You are on page 1of 2

Η λογοτεχνία στην περίοδο της επτάχρονης δικτατορίας

Αλέξανδρος Α. Χατζηκώστας

Η επιβολή της 7χρονης δικτατορίας στη χώρα μας ως αποτέλεσμα της ενεργού συμμετοχής του αμερικανικού παράγοντα και της σύμπλευσης
με αυτόν του αστικού κατεστημένου της χώρας μας, είχε τις δικές της δραματικές επιπτώσεις στο χώρο της ιδεολογίας, της πνευματικής και
πολιτιστικής ζωής.
Η επιβολή της 7χρονης δικτατορίας στη χώρα μας ως αποτέλεσμα της ενεργού συμμετοχής του αμερικανικού παράγοντα και της σύμπλευσης
με αυτόν του αστικού κατεστημένου της χώρας μας, είχε τις δικές της δραματικές επιπτώσεις στο χώρο της ιδεολογίας, της πνευματικής και
πολιτιστικής ζωής.
Στο χώρο ειδικότερα του πολιτισμού τόνισε όλα εκείνα τα στοιχεία που στα μεταεμφυλιακά χρόνια εμπόδιζαν, παρά τα διαλλείματα, στην
ανάπτυξη του λαϊκού, προοδευτικού πολιτισμού, προσπαθώντας παράλληλα να καλλιεργήσει τα δικά της «πολιτιστικά πρότυπα». Το «Ελλάς
Ελλήνων Χριστιανών», το γνωστό σύνθημα των απριλιανών, έγινε φυλακή και έκλεισε μέσα της όλη τη χώρα.  Η καθεστωτική επιβολή του
«κιτς» με τις «πολεμικές αρετές των Ελλήνων», το «πουλί της επταετίας», το μυστρί του Παττακού, τα τσάμικα του Παπαδόπουλου
αποπειράθηκε να ανακόψει την πολιτισμική εξέλιξη ενός ολόκληρου λαού και έως έναν βαθμό το κατάφερε...
Αναφέρει χαρακτηριστικά ο Μίκης Θεοδωράκης : «η χούντα υπήρξε η προσωποποίηση της ασχήμιας». Ο δε συγγραφέας Δημήτρης
Μαρωνίτης,  δηλώνει ότι «το βασικό ήταν η σύγκρουση πολιτισμού και πολιτικής». Και δεν είχαν άδικο. Η 7χρονη δικτατορία επέβαλε την
καθαρεύουσα σε όλες τι μορφές της δημόσιας ζωής. Απαγόρευσε ολόκληρο το έργο λογοτεχνών που θεωρούνταν αριστερό, επέβαλε την
προληπτική λογοκρισία σε όλες τις δημοσιεύσεις. Αρκετοί λογοτέχνες όπως ο Γ. Ρίτσος συνελήφθησαν και εκτοπίστηκαν (έκλεισαν ταυτόχρονα
εκδοτικοί οίκοι και βιβλιοπωλεία) ενώ άλλοι διέφυγαν στο εξωτερικό όπως ο Άρης Αλεξάνδρου, ο Τίτος Πατρίκιος, η Τατιάνια Μιλλιέξ ενώ όσοι
έμειναν στην Ελλάδα αποφάσισαν να σιωπήσουν, μη εκθέτοντας τα έργα τους στο φως της λογοκρισίας.
Χαρακτηριστική περίπτωση εδώ του Γιώργου Σεφέρη ο οποίος το 1969 σπάει τη σιωπή του και κάνει την περίφημη δήλωση του ενάντια στη
Δικτατορία. Την 28η Μαρτίου του 1969 λοιπόν, έστειλε στην Ελληνική Υπηρεσία του BBC , την ιστορική πλέον δήλωσή του κατά της χούντας
που αναφέρει :
«Πάει καιρός που πήρα την απόφαση να κρατηθώ έξω από τα πολιτικά του τόπου. Προσπάθησα άλλοτε να το εξηγήσω. Αυτό δε σημαίνει
διόλου πως μου είναι αδιάφορη η πολιτική ζωή μας. Έτσι, από τα χρόνια εκείνα, ως τώρα τελευταία, έπαψα κατά κανόνα να αγγίζω τέτοια
θέματα. εξάλλου τα όσα δημοσίεψα ως τις αρχές του 1967 και η κατοπινή στάση μου - δεν έχω δημοσιέψει τίποτα στην Ελλάδα από τότε που
φιμώθηκε η ελευθερία - έδειχναν, μου φαίνεται, αρκετά καθαρά τη σκέψη μου.
Μολαταύτα, μήνες τώρα, αισθάνομαι μέσα μου και γύρω μου, ολοένα πιο επιτακτικά, το χρέος να πω ένα λόγο για τη σημερινή κατάστασή μας.
Με όλη τη δυνατή συντομία, να τι θα έλεγα: 
Κλείνουν δυο χρόνια που μας έχει επιβληθεί ένα καθεστώς ολωσδιόλου αντίθετο με τα ιδεώδη για τα οποία πολέμησε ο κόσμος μας και τόσο
περίλαμπρα ο λαός μας στον τελευταίο παγκόσμιο πόλεμο. Είναι μια κατάσταση υποχρεωτικής νάρκης, όπου όσες πνευματικές αξίες
κατορθώσαμε να κρατήσουμε ζωντανές, με πόνους και με κόπους, πάνε κι αυτές να καταποντιστούν μέσα στα ελώδη στεκούμενα νερά. Δε θα
μου ήταν δύσκολο να καταλάβω πως τέτοιες ζημιές δε λογαριάζουν πάρα πολύ για ορισμένους ανθρώπους. 
Δυστυχώς δεν πρόκειται μόνον γι' αυτό τον κίνδυνο. Όλοι πια το διδάχτηκαν και το ξέρουν πως στις δικτατορικές καταστάσεις η αρχή
μπορεί να μοιάζει εύκολη, όμως η τραγωδία περιμένει αναπότρεπτη στο τέλος. Το δράμα αυτού του τέλους μας βασανίζει, συνειδητά ή
ασυνείδητα, όπως στους παμπάλαιους χορούς του Αισχύλου. `Όσο μένει η ανωμαλία, τόσο προχωρεί το κακό.
Είμαι ένας άνθρωπος χωρίς κανένα απολύτως πολιτικό δεσμό και, μπορώ να το πω, μιλώ χωρίς φόβο και χωρίς πάθος. Βλέπω μπροστά μου
τον γκρεμό όπου μας οδηγεί η καταπίεση που κάλυψε τον τόπο. Αυτή η ανωμαλία πρέπει να σταματήσει. Είναι εθνική επιταγή. 
Τώρα ξαναγυρίζω στη σιωπή μου. Παρακαλώ το Θεό να μη με φέρει άλλη φορά σε παρόμοια ανάγκη να ξαναμιλήσω».
Η προληπτική λογοκρισία έληξε τον Νοέμβρη του 1969 και τον Ιούνη του 1970 μια ομάδα λογοτεχνών και κριτικών μετά από πολύμηνες
συνεννοήσεις εξέδωσε, στον πνεύμα της δήλωσης του Σεφέρη, τον τόμο «Δεκαοχτώ κείμενα». Σ’ αυτόν τον τόμο για την ιστορία αναφέρουμε
ότι περιέχονται κείμενα των Γ. Σεφέρη, Καίης Τσιτσέλη, Τάκη Κουφόπουλο, Σπύρου Πλασκοβίτη, Αλέξανδρου Κοτζιά, Τάκη Σινόπουλου, Νόρας
Αναγνωστάκη, Ρόδη Ρούφου, Γιώργου Χειμωνά, Θ.Δ Φραγκόπουλου, Στρατή Τσίρκα, Μανόλη Αναγνωστάκη, Δ.Ν. Μαρωνίτη, Νίκου
Κάσδαγλη, Θανάση Βαλτινού, Μένη Κουμανταρέα, Λίνας, Κάσδαγλη, Αλέξανδρου Αργυρίου. Επρόκειτο για λογοτέχνες από όλο το πολιτικό
φάσμα. Η πρωτοβουλία αυτή συνεχίστηκε με άλλους δύο τόμους «Νέα κείμενα» και «Κείμενα 2» και κατέληξε στην έκδοση του περιοδικού «Η
συνέχεια» μέχρι τον Οκτώβρη του ’73 όταν τα γεγονότα του Πολυτεχνείου επέβαλαν την διακοπή της έκδοσης.
Στην καθ’αυτό λογοτεχνική παραγωγή δεν έχουμε την εμφάνιση νέων δημιουργών, παρά την περιορισμένη δημιουργία αυτών που είχαν
αναδειχτεί παλιότερα. Αυτό συνέβη στο χώρο της πεζογραφίας. Αντίθετα στο χώρο της ποίησης, μέσω νέας «ποιητικής γλώσσας» έχουμε την
λεγόμενη «γενιά του 70» που χαρακτηριστικοί της εκπρόσωποι οι Λευτέρης Πούλιος, Βασίλης Στεριάδης και Γιάννης Κοντός ενώ σε αυτή
ανήκουν οι Δημήτρης Κολοκύρης, Τζένη Μαστοράκη, Δημήτρης Ποταμίτης, Γιώργος Χουλιάρας κ.α Φυσικά μετά την πτώση της δικτατορίας και
λόγω των συνθηκών έχουμε μαζική εμφάνιση νέων πεζογράφων.
Η περιγραφή της κατάστασης της λογοτεχνικής παραγωγής, αλλά και των δημιουργών της για την 7χρονη περίοδο που εξετάζουμε απαιτεί
περισσότερο χρόνο. Θα προσπαθήσω όμως να δώσω μια φωτογραφική ματιά γι’αυτή «απ’ έξω» για μια χρονική περίοδο, το 1972- λίγο πριν
την εξέγερση του Πολυτεχνείου, μέσα από άρθρο του Νίκου Παπανδρέου στο περιοδικό «Νέος Κόσμος», πολιτικό-θεωρητικό περιοδικό που
εξέδιδε το παράνομο ΚΚΕ.
«…Η πνευματική παραγωγή υπό το καθεστώς του ζόφου της δικτατορίας, με την ισχύ του στρατιωτικού νόμου, του νόμου περί τύπου και με
τον υπέρμετρο ζήλο των διαβόητων επιτροπών λογοκρισίας, δεν είναι δυνατό παρά να έχει δύο υποστάσεις: μια φαινομενική, που είναι αυτή
που βλέπουμε η δεδομένη. Η άλλη η άδηλη, είναι το πνευματικό έργο που κρατιέται κλεισμένο στο συρτάρι είτε γιατί δεν μπόρεσε να σπάσει
τους φραγμούς της τυρρανίας, είτε γιατί ο ίδιος ο δημιουργός του κρίνει πως δεν ήρθε ακόμη η ώρα του να βγάλει στο φως. Έτσι το έργο αυτό
κρατιέται σε λανθάνουσα κατάσταση και καρτερεί μιαν ευθετότερη στιγμή, μια συγκυρία βολική για να σπάσει τη φυλακή του συρταριού και να
γίνει πνευματική παρουσία…
Το 1972 άρχισε με μια νέα επίθεση της δικτατορίας στον πνευματικό-πολιτιστικό και ιδεολογικό τομέα…Δύο πνευματικά σωματεία που μόλις
κατάφεραν να πάρουν σάρκα και οστά η «Εταιρία Μελέτης Ελληνικών Προβλημάτων» και η «Ελληνοευρωπαϊκή Κίνηση Νέων» δέχτηκαν τον
πέλεκυ της χουντικής «δικαιοσύνης» και καρατομήθηκαν με την κατηγορία ότι «παρεξέκλιναν» του σκοπού τους, επειδή μέσα στις πρώτες
πνευματικές-πολιτιστικές εκδηλώσεις που οργάνωσαν, ακούστηκαν έμμεσες ή άμεσες κριτικές προς το καθεστώς…Η λογοκρισία απαγόρευσε
τα θεατρικά έργα «Καληνύχτα Μαργαρίτα» του Γεράσιμου Σταύρου, «Η ιστορία του Αλή Ρέτζο» του Π. Μάρκαρη, «Οι 300 της Πηνελόπης» του
Χαραλαμπίδη και το «Επικίνδυνο φορτίο» του Κ. Μουρσελά…
Με αφορμή την επέτειο των 150 χρόνων από το 1821, στη διάρκεια του 1972 συνεχίστηκε με ζωηρότατο ρυθμό η εκδοτική προσπάθεια η
αφιερωμένη στο ’21. Ανάμεσα στα έργα που τιμούν πραγματικά τις ασύλληπτες διαστάσεις της ηρωϊκής Εθνεγερσίας πρέπει να
μνημονεύσουμε ξεχωριστά την «Ιστορία του ‘21» την πολύτομη αυτή ιστορική μελέτη του Δημήτρη Φωτιάδη…Σημαντική προσφορά στη σωστή
επιστημονική έρευνα των θεμάτων της ιστορίας του ’21 αποτελεί επίσης η μελέτη της σοβιετικής ιστορικού Ολγας Μπορίσοβα Σπάρο με τον

Elxis CMS

Σελίδα 1 / 2

Από τον Γιάννη Ρίτσο με τις δύο ποιητικές του συλλογές «Πέτρες-Επαναλήψεις-Κιγκλίδωμα» και «Ελένη». του Εικοσιένα η εποχή κι η Εικοσιμιά τα’ Απρίλη. το μέλλον χτίζει η νιότη αγκαλιασμένη. Χίτλερ. υλοποιημένο. Ο «πολιτισμός» των δικτατόρων Αξίζει να πούμε και ορισμένα λόγια για τον «πολιτισμό» των δικτατόρων έτσι για «ευθυμήσουμε» λίγο. ζωντανό και εύληπτο το αισιόδοξο μήνυμα: ότι τα κάστρα της προόδου και της δημοκρατίας παραμένουν άπαρτα και μάχονται». Οι δικτάτορες ήθελαν και τα αποκλειστικά δικά τους τραγούδια και γι’ αυτό από το φθινόπωρο του 1968 είχαν προκηρύξει διαγωνισμό για τη συγγραφή και τη σύνθεση του ύμνου της 21ης Απριλίου. Η Επανάστασις υπήρξε γι αυτούς η αφορμή να εκφράσουν σε ποιητικό λόγο αλλά και σε αυθόρμητες επιστολές ό.. Είναι γνωστή η εμμονή των απριλιανών στις γιορτές και τα πανηγύρια. Οι προτάσεις πολλές και το τελικό αποτέλεσμα. (Από παρέμβαση στην εκδήλωση  «Συγγραφείς και Δικτατορία»)   Elxis CMS Σελίδα 2 / 2 . Να θυμηθούμε και ορισμένα ποιητικά δημιουργήματα : Το 1969 εκδόθηκε με πρωτοβουλία των συνταγματαρχών η «Λαϊκή Μούσα». Τα δύο πρωτοπαλίκαρα έσερναν τον χορό. Η απότομη κατάργησις του παρελθόντος που επέφερε και η αναδημιουργική πνοή που ενεφύσησε εδημιούργησαν αναμφίβολα ικανοποίηση και ένα πλήθος ελπίδων σε χιλιάδες απλούς ανθρώπους. μιμούμενοι παλιότερες φασιστοειδείς καρικατούρες της περιόδου Μεταξά. Από την Ελλη Αλεξίου μετά από πολύχρονη σιωπή το μυθυστόρημα «Δεσπόζουσα» και τη συλλογή διηγημάτων «Και υπέρ των ζωντανών». (δις) Μες στις καρδιές μπαίνει ζεστή του Απριλιού η λιακάδα κι έχουν στα στήθια τους κλεισθεί θρησκεία. Χωρίς ιδιαίτερη φαντασία. Στο τέλος το συγκεκριμένο άρθρο συνοψίζοντας αναφέρει: «…Χαρακτηριστικό γνώρισμα της πνευματικής ζωής το 1972 ήταν η πληθώρα εκδόσεων. Να θυμίσουμε ακόμη πως ο Γιάννης Ρίτσος την χρονιά αυτή παίρνει το μεγάλο Διεθνές Βραβείο Ποίησης από την 10η διεθνή Μπιενάλε που έγινε στο Κνοκ του Βελγίου. ήταν σαν ένα ηφαίστειο που εξερράγη εκτοξεύοντας ψηλά ό. μ’ εργάτη. «Ελάτε να ενισχύσουμε/ τον νέο κυβερνήτη/ τον Γιώργο Παπαδόπουλο που πήρε το τιμόνι/Ν’ αναστηθούν παλιοί καιροί/ και δοξασμένοι χρόνοι». Σ’ αυτό συνέβαλαν δύο παράγοντες: η δικτατορία που θέλει να αποδείξει με τον εκδοτικό οργασμό την «ελευθερία» της παραγωγής υπό το καθεστώς της από την μία πλευρά. Ναι στο Σύνταγμα γι’ αγάπη και ομόνοια. το οποίο όφειλαν όλοι οι μαθητές να ψάλλουν. Γαλανέ μας ουρανέ». δυνατή. Επίσης Ειδικό εμβατήριο ηχογραφήθηκε για τις ανάγκες της προπαγάνδας υπέρ του χουντικού Συντάγματος: «Ναι στο Σύνταγμα για μια Ελλάδα αιώνια. Ορισμένα «μαργαριτάρια»:  «Κύριε Παπαδόπουλε/ να ζήσης χίλια χρόνια/ γιατί προσφέρεις στον λαό αγάπη και συμπόνια». Στο εισαγωγικό σημείωμα σημειωνόταν : «Η Επανάστασις της 21ης Απριλίου έγινε πηγή έμπνευσης και καινούργιων αισθημάτων σε πάρα πολλούς Έλληνες. αγρότη.. θέλησαν να ακολουθήσουν τη δοκιμασμένη συνταγή του «άρτος και θεάματα». Ο Στρατής Δούκας με τον «Μικρό αδελφό» η Αλκη Ζέη με το παιδικό μυθιστόρημα «Ο μεγάλος περίπατος του Πέτρου» και ο Γιάννης Σκαρίμπας με την ‘περίπολο Ζ». φοιτητή και πρώτο τον στρατιώτη. οικογένεια και πάνω απ’ όλα Ελλάδα (δις)». γελούν όλα τα χείλη και σμίγουν μέσα στην ψυχή. Θα γεμίσεις μ’ ένα ναι. (δις) Τραγούδι αγάπης αντηχεί. η οποία περιλάμβανε το σύνολο των ποιητικών «αριστουργημάτων» αφιερωμένων στους πρωτεργάτες της.τι από καιρό συνειδητά ή ασυνείδητα τους καταπίεζε. οι ίδιοι οι πνευματικοί άνθρωποι που τυπώνουν ένα έργο για να προσθέσουν και τη δική τους κραυγή διαμαρτυρίας ενάντια στην τυραννία… Μέσα σ’ αυτήν λοιπόν την ίδια την πληθωρική εκδοτική προσπάθεια του 1972 και μέσα στις έντονες συγκρούσεις των ανθρώπων του πνεύματος και της τέχνης σημειώθηκαν στο χρόνο που πέρασε.τι καταπιεζόταν από καιρό στις καρδιές». Μουσολίνι. Χατζηκώστας τίτλο «Η απελευθέρωση της Ελλάδας και η Ρωσσσία»…Οι εκδόσεις «Αλκαίος» κυκλοφόρησαν μιαν ανθολογία με διηγήματα 16 δόκιμων πεζογράφων μας που είναι εμπνευσμένα από το Μεγάλο ξεσηκωμό του Γένους… Το 1972 έδοσε στον Έλληνα αναγνώστη της χαρά της επανασύνδεσης του με ορισμένους από τους πιο αγαπητούς ποιητές και συγγραφείς που η επικοινωνία τους με το λαό είχε κοπεί απότομα με το πραξικόπημα»  Στη συνέχεια αναφέρει κυκλοφορίες βιβλίων όπως: «Ατταλος ο τρίτος» του Κώστα Βάρναλη. ήταν το εξής: «Μέσα στ Απρίλη τη γιορτή. φορώντας συχνά μαύρα γυαλιά και καλογυαλισμένα υποδήματα.Η λογοτεχνία στην περίοδο της επτάχρονης δικτατορίας Αλέξανδρος Α. βρίσκεται αποκρυσταλλωμένο. Από την άλλη.  «Δυο τρανοί συνταγματάρχες/ κι ο γενναίος Παττακός/ ώρμησαν σαν καταρράχτες/ όπως ένας κεραυνός».