Bitkilerle Madenler Bulunabilir mi?

Yrd. Doç. Dr. Zeynep ÖZDEMİR Mersin Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Jeoloji Mühendisliği Bölümü zozdemir@mersin.edu.tr

Biyojeokimyasal (Bitki Jeokimyası) prospeksiyon nedir?

B

Yaygın uygulama alanları göz önüne alındığında, biyojeokimya denilince akla ilk gelen ‘bitki’lerdir.

iyojeokimya terimi ilk olarak Vernadsky (1926) tarafından kullanılmış, ilgili çalışmada yeryüzü tanımlanmış, ancak jeokimyadan bahsedilmediği gibi yaşamın jeokimya üzerindeki etkisi de tanımlanmamıştır. 1930’lu yıllarda ilk biyojeokimya laboratuarı eski Sovyetler Birliği’nde kurulmuş ve burada ilk çalışmalara başlanmıştır. Ancak gerçek anlamda yapılan ilk çalışma Hutchinson (1950) tarafından yapılan tez çalışmasıdır. Bu çalışmada kayaların aşınması ve erozyon gibi süreçlerle fosfat ve azotun akarsulara karıştığı, buradan da okyanuslara taşındığı ve bu ortamda da diğer elementlerle birlikte depolandığı belirtilmiştir. Bunun yanında denizlerden karalara taşınımın jeolojik hareketlerden başka, balıkçılık ve balık yiyen deniz kuşlarının dışkıları yolu ile gerçekleştiği, çeşitli ortamlarda bulunan elementlerin bir şekilde kara ve deniz canlıları ile ilgili olacağı (kuş ve balık fosillerinin kemiklerinde bulunan fosfat vs.nin yeryüzü hareketleri ile doğaya karışabildiği) vurgulanmıştır. Daha sonraları yapılan çalışmalarda yeryüzündeki yaşamın tanımlanmasında, kimyasal kompozisyonun da çok önemli olduğu vurgulanmış, canlıları kullanarak yerin gizemlerinin ortaya çıkarılması çalışmaları da hız kazanmıştır. Bugüne kadar başta bitkiler olmak üzere kuşlar, köpekler ve mikroorganizmalar (jeomikrobiyoloji) kullanılarak maden

Şekil.1. Doğadaki besin döngüsü

yatakları saptanmaya çalışılmıştır. Yaygın uygulama alanları göz önüne alındığında, biyojeokimya denilince akla ilk gelen ‘bitki’lerdir (fitojeokimya, bitki jeokimyası). Bitkilerin adeta sığ sondaj yapar gibi yeraltından bilgi getirmesi, bir bitkinin yalnızca bir organı için kimyasal analiz yapılarak maden yataklarının bulunabilecek olması konuyu daha da ilginç hale getirmiştir. 1950’li yıllarda Kovalevski ‘bariyer etkisi’ kavramını ortaya atarak bütün bitkilerin her mineralizasyona rehber olamayacağını belirtmiştir. Gerçekten de yapılan çalışmalarda bitkilerin ancak % 5’inin topraktaki elementleri doğrusal olarak alabileceği saptanmıştır. Bu bitkilerin, maden yataklarının saptanmasında kullanılabileceği belirtilmiş ve bu bitkilere belirtgen (indikatör) bitkiler denmiştir. Bitkilerin gözlemi yapılarak bunların gömülü cevhere rehber olarak kullanılmasına (bitkilerde normal hallerine göre morfolojik ve fizyolojik değişikliklerin gözlenmesi) jeobotanik prospeksiyon, sistematik olarak toplanan bitki örneklerinin kimyasal analizlerinin yapılarak cevher aranmasına da biyojeokimyasal (fitojeokimya veya bitki jeokimyası) prospeksiyon denilmektedir. Dünyada 1965 yılından itibaren yaygın olarak kullanılmaya başlanan bu yöntemlerle yirmi beş yıllık süre içerisinde doksandan fazla maden yatağı keşfedilmiştir. Başta Au olmak üzere Fe, Cu, Zn, Mn, Ni, Co, Cr, U, Pb, B ve benzeri kırk beşten fazla elementin oluşturduğu maden yataklarının keşfedilmesi için saptanmış belirtgen bitkiler literatürde bulunmaktadır. Belirtgen Bitkilerin Saptanması Şekil 1’de görüldüğü gibi doğadaki besin döngüsünde, ortamda bulunan elementin bir ortamdan diğer bir ortama geçmesi hiç de zor değildir. Bitkiler diğer canlılar gibi pek çok elementi bünyelerine alabilmekte ve bilinen 92 elementin 60 tanesini de değişik organlarında bulundurabilmektedirler. Gelişimleri için ise bitkinin türü, yaşı, iklim koşulları, besin ihtiyaçları, toprakta alabilecekleri kadar elementin hazır bulunması, toprağın özelikleri (kimyasal, fiziksel ve biyolojik), kök gelişimi, bitki köklerindeki reaksiyonlar, bitkilerde hareket ve depolanma ve uygulanan çeşitli tarımsal yöntemler gibi pek çok özellik önemli

14

olabilmektedir. Her bir bitkinin ve elementin kendine has özellikleri göz önüne alındığında, bitkilerin elementleri bünyelerine alabilmelerinde, her birinin diğerinden tamamen farklılık gösterdiği görülmektedir. Bu mekanizmaları çözmek çok zor olmakta ve ortamda bir başka elementin bulunması veya bulunmaması başka bir elementin alımını azaltmakta veya artırmaktadır. Toprakta aşırı miktarda elementin bulunması bitkilerin bünyelerine fazlaca element almasına neden olacağı gibi toprak pH’ının 3-4 arasında olması bitkilerin topraktan element alımını kolaylaştırmaktadır. Toprakta ne kadar element olursa olsun eğer pH 3-4 arasında değilse bitki bu elementi bünyesine alamamakta, belki de o element eksikliğinden dolayı morfolojik ve fizyolojik değişikliğe uğramakta, hatta ölebilmektedir (Şekil 2). Ancak bu özellik bir istisna olarak Manganez (Mn) için geçerli değildir. Toprakta 60 ppm’den az Mn bulunması durumda pH 3-4 arasında ise bitkiler Mn’yi bünyelerine alabilmekte, 60 ppm’den fazla olması durumunda ise pH önemli olmamakta ve her koşulda bitkiler Mn’yi bünyelerine alabilmektedirler. Şekil 2 ve 3’te görüldüğü gibi bitkiler elementleri makro (Zn, Mn, Fe gibi) ve mikro (Cu, Pb, Cr gibi) elementler olarak almakta ve bunun belli bir düzeyi bitki gelişimi için gerekli olmaktadır. Belli bir düzeyden sonra toprakta fazla element olmasına rağmen bitki bunları bünyesine alamamaktadır (etkisiz düzey). Ancak toprakta aşırı miktarda element olduğunda ise bitki, bünyesine çok az veya çok fazla element alarak ölmekte ya da morfolojik ve fizyolojik değişikliklere uğrayarak yaşamına devam etmektedir. Eğer yaşamlarına devam edebiliyorlarsa da jeobotanik prospeksiyonda kullanılmaktadırlar. Ortamdaki elementleri bünyesine doğrusal olarak (zenginleştirme faktörü 1, çoğunlukla toprak değerleri daha fazla miktarda olmalı) alabilen bitkiler belirtgen (indikatör) bitkiler olarak tanımlanmaktadır. Ancak bazen topraktaki element miktarını bünyesinde birkaç kat (ya da daha da fazla) biriktirebilen bitki türleri de bulunmaktadır. Bu bitkiler de akümülatör bitkiler olarak adlandırılmaktadır (Şekil 4a belirtgen bitki, 4b akümülatör bitki). Örneğin Nikel (Ni) elementi çoğu bitkinin bünyesinde 18-51 ppm kül ağırlık düzeyindedir (Kuru ağırlık üzerinden 1,5 ppm, genel olarak kül değeri kuru ağırlığın 20-40 kat arası değerde olabilmektedir). Ancak Alyssum bitkisinin % 1 düzeyinde Ni biriktiren türleri de bulunmaktadır. Alyssumun dünyada yüz yirminin üzerinde türü bulunmakta ve Türkiye’de ise bu türlerden bazıları doğal olarak yetişmektedir. Bu türler içerisinden belirtgen ve akümülatör olanlar yaygın olarak biyojeokimyasal prospeksiyonda kullanılmaktadır. Akümülatör ve belirtgen bitkiler mutlaka topraktaki değerleri bitkiye

yansıtmak durumundadırlar. Ancak Şekil 4c’de görüldüğü gibi topraktaki artan miktara rağmen bitkilerin sabit olarak elementleri bünyelerine alması ve toprakta belli miktarda bulunan elementi bünyelerine aşırı miktarda almaları toksik etki yaratması sebebiyle biyojeokimyasal prospeksiyon için bir değer taşımamaktadır. Aynı şekilde toprakta azalan ve artan element içeriğine rağmen bitki etkilenmiyorsa yani bünyesine almıyorsa, bu bitki türleri de istatistiksel olarak bir anlam taşımadıkları için biyojeokimyasal prospeksiyonda kullanılmazlar. A. muralle, A. peltaroides, A. floribindum Mersin - Fındıkpınarı yöresinde saptanmış akümülatör bitkilerdendir. Bu Alyssum bitki türleri, eğer yetişiyorlarsa, dünyanın her yerinde Ni-Co yataklarının aranmasında kullanılabilir.

i

Şekil.2. Topraktaki elementlerin bitkilere geçişi (yetersiz ve toksik düzey)

Şekil.3. Makro ve mikro elementlerin bitkilere geçişi

15

Biyojeokimyasal Anomaliler Toprakta bulunan elementlerin bitkilere geçerek (anormal miktarda) anomali değerler oluşturabilmesi için gerekli etmenler aşağıdaki şekilde sıralanabilir: 1. Bitki türleri arasındaki fark: Bir bitki türü bir elementi bünyesinde fazlaca biriktirirken, diğeri biriktirmeyebilir. Şekil.4. Topraktaki element içeriği ve bitki arasındaki istatistiksel ilişki 2. Bitki organları arasındaki fark: (a: akümülatör bitki, b: belirtgen (indikatör) bitki, c:önemsiz bitki) Bitkinin dalı bir elementi biriktirirken, 4. Bitki kökünün gidebildiği derinlik: Yüzeydeki element yaprağı biriktirmeyebilir ya da çiçekleri başka bir elementi konsantrasyonunu kökleri yüzeyde yayılan bitkiler, derindeki biriktirebilir. 3. Bitkinin yaşı: Genel olarak genç bitkiler elementleri fazla element konsantrasyonunu kökleri derine uzanan bitkiler yansıtır. 5. Toprakta bir elementin bulunması ya da bulunmaması biriktirdikleri halde yaşlı bitkiler daha az biriktirirler.

sp. planda Salix s nigra L, arka planda Populu en) Resim 1. Ön Cu için belir tg n için, dalları (yaprakları M

Resim 2. Puccine

llia intermedia (S

chur) Janchen (D

alı B için belir tgen

)

Resim 3. Geni

sta aucheri Bo

iss (Dalı B için,

yaprağı Li için

belir tgen)

Resim 4. Pinus nigra

Arn. (yaprağı B ve Li

için, dalı Sr için belirt

gen)

16

bitkiler tarafından bir başka elementin alımını kolaylaştırır veya zorlaştırır. 6. Topraktaki pH: Genel olarak toprak pH’ı 3-4 arasında ise bitkiler tarafından element alımı kolaylaşır. 7. Toprakta elementlerin uygun formda olması: Fe, Cu, Mn, Zn vs. çoğunlukla (+ 2) formunda ise bitkiler tarafından alınabilir. Ayrıca saptanan anomalinin nedeninin ne olduğunun, yani bir maden yatağı mı yoksa bir çevre kirliliği mi olduğunun bilinmesi, olası yanlış yorumların yapılmasını engelleyecektir. Bitki ve Toprakların Kimyasal Analize Hazırlanması Araziden sistematik olarak toplanan bitki ve toprak örnekleri laboratuvara getirilerek bitkilerin bir kısmı sistematik tanımlama için preslenirken, diğer bir kısmı yıkanıp saf sudan geçirildikten sonra 80 °C’de etüvde 10 saat kurutulur. Topraklar da aynı şekilde kurutulur ve daha sonra saptanacak elemente göre literatürden uygun kimyasal

analiz yöntemi seçilerek analize hazırlanır. Örneklerde element analizi için çoğunlukla AAS, ICP-MS gibi cihazlar kullanılmaktadır. Ancak bor gibi bazı elementlerin analizinde spektrometre kullanılmaktadır. Saptanan analiz sonuçları uygun istatistiksel yöntemlerle değerlendirilerek, toprak ve bitki arasındaki ilişki incelenerek, saptanacak korelasyon katsayısına (r) göre bitkinin belirtgen mi akümülatör mü (saptanan r değeri, teorik r değerinden büyük olmalıdır) yoksa topraktaki değeri yansıtmayan önemsiz bir bitki türü mü (saptanan r değeri teorik r değerinden küçük olmalıdır) olduğu saptanabilir. Bazı Belirtgen Bitki türleri Elazığ-Maden bölgesindeki Ergani bakır işletmelerinde, fabrika atığının biriktirildiği yerde atığa rağmen kendi kendine yaşamaya başlayan belirtgen bitkiler Resim 1’de verilmiştir. Türkiye’de saptanan diğer bazı belirtgen bitki türleri Resim 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12’de verilmiştir.

phor Resim 5. Eu

L. (Yaprağı bia hirsuta

Sr için belir

tgen)

Resim 6. Gypsohil

a perfoliata L. (Dalı Mn için belir

tgen)

Resim 7. Junipe rus oxice

drus L. subsp. (y

aprağı Sr için be

lir tgen)

prağı ve dalı alba (Medikus) (ya Resim 8. Melilotus n) Zn için belirtge yaprağı Cr, Mn ve

Cu için,

17

hium str Resim 9. Xant

ağı ve dalı umarium L.(yapr

Cu, dalı Fe için

belir tgen)

Resim 10. Arun do donax L. (yaprağı ve dalı Zn için, yaprağ ı Fe için

belir tgen)

Resim 11. Eucalyp

tus grandis Hill ex

Maiden (yaprağı Mn

ve Fe için belir tge

n)

iflo cum parv . Vincetoxi Resim 12 için belirtgen) Mn ( yaprağı

.) A. Helle rum (Torr

r

18

Sonuçlar ve Öneriler Dünya’da, biyojeokimyasal çalışmalar 1965’ten bu yana hızla genişletilerek yürütülmesine rağmen ne yazık ki Türkiye’de bu çalışmalar yok denecek kadar azdır. Bunun en büyük nedeni de biyojeokimyasal çalışmaların yeterince bilinmemesi olabilir. Madenlerin bulunması ve o maden yatağının işletilebilirliğinin belirlenmesi çok ciddi bir iştir. Bu anlamda maden aramaları titizlikle yapılmalıdır. Biyojeokimyasal çalışmalar da jeolojik ve jeofiziksel çalışmalarla birlikte yürütülmelidir. Ancak bu şekilde, keşfedilecek olan yatakların rezervlerinin sınırları daha doğru çizilebilir. Pek çok araştırmaya yol gösterici olabilecek, yönlendirici ve ayrıntılı jeokimyasal prospeksiyon çalışmalarının daha doğru olmasını destekleyecek, ucuz, avantajlı, adeta sığ sondaj yapar gibi kolay olan bu yöntemin daha fazla çalışılması önerilebilir.

Aşağıda, belirtgen bitkilerle neler yapılabileceği sıralanarak bunların ne kadar önemli oldukları vurgulanmaktadır: 1. Bazı elementlerce zengin olduğu bilinen bölgelerde (çoğunlukla bitki-toprak olmak üzere, bitki-kayaç, bitkisu, bitki-başka bir organizma ve benzeri ilişkiler kimyasal analizler sonucu istatistiksel olarak incelenerek) belirtgen bitkilerin saptanması, 2. Saptanan belirtgen bitkilerle bilinmeyen maden yataklarının keşfi, 3. Saptanan belirtgen bitkiler ile çevre kirliliğinin belirlenmesi, 4. Saptanan belirtgen bitkilerin çevre kirliliğinin olduğu bölgelere ekilerek ortamın temizlenmesi, 5. Toprakta dağınık halde bulunan kıymetli elementlerin belirtgen bitkilerle toplanması. Bu bilgilerin ışığında, ülkemizde biyojeokimyasal prospeksiyon çalışmalarının artması ekonomimize artı değer katacaktır.

Kaynaklar Brooks R.R., Morrison R.S., Reeves R. D.,Dudley T.R. ve Akman Y., 1979, Hyperaccumalation of nickel by Alyssum Linaeus (cruciferae) Proc.R.Soc.Lond. Sect.B,203,287-403. Brooks R.R.,Baker A.J.M.ve Malaisse F.1992, Copper flowers national geographic, ressearc and exploration 8(3)338-351. Brooks R.R., Dunn, C,E. ve Hall, G.E. M., 1995, Biological system in mineral exploration and processing. Elles Horwood Limited, pp.538. Erdman J.A. ve Kokkola, M.,1984, Workshop 2: Biogeochemistry in mineral Exploration J. Geo.Exp. 21, 123- 128. Dunn C.E., 2007, Biogeochemistry in Mineral Exploration,Handbook of exploration and Environmental Geochemistry,V.9, Elsevier,.462 pp, London Demir E., 2008, Kazanlı (Mersin) Bölgesinde Biyojeokimyasal anomalilerin incelenmesi ve çevresel ortamın belirlenmesi, Me.Ü, Fen Bilimleri Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi,108 sahifa (yayınlanmamış) Gedik T. 2005, .Madenköy (Niğde/Ulukışla) ve Dolaylarının Biyojeokimyasal Anomalilerinin İncelenmesi, Ç.Ü. Fen bilimleri Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, 113 sahifa (yayınlanmamış) Kovalevsky A.L., 1984, Biogeochemical prospecting for ore deposits in the U.S.S.R, Journal Geo. Exploration, 21, 63-72. Köksoy M., 1991, Uygulamalı Jeokimya, Hacettepe Üniversitesi yayınları, A-64, 366 pp Lermi, A., 1996, Kanköy (Yomra/Trabzon) Cevherinde Toprak-bitki Jeokimyasının Uygulanması ve İndikatör Bitki Türü Tespiti, KT Ü, Fen Bilimleri Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi,115 sahifa ( yayınlanmamış) Ornella V.G ve Gabbrielli R., 1987, The response of plants to heavy metals: organic asid production, Giornale Botanico Italiano, 121,3-4, 209-212 Özbek H., Kaya Z, Gök M. ve Kaptan H., 1993. Toprak Bilimi Schehten çeviri. Ç. Ü. Ziraat Fak. Yayınları 73 s. 816, Adana. Özdemir Z. 1996, Maden Çayı (Elazığ) Boyunca Biyojeokimyasal Anomalilerin İncelenmesi; F .Ü. Fen bilimleri Enstitüsü Doktora Tezi, 144 sahifa (yayınlanmamış). Özdemir Z. ve Sağıroğlu A., 1997, Elazığ- maden Bölgesi Maden çayı boyunca Bakır için Biyojeokimyasal anomalilerin incelenmesi,Yerbilimleri, Geosound,30, 755-763 Özdemir Z. ve SağıroğluA., 1998, Maden Çayı( Maden-Elazığ) boyunca Fe elementi için Biyojeokimyasal anomalilerin incelenmesi, Türkiye Jeoloji Bülteni,41/1, 49-54 Özdemir Z. ve Sağıroğlu, A., 1999. Biogeochemical Manganese Anomalies Along the Maden Çayı Valley, Maden-Elazığ, Geochemistry İnternational, 37, 7, 673-677. Özdemir Z. ve Sağıroğlu, A., 2000a. Biogeochemical Zinc Anomalies along the Maden Çayı Valley, Maden-Elazığ,Turkey, Z. angew. Geol., 46;218-222. Özdemir Z. ve Sağıroğlu A., 2000b. Salix acmophylla Boiss, Tamarix smyrnensis Bunge and Phragmites australis (cav) Trin. ex. Stuedel as biogeochemical indicators for copper deposits in ElazığTurkey, Journal of Asian Earth Sciences.18, 595-601. Özdemir Z., 2003. Biogeochemical studies at the Musalı and silifke-Anamur area in Mersin, Turkey Geochemıstr International, 41, 9, 1-6. Özdemir Z., 2005. Pinus brutia as a biogeochemical medium to detect iron and zinc in soil analysis, chromite deposits of the area Mersin, Turkey, Chemie der Erde 65,79-88. Özdemir Z. ve Demir E., 2006, Çeşmeli-Doğusandal Köyü İçmeler Civarında Nikel için Biyojeokimyasal Anomalilerin Araştırılması, Me. Ü. Araştırma Fonu Projesi, Müh. F.J.M. (ZÖ)-2004-3-) (yayınlanmamış) . Özdemir Z., Akyıldız M., Eryılmaz F.Y. ve Zorlu K., 2006, Eskişehir-Kırka Bor Yataklarında İndikatör(Belirtgen) Bitkilerin Saptanması TÜBİTAK-YDAB,104Y009 -2004 (yayınlanmamış) . Rose, A.W., Hawkes, H.E. ve Webb, J.S. 1979, Geochemistry in mineral Exploration, 2nd ed. Academic Press, New York, p.657. Sağıroğlu A. ve Özdemir Z., 1997, Biogeochemical prospection. Geological engineering, 51, 1-17. Schlesınger W.H.(Edit.) ,2006, Holland H.D, Turekıan K.K, 2006, Biogeochemistry, Treatise on geochemistry 8, Elsevier, 702 pp, London Schroll,E. (ed), 1975, Analytische Geochemie Enke. verl.Bd.I.Stuttgart. p.292 Turan H., Özdemir Z., ve Zorlu S., 2006, Çiftehan (Ulukışla-Niğde) Bölgesinin Cu,Zn,Fe,Mn, ve Ni için Biyojeokimyasal anomalilerin araştırılması, İ.Ü.Müh. Fak. Yerbilimleri Dergisi, 19/2, 131-140

19

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful