T. C.

MARMARA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ

PAMUKKALE YÖRESİ LİKENLERİ ÜZERİNDE TAKSONOMİK VE EKOLOJİK BİR ÇALIŞMA

Mustafa YAVUZ (Biyoloji Öğretmeni)

YÜKSEK LİSANS TEZİ
BİYOLOJİ ANABİLİM DALI

DANIŞMAN Yrd. Doç Dr. Gülşah ÇOBANOĞLU

İSTANBUL 2004

T. C. MARMARA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ

PAMUKKALE YÖRESİ LİKENLERİ ÜZERİNDE TAKSONOMİK VE EKOLOJİK BİR ÇALIŞMA

Mustafa YAVUZ (Biyoloji Öğretmeni) (141100620010028)

YÜKSEK LİSANS TEZİ
BİYOLOJİ ANABİLİM DALI

DANIŞMAN Yrd. Doç Dr. Gülşah ÇOBANOĞLU

İSTANBUL 2004

ÖNSÖZ

Tez konumuz, her geçen gün daha da önem kazanan ve son yıllarda giderek artan sayıda çalıĢmaya konu olan likenlerdir. ÇalıĢma alanı olarak Pamukkale Travertenleri ve Antik Hierapolis Kenti kalıntıları seçilmiĢtir. Dünyada bir eĢi daha bulunmayan Pamukkale Travertenleri, UNESCO tarafından Dünya Mirası Listesine dahil edilmiĢtir. Travertenlerin doğal güzelliğinin ve beyazlığının korunmasının yanı sıra, genel olarak Pamukkale bölgesinin ekolojik ve vejetatif potansiyelleri de dikkate değer bir önem arz etmektedir. Bu sebeple Çevre Bakanlığı bünyesinde çalıĢan Özel Çevre Koruma Kurumu tarafından, Pamukkale yöresi ‘Pamukkale Özel Çevre Koruma Bölgesi’ ilân edilmiĢtir. Yaptığımız bu çalıĢmayla Pamukkale çevresinin Liken Florası tespit edilmiĢ, buradan yola çıkılarak hava kirliliği ve ekolojisi gibi konularda yorumlar yapılmıĢtır. Bu yüksek lisans tez çalıĢması, Marmara Üniversitesi Bilimsel AraĢtırma Projeleri Komisyon BaĢkanlığı’nca desteklenmiĢtir. Tüm tez çalıĢmam boyunca bana yol gösteren ve maddî – mânevî her türlü desteği kendisinde bulduğum, özellikle Likenoloji alanında derin bilgilerine her zaman ihtiyaç duyduğum değerli tez danıĢmanım Yrd. Doç Dr. GülĢah ÇOBANOĞLU’na teĢekkürlerimi sunarım. Coğrafya bilgilerinden ve kaynaklarından yararlandığım değerli meslektaĢım Coğrafya Öğretmeni H. Canan DONAT’a teĢekkür ederim. Fiziksel anlamda gerçekten zor fakat ruhen oldukça heyecan verici ve dinlendirici arazi çalıĢmalarım sırasında benden yardımlarını esirgemeyen, tez çalıĢmam boyunca her türlü fedâkârlığa katlanan sevgili eĢim Secâ YAVUZ’a ve aileme teĢekkürü bir borç bilirim.

i

ĠÇĠNDEKĠLER

SAYFA

ÖZET ABSTRACT YENĠLĠK BEYANI KISALTMALAR LĠSTESĠ ġEKĠL LĠSTESĠ TABLO LĠSTESĠ BÖLÜM I. GĠRĠġ VE AMAÇ
1. 1. LĠKENLERĠN GENEL ÖZELLĠKLERĠ 1. 2. LĠKENLERĠN SĠSTEMATĠĞĠ 1. 3. LĠKENLERĠN EKOLOJĠK ÖNEMĠ a. Makrohabitat Faktörler b. Mikrohabitat Faktörler 1. 4. LĠKEN BĠLEġĠKLERĠ

vi vii viii ix x xi 1 1 2 4 4 4 6 8 8 8 8 13 14 14 14 15 20 20

BÖLÜM II. ARAġTIRMA BÖLGESĠNĠN TANITIMI
2. 1. DENĠZLĠ ĠLĠ’NĠN TANITIMI 2. 1. 1. Denizli’nin Coğrafi Konumu ve Özellikleri 2. 1. 1. 1. Denizli’nin Konumu 2. 1. 1. 2. Denizli’nin Yüzey ġekilleri 2. 1. 1. 3. Denizli’nin Dağları 2. 1. 1. 4. Denizli’nin Ovaları 2. 1. 1. 5. Denizli’nin Gölleri 2. 1. 2. Denizli’nin Ġklim Özellikleri 2. 1. 3. Denizli’nin Bitki Örtüsü 2. 2. PAMUKKALE’NĠN TANITIMI

ii

2. 2. 1. Pamukkale’nin Coğrafî Konumu ve Yüzey ġekilleri 2. 2. 2. Antik Hierapolis Kenti 2. 2. 3. Pamukkale Travertenleri ve Jeolojik Yapısı 2. 2. 4. Pamukkale Yöresi’nin Toprak Özellikleri 2. 2. 5. Pamukkale Yöresi’nin Ġklimi 2. 2. 6. Pamukkale Yöresi’nin Vejetasyonu (Bitki Örtüsü) 2. 2. 7. Pamukkale Yöresinde Erozyon Etkisi 2. 2. 8. AraĢtırma Bölgesi Konumu ve Lokaliteler 2. 2. 8. 1. Konum ve Bakı 2. 2. 8. 2. AraĢtırma Bölgesinde Lokaliteler

20 22 23 28 29 29 30 31 31 33 35 35 36 37 37 37 39 41 44 44 45 46 46 47 48 48 48 49 50 50 51 53 53 54 55 56 56

BÖLÜM III. MATERYAL VE YÖNTEM
3. 1. MATERYAL TOPLAMA YÖNTEMĠ 3. 2. ĠNCELEME ve TAYĠN YÖNTEMĠ

BÖLÜM IV. BULGULAR
4. 1. KULLANILAN LĠKEN SINIFLANDIRMA SĠSTEMĠ 4. 2. TESPĠT EDĠLEN CĠNSLERĠN SĠSTEMATĠK DĠZĠLĠMĠ 4. 3. TESPĠT EDĠLEN TAKSONLARIN LĠSTESĠ 4. 4. CĠNS TAYĠN ANAHTARI 4. 5. TAKSONLARIN DESKRĠPSĠYONLARI 4. 5. 1. ACAROSPORA A. Massal. 4. 5. 1. 1. Acarospora cervina A. Massal. 4. 5. 1. 2. Acarospora macrospora (Hepp.) A. Massal. ex Bagl. 4. 5. 2. ASPICILIA A. Massal. 4. 5. 2. 1. Aspicilia calcarea (L.) Mudd 4. 2. 2. 2. Aspicilia contorta (Hoffm.) Krempelh. Aspicilia contorta ssp. contorta Aspicilia contorta ssp. hoffmanniana 4. 5. 3. BUELLIA De Not. 4. 5. 3. 1. Buellia badia (Fr.) A. Massal. 4. 5. 3. 2. Buellia epipolia (Ach.) Mong. 4. 5. 4. CALOPLACA Th. Fr. 4. 5. 4. 1. Caloplaca alociza (A. Massal.) Mig. 4. 5. 4. 2. Caloplaca cerina (Ehrh. ex Hedwig) Th. Fr. 4. 5. 4. 3. Caloplaca chalybaea (Fr.) Müll. Arg. 4. 5. 4. 4. Caloplaca citrina (Hoffm.) Th. Fr. 4. 5. 4. 5. Caloplaca dolomiticola (Hue) Zahlbr. 4. 5. 4. 6. Caloplaca flavescens (Huds.) J.R. Laundon

iii

4. 5. 4. 7. Caloplaca holocarpa (Hoffm. ex Ach.) A.E.Wade 4. 5. 4. 8. Caloplaca inconnexa (Nyl.) Zahlbr. 4. 5. 4. 9. Caloplaca lactea (A. Massal.) Zahlbr. 4. 5. 4. 10. Caloplaca luteoalba (Turner) Th. Fr. 4. 5. 4. 11. Caloplaca saxicola (Hoffm.) Nordin. 4. 5. 4. 12. Caloplaca teicholyta (Ach.) J.Steiner 4. 5. 4. 13. Caloplaca variabilis (Pers.) Müll. Arg. 4. 5. 5. CANDELARIELLA Müll. Arg. 4. 5. 5. 1. Candelariella aurella (Hoffm.) Zahlbr. 4. 5. 5. 2. Candelariella medians (Nyl.) A.L.Sm. 4. 5. 5. 3. Candelariella xanthostigma (Ach.) Lettau 4. 5. 6. CLADONIA Hill ex Browne 4. 5. 6. 1. Cladonia foliacea (Hudson) Willd. 4. 5. 6. 2. Cladonia pocillum (Ach.) Grognot 4. 5. 7. COLLEMA Weber ex Wigg. 4. 5. 7. 1. Collema cristatum (L.) Weber ex F. H. Wigg. 4. 5. 7. 2. Collema tenax (Sw.) Ach. em. Degel. 4. 5. 8. DIPLOSCHISTES Norman 4. 5. 8. 1. Diploschistes muscorum (Scop.) R. Sant. 4. 5. 8. 2. Diploschistes ocellatus (Vill.) Norman 4. 5. 9. FULGENSIA A. Massal. & de Not. 4. 5. 9. 1. Fulgensia fulgens (Sw.) Elenkin 4. 5. 10. LECANIA A. Massal. 4. 5. 10. 1. Lecania sylvestris (Arnold) Arnold 4. 5. 10. 2. Lecania turicensis (Hepp.) Müll. Arg. 4. 5. 11. LECANORA Ach. 4. 5. 11. 1. Lecanora albescens (Hoffm.) Branth & Rostrup. 4. 5. 11. 2. Lecanora campestris (Schaerer) Hue 4. 5. 11. 3. Lecanora dispersa (Pers.) Sommerf. 4. 5. 11. 4. Lecanora muralis (Schreber) Rabenh. 4. 5. 12. LECIDELLA Körber 4. 5. 12. 1. Lecidella elaeochroma (Ach.) M. Choisy 4. 5. 13. LOBOTHALLIA (Clauz. & Roux) Haf. 4. 5. 13. 1. Lobothallia radiosa (Hoffm.) Haf. 4. 5. 14. OPEGRAPHA Ach. 4. 5. 14. 1. Opegrapha herbarum Mont 4. 5. 15. PHAEOPHYSCIA Moberg. 4. 5. 15. 1. Phaeophyscia orbicularis (Neck.) Moberg 4. 5. 16. PHYSCIA (Schreber) Michaux 4. 5. 16. 1. Physcia adscendens (Fr.) H. Olivier 4. 5. 16. 2. Physcia stellaris (L.) Nyl. 4. 5. 17. PHYSCONIA Poelt 4. 5. 17. 1. Physconia distorta (With.) J. R. Laundon 4. 5. 18. PLACIDIUM A. Massal. 4. 5. 18. 1. Placidium squamulosum (Ach.) Breuss

57 58 59 60 60 61 62 62 63 64 64 65 65 66 67 68 68 69 70 70 71 71 72 72 73 73 74 75 75 76 78 78 79 79 80 80 81 81 82 82 83 84 84 85 85

iv

4. 5. 19. PLACOCARPUS Trevisan 4. 5. 19. 1. Placocarpus schaereri (Fr.) Breuss 4. 5. 20. PLACYNTHIUM (Ach.) S. Gray 4. 5. 20. 1. Placynthium nigrum (Huds.) Gray 4. 5. 21. PSORA Hoffm. 4. 5. 21. 1. Psora decipiens (Hedw.) Hoffm. 4. 5. 22. RINODINA (Ach.) S. Gray 4. 5. 22. 1. Rinodina bischoffii (Hepp) A. Massal. 4. 5. 22. 2. Rinodina calcarea (Arnold) Arnold 4. 5. 22. 3. Rinodina exigua (Ach.) S. Gray 4. 5. 22. 4. Rinodina gennarii Bagl. 4. 5. 23. SQUAMARINA Poelt 4. 5. 23. 1. Squamarina cartilaginea (With.) P. James 4. 5. 24. TONINIA A. Massal. 4. 5. 24. 1. Toninia cinereovirens (Schaer.) A. Massal. 4. 5. 24. 2. Toninia diffracta (A.Massal.) Zahlbr. 4. 5. 24. 3. Toninia physaroides (Opiz) Zahlbr. 4. 5. 24. 4. Toninia sedifolia (Scop.) Timdal 4. 5. 25. VERRUCARIA Schrader 4. 5. 25. 1. Verrucaria glaucina Ach. 4. 5. 25. 2. Verrucaria lecideoides (A.Massal.) Trevisan 4. 5. 25. 3. Verrucaria muralis Ach. 4. 5. 25. 4. Verrucaria nigrescens Pers. 4. 5. 25. 5. Verrucaria viridula (Schrad.) Ach. 4. 5. 26. XANTHORIA (Fr.) Th. Fr. 4. 5. 26. 1. Xanthoria parietina (L.) Th. Fr.

86 86 86 86 87 87 88 88 89 90 90 91 91 92 93 93 94 94 95 96 97 97 98 99 100 100 102 112 115 124 128

BÖLÜM V. SONUÇ ve TARTIġMA TERĠMLER LĠSTESĠ KAYNAKLAR EKLER ÖZGEÇMĠġ

v

ÖZET

PAMUKKALE YÖRESĠ LĠKENLERĠ ÜZERĠNDE TAKSONOMĠK VE EKOLOJĠK BĠR ÇALIġMA
AraĢtırma bölgesi olarak seçilen Pamukkale yöresinden, bölgenin florasını belirlemek ve tanıtmak amacıyla, 10 Ağustos 2002 ile 20 Mayıs 2004 tarihleri arasında, on iki farklı lokaliteden toplanan liken örneklerinin tayinleri yapılmıĢtır. ÇalıĢmada 15 familyadan 26 cinse ait 61 tür (62 takson) tespit edilmiĢtir. Likenlerin cins tayin anahtarı, taksonların tayin anahtarları, deskripsiyonları, araĢtırma alanındaki yayılıĢları, toplandıkları substratın özellikleri, Türkiye’deki yayılıĢları, dünyadaki yayılıĢ alanları ve habitatları ile birlikte verilmiĢtir. 52 tür, araĢtırma bölgesi için; 3 tür ise Türkiye Liken Florası için yeni kayıttır.

Haziran 2004

Mustafa YAVUZ

vi

ABSTRACT

A TAXONOMICAL AND ECOLOGICAL STUDY ON LICHENS OF PAMUKKALE DISTRICT
The lichen specimens collected from twelve localities in the research area between the dates August 10 2002 and May 20 2004. The specimens have been determined to represent the lichen flora of Pamukkale and its surroundings. 61 species (62 taxa) belong to 26 genera from 15 families were identified. Keys to genera and taxa, their descriptions, distributions in the research area, in Turkey and in the world with their habitats have been given. 52 species were newly recorded for the research area. Also 3 species and are new records for Turkish Lichen Flora.

June 2004

Mustafa YAVUZ

vii

YENĠLĠK BEYANI

PAMUKKALE YÖRESĠ LĠKENLERĠ ÜZERĠNDE TAKSONOMĠK VE EKOLOJĠK BĠR ÇALIġMA
Ekoloji, tıp, eczacılık, kimya ve endüstri gibi ekonomik alanlarda kullanılıyor olmaları likenlerin önemini günümüzde bir kat daha arttırmıĢtır. Ancak, ülkemizde Likenoloji alanındaki çalıĢmalar henüz yetersizdir. Bu alanda yapılması gereken en temel çalıĢma floristik bir taksonomi çalıĢmasıdır. Floristik çalıĢmaların bir süre sonra genetik, biyokimyasal ve biyoteknolojik çalıĢmalara ıĢık tutacağı ümidindeyiz. Yine önemle belirtilmesi gereken bir husus da, henüz ülkemizin bir liken florası yazılmamıĢtır. Böyle çalıĢmaların günün birinde ‘Türkiye Liken Florası’nı kaleme alacak bilim adamlarımıza birer kilometre taĢı olacağı kanaatindeyiz. Bu çalıĢmada Pamukkale yöresindeki likenler toplanmıĢ, taksonomik olarak incelenmiĢ, tayin edilmiĢ ve tanıtılmıĢtır. AraĢtırma alanında daha önce Likenler ile ilgili bazı çalıĢmalar yapılmıĢsa da, sistemli ve uzun vadeli bir çalıĢma yapılmamıĢtır. Bölge florasında tespit edilen likenlerin 10 takson dıĢında tamamı (52) ilk defa tarafımızdan kaydedilmiĢtir. Ayrıca likenler arasındaki 3 tür Türkiye Liken Florası için yeni kayıt durumundadır. ÇalıĢma sonunda bölgenin liken florasında gözlenen tür sayısı zenginliği ve özellikle hava kirliliğine karĢı duyarlı diyebileceğimiz türlerin yer alması hava temizliği bakımından bu turistik yörenin eĢsizliğini göstermektedir. Buna ilâveten traverten kayaçları üzerinde geliĢmeye baĢlayan likenler, bir bölgede bitki örtüsünün ilk defa nasıl ortaya çıktığı hakkında bilgiler sunmaktadır.

Haziran 2004 DanıĢman Yrd. Doç. Dr. GülĢah ÇOBANOĞLU Öğrenci Mustafa YAVUZ

viii

KISALTMALAR LĠSTESĠ

C Epi I K KK Kyb Lik µg µm Mus N P Sin. sp. ssp. Ter

: : : : : : : : : : : : : : : :

Ticari çamaĢır suyu - Sodyum hipoklorid çözeltisi Epifitik % 70 etil alkolde çözünmüĢ iyot kristalleri % 10 KOH Potasyum Hidroksit çözeltisi Kalkerli kaya Karayosunları ile birlikte Likenikol, Liken üzerinde Mikrogram (= 10 -6 g) Mikrometre (= 10 -6 m) Musikol, Karayosunu üzerinde % 50 Nitrik asit % 95 etil alkoldeki doygun parafenilendiamin Sinonim (EĢ isim) Species (Tür) Subspecies (Alt tür) Terrikol, Toprak üzerinde

ix

ġEKĠL LĠSTESĠ

ġEKĠL ġekil I – 1 ġekil I – 2 ġekil II - 1 ġekil II - 2 ġekil II - 3 ġekil II - 4 ġekil II - 5 ġekil II - 6 ġekil II - 7 ġekil II - 8 ġekil II - 9 ġekil II - 10 ġekil V – 1 ġekil V – 2 ġekil V – 3 ġekil V – 4 ġekil V – 5 ġekil V – 6 Evernik Asitin Formülü Usnik Asitin Formülü Denizli Ġli’nin Türkiye Üzerindeki Konumu ve C2 Karesi Denizli Ġli Ġdâri Haritası Denizli ve Pamukkale Yöresi Jeolojik Haritası Çürüksu Vadisi’nin 120 m Çözünürlüklü Uydu Fotoğrafı Denizli Ġli’ne Ait Ġklim Diyagramı Hierapolis Kenti’nin MS III. Yüzyıldaki Görünümü Pamukkale’de Traverten ÇeĢitleri Çürüksu Vadisi Jeolojik Haritası Denizli – Pamukkale Yöresinde Dağların Bakı Pozisyonu AraĢtırma Bölgesinin Plânı On iki Numaralı Lokaliteden Pamukkale’nin Görünümü Lokalitelerdeki Takson Sayıları Substrat Cinsine Göre Likenlerin Yüzdelik Dağılımları Tallus Biçimine Göre likenlerin Yüzdelik Dağılımı Termal Suyun Etkisiyle Kireçle Kaplanan Mısır Bitkileri CaCO3’le KaplanmıĢ Liken ve Karayosunu Örnekleri

SAYFA 6 6 10 11 12 13 15 23 24 25 32 34 102 107 108 108 109 110

x

TABLO LĠSTESĠ

TABLO Tablo II - 1 Tablo II - 2 Tablo II - 3 Tablo II - 4 Tablo II - 5 Tablo II - 6 Tablo II - 7 Tablo II - 8 Tablo II - 9 Tablo V - 1 Tablo V - 2 Tablo V - 3

SAYFA Denizli Ġli 2002 Yılı Hava Kirliliği Aylık ve Yıllık Ortalamaları Denizli Ġli'ne Ait Aylık, Mevsimlik ve Yıllık YağıĢ Değerleri Denizli Ġli'ne Ait Don Olaylı Gün Süreleri Denizli Ġli'ne Ait Ortalama ve Mutlak Ekstrem Sıcaklıklar Denizli Ġli'nde Egemen Rüzgar Yönleri ve Frekansları Denizli Ġli'nde En Hızlı Rüzgar Yönü ve Hızı Termal Kaynağın Kimyasal Analizi Denizli Ġçme Suyunun Kimyasal Nitelikleri Pamukkale 2003 Yılı Ortalama Sıcaklık Değerleri Türlerin Lokalitelere Göre Dağılımı Tallus ve Substrat ÇeĢitlerine Göre Likenlerin Dağılımı Cinslerin Familyalara Dağılımı ve Tür Sayıları 16 17 17 18 19 19 27 28 29 104 105 106

xi

BÖLÜM I.

GĠRĠġ VE AMAÇ

1. 1. LĠKENLERĠN GENEL ÖZELLĠKLERĠ
Sıra dıĢı bitkiler olarak kabul edebileceğimiz likenler, alg ve mantar hücrelerinin karĢılıklı fayda prensibine dayanan simbiyotik birliktelikleri sonucu oluĢmuĢlardır. Bir likeni meydana getiren iki canlı da karĢılıklı olarak birbirlerinden fayda elde etmektedirler. Mantar, algin gerçekleĢtirdiği fotosentez iĢlemi sonucunda besin elde ederken, alg de mantarın kendisine sağladığı su ve mineral sayesinde kurumaktan korunmakta ve kendisi için emin bir yerde yaĢamını sürdürmektedir. [27 30]

Mantar bileĢeni çoğunlukla Ascomycetes (% 98), Basidiomycetes (% 0.4) yada Deuteromycetes (% 1.6) grubundan; alg bileĢeni ise genellikle Chlorophyta (% 90), veya Cyanobacteria (% 10) grubundandır. Burada dikkati çeken en önemli husus, mantar ve alg hücrelerinin yalnızca morfolojik bir iliĢki içinde olmayıp, aynı zamanda fizyolojik olarak da bir bütünlük gösteriyor olmalarıdır. Bazı araĢtırıcılara göre, likenler, mantarın alg üzerinde kurduğu kontrollü bir parazitlik örneği olarak görülmektedir. [1, 9, 28, 29] Morfolojilerine göre Dalsı (Fruticose), Yapraksı (Foliose), Kabuksu (Crustose) ve Pulsu (Squamulose) gibi isimler alan likenlerin üremesi, mantar bileĢeninin ürettiği sporlar vasıtasıyla veya izid, sored gibi vegetatif yapılarla gerçekleĢir. [28]

-1-

Algler ve mantar hifleri tallus içinde homojen dağılmıĢ Ģekilde görülüyorsa, böyle talluslara homeomerik tallus; tabakalaĢma gösterecek Ģekilde görülüyorsa, böyle talluslara heteromerik tallus denir. Birçok liken, dıĢta alg hücrelerini çeviren bol jelatinli, çift çeperli ve birbirine sarılı hiflerden oluĢan korteks tabakası içerir. Bunun altında ise kalın çeperli mantar hiflerinden meydana gelen ve tallusun büyük kısmını oluĢturan medulla tabakası vardır. Bazı likenlerde, özellikle yapraksılarda, alt korteks tabakası ve substrata tutunmasına yarayan rizinler de bulunur. [27 – 30, 33] Likenler, alg ve mantar bileĢenlerinin ayrı iken üretemedikleri, asit özelliğindeki liken bileĢiklerini üretirler. Genellikle mantar metabolizması sonucu oluĢan fenol asitleri ve pigmentlerden ibaret olan bu bileĢiklerin antibiyotik, antikanserojen, ve antiviral etkileri saptanmıĢ ve likenlerin tıbbî kullanımları önem kazanmıĢtır. Ayrıca likenler kimya sanayii, parfümeri ve besin endüstrisinde yaygın kullanım alanları bulmuĢtur. [19, 28, 29, 61, 102, 103] Likenlerin keĢfi ve yapısının anlaĢılmasından sonra bu konudaki çalıĢmalar artmıĢtır. Taksonomik, morfolojik, anatomik, fizyolojik çalıĢmalara ek olarak ekolojisi, büyüme - geliĢmeleri, endüstriyel kullanım alanları, hava kirliliği etkileri, kimyası, mikrobiyolojisi ile ilgili araĢtırmalara son zamanlarda moleküler genetik çalıĢmaları da katılmıĢtır.

1. 2. LĠKENLERĠN SĠSTEMATĠĞĠ
Sistematik anlamda „Lichen‟ sözcüğünü (Yunanca – Leikhen -

Yalamak anlamında) ilk defa M.Ö. IV. yüzyılda Aristoteles‟in öğrencisi Theophrastus, Ciğerotları (Hepaticae) için kullanmıĢtır. Likenler birçok botanikçi tarafından Karayosunlarıyla (Musci) karıĢtırılmıĢtır. [61] Ġsveçli botanikçi, Carolus von Linneaus‟un 1753 de yayınlanan „Species Plantarum‟ isimli eseri özellikle liken nomenklatürü bakımından baĢlangıç sayılır. Bu eserde seksen liken türü tek bir „Lichen‟ cinsi altında toplanmıĢtır. Ġlk uygun liken klasifikasyonunu yapan kiĢi ise Linneaus‟un öğrencisi Ġsveçli Erich Acharius‟tur (1757-1819). Acharius, likenolojinin babası kabul edilmiĢtir. [28, 29] Alman botanikçi Schwendener ilk defa likenlerin alg ve mantardan meydana geldiğini keĢfetmiĢtir (1867). Daha sonra sistematik botanikçi Vainio (1890), Reinke (1894-1896), Zahlbruckner (1907-1926) tarafından yapılan çalıĢmalar sonucu,

-2-

likenler mantar sistemi içinde likenleĢmiĢ mantarlar (lichenized fungi) olarak diğer mantarlardan (non-lichenized fungi) ayrı bir grup kabul edilmiĢtir. [28, 29] Türkiye‟de likenlerle ilgili ilk sistematik çalıĢmalar Rigler 1852 1897
[36], [75], [82],

Arnold -b
[83],

Fritsch 1899

[7],

Steiner 1899 a

[79],

-b

[80],

1905

[81],

1909 a

1916 [84], 1921 [85]; Szatala 1927 a [86], - b [87], 1940 [88], 1941 [89], 1960 [90]; Pišŭt 1970
[74]

ve Verseghy 1982

[93],

gibi araĢtırıcılar tarafından çeĢitli bölgelerden toplanan gibi yabancı araĢtırıcıların yanında;
[102];

likenlerin kaydedildiği yayınlar ile baĢlatılmıĢtır. Daha sonra John 1996 a [54], 1996 b
[55];

John ve Nimis 1998

[58];

Schindler 1998

[77]

Türk araĢtırıcıların da çalıĢmaları baĢlamıĢtır. Öncelikli olarak kimyasal çalıĢmalar (Zeybek ve John 1992
[71], [103];

Zeybek ve ark. 1983
[78]) [67],

Öztürk A. ve Öztürk K. 1988

Sommerfeldt ve John 2001

ve hava kirliliği etkisi ile ilgili bazı çalıĢmalar
[91]).

yapılmıĢtır (Özdemir 1992 a

Topçuoğlu ve ark. 1992

Taksonomik ve

floristik olarak yapılan araĢtırmalar da artmaktadır. Türkiye‟de floristik anlamda yapılan çalıĢmalar en güncel hâliyle Ģöyledir: Güner ve Özdemir 1986 Batı Anadolu
[48]; [66]

Güner 1986 Ege Bölgesi EskiĢehir, 1990 Bilecik
[70];

[8];

Özdemir 1986 Ġzmir ve çevresi Öztürk 1992 Uludağ
[72],

[64],

1987

[30],

1991

[65];

Özdemir ve Öztürk 1992
[27];

Gemlik – Mudanya

Aslan 1995 Erzurum - Kars – Artvin
[95];

Çiçek Akbıyık ve Çobanoğlu ve
[34];

Türk Özdemir 1995 Ilıca (Kütahya) [41]; Yazıcı 1995 a Akçaabat (Trabzon) [93], 1995 b ÇamlıhemĢin (Rize)
[94],

1995 c
[43];

Gönüllüol ve ark. 1995
[50];

[46];

Akdemir 1997 Ġstanbul Adaları

Akdemir ve Çobanoğlu 1998 Foça (Ġzmir)

Güvenç ve Öztürk 1997 Spil Dağı (Manisa) Hatay
[42]; [51];

Güvenç ve Öztürk 1998 Adana –
[60];

John ve Nimis 1998 (Hatay)

[58];

Çiçek ve Türk Özdemir 1998 Sakarya Türk Özdemir ve Güner
[73];

Karabulut ve Türk Özdemir 1998 AkĢehir (Konya)
[69];

1998 Trakya

Öztürk, Kaynak ve Güvenç 1998 Balıkesir – Bursa – Isparta
[96],

Yazıcı 1999 a Trabzon Bolu)
[29];

1999 b Karacabey (Bursa)

[97];

Çobanoğlu 1999 (Abant /
[48];

Aslan 2000 Artvin – Erzurum – Kars

[37];

Güvenç 2001 Kayseri
[53];

Hezarfen, Türk ve Candan 2001 (YeĢildağ / Kütahya – Bilecik) Konya – Niğde 2002 Trabzon
[49];

Sommerfeldt ve Yazıcı ve Aslan
[38];

John 2001 (Ġzmir) [78]; Yıldız ve John 2002 (Kastamonu) [101]; Güvenç 2002 Adana – Yazıcı ve Aslan 2002 ÇamlıhemĢin (Rize)
[100]; [99];

Aslan Yazıcı ve Karagöz 2002 Murgul (Artvin)

Güvenç ve

Öztürk 2004 Uludağ [52]. Yeryüzünde yaklaĢık 20.000 liken türü olduğunu tahmin edilmektedir.

-3-

1. 3. LĠKENLERĠN EKOLOJĠK ÖNEMĠ
Likenler uzun ömürlü fakat çok yavaĢ büyüyen organizmalardır. Ağaç gövdeleri, dağ tepeleri ve çıplak kayalıklar likenlerin genel olarak yaĢadıkları yerler olmakla birlikte; likenler, kaya, taĢ, kiremit, beton, harç, duvar, toprak, ağaç kabukları, karayosunları ve diğer likenler üzerinde geliĢebilen ve kutuplardan çöllere kadar çeĢitli habitatlara uyum sağlayabilen canlılardır. Likenler, üzerinde yaĢadıkları substrata göre a. Saksikol b. Epifitik c. Terrikol d. Likenikol e. Musikol ayrılırlar. Ayrıca bir bölgedeki likenlerin geliĢimi, diğer bütün bitkilerde olduğu gibi, doğrudan habitat koĢullarına bağlı olarak değiĢmektedir. Likenleri etkileyen habitat faktörleri makro Makrohabitat Faktörler ve Mikrohabitat Faktörler olmak üzere iki baĢlıkta incelenebilir:
[31]

: TaĢ, kaya duvar, beton vs üzerinde geliĢen, : Bitkiler (ağaç, çalı vb) ve bitki kısımları üzerinde geliĢen, : Toprak üzerinde geliĢen, : Bir baĢka liken üzerinde geliĢen, : Karayosunları üzerinde geliĢen olmak üzere 5 farklı gruba

a. Makrohabitat Faktörler 1. GüneĢ ıĢığı (Fotosentez için gerekli ıĢık dalga boyu 460-640 nm olmalıdır, ıĢığın yoğunluğu ve kalitesi önemlidir.) 2. Rüzgar (hızı ve frekansı) 3. Sıcaklık (maksimum, minimum, mevsimsel değerler) 4. Nem (yağmur, kar, sis, yıllık ortalama, minimum ve maksimum değerleri) 5. Atmosferik havanın kimyası (besinler, toksinler, asitlik, varsa çevredeki kirlilik kaynakları tipi ve yakınlığı) b. Mikrohabitat Faktörler 1. Substrat: topografyası, kimyası, stabilitesi, nem oranı ve tipi (kaya, ağaç kabuğu, karayosunu, diğer bitkiler, insan-yapımı maddeler) 2. Toprak: yapısı ve kimyası (pH, toksinler, besinler, renk, parça büyüklüğü, su tutma kapasitesi, % kaya içeriği ve % bitki örtüsü) 3. Atmosferik gazlar: konsantrasyon değiĢimleri (CO2, Ozon..) 4. Orman örtüsü: kanopi % açıklığı.

-4-

Bir likenin yaĢaması için sıcaklık çok büyük bir fark oluĢturmaz. Tropik bölgelerde yaĢayabildikleri gibi soğuk kutup bölgelerinde de yaĢayabilirler. Likenler, havanın toksik etkisine karĢı güçlü değildir, bu nedenle sadece hava kirliliğinin olmadığı yerlerde yaĢayabilirler ve hava kirliliğine karĢı duyarlılıkları nedeniyle biyolojik indikatörler olarak dikkat çekerler. SO2 (Kükürt dioksit) gibi gaz kirleticilere karĢı duyarlılıkları fark edildiğinden bu yana, Ģehir kirliliği ve emisyon kaynakları çevresinde indikatör olarak kullanılmaktadırlar. Ayrıca ağır metaller ve Kükürt gibi elementleri biriktirdikleri de bulunmuĢtur. Likenler havada düĢük konsantrasyonlarda bulunan elementleri içinde biriktirebilme yeteneklerinden dolayı sık sık çalıĢma konusu olmaktadırlar. Hava kirliliğinin tâkibinde; doğal ve hava kirliliğinin sebep olduğu komünite kompozisyon ve yapısındaki değiĢiklikleri, morfolojik Ģartlarda ve element içeriklerindeki değiĢimleri ayırt etmek amacıyla uzun süreli liken izleme alanları ve haritaları oluĢturulmaktadır. [31, 71, 78] Likenler toprağın meydana geliĢinde oldukça önemli bir rol oynarlar. Burada mantarlara özgü ayrıĢtırıcı özellik son derece önemlidir. Liken, mantarın bu özelliğini kullanarak kayanın üzerini yavaĢ yavaĢ ayrıĢtırır ve kayanın rüzgar ve yağmur ile parçalara ayrılmasına neden olur. Likenlerin bazıları oldukça sert kayaları bile çözebilecek bir güce sahiptir. Bu güç sayesinde parçalara ayrılan kaya, ufalanarak toprağın meydana gelmesini sağlamaktadır. Çıplak kayalarda geliĢebilen ve salgıladıkları maddeler ile toprak oluĢumunu sağlayan sonra da karayosunlarının geliĢmesine ortam hazırlayan likenler öncü bitkiler olarak değerlendirilirler. Organik madde miktarının artması sonucunda daha yüksek bitkilerin de geliĢebileceği toprak oluĢumunu hızlandırırlar. [28, 29, 123] Genel olarak likenlerin ekolojik önemini Ģöyle sıralayabiliriz: 1. 2. 3. 4. 5. Nem tutma kabiliyeti, çöllerde nem seviyesini korumakta etkili olur, Ağaçlar için gerekli olan fosfor ve azotu toprağa kazandırırlar, Böceklerin gıda kaynağıdırlar, TaĢ minerallerini fiziksel ve kimyasal olarak parçalarlar, DeğiĢik likenlerin hava Ģartlarına farklı uyum göstermesi, çevre

kirliliğinin takibi açısından önem kazanmıĢtır.

-5-

1. 4. LĠKEN BĠLEġĠKLERĠ
Likenler, alg ve mantar bileĢenlerinin doğada tek baĢlarına iken üretemedikleri bazı bileĢikler üretebilirler. Kısaca liken asitleri olarak adlandırılan bu 600 kadar bileĢik, daha çok mantar metabolizmasının ürünü olan fenol asitleri ve pigmentlerdir. Liken bileĢikleri, primer ve sekonder bileĢikler olarak tanımlanır. Primer bileĢikleri alg, fotosentezle hazırlar, baĢta glikoz ve mannitol – sorbitol gibi polioller olmak üzere, likenin ve izolikenin gibi likenlere özgü polioller sentezlenir. Likenlerdeki sekonder bileĢikler metabolizma ürünü olarak meydana gelen alifatik ve aromatik bileĢiklerdir. Sekonder bileĢikler, mantar tarafından sentezleniyorsa da, sentezin ön basamaklarındaki bileĢikleri alg hazırlamaktadır. Likenlerdeki ortakların gerçekleĢtirdiği uyumlu biyosentezler sonucu meydana gelen bu maddeler, genellikle ince kristaller hâlinde tallusta depolanır ve likenlerin kendine özgü renklerini oluĢtururlar. Sekonder bileĢiklere örnek olarak Vulpinik asit, Lekanorik asit, Evernik asit ve Usnik asit verilebilir. (ġekil I - 1, 2) [16, 103]

ġekil I – 1 Evernik Asitin Formülü

ġekil I – 2 Usnik Asitin Formülü

Bu maddelerden parfümeri, boya ve kimyasal endüstrilerde olduğu kadar tıp ve eczacılıkta da yararlanılmaktadır. Örneğin Roccella türlerinden kimyada kullanılan kırmızı turnusol boyası ve orsey isimli mor boya maddeleri elde edilir. Cladonia rangiformis‟den etil alkol elde edilmektedir. Usnea türlerinin antibakteriyel etkileri saptanmıĢtır ve usnik asitten antiseptik kremler yapılmaktadır. Ayrıca antifungal, antikanserojen ve antiviral etkileri de tespit edilmiĢtir. Kuzey Avrupa ülkelerinde ren geyiğinin besinini oluĢturan Cetraria islandica‟nın çayının eskiden beri öksürüğe iyi geldiği bilinmektedir. Fransa ve Yugoslavya'da yılda tonlarca toplanan Evernia prunastri ve Pseudevernia furfuracea‟dan makyaj pudrası yapımında yararlanılmaktadır. Mannit bakımından zengin olan Lecanora esculenta, Manna

-6-

Likeni olarak bilinir, Asya ülkeleri ve Arabistan'da ekmek unu yapımında ve develerin besini olarak kullanılmaktadır. Likenlerden yalnızca iki tür, Letharia vulpina ve Cetraria pinastri türleri zehirlidir. [16, 19, 28, 29, 103] Tarihi seyir içinde çok eskilerden beri biraz da batıl inançlara dayalı olarak likenlerin tedavide kullanıldığı bilinmektedir. Örneğin, tallusu sarı renkli olan „Xanthoria parietina‟ sarılık tedavisinde, sakala benzetilen „Usnea barbata‟ saç ve sakal çıkarmak için, alveollü tallus yüzeyi dolayısıyla akciğere benzetilen „Lobaria pulmonaria‟ ise akciğer hastalıkları tedavisinde kullanılmıĢtır. [123] Bu tezde taksonomik ve floristik bir çalıĢma ile Pamukkale yöresinde geliĢen likenler tanıtılmıĢ ve daha sonra yapılabilecek ekolojik, kimyasal veya diğer dallardaki liken çalıĢmalarına da zemin hazırlanmıĢtır. Zirâ, Pamukkale travertenleri UNESCO tarafından Dünya Mirası Listesi‟ne dahil edilmiĢtir. Pamukkale‟nin doğal ve tarihi güzellikleri yanında vejetasyon ve ekolojik özellikleri de detaylı bir Ģekilde incelenmelidir. Bu bağlamda arazideki çevre kirliliğini yada travertenlerin zamanla pasif hâle geçiĢini ve bitki örtüsü tarafından istilâ ediliĢini liken monitör yöntemiyle gözlemek mümkündür. Ayrıca bu çalıĢma ile Türkiye için yeni kayıt sayabileceğimiz, bölge için özel bazı türlerin tespitiyle yakın bir gelecekte hazırlanacak olan „Türkiye Liken Florası‟na katkıda bulunulmuĢ ve hava kirliliği görülmeyen araĢtırma bölgesindeki doğal ve sağlıklı geliĢen liken türlerinin zenginliği sunulmuĢtur.

-7-

BÖLÜM II.

ARAġTIRMA BÖLGESĠNĠN TANITIMI

AraĢtırmamıza konu olan Pamukkale yöresi Denizli Ġl merkezine 20 km Denizli - Ġstanbul Karayolu‟na 16 km mesafededir. Bölge, yeryüzü Ģekilleri, iklim ve bitki örtüsü gibi pek çok özellik bakımından Denizli il merkezine oldukça benzemektedir. Bu bakımdan öncelikle Denizli Ġli‟nin tanıtımı yerinde olacaktır.

2. 1. DENĠZLĠ ĠLĠ’NĠN TANITIMI 2. 1. 1. Denizli’nin Coğrafi Konumu ve Özellikleri
2. 1. 1. 1. Denizli‟nin Konumu
Denizli, Anadolu yarımadasının güneybatısında, Ege bölgesinin doğusunda yer almaktadır. Ege, Ġç Anadolu ve Akdeniz bölgeleri arasında bir geçit durumundadır. Denizli ilinin, her üç bölge üzerinde de toprakları vardır. Denizli ili 28° 38' - 30° 05' doğu boylamları, ve 37° 52' - 38° 29' kuzey enlemleri arasında yer alır. (Doğu uç noktası Çivril ilçesi GümüĢsu - Gökgöl köyü Dinar sınırında Efekli tepe; batı uç noktası Buldan ilçesi Alandız köyü, Manisa-Sarıgöl sınırında Tezek tepe; kuzey uç noktası; Çivril Çapak köyü, Afyon sınırında Avgan Damları mezarlığı; güney uç
-8-

noktası Çameli - Muğla sınırında Karabayır köyüdür) Denizli, P. H. Davis‟in “Flora of Turkey” adlı eserindeki kareleme sistemine göre yurdumuzun B2 ve C2 karelerinde yer almaktadır. (ġekil II – 1, 2) [4, 6, 17, 22, 119] Denizli ili doğuda Burdur, Afyon; batıda Aydın, Manisa; güneyde Muğla; kuzeyde UĢak illeri ile komĢudur. Karayolu ile Ġstanbul‟dan 632 km, Ankara‟dan 476 km, Ġzmir‟den 231 km uzaklıktadır. Ġlin yüzölçümü 11.868 km2 olup, denizden yükseltisi 428 m dir. [6, 17, 117, 119, 120] Merkez ilçe dıĢında 18 ilçesi, 4 bucağı, 451 köyü vardır. 1997 nüfus sayımı sonuçlarına göre toplam nüfusu 815.358‟dir. Ġzmir‟den sonra Ege Bölgesi‟nin en kalabalık kentidir. [6, 22] Denizli topraklarından 393.256 ha (% 33) tarım arazisi, 76.464 ha (% 6,4) çayır ve mera arazisi, 527.467 ha (% 44,2) orman arazisi, 195.119 ha (% 16,4) tarım dıĢı alan olarak kullanılmaktadır. Denizli'nin ekonomik olarak doğrudan faydalandığı arazi olması yönünden tarım ve mera arazilerinin payı yaklaĢık % 40'ı bulmaktadır. Bu çevrede tarla bitkileri, hayvancılık, meyvecilik, sebzecilik, sanayi ve ticari bitkiler açısından önemli bir tarımsal gelir kaynağının il ekonomisine katkıda bulunduğu görülmektedir. [6, 22] Denizli‟de sanayinin en geliĢmiĢ kolu, Antik çağdan beri süregelen dokuma sanayisidir. BaĢlıca sanayi merkezleri Denizli (pamuklu dokuma, tarım araçları, metal eĢya, kablo, boru, plastik üretimi) ile Buldan‟dır (pamuklu dokuma). [22] Sarayköy Ġlçesi‟nde Aydın dağlarının eteklerindeki faylı kuĢak üzerinde yer alan Kızıldere‟de sondajlarla çıkarılan çok yüksek sıcaklıktaki buharlardan jeotermal enerji kaynağı olarak yararlanılır ve elektrik üretilir. Denizli Jeotermal Santrali‟nin atığı olan sıcak sudan ısıtma, soğutma ve seracılıkta faydalanılmakta; yer altından sıcak su ile birlikte çıkan CO2‟den Türkiye‟nin ihtiyaç duyduğu kuru buzun % 95‟i üretilmektedir. Denizli‟de ısıtmaya uygun sahalar; Kızıldere, Tekke Hamamı, Kabaağaç, DemirtaĢ, Yenice, Karahayıt ve Pamukkale‟dir. Görüldüğü gibi, Denizli ili bol CO2 içeren zengin sıcak su kaynaklarına sahiptir. Ayrıca bu suların yüzeye taĢıdığı mineraller hem toprak yapısını hem de yeryüzü Ģekillerini doğrudan etkilemekte, bunun sonucunda da bölgede çeĢitli ekolojik farklılıklar ortaya çıkmaktadır. [6, 17, 117, 119, 120] Ġl merkezinin 20 km kuzeyindeki Pamukkale, Denizli‟de iç ve dıĢ turizmin baĢlıca kaynağıdır. Pamukkale travertenleri ilk defa 1964 tarihli MTA haritasında gösterilmiĢtir (ġekil II - 3).
-9-

ġekil II - 1 Denizli Ġli’nin Türkiye Üzerindeki Konumu ve C2 Karesi [4, 108]

- 10 -

ġekil II - 2 Denizli Ġli Ġdâri Haritası [109, 110]

- 11 -

- 12 -

ġekil II - 3 Denizli ve Pamukkale Yöresi Jeolojik Haritası (MTA 1964) [125]

2. 1. 1. 2. Denizli‟nin Yüzey ġekilleri
Denizli, jeolojik yapısı bakımından bir geçiĢ alanıdır. Yer Ģekilleri de buna bağlı olarak değiĢir. Denizli ili yüzey Ģekilleri bakımından dalgalıdır. Alçak ve yüksek ovalar, yaylalar ve dağlar birbirini tamamlar. Arazisi denizden yüksektir. Deniz yüzeyine en yakın yer Sarayköy ilçesi olup, 170 m rakımındadır. Denizli 428 m, Buldan 609 m, Güney 800 m, Çal ve Çardak 850 m, Acıpayam ve Tavas 950 m, Çivril 975 m, Kale 1000 m, Çameli ise 1359 m yükseltiye sahiptir. [22] Karcı Dağı‟nın kuzey eteklerinde, Büyük Menderes‟in kolu olan Aksu çayına kavuĢan derelerle hafifçe yarılmıĢ bir plato üzerinde yer alan Denizli kent merkezi, meyilli bir arazi üzerinde bulunur ve bu arazi hafif tepeler dizisi ile Çürüksu vadisindeki alçak ovalardan ayrılır. (ġekil II - 4) [22, 119, 130] Denizli, yeni kurulmuĢ bir kenttir. XI. yüzyıla kadar bugünkü yerinde Tonguzlu ya da Domuzlu denilen ve su bakımından zengin kırsal bir yerleĢimin varlığı ve asıl kentin buradan 6 - 7 km kadar kuzeydeki Laodikeia (Goncalı) olduğu bilinmektedir.

ġekil II – 4 Çürüksu Vadisi’nin Uydu Fotoğrafı (1999) [133]

- 13 -

2. 1. 1. 3. Denizli‟nin Dağları
Karcı Dağı, Denizli‟nin güneyinde yer alır. En yüksek yeri Gökbel Tepesi, 2308 metredir. Zirvede çoğu zaman kar bulunur. Büyük Çökelez Dağı, Sarayköy ovasının doğusundan Çal ilçesine kadar uzanır. Pamukkale‟nin kuzeyini kuĢatır. 1840 metre yüksekliğindedir. Ak Dağ, 2308 metre yüksekliğindedir. Denizli‟nin güneyinden batısına doğru uzanır. MenteĢe dağ sisteminin bir uzantısı olarak sıradağ Ģeklinde, Babadağ olarak da anılmaktadır. Ġlin kuzey yarısı Menderesler eski kütlesinin sınırları içindedir. Bu kesim faylarla graben ve horstlar biçiminde parçalanmıĢtır ve 1. derecede deprem alanıdır. Ġlin güney yarısı, Batı Toroslar‟ın kıvrımlı dağlarıyla kaplıdır. Bunlar arasında tektonik doğrultuların ekseninde uzanan ve neogen çökelleriyle dolu yüksek havzalar (Acıpayam Ovası, Tavas Ovası) yer alır. Bu kesimde en önemli dorukları Honaz Dağı (2528 m), Gölgeli Dağ (2419 m) meydana getirmektedir. [22, 119, 130]

2. 1. 1. 4. Denizli‟nin Ovaları
Ġl merkezine yakın en önemli iki ova Çürüksu ve Denizli ovalarıdır. Çömleksaz köyünden baĢlayan Çürüksu Ovası, Pamukkale‟nin altından, Büyük Menderes (Sarayköy) ovasına karıĢır. Ovayı Çürüksu1 sular. Yüzölçümü 150 km2, denizden yükseltisi 100 ile 600 metre arasında değiĢir. Ovada Pamuk, buğday ve mısır yetiĢtirilir. [22, 119]

2. 1. 1. 5. Denizli‟nin Gölleri
Ġldeki göllerden en önemlisi Acıgöl‟dür. Acıgöl (Çardak Gölü), tektonik oluĢumlu bir göldür. Yüzölçümü 41,34 km2‟dir. Çardak ilçesi ile Afyon-Dazkırı ilçesi arasındadır. Gölü Söğüt Dağları‟ndan inen sular besler. Acı Tuz Gölü de denilen gölün rakımı 836 metredir. Burdur Gölü tarafından, Söğüt dağı diplerinden, bazen kıyının 1-2 m üstünden acımsı sular çıkar. Bu suların Burdur Gölü'nden

1

Çürüksu deresinin uzunluğu 101 km, debisi 9,26 m3/sn dir. Suyu çok kireçli olduğu için bu ismi

almıĢtır.

- 14 -

geldiği sanılmaktadır. Acı Tuz Gölü sularının çekilen yerlerinde ince ve bembeyaz bir tuz örtüsü kalır, bunu hayvanlar yalayarak tuz ihtiyaçlarını giderirler. Gölde bileĢik olarak potasyum, sodyum ve sülfat tuzları vardır. Bu tuzlar göl kenarında kurulan iĢletmeler tarafından değerlendirilmektedir.2 Acıgöl – Sarayköy arasında çizilecek bir hat boyunca sülfatlı, sodalı yada karbonatlı bazı kaplıcaların olduğu görülür. Bu da bölgenin yer altı kaynakları ve toprak özellikleri hakkında bir fikir vermektedir. [22, 119, 130]

2. 1. 2. Denizli‟nin Ġklim Özellikleri
Denizli ve yöresi, Ege, Ġç Anadolu ve ağırlıklı olarak Akdeniz iklimleri arasında bir geçiĢ iklimine sahiptir. Bu yönüyle Denizli, hem Akdeniz ve Ege iklimlerine uygun bitki türlerinin çoğunu hem de Ġç Anadolu'nun kırsal nitelikli iklimine uygun bitki türlerinin hemen hemen hepsini yetiĢtirme imkanına sahiptir. Denizli ekonomisinin arka planında, tarımsal faaliyetlerin gerçekleĢmesinde böyle bir iklimin sağladığı, çeĢitli türlerin bir arada oluĢu etkili bir rol oynamaktadır.

ġekil II - 5 Denizli Ġli’ne Ait Ġklim Diyagramı [124]

Denizli ve Pamukkale yöresinde yıllık sıcaklık ortalaması 17,8 ºC olmakla birlikte, ortalama en yüksek sıcaklık Temmuz ayında 26,6 ºC, ortalama en düĢük sıcaklık Ocak ayında 5,5 ºC, en yüksek (maksimum) sıcaklık Ağustos ayında 41,3 ºC ve en düĢük (minimum) sıcaklık ġubat ayında –11,4 ºC‟dir. (ġekil II - 5, Tablo II - 4)
[12, 13]

2

Örneğin, göl kenarında Denizli – Afyon karayoluna yakın “Soli Deterjan Fabrikası” hammadde

ihtiyacını Acıgöl‟den sağlamaktadır.

- 15 -

Denizli‟de birinci egemen rüzgar yönü % 36,5‟lik frekansla Güneybatı, ikinci egemen rüzgar yönü % 35,3‟lük frekansla Kuzeybatıdır. (Tablo II - 5, 6) Denizli‟ye ait iklimsel bilgiler Tablo II - 2 – 6‟te verilmiĢtir. Görüldüğü gibi, iklim koĢulları bitki örtüsü için oldukça elveriĢlidir. Ġklim koĢullarının bu elveriĢliliğine karĢılık, Çürüksu ve Denizli ovalarını kuĢatan yüksek relief (yeryüzü Ģekilleri) yatay hava akımlarını ve sıcaklığın dikey değiĢimini etkilemektedir. Dolayısıyla, topografik özellikler hava sirkülasyonunu etkileyerek söz konusu ovalarda bazı çevresel sorunlara özellikle don olayına ve hava kirliliğine yol açmaktadır. Örneğin, zaman zaman oluk biçimindeki arazilerin taban kısmını dolduran soğuk hava o esnada üstünde bulunan öteki tabakalardan soğuk olduğu için yükselme imkânı bulamamaktadır. Hava tabakasının ters dönmesi yada sıcaklık inversiyonu denen bu olay, endüstrinin geliĢmekte olduğu, kentleĢme ve gecekondulaĢmanın yaygınlaĢtığı Denizli‟de zaman zaman hava kirliliğine yol açmaktadır. Tablo II - 1‟de Denizli Ġli‟ne ait hava kirliliği verileri verilmiĢtir.
104] [12, 13,

Tablo II - 1 Denizli İli 2002 Yılı Hava Kirliliği Aylık ve Yıllık Ortalamaları [104]

SO2 (Kükürtdioksit) µg / m³ Aylar Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık TOPLAM ORTALAMA Kış Dönemi Ort. Sağlık Müdürlüğü 173,0 150,3 106,5 76,0 67,8 55,8 65,0 59,7 754,1 94,3 143,3 Otogar Çıkışı 170,8 149,3 108,8 83,0 77,8 56,7 68,2 69,0 783,6 98,0 143,0 2 Nolu Sağlık Ocağı 124,4 106,9 79,5 60,9 53,7 50,6 56,3 67,9 600,2 75,0 103,6 Aylık Ortalama 156,1 135,5 98,3 73,3 66,4 54,4 63,2 65,5 712,6 89,1 129,9

- 16 -

Tablo II - 2 Denizli İli'ne Ait Aylık, Mevsimlik ve Yıllık Yağış Değerleri [12, 13] Meteorolojik Unsur Ortalama Yağış (mm) % Oranı Nemlilik oranı Mevsimlik Yağış (mm) % Oranı Aylar XII 86,3 15,6 11,5 I 96,1 17,3 4,8 Kış 256,1 46,10% II 73,7 13,3 1,6 III 66,6 12,0 0,1 IV 49,2 8,9 -0,5 İlkbahar 157,6 28,40% V 41,8 7,5 -0,8 VI 22,9 4,1 -0,9 VII 11,9 2,2 -1,0 Yaz 41,0 7,40% VIII 6,2 1,1 -0,9 IX 13,7 2,5 -0,4 X 32,2 5,8 1,0 Sonbahar 99,8 18% 554,5 1,0 XI 53,9 9,7 5,1 Yıllık 554,5 100,0

Tablo II - 3 Denizli İli'ne Ait Don Olaylı Gün Süreleri [12, 13] Yıllık Ortalama Don Olaylı Gün Sayısı 24,8 Maksimum Gün Sayısı 48 Tespit Edildiği Dönem 1975-76 Tespit Edildiği Dönem 1969-70

Yükseklik (m.) 482

Gözlem Süresi (Yıl) 23

Minimum Gün Sayısı 12

- 17 -

Tablo II - 4 Denizli İli'ne Ait Ortalama ve Mutlak Ekstrem Sıcaklıklar [12, 13]

Meteorolojik Unsurlar I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII

Ort Sıcaklık En Yüksek Sıcaklık En Düşük Sıcaklık

5,5 22,6 -10,5

6,9 23,8 -11,4

9,9 29 -7

14,1 35,2 -1,7

19,2 37 2,7

23,8 39,2 9

26,6 41,2 10

25,9 41,3 11,4

21,5 37 5

16,3 33,5 -0,8

11,4 29,9 -4,5

7,7 26,6 -10,4

15,7 41,3 -11,4

17,8

21,1

Amplitüd

Aylar

2,1

- 18 -

Termal Anomali ºC

Düzeltilmiş Yıllık Sıcaklık ºC

Yıllık

Tablo II - 5 Denizli İli'nde Egemen Rüzgar Yönleri ve Frekansları [12, 13] Ocak Denizli Meteoroloji İstasyonu Egemen Yön S 40ºW Frekans (% ) 42,3 Nisan Egemen Yön S 23ºW N 85ºW Frekans (% ) 38,2 31,8 Temmuz Egemen Yön N 44ºW Frekans (% ) 53,4 Ekim Egemen Yön S 32ºW Frekans (% ) 45,0 YILLIK Egemen Yön S 36ºW N 67,5ºW Frekans (% ) 36,5 35,3

I. Egemen Yön II. Egemen Yön

Tablo II - 6 Denizli İli'nde En Hızlı Rüzgar Yönü ve Hızı [12, 13] Denizli Meteoroloji İstasyonu En Hızlı Rüzgar Yönü Hızı (m/sn) Aylar I S 32 II S 31,1 III SSE 33,6 IV S 29 V SSW 28,4 VI S 18,3 VII S 18,2 VIII SW 19,5 IX SSW 20,2 X SSE 16,5 XI S 26,4 XII S 36,9 Yıllık S 36,9

- 19 -

Likenlerde yüksek bitkilerdeki gibi bir iletim sistemi bulunmadığından, hava kirliliğine karĢı düĢük bir tolerans sergilerler. Dolayısıyla araĢtırma bölgesindeki hava kirliliği sebebiyle arazideki liken florasında tür bazında farklılıklara yada tür içi modifikasyonlara rastlamak mümkündür.

2. 1. 3. Denizli‟nin Bitki Örtüsü
Bitki örtüsü iklim farklılaĢmalarını yansıtır. Ġlin kuzey kesiminde Akdeniz bitki toplulukları görülürken, güney kesimindeki yarı kurak havzalar ağaçlı bozkırla kaplıdır. Yüksek dağlar üzerinde yer alan ve il topraklarının yaklaĢık % 30 kadarını oluĢturan ormanların en yaygın ağaçları MeĢe (Quercus coccifera) ile Kızıl Çam (Pinus brutia) ve Kara Çam (Pinus nigra)‟dır. Denizli‟de çoğunlukla Akdeniz ikliminin karakteristik bitki örtüsü olan maki bitkileri yer alır. Bunlar arasında KocayemiĢ, (Arbutus unedo), Akçakesme (Phillyrea latifolia), Defne (Laurus nobilis), Mersin (Myrtus communis) gibi bitkiler sayılabilir. [2, 17]

2. 2. PAMUKKALE’NĠN TANITIMI 2. 2. 1. Pamukkale’nin Coğrafî Konumu ve Yüzey ġekilleri
Dünya'da eĢine az rastlanan ve Türkiye'nin en güzel doğa harikalarından biri olan Pamukkale, Denizli il merkezinin yaklaĢık 20 km kuzeyinde; 37º 54′ 57″ N (Kuzey) enlemi ve 29º 6′ 46″ E (Doğu) boylamında yer almaktadır. Pamukkale, Çökelez Dağı'nın (1844 m) Denizli‟ye bakan güney - güneybatı eteklerinde, Çürüksu ovası ile 100 m yukarısındaki plato arasında yerleĢmiĢ ilginç görünümlü teraslardır. Denizli‟den Pamukkale'ye yaklaĢırken gündüz olsun, gece olsun pamuktan yapılan kaleleri andıran travertenlerin büyüleyici bir görünümü vardır. 3 km uzunluğa, yaklaĢık 120 m yüksekliğe ve 250 - 600 m geniĢliğe sahip travertenler 900.000 m2‟lik bir yayla üzerine yayılmıĢlardır. [23, 24] Tepelerden aĢağı doğru inen sular kendi kendine yarım daire biçimli teras havuzlar yapar, bu havuzlardan taĢtığında ise sarkıt ve dikitler oluĢturur. OluĢumu binlerce yıldan beri aynı Ģekilde devam eden travertenler, renk doku, biçim ve ölçü

- 20 -

özelliklerinin bütün olarak bir araya geldiği bir peyzaj dizisidir. Bu peyzaj Pamukkale‟nin uluslararası ününü yaratmıĢtır. [26] Pamukkale‟yi Pamukkale yapan ve Ģifalı olduğu söylenen suyun sindirim, solunum, dolaĢım, romatizma ve deri hastalıklarına iyi geldiğine inanılmaktadır. Suyun yüzeye çıktığı yerdeki sıcaklığı 33-35 ºC arasında değiĢir. Eriyik madde miktarı, radyoaktivitesi yüksek ve tadı acıdır. Bu su belli bir süre aktığı yerde kireçli bir tortu bırakır. ĠĢte bu tortu Pamukkale‟nin ünlü travertenlerini oluĢturur. Pamukkale suyu içinde bir hafta bekletilen cisimler dalgalı ve beyaz tortu ile kaplanır. [26, 121, 122] Denizli'nin kuzeyinde Pamukkale sahanlığını doğudan sınırlayan fay boyunca sıralanmıĢ sıcak su kaynakları ve kuruluĢlar Güneydoğu, Kuzeybatı doğrultusunda üç grup oluĢtururlar. Bu gruplar sırasıyla Pamukkale, Karahayıt3 ve Kızılleğen ılıcalarını oluĢtururlar. Pamukkale‟de ise üç ana su kaynağı bulunmaktadır. Termal su özellikle bikarbonat, sülfat, kalsiyum, sodyum, magnezyum ve karbondioksit içerir. Antikçağ‟dan beri ünlü olan Pamukkale termal su kaynakları etrafında 1950'li yıllardan sonra birçok kuruluĢ açılmıĢtır. Akımı en yüksek olanın çevresi geniĢletilerek yarı yapay bir havuz haline getirilmiĢ ve Denizli Özel Ġdaresi tarafından iĢletmeye açılmıĢtır.4 [25, 114] Doğal cazibesinin yanında, travertenlerin hemen yanıbaĢında yer alan antik Hierapolis kentinin kalıntıları, yörenin tarihi zenginliğine katkıda bulunmaktadır. Doğal ve tarihi tüm bu özellikleri Pamukkale'nin turistik önemini arttırmıĢtır. Her yıl pek çok yerli ve yabancı turist yöreyi ziyaret edip, burada konaklamaktadır. Ancak yörede artan otel sayısı ve bu otellerin mevcut termal suları kendi havuzlarına aktarmaları, travertenlerin yenilenememesine yol açmaktadır. Bu nedenle yöre 20702 sayılı Resmî Gazete‟de yayımlanan 22.10.90 tarih ve 90 / 1117 sayılı “Bakanlar Kurulu Kararı” ile “Özel Çevre Koruma Alanı” olarak tespit ve ilan edilmiĢ; daha da önemlisi 1991 yılında UNESCO tarafından “Dünya Doğal ve Kültürel Mirası” kapsamına alınarak uluslararası koruma çalıĢmaları baĢlatılmıĢtır. [25, 26]
3

Pamukkale'nin yaklaĢık 5 km kuzeyinde Akkor ilçesi, Karahayıt Kasabası‟ndaki bir kaynaktan 60ºC

sıcaklıkta çıkan termal su çevresinde (termal su içindeki maden oksitleri nedeniyle) kırmızı, yeĢil ve beyaz renkli traverten tabakaları oluĢmaktadır.
4

Pamukkale termal tesisleri hâlen Kültür ve Turizm Bakanlığı‟na bağlı TuraĢ Aġ. tarafından

iĢletilmektedir.

- 21 -

2. 2. 2. Antik Hierapolis Kenti
Hierapolis antik kenti Denizli Ģehir merkezine 20 km mesafededir. Hierapolis Ģehrinin kuruluĢu çok eskiye dayanmaktadır. Bergama kralı II. Eumenes tarafından M.Ö. 190 yılında kurulan Ģehre, efsanevî kahraman Telephos'un güzel karısı Amazonlar kraliçesi "Hiera" nın adına ithâfen Hierapolis adı verilmiĢtir. Hierapolis kutsal Ģehir anlamına da gelmektedir. Bu durum kentteki bir çok tapınak ve diğer dinsel yapının varlığından kaynaklanmaktadır. Günümüz arkeoloji literatüründe de Hierapolis Kenti “Holy City”, yani Kutsal Kent olarak adlandırılmaktadır. [22, 127] Hellenistik özellik taĢıyan Ģehir, M.Ö.133‟te Bergama kralı III. Attalos'un vasiyeti üzerine Bergama ile birlikte Romalılara geçmiĢtir. Roma Ġmparatoru Tiberius (M.S. 17) zamanında Ģiddetli bir deprem ile yıkılmıĢtır. Deprem kuĢağı üzerinde bulunan kent, Neron (M.S. 60) dönemi depreminden de büyük zarar görmüĢ ve tamamen yenilenmiĢtir. Üst üste yaĢadığı bu depremlerden sonra yeniden inĢa edilen kent, tüm Hellenistik niteliğini kaybetmiĢ, tipik bir Roma kenti görünümünü almıĢtır. M.S. II-III. asırlarda Roma Ġmparatoru Septimus Severus devrinde büyük bir refâha kavuĢarak, altın devirlerini yaĢamıĢ ve Roma Ġmparatorluğu‟nun ileri gelenlerinin sayfiye Ģehri olmuĢtur, (ġekil II - 6). M.S. 80‟de Yahudi nüfusunun egemen olduğu bir devirde, Hz. Ġsa'nın havarilerinden St. Philippe‟in (Apostle Philipus) Hristiyanlığı yaymak üzere Hierapolis‟e gelmesi ve iĢkence edilerek öldürülmesi üzerine kent, Hristiyanlık âleminde büyük bir önem kazanmıĢtır. Bizans devrinde de piskoposluk merkezi haline gelen Hierapolis'te, St. Philippe adına M.S. V. asırda Octogen (Sekizgen) stilde bir martyrium (Ģehitlik, anıt mezar) inĢa edilmiĢtir. M.S. 395'te Bizans idaresine geçen Hierapolis, M.S. 1210'da Selçuklu Hükümdarı Gıyaseddin Keyhüsrev zamanında Türklerin eline geçmiĢtir. 1334'te meydana gelen Ģiddetli bir deprem yüzünden kent yıkılmıĢ ve terk edilmiĢtir. [22, 127]

- 22 -

ġekil II - 6 Hierapolis Kenti’nin MS III. Yüzyıldaki Görünümü [J. Cl. Golvin, 1998]

Muhtemelen termal maden sularının varlığı ve yörenin olağanüstü görünümü antik çağ insanlarını etkilemiĢ olmalıdır ki, dönemin zenginleri Roma Ġmparatorluğu‟nun ve Anadolu'nun çeĢitli bölgelerinden gelip, yaĢamlarının son dönemlerini Hierapolis kentinde geçirirlerdi. Bu nedenle kentin Nekropolisi (mezarlığı) son derece anıtsal ve değiĢik yörelere ait mezarlarla süslüdür.

2. 2. 3. Pamukkale Travertenleri ve Jeolojik Yapısı
Denizli havzasının kuzey kenarında yer alan Pamukkale travertenleri morfolojik özelliklerine göre Teras Tipi Travertenler; Sırt Tipi travertenler olarak gruplandırılabilir. (ġekil II - 7) [35] Pamukkale travertenleri, gerisindeki eski billurlu temeli, sahanlığı oluĢturan Neojen çökellerinden ayıran bir fay boyunca çıkan sıcak kaynakların içerdikleri kirecin, açık havada karbondioksit gazının uçması sonucunda çökelmesiyle meydana gelmiĢlerdir. Sıcaklığı 35 ºC dolayında olan kaynak sularının içinde litrede 2,4 g çözünmüĢ kireç vardır. Bunun yaklaĢık 0,84 gramı traverten olarak çökelir. Travertenler kalınlıklarından çok, meydana getirdikleri saçak, havuz, taĢlaĢmıĢ
- 23 -

çağlayan biçimindeki güzel görüntüleri ile ünlüdürler. Son zamanlarda doğal olanlardan baĢka yapay olarak da çeĢitli traverten biçimleri oluĢturulmaktadır. Pamukkale, antik Hierapolis kentinin kalıntıları, doğal ve yapay havuzları ile giderek artan turistik kuruluĢları ile Türkiye‟nin yerli ve yabancılar tarafından en çok ziyaret edilen yörelerinden biridir. [123, 131]

ġekil II – 7 Pamukkale’de Traverten ÇeĢitleri [35]

Traverten sözcüğünün kökeni hakkında iki görüĢ vardır: 1. Ġtalya'da geniĢ traverten çökeltilerinin bulunduğu Tivoli'nin, Roma zamanındaki adı olan “Tivertino”dan gelmektedir.

- 24 -

2.

Traverten, kelime olarak Ġtalyanca “Travertino” (Latince Tiburtinus),

kelimesinin zaman içinde değiĢmiĢ hâlidir. Roma‟ya yakın Tibur‟da bol miktarda oluĢan bu kayaç eski devirlerde Lapis Tiburtinus olarak adlandırılmaktaydı. [35] YaklaĢık 10 km2‟lik bir alanı kapsayan Pamukkale travertenleri, havzanın doğu kesiminde yer alan dört ayrı traverten kütlesinden biri olup, havzayı kuzeyden sınırlayan Pamukkale fayının düĢen bloğu üzerinde halen oluĢmaya devam etmektedirler. ġekil II – 7 ve 8‟deki jeolojik haritalardan da görüldüğü gibi, Pamukkale bölgesinde dört ayrı jeolojik birim mevcuttur. Bunlar, Neojen öncesine ait mermer ve Ģist içeren metamorfik kayalar, Neojen yaĢlı çakıltaĢı, kumtaĢı ve kireçtaĢı içeren sedimanter kayalar, Kuaterner yaĢlı alüvyolar ve travertenlerdir. [35]

ġekil II - 8 Çürüksu Vadisi Jeolojik Haritası [35]

Pamukkale

travertenlerine

uygulanan

uranyum

serisi

yaĢ

yöntemi,

travertenlerin 400.000 yıldan bu yana değiĢik lokasyonlarda çökelmeye devam ettiklerini ortaya koymuĢtur. Bölgede traverten oluĢturan suların yüzeye çıkmasını sağlayan açılma çatlakları yaklaĢık olarak 0.02 ile 0.1 mm / yıl oranında doğrultuya dik yönde açılırken, yaklaĢık 20 mm / yıl oranında da doğrultu yönünde açılırlar. Pamukkale bölgesi son 200.000 yıldan bu yana Kuzeydoğu - Güneybatı yönünde 0.23 ile 0.6

- 25 -

mm / yıl hızıyla açılmaktadır. Altunel‟in (1996) çalıĢmasına göre Pamukkale bölgesindeki traverten oluĢumu en az 400.000 yıldan bu yana değiĢik konumlarda kesintisiz olarak devam etmektedir. Ancak traverten oluĢumu aynı lokasyonda sürekli değildir, bölgenin tektonik aktivitesine bağlı olarak traverten oluĢumuna su sağlayan çatlaklar aktivitelerini yitirmiĢ veya su çıkıĢı yeni çatlaklar boyunca olmuĢtur. [35] Traverten çok yönlü, çeĢitli nedenlere ve ortamlara bağlı, kimyasal reaksiyon sonucu çökelme ile oluĢan bir kayadır. Pamukkale termal kaynağını meydana getiren jeolojik olaylar geniĢ bir bölgeyi etkilemiĢtir. Bu bölgede sıcaklıkları 35 - 100 ºC arasında değiĢen 17 sıcak su alanı bulunmaktadır. Pamukkale termal kaynağı bölgesel potansiyel içindeki bir ünitedir. Kaynak, antik dönemlerden beri kullanılmaktadır. Su termal kaynaktan çıktıktan sonra 320 m uzunluğunda bir kanal ile traverten baĢına gelmekte ve buradan 60 - 70 m lik kısmı çökelmenin olduğu traverten katkatlarına (teraslarına) dökülmekte ve ortalama 240 - 300 m yol almaktadır. Katkat havuzcuklarında, teraslarda ve setlerde, çökelmekte olan kalsiyum karbonat, baĢlangıçta yumuĢak bir jel halindedir. Zaman içinde sertleĢmekte ve travertenleri oluĢturmaktadır. Ancak ziyaretçiler tarafından katkatlar üzerinde gezilmesi ve oynanması, henüz yumuĢak haldeki kalsiyum karbonatların ezilmesine, dağılmasına neden olmaktadır. [128, 131] Termal kaynak suyunun, normal Ģartlara dönüĢmeye çabalaması çökelmeye ve traverten oluĢumuna sebep olmaktadır. Termal sudaki kalsiyum bikarbonatın aĢırı miktarda bulunması ve suyun yüzeye çıkıĢı sonucu karbondioksit açığa çıkmakta ve kalsiyum karbonat çökmektedir. Bu arada bir molekül su oluĢmaktadır. Reaksiyon Ģöyledir: Ca(HCO3)2  CaCO3 + CO2 + H2O Bu reaksiyonun, dolayısıyla beyazlığın oluĢumunda, hava Ģartları, ısı kaybı, akıĢın yayılımı ve süresi etkilidir. Çökelme, termal sudaki CO2 ile havadaki CO2 dengeye gelinceye kadar devam etmektedir. Termal suyun ve Denizli Ģehir Ģebeke suyunun özellikleri Tablo II - 7 ve 8‟de verilmiĢtir. Yukarıdaki reaksiyona göre, 1 lt sudan traverten üzerine 499,9 mg CaCO3 çökelmektedir. Bu miktar 1 lt / sn su için günde 43.191 g. çökelme demektir. Ortalama yoğunluğu 1,48 g / cm3 olan travertenin, çökelme hacmi 29,2 dm3‟tür. Suyun ortalama debisi 465,2 lt / sn olduğuna göre 13.584 m2 alanı beyazlatmak

- 26 -

mümkündür. Pratikte bu Ģartları yerine getirmek güçtür. Ancak bu teorik yaklaĢıma göre yılda 1 mm kalınlığında 4,9 km2 alan beyazlatılabilir görülmektedir. ġu anda beyaz traverten alanı 22.000 m2‟ye ulaĢmıĢ olup, mevcut travertenlere insanların ayakkabı ile giriĢleri 15 Mayıs 1997 tarihinde yasaklanmıĢtır. [131] Ancak Güney Kapısı tarafındaki “Domuz Çukuru” diye tabir edilen 3.000 m ‟lik teraslar ve yine eski araç yolu olan Pamukkale Kasabası‟na bağlantı sağlayan yol, yürüyüĢ yolu olarak yerli ve yabancı turistlerin kullanımına serbest olup, bu bölgelerde insanların travertenlerle teması sağlanmaktadır. [118, 121]
2

Tablo II - 7 Termal Kaynağın Kimyasal Analizi İyonlar ** ** ** ** ** ** ** ** ** ** ** ** ** ** ** ** ** ** ** ** ** * ** pH Ec (µS/cm) T (ºC) Ca Mg Na K Cl SO4 CO 3 HCO 3 NO2 NO3 PO4 Fe Mn Zn Cr Pb Ni Cd Miktarı (mg/lt) 6,670 2.850,000 35,200 457,500 82,500 42,300 5,500 14,180 639,190 1.171,810 0,007 1,507 0,059 0,130 0,020 0,030 0,030 İyonlar ** ** ** ** * * * * * * * * * * * * * * * * * H2 (Gaz) O2 (Gaz) CO 2 N2 (Gaz) Li Sr HBO2 Al Ti I Br Fl HASO4 H2 SiO4

[106, 114]

Miktarı (mg/lt) 5,500 5,800 400,000 17,800 2,997 0,080 1,600

Toplam α (Alfa) Radyoaktivitesi

4,29 ± 1,36 pci/lt

Toplam β (Beta) 4,23 ± Radyoaktivitesi 0,96 pci/lt Rn 1.490 pci/lt

İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıbbî Ekoloji ve Hidroklimatoloji Anabilim Dalı 1969. Hacettepe Üniversitesi Uluslararası Karst Su Kaynakları Uygulama ve Araştırma Merkezi (UKAM) 1996.

- 27 -

Tablo II - 8 Denizli İçme Suyunun Kimyasal Nitelikleri pH Katı Madde Cl SO4 NO3 6,5 - 9,2 1500 mg/lt 600 mg/lt 400 mg/lt 45 mg/lt Mn Ca Mg F Fe

[105]

0,5 mg/lt 200 mg/lt 150 mg/lt 1,5 mg/lt 1,0 mg/lt

Günümüzde Pamukkale termal suyu havuzlarda insanların kullanımına sunulmakta, ardından, travertenlerin üzerinden akıtılmaktadır. Bir döngü oluĢturacak Ģekilde periyodik aralıklarla belirli günlerde belirli bölgedeki travertenlerin termal suyla buluĢması sağlanmaktadır. Bunun iki amacı bulunmaktadır: 1. Pamukkale yöresinde her yöndeki travertenlerin aktif beyazlığını korumak; zîrâ bir traverten ancak termal suyla temas hâlinde beyaz kalabilmekte, aksi takdirde pasif hâle geçiĢ dediğimiz kararmalar görülmektedir. 2. Traverten teraslarında ve katkatlarında çökelen minerallerin iyice kuruyup sertleĢmesi için zaman kazanmaya yönelik olarak gerçekleĢtirilmektedir.

2. 2. 4. Pamukkale Yöresi’nin Toprak Özellikleri
Bölgede iki ana toprak çeĢidi görülür. a) Kahverengi Orman Toprakları: Doğal bitki örtüsü yaprağını döken ağaçlar ve çalılardır. Ana madde pH değerleri asidik yada alkali olmakla beraber, çoğunlukla alkali görülen kireççe zengin kiltaĢı, mikaĢistler ve gnayslardır. b) Kolluviyal Topraklar: Yüzeysel akımla yada yan derelerin kısa mesafelersen taĢıyarak eğimin azalmıĢ olduğu yerlerde depo ettikleri materyallerin meydana getirdikleri topraklardır. YağıĢın Ģiddetine ve eğimin derecesine göre çeĢitli parçalardan oluĢan katlar aluviyal topraklar gibi birbirine paralel olmayıp, düzensizdirler. Dik yamaçların eteklerinde ve vadi boğazlarında bulunanlar daha az topraklı kaba taĢ ve molozlardan oluĢmuĢtur. Yüzey akıĢının hızı azaldığı ölçüde parçaların çapları küçülmektedir. Böylece doğal eğimin çok azaldığı yerlerde kolluviyal ve alüvyal topraklar birbirlerine geçiĢli olarak karıĢırlar. [26]

- 28 -

2. 2. 5. Pamukkale Yöresi’nin Ġklimi
Bakı, yükselti, denize yakınlık - uzaklık (karasallık derecesi) ve orografik özellikler gibi fiziksel etmenler, sırasıyla yağıĢ rejimi, iklim ve bitki örtüsü üzerinde oldukça etkili olmaktadır. Bu yüzden, Denizli ve Pamukkale arasında bile önemli ekolojik farklılıklar görülmektedir. Pamukkale‟ye ait sıcaklık değerleri Tablo II 9‟da verilmiĢtir. AraĢtırma bölgesi Pamukkale‟nin iklimi, Denizli iklimi ile uyum içerisindedir, ancak coğrafî konumu gereği Pamukkale Mikroiklimi Denizli‟den önemli farklılıklar göstermektedir. Buna örnek olarak; bir dağın kuzeye bakan yüzü ile güneye bakan yüzü (bakısı) farklı mikroiklimlere dolayısıyla farklı vejetasyonlara sahiptir. AraĢtırma bölgemiz olan Hierapolis Platosu sırtını Kuzeydoğusundaki Çökelez Dağı‟na yaslamıĢtır. Yani Denizli‟nin aksine Güney yönü değil, Kuzey - Kuzeydoğu yönü dağlarla kaplıdır. Bu sebepten, Kuzeyden gelen soğuk havanın etkisi kırılmaktadır. Ayrıca Denizli‟den farklı olarak rüzgar genellikle Çürüksu Vadisi ve Babadağ yönünden esmektedir. [12, 26]
Tablo II - 9 Pamukkale 2003 Yılı Ortalama Sıcaklık Değerleri [115]

AY °C

I 6,1

II 7,2

III

IV

V

VI

VII VIII

IX

X

XI

XII 7,8

10,2 14,6 19,1 23,5 26,2 25,8 22,1 16,7 11,8

Renk Ölçeği (Lejand)

Yıllık Ort.

°C

4

10

16

21

27

15,9

2. 2. 6. Pamukkale Yöresi’nin Vejetasyonu (Bitki Örtüsü)
Bitki örtüsüne daha çok dere kenarları, tarım alanları, arasında kalan sınır çizgileri, köy, koru, otlak ve mezarlık ile tarıma uygun olmayan tepelerde rastlanır. Alanın gerisinde Çökelez Dağı‟nın doğal bitki örtüsü çok yoğun olmamakla birlikte, yeĢil bir arka fon oluĢturmaktadır. Bitki örtüsü bakımından araĢtırma bölgesini Ģu Ģekilde iki grupta incelemek mümkündür:

- 29 -

1. 2.

Hierapolis Antik Kenti‟nin bulunduğu plato ile, Bu platoyu çevreleyen tepeler ve yamaçlar.

Hierapolis plato düzlüğünde gözle görülebilir doğal kitle yeĢilliklerini Zakkum (Nerium oleander), Ġncir (Ficus sp.), Hayıt (Vitex agnus castus), Yılanbıçağı (Dracunculus vulgaris) grupları oluĢturur. Otsu bitkilerden bazı türler mevsimlere bağlı olarak ve geçici yaprak – çiçek renk etkileriyle kendilerini belli etmektedirler. Maki ve geniĢ orman vejetasyonu daha çok platonun kuzey doğusundaki yüksek tepelerde yer almaktadır. Hierapolis platosunu çevreleyen tepelerde yoğunlukla Gelincik (Papaver rhoeas), Sığır kuyruğu (Verbascum sp.) Kekik (Thymus sp.) ve Çalı MeĢesi (Quercus ilex) varlığı dikkat çekmektedir. Ayrıca gerek Hierapolis Platosu‟nda, gerekse platoyu çevreleyen tepelerde Çam (Pinus sp.) ve Servi (Cupressus sempervirens) kültürleri bulunmakta; bununla birlikte Çürüksu ovasının tarım bitkileri dokusu polikültür tarıma dayalı çok geniĢ bir yeĢil örtü oluĢturmaktadır. [2, 26]

2. 2. 7. Pamukkale Yöresinde Erozyon Etkisi
Ege bölgesine has bir özellik olarak, Ege ovalarında 25,1 mm üzerinde yoğun ve yüksek miktardaki günlük yağıĢlar, yüzeysel akıĢa ve dolayısıyla erozyona sebep olur. Erozyon genellikle ova çevrelerindeki yüksek kesimlerde etkilidir. Sağanak tipte yağıĢlar, toprağın bitki örtüsü ile örtülü olmadığı özellikle sonbahar ve kıĢ aylarında % 10 civarında düĢmekte, sellere ve erozyona sebep olmaktadır. Genellikle bitki örtüsü tahrip edilen ve gür bir bitki örtüsünden yoksun yamaçlarda yüzeysel veya çizgisel akıĢa geçen suların erozif etkisi fazladır. [12] Likenler, talluslarıyla ve rizin adlı köksü yapılarıyla toprak, taĢ ve kayalara tutunarak erozyonu önler, yağmur suyu ve havadaki nemi, çiğ damlalarını emerek toprağın su kaybetmesini önler. Likenlerin çöllerden kutuplara kadar oldukça geniĢ bir coğrafî yelpazede yayılım gösterdikleri ve dünya yüzeyinin neredeyse % 8‟ini kapladıkları düĢünülürse, erozyona karĢı likenlerin önemi daha iyi kavranacaktır. AraĢtırma bölgesinin ana kayaç çeĢidi “Traverten”dir. Termal suyun etkisiyle çökelen ve sertleĢen traverten zaman içinde yağmur, rüzgâr ve sıcaklık farklılıkları gibi mevsimsel – iklimsel faktörler etkisiyle erozif etkiye maruz kalmaktadır. Pasif traverten adını verdiğimiz, hâlen üzerinden termal suyun akmadığı ve yılların

- 30 -

etkisiyle beyazlığını kaybederek kararan kayalar ve sırtlarda erozyonun etkisini minimuma indirgeyecek yegâne bitki örtüsü kara yosunları ve likenlerdir. Bu açıdan, „bölgenin liken florası pasif traverten kayaları üzerindeki erozyon etkisini kırmaktadır‟ diyebiliriz. [12, 26]

2. 2. 8. AraĢtırma Bölgesi Konumu ve Lokaliteler
2. 2. 8. 1. Konum ve Bakı
Bakı, yükselti, denize yakınlık - uzaklık (karasallık derecesi) ve orografik özellikler gibi fiziksel etmenler; sırasıyla yağıĢ rejimi, iklim ve bitki örtüsü üzerinde oldukça etkili olmaktadır. Bu yüzden, Denizli ve Pamukkale arasında bile mikroiklimsel farklılıklar görülebilmektedir. Örnek olarak, coğrafî yerleĢim farkı verilebilir. Denizli il merkezi (428 m) Karcı Dağı ve Baba Dağ (2308 m) silsilesinin kuzey eteklerinde kurulu; Pamukkale (260 m) ve Antik Hierapolis (380 m) kentleri ise Çökelez Dağı‟nın (1840 m) güney yamacında kuruludur. Bu noktada iki etken mikroiklimsel getirmektedir: 1. farlılıkları ve dolayısıyla vejetasyon farklılığını
[32]

beraberinde

Dağların bakısı sebebiyle bir dağın güney yamacı, kuzey yamacından daha Bölgeye güney – güneybatıdan Ege - Akdeniz üzerinden gelen sıcak hava

fazla güneĢ alır ve daha sıcaktır. (ġekil II - 9) 2. kütlesi, Denizli‟ye geldiğinde dağların yükseltisi sebebiyle kesintiye uğramaktadır. Bunun aksine kuzeyden gelen soğuk hava kütleleri Denizli il merkezine kadar sokulabilmektedir.

- 31 -

- 32 -

ġekil II - 9 Denizli – Pamukkale Yöresinde Dağların Bakı Pozisyonu

2. 2. 8. 2. AraĢtırma Bölgesinde Lokaliteler (ġekil II - 10)
Pamukkale ve Antik Hierapolis Kenti 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. Kuzey giriĢindeki Hamam-Bazilika ve Kuzey Nekropolü'nün batı kıyısı boyunca, 370 m, 10.VIII.2002; GPS: E 29º 7’ 17’’ - N 37º 55’ 54’’. Güney Roma Kapısı Traverten ocağı tepesi, 390 m, 10.VIII.2002; GPS: E 29º 7’ 51’’ - N 37º 55’ 19’’. ġehir Hamamlarından Ġtibaren Güney Bizans Duvarlarının Güneydoğu bölümü, 380 m, 07.XII.2002; GPS: E 29º 7’ 45’’ - N 37º 55’ 23’’. Tiyatronun doğusuyla Ģehir duvarları arası, Batı yönü, 420 m, 07.IX.2003; GPS: E 29º 7’ 46’’ - N 37º 55’ 38’’. ġehir Duvarları dıĢındaki su deposunun Kuzey ve Doğu yönleri, 450 m, 07.IX.2003; GPS: E 29º 7’ 55’’ - N 37º 55’ 43’’. St. Philippe Martyrium'u Doğu yönü, 460 m, 07.IX.2003; GPS: E 29º 7’ 54’’ N 37º 55’ 54’’. Kadı Deresi, dere yatağı boyunca, 297 m, 27.XI.2003; GPS: E 29º 7’ 31’’ - N 37º 55’ 04’’. Pamukkale beldesi ve travertenler arası Batı Kuzeybatı ve Kuzey yönleri, 250 – 290 m arası, 27.XI.2003; GPS: − St. Philippe Martyrium'u Kuzeyi ormanlık alan, 440 m, 24.IV.2004; GPS: − Eski tiyatronun doğusundaki tepe, 470 m, 24.IV.2004; GPS: E 29º 7’ 38’’ - N 37º 56’ 06’’. Çukurbağ'ın Güneybatısı, pasif traverten sırtının Doğu yönü., 320 m, 20.V.2004; GPS: − Doğu Nekropolü, Kuzey hamamlarının doğusundaki tepe, 470 m, 20.V.2004; GPS: E 29º 7’ 29’’ - N 37º 56’ 05’’. AraĢtırma Bölgesi Plânı Hakkında Açıklama (ġekil II - 10) a. b. c. d. e. f. g. h. i.
ġehir Hamamları Hristiyan Bazilikası Sütunlu Cadde Modern Yüzme Havuzu Pınar Apollon Tapınağı Tiyatro (Roma Dönemi) St. Philip Martyrium‟u Bazilika

j. k. l. m. n. o.
T. PT.

Bizans Kapısı Sütunlu Cadde Domitian Kemeri Hamamlar, Bazilika Nekropol Antik Tiyatro (Helenistik) Travertenler Pasif Travertenler

YPT. Yarı Pasif Traverten

- 33 -

- 34 -

ġekil II - 10 AraĢtırma Bölgesinin Plânı [126 Numaralı Kaynak Baz Alınarak ÇizilmiĢtir.]

BÖLÜM III.

MATERYAL VE YÖNTEM

3. 1. MATERYAL TOPLAMA YÖNTEMĠ
Liken örnekleri, 10 Ağustos 2002 ile 20 Mayıs 2004 tarihleri arasındaki çeĢitli zamanlarda, Pamukkale - Antik Hierapolis Kenti ve çevresindeki 12 farklı lokaliteden toplanmıĢtır. Materyaller toplanırken türlerin tayininde ve parçalanmadan saklanmasında gerekli olacağı için substratları ile birlikte alınmıĢtır. Arazide toplanan örnekler kese kağıtları içinde ve gerekirse kağıt havluya da sarılarak muhafaza edilmiĢ, üzerlerine toplandığı yer, tarih ve yüksekliği ile substrat tipi not edilmiĢtir. Toplama sırasında x10 büyütmeli el lensinden, altimetre ve kazı aletlerinden yararlanılmıĢtır. Toplanan örnekler havalandırılarak iyice kurutulduktan ve incelendikten sonra herbaryum defterine birer numara ile kaydedilmiĢtir. Tayin edildikten sonra türler kartondan yapılmıĢ olan 16 x 13 cm boyutlarındaki herbaryum zarfları içinde üzerine tür adı, toplandığı istasyon ve substratı kaydedilerek korumaya alınmıĢtır.

3. 2. ĠNCELEME ve TAYĠN YÖNTEMĠ

- 35 -

Liken örnekleri morfolojik özellikleri ile Olympus marka x40 büyütmeli binoküler stereomikroskopta incelenmiĢtir. Anatomik özellikleri ise Malcolm ve Galloway (1997)
[13] [17]‟de

ve Purvis ve ark. (1992)

belirtilen yöntemle, üreme

yapılarından kesitler alınarak Olympus marka ıĢık mikroskobunun x10 ve x40 lık objektifleri altında incelenmiĢtir. Kesitlerde bulunan jelatinimsi yapıyı temizlemek ve daha net görüntü elde etmek için su yerine % 10 KOH kullanılmıĢtır. Tayinler için gerekli olan himenyum, hipotesyum ve epitesyum tabakalarının kalınlıkları, askus ve askosporların boyut ve Ģekilleri (gerektiğinde sporların dağılması için preparat üzerine basınç uygulanarak) milimetrik oküler ile ölçülmüĢtür. Mikroskopta daha iyi ve üç boyutlu görüntü almak için, hazırlanan bazı preparatlarda Malcolm ve Galloway (1997)
[13]‟de

belirtilen yöntem de uygulanmıĢtır. Likenlerin tayini için

standart bir teknik kabul edilen kimyasal reaktiflerle verdikleri renk reaksiyonları testleri de yapılmıĢtır. Bu reaktifler sembolleri ile Ģöyledir : P I K C KC / CK N : : : : : : % 95 etil alkoldeki doygun parafenilendiamin, % 70 etil alkolde çözünmüĢ iyot kristalleri, % 10 KOH Potasyum hidroksit çözeltisi, Ticari çamaĢır suyu-Sodyum hipoklorid çözeltisi, K ve C nin ardarda uygulanması, % 50 Nitrik asit.

Hiçbir reaksiyon yoksa R(-) ile gösterilmiĢtir. Ayrıca kaya türünü tespit etmek amacıyla, kalkerli substratlarda köpürme Ģeklinde reaksiyon veren % 10 HCl çözeltisi kullanılmıĢtır. Liken türlerinin tayinleri çeĢitli flora kitapları ve tayin anahtarlarından yararlanılarak yapılmıĢtır (Clauzade ve Roux 1985
[3],

Jahns 1987

[8],

John 1990

[9],

Purvis ve ark. 1992 [17], Dobson 1992 [5], Moberg ve Holmasen 1992 [14], Scheidegger 1993 [77], Giralt ve Mayrhofer 1994 [45], 1995 [46], Wirth 1995 [119, 20], Nash 1996 [15], Kirschbaum ve Wirth 1997 [10], Malcolm ve Galloway 1997 [13]).

- 36 -

BÖLÜM IV.

BULGULAR

4. 1. KULLANILAN LĠKEN SINIFLANDIRMA SĠSTEMĠ
Bu çalıĢmadaki türlerin sınıflandırılmasında Purvis ve ark. (1992) tarafından belirtilen Hawksworth (1991) sistemi kullanılmıĢtır. Bu sisteme göre tayin edilen 61 türün (62 takson) tamamı askuslu mantarlara sahip olup 4 takım, 5 alt takım ve 15 familyaya ait 26 cins altında toplanmıĢtır.

4. 2. TESPĠT EDĠLEN CĠNSLERĠN SĠSTEMATĠK DĠZĠLĠMĠ
ASCOMYCOTINA (Nash III 1996) ARTHONIALES Henssen ex D. Hawksw. & O. Eriksson (1986) Opegraphaceae Stizenb. (1862) Opegrapha GRAPHIDALES C. Bessey (1907) Thelotremataceae (Nyl.) Stizenb. (1862) Diploschistes LECANORALES Nannf. (1932) Acarosporineae Acarosporaceae Zahlbr. (1906) Acarospora Hymeneliaceae Körber (1854) Aspicilia, Lobothallia

- 37 -

Cladoniineae Cladoniaceae Zenker (1827) Cladonia Psoraceae Zahlbr. (1890) Psora Squamarinaceae Nash (1996) Squamarina Lecanorineae Biatoraceae Nash (1996) Lecania, Toninia Candelariaceae Hakulinen (1954) Candelariella Lecanoraceae Körber (1854) Lecanora, Lecidella Physciaceae Zahlbr. (1898) Buellia, Phaeophyscia, Physcia, Physconia, Rinodina Peltigerineae Collemataceae Zenker (1827) Collema Placynthiaceae Dahl (1950) Placynthium Teloschistineae Teloschistaceae Zahlbr. (1898) Caloplaca, Fulgensia, Xanthoria VERRUCARIALES Mattick ex D. Hawksw. & O. Eriksson (1986) Verrucariaceae Zenker (1827) Placidium (Catapyrenium), Placocarpus, Verrucaria

4. 3. TESPĠT EDĠLEN TAKSONLARIN LĠSTESĠ
Tespit edilen 62 takson (61 tür, 2 alttür, 1 varyete) alfabetik sırayla aĢağıda verilmiĢtir. (*) iĢaretli olan taksonlar Türkiye için yeni kayıttır.
- 38 -

1. 2. 3. 4.

Acarospora cervina A.Massal. Acarospora macrospora (Hepp.) A.Massal. ex Bagl. Aspicilia calcarea (L.) Mudd. Aspicilia contorta (Hoffm.) Kremp. ssp. contorta Aspicilia contorta (Hoffm.) Kremp. ssp. hoffmanniana

5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33.

Buellia badia (Fr.) A.Massal. Buellia epipolia (Ach.) Mong. Caloplaca alociza (A.Massal.) Mig. Caloplaca cerina (Ehrh. ex Hedw.) Th.Fr. var. cerina Caloplaca chalybea (Fr.) Müll.Arg. Caloplaca citrina (Hoffm.) Th.Fr. Caloplaca dolomiticola (Hue) Zahlbr. Caloplaca flavescens (Huds.) J.R.Laundon Caloplaca holocarpa (Hoffm. ex Ach.) A.E.Wade Caloplaca inconnexa (Nyl.) Zahlbr. Caloplaca lactea (A.Massal.) Zahlbr. Caloplaca luteoalba (Turner) Th.Fr. Caloplaca saxicola (Hoffm.) Nordin Caloplaca teicholyta (Ach.) J.Steiner Caloplaca variabilis (Pers.) Müll.Arg. Candelariella aurella (Hoffm.) Zahlbr. Candelariella medians (Nyl.) A.L.Sm. Candelariella xanthostigma (Ach.) Lettau Cladonia foliacea (Huds.) Willd. Cladonia pocillum (Ach.) Grognot Collema cristatum (L.) Weber ex F.H.Wigg. Collema tenax (Sw.) Ach. em. Degel. Diploschistes muscorum (Scop.) R.Sant. Diploschistes ocellatus (Vill.) Norman Fulgensia fulgens (Sw.) Elenkin Lecania sylvestris (Arnold) Arnold (*) Lecania turicensis (Hepp) Müll.Arg. (*) Lecanora albescens (Hoffm.) Branth & Rostrup Lecanora campestris (Schaer.) Hue
- 39 -

34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61.

Lecanora dispersa (Pers.) Sommerf. Lecanora muralis (Schreb.) Rabenh. Lecidella elaeochroma (Ach.) M.Choisy Lobothallia radiosa (Hoffm.) Hafellner Opegrapha herbarum Mont. (*) Phaeophyscia orbicularis (Neck.) Moberg Physcia adscendens (Fr.) H.Olivier Physcia stellaris (L.) Nyl. Physconia distorta (With.) J.R.Laundon Placidium squamulosum (Ach.) Breuss Placocarpus schaereri (Fr.) Breuss Placynthium nigrum (Huds.) Gray Psora decipiens (Hedw.) Hoffm. Rinodina bischoffii (Hepp) A.Massal. Rinodina calcarea (Arnold) Arnold Rinodina exigua (Ach.) Gray Rinodina gennarii Bagl. Squamarina cartilaginea (With.) P.James Toninia cinereovirens (Schaer.) A.Massal. Toninia diffracta (A.Massal.) Zahlbr. Toninia physaroides (Opiz) Zahlbr. Toninia sedifolia (Scop.) Timdal Verrucaria glaucina Ach. Verrucaria lecideoides (A. Massal.) Trevisan Verrucaria muralis Ach. Verrucaria nigrescens Pers. Verrucaria viridula (Schrad.) Ach. Xanthoria parietina (L.) Th. Fr.

4. 4. CĠNS TAYĠN ANAHTARI
1. Tallus pulsu, yapraksı, dimorfik veya plakodioid 1. Tallus kabuksu 2 18

- 40 -

2. Tallus plakodioid 2. Tallus pulsu, yapraksı, dimorfik

3 8

3. Askosporlar polarilokular 3. Askosporlar basit 4. Tallus lobları ≥ 3 mm, askosporlar orbikulardan limon Ģekline kadar ĢiĢkin

4 5

Caloplaca flavescens 4. Tallus lobları ≤ 1 mm, askosporlar düzgün elipsoid 5. Tallus sitrin sarısı – sarı yeĢil, apotesyum nadir 5. Tallus gri, kahverengi, yeĢil, turuncu - sarı apotesyum sık 6. Tallus turuncu – sarı, ± beyaz, apotesyumlar koyu turuncu, kırmızı Fulgensia fulgens 6. Tallus gri, kahverengi, yeĢil sarı, apotesyumlar sarı – kahverengi, siyah 7 Caloplaca saxicola

Candelariella medians 6

7. Tallus gri – kahverengi, ± pruinos, apotesyumlar kahverengi – siyah, tallusa gömülü Lobothallia radiosa 7. Tallus yeĢilimsi sarıdan sarı – kahverengiye kadar, apotesyumlar sesil, sarı– kahverengi, Lecanora muralis

8. Tallus pulsu 8. Tallus yapraksı, dimorfik 9. Üreme yapısı peritesyum 9. Üreme yapısı apotesyum 10. Pullar kahverengi, düzensiz, orbikular, toprak üzerinde

9 13

10 11

Placidium squamulosum 10. Pullar beyaz – gri, düzenli, büyük areolat kalkerli kaya üzerinde Placocarpus schaereri

- 41 -

11. Askosporlar 1-septumlu 11. Askosporlar basit 12. Pullar pembe - kahverengi, dağınık 12. Pullar sarı - yeĢil, düzensiz rozet

Toninia 12

Psora decipiens Squamarina cartilaginea

13. Tallus dimorfik 13. Tallus yapraksı 14. Tallus homeomerik yapıda, alg bileĢeni mavi – yeĢil 14. Tallus heteromerik yapıda, alg bileĢeni yeĢil 15. Loblar > 0.5 cm, tallus sarı – turuncu, K(+) menekĢe 15. Loblar < 0.5 cm, tallus gri, kahverengi, K(+) sarı veya K(-) 16. Tallus gri, korteks K(+) sarı 16. Tallus kahverengi – gri, korteks K(-) 17. Üst yüzey yoğun pruinos, genellikle apotesyumlu 17. Üst yüzey pruinos değil, soralli, apotesyum nâdir 18. Üreme yapısı peritesyum 18. Üreme yapısı apotesyum

Cladonia 14

Collema 15

Xanthoria parietina 16

Physcia 17

Physconia distorta Phaeophyscia orbicularis

Verrucaria 19

19. Apotesyumlar lirellat, sporlar 3 - septat

Opegrapha herbarum 20

19. Apotesyumlar dairesel, sporlar basit, septumlu yada polarilokular

20. Askosporlar kahverengi 20. Askosporlar renksiz

21 23

21. Askosporlar muriform 21. Askosporlar 1 – septumlu 22. Talus - kenar yok; askosporlar ince çeperli ve septumlu
- 42 -

Diploschistes 22

Buellia

22. Tallus - kenar var; askosporlar ± polariokülar veya kalın çeperli

Rinodina

23. Askosporlar polarilokular 23. Askosporlar basit, septumlu 24. Askosporlar 1 – 3septumlu, alg bileĢeni mavi - yeĢil 24. Askosporlar basit yada 1- septumlu, alg bileĢeni yeĢil 25. Askosporlar 1 – septumlu 25. Askosporlar basit

Caloplaca 24

Placynthium nigrum 25

Lecania 26

26. Askus >50 sporlu 26. Askus 8 sporlu 27. Apotesyumlar tallusa gömülü, disk konkav veya düz 27. Apotesyumlar tallus üzerinde veya sesil, disk düz veya konveks 28. Tallus ve apotesyum sarı, sarı – yeĢil 28. Tallus ve apotesyum sarı, sarı – yeĢil değil 29. Apotesyum tallus kenar ile çevrili 29. Apotesyum tallus kenar ile çevrili değil

Acarospora 27

Aspicilia 28

Candelariella 29

Lecanora Lecidella

4. 5. TAKSONLARIN DESKRĠPSĠYONLARI VE YAYILIġ ALANLARI
ÇalıĢmamız sonunda araĢtırma bölgesinden 61 tür ve 2 alttür olmak üzere 26 cinse ait 62 takson tespit edilmiĢtir. Bunlardan alg bileĢeni sadece mavi-yeĢil (Cyanobacteria) olan cinsler Collema ve Placynthium olup diğer bütün cinslerin alg

- 43 -

bileĢenleri yeĢil (Chlorophyta) ve çoğunlukla kokoid alglerdir. Tespit edilen türlerin tamamında mantar bileĢeni askuslu mantarlar (Ascomycetes) grubuna aittir. Taksonlar sinonimleri, deskripsiyonları, tür tayin anahtarları, araĢtırma bölgesindeki yayılıĢları, varsa Türkiye‟de daha önce kaydedildiği yerler, habitat ve yeryüzündeki yayılıĢ alanları ile birlikte alfabetik sırayla verilmiĢtir. AraĢtırma bölgesindeki likenlerin üzerinde geliĢtiği substrat çeĢitleri için kullandığımız semboller ve açıklamaları Ģu Ģekildedir: (KK) (Kyb) (Lik) : : : CaCO3 içeren kalkerli kaya – kireçtaĢı üzerinde, Karayosunları ile birlikte, Likenikol, bir baĢka liken üzerinde, Musikol, doğrudan karayosunu üzerinde, Terrikol, toprak üzerinde, Epifitik, ağaç kısımları üzerinde.

(Mus) : (Ter) (Epi) : :

4. 5. 1. ACAROSPORA A. Massal.
Tallus kabuksu, genellikle belirgin areollü veya yarı - pulsu, bazen pulsu. Areoller ayrı ayrı veya bir arada, nadiren üst üste, köĢeliden yuvarlağa kadar Ģekilde, ender olarak loblu. Alg bileĢeni yeĢil kokoid. Üst yüzey düz veya kırıĢık, çoğunlukla açık kahverengi, kırmızı - siyah - kahverengi, bazen yeĢilimsi veya pas rengi. Apotesyumlar tek tek veya çok sayıda olmak üzere areollerde gömülü. Tallus - kenar düzgün ve belirgin değil. Disk kırmızı - kahverengiden kahverengi - siyaha kadar, düz veya pürüzlü. Askus >100 sporlu. Askosporlar küreselden elipsoide kadar, basit ve renksiz. Genellikle silisli, bazı türleri kalkerli kayaları ve besince zengin habitatları tercih eder. Ender olarak odun ve sert toprak üzerinde de geliĢir.

1. Tallus geniĢ, düzensiz, bitiĢik pulsu, askosporlar 6-13 x 3-6 µm A. macrospora 1. Tallus pulsu, dağınık ve beyaz pruinos, askosporlar 4-8 x 1.5-3 µm A. cervina

4. 5. 1. 1. Acarospora cervina A. Massal.

- 44 -

Tallus polimorfik özellikte olup ayrı ayrı yuvarlak veya köĢeli areollüden lobluya kadar, ya da üst üste, düz veya konveks, kalın ve geniĢ areollü yapıda. Soluk kahverengi - gri renkli ve mat; areol kenarları tebeĢir beyazı ve kısmen yüzeyde tebeĢirimsi mavi - gri pruinos. Alg tabakası devamlı değil ve düzensiz. Apotesyum 0.7-1.5(-4) mm, az veya çok sayıda, bazen yok, küçük ve yuvarlak, veya sonradan loblu kenarlı ve tallustan daha koyu renkli. Üzeri mavi - gri pruinos ve değil. Himenyum 60-80(-100) µm kalınlığında. Parafizler tabanda 3 µm ye kadar kalın. Askosporlar çok sayıda (>100), küçük, 4-8 x 1.5-3 µm boyutlarında, renksiz, basit ve elipsoid. Tallus R (-). Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Sert kireçtaĢları ve diğer kalkerli kayalarda, özellikle yüksek alanlarda geliĢir. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Kuzey Avrupa‟da yayılıĢ gösterir (Purvis ve ark. 1992, Dobson 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟ d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Konya (A. cervina var. leucospora) (Szatala 1927 a); Van, BaĢkale (Szatala 1941); Van, Erzurum, Trabzon Eğirdir (Szatala 1960); Bilecik (Özdemir 1990); EskiĢehir (Özdemir 1991); Oltu / Erzurum (Aslan ve Öztürk A. 1994); Erzurum (Aslan 1995); Kütahya (Çiçek ve Türk 1995); Akdamar Adası, Van Gölü (Aslan ve Öztürk ġ.1998); Abant / Bolu (Çobanoğlu 1999); Pamukkale (John, Seaward ve Beatty 2000); Develi / Kayseri (Güvenç 2001); SeydiĢehir / Konya, Bolkar Dağı / Niğde, UlukıĢla / Niğde (Güvenç 2002); Kastamonu (Yıldız ve John 2002); EskiĢehir (Özdemir Türk 2002); KırĢehir (John 2002). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Güney Roma Kapısı Traverten ocağı tepesi, Kuzeye bakan yamaç, 400 m, 10.VIII.2002; ġehir Duvarları dıĢındaki su deposunun Kuzey ve Doğu yönleri, 430 m, 07.IX.2003; Tiyatronun doğusuyla Ģehir duvarları arası, Batı yönü, 420 m, 07.IX.2003; St. Philippe Martyrium'u Doğu yönü, 460 m, 07.IX.2003; St. Philippe Martyrium'u Kuzeyindeki ormanlık alan, 440 m, 24.IV.2004, (KK).

4. 5. 1. 2. Acarospora macrospora (Hepp.) A. Massal. ex Bagl.
Tallus birbirine karıĢmıĢ, areollerden oluĢan parçalar hâlinde. Areoller, 0.5-5 mm geniĢlikte, düz, düzensiz köĢeli Ģekilde, kırmızı-kahverengi, açık kahverengi veya beyazımsı kahverengi kenarlarada çoğunlukla steril. Alg tabakası devamlı.

- 45 -

Apotesyumlar 0.5-1 mm çapında, her areolde 1-3(-8); gömülü, bazen çıkıntılı, disk, kırmızı kahverengi veya koyu kahverengi, çoğunlukla tallustan koyu renkli. Tallus kenar yok yada belirsiz. Himenyum 100-160 µm geniĢlikte. Askuslar 30-100 sporlu. Askosporlar 6-13 x 3-6 µm boyutlarında, elipsoid. Talus R (-). Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : GüneĢ alan kalkerli kayalarda, nâdiren harçlı duvarlarda geliĢir. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Avrupa‟da yayılıĢ gösterir. (Purvis ve ark. 1992, Dobson 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟ d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : EskiĢehir (Özdemir 1991); Gemlik - Mudanya (Özdemir ve Öztürk 1992); Oltu / Erzurum (Aslan 2000). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Güney Roma Kapısı Traverten ocağı tepesi, Kuzeye bakan yamaç, Caloplaca citrina ile beraber, 400 m, 10.VIII.2002, (KK).

4. 5. 2. ASPICILIA A. Massal.
Tallus kabuksu, çatlaklı veya belirgin areollü; areoller sürekli veya dağınık (bazı türleri plakodioid, kenarlarda ıĢınsal loblu), tebeĢir beyazı, grimsi, yeĢilimsi veya kahverengimsi. Bazı türlerinde izid ve sored bulunur. Korteks pseudoparenkimatik. Alg bileĢeni yeĢil kokoid. Medulla I (-). Askomata aspisilioid; çoğunlukla gömülü apotesyumlar Ģeklinde. Tallus - kenar iyi geliĢmemiĢ olup sonradan kaybolur. Asıl kenar genellikle renksiz ve az geliĢmiĢtir. Epitesyum kahverengiden yeĢile kadar pigmentli, N (-) veya (+) yeĢil, K (-) veya (+) kahverengi. Himenyum genellikle 100 µm den daha kalın, renksiz, I (+) yeĢilimsi veya mavi; hipotesyum renksiz veya çok açık kahverengi. Askus 4-8 sporlu; askosporlar renksiz, basit, elipsoidden küresele kadar Ģekilde, ince çeperli, bazen ince bir perispor ile çevrili, I (-). Tallus ve apotesyum bütün türlerinde C (-). Kalkerli ve asitli kayalarda geliĢen çoğunluğu ılıman ve arktik, yaklaĢık 150 türü vardır. 1. Tallus yanlarda ıĢınsal loblu 1. Tallus yanlarda ıĢınsal loblu değil Lobothallia radiosa 2

2. Tallus dağınık, yassılaĢmıĢ birbirinden ayrı yuvarlak areollü, üzeri beyaz pruinos; apotesyum krater Ģeklinde A. contorta 2. Tallus çatlaklı, bitiĢik areollü, tebeĢir beyazı veya grimsi beyaz; apotesyum ± düz A. calcarea
- 46 -

4. 5. 2. 1. Aspicilia calcarea (L.) Mudd
Sin. Lecanora calcarea (L.) Sommerf., Pachyspora calcarea (L.) A. Massal. Tallus 30 cm çapına kadar veya daha büyük dairesel bölgeler oluĢturur. Çatlaklı areollü ve oldukça kalın areoller özellikle tallusun kenar kısımlarında dıĢa doğru ıĢınsal diziliĢli, tebeĢir beyazı veya gri - beyaz renkte. Genellikle koyu gri protallus ile sınırlı. Apotesyum 0.2-1 mm çapında, ± gömülü, dairesel veya köĢeli, hafif yükselen tallus - kenarlı. Disk siyah, genellikle pruinos değil. Askus 4 sporlu. Askosporlar 18-30 x 14-27 µm, ince perisporla çevrili, geniĢ elipsoidden küresele yakın Ģekle kadar. Korteks ve medulla P (-), K (-). Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Kalkerli kayalarda, özellikle kireçtaĢında, anıt taĢlarında geliĢen çok yaygın bir türdür. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Avrupa ve Kuzey Amerika‟da geniĢ yayılıĢ gösterir (Purvis ve ark. 1992, Dobson 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Ġstanbul (Lecanora c.) (Fritsch 1899); Erciyas Dağı (Lecanora c.) (Steiner 1905); Ordu, Trabzon (Lecanora c.) (Steiner 1909a); Bilecik (Szatala 1927 a); Doğu Anadolu (Szatala 1941); Çermik, Eğirdir (Szatala 1960); Bilecik (Özdemir 1990); EskiĢehir (Özdemir 1991); Gemlik - Mudanya (Özdemir ve Öztürk 1992); Erzurum (Aslan 1995); Kütahya (Çiçek ve Türk 1995); Adana, Antalya, Gaziantep, Hatay, Muğla (John ve Nimis 1996); Sakarya (Çiçek ve Türk 1998); Hatay (John ve Nimis 1998); Hatay (Güvenç ve Öztürk 1998); AkĢehir (Karabulut ve Türk 1998); Gaziantep, Adana, Muğla, Antalya (Nimis ve John 1998); Denizli (Schindler 1998); Kırklareli (Türk ve Güner 1998); Akdamar Adası, Van Gölü (Aslan ve Öztürk ġ.1998); Trabzon (Yazıcı 1999 a); Karacabey (Yazıcı 1999 b); Abant / Bolu (Çobanoğlu 1999); Narman, Oltu, Tortum / Erzurum (Aslan 2000); Pamukkale (John, Seaward ve Beatty 2000); Develi / Kayseri (Güvenç 2001); YeĢildağ / Kütahya – Bilecik (Hezarfen, Türk ve Candan 2001); SeydiĢehir, Bozkır / Konya (Güvenç 2002); ÇamlıhemĢin / Rize (Yazıcı ve Aslan 2002 b); Murgul / Artvin (Aslan Yazıcı ve Karagöz 2002); Kastamonu (Yıldız ve John 2002); EskiĢehir (Özdemir Türk 2002); Uludağ (Güvenç ve Öztürk 2004). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Kuzey giriĢindeki HamamBazilika ve Kuzey Nekropolü'nün batı kıyısı boyunca, 370 m, 10.VIII.2002; Güney

- 47 -

Roma Kapısı Traverten ocağı tepesi, 400 m, 10.VIII.2002; ġehir Hamamlarından Ġtibaren Güney Bizans Duvarlarının Güneydoğu bölümü, 390 m, 07.XII.2002; Tiyatronun doğusuyla Ģehir duvarları arası, Batı yönü, 420 m, 07.IX.2003; ġehir Duvarları dıĢındaki su deposunun Kuzey ve Doğu yönleri, 430 m, 07.IX.2003; St. Philippe Martyrium'u Doğu yönü, 460 m, 07.IX.2003; Pamukkale beldesi ve travertenler arası Batı Kuzeybatı ve Kuzey yönleri, 250 – 290 m arası, 27.XI.2003; Eski tiyatronun doğusundaki tepe, 470 m, 24.IV.2004; Çukurbağ'ın Güneybatısı, pasif traverten sırtının Doğu yönü., 320 m, 20.V.2004; Doğu Nekropolü Kuzey hamamlarının doğusundaki tepe, 490 m, 20.V.2004, (KK).

4. 5. 2. 2. Aspicilia contorta (Hoffm.) Krempelh.
Sin. Lecanora contorta (Hoffm.) Steiner, Pachyspora contorta (Hoffm.) A. Massal. 1. Tallus gri – yeĢil veya tebeĢir beyazı 1. Tallus kahverengi - gri A. contorta ssp. contorta A. contorta ssp. hoffmanniana

Aspicilia contorta ssp. contorta
Tallus birbirinden ayrı, dağınık dizilmiĢ, çoğunlukla konveks ve dairesel areollü; areoller 0.2-1.2(-1.8) mm boyutlarında, gri - yeĢil veya tebeĢir beyazı renklerde. Protallus ile sınırlı değil. Apotesyum 0.2-0.6(-0.8) mm çapında, her areolde 1(-3) adet. Askus 4 sporlu; askosporlar 18-30 x 14-27 m boyutlarda, geniĢ elipsoid veya küresele yakın Ģekilde. Korteks ve medulla P (-), K (-).

Aspicilia contorta ssp. hoffmanniana
Tallus gri, kahverengi - gri, kalın areollü; areoller birarada, düz ve köĢeli, her areolde en çok 1 apotesyum bulunur.

Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Kalkerli kaya, kireçtaĢı, kireçli harç, beton ve karıĢık kireçtaĢları üzerinde geliĢen oldukça sık görülen bir türdür. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Avrupa ve Kuzey Amerika‟da geniĢ yayılıĢı vardır (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995).

- 48 -

T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Doğu Anadolu (Szatala 1941); Eğridir, Gemlik, Siverek (Szatala 1960); Uludağ (Öztürk 1989); Bilecik (Özdemir 1990); EskiĢehir (Özdemir 1991); Gemlik - Mudanya (Özdemir ve Öztürk 1992); Görükle / Bursa (Güvenç ve Aslan 1994); Erzurum, Artvin (Aslan 1995); Kütahya (Çiçek ve Türk 1995); Antalya, Hatay, Muğla (John ve Nimis 1996); Ġstanbul Adaları (Çobanoğlu ve Akdemir 1997); Antalya, Muğla, Hatay (John ve Nimis 1998); Hatay (Güvenç ve Öztürk 1998); AkĢehir (Karabulut ve Türk 1998); Muğla, Antalya (Nimis ve John 1998); Çanakkale, Ġstanbul, Kırklareli (Türk ve Güner 1998); Akdamar Adası, Van Gölü (Aslan ve Öztürk ġ.1998); Trabzon (Yazıcı 1999 a); Karacabey (Yazıcı 1999 b); Abant / Bolu (Çobanoğlu 1999); Hopa, ġavĢat / Artvin (Aslan 2000); Pamukkale (John, Seaward ve Beatty 2000); Kayseri (Güvenç 2001); Bozkır / Konya (Güvenç 2002); EskiĢehir (Özdemir Türk 2002). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : (A. contorta ssp. contorta) Eski tiyatronun doğusundaki tepe, 470 m, 24.IV.2004; Doğu Nekropolü, Kuzey hamamlarının doğusundaki tepe, 490 m, 20.V.2004. (A. contorta ssp. hoffmanniana) Kuzey giriĢindeki Hamam - Bazilika ve Kuzey Nekropolü'nün batı kıyısı boyunca, 370 m, 10.VIII.2002; Tiyatronun doğusuyla Ģehir duvarları arası, Batı yönü, 420 m, 07.IX.2003; ġehir Duvarları dıĢındaki su deposunun Kuzey ve Doğu yönleri, 430 m, 07.IX.2003; Pamukkale beldesi ve travertenler arası Batı Kuzeybatı ve Kuzey yönleri, 250 – 290 m arası, 27.XI.2003, (KK).

4. 5. 3. BUELLIA De Not.
Tallus beyazımsıdan griye kadar, bazen kahverengi veya sarımsı renklerde, düz, areollü, tanecikli veya plakodioid, bazen substrata gömülü ve genellikle siyah protallus ile sınırlı. Alg bileĢeni yeĢil kokoid. Apotesyum gömülü veya tallus seviyesi üzerinde, siyah, bazen pruinos. Disk tallus - kenar ile çevrili değil. Himenyum renksiz; hipotesyum koyu kahverengi, parafizler septumlu, basit veya uçlarda dallanmıĢ, uçları ĢiĢkin ve pigmentli. Askus (4-)8 veya daha fazla sporlu. Askosporlar kahverengi, 1 - septumlu, nadiren 3 - septumlu, elipsoid, oblong veya fusiform, düz veya kıvrık Ģekilde. Özellikle silisli kaya ve asitli taĢlar olmak üzere çeĢitli substratlar üzerinde, odun, kabuk, toprak, karayosunu ve likenler üzerinde geliĢen 400 türü olan kozmopolit bir cinstir.

- 49 -

1. Tallus kahverengi, askosporlar elipsoid, 1. Tallus beyaz veya gri rimoz, askosporlar (-1) 3 - septumlu,

B. badia B. epipolia

4. 5. 3. 1. Buellia badia (Fr.) A. Massal.
Tallus çoğunlukla baĢka likenler üzerinde parazit, kahverengi, kabuksu, yuvarlak areollü. Apotesyumlar sesil, çoğunlukla sık; düz veya konveks, gençken yuvarlak, siyah 0.8 mm çapına kadar. Askosporlar 10-16 x 6-8 (-9) µm, elipsoid. Tallus (R-). Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Ilıman dağlık ve yüksek dağlık alanlarda kalkerli veya kalkerli – silisli kayalarda çoğunlukla baĢka likenler üzerinde, kara yosunları üzerinde, veya doğrudan kaya üzerinde geliĢir. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Kuzey Amerika ve Avrupa‟da yaygındır. (Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Gemlik, Uludağ, Bursa (Öztürk ġ. 1990) Çanakkale (John ve Nimis 1996); Çanakkale (Nimis ve John 1998); Sakarya (Çiçek ve Türk 1998); Ġzmir (John 1999). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Güney Roma Kapısı Traverten ocağı tepesi, Lecanora muralis tallusu üzerinde parazit olarak, 400 m, 10.VIII.2002, (KK / Lik).

4. 5. 3. 2. Buellia epipolia (Ach.) Mong.
Sin. Diplotomma epipolium (Ach.) Arnold Tallus beyaz veya gri rimoz, çatlaklı veya areolat, yassı belirgin rozet oluĢturur. Apotesyumlar 0.3-0.8 (-1.5) mm çapında, disk gri, önce düz, purinos, sonra ± konveks ve purinos değil. Tallus - kenar bazen bulunur, beyaz, bazen ± krenulat. Gerçek kenar belirsiz. Epitesyum kahverengi, himenyum 45-75 µm, renksiz. Hipotesyum kahverengi. Askosporlar (-1) 3 - septumlu, boyuna septum yok, ± kıvrık. Tallus (R-). Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Dağlık bölgelerde kalkerli ve karbonatlı kayalarda yayılım gösterir. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Avrupa ve Kuzey Amerika‟da yaygındır. (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995).

- 50 -

T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Ġstanbul (D. epipolium) (Fritsch 1899); Erciyas Dağı (D. epipolium) (Steiner 1905); Bilecik (Özdemir 1990); EskiĢehir (Özdemir 1991); Kütahya (D. epipolium) (Çiçek ve Türk 1995); Adana (D. epipolium = Lecidea epipolium ?) (John ve Nimis 1996); Akdamar Adası, Van Gölü (Aslan ve Öztürk ġ.1998); Sakarya (D. epipolium) (Çiçek ve Türk 1998); AkĢehir (D. epipolium) (Karabulut ve Türk 1998); Çanakkale, Ġstanbul (Türk ve Güner 1998); Pamukkale (John, Seaward ve Beatty 2000); YeĢildağ / Kütahya – Bilecik (D. epipolium) (Hezarfen, Türk ve Candan 2001); EskiĢehir (Özdemir Türk 2002); Kocaeli (D. epipolium) (John 2002). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Güney Roma Kapısı Traverten ocağı tepesi, Lecanora muralis tallusu üzerinde parazit olarak, (Lik), 400 m, 10.VIII.2002; Tiyatronun doğusuyla Ģehir duvarları arası, Batı yönü, 420 m, 07.IX.2003; ġehir Duvarları dıĢındaki su deposunun Kuzey ve Doğu yönleri, 430 m, 07.IX.2003; St. Philippe Martyrium'u Doğu yönü, 460 m, 07.IX.2003; Pamukkale beldesi ve travertenler arası Batı Kuzeybatı ve Kuzey yönleri, 250 – 290 m arası, 27.XI.2003; Eski tiyatronun doğusundaki tepe, 470 m, 24.IV.2004; Doğu Nekropolü, Kuzey hamamlarının doğusundaki tepe, 490 m, 20.V.2004, (KK).

4. 5. 4. CALOPLACA Th. Fr.
Tallus kabuksu, bazen kenarlarda loblu veya substrata gömülü, sarı, turuncu veya gri renkte. Alg bileĢeni Trebouxioid. Ġzid ve sored bazı türlerinde bulunur. Apotesyum diski genellikle turuncu; yeĢilimsi sarıdan kırmızıya, kahverengi hatta siyaha kadar renkte de olabilir, tallus - kenar ile çevrilidir. Epitesyum çok sayıda sarı - kahverengi kristalli; himenyum ve hipotesyum renksiz. Parafizler basit veya dallanmıĢ. Askus 8 sporlu; askosporlar renksiz, elipsoid, iki hücreli, polariokülar Ģekilde. Turuncu tallusa sahip türlerinde, tallus ve apotesyumun K (+) menekĢekırmızı renk vermesi ve askosporların septum uzunluğu türlerinin ayırdedici özellikleridir. Besince zengin kaya ve ağaçlarda, ender olarak toprak ve odun üzerinde geliĢir. 1. Tallus, saksikol, terrikol 1. Tallus epifitik, likenikol, musikol 2. Tallus likenikol 3 2 C. inconnexa

- 51 -

2. Tallus epifitik 3. Tallus plakodioid 3. Tallus kabuksu 4. Tallus gri – beyaz, apotesyumlar 0.8 mm çapa kadar 4. Tallus sarı - turuncu, apotesyumlar > 0.8 mm

C. cerina var cerina 4 6 C. teicholyta 5 C. saxicola C. flavescens 7 8

5. Askosporlar 10-15 x 5-7(-8) µm, septum 2-4 µm geniĢlikte 5. Askosporlar 12-15 x 8-10 µm, septum uzunluğu 5 µm ye kadar 6. Tallus yeĢilimsi sarı – turuncu 6. Tallus gri – beyaz

7. . Apotesyum 1.0 mm çapına kadar, askosporlar 10-15 x 5-6 µm, septum geniĢliği 3 µm ye kadar C. citrina 7. Apotesyum çapı 0.8 mm ye kadar, askosporlar 9-13 x 5-9 µm, septum 3-5 µm geniĢlikte C. dolomiticola 8. Apotesyum diski turuncu – kahverengi 8. Apotesyum diski siyah 9. Tallus ince, dağınık, düzgün değil 9. Tallus substrata gömülü 10. Septum 1 – 2 µm, spor boyunun ⅛ i kadar 10. Septum 3 – 5 µm, spor boyunun 1/3 – 1/4 ü kadar 11. Apotesyum çapı ≤ 0.5 mm 11. Apotesyum çapı > 0.5 mm 9 11 C. luteoalba 10 C. lactea C. holocarpa 12 C. variabilis

12. Tallus substrata gömülü, septum 1 - 3 µm, spor boyunun 1/6 - 1/9 u kadar C. alociza 12. Tallus kabarık, areolat, septum 1 - 3 - 5 µm, spor boyunun 1/3 ü kadar C. chalybaea

4. 5. 4. 1. Caloplaca alociza (A. Massal.) Mig.
Sin. ? Caloplaca agardhiana (A. Massal.) Clauz. & Roux Tallus kabuksu, substrata gömülü, bazen siyah bir protallus ile sınırlı ± koyu gri bir film oluĢturur. Apotesyum 0.5 mm çapında ve çok sayıda. Disk düz veya hafif konveks, siyah, bazen ince beyaz – gri pruinos. Tallus – kenar baĢlangıçta gri, sonra

- 52 -

kaybolur. Epitesyum gri, renksiz kristalli. Parafiz uçları 2 – 5 µm geniĢliğinde. Askosporlar 15-18 x 7-8 µm boyutlarında, elipsoid, septum 1 – 3 µm geniĢliğinde askosporun 1/6, 1/9 u uzunluğunda. Apotesyumlar K (-). Epitesyum K (+) mavi – leylâk. Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Toprakta güneĢ alan kireçtaĢlarında, deniz kenarlarında bol bulunur. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Avrupa, Ġran Kuzey Afrika‟da yaygındır. (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Erciyas Dağı (C. agardhiana var. alocyza) (Steiner 1905); Bilecik (Özdemir 1990); Gaziantep, Hatay (C. agardhiana) (John ve Nimis 1996); Antalya, Gaziantep, Muğla (John ve Nimis 1996); (Nimis ve John 1998); Hatay (C. agardhiana) (John ve Nimis 1998); AkĢehir (Karabulut ve Türk 1998); Kastamonu (Yıldız ve John 2002). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Güney Roma Kapısı Traverten ocağı tepesi, 400 m, 10.VIII.2002; ġehir Duvarları dıĢındaki su deposunun Kuzey ve Doğu yönleri, 430 m, 07.IX.2003; Çukurbağ'ın Güneybatısı, pasif traverten sırtının Doğu yönü., 320 m, 20.V.2004, (KK).

4. 5. 4. 2. Caloplaca cerina (Ehrh. ex Hedwig) Th. Fr. var. cerina
Tallus kabuksu, açık veya koyu gri, bazen substrata gömülü ve belirsiz. Apotesyum çapı 1.5(-2.0) mm çapına kadar, dağınık veya toplu halde. Tallus - kenarı kalıcı, düz, ĢiĢkin ve kıvrımlı, gri renkte. Disk turuncu, turuncu - sarı veya yeĢilimsi, gençken konkav, olgunlaĢtıkça düz. Askosporlar 12-15 x 8 µm, elipsoid, septum 5 8 µm geniĢlikte, spor boyunun 1/3 - 1/2 si kadar. Tallus ve tallus - kenar K (-); disk K (+) menekĢe - kırmızı. Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Özellikle yüksek pH‟lı ağaç kabuklarında, organik besinlerce zengin olan substratlarda, doğrudan karayosunlarının ve bitki artıklarının üzerinde, nâdiren kalkerli kayalarda geliĢen yaygın fakat sayıca azalmakta olan bir türdür. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Kuzey Avrupa, Avrupa, Ön Asya, ve Kuzey Amerika‟da yayılıĢ gösterir (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Ġstanbul (Fritsch 1899); Amasya (Steiner 1916); Van (Szatala 1941); Uludağ (Öztürk 1989); Bilecik (Özdemir 1990); EskiĢehir

- 53 -

(Özdemir 1991); Gemlik - Mudanya (Özdemir ve Öztürk 1992); Erzurum, Artvin (Aslan 1995); Kütahya (Çiçek ve Türk 1995); Ġstanbul Adaları (Çobanoğlu 1996); Adana, Balıkesir, Hatay, Ġzmir (John ve Nimis 1996); Sakarya (Çiçek ve Türk 1998); Hatay (John ve Nimis 1998); Hatay (Güvenç ve Öztürk 1998); AkĢehir (Karabulut ve Türk 1998); Adana (Nimis ve John 1998); Edirne, Çanakkale (Türk ve Güner 1998); Trabzon (Yazıcı 1999 a); Abant / Bolu (Çobanoğlu 1999); Olur, Oltu / Erzurum, ġavĢat / Artvin (Aslan 2000); Ġzmir (Sommerfeldt ve John 2001); Saimbeyli / Adana, SeydiĢehir / Konya (Güvenç 2002); ÇamlıhemĢin / Rize (Yazıcı ve Aslan 2002 b); Kastamonu (Yıldız ve John 2002); EskiĢehir (Özdemir Türk 2002); Uludağ (Güvenç ve Öztürk 2004). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : ġehir Duvarları dıĢındaki su deposunun Kuzey ve Doğu yönleri, 430 m, 07.IX.2003; Eski tiyatronun doğusundaki tepe, (Epi), 470 m, 24.IV.2004.

4. 5. 4. 3. Caloplaca chalybaea (Fr.) Müll. Arg.
Tallus belirgin, kabarık rimoz - areolat, düz, siyahımsı kahverenginden kurĢunî griye kadar renkte, bazen mavimsi veya mor tonlarıyla karıĢık; oldukça belirgin siyah protallus ile sınırlı. Apotesyum çapı 0.5 mm ye kadar, her areolde birkaç adet gömülü. Tallus - kenar oldukça belirgin ve diskten daha açık renkli. Epitesyum gri ve renksiz kristalli. Disk düz, areollerle aynı seviyede, olgunlaĢtıkça siyah ve çoğunlukla pruinos. Askosporlar 10-16 x 6-8 µm boyutlarında, septum (1-)3-5 µm geniĢlikte (spor boyunun 1/3 ü kadar). Tallus ve apotesyum K (-) veya (+) açık menekĢe. Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Sert kireçtaĢları üzerinde, doğal kayalarda, ayrıca besince zenginleĢmiĢ olan binalar, köprü ve mezar taĢları üzerinde geliĢir. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Doğuda nâdir görülen fakat Avrupa‟da Türkiye‟ye kadar ve Kuzey Afrika‟da yayılıĢı olan bir türdür (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Van (Szatala 1941); Bilecik (Özdemir 1990); Antalya, Muğla (John ve Nimis 1996), (Nimis ve John 1998); Sakarya (Çiçek ve Türk 1998); AkĢehir (Karabulut ve Türk 1998); Muğla, Antalya (Nimis ve John 1998); Denizli (Schindler 1998); Abant / Bolu (Çobanoğlu 1999); Develi / Kayseri

- 54 -

(Güvenç 2001); YeĢildağ / Kütahya – Bilecik (Hezarfen, Türk ve Candan 2001); Kastamonu (Yıldız ve John 2002). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Doğu Nekropolü, Kuzey hamamlarının doğusundaki tepe, 490 m, 20.V.2004, (KK).

4. 5. 4. 4. Caloplaca citrina (Hoffm.) Th. Fr.
Tallus kabuksu ve çok küçük, sarımsı yeĢilden parlak turuncuya kadar renkte, yarı pulsu areollü veya dağınık ya da sürekli granüllü yapıda, çok ender olarak substrata gömülü ve belirsiz. Soredler belirgin olarak tallus yüzeyine dağılmıĢ, sorallerde sınırlı değil. Apotesyum 1.0 mm çapına kadar ve seyrek. BaĢlangıçta gömülü, sonradan sesil ve düz, olgunlukta biraz kabarık. Tallus - kenar genellikle kalıcı, düz veya pürüzlü, bazen hemen tamamen soredle kaplı, sarımsı, disk turuncu renkte. Askosporlar 10-15 x 5-6 µm, geniĢ elipsoid, septum geniĢliği 3 µm ye kadar. Soredler K (+) menekĢe - kırmızı. Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : KireçtaĢı, beton, harç ve özellikle duvarlar üzerinde, genellikle güneĢli ortamlarda, karayosunları ve bitki artıkları üzerinde, besince zengin ağaç kabukları ve odunlar üzerinde çok yaygın olan, daha nâdir olarak doğal kalkerli kaya ve bazı asitli kayalarda geliĢen kozmopolit bir türdür (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Avrupa ve Akdenizde yaygındır. T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Karamürsel (Pišŭt 1970); Bilecik (Özdemir 1990); Erzurum (Aslan 1995); Kütahya (Çiçek ve Türk 1995); ÇamlıhemĢin (Yazıcı 1995b); Ġstanbul Adaları (Çobanoğlu 1996); Sakarya (Çiçek ve Türk 1998); Edirne, Çanakkale (Türk ve Güner 1998); Trabzon (Yazıcı 1999 a); Abant / Bolu (Çobanoğlu 1999); Narman / Erzurum (Aslan 2000); ÇamlıhemĢin / Rize (Yazıcı ve Aslan 2002b). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Güney Roma Kapısı Traverten ocağı tepesi, 400 m, 10.VIII.2002; Tiyatronun doğusuyla Ģehir duvarları arası, Batı yönü, (KK) 420 m, 07.IX.2003.

4. 5. 4. 5. Caloplaca dolomiticola (Hue) Zahlbr.

- 55 -

Sin. Caloplaca velena (auct.), Caloplaca schaereri (Arnold) Zahlbr., Caloplaca velena (A. Massal.) Du Rietz Tallus kahverengimsi turuncudan sarımsı beyaza kadar, düz veya hafif pürüzlü, sürekli, rimoz - areolat kabuksu yapıda. Mollusklar nedeniyle tallusta açık renkli kaygan görünümlü bölgeler bulunabilir. Apotesyum çapı 0.8 mm ye kadar, dağınık veya yanyana gruplar halinde, ± yuvarlak, baĢlangıçta gömülü, bazen sonradan sesil ve subkonveks. Tallus - kenar belirgin; disk sarımsıdan kahverengimsi turuncuya kadar ve genellikle tallus - kenar ile aynı renkte. Askosporlar 9-13 x 5-9 µm boyutlarında, geniĢ elipsoid, septum 3-5 µm geniĢlikte. Tallus ve apotesyum K (+) menekĢe-kırmızı. Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : GüneĢ alan sert kireçtaĢları ve duvarlar üzerinde geliĢir. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Ġngiltere, Güney ve Batı Ġrlanda‟da, Avrupa ve özellikle Akdeniz ülkelerinde, Doğu Ġran‟a kadar uzanan bölgelerde yayılıĢ gösterir (Purvis ve ark. 1992, Dobson 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Adana, Gaziantep, Hatay (John ve Nimis 1996); Hatay (John ve Nimis 1998); Gaziantep, Adana (Nimis ve John 1998); Abant / Bolu (Çobanoğlu 1999); Pamukkale (John, Seaward ve Beatty 2000); Bozkır, SeydiĢehir / Konya (Güvenç 2002); EskiĢehir (Özdemir Türk 2002). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Doğu Nekropolü, Kuzey hamamlarının doğusundaki tepe, 490 m, 20.V.2004, (KK).

4. 5. 4. 6. Caloplaca flavescens (Huds.) J.R. Laundon
Tallus plakodioid, geniĢ rozetler hâlinde substrata yapıĢık, dairesel veya düzensiz, yüzey mat, soluktan koyu turuncuya kadar, lob uçları palmat, yuvarlak, konveks bazen ± pruinos, bazen üstüste. Merkez areolat, düzgün değil, üstüste bazen karmaĢık, beyazımsı veya pigmentsiz, turuncu apotesyumlar noktalar hâlinde bulunabilir. Apotesyum 1.5 mm çapa kadar, genellikle tallusun merkezinde sık ve çok sayıda. Önce düz, olgunlaĢtıkça konveks. Tallus – kenar olgunlaĢtıkça kaybolur. Disk turuncu veya kahverengi turuncu. Parafizler düz veya dalgalı, uçları geniĢ değil. Askosporlar 12-15 x 8-10 µm, ĢiĢkin, orbikular – romboidten limon Ģekline kadar, septum uzunluğu 5 µm ye kadar değiĢken. Tallus ve apotesyum K (+) menekĢe – kırmızı.

- 56 -

Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Kalkerli kayalar, taĢlar, kireçtaĢı, duvarlar, besince zengin harç ve çimentolu habitatlarda, çok nâdiren ağaç kabuğunda geliĢir. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Özellikle Güney Avrupa‟da çok yaygındır. (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Adana, Gaziantep, Hatay, Muğla (John ve Nimis 1996); Hatay (John ve Nimis 1998); Gaziantep, Adana (Nimis ve John 1998); Hatay (Güvenç ve Öztürk 1998); Sakarya (Çiçek ve Türk 1998); AkĢehir (Karabulut ve Türk 1998); Trabzon (Yazıcı 1999 a); Karacabey (Yazıcı 1999 b); YeĢildağ / Kütahya – Bilecik (Hezarfen, Türk ve Candan 2001); Bolkar Dağı / Niğde (Güvenç 2002). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Kuzey giriĢindeki HamamBazilika ve Kuzey Nekropolü'nün batı kıyısı boyunca, 370 m, 10.VIII.2002; Tiyatronun doğusuyla Ģehir duvarları arası, Batı yönü, 420 m, 07.IX.2003; ġehir Duvarları dıĢındaki su deposunun Kuzey ve Doğu yönleri, 430 m, 07.IX.2003; St. Philippe Martyrium'u Doğu yönü, 460 m, 07.IX.2003; Pamukkale beldesi ve travertenler arası Batı Kuzeybatı ve Kuzey yönleri, Aspicilia calcarea, Verrucaria nigrescens ile aynı kayada, 250 – 290 m arası, 27.XI.2003, (KK).

4. 5. 4. 7. Caloplaca holocarpa (Hoffm. ex Ach.) A.E.Wade
Sin. Caloplaca pyracea (Ach.) Th. Fr. Tallus çoğunlukla substrata gömülü, belirsiz, bazen ince kabuksu, gri renkte. Apotesyum 0.1-0.3(-0.8) mm çapında, genellikle çok sayıda. Asıl kenar parlak turuncu, olgunlukta kaybolur; disk turuncudan turuncu - kahverengiye kadar, düzden konvekse kadar. Askosporlar 10-15 x 5-10 µm, elipsoid, septum geniĢliği 3-5 µm (spor boyunun 1/3-1/4 ü kadar). Tallus K (-), apotesyum K (+) menekĢe - kırmızı. Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Kalkerli taĢlarda, harç, çimento, asbest, nadiren odun, ağaç kabuğu ve asitli taĢlarda, genellikle güneĢli ve besince zengin olan habitatlarda yaygın olarak geliĢir. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Avrupa, Ön Asya ve Arap Ülkeleri, Kuzey ve Güney Amerika, Güney Afrika ve Avustralya‟da yayılıĢ gösterir (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995).

- 57 -

T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Uludağ (Öztürk 1989); Bilecik (Özdemir 1990); EskiĢehir (Özdemir 1991); Gemlik - Mudanya (Özdemir ve Öztürk 1992); Erzurum, Kars (Aslan 1995); Kütahya (Çiçek ve Türk 1995); Ġstanbul Adaları (Çobanoğlu 1996); Balıkesir, Ġzmir (John ve Nimis 1996); Sakarya (Çiçek ve Türk 1998); AkĢehir (Karabulut ve Türk 1998); Edirne, Çanakkale, Kırklareli, Edirne, Tekirdağ (Türk ve Güner 1998); Hatay (Güvenç ve Öztürk 1998); Akdamar Adası, Van Gölü (Aslan ve Öztürk ġ.1998); Trabzon (Yazıcı 1999 a); Karacabey (Yazıcı 1999 b); Abant / Bolu (Çobanoğlu 1999); Oltu / Erzurum, SarıkamıĢ / Kars (Aslan 2000); Kayseri (Güvenç 2001); YeĢildağ / Kütahya – Bilecik (Hezarfen, Türk ve Candan 2001); Ġzmir (Sommerfeldt ve John 2001); ÇamlıhemĢin / Rize (Yazıcı ve Aslan 2002 b); EskiĢehir (Özdemir Türk 2002); Uludağ (Güvenç ve Öztürk 2004). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Kuzey giriĢindeki HamamBazilika ve Kuzey Nekropolü'nün batı kıyısı boyunca, 370 m, 10.VIII.2002; ġehir Hamamlarından Ġtibaren Güney Bizans Duvarlarının Güneydoğu bölümü, 390 m, 07.XII.2002; ġehir Duvarları dıĢındaki su deposunun Kuzey ve Doğu yönleri, 430 m, 07.IX.2003; St. Philippe Martyrium'u Kuzeyi ormanlık alan, 440 m, 24.IV.2004; Eski tiyatronun doğusundaki tepe, 470 m, 24.IV.2004, (KK).

4. 5. 4. 8. Caloplaca inconnexa (Nyl.) Zahlbr.
Tallus turuncu – sarı, belirgin, kalın, granulardan küçük krenulat – lobata kadar. Areoller ayrı ayrı veya grup hâlinde, birleĢik veya yatay yayılmıĢ Ģekildedir. Apotesyumlar 1.5 (2) mm çapa kadar. Askosporlar 11-14 x 6-7 µm. Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Karbonatlı kayalarda, baĢka likenler üzerinde (A. cervina gibi) parazit olarak geliĢir. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Güney ve Orta Avrupa ile Akdeniz etrafında yayılıĢ gösterir. (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Karamürsel (Pišǔt 1970); Gaziantep, Muğla, Antalya (Nimis ve John 1998); Kastamonu (Yıldız ve John 2002). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Güney Roma Kapısı Traverten ocağı tepesi, (Acarospora cervina üzeri, Lik), 400 m, 10.VIII.2002; St. Philippe Martyrium'u Kuzeyi ormanlık alan, 440 m, 24.IV.2004; Eski tiyatronun doğusundaki

- 58 -

tepe, (Acarospora cervina ve Placocarpus schaereri likenleri üzerinde, Lik) 470 m, 24.IV.2004.

4. 5. 4. 9. Caloplaca lactea (A. Massal.) Zahlbr.
Tallus ince ve beyaz film oluĢturur veya substrata gömülü ve belirsiz olabilir. Apotesyum Caloplaca holocarpa‟nınkine benzer fakat daha yuvarlak ve aralıklı olarak dağılmıĢtır. Asıl kenar kalıcı, bazen yüksek. Askosporlar 15-20 x 8-10 µm boyutlarında, septum geniĢliği 1-2 µm (spor boyunun 1/8 inden az). Tallus K (-), apotesyum K (+) menekĢe - kırmızı. Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : KireçtaĢı, çakıltaĢı, deniz kabukları ve kalkerli kayalar üzerinde R. bischoffii ile benzer ortamlarda geliĢir. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Avrupa, Kuzey Amerika, Afrika ve Yeni Zellanda‟da yayılıĢ gösterir (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Van (Szatala 1941); Uludağ (Öztürk 1989); Bilecik (Özdemir 1990); Gemlik, Uludağ, Bursa (Öztürk ġ. 1990) EskiĢehir (Özdemir 1991); Erzurum (Aslan 1995); Kütahya (Çiçek ve Türk 1995); Hatay (John ve Nimis 1996); Sakarya (Çiçek ve Türk 1998); Hatay (John ve Nimis 1998); AkĢehir (Karabulut ve Türk 1998); Çanakkale, Kırklareli (Türk ve Güner 1998); Oltu / Erzurum (Aslan 2000); Erciyas Dağı, Develi / Kayseri (Güvenç 2001); YeĢildağ / Kütahya – Bilecik (Hezarfen, Türk ve Candan 2001); Bolkar Dağı / Niğde (Güvenç 2002); EskiĢehir (Özdemir Türk 2002); Uludağ (Güvenç ve Öztürk 2004). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Güney Roma Kapısı Traverten ocağı tepesi, 400 m, 10.VIII.2002; Tiyatronun doğusuyla Ģehir duvarları arası, Batı yönü, 420 m, 07.IX.2003; Pamukkale beldesi ve travertenler arası Batı Kuzeybatı ve Kuzey yönleri, 250 – 290 m arası, 27.XI.2003, (KK).

4. 5. 4. 10. Caloplaca luteoalba (Turner) Th. Fr.
Tallus kabuksu, dağınık, gri – beyaz, ince, düzgün değil, korteks yok. Apotesyumlar 0.3–0.5(-0.8) mm çapında, çok sayıda, sık, yuvarlak, önceleri gömülü, sonra yüzeyde. Tallus – kenar geliĢmemiĢ, bazen ± ince. Gerçek kenar turuncu, disk

- 59 -

parlak turuncu, gençken derin ve konkav, olgunlaĢtıkça düz ve konveks. Parafizler gevĢek, uç hücreler genellikle ĢiĢkin, >5 µm. Askosporlar 8-12 x 3-6 µm, elipsoid, septum 1 µm, ince, spor uzunluğunun yaklaĢık 1/8‟i kadar. Tallus, K (-), apotesyum K (+) menekĢe - kırmızı. Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Genellikle ağaç kabuklarında, nâdiren yumuĢak, kalkerli taĢ ve harçlar üzerinde geliĢir. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Kuzey Amerika, Orta ve Güney Avrupa ile Akdeniz ülkelerinde yaygınlık gösterir. (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Görükle / Bursa (Güvenç ve Aslan 1994). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Kuzey giriĢindeki HamamBazilika ve Kuzey Nekropolü'nün batı kıyısı boyunca, 370 m, 10.VIII.2002; Güney Roma Kapısı Traverten ocağı tepesi, (Kyb) 400 m, 10.VIII.2002, (KK).

4. 5. 4. 11. Caloplaca saxicola (Hoffm.) Nordin.
Tallus plakodioid, sıkı yapıĢık, ± yuvarlak rozet Ģeklinde. Sarı-koyu turuncu arası, loblar kısa parmaksı veya geniĢ, en fazla 2 mm uzunlukta ve 1.5 mm geniĢlikte, konveks, çoğunlukla ± pruinos. Merkezde bol apotesyumlu, apotesyum 1 mm çapa kadar, çok sayıda ve kalabalık. Kenar belirgin, sarı - turuncu, olgunlaĢınca yok olur. Disk turuncudan kahverengi turuncuya kadar, düz, sonradan konveks. Parafiz uçları 6-8 µm çapında, kapitat. Askosporlar 10-15 x 5-7(-8) µm, elipsoid, septum 2-4 µm geniĢlikte, sporun 1/4 -1/5 i kadar uzunlukta. Tallus ve apotesyumlar K (+) menekĢe - kırmızı. Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Besince zengin, asitli ve kalkerli kayalar, duvarlar üzerinde çoğunlukla kuru, gölgelik Ģartlarda geliĢir. Nâdiren kabuk ve odun üzerinde bulunur. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Avrupa, Kuzey Amerika ve Asya‟da yaygınlık gösterir. (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Bilecik (Özdemir 1990); Oltu / Erzurum (Aslan ve Öztürk A. 1994); Kütahya (Çiçek ve Türk 1995); Adana, Hatay (John ve Nimis 1996); Adana (Nimis ve John 1998); Sakarya (Çiçek ve Türk 1998); Edirne, Kırklareli (Türk ve Güner 1998).

- 60 -

A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : St. Philippe Martyrium'u Kuzeyi ormanlık alan, 440 m, 24.IV.2004, (KK).

4. 5. 4. 12. Caloplaca teicholyta (Ach.) J.Steiner
Tallus plakodioid, yuvarlak rozet Ģeklinde, gri-beyaz, lob uçları yuvarlak, düz veya konveks. Merkezde bazen granüllü ± areolat. Soredler farinoz, beyaz, pek geliĢmemiĢ, merkez tallusun bozulmasından meydana gelir.Apotesyum 0.8 mm çapa kadar az fakat varsa belirgin, bazen çok sayıda, tallusa gömülü ve önceleri konkav, sonra düz. Tallus kenarı bazen var, beyaz. Gerçek kenar dalgalı, ĢiĢkin, parlak turuncu. Disk turuncu, kırmızı - kahverengi, bazen pruinos. Parafizler dallanmıĢ, uçları belirgin, ĢiĢkin değil. Askosporlar 15-18 x 7-10 µm, elipsoid, septum 4 µm‟den az, spor uzunluğunun 1/4 ü kadar. Tallus, K (-) veya soluk menekĢe, apotesyum K (+) menekĢe - kırmızı. Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Kalkerli taĢ, kireçtaĢı, harç demir taĢı ve nâdiren tuğla üzerinde çoğunlukla duvarlarda ve mezar taĢlarında geliĢir. Doğal habitatı bazik ve denize yakın kayalar ve oradan yayılan içsel kayalardır. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Kuzey Amerika, Avrupa ve Akdeniz ülkelerinde yaygındır (Purvis ve ark. 1992). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Erciyas Dağı (Steiner 1905); Kütahya (Çiçek ve Türk 1995); Adana (John ve Nimis 1996), (Nimis ve John 1998); AkĢehir (Karabulut ve Türk 1998); Edirne, Çanbakkale (Türk ve Güner 1998); Trabzon (Yazıcı 1999 a). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Kuzey giriĢindeki HamamBazilika ve Kuzey Nekropolü'nün batı kıyısı boyunca, 370 m, 10.VIII.2002; ġehir Hamamlarından Ġtibaren Güney Bizans Duvarlarının Güneydoğu bölümü, 390 m, 07.XII.2002; Tiyatronun doğusuyla Ģehir duvarları arası, Batı yönü, 420 m, 07.IX.2003; ġehir Duvarları dıĢındaki su deposunun Kuzey ve Doğu yönleri, 430 m, 07.IX.2003; St. Philippe Martyrium'u Doğu yönü, 460 m, 07.IX.2003; Pamukkale beldesi ve travertenler arası Batı Kuzeybatı ve Kuzey yönleri, 250 – 290 m arası, 27.XI.2003 (KK).

4. 5. 4. 13. Caloplaca variabilis (Pers.) Müll. Arg.

- 61 -

Tallus belirgin areollü kabuksu, griden koyu griye veya grimsi kahverengiye kadar renkte. Apotesyum çapı 1 mm ye kadar, dağınık veya kalabalık grup halinde, sesil, düz, sonradan hafif konveks. Tallus - kenarı kalıcı ve yoğun gri - mavimsi pruinos; disk siyah. Askosporlar 14-16(-21) x 7-9 µm, elipsoid, septum 2-3(-5) µm geniĢlikte. Tallus ve apotesyum K (-) veya K (+) soluk menekĢe. Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Besince zengin olan kireçtaĢlarında ve kireç bakımından zengin kayalarda, mezar taĢlarının üst kısımlarında geliĢir. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Avrupa, Kuzey Amerika ve Doğu‟da Ġran‟a kadar olan bölgelerde yayılıĢ gösterir (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Erciyas Dağı, Konya (Steiner 1905); Mudanya (Steiner 1916); Van (Szatala 1941); Bilecik (Özdemir 1990); Kütahya (Çiçek ve Türk 1995); Adana, Gaziantep, Hatay, Muğla (John ve Nimis 1996); Hatay (John ve Nimis 1998); AkĢehir (Karabulut ve Türk 1998); Gaziantep, Adana, Muğla (Nimis ve John 1998); Kırklareli (Türk ve Güner 1998); Abant / Bolu (Çobanoğlu 1999); Develi / Kayseri (Güvenç 2001); YeĢildağ / Kütahya – Bilecik (Hezarfen, Türk ve Candan 2001); SeydiĢehir / Konya (Güvenç 2002); Kastamonu (Yıldız ve John 2002); EskiĢehir (Özdemir Türk 2002). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : St. Philippe Martyrium'u Doğu yönü, 460 m, 07.IX.2003; Pamukkale beldesi ve travertenler arası Batı Kuzeybatı ve Kuzey yönleri, 250 – 290 m arası, 27.XI.2003; Doğu Nekropolü, Kuzey hamamlarının doğusundaki tepe, 490 m, 20.V.2004. (KK).

4. 5. 5. CANDELARIELLA Müll. Arg.
Tallus kabuksu, granüllü, belirsiz veya bazen belirgin plakodioid ve loblu, sarı - yeĢil, sarı - turuncu renkte. Alg bileĢeni yeĢil kokoid. Apotesyum diski düz ve parlak sarı; tallus - kenarı ince ve kalıcı. Epitesyum sarı - kahverengi granüllü; himenyum 50 - 75 µm, renksiz ve I (+) mavi. Askus 8 - 32 sporlu; askosporlar renksiz, elipsoid, uçları yuvarlak, düz veya kıvrık Ģekilde, basit, bazen 1 - septumlu. Bazı türleri ĢehirleĢmiĢ bölgelerde olmak üzere çeĢitli habitatlarda geliĢir. 1. Tallus turuncu - sarı, askus 12 – 32 sporlu 1. Tallus yeĢilimsi sarı, askus 8 sporlu C. xanthostigma 2

- 62 -

2. Tallus plakodioid, askosporlar 11-17 x 4-6 µm 2. Tallus plakodioid değil, askosporlar 10-18 x 5-6 µm

C. medians C. aurella

4. 5. 5. 1. Candelariella aurella (Hoffm.) Zahlbr.
Candelariella heidelbergensis (Nyl.) Poelt Tallus sarıdan yeĢil - sarıya kadar renkte, konveks, 0.5-1.5 mm büyüklükte granüllü. Protallus varsa ince, koyu gri veya siyah. Apotesyum çoğunlukla bulunur, 0.2-1.2 mm çapında, birbirinden uzak fakat düzenli sayılacak Ģekilde tallusa dağılmıĢ, sarı renkli. Tallus - kenar ile çevrili. Askus 8 sporlu; askosporlar 10-18 x 56 µm boyutlarında, oblong, elipsoid, düz veya kıvrık. Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Ġnsan yapımı bazik substratlar, beton, çimento, asbest, harç, nadiren sert, tozlu odunlarda, bazen doğal kireçtaĢlarında geliĢen ve ĢehirleĢmiĢ bölgelerde yaygın olan bir türdür. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Avrupa ve Kuzey Amerika‟da yayılıĢ gösterir (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Van (Szatala 1941); Siverek (Szatala 1960); Uludağ (Öztürk 1989); Bilecik (Özdemir 1990); EskiĢehir (Özdemir 1991); Gemlik Mudanya (Özdemir ve Öztürk 1992); Erzurum, Kars (Aslan 1995); Kütahya (Çiçek ve Türk 1995); Akçaabat (Yazıcı 1995 a); ÇamlıhemĢin (Yazıcı 1995 b); Gaziantep, Ġzmir, Muğla (John ve Nimis 1996); Ġstanbul Adaları (Çobanoğlu ve Akdemir 1997); Sakarya (Çiçek ve Türk 1998); Hatay (John ve Nimis 1998); Hatay (Güvenç ve Öztürk 1998); AkĢehir (Karabulut ve Türk 1998); Gaziantep, Muğla (Nimis ve John 1998); Çanakkale, Tekirdağ, Edirne (Türk ve Güner 1998); Akdamar Adası, Van Gölü (Aslan ve Öztürk ġ.1998); Trabzon (Yazıcı 1999 a); Karacabey (Yazıcı 1999 b); Abant / Bolu (Çobanoğlu 1999); ġenkaya / Erzurum, Selim / Kars (Aslan 2000); YeĢildağ / Kütahya – Bilecik (Hezarfen, Türk ve Candan 2001); Bolkar Dağı / Niğde (Güvenç 2002); ÇamlıhemĢin / Rize (Yazıcı ve Aslan 2002 b); Murgul / Artvin (Aslan Yazıcı ve Karagöz 2002); EskiĢehir (Özdemir Türk 2002); Uludağ (Güvenç ve Öztürk 2004). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : St. Philippe Martyrium'u Doğu yönü, 460 m, 07.IX.2003 (KK).

4. 5. 5. 2. Candelariella medians (Nyl.) A.L.Sm.
- 63 -

Tallus plakodioid, 3 cm‟ye kadar, orbikular, ıĢınsal kenarlı, loblar sarı sitrin yeĢili, gri - yeĢil sarı, yüzey skabrit veya pruinos, merkez granular, areolattan küçük koralloid izidliye kadar, kenarlarla aynı renkte veya daha grimsi. Loblar 0.3-1 mm geniĢlikte, ayrı veya üstüste, yassı veya ± konveks. Apotesyumlar küçük, 0.3-1.2 mm çapında, bazen bulunmaz, düzden hafif konvekse kadar ve düz yada krenulat kenarlı. Askus 8 sporlu. Askosporlar 11-17 x 4-6 µm, basit, bazen 1 - septumlu, elipsoid, oblong veya damla Ģeklinde. Tallus K (-). Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Gölge veya güneĢli, besince zengin, insan yapımı kalkerli substratlarda, harç, çimento, mezartaĢları v.s üzerinde geliĢir. Parmaksı lobları, sitrin yeĢili ve sarı rengiyle tanınır. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Orta ve Güney Avrupa‟yla Akdeniz Bölgesinde yayılıĢ gösterir (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Ġzmir (John ve Nimis 1996); Trabzon (Yazıcı 1999 a). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : St. Philippe Martyrium'u Doğu yönü, 460 m, 07.IX.2003 (KK).

4. 5. 5. 3. Candelariella xanthostigma (Ach.) Lettau
Tallus tamamen korteksli, 0.07-0.1 mm çapında sored benzeri granüllü yapıda. Soluk turuncu - sarı renkte ince bir kabuk oluĢturur. Apotesyum 0.2-0.9 mm çapında, dağınık, tallus ile aynı renkte. Askus 12-32 sporlu; askosporlar 9-12 x 4-5 µm boyutlarında, oblong veya ovoid Ģekilde. Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : YaĢlı ağaçların gövdelerinin pürüzlü kabuklarında geliĢir. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Doğu Avrupa ve Kuzey Amerika‟da yayılıĢ gösterir (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Uludağ (Öztürk 1989); Bilecik (Özdemir 1990); EskiĢehir (Özdemir 1991); Erzurum (Aslan 1995); Kütahya (Çiçek ve Türk 1995); Balıkesir, Hatay, Ġzmir, Muğla (John ve Nimis 1996); Sakarya (Çiçek ve Türk 1998); Hatay (John ve Nimis 1998); AkĢehir (Karabulut ve Türk 1998); Muğla (Nimis ve John 1998); Edirne, Çanakkale, Kırklareli, Tekirdağ, Ġstanbul (Türk ve Güner 1998);

- 64 -

Abant / Bolu (Çobanoğlu 1999); Karacabey (Yazıcı 1999 b); Oltu / Erzurum (Aslan 2000); YeĢildağ / Kütahya – Bilecik (Hezarfen, Türk ve Candan 2001); Ġzmir (Sommerfeldt ve John 2001); Sinop (Yıldız, John ve Yurdakulol 2002); EskiĢehir (Özdemir Türk 2002); Bursa (John 2002). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Eski tiyatronun doğusundaki tepe, 470 m, 24.IV.2004 (Epi).

4. 5. 6. CLADONIA Hill ex Browne
Dimorfik tallusa sahip bir cinstir. Primer tallus tabanda kalıcı veya sonradan kaybolan pulsu veya kabuksu yapıda. Pulların üst yüzeyi genellikle korteksli. Alt yüzey ise korteksli ve rizinli değil. Sekonder tallus dik ve içi boĢ, dallanmıĢ veya dallanmamıĢ silindirik, kadeh Ģeklinde podesyumlardan oluĢur. Alg bileĢeni Trebouxioid. Apotesyum podesyumun üst kenarlarında bulunur. Tallus - kenar bulunmaz. Askus 8 sporlu; askosporlar basit, renksiz, fusiform, oblong veya ovoid Ģekillerde. Özellikle toprakta, karayosunları üzerinde, ayrıca ağaç kabukları, odun, kayaların çatlakları ve humusca zengin asitli substratlar üzerinde, birkaç türü kalkerli kayalarda geliĢim gösterir. 1. Tallus grimsi sarı, sarı – yeĢil 1. Tallus kahverengi C. foliacea C. pocillum

4. 5. 6. 1. Cladonia foliacea (Hudson) Willd.
Sin. Cladonia alcicornis (Leightf.) Fr. Podesyum 1 cm uzunluğa kadar, nâdir. Primer tallus dominant. Bazal pullar 0.4-1(-2) x 0.1-0.3 cm boyutlarında, içe dönük, kıvrık ve sert. Üst yüzey grimsi sarıdan sarı - yeĢile kadar; alt yüzey soluk sarı renkte. Apotesyum kahverengi, çok nadir, podesyum kenarlarında. Koyu kahverengi piknidyumlar bazal pullar arasında sıklıkla görülür. Tallus P (+) kırmızı, K (-), KC (+) sarı, C (-). Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Kalkerli topraklarda, deniz kenarında kum veya humuslu topraklarda karayosunu - liken grupları arasında rüzgarlı ve güneĢli ortamlarda geliĢir; ayrıca kayaların çatlaklarında bulunur.

- 65 -

Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Avrupa, Kuzey Afrika, Güney ve Batı Asya‟da yayılıĢ gösterir (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Ġstanbul (Fritsch 1899); Amasya C. foliacea var. convoluta (Steiner 1916); Burgaz Adası C. foliacea var. alcicornis (Szatala 1927 b); Belgrad Ormanı (Yaltırık 1966); Uludağ (Öztürk 1989); Bilecik (Özdemir 1990); EskiĢehir (Özdemir 1991); Gemlik - Mudanya (Özdemir ve Öztürk 1992); Erzurum, Artvin (Aslan 1995); Kütahya (Çiçek ve Türk 1995); Akçaabat (Yazıcı 1995 a); Adana, Antalya, Aydın, Balıkesir, Çanakkale, Hatay, Ġzmir, Muğla (John ve Nimis 1996); Ġstanbul Adaları (Çobanoğlu ve Akdemir 1997); Foça (Akdemir ve Çobanoğlu 1997); Spil Dağı / Manisa (Güvenç ve Öztürk 1997); Sakarya (Çiçek ve Türk 1998); Hatay (John ve Nimis 1998); Aydın, Çanakkale, Muğla, Antalya (Nimis ve John 1998); Ġstanbul-Büyükada (Schindler 1998); Edirne, Çanakkale, Tekirdağ (Türk ve Güner 1998); Trabzon (Yazıcı 1999 a); Karacabey (Yazıcı 1999 b); Abant / Bolu (Çobanoğlu 1999); Ardanuç, ġavĢat / Artvin, ġenkaya / Erzurum (Aslan 2000); YeĢildağ / Kütahya – Bilecik (Hezarfen, Türk ve Candan 2001); ÇamlıhemĢin / Rize (Yazıcı ve Aslan 2002 b); Kastamonu (Yıldız ve John 2002); EskiĢehir (Özdemir Türk 2002). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Güney Roma Kapısı Traverten ocağı tepesi, 400 m, 10.VIII.2002; Çukurbağ'ın Güneybatısı, pasif traverten sırtının Doğu yönü., 320 m, 20.V.2004; (Ter / Kyb).

4. 5. 6. 2. Cladonia pocillum (Ach.) Grognot
Sin. Cladonia pyxidata ssp. pocillum (Ach.) Dahl Primer tallus iyi geliĢmiĢ, yatay ve üst üste dağılan pullar sağlam rozet oluĢturur. Podesyum 0.5-1.5(-3) cm uzunlukta, gri, bazen kahverengimsi; kadeh 3-10 mm çapında, tabana doğru giderek incelir. Yüzey korteksli kaba granüllü, özellikle kadehin içinde iyi geliĢmiĢtir. Sored bulunmaz. Bazal pullar küçük, yuvarlak veya uzun, az veya genellikle çok sayıda, yukarı kalkık duruĢlu. Apotesyum ve piknidyumlar kahverengi, kadeh kenarlarında sık görülür, apotesyumlar kısa saplı olabilir. Tallus P (+) kırmızı, K (-), KC (-), C (-). Ekolojik Özellikleri

- 66 -

H a b i t a t : Esas olarak kumlu, kalkerli topraklarda, kalkerli kumul ve karayosunları üzerinde, eski harç ve duvarlarda, C. symphycarpa ve C. furcata ssp. rangiformis ile aynı ortamlarda geliĢir. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Avrupa, Kuzey ve Güney Amerika, Afrika, Asya, Yeni Zellanda ve Antarktika‟da yayılıĢ gösterir (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Göksu (Verseghy 1982); Uludağ (Öztürk 1989); Bilecik (Özdemir 1990); Kütahya (Çiçek ve Türk 1995); Ġstanbul Adaları (Çobanoğlu 1996); Antalya, Hatay, Muğla (John ve Nimis 1996); Sakarya (Çiçek ve Türk 1998); Hatay (John ve Nimis 1998); Muğla, Antalya (Nimis ve John 1998); Ġzmir (Schindler 1998); Abant / Bolu (Çobanoğlu 1999); Develi / Kayseri (Güvenç 2001). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Çukurbağ'ın Güneybatısı, pasif traverten sırtının Doğu yönü., 320 m, 20.V.2004; (Ter / Kyb).

4. 5. 7. COLLEMA Weber ex Wigg.
Tallus çoğunlukla ıslakken ĢiĢen; yapraksı, sadece bazı türleri kabuksu ve dalsı. Lobların üst yüzeyi koyu zeytin yeĢilinden kahvrengi - siyaha kadar, nadiren mavi gri renkte. Üst ve alt korteks bulunmaz, substrata hapter veya daha ender olarak beyaz rizinler ile tutunur. Ġzidler sık görülür fakat sored bulunmaz. Alg bileĢeni mavi - yeĢil alglerden Nostoc olup tallus homeomerik yapıdadır. Apotesyum kahverengi, kırmızı - kahverengi diskli, tallus - kenarlı. Askus (2-) 8 (-16) sporlu. Askosporlar septumlu, submuriform veya muriform. Bazik kaya ve topraklarda, ağaç kabuklarında, güneĢli, kurudan nemliye kadar olan habitatlarda geliĢir. 1. Tallus 3 - 4 (-10) cm çapında, rozet Ģeklinde, disk 3 mm çapına kadar, askosporlar 17-26 x 6.5-10.5 µm boyutlarında C. tenax 1. Tallus 2-5(-10) cm çapında, dairesel veya düzensiz, disk 5 mm çapa kadar, askosporlar 18 – 32 x 8 – 13 µm boyutlarında C. cristatum

4. 5. 7. 1. Collema cristatum (L.) Weber ex F. H. Wigg.
Tallus 2-5(-10) cm boyutlarında, yapraksı, yuvarlak, yarı – dairesel veya düzensiz, yaĢlandıkça merkezi yıpranan, yassılaĢmıĢ, derin loblu. Loblar dar, konkav, ıĢınsal yada düzensiz dallanmıĢ, kenarlar kalkık, dalgalı, ± bütün yada ± oyuk ve

- 67 -

belirgin küçük – lobulat, ĢiĢkin değil. Üst yüzey koyu zeytin yeĢili – kahverengiden siyaha kadar siğil benzeri izidli (var. marginale) yada değil (var. cristatum), alt yüzey geniĢ beyaz öbekler oluĢturan yuvarlak hapterli. Apotesyumlar sık dizili bazen bulunmaz, ± marjinal, sesil yada değil. Disk 5 mm çapına kadar, düz yada konveks, ± düz tallus – kenarlı. Askosporlar 4 – 6(-8) tane, 18 – 32 x 8 – 13 µm boyutlarında, elipsoid, ± dar uçlu, submuriform. (Bu tür, lobların dar ve belirgin konkav oluĢuyla karakterizedir.) E k o l o j i k Ö z e l l i k l e ri H a b i t a t : Kalkerli kaya ve topraklarda yetiĢir. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Avrupa, Kuzey Amerika, Kutup Bölgeleri, Afrika, Fas, Cezayir, Asya, Türkistan. (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Eğirdir (Szatala 1960); Kütahya (Çiçek ve Türk 1995); Adana, Antalya, Çanakkale, Gaziantep, Hatay, Muğla (John ve Nimis 1996); Hatay (Güvenç ve Öztürk 1998); Hatay (John ve Nimis 1998); Sakarya (Çiçek ve Türk 1998); Trabzon (Yazıcı 1999 a); Karacabey (Yazıcı 1999 b); Oltu, Tortum / Erzurum (Aslan 2000); Bolkar Dağı / Niğde, Bozkır, SeydiĢehir / Konya (Güvenç 2002); ÇamlıhemĢin / Rize (Yazıcı ve Aslan 2002b). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Doğu Nekropolü, Kuzey hamamlarının doğusundaki tepe, 490 m, 20.V.2004; (KK).

4. 5. 7. 2. Collema tenax (Sw.) Ach. em. Degel.
Sin. Collema pulposum (Bernh.) Ach. Tallus 3 - 4 (-10) cm çapında, yapraksı, ± yuvarlak küçük rozetler Ģeklinde, veya düzensiz, ıslandığı zaman ĢiĢer. Loblar çok sayıda, merkezden dıĢa doğru ıĢınsal, kenarlar uca kadar paralel veya uçlarda daha geniĢ, ayrık veya üst üste, tam veya krenulat kenarlı, yassılaĢmıĢ veya konkav. Üst yüzey düz, koyu zeytin yeĢilinden kahverengimsi siyaha kadar renkte. Ġzid varsa büyük ve küresel, yeni oluĢan loblara benzer Ģekilde. Apotesyum çoğunlukla bulunur; yüzeyde veya lob kenarlarında, diski 3 mm çapına kadar, düz, tam tallus - kenarlı, sonradan konveks. Askus (4- veya 6-) 8 sporlu; askosporlar 17-26 x 6.5-10.5 µm boyutlarında, 3 septumlu veya submuriform, fusiformdan yuvarlak veya sivri uçlu elipsoide kadar Ģekilde. Ekolojik Özellikleri

- 68 -

H a b i t a t : Bazik çamur, kumlu ve kalkerli topraklar ve harç üzerinde karayosunları ile yanyana geliĢir. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Güney ve Batı Avrupa, Akdeniz Bölgesi, Kuzey Amerika, Ġzlanda, Grönland, Afrika ve Asya yayılıĢ alanları arasındadır (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Nemrud Dağı (Szatala 1960); Uludağ (Öztürk 1989); Bilecik (Özdemir 1990); EskiĢehir (Özdemir 1991); Antalya, Aydın, Gaziantep, Hatay, Muğla (John ve Nimis 1996); Sakarya (Çiçek ve Türk 1998); Hatay (John ve Nimis 1998); Gaziantep, Aydın, Muğla, Antalya (Nimis ve John 1998); Abant / Bolu (Çobanoğlu 1999). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Kuzey giriĢindeki HamamBazilika ve Kuzey Nekropolü'nün batı kıyısı boyunca, 370 m, 10.VIII.2002; Güney Roma Kapısı Traverten ocağı tepesi, 400 m, 10.VIII.2002; ġehir Hamamlarından Ġtibaren Güney Bizans Duvarlarının Güneydoğu bölümü, 390 m, 07.XII.2002; Tiyatronun doğusuyla Ģehir duvarları arası, Batı yönü, 420 m, 07.IX.2003; ġehir Duvarları dıĢındaki su deposunun Kuzey ve Doğu yönleri, 430 m, 07.IX.2003; St. Philippe Martyrium'u Doğu yönü, 460 m, 07.IX.2003; Kadı Deresi, dere yatağı boyunca, 220 m, 27.XI.2003; Pamukkale beldesi ve travertenler arası Batı Kuzeybatı ve Kuzey yönleri, 250 – 290 m arası, 27.XI.2003; Çukurbağ'ın Güneybatısı, pasif traverten sırtının Doğu yönü., 320 m, 20.V.2004; (Ter / Kyb).

4. 5. 8. DIPLOSCHISTES Norman
Tallus kabuksu, çatlaklı areollü, gri - beyaz renkte, çoğunlukla pruinos. Alg bileĢeni Trebouxioid. Apotesyumlar baĢlangıçta peritesyum gibi, sonradan urseolat gömülü; disk siyah, bazen pruinos. Tallus - kenar kalın ve pruinos. Askosporlar geniĢ elipsoid, kahverengiden koyu kahverengi ve mor - kahverengiye kadar renkte, muriform. Kaya, toprak, karayosunları ve diğer likenler üzerinde geliĢen ve yaklaĢık 35 türü bulunan kozmopolit bir cinstir. 1. Askus 4 sporlu, tallus K (-), C (+) kırmızı 1. Askus 8 sporlu, tallus K (+) sarı - kırmızı, C (-) D. muscorum D. ocellatus

4. 5. 8. 1. Diploschistes muscorum (Scop.) R. Sant.

- 69 -

Sin. Diploschistes bryophilus (Ehrh. ex Ach.) Zahlbr. Tallus beyazdan koyu griye kadar renkte, areollü değil, devamlı yapıda, yüzey düzgün değil, girintili çıkıntılı, pruinos değil. Apotesyum 1-2 mm çapında, urseolat, disk pruinos, tallus - kenar yüksek değil. Himenyum 75 - 120 µm kalınlıkta, kahverengi. Askus 65-80 x 12-15 (-20) µm, 4 sporlu; askosporlar (20-)25-35(-40) x (8-)12-15(-18) µm, 5 enine 1 - 2 boyuna septumlu. Tallus P (-), K (-) veya (±) sarı veya kırmızı, C (+) kırmızı. Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Özellikle Cladonia pocillum ve C. rangiformis türlerinin bazal pulları üzerinde parazit olarak yaĢar. Kalkerli topraklarda, bazik kumullarda ve ender olarak ağaç kabuklarında geliĢir Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı :Akdeniz ikliminin etkin olduğu bölgelerde yaygındır. (Purvis ve ark. 1992, Dobson 1992,Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Erzurum, Artvin (Aslan 1995); Kütahya (Çiçek ve Türk 1995); Aydın, Çanakkale, Muğla (John ve Nimis 1996); Ġstanbul Adaları (Çobanoğlu ve Akdemir 1997); Sakarya (Çiçek ve Türk 1998); Aydın, Çanakkale, Muğla (Nimis ve John 1998); Aydın (Schindler 1998); Trabzon (Yazıcı 1999 a); Karacabey (Yazıcı 1999 b); Abant / Bolu (Çobanoğlu 1999); Trabzon (John 1999); ġavĢat, Oltu / Erzurum (Aslan 2000); ÇamlıhemĢin / Rize (Yazıcı ve Aslan 2002 b); EskiĢehir (Özdemir Türk 2002). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Çukurbağ'ın Güneybatısı, pasif traverten sırtının Doğu yönü., 320 m, 20.V.2004; (KK).

4. 5. 8. 2. Diploschistes ocellatus (Vill.) Norman
Tallus verrukoz – areolat, kabuksu, kalın, substrattan kolay ayrılabilir, çoğunlukla 2 – 3 mm kalınlıka beyazımsı gri. Apotesyumlar 1 – 3 mm çapında, urseolat, disk çukur, yuvarlak, pruinos. Tallus kenar kalın, belirgin. Askosporlar 1828 x 7-13 µm, kahverengi, muriform. Askus 8 sporlu. Tallus C (-), K (+) sarı – kırmızı, KC (-). Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Kalkerli substratlarda yayılıĢ gösterir. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Güney Avrupa‟da yaygındır. (Clauzade ve Roux 1985).

- 70 -

T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Amasya (Steiner 1916); Uludağ (Szatala 1960); EskiĢehir (Özdemir 1991); Kütahya (Çiçek ve Türk 1995); Akçaabat (Yazıcı 1995 a), Antalya, Ġzmir, Muğla (John ve Nimis 1996); Antalya (Nimis ve John 1998); Sakarya (Çiçek ve Türk 1998); Karacabey (Yazıcı 1999 b); Pamukkale (John, Seaward ve Beatty 2000). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Güney Roma Kapısı Traverten ocağı tepesi, 400 m, 10.VIII.2002; Pamukkale beldesi ve travertenler arası Batı Kuzeybatı ve Kuzey yönleri, 250 – 290 m arası, 27.XI.2003; Çukurbağ'ın Güneybatısı, pasif traverten sırtının Doğu yönü., 320 m, 20.V.2004; (KK).

4. 5. 9. FULGENSIA A. Massal. & de Not.
4. 5. 9. 1. Fulgensia fulgens (Sw.) Elenkin
Tallus 1-3 cm .çapında, yuvarlak veya Ģekilsiz parçalı, plakodioid, kenar loblar düzgün, boyları enlerinden fazla, çoğunlukla 1 mm den geniĢ, bazen merkezde üstüste, yaĢlandıkça verrukoz. Turuncu – sarıdan beyaza kadar ve ± kalın pruinos. ġizidler çeĢitli, çoğunlukla tallus yüzeyinde, gölgede ise beyaz medulla dıĢa açılır. Apotesyum çoğunlukla bulunur. 0.5 – 1.5 mm çapında, önceleri konkav ve tallus kenarlı, sonradan kenar kaybolur ve disk konveksleĢir. Koyu turuncu renklidir. Askosporlar 9–12 x 3.5–5 µm boyutlarında, 0 (-1) septumlu, elipsoid, pyriform (armut Ģeklinde) veya klavat. Tallus ve apotesyumlar K (+) menekĢe Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : TebeĢirtaĢı gibi bazik substratlar üzerinde gölgede fakat açık ortamlarda, çoğunlukla deniz seviyesine yakın yerlerde ve kumullarda geliĢir. Çok sıklıkla Trichostomum crispulum karayosunu ile iliĢkilidir. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Kuzey yarım kürenin ılıman bölgelerinde, Avustralya ve Yeni Zellanda‟da yayılıĢ gösterir. (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Muğla (John ve Nimis 1996), (Nimis ve John 1998); SeydiĢehir / Konya (Güvenç 2002); Uludağ (Güvenç ve Öztürk 2004). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Güney Roma Kapısı Traverten ocağı tepesi, (KK), 400 m, 10.VIII.2002; Kadı Deresi, dere yatağı boyunca, 220 m, 27.XI.2003; Pamukkale beldesi ve travertenler arası Batı Kuzeybatı ve Kuzey

- 71 -

yönleri, 250 – 290 m arası, 27.XI.2003; Çukurbağ'ın Güneybatısı, pasif traverten sırtının Doğu yönü., 320 m, 20.V.2004; (Ter / Kyb).

4. 5. 10. LECANIA A. Massal.
Tallus kabuksu, ince veya kalın, granular areolat, nâdiren papillat. Bazen soralli veya granular çıkıntılı (blastid), gri – beyaz, beyaz, kahve – siyah, bazen ± pruinos. Üst korteks 3 – 4 hücre kalınlığında, bazen bol kristalli ve Ģekilsiz bir tabakayla örtülü. Alg bileĢeni yeĢil kokoid. Askomata apotesyum sesil, düz, sonradan ± konveks, disk 0.4 – 0.6 (-1) mm çapında. Açık veya koyu kahverengi – siyah, turuncu, bazen pruinos. Tallus kenar mevcut. Himenyum renksiz, K / I (+) mavi hipotesyum renksiz, Askosporlar (0-) 1 – 3 (-7) septumlu oval, uzun - elipsoid, ince çeperli, renksiz. 1. Tallus - kenar sonradan kaybolur, alg hücreleri yok, apotesyum turuncu – kahverengi, disk konveks (biatorin) L. sylvestris 1. Tallus - kenar ± kalıcı, alg hücreleri var, apotesyum kızıl – kahverengi, siyah, ± pruinos disk konkav (lecanorin) L. turicensis

4. 5. 10. 1. Lecania sylvestris (Arnold) Arnold
Belirsiz veya ince granular veya birkaç dağınık areollü. Tallus gri tonlarda. Apotesyumlar turuncudan koyu kahverengiye kadar. Islakken daha koyu bir kenar belirir. Apotesyumlar tek tek bazen küçük gruplar hâlinde, disk konveks. Tallus – kenar bulunur, az sayıda alg bileĢeni bulundurur, sonradan kaybolur (biatorin). Epitesyum sarı – kahverengi. Himenyum 40 – 70 µm uzunlukta. Askosporlar (-9)10– 16 x 3-4.5 µm, elipsoid, 1 - septumlu. Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Gölgelik yerlerde karbonatlı ve kireçli taĢlarda geliĢir. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Orta Avrupa ve Akdeniz çevresinde yayılıĢ gösterir (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Türkiye için yeni kayıttır. Hierapolis Antik Kenti – Pamukkale / Denizli. A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Tiyatronun doğusuyla Ģehir duvarları arası, Batı yönü, 420 m, 07.IX.2003; (KK).

- 72 -

4. 5. 10. 2. Lecania turicensis (Hepp.) Müll. Arg.
Tallus ince granulardan areolata kadar, beyaz, beyaz – gri, kırmızımsı beyaz. K (-), apotesyumlar 0.8 mm çapa kadar, sesil, çok sayıda, disk kırmızı kahverengiden siyaha kadar, ıslanınca daha soluk, kenarlar koyu, gri – beyaz, pruinos, tallus kenar ince, beyaz, sonradan tamamen kaybolur. Ölü alg hücrelerinden oluĢan kahverengileĢmiĢ tabaka bulunur. Himenyum 55 - 80 µm. Parafizler dallanmamıĢ, uçlarda belirgin ĢiĢkin. Askosporlar 10.5-13 x 4.5-6 µm, 1 – septumlu, ince çeperli. Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Kalkerli ve kalkersiz kayalarda ve harç üzerinde geliĢir. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Orta Avrupa, Kuzey Amerika ve Kuzey Afrika‟da yayılıĢ gösterir (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Türkiye için yeni kayıttır. Hierapolis Antik Kenti – Pamukkale / Denizli. A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Tiyatronun doğusuyla Ģehir duvarları arası, Batı yönü, 420 m, 07.IX.2003; (KK).

4. 5. 11. LECANORA Ach.
Tallus kabuksu, granüllü, areollü ve plakodioid, nadiren substrata gömülü; soredli veya değil, izid ve sefalodyum bulunmaz. Alg bileĢenleri Trebouxia veya diğer yeĢil kokoid algler. Apotesyum sesil, nadiren gömülü; belirgin tallus - kenarlı. Tallus - kenar belirgin ve tallus ile aynı renkte. Himenyum renksiz ve I (+) mavi. Askus 8 (-32) sporlu. Askosporlar elipsoidden küresele yakın Ģekle kadar, uçları yuvarlak, basit ve renksiz. Doğal veya insan yapımı habitatlarda geliĢen kozmopolit bir cinstir. 1. Tallus plakodioid 1. Tallus plakodioid değil, kabuksu, areolat veya belirsiz 2. Ağaç kabuğu üzerinde 2. Kalkerli kaya üzerinde L. muralis 2 3 4

3. Tallus gömülü veya dağınık granüllü, K (-), tallus – kenar büyük kristalli L. dispersa 3. Tallus bitiĢik areollü, (± dairesel), K (+ sarı ), tallus – kenar büyük kristalli değil L. campestris

- 73 -

4. Tallus K (+ sarı), apotesyum diski kırmızı – kahverengi 4. K (-), apotesyum diski pembemsi – kahverengi

L. campestris 5

5. Tallus beyaz, ĢiĢkin areollü, apotesyum diski pembemsi – kahverengi, pruinos değil L. albescens 5. Tallus gömülü veya dağınık granüllü, apotesyum diski pembemsi, açık yeĢilimsi gri, bazen beyaz pruinos L. dispersa

4. 5. 11. 1. Lecanora albescens (Hoffm.) Branth & Rostrup.
Sin. Lecanora galactina Ach. Tallus 1 cm geniĢliğe kadar, sağlam rozet hâlinde, konveks, ĢiĢkin areollü, bazen ± lob Ģeklinde, parlak beyaz veya nâdiren grimsi beyaz, yüzey hafif pürüzlüden granüllüye kadar. Apotesyumlar 0.1-0.7(1.5) mm çapında, çok sayıda, genellikle merkezde, sesil, tabanda geniĢ, tallus kenar kalıcı, düz veya krenulattan dalgalıya kadar. Disk açık pembemsi, kahverengi, kahverengi – sarımsı veya zeytin yeĢili, beyaz pruinos veya değil. Epitesyum kahverengimsi, N (-). Himenyum N (+), menekĢe – kırmızı. Parafizler 2 µm geniĢlikte, uçlarda 1.5 – 3 µm. Askosporlar (7)11(-16) x (3-)5-6 µm boyutlarında ve elipsoid. Tallus R (-). Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Sert kalkerli kayalarda, harç üzerinde ve anıt taĢlarında geliĢir. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Avrupa, Kuzey Amerika‟da yaygındır. (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Ağrı Dağı (Arnold F C G. 1897); Ġstanbul (Fritsch 1899); Gaziantep (John ve Nimis 1996), (Nimis ve John 1998); Ġstanbul (Türk ve Güner 1998); Ġzmir (Sommerfeldt ve John 2001). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Çukurbağ'ın Güneybatısı, pasif traverten sırtının Doğu yönü., 320 m, 20.V.2004; (KK).

4. 5. 11. 2. Lecanora campestris (Schaerer) Hue
Tallus genel olarak yuvarlak, ĢiĢkin areollerden oluĢur. Açıktan koyu griye kadar renkte, protallus belirgin ve beyaz renkli. Apotesyum 0.5-1.5(-2) mm çapında, çok sayıda, bütün tallus yüzeyine yayılmıĢ ve sesil. Tallus - kenar kalıcı, yüksek, tam

- 74 -

veya kıvrımlı, medullasında küçük, kristalli. Disk kırmızı - kahverengiden kırmızı siyaha kadar, düz, bazen konveks. Epitesyum açık turuncudan kızıl - kahverengiye kadar renkte, granülsüz. Himenyum (60-)70-85(-90) µm kalınlıkta. Parafizler uçlarda 3-4.5 µm ye kadar geniĢlemiĢ ve kırmızımsı kahverengi. Askosporlar 10-14(-17) x 68.5(-9) µm boyutlarında ve geniĢ elipsoid. Tallus P (-), K (+) sarı, C (-). Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Harç, çimento, kalkerli ve besince-zengin silisli kayalarda, nadiren kereste üzerinde geliĢen bir türdür. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Avrupa ve Kuzey Amerika‟da geniĢ yayılıĢ gösterir. (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Burgaz Adası (Szatala 1927 b); Bursa (Szatala 1960); EskiĢehir (Özdemir 1991); Gemlik - Mudanya (Özdemir ve Öztürk 1992); Erzurum (Aslan 1995); ÇamlıhemĢin (Yazıcı 1995 b); Kırklareli (Özdemir ve Güner 1995); Aydın, Hatay (John ve Nimis 1996); Ġstanbul Adaları (Çobanoğlu ve Akdemir 1997); Hatay (John ve Nimis 1998); AkĢehir (Karabulut ve Türk 1998); Aydın (Nimis ve John 1998); Ġstanbul, Kırklareli (Türk ve Güner 1998); Akdamar Adası, Van Gölü (Aslan ve Öztürk ġ.1998); Trabzon (Yazıcı 1999 a); Karacabey (Yazıcı 1999 b); Abant / Bolu (Çobanoğlu 1999); Tortum / Erzurum (Aslan 2000); Sinop (Yıldız, John ve Yurdakulol 2002). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Kuzey giriĢindeki HamamBazilika ve Kuzey Nekropolü'nün batı kıyısı boyunca, 370 m, 10.VIII.2002, (KK); ġehir Duvarları dıĢındaki su deposunun Kuzey ve Doğu yönleri, 430 m, 07.IX.2003; (Epi).

4. 5. 11. 3. Lecanora dispersa (Pers.) Sommerf.
Tallus substrata gömülü, bazen dağınık granüllü, beyazdan açık griye kadar renkte Apotesyumlar (0.15-)0.2-1(-3) mm çapında, sesil, tabanda yükselmiĢ, dağınık veya kalabalık gruplar halinde. Tallus - kenar iyi geliĢmiĢ, kalıcı, tam veya krenulat, kabarık veya dalgalı, gençken pruinos. Disk pembemsi kahverengiden koyu kahverengiye, veya açık sarıdan yeĢilimsi griye kadar çok çeĢitli renklerde, bazen beyaz - pruinos. Epitesyum açık sarı - kahverengi veya kahverengimsi renkte, K‟da çözünmeyen yoğun granüllü. Himenyum 70-100 µm kalınlıkta. Hipotesyum bazen

- 75 -

kahverengimsi. Askosporlar (7-)8.5-14 x (3-)4-7 µm boyutlarında. Tallus P (-), K (-), C (-). Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Kaya, duvar, harç ve insan yapımı substratları içine alan çok çeĢitli kalkerli substratlar üzerinde, ayrıca besince - zengin veya tozlu ağaç kabuklarında geliĢen son derece yaygın bir türdür. Hava kirliliğine karĢı bilinen en toleranslı türlerdendir. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Tüm Kuzey yarımkürede yayılıĢ gösterir (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Konya (Steiner 1905); Ordu (Steiner 1909a); Van (Szatala 1941); Bitlis (Szatala 1960); Uludağ (Öztürk 1989); Gemlik - Mudanya (Özdemir ve Öztürk 1992); Görükle / Bursa (Güvenç ve Aslan 1994); Erzurum (Aslan 1995); Kütahya (Çiçek ve Türk 1995); Ġstanbul Adaları (Çobanoğlu ve Akdemir 1997); Sakarya (Çiçek ve Türk 1998); Hatay (John ve Nimis 1998); AkĢehir (Karabulut ve Türk 1998); Edirne, Çanakkale, Kırklareli (Türk ve Güner 1998); Hatay (Güvenç ve Öztürk 1998); Karacabey (Yazıcı 1999 b); Abant / Bolu (Çobanoğlu 1999); Oltu / Erzurum (Aslan 2000); YeĢildağ / Kütahya – Bilecik (Hezarfen, Türk ve Candan 2001); Bozkır / Konya (Güvenç 2002); Murgul / Artvin (Aslan Yazıcı ve Karagöz 2002); EskiĢehir (Özdemir Türk 2002). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Kuzey giriĢindeki HamamBazilika ve Kuzey Nekropolü'nün batı kıyısı boyunca, 370 m, 10.VIII.2002, (KK); Eski tiyatronun doğusundaki tepe, 470 m, 24.IV.2004; (Epi).

4. 5. 11. 4. Lecanora muralis (Schreber) Rabenh.
Sin. Lecanora saxicola (Pollich) Ach., Placodium saxicola (Pollich) Körber Tallus çapı 10 cm ye kadar, plakodioid, yuvarlak rozet Ģeklinde. Loblar birbirine çok yakındır fakat olgunlaĢtıkça düzgünlüğünü kaybeder. Kenar loblar düz veya konkav olup alt korteks tabakası içerir. Bazen tallusun merkez kısmı bitiĢik veya dağınık areollü ve granüllü, yeĢilimsi sarıdan sarı - kahverengiye kadar renkte, merkezde daha koyu, oldukça parlak ve üzeri pruinos. Apotesyum tallusun merkezinde çok sayıda, 0.5-1.5(-2) mm çapında, sesil ve tallus - kenarlı. Tallus kenar iyi geliĢmiĢ, düz veya kıvrımlı, genellikle kalıcı. Disk sarı - kahverengiden kırmızı - kahverengiye kadar renkte, düz veya az konveks. Himenyum (50-) 65-75(-

- 76 -

80) µm kalınlıkta. Askus 30-40 x 8-12 µm, askosporlar 9-15(-16) x (4-)5-7 µm boyutlarında. Tallus P (+) sarımsı veya (-), K (-), KC (+) sarımsı, C (-). Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Besince zengin olan ve kalkerli kayalarda, ayrıca insan yapımı substratların çoğunda, tozlu ve besince-zengin ağaç kabuklarında, odun ve kereste üzerinde geliĢen, kirliliğe karĢı toleranslı yaygın bir türdür. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Avrupa, Kuzey Afrika‟yı da içine alan Akdeniz ülkeleri ve Kuzey Amerika‟da yayılıĢ gösterir (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Küçük Ağrı Dağı (Steiner 1899 b); Erciyas Dağı, Sultan Dağı (Steiner 1905); Ordu (Steiner 1909 a); Sultan Dağı (Steiner 1909 b); Uludağ (Öztürk 1989); Bilecik (Özdemir 1990); EskiĢehir (Özdemir 1991); Görükle / Bursa (Güvenç ve Aslan 1994); Oltu / Erzurum (Aslan ve Öztürk A. 1994); Erzurum, Artvin, Kars (Aslan 1995); Kütahya (Çiçek ve Türk 1995); Akçaabat (Yazıcı 1995 a); ÇamlıhemĢin (Yazıcı 1995 b); Ġstanbul Adaları (Çobanoğlu 1996); Adana, Antalya, Aydın, Balıkesir, Gaziantep, Hatay, Ġçel, Ġzmir, Muğla (John ve Nimis 1996); Sakarya (Çiçek ve Türk 1998); Hatay (John ve Nimis 1998); AkĢehir (Karabulut ve Türk 1998); Gaziantep, Aydın, Adana, Muğla, Antalya (Nimis ve John 1998); Denizli, Antalya (Schindler 1998); Kırklareli, Tekirdağ, Ġstanbul, Edirne (Türk ve Güner 1998); Hatay (Güvenç ve Öztürk 1998); Erdek / Balıkesir (Öztürk, Kaynak ve Güvenç 1998); Akdamar Adası, Van Gölü (Aslan ve Öztürk ġ.1998); Trabzon (Yazıcı 1999 a); Karacabey (Yazıcı 1999 b); Abant / Bolu (Çobanoğlu 1999); Pamukkale (John, Seaward ve Beatty 2000); Erciyas Dağı / Kayseri (Güvenç 2001); YeĢildağ / Kütahya – Bilecik (Hezarfen, Türk ve Candan 2001); Bozkır, SeydiĢehir / Konya, Bolkar Dağı / Niğde (Güvenç 2002); ÇamlıhemĢin / Rize (Yazıcı ve Aslan 2002b); Murgul / Artvin (Aslan Yazıcı ve Karagöz 2002); EskiĢehir (Özdemir Türk 2002); Uludağ (Güvenç ve Öztürk 2004). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Güney Roma Kapısı Traverten ocağı tepesi, 400 m, 10.VIII.2002; ġehir Hamamlarından Ġtibaren Güney Bizans Duvarlarının Güneydoğu bölümü, 390 m, 07.XII.2002; Tiyatronun doğusuyla Ģehir duvarları arası, Batı yönü, 420 m, 07.IX.2003; ġehir Duvarları dıĢındaki su deposunun Kuzey ve Doğu yönleri, 430 m, 07.IX.2003; St. Philippe Martyrium'u Doğu yönü, 460 m, 07.IX.2003; Pamukkale beldesi ve travertenler arası Batı Kuzeybatı ve Kuzey yönleri, 250 – 290 m arası, 27.XI.2003; St. Philippe

- 77 -

Martyrium'u Kuzeyi ormanlık alan, 440 m, 24.IV.2004; Eski tiyatronun doğusundaki tepe, 470 m, 24.IV.2004, (KK).

4. 5. 12. LECIDELLA Körber
4. 5. 12. 1. Lecidella elaeochroma (Ach.) M. Choisy
Sin. Lecidea elaeochroma (Ach.) Ach., Lecidella olivacea (Hoffm.) A. Massal. Tallus düz, pürüzsüz ve sürekli veya granüllü - verrukoz, zamanla mozaik yapıda, sarı - griden sarı - yeĢile kadar, gölgede ise gri - yeĢil tonlarında. Protallus siyah veya mavimsi siyah. Apotesyum çapı 1 mm ye kadar, birbirine yakın, yuvarlak veya Ģekilsiz, önce düz olgunlaĢtıkça konveks. Disk siyah, gölgede soluk mavi-siyah, kahverengimsi kırmızı renkte. Asıl kenar kalıcı, dalgalı ve sonradan kaybolur. Epitesyum ve asıl kenar mavimsi yeĢilden gri - maviye kadar, K‟da çözünen kristalli yapıda. Himenyum 40-70 µm kalınlıkta. Hipotesyum kahverengimsi turuncu, bazen renksiz, K (+) parlak kırmızı - kahverengi. Askosporlar 10 - 17 x 6 - 9 µm boyutlarında. Tallus K (+) sarımsı, KC (+) sarı, C (+) turuncu (reaksiyonlar çoğunlukla belirgin değil). Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Düz ağaç kabukları üzerinde, yeni sürgün ve küçük dallarda ve odun üzerinde mozaik oluĢturacak Ģekilde geliĢen hava kirliliğine karĢı orta derecede toleranslı bir türdür. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Avrupa, Kuzey Amerika ve Yeni Zellanda‟da yayılıĢ gösterir (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Trabzon (Lecidea e.) (Steiner 1909a); Burgaz Adası (Lecidea e.) (Szatala 1927 b); Orhan Dağı (Szatala 1960); Uludağ (Öztürk 1989); Bilecik (Özdemir 1990); EskiĢehir (Özdemir 1991); Gemlik - Mudanya (Özdemir ve Öztürk 1992); Görükle / Bursa (Güvenç ve Aslan 1994); Erzurum, Artvin, Kars (Aslan 1995); Kütahya (Çiçek ve Türk 1995); Adana, Antalya, Aydın, Balıkesir, Hatay, Muğla (John ve Nimis 1996); Ġstanbul Adaları (Çobanoğlu ve Akdemir 1997); Sakarya (Çiçek ve Türk 1998); Hatay (John ve Nimis 1998); AkĢehir (Karabulut ve Türk 1998); Aydın, Adana, Muğla, Antalya (Nimis ve John 1998); Edirne, Çanakkale, Kırklareli, Tekirdağ, Ġstanbul (Türk ve Güner 1998); Hatay (Güvenç ve Öztürk 1998); Trabzon (Yazıcı 1999 a); Karacabey (Yazıcı 1999

- 78 -

b); Abant / Bolu (Çobanoğlu 1999); Ardanuç / Artvin, Olur, Oltu / Erzurum, SarıkamıĢ / Kars (Aslan 2000); YeĢildağ / Kütahya – Bilecik (Hezarfen, Türk ve Candan 2001); Ġzmir (Sommerfeldt ve John 2001); Saimbeyli / Adana, SeydiĢehir / Konya (Güvenç 2002); ÇamlıhemĢin / Rize (Yazıcı ve Aslan 2002 b); Sinop (Yıldız, John ve Yurdakulol 2002); EskiĢehir (Özdemir Türk 2002); Sivas (John 2002). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : ġehir Duvarları dıĢındaki su deposunun Kuzey ve Doğu yönleri, 430 m, 07.IX.2003; (Epi).

4. 5. 13. LOBOTHALLIA (Clauz. & Roux) Haf.
4. 5. 13. 1. Lobothallia radiosa (Hoffm.) Haf.
Sin. Aspicilia radiosa (Hoffm.) Poelt & Leukert, Lecanora radiosa (Hoffm.) Schaerer, Lobothallia subcircinata Nyl. Tallus ince, merkeze doğru çatlaklı-areollü, kenarlarda loblu dairesel bölgeler oluĢturur. Tallusun yüzeyi gri, mat, özellikle lob kenarları pruinos. Kenar loblar 0.41(-1.5) mm geniĢliğe kadar, düz veya hafif konveks. Apotesyum özellikle merkezde çok sayıda. Gençken gömülü ve konkav, sonradan düz, düzgün tallus - kenarlı. Disk 0.2-1 mm çapında ve kahverengi-siyah renkte. Askosporlar 10-15 x 6-9 µm boyutlarında, geniĢ elipsoid. Tallus P (+) turuncu, K (+) kırmızı, C (-). Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Kalkerli kayalarda, anıt taĢları, çakmak taĢı üzerinde geliĢir. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Esas olarak Avrupa ve Kuzey Amerika‟da yayılıĢ gösterir (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Ġstanbul (Rigler 1852); Gemlik, Uludağ, Bursa (A. radiosa) (Öztürk ġ. 1990); Erzurum, Artvin (Aslan 1995); Kütahya (A. radiosa) (Çiçek ve Türk 1995); Akçaabat (A. radiosa) (Yazıcı 1995a); ÇamlıhemĢin (Yazıcı 1995b); Adana, Antalya, Hatay, Muğla (John ve Nimis 1996); Sakarya (Çiçek ve Türk 1998); Hatay (John ve Nimis 1998); AkĢehir (Karabulut ve Türk 1998); Adana, Muğla, Antalya (Nimis ve John 1998); Tekirdağ, Ġstanbul (Türk ve Güner 1998); (A. radiosa) Akdamar Adası, Van Gölü (Aslan ve Öztürk ġ.1998); Hatay (Güvenç ve Öztürk 1998); Trabzon (Yazıcı 1999 a); Karacabey (Yazıcı 1999 b); Abant / Bolu (Çobanoğlu 1999); ġavĢat / Artvin, Narman, Oltu / Erzurum (Aslan 2000); Pamukkale (John, Seaward ve Beatty 2000); YeĢildağ / Kütahya – Bilecik (Hezarfen,

- 79 -

Türk ve Candan 2001); Bozkır, SeydiĢehir / Konya (Güvenç 2002); ÇamlıhemĢin / Rize (Yazıcı ve Aslan 2002 b); EskiĢehir (Özdemir Türk 2002); Uludağ (Güvenç ve Öztürk 2004). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Tiyatronun doğusuyla Ģehir duvarları arası, Batı yönü, 420 m, 07.IX.2003; Pamukkale beldesi ve travertenler arası Batı Kuzeybatı ve Kuzey yönleri, 250 – 290 m arası, 27.XI.2003; (KK).

4. 5. 14. OPEGRAPHA Ach.
4. 5. 14. 1. Opegrapha herbarum Mont
Sin. Opegrapha varia Pers. var.herbarum (Mont.) Källsten ined. Tallus ince, bazen belirsiz veya gömülü, düz, kül grisi, kahverengi veya donuk zeytin yeĢili renkte. Apotesyum (0.5)-1(-1.6) x 0.15-0.3 mm boyutlarında, 4-100 µm yükseklikte, dağınık, basit veya nâdiren dallanmıĢ, sesil. Disk önce ince yarık Ģeklinde, daha sonra daha açık, bazen ± yeĢil pruinos. Kenar K (-). Epitesyum kahverengi, K (-) veya ± kızıl – kahverengi. Himenyum 70 - 90 µm kalınlıkta, I (+) kırmızı. Askosporlar (16-)18-24(-26) x (4-)5-7(-8) µm boyutlarında, 3 - septumlu, ± klavat, uçlarda yuvarlak, ince ve belirgin perispor ile çevrili. Tallus R (-). Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : ÇeĢitli ağaçların yaĢlı gövdelerinde veya genç kabuklarında, gölgeli ve düz kısımlarda bolca bulunur. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Avrupa ve Kuzey Amerika‟da geniĢ yayılıĢı vardır (Purvis ve ark. 1992, Dobson 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Türkiye için yeni kayıttır. Hierapolis Antik Kenti – Pamukkale / Denizli. A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Güney Roma Kapısı Traverten ocağı tepesi, 400 m, 10.VIII.2002; (Epi).

4. 5. 15. PHAEOPHYSCIA Moberg.
4. 5. 15. 1. Phaeophyscia orbicularis (Neck.) Moberg

- 80 -

Tallus 3 cm çapına kadar, orbikular, veya düzensiz Ģekilde, sıkıĢık loblu; loblar 0.2-1.2 mm geniĢlikte, ıĢınsal, ayrı ayrı veya üst üste, gri, yeĢilimsi gri, gri kahverengi veya koyu kahverengi renklerde. Alg bileĢeni Trebouxioid. Soraller orbikular, konveks ve laminal, bazen marjinal, griden siyahımsı veya beyazımsı renklere kadar, bazen sarımsı renkte. Alt yüzey siyah; basit ve siyah rizinli. Lob kenarlarındaki rizinler açık renkli veya uçları beyazlaĢmıĢ olabilir. Medulla beyaz veya üstlerde sarı - turuncu. Apotesyum varsa en fazla 1.5(-2.5) mm çapında, düz tallus kenarlı. Epitesyum kahverengi, himenyum ve hipotesyum renksiz. Askosporlar 17-26 x 7-11 µm boyutlarında, kahverengi, 1 - septumlu ve kalın çeperli. Piknidyumlar çok sayıda. Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Besince zengin olan çeĢitli substratlar üzerinde, Ģehirlere yakın bölgelerde ise kalkerli substratlarda çok yaygın olarak görülen kozmopolit bir türdür. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Kuzeybatı Avrupa‟da yayılıĢ gösterir (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Bilecik (Özdemir 1990); EskiĢehir (Özdemir 1991); Gemlik - Mudanya (Özdemir ve Öztürk 1992); Oltu / Erzurum (Aslan ve Öztürk A. 1994); Erzurum (Aslan 1995); Kütahya (Çiçek ve Türk 1995); Adana, Balıkesir, Hatay, Ġzmir (John ve Nimis 1996); Spil Dağı / Manisa (Güvenç ve Öztürk 1997); Sakarya (Çiçek ve Türk 1998); Hatay (John ve Nimis 1998); AkĢehir (Karabulut ve Türk 1998); Adana (Nimis ve John 1998); Yalova (Schindler 1998); Edirne, Kırklareli, Ġstanbul (Türk ve Güner 1998); Abant / Bolu (Çobanoğlu 1999); Trabzon (Yazıcı 1999 a); Oltu / Erzurum (Aslan 2000); ÇamlıhemĢin / Rize (Yazıcı ve Aslan 2002 b); Ġzmir (Sommerfeldt ve John 2001); EskiĢehir (Özdemir Türk 2002); KırĢehir (John 2002). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : ġehir Duvarları dıĢındaki su deposunun Kuzey ve Doğu yönleri, 430 m, 07.IX.2003; Eski tiyatronun doğusundaki tepe, 470 m, 24.IV.2004;(Epi).

4. 5. 16. PHYSCIA (Schreber) Michaux

- 81 -

Tallus yapraksı, loblu; loblar kısa veya uzun, çoğunlukla 3 mm geniĢlikten daha küçük. Üst yüzey beyazımsı, mavimsi griden koyu griye kadar renkte, mat veya biraz parlak, bazen beyaz pruinos yapıda. Loblar kenarlarda silli veya değil. Alt yüzey beyazımsı, soluk gri; basit veya çatallı rizinli. Birçok türü izidli veya soredli. Apotesyum laminal, sesil veya kısa saplı, kahverengi veya siyah, çoğunlukla beyaz pruinos. Askus 8 sporlu; askosporlar kahverengi, 1 - septumlu ve kalın çeperli. 1. Tallus baĢlık Ģeklinde soralli, apotesyum yok 1. Tallus soralli değil, apotesyum sık P. adscendens P. stellaris

4. 5. 16. 1. Physcia adscendens (Fr.) H. Olivier
Tallus 2-4(-6) cm çapında, sık olmayan loblu; loblar 0.3-1 mm geniĢlikte, ĢiĢkin, beyaz, açık gri, kül grisi renkte, pruinos değil. Kenarlarda 0.4-2 mm uzunlukta silli; siller genellikle gri ve uçları koyu kahverengi. Lobların alt yüzeyi beyazımsı ve beyaz rizinli. Soraller lob uçlarında ve baĢlık Ģeklinde olup uçları yukarı kıvrılmıĢ. Apotesyum çok ender. Korteks K (+) sarı, medulla K (-). Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Besince zengin olan substratlar; kireçtaĢı, beton, çimento, kereste, ağaç gövdesi ve dalları üzerinde yaygın olarak geliĢen bir türdür. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Avrupa, Kuzey ve Güney Amerika, Doğu Afrika, Hindistan, Avustralya ve Yeni Zellanda‟da yayılıĢ gösterir (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Burgaz Adası (Szatala 1927 b); Ereğli (Szatala 1960); Çanakkale (Güner ve Özdemir 1986); Uludağ (Öztürk 1989); Bilecik (Özdemir 1990); EskiĢehir (Özdemir 1991); Gemlik - Mudanya (Özdemir ve Öztürk 1992); Görükle / Bursa (Güvenç ve Aslan 1994); Erzurum (Aslan 1995); Kütahya (Çiçek ve Türk 1995); Akçaabat (Yazıcı 1995 a); Antalya, Balıkesir, Çanakkale, Gaziantep, Hatay, Ġzmir, Muğla (John ve Nimis 1996); Ġstanbul Adaları (Çobanoğlu ve Akdemir 1997); Sakarya (Çiçek ve Türk 1998); Hatay (John ve Nimis 1998); AkĢehir (Karabulut ve Türk 1998); Gaziantep, Muğla, Antalya (Nimis ve John 1998); Yalova (Schindler 1998); Edirne, Çanakkale, Ġstanbul, Edirne, Kırklareli (Türk ve Güner 1998); Hatay (Güvenç ve Öztürk 1998); Keçiborlu, Gönen / Isparta (Öztürk, Kaynak ve Güvenç 1998);Trabzon (Yazıcı 1999 a); Karacabey (Yazıcı 1999 b); Abant / Bolu (Çobanoğlu 1999); Balıkesir (John 1999); Olur, Oltu, ġenkaya /

- 82 -

Erzurum (Aslan 2000); YeĢildağ / Kütahya – Bilecik (Hezarfen, Türk ve Candan 2001); Ġzmir (Sommerfeldt ve John 2001); Bozkır, SeydiĢehir / Konya (Güvenç 2002); ÇamlıhemĢin / Rize (Yazıcı ve Aslan 2002 b); EskiĢehir (Özdemir Türk 2002). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Tiyatronun doğusuyla Ģehir duvarları arası, Batı yönü, 420 m, 07.IX.2003 (KK); Eski tiyatronun doğusundaki tepe, 470 m, 24.IV.2004 (KK, Epi).

4. 5. 16. 2. Physcia stellaris (L.) Nyl.
Tallus 3(-6) cm çapında genellikle ± orbikular, oldukça sıkı tutunmuĢ, loblar 0.5 – 1.5 mm geniĢlikte, ıĢınsal, ± ayrı, beyazdan koyu griye kadar, nâdiren mavimsi, beyaz noktalı değil veya belirsiz, pruinos değil. Alt yüzey beyaz – açık kahverengi veya soluk gri, çok sayıda, basit veya dallanmıĢ, beyaz veya koyu kahverengi yada gri rizinli. Çoğu kez rizinler lob kenarlarından görünecek Ģekilde. Apotesyumlar 3(4) mm çapında, çok sayıda, disk bazen pruinos. Askosporlar 15-22 x 7-11 µm. Piknidyumlar çok sık bulunur, konidya 4-6-1 µm, korteks K (+) sarı, medulla K (-). Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Yaprak döken ağaçların dallarında, az kirlilik olan bölgelerde yaygındır. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Avrupa, Kuzey ve Güney Amerika, Doğu Afrika, Suudî Arabistan, Himalayalar, Avusturalya ve Yeni Zelanda‟da yayılıĢ gösterir. (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Ġstanbul (Fritsch 1899); Bilecik (Özdemir 1990); EskiĢehir (Özdemir 1991); Oltu / Erzurum (Aslan ve Öztürk A. 1994); Kütahya (Çiçek ve Türk 1995); Hatay, Ġzmir (John ve Nimis 1996); Hatay (John ve Nimis 1998); Hatay (Güvenç ve Öztürk 1998); Sakarya (Çiçek ve Türk 1998); AkĢehir (Karabulut ve Türk 1998); Edirne, Kırklareli (Türk ve Güner 1998); Trabzon (Yazıcı 1999 a); Karacabey (Yazıcı 1999 b); Olur, Oltu / Erzurum (Aslan 2000); YeĢildağ / Kütahya – Bilecik (Hezarfen, Türk ve Candan 2001); Ġzmir (Sommerfeldt ve John 2001); SeydiĢehir / Konya (Güvenç 2002); Murgul / Artvin (Aslan Yazıcı ve Karagöz 2002); EskiĢehir (Özdemir Türk 2002). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Eski tiyatronun doğusundaki tepe, 470 m, 24.IV.2004 (Epi).

- 83 -

4. 5. 17. PHYSCONIA Poelt
4. 5. 17. 1. Physconia distorta (With.) J. R. Laundon
Sin. Physconia pulverulanta auct., Physcia pulverulanta auct. Tallus yapraksı, loblu, 10(-15) cm çapına kadar ve genellikle orbikular Ģekilde olup substrata gevĢek tutunur. Loblar 0.6-2 mm geniĢlikte, ıĢınsal, griden koyu kahverengiye kadar, genellikle beyaz - pruinos. Bazen merkezde sekonder loblu. Alt yüzey lob uçlarında beyazımsı fakat merkeze doğru siyahımsı renkte, ve siyah fırçaĢeklinde rizinli. Tallus - kenar kalıcı. Epitesyum kahverengi, himenyum ve hipotesyum renksiz. Apotesyum 5 mm çapına kadar, çok sayıda, diski pruinos. Askus 8 sporlu; askosporlar kahverengi, 1-septumlu, kalın çeperli. Septum bölgesinde geniĢ ve kalın, uçlarda kalın değil. Askosporlar (-25)27-38 x 13-20 µm boyutlarında. Korteks ve medulla R (-). Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Besince zengin ağaç gövde ve dallarının kabuklarında, bazen kireçtaĢı veya kuĢların tünediği taĢlarda geliĢen, SO2 kirliliğinin ciddi boyutlarda olmadığı alanlarda yaygın olan bir türdür. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Güney Avrupa, Doğu Afrika, Himalayalar, Batı ve Kuzey Amerika, Avustralya‟daki dağlık alanlarda yayılıĢ gösterir (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Uludağ (Öztürk 1989); EskiĢehir (Özdemir 1991); Oltu / Erzurum (Aslan ve Öztürk A. 1994); Erzurum, Artvin, Kars (Aslan 1995); Akçaabat (Yazıcı 1995 a); Antalya, Balıkesir, Hatay, Muğla (John ve Nimis 1996); Sakarya (Çiçek ve Türk 1998); Hatay (John ve Nimis 1998); AkĢehir (Karabulut ve Türk 1998); Muğla, Antalya (Nimis ve John 1998); Antalya (Schindler 1998); Çanakkale, Tekirdağ, Kırklareli (Türk ve Güner 1998); Trabzon (Yazıcı 1999 a); Abant / Bolu (Çobanoğlu 1999); ġavĢat / Artvin, Olur, Oltu, Narman, ġenkaya, Tortum / Erzurum, SarıkafmıĢ / Kars (Aslan 2000); YeĢildağ / Kütahya – Bilecik (Hezarfen, Türk ve Candan 2001); Ġzmir (Sommerfeldt ve John 2001); Kastamonu (Yıldız ve John 2002). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : ġehir Duvarları dıĢındaki su deposunun Kuzey ve Doğu yönleri, 430 m, 07.IX.2003; Eski tiyatronun doğusundaki tepe, 470 m, 24.IV.2004; (Epi).

- 84 -

4. 5. 18. PLACIDIUM A. Massal
4. 5. 18. 1 Placidium squamulosum (Ach.) Breuss
Sin. Catapyrenium squamulosum (Ach.) Breuss, Dermatocarpon hepaticum auct., non Endocarpon hepaticum Ach. Tallus pulsu; pullar 2-5 mm boyutlarında, ayrı ayrı veya yanyana, tüm alt yüzeyi ile substrata tutunan veya kenarlarda hafif yukarı dönük Ģekilde. Alg bileĢeni yeĢil kokoid. Üst yüzey soluktan koyu kahverengiye kadar değiĢen renklerde ve mat, düzensiz orbikular veya loblu. Alt yüzeyde yuvarlak veya köĢeli hücrelerden oluĢan alt korteks ve renksiz rizoidal hifli. Peritesyumlar tallusa tamamen gömülü. Askus silindirik, 8 sporlu. Askosporlar 12-16 x 5.5-7.5 µm boyutlarında, elipsoid ve uniseriat. Piknidyumlar pullarda laminal gömülü, konidyumlar 3-5 µm uzunlukta. Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Kalkerli topraklar ve humus üzerinde geliĢen çok yaygın bir türdür. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Britanya Adası‟nda yayılıĢı geniĢ, daha kuzeyde ise azdır (Purvis ve ark. 1992, Dobson 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Antalya (C. squamulosum) (John ve Nimis 1996); Antalya (Nimis ve John 1998); Trabzon (C. squamulosum) (Yazıcı 1999 a); Abant / Bolu (Çobanoğlu 1999); ÇamlıhemĢin / Rize (Yazıcı ve Aslan 2002b). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Güney Roma Kapısı Traverten ocağı tepesi, 400 m, 10.VIII.2002; ġehir Hamamlarından Ġtibaren Güney Bizans Duvarlarının Güneydoğu bölümü, 390 m, 07.XII.2002; Tiyatronun doğusuyla Ģehir duvarları arası, Batı yönü, 420 m, 07.IX.2003; Kadı Deresi, dere yatağı boyunca, 220 m, 27.XI.2003; Pamukkale beldesi ve travertenler arası Batı Kuzeybatı ve Kuzey yönleri, 250 – 290 m arası, 27.XI.2003; Çukurbağ'ın Güneybatısı, pasif traverten sırtının Doğu yönü., 320 m, 20.V.2004; (Ter / Kyb).

4. 5. 19. PLACOCARPUS Trevisan
4. 5. 19. 1. Placocarpus schaereri (Fr.) Breuss

- 85 -

Sin. Verrucaria schaereri (Fr.) Nyl., Catapyrenium schaereri (Fr.) R. Sant., Dermatocarpon monstrosum (Schaer.) Vain. Tallus büyük, kalın, (3 – 7 mm), beyaz – gri areollü, kahverengimsi gri, mavi – gri pruinos, ± lob gibi, substrata sıkı tutunmuĢ Ģekilde. Peritesyum 0.2 - 0.3 mm, tamamen gömülü. Askus Verrucaria cinsindeki gibi. Sporlar 12-25(30) x 6-10 µm, basit, elipsoid. Tallus R (-). Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Özellikle kalkerli substratlar üzerinde geliĢir, Lecanora muralis üzerinde yaygın parazit bir türdür. (Clauzade & Roux 1985) Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Güney Avrupa ve Akdeniz Bölgesinde dağlık alanlarda yaygındır. (Clauzade ve Roux 1985) T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : EskiĢehir (Özdemir Türk 2002). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Tiyatronun doğusuyla Ģehir duvarları arası, Batı yönü, 420 m, 07.IX.2003; Pamukkale beldesi ve travertenler arası Batı Kuzeybatı ve Kuzey yönleri, 250 – 290 m arası, 27.XI.2003; St. Philippe Martyrium'u Kuzeyi ormanlık alan, 440 m, 24.IV.2004; Eski tiyatronun doğusundaki tepe, 470 m, 24.IV.2004 (KK, Acarospora cervina, Caloplaca inconnexa, Lecanora muralis, Lobothallia radiosa ile birlikte).

4. 5. 20. PLACYNTHIUM (Ach.) S. Gray
4. 5. 20. 1. Placynthium nigrum (Huds.) Gray
Tallus 12 cm çapa kadar, genellikle daha küçük, kahverengi – siyah, bazen gri – menekĢe – pruinos. Protallus mavi – siyah, belirgin. Tallus küçük, çok sayıda, düz, granular pulsu, 0.4 – 1.5 mm büyüklükte, krenat veya digitat kenarlı, genellikle biraraya gelerek 1 – 2.5 mm çapında areoller oluĢturur. Ġzidler sıklıkla bulunur, granular veya koralloidtirler. Apotesyum 0.5(-1) mm, gerçek kenar siyah, parlak. Disk kahverengi – siyah, konkav, sonra düz veya hafif konveks. Epitesyum mavi – yeĢil. Askosporlar (7-)9-18(-22) x 3.5-5.5(-6) µm, 1 – 3 septumlu, dar elipsoid, renksiz. Ekolojik Özellikleri

- 86 -

H a b i t a t : Kalkerli kayalarda, kabuklu kum, anıt taĢlar, harç, çimento, sert toprak ve kireçten etkilenen silisli substratlarda geliĢir. Daha çok nemli ekolojik niĢleri ve kuruması yavaĢ yüzeyleri tercih eder. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Tüm yeryüzünde sıklıkla yayılıĢı vardır. (Clauzade ve Roux). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Göksu (Szatala 1927 a); Eğirdir (Szatala 1960); Bilecik (Özdemir 1990); Kütahya (Çiçek ve Türk 1995); Antalya, Gaziantep, Hatay, Muğla (John ve Nimis 1996); Gaziantep, Muğla, Antalya (Nimis ve John 1998); Hatay (John ve Nimis 1998); Sakarya (Çiçek ve Türk 1998); Çanakkale (Türk ve Güner 1998); Trabzon (Yazıcı 1999 a); Karacabey (Yazıcı 1999 b); ÇamlıhemĢin / Rize (Yazıcı ve Aslan 2002 b); EskiĢehir (Özdemir Türk 2002). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Güney Roma Kapısı Traverten ocağı tepesi, 400 m, 10.VIII.2002; Çukurbağ'ın Güneybatısı, pasif traverten sırtının Doğu yönü, 320 m, 20.V.2004; (KK).

4. 5. 21. PSORA Hoffm.
4. 5. 21. 1. Psora decipiens (Hedw.) Hoffm.
Sin. Lecidea decipiens (Hedw.) Ach. Tallus pulsu, pullar 3 – 4 mm çapında, yuvarlak, dağınık veya bitiĢik, bazen üst üste, parlak pembe – kırmızı – kahverengi, pruinos değil veya kısmen beyaz pruinos. Kenarlar genellikle açık renkli, hafif yukarı dönük, düz veya ± serrat, alt yüzey beyaz, alt korteks az geliĢmiĢ veya yok, hif ağı ile substrata tutunur. Apotesyum 2 mm çapa kadar, sesil, marjinal, siyah, bazen ± pruinos veya değil. Askosporlar 11-18 x 6-8 µm boyutlarında, renksiz, basit, elipsoid. Konidya 6-7 x 1 µm. Tallus R (-). Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Kalkerli topraklar, kireçli, karbonatlı, kabuklu kum, mika içeren topraklarda açık ortamlarda geliĢir. Kalsikol kara yosunlarıyla, Fulgensia fulgens ve Toninia sedifolia ile yanyana aynı substratta geliĢmiĢtir. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Dünya çapında yayılıĢ gösterir. (Purvis ve ark. 1992) Kutuplardan Akdeniz‟e kadar yaygındır. (Wirth 1995).

- 87 -

T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Erciyas Dağı (Steiner 1905); Amasya (Lecidea decipiens) (Steiner 1916); Ġzmir (Özdemir 1986); Antalya, Hatay, Ġzmir, Muğla (John ve Nimis 1996); Muğla, Antalya, Hatay(Nimis ve John 1998); Oltu / Erzurum (Aslan 2000); EskiĢehir (Özdemir Türk 2002); Uludağ (Güvenç ve Öztürk 2004). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : ġehir Hamamlarından Ġtibaren Güney Bizans Duvarlarının Güneydoğu bölümü, 390 m, 07.XII.2002; Kadı Deresi, dere yatağı boyunca, 220 m, 27.XI.2003; Pamukkale beldesi ve travertenler arası Batı Kuzeybatı ve Kuzey yönleri, 250 – 290 m arası, 27.XI.2003; (Ter / Kyb).

4. 5. 22. RINODINA (Ach.) S. Gray
Tallus kabuksu, kalın, ince veya belirsiz, açık veya koyu gri, sarımsı veya kahverengi, sürekli veya çatlaklı - areollü yapıda, granüllü, nâdiren izidli. Alg bileĢeni Trebouxioid. Apotesyum gömülü veya sesil, çok sayıda, tallus - kenarlı. Tallus - kenar diskle veya tallus ile aynı renkte, düzgün ve krenulat. Disk kahverengi veya siyah, düz veya olgunlukta konveks, ender olarak pruinos. Epitesyum kahverengi; himenyum renksiz ve I (+) mavi; hipotesyum renksiz, bazen kahverengimsi. Askus 8 sporlu; askosporlar 1 - (-3) septumlu, kalın ve çift çeperli, gri - yeĢilden koyu kahverengiye kadar olup yüzeyi düz veya süslü. Üzerinde geliĢtiği substratlar çeĢitli. 1. Tallus kabuk üzerinde, askosporlar Physcia tipi 1. Tallus kaya üzerinde askosporlar Physcia tipi değil R. exigua 2

2. Askosporlar K‟da septum çevresinde ĢiĢkinleĢir ve Dirinaria tipi R. gennarii 2. Askosporlar K‟da septum çevresinde ĢiĢkin değil ve Dirinaria tipi değil 3 3. Tallus areollü, askosporlar Tunicata tipi, disk koyu kahverengi - siyah R. calcarea 3. Tallus belirsiz, askosporlar Bischoffii tipi, disk siyah R. bischoffii

4. 5. 22. 1. Rinodina bischoffii (Hepp) A. Massal.
Tallus belirsiz, açık gri renkte. Apotesyum 0.45-0.6 mm çapında, sesil, tallus kenarlı. Tallus - kenar 0.05-0.1 mm geniĢlikte, düz, sonradan kaybolur, baĢlangıçta tallus ile aynı renkte, sonra daha koyu ve disk ile aynı renkte. Disk siyah, düz, daha sonra konveks. Himenyum 85-115 µm kalınlıkta, yağ damlaları içerir. Hipotesyum

- 88 -

75-100 µm kalınlıkta. Askosporlar Bischoffii - tipi, 14.5-20 x 10-12.5 µm boyutlarında, uçlarda ince çeperli, merkezde yoğun pigmentli. Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Sert kireçtaĢları baĢta olmak üzere karbon, kalker ve dolomit kayalar gibi kalkerli substratlar üzerinde geliĢir. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Avrupa, Kuzey Amerika, Kuzey Afrika, Avustralya ve Yeni Zellanda‟da yayılıĢ gösterir (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Konya (Steiner 1905); AkĢehir (Karabulut ve Türk 1998); Abant / Bolu (Çobanoğlu 1999); YeĢildağ / Kütahya – Bilecik (Hezarfen, Türk ve Candan 2001). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Güney Roma Kapısı Traverten ocağı tepesi, 400 m, 10.VIII.2002, (KK).

4. 5. 22. 2. Rinodina calcarea (Arnold) Arnold
Tallus çatlaklı areolat soluk griden gri – kahverengiye kadar, areoller çok kalın ve bazı yerlerde kurt gibi kıvrımlı. Apotesyum 1 mm çapa kadar, önce ± gömülü, sonradan sesil. Tallus - kenar düz ve tam, tallus ile aynı renkte. Disk önce düz – hafif konveks, koyu kahverengi – siyah, düzensiz. Epitesyum 10 – 20 µm, kahverengi, himenyum 90 - 130 µm kalınlıkta, hipotesyum 200 µm ye kadar, renksiz. Askosporlar 17-25 x 10-16 µm boyutlarında, çeper iki tabakalı; dıĢ tabaka düz, iç tabaka düzensiz kalınlaĢmıĢ, Tunicata tipi. Tallus R (-). Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : KireçtaĢında geliĢir. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Türkiye ve Özbekistan‟da yayılıĢı bulunmaktadır. (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Erciyas Dağı, (R. calcarea var. graeca) (Steiner 1905); Sultan Dağı, (R. calcarea var. graeca) (Steiner 1909 b, 1916); AkĢehir (Karabulut ve Türk 1998). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Güney Roma Kapısı Traverten ocağı tepesi, 400 m, 10.VIII.2002; Tiyatronun doğusuyla Ģehir duvarları arası, Batı yönü, 420 m, 07.IX.2003; ġehir Duvarları dıĢındaki su deposunun Kuzey ve Doğu yönleri, 430 m, 07.IX.2003; Pamukkale beldesi ve travertenler arası Batı Kuzeybatı ve Kuzey yönleri, 250 – 290 m arası, 27.XI.2003; (KK).

- 89 -

4. 5. 22. 3. Rinodina exigua (Ach.) S. Gray
Tallus ince, açık veya koyu gri, sürekli veya çatlaklı, düz, bazen granüllü. Apotesyum 0.3-0.6 mm çapında, sesil, sık ve bir arada. Tallus - kenar 0.5 mm geniĢlikte, düz ve kalıcı. Disk siyah, nâdiren kahverengi. Epitesyum koyu kahverengi; himenyum 70-110 µm kadar; hipotesyum 45-115 µm kalınlıkta. Askosporlar Physcia-tipi ve 11.5-23 x 5.5-9.5 µm boyutlarında. Tallus K (+) sarı, P (+) sarımsı, C (-). Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : YaĢlı ağaç gövdelerinin pürüzlü kabuklarında geliĢir. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Kuzey ve Güney yarımküredeki ılıman bölgelerde yayılıĢ gösterir (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Ġstanbul (Fritsch 1899); Uludağ (Öztürk 1989); Bilecik (Özdemir 1990); EskiĢehir (Özdemir 1991); Kütahya (Çiçek ve Türk 1995); Balıkesir, Ġzmir (John ve Nimis 1996); Sakarya (Çiçek ve Türk 1998); AkĢehir (Karabulut ve Türk 1998); Ġstanbul, Edirne, Kırklareli, Tekirdağ (Türk ve Güner 1998); YeĢildağ / Kütahya – Bilecik (Hezarfen, Türk ve Candan 2001); Ġzmir (Sommerfeldt ve John 2001); Sinop (Yıldız, John ve Yurdakulol 2002); EskiĢehir (Özdemir Türk 2002). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Eski tiyatronun doğusundaki tepe, 470 m, 24.IV.2004 (Epi).

4. 5. 22. 4. Rinodina gennarii Bagl.
Sin. Rinodina subexigua (Nyl.) Oliv., Rinodina salina Degel., Rinodina demissa auct. Tallus ince, soluktan koyu griye kadar, çoğunlukla zeytin yeĢili ve kahverengi ton bulunur, rimoz – çatlaklı, düz, bazen belirsiz. Protallus belirsiz. Apotesyum 0.35 – 0.6 mm çapında, sesil, nâdiren ± gömülü, çok sayıda. Tallus – kenar 0.05 mm geniĢlikte, tallusla aynı renkte, tam, kalıcı. Disk koyu kahverengi – siyah, düz, sonradan hafif konveks. Himenyum 70 -95 µm, hipotesyum 25 – 95 µm, Himenyum ve hipotesyum K (+) mavi. Askosporlar 11-20 x 7-11 µm. K ile muamele edildiğinde ortalarından ĢiĢkinleĢir. Dirinaria tipi. Tallus R (-).

- 90 -

Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Kalkerli, besince zengin substratlarda, özellikle kayalar, harç, beton, çimento üzerinde, nâdiren odun üzerinde geliĢir. Deniz kenarı ve ĢehirleĢmiĢ alanlarda geliĢen, kirliliğe toleranslı bir türdür. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Kuzey ve Güney Yarımkürelerde geniĢ yayılıĢa sahiptir. (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : AkĢehir (Karabulut ve Türk 1998); Tekirdağ (Türk ve Güner 1998). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Eski tiyatronun doğusundaki tepe, 470 m, 24.IV.2004 (KK).

4. 5. 23. SQUAMARINA Poelt
4. 5. 23. 1. Squamarina cartilaginea (With.) P. James
Sin. Squamarina crassa (Huds.) Poelt., Lecanora cartilaginea (Huds.) Ach. Tallus çeĢitlilik gösterir; sarı – yeĢilden kahverengimsi yeĢile kadar, genellikle düzensiz ve üstüste, konkavdan belirgin konvekse kadar, kalın pulsu, yoğun pruinos yada değil, substrata gevĢek veya sıkı bağlı. Apotesyum 3(-4) mm çapında, tallus – kenar hemen hemen tam, sonradan kaybolur. Himenyum ortalama 70 µm. Disk kahverengimsi – kızıl, konkav veya düz, bazen düzgün olmayan konveks Ģekilde. Parafizler uçlarda belirgin, geniĢ. Askosporlar (10-)12-14(-15) x (4-)4.5-6 µm, oblong – elipsoid. Tallus P (-), K (-), KC (+) sarımsı, C (-). Medulla P (+) sarı veya P (-). Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Toprakta, karayosunları üzerinde, sert kalkerli kayalarda geliĢir. Gölgelik ortamları, örneğin kireçtaĢı aralıklarını tercih eder. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Orta Avrupa, Akdeniz, Kuzey Amerika ve Kuzey Afrika‟da yayılıĢ gösterir. (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Ġstanbul (Rigler 1852); Oltu / Erzurum (Aslan ve Öztürk A. 1994); Kütahya (Çiçek ve Türk 1995); Antalya, Aydın, Çanakkale, Gaziantep, Hatay, Ġzmir, Muğla (John ve Nimis 1996); Spil Dağı / Manisa (Güvenç ve Öztürk 1997); Gaziantep, Aydın, Çanakkale, Muğla, Antalya, Hatay(Nimis ve John 1998); Sakarya (Çiçek ve Türk 1998); Trabzon (Yazıcı 1999 a); Karacabey

- 91 -

(Yazıcı 1999 b); Borçka, ġavĢat / Artvin, Olur, Oltu, Tortum / Erzurum (Aslan 2000); Pamukkale (John, Seaward ve Beatty 2000); YeĢildağ / Kütahya – Bilecik (Hezarfen, Türk ve Candan 2001); SeydiĢehir / Konya (Güvenç 2002); ÇamlıhemĢin / Rize (Yazıcı ve Aslan 2002 b); Kastamonu (Yıldız ve John 2002). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Kuzey giriĢindeki HamamBazilika ve Kuzey Nekropolü'nün batı kıyısı boyunca, 370 m, 10.VIII.2002; Güney Roma Kapısı Traverten ocağı tepesi, 400 m, 10.VIII.2002; Tiyatronun doğusuyla Ģehir duvarları arası, Batı yönü, 420 m, 07.IX.2003; St. Philippe Martyrium'u Doğu yönü, 460 m, 07.IX.2003; Kadı Deresi, dere yatağı boyunca, 220 m, 27.XI.2003; Pamukkale beldesi ve travertenler arası Batı Kuzeybatı ve Kuzey yönleri, 250 – 290 m arası, 27.XI.2003; Çukurbağ'ın Güneybatısı, pasif traverten sırtının Doğu yönü., 320 m, 20.V.2004; (Ter / Kyb).

4. 5. 24. TONINIA A. Massal.
Tallus kabuksu, rimoz - çatlaklı, areollü veya pulsu, bazen belirsiz veya diğer likenler arasında. Alg bileĢeni yeĢil kokoid. Apotesyum siyah, çoğunlukla beyaz veya gri pruinos, düz, olgunlukta konveks, tallus - kenarlı değil. Asıl kenar kalın ve belirgin olup sonradan kaybolur. Epitesyum yeĢil (K (-), N (+) menekĢe), kahverengi (K (-), N (-)), kırmızımsı kahverengi (K (+) kırmızı, N (-)) veya gri (K (+) menekĢe, N (+) menekĢe) renkte, genellikle kalsiyum oksalat kristalleri içerir. Himenyum K / I (+) mavi. Hipotesyum renksizden koyu kahverengiye kadar. Askus 8 sporlu; askosporlar basit veya 7 - septumluya kadar, renksiz, elipsoid, basil veya iğne Ģeklinde. Çoğunlukla likenikol (özellikle gençken), bazen musikol veya serbest olarak geliĢir. Özellikle bazik kaya ve toprakları tercih eder. Birçok türü gençken Cyanobacteria içeren likenlerle iliĢki içinde yaĢar. 1. Tallus ve apotesyum siyah, 1. Tallus ve apotesyum baĢka renklerde 2. Hipotesyum açık kahverengi – renksiz, saydam 2. Hipotesyum kırmızımsı kahverengi, 3. Tallus pulları ± konveks, tamamen beyaz granular pruinos 3. Tallus pulları düzensiz konveks, ince pruinos T. cinereovirens 2 T. physaroides 3 T. diffracta T. sedifolia

- 92 -

4. 5. 24. 1. Toninia cinereovirens (Schaer.) A. Massal.
Sin. Toninia imbricata, Toninia nigrescens Tallus bitiĢik pulsu, 1-2 cm boyutlarında çoğunlukla konveks, yuvarlak loblu, 0.5 – 2 mm kalınlıkta, kahverengi – gri – siyah, K(-). Apotesyum 0.8 – 1.5 mm çapında, disk konkav, sonradan konveks, dairesel. Gerçek kenar kahverengi, tallus – kenar yok. Askosporlar 18-32 x 2-4 µm boyutlarında, uzun elipsoid, fusiform 1 septumlu. Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Kalkerli substratlarda yaygındır. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Orta Avrupa, Ġskandinavya ve Akdeniz bölgesinde yaygındır. (Clauzade ve Roux). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Sarayköy / Denizli, Bözüyük / Bilecik (Pišǔt 1970); Antalya, Balıkesir (John ve Nimis 1996), Antalya (Nimis ve John 1998). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : ġehir Duvarları dıĢındaki su deposunun Kuzey ve Doğu yönleri, 430 m, 07.IX.2003; (KK / Kyb).

4. 5. 24. 2. Toninia diffracta (A.Massal.) Zahlbr.
Tallus pulsu, pullar 3 mm çapa kadar, gençken dağınık, sonra bir arada, hafif konveks, ayrı küresel. Üst yüzey gri, yoğun beyaz – pruinos veya nâdiren değil. Pruina tanecikli, kenarlar üst yüzeyle aynı renkte. Alt yüzey soluk kahverengi – beyaz. Apotesyum 2 mm çapa kadar, hafif konkavdan hafif konvekse kadar, kısmen veya tamamen pruinos. Gerçek kenar kahverengi, K (+) menekĢe veya K (-). Himenyum 70 – 80 µm. Hipotesyum kahverengi. Askosporlar 14-20 x 3-5 µm, 1 – septumlu, fusiform. Tallus R (-). Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Kalkerli kayalarda ve Cyanobacteria içeren likenlerle beraber geliĢir. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Orta ve güney Avrupa‟da, Akdeniz‟de yaygınlık gösterir. (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Hatay (Güvenç ve Öztürk 1998). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Güney Roma Kapısı Traverten ocağı tepesi, 400 m, 10.VIII.2002; (KK).

- 93 -

4. 5. 24. 3. Toninia physaroides (Opiz) Zahlbr.
Sin. Toninia lurida (Arnold) H. Olivier Tallus pulsu, pullar 2 mm çapa kadar, dağınık veya bitiĢik, gençken küresel, sonra kabarık, ve uzun bazen dallanmıĢ Ģekilde, üst yüzey zeytin yeĢili - koyu kahverengi arası, genellikle pruinos, noktasal veya düzensiz, belirsiz pseudosifelli, alt yüzey üst yüzeyden daha açık renkli. Alg bileĢen tabakası devamlı. Medulla kristalsiz. Apotesyum 3 mm çapa kadar, düz veya hafif konveks, pruinos değil, kenarlarda koyu, K (+) menekĢe, N (+) menekĢe. Epitesyum gri, kristalsiz, K (+) menekĢe, N (+) menekĢe. Himenyum 70 – 80 µm, renksiz. Hipotesyum renksiz veya soluk kahverengi. Askosporlar 12-18 x 3.5-5 µm, 1 – septumlu, fusiform. Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Kalkerli topraklarda, genellikle Cyanobacteria içeren likenlerle yakın iliĢkili geliĢim gösterir. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Avrupa‟da ve Akdeniz‟de yayılıĢı vardır. (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Antalya (John ve Nimis 1996). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Kadı Deresi, dere yatağı boyunca, 220 m, 27.XI.2003; (Ter / Kyb, Collema tenax ile yanyana geliĢmiĢ).

4. 5. 24. 4. Toninia sedifolia (Scop.) Timdal
Sin. Toninia caeruleonigricans auct. Tallus pulsu, pullar 3 mm çapına kadar, dağınık veya birarada, düzensiz imbrikat dizilmiĢ, yuvarlak veya Ģekilsiz loblu, az konveksten çok konvekse kadar. Üst yüzey zeytin yeĢilinden kahverengiye kadar, genellikle yoğun beyaz veya mavimsi - pruinos. Alt yüzey beyaz veya açık kahverengi. Apotesyum 3 mm çapına kadar, az konkavdan az konvekse kadar, pruinos değil veya beyaz - pruinos. Epitesyum gri, kristalli, K (+) menekĢe, N (+) menekĢe; himenyum 70 - 80 kalınlıkta, renksiz; hipotesyum kahverengi. Askosporlar 14-25 x 2.5-5 boyutlarında, 1 - septumlu, fusiform. Tallus R (-). m m

- 94 -

Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Kalkerli topraklarda, kalkerli kayaların yarıklarındaki topraklarda, eski kireçli harçlar üzerinde geliĢir. Özellikle gençken Cyanobacteria içeren likenlerle iliĢkili habitatları tercih eden kozmopolit bir türdür (Purvis ve ark 1992, Wirth 1995). Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Kuzey Avrupa ve Akdeniz‟de yaygındır (Purvis ve ark. 1992). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Amasya (T. caeruleonigricans) (Steiner 1916); Uludağ (Öztürk 1989); Bilecik (Özdemir 1990); EskiĢehir (Özdemir 1991); Erzurum (Aslan 1995); Kütahya (T. caeruleonigricans) (Çiçek ve Türk 1995); Akçaabat (Yazıcı 1995); Antalya (John 1996 a); Antalya (John ve Nimis 1996); Sakarya (Çiçek ve Türk 1998); AkĢehir (Karabulut ve Türk 1998); Antalya (Nimis ve John 1998); Trabzon (Yazıcı 1999 a); Karacabey (Yazıcı 1999 b); Abant / Bolu (Çobanoğlu 1999); Olur, Oltu, ġenkaya, Tortum / Erzurum (Aslan 2000); Develi / Kayseri (Güvenç 2001); YeĢildağ / Kütahya – Bilecik (Hezarfen, Türk ve Candan 2001); Saimbeyli / Adana, SeydiĢehir / Konya (Güvenç 2002); ÇamlıhemĢin / Rize (Yazıcı ve Aslan 2002 b); Kastamonu (Yıldız ve John 2002); EskiĢehir (Özdemir Türk 2002); Uludağ (Güvenç ve Öztürk 2004). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Güney Roma Kapısı Traverten ocağı tepesi, 400 m, 10.VIII.2002; Pamukkale beldesi ve travertenler arası Batı Kuzeybatı ve Kuzey yönleri, 250 – 290 m arası, 27.XI.2003; Çukurbağ'ın Güneybatısı, pasif traverten sırtının Doğu yönü., 320 m, 20.V.2004; (Ter / Kyb).

4. 5. 25. VERRUCARIA Schrader
Tallus kabuksu, substrat yüzeyinde veya substrata gömülü. Alg bileĢeni çeĢitli yeĢil, tek hücreli cinsler. Peritesyumlar tallus parçalarında gömülü veya yüksek, küresele yakın Ģekilde. Asıl kenar renksizden kahverengi ve siyaha kadar, kırılgan. Ġnvolukrellum birçok türünde bulunur. Askus 8 sporlu; askosporlar renksiz, yarı küreselden elipsoid veya fusiform Ģekle kadar, ince ve düz çeperli, septumsuz. Kalkerli ve silisli kayalarda, insan yapımı taĢlarda, sağlam kum ve toprak üzerinde, nadiren ağaç kabuklarında, ve çoğunlukla ılıman bölgelerde geliĢen kozmopolit bir cinstir.

- 95 -

1. Tallus substrata gömülü 1. Tallus belirgin, substratın yüzeyinde 2. Askosporlar 22 – 40 µm uzunluğunda 2. Askosporlar 10 – 28 µm uzunluğunda

V. muralis 2 3 4

3. Peritesyum bileĢik, involukrellum var, tallus kalın, areoller siyah protallus ile sınırlı V. glaucina 3. Peritesyum basit, involukrellum yok, tallus ince, siyah protallus ile sınırlı değil V. viridula 4. Tallus gri – kahverengi, peritesyum areoller arasında (1 – 2 adet, konik) V. lecideoides 4. . Tallus kahverengi - siyah, peritesyum areollerde ½ gömülü V. nigrescens

4. 5. 25. 1. Verrucaria glaucina Ach.
Sin. Verrucaria subfuscella Nyl. Tallus 0.2-1(-1.5) mm kalınlıkta, açık veya koyu gri, gri - kahverengi, zeytin yeĢili-kahverengi ve derin areollü yapıda. Belirgin kahverengi – siyah protallus ile sınırlı. Protallus geniĢ areollerin altından görülebilir ve areol kenarlarında belirgin bir çizgi oluĢturur. Peritesyum bileĢik, çok sayıda ve tamamen tallusa gömülü, uç kısmı düz. Ġnvolukrellum 0.1-0.25 mm çapında, siyah renkte; asıl kenar renksizden siyaha kadar değiĢen renklerde. Askosporlar 10-18 (-23) x 5-8 µm boyutlarında. Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Kalkerli kayalar, özellikle kireçtaĢı, ayrıca duvarlar ve kireçli harç üzerinde yaygın olarak geliĢir. Dermatocarpon. miniatum ile yan yana bulunabilir. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Orta ve Güney Avrupa, Rusya, A.B.D. ve Avustralya‟da yayılıĢ gösterir (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Ġstanbul (V. subfuscella) (Fritsch 1899); Hatay (John 1996a); Ġstanbul Adaları (Çobanoğlu ve Akdemir 1997); Hatay (John ve Nimis 1998); Adana, Çanakkale (Nimis ve John 1998); Trabzon (Yazıcı 1999 a); (V. subfuscella) Abant / Bolu (Çobanoğlu 1999). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Tiyatronun doğusuyla Ģehir duvarları arası, Batı yönü, 420 m, 07.IX.2003; ġehir Duvarları dıĢındaki su deposunun Kuzey ve Doğu yönleri, 430 m, 07.IX.2003; St. Philippe Martyrium'u Doğu yönü, 460 m, 07.IX.2003; Pamukkale beldesi ve travertenler arası Batı

- 96 -

Kuzeybatı ve Kuzey yönleri, 250 – 290 m arası, 27.XI.2003; Doğu Nekropolü, Kuzey hamamlarının doğusundaki tepe, 490 m, 20.V.2004. (KK).

4. 5. 25. 2. Verrucaria lecideoides (A.Massal.) Trevisan
Sin. Verrucaria beltraminiana (A. Massal.) Trevisan Tallus kabuksu, areolat, areoller siyah kenarlı değil, düz veya hafif konveks, 0.8(1) mm, açık gri, gri, gri – kahverengi, üst yüzey kırıĢıklı veya değil. Areollerin altında siyah tallus tabakası var veya yok. Peritesyum her areolde 1 – 2 adet, konik Ģekilde, sesil. Askosporlar 14-20 x 5-9 µm. Alg hücreleri 5 – 20 µm. Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Kalkerli kayalarda bulunur, genellikle diğer likenler üzerinde parazit geliĢen bir türdür. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Orta ve Güney Avrupa ile Akdeniz‟de yaygındır. (Clauzade ve Roux 1985,Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Erciyas Dağı (Steiner 1905); Gaziantep (John ve Nimis 1996), (Nimis ve John 1998). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Güney Roma Kapısı Traverten ocağı tepesi, 400 m, 10.VIII.2002; (KK Verrucaria nigrescens ile birlikte); ġehir Hamamlarından Ġtibaren Güney Bizans Duvarlarının Güneydoğu bölümü, 390 m, 07.XII.2002 (KK Aspicilia calcarea ile birlikte); Pamukkale beldesi ve travertenler arası Batı Kuzeybatı ve Kuzey yönleri, 250 – 290 m arası, 27.XI.2003 (KK Verrucaria nigrescens, Verrucaria muralis ile birlikte).

4. 5. 25. 3. Verrucaria muralis Ach.
Tallus substrat içinde veya yüzeysel ve oldukça çeĢitli Ģekilde, açık gri, gri yeĢil, gri - kahverengi, belirsiz ve düzgün rimoz veya areollü ve peritesyumların çıktığı yerlerde çukurlu. Peritesyum ¾ tallusa gömülüden yüzeysele kadar ve bileĢik. Ġnvolukrellum 0.25-0.4(-0.5) mm çapında, siyah, yuvarlak. Asıl kenar renksiz veya açık kahverengi. Askosporlar 15-25(-28) x 8-15 µm boyutlarında. Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Kalkerli kayalar, duvar, beton veya nadiren kireçtaĢı üzerinde geliĢir.

- 97 -

Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Orta ve Güney Avrupa, Amerika, Rusya, Kuzey Afrika ve Avustralya‟da yayılıĢ gösterir (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e ki Y a y ı l ı Ģ ı : Ayvalık / Balıkesir (Güner 1986); Antalya, Balıkesir, Hatay (John ve Nimis 1996); Hatay (John ve Nimis 1998); AkĢehir (Karabulut ve Türk 1998); Antalya (Nimis ve John 1998); Abant / Bolu (Çobanoğlu 1999). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Kuzey giriĢindeki HamamBazilika ve Kuzey Nekropolü'nün batı kıyısı boyunca, 370 m, 10.VIII.2002; Güney fRoma Kapısı Traverten ocağı tepesi, 400 m, 10.VIII.2002; ġehir Hamamlarından Ġtibaren Güney Bizans Duvarlarının Güneydoğu bölümü, 390 m, 07.XII.2002; Tiyatronun doğusuyla Ģehir duvarları arası, Batı yönü, 420 m, 07.IX.2003; ġehir Duvarları dıĢındaki su deposunun Kuzey ve Doğu yönleri, 430 m, 07.IX.2003; St. Philippe Martyrium'u Doğu yönü, 460 m, 07.IX.2003; Pamukkale beldesi ve travertenler arası Batı Kuzeybatı ve Kuzey yönleri, 250 – 290 m arası, 27.XI.2003; Çukurbağ'ın Güneybatısı, pasif traverten sırtının Doğu yönü., 320 m, 20.V.2004; Doğu Nekropolü, Kuzey hamamlarının doğusundaki tepe, 490 m, 20.V.2004, (KK).

4. 5. 25. 4. Verrucaria nigrescens Pers.
Tallus substratın yüzeyinde, koyu kahverengi, yeĢil - siyah veya siyah renkte, areollü. Areoller 0.2-0.8 mm geniĢlikte, düz veya biraz konveks, bazen kenarlarda soredli veya izidli. Protallus siyah renkte olup bazen areol kenarlarında siyah çizgi oluĢturur. Peritesyum bileĢik, ½, ¾ kadarı substrata gömülü, uçları düz veya küresel; involukrellum 0.2 - 0.4 mm çapında ve siyah renkte, asıl kenar koyu kahverengi. Askosporlar (17-)19-27(-30) x 8-14 µm boyutlarında. Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Kalkerli kayalarda, duvar, harç, beton üzerinde, daha ender olarak silisli kayalarda geliĢen geniĢ yayılıĢı olan bir türdür. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Orta ve Güney Avrupa, Rusya, Kuzey Amerika, Kuzey Afrika ve Avustralya‟da yayılıĢ gösterir (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Ordu (Steiner 1909a); Burgaz Adası (Szatala 1927 b); Göksu (Szatala 1927 a); Hakkari var. rupicola (Szatala 1941); Göksu (Verseghy 1982); Bilecik (Özdemir 1990); Kütahya (Çiçek ve Türk 1995); Adana, Antalya, Gaziantep, Hatay, Muğla (John ve Nimis 1996); Hatay (John ve Nimis 1998);

- 98 -

AkĢehir (Karabulut ve Türk 1998); Gaziantep, Adana, Muğla, Antalya (Nimis ve John 1998); Çanakkale, Kırklareli (Türk ve Güner 1998); Abant / Bolu (Çobanoğlu 1999); YeĢildağ / Kütahya – Bilecik (Hezarfen, Türk ve Candan 2001); Kastamonu (Yıldız ve John 2002); Kocaeli (John 2002). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Kuzey giriĢindeki HamamBazilika ve Kuzey Nekropolü'nün batı kıyısı boyunca, 370 m, 10.VIII.2002; Güney Roma Kapısı Traverten ocağı tepesi, 400 m, 10.VIII.2002; ġehir Hamamlarından Ġtibaren Güney Bizans Duvarlarının Güneydoğu bölümü, 390 m, 07.XII.2002; Tiyatronun doğusuyla Ģehir duvarları arası, Batı yönü, 420 m, 07.IX.2003; ġehir Duvarları dıĢındaki su deposunun Kuzey ve Doğu yönleri, 430 m, 07.IX.2003; St. Philippe Martyrium'u Doğu yönü, 460 m, 07.IX.2003; Pamukkale beldesi ve travertenler arası Batı Kuzeybatı ve Kuzey yönleri, 250 – 290 m arası, 27.XI.2003; Eski tiyatronun doğusundaki tepe, 470 m, 24.IV.2004; Çukurbağ'ın Güneybatısı, pasif traverten sırtının Doğu yönü., 320 m, 20.V.2004; Doğu Nekropolü, Kuzey hamamlarının doğusundaki tepe, 490 m, 20.V.2004, (KK).

4. 5. 25. 5. Verrucaria viridula (Schrad.) Ach.
Sin. Amphoridium viridulum (Schrad.) Serwit, Verrucaria griseorubens Migula, Verrucaria obductilis (Nyl.) Zöch. Tallus rimoz, areolat, areoller (0.2)0.4-1.0(-2.0) mm, geniĢ köĢeli, düz, yüzey düz veya pürüzlü, açıktan koyu kahverengiye kadar, gri – yeĢil veya gri – kahverengi, bazen koyu kahverengi, protallus ile çevrelenmiĢ. Peritesyum basit, uçta 0.3 – 0.5 mm, hemen hemen tam gömülü, koyu kahverengi – siyah, merkezde 0.3 – 0.5 (-0.7) mm çapında. Ġnvolukrellum yok. Askosporlar 22-35(-39) x 10-17 µm. Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Kalkerli kayalar, duvarlar, harç ve tuğla üzerinde yaygın olarak geliĢir. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Orta Avrupa ve Akdeniz‟de, Kuzey Amerika‟da yayılıĢ gösterir. (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Pamukkale (John, Seaward ve Beatty 2000). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : ġehir Hamamlarından Ġtibaren Güney Bizans Duvarlarının Güneydoğu bölümü, 390 m, 07.XII.2002, (KK).

- 99 -

4. 5. 26. XANTHORIA (Fr.) Th. Fr.
4. 5. 26. 1. Xanthoria parietina (L.) Th. Fr.
Tallus 15 cm ye kadar yayılan oldukça düzgün rozet Ģeklinde, sarı - turuncu (gölgede gri) renkte, yapraksı, birbirine yakın ve az çok kıvrımlı - yatay veya kısmen dik loblu. K (+) koyu menekĢe - kırmızı. Loblar uçlara doğru içe dönük, 1-7 mm geniĢlikte ve yuvarlaklaĢmıĢ Ģekilde. Üst yüzey pruinos değil, alt yüzey açık renk ve düz, kalın ve açık renkli basit rizinli. Rizinler genellikle iyi geliĢmemiĢ veya küçük tutunma diskleri mevcut. Korteks her iki yüzeyde de pseudoparenkimatik. Alg bileĢeni Trebouxioid. Medulla belirgin ve beyaz. Apotesyum çok sayıda, 4 mm çapa kadar büyüklükte, dağınık veya toplu halde, sesil, gençken konkav, olgunlukta hemen hemen düz, laminal, orbikular, turuncu; kenarı düzden krenulata kadar, diskten daha açık renkli tallus seviyesinden yüksekte ve tallus - kenar ile çevrili. Olgunlukta kenar kaybolur. Askus 8 sporlu; askosporlar (10-) 12-16 x (6-)7-9 µm boyutlarında, renksiz, polariokülar ve elipsoid. Hipotesyum renksiz. Ekolojik Özellikleri H a b i t a t : Çok geniĢ bir yayılıĢ alanına sahiptir. Besince zengin substratların çoğunda; ağaç, odun, kiremit üzerinde, bulunur. Y e r y ü z ü n d e Y a y ı l ı Ģ ı : Karasal alanlarda veya sahil bölgelerindeki asitli ve kalkerli kayalar üzerinde geliĢen kozmopolit bir türdür (Purvis ve ark. 1992, Wirth 1995). T ü r k i y e ‟d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : Ġstanbul (Rigler 1852); Ġstanbul (Fritsch 1899); Mudanya, Yamanlar Dağı (Steiner 1916); ġile (Szatala 1927 a); Burgaz Adası (Szatala 1927 b); Ereğli (Szatala 1960); Çanakkale, Balıkesir, Manisa, Ġzmir (Güner ve Özdemir 1986); Ġzmir ve çevresi (Özdemir 1986); Uludağ (Öztürk 1989); Bilecik (Özdemir 1990); EskiĢehir (Özdemir 1991); Gemlik - Mudanya (Özdemir ve Öztürk 1992); Görükle / Bursa (Güvenç ve Aslan 1994); Erzurum (Aslan 1995); Kütahya (Çiçek ve Türk 1995); Akçaabat (Yazıcı 1995 a); ÇamlıhemĢin (Yazıcı 1995 b); Adana, Balıkesir, Gaziantep, Hatay, Ġzmir (John ve Nimis 1996); Ġstanbul Adaları (Çobanoğlu ve Akdemir 1997); Foça (Akdemir ve Çobanoğlu 1997); Sakarya (Çiçek ve Türk 1998); Hatay (John ve Nimis 1998); AkĢehir (Karabulut ve Türk 1998); Gaziantep, Adana (Nimis ve John 1998); Ġstanbul, Çanakkale, Edirne, Çanakkale, Tekirdağ (Türk ve Güner 1998); Hatay (Güvenç ve Öztürk 1998); Trabzon (Yazıcı

- 100 -

1999 a); Karacabey (Yazıcı 1999 b); Abant / Bolu (Çobanoğlu 1999); Ulubolu, Atabey / Isparta (Öztürk, Kaynak ve Güvenç 1998); Olur, Oltu, ġenkaya (Aslan 2000); YeĢildağ / Kütahya – Bilecik (Hezarfen, Türk ve Candan 2001); Ġzmir (Sommerfeldt ve John 2001); ÇamlıhemĢin / Rize (Yazıcı ve Aslan 2002 b); Kastamonu (Yıldız ve John 2002); Uludağ (Güvenç ve Öztürk 2004). A r a Ģ t ı r m a B ö l g e s i n d e k i Y a y ı l ı Ģ ı : ġehir Hamamlarından Ġtibaren Güney Bizans Duvarlarının Güneydoğu bölümü, 390 m, 07.XII.2002, (Mus); ġehir Duvarları dıĢındaki su deposunun Kuzey ve Doğu yönleri, 430 m, 07.IX.2003; Eski tiyatronun doğusundaki tepe, 470 m, 24.IV.2004, (Epi).

- 101 -

BÖLÜM V.

SONUÇ ve TARTIġMA

Pamukkale ve Antik Hierapolis Kenti‟nden (ġekil V - 1) 10 Ağustos 2002 ile 20 Mayıs 2004 tarihleri arasında toplanan liken örneklerinin incelenmesi sonucu 15 familyadan 26 cinse bağlı (61 tür ve 1 alttür birlikte) 62 takson tayin edilmiĢtir. Söz konusu taksonların Türkiye‟de daha önce kaydedildiği yerler, yeryüzündeki yayılıĢ alanları ve habitatları belirtilmiĢ, cins ve tür düzeyinde tayin anahtarları düzenlenmiĢtir.

ġekil V – 1 On iki Numaralı Lokaliteden Pamukkale’nin Görünümü

- 102 -

John ve Seaward‟ın 2000 yılı yayınlarına göre

[59]

Pamukkale – Hierapolis‟te

tespit edilen Acarospora cervina, Aspicilia calcarea, Aspicilia contorta ssp. hoffmanniana, Caloplaca dolomiticola, Diploschistes ocellatus, Buellia epipolia, Lecanora muralis, Lobothallia radiosa, Squamarina cartilaginea, Verrucaria viridula taksonları dıĢındaki 51 tür ve 1 alt tür, araĢtırma bölgesinde ilk defa tespit edilmiĢtir. Tüm bu taksonların içinde, eski ve güncel tüm yayınlar tarandığı hâlde isimlerine rastlanamayan üç tür - Lecania sylvestris, Lecania turicensis, Opegrapha herbarum - Türkiye için yeni kayıttır. AraĢtırma bölgesinde en fazla görülen taksonlar, Acarospora cervina, Aspicilia calcarea, Buellia epipolia, Caloplaca flavescens, Caloplaca holocarpa, Caloplaca teicholyta, Candelariella aurella, Collema tenax, Lecanora muralis, Placidium squamulosum, Squamarina cartilaginea, Verrucaria glaucina, Verrucaria muralis, Verrucaria nigrescens‟dir (Tablo V - 1). Cinsler, cinslere ait tür sayıları ve cinslerin dâhil oldukları familyalar Tablo V – 3‟te verilmiĢtir. Bölgede tür sayısı 4 ve 4‟ün üzerinde olan cinsler Toninia, Lecanora, Rinodina, Caloplaca ve Verrucaria‟dır. Türlerin üzerinde geliĢtiği substratlara göre dağılımı Tablo V – 2‟de ve örnek sayıları lokalitelerdeki dağılımı ile birlikte Tablo V – 1‟de ve ġekil V – 2‟de gösterilmiĢtir. Buna göre 188 örnek için; türlerin büyük çoğunluğunu (% 65,7) S a k s i k o l türler oluĢturmakta, daha sonra E p i f i t i k (% 8,5) ve T e r r i k o l (% 19,1) türler gelmektedir. L i k e n i k o l türlerin oranı % 5,3‟te ve M u s i k o l likenlerin oranıysa % 1,1‟de seyretmektedir. (ġekil V - 3) Saksikol türlerin bu denli yoğun ve epifitik türlerin oldukça az olması, araĢtırma bölgesinin vejetasyon özellikleriyle iliĢkilidir. AraĢtırma bölgesinde kendiliğinden geliĢen ağaç sayısı 2 – 3‟ü geçmemekte, tepelerde çalılara rastlanmaktadır. Belirli bölgelerde kültür olarak yetiĢtirilen Pinus ve Cupressus türlerinde ise –henüz genç oldukları için- likenlere rastlanmamıĢtır. Örneklerin habitat özelliklerinin ilgili literatürle uyuĢtuğu görülmüĢtür. Saksikol türlerin tamamı kalkerli kayalardan alınmıştır. Araştırma bölgesinde silisli kayaya rastlanmamıştır.

- 103 -

Lokaliteler TAKSON ADI Acarospora cervina Acarospora macrospora Aspicilia calcarea A. contorta ssp. contorta A. contorta ssp. hoffmanniana Buellia badia B.epipolia Caloplaca alociza C.cerina var. cerina C. chalybea C.citrina C. dolomiticola C.flavescens C.holocarpa C. inconnexa C. lactea C. luteoalba C. saxicola C. teicholyta C. variabilis Candelariella aurella Candelariella medians Candelariella xanthostigma Cladonia foliacea Cladonia pocillum Collema cristatum Collema tenax Diploschistes muscorum Diploschistes ocellatus Fulgensia fulgens Lecania sylvestris Ψ Lecania turicensis Ψ Lecanora albescens Lecanora campestris Lecanora dispersa Lecanora muralis Lecidella elaeochroma Lobothallia radiosa Opegrapha herbarum Ψ Phaeophyscia orbicularis Physcia adscendens Physcia stellaris Physconia distorta Placidium squamulosum Placocarpus schaereri Placynthium nigrum Psora decipiens Rinodina bischoffii Rinodina calcarea Rinodina exigua Rinodina gennarii Squamarina cartilaginea Toninia cinereovirens Toninia diffracta Toninia physaroides Toninia sedifolia Verrucaria glaucina Verrucaria lecideoides Verrucaria muralis Verrucaria nigrescens Verrucaria viridula Xanthoria parietina I II
1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1

III

IV
1 1 1

V
1 1 1

VI
1 1

VII

VIII

IX
1

X

XI

XII

1 1

1 1

1

1 1

Toplam Tür Örneği 5 1 10 2 4 1 6 3 2 1 2 1 5 5 3 3 2 1 6 4 8 1 1 2 1 1 9 1 3 4 1 1 1 2 2 8 1 2 1 2 2 1 2 6 4 2 3 1 4 1 1 7 1 1 1 3 5 3 9 8 1 3 188

Toplam Cins Örneği 6 16 7

48

10 3 10 4 8 2

13 2 4 2 4 3 4 12 8 4 6 7 13 6

26

6

TOPLAM
Ψ Türkiye İçin Yeni Tür

13
I

25
II

11
III

22
IV

22
V

13
VI

6
VII

23
VIII

7
IX

20
X

14
XI

12
XII

Yapraksı

Kabuksu

Pulsu

Plakodioid

Takson ≥ 5

- 104 -

Tablo V - 1 Türlerin Lokalitelere Göre Dağılımı

TAKSON ADI Acarospora cervina Acarospora macrospora Aspicilia calcarea A. contorta ssp. contorta A. contorta ssp. hoffmanniana Buellia badia B.epipolia Caloplaca alociza C.cerina var. cerina C. chalybea C.citrina C. dolomiticola C.flavescens C.holocarpa C. inconnexa C. lactea C. luteoalba C. saxicola C. teicholyta C. variabilis Candelariella aurella Candelariella medians Candelariella xanthostigma Cladonia foliacea Cladonia pocillum Collema cristatum Collema tenax Diploschistes muscorum Diploschistes ocellatus Fulgensia fulgens Lecania sylvestris Ψ Lecania turicensis Ψ Lecanora albescens Lecanora campestris Lecanora dispersa Lecanora muralis Lecidella elaeochroma Lobothallia radiosa Opegrapha herbarum Ψ Phaeophyscia orbicularis Physcia adscendens Physcia stellaris Physconia distorta Placidium squamulosum Placocarpus schaereri Placynthium nigrum Psora decipiens Rinodina bischoffii Rinodina calcarea Rinodina exigua Rinodina gennarii Squamarina cartilaginea Toninia cinereovirens Toninia diffracta Toninia physaroides Toninia sedifolia Verrucaria glaucina Verrucaria lecideoides Verrucaria muralis Verrucaria nigrescens Verrucaria viridula Xanthoria parietina

Substrat Tipi 5 1 10 2 4 1 6 3 2 1 2 1 5 5 3 3 2 1 6 4 8 1 1 2 1 1 9 1 3 4 1 1 1 1 8 1 2 1 2 1 1 1 2 6 4 2 3 1 4 1 1 7 1 1 1 3 5 3 9 8 1 1 124 36 16 2 2 10 1 2

Alg Bileşeni 5 1 10 2 4 1 6 3 2 1 2 1 5 5 3 3 2 1 6 4 8 1 1 2 1 1 9 1 3 4 1 1 1 2 2 8 1 2 1 2 2 1 2 6 4 2 3 1 4 1 1 7 1 1 1 3 5 3 9 8 1 3 12 176 1 7 1 1 1 1 1 1

Tallus Biçimi 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1

Saksikol Terrikol Epifitik Musikol Likenikol Cyano

Chloro Yapraksı Kabuksu Pulsu Plakodioid

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 38 10 7

TOPLAM (62 Takson)

Saksikol Terrikol Epifitik Musikol Likenikol Cyano

Chloro Yapraksı Kabuksu Pulsu Plakodioid

- 105 -

Tablo V- 2 Tallus, Substrat ve Alg Bileşeni Çeşitlerine Göre Likenlerin Dağılımı

Tablo V - 3 Cinslerin Familyalara Dağılımı ve Tür Sayıları FAMĠLYA ADI Acarosporaceae Biatoraceae Candelariaceae Cladoniaceae Collemataceae Hymeneliaceae Lecanoraceae Opegraphaceae Physciaceae C ĠN S A D I Acarospora Lecania Toninia * Candelariella Cladonia Collema Aspicilia Lobothallia Lecanora * Lecidella Opegrapha Buellia Phaeophyscia Physcia Physconia Rinodina * Placynthiaceae Psoraceae Squamarinaceae Teloschistaceae Placynthium Psora Squamarina Caloplaca * Fulgensia Xanthoria Thelotremataceae Verrucariaceae Diploschistes Placidium Placocarpus Verrucaria * TOPLAM * 4 ve daha fazla türe sahip cinsler TÜR SAYISI 2 2 4 3 2 2 2 1 4 1 1 2 1 2 1 4 1 1 1 13 1 1 2 1 1 5 61 TAKSON SAYISI 2 2 4 3 2 2 3 1 4 1 1 2 1 2 1 4 1 1 1 13 1 1 2 1 1 5 62

Tüm lokalitelerdeki taksonların morfolojik özelliklerine göre dağılımı ġekil V – 4‟te verilmiĢtir. Toplam 188 örnek içinde 111 örnek K a b u k s u, 30 örnek P l a k o d i o i d, 27 örnek P u l s u, ve 20 örnek Y a p r a k s ı taksonlara aittir. Buna göre; Kabuksu taksonların oranı % 58,8; Plakodioid (% 15,9), Pulsu (% 14,3) ve Yapraksı (% 10,6) türlerin oranları toplamından fazladır. Kabuksu türlerin bu kadar fazla olmasının sebebi de bölgedeki likenlerin çoğunlukla saksikol (özellikle Kalsikol) olmalarıdır. AraĢtırma bölgesinde D a l s ı likenlere rastlanmamıĢtır.
- 106 -

ġekil V – 2 Lokalitelerdeki Takson Sayıları

En büyük grubu oluĢturan kabuksu likenlerden saksikol - kabuksu 29 takson, epifitik - kabuksu 7, likenikol - kabuksu 3 takson bulunmuĢtur. Bunlardan ikisinin hem epifitik hem saksikol örneği bulunduğundan toplam kabuksu takson sayısı 29 +7 + 3 – 2 = 37‟dir. Bu rakam tüm taksonların % 59,7 sini oluĢturur. Kabuksu türlerden Buellia badia ve Buellia epipolia türlerinin Lecanora muralis tallusu üzerinde; Caloplaca inconnexa‟nın da Acarospora cervina ve Placocarpus schaereri tallusları üzerinde likenikol olarak geliĢim gösterdikleri tespit edilmiĢtir. Yine kabuksu türlerden Caloplaca luteoalba‟nın Karayosunlarıyla; Verrucaria lecideoides‟in Aspicilia calcarea, Verrucaria nigrescens ve Verrucaria muralis ile birlikte geliĢtikleri gözlemlenmiĢtir. Bölgede kabuksu likenleri Caloplaca 10; Verrucaria 5; Rinodina 4; Lecanora 3 türü ile temsil ederken, Acarospora, Aspicilia, Buellia, Candelariella, Diploschistes, Lecania, cinsleri 2‟Ģer; Lecidella, Lobothallia ve Opegrapha cinsleri de 1‟er türle temsil edilmektedir. Plakodioid türler, 30 örnekle % 16‟lık yoğunluğa sahiptirler. Bu gruptan Caloplaca flavescens‟in Aspicilia calcarea ve Verrucaria nigrescens ile birlikte; Placocarpus schaereri‟nin Acarospora cervina, Caloplaca inconnexa, Lecanora

- 107 -

muralis ve Lobothallia radiosa ile birlikte geliĢtikleri görülmüĢtür. Plakoid türler içinde Fulgensia fulgens terrikol, diğerleri saksikol likenlerdir.

ġekil V – 3 Substrat Cinsine Göre Likenlerin Yüzdelik Dağılımları

ġekil V – 4 Tallus Biçimine Göre Likenlerin Yüzdelik Dağılımı

Pulsu türler, toplam 27 örnek ile % 14‟lük bir yoğunluğa sahiptirler. Bunlardan Cladonia foliacea, Cladonia pocillum, Placidium squmulosum, Psora decipiens, Squamarina cartilaginea, Toninia physaroides ve Toninia sedifolia terrikol;

- 108 -

Placynthium nigrum, Toninia cinereovirens ve Toninia diffracta saksikol türlerdir. Toninia physaroides‟in, yapraksı türlerden Collema tenax ile; Placidium

squamulosum, Cladonia foliacea, Cladonia pocillum, Psora decipiens, Squamarina cartilaginea, Toninia cinereovirens, Toninia physaroides ve Toninia sedifolia‟nın da Karayosunları ile birlikte geliĢtikleri görülmüĢtür. Yapraksı türler, 20 örnekle % 11‟lik bir dilime sahiptirler. Yapraksılardan Collema cristatum‟un saksikol; Collema tenax‟ın terrikol olarak Karayosunlarıyla birlikte; Phaeopyscia orbicularis ve Physcia stellaris‟in epifitik; Physcia adscendens‟in hem saksikol hem epifitik ve Xanthoria parietina‟nın hem epifitik hem de Musikol olarak geliĢtikleri gözlenmiĢtir. Tüm lokaliteler içinde ekolojik olarak II ve XI numaralı lokalitelerin ayrı birer önemi vardır, çünkü, II numaralı lokalite dört yönü açık, ve yaklaĢık 20 – 30 m yüksekliğinde bir tepedir. Bu tepe, her yönden güneĢ aldığı için, zengin bir liken dokusuna sahiptir. Yine XI numaralı lokalitelerin Çökelez lokalite, aksine diğer tüm Denizli‟ye kuzey

doğru güney yönüne değil de, Dağı‟na doğru yönüne bakmaktadır. ġekil II – 9‟da da bahsedildiği gibi, XI. lokalite, bakı konumu sebebiyle daha farklı liken türleri barındırmaktadır.
ġekil V – 5 Termal Suyun Etkisiyle Kireçle Kaplanan Mısır Bitkileri

ġekil V – 5‟teki 20.05.2004

tarihli fotoğrafta, Pamukkale termal suyunun etkisine maruz kalan mısır (Zea mays) bitkileri görülmektedir. Su, kanaldan taĢarak kısa bir müddet mısır tarlasına hücum etmiĢ ve ortamdaki canlı – cansız her nesneyi CaCO3 ile kaplamıĢtır. Aynı durum, yarı pasif travertenler olarak adlandırdığımız ve termal suyun beyazlatıcı etkisine kısmen açık alanlardaki diğer bitkiler için de geçerlidir. Buna örnek olarak ġekil V – 6‟da görülen karayosunu ve likenler verilebilir.

- 109 -

ġekil V – 6 CaCO3’le KaplanmıĢ Liken ve Karayosunu Örnekleri

Ġçerdiği yoğun CaCO3 sebebiyle geçtiği her yeri beyazlatan Pamukkale termal suyu, bu özelliğiyle zaman zaman karayosunu ve likenleri de kaplayarak morfolojik değiĢikliklere yol açmakta, hattâ bazen tayinlerde zorluk çıkarmaktadır. Örneğin, gerçekte pruinos olmayan bir liken, ortamdaki yoğun kireç sebebiyle sanki pruinosmuĢ gibi görünmekte yada, Fulgensia fulgens, Squamarina cartilaginea gibi bazı türler normalden daha beyazımsı görünmektedirler. (Bkz EKLER) Bununla birlikte, önce termal suyun ardından da travertenin kapladığı canlılar bir süre sonra fosilleĢmeye baĢlamaktadır. Dolayısıyla, pasif hâldeki traverten kütlelerinin likenler ve karayosunları baĢta olmak üzere çeĢitli bitkilerin fosillerini barındırıyor olmaları kuvvetli bir ihtimaldir. Denizli Ġli‟nin hava kirliliği (SO2) kıĢ ayı ortalaması 130 µg / m3‟tür (Tablo II 1). Bu ortalama; kirlilik likeni olarak bilinen Lecanora conizaeoides‟in görülmeye baĢladığı; Physcia adscendes‟in ortadan kaybolmaya yüz tuttuğu bir seviyedir. Yıllık ortalama 131,3 µg/m3 SO2 yoğunluğu, hava kirliliği bakımından normal sayılmakla birlikte, bu oran bile likenler için fazla kirlilik oluĢturmakta ve liken çöllerinin ortaya çıkmasına yol açmaktadır. [71, 108] AraĢtırma bölgesinde rastladığımız hava kirliliğine

- 110 -

karĢı hassas türler olan Phaeophyscia orbicularis ve Physconia distorta gibi türlerin yanında; 35 µg/m3 den fazla SO2 içeren ortamlarda görülmeyen bir tür olan Caloplaca cerina‟nın bulunması, Pamukkale yöresinde hava kirliliği görülmediğini ortaya koymaktadır. Farklı kirlilik oranlarında farklı likenler geliĢmektedir. Buna göre araĢtırma bölgemizdeki likenler Dobson‟a göre 9. basamakta (SO2 miktarı < 30 µg/m3) yer almaktadır.
[5]

Biyolojik indikatörler olarak hava kirliliğine duyarlı olan

yapraksı liken türlerinin sağlıklı geliĢimi dikkate alındığında, araĢtırma bölgesinde gözlenen temiz havanın varlığı ortaya çıkmaktadır. Kirlilik olduğunda likenlerde görülen renk solması, beyazlaĢması, kahverengi lekeler oluĢması gibi renk bozuklukları, apotesyum oluĢumunda azalma, sored ve izidlerde artma ve nekrosis gibi belirtilerin
[16, 62]

hiçbirine rastlanmamıĢtır. Bu tez çalıĢması ile elde edilen

sonuçlar, bir sanayi kenti olan Denizli‟nin aksine Pamukkale yöresinin bugünkü haliyle hava kirliliği bakımından hiçbir sorunu olmadığını göstermiĢtir. Türkiye‟de yapılan ve likenlerin monitör özelliğini gösteren çalıĢmalardan biri de
[91],

Karadeniz bölgesindeki likenlerin Çernobil Kazası‟ndan önce ve sonra

incelenmesidir. Buna göre kazadan önce 1979 – 1989 yılları arasında bölgeden toplanan örneklerle, kazadan sonra toplananlar Cs (Sezyum) izotopları açısından karĢılaĢtırılmıĢlar ve
134 137

Cs ile

Cs‟nin söz konusu kazadan sonra bölgede

yoğunlaĢtığı tespit edilmiĢtir. Bu çalıĢma, likenlerin, radyoaktif kirlenmenin kalıcı etkilerini tespit edecek önemli indikatörler olduğunu ortaya koymaktadır. Konunun araĢtırma bölgemizi ilgilendiren boyutu da, florası çıkarılan alanlarda hava kirliliği ölçümleri de yapılarak Türkiye Likenleri için bir indis belirlenmesi ve monitör tablosu çıkarılması yanında; Pamukkale Özel Koruma Alanı gibi koruma alanları, millî parklar vb. gibi arazilerin öncelikle ve özellikle liken floralarının çıkarılması ve hava kirliliğinin tespit edilmesi sağlanabilir.

- 111 -

TERĠMLER LĠSTESĠ

Apotesyum

: içinde olgun himenyumun açıldığı kase Ģeklindeki üreme yapısı : kabuksu bir tallusun birbirinden ayrılmıĢ adacıklar Ģeklinde köĢeli parçalarının her biri : askus içeren herhangi bir yapı : askus içinde oluĢan ve üremeyi sağlayan spor : askosporların üretildiği kese Ģeklindeki hücre : tallusun tomurcuklanması sonucu oluĢan yuvarlak uzantı : parmaksı : bitkiler üzerinde geliĢen : çoğunlukla renkli parafiz uçlarının jelatinimsi bir madde ile gömülü olduğu himenyumun üst kısmı : iki uçta daralan mekik Ģeklinde : askokarpın parafiz ve askus içeren fertil tabakası : himenyumun altındaki hif tabakası : üst üste dizili : bazı peritesyumların eksipulumunu veya peritesyumu çevreleyen doku : vegetatif üremeye yarayan alg hücreleri içeren ve korteksle çevrili değiĢik Ģekillerdeki tallus çıkıntısı : kalkerli substrat üzerinde geliĢen liken : düzgün Ģekilli baĢı olan : bir ucu geniĢ yuvarlak çomak Ģeklinde : özelleĢmiĢ mantar hiflerinin uçlarında eĢeysiz olarak oluĢan sporlar : iç bükey : dıĢ bükey, kabarık

Areol

Askomata Askospor Askus Blastid Digitat Epifitik Epitesyum

Fusiform Himenyum Hipotesyum Ġmbrikat Ġnvolukrellum Ġzid

Kalsikol Kapitat Klavat Konidyum

Konkav Konveks

- 112 -

Koralloid Korteks Krenulat Likenikol Lirellat Marjinal Medulla Muriform Musikol Oblong Orbikular Parafiz Peritesyum

: mercana benzer Ģekilde : tallusun dıĢ tabakası : çok derin yuvarlak diĢli kenarlı : likenler üzerinde geliĢen : dar uzun apotesyum : kenarda olan, kenarla ilgili : korteksin altında yer alan ve gevĢek hiflerden oluĢan tabaka : enine ve boyuna veya eğik bölmeli : karayosunları üzerinde geliĢen : iki ucu yuvarlak dikdörtgen Ģeklinde : dairesel Ģekilde : steril filamentler : uçta küçük bir açıklığı bulunan, küresele yakın testi veya armut Ģeklindeki tallusa gömülü üreme yapısı : eĢeysiz sporlar (konidyosporlar) oluĢturan tallusa gömülü testi Ģeklinde yapı : armut Ģekilli : kenarlarda ıĢınsal lobları olan kabuksu tallus :himenyumlu diskleri ve bazen konidyumları taĢıyan apotesyum orijinli dokudan gelen silindirik veya kadeh Ģeklindeki tallus parçası

Piknidyum

Piriform Plakodioid Podesyum

Polariokülar

: bir kanal ile birbirine bağlı iki lumenden oluĢan iki hücreli askospor : kabuksu likenlerin çevresinde ve areol aralarında görülen, daha sonra likenleĢmiĢ tallusun geliĢeceği, alg hücresi içermeyen ve ilk geliĢen hiflerden oluĢan yapı : kristal gibi veya unsu bir yapı ile kaplı olan : tallusta medullanın yüzeye çıktığı, nokta veya çizgi Ģeklinde : her yönde düzensiz çatlaklı yapıda : hif yumağından oluĢan ve tutunmaya yarayan köke benzer yapı : kaya ve türevleri üzerinde geliĢen : yeĢil alg bileĢenli bir liken tallusunda bulunan mavi-yeĢil alg içeren doku
- 113 -

Protallus

Pruinos Pseudosfel Rimoz Rizin

Saksikol Sefalodyum

Septum Sesil Soral

: hücre duvarı yada bölmesi : sapsız : tallus üzerinde soredleri taĢıyan değiĢik Ģekillerdeki yapı veya bölge : korteks ile kaplı olmayan alg hücreleri ve mantar hiflerinden oluĢan granül Ģeklindeki vegetatif üreme yapısı : konvekse yakın Ģekilde : muriforma yakın Ģekilde : tallusun üst tabakalarında oluĢan ve tallustan pul Ģeklinde çıkıntı olarak ayrılan lob uzantısı : alg bileĢeni taĢıyan, tallus ile çevrili apotesyum : toprak üzerinde geliĢen : hif uzantılarından oluĢan ince tüylü keçe Ģeklinde örtüyle kaplı

Sored

Subkonveks Submuriform ġizid Tallus – kenar Terrikol Tomentos

Uniseriat Urseolat Verrukoz

: tek sıralı : derin konkav, kase Ģeklinde : küçük yuvarlak oluĢumlu tallus

- 114 -

KAYNAKLAR

A. Kitaplar 1. Researh”, Vol.1., 179-233. (1982). 2.

:

AHMADJIAN, V. “Algal/Fungal Symbioses. Progress in Phycological BAYTOP T., “Türkçe bitki Adları Sözlüğü”, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih “Likeno Okcidenta Eŭropo Ilustrita

Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları 578, Ankara (1997). 3. CLAUZADE G., ROUX C., Determinlibro” Bulletin de la Société Botanique du Contre – Quest Nouvelle Série – Numéro Spécial, Royan, France (1985) 4. DAVIS P. H. “Flora of Turkey and The East Aegean Islands”, Edinburgh DOBSON F. S, “Lichens an Illustrated Guide to the British and Irish Species”, “Denizli Kültür Değerleri”, Denizli Valiliği Ġl Kültür Müdürlüğü, Denizli, FRITSCH K., “Flora von Constantinopel”, Akademie der Wissenschaften, GÜNER, H. „Likenlerin Biyolojisi ve Ege Bölgesinde Bulunan Bazı Türleri‟ JAHNS H. M, “Collins Guide to the Ferns, Mosses and Lichens of Britain and JOHN, V. “Atlas der Flechten in Rheinland-Pfalz„ 13/1, Oppenheim. pp. 275 KIRSCHBAUM U., WIRTH V., “Flechten Erkennen Luftgüte Bestimmen”, KOÇMAN A., “Ege Ovalarının İklimi” Ege Üniversitesi Fen Ed. Fak.

University Press, Vol. 1, (1965) 1-567. 5.

The Richmond Publishing Co. Ltd., England, (1992). 6.

(2001). 7.

Wien, (1899). 8. Ege Üniv. Fen Fak. Kitaplar Serisi No: 92, Ġzmir, pp.1-32 (1986). 9. Northern and Central Europe”, Collins Grafton Street, London, (1987). 10.

(1990). 11.

Eugen Ulmer GmbH & Co. Stuttgart, Germany, (1997). 12. Yayınları No: 73, Ġzmir, (1993 a) 10, 21, 31, 36, 39, 44, 53, 66, 73, 89, 97, 101, 103, 114, 115.

- 115 -

13.

KOÇMAN A., “Türkiye İklimi” Ege Üniversitesi Fen Ed. Fak. Yayınları No: MALCOLM WM., GALLOWAY D J, “New Zealand Lichens. Checklist, Key, MOBERG, R., HOLMASEN, I. „Flechten von Nordund Mitteleuropa Ein NASH, T. H, “Lichen Biology” Cambridge University Press, (1996). NECDET A., MUTLUER M., IġIK ġ., “Bölgesel Türkiye Coğrafyası” Ege

72, Ġzmir, (1993 b) 7, 10, 58. 14. and Glossary”, The Caxton Press, Christchurch, New Zealand, (1997). 15. Bestimmungsbuch‟ Gustav Fischer Verlag, Stuttgart, (1992). 16. 17.

Üniversitesi Fen Ed. Fak. Coğrafya Bölümü Ders Notları, Ġzmir, (1993), 94-97. 18. PURVIS, O.W., COPPINS, B.J., HAWKSWORTH, D.L., JAMES, P.W. and MOORE, D.M. “The Lichen Flora of Great Britain and Ireland” Natural History Museum Publications in association with the British Lichen Society, London, (1992). 19. TANKER N. KOYUNCU M. COġKUN M., “Farmasötik Botanik”, Ankara WIRTH V, “Die Flechten Baden-Württembergs”, Teil 1, Eugen Ulmer GmbH WIRTH V, “Die Flechten Baden-Württembergs”, Teil 2, Eugen Ulmer GmbH YAVĠ E., “Türkiye‟nin Parlayan Yıldızı Denizli” T.C. Denizli Valiliği (1998). Üniversitesi Eczacılık Fakültesi Yayınları, No 78, Ankara, (1998). 20.

& Co., Stuttgart, Germany, (1995). 21.

& Co., Stuttgart, Germany, (1995). 22.

B. El Kitapları 23.

:

“Denizli Pamukkale - a”, Denizli Valiliği Denizli Ġl Turizm Müdürlüğü, “Denizli Pamukkale - b”, Denizli Valiliği Denizli Ġl Turizm Müdürlüğü, “Pamukkale”, Pamukkale Belediyesi Yayınları, Denizli (2004). “Pamukkale Özel Koruma Alanı”, Tanıtım Serisi -VIII, T.C. Çevre Bakanlığı

Denizli (2002). 24.

Denizli (2002). 25. 26.

Özel Koruma Kurumu BaĢkanlığı Yayınları, Ankara, (1993).

C. Tezler 27.

:

ASLAN, A. “Erzurum-Kars-Artvin Arasında Yer Alan Bölge Likenleri

Üzerine Taksonomik İncelemeler”, (Doktora Tezi), Uludağ Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Biyoloji Anabilim Dalı, Bursa, (1995).

- 116 -

28.

ÇOBANOĞLU G., “İstanbul-Kınalı, Burgaz, Heybeli ve Büyükada Likenleri

Üzerinde Taksonomik Bir Çalışma” (Yüksek Lisans Tezi), T.C. Marmara Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Ġstanbul, (1996). 29. ÇOBANOĞLU G., “Bolu - Abant Tabiat Parkı ve Çevresi Likenleri Üzerinde Taksonomik İncelemeler” (Doktora Tezi), T.C. Marmara Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Ġstanbul, (1999). 30. ÖZDEMĠR, A. “Eskişehir İli‟nde Bulunan Bazı Liken Türlerinin Taksonomisi, Ekolojisi ve Yayılış Alanları”, (Doktora Tezi). Ege Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Biyoloji Ana Bilim Dalı, Ġzmir., (1987). D. Ders Notları 31. 32. ÖZHATAY E., “Ekoloji ve Çevre Sağlığı”, Ders Notları, Ġstanbul (2001).

:

ÇOBANOĞLU G., “Hava Kirliliği ve Likenler”, Ders Notları, Ġstanbul (2003).

E. Yayınlar 33. Systematics?” The Bryologist 96(3), pp. 310-313., (1993). 34.

:

AHMADJIAN, V. “The Lichen Photobiont-What can It Tell Us about Lichen AKDEMĠR B. & ÇOBANOĞLU G. “A Taxonomic Survey on Lichens of

Foca (Fukia)”, Proceedings of the 1st Balkan Botanical Congress, Kluwer Academic Publishers, (1998), pp.21-24. 35. ALTUNEL E.., “Pamukkale Travertenlerinin Morfolojik Özellikleri, YaĢları ARNOLD F. C. G. “Flechten auf dem Ararat (4912 m). Bulletin de 1‟ herbier ASLAN A., “Lichens From The Regions Of Artvin, Erzurum And Kars ASLAN A., YAZICI K., KARAGÖZ Y., “Lichen Flora Of The Murgul ASLAN A., ÖZTÜRK A. “Oltu (Erzurum) Yöresine ait Liken Florası Üzerine ASLAN A., ÖZTÜRK ġ., “Lichens of Akdamar Island”, Bulletin of Pure and ÇĠÇEK AKBIYIK, A., TÜRK ÖZDEMĠR, A. “Ilıca (Kütahya) Yöresi ve Neotektonik Önemleri”, MTA 118, (1996), 47 - 64. 36.

Boissier” 5: 631-633., (1897). 37. (Turkey)”, Israel Journal of Plant Sciences, Vol: 48, (2000), 143 -155. 38. District, Artvin, Turkey”, Israel Journal of Plant Sciences, Vol: 50, (2002), 77 – 81. 39. Çalışmalar”, Tr. J. of Botany 18: 103-106., (1994). 40.

Applied Sciences, (1998). 41. Likenleri”, Doğa-Tr. J. of Botany 19: 325-329., (1995).
- 117 -

42.

ÇĠÇEK A., TÜRK ÖZDEMĠR, A. “Sakarya İli (Türkiye) Liken Florası” ÇOBANOĞLU, G., AKDEMĠR, B. “A Taxonomic Survey on Lichens of

Doğa-Tr. J. of Botany 22: 99-120., (1998). 43. Istanbul Islands (Kınalı, Burgaz, Heybeli, Büyükada)”, Proceedings of the Second International Sientific Conference (Science & Development & Environment) Cairo, pp.497-509., (1997). 44. GIRALT, M., MAYRHOFER, H. “Four corticolous species of the genus

Rinodina (lichenized Ascomycetes, Physciaceae) containing atranorin in southern Europe and adjacent regions”, Nova Hedwigia 59: 129-142., (1994). 45. GIRALT, M., MAYRHOFER, H. “Some corticolous and lignicolous species

of the genus Rinodina (lichenized Ascomycetes, Physciaceae) lacking secondary compounds and vegetative propagules in southern Europe and adjacent regions”, Bibliotheca Lichenologica 57: 127-160., (1995). 46. GÖNÜLLÜOL, A., KINALIOĞLU, K., ENGĠN, A. “Türkiye Liken Florası GÜNER, H., ÖZDEMĠR, A. “Likenlerin Genel Özellikleri ve Batı İçin Yeni Kayıtlar”, Doğa-Tr. J. of Botany 19: 405-410., (1995). 47. Anadolu‟dan Bazı Liken Türleri”, 8. Ulusal Biyoloji Kongresi, Ġzmir, 271-371., (1986). 48. GÜVENÇ ġ., “Some Lichen Records From Kayseri Province”, Ot Sistematik GÜVENÇ ġ., “Floristic Records Of Lichens in Adana, Konya And Niğde GÜVENÇ ġ., ÖZTÜRK ġ., “Spil Dağı‟ndan (Manisa) Bazı Saksikol ve Botanik Dergisi, Cilt: 8, Sayı: 2, (2001), 143 – 150. 49. Provinces”, Turkish Journal Of Botany, Vol: 26, (2002), 175 – 180. 50. Terrikol Liken Türleri”, Ot Sistematik Botanik Dergisi, Cilt: 4, Sayı: 1, (1997), 73 – 76. 51. GÜVENÇ ġ., ÖZTÜRK ġ., “Adana ve Hatay İllerine Ait Bazı Liken Türleri”, GÜVENÇ ġ., ÖZTÜRK ġ., “Lichen Records from the Alpine Region of Ot Sistematik Botanik Dergisi, Cilt: 5, Sayı: 1, (1998), 97 – 102. 52. Uludağ (Olympus) Mountain in Bursa – Turkey”, Turkish Journal Of Botany, Vol: 28, (2004), 299 – 306. 53. HEZARFEN B., ÖZDEMĠR T., CANDAN M., “Yeşildağ (Kütahya - Bilecik) Liken Florası”, Anadolu Üniversitesi, Bilim ve Teknoloji Dergisi, Cilt: 2, Sayı: 1, 203 – 209, (2001).

- 118 -

54.

JOHN V., “Preliminary catalogue of lichenized and lichenicolous fungi of JOHN V., “UTM-Grid-Mapping and Distribution Patterns of Lichens in

Mediterranean Turkey”, Bocconea 6: 173-216, (1996 a). 55. Turkey”, Proceedings of the IV th Plant Life in Southwest Asia Symposium Ege Üniversitesi, Ġzmir. pp.440-453., (1996 b). 56. JOHN V., “Lichenes Anatolici Exsiccati” Fasc. 1–3 (no. 1–75). – Arnoldia 16: JOHN V., “Lichenes Anatolici Exsiccati” Fasc. 6-7 (no.126-175). – Arnoldia JOHN V., NIMIS, P. L. “Lichen Flora of Amanos Mountain and the Province JOHN V., SEAWARD, M. R. D. & BEATTY, J. W. “A neglected lichen

1–41., (1999). 57.

21: 1–28., (2002). 58. Hatay”, Doğa-Tr. J. of Botany 22: 257-267., (1998). 59. collection from Turkey: Berkhamsted school expedition 1971” – Turk. J. Bot. 24: 239–248., (2000). 60. KARABULUT, F., TÜRK ÖZDEMIR, A. “Lichens of the Akşehir District KARAMANOĞLU, K. “Türkiyenin Önemli Liken Türleri”, Ankara Ecz. Fak. NASH, T. H., GRIES, C. “The Use of Lichens in Atmospheric Deposition (Konya)”, Doğa-Tr. J. of Botany 22: 191-198., (1998). 61.

Mec. 1. 53: 53-75., (1971). 62. Studies with an emphasis on the Arctic”, Science of the Total Environment 161, pp. 729-736., (1995). 63. NIMIS, P. L., JOHN, V. “A contribution to the lichen flora of Mediterranean ÖZDEMĠR, A. “İzmir ve Çevresinde Tespit Edilen Bazı Liken Türleri”, DoğaÖZDEMĠR, A. “Bilecik İli Likenleri”, Doğa-Tr. J. of Botany 14: 165-170., ÖZDEMĠR, A. “Eskişehir İli Likenleri”, Doğa-Tr. J. of Botany 15: 189-196., ÖZDEMĠR A. “Bilecik Şehri Epifitik likenlerinin Kükürtdioksit (SO2) ÖZDEMĠR, A. “Eskişehir İli Liken Florasına Katkılar”, Ot Sistematik Turkey”, Cryptogamie, Bryol. Lichenol. 19(1): 35-58., (1998). 64.

Tr. D.10, 110-115., (1986). 65.

(1990). 66.

(1991). 67. kirliliğine bağlı olarak dağılışı”, Doğa – Tr. J. of Botany 16: 177-185., (1992). 68. Botanik Dergisi, Cilt: 9, Sayı: 2, 149 - 165 (2002).

- 119 -

69.

ÖZDEMĠR TÜRK A., GÜNER H. “Lichens of the Thrace Region of Turkey”, ÖZDEMĠR, A., ÖZTÜRK, ġ. “Gemlik-Mudanya Sahil Şeridi Likenleri”, ÖZTÜRK A., ÖZTÜRK K. “Hava Kirliliği ve Bitkiler”, Çevre, 1-5., (1988). ÖZTÜRK, ġ. “Uludağ‟ın Kabuksu ve Dalsı Likenleri üzerinde bir Araştırma”, ÖZTÜRK ġ., KAYNAK G., GÜVENÇ ġ., “New Floristic Records For the

Tr. J. of Botany 22 (6): 397 - 407., (1998). 70. Doğa-Tr. J. of Botany 16: 247-251., (1992). 71. 72.

Doğa-Tr. J. of Botany. 16: 405-409., (1992). 73. Various Grid Squares From The Lichen Flora Of Turkey”, Ot Sistematik Botanik Dergisi, Cilt: 5, Sayı: 2, (1998), 93 – 98. 74. PIŠŬT, I. “Floristický Výzkum, Intressante flechtenfunde aus der Turkei‟ “Die Türkei

Preslia. Praha: 42, 379-383., (1970). 75. RIGLER L und deren Bewohner, naturhistorischen, vom Standpunkte

physiologschen

und

pathologischen

Verthaltnissen

Constantinopel‟s”, 1. Band, Wien: 110., (1852). 76. SCHEIDEGGER, C. “A revision of European saxicolous species of the genus

Buellia de Not. and formerly included genera”, Lichenologist 25(4): 315-364., (1993). 77. SCHINDLER H. Beitrag zur Fleditenflora von Westanatolien, Turkei. SOMMERFELDT M. & JOHN V. “Evalution of a Method for the

Herzogia 13: 234-237., (1998) 78. Reassessment of air Quality by Lichen Mapping in the City of İzmir, Turkey”, Turk.J.Bot. 25: 45-55., (2001). 79. STEINER, J. Flechten in: Fristsch, C: Beitrag zur flora von Konstantinopel. I.

Kryptogamen, Denkschr.k. Akad. Wiss., Math. naturw cl. Wien 48, 222-238., (1899 a). 80. STEINER, J. Flechten aus Armenian und dem Kaukaus, Öste-rr. Bot. Z.49,

248-254., (1899 b). 81. STEINER, J. Lichenes in: Ergebnisse einer Naturwissenschaftlichen Reise

zum Erciyas-Dagh (Klein-asien) von Dr. Arnold Penter und Dr. Emerich Zederbarurer im Jahre 1902, Ann. Naturhist. Mus. Wien 20(4), 369-384., (1905). 82. STEINER, J. Lichenes in: D. H. F. V. Handel-Mazetti. Ergebnisse einer

botanischen Reise indas Pontische Randgebirge im Sandchak Trapezunt, etc. Annal. Naturhist. Hofinus. Wien 23, 107-123., (1909 a).
- 120 -

83.

STEINER, J. Lichene in: Bornmuller. Ergeebnisse einer im Junides Jahres

1899 nach dem Sultan Dagh in Phrgien unternommenen botanischen Reise nebst einigen anderen Beitragen zur Kenntnis der Flora dieser Landschaft InnerAnatoliens, Beih. Bot. Cenralb., 24, 500-501., (1909 b). 84. STEINER, J. Aufzahlung der von J. Bornmüller im Oriente Flechten, Annal.

Naturhist. Mus. Wien 30, 24-39., (1916). 85. STEINER, J. Lichenes aus Mesotamien und Kurdistan Sowie Syrien und SZATALA, Ö. Lischenes in Asia Minore ab Dre. Stefano Gyrörffy de Szigeth SZATALA, Ö. Lichenes Turciae asiaticae a Patre Prof. Stefano Selinka in SZATALA, Ö. Contributions a la connaisance de la flore lichenologique de la SZATALA, Ö. Lšchenes in Armenia, Kurdistania, Palaestina et Syria Annis SZATALA, Ö. Lichenes Turcicae asiaticae ab Victor Pietscmann collecti. TOPÇUOĞLU, S., ZEYBEK, U., KÜÇÜKCEZZAR, R., GÜNGÖR, N.,

prinkipo, Annal. Natuhist. Mus. Wien. 34, 1-68., (1921). 86.

(Budapest) et Der, Andrasovszky collecti, Folia Cryptog. 1, 272-278., (1927 a). 87.

Insula Burgas Adassi, (Antigoni) lecti-Magy. Bot. Lapok 26: 18-22., (1927 b). 88. peninsula des Balkans et de 1‟ Asia mineure, Borbasia: 2, 33-50., (1940). 89.

1909-1910, A. Cl. Fr. Nabelek Collecti, Borbasia, 3, 61-80., (1941). 90.

Sydowia, 14, 312-325., (1960). 91. BAYÜLGEN, N., CEVHER, E., GÜVENER, B., JOHN, V., GÜVEN, K. C. The Influence of Chernobyl on the Radiocesium Contamination in Lichens in Turkey, Toxicological and Environmental Chemistry, Vol.35, pp. 161-165., (1992). 92. VERSEGHY, K.P., Beitrage zur Kenntnis der Türkischen Flechtenflora, YAZICI, K. Trabzon ile Akçaabat Yöresi Likenleri, Doğa-Tr. J. of Botany 19: YAZICI, K. “Lichen Flora of Fırtına Valley Region, Çamlıhemşin District YAZICI, K. “Türkiye İçin Yeni Liken Türleri”, Doğa-Tr. J. of Botany 19: 149YAZICI, K. “Lichen Flora of Trabzon”, Doğa-Tr. J. of Botany 23: 97-112., YAZICI, K. “Lichen Species in the North of Karacabey County, Bursa

Studia Botanica Hungarica, XVI, 53-65., (1982). 93.

277-279., (1995 a). 94. Rize, Turkey”, Doğa-Tr. J. of Botany 19: 595-598., (1995 b). 95.

152., (1995 c). 96.

(1999 a). 97. Province”, Turkey, Doğa-Tr. J. of Botany 23: 271-276., (1999 b).
- 121 -

98.

YAZICI K., ASLAN A., “New Records For The Lichen Flora Of Turkey”, YAZICI K., ASLAN A., “Additional Lichen Records From Rize Province”,

Turkish Journal Of Botany, Vol: 26, (2002 a), 117 – 118. 99. Turkish Journal Of Botany, Vol: 26, (2002 b), 181 – 193. 100. YILDIZ A., JOHN V., “Additional Lichen Records From Kastamonu Province”, Flora Mediterranea 12, (2002). 101. YILDIZ A., JOHN V., YURDAKULOL E., “Lichens From The Çangal Mountains Sinop”, Cyriptogamie Mycologie, 23 (1): 81 – 88, (2002). 102. ZEYBEK, N. “Likenler ve Sanayide Önemi”, Anadolu Üniv. Yayınları No: 30. Eczacılık Fakültesi Yayınları No: 1, EskiĢehir, (1983). 103. ZEYBEK, U., JOHN, V. “Likenler (Lichenes), Kimyasal Bileşikleri ve Tıbbî Kullanımları”, Pharmacia-JIPA 32(1), pp.37-48., (1992).

F. Raporlar Sağlık Müdürlüğü, Denizli (2004).

:

104. “Denizli İli Hava Kirliliği Aylık ve Yıllık Ortalamaları”, Denizli Valiliği Ġl 105. “İçme ve Kullanma Suyunun Temini, Özellikleri ve Dezenfektasyon Yöntemleri”, Denizli Valiliği Ġl Sağlık Müdürlüğü, Denizli (2004). 106. “Termal Kaynağın Kimyasal Analizi”, TuraĢ A.ġ. Pamukkale Termal, Denizli, (2003). 107. HUCKABY L.S. “Lichens as Bioindicators of Air Quality” USDA Forest Service General Technical Report RM-224, U.S.A. (1993).

G. Haritalar 108. “Büyük Dünya Atlası”, Milliyet Yayınları, Ġstanbul, (1994). 109. “Denizli İl Haritası”, Denizli Valiliği Ġl Turizm Müdürlüğü, (2002).

:

110. “Denizli Turizm Haritası”, Denizli Valiliği Ġl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, (2003). H. KiĢisel GörüĢmeler

:

111. EKİN Mehmet, ĠnĢaat Teknisyeni, Pamukkale Belediyesi Fen ĠĢleri Servisi, Denizli, (2004). 112. KAMA Cengiz, Planlama Dairesi BaĢkanı, T.C. Çevre Bakanlığı Özel Koruma Kurumu BaĢkanlığı, Ankara, (2004).
- 122 -

113. KOCABACAK Fikret, Müdür Yardımcısı, Denizli Belediyesi Fen ĠĢleri Müdürlüğü, Denizli (2004). 114. AKTÜRK Ali, Müdür, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, TuraĢ Aġ. Pamukkale Termal Tesisleri, Denizli (2004). I. Elektronik Yayınlar 115. http://www.anzacday.info 116. http://www.calle.com/world/TU/20/Pamukkale.html 117. http://www.calle.com/world/TU/20/Denizli.html 118. http://www.cevre.gov.tr/dogal.html 119. http://www.denizli.bel.tr/denizli/dnzcografya/ 120. http://www.denizlihaber.com/kultur_sanat/acik_hava_muzesi_gibi.htm 121. http://www.dso.org.tr/denizli/pamukkale.html 122. http://www.geocities.com/arkeoloji2000/pamukkale.htm 123. http://www.geocities.com/likenler 124. http://www.meteor.gov.tr 125. http://www.mta.gov.tr/mta_web/500.000/500bin/denizli_a.asp 126. http://www.obelix.polito.it/hierapolis/hiermap.htm 127. http://www.pamukkale.gov.tr/hierapolis.htm 128. http://www.pamukkalerotary.org.tr/pamukkale.html 129. http://www.pamukkale.8m.com/telpam.html 130. http://www.yatili.freehosting.net/cgi-bin/framed/2704/Tr/denizli/ 131. http://www.yatili.freehosting.net/cgi-bin/framed/2704/Tr/pamukkale/ 132. http://www.terraserver.com/search/intlcity_results.asp?city=Pamukkale&count ry=TR&lat=37.91666793823242&lon=29.13333320617676&from=selectpage

:

- 123 -

EKLER (Pamukkale – Hierapolis‟ten Bazı Liken Fotoğrafları)

ġekil EK – 1 Caloplaca flavescens

ġekil EK – 2 Caloplaca flavescens

- 124 -

ġekil EK – 3 Fulgensia fulgens

ġekil EK – 4 Fulgensia fulgens (Ortamdaki CaCO3 Sebebiyle BeyazlamıĢ)

- 125 -

ġekil EK – 5 Lecania turicensis

ġekil EK – 6 Lecanora muralis

- 126 -

ġekil EK – 7 Squamarina cartilaginea

ġekil EK – 8 Squamarina cartilaginea (Ortamdaki CaCO3 Sebebiyle BeyazlamıĢ)

- 127 -

ÖZGEÇMĠġ

1979 yılında Isparta‟da doğdu. Ġlköğrenimini 1985 – 1990 yılları arasında Gülistan ve Bahçelievler Ġlk Okulları‟nda tamamladıktan sonra, 1990 yılında mezun oldu. Anadolu liseleri sınavını kazandı ve 1 yıl hazırlık sınıfıyla birlikte 1990 – 1994 yılları arasında Isparta Anadolu Lisesi‟nde okudu. Fen liseleri sınavını kazanarak 1994 yılında Isparta Süleyman Demirel Fen Lisesi‟ne geçiĢ yaptı. Bu liseden 1997 yılında mezun oldu ve üniversite sınavlarında baĢarılı olarak Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi, Biyoloji Bölümü‟ne devam etti. 2001 yılında mezun olduğu üniversitede yüksek lisans eğitimine baĢladı. 2002 yılından bu yana Biyoloji Öğretmeni olarak görev yapmaktadır. Yabancı dili Ġngilizce‟dir. Evlidir.

- 128 -

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful