht e nevojshme q ti dim rrezet elementare t cilat nisen nga nj pik
e objektit. Pr kt qllim sht e nevojshme q ti njohim dy
rreze elementare me ndihmn e s cilave do ta konstruktojm
figurn, ndrsa ato jan:

Fotografia. 7.15

1. Rrezja paralele ajo sht rreze e cila sht paralele e


boshtit kryesor optik t thjerrzs. Gjat prthyerjes kjo rreze
kalon npr fokusin e thjerrzs (fotografia 7.15).

Rreze
qendrore

Rrezet elementare t drits pr konstruksionin e figurs

Fotografia. 7.16
figura reale, e
rrotulluar dhe
zvogluar

Fotografia. 7.17

figura reale, e
rrotulluar dhe
zvogluar

Fotografia. 7.18

2. Rrezja qendrore Ajo sht rrezja, q kalon npr


qendrn e thjerrzs. Rrezja qendrore kalon npr thjerrz pa
prthyerje (fotografia 7.16).
Figura reale
S pari do ta vzhgojm figurn e objektit, e cila gjendet
m larg nga thjerrza e distancs dn e cila sht m e madhe nga
distanca e dyfisht e fokusit 2f e thjerrzs. Zgjedhim pikn A nga
njri skaj i objektit dhe e vizatojm rrezen paralele (1) dhe rrezen
qendrore (2), t cilat dalin nga pika A (fotografia 7.17). Derisa rrezet
e drits do t kalojn npr thjerrzn, ato rreze priten n pikn
A1 nga njra an e thjerrzs. Pika A1 sht figur e piks A. N t
njjtn mnyr mund t konstruktohet figur e do pike nga objekti
ashtu q fitohet figur e objektit t plot. Nga vizatimi i fotografis
7.17 duket, figura sht e zvogluar dhe e rrotulluar. Meqense
figura mund t kapet te ekrani themi se figura sht reale.
Nse vendosim objektin mes fokusit dhe distancs s
dyfish t fokusit (fotografia 7.18) dhe prsri e konstruktojm
figurn e objektit me rreze t njjta do t fitojm: figura sht e
zmadhuar, e rrotulluar, dhe reale pr shkak se fitohet me prerjen
e rrezeve t drits, t cilat kalojn npr thjerrz.

Vzhgimi i figurs reale

Fotografia. 7.19

T vrtetojm me eksperiment se
figura reale mund t kapet te ekrani. Vendoseni thjerrzn grumbulluese mes qiriut
t ndezur dhe flets prej kartoni (ekranit).
Te ekrani duket figura e rrotulluar dhe reale
e qiriut ( fotografia 7.19).

Lvizeni vetm thjerrzn. Gjat pozits s caktuar t thjerrzs figura sht e ashpr. Ajo sht pozita gjat
s cils ekrani sht sakt n vend n t cilin gjendet figura ( krahasoni dy rastet t paraqitura n fotografin 7.19 ).
Nse e vendosni ekranin n vend tjetr figura mjegullohet. Fitimi i figurs s ashpr te ekrani quhet fokusim.

132

Figura jo reale thjerrz


E vendosim trupin mes thjerrzs dhe fokusit (fotografia 7.20).
E prcjellim rrugn e rrezeve elementare (1 dhe 2). Rrezet nisen nga
pika A, prthyhen npr thjerrz edhe at ashtu q rrezja paralele me
boshtin optik kalon npr fokusin e thjerrzs. Rrezja (2), rrezja qendrore
kalon npr qendrn e thjerrzs dhe nuk prthyhet. Rrezet pas prthyerjes ndahen dhe askund nuk priten. Rrezet do t priten n vazhdimet
e tyre. Kshtu q do t fitohet figura n pikn A1. Nse prsritet kjo figura jo reale e
mnyr pr t gjitha pikat nga trupi fitohet figur e trupit t plot. Nga drejtuar dhe e
zmadhuar
fotografia 7.20 duket se figura sht e drejt, e zmadhuar dhe joreale.
Figura nuk sht reale pr shkak se fitohet n prerjen e vazhdimit t
rrezeve t drits dhe nuk mund t kapet te ekrani.
N mnyrn e prshkruar funksionon instrumenti optik thjerrza.

Fotografia. 7.20

Si do t veprosh me thjerrzn q t fitosh figur t qart? Me


afrimin dhe largimin e thjerrzs nga objekti. Tanim ke vrejtur se
objekti te thjerrza gjendet mes thjerrzs dhe fokusit. Pr at shkak
ai sht i drejt, i zmadhuar dhe imagjinar

Fotografia. 7.21

Zmadhimi tek thjerrza (U ) fitohet si hers nga madhsia e


figurs me madhsin e objektit:
L
U
P
L - madhsia e figurs; P - madhsia e trupit (objektit).

ka mendoni, cila thjerrz do t jep zmadhim m t madh t figurs: me distanc


m t madhe ose m t vogl t fokusit (f)? thjerrza me distanc m t vogl t
fokusit. far sht intensiteti i thjerrzs optike t till? m e madhe.
Me thjerrzn mund t arrini zmadhim prej 10 deri 12 her.

Fotografia. 7.22

Thjerrzn m shpesh e prdorin : orndreqsit, mjekt, filatelist etj.

Konstruksioni i figurs tek thjerrza


shprndarse
N kt rast si edhe at t mparshmin, pr fitimin e
figurs jan t nevojshme dy rreze t drits. Ashtu si shikojm
nga fotografia 7.23 figura nuk fitohet n prerjen e rrezeve
reale, por n vazhdimet e tyre. Pr at shkak figura tek thjerrzat shprndarse gjithnj sht imagjinare, e drejtuar dhe
zvogluar pa dallim se ku gjendet trupi.

Fotografia. 7.23

Mes distancs s fokusit f, distanca e trupit nga thjerrza (a) dhe distanca e trupit nga thjerrza (b) ekziston varshmria vijuese
1 1 1

a b f
Ky sht barazimi pr thjerrzat optike. Pr thjerrzat shprndarse vlen barazimi i njjt gjat s cils
largsia e trupit nga thjerrza sht pozitive (a>0) ndrsa distanca e fokusit dhe largsia e figurs nga thjerrza jan negative.

133

Shembull: Para thjerrzs grumbulluese me distanc t fokusit prej 30 cm gjendet trupi i larguar prej 80
cm. Ku gjendet figura?
T dhnat: a = 0,8 m; f = 0,3 m; b = ?
1 1 1
Zgjidhja: fitohet b=0,48m.
a b f

Provoni, prgjigjuni dhe vendosni


1. Prshkruani se pr ka keni nevoj q ta caktoni distancn e fokusit t thjerrzs grumbulluese.
2. Cila thjerrz ka distanc m t madhe t fokusit: m e trasha ose m e holla? Bni skic vizatim.
3. Sa sht intensiteti i thjerrzs grumbulluese nse distanca e fokusit sht 6 cm?
4. Llogarite distancn e fokusit t thjerrzs me intensitet J = 0,5 D.
5. Krahasoni fotografit 2.24 ) dhe b) dhe prgjigjuni cila
thjerrz ka intensitet m t madh?
6. Si mundet me pjes t akullit t ndizet letra ?
7. Cilat figura mund t kapen te ekrani?

8. N ciln pozit duhet t gjendet trupi te thjerrza grumbulluese, q t jet e barabart sipas madhsis s figurs?
9. far do t jet figura te thjerrza grumbulluese nse trupi
gjendet mes thjerrzs dhe fokusit?
10. Thjerrza grumbulluese ka shenj 4D (dioptri). N far
largsie do ta vendosni trupin nse dshironi q t fitoni fotografi
t qart te ekrani i larguar 150 cm nga thjerrza?

b)
Fotografia. 7.24

11. Thjerrza grumbulluese ka distanc t fokusit prej 2,5 cm.


Vizatoje figurn e trupit t lart 2 cm i cili gjendet 4,5 cm para thjerrzs. Sa sht madhsia e figurs?
12. Pr far lloji t thjerrzs bhet fjal te fotografia 7.25
, b, c, ?

b)

13. Te fotografia 7.26 sht paraqitur fitimi i figurs tek thjerrza grumbulluese. Vizato paraqitjen grafike pr t dy rastet duke
krahasuar madhsit e tyre.
14. Sa do t jet zmadhimi m i madh te thjerrza?

c)

)
Fotografia. 7.25
Fotografia. 7.26

134

Syri i njeriut si
aparat optik

SSyrii sht
ht aparatt natyror
t
opti
tikk mjaft
j ft
i ndjeshm.
d
Pa at nuk mund t dim se ka ndodh n botn e jashtme. Njeriu
mund ti shfrytzoj: fotoaparatin, thjerrzn, mikroskopin dhe shum
aparate tjera optike duke falnderuar syrin.
Prbrja e syrit t njeriut
Syri ka form sferike me diametr rreth 2,5 cm.
Pjest prbrse t syrit jan treguar te fotografia 8.2 (ndrsa
n fotografin 8.1 pamja natyrore e syrit), ndrsa ato jan: mollza e
syrit, laramania, zeniti, kornea, thjerrza e syrit, retina, nervi i syrit dhe
njolls s verdh. Syrin e mbulon kapaku i lvizshm i syrit i
cili shrben pr hapjen dhe mbylljen e rrugs s rrezeve t
reti
na
drits, ndrsa ndonjher edhe pr mbrojtjen nga dmtimet.

Fotografia. 8.1
i
kuli
mussyrit
iti

n
Ze

- Laramania e prcakton ngjyrn e syrit;


njolls s
verdh

Thjerrza

fotografia

Kornea
Lngu i
syrit
Mollza

nervi i
syrit

- Zeniti sht hapja npr t cilin hyn drita n sy. Nse


hyni n dhom t errt zmadhohet pika e mesit t zenitit.
- Kornea dhe njolla e verdh pas saj, gjegjsisht lngu,
i orientojn rrezet e drits drejt thjerrzs. Te fotografia 8.3.
sht treguar mnyra e lshimit t drits. Vijat kafe duken sikur
jan t shtrembta. Provojeni me vizore a sht ashtu ajo.

- Thjerrza e syrit paraqet thjerrz t dyfisht grumbulluese me distanc t fokusit prej rreth 2,5 cm. Ajo vet
aftsohet gjat fokusimit t trupit dhe fitimit t figurs. Thjerrza nuk zhvendoset para ose prapa (sikur te fotoaparati), por hollohet ose trashet
me ndihmn e muskujve t syrit. Muskujt e syrit munden thjerrzn e syrit q ta
shtrngojn ose lirojn. Pastaj ndryshohet distanca e saj e fokusit (ndrsa me at
edhe intensiteti i thjerrzs). N at mnyr mundsohet q figura e trupit t bie
te retina.

Fotografia. 8.2

Fotografia. 8.3
shkopinj

- Retina sht ekrani te i cili formohet fotografia e trupit. Prbhet prej


miliona qeli (shkopinj dhe lfyte fotografia 8.4.) t ndjeshm n drit. Ato drgojn
sinjale deri te qendra adekuate nga truri prmes nervit t
syrit i cili sht i lidhur me numr t madh t fijeve nervore
t lidhur me shkopinjt dhe lfyte. N trurin (fotografia 8.5.)
sinjalet e drits shndrrohen n fotografi. Transformimi i
sinjaleve prafrsisht sht proces i komplikuar.

lfyt

Fotografia. 8.4

Fotografia. 8.5

135

Si fokuson syri?
Rrezet e drits q vijn nga objekti, duke kaluar npr korne dhe thjerrzs prthyhen dhe retins i japin
figur reale dhe t zvogluar (fotografia 8.5). Madhsia e figurs s trupit t retins varet kryesisht nga madhsia e trupit dhe largsis s tij nga syri (fotografia 8.6).
Kndi i pamjes sht kndi t cilin e zn rrezet
nga t dy pikave e fundit t trupit (sendit). Kur objekti
sht m larg, muskujt e syrit e shtrngojn thjerrzn
kndi i pamjes
e syrit (fotografia 8.7) dhe ajo bhet m e holl. Me at
prthyerja sht m e vogl dhe figura fokusohet te
retina. Domethn pr kto raste sht e nevojshme
thjerrz me intensitet m t vogl.
Fotografia. 8.6

Fotografia. 8.7

Nse e vzhgojm objektin q gjendet n distanc m t vogl nga syri,


nn ndikimin e muskujve t syrit zmadhohet trashsia e thjerrzs s syrit
(fotografia 8.8). Me zmadhimin e trashsis s thjerrzs fitohet prthyerje
m e fuqishme e drits. Kjo aftsi e syrit q ta ndryshoj trashsin e thjerrzs
s syrit quhet prshtatje ose akomodim.
Distanca deri te objektet m t afrta, t cilat syri i fokuson, duke mos
u tendosur quhet distanca e shikimit (pamjes) t qart. Ajo sht distanca
m e vogl te e cila lejohet q t gjendet objekti t cilin e shikojm, q mos
t lodhet shpejt syri.

Te njerzit e rinj ajo sht m e vogl, ndrsa te t rriturit m e madhe.


Mesatarisht e marr si distanc e pamjes s qart llogaritet distanca prej 25 cm.
Llogaritet se te tendosja e syrit ka ndikim edhe ngjyra e drits. Syri m leht shikon kur n at vjen
drit me ngjyr e verdh e gjelbr. Supozohet se ajo sht ashtu sepse Dielli kt drit m s shumti e rrezaton.

Fotografia. 8.8

Largpamsi
Syri largpams objektet e afrta i shikon si t paqarta, ndrsa ato t largta
qart. Rrezet e drits q vijn nga ndonj objekt m i afrt (fotografia 8.9 a) krijojn
figur pas retins. Q t formohet figur e qart i retins duhet q t zmadhohet
intensiteti i prthyerjes s thjerrzs. Ajo arrihet me vnien e thjerrzs grumbulluese para syrit (fotografia 8.9 b).
Shkurtpamsia

)
b)
Fotografia. 8.10 (shkurtpamsia)

Fotografia. 8.11

136

b)
Fotografia. 8.9
(largpamsia)

Syri shkurt pams (fotografia 8.10) objektet e afrta i shikon


qart, ndrsa ato t largtit paqart. Rrezet e drits q vijn nga
objekti (fotografia 8.10 a) krijojn figur para retins. Domethn,
rrezet m shum prthyhen se sa syri normal. Q t formohet figur
e qart te retina, duhet q t zvoglohet intensiteti i prthyerjes s
thjerrzs s syrit. Ajo arrihet me vendosjen
e thjerrzs shprndarse (fotografia 8.10 b).
Pr shkak t lshimeve t theksuara te syri pr
largimin e tyre njerzit q jan largpams ose
shkurt pams mbajn syza (fotografia 8.11
ose thjerrza kontaktuese (fotografia 8.12).

Fotografia. 8.12

Przierja aditive dhe substraktive e ngjyrave.


Si syri i njeriut dallon ngjyra

Te drita e diellit e shikojm bukurin e kopshtit t luleve. Luks i ngjyrave: bari sht i gjelbr, lulet jan t
bardha, t kuqe, oranzh, t kaltr, t prhimta dhe...
Lulet e paraqesin bukurin e natyrs dhe hedhin
shklqim te jeta.
Si i shikojm ngjyrat e ndryshme?
Retina ekrani nga syri i njeriut sht pjesa aty ku
formohet fotografia e objektit q e shohim. Ajo formohet
prej qelive t ashtuquajtur shkopinj (jan rreth 133 000
000) dhe lfyt (jan rreth 7 000 000), ato i pranojn ngacmimet nga drita dhe sinjalet ia drgojn deri te truri
prmes nervit t syrit, i cili i merr nga fijet nervore.
Shkopinjt reagojn te intensiteti i drits, por nuk munden q ti dallojn ngjyrat.
Lfytt jan t koncentruar n qendrn e retins ato jn t ndjeshm n ngjyra, ndrsa q t munden
t funksionojn u sht e nevojshme m shum drita.
Syri i njeriut mund t shikoj qindra ngjyra,. Por megjithat, retina ka vetm tre lloje t qelizave q jan
t ndjeshme te ngjyrat:
- Lfytat q reagojn te drita e kuqe;
- Lfytat q reagojn te drita e gjelbr;
- Lfytat q reagojn te drita e kaltr.
N varshmri nga ajo se cilat ngjyra jan t prfaqsuar n spektrin e drits q
vjen n sy shqetsohen ato lfyta q jan t ndjeshm te ato ngjyra. Me ndihmn
e teoris s tre ngjyrave e kuqe, e gjelbr dhe e kaltr (fotografia 9.1) formohen
edhe ngjyrat tjera.
Pr at shkak e kuqja, e gjelbr dhe ngjyra e kaltr quhen ngjyra elementare.
Me kombinimin e tyre fitohen t gjitha ngjyrat tjera.
Kur disa nga lfytat nuk funksionojn n mnyr t rregullt, n at rast
syri nuk mund ti dalloj disa ngjyra rasti m i shpesht sht kur nuk mund
ta dalloj ngjyrn e kuqe nga e gjelbr. Kjo munges e syrit sht e njohur nn
emrin daltonizm.

Fotografia. 9.1
e kuqe

e violet

e kaltr

e bardh
e verdh

e cianur

e gjelbr

Si przihen ngjyrat?
Przierja e ngjyrave spektrale sht paraqitur te fotografia 9.2. te e cila
tufatnga rrezet elementare e kuqe, e gjelbr dhe e kaltr przihen n ekran
t bardh.
- Pjesa ku rimbulohen rrezet baz sht e bardh;

e kuqe

e gjelbr

e kaltr

Fotografia. 9.2

- Pjesa ku rimbulohen-przihen ngjyra e kuqe dhe e gjelbr fitohet ngjyra e verdh;


- Pjesa ku przihen ngjyra e kuqe dhe e kaltra fitohet ngjyra violet;
- Pjesa ku przihen ngjyra e gjelbr dhe e kaltr fitohet ngjyra cianur.

137

Przierja e dy ngjyrave elementare gjat s


cils fitohet ngjyr tjetr quhet przierje aditive e
ngjyrave
plotsuese

Nse me przierjen e dy ngjyrave shembull e kaltr


dhe e verdh, e kuqja me t kaltr t gjelbr ose e gjelbr
me trndafil (fotografia 9.3) fitohet ngjyra e bardh. ifte
t tilla t ngjyrave quhen komplementare ose plotsuese.
Ngjyra e kuqe, e gjelbr dhe e kaltr nuk mund t
fitohen me kombinimin e ngjyrave tjera.

Fotografia. 9.3

Fotografia. 9.4

far ngjyrash fitohen me przierjen e dy ose tre ngjyrave primare (elementare) jan treguar te fotografia
9.4, ndrsa quhen ngjyra plotsuese.

Si przihen ngjyrat?
Ngjyrat e vizatimit jan pigmente dhe ato dallohen nga ngjyrat spektrale. Te ngjyrat e vizatimit ngjyra
elementare jan: ngjyra e kuqe, e verdh dhe e kaltr (fotografia 9.5). Gjat przierjes t sasive t barabarta
nga ngjyrat primare pigmentuese fitohet ngjyra e zez. Przierja e till e ngjyrave t pigmentit quhet przierje substraktive.
Me przierjen e ngjyrave baz t pigmentit fitohen
ngjyrat plotsuese t pigmentit (fotografia 9.6.).

plotsuese

Fotografia. 9.5

Fotografia. 9.6

Nse krahasohen fotografit 9.4. ngjyrat plotsuese te ngjyrat spektrale dhe fotografia 9.6. ngjyrat
plotsuese te ngjyrat pigmentuese do t shihet dallimi
gjat przierjes te ngjyrat spektrale dhe ato t pigmentit.
Kshtu pr shembull, gjat przierjes s ngjyrs
s kaltr dhe ngjyrs s portokallit te ngjyra spektrale
fitohet ngjyra e bardh, megjithat gjat przierjes s
ngjyrs s kaltr dhe portokallit t ngjyrs pigmentuese
fitohet ngjyra e gjelbr.

T prfundojm se kur bhet fjal pr termin ngjyr patjetr duhet t kemi kujdes se a bhet fjal pr
ngjyrat spektrale ose optike e fituar me zbrthimin e drits s bardh ose bhet fjal pr ngjyrat e pigmentit
e cila thjesht quhet edhe ngjyr e vizatimit dhe ka prejardhje t ndryshme dhe ndrtim nga ngjyra spektrale.
Nga ka varet ngjyra e trupave?
Kur bhet fjal pr ngjyrn e trupit duhet q t bhet dallim se a sht trupi i tejdukshm ose sht i
patejdukshm.
Ngjyra e trupit t tejdukshm mund t ndryshohet n varshmri nga prbrja spektrale e drits rnse.
Filtrat e drits paraqesin trupa t
tejdukshm t cilt kan cilsi q t lshojn
vetm ngjyra t caktuara nga spektri. Kto
filtra jan treguar te fotografia 9.9 edhe at
nn a) pamja e disa filtrave t drits; nn b)
filtri i kuq dhe nn c) filtri i gjelbr.

Fotografia. 9.9

138

Nse te filtri i kuq lshohet t bie tuf spektrale e drits ai e lshon t bie vetm dritn e kuqe (fotografia
9.9. a). Nse n filtrin e gjelbr lshohet ngjyr e bardh ose tuf spektrale e drits, ai e lshon dritn e gjelbr, ndrsa t tjerat i absorbon. Nse drita e gjelbr (fotografia 9.9. c) lshohet q t bie te filtri i kuq prapa tij
hapsira do t jet i errt (mbyllur). Domethn, filtri i kuq e absorbon dritn e gjelbr.
Filtrat n ngjyr prdoren n fotografi. Me ato arrihen efektet t ndryshme t drits n televizion, kino
dhe n skena t ndryshme. Reflektort adekuat prdorin filtra t kuq, t gjelbr dhe t verdh pr fitimin e
efekteve t ndryshme t drits.
Ngjyra e trupave t pa tejdukshm prcaktohet nga przierja e ngjyrave spektrale, t cilat i reflekton
trupi. Pr at shkak, ngjyra e trupit t pa tejdukshm varet si nga ngjyra e vet trupit, ashtu edhe nga prbrja
spektrale e drits q bie te ato. Q t prcaktohet ngjyra e trupit t pa tejdukshm duhet q t ndriohet me
drit t bardh (fotografia 9.10 a).

b)

letra e bardh

c)

letra e zez

letra e kuqe

Fotografia. 9.10
Trupi i ndriuar me ngjyr t bardh ( e cila i prmban ngjyrat spektrale) trupi do t duket bardh. Nse
trupi e reflekton vetm ngjyrn e kuqe nga spektri i drits do t duket kuq (fotografia 9.10. b). Nse trupi i
absorbon t gjitha ngjyrat spektrale nga drita e bardh, ather ajo do t duket zi (fotografia 9.10. c).
Nse trupi nuk i absorbon ngjyrat n mnyr t barabart t gjitha ngjyrat nga spektri i drits s bardh
ajo do t jet e ngjyrosur, ndrsa ngjyra e saj do t varet nga ajo se cilt pjes nga spektri ajo i absorbon. Nse
trupi i pa tejdukshm ndriohet me drit t till n t cilat nuk i ka disa nga ngjyrat q i reflekton, ather
ngjyra e tij ndryshohet. Me at mund t sqarohet pse gjat ndriimit artificial disa trupa nuk kan ngjyr t
njjt edhe para drits ditore.

Kur trupat e ndryshojn ngjyrn?


Q ta provojm kt dukuri do t shrbehemi me prpjekjen vijuese. E marrim kapeln t gjelbr sipas ngjyrs dhe e ndriojm me lloje t ndryshme t drits (fotografia 9.11 a, b, c). Nse kapeln e gjelbr
e ndriojm me ngjyrat elementare nga spektri (e kuqe, e gjelbr dhe e kaltr) fotografia 9.11 a) shohim se
kapela i absorbon dritn e kuqe dhe t kaltr, dhe e reflekton t gjelbrn. Kapeln do ta shohim si t gjelbr.

b)

c)

Fotografia. 9.11
Nse kapeln e ndriojm vetm me drit t gjelbr (fotografia 9.11 b) prsri do ta shohim t ngjyrosur
si t gjelbr. Nse kapeln e ndriojm me drit t kaltr (fotografia 9.11 c) kapela do t na duket e zez.

139

Fotografia. 9.12

Fotografia. 9.13

Ngjyra e drits te trupat e tejdukshm, t vzhguara n


drit t reflektuar ose n drit t lshuar mund t jet e ndryshme (fotografia 9.12.). Kshtu pr shembull trupi i tejdukshm
fuqishm e reflekton dritn e verdh, ndrsa e lshon vetm t
kaltrn, n dritn e reflektuar dont duket e verdh, ndrsa n
drit t lshuar, e kaltr.

Przierja e ngjyrave spektrale mund t fitohet edhe sipas rrugs mekanike me ndihmn e t ashtuquajturit
diskut t Njutonit (fotografia 9.123.). sektort e e t cilve jan ngjyrosur me ngjyra t ndryshme. Ngjyrat e
siprfaqeve t ngjyrave spektrale jan t njta. Me rrotullimin e shpejt t diskut dritn q e pranon syri nga
sektort e ndryshm e regjistron si t bardh.
Mendoni. Vendosni.
1. Sofija ka shkuar n diskotek me bluz t verdh. Si do t duket ngjyra e bluzs kur n diskotek
ndriohet me: a) drit t bardh; b) drit t kuqe; c) drit gjelbr dhe ) drit blu? Trupat me ngjyr t verdh
e lshojn dritn blu, ndrsa e reflektojn dritn gjelbr dhe t kuqe. Gjat przierjes s drits s gjelbr dhe
t kuqe fitohet drita e verdh.
2. Te fotografia 9.14. sht treguar se si drita kalon npr filtr me ngjyr violet. far drite kalon npr
kt filtr? far drite do t kaloj npr filtrin me ngjyr cian? (Blu ose e kuqe?)
3. far sht ngjyra e topit blu, nse sht e ndriuar me drit t kuqe?
4. ka paraqet przierja aditive e ngjyrave?

Fotografia. 9.14

5. Przierja substraktive sht karakteristike pr:


)Ngjyrat spektrale
b)Ngjyrat e pigmentit

Provojeni sa keni msuar


1. Nse figura te pasqyra e rrafsht sht larguar 2m, pr sa metra duhet t zhvendoset pasqyra q figura
t jet e larguar 10 m?
2. Duke i shikuar fotografit me qenin (fotografia 1 dhe 2) para pasqyrs, a mundesh t prgjigjesh para
cilve lloje t pasqyrave gjendet qeni? Bn krahasim t figurave dhe jep sqarimin tnd.

Fotografia. 1

140

Fotografia. 2

3. ka ndodh me dritn kur kalon nga nj mjedis optik n tjetrn me shpejtsi t ndryshme t shprndarjes.
4. Sa sht intensiteti i thjerrzs , nse distanca e fokusit sht 5 cm?
5. Me far thjerrze largohet shkurt-pamja, dhe me far largpamsia?
6. Cilat thjerrza e bartin parashenjn +, ndrsa cilt -?
7. Duke e shikuar fotografin 3, prgjigju ku gjendet burimi i drits para pasqyrs s thelluar.

Fotografia. 3

Fotografia. 4

8. Sqaroje pse trndafili fotografia 4 e shikojm si t kuqe.


9. Figura dhe objekti jan t barabart sipas madhsis dhe n distanc t barabart n t dy rastet,
edhe at:
) te pasqyra e rrafsht - doher;
b) te pasqyra sferike kur objekti sht n distancn e dyfisht t fokusit. Pr ka dallohenfigurat n t
dy rastet?
10. A jan hekuri dhe guri mjedise optike?
11. ka sht indeksi i prthyerjes?
12. N cilin mjedis shpejtsia e drits sht m e madhe?
13. Cili sht dallimi mes figurave reale dhe imagjinare?
14. Njra thjerrz ka distanc t fokusit 0,1 m, ndrsa tjetra 20 cm. Cila thjerrz ka intensitet m t madh?
15. Cila dukuri sht prdorur gjat formimit t ylberit?

141

Testi
(Drita)

9. Sa sht distanca e fokusit t thjerrzs


grumbulluese me intensitet pre 4D?
) 0,25 cm b) 4 cm c) 25 cm ) 4 m.

1. Burim termik i drits sht:


) laseri; b) dioda ndriuese;
c) llamb e thjesht; )llamb e neonit.
2. Te fotografia 1 sht treguar sistem prej dy
pasqyrave. Npr ciln prej pikave do t kaloj rrezja e
drits derisa t reflektohet nga t dy pasqyrat?
) ;

b) ; c) C; ) .
objekt

Fotografia. 1

Fotografia. 2

3. Qiriu te fotografia 2. Gjendet mes thjerrzs dhe


fokusit t tij. Cila sht figura e qiriut nga thjerrza?
) 1;

b) 2;

c) 3;

) 4;

4. Disperzimi i drits krijohet pr shkak:


) kndit rns t ndryshm;
b) dendsis s ndryshme optike;
c) indeksit t ndryshm t prthyerjes.
5. Te fotografia 3 sht dhn rrezja e drits e cila
prthyhet te kufiri ajr uj. Sa sht kndi i prthyerjes?
ajr
) 60;
uj
b) 20;
c) 30;
) 40.
Fotografia. 3
6. Gjat kalimit t drits s bardh npr prizm
optike m shum prthyhet:
) violet; b) kuqja; c) verdha; ) gjelbr
7. Nse ndriojm objekt t gjelbr me drit t
kuqe, ather objekti do t duket:
) gjelbr; b) kuq; c) zi; ) blu.
8. far pasqyre do t prdorni, nse duhet t bni
tuf paralele t drits i cili shprndahet?
) pasqyr sferike konvekse
b) Pasqyr t thelluar sferike
c) pasqyr t rrafsht
) ndryshim i till nuk sht i mundur me thjerrz

142

10. Hapja npr t ciln drita hyn n sy


quhet:
)zenit b)korne c)retin )irisi
11. Distanca e fokusit t thjerrzs te fotografia
4 sht 30 cm. N far distance d gjendet objekti
nga thjerrza:
) d > 60cm
figura
b) 30 < d < 60 cm
objekt
c) d = 30 cm
) d < 30 cm
Fotografia. 4
12. Rrezja e drits kalon npr tre mjedise
t ndryshme optike (fotografia 5) N ciln nga ato
mjedise shpejtsia sht m e vogl?
) n ajr;
ajr
b) n qelq;
qelq
c) n uj;
uj
) shpejtsia e drits
sht gjithkund e njjt.

Fotografia. 5

13. Thjerrza grumbulluese me far distance


duhet t jet q ta shfrytzojm si thjerrz me
zmadhim prej3 herve?
) 1 m;

b) 50;

c) 25 cm;

) 12,5 cm

14. Te fotografia 6 sht treguar figura e qiriut


n thjerrzn optike. Thjerrza gjendet n prerjen e
rrezeve t drits q kalojn npr pikat:
)
figura
b) B
c) C
objekt

Fotografia. 6
15. Te fotografia 7 sht paraqitur przierja e ngjyrave edhe at:
) ngjyrave spektrale
b) ngjyrave t pigmentit
c) kombinimit t ngjyrave spektrale dhe t pigmentit
16. Shpejtsia e drits sht
Fotografia. 7
m e madhe n:
) diamant;
b) uj
c) ajr;
) vakuum.

F IZIKA N U KL EAR E D H E ATO M I K E

Ndr mi i atomit. Izotopet

144

Rreza mi radioak v

147

ZZbulimi i rreza mit radioak v

151

Zba mi i rreza mit radioak v.


Mbrojtja nga rreza mi
radioak v

153

143

Ndrtimi i atomit
Izotopet

Sipas njohurive bashkkohore atomi prbhet prej brthams (nukleus) s elektrizuar pozitivisht dhe
negativisht t elektrizuar elektronet t cilt sillen rreth brthams (mbshtjellsi elektronik).
Brthama e atomit ka struktur t ndrlikuar. Ajo prbhet prej dy lloje t grimcave protone dhe
neutrone, me afrsisht mas t njjt. Protonet dhe neutronet me emr t prbashkt quhen nukleone. Nj
proton ose nj neutron ka rreth 1840 her mas m t madhe nga masa e elektronit.
Domethn, atomi prmban tre lloje t grimcave: protone dhe neutrone n brtham, dhe elektrone,
t cilt vazhdimisht sillen rreth brthams. Protonet dhe elektronet kan sasi t njjt t elektricitetit, por me
shenj t kundrt. Protonet jan grimca t elektrizuara pozitivisht ndrsa elektronet grimca t elektrizuara
negativisht, derisa neutronet jan ngarkes elektrike.
Sasia e elektricitetit e protonit ose elektronit sht sasi m e vogl
e elektricitetit e cila gjendet n natyr dhe quhet sasi elementare e elektricitetit.
Hidrogjen

Helium

N brendsin e atomeve veprojn forca trheqse brthama e elektrizuar pozitivisht dhe mbshtjellsi i elektrizuar negativisht ndrmjet tyre
trhiqen, megjithat, shpejtsia e madhe me t ciln lvizin elektronet, i
pengon t bien n brthamn e atomit (kshtu mbahet stabiliteti i atomit).
Kjo na prkujton n sistemin planetar Diellor. Brthama e atomit i prgjigjet
Diellit, ndrsa elektronet n mbshtjellsin e planetve. Elektronet lvizin
rreth brthams n rrugica t caktuara n form rrethi (orbita) ngjashm
sikur planett q sillen rreth Diellit. Lvizja e planetve sht kushtzuar
nga fuqia e gravitacionit t Diellit, ndrsa lvizja e elektroneve prej forcs
elektronike t brthams s atomit. Pr at ky model i atomit shpesh quhet
model planetar i atomit.
Struktura e atomit n disa elemente kimike Atomi i hidrogjenit, i
cili sipas prbrjes sht atom m i rndomt, prbhet prej nj protoni n
brtham dhe nj elektron n mbshtjells dhe si trsi sht elektroneutral. Atomi i heliumit ka dy protone dhe dy neutrone n brtham dhe dy
elektrone n mbshtjellsin. Atomi i litiumit ka tre protone dhe tre neutrone
n brtham, dhe tre elektrone n mbshtjells etj.

Litium

Nga shembujt e prmendur shihet, por kjo vlen pr t gjith atomet, se


numri i protoneve n brtham sht i barabart me numrin e elektroneve
n mbshtjellsin elektronik, pr at secili atom sht elektroneutral.

Karbon

Modeli planetar i atomit


Fotografia. 1.1

144

Megjithat, n natyr jan procese t mundshme gjat t cilave prej


atomit elektroneutral ndahet nj ose m tepr elektrone. Elektronet e
ndara quhen elektrone t lira, ndrsa ata t cilt kan mbetur quhen jone
pozitive. Ndodh edhe proces i anasjellt. Disa nga elektronet e lira mund t
hyjn n prbrjen e mbshtjellsit elektronik t atomit. Kshtu ndodhin
jonet negative.

Gjat procesit t ndarjes s elektroneve jonizim, nuk ndryshohet


as numri i protoneve as numri i neutroneve n brthamn, ndrrohet
numri i elektroneve n mbshtjellsin.
Dimensionet e atomit dhe brthams
Penguesi i brthams sht prej radhs 10-15 m, ndrsa mbshtjellsi i atomit rreth 10-10 m (. 1.2). Domethn, penguesi i brthams
sht rreth 10-5 m (100 000) her m e vogl se penguesi i atomit.
Pr dimensionet e brthams s atomit mund t fitohet paraqitje
m e mir nga krahasimi n vijim: radius i protonit (brtham e atomit
t hidrogjenit) afrsisht aq her sht m i vogl prej centimetrit, aq
her sa sht m i vogl centimetri nga Toka deri te Dielli (rreth 150
106 km).
Numri i protoneve n brtham sht karakteristik themelore
e secilit atom, quhet numr rendor (numr atomik) dhe shpesh

~ 10-15 m

~ 10-10 m = 0,1 nm

Fotografia. 1.2

shnohet me Z. Numri i prgjithshm i protoneve dhe neutroneve, n brtham, quhet numr i mass, dhe
shnohet me A.
numri i mass = numri i protoneve + numri i neutroneve
Pr shembujt e prmendur (fig. 1.1), Z dhe A jan: pr hidrogjenin Z = 1 dhe A = 1, pr heliumin Z = 2
dhe A = 4 etj.
Shenjat pr atomet (prkatsisht brthamat e tyre) prmbajn shenj kimike nga sistemi Periodik i elementeve (X), numr rendor (Z) dhe numr t mass (A). E zakonshme sht numri i mass dhe numri rendor
A
t shnohen nga ana e majt e shenjs s elementit kimik Z X .

Izotopet
Ekzistojn raste n brthamat e atomit t nj elementi
t njjt t ket numr t njjt t protoneve, ndrsa numr
t ndryshm t neutroneve.
Atomet e nj elementi t njjt kimik, t cilat kan numr
t njjt t protoneve, ndrsa numr t ndryshm t neutroneve dhe q kan cilsi kimike afrsisht t njjta dhe vend
t njjt n sistemin periodik t elementeve (numr rendor
t njjt), ndrsa mas t ndryshme atomike, quhen izotope.

Litium

Litium

Fotografia. 1.3

Shumica e elementeve kimike kan dy ose m tepr izotope.


Si shembull pr izotopet do ta marrim klorin. N sistemin periodik klori ka numr rendor 17. Kjo do t
thot se n brthamn e atomit t tij ka 17 protone. Megjithat, masa atomike e klorit sht 35, q do t
thot n brtham ka 18 neutrone (17 + 18 = 35). Ekziston klor i cili numr i mass sht 37, q na tregon se
n brthamn e atomit ka 20 neutrone (17 + 20 = 37).

145

neutron

proton

Izotopet e hidrogjenit kan emrat e tyre. Hidrogjeni ka tre izotope:


hidrogjen i rndomt, deuterium dhe trivium 11 H , 12 H , 13 H .

16
8

17
8

18
8

Oksigjeni ka tre izotope: O, O, O, plumbi ka madje edhe dhjet


izotope etj.
Shembull

deuterium

Urani natyror ka dy izotope: uran 238 dhe uran 235. Sa neutrone


ka n brthamat e atyre izotopeve?
N=A-Z

hidrogjen

trivium

Fotografia. 1.4

N1 = 238 - 92 = 146 neutrone


N2 = 235 - 92 = 143 neutrone

Izotopet kan gjetur zbatim t madh n industri, mjeksi, si dhe n prodhimin e energjis atomike.
Ndrmjet protoneve n brtham vepron fuqi elektrike dbuese. Dbimi sht aq i madh pr arsye se
kjo forc pr koh shum t shkurt do ta lvronin seciln brtham t atomeve n natyr. Megjithat, kjo
prap nuk ndodh, meqense ndrmjet nukleoneve n brtham veprojn forca nukleare. Forca nukleare
sht trheqse edhe rreth njqind her m e fuqishme prej forcs elektrike. Forca nukleare vepron si
ndrmjet neutroneve dhe protoneve, neutroneve dhe neutroneve, ashtu edhe ndrmjet protoneve dhe
neutroneve.
Forcat nukleare nuk varen prej elektrizimit t nukleoneve.
Veprimi i forcave nukleare nuk vrehet n jetn e prditshme meqense kto, pr dallim nga forcat
elektrike, veprojn vetm n distanca shum t vogla (prej radhs 10-15 cm). Domethn veprojn vetm n
brendin e brthams s atomit dhe e sigurojn stabilitetin e saj relativ.

Prgjigju pyetjeve
1. Prej ka prbhet brthama e atomit?
2. ka sht numri rendor (numri atomik), ndrsa ka sht numri i mass??
3. Prse protonet nuk fluturojn nga brthama e atomit?
4. ka jan izotopet?
5. Si sht numri rendor, ndrsa si sht masa e atomit te izotopet?
6. far ngarkimi elektrik kan protonet, ndrsa far elektronet dhe a dallohen kta ngarkues sipas
madhsis?
7. Sa protone, elektrone dhe neutrone kan atomet e uraniumit

146

238
92

U dhe radiumi

226
88

Ra ?

Rrezatimi radioaktiv

Radioaktiviteti natyror
N vitin 1896 fizicienti francez Anri Bekereli, duke br eksperiment me
kripra t uranit zbuloi se kto emitojn rrezatim t padukshm q shkakton
nxirje t letrs fotografike. Prbrs t ktill tregon edhe urani i pastr, toriumi dhe disa elemente t tjer. Ky emision spontan i rrezatimit sht quajtur
radioaktivitet.

Shenj ndrkombtare
pr radioaktivitet

Fotografia. 2.1

Elementet t cilt vet prej vetit rrezatojn quhen elemente radioaktive,


rrezet t cilat fitohen quhen rreze radioaktive, ndrsa vet dukuria radioaktivitet natyror.
Fizicientt duke punuar me kto eksperimente prfunduan se substancat
e prmendura gjithmon emitojn rreze pa pasur asnjfar ndikimi nga jasht
(temperatur, shtypje etj).
Studimet e mtutjeshme, veanrisht nga ana e Marija Sklodovsks Kirit
dhe Pjer Kirit, kan treguar se radioaktiviteti te mineralet q i kan studiuar
sht kushtzuar nga prania e sasis s uraniumit (U) ose torium (Th). Por
kan konstatuar se te disa minerale radioaktiviteti sht aq i madh sa mundet t sqarohet vetm me ekzistimin e ndonj t riu, deri ather element t
panjohur q e kan quajtur radium (Ra). M von e zbuluan edhe nj tjetr
element radioaktiv t cilit ja dhan emrin polonium (Po).
sht treguar se rrezatimi i padukshm ka prbrs shum t pa rndomt:

Marija dhe Pjer Kirit

Fotografia. 2.2

- kryen jonizim n mjedisin ku kalon;


- shkakton lumineshenc (te substancat lumineshence);
- vepron n materialet fotografike;
- tregon veprim biologjik;
- veprim kimik (nn veprim t rrezatimit sheqeri fiton ngjyr kafe, diamanti kalon n grafit, oksigjeni n
ozon);
- ka deprtim t madh etj.
T konstatojm
Radioaktiviteti sht prbrs i atomeve t disa elementeve gjat s cils spontanisht (pa ndikim
t jashtm) brthamat e atomit rrnohen n brthama t elementeve t tjer dhe gjat asaj emitohet
rrezatim.
Rrezatimi pr arsye t prbrsit t shkaktoj jonizim n mjedisin ku kalon zakonisht quhet rrezatim
jonizues.

147

Fush elektrike

- grimca

- rreze

- grimc
(elektron)

Radium

Fotografia. 2.3

Studimet kan treguar se rrezatimi radioaktiv nuk


sht prej nj gjinie. Pr tu vrtetuar natyra e tij e vrtet,
jan kryer eksperimente me t cilt ndiqet sjellja n fush
elektrike dhe magnetike. Eksperiment tipik sht ky: sasi
e vogl e ndonj preparati radioaktiv Ra sht vendosur
n kuti t plumbit me hapje t vogl O npr t ciln del
rrezatimi, derisa n drejtimet tjera sht absorbuar prej
mureve t plumbit. N dalje t kutis jan t vendosur
dy pllaka t metalit t elektrizuara me lloj t kundrt t
elektricitetit, ashtu q ndrmjet tyre ekziston fush e
fuqishme elektrike. N vazhdim vendoset ndonj mjet i
cili mund t regjistroj rrezatimin. Mjetet e tilla quhen
detektor. Njra prej tyre sht pllak fotografike, e cila
n fillim ekspozohet n rrezatim pastaj zhvillohet dhe
shqyrtohen gjurmt prej rrezatimit, mund t konstatohet
se rrezatimi radioaktiv q e emiton substanca radioaktive,
jan ndar n tre pjes.

- Kah elektrizimi negativ i pllaks s elektrizuar jan trhequr rrezet e elektrizuar pozitive t quajtura
(alfa)-rreze.
- Kah pllaka e elektrizuar pozitive jan trhequr rrezet e elektrizuara negative t quajtura (beta)
rreze.
- Rrezet t cilt nuk jan larguar jan quajtur (gama)-rreze, ka qen e dukshme se nuk jan t elektrizuar.
Me studimet e mtutjeshme sht vrtetuar me sa vijon
rrezet jan brthama t atomeve t heliumit d.m.th. prmbajn dy protone dhe dy neutrone. Pr
at kta ndonjher quhen grimca. Elektrizimi i tyre pozitiv vjen nga elektrizimi i t dy protoneve. Ata nga
atomi dalin me shpejtsi t madhe, por n ajr shpejt ngadalsohen. Nuk jan deprtues, i uzurpojn disa
fleta t letrs, lkurn ose disa dhjetra centimetra ajr.
rrezet jan elektrone t shpejta dhe quhen grimca. Mund t kalojn nprmjet 20-30 cm ajr dhe
npr flet t holla t metalit. Gjithashtu, deprtojn edhe npr lkurn.
- rrezet jan val elektromagnetike, si dhe t drits, por me gjatsi t vogl t valve (frekuenc e
madhe), pr at energjia sht shum e madhe. Kto rreze jan shum t deprtueshme. Kalojn disa metra
ajr deprtojn npr flet t trasha t metalit prve plumbit i cili i ndal. Ata mund t deprtojn thell n
trupin e njeriut rrezet jan elektroneutrale.
T gjith kto rreze kur kalojn npr trupin e njeriut mund t shkaktojn shum reaksione t dmshme
biokimike.
Deprtueshmria e ktyre rrezeve radioaktive m s miri sht sqaruar n fotografia 2.4.

148

alfa
grimca

beta
grimca
gama
rreze
letra
trupi

metali

Fotografia. 2.4
Burimet radioaktive kur nuk jan n prdorim ruhen b kuti prej plumbi me mure t trash gjat t cils
rrezet absorbohen n muret e kutis. Pr ruajtje t burimeve radioaktive dhe mund t shfrytzohen kuti
prej mass s plastiks ose prej alumini, meqense rrezatimi i tare nuk sht aq deprtues sikurse rrezatimi
i burimeve .

Radioaktiviteti artificial
Irena Zholio Kiri dhe Frederik Zholio Kiri n vitin 1934, duke br eksperiment n bombardimin e
m shum brthamave t lehta (alumin Al, magnez Mg, bor B dhe t tjer), ka vrejtur se substanca e
bombarduar vazhdon t rrezatoj dhe pasi t mnjanohet burimi i grimcave. Kjo do t thot se fitohen
izotope radioaktive prej elementeve t cilt n natyr jan stabil dukuria sht quajtur radioaktivitet artificial.
Kto reaksione nukleare simbolikisht jepen n form: A a B b ose A a, b B, ku dhe B jan
brtham fillestare dhe prfundimtare derisa a dhe b jan t shkueshme (grimc projektil) dhe grimc
prfundimtare n reaksionin.
Si proektil pr shkaktim t reaksionit nuklear mund t shfrytzohen grimca, grimca (elektron),
proton, neutron dhe grimca t tjera.
30
15

27
13

p*

Al
Fotografia. 2.5

Shndrrimi (riemrimi) i brthamave stabile t atomeve n brthama jo stabile t ekspozuara n rrnimin radioaktiv, quhet radioaktivitet artificial.
Irena dhe Frederik Zholio Kiri me grimcat i kan bombarduar brthamat e atomeve t aluminit dhe
kan fituar izotop radioaktiv t fosforit dhe nj neutron (Fotografia. 2.5).
Izotopi i fosforit m tutje rrnohet dhe kalon n izotop stabil t siliciumit .

149

Gjat rrnimit radioaktiv transformohen brthamat atomike jo stabile n relativ stabil dhe lirohet
energji. Domethn, numri i atomeve radioaktiv zvoglohet, zvoglohet edhe intensiteti i rrezatimit
n at burim. Pr secilin lloj t atomeve radioaktive karakteristike sht madhsia e quajtur period e
gjysmrrnimit.
Perioda e gjysmrrnimit sht koh pr t cilin numri fillestar i atomeve i disa elementeve radioaktiv
zvoglohet pr gjysm. Rndom shnohet me T.
Pas dy periodash t gjysmrrnimit mbetet edhe nj e katrta e brthamave jo t rrnuara, pas tri t
tetave, pas katr t gjashtmbdhjetave etj. Secili izotop radioaktiv ka koh karakteristike t gjysmrrnimit
n t ciln me veprim t jashtm nuk mund t ndikoj (rrnimi nuk mund t shpejtohet, ngadalsohet ose
ndrpritet).
Brthamat radioaktive rrnohen, spontanisht, vet n vete.
Radioaktiviteti artificial, prkatsisht izotopet radioaktiv, gjejn zbatim n shkenc dhe teknik, veanrisht
n mjeksi pr shrim t smundjeve malige.
Nn veprim t rrezatimit radioaktiv ndrrohen prbrsit fizik, kimik dhe biologjik n mjediset npr t
cilat kalojn.
N procesin e jonizimit, si sht e njohur, nga molekulat neutrale dhe atomet ndodhin jone dhe elektrone t lira.
Numri i joneve n njsin gjatsi rrug quhet jonizim specifik. M e madhe sht te grimcat, m e
vogl sht te grimcat, ndrsa tepr e vogl te grimcat.
Rrezatimi radioaktiv, duke jonizuar molekula dhe atome n organizmat e gjall, vjen deri te ndrrimi
i qelive gjat t cilit zvoglohet funksioni i tyre normal, pr arsye t cilve vjen deri te dmtimi i jets s
njeriut.
Energjia e rrezatimit, e absorbuar prej ndonj mjedisi, luan rol kryesor pr far do qoft ndryshimesh
q ndodhin n at mjedis.
Veprimi i rrezatimit radioaktiv i ndonj substance karakterizohet me madhsin doz e absorbuar e
rrezatimit ose doz e t rrezatuarit.
Madhsia e cila vler sht prcaktuar me raportin prej energjis s absorbuar t energjis s rrezatimit
dhe mass s substancs s rrezatuar quhet doz e absorbuar e rrezatimit.
Nse me energjin merret 1 J, ndrsa pr mas 1 kg, ather njsia pr doz t absorbuar n SI sht
Gy (grej):
J
Gy 1 .
kg
Doz prej 1 Gy ka ather kur n secilin kilogram mas prej materialit t rrezatuar, rrezatimi jonizues
vendos energji prej nj xhuli.
N organizmat e gjalla doz e njjt prej llojeve t ndryshme t rrezatimit ka efekte t ndryshme, pr
arsye t asaj, pr prcaktimin e shkalls s rrezatimit shfrytzohet e ashtuquajtura doza ekuivalente. Matet

J
njsin matse sivert (Sv), dhe shprehet n mnyr t njjt n J .
1 Sv 1
kg

kg

Kjo njsi sht zbatuar pr tu dalluar veprimi biologjik i rrezatimit t caktuar prej karakteristikave energjetike t dozs e dhn n njsin grej (Gy).
Aparatet pr matjen e dozs s rrezatimit radioaktiv (si dhe cilido qoft rrezatim jonizues) quhet dozimetri.

150

Zbulimi i rrezatimit
radioaktiv

Pr regjistrim (zbulim, deteksion) t rrezeve radioaktive, t konstruktuara me m shum lloje t pajisjeve, i cili princip i puns bazohet n disa prej prbrsve t tyre, si pr shembull veprimi jonizues lidhur
me pllakn fotografike, aftsia q t shkaktojn lumineshenc (ndriim) kur do t bien n ndonj material
lumineshence etj.
Mjetet (detektort) pr zbulim t rrezeve radioaktive kan pr detyr t kryejn prforcim t efekteve
jonizuese deri te niveli i duhur, si do t mundej me ndihm t organeve tona shqisore ti vrejm.
Emulsioni fotografik
Vet zbulimi i radioaktivitetit ishte br pikrisht nprmjet veprimit t emulsionit fotografik e ekspozuar n rrezatim ajo nxihet. M von sht zbuluar se n emulsion fotografik grimcat radioaktive q kan
kaluar kan ln gjurm n lloj t pikave t zeza mikroskopike (kokrra t argjendta). Pr tu fituar gjurm t
qarta, emulsionet duhej t prkryhen, t bhen emulsione m t trasha me rritje t prqindjes s bromit
argjendi AgBr.

Fotografia. 3.1
Komora e Vilsonit

Sipas dukjes dhe gjatsis s gjurms, si dhe prej


distancs ndrmjet kokrrave mundet t vrtetohet n
cilt grimca u takon. Nga gjurma mund t vlersohet
madhsia e ngarkuesit dhe energjin q e kan pasur
grimcat. N nj emulsion t njjt nuklear mund t
fitohen m shum gjurm t cilt studime mund t
shtoj t dhna pr procese karakteristike atomike,
rrnim, ndeshje q grimca i ka br etj.

ajr- avull alkooli

kapak
plastik

Komora e Vilsonit sht pajisje pr deteksion t rrezatimit t jonizimit.


Kjo komor shfrytzohet pr t studiuar grimcat. Komora ka avull t ftoht t
alkoolit e przier me ajr. - grimcat kryejn
jonizim dhe rreth joneve t krijuar kondensohet avulli. Aty ky ka kaluar grimca mund
t shihet vij prej pikave t imta. Gjurmt
tregojn se grimcat n ajr kan domet
t vetm disa centimetrave.

pecet e
lagur n
alkool
burim i
dobt alfa
gjurm

pjes e
ftohjes

Fotografia. 3.2

151

Informatat q mund t fitohen prej gjurmve n komor jan me sa vijon:


- vrtetohet numri i grimcave dhe drejtimi i lvizjeve t tyre;
- sipas pikmbrritjes caktohet energjia;
- sipas lakueshmris s rrugics kur komora sht n fush magnetike caktohet ngarkuesi i grimcs dhe
impulsi i saj.
prues
qendror

Gajger numrues i Milerit


Kjo sht mjet shum efikas dhe ekonomik i
cili shpesh shfrytzohet. Me at kryhet detektimi
i rrezatimit radioaktiv, por jo edhe identifikim (cili
lloj rrezatimi sht detektuar).

dritare e
holl

Konstruktim tipik i Gajgerit numruesi i Milerit sht me sa vijon: N gyp prej metali ose qelqi
(n qelq n pjesn e brendshme vendoset shtres
e holl e metalit) npr mjedisin sht shtrnguar
tel i holl (diametr 0,02 0,05mm) i metalit, i cili

gaz
argoni

gyp i aluminit

mats ose prforcues dhe tingllues

Fotografia. 3.3
prej gypit sht izoluar me izolator. Teli sht anoda, ndrsa gypi i metalit sht katoda. Ndrmjet tyre sht
kyur tension i lart. N pjesn e parme prej cilindrit gjendet dritareze e holl npr t ciln mund t kalojn
rrezet radioaktive. Gypi sht i mbushur me gaz ose przierje t gazrave.
Gryka n fund t gypit e mjaft e holl,
madje edhe grimcat mund t kalojn
prmes saj. Nse grimcat hyjn n gyp,
ajo e jonizon gazin n gyp. Pr arsye t
saj krijohet xix me tension t lart e cila
shkakton rrjedh t rryms afatshkurtr
t qarkut.
grimca ose val t rreze do t
kishin efekt t njjt.

Fotografia. 3.4
Numruesi i Gajgerit Milerit mund t lidhet me:
Mats. Gjilpra tregon numrim n sekonda. Nse zbulohen n gyp 50 alfa grimca jan treguar 50
numrime n sekond.
Skaleri. Ky e tregon numrin e gjithsejt t grimcave ose rreze q hyjn n gyp.
Prforcues ose tingllues. Tinglluesi jep sinjal (klik) gjithmon kur grimca ose val e rreze hyn n gyp.

152

Zbatimi i rrezatimit radioaktiv


Mbrojtja nga rrezatimi radioaktiv

Zbatimi i rrezatimit radioaktiv


Fitimi i rndomt relativ i radioizotopeve artificial e mundsoi zbatimin e tyre t gjer n shkenc dhe
veprimtari praktike. Shfrytzohen n fizik, teknik, mjeksi, biologji, bujqsi etj.
Varsia e absorbimit t rrezatimit prej trashsis dhe prbrjes s materialit t shfrytzuar n industri
dhe teknika e zbulimit t defekteve n materialet. N lent prej metali bien tuf prej grimca, i cili deprtim
npr limin varet nga trashsia e tij (Fotografia. 4.1). Nse detektori pranon m shum grimca, domethn se
limi sht i holl dhe anasjelltas.
Shembull i dyt, pr shikim npr elik (Fotografia. 4.2).
- rrezet shfrytzohen pr incizim t vendeve t ngjitura te metalet. Ktu burimi i rrezeve sht
brenda n gypin. Filmi radiografik mbshtillet nga ana e jashtme e gypit.

Burim- beta

detektor

N mjeksi radioizotopet
shfrytzohen n: gypa diagnostiko
dhe terapeutik.
Edhe n t dy rastet shfrytzohet prbrsi i absorbimit selektiv
t radioizotopeve nga ana e indit t
shndosh ose t smur ose organ.

Fotografia. 4.1
Fotografia. 4.2
Rrezatimi i tyre i cili ndiqet dhe kontrollon ka veprime shruese. Shrben pr:

- Shrim t dmtimit n punn e gjndrs tiroide me shfrytzim t izotopit radioaktiv t jodit 131;
- Diagnoza e tumorit n tru dhe smundje t tjera;
- Diagnostikimi i smundjeve kardiovaskulare;
- Shrimi i leukemis me tretman nprmjet rrezatimit prej kobalti 60
gjat t cilit shkatrrohen qelizat e smura.
- Zhdukja e qelizave karcenogjene (Fotografia. 4.3). Me kt makin
koncentrohen rrezet lidhur me qelit e smura vetm t nj pjese t
vogl t trupit.

Fotografia. 4.3

Pr kontrollim t kraharorit me gaz radioaktiv, pacienti thith sasi t vogl


gazit radioaktiv kriptonit (Fotografia. 4.4). N ekran vrojtohet lvizja e gazit,
ndrsa pastaj vendoset edhe diagnoza.

Fotografia. 4.4
Me ndihm t izotopeve radioaktive ndiqen vijimet n ujrat nntoksor, lshimet eventuale t valve
t hidrocentraleve etj.
N bujqsi zbatohen pr shnim t disa prbrsve t plehrave artificial pr tu vrtetuar sasit optimale
q jan t nevojshme.

153

Izotopi karbon 14 shfrytzohet pr studim t fotosintezs dhe proceseve t tjer te bimt.


Radioizotopet shfrytzohen si burime t energjis pr mbushje t mjeteve t vogla dhe instrumenteve ku
m ndryshe kjo nuk sht e mundshme. Energjia e tyre kthehet n ngrohtsi, ndrsa pastaj n rrym elektrike.
Kto jan t ashtuquajturit bateri atomike q zgjat m shum vite.

Siguria nga rrezatimi radioaktiv


Rrezatimi radioaktiv sht i rrezikshm. Rrezik sht t punohet me substanca radioaktive ose t afrohet
afr tyre pa mbrojtje prkatse.
Rrezatimi radioaktiv gjat kalimit npr substanca kryen jonizim t atomeve dhe molekulave, pr
arsye t cilve vjen deri te ndryshimi i aktiviteteve t tyre kimike. Nse rrezatim i ktill kalon npr
organizm t gjall (organizm i njeriut trup i njeriut), kjo n qeliza shkakton ndryshime t ndryshme
dhe dmtime.
Nse akumulohet doz m e madhe e rrezatimit n organizm paraqitet
smundje radiacioni gjat s cils ndodh helmimi i organizmit dhe humbja
e fuqis mbrojtse pr arsye t sistemit imunologjik, gjndrat e brendshme,
palca e kurrizit, prbrsit e gjakut. N rastet m t rnda vjen deri te vdekja.
Veanrisht e rrezikshme sht nse preparatet radioaktive hyjn n organizm
nprmjet frymmarrjes, nprmjet plagve, me prbirje etj.
Rrezatimi intensiv dhe q shkakton jonizim t rndsishm n qelizat e organizmit t gjall fillimisht shkakton djegie t rnda, dmtim t syve,
lkurs, rnies s flokve, dobsim i prgjithshm, vjellje.
Fotografia. 4.5
- rrezet, t cilt jan shum t tejdukshme i dmtojn qelizat n brendin e organizmit pr at pr
drejtim t burimeve radioaktive nevojitet strvitje e veant siguri dhe disiplin e puns.
sht vrtetuar se rrezatimi i dobt relativ, e cila energji gjat absorbimit t plot e zvoglon temperaturn e trupit t njeriut pr rreth 0, 0010C mund t shkaktoj dmtim t qelizave t ndjeshme pr arsye t
cilve dmtohet funksioni i tyre normal. Nse rrezatimi t jet m intensiv mund t ndodh t gjith qelizat e
gjalla t vdesin. Rreziku nga rrezatimi sht deri te ajo m e keqe q ajo nuk shkakton dhembje gjat vdekjes
s organizmave.
Pr arsye t t gjith ktyre rreziqeve pr prdorim me burime radioaktive e nevojshme sht strvitje
e veant siguri dhe disiplin e puns.
Pr arsye t siguris s vendbanimit si dhe t njerzve t cilt njpasnjshme jan t angazhuar me
pun me rrezatim jonizues, jan shnuar masa t rrepta n t cilt t gjith duhet ti prmbahen. M e
rndsishme sht dihet se pa nevoj t madhe nuk sht e preferuar njerzit t ekspozohen n rrezatim,
(terapi me radioizotope, incizime rntgenike, ndrsa veanrisht incizime t prsritura, qndrim n hapsira ku ka rrezatim).
Meqense rrezatimi radioaktiv vepron para s gjithash, dmshm n organizmin e njeriut parashtrohet
pyetje sa sht doza maksimale q mund ty pranoj trupi i njeriut pa pasur pasoja t dmshme pr at.
Jan caktuar doza maksimale pr kategori t ndryshme t vendbanimeve dhe profesioneve t ndryshme.
Sasia e rrezatimeve radioaktive ose sasia e energjis q e liron at rrezatim n ndonj mjedis material

154

quhet doz radioaktive D. Mjetet t cilt shrbejn pr matje t dozs radioaktive quhen dozimetra. Dozimetrat
m shpesh paraqesin komora t jonizuara t miniaturave. Prpunohen kryesisht n lloj stilografi n prbrs
t dozimetrave personal. Ata m shpesh i shfrytzojn puntort t cilt punojn n qendra nukleare, institute, n industrin e cila prdor materiale radioaktive, si dhe n t gjith rastet ku puntort mund t vijn
n kontakt me rrezatimin radioaktiv.
Sot, n rast t prgjithshm, vlersohet se nuk ka doz pa rrezik, secila bart rrezik t caktuar dhe pr at
duhet ti iket ekspozimit t rrezatimeve jonizuese.
Detyra
1. Caktoje prbrjen e

238
92

U ; ZA X .

Z = 92 - n brtham ka 92 protone;

A = 238;

A - 92 = 238 - 92 = 146 - numri i neutroneve.

2. Brthama e argjendit ka numr t mass 108. Nse numri i neutroneve n kt brtham sht 61, t
caktohet numri i elektroneve n mbshtjellsin e atomit t argjendit. A = 108; A - Z = 61.
Nse sht i njohur numri i mass dhe numri i neutroneve, leht caktohet numri i protoneve n brtham.
Z = A - 61 = 47.
Nse atomi sht gjendje normale (neutrale), numri i elektroneve n mbshtjells sht i barabart me
numrin e protoneve n brtham. Domethn n mbshtjells ka 47 elektrone.
3. Nse numri fillestar n brthamat radioaktive sht 800000, sa brthama do t rrnohen gjat koh
s tre periodave pr element t dhn?
E njohur N0 = 800000, t = 3T1/2; Krkohet numri i brthamave t rrnuara.
1
2

Pr gjysmperiudhn e par do t rrnohen N1 N 0 ; Pr gjysmperiodn e dyt N 2 1 N1 1 1 N 0 1 N 0 ;


2

2 2

1
1 1
1
Pr gjysmperiodn e tret N 3 N 2 N 0 N 0 . Numri i gjithsejt i brthamave t rrnuar gjat
2
2 4 8
1
1
1
7
7
kohs prej tre gjysm periudha sht N N1 N 2 N 3 N 0 N 0 N 0 N 0 800000 700000.
2
4
8
8
8
Pr kohn e dhn do t rrnohen 700000 brthama.
Zgjidhi detyrat
1. Molekula e ujit (H2O) prbhet prej dy atomesh hidrogjen dhe nj atom oksigjen. Sa elektrone ka n
molekuln e ujit.
2. Sa neutrone ka n brtham
a) 82;

b) 202;

202
82

Pb :
c) 160;

) 120?

3. Si sht prbrja e brthams s izotopit t kobaltit me numr atomik 27 dhe numr t mass 59?
4. Cilt grimca radioaktive ( ose ) kan mas m t madhe
5. Brthama ZA X emiton nj dhe tre grimca, gjat s cils ndodh brtham AZ11Y . Caktoje numrin rendor
dhe t mass s brthams ?
1
6. Pr sa koh numri fillestar e brthamave radioaktive (N0) zvoglohet n N0 ? Perioda e gjysmr4
rnimit sht 15 dit.

155

Test
(Fizika atomike dhe nukleare)
1. Brthama e atomit sht prbr prej:
) protone dhe neutrone
b) protone dhe elektrone
c) neutrone dhe elektrone
) protone, elektrone dhe neutrone.
2. Izotopet quhen atomet e nj elementi kimik t
njjt t cilat kan;
) numr t barabart protonesh, numr t ndryshm neutronesh
b) numr t ndryshm protonesh, numr t barabart neutronesh
c) numr t ndryshm neutronesh, numr t barabart protonesh
) numr t neutronesh, numr t ndryshm elektronesh.
3. Nukleonet quhen:
) elektronet dhe protonet
b) protonet dhe neutronet
c) jonet dhe elektronet
) neutronet dhe jonet.
4. N brthamn atomike nuk ka:
) protone b) elektrone
c) energji
) neutrone
5. Sa elektrone ka atomi i elementit alumin me
numr t mass 27 dhe numr rendor 13?
) 40
b) 27
c) 20
) 13
6. Gjat cilit lloj t rrezatimit nuk ndrrohet numri i
mass?
) ; b) ; c) ; ) nuk ka rrezatim t till,
7. Izotopet e hidrogjenit jan me numr t mass 1,
2, 3. Sa neutrone ka n brthamn e secilit prej tyre?
) 1, 2, 3
b) 0, 1, 2
c) 1, 2, 2
) 1, 1, 1

156

8. Sa neutrone ka n atomin e 238


92 U ?
) 46
b) 92
c) 146
) 192
9. Sa elektrone prmban nj atom oksigjeni? Z 8, A 18 .
) 8
b) 10
c) 18
) 26
10. Deuteriumi dhe triciumi jan:
) elemente t ndryshme kimike
b) elemente t njjt kimike
c) izotope t hidrogjenit
) izotope t oksigjenit.
11. Cilt grimca kan fuqi m t madhe
natyrore?
) - grimca
b) - grimca
c) - rrezatim
) t tri llojet fuqi t njjt.
12. Cila prej grimcave t numruara ka
mas m t madhe?
) elektron
b) proton
c) grimca
) neutron.

13. Perioda e gjysmrrnimit t radiumit


sht T1 / 2 1600 vite. Pas sa vitesh do t
zvoglohet katr her?
) t 320 vite
c) t 3200 vite

b) t 2500 vite
) t 2500 vite.

14. Cila brtham e elementeve t kahjzuar ka 7 protone dhe 9 neutrone?


14
) 7 N ;

15
b) 7 N ;

16
c) 7 N ;

) 177 N .

Zgjidhja e detyrave
Dukurit elektrike dhe magnetike
1. Do ti trheq.
2. Statik.
4. Negativisht.
5. Njkohsisht t afrohen deri te elektroskopi. 6. Nse fitohen. 7. T pasakta.

1. Fush elektrike.
2. Elektrone dhe jone.
3. Ngarkes e elektronit.
4. 1 C.

2. 2 A. 3. b).
4. 9 A. 5. ).

2. Jo. 3. Rreth i mbyllur.


4. Ndrprerja e rrethit.
5. Lvizja npr burimin.
6. Rreth i ndrprer.

3. Kalorifer. 4. Do t nxehen.
6. Gazra t skuqur.
7. Ndarja e gazrave.

1. 3,6 V; 18 V; 24 V
3. Tension; 1,2 V
6. 0,1 V. 7. Zvoglohet

1. 2,58 k; 800 ; 40 000 ;


1200 M 3. ) 4 her rritet;
b) 3 her zvoglohet; c) 5 her
zvoglohet.

1. 0,25 A
2. ; R1 = 25 ; R2 = 50 .
3. RFe = 0,5 ; RCon = 50 .

2. Paralelisht; R1 = 2,4 ;
R2 = 0,6 . 3. R = 4,5 .
4. R1 = 100 ; I = 2,2 A.

1. 4 Mikrofaradet.
2. Teprica e pranon kondensatorrin. 3. Jo; do t elektrizohen. 4.
Pr at se rritet siprfaqja aktive S

10

1. I = 7 A. 2. I = 9,1 A; 4,5 kWh.


3. P = 30,4 kW; U = 380,6 V.
4
4. 7,5 kWh. 5. P = 1000 W.
6. P = 0,6 W. 7. P = 36 W.
8. P = 0,0016 MW. 9. P = 101,2 W.
10. I = 4 A. 11. P = 1,5 kW.

11

Drita

12

2. 100 mA. 4. Deri 5 mA.


5. fuqi e ndryshme.

1. M e fuqishme sht ngjitja


e polit t njjt prej magnetit t
tjetr, dobsohet me ngjitje t polit
tt kundrt prej magnetit tjetr.
2. Do t shprndahen ngjitset. 3. Meqense skajet e gjilprs jan me pole t
kundrt magnetik. 4. Trhiqen n fig. B,
dbohen n fig. A dhe C.
5. N skajet e poshtme shfaqen pole t
njjta magnetike.
7. ) ai q m s shumti e shtrngon
spiralen, b) po, nse detyrimet jan t
barabarta

1. Po; 2. 2. Drejtproporcionale.
3. Jo. 6. E tejdukshme. 9. 0,14
h. 10. Jo. 11. Jo.
13. Po. 14. Errsimi i Hns. 15. Errsimi
i Diellit.

13

Mendohu dhe prgjigju (faq. 56)


1. Nga pozita e gjilprs magnetike caktohet drejtimi i vijave
fforca magnetike, ndrsa me
rregulln e dors s djatht dhe drejtimi
i rryms 3. Prcaktohet me rregulln e
dors s djatht. 4. b)
Mendo dhe prgjigju (faq. 61)
1. Llamba prap do t ndrioj. 2. Gjilpra
magnetike do t sillet. 3. c).
4. Bobina me brtham t hekurit.
5. N skajet e afrta t bobinave ekzistojn pole magnetike dhe pr arsye t tyre
bobinat ndrmjet tyre dbohen. 7. B =
0,6 T. 8. b).
9. ) trhiqen; ) dbohen.

14

18

1. ) 110 V; b) 11 V; c) 220 kV.


2. 48 mbshtjells. 3. I = 110 A.
4
4. U2 = 24 V.
5.
5 1,2 V; 120 V; 12 V;

1. b). 2. b).
4. 7 m. 6. Po.

1. T ndryshme jan pasqyrat.


2. Konvencionale. 3. N fokus.
4. E barabart. 5. 5,13 cm. 6. 20
cm.
1. Nuk e ndrron. 2. Ndryshimi i
shpejtsis. 3. Knd i rn, zero
grad. 4. Raporti i shpejtsive.
5. 1,81. 6. ) Optikisht m e dendur; b)
ndrron mjedis optik; c) 0,7.

3
4

1. Reflektim total.
5. Knd kufizues. 8. Rrezja 3.
13. ) Rrezja 4

1. I kontinuar; linear.
2. b) Kryesor. 3. Vjollc, e kuqe.
4. Shpejtsi t ndryshme.

2. M e holla. 3. 16,7 D. 4. 2 m.
5. ). 7. Realet. 8. 2F.
9. Imagjinar. 10. 30,3 cm.
12. ) dhe b) prmbledhs, c) dhe ) t
shprndar.
14. Deri 12 her..

1. E verdh, e kuqe, e gjelbr, e


zez.
2. E kuqe dhe e kaltr.
3. Ngjyr vjollce.

.
1. , transversal; , longitudinal.
2. ) B; b) ; c) .
3. ) = 3 m; b) f = 2 Hz;
c) v = 4 m/s. 4. ) f = 2 Hz; b) v = 4 cm/s.

Fizika nukleare dhe atomike


1. 10. 2. ) 120.
3. 27 protone dhe 32 neutrone
4. Alfa grimca dhe at rreth
4 . 1840 . 5. Z1 = Z +1, A1 = A - 4.
6. t 2 T1/2 2 15 30 dit.

157

Madhsit, njsit, nocionet


A
atomi
anjoni
anoda
absorbimi
amplituda
ampermetri
avullues

forcat nukleare
fotoni
fokusi
faradi
faradeji
frekuenca
fragmente fiskone
faza

G
grafik
gazra
gypi elektrik

bateria
bomba atomike
bebja e syrit
burimi i rryms
burimi i drits
burimi i valve
brthama
bobin
C
centrale nukleare

arja e brthams
ipi
D
disocimi
dioda
durbini
dioptria
dozimetri
dipoli
deklinacioni
dbimi
dukuri
distanca
doz radioaktive
drita
dielli
distanca fokusive
E
elektrizimi
elektriciteti
energjia
elektroliza
elektroliti
elektroda
elektrokimik
ekuivalent
emisioni
elongacioni
elektron
elektromagneti
eksplodimi nuklear
elemente radioaktive
emision termoelektronik
emulsioni fotografik
F
forca e amperit
fuqia
fasioni i brthams
fuqia e rryms
forma
fush magnetike

158

Gj
gjatsia e valve
gjenerator
gjatsia
gjenerator induksioni
gjysmprcjells
gjysmprcjellje
gjysmprueshmri
I
izolator
indeksi i thyerjeve
imagjinar
infra zri
izotope radioaktive
J
jehon
joni
jonizimi
jonizatort
jonizimi
jonet negative
jonet pozitive
K
kndi
kalorifer
kondensatori
kalorimetri
kristali
katjoni
katoda
karakteristika
konkave
konvekse
kulon
koeficient pr shumzim
komutatori
kolektort
L
lvizja e valve
largprues
largpamsia
Lenci
laser
lvizja periodike
lidhje
lngje
LL
llamba

M
mjedise elastike
mikroskopi
magneti
meridian magnetik
model planetar
magneti natyror
magnetet e prkohshm
magnetet permanent
N
ngarkues elektrik
numri i mass
neutrone
nukleone
numr rendor
O
omi
ommetri
optike
okular
objektiv
oscilim
P
prforcues
poli i jugut
polet magnetike
prerje e trthort
prcjells zero
pasqyra
paralelisht
prcjells
przierje
prizma
pllaka plamparalele
perioda e oscilimit
protonet
pozitroni
primusi
puna
pronsore
prmbledhse
prcjells fazash
Q
qarku elektrik
qelq zmadhues
R
radioaktivitet artificial
reaksion lidhs
rezistenca
rezistuesit
radioaktiviteti natyror
rikombinimi
refleksioni
reflektort
real
radioaktivitet
rezistenc specifike
refleksion total
Rr
rrezatimi beta
rrezet alfa
rrufe
rrezatim gama
rryma elektrike

rreze
rrezatimi jonizues
rrufeja
rryma reciproke
rrafshina
rreze radioaktive
rryma
rrymmatsi
S
siguresa
syri
syza
smundje radioaktive
super prueshmri
sfera
spektri
skema
Sh
shpejtsia
shkurt pamje
shprndars
T
tensioni elektrik
t metat e syrit
tufa
t sferave
tubus
tranzistori
transmisioni
tabela
termometri
trioda
trofazash
Th
thjerrza
thyerja
U
ultrazri
V
vatmetri
voltmetri
volti
vakum voltmetri
valt e zrit
valt longitudinale
vijat forca magnetike
vrojtim
valt transversale
X
xixa elektrike
Z
zri
zbrazje
zbraztia