You are on page 1of 279



कूमपुराणम्१
अथ ीकूमपुराणम्
पूववभागः
नारायणं नमकृय नरं चैव नरोमम् ।
देवीं सरवतीं चैव ततो जयमुदरयेत् ॥ १,म.१ ॥
नमकृवामेयाय वणवे कूमरपणे ।
पुराणं संवयाम यदुं वयोनना ॥ १,१.१ ॥
साते सूतमनघं नैमषीया महषयः ।
पुराणसंहतां पुयां पछू रोमहषणम् ॥ १,१.२ ॥
वया सूत महाबुे भगवान् वमः ।
इतहासपुराणाथं यासः सयगुपासतः ॥ १,१.३ ॥
तय ते सवरोमािण वचसा षतान यत् ।
ैपायनय भगवांततो वै रोमहषणः ॥ १,१.४ ॥
भवतमेव भगवान् याजहार वयं भुः ।
मुनीनां संहतां वुं यासः पौरािणकं पुरा ॥ १,१.५ ॥
वं ह वायंभुवे ये सुयाहे वतते हरः ।
संभूतः संहतां वुं वांशेन पुरषोमः ॥ १,१.६ ॥
तमावतं पृछामः पुराणं कौममुमम् ।
वुमहस चामाकं पुराणाथवशारद ॥ १,१.७ ॥
मुनीनां वचनं ुवा सूतः पौरािणकोमः ।
णय मनसा ाह गुरं सयवतीसुतम् ॥ १,१.८ ॥
रोमहषण उवाच
नमकृवा जगोनं कूमरपधरं हरम् ।
वये पौरािणकं दयां कथां पापणाशनीम् ॥ १,१.९ ॥
यां ुवा पापकमाप गछेत परमां गतम् ।
न नाितके कथां पुयाममां ूयाकदाचन ॥ १,१.१० ॥
धानाय शाताय धािमकाय जातये ।
इमां कथामनुूयासाानारायणेरताम् ॥ १,१.११ ॥
सग तसग वंशो मवतरािण च ।
वंशानुचरतं चैव पुराणं पचलणम् ॥ १,१.१२ ॥
ां पुराणं थमं पामं वैणवमेव च ।
शैवं भागवतं चैव भवयं नारदयकम् ॥ १,१.१३ ॥
माकडेयमथानेयं वैवतमेव च ।
लैगं तथा च वाराहं कादं वामनमेव च ॥ १,१.१४ ॥
कौमं मायं गारडं च वायवीयमनतरम् ।
अादशं समुं डमत संितम् ॥ १,१.१५ ॥
अयायुपराणान मुनभः कथतान तु ।
अादशपुराणान ुवा संेपतो जाः ॥ १,१.१६ ॥
आं सनकुमारों नारसहमतः परम् ।
तृतीयं कादमुं कुमारेण तु भाषतम् ॥ १,१.१७ ॥
चतुथं शवधमायं साानदशभाषतम् ।
दुवाससोमायं नारदोमतः परम् ॥ १,१.१८ ॥

कापलं मानवं चैव तथैवोशनसेरतम् ।
ाडं वारणं चाथ कालकायमेव च ॥ १,१.१९ ॥
माहेरं तथा साबं सौरं सवाथसंचयम् ।
पराशरोमपरं मारचं भागवायम् ॥ १,१.२० ॥
इदं तु पचदशमं पुराणं कौममुमम् ।
चतुधा संिथतं पुयं संहतानां भेदतः ॥ १,१.२१ ॥
ाी भगवती सौर वैणवी च कितताः ।
चतः संहताः पुया धमकामाथमोदाः ॥ १,१.२२ ॥
इयं तु संहता ाी चतुवेदैतु सिमता ।
भवित षसहािण ोकानाम संयया ॥ १,१.२३ ॥
य धमाथकामानां मोय च मुनीराः ।
माहायमिखलं  ायते परमेरः ॥ १,१.२४ ॥
सग तसग वंशो मवतरािण च ।
वंशानुचरतं दयाः पुयाः ासगकः कथाः ॥ १,१.२५ ॥
ाणाैरयं धाया धािमकैः शातमानसैः ।
तामहं वतययाम यासेन कथतां पुरा ॥ १,१.२६ ॥
पुरामृताथं दैतेयदानवैः सह देवताः ।
मथानं मदरं कृवा ममथुः ीरसागरम् ॥ १,१.२७ ॥
मयमाने तदा तिमन् कूमरपी जनादनः ।
बभार मदरं देवो देवानां हतकायया ॥ १,१.२८ ॥
देवा तुुवुदेवं नारदाा महषयः ।
कूमरपधरं वा सािणं वणुमययम् ॥ १,१.२९ ॥
तदतरेऽभवेवी ीनारायणवलभा ।
जाह भगवान् वणुतामेव पुरषोमः ॥ १,१.३० ॥
तेजसा वणुमयं नारदाा महषयः ।
मोहताः सह शेण यो वचनमुवन् ॥ १,१.३१ ॥
भगवन् देवदेवेश नारायण जगमय ।
कैषा देवी वशालाी यथावूह पृछताम् ॥ १,१.३२ ॥
ुवा तेषां तदा वायं वणुदानवमदनः ।
ोवाच देवीं संेय नारदादनकमषान् ॥ १,१.३३ ॥
इयं सा परमा शममयी रपणी ।
माया मम यानता ययेदं मोहतं जगत् ॥ १,१.३४ ॥
अनयैव जगसवं सदेवासुरमानुषम् ।
मोहयाम जेा साम वसृजाम च ॥ १,१.३५ ॥
उपं लयं चैव भूतनामागतं गतम् ।
वायावीय चामानं तरित वपुलाममाम् ॥ १,१.३६ ॥
अयावंशानधाय शमतोऽभवन् जाः ।
ेशानादयो देवाः सवशरयं मम ॥ १,१.३७ ॥
सैषा सवजगसूतः कृतस्गुणािमका ।
ागेव मः संजाता ीकपे पमवासनी ॥ १,१.३८ ॥
चतुभुजा शखचपमहता शुभािवता ।
कोटसूयतीकाशा मोहनी सवदेहनाम् ॥ १,१.३९ ॥
नालं देवा न पतरो मानवा वसवोऽप च ।
मायामेतां समुतुं ये चाये भुव देहनः ॥ १,१.४० ॥
इयुो वासुदेवेन मुनयो वणुमुवन् ।
ूह वं पुडरका यद कालयेऽप च ।
को वा तरत तां मायां दुजयां देवनिमताम् ॥ १,१.४१ ॥

अथोवाच षीकेशो मुनीमुनगणािचतः ।
अित जातवर इुन इत ुतः ॥ १,१.४२ ॥
पूवजमन राजासावधृयः शकरादभः ।
वा मां कूमसंथानं ुवा पौरािणकं वयम् ।
संहतां ममुखायां पुरकृय मुनीरान् ॥ १,१.४३ ॥
ाणं च महादेवं देवांायान् वशभः ।
मछौ संिथतान् बुवा मामेव शरणं गतः ॥ १,१.४४ ॥
संभाषतो मया चाथ वयोनं गमयस ।
इुन इत यातो जातं मरस पौिवकम् ॥ १,१.४५ ॥
सवेषामेव भूतानां देवानामयगोचरम् ।
वयं युतमं दाये ानं तवानघ ।
लवा तमामकं ानं मामेवाते वेयस ॥ १,१.४६ ॥
अंशातरेण भूयां वं त त सुनतः ।
वैववतेऽतरेऽतते कायाथं मां वेयस ॥ १,१.४७ ॥
मां णय पुरं गवा पालयामास मेदनीम् ।
कालधमं गतः कालावेतीपे मया सह ॥ १,१.४८ ॥
भुवा तान् वैणवान् भोगान् योगनामयगोचरान् ।
मदाया मुनेा जे वकुले पुनः ॥ १,१.४९ ॥
ावा मां वासुदेवायं य े नहतेऽरे ।
वावे गूढरपे य परं वदुः ॥ १,१.५० ॥
सऽचयामास भूतानामायं परमेरम् ।
तोपवासनयमैहेमैाणतपणैः ॥ १,१.५१ ॥
तदाशीतनमकारतिनतपरायणः ।
आराधयमहादेवं योगनां द संिथतम् ॥ १,१.५२ ॥
तयैवं वतमानय कदाचपरमा कला ।
वरपं दशयामास दयं वणुसमुवम् ॥ १,१.५३ ॥
वा णय शरसा वणोभगवतः याम् ।
संतूय ववधैः तोैः कृताजलरभाषत ॥ १,१.५४ ॥
इयुन उवाच
का वं देववशालाि वणुचकते शुभे ।
याथातयेन वै भावं तवेदानीं वीह मे ॥ १,१.५५ ॥
तय तायमाकय सुसना सुमगला ।
हसती संमरन् वणुं यं ाणमवीत् ॥ १,१.५६ ॥
न मां पयित मुनयो देवाः शपुरोगमाः ।
नारायणािमका चैका मायाहं तमया परा ॥ १,१.५७ ॥
न मे नारायणाेदो वते ह वचारतः ।
तमयाहं परं  स वणुः परमेरः ॥ १,१.५८ ॥
यऽचयतीह भूतानामायं परमेरम् ।
ानेन कमयोगेन न तेषां भवायहम् ॥ १,१.५९ ॥
तमादनादनधनं कमयोगपरायणः ।
ानेनाराधयानतं ततो मोमवायस ॥ १,१.६० ॥
इयुः स मुने इुनो महामतः ।
णय शरसा देवीं ाजलः पुनरवीत् ॥ १,१.६१ ॥
कथं स भगवानीशः शातो नकलोऽयुतः ।
ातुं ह शयते देव ूह मे परमेर ॥ १,१.६२ ॥
एकमुाथ वेण देवी कमलवासनी ।
साानारायणो ानं दायतीयाह तं मुनम् ॥ १,१.६३ ॥

उभायामथ हतायां संपृय णतं मुनम् ।
मृवा परापरं वणुं तैवातरधीयत ॥ १,१.६४ ॥
सोऽप नारायणं ुं परमेण समाधना ।
आराधयृषीकेशं णताितभजनम् ॥ १,१.६५ ॥
ततो बहुतथे काले गते नारायणः वयम् ।
ादुरासीमहायोगी पीतवासा जगमयः ॥ १,१.६६ ॥
वा देवं समायातं वणुमामानमययम् ।
जानुयामवनं गवा तुाव गरडवजम् ॥ १,१.६७ ॥
इुन उवाच
येशायुत गोवद माधवानत केशव ।
कुण वणो षीकेश तुयं वामने नमः ॥ १,१.६८ ॥
नमोऽतु ते पुराणाय हरये वमूतये ।
सगिथतवनाशानां हेतवेऽनतशये ॥ १,१.६९ ॥
नगुणाय नमतुयं नकलायामलामने ।
पुरषाय नमतुयं वरपाय ते नमः ॥ १,१.७० ॥
नमते वासुदेवाय वणवे वयोनये ।
आदमयातहनाय ानगयाय ते नमः ॥ १,१.७१ ॥
नमते निवकाराय नपचाय ते नमः ।
भेदाभेदवहनाय नमोऽवानदरपणे ॥ १,१.७२ ॥
नमताराय शाताय नमोऽतहतामने ।
अनतमूतये तुयममूताय नमो नमः ॥ १,१.७३ ॥
नमते परमाथाय मायातीताय ते नमः ।
नमते परमेशाय णे परमामने ॥ १,१.७४ ॥
नमोऽतु ते सुसूमाय महादेवाय ते नमः ।
नमः शवाय शुाय नमते परमेने ॥ १,१.७५ ॥
वयैव सृमिखलं वमेव परमा गतः ।
वं पता सवभूतानां वं माता पुरषोम ॥ १,१.७६ ॥
वमरं परं धाम चमां योम नकलम् ।
सवयाधारमयमनतं तमसः परम् ॥ १,१.७७ ॥
पयित परामानं ानदपेन केवलम् ।
पे भवतो रपं तणोः परमं पदम् ॥ १,१.७८ ॥
एवं तुवतं भगवान् भूतामा भूतभावनः ।
उभायामथ हतायां पपश हसिनव ॥ १,१.७९ ॥
पृमाो भगवता वणुना मुनपुगवः ।
यथावपरमं तवं ातवांतसादतः ॥ १,१.८० ॥
ततः मनसा िणपय जनादनम् ।
ोवाचोिनपमां पीतवाससमयुतम् ॥ १,१.८१ ॥
वसादादसंदधमुपनं पुरषोम ।
ानं ैकवषयं परमानदसदम् ॥ १,१.८२ ॥
नमो भगवते तुयं वासुदेवाय वेधसे ।
कं करयाम योगेश तमे वद जगमय ॥ १,१.८३ ॥
ुवा नारायणो वायमुनय माधवः ।
उवाच सिमतं वायमशेषजगतो हतम् ॥ १,१.८४ ॥
ीभगवानुवाच
वणामाचारवतां पुंसां देवो महेरः ।
ानेन भयोगेन पूजनीयो न चायथा ॥ १,१.८५ ॥
वाय तपरं तवं वभूतं कायकारणम् ।

वृतं चाप मे ावा मोाथोरमचयेत् ॥ १,१.८६ ॥
सवसगान् परयय ावा मायामयं जगत् ।
अैतं भावयामानं यसे परमेरम् ॥ १,१.८७ ॥
वधा भावना न् ोयमाना नबोध मे ।
एका मषया त तीया यसंया ।
अया च भावना ाी वेया सा गुणातगा ॥ १,१.८८ ॥
आसामयतमां चाथ भावनां भावयेुधः ।
अशः संयेदाामयेषा वैदक ुतः ॥ १,१.८९ ॥
तमासवयेन तिनतपरायणः ।
समाराधय वेशं ततो मोमवायस ॥ १,१.९० ॥
इुन उवाच
कं तपरतरं तवं का वभूतजनादन ।
कं कायं कारणं कवं वृाप का तव ॥ १,१.९१ ॥
परापरतरं तवं परं ैकमययम् ।
नयानदं वययोतररं तमसः परम् ॥ १,१.९२ ॥
ऐयं तय यिनयं वभूतरत गीयते ।
कायं जगदथायं कारणं शुमरम् ॥ १,१.९३ ॥
अहं ह सवभूतानामतयामीरः परः ।
सगिथयतकतृवं वृमम गीयते ॥ १,१.९४ ॥
एताय भावेन यथावदिखलं ज ।
ततवं कमयोगेन शातं सयगचय ॥ १,१.९५ ॥
इुन उवाच
के ते वणामाचारा यैः समारायते परः ।
ानं च कशं दयं भावनायसंिथतम् ॥ १,१.९६ ॥
कथं सृमदं पूवं कथं संयते पुनः ।
कययः सृयो लोके वंशा मवतरािण च ।
कान तेषां माणान पावनान तान च ॥ १,१.९७ ॥
तीथायकादसंथानं पृथयायामवतरे ।
कत ीपाः समुा पवता नदनदाः ।
ूह मे पुडरका यथावदधुनािखलम् ॥ १,१.९८ ॥
ीकूम उवाच
एवमुोऽथ तेनाहं भानुहकायया ।
यथावदिखलं सवमवोचं मुनपुगवाः ॥ १,१.९९ ॥
यायायाशेषमेवेदं यपृोऽहं जेन तु ।
अनुगृ च तं वं तैवातिहतोऽभवम् ॥ १,१.१०० ॥
सोऽप तेन वधानेन मदुेन जोमः ।
आराधयामास परं भावपूतः समाहतः ॥ १,१.१०१ ॥
यवा पुादषु नेहं नो नपरहः ।
संयय सवकमािण परं वैरायमातः ॥ १,१.१०२ ॥
आमयामानमवीय वामयेवािखलं जगत् ।
संाय भावनामयां ाीमरपूिवकाम् ॥ १,१.१०३ ॥
अवाप परमं योगं येनैकं परपयत ।
यं वना िजतासाः काते मोकाङ्िणः ॥ १,१.१०४ ॥
ततः कदाचोगीो ाणं ुमययम् ।
जगामादयनदेशामानसोरपवतम् ।
आकाशेनैव वेो योगैयभावतः ॥ १,१.१०५ ॥
वमानं सूयसंकाशं ाधुभूतमनुमम् ।

१.१०८ ॥ वचतयामास परं शरयं सवदेहनाम् । अनादनधनं देवं देवदेवं पतामहम् ॥ १.१२१ ॥ ततः स भगवान् वणुः कूमरपी जनादनः । रसातलगतो देवो नारदाैमहिषभः ॥ १.१.१२४ ॥ ुवा चायायमेवैकं सवपापैः मुयते । उपायानमथैकं वा लोके महयते ॥ १.१.१.१.१.१.अवगछन् देवगणा गधवासरसां गणाः । वाये पथ योगीं सा षयो ययुः ॥ १.११२ ॥ परवय देवेन जेयाथ देहतः । नगय महती योना ववेशादयमडलम् । ऋयजुः सामसंं तपवममलं पदम् ॥ १.१११ ॥ सोऽप योगनमवीय णमतमुपिथतम् । युय वयं देवो वामा परषवजे ॥ १.११९ ॥ ऋषय ऊचुः देवदेव षीकेश नाथ नारायणामल । तदाशेषममाकं यदुं भवता पुरा ॥ १.१.१.१२६ ॥ .१.११० ॥ महातं तेजसो राशमगयं वषाम् । चतुमुखमुदारागमिचभरपशोभतम् ॥ १.११५ ॥ वामानमरं योमतणोः परमं पदम् । आनदमचलं  थानं तपारमेरम् ॥ १.१२० ॥ इुनाय वया ानं धमादगोचरम् । शुूषुाययं शः सखा तव जगमय ॥ १.१.११७ ॥ तमासवयेन वणामवधौ िथतः । समायाितमं भावं मायां लमीं तरेुधः ॥ १.१२३ ॥ धयं यशयामायुयं पुयं मोदं नृणाम् । पुराणवणं वाः कथनं च वशेषतः ॥ १.१०७ ॥ संाय परमं थानं सूयायुतसमभम् । ववेश चातभवनं देवानां च दुरासदम् ॥ १.१.१०९ ॥ ततः ादुरभूिमन् काशः परमामनः । तमये पुरषं पूवमपयपरमं पदम् ॥ १.११८ ॥ सूत उवाच याता हरणा वेवं नारादाा महषयः । शेण सहताः सवे पछुगरडवजम् ॥ १.११६ ॥ सवभूतामभूतः स परमैयमािथतः । ावानामनो धाम यमोायमययम् ॥ १.११३ ॥ हरयगभो भगवान् याते हयकयभुक् । ारं तोगनामां वेदातेषु ततम् । तेजोमयं ीमिना चैव मनीषणाम् ॥ १.१.१.१.१.१०६ ॥ ततः स गवा तु गरं ववेश सुरविदतम् । थानं तोगभजुं याते परमः पुमान् ॥ १.१.१.१२५ ॥ इदं पुराणं परमं कौमं कूमवरपणा । उं देवाधदेवेन ातयं जातभः ॥ १.१.१.१.११४ ॥ माो भगवतात णािचमयो मुनः । अपयदैरं तेजः शातं सवगं शवम् ॥ १.१२२ ॥ पृः ोवाच सकलं पुराणं कौममुमम् । सिनधौ देवराजय तये भवतामहम् ॥ १.

२.४ ॥ चतुमुखततो जातो ा लोकपतामहः । तदतरेऽभवोधः कमािचकारणादा ॥ १.१६ ॥ णवासमनसो रजयपरायणान् । अथवशरसोऽयेतृन् धमान् परवजय ॥ १.७ ॥ शुचिमता सुसना मगला महमापदा । दयकाितसमायुा दयमायोपशोभता ॥ १.२.२.१४ ॥ ये यजित जपैहेमैदेवदेवं महेरम् । वायायेनेयया दूराान् येन वजय ॥ १.५ ॥ आमनो मुनशादूलात देवो महेरः । रः ोधामजो जे शूलपािणस्लोचनः । तेजसा सूयसंकाशैलोयं संहरिनव ॥ १.२.२.१५ ॥ भयोगसमायुानीरािपतमानसान् । ाणायामादषु रतान् दूरापरहरामलान् ॥ १.२.२.३ ॥ चतयाम पुनः सृं नशाते तबुय तु । ततो मे सहसोपनः सादो मुनपुगवा ॥ १.१० ॥ तथोोऽहं यं देवीमुवं हसिनव । देवीदमिखलं वं सदेवासुरमानुषम् । मोहयवा ममादेशासंसारे वनपातय ॥ १.२.२.१३ ॥ वेदवेदातवानसंछनाशेषसंशयान् । महायपरान् वान् दूरतः परवजय ॥ १.२.२.२.८ ॥ नारायणी महामाया मूलकृतरयया । वधाना पूरयतीदं मपां समुपावशत् ॥ १.९ ॥ तां वा भगवान् ा मामुवाच जगपतः । मोहायाशेषभूतानां नयोजय सुरपणीम् । येनेयं वपुला सृवधते मम माधव ॥ १.१७ ॥ बहुना कमुेन वधमपरपालकान् । ईराराधनरतामिनयोगान मोहय ॥ १.२.१२ ॥ यायनो नममान् शातान् धािमकान् वेदपारगान् । जापनतापसान् वान् दूरतः परवजय ॥ १.२.१ ॥ भूतैभयैभवयरतैरपबृंहतम् । पुराणं पुयदं नृणां मोधमानुकतनम् ॥ १.२ ॥ अहं नारायणो देवः पूवमासं न मे परम् । उपाय वपुलां नां भोगशयां समातः ॥ १.२.२.२.इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे थमोऽयायः _____________________________________________________________ ीकूम उवाच शृणुवमृषयः सवे यपृोऽहं जगतम् । वयमाणं मया सवमुनाय भाषतम् ॥ १.११ ॥ ानयोगरतान् दातान् ान् वादनः । अोधनान् सयपरान् दूरतः परवजय ॥ १.२.६ ॥ ततः ीरभवेव कमलायतलोचना । सुरपा सौयवदना मोहनी सवदेहनाम् ॥ १.१८ ॥ एवं मया महामाया ेरता हरवलभा । .

२.३१ ॥ ततः कालवशाासां रागेषादकोऽभवत् । अधमो मुनशादूलाः वधमतबधकः ॥ १.२२ ॥ नवैते णः पुा ाणो ाणोमाः । वादन एवैते मरयाातु साधकाः ॥ १.२.३५ ॥ यजनं याजनं दानं ाणय तहम् । अयापनं चाययनं षकमािण जोमाः ॥ १.२४ ॥ यनपये ा शूवजं ससज ह । गुये सववेदानां तेयो यो ह नबभौ ॥ १.२.२५ ॥ ऋचो यजूंष सामान तथैवाथवणान च । णः सहजं रपं नयैषा शरयया ॥ १.३९ ॥ अनयोऽतथशुूषा यो दानं सुराचनम् । गृहथय समासेन धमोऽयं मुनपुगवाः ॥ १.२.२९ ॥ या वेदबााः मृतयो या का कुयः । सवाता नफलाः ेयतमोनाहताः मृताः ॥ १.२८ ॥ वेदाथवमैः कायं यमृतं मुनभः पुरा । स ेयः परमो धमो नायशाेषु संिथतः ॥ १.२.२.२.२.२१ ॥ परचभृवगरसः पुलयं पुलहं तुम् । दमं वसं च सोऽसृजोगवया ॥ १.२६ ॥ अनादनधना दया वागुसृा वयंभुवा । आदौ वेदमयी भूता यतः सवाः वृयः ॥ १.२.२.१९ ॥ यं ददात वपुलां पुं मेधां यशो बलम् । अिचता भगवपी तमालमीं समचयेत् ॥ १.२.३८ ॥ ततः िथतेषु वणेषु थापयामास चामान् । गृहथं च वनथं च भुकं चारणम् ॥ १.२.३० ॥ पूवकपे जा जाताः सवबादावविजताः । शुातः करणाः सवाः वधमनरताः सदा ॥ १.३४ ॥ वायंभुवो मनुः पूवं धमान् ोवाच धमक् । सााजापतेमूितिनसृा णा जाः । भृवादयतदनावा धमानथोचरे ॥ १.२.२.२३ ॥ ससज ाणान् वायां भुजाभुः । वैयानूरयाेवः पादाछूान् पतामहः ॥ १.२.२० ॥ ततोऽसृजस भगवान् ा लोकपतामहः । चराचरािण भूतान यथापूवं ममाया ॥ १.३६ ॥ दानमययनं यो धमः यवैययोः । दडो युं यय कृषवैयय शयते ॥ १.२.२.२.२.४१ ॥ .२.२.३३ ॥ तासु ीणावशेषासु कालयोगेन ताः पुनः । वातोपायं पुनुहतसं च कमजाम् । तततासां वभुा कमाजीवमकपयत् ॥ १.४० ॥ होमो मूलफलाशवं वायायतप एव च । संवभागो यथायायं धमोऽयं वनवासनाम् ॥ १.३७ ॥ शुूषैव जातीनां शूाणां धमसाधनम् । कारकम तथाजीवः पाकयोऽप धमतः ॥ १.३२ ॥ ततः सा सहजा सतासां नातीव जायते । रजोमाािमकातासां सयोऽयातदाभवन् ॥ १.२.२७ ॥ अतोऽयानतु शाािणपृथयांयानकानचत् । न तेषु रमते धीरः पाषडी तेन जायते ॥ १.२.यथादेशं चकारासौ तमालमीं समचयेत् ॥ १.

५५ ॥ धमासंजायते मोो थाकामोऽभजायते । एवं साधनसायवं चातुिवये दिशतम् ॥ १.६३ ॥ सयं सतोष आितयं ा चेन्यनहः । देवतायचनं पूजा ाणानां वशेषतः ॥ १.५४ ॥ यिमन् धमसमायुावथकामौ यविथतौ । इह लोके सुखी भूवा ेयानयाय कपते ॥ १.५२ ॥ धमाथ काम वगस्गुणो मतः । सवं रजतमेत तमामं समायेत् ॥ १.५८ ॥ धमेण धायते सवं जगथावरजगमम् । अनादनधना शः सैषा ाी जोमाः ॥ १.४५ ॥ आगभसंभवादााकायं तेनामादतः । अकुवाणतु वेा ूणहा तु जायते ॥ १.२.२.२.२.६१ ॥ नवृं सेवमानतु यात तपरमं पदम् । तमािनवृं संसेयमयथा संसरेपुनः ॥ १.५० ॥ परयजेदथकामौ यौ यातां धमविजतौ । सवलोकवरं च धममयाचरेन तु ॥ १.५३ ॥ ऊवं गछित सवथा मये तित राजसाः । जघयगुणवृथा अधो गछित तामसाः ॥ १.२.४३ ॥ चारवनथानां भुकाणां जोमाः । साधारणं चयं ोवाच कमलोवः ॥ १.२.२.५६ ॥ य एवं वेद धमाथकाममोय मानवः । माहायं चानुतेत स चानयाय कपते ॥ १.५१ ॥ धमासंजायते थो धमाकामोऽभजायते । धम एवापवगाय तमामं समायेत् ॥ १.६४ ॥ आहंसा यवादवमपैशुयमककता । .६० ॥ वृं च नवृं च वधं कम वैदकम् । ानपूवं नवृं यावृं यदतोऽयथा ॥ १.२.२.२.२.४२ ॥ भाचया च शुूषा गुरोः वायाय एव च । सयाकमािनकायं च धमोऽयं चारणाम् ॥ १.६२ ॥ मा दमो दया दानमलोभयाग एव च । आजवं चानसूया च तीथानुसरणं तथा ॥ १.२.२.५९ ॥ कमणा ायते धमो ानेन च न संशयः । तमाानेन सहतं कमयोगं समाचरेत् ॥ १.२.४६ ॥ वेदायासोऽवहं शया ां चातथपूजनम् । गृहथय परो धमो देवतायचनं तथा ॥ १.२.२.२.२.४९ ॥ ऐकायं गृहथय याणां ुतदशनात् । तमााहयमेवैकं वेयं धमसाधनम् ॥ १.४८ ॥ याणामामाणां तु गृहथो योनरयते । अये तमुपजीवित तमाेयान् गृहामी ॥ १.भैाशनं च मौनवं तपो यानं वशेषतः । सयानं च वैरायं धमोऽयं भुके मतः ॥ १.२.४४ ॥ ऋतुकालाभगामवं वदारेषु न चायतः । पववजं गृहथय चयमुदातम् ॥ १.२.२.२.५७ ॥ तमादथं च कामं च यवा धमं समायेत् । धमासंजायते सवमयाहुवादनः ॥ १.४७ ॥ वैवामिनमधीत सायं ातयथावध । देशातरगतो वाथ मृतपीक एव वा ॥ १.२.

२.६८ ॥ सषोणां तु यथानं मृतं तै वनौकसाम् । ाजापयं गृहथानां थानमुं वयंभुवा ॥ १.२.७६ ॥ ऋणानीयपाकृययवा भायाधनादकम् । एकाक यतु वचरेदुदासीनः स मौिकः ॥ १.२.७५ ॥ उदासीनः साधक गृहथो वधो भवेत् । कुटुबभरणे यः साधकोऽसौ गृह भवेत् ॥ १.८० ॥ यवामरतरेव यािनयतृो महामुनः । सयदशनसंपनः स योगी भुरयते ॥ १.६९ ॥ यतीनां यतचानां यासनामूवरेतसाम् । हैरयगभं तथानं यमानावतते पुनः ॥ १.२.७९ ॥ योगायासरतो नयमाररुिजतेन्यः । ानाय वतते भुः ोयते पारमेकः ॥ १.८३ ॥ थमा भावना पूवे सांये वरभावना । तृतीये चाितमा ोा भावना पारमेर ॥ १.२.सामासकममं धमं चातुवयेऽवीमनुः ॥ १.२.७१ ॥ ऋषच ऊचुः भगवन् देवतारन हरयानषूदन । चवारो ामाः ोा योगनामेक उयते ॥ १.८२ ॥ योगी च वधो ेयो भौतकः सांय एव च । तृतीयोयामी ोी योगमुममािथतः ॥ १.२.७० ॥ योगनाममृतं थानं योमायं परमारम् । आनदमैरं धाम सा काा सा परागतः ॥ १.२.६५ ॥ ाजापयं ाणानां मृतं थानं यावताम् । थानमैं याणां संामेवपलायनाम् ॥ १.७४ ॥ योऽधीयवधवेदान् गृहथाममाजेत् । उपकुवाणको ेयो नैको मरणाितकः ॥ १.८६ ॥ णो वचनापुा दाा मुनसमाः । असृजत जाः सवा देवमानुषपूिवकाः ॥ १.७३ ॥ सवेषामामाणां तु ैवयं ुतदिशतम् । चायुपकुवाणो नैको तपरः ॥ १.२.२.७२ ॥ ीकूम ऊवाच सवकमािण संयय समाधमचलं तः । य आते नलो योगी स संयासी न पचमः ॥ १.७८ ॥ तपसा किषतोऽयथं यतु यानपरो भवेत् । सांयासकः स वेयो वानथामे िथतः ॥ १.८१ ॥ ानसंयासनः केचेदसंयासनोऽपरे । कमसयासनः केचत्वधाः परामेकाः ॥ १.२.६७ ॥ अाशीतसहाणामृषीणामूवरेतसाम् । मृतं तेषां तु यथानं तदेव गुरवासनाम् ॥ १.२.७७ ॥ तपतयत योऽरये यजेेवान् जुहोत च । वायाये चैव नरतो वनथतापसो मतः ॥ १.२.२.२.२.८५ ॥ एवं वणामान् सृवा देवदेवो नरजनः । दादन् ाह वामा सृजवं ववधाः जाः ॥ १.२.२.२.२.८४ ॥ तमादेतजानीवमामाणां चतुयम् । सवेषु वेदशाेषु पचमो नोपपते ॥ १.८७ ॥ .२.२.६६ ॥ वैयानां मारतं थानं वधममनुवतताम् । गाधवं शूजातीनां परचारेण वतताम् ॥ १.२.

२.२.९१ ॥ वतते मयजमाा चारभावना । तीया णः ोा देवयारभावना ॥ १.२.२.९८ ॥ तिलगधार सततं तजनवसलः । यायेदथाचयेदेतान् वापरायणः ॥ १.२.९० ॥ ाी माहेर चैव तथैवारभावना । ततु भावना रे वतते सततं जाः ॥ १.२.१०३ ॥ यधानं गुणं वणुशवामकम् । धृतं शूलधरणावयेव न संशयः ॥ १.८८ ॥ ततु मूतयः ोा वणुमहेराः । रजः सवतमोयोगापरय परमामनः ॥ १.२.२.१०४ ॥ तेजोमयं शुलं यदेतमडलं रवेः । भवयेव धृतं थानमैरं तलके कृते ॥ १.२.९५ ॥ तमासवयेन वन्ाः पूयाः यतः । यदछेदचराथानं यमोायमययम् ॥ १.२.९७ ॥ चतुणामामाणां तु ोोऽयं वधवद्जाः । आमो वैणवो ाो हराम इत यः ॥ १.२.१०७ ॥ एवं परचरेेवान् यावजीवं समाहतः । तेषां संथानमचलं सोऽचरादधगछत ॥ १.२.२.१०८ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे तीयोऽयायः _____________________________________________________________ .२.९४ ॥ तमाा महादेवो वणुिवेरः परः । एकयैव मृतािततनूः कायवशाभोः ॥ १.९९ ॥ सवेषामेव भानां शंभोिलगमनुमम् । सतेन भमना कायं ललाटे तु पुकम् ॥ १.२.२.१०५ ॥ तमाकायं शूलाकं तथा च तलकं शुभम् । यायुषं च भानां याणां वधपूवकम् ॥ १.१०० ॥ यतु नारायणं देवं पनः परमं पदम् । धारयेसवदा शूलं ललाटे गधवारभः ॥ १.९६ ॥ वणामयुेन धमेण ीतसंयुतः । पूजयेावयुेन यावजीवं तया ॥ १.२.२.२.२.१०२ ॥ योऽसावनादभूतादः कालामासौ धृतो भवेत् । उपयधो भावयोगात्पुय तु धारणात् ॥ १.१०६ ॥ यजेत जुहुयादनौ जपेािजतेन्यः । शातो दातो िजतोधो वणामवधानवत् ॥ १.९२ ॥ अहं चैव महादेवो न भनौ परमाथतः । वभयवेछयामानं सोऽययामीरः िथतः ॥ १.८९ ॥ अनोययमनुराते योयमुपजीवनः । अयोयं णताैव ललया परमेराः ॥ १.२.इयेष भगवान् ा ववे स यविथतः । अहं वै पालयामीदं संहरयत शूलभृत् ॥ १.१०१ ॥ पना ये जगीजं ाणं परमेनम् । तेषां ललाटे तलकं धारणीयं तु सवदा ॥ १.९३ ॥ ैलोयमिखलं ुं सदेवासुरमानुषम् । पुरषः परतोऽयावं समुपागमत् ॥ १.

३.१७ ॥ या फलानां संयासं कुयापरमेरे । कमणामेतदयाहुः ापणमनुमम् ॥ १.२० ॥ तमासवयेन यवा कमातं फलम् । अवानप कुवोत कमानोयचरापदम् ॥ १.३.१४ ॥ णा दयते देयं णे संदयते । ैव दयते चेत ापणमदं परम् ॥ १.१५ ॥ नाहं कता सवमेतैव कुरते तथा । एतापणं ोमृषभः तवदिशभः ॥ १.१० ॥ सवेषामेव वैरायं संयासाय वधीयते । पतयेवावरो यः संयासं कतुमछत ॥ १.३.३.३.ऋषय ऊचुः वणा भगवतोावारोऽयामातथा । इदानीं मममाकमामाणां वद भो ॥ १.३.३.६ ॥ अयथा ववधैयैरवा वनमथायेत् । तपतवा तपोयोगारः संयसेद ॥ १.३.१६ ॥ ीणातु भगवानीशः कमणानेन शातः । करोत सततं बुया ापणमदं परम् ॥ १.३.३.१ ॥ ीकूम उवाच चार गृहथ वानथो यततथा । मेणैवामाः ोाः कारणादयथा भवेत् ॥ १.४ ॥ अनवा वधवैरनुपा तथामजम् । नगाहयं गृहयवा संयसेुमान् जः ॥ १.३.१८ ॥ कायमयेव यकम नयतं सगविजतम् । यते वदुषा कम तवेदप मोदम् ॥ १.३.३.१९ ॥ अयथा यद कमािण कुयािनयमप जः । अकृवा फलसंयासं बयते तफलेन तु ॥ १.१३ ॥ याधाय मािण नःसगः कामविजतः । सनेनैव मनसा कुवाणो यात तपदम् ॥ १.३.३.३.५ ॥ अथ वैरायवेगेन थातुं नोसहते गृहे । तैव संयसेाननवाप जोमः ॥ १.११ ॥ एकिमनथवा सयवतेतामरणं जः । ावनामे युः सोऽमृतवाय कपते ॥ १.७ ॥ वानथामं गवा न गृहं वशेपुनः । न संयासी वनं चाथ ाचयं न साधकः ॥ १.८ ॥ ाजापयां नरयेमानेयीमथवा जः । जेत गृह वान् वनाा ुतचोदनात् ॥ १.२ ॥ उपनानवानो वैरायं परमं गतः । जेचयाु यदछेपरमां गतम् ॥ १.२१ ॥ .१२ ॥ यायागतधनः शातो वापरायणः । वधमपालको नयं सोऽमृतवाय कपते ॥ १.३ ॥ दारानाय वधवदयथा ववधैमखैः । यजेदुपादयेपुान् वरो यद संयसेत् ॥ १.३.३.३.३.३.९ ॥ कतुमसमथोऽप जुहोतयजतयाः । अधः पगुदरो वा वरः संयसेद्जः ॥ १.

२७ ॥ एतः सथतं सवं चातुरायमुमम् । न ेतसमतय सं वदत मानवः ॥ १.५ ॥ अयं कारणं यिनयं सदसदामकम् । धानं कृतेत यदाहुतवचतकाः ॥ १.२४ ॥ संाय परमं ानं नैकयं तसादतः । एकाक नममः शातो जीवनेव वमुयते ॥ १.४ ॥ ीकूम उवाच महेरः परोऽयतुयूहः सनातनः । अनतामेय नयता वतोमुखः ॥ १.७ ॥ जगोनमहाभूतं परं  सनातनम् । वहः सवभूतानामामनाधतं महत् ॥ १.२ ॥ कुतः सवमदं जातं किमं लयमेयत । नयता क सवेषां वदव पुरषोम ॥ १.४.२८ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे तृतीयोऽयायः _____________________________________________________________ सूत उवाच ुवाऽमवधं कृसनमृषयो मानसाः । नमकृय षीकेशं पुनवचनमुवन् ॥ १.४.२२ ॥ कमणा सहताानासययोगोऽबजायते । ानं च कमसहतं जायते दोषविजतम् ॥ १.४.२६ ॥ तमासेवेत सततं कमयोगं सनधीः । तृये परमेशय तपदं यात शातम् ॥ १.४.३.४.११ ॥ नशाते तबुोऽसौ जगदादरनादमान् । .कमणा ीयते पापमैहकं पौिवकं तथा । मनः सादमवेत  वायते ततः ॥ १.४.३.९ ॥ गुणसाये तदा तिमन् पुरषे चामन िथते । ाकृतः लयो ेयो यावसमुवः ॥ १.१० ॥ ाी रारयं ोा अहः सृरदाता । अहन वते तय न राुपचारतः ॥ १.३.३.२५ ॥ वीते परमामानं परं  महेरम् । नयानदं नराभासं तिमनेव लयं जेत् ॥ १.६ ॥ गधवणरसैहेनं शदपशवविजतम् । अजरं ुवमयं नयं वामयविथतम् ॥ १.३ ॥ ुवा नारायणो वायमृषीणां कूमरपधृक् । ाह गभीरया वाचा भूतानां भवाययौ ॥ १.४.४.४.४.८ ॥ अनातमजं सूमं गुणं भवाययम् । असांतमवेयं ाे समवतत ॥ १.४.३.२३ ॥ तमासवयेन त तामे रतः । कमाणीरतुयथं कुयानैकयमानुयात् ॥ १.३.३.१ ॥ मुनय ऊचुः भाषतं भवता सवं चातुरायमुमम् । इदानीं ोतुमछामो यथा संभवते जगत् ॥ १.

२५ ॥ वायुाप वकुवाणो रपमां ससज ह । योतरपते वायोतूपगुणमुयते ॥ १.१४ ॥ स एव ोभको वाः ोय परमेरः । स संकोचवकासायां धानवेऽप च िथतः ॥ १.१६ ॥ महानामा मता बुः यातररः । ाधृतः मृतः संवदेतमादत तमृतम् ॥ १.१९ ॥ पचभूतायहकारामाािण च जिरे । इन्यािण तथा देवाः सवं तयामजं जगत् ॥ १.४.२१ ॥ वैकारकादहकारासगो वैकारकोऽभवत् । तैजसानीन्यािण युदेवा वैकारका दश ॥ १.१३ ॥ यथा मदो नरीणां यथा वा माधवोऽनलः । अनुवः ोभाय तथासौ योगमूितमान् ॥ १.४.२२ ॥ एकादशं मनत वगुणेनोभयामकम् । भूततमासगोऽयं भूतादेरभवन् जाः ॥ १.४.२८ ॥ आकाशं शदमां यपशमां समावृणोत् । गुणतु ततो वायुः शदपशामकोऽभवत् ॥ १.३३ ॥ एते स महामानो योयय समायात् । नाशनुवन् जाः ुमसमागय कृनशः ॥ १.४.४.सवभूतमयोऽयो तयामीरः परः ॥ १.४.३१ ॥ शदः पश रपं च रसो गधं समावशन् । तसमापचगुणा भूमः थूला भूतेषु शब्ते ॥ १.१२ ॥ कृतं पुरषं चैव वयाशु महेरः । ोभयामास योगेन परेण परमेरः ॥ १.२० ॥ मनवयजं ों वकारः थमः मृतः । येनासौ जायते कता भूतादंानुपयत ॥ १.४.४.१८ ॥ अहकारोऽबमान कता मता च स मृतः । आमा च पुलो जीवो यतः सवाः वृयः ॥ १.४.४.३० ॥ शद पश रपं च रसमां समावशन् । तमाचतुगुणा आपो वेयातु रसािमकाः ॥ १.४.४.४.४.२६ ॥ योताप वकुवाणं रसमां ससज ह । संभवित ततोऽभांस रसाधारािण तान तु ॥ १.२३ ॥ भूतादतु वकुवाणः शदमां ससज ह । आकाशं शुषरं तमादुपनं शदलणम् ॥ १.२७ ॥ आपाप वकुवयो गधमां ससिजरे । संघातो जायते तमाय गधो गुणो मतः ॥ १.४.४.३४ ॥ पुरषाधतावाच अयानुहेण च । महादादयो वशेषाता डमुपादयित ते ॥ १.४.२९ ॥ रपं तथैवावशतः शदपशौ गुणावुभौ । गुणः यातो वः स शदपशरपवान् ॥ १.१७ ॥ वैकारकतैजस भूतादैव तामसः । वधोऽयमहकारो महतः संबभूव ह ॥ १.४.३२ ॥ शाता घोरा मूढा वशेषातेन ते मृताः । परपरानुवेशाारयित परपरम् ॥ १.२४ ॥ आकाशतु वकुवाणः पशमां ससज ह । वायुरपते तमाय पशो गुणो मतः ॥ १.४.१५ ॥ धानाोयमाणाच तथा पुंसः पुरातनात् । ादुरासीमहीजं धानपुरषामकम् ॥ १.३५ ॥ .४.४.४.४.४.

४.४.४.४.४.४.३९ ॥ मेररबमभूय जरायुाप पवताः । गभोदकं समुा तयासन् परमामनः ॥ १.३७ ॥ स वै शरर थमः स वै पुरष उयते । आदकता स भूतानां ाे समवतत ॥ १.५६ ॥ अे हरयगभः स ादुभूतः सनातनः । आदवादाददेवोऽसौ अजातवादजः मृतः ॥ १.४६ ॥ एतावछयते वुं मायैषा गहना जाः । एताधानकं कायं यमया बीजमीरतम् । जापतेः परा मूितरतीयं वैदक ुतः ॥ १.४.३६ ॥ तिमन् कायय करणं संसः परमेनः । ाकृतेऽडे ववृः स ेो संितः ॥ १.४.४.५७ ॥ .४.एककालसमुपनं जलबुुदवच तत् । वशेषेयोऽडमभवृहदुदकेशयम् ॥ १.४९ ॥ रजोगुणमयं चायूपं तयैव धीमतः । चतुमुखः स भगवान् जगसृौ वतते ॥ १.४.४.४४ ॥ वसित त पुरषातदामानो यविथताः । ईरा योगधमाणो ये चाये तवचतकाः ॥ १.५० ॥ सृं च पात सकलं वामा वतोमुखः । सवं गुणमुपाय वणुिवेरः वयम् ॥ १.४.४३ ॥ भूतादमहता तदयेनावृतो महान् । एते लोका महामनः सवतवाभमाननः ॥ १.४.४७ ॥ ाडमेतसकलं सलोकतलािवतम् । तीयं तय देवय शररं परमेनः ॥ १.५३ ॥ योगेरः शररािण करोत वकरोत च । नानाकृतयारपनामवित वललया ॥ १.४.४.४० ॥ तिमनडेऽभवं सदेवासुरमानुषम् । चादयौ सनौ सहौ सह वायुना ॥ १.४२ ॥ तेजो दशगुणेनैव बातो वायुनावृतम् । आकाशेनावृतो वायुः खं तु भूतादनावृतम् ॥ १.५४ ॥ हताय चैव भानां स एव सते पुनः । धा वभय चामानं ैकाये संवतते । सृजते सते चैव वीते च वशेषतः ॥ १.४.४.५२ ॥ एकोऽप समहादेवस्धासौ समविथतः । सगरालयगुणैिनगुणोऽप नरजनः । एकधा स धा चैव धा च बहुधा पुनः ॥ १.४.४.४.४१ ॥ अदशगुणाभ बातोऽडं समावृतम् । आपो दशगुणेनैव तेजसा बातो वृताः ॥ १.५५ ॥ यमासृवानुगृात सते च पुनः जाः । गुणामकवाैकाये तमादेकः स उयते ॥ १.४.५१ ॥ अतकाले वयं देवः सवामा परमेरः । तमोगुणं समाय रः संहरते जगत् ॥ १.४५ ॥ सवाः शातरजसो नयं मुदतमानसाः । एतैरावरणैरडं सभः ाकृतैवृतम् ॥ १.३८ ॥ यमाहुः पुरषं हंसं धानापरतः िथतम् । हरयगभं कपलं छदोमूित सनातनम् ॥ १.४८ ॥ हरयगभो भगवान् ा वै कनकाडजः । तृतीयं भगवूपं ाहुवेदाथवेदनः ॥ १.

४.५.५.११ ॥ णो दवसे वा मनवः युतुदश । .९ ॥ येकसाहमतो वना सयांशकेन तु । ेताापरतयाणां कालाने किततम् ॥ १.६० ॥ नराणामयनो यमाेन नारायणः मृतः । हरः संसारहरणाभुवाणुरयते ॥ १.१ ॥ कालसंया समासेन पराधयकिपता । स एव यापरः कालः तदते तसृयते ॥ १.६५ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूवंवभागे चतुथोऽयायः _____________________________________________________________ ीकूम उवाच वयंभुवो ववृय कालसंया जोमाः । न शयते समायातुं बहुवषैरप वयम् ॥ १.४ ॥ तावसंयैरहोरां मुहूतैमानुषं मृतम् । अहोराािण तावित मासः पयामकः ॥ १.२ ॥ नजेन तय मानेन आयुवषशतं मृतम् । तपरायं तदधं च पराधमभदयते ॥ १.४.६१ ॥ भगवान् सववानादवनादोमत मृतः । सवः सववानासवः सवमयो यतः ॥ १.६३ ॥ बहुना कमुेन सवं मयं जगत् । अनेकभेदभनतु डते परमेरः ॥ १.५.५९ ॥ ऋषः सवगवेन हरः सवहरो यतः । अनुपादाच पूववावयंभूरत स मृतः ॥ १.४.५.६ ॥ दयैवषसहैतु कृतेतादसंितम् । चतुयुगं ादशभः तभागं नबोधत ॥ १.६२ ॥ शवः स नमलो यमाभुः सवगतो यतः । तारणासवदुः खानां तारकः परगीयते ॥ १.४.३ ॥ काा पचदश याता नमेषा जसमाः । काास्ंशकला ंशकला मौहूितक गतः ॥ १.१० ॥ एतादशसाहं साधकं परकिपतम् । तदेकसतगुणं मनोरतरमुयते ॥ १.४.४.५.५.६४ ॥ इयेष ाकृतः सगः संेपाकथतो मया । अबुपूवको वा ाीं सृं नबोधत ॥ १.पातयमाजाः सवाः जापतरत मृतः । देवेषु च महादेवो माहदेव इत मृतः ॥ १.५.५८ ॥ बृहवाच मृतो ा परवापरमेरः । वशवादयवयवादरः परभाषतः ॥ १.५.७ ॥ चवायाहुः सहािण वषाणां तकृतं युगम् । तय तावछती सया सयांश कृतय तु ॥ १.५.५ ॥ तैः षभरयनं वषं ेऽयने दिणोरे । अयनं दिणं रादेवानामुरं दनम् ॥ १.५.४.४.५.८ ॥ शती शती सया तथा चैकशती मात् । अंशकं षशतं तमाकृसयांशकं वना ॥ १.

५.५.६.५.६.५.३ ॥ इमं चोदाहरय ोकं नारायणं त । वरपणं देवं जगतः भवाययम् ॥ १.१८ ॥ एवं ा च भूतान वासुदेवोऽप शकरः । कालेनैव तु सृयते स एव सते पुनः ॥ १.५.१३ ॥ मवतरेण चैकेन सवायेवातरािण वै । यायातान न संदेहः कपं कपेन चैव ह ॥ १.५.५.१७ ॥ नारायणेशानां याणां कृतौ लयः । ोयते कालयोगेन पुनरेव च संभवः ॥ १.२३ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे पचमोऽयायः _____________________________________________________________ ीकूम उवाच आसीदेकाणवं घोरमवभागं तमोमयम् । शातवातादकं सवं न ायत कचन ॥ १.७ ॥ जलडासु रचरं वाराहं रपमािथतः । अधृयं मनसाययैवायं संितम् ॥ १.६.६.६.१९ ॥ अनादरेष भगवान् कालोऽनतोऽजरोऽमरः । सवगवावतवासवामासौ महेरः ॥ १.५.६.२२ ॥ योऽतीतः समः कपः पाम इयुयते बुधैः । वाराहो वतते कपः तय वयाम वतरम् ॥ १.५ ॥ तुयं युगसहय नैशं कालमुपाय सः । शवयते कुरते वं सगकारणात् ॥ १.१ ॥ एकाणवे तदा तिमने थावरजगमे । तदा समभवा सहाः सहपात् ॥ १.४ ॥ आपो नारा इत ोा नाना पूवमत ुतः । अयनं तय ता यमाेन नारायणः मृतः ॥ १.१६ ॥ तयाते सवतवानां वहेतौ कृतौ लयः । तेनायं ोयते सः ाकृतः तसंचरः ॥ १.६.१२ ॥ तैरयं पृथवी सवा सीपा सपवता । पूणं युगसहं वै परपाया नरेरैः ॥ १.८ ॥ .५.२० ॥ ाणो बहवो रा ये नारायणादयः । एको ह भगवानीशः कालः कवरत ुत ॥ १.१४ ॥ ामेकमहः कपतावती रारयते । चतुयुगसहं तु कपमाहुमनीषणः ॥ १.वायंभुवादयः सवे ततः साविणकादयः ॥ १.६.६ ॥ तततु सलले तिमन् वायातगतां महम् । अनुमानादुारं कतुकामः जापतः ॥ १.२ ॥ सहशीषा पुरषो रमवणवतीन्यः । ा नारायणायतु सुवाप सलले तदा ॥ १.१५ ॥ ीिण कपशतान युः तथा षजोमाः । णः कथतं वषं परायं तछतं वदुः ॥ १.२१ ॥ एकम यतीतं तु पराधं णो जाः । सांतं वतते तय कपोऽयममः ॥ १.५.५.५.

१५ ॥ नमोऽवानदरपाय सािणे जगतां नमः । अनतायामेयाय कायाय करणाय च ॥ १.६.६.२४ ॥ पृथवीं तु समीकृय पृथयां सोऽचनोरन् । ासगदधानिखलांततः सगेऽदधमनः ॥ १.६.१७ ॥ नमोऽतु ते वराहाय नमते मयरपणे । नमो योगाधगयाय नमः सकषणाय ते ॥ १.१४ ॥ नमो वेदरहयाय नमते वेदयोनये । नमो बुाय शुाय नमते ानरपणे ॥ १.६.६.२२ ॥ ततः संथानमानीय पृथवीं पृथवीपतः । मुमोच रपं मनसा धारयवा जापतः ॥ १.६.९ ॥ वा दंावयतां पृथवीं थतपौरषम् । अतुवजनलोकथाः सा षयो हरम् ॥ १.१९ ॥ तमोऽवादयवणाय नमते पमयोनये । नमोऽमूताय मूताय माधवाय नमो नमः ॥ १.६.६.१६ ॥ नमते पचबूताय पचभूतामने नमः । नमो मूलकृतये मायारपाय ते नमः ॥ १.२० ॥ वयैव सृमिखलं वयेव लयमेयत । पालयैतजगसवं ाता वं शरणं गत ॥ १.२५ ॥ इत ीकूमपुराणे षटसाहयां संहतायां पूववभागे षोऽयायः _____________________________________________________________ ीकूम उवाच सृं चतयततय कपादषु यथा पुरा । अबुपूवकः सगः ादुभूततमोमयः ॥ १.१ ॥ तमो मोहो महामोहतामाधसंितः । अवा पचपवैषा ादुभूता महामनः ॥ १.६.७.२१ ॥ इथं स भगवान् वणुः सनकाैरभुतः । सादमकरोेषां वराहवपुररः ॥ १.६.११ ॥ नमः वयंभुवे तुयं े सवाथवेदने । नमो हरयगभाय वेधसे परमामने ॥ १.२३ ॥ तयोपर जलौघय महती नौरव िथता । वततवाच देहय न मह यात संलवम् ॥ १.१८ ॥ नमस्मूतये तुयं धाने दयतेजसे । नमः साय पूयाय गुणयवभावने ॥ १.१२ ॥ नमते वासुदेवाय वणवे वयोनये । नारायणाय देवाय देवानां हतकारणे ॥ १.६.१० ॥ ऋषय ऊचुः नमते देवदेवाय णे परमेने । पुरषाय पुराणाय शाताय जयाय च ॥ १.६.६.१३ ॥ नमोऽतु ते चतुवे शागचासधारणे । सवभूतामभूताय कूटथाय नमो नमः ॥ १.६.२ ॥ .६.पृथयुरणाथाय वय च रसातलम् । दंयायुजहारैनामामाधारो धराधरः ॥ १.६.६.७.

पचधाविथतः सगो यायतः सोऽभमाननः । संवृततमसा चैव बीजकभुवनावृतः ॥ १.७.९ ॥ ते च काशबहुलातमोा रजोधकाः । दुः खोकटाः सवयुता मनुयाः परकितता ॥ १.७.११ ॥ तेऽपराहणः सवे संवभागरताः पुनः । खादनाायशीला भूतााः परकितताः । इयेते पच कथताः सगा वै जपुगवाः ॥ १.३ ॥ विहरताकाशः तधो नः सं एव च । मुया नगा इत ोा मुयसगतु स मृतः ॥ १.१६ ॥ अमो भौतकः सगो भूतादनां किततः । नवमैव कौमारः ाकृता वैकृतास्िवमे ॥ १.२४ ॥ ुकुटकुटलाय ललाटापरमेरः । .१४ ॥ मुयसगतुथतु मुया वै थावराः मृताः । तयोततु यः ोितययोयः स पचमः ॥ १.६ ॥ तमयसाधकं ावा सगमयं ससज ह । ऊवोत इत ोो देवसगतु सात्िवकः ॥ १.७.२२ ॥ बोधततेन वामा तताप परमं तपः । स तयमानो भगवान किचतपत ॥ १.७.७ ॥ ते सुखतबहुला बहरत नावृताः । काशा बहरत वभावाेवसंिताः ॥ १.१५ ॥ तथोवोतसां षो देवसगतु स मृतः । ततऽवाोतसां सगः समः स तु मानुषः ॥ १.७.७.७.२० ॥ तेवेवं नरपेेषु लोकसृौ जापतः । मुमोह मायया सो मायनः परमेनः ॥ १.७.७.७.४ ॥ तं वासाधकं सगममयदपरं भुः । तयाभयायतः सगितयोतोऽयवतत ॥ १.७.२१ ॥ तं बोधयामास सुतं जगमायो महामुनः । नारायणो महायोगी योगचानुरजनः ॥ १.१० ॥ तं वा चापरं सगममयगवानजः । तयाभयायतः सगं सगो भूतादकोऽभवत् ॥ १.१२ ॥ थमो महतः सगो वेयो णतु सः । तमााणां तीयतु भूतसगो ह स मृतः ॥ १.७.१८ ॥ अे ससज वै ा मानसानामनः समान् । सनकं सनातनं चैव तथैव च सनदनम् । ऋभुं सनाकुमारं च पूवमेव जापतः ॥ १.२३ ॥ ततो दघेण कालेन दुखाोधो यजायत । ोधावय नेायां ापतनु बदवः ॥ १.७.७.१७ ॥ ाकृतातु यः पूवे सगातेऽबुपूवकाः । बुपूवं वतते मुयाा मुनपुगवाः ॥ १.७.७.७.१३ ॥ वैकारकतृतीयतु सग ऐन्यकः मृतः । इयेष ाकृतः सगः संभूतोऽबुपूवकः ॥ १.७.७.७.७.१९ ॥ पचैते योगनो वाः परं वैरायमािथताः । ईरासमनसो न सृौ दधरे मतम् ॥ १.७.८ ॥ ततोऽबधायायततय सयाभयायनतदा । ादुरासीदायादवाोततु साधकः ॥ १.५ ॥ यमायवृः स तयोतततः मृतः । पादयते वयाता उपथाहणो जाः ॥ १.

७.२८ ॥ तं ाह भगवान् ा जममृयुयुताः जाः । सृजेत सोऽवीदशो नाहं मृयुजरािवताः । जाः ये जगनाथ सृज वमशुभाः जाः ॥ १.७.२९ ॥ नवाय च तदा रं ससज कमलोवः । थानाभमाननः सवान् गदततािनबोधत ॥ १.७.३७ ॥ ततो देवासुरपतृमनुयां चतुयम् । ससृुरभांयेतान वमामानमयूयुजत् ॥ १.७.४५ ॥ तमाेवासुराः सवे मनवो मानवातथा । उपासते तदा युा रायोमयमां तनुम् ॥ १.७.७.४३ ॥ उससज पतृन् सृवा तततामप वसृक् । सापवा तनुतेन सः सया यजायत ॥ १.७.४१ ॥ या साप तनुतेन सवायमभूनम् । तमादहो धमयुा देवताः समुपासते ॥ १.३२ ॥ थानाबमाननः सृवा साधकानसृजपुनः । मरचभृवगरसं पुलयं पुलहं तुम् । दमं वसं च धमं संकपमेव च ॥ १.७.७.३८ ॥ युामनतमोमाा उाभूजापतेः । ततोऽय जघनापूवमसुरा जिरे सुताः ॥ १.३० ॥ अपोऽिनरतरं च ौवायुः पृथवी तथा । नः समुाः शैला वृा वीरध एव च ॥ १.४४ ॥ तमादहदेवतानां राः याेववषाम् । तयोमये पतॄणां तु मूितः सया गरयसी ॥ १.७.७.७.७.७.३३ ॥ ाणाासृजं चुष मरचनम् । शरसोऽगरसं देवो दयाृगुमेव च ॥ १.३९ ॥ उससजासुरान् सृवा तां तनुं पुरषोमः । सा चोसृा तनुतेन सो रारजायत । सा तमोबहुला यमाजातयांवपयतः ॥ १.७.३४ ॥ ोायामनामानं धमं च यवसायतः । संकपं चैव संकपासवलोकपतामहः ॥ १.२६ ॥ ओकारं समनुमृय णय च कृताजलः । ताम भगवान् ा सृजेमा ववधाः जाः ॥ १.३१ ॥ लवाः कााः कलाैव मुहूता दवसाः पाः । अधमासा मासा अयनादयुगादयः ॥ १.३६ ॥ इयेते णा सृाः साधका गृहमेधनः । आथाय मानवं रपं धमतैः संविततः ॥ १.७.७.७.४० ॥ सवमािमकां देवतनुमयामगृत । ततोऽय मुखतो देवा दयतः संजिरे ॥ १.७.७.समुपनो महादेवः शरयो नीललोहतः ॥ १.२७ ॥ नशय भगवान् वायं शकरो धमवाहनः । वामना सशान् रान् ससज मनसा शवः । कपिदनो नरातकांस्नेानीललोहतान् ॥ १.७.४२ ॥ सवमाािमकामेव ततोऽयां जगृहे तनुम् । पतृवमयमानय पतरः संजिरे ॥ १.४६ ॥ .३५ ॥ पुलयं च तथोदानायनाच पुलहं मुनम् । अपानातुमयं समानाच वसकम् ॥ १.२५ ॥ स एव भगवानीशतेजोराशः सनातनः । यं पयित वांसः वामथं परमेरम् ॥ १.७.

५५ ॥ सामान जागतं छदतोमं सदशं तथा । वैरपमतरां च पिमादसृजमुखात् ॥ १.७.७.७.७.५० ॥ सपा यातथा बूता गधवाः संजिरे । रजतमोयामावांततोऽयानसृजभुः ॥ १.६१ ॥ हंाहंे मृदुूरे धमाधमावृतानृते । तावताः पते तमाय रोचते ॥ १.७.६६ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे समोऽयायः _____________________________________________________________ .५३ ॥ गायं च ऋचं चैव वृसाम रथतरम् । अिनोमं च यानां नममे थमामुखात् ॥ १.७.७.४८ ॥ ततः स भगवान् ा संाय जपुगवाः । मूित तमोरजः ायां पुनरेवाययूयुजत् ॥ १.७.६२ ॥ महाभूतेषु नानावमन्याथेषु मूितषु । वनयोगं च भूतानां धातैव वदधावयम् ॥ १.५७ ॥ उचावचान भूतान गाेयतय जिरे । णो ह जासगं सृजततु जापतेः ॥ १.५२ ॥ पयाचाान् समातगान् रासभान् गवयामृगान् । उानतरांैव यकूनयां जातयः । औपयः फलमूलयो रोमयतय जिरे ॥ १.७.७.७.७.५६ ॥ एकवशमथवाणमाोयामाणमेव च । अनुुभं सवैराजमुरादसृजमुखात् ॥ १.६५ ॥ यथतावृतुलगान नानारपािण पयये । यते तान तायेव तथा भावा युगादषु ॥ १.७.४९ ॥ अधकारे ुधावा रासातय जिरे । पुातमोरजः ाया बलनते नशाचराः ॥ १.७.४७ ॥ तामयाशु स तयाज तनुं सः जापतः । योा सा चाभवाः ासया याबधीयते ॥ १.७.६० ॥ तेषां ये यान कमािण ासृौ तपेदरे । तायेव ते पते सृयमानाः पुनः पुनः ॥ १.७.७.रजोमाािमकां ा तनुमयामगृत । ततोऽय जिरे पुा मनुया रजसावृताः ॥ १.५९ ॥ यान् पशाचान् गधवांतथैवासरसः शुभाः । नरकनररांस वयः पुशुमृगोरगान् । अययं च ययं चैव यं थावरजगमम् ॥ १.५१ ॥ वयांस वयसः सृवा अवयो वसोऽसृजत् । मुखतोऽजान् ससजायानुदराानममे ॥ १.५४ ॥ यजूंष ैुभं छदः तोमं पचदशं तथा । बृहसाम तथोथं च दिणादसृजमुखात् ॥ १.६३ ॥ नामरपं च भूतानां कृयानां च पचनम् । वेदशदेय एवादौ नममे स महेरः ॥ १.५८ ॥ सृवा चतुयं सगं देविषपतृमानुषम् । ततोऽसृजच भूतान थावरािण चरािण च ॥ १.७.६४ ॥ आषािण चैव नामान या वेदेषु यः । शवयते सूतानां तायेवैयो ददायजः ॥ १.७.७.

८.५ ॥ धाकरोपुनदेहमधेन पुरषोऽभवत् । अधेन नार पुरषो वराजमसृजभुः ॥ १.८.२१ ॥ बुया बोधः सुततदमादो यजायत । .८.८.८.८.१३ ॥ सूयां च तथा दतो वंशतं तथा । ससज कया नामान तासां सयं नबोधत ॥ १.१९ ॥ ाया आमजः कामो दपो लमीसुतः मृतः । धृयातु नयमः पुतुयाः संतोष उयते ॥ १.२ ॥ अथामन समाीमोमाां नयामकाम् । रजः सवं च संवृय वतमानां वधमतः ॥ १.८.१६ ॥ यातः सयथ संभूतः मृतः ीतः मा तथा । संततानसूया च ऊजा वाहा वधा तथा ॥ १.१२ ॥ यय दिणायां तु पुा ादश जिरे । यामा इत समायता देवाः वायंभुवेऽतरे ॥ १.८.२० ॥ पुया लाभः सुताप मेधापुः ुततथा । यायााभवपुो दडः समय एव च ॥ १.८.१८ ॥ अवसो व पतर यथामम् । यायाा जगृहुः कया मुनयो मुनसमाः ॥ १.११ ॥ जापतरथाकूतं मानसो जगृहे रचः । आकूयां मथुनं जे मानसय रचेः शुभम् । य दिणा चैव यायां संविधतं जगत् ॥ १.७ ॥ योगैयबलोपेता ानवानसंयुता । योऽभवपुरषापुो वराडयजमनः ॥ १.८.८.८.८.८.८.८.८.८.ीकूम उवाच एवं भूतान सृान थावरािण चरािण च । यदा चाय जाः सृा न यवधत धीमतः ॥ १.८.१७ ॥ भृगुभवो मरच तथा चैवागरा मुनः । पुलयः पुलहैव तुः परमधमवत् ॥ १.८.४ ॥ अधमाचरणो वा हंसा चाशुभलणा । वां तनुं स ततो ा तामपोहत भावराम् ॥ १.८.६ ॥ नारं च शतरपायां योगनीं ससृजे शुभाम् । सा दवं पृथवीं चैव महना याय संिथता ॥ १.१५ ॥ पयथं तजाह धमो दाायणीः शुभाः । तायः शा यवीयय एकादश सुलोचनाः ॥ १.८ ॥ वायंभुवो मनुदेवः सोऽभवपुरषो मुनः । सा देवी शतरपाया तपः कृवा सुदुरम् ॥ १.९ ॥ भतारं णः पुं मनुमेवानुपत । तमाच शतरपा सा पुयमसूयत ॥ १.१४ ॥ ा लमीधृततुः पुमेधा या तथा । बुलजावपुः शाितः सः कितयोदशी ॥ १.१ ॥ तमोमाावृतो ा तदाशोचत दुः िखतः । ततः स वदधे बुमथनयगामनीम् ॥ १.३ ॥ तमतयनुदपाजः सवेन संयुतः । तमः तनुनं वै मथुनं समजायत ॥ १.१० ॥ यतोानपादौ कयायमनुमम् । तयोः सूतं दाय मनुः कयां ददौ पुनः ॥ १.

९.२३ ॥ कामय हषः पुोऽभूेवानदो यजायत । इयेष वै सुखोदकः सगो धमय किततः ॥ १.१ ॥ ऋषय ऊचुः कथतो भवता सगो मुयादनां जनादन । इदानीं संशयं चेमममाकं छेुमहस ॥ १.२५ ॥ माया च वेदना चैव मथुनं िवदमेतयोः । भयाजेऽथ वै माया मृयुं भूतापहारणम् ॥ १.९.९.२७ ॥ दुः खोराः मृता ेते सवे चाधमलणाः । नैषां भायाित पुो वा सवे ते ूवरेतसः ॥ १.८.८.२८ ॥ इयेष तामसः सगो जे धमनयामकः । संेपेण मया ोा वसृमुनपुगवा ॥ १.९.९.११ ॥ तयैवं सुचरं कालं वतमानय शागणः । .९.५ ॥ अतीतकपावसाने तमोभूतं जगयम् । आसीदेकाणवं सवं न देवाा न चषयः ॥ १.६ ॥ त नारायणो देवो नजने नरपलवे । आय शेषशयनं सुवाप पुरषोमः ॥ १.९.१० ॥ शतयोजनवतीणं तरणादयसिनभम् । दयगधमयं पुयं किणकाकेसरािवतम् ॥ १.८.८.८.९.८ ॥ पीतवासा वशालाो नीलिजमूतसिनभः । महावभूतयोगामा योगनां दयालयः ॥ १.२४ ॥ जे हंसा वधमाै नकृतं चानृतं सुतम् । नकृयनृतयोजे भयं नरक एव च ॥ १.लजाया वनयः पुो वपुषो यवसायकः ॥ १.३ ॥ कथं च भगवाजे ा लोकपतामहः । अडजो जगतामीशतनो वुमहाहस ॥ १.९.९ ॥ कदाचय सुय ललाथं दयमुतम् । ैलोयसारं वमलं नायां पकजमुभौ ॥ १.८.२२ ॥ ेमः शाितसुताप सुखं सरजायत । यशः कितसुततदयेते धमसूनवः ॥ १.२६ ॥ वेदना च सुतं चाप दुः खं जेऽथ रौरवात् । मृयोयाधजराशोकतृणाोधा जिरे ॥ १.७ ॥ सहशीषा भूवा स सहाः सहपात् । सहबाहुः सवियमानो मनीषभः ॥ १.२९ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागेऽमोऽयायः _____________________________________________________________ सूत उवाच एतवा तु वचनं नारदाा महषयः । णय वरदं वणुं पछुः संशयािवता ॥ १.९.२ ॥ कथं स भगवानीशः पूवजोऽप पनाकधृक् । पुवमगछंभुणोऽयजमनः ॥ १.९.८.८.४ ॥ ीकूम उवाच शृणुवमृषयः सवे शकरयामतौजसः । पुवं णतय पमयोनवमेव च ॥ १.

९.९.९.२८ ॥ वरराजारवदथः पमगभसमुतः । ा वयंभूभगवान् जगोनः पतामहः ॥ १.९.३४ ॥ न तेऽयथावगतयं मायो मे सवथा भवान् । सवमवय कयाणं यमयापतं तव ॥ १.३५ ॥ .९.९.१३ ॥ अिमनेकाणवे घोरे नजने तमसावृते । एकाक को भवाछेते ूह मे पुरषषभ ॥ १.३२ ॥ भवान् धाता वधाता च वयंभूः पतामहः । न मासयाभयोगेन ारािण पहतान मे ॥ १.२६ ॥ ततो ारािण सवािण पहतान महामना । जनादनेन ासौ नायां ारमवदत ॥ १.९.९.९.१७ ॥ एवमाभाय वामा ोवाच पुरषं हरः । जाननप महायोगी को भवानत वेधसम् ॥ १.९.१५ ॥ भो भो नारायणं देवं लोकानां भवाययम् । महायोगेरं मां वं जानीह पुरषोमम् ॥ १.९.९.९.१८ ॥ ततः हय भगवान् ा वेदनधः भुः । युवाचाबुजाभां सिमतं णया गरा ॥ १.३३ ॥ कतु ललाथमेवैतन वां बाधतुमछया । को ह बाधतुमिवछेेवदेवं पतामहम् ॥ १.९.२५ ॥ तानेव लोकान् गभथानपयसयवमः । पयटवा तु देवय दशेऽतं न वै हरेः ॥ १.३१ ॥ ुवा नारायणो वायं णो लोकतन्णः । सावपूवमदं वायं बभाषे मधुरं हरः ॥ १.हरयगभो भगवांतं देशमुपचमे ॥ १.२० ॥ ुवा वाचं स भगवान् वणुः सयपरामः । अनुायाथ योगेन वो णतनुम् ॥ १.९.१२ ॥ स तं करेण वामा समुथाय सनातनम् । ोवाच मधुरं वायं मायया तय मोहतः ॥ १.२४ ॥ ततः ादनीं वाणी ुवा तयाभनन् च । ीपतेरदरं भूयः ववेश कुशवजः ॥ १.९.९.१४ ॥ तय तचनं ुवा वहय गरडवजः । उवाच देवं ाणं मेघगभीरनः वनः ॥ १.९.२३ ॥ भवानयेवमेवा शातं ह ममोहरम् । वय लोकान् पयैतान् वचान् पुरषषभ ॥ १.२२ ॥ तदाय वािनय पनगेनकेतनः । अजातशुभगवान् पतामहमथावीत् ॥ १.९.१९ ॥ अहं धाता वधाता च वयंभूः पतामहः । मयेव संिथतं वं ाहं वतोमुखः ॥ १.२१ ॥ लोयमेतसकलं सदेवासुरमानुषम् । उदरे तय देवय वा वमयमागतः ॥ १.९.२७ ॥ त योगबलेनासौ वय कनकाडजः । उजहारामनो रपं पुकराचतुराननः ॥ १.१६ ॥ मय पय जगकृनं वां च लोकपतामहम् । सपवतमहाीपं समुैः सभवृतम् ॥ १.९.३० ॥ कं कृतं भवतेदानीमामनो जयकाया । एकोऽहं बलो नायो मां वै कोऽबभवयत ॥ १.९.९.२९ ॥ समयमानो वेशमामानं परमं पदम् । ोवाच पुरषं वणुं मेघगभीरया गरा ॥ १.९.

५५ ॥ ावा तपरमं भावमैरं भावनम् । ोवाचोथाय भगवान् देवदेवं पतामहम् ॥ १.४३ ॥ ततः ुोऽबुजाभां ा ोवाच केशवम् । भवान नूनमामानं वे तपरमरम् ॥ १.९.५३ ॥ क एष पुरषोऽनतः शूलपािणस्लोचनः । तेजोराशरमेयामा समायात जनादन ॥ १.४९ ॥ कुतोऽयपरमेयामा भूतानां परमेरः । सादं णे कतुं ादुरासीतो हरः ॥ १.५२ ॥ तं वा देवमीशानं ा लोकपतामहः । मोहतो माययायथं पीतवाससमवीत् ॥ १.९.९.९.९.४७ ॥ कतु मोहयत न् भवतं पारमेर । मायाशेषवशेषाणां हेतुरामसमुावा ॥ १.अमाच कारणान् पुो भवतु मे भवान् । पमयोनरत यातो मत्याथं जगमय ॥ १.४१ ॥ कं न पयस योगेशं ाधपतमययम् । धानपुरषेशानं वेदाहं परमेरम् ॥ १.३९ ॥ नावायां वते यो लोकानां परमेरः । एका मूितधा भना नारायणपतामहौ ॥ १.९.५६ ॥ अयं देवो महादेवः वययोतः सनातनः । अनादनधनोऽचयो लोकानामीरो महान् ॥ १.५७ ॥ शकरः शंभुरशानः सवामा परमेरः । भूतानामधपो योगी महेशो वमलः शवः ॥ १.४२ ॥ यं न पयित योगीाः सांया अप महेरम् । अनादनधनं  तमेव शरणं ज ॥ १.३६ ॥ ततः स भगवान् देवो वरं दवा करटने । हषमतुलं गवा पुनिवणुमभाषत ॥ १.९.५० ॥ ललाटनयनोऽनतो जटामडलमिडतः । शूलपािणभगवांतेजसां परमो नधः ॥ १.९.९.९.९.९.९.९.४८ ॥ एतावदुवा भगवान् वणुतूणीं बभूव ह । ावा तपरमं तवं वमामानं महेरम् ॥ १.९.९.५८ ॥ एष धाता वधाता च धानपुरषेरः । .९.४५ ॥ संयय नां वपुलां वमामानं वलोकय । तय तोधजं वायं ुवा वणुरभाषत ॥ १.४० ॥ तेनैवमुो ाणं वासुदेवोऽवीददम् । इयं ता भवतो वनाशाय भवयत ॥ १.३७ ॥ भवान् सवामकोऽनतः सवेषां परमेरः । सवभूतातरामा वै परं ब सनातनम् ॥ १.९.९.९.९.५१ ॥ दयां वशालां थतां हैः साकेदुतारकैः । मालामयुताकारां धारयन् पादलिबनीम् ॥ १.९.४६ ॥ मा मैवं वद कयाण परवादं महामनः । न मेऽयवदतं नायथाहं वदामते ॥ १.३८ ॥ अहं वै सवलोकानामामा लोकमहेरः । ममयं सवमेवेदं ाहं पुरषः परः ॥ १.४४ ॥ ाणं जगतामेकमामानं परमं पदम् । नावायां वते यो लोकानां परमेरः ॥ १.५४ ॥ तय तचनं ुवा वणुदानवमदनः । अपयदरं देवं वलतं वमलेऽभस ॥ १.९.

७५ ॥ वमेव सवभूतानामादकता नयोिजतः । तथा कुरव देवेश मया लोकपतामह ॥ १.८२ ॥ .९.७८ ॥ तृोऽिम सवथाहते भया तव जगमय । वरं वृणीवं नावां वभनौ परमाथतः ॥ १.९.९.७१ ॥ मोहतोऽिम महादेव मायया सूमया वया । न जाने परमं भावं याथातयेन ते शव ॥ १.यं पयित यतयो भावेन भावताः ॥ १.६२ ॥ कं न पयस योगेशं ाधपतमययम् । दयं भवतु ते चुयेन यस तपरम् ॥ १.९.७६ ॥ एष नारायणोऽनतो ममैव परमा तनुः । भवयत तवेशानो योगेमवहो हरः ॥ १.९.९.६८ ॥ वमामा ादपुरषो मम देहसमुवः । वरं वरय वामन् वरदोऽहं तवानघ ॥ १.७३ ॥ स तय वचनं ुवा जगनाथो वृषवजः । याजहार तदा पुं समालोय जनादनम् ॥ १.६१ ॥ अयैव चापरां मूित वयोनं सनातनीम् । वासुदेवाभधानां मामवेह पतामह ॥ १.५९ ॥ सृजयेष जगकृनं पात संहरते तथा । कालो भूवा महादेवः केवलो नकलः शवः ॥ १.८० ॥ एष एव वरः ोयो यदहं परमेरम् । पयाम परमामानं भभवतु मे वय ॥ १.६६ ॥ संतुततेन भगवान् णा परमेरः । अवाप परमां ीतं याजहार मयिनव ॥ १.९.९.६३ ॥ लवा शैवं तदा चुिवणोलोकपतामहः । बुबुधे परमेशानं पुरतः समविथतम् ॥ १.६५ ॥ ओकारं समनुमृय संतयामानमामना । अथवशरसा देवं तुाव च कृताजलः ॥ १.९.७२ ॥ वमेव देव भानां ाता माता पता सुत् । सीद तव पादाजं नमाम शरणं गतः ॥ १.६० ॥ ाणं वदधे पूवं भवतं यः सनातनः । वेदां ददौ तुयं सोऽयमायात शकरः ॥ १.९.९.७४ ॥ यदिथतं भगवता तकरयाम पुक । वानमैरं दयमुपयत तवानघ ॥ १.८१ ॥ तथेयुवा महादेवः पुनिवणुमभाषत । भवान् सवय कायय कताहऽमधदैवतम् ॥ १.९.९.६४ ॥ स लवा परमं ानमैरं पतामहः । पेदे शरणं देवं तमेव पतरं शवम् ॥ १.७९ ॥ ुवाथ देववचनं वणुिवजगमयः । ाह सनया वाचा समालोय चतुमुखम् ॥ १.९.९.९.७७ ॥ एवं याय हतायां ीतामा परमेरः । संपृय देवं ाणं हरं वचनमवीत् ॥ १.९.६७ ॥ मसमवं न संदेहो म यतो भवान् । मयैवोपादतः पूवं लोकसृयथमययम् ॥ १.९.९.९.९.७० ॥ भगवन् भूतभयेश महादेवािबकापते । वामेव पुमछाम वया वा सशं सतम् ॥ १.९.९.६९ ॥ स देवदेववचनं नशय कमलोवः । नरय वणुं पुरषं णयाह वृषवजम् ॥ १.९.

५ ॥ तदाया महुं तयोतायामभूद्जाः । यनयकैटभं वणुिजणु यनयमधुम् ॥ १.१०.१०.४ ॥ तय तचनं ुवा हरनारायणः भुः । आापयामास तयोवधाथं पुरषावुभौ ॥ १.९.१०.१०.१०.९.८३ ॥ भवान् कृतरयमहं पुरष एव च । भवान् ानमहं ाता भवामायाहमीरः ॥ १.१०.१ ॥ अथ दघेण कालेन तातमपौरषौ । महासुरौ समायातौ ातरौ मधुकैटभौ ॥ १.७ ॥ अमामयोयमानवं पमादवतर भो । नाहं भवतं शनोम वोढुं तेजामयं गुरम् ॥ १.१०.१३ ॥ .९ ॥ सहशीषनयनः शखचगदाधरः । ा नारायणायोऽसौ सुवाप सलले तदा ॥ १.८४ ॥ भवान् वािमका शः शमानहमीरः । योऽहं सुनकलो देवः सोऽप नारायणः परः ॥ १.१०.१०.८६ ॥ इतीदमुवा भगवाननादः वमायया मोहतभूतभेदः । जगाम जमिधवनाशहनं धामैकमयमनतशः ॥ १.१२ ॥ पुरतादसृजेवः सनदं सनकं तथा । ऋभुं सनकुमारं च पुवजं तं सनातनम् ॥ १.९.८५ ॥ एकभावेन पयित योगनो वादनः । वामनाय वामन योगी मामुपैयत । पालयैतजगकृनं सदेवासुरमानुषम् ॥ १.३ ॥ तावागतौ समीयाह नारायणमजो वभुः । ैलोयकटकावेतावसुरौ हतुमहस ॥ १.८७ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे नवमोऽयायः _____________________________________________________________ ीकूम उवाच गते महेरे देवे वाधवासं पतामहः । तदेव सुमहपमं भेजे नाभसमुिथतम् ॥ १.११ ॥ ततः भाते योगामा भूवा देवतुमुखः । ससज सृं तूपां वैणवं भावमातः ॥ १.१०.१०.१०.१०.२ ॥ ोधेन महतावौ महापवतवहौ । कणातरसमुूतौ देवदेवय शागणः ॥ १.९.८ ॥ ततोऽवतीय वामा देहमावय चणः । अवाच वैणवीं नामेकभूयाथ वणुना ॥ १.६ ॥ ततः पमासनासीनं जगनाथं पतामहम् । बभाषे मधुरं वायं नेहावमना हरः ॥ १.९.१० ॥ सोऽनुभूय चरं कालमानदं परमामनः । अनानतमैतं वामानं संितम् ॥ १.ममयं वमयं चैव सवमेतन संशयः । भवान् सोमवहं सूयो भवान् रारहं दनम् ॥ १.

२९ ॥ एवंकारो भगवान् देवदेवो महेरः । जाधमं च काम च यवा वैरायमातः ॥ १.१०.१०.१०.ते मोहनमुाः परं वैरायमािथताः । वदवा परमं भावं न सृौ दधरे मतम् ॥ १.१०.३३ ॥ जरामरणनमुामहावृषभवाहनान् । वीतरागां सवान् कोटकोटशतान् भुः ॥ १.२० ॥ सवांतानुजान् वा ामानमनदन । जहौ ाणां भगवान् ोधावः जापतः ॥ १.१०.१०.२३ ॥ अयान स नामान पीः पुांशातान् । थानान चैषामानां ददौ लोकपतामहः ॥ १.१०.१८ ॥ तयैवं तयमानय न किचसमवतत । ततो दघेण कालेन दुः खाोधोऽयजायत ॥ १.२५ ॥ सूयो जलं मह ववायुराकाशमेव च । दितो ाण इयेता अमूतयः ॥ १.२४ ॥ भवः शवतथेशानः पशूनां पतरेव च । भीमोो महादेवतान नामान स वै ॥ १.२७ ॥ सुवचला तथैवोमा वकेशी च तथा शवा । वाहा दश दा च रोहणी चेत पयः ॥ १.१४ ॥ तेवेवं नरपेेषु लोकसृौ पतामहः । बभूव नचेता वै मायया परमेनः ॥ १.१५ ॥ ततः पुराणपुरषो जगमूितजनादनः । याजहारामनः पुं मोहनाशाय पमजम् ॥ १.१०.१७ ॥ अवाय संां गोवदापमयोनः पतामहः । जाः ुमनातेपे तपः परमदुरम् ॥ १.२२ ॥ ररोद सुवरं घोरं देवदेवः वयं शवः । रोदमानं ततो ा मा रोदरयभाषत । रोदनाु इयेवं लोके यातं गमयस ॥ १.१०.२८ ॥ शनैरतथा शुो लोहतागो मनोजवः । कदः सगोऽथ सतानो बुधैषां सुताः मृताः ॥ १.१०.१०.२१ ॥ तदा ाणमयो रः ादुरसीभीमुखात् । सहादयसंकाशो युगातदहनोपमः ॥ १.१०.३२ ॥ कपिदनो नरातकानीलकठान् पनाकनः । शूलहतानृनामहानदांस्लोचनान् ॥ १.१०.१०.१०.३५ ॥ मा ाीरशीदेव जा मृयुवविजताः । .१०.३० ॥ आमयाय चामानमैरं भावमािथतः । पीवा तदरं  शातं परमामृतम् ॥ १.१९ ॥ ोधावय नेायां ापतनुबदवः । तततेयोऽुबदुयो भूताः ेतातथाभवन् ॥ १.१०.३१ ॥ जाः सृजेत चादो णा नीललोहतः । वामना सशान् रान् ससज मनसा शवः ॥ १.३४ ॥ तान् वा ववधान् रान नमलानीललोहतान् । जरामरणनमुान् याजहरा हरं गुरः ॥ १.१६ ॥ वणुरवाच किचन वमृतो देवः शूलपािणः सनातनः । यदुवानामनोऽसौ पुवे तव शकरः ॥ १.१०.१०.२६ ॥ थानेवेतेषु ये रं यायित णमित च । तेषामतनुदेवो ददात परमं पदम् ॥ १.१०.१०.१०.

५५ ॥ भूमरापोऽनलो वायुयोमाहकार एव च । यय रपं नमयाम भवतं संितम् ॥ १.१०.१०.१०.४१ ॥ ावा परतरं भावमैरं ानचुषा । तुाव जगतामेकं कृवा शरस चाजलम् ॥ १.१०.४६ ॥ नमो वेदरहयाय कालकालाय ते नमः । वेदातसारसाराय नमो वेदाममूतये ॥ १.३८ ॥ ानं वैरायमैयं तपः सयं मा धृतः । ृवमामसंबोधो धातृवमेव च ॥ १.४५ ॥ नमस्मूतये तुयं णो जनकाय ते । वाधपतये वादायने ॥ १.अयाः सृजव भूतेश जममृयुसमिवताः ॥ १.१०.५६ ॥ यय ौरभवमूधा पादौ पृवी दशो भुजाः । आकाशमुदरं तमै वराजे णमायहम् ॥ १.५४ ॥ वमरं परं योतवं कालः परमेरः । वमेव पुरषोऽनतः धानं कृततथा ॥ १.१०.१०.४९ ॥ नमो दवाससे तुयं नमो मुडाया दिडने । अनादमलहनाय ानगयाय ते नमः ॥ १.१०.१०.५१ ॥ नमते नपचाय नराभासाय ते नमः । णे वरपाय नमते परमामने ॥ १.३७ ॥ ततः भृत देवोऽसौ न सूतेऽशुभाः जाः । वामजैरेव तै रैिनवृामा तत । थाणुवं तेन तयासीेवदेवय शूलनः ॥ १.५७ ॥ संतापयत यो वं वभाभभासयन् दशः । तेजोमयं नयं तमै सूयामने नमः ॥ १.१०.१०.५८ ॥ .४३ ॥ नमोऽतु ते महेशाय नमः शाताय हेतवे । धानपुरषेशाय योगाधपतये नमः ॥ १.४८ ॥ नमो यदेवाय ाधपतये नमः । यबकाय देवाय नमते परमेने ॥ १.१०.१०.३६ ॥ तततमाह भगवान् कपदे कामशासनः । नाित मे ताशः सगः सृज वमशुभाः जाः ॥ १.४० ॥ ततः स भगवान् ा वीय देवं लोचनम् । सहैव मानसैः पुैः ीतवफारलोचनः ॥ १.१०.१०.४४ ॥ नमः कालाय राय महाासाय शूलने । नमः पनाकहताय नेाय नमो नमः ॥ १.१०.५३ ॥ वमीरो महादेवः परं  महेरः । परमेी शवः शातः पुरषो नकलो हरः ॥ १.१०.१०.४७ ॥ नमो बुाय शुाय योगनां गुरवे नमः । हणशोकैिववधैभूतैः वरवृताय ते ॥ १.१०.५० ॥ नमताराय तीथाय नमो योगिधहेतवे । नमो धमाधगयाय योगगयाय ते नमः ॥ १.१०.३९ ॥ अययान दशैतान नयं तित शकरे । स एव शकरः साािपनाक परमेरः ॥ १.४२ ॥ ोवाच नमतेऽतु महादेव नमते परमेर । नमः शवाय देवाय नमते रपणे ॥ १.१०.५२ ॥ वयैव सृमिखलं वयेव सकलं िथतम् । वया संयते वं धानां जगमय ॥ १.१०.१०.

१०.१०.१०.७३ ॥ यवयायिथतं न् पुवे भवतो मम । कृतं मया तसकलं सृजव ववधं जगत् ॥ १.हयं वहत यो नयं रौ तेजोमयो तनुः । कयं पतृगणानां च तमै वयामने नमः ॥ १.१०.१०.१०.७१ ॥ तततमै महादेवो दयं योगमनुमम् । ऐयं सावं वैरायं च ददौ हरः ॥ १.१०.६६ ॥ यं वना िजतासाः संतुाः समदिशनः । योतः पयित युजानातमै योगामने नमः ॥ १.१०.६० ॥ वभयशेषभूतान योऽतरत सवदा । शमाहेर तुयं तमै वावामने नमः ॥ १.७५ ॥ स वं ममाजः पुः सृहेतोिवनिमतः । ममैव दिणादगाामागापुरषोमः ॥ १.१०.१०.७६ ॥ तय देवाददेवय शंभोदयदेशतः । संबभूवाथ रोऽसावहं तयापरा तनुः ॥ १.६५ ॥ योऽतरा सवभूतानां नयता ततीरः । तं सवसािणं देवं नमये भवततनुम् ॥ १.६१ ॥ सृजयशेषमेवेदं यः वकमानुरपतः । वामयविथततमै चतुवामने नमः ॥ १.१०.१०.७८ ॥ तथायान च रपािण मम मायाकृतान तु । नरपः केवलः वछो महादेवः वभावतः ॥ १.८१ ॥ सोऽहं साम सकलमधाय तमोगुणम् । .१०.१०.६८ ॥ यय भासा वभातीदमयं तमसः परम् । पे तपरं तवं तूपं परमेरम् ॥ १.५९ ॥ आयायत यो नयं वधाना सकलं जगत् । पीयते देवतासघैतमै सोमामने नमः ॥ १.१०.७२ ॥ करायां सुशुभायां च संपृय णताितहा । याजहरा वयं देवः सोऽनुगृ पतामहम् ॥ १.१०.७७ ॥ वणुशवा न् सगिथयतहेतवः । वभयामानमेकोऽप वेछया शकरः िथतः ॥ १.६२ ॥ यः शेषशयने शेते वमावृय मायया । वामानुभूतयोगेन तमै वामने नमः ॥ १.१०.१०.७४ ॥ धा भनोऽयहं न् वणुहरायया । सगरालयगुणैिनकलः परमेरः ॥ १.१०.८० ॥ तया एव परां मूित मामवेह पतामह । शातैयवानतेजोयोगसमिवताम् ॥ १.६७ ॥ यया संतरते मायां योगी संीणकमषः । अपारतरपयतां तमै वामने नमः ॥ १.१०.१०.७९ ॥ एयः परतरो देवस्मूितः परमा तनुः । माहेर नयना योगनां शाितदा सदा ॥ १.१०.६३ ॥ वभित शरसा नयं सभुवनामकम् । ाडं योऽिखलाधारतमै शेषामने नमः ॥ १.६९ ॥ नयानदं नराधारं नकलं परमं शवम् । पे परमामानं भवतं परमेरम् ॥ १.१०.७० ॥ एवं तुवा महादेवं ा तावभावतः । ाजलः णततथौ गृणन्  सनातनम् ॥ १.६४ ॥ यः पराते परानदं पीवा दयैकसािकम् । नृययनतमहमा तमै रामने नमः ॥ १.

१०.११.११.१०.११.१० ॥ जापतं वनन्ैषा कालेन परमेर । मेनायामभवपुी तदा हमवतः सती ॥ १.११.११.१२ ॥ सैषा माहेर देवी शकराधशररणी । शवा सती हैमवती सुरासुरनमकृता ॥ १.१०.८४ ॥ सोऽप योगं समाथाय ससज ववधं जगत् । नारायणायो भगवान् यथापूवं जापतः ॥ १.७ ॥ वभय पुररशानी वामानं शकराभोः । महादेवनयोगेन पतामहमुपिथता ॥ १.१०.११.८३ ॥ एतावदुवा ाणं सोऽभवन् गुरं हरः । सहैव मानसैः पुैः णादतरधीयत ॥ १.८५ ॥ मरचभृवगरसं पुलयं पुलहं तुम् । दमं वसं च सोऽसृजोगवया ॥ १.११.१०.८२ ॥ यदा यदा ह मां नयं वचतयस पमज । तदा तदा मे सािनयं भवयत तवानघ ॥ १.कालो भूवा न तमसा मामयोऽभभवयत ॥ १.१ ॥ तयैवं तपतो वाुः कालािनसिनभः । शूलपािणरशानः दुरासीत्लोचनः ॥ १.११.३ ॥ तथोोऽसौ धा ीवं पुरषवमथाकरोत् । बभेद पुरषवं च दशधा चैकधा पुनः ॥ १.५ ॥ सौयासौयैतथा शाताशातैः ीवं च स भुः । बभेद बहुधा देवः वरपैरसतैः सतैः ॥ १.११.६ ॥ ता वै वभूतयो वा वुताः शयो भुव । लयादयो याभरशा वंयानोत शाकर ॥ १.११.११.१०.१०.८८ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे देशमोऽयायः _____________________________________________________________ ीकूम उवाच एवं सृवा परयादन् देवदेवः पतामहः । सहैव मानसैः पुैतताप परमं तपः ॥ १.१३ ॥ .४ ॥ एकादशैते कथता रास्भुवनेराः । कपालोशादयो वा देवकाये नयोिजताः ॥ १.८७ ॥ संकपं चैव धमं च युगधमां शातान् । थानाभमाननः सवान् यथा ते कथतं पुरा ॥ १.९ ॥ नयोगाणो देवीं ददौ राय तां सतीम् । दाुोऽप जाह वकयामेव शूलभृत् ॥ १.८६ ॥ नव ाण इयेते पुराणे नयं गताः । सवे ते णा तुयाः साधका वादनः ॥ १.८ ॥ तामाह भगवान् ा दय दुहता भव । साप तय नयोगेन ादुरासीजापतेः ॥ १.११ ॥ स चाप पवतवरो ददौ राय पावतीम् । हताय सवदेवानां लोकयामनोऽप च ॥ १.११.२ ॥ अधनारनरवपुः दुेयोऽतभयकरः । वभजामानमयुवा ा चातदधे भयात् ॥ १.११.

११.११.११.२१ ॥ शवा सवगतानाता गुणातीता सुनकला । एकानेकवभागथा ानरपातलालसा ॥ १.३० ॥ त सवमदं ोतमोतं चैवािखलं जगत् । स कालोऽिनहरो रो गीयते वेदवादभः ॥ १.२४ ॥ सेयं करोत सकलं तयाः कायमदं जगत् । न कायं नाप करणमीरयेत सूरयः ॥ १.१७ ॥ तेषां तचनं ुवा मुनीनां पुरषोमः । युवाच महायोगी यावा वं परमं पदम् ॥ १.११.२६ ॥ शाितिवा ता च नवृेतताः मृतः । चतुयूहततो देवः ोयते परमेरः ॥ १.११.तयाः भावमतुलं सवे देवाः सवासवाः । वदित मुनयो वे शकरो वा वयं हरः ॥ १.११.२७ ॥ अनया परया देवः वामानदं समुते । चतुवप च वेदेषु चतुमूितमहेरः ॥ १.२८ ॥ अयावनादसंसमैयमतुलं महत् । तसबधादनताया रेण परमामना ॥ १.२५ ॥ चतः शयो देयाः वरपवेन संिथताः । अधानवशायाः शृणुवं मुनपुगवाः ॥ १.१६ ॥ ऋषय ऊचुः कैषा भगवती देवी शकराधशररणी । शवा सती हैमवती यथावूह पृछताम् ॥ १.११.१९ ॥ सांयानां परमं सांयं वानमुमम् । संसाराणवमनानां जतूनामेकमोचनम् ॥ १.११.१५ ॥ सूत उवाच इयाकयाथ मुनयः कूमरपेण भाषतम् । वणुना पुनरेवैनं णता हरम् ॥ १.२२ ॥ अनया नकले तवे संिथता तय तेजसा । वाभावक च तमूला भा भानोरवामला ॥ १.११.१८ ॥ ीकूम उवाच पुरा पतामहेनों मेरपृे सुशोभनम् । रहयमेतानं गोपनीयं वशेषतः ॥ १.११.२३ ॥ एका माहेर शरनेकोपाधयोगतः । परावरेण रपेण डते तय सिनधौ ॥ १.११.३५ ॥ .११.१४ ॥ एतः कथतं वाः पुवं परमेनः । णः पमयोनवं शकरयामतौजसः ॥ १.११.११.२० ॥ या सा माहेर शानरपातलालसा । योमसंा परा काा सेयं हैमवती मता ॥ १.३१ ॥ कालः सृजत भूतान कालः संहरते जाः । सवे कालय वशगा न कालः कयचशे ॥ १.११.३४ ॥ सैषा मायािमका शः सवाकारा सनातनी । वैरयं महेशय सवदा संकाशयेत् ॥ १.११.२९ ॥ सैषा सवेर देवी सवभूतवितका । ोयते भगवान् कालो हरः ाणो महेरः ॥ १.११.११.११.३२ ॥ धानं पुरषतवं महानामा वहकृतः । कालेनायान तवान समावान योगना ॥ १.११.३३ ॥ तय सवजगसूतः शमायेत वुता । तयेदं ामयेदशो मायावी पुरषोमः ॥ १.११.११.

५२ ॥ सैषा धाी वधाी च परमानदमछताम् । संसारतापानिखलािनहतीरसंया ॥ १.११.११.५५ ॥ तां वा जायमानां च वेछयैव वराननाम् । मेना हमवतः पी ाहेदं पवतेरम् ॥ १.३६ ॥ सवासामेव शीनां शमतो वनिमताः । माययैवाथ वेाः सा चानादरनतया ॥ १.११.४० ॥ धानं पुरषो माया माया चैवं पते । एका सवगतानता केवला नकला शवा ॥ १.५१ ॥ शुभं नरजनं शुं नगुणं ैतविजतम् । आमोपलिधवषयं देयातपरमं पदम् ॥ १.४४ ॥ भोया वेर देवी महेरपतता । ोयते भगवान् भोा कपदे नीललोहतः ॥ १.११.११.अया शयो मुयातय देवय निमताः । ानशः याशः ाणशरत यम् ॥ १.११.३९ ॥ लवा देवाधदेवय सिनधं परमेनः । अनतयािखलेशय शंभोः कालामनः भोः ॥ १.४७ ॥ एतदिशतं दयं देया माहायमुमम् । सववेदातवेदेषु नितं वादभः ॥ १.४९ ॥ आनदमरं  केवलं नकलं परम् । योगनतपयित महादेयाः परं पदम् ॥ १.११.५४ ॥ लवा च पुीं शवाणीं तपतवा सुदुरम् । सभायः शरं यातः पावतीं परमेरम् ॥ १.११.४२ ॥ शशमतोभेदं वदित परमाथतः । अभेदं चानुपयित योगनतवचतकाः ॥ १.३८ ॥ करोत कालः सकलं संहरेकाल एव ह । कालः थापयते वं कालाधीनमदं जगत् ॥ १.४६ ॥ इयेतदिखलं वाः शशमदुवम् । ोयते सववेदेषु मुनभतवदिशभः ॥ १.३७ ॥ सवशयािमका माया दुिनवारा दुरयया । मायावी सवशीशः कालः कालकारः भुः ॥ १.५६ ॥ मेनोवाच पय बालाममां राजन् राजीवसशाननाम् । हताय सवभूतानां जाता च तपसावयोः ॥ १.११.११.४१ ॥ एका शः शवैकोऽप शमानुयते शवः । शयः शमतोऽये सवशसमुवाः ॥ १.११.११.११.११.४८ ॥ एकं सवगतं सूमं कूटथमचलं ुवम् । योगनतपयित महादेयाः परं पदम् ॥ १.११.११.११.११.५८ ॥ .११.४५ ॥ मता वेरो देवः शकरो ममथातकः । ोयते मतरशानी मतया च वचारतः ॥ १.११.४३ ॥ शयो गरजा देवी शमतोऽथ शकरः । वशेषः कयते चायं पुराणे वादभः ॥ १.११.११.११.५० ॥ परापरतरं तवं शातं शवमयुतम् । अनतकृतौ लनं देयातपरमं पदम् ॥ १.५७ ॥ सोऽप वा ततः पुीं तरणादयसिनभाम् । कपिदनीं चतुवां नेामतलालसाम् ॥ १.५३ ॥ तमामुमिवछन् पावतीं परमेरम् । आयेसवभावानामामभूतां शवािमकाम् ॥ १.

११.७० ॥ शखचधरं कायं नें कृवाससम् । अडथं चाडबाथं बामायतरं परम् ॥ १.११.११.११.अहतां वशालाीं चावयवभूषणाम् । नगुणां सगुणां साासदसयविजताम् ॥ १.११.६५ ॥ एतावदुवा वानं दवा हमवते वयम् । वं रपं दशयामास दयं तपारमेरम् ॥ १.७४ ॥ आमयाधाय चामानमोकारं समनुमरन् । नानामसहेण तुाव परमेरम् ॥ १.६४ ॥ अनतानतमहमा संसाराणवतारणी । दयं ददाम ते चुः पय मे रपमैरम् ॥ १.११.६९ ॥ करटनं गदाहतं नूपुरैरपशोभतम् । दयमायाबरधरं दयगधानुलेपनम् ॥ १.११.११.७९ ॥ शाितः ता सवेषां नवृरमृतदा । योममूितयोमलया योमाधारायुतामरा ॥ १.११.११.७३ ॥ वा तदशं रपं देया माहेरं परम् । भयेन च समावः स राजा मानसः ॥ १.६७ ॥ दंाकरालं दुधष जटामडलमिडतम् । शूलवरहतं च घोररपं भयानकम् ॥ १.११.११.७५ ॥ हमवानुवाच शवोमा परमा शरनता नकलामला । शाता माहेर नया शाती परमारा ॥ १.११.७७ ॥ एकानेकवभागथा मायातीता सुनमला । महामाहेर सया महादेवी नरजना ॥ १.७८ ॥ काा सवातरथा च चछरतलालसा । नदा सवािमका वा योतीरपामृतारा ॥ १.७१ ॥ सवशमयं शुं सवाकारं सनातनम् । ोोपेयोगीैवन्मानपदाबुजम् ॥ १.६२ ॥ देयुवाच मां व परमां शं परमेरसमायाम् । अनयामययामेकां यां पयित मुमुवः ॥ १.११.७२ ॥ सवतः पािणपादातं सवतोऽिशरोमुखम् । सवमावृय ततं ददश परमेरम् ॥ १.६० ॥ हमवानुवाच का वं देव वशालाि शशाकावयवाकते । न जाने वामहं वसे यथावूह पृछते ॥ १.७६ ॥ अचया केवलानया शवामा परमािमका । अनादरयया शुा देवामा सवगाचला ॥ १.८० ॥ .६१ ॥ गरवचनं ुवा ततः सा परमेर । याजहार महाशैलं योगनामभयदा ॥ १.११.११.११.६३ ॥ अहं वै सवभावानामा सवातरा शवा । शातैयवानमूितः सववितका ॥ १.५९ ॥ णय शरसा भूमौ तेजसा चातवलः । भीतः कृताजलतयाः ोवाच परमेरम् ॥ १.११.११.११.११.६८ ॥ शातं सौयवदनमनतायसंयुतम् । चावयवलमाणं चकोटसमभम् ॥ १.११.६६ ॥ कोटसूयतीकाशं तेजोबबं नराकुलम् । वालामालासहायं कालानलशतोपमम् ॥ १.

११.१०१ ॥ महेरसमुपना भुमुफलदा । सवेर सववन्ा नयं मुदतमानसा ॥ १.८१ ॥ ाणेरया माता महामहषघातनी । ाणेर ाणरपा धानपुरषेर ॥ १.८५ ॥ संसारपारा दुवारा दुिनरोया दुरासदा । ाणशः णवा योगनी परमा कला ॥ १.११.११.९५ ॥ वरपा महागभा वेशेछानुवितनी । महयसी योनमहालमीसमुावा ॥ १.९२ ॥ यायािमकाकृणा राशुला सूतका । अकाया कायजननी नयं सवधिमणी ॥ १.८९ ॥ भूतातरामा कूटथा महापुरषसंिता । जममृयुजरातीता सवशसमिवता ॥ १.११.११.११.अनादनधनामोघा कारणामा कलाकला । तुः थमजा नाभरमृतयामसंया ॥ १.११.११.८८ ॥ धानपुरषातीता धानपुरषािमका । पुराणी चमयी पुंसामादः पुरषरपणी ॥ १.९९ ॥ या थमजा ाी महती ानरपणी । वैरायैयधमामा मूितदिथता । अपांयोनः वयंभूतमानसी तवसंभवा ॥ १.८२ ॥ सवशकलाकारा योना ोमहमापदा । सवकायनयी च सवभूतेरेर ॥ १.११.९३ ॥ सगलयनमुा सृिथयतधिमणी । गभा चतुिवशा पमनाभायुतािमका ॥ १.८६ ॥ महावभूतदुधषा मूलकृतसंभवा । अनानतवभवा पराथा पुरषारिणः ॥ १.११.९६ ॥ महावमानमयथा महानामहेतुका । सवसाधारणी सूमा वा पारमािथका ॥ १.९४ ॥ वैुती शाती योनजगमातेरया । सवाधारा महारपा सवैयसमिवता ॥ १.१०३ ॥ .११.११.९७ ॥ अनतरपानतथा देवी पुरषमोहनी । अनेकाकारसंथाना कालयवविजता ॥ १.११.११.११.९१ ॥ अनादमायसंभना तवा कृतगुहा । महामायासमुपना तामसी पौरषी ुवा ॥ १.८४ ॥ महामाया सुदुपूरा मूलकृतरर । संसारयोनः सकला सवशसमुवा ॥ १.११.९८ ॥ जमा हरेमूितवणुशवािमका । ेशवणुजननी ाया संया ॥ १.११.११.८३ ॥ अनादरयगुहा महानदा सनातनी । आकाशयोनयोगथा महायोगेरेर ॥ १.११.११.११.११.१०२ ॥ ेोपेनमता शकरेछानुवितनी । ईराधासनगता महेरपतता ॥ १.१०० ॥ ईराणी च शवाणी शकराधशररणी । भवानी चैव राणी महालमीरथािबका ॥ १.११.९० ॥ यापनी चानविछना धानानुवेशनी । ेशरयलणा मलविजता ॥ १.८७ ॥ सगिथयतकरणी सुदुवाया दुरयया । शदयोनः शदमयी नादाया नादवहा ॥ १.

१२३ ॥ दिणा दहना दाा सवभूतनमकृता । योगमाया वभावा महामाया महयसी ॥ १.११.११.११९ ॥ सवेरया ताया समुातरवासनी । अकलका नराधारा नयसा नरामया ॥ १.११२ ॥ नया यवाहथा निदनी भकालका । आदयवणा कौमार मयूरवरवाहनी ॥ १.११.११.११.११८ ॥ दा वाधर दा महेवनपातनी । सवातशायनी वा सवसदायनी ॥ १.११३ ॥ वृषासनगता गौरो महाकाल सुरािचता । अदतिनयता रौ पमगभा ववाहना ॥ १.११.११.११.११० ॥ महानुभावा सवथा महामहषमदनी । पममाला पापहरा वचा मुकुटानना ॥ १.११५ ॥ वचरमुकुटा णताितभजनी । कौशक कषणी रास्दशाितवनाशनी ॥ १.१०८ ॥ नीतः सुनीतः सुकृतमाधवी नरवाहनी । अजा वभावर सौया भोगनी भोगदायनी ॥ १.११.११.११.११.१०९ ॥ शोभा वंशकर लोला मालनी परमेनी । ैलोयसुदर रया सुदर कामचारणी ॥ १.११.११.१२० ॥ कामधेनुबृहभा धीमती मोहनाशनी । नः सकपा नरातका वनया वनयदा ॥ १.सकृभावता सवा समुपरशोषणी । पावती हमवपुी परमानददायनी ॥ १.१०५ ॥ सरोजनलया मुा योगना सुरािदना । सरवती सववा जगयेा सुमगला ॥ १.११.१२६ ॥ वैानर महाशाला देवसेना गुहया । .११.११.११.११७ ॥ नगुणा नयवभवा नः सारा नरपपा । यशिवनी सामगीतभवागनलयालया ॥ १.१२१ ॥ वालामालासहाया देवदेवी मनोमनी । महाभगवती दुगा वासुदेवसमुवा ॥ १.१२४ ॥ संया सवसमुूतवृायानतः । बीजाकुरसमुूतमहाशमहामतः ॥ १.११.११.११४ ॥ वरपाी लेलहाना महापुरनवासनी । महाफलानवागी कामपूरा वभावर ॥ १.११.११६ ॥ बहुरपा सुरपा च वरपा रपविजता । भाितशमनी भया भवभाववनाशनी ॥ १.१०६ ॥ वादेवी वरदा वाया कितः सवाथसाधका । योगीर वा महावा सुशोभना ॥ १.१११ ॥ नया यवाहथा निदनी भकालका । आदयवणा कौमार मयूरवरवाहनी ॥ १.११.११.१२२ ॥ महेोपेभगनी भगया परावरा । ानेया जरातीता वेदातवषया गतः ॥ १.१२५ ॥ यातः ा चतः संवमहाभोगीशायनी । वकृतः शांसर शाी गणगधवसेवता ॥ १.१०४ ॥ गुणाया योगजा योया ानमूितिवकासनी । सावीकमला लमीः ीरनतोरस िथता ॥ १.१०७ ॥ गुवामवा च धमवामभावता । वाहा वंभरा सः वधा मेधा धृतः ुतः ॥ १.

११.११.१२७ ॥ इया पूया जगाी दुिवेया सुरपणी । गुहािबका गुणोपमहापीठा मरसुता ॥ १.१३७ ॥ सहरिमः सवथा महेरपदाया । ालनी समयी याा तैजसी पमबोधका ॥ १.१५० ॥ .११.११.१३९ ॥ वीरेर वमानथा वशोकाशोकनाशनी । अनाहता कुडलना नलनी पमवासनी ॥ १.११.११.१४१ ॥ ीदया वणुशवया । योमशः याशानशः परागतः ॥ १.११.११.११.१४२ ॥ ोभका बिधका भेा भेदाभेदवविजता । अभनाभनसंथाना वंशनी वंशहारणी ॥ १.११.११.१४८ ॥ वेदशवेदमाता वेदवाकाशनी । योगेरेर माता महाशमनोमयी ॥ १.११.१२८ ॥ हयवाहातरागादः हयवाहसमुवा । जगोनजगमाता जममृयुजरातगा ॥ १.१४४ ॥ सववसवतोभा गुातीता गुहारिणः । या योगमाता च गगा वेरेर ॥ १.१३२ ॥ सुमालनी सुरपा च भावनी तारणी भा । उमीलनी सवसहा सवययसािणी ॥ १.११.१३४ ॥ जगत्या जगमूितस्मूितरमृताया । नराया नराहारा नरकुरवनोवा ॥ १.१२९ ॥ बुमाता बुमती पुरषातरवासनी । तरिवनी समाधथा नेा दवसंिथता ॥ १.११.१३१ ॥ ाणी बृहती ाी भूता भवारिणः । हरमयी महाराः संसारपरवितका ॥ १.११.१४३ ॥ गुशगुणातीता सवदा सवतोमुखी । भगनी भगवपी सकला कालकारणी ॥ १.१३८ ॥ महामायाया माया महादेवमनोरमा । योमलमीः सहरथा चेकतानामतभा ॥ १.११.१४९ ॥ वावथा वयमूितिवुमाला वहायसी । कंनर सुरभी वन्ा निदनी निदवलभा ॥ १.१३६ ॥ वेरया वा वुिजा िजतमा । वामयी सहाी सहवदनामजा ॥ १.महाराः शवानदा शची दुः वननाशनी ॥ १.११.१४७ ॥ धमोदया भानुमती योगेय मनोजवा । मनोहरा मनोरा तापसी वेदरपणी ॥ १.१३५ ॥ चहता वचागी िवणी पमधारणी । परावरवधाना महापुरषपूवजा ॥ १.११.११.११.११.१४५ ॥ कपला कापला काताकनकाभाकलातरा । पुया पुकरणी भोी पुरदरपुरसरा ॥ १.१४० ॥ सदानदा सदाकितः सवभूतायिथता । वादेवता कला कलातीता कलारिणः ॥ १.१३३ ॥ सुसौया चवदना ताडवासमानसा । सवशुकर शुमलयवनाशनी ॥ १.१३० ॥ सवेन्यमनोमाता सवभूतद िथता । संसारतारणी वा वादमनोलया ॥ १.११.११.१४६ ॥ पोषणी परमैयभूतदा भूतभूषणा । पचसमुपः परमाथाथवहा ॥ १.११.

१७३ ॥ .१६९ ॥ ूमयनलया पूवा पुराणपुरषारिणः । महावभूतदा मया सरोजनयना समा ॥ १.११.१६० ॥ कराला पगलाकारा नामभेदामहामदा । यशिवनी यशोदा च षडवपरवितका ॥ १.१६२ ॥ शुभारः खेचरवथा कबुीवा कलया । खगवजी खगारढा पराया परमालनी ॥ १.११.१७२ ॥ थानेर नरानदा शूलवरधारणी । अशेषदेवतामूितदेवता वरदेवता । गणािबका गरेः पुी नशुभवनपातनी ॥ १.१५६ ॥ रमाला रगभा पृवी वमाथनी । पमानना पमनभा नयतुामृतोवा ॥ १.१६४ ॥ संकपसा सायथा सववानदायनी । कलकपषही च गुोपनषदुमा ॥ १.११.११.१५१ ॥ अचयाचयवभवा लेखा कनकभा । कूमाडी धनराया सुगधा गधायनी ॥ १.११.११.११.१५४ ॥ सत्या गरजा शुा नयपुा नरतरा । दुगाकायायनीचडी चिचका शातवहा ॥ १.१६६ ॥ लोहता सपमाला च भीषणी वनमालनी । अनतशयनानया नरनारायणोवा ॥ १.११.११.१५३ ॥ शाितः भावती दः पकजायतलोचना । आा कमलोूता गवां मता रणया ॥ १.११.१७० ॥ अादशभुजानाा नीलोपलदलभा । सवशयासनारढा धमाधमाथविजता ॥ १.१६७ ॥ नृसंह दैयमथनी शखचगदाधरा । संकषणसमुपरिबकापादसंया ॥ १.११.११.१६५ ॥ ना ः मृतयाः पुतुः यावती । वामरेरेशाना भुमुीः शवामृता ॥ १.१६८ ॥ महावाला महामूितः सुमूितः सवकामधुक् । सुभा सुतना गौर धमकामाथमोदा ॥ १.११.१५७ ॥ धुवती दुः कया च सूयमाता षती । महेभगनी माया वरेया वरदिपता ॥ १.१७१ ॥ वैरायाननरता नरालोका नरन्या । वचगहनाधारा शातथानवासनी ॥ १.११.११.१५२ ॥ वमपदोूता धनुपािणः शवोदया । सुदुलभा धनाा धया पगललोचना ॥ १.११.१६३ ॥ ऐयवमनलया वरा गरडासना । जयती ुहा रया गरेा गणाणीः ॥ १.११.११.११.१६१ ॥ शिखनी पमनी सांया सांययोगवितका । चैा संवसरारढा जगसंपूरणीजा ॥ १.१५९ ॥ कालरामहावेगा वीरभया हता । भकाल जगमाता भानां भदायनी ॥ १.११.११.११.१५५ ॥ हरयवणा रजनी जगवितका । मदरानवासा च शारदा वणमालनी ॥ १.भारती परमानदा परापरवभेदका । सवहरणोपेता काया कामेरेर ॥ १.१५८ ॥ कयाणी कमला रामा पचभूता वरदा । वाया वरेर वन्ा दुजया दुरतमा ॥ १.११.

१८५ ॥ महानासमुूतरना सयदेवता । दघाककुमनी ा शाितदा शाितविधनी ॥ १.११.अवण वणरहता नवणा बीजसंभवा । अनतवणानयथा शकर शातमानसा ॥ १.११.१८० ॥ शायोनः यामूिततुवगदिशका । नारायणी नरोूतः कौमुद लगधारणी ॥ १.१९२ ॥ वाधरया सा वाधरनराकृतः । आयायनी हरती च पावनी पोषणी िखला ॥ १.१८३ ॥ अमृयुरमृता वाहा पुरहूता पुरुता । अशोया भनवषया हरयरजतया ॥ १.१९४ ॥ सेवता सेवका सेया सनीवाल गरमती । अरधती हरयाी मृगाका मानदायनी ॥ १.११.१८२ ॥ सुभा देवक सीता वेदवेदागपारगा । मनिवनी मयुमाता महामयुसमुवा ॥ १.१९१ ॥ वेदवातनाता धमशीलानलाशना । वीरभया वीरा महाकालसमुवा ॥ १.११.११.११.११.११.१७६ ॥ असंयेयामेयाया शूया शुकुलोवा । बदुनादसमुपः शंभुवामा शशभा ॥ १.१७७ ॥ वसगा भेदरहता मनोा मधुसूदनी । महाीः ीसमुपतमः पारे तता ॥ १.११.१८१ ॥ कामुक ललता भावा परापरवभूतदा । परातजातमहमा बडवा वामलोचना ॥ १.११.११.११.११.१८६ ॥ लयादशजननी शचवितका । शजननी जया षडूिमपरिजता ॥ १.१७४ ॥ अगोा गोमती गोी गुरपा गुणोरा । गौगोगयया गौणी गणेरनमकृता ॥ १.१९५ ॥ वसुदा वसुमती वसोधारा वसुंधरा । धाराधरा वरारोहा वरावरसहदा ॥ १.११.११.१९६ ॥ ीफला ीमती ीशा ीनवासा शवया । .१८८ ॥ ऐ ैलोयनमता वैणवी परमेर । ुनदयता दाता युमस्लोचना ॥ १.११.११.११.११.११.१८४ ॥ हरया राजती हैमी हेमाभरणभूषता । वाजमाना दुेया योतोमफलदा ॥ १.११.१७८ ॥ तवमाता वधा सुसूमपदसंया । शायतीता मलातीता निवकारा नराया ॥ १.१७९ ॥ शवाया चनलया शवानवरपणी । दैयदानवनमाी कायपी कालकिपका ॥ १.१९० ॥ हमवमेरनलया कैलासगरवासनी । चाणूरहतृतनया नीता कामरपणी ॥ १.१९३ ॥ मातृका ममथोूता वारजा वाहनया । करषणी सुधावाणी वीणावादनतपरा ॥ १.११.१८९ ॥ मदोकटा हंसगतः चडा चडवमा । वृषावेशा वयमाता वयपवतवासनी ॥ १.११.१८७ ॥ सुधामा कमकरणी युगातदहनािमका । संकषणी जगाी कामयोनः करटनी ॥ १.१७५ ॥ सयमाा सयसंधा संया संधविजता । सववादाया संया संययोगसमुवा ॥ १.

११.११.२०४ ॥ शतरपा शतावता वनता सुरभः सुरा । सुरेमाता सुुना सुषुना सूयसंिथता ॥ १.११.११.२१४ ॥ रपादाबुजतलं सुरकरपलवम् । ीमशालसंवृललाटतलकोवलम् ॥ १.१९९ ॥ नयोदता वययोतरसुका मृतजीवनी । वदडा विजा वैदेवी ववहा ॥ १.११.११.११.११.११.११.११.२१३ ॥ नीलोपलदलयं नीलोपलसुगिधकम् । नें भुजं सौयं नीलालकवभूषतम् ॥ १.११.११.२०० ॥ मगया मगला माला मलना मलहारणी । गाधवो गारडी चा कबलातरया ॥ १.११.१९७ ॥ अनतरुा धाीशा धनदया । नही दैयसघानां सहका सहवाहना ॥ १.२१८ ॥ हमवानुवाच अ मे सफलं जम अ मे सफलं तपः । यमे साावमयासना गोचरा ॥ १.११.११.१९८ ॥ सुषेणा चनलया सुकितिछनसंशया । रसा रसदा रामा लेलहानामृतवा ॥ १.२१९ ॥ .२०२ ॥ युगधरा युगावता संया हषवधनी । यदेवता दया दयगधा दवापरा ॥ १.२१६ ॥ ईषत्िमतं सुवबों नूपुरारावसंयुतम् । सनवदनं दयमनतमहमापदम् ॥ १.११.२०५ ॥ समीया सता च नवृानपारगा । धमशााथकुशला धमा धमवाहना ॥ १.११.२०६ ॥ धमाधमवनमाी धािमकाणां शवदा । धमशधममयी वधमा वधिमणी ॥ १.२१२ ॥ एवमुाथ सा देवी तेन शैलेन पावती । संय दशयामास वरपमपरं पुनः ॥ १.२११ ॥ यदेतदैरं रपं घोरं ते परमेर । भीतोऽिम सातं वा रपमयदशय ॥ १.२१७ ॥ तदशं समालोय वरपं शैलसमः । भीतं संयय ामा बभाषे परमेरम् ॥ १.२०१ ॥ सौदामनी जनानदा ुकुटकुटलानना । किणकारकरा कया कंसाणापहारणी ॥ १.२०८ ॥ कापाल शाकला मूितः कला कलतवहा । सवशवनमुा सवशयायाया ॥ १.२१० ॥ एवं नानां सहेण तुवासौ हमवान् गरः । भूयः णय भीतामा ोवाचेदं कृताजलः ॥ १.२१५ ॥ भूषतं चारसवागं भूषणैरतकोमलम् । दधानमुरसा मालां वशालां हेमनिमताम् ॥ १.११.११.२०९ ॥ सवा सवेर सूमा सुसूमा ानरपणी । धानपुरषेशेशा महादेवैकसािणी । सदाशवा वयमूितिवमूितरमूितका ॥ १.११.११.२०७ ॥ धमातरा धममेघा धमपूवा धनावहा । धमोपदेी धममा धमगया धराधरा ॥ १.२०३ ॥ शासनगता शा सावी नार शवासना । इा वशा शेा शाशपूिजता ॥ १.११.ीधरा ीकर कया ीधराधशररणी ॥ १.

११.११.वया सृं जगसवं धानावय िथतम् । वयेव लयते देव वमेव च परा गतः ॥ १.११.११.११.२२५ ॥ वमरं परं योम महयोतिनरजनम् । शवं सवगतं सूमं परं ा सनातनम् ॥ १.११.२२१ ॥ वय धानं पुरषो महान् ा तथेरः । अवा नयतमाया कलााः शतशोऽभवन् ॥ १.२३७ ॥ यदेव पयित जगसूतं वेदातवानवनिताथाः । आनदमां णवाभधानं तदेव रपं शरणं पे ॥ १.२३५ ॥ पवतानां महामेररनतो भोगनामस । सवेषां वं परं  वमयं सवमेव ह ॥ १.२३० ॥ ओकारः सवगुानां वणानां च जामः । आमाणां च गाहयमीराणां महेरः ॥ १.११.११.२३९ ॥ आतहनं जगदामभूतं .२२२ ॥ वं ह सा परमा शरनता परमेनी । सवभेदवनमुा सवेभेदाया नजा ॥ १.२२६ ॥ वं शः सवदेवानां ा वदामस । वायुबलवतां देव योगनां वं कुमारकः ॥ १.२२० ॥ वदित केचवामेव कृतं कृतेः पराम् । अपरे परमाथाः शवेत शवसंये ॥ १.२२७ ॥ ऋषीणां च वसवं यासो वेदवदामस । सांयानां कपलो देवो राणामस शकरः ॥ १.११.२३४ ॥ सूानां पौरषं सूं येसाम च सामसु । सावी चास जयानां यजुषां शतरयम् ॥ १.२३२ ॥ ईशानास कपानां युगानां कृतमेव च । आदयः सवमागाणां वाचां देव सरवती ॥ १.११.११.२३८ ॥ अशेषभूतातरसिनवं धानपुंयोगवयोगहेतुम् । तेजोमयं जमवनाशहनं ाणाभधानं णतोऽिम रपम् ॥ १.११.२२३ ॥ वामधाय योगेश महादेवो महेरः । धानां जगकृनं करोत वकरोत च ॥ १.२३१ ॥ पुंसां वमेकः पुरषः सवभूतद िथतः । सवोपनषदां देव गुोपनषदुयते ॥ १.११.२२९ ॥ अयामवा वानां गतीनां परं गतः । माया वं सवशीनां कालः कलयतामस ॥ १.११.११.११.११.२२८ ॥ आदयानामुपेवं वसूनां चैव पावकः । वेदानां सामवेदवं गायी छदसामस ॥ १.११.११.११.२२४ ॥ वयैव संगतो देवः वमानदं समुते । वमेव परमानदवमेवानददायनी ॥ १.२३६ ॥ रपं तवोशेषकलावहन मगोचरं नमलमेकरपम् । अनादमयातमनतामां नमाम सयं तमसः परतात् ॥ १.२३३ ॥ वं लमीाररपाणां वणुमायावनामस । अरधती सतीनां वं सुपणः पततामस ॥ १.

२४८ ॥ हणशोकं वमलं पवं सुरासुरैरिचतापादपमम् । सुकोमलं देव वशालशुं नमाम ते रपमदं नमास ॥ १.२४३ ॥ अशेषवेदामकमेकमां वतेजसा पूरतलोकभेदम् । कालहेतुं रपमेसंं नमाम रपं रवमडलथम् ॥ १.११.११.वभनसंथं कृतेः परतात् । कूटथमयवपुतवैव नमाम रपं पुरषाभधानम् ॥ १.११.२४४ ॥ सहमूधानमनतशं सहबाहुं पुरषं पुराणम् । शयानमतः सलले तथैव नारायणायं णतोऽिम रपम् ॥ १.११.११.११.२४१ ॥ आं महे पुरषामरपं कृयवथं गुणामबीजम् । ऐयवानवरागधमैः समिवतं देव नतोऽिम रपम् ॥ १.११.२५१ ॥ मया नाित समो लोके देवो वादानवोऽप वा । जगमातैव मपुी संभूता तपसा यतः ॥ १.२४९ ॥ ओं नमते महादेव नमते परमेर । नमो भगवतीशान शवायै ते नमो नमः ॥ १.२५० ॥ वमयोऽहं वदाधारवमेव च गतमम । वामेव शरणं याये सीद परमेर ॥ १.११.२४६ ॥ फणासहेण वराजमानं भोगीमुयैरभपूयमानम् । जनादनारढतनुं सुं नतोऽिम रपं तव शेषसंम् ॥ १.२५२ ॥ एषा तवािबका देव कलाभूत पतृकयका । मेनाशेषजगमातुरहो वुयय गौरवम् ॥ १.११.११.११.२४७ ॥ अयाहतैयमयुमनें ामृतानदरसमेकम् । युगातशेषं दव नृयमानं नतोऽिम रपं तव रसंम् ॥ १.२४५ ॥ दंाकरालं दशाभवन्ं युगातकालानलकपरपम् । अशेषभूताडवनाशहेतुं नमाम रपं तव कालसंम् ॥ १.११.२४० ॥ सवायं सवजगधानं सवगं जमवनाशहनम् । सूमं वचं गुणं धानं नतोऽिम ते रपमलुभेदम् ॥ १.११.११.२४२ ॥ सलोकामकमबुसंथं वचभेदं पुरषैकनाथम् । अनतभूतैरधवासतं ते नतोऽिम रपं जगदडसंम् ॥ १.२५३ ॥ .

११.११.२७१ ॥ यान शाािण यते लोकेऽिमन् ववधानतु । ुतमृतवरान ना तेषां ह तामसी ॥ १.११.२५६ ॥ अथ सा तय वचनं नशय जगतोऽरिणः । सिमतं ाह पतरं मृवा पशुपतं पतम् ॥ १.२६७ ॥ ममैवैषा परा शवेदसंा पुरातनी । ऋयजुः सामरपेण सगादौ संवतते ॥ १.२७३ ॥ ये कुशााभयोगेन मोहयतीह मानवान् । मया सृान शाािण मोहायैषां भवातरे ॥ १.११.११.२६४ ॥ ुतमृयुदतं सयकम वणामामकम् । अयामानसहतं मुये सततं कुर ॥ १.२७५ ॥ वणानामनुकपाथं मिनयोगारावयम् । वायंभुवो मनुधामामुनीनां पूवमुवाना ॥ १.२६८ ॥ तेषामेव च गुयथं वेदानां भगवानजः । ाणादन् ससजाथ वे वे कमययोजयत् ॥ १.२६९ ॥ ये न कुवित तमं तदथं निमतम् । तेषामधतारकांतामादनकपयत् ॥ १.११.११.११.पाह माममरेशान मेनया सह सवदा । नमाम तव पादाजं जाम शरणं शवाम् ॥ १.२६३ ॥ यानेन कमयोगेन भया ानेन चैव ह । ायाहं ते गरे नायथा कमकोटभः ॥ १.२६५ ॥ धमासंजायते भभया संायते परम् । ुतमृतयामुदतो धमो यादको मतः ॥ १.११.२५९ ॥ शातः समाहतमना दभाहकारविजतः । तिनतपरो भूवा तदेव शरणं ज ॥ १.२६२ ॥ अहं वै मपरान् भानैरं योगमािथतान् । संसारसागरादमादुरायचरेण तु ॥ १.११.११.२६० ॥ भया वनयया तात पावं परमातः । सवयतपोदानैतदेवाचय सवदा ॥ १.११.२५८ ॥ यमे साापरं रपमैरं मुतम् । सवशसमायुमनतं ेरकं परम् ॥ १.२५७ ॥ देयुवाच शृणुव चैतपरमं गुमीरगोचरम् । उपदेशं गरे सेवतं वादभः ॥ १.११.११.२७४ ॥ वेदाथवमैः कायं यमृतं कम वैदकम् । तयेन कुवित मत्याते ह ये नराः ॥ १.११.११.११.११.११.२५४ ॥ अहो मे सुमहायं महादेवीसमागमात् । आापय महादेव कं करयाम शकर ॥ १.२७६ ॥ .११.११.२६१ ॥ तदेव मनसा पय तयायव जपव च । ममोपदेशासंसारं नाशयाम तवानघ ॥ १.११.२७२ ॥ कापालं पचरां च यामलं वाममाहतम् । एवंवधान चायान मोहनाथान तान तु ॥ १.२७० ॥ न च वेदाते किचछाधमाभधायकम् । योऽयरमतेसोऽसौनसंभायो जातभः ॥ १.११.२६६ ॥ नायतो जायते धमो वेदामो ह नबभौ । तमामुमुुधमाथो मूपं वेदमायेत् ॥ १.२५५ ॥ एतावदुवा वचनं तदा हमगररः । संेणमाणो गरजां ाजलः पातोऽभवत् ॥ १.

२८० ॥ शा कपो याकरणं नरं छद एव च । योतः शां यायवा मीमांसा चोपबृंहणम् ॥ १.२९५ ॥ तुयतदामानतिनातपरायणाः । गछयपुनरावृं ाननधूतकमषाः ॥ १.११.२८८ ॥ तेषां नयाभयुानां मायातवसमुिथतम् । नाशयाम तमः कृनं ानदपने मा चरात् ॥ १.११.११.२९१ ॥ अशो यद मे यातुमैरं रपमययम् । ततो मे सकलं रपं कालां शरणं ज ॥ १.२८१ ॥ एवं चतुदशैतान वाथानान सम । चतुवेदैः सहोान धमो नाय वते ॥ १.२८७ ॥ मिचा मताणा मानकथने रताः । संयासनो गृहथा वनथा चारणः ॥ १.११.११.११.११.२९२ ॥ यवरपं मे तात मनसो गोचरं भवेत् । तिनतपरो भूवा तदचनपरो भव ॥ १.११.११.२८६ ॥ सवभूतदयावतः शाता दाता वमसराः । अमाननो बुमततापसाः शंसतताः ॥ १.११.११.११.११.२८३ ॥ णा सह ते सवे संाे तसंचरे । परयाते कृतामानः वशित परं पदम् ॥ १.११.२९० ॥ तमासवकारेण मो मपरायणः । मामेवाचय सव मेनया सह संगतः ॥ १.११.२८२ ॥ एवं पैतामहं धमं मनुयासादयः परम् । थापयित ममादेशाावदाभूतसंलवम् ॥ १.२९८ ॥ मामनाय तवं वभाववमलं शवम् । ायते न ह राजे ततो मां शरणं ज ॥ १.११.११.२९३ ॥ यु मे नकलं रपं चमां केवलं शवम् । सवोपाधवनमुमनतममृतं परम् ॥ १.२९४ ॥ ानेनैकेन तलयं लेशेन परमं पदम् । ानमेव पयतो मामेव वशित ते ॥ १.२९७ ॥ एकवेन पृथवेन तथा चोभयतोऽप वा । मामुपाय महाराज ततो यायास तपदम् ॥ १.११.२७७ ॥ तेषु चातिहतेवेवं युगातेषु महषयः । णो वचनाान करयित युगे युगे ॥ १.११.२८५ ॥ ये तु सगान् परयय मामेव शरणं गताः । उपासते सदा भया योगमैरमािथताः ॥ १.ुवा चायेऽप मुनयतमुखाममुमम् । चुधमताथं धमशाािण चैव ह ॥ १.११.२९६ ॥ मामनाय परमं नवाणममलं पदम् । ायते न ह राजे ततो मां शरणं ज ॥ १.११.२८९ ॥ ते सुनधूततमसो ानेनैकेन ममयाः । सदानदातु संसारे न जायते पुनः पुनः ॥ १.११.२७८ ॥ अादश पुराणान यासेन कथतान तु । नयोगाणो राजंतेषु धमः ततः ॥ १.२८४ ॥ तमासवयेन धमाथं वेदमायेत् । धमेण सहतं ानं परं  काशयेत् ॥ १.११.२९९ ॥ तमावमरं रपं नयं चारपमैरम् । .२७९ ॥ अयायुपपुराणान तिछयैः कथतान तु । युगे युगेऽ सवेषां कता वै धमशावत् ॥ १.

११.३१५ ॥ स वं नयोगाेवय णः परमामनः । दायसे मां राय वयंवरसमागमे ॥ १.११.११.३१६ ॥ तसंबधाच ते राजन् सवे देवाः सवासवाः । वां नमयित वै तात सीदत च शकरः ॥ १.३०३ ॥ अैतमचलं  नकलं नपचकम् । वसंवेमवें तपरे योिन यविथतम् ॥ १.११.३१९ ॥ वतरेण महेशान योगं माहेरं परम् । ानं चैवामनो योगं साधनान चव मे ॥ १.३०० ॥ कमणा मनसा वाचा शवं सव सवदा । समाराधय भावेन ततो यायस तपदम् ॥ १.११.११.३०१ ॥ न वै पयित तवं मोहता मम मायया । अनानतं परमं महेरमजं शवम् ॥ १.११.३११ ॥ ानेन कमयोगेन भयोगेन वा नृप । सवसंसारमुयथमीरं सततं य ॥ १.३०२ ॥ सवभूतामभूतथं सवाधारं नरजनम् । नयानदं नराभासं नगुणं तमसः परम् ॥ १.११.११.३१० ॥ णो ह तायं परय परमः शवः । अनतयायययैकः वामाधारो महेरः ॥ १.३२२ ॥ ददौ च महेशाय पावतीं भायगौरवात् । नयोगाणः सावीं देवानां चैव संनधौ ॥ १.३१४ ॥ धमसंथापनाथाय तवाराधनकारणात् । मेनादेहसमुपना वामेव पतरं ता ॥ १.३०८ ॥ भूतः सनामा सवभूताभयदः । ऐरं परमां भं वदेतानयगामनीम् ॥ १.११.११.३०६ ॥ अहकारं च मासयं कामं ोधं परहम् । अधमाभनवेशं च यवा वैरायमािथतः ॥ १.११.११.३२१ ॥ नशय वदनाभोजारो लोकपूिजतः । लोकमातुः परं ानं योगासोऽभवपुनः ॥ १.३०५ ॥ भया वनयया राजन् सयानेन चैव ह । अवेयं ह त जमबधनवृये ॥ १.३२० ॥ तयैतपरमं ानमामयोगमनुमम् । यथावयाजहारेशासाधनानच वतरात् ॥ १.३१३ ॥ अहं वै याचता देवैः संजाता परमेरात् । वनन् दं पतरं महेरवनदकम् ॥ १.११.३०७ ॥ सवभूतेषु चामानं सवभूतान चामन । अवीय चामनामानं भूयाय कपते ॥ १.११.११.११.११.आराधय येन ततो बधं हायस ॥ १.३१७ ॥ तमासवयेन मां वीरगोचराम् । संपूय देवमीशानं शरयं शरणं ज ॥ १.११.११.३२३ ॥ .११.३१२ ॥ एष गुोपदेशते मया दो गरर । अवीय चैतदिखलं यथें कतुमहस ॥ १.११.११.३०४ ॥ सूमेण तमसा नयं वेता मम मायया । संसारसागरे घोरे जायते च पुनः पुनः ॥ १.३०९ ॥ वीते तपरं तवमैरं नकलम् । सवसंसारनमुो णेयवावतते ॥ १.३१८ ॥ स एवमुो भगवान् देवदेया गररः । णय शरसा देवीं ाजलः पुनरवीत् ॥ १.११.

य इमं पठतेऽयायं देया माहायकतनम् ।
शवय संनधौ भया सुचतावभावतः ॥ १,११.३२४ ॥
सवपापवनमुो दययोगसमिवतः ।
उलय णो लोकदेयाः थानमवानुयात् ॥ १,११.३२५ ॥
यैतपठते तों ाणानां समीपतः ।
देयाः समाहतमनाः सवपापैः मुयते ॥ १,११.३२६ ॥
नानामसहं तु देया यसमुदरतम् ।
ावाऽकमडलगतां संभाय परमेरम् ॥ १,११.३२७ ॥
अयय गधपुपाैभयोगसमिवतः ।
संमरन् परमं भावं देया माहेरं परम् ॥ १,११.३२८ ॥
अनयमानसो नयं जपेदामरणाद्जः ।
सोऽतकाले मृतं लवापरं ाधगछत ॥ १,११.३२९ ॥
अथवा जायते वो ाणानां कुले शुचौ ।
पूवसंकारमाहायावामवाय सः ॥ १,११.३३० ॥
संाय योगं परमं दयं तपारमेरम् ।
शातः सवगातो भूवा शवसायुयमाननुयात् ॥ १,११.३३१ ॥
येकं चाथ नामान जुहुयासवनयम् ।
पूतनादकृतैदेषैहदोषै मुयते ॥ १,११.३३२ ॥
जपेाहरहिनयं संवसरमतन्तः ।
ीकामः पावतीं देवीं पूजयवा वधानतः ॥ १,११.३३३ ॥
संपूय पातः शंभुं नें भसंयुतः ।
लभते महतीं लमीं महादेवसादतः ॥ १,११.३३४ ॥
तमासवयेन जयं ह जातभः ।
सवपापानोदाथं देया नाम सहकम् ॥ १,११.३३५ ॥
सगाकथतं वा देया माहायमुमम् ।
अतः परं जासगं भृवादनां नबोधत ॥ १,११.३३६ ॥
इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे एकादशोऽयायः
_____________________________________________________________
सूत उवाच
भृगोः यायां समुपना लमीनारायणया ।
देवौ धातावधातारौ मेरोजामातरौ तथा ॥ १,१२.१ ॥
आयतिनयतमेरोः कये चैव महामनः ।
धातावधाोते भाये तयोजातौ सुतावुभौ ॥ १,१२.२ ॥
ाणैव मृकडु माकडेयो मृकडुतः ।
तथा वेदशरा नाम ाणय ुतमान् सुतः ॥ १,१२.३ ॥
मरचेरप संभूतः पौणमासमसूयत ।
कयाचतुयं चैव सवलणसंयुतम् ॥ १,१२.४ ॥
तुयेा तथा वृः कृापचततथा ।
वरजाः पवैव पौणमासय तौ सुतौ ॥ १,१२.५ ॥
मा तु सुषुवे पुान् पुलहय जापतेः ।
कदमं च वरयांसं सहणुं मुनसमम् ॥ १,१२.६ ॥
तथैव च कनीयासं तपोनधूतकपषम् ।

अनसूया तथैवाेजे पुानकपषान् ॥ १,१२.७ ॥
सोमं दुवाससं चैव दाेयं च योगनम् ।
मृतागरसः पुीजे लणसंयुताः ॥ १,१२.८ ॥
सनीवालं कुहूं चैव राकामनुमतं तथा ।
ीयां पुलयो भगवान् दामसृजभुः ॥ १,१२.९ ॥
पूवजमन सोऽगयः मृतः वायंभुवेऽतरे ।
वेदबाहुं तथा कयां सनतं नाम नामतः ॥ १,१२.१० ॥
पुाणां षसाहं संततः सुषुवे तोः ।
ते चोवरेतसः सवे बालिखया इत मृताः ॥ १,१२.११ ॥
वस तथोजायां सपुानजीजनत् ।
कयां च पुडरकाां सवेशोभासमिवताम् ॥ १,१२.१२ ॥
रजोहोवबाहु सवनानघतथा ।
सुतपाः शु इयेते स पुा महौजसः ॥ १,१२.१३ ॥
योऽसौ रामको वणतनयो जाः ।
वाहा तमासुतान् लेभे ीनुदारामहौजसः ॥ १,१२.१४ ॥
पावकः पवमान शुचरिन ते यः ।
नमयः पवमानः याैुतः पावकः मृतः ॥ १,१२.१५ ॥
यासौ तपते सूयः शुचरिनवसौ मृतः ।
तेषां तु संततावये चवारं पच च ॥ १,१२.१६ ॥
पावकः पवमान शुचतेषां पता च यः ।
एते चैकोनपचाशयः परकिततः ॥ १,१२.१७ ॥
सवे तपिवनः ोाः सवे येषु भागनः ।
रामकाः मृताः सवे पुाकतमतकाः ॥ १,१२.१८ ॥
अयवान यवानः पतरो णः मृताः ।
अिनवाा बिहषदो धा तेषां यविथतः ॥ १,१२.१९ ॥
तेयः वधा सुतां जे मेनां वैतरणीं तथा ।
ते उभे वादयौ योगयौ मुनसमाः ॥ १,१२.२० ॥
असूत मेना मैनाकं ौचं तयानुजं तथा ।
गगा हमवतो जे सवलोकैकपावनी ॥ १,१२.२१ ॥
वयोगािनबलाेवीं लेभे पुीं महेरं ।
यथावकथतं पूवं देया माहायमुमम् ॥ १,१२.२२ ॥
एषा दय कयानां मयापयानुसंततः ।
यायाता भवताम मनोः सृं नबोधत ॥ १,१२.२३ ॥
इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे ादशोऽयायः
_____________________________________________________________
सूत उवाच
यतोानपादौ मनोः वायंभुवय तु ।
धमौ सुमहावीयौ शतरपा यजीजनत् ॥ १,१३.१ ॥
तततूानपादय ुवो नाम सुतोऽभवत् ।
भो नारायणे देवे ावान् थानमुमम् ॥ १,१३.२ ॥
ुवात्िच भयं च भाया शभुयजायत ।
िेराध सुछाया पच पुानकपषान् ॥ १,१३.३ ॥

वसवचनाेवी तपतवा सुदुरम् ।
आराय पुरषं वणुं शालामे जनादनम् ॥ १,१३.४ ॥
रपुं रपुजयं वं वृकलं वृषतेजसम् ।
नारायणपरान् शुान् वधमपरपालकान् ॥ १,१३.५ ॥
रपोराध बृहती चुषं सवतेजसम् ।
सोऽजीजनपुकरयां वैरयां चाुषं मनुम् ।
जापतेरामजायां वीरणय महामनः ॥ १,१३.६ ॥
मनोरजायत दश नवलायां महौजसः ।
कयायां सुमहावीया वैराजय जापतेः ॥ १,१३.७ ॥
ऊरः पूरः शतुनतपवी सयवाशुचः ।
अिनुदतरा सुुनाभमयुकः ॥ १,१३.८ ॥
ऊरोरजनयपुान् षडानेयी महाबलान् ।
अगं सुमनसं वातं तुमगरसं शवम् ॥ १,१३.९ ॥
अगाेनोऽभवपाैयो वेनादजायत ।
योऽसौ पृथुरत यातः जापालो महाबलः ॥ १,१३.१० ॥
येन दुधा मह पूवं ाजानां हतकारणात् ।
नयोगाणः साधं देवेेण महौजसा ॥ १,१३.११ ॥
वेनपुय वतते पुरा पैतामहे मखे ।
सूतः पौरािणको जे मायारपः वयं हरः ॥ १,१३.१२ ॥
वा सवशााणां धमो गुणवसलः ।
तं मां न मुनेाः पूवोूतं सनातनम् ॥ १,१३.१३ ॥
अिममवतरे यासः कृणैपायनः वयम् ।
ावयामास मां ीया पुराणं पुरषो हरः ॥ १,१३.१४ ॥
मदवये तु ये सूताः संभूता वेदविजताः ।
तेषां पुराणवृवं वृरासीदजाया ॥ १,१३.१५ ॥
स तु वैयः पृथुधोमान् सयसंधो िजतेन्यः ।
सावभौमो महातेजाः वधमपरपालकः ॥ १,१३.१६ ॥
तय बायाभृयेव भनारायणेऽभवत् ।
गोवधनगरं ाय तपतेपे िजतेन्यः ॥ १,१३.१७ ॥
तपसा भगवान् ीतः शखचगदाधरः ।
आगय देवो राजानं ाह दामोदरः वयम् ॥ १,१३.१८ ॥
मकौ रपसंपनौ सवशभृतां वरौ ।
मसादादसंदधं पुौ तव भवयतः ।
एकमुवा षीकेशः वकयां कृतं गतः ॥ १,१३.१९ ॥
वैयोऽप वेदवधना नलां भमुहन् ।
अपालयवकं रायं यायेन मधुसूदने ॥ १,१३.२० ॥
अचरादेव तवगो भाया तय सुचिमता ।
िखखडनं हवधानमतधाना यजायत ॥ १,१३.२१ ॥
शखडनोऽभवपुः सुशील इत वुतः ।
धािमको रपसंपनो वेदवेदागपारगः ॥ १,१३.२२ ॥
सोऽधीय वधवेदान् धमेण तपस िथतः ।
मतं चे भाययोगासंयां त धमवत् ॥ १,१३.२३ ॥
स कृवा तीथसंसेवां वायाये तपस िथतः ।
जगाम हमवपृं कदाचिससेवतम् ॥ १,१३.२४ ॥
त धमपदं नाम धमसदं वनम् ।
अपयोगनां गयमगयं वषाम् ॥ १,१३.२५ ॥
त मदाकनी नाम सुपुया वमला नद ।

पमोपलवनोपेता सामवभूषता ॥ १,१३.२६ ॥
स तया दिणे तीरे मुनीैयोगभवृतम् ।
सुपुयमामं रयमपयीतसंयुतः ॥ १,१३.२७ ॥
मदाकनीजले ावा संतय पतृदेवताः ।
अचयवा महादेवं पुपैः पमोपलादभः ॥ १,१३.२८ ॥
यावाकंसंथमीशानं शरयाधाय चाजलम् ।
संेमाणो भावतं तुाव परमेरम् ॥ १,१३.२९ ॥
रायायेन गरशं रय चरतेन च ।
अयै ववधैः तोैः शांभवैवेदसंभवैः ॥ १,१३.३० ॥
अथािमनतरेऽपयमायातं महामुनम् ।
ेतातरनामानं महापाशुपतोमम् ॥ १,१३.३१ ॥
भमसंदधसवागं कौपीनाछादनािवतम् ।
तपसा किषतामानं शुलयोपवीतनम् ॥ १,१३.३२ ॥
समाय संतवं शंभोरानदाावलेणः ।
ववदे शरसा पादौ ाजलवायमवीत् ॥ १,१३.३३ ॥
धयोऽयनुगृहतोऽिम यमे साामुनीरः ।
योगीरोऽ भगवान् ो योगवदां वरः ॥ १,१३.३४ ॥
अहो मे सुमहायं तपांस सफलान मे ।
कं करयाम शयोऽहं तव मां पालयानघ ॥ १,१३.३५ ॥
सोऽनुगृाथ राजानं सुशीलं शीलसंयुतम् ।
शयवे परजाह तपसा ीणकपषम् ॥ १,१३.३६ ॥
सांयासकं वधं कृनं कारयवा वचणः ।
ददौ तदैरं ानं वशाखावहतं तम् ॥ १,१३.३७ ॥
अशेषवेदसारं तपशुपाशवमोचनम् ।
अयाममत यातं ादभरनुतम् ॥ १,१३.३८ ॥
उवाच शयान् संेय ये तदामवासनः ।
ाणान् यान् वैयान् चयपरायणान् ॥ १,१३.३९ ॥
मया विततां शाखामधीयैवेह योगनः ।
समासते महादेवं यायतो नकलं शवम् ॥ १,१३.४० ॥
इह देवो महादेवो रममाणः सहोमया ।
अयाते भगवानीशो भानामनुकपया ॥ १,१३.४१ ॥
इहाशेषजगाता पुरा नारायणः वयम् ।
आराधयमहादेवं लोकानां हतकायया ॥ १,१३.४२ ॥
इहैव देवमीशानं देवानामप दैवतम् ।
आराय महतीं सं लेभरे देवदानवाः ॥ १,१३.४३ ॥
इहैव मुनयः पूवं मरयाा महेरम् ।
वा तपोबलाानं लेभरे सावकालकम् ॥ १,१३.४४ ॥
तमावमप राजे तपोयोगसमिवतः ।
त नयं मया साधं ततः समवायस ॥ १,१३.४५ ॥
एवमाभाय वेो देवं यावा पनाकनम् ।
आचचे महामं यथाववाथसये ॥ १,१३.४६ ॥
सवपापोपशमनं वेदसारं वमुदम् ।
अिनरयादकं पुयमृषभः संविततम् ॥ १,१३.४७ ॥
सोऽप तचनााजा सुशीलः यािवतः ।
साापाशुपतो भूवा वेदायासरतोऽभवत् ॥ १,१३.४८ ॥
भमोूलतसवागः कदमूलफलाशनः ।
शातो दातो िजतोधः संयासवधमातः ॥ १,१३.४९ ॥

हवधानतथानेयां जनयामास ससुतम् ।
ाचीनबिहषं नाना धनुवेदय पारगम् ॥ १,१३.५० ॥
ाचीनबिहभागवान् सवशभृतां वरः ।
समुतनयायां वै दश पुानजीजनत् ॥ १,१३.५१ ॥
चेतसते वयाता राजानः थतैजसः ।
अधीतवतः वं वेदं नारायणपरायणाः ॥ १,१३.५२ ॥
दशयतु चेतोयो मारषायां जापतः ।
दो जे महाभागो यः पूवं णः सुतः ॥ १,१३.५३ ॥
स तु दो महेशेन रेण सह धीमता ।
कृवा ववादं रेण शः ाचेतसोऽभवत् ॥ १,१३.५४ ॥
समायातं महादेवो दं देया गृहं हरः ।
वा यथोचतां पूजां दाय ददौ वयम् ॥ १,१३.५५ ॥
तदा वै तमसावः सोऽदकां णः सुतः ।
पूजामनहामिवछन् जगाम कुपतो गृहम् ॥ १,१३.५६ ॥
कदाचवगृहं ाां सतीं दः सुदुमनाः ।
भा सह वनन्ैनां भसयामसा वै रषा ॥ १,१३.५७ ॥
अये जामातरः ेा भतुतव पनाकनः ।
वमयससुतामाकं गृहाछ यथागतम् ॥ १,१३.५८ ॥
तय तायमाकय सा देवी शकरया ।
वनन् पतरं दं ददाहामानमामना ॥ १,१३.५९ ॥
णय पशुभतारं भतारं कृवाससम् ।
हमवुहता साभूपसा तय तोषता ॥ १,१३.६० ॥
ावा तागवान् रः पनाितहरो हरः ।
शशाप दं कुपतः समागयाथ तृहम् ॥ १,१३.६१ ॥
यवा देहममं न् याणां कुलोवः ।
वयां सुतायां मूढामा पुमुपादययस ॥ १,१३.६२ ॥
एवमुवा महादेवो ययौ कालासपवतम् ।
वायंभुवोऽप कालेन दः ाचेतसोऽभवत् ॥ १,१३.६३ ॥
एतः कथतं सवं मनोः वायंभुवय तु ।
वसगं दपयतं शृवतां पापनाशनम् ॥ १,१३.६४ ॥
इत ीकूमपुराणे षमाहयां संहतायां पूववभागे योदशोऽयायः
_____________________________________________________________
नैमषीया ऊचुः
देवानां दानवानां च गधवोरगरसाम् ।
उपं वतरासूत ूह वैववतेऽतरे ॥ १,१४.१ ॥
स शः शंभुना पूवं दः ाचेतसो नृपः ।
कमकाषोमहाबुे ोतुमछाम सांतम् ॥ १,१४.२ ॥
सूत उवाच
वये नारायणेनों पूवकपानुषगकम् ।
कालबं पापनं जासगय वतरम् ॥ १,१४.३ ॥
स शः शंभुना पूवं दः ाचेतसो नृपः ।
वनन् पूववैरेण गगारेऽयजवम् ॥ १,१४.४ ॥

८ ॥ वहय दं कुपतो वचः ाह महामुनः । शृवतां सवदेवानां सवानमयः वयम् ॥ १.६ ॥ दधीच उवाच ादयः पशाचाता ययाानुवधायनः । स देवः सांतं रो वधना कं न पूयते ॥ १.१४.९ ॥ दधीच उवाच यतः वृिवेषां याय परमेरः । संपूयते सवयैिवदवा कल शकरः ॥ १.२२ ॥ अतिहते भगवत दो नारायणं हरम् । रकं जगतां देवं जगाम शरणं वयम् ॥ १.१४.१४.२३ ॥ वतयामास च तं यं दोऽथ नभयः । रते भगवान् वणुः शरणागतरकः ॥ १.१८ ॥ तमसावमनसो न पयित वृषवजम् । सहशोऽथ शतशो भूय एव वनन्ते ॥ १.११ ॥ ईरो ह जगा भुनारायणः वराट् । सवामकोऽसौ भगवानयते सवकमसु ॥ १.१४.१४ ॥ एष रो महादेवः कपदे च घृणी हरः । आदयो भगवान् सूयो नीलीवो वलोहतः ॥ १.१० ॥ न ं शकरो रः संहता तामसो हरः । ननः कपाल वकृतो वामा नोपपते ॥ १.१२ ॥ दधीच उवाच कं वया भगवानेष सहांशुन यते । सवलोकैकसंहता कालामा परमेरः ॥ १.१४.१४.१४.१४.१४.१७ ॥ एवमुे तु मुनयः समायाता दवः । बाढमयुवन् वायं तय साहायकारणः ॥ १.१९ ॥ नदतो वैदकामान् सवभूतपतं हरम् । अपूजयन् दवायं मोहता वणुमायया ॥ १.२० ॥ देवा सवे भागाथमागता वासवादयः । नापयन् देवमीशानमृते नारायणं हरम् ॥ १.१४.१३ ॥ यं गृणतीह वांसो धािमका वादनः । सोऽयं साी तीरोचः कालामा शाकरतनुः ॥ १.१६ ॥ द उवाच य एते ादशादया आगता यभागनः । सवे सूया इत ेया न ायो वते रवः ॥ १.१४.१४.१४.देवा सवे भागाथमाहूता वणुना सह । सहैव मुनभः सवैरागता मुनपुगवाः ॥ १.१४.१५ ॥ संतूयते सहांशुः सामगावयुहोतृभः । पयैनं वकमाणं रमूित यीमयम् ॥ १.१४.१४.५ ॥ वा देवकुलं कृनं शकरेण वनागतम् । दधीचो नाम विषः ाचेतसमथावीत् ॥ १.१४.१४.७ ॥ द उवाच सवेवेव ह येषु न भागः परकिपतः । न मा भायया साधं शकरयेत नेयते ॥ १.१४.२४ ॥ पुनः ाह च तं दं दधीचो भगवानृषः । संेयिषगणान् देवान् सवान् वै वषः ॥ १.१४.१४.२५ ॥ .२१ ॥ हरयगभो भगवान् ा वदां वरः । पयतामेव सवेषां णादतरधीयत ॥ १.

४४ ॥ शूलशगदाहताकोपलकरातथा । कालािनरसंकाशा नादयतो दशो दश ॥ १.१४.१४.३३ ॥ एतिमनतरे देवी महादेवं महेरम् । पतं पशुपतं देवं ावैताह सवक् ॥ १.१४.१४.४८ ॥ .३५ ॥ देवाः सहिषभासंत साहायकारणः । वनाशयाशु तं यं वरमेकं वृणोयहम् ॥ १.१४.१४.३० ॥ मयाधीतसमाचारा मयाानलापनः । ाय घोरं कलयुगं कलजैः कल पीडताः ॥ १.२६ ॥ असतां हो य सतां चैव वमानना । दडो देवकृतत सः पतत दारणः ॥ १.१४.१४.१४.३६ ॥ एवं वापतो देया देवो देववरः भुः । ससज सहसा रं दयिजघांसया ॥ १.१४.३७ ॥ सहशीषपादं च सहां महाभुजम् । सहपािणं दुधषं युगातानलसिनभम् ॥ १.२९ ॥ भवयवं यीबााः सवेऽपीरवषः । नदतो ैरं मागं कुशाासमानसाः ॥ १.३२ ॥ एवमुवा तु विषिवरराम तपोनधः । जगाम मनसा रमशेषाघवनाशनम् ॥ १.२७ ॥ एवमुवा तु विषः शशापेरवषः । समागतान् ाणांतान् दसाहायकारणः ॥ १.३८ ॥ दंाकरालं दुेयं शखचगदाधरम् । दडहतं महानादं शागणं भूतभूषणम् ॥ १.१४.१४.१४.४२ ॥ मयुना चोमया सृा भकाल महेर । तया च साधं वृषभं समार ययौ गणः ॥ १.१४.४७ ॥ देवागनासहायमसरोगीतनादतम् । वीणावेणुननादायं वेदवादाभनादतम् ॥ १.१४.४६ ॥ सवे शंाय तं देशं गगाारमत ुतम् । दशुयदेशं तं दयामततेजसः ॥ १.२८ ॥ यमाहकृता वेदा भवः परमेरः । वनिदतो महादेवः शकरो लोकविदतः ॥ १.३४ ॥ देयुवाच दो येन यजते पता मे पूवजमन । वनन् भवतो भावमामानं चाप शकर ॥ १.१४.१४.१४.१४.४० ॥ तमाह दय मखं वनाशय शवोस्िवत । वनन् मां स यजते गगाारे गणेर ॥ १.४१ ॥ ततो बधुयुेन संहेनैकेन ललया । वीरभेण दय वनाशमगमतुः ॥ १.४३ ॥ अये सहशो रा नसृातेन धीमता । रोमजा इत वयातातय साहायकारणः ॥ १.१४.अपूयपूजने चैव पूयानां चायपूजने । नरः पापमवानोत महै ना संशयः ॥ १.४५ ॥ सवे वृषासनारढाः सभायाातभीषणाः । समावृय गणें ययुदमखं त ॥ १.१४.१४.३९ ॥ वीरभ इत यातं देवदेवसमिवतम् । स जातमाो देवेशमुपतथे कृताजलः ॥ १.१४.३१ ॥ यवा तपोबलं कृनं गछवं नरकान् पुनः । भवयत षीकेशः वातोऽप पराुखः ॥ १.

वा सहिषभदेवैः समासीनं जापतम् । उवाच भया रैवोरभः मयिनव ॥ १.६४ ॥ समालोय महाबाहुरागय गरडो गणम् । जघान पैः सहसा ननादाबुनधयथा ॥ १.१४.७० ॥ वशेषापावतीं देवीमीराधशररणीम् । तोैनानावधैदः णय च कृताजलः ॥ १.६५ ॥ ततः सहशो भः ससज गरडान् वयम् । वैनतेयादयधकान् गरडं ते दुुवुः ॥ १.१४.१४.५१ ॥ एवमुा गणेशेन जापतपुरः सराः । देवा ऊचुयभागे न च मा इत भुम् ॥ १.६० ॥ भगय नेे चोपाय करजाेण ललया । नहय मुना दतान् पूणैवमपातयत् ॥ १.६१ ॥ तथा चमसं देवं पादागुेन ललया । धषयामास बलवान् मयमानो गणेरः ॥ १.१४.१४.१४.१४.६२ ॥ वेहतयं छवा िजामुपाय ललया । जघान मूिन पादेन मुनीनप मुनीराः ॥ १.१४.१४.६३ ॥ तथा वणुं सहरडं समायातं महाबलः । वयाध नशेतैबाणैः तभयवा सुदशनम् ॥ १.१४.५० ॥ अथ चेकयचदयमाा मुनसुरोमाः । भागो भवयो देयतु नामयमत कयताम् । तं ूताापयत यो वेयामो ह वयं ततः ॥ १.६६ ॥ तान् वा गरडो धीमान् पलायत महाजवः । वसृय माधवं वेगादुतमवाभवत् ॥ १.१४.५४ ॥ एवमुा अपीशानं मायया नचेतसः । न मेनरे ययुमा देवामुवा वमालयम् ॥ १.१४.६७ ॥ अतिहते वैनतेये भगवान् पमसंभवः । आगय वारयामास वीरभं च केशवम् ॥ १.१४.१४.१४.५९ ॥ वीरभोऽप दामा शयोछतः करम् । यभयददनामा तथायेषां दवौकसाम् ॥ १.५२ ॥ मा ऊचुः सुरान् यूयं तमोपहतचेतसः । ये नावरय राजानं पूजयवं महेरम् ॥ १.१४.१४.५५ ॥ ततः स रो भगवान् सभायः सगणेरः । पृशन् करायां िष दधीचं ाह देवताः ॥ १.१४.६८ ॥ सादयामास च तं गौरवापरमेनः । संतूय भगवानीशः साबतागमवयम् ॥ १.१४.१४.४९ ॥ वयं नुचराः सवे शवयामततेजसः । भागाभलसया ाा भागान् यछवमीिसतान् ॥ १.६९ ॥ वीय देवाधदेवं तं साबं सवगणैवृतम् । तुाव भगवान् ा दः सवे दवौकसः ॥ १.५८ ॥ तोा सह होा च अं चैव गणेराः । गृहवा भीषणाः सवे गगाोतस चिपुः ॥ १.७१ ॥ .१४.१४.५३ ॥ ईरः सवभूतानां सवभूततनुहरः । पूयते सवयेषु सवायुदसदः ॥ १.१४.५६ ॥ माः माणं न कृता युमाभबलगिवतैः । यमास तमाो नाशयाय गिवतम् ॥ १.५७ ॥ इयुवा यशालां तां ददाह गणपुगवः । गणेरा संुा यूपानुपाय चिपुः ॥ १.

७८ ॥ अतिहते महादेवे शकरे पमसंभवः । याजहार वयं दमशेषजगतो हतम् ॥ १.८९ ॥ सृजयेतजगसवं वणुतपयतीरः । इथं जगसवमदं रनारायणोवम् ॥ १.७२ ॥ वमेव जगतः ा शासता चैव रकः । अनुाो भगवता दाप दवौकसः ॥ १.१४.९३ ॥ यवा तपोबलं कृनं वाणां कुलसंभवाः । पूवसंकारमहायाणो वचनादह ॥ १.८४ ॥ यापरहरेशय नदामामवनाशनीम् । भवित सवदोषाय नदकय या यतः ॥ १.१४.८१ ॥ स आमा सवभूतानां स बीजं परमा गतः । तूयते वैदकैमैदेवदेवो महेरः ॥ १.१४.१४.८५ ॥ यतवैष महायोगी रको वणुरययः । स देवदेवो भगवामहादेवो न संशयः ॥ १.७६ ॥ भवयस गणेशानः कपातेऽनुहामम । ताव ममादेशावाधकारेषु नवृतः ॥ १.७७ ॥ एवमुवा स भगवान् सपीकः सहानुगः । अदशनमनुाो दयामततेजसः ॥ १.८० ॥ सवेषामेव भूतानां ेष वसतीरः । पययेनं भूता वांसो वेदवादनः ॥ १.८६ ॥ मयते ये जगोनं वभनं वणुमीरात् । मोहादवेदनवाे याित नरकं नराः ॥ १.१४.८३ ॥ तमादनादमयातं वाय परमेरम् । कमणा मनसा वाचा समाराधय यतः ॥ १.७९ ॥ ोवाच कं तवापगतो मोहः सने वृषभवजे । यदाच वयं देवः पालयैतदतन्तः ॥ १.१४.१४.१४.१४.९४ ॥ .७३ ॥ ततः हय भगवान् कपदे नीललोहतः । उवाच णतान् देवान् ाचेतसमथो हरः ॥ १.९२ ॥ येऽये शापािननदधा दधीचय महषयः । षतो मोहता देवं संबभूवुः कलवथ ॥ १.१४.१४.१४.१४.१४.ततो भगवती देवी हसती महेरम् । सनमानसा रं वचः ाह घृणानधः ॥ १.८२ ॥ तमचयत यो रं वामयेकं सनातनम् । चेतसा भावयुेन स यात परमं पदम् ॥ १.७४ ॥ गछवं देवताः सवाः सनो भवतामहम् । संपूयः सवयेषु न नन्ोऽहं वशेषतः ॥ १.८७ ॥ वेदानुवितनो रं देवं नारायणं तथा । एकभावेन पयित मुभाजो भवित ते ॥ १.१४.९० ॥ तमायवा हरेिनदां वणावप समाहतः । समायेमहादेवं शरयं वादनाम् ॥ १.१४.१४.१४.१४.१४.१४.१४.८८ ॥ यो वणुः स वयं रो यो रः स जनादनः । इत मवा यजेेवं स यात परमां गतम् ॥ १.१४.९१ ॥ उपुयाथ वचनं वरचय जापतः । जगाम शरणं देवं गोपतं कृवाससम् ॥ १.७५ ॥ वं चाप शृणु मे द वचनं सवरणम् । यवा लोकैषणामेतां मो भव यतः ॥ १.

मुशापाततः सवे कपाते रौरवादषु ।
नपायमानाः कालेन संायादयवचसम् ।
ाणं जगतामीशमनुाताः वयंभुवा ॥ १,१४.९५ ॥
समाराय तपोयोगादशानं दशाधपम् ।
भवयित यथा पूवं शकरय सादतः ॥ १,१४.९६ ॥
एतः कथतं सवं दयनषूदनम् ।
शृणुवं दपुीणां सवासां चैव संततम् ॥ १,१४.९७ ॥
इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे चतुदशोऽयायः
_____________________________________________________________

सूत उवाच
जाः सृजेत यादः पूवं दः वयंभुवा ।
ससज देवान् गधवानृषींैवासुरोरगान् ॥ १,१५.१ ॥
यदाय सृजमानय न यवधत ताः जाः ।
तदा ससज भूतान मैथुनेनैव धमतः ॥ १,१५.२ ॥
असयां जनयामास वीरणय जापतेः ।
सुतायां धमयुायां पुाणां तु सहकम् ॥ १,१५.३ ॥
तेषु पुेषु नेषु मायया नारदय सः ।
षं दोऽसृजकया वैरयां वै जापतः ॥ १,१५.४ ॥
ददौ स दश धमाय कयपाय योदश ।
वंशस च सोमाय चतोऽरनेमने ॥ १,१५.५ ॥
े चैव बहुपुाय े कृशााय धीमते ।
े चैवागरसे तासां वयेऽथ नतरम् ॥ १,१५.६ ॥
अरधती वसुजामी लबा भानुमरवती ।
संकपा च मुहूता च साया वा च भामनी ॥ १,१५.७ ॥
धमपयो दश वेतातासां पुािनबोधत ।
वाया वदेवातु साया सायानजीजनत् ॥ १,१५.८ ॥
मरवतो मरवयां वसवोऽौ वसोः सुताः ।
भानोतु भानवैव मुहूता वै मुहूतजाः ॥ १,१५.९ ॥
लबायााथ घोषो वै नागवीथी तु जामजा ।
पृथवीवषयं सवमरदयामजायत ।
संकपायातु संकपो धमपुा दश मृताः ॥ १,१५.१० ॥
आपो ुव सोम धरैवानलोऽनलः ।
यूष भास वसवोऽौ कितताः ॥ १,१५.११ ॥
आपय पुो वैतयः मः ातो धुनतथा ।
ुवय पुो भगवान् कालो लोककालनः ॥ १,१५.१२ ॥
सोमय भगवान् वचा धरय वणः सुतः ।
पुरोजवोऽनलय यादवातगततथा ॥ १,१५.१३ ॥
कुमारो नलयासीसेनापतरत मृतः ।
देवलो भगवान् योगी यूषयाभवसुतः ।
वकमा भासय शपकता जापतः ॥ १,१५.१४ ॥
अदतिदतदनुतदरा सुरसा तथा ।

सुरभिवनता चैव ता ोधवशा इरा ।
कुमुन धमा तपुान् वै नबोधत ॥ १,१५.१५ ॥
अंशो धाता भगवा मोऽथ वरणऽयमा ।
वववान् सवता पूषा ंशुमान् वणुरेव च ॥ १,१५.१६ ॥
तुषता नाम ते पूवं चाुषयातरे मनोः ।
वैववतेऽतरे ोा आदयाादतेः सुताः ॥ १,१५.१७ ॥
दतः पुयं लेभे कयपालसंयुतम् ।
हरयकशपुं यें हरयां तथापरम् ॥ १,१५.१८ ॥
हरयकशपुदैयो महाबलपरामः ।
आराय तपसा देवं ाणं परमेनम् ।
वालेभेवरान् दयान् तुवासौ ववधैः तवै ॥ १,१५.१९ ॥
अथ तय बलाेवाः सव एव सुरषयः ।
बाधताताडता जमुदेवदेवं पतामहम् ॥ १,१५.२० ॥
शरयं शरणं देवं शंभुं सवजगमयम् ।
ाणं लोककतारं ातारं पुरषं परम् ।
कूटथं जगतामेकं पुराणं पुरषोमम् ॥ १,१५.२१ ॥
स याचतो देववरैमुनभ मुनीराः ।
सवदेवहताथाय जगाम कमलासनः ॥ १,१५.२२ ॥
संतूयमानः णतैमुनीैरमरैरप ।
ीरोदयोरं कूलं याते हरररः ॥ १,१५.२३ ॥
वा देवं जगोनं वणुं वगुरं शवम् ।
ववदे चरणौ मूना कृताजलरभाषत ॥ १,१५.२४ ॥
ोवाच
वं गतः सवभूतानामनतोऽयिखलामकः ।
यापी सवामरवपुमहायोगी सनातनः ॥ १,१५.२५ ॥
वमामा सवभूतानां धानं कृतः परा ।
वैरायैयनरतो रागातीतो नरजनः ॥ १,१५.२६ ॥
वं कता चैव भता च नहता सुरवषाम् ।
ातुमहयनतेश ाता ह परमेरः ॥ १,१५.२७ ॥
इथं स वणुभगवान् णा संबोधतः ।
ोवाचोिनपमाः पीतवासासुरषः ॥ १,१५.२८ ॥
कमथं सुमहावीयाः सजापतकाः सुराः ।
इमं देशमनुााः कं वा कायं करोम वः ॥ १,१५.२९ ॥
देवा ऊचुः
हरयकशपुनाम णो वरदिपतः ।
बाधते भगवन् दैयो देवान् सवान् सहिषभः ॥ १,१५.३० ॥
अवयः सवभूतानां वामृते पुरषोम ।
हतुमहस सवेषां वं ातास जगमय ॥ १,१५.३१ ॥
ुवा तैवतैरं स वणुलोकभावनः ।
वधाय दैयमुयय सोऽसृजपुरषं वयम् ॥ १,१५.३२ ॥
मेरपवतवमाणं घोररपं भयानकम् ।
शखचगदापािणं तं ाह गरडवजः ॥ १,१५.३३ ॥
हवा तं दैयराजं वं हरयकशपुं पुनः ।
इमं देशं समागतुं िमहस पौरषात् ॥ १,१५.३४ ॥
नशय वैणवं वायं णय पुरषोमम् ।
महापुरषमयं ययौ दैयमहापुरम् ॥ १,१५.३५ ॥
वमुचन् भैरवं नादं शखचगदाधरः ।

आर गरडं देवो महामेररवापरः ॥ १,१५.३६ ॥
आकय दैयवरा महामेघरवोपमम् ।
समाचचिरे नादं तदा दैयपतेभयात् ॥ १,१५.३७ ॥
असुरा ऊचुः
किदागछत महान् पुरषो देवचोदतः ।
वमुचन् भैरवं नादं तं जानीमोऽमरादन ॥ १,१५.३८ ॥
ततः सहासुरवरैिहरयकशपुः वयम् ।
संनैः सायुधैः पुैः ादाैतदा ययौ ॥ १,१५.३९ ॥
वा तं गरडासीनं सूयकोटसमभम् ।
पुरषं पवताकारं नारायणमवापरम् ॥ १,१५.४० ॥
दुुवुः केचदयोममूचुः संातलोचनाः ।
अयं स देवो देवानां गोा नारायणो रपुः ॥ १,१५.४१ ॥
अमाकमययो नूनं तसुतो वा समागतः ।
इयुवा शवषािण ससृजुः पुरषाय ते ।
तान चाशेषतो देवो नाशयामास ललया ॥ १,१५.४२ ॥
तदा हरयकशपोवारः थतौजसः ।
पुा नारायणोूतं युयुधुमेघनः वनाः ।
ादायनुादः संादो ाद एव च ॥ १,१५.४३ ॥
ादः ाहणोामनुादोऽथ वैणवम् ।
संादाप कौमारमानेयं ाद एव च ॥ १,१५.४४ ॥
तान तं पुरषं ाय चवायािण वैणवम् ।
न शेकुबाधतुं वणुं वासुदेवं यथा तथा ॥ १,१५.४५ ॥
अथासौ चतुरः पुामहाबाहुमहाबलः ।
गृ पादेषु करैः संचेप ननाद च ॥ १,१५.४६ ॥
वमुेवथ पुेषु हरयकशपुः वयम् ।
पादेन ताडयामास वेगेनोरस तं बल ॥ १,१५.४७ ॥
स तेन पीडतोऽयथं गरडेन तथाऽशुगः ।
अयः ययौ तूणं य नारायणः भुः ।
गवा वापयामास वृमिखलं तथा ॥ १,१५.४८ ॥
संचय मनसा देवः सवानमयोऽमलः ।
नरयाधतनुं कृवा संहयाधतनुं तथा ॥ १,१५.४९ ॥
नृसंहवपुरयो हरयकशपोः पुरे ।
आवबभूव सहसा मोहयन् दैयपुगवान् ॥ १,१५.५० ॥
दंाकरालो योगामा युगातदहनोपमः ।
समारामनः शं सवसंहारकारकाम् ।
भात नारायणोऽनतो यथा मयिदने रवः ॥ १,१५.५१ ॥
वा नृसंहवपुषं ादं येपुकम् ।
वधाय ेरयामास नरसहय सोऽसुरः ॥ १,१५.५२ ॥
इमं नृसंहवपुषं पूवमाहुशकम् ।
सहैव वनुजैः सवैनाशयाशु मयेरतः ॥ १,१५.५३ ॥
तसंनयोगादसुरः ादो वणुमययम् ।
युयुधे सवयेन नरसंहेन निजतः ॥ १,१५.५४ ॥
ततः संचोदतो दैयो हरयातदानुजः ।
यावा पशुपतेरं ससज च ननाद च ॥ १,१५.५५ ॥
तय देवाददेवय वणोरमततेजसः ।
न हानमकरोदं यथा देवय शूलनः ॥ १,१५.५६ ॥
वा पराहतं वं ादो भायगौरवात् ।

मेने सवामकं देवं वासुदेवं सनातनम् ॥ १,१५.५७ ॥
संयय सवशािण सवयुेन चेतसा ।
ननाम शरसा देवं योगनां दयेशयम् ॥ १,१५.५८ ॥
तुवा नारायणैः तोैः ऋयजुः सामसंभवैः ।
नवाय पतरं ातृन् हरयां तदावीत् ॥ १,१५.५९ ॥
अयं नारायणोऽनतः शातो भगवानजः ।
पुराणपुरषो देवो महायोगी जगमयः ॥ १,१५.६० ॥
अयं धाता वधाता च वययोतिनरजनः ।
धानपुरषतवं मूलकृतरययः ॥ १,१५.६१ ॥
ईरः सवभूतानामतयामी गुणातगः ।
गछवमेनं शरणं वणुमयमययम् ॥ १,१५.६२ ॥
एवमुे सुदुबुिहरयकशपुः वयम् ।
ोवाच पुमयथं मोहतो वणुमायया ॥ १,१५.६३ ॥
अयं सवामना वयो नृसंहोऽपपरामः ।
समागतोऽमवनमदानीं कालचोदतः ॥ १,१५.६४ ॥
वहय पतरं पुो वचः ाह महामतः ।
मा नदवैनमीशानं भूतानामेकमययम् ॥ १,१५.६५ ॥
कथं देवो महादेवः शातः कालविजतः ।
कालेन हयते वणुः कालामा कालरपधृक् ॥ १,१५.६६ ॥
ततः सुवणकशपुदुरामा वधचोदतः ।
नवारतोऽप पुेण युयोध हरमययम् ॥ १,१५.६७ ॥
संरनयनोऽतो हरयनयनाजम् ।
नखैिवदारयामास ादयैव पयतः ॥ १,१५.६८ ॥
हते हरयकशपौ हरयाो महाबलः ।
वसृय पुं ादं दुुवे भयवलः ॥ १,१५.६९ ॥
अनुादादयः पुा अये च शतशोऽसुराः ।
नृसंहदेहसंभूतैः संहैनोता यमालयम् ॥ १,१५.७० ॥
ततः संय तूपं हरनारायणः भुः ।
वमेव परमं रपं ययौ नारायणायम् ॥ १,१५.७१ ॥
गते नारायणे दैयः ादोऽसुरसमः ।
अभषेकेण युेन हरयामयोजयत् ॥ १,१५.७२ ॥
स बाधयामास सुरान् रणे िजवा मुनीनप ।
लवाधकं महापुं तपसाराय शकरम् ॥ १,१५.७३ ॥
देवािजवा सदेवेान् बवाच धरणीममाम् ।
नीवा रसातलं चे वदमदवरभाम् ॥ १,१५.७४ ॥
ततः सका देवाः परलानमुखयः ।
गवा वापयामासुिवणवे हरमिदरम् ॥ १,१५.७५ ॥
स चतयवा वामा तधोपायमययः ।
सवेदेवमयं शुं वाराहं वपुरादधे ॥ १,१५.७६ ॥
गवा हरयनयनं हवा तं पुरषोमः ।
दंयोारयामास कपादौ धरणीममाम् ॥ १,१५.७७ ॥
यवा वराहसंथानं संथाय च सुरजान्
वामेव कृतं दयां ययौ वणुः परं पदम् ॥ १,१५.७८ ॥
तिमन् हतेऽमररपौ ादौ वणुतपरः ।
अपालयवकंरायं भावं यवा तदाऽसुरम् ॥ १,१५.७९ ॥
इयाज वधवेवान् वणोराराधने रतः ।
नः सपं तदा रायं तयासीणुवैभवात् ॥ १,१५.८० ॥

ततः कदाचदसुरो ाणं गृहमागतम् ।
तापसं नाचयामास देवानां चैव मायया ॥ १,१५.८१ ॥
स तेन तापसोऽयथं मोहतेनावमानतः ।
शशापासुरराजानं ोधसंरलोचनः ॥ १,१५.८२ ॥
यलं समाय ाणानवमयसे ।
सा भवैणवी दया वनाशं ते गमयत ॥ १,१५.८३ ॥
इयुवा ययौ तूणं ादय गृहाद्जः ।
मुमोह रायसंसः सोऽप शापबलातः ॥ १,१५.८४ ॥
बाधयामास वेान ववेद जनादनम् ।
पतुवधमनुमृय ोधं चे हरं त ॥ १,१५.८५ ॥
तयोः समभवुं सुघोरं रोमहषणम् ।
नारायणय देवय ादयामरषः ॥ १,१५.८६ ॥
कृवा तु सुमहुं वणुना तेन निजतः ।
पुवसंकारमाहायापरिमन् पुरषे हरौ ।
संजातं तय वानं शरयं शरणं ययौ ॥ १,१५.८७ ॥
ततः भृत दैयेो नयां भमुहन् ।
नारायणे महायोगमवाप पुरषोमे ॥ १,१५.८८ ॥
हरयकशपोः पुे योगसंसचेतस ।
अवाप तमहायमधकोऽसुरपुगवः ॥ १,१५.८९ ॥
हरयनेतनयः शंभोदेहसमुवः ।
मदरथामुमां देवीं चकमे पवतामजाम् ॥ १,१५.९० ॥
पुरा दारवने पुये मुनयो गृहमेधनः ।
ईराराधनाथाय तपेरः सहशः ॥ १,१५.९१ ॥
ततः कदाचमहत कालयोगेन दुतरा ।
अनावृरतीवोा ासीूतवनाशनी ॥ १,१५.९२ ॥
समेय सवे मुनयो गौतमं तपसां नधम् ।
अयाचत ुधावा आहारं ाणधारणम् ॥ १,१५.९३ ॥
स तेयः ददावनं मृं बहुतरं बुधः ।
सवे बुबुिजरे वा निवशकेन चेतसा ॥ १,१५.९४ ॥
गते तु ादशे वषे कपात इव शकर ।
बभूव वृमहती यथापूवमभूजगत् ॥ १,१५.९५ ॥
ततः सवे मुनवराः समामय परपरम् ।
महिष गौतमं ोचुगछाम इत वेगतः ॥ १,१५.९६ ॥
नवारयामास च तान् किचकालं यथासुखम् ।
उषवा मृहेऽवयं गछवमत पिडताः ॥ १,१५.९७ ॥
ततो मायामयीं सृवा कृशां गां सव एव ते ।
समीपं ापयामासुगौतमय महामनः ॥ १,१५.९८ ॥
सोऽनुवीय कृपावतयाः संरणोसुकः ।
गोे तां बधयामास पृमाा ममार सा ॥ १,१५.९९ ॥
स शोकेनाभसंतः कायाकायं महामुनः ।
न पयत म सहसा ताशं मुनयोऽुवन् ॥ १,१५.१०० ॥
गोवयेयं जे यावव शररगा ।
तावेऽनं न भोयं गछामो वयमेव ह ॥ १,१५.१०१ ॥
तेन ते मुदताः सतो देवदारवनं शुभम् ।
जमुः पापवशं नीतातपतुं यथा पुरा ॥ १,१५.१०२ ॥
स तेषां मायया जातां गोवयां गौतमो मुनः ।
केनाप हेतुना ावा शशापातीवकोपनः ॥ १,१५.१०३ ॥

१५.१५.१५.१५.१५.१५.१५.१०५ ॥ देवदेवौ महादेवौ भानामाितनाशनौ । कामवृया महायोगौ पापानातुमहथः ॥ १.१११ ॥ एवं संबोधतो रो माधवेन मुरारणा । चकार मोहशाािण केशवोऽप शवेरतः ॥ १.१५.११८ ॥ कपालमालाभरणः ेतभमावगुिठतः । वमोहयंलोकममं जटामडलमिडतः ॥ १.१५.१२५ ॥ संामधकं वा शकरः कालभैरवः । यषेधयदमेयामा कालरपधरो हरः ॥ १.१५.१५.१०९ ॥ तथाप भवासयाितया महेर । अमाभः सव एवेमे गतारो नरकानप ॥ १.१५.१५.१२४ ॥ एतिमनतरे दैयो धको नाम दुमतः । आहतुकामो गरजामाजगामाथ मदरम् ॥ १.१५.११० ॥ तमाै वेदबाानां रणाथाय पापनाम् । वमोहनाय शाािण करयामो वृषवज ॥ १.११७ ॥ मोहयत इमं लोकमवतीय महतले । चकार शकरो भां हतायैषां जैः सह ॥ १.१५.१०७ ॥ ततः स भगवान् वणुः शरयो भवसलः । गोपतं ाह वेानालोय णतान् हरः ॥ १.१२२ ॥ ा हुताशनः शो यमोऽये सुरपुगवाः । सषेवरे महादेवीं ीवेशं शोभनं गताः ॥ १.१२६ ॥ .१५.११३ ॥ सृवा तानूचतुदेवौ कुवाणाः शाचोदतम् । पततो नरये घोरे बहून् कपान् पुनः पुनः ॥ १.१५.११६ ॥ चुतेऽयान शाािण त त रताः पुनः । शयानयापयामासुदशयवा फलान तु ॥ १.१०८ ॥ न वेदबाे पुरषे पुयलेशोऽप शकर । संगछते महादेव धमो वेदानबभौ ॥ १.१५.१५.१२१ ॥ िथतेऽथ महादेवे वणुिवतनुः वयम् । ीरपधार नयतं सेवते म महेरम् ॥ १.१०४ ॥ सवे संाय देवेशं शकरं वणुमययम् । अतुवन् लौककैः तोैरिछा इव सवगौ ॥ १.११९ ॥ निय पावतीं देवीं वणावमततेजस । नयोयागभवं रं भैरवं दुनहे ॥ १.१५.१२० ॥ दवा नारायणे देवीं निदनं कुलनिदनम् । संथाय त गणपान् देवानपुरोगमान् ॥ १.१५.भवयित यीबाा महापातकभः समाः । बभूवुते तथा शापाजायमानाः पुनः पुनः ॥ १.१५.१५.१०६ ॥ तदा पािथतं वणुं संेय वृषभवजः । कमेतेषां भवेकायं ाह पुयैषणामत ॥ १.११२ ॥ कापालं नाकुलं वामं भैरवं पूवपिमम् । पचरां पाशुपतं तथायान सहशः ॥ १.११५ ॥ एवमीरवणुयां चोदताते महषयः । आदेशं यपत शरसासुरवषोः ॥ १.११४ ॥ जायतो मानुषे लोके ीणपापचयाततः । ईराराधनबलाछवं सुकृतां गतम् । वतवं मसादेन नायथा नकृतिह वः ॥ १.१२३ ॥ नदर भगवान् शंभोरयतवलभः । ारदेशे गणायो यथापूवमतत ॥ १.

१४९ ॥ कया ऊचुः .१३८ ॥ संामीरं ावा सव एव गणेराः । समागयोपतथुतं भानुमतमव जाः ॥ १.१५.१५.१३७ ॥ ततः डां महादेवः कृवा ादशवािषकम् । हताय लोके भानामाजगामाथ मदरम् ॥ १.१५.१५.१४५ ॥ येन तिजतं पूवं देवीनां शतमुमम् । समागतं दैयसैयमीदशनवाछया ॥ १.१३४ ॥ सोऽसृजगवान् वणुदेवीनां शतमुमम् । देवीपािथतो देवो वनाशायामरषाम् ॥ १.१३० ॥ ामयवाथ हतायां गृहतचरणयाः । दैयेेणातबलना िाते शतयोजनम् ॥ १.१५.१५.१४७ ॥ णेमुिगरजां देवीं वामपाे पनाकनः । देवासनगतं देवं नारायणमनामयम् ॥ १.१३६ ॥ वा पराहतं सैयमधकोऽप महासुरः । पराुखोरणामापलायत महाजवः ॥ १.१५.१५.१५.१५.१४० ॥ णामवणं देवं सोऽनुगृाथ निदनम् । आाय मूधनीशानः केशवं परषवजे ॥ १.१५.१५.१४८ ॥ वा संहासनासीनं देया नारायणेन च । णय देवमीशानं पृवयो वरागनाः ॥ १.१५.१५.१३३ ॥ वाधकानां सुबलं दुजयं तिजतो हरः । जगाम शरणं देवं वासुदेवमजं वभुम् ॥ १.१५.१३१ ॥ ततोऽधकनसृाते शतशोऽथ सहशः । कालसूयतीकाशा भैरवं वभदुुवुः ॥ १.१५.१५.१४४ ॥ ततो देवगणाः सवे मरचमुखा जाः । आजमुमदरं ुं देवदेवं लोचनम् ॥ १.१४१ ॥ वा देवी महादेवं ीतवफारतेणा । ननाम शरसा तय पादयोररय सा ॥ १.तयोः समभवुं सुघोरं रोमहषणम् । शूलेनोरस तं दैयमाजघान वृषवजः ॥ १.१३२ ॥ हा हेत शदः सुमहान् बभूवातभयकरः । युयोध भैरवो रः शूलमादाय भीषणम् ॥ १.१५.१५.१२९ ॥ सवेऽधकं दैयवरं संायातबलािवताः । युयुधुः शूलशयृगरकूटपरधैः ॥ १.१३९ ॥ वय भवनं पुयमयुानां दुरासदम् । ददश निदनं देवं भैरवं केशवं शवः ॥ १.१५.१२८ ॥ घटाकणो मेघनादडेशडतापनः । वनायको मेघवाहः सोमनद च वैुतः ॥ १.१४२ ॥ नवे वजयं तमै शकरायाथ शकर । भैरवो वणुमाहायं णतः पागोऽवदत् ॥ १.१२७ ॥ ततः सहशो दैयः ससजाधकसंितान् । निदषेणादयो दैयैरधकैरभनिजताः ॥ १.१४३ ॥ ुवा तजयं शंभुिवमं केशवय च । समाते भगवानीशो देया सह वरासने ॥ १.१३५ ॥ तथाधकसहं तु देवीभयमसादनम् । नीतं केशवमाहायाललयैव रणािजरे ॥ १.१४६ ॥ वा वरासनासीनं देया चवभूषणम् । णेमुरादराेयो गायित मातलालसाः ॥ १.१५.१५.१५.

१५.१६५ ॥ ाथयामासुरशाने भं भजनये । भवानीपादयुगले नारायणपदाबुजे ॥ १.१५.१५.१५६ ॥ कृटथो रो यापी योगी नारायणः वयम् । तारकः पुरषो ामा केवलं परमं पदम् ॥ १.१५.१५.१६७ ॥ तदतरे महादैयो धको ममथािदतः । मोहतो गरजां देवीमाहतुं गरमाययौ ॥ १.१५२ ॥ न मे वदुः परं तवं देवाा न महषयः । एकोऽयं वेद वामा भवानी वणुरेव च ॥ १.१५१ ॥ अहं नारायणो गौर जगमाता सनातनी । वभय संिथतो देवः वामानं बहुधेरः ॥ १.१७० ॥ शूलमादाय कृशानुकपं स देवदेवः ययौ पुरतात् । तमवयुते गणराजवया .१५.१५.१५० ॥ नशय तासां वचनं वृषेवरवाहनः । याजहार महायोगी भूताधपतरययः ॥ १.१५.१६३ ॥ तसमादशेषभूतानां रको वणुरययः । यथावदह वाय येयः सवापद भुः ॥ १.१५.१५८ ॥ अयाः सवमदं जातमैव लयमेयत । एषैव सवभूतानां गतीनामुमा गतः ॥ १.१६० ॥ तमादनादमैतं वणुमामानमीरम् । एकमेव वजानीवं ततो यायथ नवृतम् ॥ १.१५.१५३ ॥ अहं ह नष्यः शातः केवलो नपरहः । मामेव केशवं देवमाहुदेवीमथािबकाम् ॥ १.१५.१५.१५.१६८ ॥ अथानतवपुः ीमान् योगी नारायणोऽमलः । तैवावरभूैयैयुाय पुरषोमः ॥ १.१५.कवं वाजसे काया केयं बालरवभा । कोऽवयं ित वपुषा पकजायतलोचनः ॥ १.१५.१५.१६४ ॥ ुवा भगवतो वायं देयः सवगणेराः । नेमुनारायणं देवं देवीं च हमशैलजाम् ॥ १.१५.१६१ ॥ मयते वणुमयमामानं यािवताः । ये भनयापीशानं पूजयतो न मे याः ॥ १.१५५ ॥ भोा पुमानमेयः संहता कालरपधृक् । ा पाता वासुदेवो वामा वतोमुखः ॥ १.१५.१६२ ॥ षित ये जगसूतं मोहता रौरवादषु । पयमाना न मुयते कपकोटशतैरप ॥ १.१५.१५४ ॥ एष धाता वधाता च कारणं कायमेव च । कता कारयता वणुभुमुफलदः ॥ १.१६९ ॥ कृवाथ पाे भगवतमीशो युाय वणुं गणदेवमुयैः । शलादपुेण च मातृकाभः स कालरोऽभजगाम देवः ॥ १.१५.१६६ ॥ ततो नारायणं देवं गणेशा मातरोऽप च । न पयित जगसूतं तुतमवाभवत् ॥ १.१५९ ॥ तयाहं संगतो देया केवलो नकलः परः । पयायशेषमेवेदं यतेद स मुयते ॥ १.१५७ ॥ सैषा माहेर गौर मम शिनरजना । साता सया सदानदा परं पदमत ुतः ॥ १.१५.

१८७ ॥ अधक उवाच नमाम मूना भगवतमेकं समाहता यं वदुरशतवम् । पुरातनं पुयमनतरपं कालं कवं योगवयोगहेतुम् ॥ १.१७७ ॥ वं हता सवलोकानां कालामा ैर तनुः । तूयते ववधैमवेदविवचणैः ॥ १.१५.१५.१८३ ॥ ततः कालािनरोऽसौ गृहवाधकमीरः । शूलाेषु वयय ननत सतां गतः ॥ १.१८२ ॥ ओकारमूितयोगामा यीनेस्लोचनः । महावभूतदेवेशो जयाशेषजगपते ॥ १.१५.१७९ ॥ जगाम देवतानीकं गणानां हषमुमम् । तुवित भैरवं देवमतरचरा जनाः ॥ १.१५.१८८ ॥ दंाकरालं दव नृयमानं .१५.१५.१७३ ॥ समागतं वीय गणेशराजं समावृतं देवरपुगणेशैः । युयोध शेण समातृकाभ र् गणैरशेषैरमपधानैः ॥ १.१७१ ॥ रराज मये भगवान् सुराणां ववाहनो वारदवणवणः । तदा सुमेरोः शखराधरढ स्लोकभगवानवाकः ॥ १.१७८ ॥ स वासुदेवय वचो नशय भगवान् हरः । नरय वणुं हनने दैयय मतं दधौ ॥ १.१८६ ॥ संथापतोऽथशूलाे सोऽधको दधकिबषः । उपनािखलवानतुाव परमेरम् ॥ १.१५.१५.१८५ ॥ अतुवमुनयः सा जगुगधिवकंनराः । अतरेऽसरः सघा नृयितम मनोरमाः ॥ १.१७२ ॥ जगयनादभगवानमेयो हरः सहाकृतरावरासीत् । शूलपािणगगने सुघोषः पपात देवोपर पुपवृः ॥ १.१५.१५.१८१ ॥ वं यवं वषकारवं धाता हररययः । वं ा वं महादेववं धाम परमं पदम् ॥ १.१५.१५.१७५ ॥ वाधकं समयातं भगवान् गरडवजः । याजहार महादेवं भैरवं भूतभूषणम् ॥ १.१७६ ॥ हतुमहस दैयेशमधकं लोककटकम् । वामृते भगवान् शो हता नायोऽय वते ॥ १.१५.१५.१८४ ॥ वाधकं देवगणाः शूलोतं पतामहः । णेमुररं देवं भैरवं भवमोचकम् ॥ १.जगाम देवोऽप सहबाहुः ॥ १.१५.१५.१५.१५.१७४ ॥ विजय सवानप बाहुवीयात् स संयुगे शंभुमनतधाम । समाययौ य स कालरो वमानमार वहनसवः ॥ १.१८० ॥ जयानत महादेव कालमूते सनातन । वमिनः सवभूतानामतरस नयशः ॥ १.

१५.१५.२०० ॥ .१५.१५.१९५ ॥ नमः परतामसः परमै परामने पचपदातराय । शयतीताय नरजनाय सहशयासनसंिथताय ॥ १.१९० ॥ वामेकमाहुः पुरषं पुराणम् आदयवणं तमसः परतात् । वं पयसीदं परपायजं वमतको योगगणाभजुः ॥ १.१९४ ॥ नारायणवं जगतामथादः पतामहवं पतामह । वेदातगुोपनषसु गीतः सदाशववं परमेरोऽस ॥ १.१५.१९१ ॥ एकोऽतरामा बहुधा नवो देहेषु देहादवशेषहनः । वमामशदं परमामतवं भवतमाहुः शवमेव केचत् ॥ १.१५.१५.१५.१९२ ॥ वमरं  परं पव मानदरपं णवाभधानम् । वमीरो वेदपदेषु सः वयं भोऽशेषवशेषहनः ॥ १.१९८ ॥ सहचाकवलोचनाय नमोऽतु ते सोम सुमयमाय । नमोऽतु ते देव हरयबाहो नमोऽिबकायाः पतये मृडाय ॥ १.१९३ ॥ वमरपो वरणािनरपो हंसः ाणो मृयुरतास यः । जापतभगवानेकरो नीलीवः तूयसे वेदवः ॥ १.१८९ ॥ जयाददेवामरपूिजताे वभागहनामलतवरप । वमिनरेको बहुधाभपूयसे वावादभेदैरिखलामरप ॥ १.१९९ ॥ नमोऽतगुाय गुहातराय वेदातवानसुनिताय । कालहनामलधामधाने नमो महेशाय नमः शवाय ॥ १.हुताशवं वलनाकरपम् । सहपादािशरोभयुं भवतमेकं णमाम रम् ॥ १.१५.१५.१५.१९७ ॥ फणीहाराय नमोऽतु तुयं मुनीसािचतपादयुम । ऐयधमासनसंिथताय नमः पराताय भवोवाय ॥ १.१९६ ॥ मूतयेऽनदपदाममूते जगिनवासाय जगमयाय । नमो ललाटािपतलोचनाय नमो जनानां द संिथताय ॥ १.१५.

१५.२२३ ॥ .२२० ॥ ततोऽनताकृतः शंभुः शेषेणाप सुपूिजतः । कालािनरो भगवान् युयोजामानमामन ॥ १.२१२ ॥ नमाम देववलभामनादमजाममाम् । यतः धानपूरषौ नहित यािखलं जगत् ॥ १.२११ ॥ अथाधको महेरं ददश देवपागाम् । पपात दडवत्ितौ ननाम पादपमयोः ॥ १.२१५ ॥ न जायते नहयते न वधते च तामुमाम् । नमाम या गुणातगा गरशपुकाममाम् ॥ १.१५.१५.२०१ ॥ ीतोऽहं सवथा दैय तवेनानेन सांतम् । संाय गाणपयं मे सिनधाने वसामरः ॥ १.१५.१५.२०७ ॥ इतीरतोऽथ भैरवो गणेशदेवपुगवैः । सकेशवः सहाधको जगाम शकराितकम् ॥ १.१५.१५.२१८ ॥ ततः स मातृभः साधं भैरवो रसंभवः । जगामानुया शंभोः पातालं परमेरः ॥ १.१५.२०९ ॥ गृ पािणनेरो हरयलोचनामजम् । जगाम य शैलजा वमानमीशवलभा ॥ १.२२१ ॥ युजततय देवय सवा एवाथ मातरः । बुभुिता महादेवं णयाहुस्शूलनम् ॥ १.२०५ ॥ वा तं तुुवुदैयमायं परमं गताः । उवाच भगवान् वणुदेवदेवं मयिनव ॥ १.२०८ ॥ नरय देवमागतं सशकरः सहाधकम् । समाधवं समातृकं जगाम नवृतं हरः ॥ १.२१० ॥ वलोय सा समागतं भवं भवाितहारणम् । अवाप साधकं सुखं सादमधकं त ॥ १.१५.१५.१५.१५.२०२ ॥ अरोगिछनसंदेहो देवैरप सुपूिजतः । नदरयानुचरः सवदुः खवविजतः ॥ १.२१६ ॥ मव देव शैलजे कृतं मया वमाहतः । सुरासुरैयदिचतं नमाम ते पदाबुजम् ॥ १.१५.१५.१५.१५.१५.१५.२१७ ॥ इथं भगवती गौर भनेण पावती । संतुता दैयपतना पुवे जगृहेऽधकम् ॥ १.१५.२०४ ॥ सहसूयसंकाशं नें चचतम् । नीलकठं जटामौलं शूलासमहाकरम् ॥ १.१५.एवं तुवतं भगवान् शूलाादवरोय तम् । तुः ोवाच हतायां पृवाथ परमेरः ॥ १.१५.२१३ ॥ वभात या शवासने शवेन साकमयया । हरमयेऽतनमले नमाम ताममामजाम् ॥ १.१५.२०६ ॥ थाने तव महादेव भावः पुरषो महान् । नेतेऽानजान् दोषान् गृात च गुणानप ॥ १.१५.२२२ ॥ मातर ऊचुः बुभुिता महादेव अनुा दयतां वया । ैलोयं भययामो नायथा तृरितनः ॥ १.२१९ ॥ य सा तामसी वणोमूितः संहारकारका । समाते हररयो नृसंहाकृतररः ॥ १.२१४ ॥ यदतरािखलं जगजगित याित संयम् । नमाम य तामुमामशेषबेदविजताम् ॥ १.२०३ ॥ एवं यातमाे तु देवदेवेन देवताः । गणेरा महादेवमधकं देवसिनधौ ॥ १.

५ ॥ कमथमागतो न् वयं देवः पतामहः । .१५.१५.१५.१५.१५.१५.१५.२२५ ॥ वापयामास च तं भयतीह मातरः । नवारयाशु ैलोयं वदया भगविनत ॥ १.२२६ ॥ संमृता वणुना देयो नृसंहवपुषा पुनः । उपतथुमहादेवं नरसंहाकृतं च तम् ॥ १.१६.४ ॥ धयोऽयनुगृहतोऽिम संाो मे पुरातनः । योगीरोऽ भगवान् यतोऽसौ ववयम् ॥ १.१५.१६.१ ॥ देवािजवा सदेवेान बहून् वषामहासुरः । पालयामास धमेण ैलोयं सचराचरम् ॥ १.२३६ ॥ एतः कथतं सवं मयाधकनबहणम् । माहायं देवदेवय भैरवयामतौजसः ॥ १.१५.२३१ ॥ अनतो भगवान् कालो धावथा ममैव तु । तामसी राजसी मूितदेवदेवतुमुखः ॥ १.१५.३ ॥ वा सहासनगतो पुं महासुरः । ननामोथाय शरसा ाजलवायमवीत् ॥ १.२ ॥ तयैवं वतमानय कदाचणुचोदतः । सनकुमारो भगवान् पुरं ाप महामुनः ॥ १.२२८ ॥ अपयंता जगसूतं नृसंहमथ भैरवम् । णादेकवमापनं शेषाहं चाप मातरः ॥ १.२३० ॥ ममैव मूितरतुला सवसंहारकारका । महेरांशसंभूता भुमुदा िवयम् ॥ १.२२९ ॥ याजहार षीकेशो ये भाः शूलपािणनः । ये च मां संमरतीह पालनीयाः यतः ॥ १.२३४ ॥ स ह वणुः परं  परमामा परा गतः । मूलकृतरया सदानदेत कयते ॥ १.२३५ ॥ इयेवं बोधता देयो वणुना वमातरः । पेदरे महादेवं तमेव शरणं हरम् ॥ १.२३७ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे पचदशोऽयायः _____________________________________________________________ ीकूम उवाच अदके नगृहते वै ादय महामनः । वरोचनो नाम सुतो बभूव नृपतः पुरा ॥ १.एतावदुवा वचनं मातरो वणुसंभवाः । भयाचरे सवं ैलोयं सचराचरम् ॥ १.२३२ ॥ सोऽयं देवो दुराधषः कालो लोककालनः । भययत कपाते रामा निखलं जगत् ॥ १.२२७ ॥ संाय सिनधं वणोः सवाः संहारकारकाः । ददुः शंभवे शं भैरवायाततेजसे ॥ १.२२४ ॥ ततः स भैरवो देवो नृसंहवपुषं हरम् । दयौ नारायणं देवं णाादुरभूरः ॥ १.१५.२३३ ॥ या सा वमोहका मूितमम नारायणाया । सवोाजगकृनं संथापयत नयदा ॥ १.१६.१६.१५.१५.१६.१५.

९ ॥ सोऽवीगवान् योगी दैयेाय महामने । सवगुतमं धममामानमनुमम् ॥ १.१४ ॥ तताप सुमहोरं तपोराशतपः परम् । पना वणुमयं शरयं शरणं हरम् ॥ १.१६.१८ ॥ अदतरवाच जयाशेषदुः खौघनाशैकहेतो जयानतमाहाययोगाभयु । जयानादमयातवानमूते जयाशेषकपामलानदरप ॥ १.६ ॥ सोऽवीगवान् देवो धमयुं महासुरम् । ुमयागतोऽहं वै भवतं भायवानस ॥ १.१६.१६.२३ ॥ एवं स भगवान् कृणो देवमाा जगमयः । .१० ॥ स लवा परमं ानं दवा च गुरदिणाम् । नधाय पुे तायं योगायासरतोऽभवत् ॥ १.७ ॥ सुदुलभा नीतरेषा दैयानां दैयसम । लोके धािमको नूनं वाशोऽयो न वते ॥ १.१५ ॥ कृवा पमकजके नकलं परमं पदम् । वासुदेवमनातमानदं योम केवलम् ॥ १.२० ॥ नमो वमायावधानाय तुयं नमो योगगयाय सयाय तुयम् । नमो धमवाननाय तुयं नमते वराहाय भूयो नमते ॥ १.१६.१६.११ ॥ स तय पुो मतमान् बलनाम महासुरः । यो धािमकोऽयथं विजयेऽथ पुरदरम् ॥ १.१२ ॥ कृवा तेन महुं शः सवामरैवृतः । जगाम निजतो वणुं देवं शरणमयुतम् ॥ १.१६.१९ ॥ नमो वणवे कालरपाय तुयं नमो नारसंहाय शेषाय तुयम् । नमः कालराय संहारके नमो वासुदेवाय तुयं नमते ॥ १.१६.१६.१६.१६.१६.१६.१७ ॥ वा समागतं वणुमदतभसंयुता । मेने कृताथमामानं तोषयामास केशवम् ॥ १.२२ ॥ नमः शंभवे सयनाय तुयं नमो हेतवे वरपाय तुयम् । नमो योगपीठातरथाय तुयं शवायैकरपाय भूयो नमते ॥ १.१६.१६.८ ॥ इयुोऽसुरराजतं पुनः ाह महामुनम् । धमाणां परमं धमं ूह मे वम ॥ १.१६.ूह मे णः पु कं कायं करवायहम् ॥ १.२१ ॥ नमते सहाकचाभमूते नमो वेदवानधमाभगय । नमो देवदेवाददेवाददेव भो वयोनेऽथ भूयो नमते ॥ १.१६.१६ ॥ सनो भगवान् वणुः शखचगदाधरः । आवबभूव योगामा देवमातुः पुरो हरः ॥ १.१६.१६.१३ ॥ तदतरेऽदतदेवी देवमाता सुदुः िखता । दैयेाणां वधाथाय पुो मे यादत वयम् ॥ १.

३० ॥ नशय तय वचनं चरं यावा महासुरः । नमकृय षीकेशमदं वचनमवीत् ॥ १.३२ ॥ यमादभनं सकलं भते योऽिखलादप । स वासुदेवो देवानां मातुदेहं समावशत् ॥ १.४५ ॥ ततः कालेन मतमान् बलवैरोचनः वयम् । यैयेरं वणुमचयामास सवगम् ॥ १.तोषतछदयामास वरेण हसिनव ॥ १.३१ ॥ ाद उवाच यो यैरयते वणुयय सवमदं जगत् । दधारासुरनाशाथं माता तं दवौकसाम् ॥ १.१६.३४ ॥ यमावित भूतान य संयाित संयम् । सोऽवतीणो महायोगी पुराणपुरषो हरः ॥ १.३८ ॥ इथं वचय गोवदं भनेण चेतसा । तमेव गछ शरणं ततो यायस नवृतम् ॥ १.१६.२६ ॥ ततो बहुतथे काले भगवतं जनादनम् । दधार गभं देवानां माता नारायणं वयम् ॥ १.१६.१६.३७ ॥ यय सा तामसी मूितः शकरो राजसी तनुः । ा संजायते वणुरंशेनैकेन सवभृत् ॥ १.१६.४१ ॥ चतुभुजं वशालां ीवसाकतवसम् । नीलमेघतीकाशं ाजमानं यावृतम् ॥ १.१६.४६ ॥ .१६.४२ ॥ उपतथुः सुराः सवे साः साया चारणाः । उपेममुखा ा चिषगमैवृतः ॥ १.२९ ॥ बलरवाच पतामह महाा जायतेऽमपुरेऽधुना । कमुपाता भवेकायममाकं कंनमकाः ॥ १.१६.३३ ॥ न यय देवा जानित वरपं परमाथतः । स वणुरदतेदेहं वेछया समावशत् ॥ १.३६ ॥ यय सा जगतां माता शतमधारणी । माया भगवती लमीः सोऽवतीणो जनादनः ॥ १.१६.२५ ॥ तथास्िवयाह भगवान् पनजनवसलः । दवा वरानमेयतैवातरधीयत ॥ १.१६.१६.४४ ॥ एवं ह लौककं मागं दशयत स भुः । स यमाणं कुरते लोकतदनुवतते ॥ १.१६.४३ ॥ कृतोपनयनो वेदानयै भगवान् हरः । समाचारं भराजात्लोकाय दशयन् ॥ १.१६.२७ ॥ समावे षीकेशे देवमातुरथोदरम् । उपाता जिरे घोरा बलेवैरोचनेः पुरे ॥ १.१६.१६.२४ ॥ णय शरसा भूमौ सा वे वरमुमम् । वामेव पुं देवानां हताय वरये वरम् ॥ १.१६.३९ ॥ ततः ादवचनालवैरोचनहरम् । जगाम शरणं वं पालयामास धमतः ॥ १.१६.१६.१६.१६.३५ ॥ न य वते नामजायादपरकपना । सामाामरपोऽसौ वणुरंशेन जायते ॥ १.१६.४० ॥ काले ाे महावणुं देवानां हषवधनम् । असूत कयपाचैनं देवमातादतः वयम् ॥ १.१६.१६.२८ ॥ नरय सवानुपातान् दैयेो भयवलः । ादमसुरं वृं णयाह पतामहम् ॥ १.

१६.५२ ॥ वचमे पृथवीमेष एता मथातरं दवमाददेवः । यपेतरागं दतजेरं तं कतुकामः शरणं पनम् ॥ १.४८ ॥ कृणािजनोपवीताग आषाढेन वरािजतः । ाणो जटलो वेदानुरन् भममिडतः ॥ १.५५ ॥ अथाडभेदािनपपात शीतलं महाजलं तपुयकृजुम् । वतते चाप सररा तदा गगेयुा णा योमसंथा ॥ १.१६.१६.५७ ॥ आलोय तं पुरषं वकायं महान् बलभयोगेन वणुम् । ननाम नारायणमेकमययं वचेतसा यं णमित देवाः ॥ १.१६.६० ॥ गृ सूनोरप संदं .१६.१६.५८ ॥ तमवीगवानादकता भूवा पुनवामनो वासुदेवः । ममैव दैयाधपतेऽधुनेदं लोकयं भवता भावदम् ॥ १.१६.५९ ॥ णय मूना पुनरेव दैयो नपातयामास जलं कराे । दाये तवामानमनतधाने वमायामतवमाय ॥ १.१६.१६.१६.५६ ॥ गवा महातं कृतं धानं ाणमेकं पुरषं वबीजम् । अतदशय पदं तदययं वा देवात त तुवित ॥ १.१६.५१ ॥ दाये तवेदं भवते पदयं ीणातु देवो हररययाकृतः । वचय देवय करापलवे नपातयामास जलं सुशीतलम् ॥ १.५४ ॥ अथोपतथे भगवाननादः पतामहातोषयामास वणुम् । भवा तदडय कपालमूवं जगाम दयावरणान भूयः ॥ १.४७ ॥ वाय वणुभगवान् भराजचोदतः । आथाय वामनं रपं यदेशमथागमत् ॥ १.१६.४९ ॥ संायासुरराजय समीपं भुको हरः । वपादैिवमतं देशमयाचत बलं भः ॥ १.५३ ॥ आय लोकयमीशपादः ाजापयालोकं जगाम । णेमुरादयसहकपं ये त लोके नवसित साः ॥ १.५० ॥ ाय चरणौ वणोबलभासमिवतः । आचामयवा भृगारमादाय वणनिमतम् ॥ १.ाणान् पूजयामास दवा बहुतरं धनम् । षयः समाजमुयवाटं महामनः ॥ १.१६.१६.

१६.१७.६४ ॥ कृवैतदुतं कम वणुवामनरपधृक् । पयतामेव सवेषां तैवातरधीयत ॥ १.१६.१६.६ ॥ संतुतो भगवानीशः शकरो नीललोहतः । गाणपयेन बाणं तं योजयामास भावतः ॥ १.१७.६५ ॥ सोऽप दैयवरः ीमान् पातालं ाप चोदतः । ादेनासुरवरैिवणुना वणुतपरः ॥ १.१७.१६.१६.६७ ॥ अथ रथचरणासशखपािणं सरसजोलचनमीशममेयम् । शरणमुपपयौ स भावयोगात् णतगतं िणधाय कमयोगम् ॥ १.६६ ॥ अपृछणुमाहामयं भयोगमनुमम् । पूजावधानं ादं तदाहासौ चकार सः ॥ १.५ ॥ मूधयाधाय तिलगं शांभवं भीतविजतः । नगय तु पुरामाुाव परमेरम् ॥ १.७ ॥ अथाभवन् दनोः पुाताराा तभीषणाः । तारतथा शबर कपलः शकरतथा । वभानुवृषपवा च ाधायेन कितताः ॥ १.६१ ॥ समायतां भवता त नयं भुवा भोगान् देवतानामलयान् । यायव मां सततं भयोगात् वेयसे कपदाहे पुनमाम् ॥ १.६८ ॥ एष वः कथतो वा वामनय परामः । स देवकायािण सदा करोत पुरषोमः ॥ १.ादसूनोरथ शखपािणः । जगाद दैयं जगदतरामा पातालमूलं वशेत भूयः ॥ १.१६.३ ॥ यातो दैवदैः सवैदेवदेवो महेरः । ददाह बाणय पुरं शरेणैकेन ललया ॥ १.१६.१७.१७.१ ॥ सोऽतीव शकरे भो राजा रायमपालयत् । ैलोयं वशमानीय बाधयामास वासवम् ॥ १.६९ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे षोडशोऽयाय _____________________________________________________________ बलेः पुशतं वासीमहाबलपरामम् । तेषां धानो ुतमान् बाणो नाम महाबलः ॥ १.२ ॥ ततः शादयो देवा गवोचुः कृवाससम् । वदयो बाधते मान् बाणो नाम महासुरः ॥ १.१७.१६.८ ॥ .१७.४ ॥ दमाने पुरे तिमन् बाणो रं शूलनम् । ययौ शरणमीशानं गोपतं नीललोहतम् ॥ १.१७.६३ ॥ संतुवित महायोगं सा देविषकनराः । ा शोऽथ भगवान् रादयमरणाः ॥ १.१६.६२ ॥ उवैवं दैयसंहं तं वणुः सयपरामः । पुरदराय ैलोयं ददौ वणुररमः ॥ १.

१८.१६ ॥ सवंशसुताः ोाः सोमपय सुताः । अरनेमपीनामपयानीह षोडश ॥ १.१८.२ ॥ वसरानैुवो जे रैय सुमहायशाः । रैयय जिरे रैयाः पुा ुतमतां वराः ॥ १.१७.१८.१८ ॥ कुशाय तु देवषेदेवहरणाः सुताः । एते युगसहाते जायते पुनरेव ह । मवतरेषु नयतं तुयैः कायैः वनामभः ॥ १.३ ॥ यवनय सुता पी नैुवय महामनः । सुमेधा जनयामास पुान् वै कुडपायनः ॥ १.१७.१७.१८.१९ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे सदशोऽयायः _____________________________________________________________ सूत उवाच एतानुपा पुांतु जासंतानकारणात् । कयपो गोकामतु चचार सुमहपः ॥ १.७ ॥ तृणबदोः सुता वा नाना िवलवला मृता । .६ ॥ शािडया नैु वारैयायः पातु कायपाः । नरकृतयो वाः पुलयय वदाम वः ॥ १.१७.१० ॥ ताा च जनयामास षकया जपुगवाः । शुकं येनीं च भासीं च सुीवागृकां शुचम् ॥ १.१८.१७.१७.९ ॥ अरा जनयामास गधवाणां सहकम् । अनताा महानागाः कावेयाः कितताः ॥ १.१३ ॥ वनताया पुौ ौ यातौ गरडारणौ । तयो गरडो धीमान् तपतवा सुदुरम् । सादाछूनलः ाो वाहनवं हरेः वयम् ॥ १.१७.१४ ॥ आराय तपसा रं मदेवं तथारणः । सारये किपतः पूवं ीतेनाकय शंभुना ॥ १.१५ ॥ एते कयपदायादाः कितताः थाणुजगमाः । वैववतेऽते िमछृवतां पापनाशनाः ॥ १.१२ ॥ खसा वै यरांस मुनरसरसतथा । रोगणं ोधवशा जनयामास समाः ॥ १.५ ॥ शािडयानां परः ीमान् सवतवाथवसुधीः । सादापावतीशय योगमुममावान् ॥ १.१७.१७.१७ ॥ बहुपुय वदुषतो वुतः मृताः । तदगरसः पुा ऋषयो सकृताः ॥ १.सुरसायाः सहं तु सपाणामभवद्जाः । अनेकशरसां तखेचराणां महामनाम् ॥ १.१८.११ ॥ गातथा जनयामास सुरभमहषीतथा । इरा वृलतावलतृणजाती सवशः ॥ १.१ ॥ तय वै तपतोऽयथं ादुभूतौ सुतावमौ । वसरासतैव तावुभौ वादनौ ॥ १.४ ॥ असतयैकपणायां ः समपत । नाना वै देवलः पुो योगाचायो महातपाः ॥ १.१८.१७.१७.

१४ ॥ पुलहय मृगाः पुाः सवे याला दंष्णः । भूताः पशाचाः सपा शूकरा हितनतथा ॥ १.१८.१८.पुलयाय स राजिषतां कयां यपादयत् ॥ १.१८.१० ॥ यें वैवणं तय सुषुवे देवरपणी । कैकसी जनयपुं रावणं रासाधपम् ॥ १.१८.२२ ॥ अरधयां वसतु शमुपादयसुतम् । शेः पराशरः ीमान् सवतपतां वरः ॥ १.१८.१८.१८.२५ ॥ शुकयायभवन् पुाः पचायततपिवनः । भूरवाः भुः शंभुः कृणो गौर पचमः । कया कितमती चैव योगमाता धृतता ॥ १.१२ ॥ महोदरं हतं च महापां खरं तथा । कुभीनसीं तथा कयां राकायां शृणुत जाः ॥ १.८ ॥ ऋषवैलवलतयां ववाः समपत । तय पयततु पौलयकुलविधकाः ॥ १.१८.१८.१८.२७ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे अादशोऽयायः _____________________________________________________________ .१८.१३ ॥ शरा दूषणैव वुिजो महाबलः । इयेते ूरकमाणः पौलया रासा दश । सवे तपोबलोकृा रभाः सुभीषणाः ॥ १.१७ ॥ अेः पयोऽभवन् बयः सोदयाताः पतताः । कृशाय तु वेा घृतायामत मे ुतम् ॥ १.२० ॥ हयेषु तु नेषु मायया नारदय तु । शशाप नारदं दः ोधसंरलोचनः ॥ १.१८ ॥ स तासु जनयामास वयाेयामहौजसः । वेदवेदागनरतांतपसा हतकिबषान् ॥ १.२३ ॥ आराय देवदेवेशमीशानं पुरातकम् । लेभे वतमं पुं कृणाैपायनं भुम् ॥ १.११ ॥ कुभकणं शूपणखां तथैव च वभीषणम् । पुपोकटा यजनयपुान् ववसः शुभान् ॥ १.१८.९ ॥ पुपोकटा च राका च कैकसी देवविणनी । रपलावयसंपनातासां वै शृणुत जाः ॥ १.२६ ॥ एतेऽ वंयाः कथता ाणा वादनाम् । अत ऊवं नबोधवं कयपााजसंततम् ॥ १.१८.१५ ॥ अनपयः तुतिमन् मृतो वैववतेऽतरे । मरचेः कयपः पुः वयमेव जापतः ॥ १.२४ ॥ ैपायनाको जे भगवानेव शकरः । अंशांशेनावतीयोयां वं ाप परमं पदम् ॥ १.२१ ॥ यमामम सुताः सवे भवतो मायया ज । यं नीतावशेषेण नरपयो भवयत ॥ १.१८.१९ ॥ नारदतु वसाय ददौ देवीमरधतीम् । ऊवरेतात मुनः शापाय नारदः ॥ १.१८.१६ ॥ भृगोरयभवछुो दैयाचायो महातपाः । वायाययोगनरतो हरभो महाुतः ॥ १.१८.१८.१८.१८.१८.

१९.१८ ॥ तमाच बृहदोऽभूमाकुवलयाकः । धुधुमारवमगमुधुं हवा महासुरम् ॥ १.१९.सूत उवाच अदतः सुषुवे पुमादयं कयपाभुम् । तयादयय चैवसीायाणां तु चतुयम् । संा राी भा छाया पुांतासां नबोधत ॥ १.१९.५ ॥ इला येा वरा च सोमवंशववृये । बुधय गवा भवनं सोमपुेण संगता ॥ १.१९.१९ ॥ धुधुमारय तनयायः ोा जोमाः । ढाैव दडाः कपलातथैव च ॥ १.१९.११ ॥ वकादाको धीमान् युवनातु तसुतः । स गोकणमनुाय युवनाः तापवान् ॥ १.४ ॥ नरयत नाभागो रः कारषकतथा । पृष महातेजा नवैते शसिनभाः ॥ १.१० ॥ तेषायेः ककुथोऽभूकाकुथो ह सुयोधनः । सुयोधनापृथुः ीमान् वक पृथोः सुतः ॥ १.१९.१९.१९.१९.१९.६ ॥ असूत सौयजं देवी पुररवसमुमम् । पतॄणां तृकतारं बुधादत ह नः ुतम् ॥ १.१९.१७ ॥ तय पुोऽभवीरः ावितरत वुतः । निमता येन ावितगौडदेशे महापुर ॥ १.२ ॥ भा भातमादयाछाया सावणमामजम् । शनं च तपतीं चैव वं चैव यथामम् ॥ १.१९.१६ ॥ स गौतमवचः ुवा युवनाो महपतः । आराधयमहायोगं वासुदेवं सनातनम् ॥ १.१२ ॥ वा तु गौतमं वं तपतमनलभम् । णय दडवूमौ पुकामो महपतः । अपृछकमणा केन धािमकं ानुयासुतम् ॥ १.१९.१९.१९.१९.१९.७ ॥ संाय पुंवममलं सुुन इत वुतः । इला पुयं लेभे पुनः ीवमवदत ॥ १.३ ॥ मनोतु थमयासनव पुातु संयमाः । इवाकुनभगैव धृः शयातरेव च ॥ १.१९.१९.८ ॥ उकल गयैव वनतातथैव च । सवे तेऽतमयाः पनाः कमलोवम् ॥ १.१४ ॥ यय पुः वयं ा पौः यानीललोहतः । तमादकृणमीशानमारायानोत ससुतम् ॥ १.२० ॥ ढाय मोदतु हयतय चामजः । हयय नकुभतु नकुभासंहताकः ॥ १.१३ ॥ गौतम उवाच आराय पूवपुरषं नारायणमनामयम् । अनादनधनं देवं धािमकं ानुयासुतम् ॥ १.९ ॥ इवाकोाभवीरो वकुिनाम पािथवः । येः पुशतयाप दश पच च तसुताः ॥ १.१ ॥ संा वाी च सुषुवे सूयामनुमनुमम् । यमं च यमुनां चैव राी रैवतमेव च ॥ १.१५ ॥ न यय भगवान् ा भावं वे तवतः । तमाराय षीकेशं ानुयाािमकं सुतम् ॥ १.१९.२१ ॥ .१९.

२४ ॥ अबरषय दायादो युवनाोऽपरः मृतः । हरतो युवनाय हारततसुतोऽभवत् ॥ १.३५ ॥ पुलह उवाच यमाहुरेकं पुरषं पुराणं परमेरम् । तमाराय सहांशुं तपसा मोमानुयात् ॥ १.१९.१९.२६ ॥ वणुवृः सुततय वनरयोऽभवपरः । बृहदशवोऽनरयय हयतसुतोऽभवत् ॥ १.१९.३१ ॥ तान् णय महाराजः पछ वनयािवतः । समाय वधवं वसादन् जोमान् ॥ १.२७ ॥ सोऽतीव धािमको राजा कदमय जापतेः । सादाािमकं पुं लेभे सूयपरायणम् ॥ १.३७ ॥ वाम उवाच योऽिनः सवामकोऽनतः वयंभूिवतोमुखः । स रतपसोेण पूयते नेतरैमखैः ॥ १.१९.१९.२९ ॥ अयजचामेधेन शून् िजवा जोमाः । वायायवान् दानशीलिततुधमतपरः ॥ १.१९.१९.३३ ॥ वस उवाच अधीय वेदान् वधवपुानुपा धमतः । इवा येरं यैगछेद वनमथामवान् ॥ १.२२ ॥ कृवा तु वारणीममृषीणां वै सादतः । लेभे वतमं पुं वणुभमनुमम् । माधातारं महाां सवशभृतां वरम् ॥ १.कृशा रणा संहताय वै सुतौ । युवनाो रणाय शतुयबलो युध ॥ १.१९.१९.१९.३९ ॥ अरवाच यतः सवमदं जातं ययापयं जापतः । तपः सुमहदाथाय पूयते स महेरः ॥ १.३६ ॥ जमदिनरवाच अजय नाभावयेकमीरेण समिपतम् । बीजं भगवता येन स देवतपसेयते ॥ १.२५ ॥ पुरकुसय दायादसदयुमहायशाः । नमदायां समुपनः संभूततसुतोऽभवत् ॥ १.४० ॥ .३८ ॥ भराज उवाच यो यैरयते देवो जातवेदाः सनातनः । स सवदैवततनुः पूयते तपसेरः ॥ १.३२ ॥ वसुमना उवाच कंिवछेयकरतरं लोकेऽिमन् ाणषभाः । यतपो वा संयासो ूत मे सववेदनः ॥ १.१९.१९.३० ॥ ऋषयतु समाजमुयवाटं महामनः । वसकयपमुखा देवाेपुरोगमाः ॥ १.१९.१९.२३ ॥ माधातुः पुरकुसोऽभूदबरष वीयवान् । मुचुकुद पुयामा सवे शसमा युध ॥ १.१९.१९.३४ ॥ पुलय उवाच आराय तपसा देवं योगनं परमेनम् । जेधवैरवा पूवं सुरोमान् ॥ १.१९.१९.२८ ॥ स तु सूयं समयय राजा वसुमनाः शुभम् । लेभे वतमं पुं धवानमरदमम् ॥ १.१९.

१९.४७ ॥ हमविछखरे रये देवदारवने शुभे । कदमूलफलाहारो मुयनैरयजसुरान् ॥ १.१९.१९.१९.१९.१९.५९ ॥ तं वा वेदवदुषं मडलथं सनातनम् । वयंभुवमनातं ाणं वमयं गतः ॥ १.४९ ॥ तयैवं जपतो देवः वयंभूः परमेरः । हरयगभो वामा तं देशमगमवयम् ॥ १.४४ ॥ आराधयये तपसा देवमेकारायम् । ाणं बृहतं पुरषमादयातरसंिथतम् ॥ १.४२ ॥ तुरवाच ााययनयलधपुय चैव ह । नातरेण तपः किमः शाेषु यते ॥ १.१९.५२ ॥ नमो धाे वधाे च नमो वेदाममूतये । सांययोगाधगयाय नमते ानमूतये ॥ १.१९.१९.५६ ॥ बाढमयाह वामा समालोय नराधपम् । पृवा करायां सुीततैवातरधीयत ॥ १.१९.५७ ॥ सोऽप लधवरः ीमान् जजापातसनधीः । शातस्षवणनायी कदमूलफलाशनः ॥ १.१९.१९.४५ ॥ वं तु धमरतो नयं पालयैतदतन्तः । चातुवयसमायुमशेषं ितमडलम् ॥ १.४३ ॥ इयाकय स राजिषतान् णयातधीः । वसजयवा संपूय धवानमथावीत् ॥ १.गौतम उवाच यतः धानपुरषौ यय शमयं जगत् । स देवदेवतपसा पूजनीयः सनातनः ॥ १.५० ॥ वा देवं समायातं ाणं वतोमुखम् । ननाम शरसा तय पादयोनाम कतयन् ॥ १.१९.६० ॥ तुाव वैदकैमैः सावया च वशेषतः । णादपयपुरषं तमेव परमेरम् ॥ १.१९.१९.५५ ॥ राजोवाच जपेयं देवदेवेश गायीं वेदमातरम् । भूयो वषशतं सां तावदायुभवेमम ॥ १.१९.१९.५८ ॥ तय पूणे वषशते भगवानुदधतः । ादुरासीमहायोगी भानोमडलमयतः ॥ १.४६ ॥ एवमुवा स तायं नधायामभवे नृपः । जगामारयमनघतपतुमनुमम् ॥ १.६१ ॥ चतुमुखं जटामौलमहतं लोचनम् । .५१ ॥ नमो देवाधदेवाय णे परमामने । हयमूतये तुयं सहााय वेधसे ॥ १.४८ ॥ संवसरशतं सां तपोनधूतकमषः । जजाप मनसा देवीं सावरं वेदमातरम् ॥ १.१९.१९.५४ ॥ ततः सनो भगवान् वरचो वभावनः । वरं वरय भं ते वरदोऽमीयभाषत ॥ १.१९.४१ ॥ कयप उवाच सहनयनो देवः साी स तु जापतः । सीदत महायोगी पूिजततपसा परः ॥ १.५३ ॥ नमस्मूतये तुयं े सवाथवेदने । पुरषाय पुराणाय योगनां गुरवे नमः ॥ १.१९.

२०.२०.१९.१९.१९.६५ ॥ तदा ाह महादेवो राजानं ीतमानसः । इमान मे रहयान नामान शृणु चानघ ॥ १.७४ ॥ यः पठेछृणुयााप रारतमुमम् । सवपापवनमुो लोके महयते ॥ १.२०.६ ॥ .६९ ॥ इयुवा भगवान् रो भानुहकायया । पुनः संवसरशतं राे ायुरकपयत् ॥ १.२ ॥ हरय पुोऽभूोहतो नाम वीयवान् । हरतो रोहतयाथ धुधुतय सुतोऽभवत् ॥ १.१९.६६ ॥ सववेदेषु गीतान संसारशमनान तु । नमकुरव नृपते एभमां सततं शुचः ॥ १.१९.१९.४ ॥ कारकय वृकः पुतमााहुरजायत । सगरतय पुौऽभूाजा परमधािमकः ॥ १.७५ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे एकोनवशोऽयायः _____________________________________________________________ सूत उवाच धवा राजपुतु धमेणापालयमहम् । तय पुोऽभवांयारण इत मृतः ॥ १.१९.१९.७३ ॥ ववेश तेदसारं थानं वै परमेनः । भानोः स मडलं शुं ततो यातो महेरम् ॥ १.१९.१९.७० ॥ दवामै तपरं ानं वैरायं परमेरः । णादतदधे रतदुतमवाभवत् ॥ १.३ ॥ वजय सुदेव धुधुपुौ बभूवतुः । वजययाभवपुः कारको नाम वीयवान् ॥ १.२०.१९.६२ ॥ भासयतं जगकृनं नीलकठं वरिमभः । राबरधरं रं रमायानुलेपनम् ॥ १.६७ ॥ अयायं शतरयं यजुषां सारमुृतम् । जपवानयचेतको मयासमना नृप ॥ १.२०.६४ ॥ नमते नीलकठाय भावते परमेने । यीमयाय राय कालरपाय हेतवे ॥ १.२०.चावयवलमाणं नरनारतनुं हरम् ॥ १.६८ ॥ चार मताहारो भमनः समाहतः । जपेदामरणाुं स यात परमं पदम् ॥ १.१ ॥ तय सयतो नाम कुमारोऽभूमहाबलः । भाया सयधना नाम हरमजीजनत् ॥ १.६३ ॥ तावभावतो वा सावेन परेण ह । ननाम शरसा रं सावयानेन चैव ह ॥ १.५ ॥ े भाये सगरयाप भा भानुमती तथा । तायामाराधतः ादादौवािनवरमुमम् ॥ १.७२ ॥ जपततय नृपतेः पूणे वषशते पुनः । योगवृरभवकालाकालामकं परम् ॥ १.७१ ॥ राजाप तपसा रं जजापानयमानसः । भमछनस्षवणं नावा शातः समाहतः ॥ १.१९.१९.१९.

२३ ॥ वाय रामो बलवान् जनकय गृहं भुः । भजयामास चादाय गवासौ ललयैव ह ॥ १.२०.२८ ॥ स तया वचनं ुवा राजा दुः िखतमानसः । .२४ ॥ उवाह च तां कयां पावतीमव शकरः । रामः परमधमामा सेनामव च षमुखः ॥ १.१६ ॥ रघोरजः समुपनो राजा दशरथततः । रामो दाशरथवोरो धमो लोकवुतः ॥ १.१२ ॥ वसतु महातेजाः ेे कमाषपादके । अमकं जनयामसा तमवाकुकुलवजम् ॥ १.२०.२०.१९ ॥ तपसा तोषता देवी जनकेन गरजा । ायछजानकं सीतां राममेवाता पतम् ॥ १.२०.२६ ॥ तयाथ पी सुभगा कैकेयी चारभाषणी । नवारयामास पतं ाह संातमानसा ॥ १.२०.२१ ॥ स राजा जनको वान् दातुकामः सुताममाम् । अघोषयदमनो लोकेऽिमन् जपुगवाः ॥ १.२०.२२ ॥ इदं धनुः समादातुं यः शनोत जगये । देवो वा दानवो वाप स सीतां लधुमहत ॥ १.२०.२०.१५ ॥ तमासहतमाखवाग इत वुतः । दघबाहुः सुततय रघुतमादजायत ॥ १.७ ॥ असमसय तनयो ंशुमानाम पािथवः । तय पुो दलपतु दलपाु भगीरथः ॥ १.१८ ॥ रामय सुभगा भाया जनकयामजा शुभा । सीता लोकवयाता शीलौदायगुणािवता ॥ १.२०.२०.१४ ॥ वस नारकवचं तमाछतरथोऽभवत् । तमालबलः ीमावृशमाचतसुतः ॥ १.२०.२७ ॥ मसुतं भरतं वीरं राजानं कतुमहस । पूवमेव वरो यमाो मे भवता यतः ॥ १.२०.२०.९ ॥ भगीरथय तपसा देवः ीतमना हरः । बभार शरसा गगां सोमाते सोमभूषणः ॥ १.११ ॥ अयुतायुः सुततय ऋतुपणतु तसुतः । ऋतुपणय पुोऽभूसुदासो नाम धािमकाः । सौदासतय तनयः यातः कमाषपादकः ॥ १.२०.२५ ॥ ततो बहुतथे काले राजा दशरथः वयम् । रामं यें सुतं वीरं राजानं कतुमारभत् ॥ १.२०.१३ ॥ अमकयोकलायां तु नकुलो नाम पािथवः । स ह रामभयााजा वनं ाप सुदुः िखतः ॥ १.२०.एकं भानुमती पुमगृादसमजसम् । भा षसहं तु पुाणां जगृहे शुभा ॥ १.१७ ॥ भरतो लमणैव शुन महाबलः । सवे शसमा युे वणुशसमिवताः । जे रावणनाशाथं वणुरंशेन वकृत् ॥ १.२०.१० ॥ भगीरथसुताप ुतो नाम बभूव ह । नाभागतय दायादः सधुीपततोऽभवत् ॥ १.२०.८ ॥ येन भागीरथी गगा तपः कृवावतारता । सादाेवदेवय महादेवय धीमतः ॥ १.२०.२०.२० ॥ ीत भगवानीशस्शूल नीललोहतः । ददौ शुनाशाथं जनकायाुतं धनुः ॥ १.२०.२०.

२०.४२ ॥ नवेदयवा रामाय सीतादशनमामवान् । तथौ रामेण पुरतो लमणेन च पूिजतः ॥ १.४५ ॥ सपीकं च ससुतं सातृकमरदमः । आनयामास तां सीतां वायुपुसहायवान् ॥ १.बाढमयवीायं तथा रामोऽप धमवत् ॥ १.२०.२९ ॥ णयाथ पतुः पादौ लमणेन सहायुतः । ययौ वनं सपीकः कृवा समयमामवान् ॥ १.२०.३९ ॥ नवेदयवा चामानं सीतायै रहस वयम् । असंशयाय ददावयै रामागुलयकम् ॥ १.२०.२०.३४ ॥ सुीवयानुगो वीरो हनुमाम वानरः । वायुपुौ महातेजा रामयासीत्यः सदा ॥ १.२०.२०.२०.५० ॥ यावथायित गरयो यावदेषा च मेदनी । यावसेतु तावच थायाय तरोहतः ॥ १.२०.२०.४६ ॥ सेतुमये महादेवमीशानं कृवाससम् । थापयामास लगथं पूजयामास राघवः ॥ १.३० ॥ संवसराणां चवार दश चैव महाबलः । उवास त मतमान् लमणेन सह भुः ॥ १.३३ ॥ ततः कदाचकपना सुीवेण जोमाः । वानराणामभूसयं रामयािलकमणः ॥ १.२०.४७ ॥ तय देवो महादेवः पावया सह शकरः । यमेव भगवान् दवान् वरमुमम् ॥ १.२०.२०.४९ ॥ अयान चैव पापान नातया महोदधौ । दशनादेव लगसय नाशं याित न संशयः ॥ १.३१ ॥ कदाचसतोऽरये रावणो नाम रासः । पराजकवेषेण सीतां वा ययौ पुरम् ॥ १.५२ ॥ .२०.३६ ॥ महं सागरपयतां सीतादशनतपरः । जगाम रावणपुरं लकां सागरसंिथताम् ॥ १.३२ ॥ अवा लमणो रामः सीतामाकुलतेन्यौ । दुः खशोकाभसंतौ बभूवतुररदमौ ॥ १.४३ ॥ ततः स रामो बलवान् साधं हनुमता वयम् । लमणेन च युाय बुं चे ह रसाम् ॥ १.३५ ॥ स कृवा परमं धैयं रामाय कृतनयः । आनययाम तां सीतामयुवा वचचार ह ॥ १.२०.४१ ॥ समााय तदा सीतां वा रामय चाितकम् । नयये वां महाबाहुरवा रामं ययौ पुनः ॥ १.२०.४० ॥ वागुलयकं सीता पयुः परमशोभनम् । मेने समागतं रामं ीतवफारतेणा ॥ १.२०.३७ ॥ ताथ नजने देशे वृमूले शुचिमताम् । अपयदमलां सीतां रासीभः समावृताम् ॥ १.२०.२०.५१ ॥ नानं दानं जपः ां भवयययं कृतम् । मरणादेव लगय दनपापं णयत ॥ १.४८ ॥ यवया थापतं लगं यतीह जातयः । महापातकसंयुातेषां पापं वनयतु ॥ १.४४ ॥ कृवाथ वानरशतैलकामागं महोदधेः । सेतुं परमधमामा रावणं हतवान् भुः ॥ १.२०.२०.३८ ॥ अुपूणेणां ां संमरतीमनिदताम् । राममदवरयामं लमणं चामसंिथतम् ॥ १.२०.२०.२०.

४ ॥ उपनाः पतृकयायां वरजायां महाबलाः । यतययातः संयातरायातः पचकोऽकः ॥ १.६ ॥ यदुं च तुवसुं चैव देवयानी यजायत । ुुं चानुं च पूरं च शिमा चायजीजनत् ॥ १.९ ॥ .२१.२१.५६ ॥ अतथतु कुशाजे नषधतसुतोऽभवत् । नलतु नषधयाभूनभतमादजायत ॥ १.२१.२०.२०.२१.२०.६१ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे वशोऽयायः _____________________________________________________________ रोमहषण उवाच ऐलः पुररवााथ राजा रायमपालयत् । तय पुा बभूवुिह षडसमतेजसः ॥ १.५८ ॥ अहनगुतय सुतो सहवांतसुतोऽभवत् । तमाचावलोकतु तारापीडतु तसुतः ॥ १.२०.५९ ॥ तारापीडाचगरभानुवततोऽभवत् । ुतायुरभवमादेते इवाकुवंशजाः । सवे ाधायतः ोाः समासेन जोमाः ॥ १.२०.५५ ॥ रामय तनयो जे कुश इयभवुतः । लव सुमहाभागः सवतवाथवसुधीः ॥ १.२०.१ ॥ आयुमायुरमावायुिवायुैव वीयवान् । शतायु ुतायु दयाैवोवशीसुताः ॥ १.५४ ॥ वशेषााणान् सवान् पूजयामसचेरम् । येन यहतारममेधेन शकरम् ॥ १.इयुवा भगवाछंभुः परवय तु राघवम् । सनद सगणो रतैवातरधीयत ॥ १.२१.२१.२०.२ ॥ आयुषतनया वीराः पचैवासमहौजसः । वभानुतनयायां वै भायामत नः ुतम् ॥ १.७ ॥ सोऽयषचदतय यें यदुमनिदतम् । पुरमेव कनीयासं पतुवचनपालकम् ॥ १.२१.२०.५३ ॥ रामोऽप पालयामास रायं धमपरायणः । अभषो महातेजा भरतेन महाबलः ॥ १.२१.३ ॥ नहुषः थमतेषां धमो लोकवुतः । नहुषय तु दायादाः षडोपमतेजसः ॥ १.५७ ॥ नभसः पुडरकायः ेमधवा च तसुतः । तय पुोऽभवीरो देवानीकः तापवान् ॥ १.२०.५ ॥ तेषां ययातः पचानां महाबलपरामः । देवयानीमुखनसः सुतां भायामवाप सः । शिमामासुरं चैव तनयां वृषपवणः ॥ १.२१.६० ॥ य इमं शृणुयािनयमवाकोवंशमुमम् । सवपापवनमुो वगलोके महयते ॥ १.८ ॥ दश दिणपूवयां तुवसुं पुमादशत् । दिणापरयो राजा यदुं यें ययोजयत् । तीयामुारायां च ुुं चानुमकपयत् ॥ १.

१२ ॥ हैहय हयैव राजा वेणुहयः परः । हैहययाभवपुो धम इयभवुतः ॥ १.२१.२३ ॥ तानवीमहातेजा एष धमः परो मम । वणोरंशेन संभूता राजानो यमहतले ॥ १.१८ ॥ तय पुशतायासन् पच त महारथाः । कृताा बलनः शूरा धमामानो नमिवनः ॥ १.२१.१४ ॥ महमान् संिजतयाभूेयतदवयः । भेयय दायादो दुदमो नाम पािथवः ॥ १.२१.१७ ॥ सहबाहुुतमान् धनुवेदवदां वरः । तय रामोऽभवमृयुजामदयो जनादनः ॥ १.२१.२१.३२ ॥ तमूचुातरो रः सेवतः सात्िवकैजनैः । .२१ ॥ जयवजतु मतमान् देवं नारायणं हरम् । जगाम शरणं वणुं दैवतं धमतपरः ॥ १.२१.१९ ॥ शूर शूरसेन धृणः कृणतथैव च । जयवज बलवानारायणपरो नृपः ॥ १.१५ ॥ दुदमय सुतो धीमान् धनको नाम वीयवान् । धनकय तु दायादावारो लोकसमताः ॥ १.२१.२० ॥ शूरसेनादयः सवे चवारः थतौजसः । रभा महामानः पूजयित म शकरम् ॥ १.२१.१६ ॥ कृतवीयः कृतािन कृतवमा तथैव च । कृतौजा चतुथोऽभूकातवीयऽजुनोऽभवत् ॥ १.२१.२२ ॥ तमूचुरतरे पुा नायं धमतवानघ । ईराराधनरतः पतामाकमभूदत ॥ १.१० ॥ यदोरयभवन् पुाः पच देवसुतोपमाः । सहिजथायेः ोषटुनालोऽिजतोरघुः ॥ १.२१.तैरयं पृथवी सवा धमतः परपालता । राजाप दारसहतो नवं ाप महायशाः ॥ १.२६ ॥ सवामा भगवान् वणुः संथापयत सवदा । सृजेा रजोमूितः संहरेामसो हरः ॥ १.१३ ॥ तय पुोऽभवा धमनेः तापवान् । धमनेय किततु संिजततसुतोऽभवत् ॥ १.११ ॥ सहिजसुततछतिजनाम पािथवः । सुताः शतिजतोऽयासंयः परमधािमकाः ॥ १.२८ ॥ नशय तय वचनं ातरोऽये मनिवनः । ोचुः संहारकृुः पूजनीयो मुमुुभः ॥ १.२१.२१.२१.२१.३१ ॥ तततानवीाजा वचयासौ जयवजः । सवेन मुयते जतुः सवामा भगवान् हरः ॥ १.२१.२१.२१.२१.२१.२९ ॥ अयं ह भगवान् रः सवं जगददं शवः । तमोगुणं समाय कपाते संहरेभुः ॥ १.२४ ॥ रायं पालयतावयं भगवान् पुरषोमः । पूजनीयो यतो वणुः पालको जगतो हरः ॥ १.२१.२७ ॥ तमामहपतीनां तु रायं पालयतामयम् । आरायो भगवान् वणुः केशवः केशमदनः ॥ १.२५ ॥ सात्िवक राजसी चैव तामसी च वयंभुवः । ततु मूतयः ोाः सृिथयतहेतवः ॥ १.२१.३० ॥ या सा घोरतरा मूितरय तेजामयी परा । संहरेया सवं संसारं शूलभृया ॥ १.२१.२१.

२१.२१.२१.२१.५१ ॥ ततः सवे सुसंयाः कातवीयामजातदा । युयुधुदानवं शगरकूटासमुरैः ॥ १.२१.४८ ॥ ततः कदाचेा वदेहो नाम दानवः । भीषणः सवसवानां पुरं तेषां समाययौ ॥ १.२१.२१.५६ ॥ .३४ ॥ तथा च वैणवी शनृपाणां देवता सदा । आराधनं परो धमो पुरारेरमतौजसः ॥ १.४६ ॥ इयेवं भगवान् ा वयं देवोऽयभाषत । तमाजयवजो नूनं ववाराधनमहत ॥ १.३६ ॥ एवं ववादे वतते शूरसेनोऽवीचः । माणमृषयो  ूयुते यथैव तत् ॥ १.२१.२१.३७ ॥ ततते राजशादूलाः पछुवादनः । गवा सवे सुसंरधाः सषोणां तदामम् ॥ १.२१.२१.४७ ॥ तान् णयाथ ते जमुः पुरं परमशोभनाम् । पालयाचरे पृवीं िजवा सवरपून् रणे ॥ १.२१.२१.२१.२१.२१.४९ ॥ दंाकरालो दामा युगातदहनोपमः । शूलमादाय सूयाभं नादयन् वै दशो दश ॥ १.४० ॥ नृपाणां दैवतं वणुतथैव च पुरदरः । वाणामिनरादयो ा चैव पनाकधृक् ॥ १.२१.२१.३३ ॥ अथावीाजपुः हसन् वै जयवजः । वधमो मुये पथा नायो मुनभरयते ॥ १.३५ ॥ तमवीाजपुः कृणो मतमतां वरः । यदजुनोऽमजनकः वधमं कृतवानत ॥ १.मोचयेसवसंयुः पूजयेशं ततो हरम् ॥ १.५४ ॥ शूरोऽं ाहणोौं शूरसेनतु वारणम् । ाजापयं तथा कृणो वाययं धृण एव च ॥ १.५५ ॥ जयवज कौबेरमैमानेयमेव च । भजयामास शूलेन तायािण स दानवः ॥ १.५० ॥ तनादवणामयात ये नवसित ते । तयजुजोवतं वये दुुवुभयवलाः ॥ १.५२ ॥ तान् सवान् दानवो वाः शूलेन हसिनव । वारयामास घोरामा कपाते भैरवो यथा ॥ १.२१.४२ ॥ वाधराणां वादेवी सायानां भगवावः । रसां शकरो रः कंनराणां च पावती ॥ १.४३ ॥ ऋषीणां दैवतं ा महादेव शूलभृत् । मनूनां यादुमा देवी तथा वणुः सभाकरः ॥ १.२१.२१.४४ ॥ गृहथानां च सवे युा वै चारणाम् । वैखानसानामकः यातीनां च महेरः ॥ १.३९ ॥ कतु कायवशेषेण पूिजताेदा नृणाम् । वशेषासवदा नायं नयमो यथा नृपाः ॥ १.२१.३८ ॥ तानुवंते मुनयो वसाा यथाथतः । या ययाभमता पुंसः सा ह तयैव देवता ॥ १.५३ ॥ शूरसेनादयः पच राजानतु महाबलाः । युाय कृतसंरभा वदेहं वभदुुवुः ॥ १.४१ ॥ देवानां दैवतं वणुदानवानां शूलभृत् । गधवाणां तथा सोमो याणामप कयते ॥ १.४५ ॥ भूतानां भगवान् रः कूमाडानां वनायकः । सवेषां भगवान् ा देवदेवः जापतः ॥ १.२१.२१.

६९ ॥ कोऽयं नारायणो देवः कंभाव सुत । सवमेतममाचव परं कौतूहलं ह मे ॥ १.२१.२१.६१ ॥ जाह जगतां योनं मृवा नारायणं नृपः । ाहणोै वदेहाय दानवेयो यथा हरः ॥ १.२१.२१.७१ ॥ ववणामधमेण पूयोऽयं पुरषोमः । अकामहतभावेन समारायो न चायथा ॥ १.२१.२१.२१.२१.६७ ॥ वायािछनसंदेहो वणुं सयपरामम् । पनः शरणं तेन सादो मे कृतः शुभः ॥ १.२१.२१.२१.५९ ॥ वणुं सणुं लोकादममेयमनामयम् । ातारं पुरषं पूवं ीपतं पीतवाससम् ॥ १.२१.७५ ॥ वामतु भगवान् जयवजमरदमम् । याजयामास भूतादमाददेवं जनादनम् ॥ १.६८ ॥ ययाम परमेशानं वणुं पमदलेणम् । कथं केन वधानेन संपूयो हरररः ॥ १.६५ ॥ तमागतमथो वा राजा संातमानसः । समावेयासने रये पूजयामास भावतः ॥ १.२१.५७ ॥ संाय सा गादायोरो वदेहय शलोपमम् । न दानवं चालयतुं शशाकातकसंनभम् ॥ १.७३ ॥ अथ शूरादयो देवमयजत महेरम् । येन यगयं तं नकामा रमययम् ॥ १.५८ ॥ दुुवुते भयता वा तयातपौरषम् । जयवजतु मतमान् समार जगतः पतम् ॥ १.२१.६४ ॥ ुवाजगाम भगवान् जयवजपरामम् । कातवीयसुतं ुं वामो महामुनः ॥ १.२१.२१.२१.२१.२१.६० ॥ ततः ादुरभूचं सूयायुतसमभम् । आदेशाासुदेवय भानुहकारणात् ॥ १.२१.६३ ॥ तिमन् हते देवरपौ शीराा ातरो नृपाः । समाययुः पुरं रयां ातरं चायपूजयन् ॥ १.६६ ॥ उवाच भगवान् घोरः सादावतोऽसुरः । नपाततो मया संये वदेहो दानवेरः ॥ १.२१.७८ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे एकवशोऽयायः .७६ ॥ तय ये महायोगी सााेवः वयं हरः । आवरासीस भगवान् तदुतमवाभवत् ॥ १.७७ ॥ य इमं शृणुयािनयं जयवजपरामम् । सवपापवमुामा वणुलोकं स गछत ॥ १.७० ॥ वाम उवाच यतः वृभूतानां यिमन् सवमदं जगत् । स वणुः सवभूतामा तमाय वमुयते ॥ १.२१.६२ ॥ संाय तय घोरय कधदेशं सुदशनम् । पृथयां पातयामास शरोऽशखराकृत ॥ १.ततः कृणो महावीयो गदामादाय भीषणाम् । पृवा मेण तरसा चेप न ननाद च ॥ १.७२ ॥ एतावदुवा भगवान वामो महामुनः । शूराैः पूिजतो वा जगामाथ वमालयम् ॥ १.७४ ॥ तान् वसतु भगवान् याजयामास सववत् । गौतमोऽरगय सवे रपरायणाः ॥ १.

६ ॥ ततः कामाहतमनातसमीपमुपेय वै । ोवाच सुचरं कालं देव रतुं मयाऽहस ॥ १.२२.२२.२० ॥ वीय मालाममनः समारासरसां वराम् । .२२.२ ॥ वृषो वंशकरतेषां तय पुोऽभवमधुः । मधोः पुशतं वासीृषणतय वंशभाक् ॥ १.१० ॥ तामवीस मतमान् गवा शीतरं पुरम् । आगमयाम भूयोऽ तमेऽनुातुमहस ॥ १.१६ ॥ न भेतयं वया वामन् कायं पापवशोधनम् । भीते वय महाराज रां ते नाशमेयत ॥ १.२२.२२.२२.२२.१८ ॥ नशय कववदनाायिवधं शुभम् । जगाम हमवपृं समुय महाबलः ॥ १.१९ ॥ सोऽपयपथ राजेो गधववरमुमम् । ाजमानं या योिन भूषतं दयमालया ॥ १.२२._____________________________________________________________ सूत उवाच जयवजय पुोऽभूालाजघ इत मृतः । शतपुातु तयासन् तालजघाः कितताः ॥ १.८ ॥ कालाबुो राजा तामुवशीं ाह शोभनाम् । गमयाम पुरं रयां हसती सावीचः ॥ १.२२.२२.१२ ॥ ओमयुवा ययौ तूणं पुरं परमशोभनाम् । गवा पततां पीं वा बीतोऽभवनृपः ॥ १.२२.१३ ॥ संेय सा गुणवती भाया तय पतता । भीतं सनया ाह वाचा पीनपयोधरा ॥ १.५ ॥ स कदाचमहाभागः कालदतीरसंिथताम् । अपयदुवशीं देवीं गायतीं मधुरवनाम् ॥ १.२२.७ ॥ सा देवी नृपतं वा रपलावयसंयुतम् । रेमे तेन चरं कालं कामदेवमवापरम् ॥ १.११ ॥ तमवीसा सुभगा तथा कुर वशांपते । नाययासरसा तावतयं भवपुनः ॥ १.२२.२२.२२.२२.४ ॥ तय भाया रपवती गुणैः सवैरलकृता । पततासीपतना वधमपरपालका ॥ १.९ ॥ न नेनोपभोगेन भवता राजसुदर । ीतः संजायते मं थातयं वसरं पुनः ॥ १.२२.२२.१४ ॥ वामन् कम भवतो भीतर वतते । तूह मे यथा तवं न राां कतये िवदम् ॥ १.१५ ॥ स तया वायमाकय लजावनतचेतनः । नोवाच किचनृपतानया ववेद सा ॥ १.१७ ॥ तदा स राजा ुतमािनगय तु पुरातः । गवा कवामं पुयं वा त महामुनम् ॥ १.२२.३ ॥ वीतहोसुताप वुतोऽनत इयुत । दुजयतय पुोऽबूसवशावशारदः ॥ १.२२.१ ॥ तेषां येो महावीयो वीतहोोऽभवनृपः । वृषभृतयाये यादवाः पुयकिमणः ॥ १.

२२.२२.२२.२२ ॥ विजय समरे मालां गृहवा दुजयो जाः । जगाम तामसरसं कालदं ुमादरात् ॥ १.२२.२२.२८ ॥ स त मानसं नाम सरैलोयवुतम् । भेजे शृगायतय वबाहुबलभावतः ॥ १.२५ ॥ त तासरोवया वा तं संहवमम् । कामं संदधरे घोरं भूषतं चमालया ॥ १.३४ ॥ तयासकृमहाराजः ोोऽप मदमोहतः । न तयजाथ तपां त संयतमानसः ॥ १.२२.२२.२२.३५ ॥ ततोवशी कामरपा राे वं रपमुकटम् । सुरोमशं पगलां दशयामास सवदा ॥ १.३२ ॥ स तयै सवमाच पया यसमुदरतम् । कवय दशनं चैव मालापहरणं तथा ॥ १.४१ ॥ नावा संतय वधवगायादेवताः पतॄन् । वा वेरं लगकिबषामोयसेऽिखलात् ॥ १.२२.२६ ॥ संमरनुवशीवायं तयां संसमानसः । न पयत मताः सवागरशृगािणजिमवान् ॥ १.२४ ॥ आय हमवपामुवशीदशनोसुकः । जगाम शैलवरं हेमकूटमत ुतम् ॥ १.२२.४३ ॥ जगाम वपुरं शुां पालयामास मेदनीम् । याजयामास तं कवो याचतो घृणया मुनः ॥ १.२२.२३ ॥ अवासरसं त कामबाणाभपीडतः । बाम सकलां पृवीं सीपसमिवताम् ॥ १.४२ ॥ णय शरसा कवमनुाय च दुजयः । वाराणयां हरं वा पापामुोऽभवतः ॥ १.उवशीं तां मने तया एवेयमहत ॥ १.२२.२२.२२.२२.२२.३३ ॥ ुवैतयातं तेन गछेयाह हतैषणी । शापं दायत ते कवो ममाप भवतः या ॥ १.२२.३० ॥ स मालया तदा देवीं भूषतां ेय मोहतः । रेमे कृताथमामानं जानानः सुचरं तया ॥ १.४० ॥ गछ वाराणसीं दयामीरायुषतां पुरम् । आते मोचयतुं लोकं त देवो महेरः ॥ १.३७ ॥ संवसरादशकं कदमूलफलाशनः । भूय एव ादशकं वायुभोऽभवनृपः ॥ १.४४ ॥ .२२.२२.२७ ॥ तायसरसं दयामवा कामपीडतः । देवलोकं महामेरं ययौ देवपरामः ॥ १.३८ ॥ गवा कवामं भीया तमै सवं यवेदयत् । वासमसरसा भूयतपोयोगमनुमम् ॥ १.२२.३९ ॥ वीय तं राजशादूलं सनो भगवानृषः । कतुकामो ह नबोजं तयाघमदमवीत् ॥ १.२२.३१ ॥ अथोवशी राजवयं रताते वायमवीत् । कं कृतं भवता पूवं पुरं गवा वृथा नृप ॥ १.३६ ॥ तयां वरचेतकः मृवा कवाभभाषतम् । धामत वनियतपः कतुं समारभत् ॥ १.२१ ॥ सोऽतीव कामुको राजा गधवेणाथ तेन ह । चकार सुमहुं मालामादातुमुतः ॥ १.२२.२९ ॥ स तय तीरे सुभगां चरतीमतलालसाम् । वाननवागीं तयै मालां ददौ पुनः ॥ १.२२.२२.

२२.४ ॥ उशना तय पुोऽबूिसतेषुतसुतोऽभवत् । तयाभूुमकवचः परावृय समाः ॥ १.१२ ॥ तय भीमरथः पुः तमानवरथोऽभवत् । दानधमरतो नयं सयशीलपरायणः ॥ १.६ ॥ रोमपादतृतीयतु बुतयामजो नृपः । धृततयाभवपुः संततयायभूसुतः ॥ १.१४ ॥ अवधावत संुो रासतं महाबलः । दुयोधनोऽिनसंकाशः शूलासमहाकरः ॥ १.१० ॥ थयायभवकुती वृणी तयाभवसुतः । वृणेिनवृरपनो दशाहतय तु जाः ॥ १.११ ॥ दशाहपुोयारोहो जीमूततसुतोऽभवत् । जैमूतरभवीरो वकृतः परवीरहा ॥ १.२३.२३.४७ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे ावशोऽयायः _____________________________________________________________ सूत उवाच ोोरेकोऽभवपुो वृिजनीवानत ुतः । तय पुो महान् वातरशुतसुतोऽभवत् ॥ १.तय पुोऽथ मतमान् सुतीक इत ुतः । बभूव जातमां तं राजानमुपतिथरे ॥ १.२३.२३.२३.२३.९ ॥ वपुमतो बृहमेधा ीदेवतसुतोऽभवत् । तय वीतरथो वा रभो महाबलः ॥ १.४५ ॥ उवयां च महावीयाः स देवसुतोपमाः । कया जगृहरे सवा जधवदयता जाः ॥ १.२३.२३.१ ॥ उशोरभवपुो नाना चरथो बल । अथ चैरथलोके शशबदुरत मृतः ॥ १.२३.४६ ॥ एष व कथतः सयसहिजत उमः । वंशः पापहरो नृणां ोोरप नबोधत ॥ १.२३.२३.२ ॥ तय पुः पृथुयशा राजाभूमतपरः । पृथुकमा च तपुतमापृथुजयोऽभवत् ॥ १.२३.२२.२३.१६ ॥ .८ ॥ कैशकय सुतेदैातयाभवन् सुताः । तेषां धानो योतमान् वपुमांतसुतोऽभवत् ॥ १.२२.७ ॥ संतय पुो बलवानाना वसहतु सः । तय पुो महावीयः जावान् कौशकततः । अभूय सुतो धीमान् सुमतुतसुतोऽनलः ॥ १.१३ ॥ कदाचमृगयां यातो वा रासमूिजतम् । दुाव महातवो भयेन मुनपुगवाः ॥ १.२३.३ ॥ पृथुकितरभूमापृथुदानततोऽभवत् । पृथुवातय पुतयासीपृथुसमः ॥ १.१५ ॥ राजा नवरथो भीया नातदूरादनुमम् । अपयपरमं थानं सरवया सुगोपतम् ॥ १.५ ॥ परावृतः सुतो जे यामघो लोकवुतः । तमादभः संजे वदभाथकैशकौ ॥ १.२३.२३.

३७ ॥ भजमानय सृजयां भजमाना वजिरे । तेषां धानौ वयातौ नमः कृकण एव च ॥ १.२३.१७ ॥ तुाव वािभराभबाजलरमिजत् । पपात दडवूमौ वामहं शरणं गतः ॥ १.२३.२८ ॥ तमाकरभः संभूतो देवरातोऽभवतः । ईजे स चामेधेन देव तसुतः ॥ १.२३.२२ ॥ समुय तदा शूलं वेुं बलदिपतः । लोकमातुतथानं शशाकादयसंिनभम् ॥ १.१९ ॥ नमये जगतां योनं योगनीं परमां कलाम् । हरयगभमहषीं नेां चशेखराम् ॥ १.३८ ॥ महाभोजकुले जाता भोजा वैमाितकातथा । .३० ॥ अनोतु पुरकुसोऽभूदंशुतय च रथभाक् । अथांशोः सवतो नाम वणुभः तापवान् । महामा दाननरतो धनुवेदवदां वरः ॥ १.२३.२३.२३.२० ॥ नमये परमानदां चकलां रपणीम् । पाह मां परमेशान भीतं शरणमागतम् ॥ १.२७ ॥ तय चासीशरथः पुः परमधािमकः । देया भो महातेजाः शकुनतय चामजः ॥ १.२९ ॥ मधुतय तु दायादतमाकुरवशोऽभवत् । पुयमभूय सुामा चानुरेव च ॥ १.१८ ॥ नमयाम महादेवीं सााेवीं सरवतीम् । वादेवतामनातामीरं चारणीम् ॥ १.२३.२३.२३ ॥ तदतरे महूतं युगातादयसिनभम् । शूलेनोरस निभ पातयामास तं भुव ॥ १.३२ ॥ तय नाना तु वयातं सावतं नाम शोभनम् । वतते महाशां कुडादनां हतावहम् ॥ १.२३.२३.२३.२४ ॥ गछेयाह महाराज न थातयं वया पुनः । इदानीं नभयतूणं थानेऽिमन् रासो हतः ॥ १.२३.२१ ॥ एतिमनतरे ुो राजानं रासेरः । हतुं समागतः थानं य देवी सरवती ॥ १.२५ ॥ ततः णय ामा राजा नवरथः पराम् । पुरं जगाम वेाः पुरदरपुरोपमाम् ॥ १.३३ ॥ सावततय पुोऽभूसवशावशारदः । पुयोको महाराजतेन वै तविततम् ॥ १.२३.२३.२३.३४ ॥ सावतः सवसंपनः कौशयां सुषुवे सुतान् । अधकं वै महाभोजं वृिणं देवावृधं नृपम् । यें च भजमानायं धनुवेदवदां वरम् ॥ १.२३.स तेगेन महता संाय मतमानृपः । ववदे शरसा वा सााेवीं सरवतीम् ॥ १.३६ ॥ तय बुरत यातः पुयोकोऽभवनृपः । धािमको रपसंपनतवानरतः सदा ॥ १.३१ ॥ स नारदय वचनाासुदेवाचनािवतम् । शां वतयामास कुडगोलादभः ुतम् ॥ १.२३.२३.३५ ॥ तेषां देवावृधो राजा चचार परमं तपः । पुः सवगुणोपेतो मम भूयादत भुः ॥ १.२३.२६ ॥ थापयामास देवेशीं त भसमिवतः । ईजे च ववधैयैहेमैदेवीं सरवतीम् ॥ १.२३.२३.२३.

४९ ॥ स गोवधनमासा तताप वपुलं तपः । वरं तमै ददौ देवो ा लोकमहेरः ॥ १.२३.२३.वृणेः सुमो बलवाननमः शनतथा ॥ १.५९ ॥ मती चाप या कया ीरवायतलोचना । सुबाहुनाम गधवतामादाय ययौ पुरम् ॥ १.५० ॥ वंशय चायां कित गानयोगमनुमम् । गुरोरयधकं वाः कामरपवमेव च ॥ १.४८ ॥ तयासीुबुरसखा वान् पुो नलः कल । यायते तय नामानुरनोरानकदुदुभः ॥ १.४५ ॥ चकयाभवपुः पृथुिवपृथुरेव च । अीवः सुबाहु सुपाकगवेषणौ ॥ १.४६ ॥ अधकाकायदुहता लेभे च चतुरः सुतान् । कुकुरं भजमानं च शुचं कबलबिहषम् ॥ १.५६ ॥ कृतोपनयनो वेदानधीय वधवुरोः । उवाहामजां कयां गधवाणां तु मानसीम् ॥ १.२३.३९ ॥ अनमादभूिननो ननय ौ बभूवतुः । सेनतु महाभागः सािजनाम चोमः ॥ १.२३.४१ ॥ सायकयुयुधानतु तयासगोऽभवसुतः । कुिणतय सुतो धीमांतय पुो युगधरः ॥ १.२३.२३.५७ ॥ तयामुपादयामास पच पुाननुमान् । वीणावादनतवान् गानशावशारदान् ॥ १.६० ॥ तयामयभवन् पुा गधवय सुतेजसः । सुषेणवीरसुीवसुभोजनरवाहनाः ॥ १.२३.२३.६१ ॥ अथासीदभिजपुो वीरवानकदुदुभेः । .२३.२३.२३.५४ ॥ तयामुपादयामास सुभुजं नाम शोभनम् । रपलावयसंपनां मतीमप कयकाम् ॥ १.२३.२३.५८ ॥ पुैः पौैः सपीको राजा गानवशारदः । पूजयामास गानेन देवं पुरनाशनम् ॥ १.२३.२३.२३.४७ ॥ कुकुरय सुतो वृिणवृणेतु तनयोऽभवत् । कपोतरोमा वपुलतय पुो वलोमकः ॥ १.२३.४३ ॥ फकः काशराजय सुतां भायामवदत । तयामजनयपुमूरं नाम धािमकम् । उपमगुतथा मगुरये च बहवः सुताः ॥ १.२३.५५ ॥ तततं जननी पुं बाये वयस शोभनम् । शयामास वधवानवां च कयकाम् ॥ १.५१ ॥ स लवा वरमयो वरेयं वृषवाहनम् । पूजयामास गानेन थाणुं दशपूिजतम् ॥ १.४४ ॥ अूरय मृतः पुो देववानत वुतः । उपदेव पुयामा तयोिवमाथनौ ॥ १.४० ॥ अनमािछनजे कनाृिणनदनात् । सयवान् सयसंपनः सयकतसुतोऽभवत् ॥ १.२३.२३.२३.४२ ॥ माया वृणेः सुतो जे पृिवै यदुनदनः । जाते तनयौ पृेः फकिक ह ॥ १.५३ ॥ तया स सगतो राजा गानयोगमनुमम् । अशयदमनः यां तां ातलोचनाम् ॥ १.२३.५२ ॥ तय गानरतयाथ भगवानिबकापतः । कयारं ददौ देवो दुलभं दशैरप ॥ १.२३.

८३ ॥ जाबवया वचः ुवा जगनाथः वयं हरः । समारेभे तपः कतुं तपोनधररदमः ॥ १.६९ ॥ रोहणी च महाभागा वसुदेवय शोभना । असूत पी संकषं रामं यें हलायुधम् ॥ १.२३.८४ ॥ .२३.६२ ॥ आहुकयोसेन देवक जोमाः । देवकय सुता वीरा जिरे दशोपमाः ॥ १.८२ ॥ मम वं पुडरका वशं गुणवमम् । सुरेशसशं पुं देह दानवसूदन ॥ १.२३.पुनवसुाभिजतः संबभूवाहुकः सुतः ॥ १.७० ॥ स एव परमामासौ वासुदेवो जगमयः । हलायुधः वयं सााछेषः संकषणः भुः ॥ १.७१ ॥ भृगुशापछलेनैव मानयमानुषीं तनुम् । बभूत तयां देवयां रोहयामप माधवः ॥ १.७६ ॥ जातेऽथ रामे देवानामादमामानमयुतम् । असूत देवक कृणं ीवसाकतवसम् ॥ १.६८ ॥ वसुदेवावमहाबाहुवासुदेवो जगुरः । बभूव देवकपुो देवैरयिथतो हरः ॥ १.६४ ॥ वृकदेवोपदेवा च तथाया देवरिता । ीदेवा शाितदेवा च सहदेवा सहदेवा च सुता । देवक चाप तासां तु वराभूसुमयमा ॥ १.७२ ॥ उमादेहसमुूता योगना च कौशीक । नयोगाासुदेवय यशोदातनया भूत् ॥ १.२३.२३.७५ ॥ हतेवेतेषु सवेषु रोहणी वसुदेवतः । असूत रामं लोकेशं बलभं हलायुधम् ॥ १.६७ ॥ वयंभोजतततमाधृदकः शुतापनः । कृतवमाथ तपुो देवरतसुतः मृतः । स शूरतसुतो धीमान् वसुदेवोऽथ तसुतः ॥ १.२३.२३.८१ ॥ तान् वा तनयान् वीरान् रौिमणेयाजनादनम् । जाबवयवीकृणं भाया तय शुचिमता ॥ १.२३.२३.२३.७४ ॥ सुषेण तथोदायी भसेनो महाबलः । ऋजुदासो भदासः कितमानप पूवजः ॥ १.६५ ॥ असेनय पुोऽभूयोधः कंस एव च । सुभूमी रापाल तुमाछकुरेव च ॥ १.२३.२३.२३.२३.२३.२३.२३.२३.६३ ॥ देववानुपदेव सुदेवो देवरितः । तेषां वसारः सासन् वसुदेवाय ता ददौ ॥ १.७७ ॥ रेवती नाम रामय भायासीसुगुणािवता । तयामुपादयामास पुौ ौ नशठोमुकौ ॥ १.२३.२३.७३ ॥ ये चाये वसुदेवय वासुदेवाजाः सुताः । ागेव कंसतान् सवान् जघान मुनपुगवाः ॥ १.७९ ॥ चारदेणः सुचार चारवेषो यशोधरः । चारवाारयशाः ुनः शख एव च ॥ १.२३.६६ ॥ भजमानादबूपुः यातोऽसौ वदूरथः । तय शूरः शमतमातततोऽभवत् ॥ १.२३.७८ ॥ षोडशीसहािण कृणयािलकमणः । बभूवुरामजातासु शतशोऽथ सहशः ॥ १.२३.८० ॥ रिमय वासुदेवयां महाबलपरामाः । वशाः सवपुाणां संबभूवुरं सुताः ॥ १.

२४.९ ॥ सेवतं तापसैः पुयैरशाराधनतपरैः । शातैः सयसंकपैिनः शोकैिनरपवैः ॥ १.२४.२४.१२ ॥ स तानिवय वामा तापसान् वीतकमषान् । णामेनाथ वचसा पूजयामास माधवः ॥ १.२४.२४.२४.२ ॥ जगाम योगभजुं नानापिसमाकुलम् । आमं तूपमयोवै मुनीय महामनः ॥ १.२४.१४ ॥ तुवित वैदकैमैः कृवा द सनातनम् । ोचुरयोयमयमाददेवं महामुनम् ॥ १.२४.१६ ॥ अयमेवाययः ा संहता चैव रकः । अमूतो मूितमान् भूवा मुनीन् ुमहागतः ॥ १.१५ ॥ अयं स भगवानेकः साानारायणः परः । अगछयधुना देवः पुराणपुरषः वयम् ॥ १.११ ॥ तामवरे रये सामवभूषते । गगा भगवती नयं वहयेवाघनाशनी ॥ १.७ ॥ वेदाययनसंपनैः सेवतं चािनहोभः । योगभयाननरतैनासागतलोचनैः ॥ १.१७ ॥ एष धाता वधाता च समागछत सवगः । अनादरयोऽनतो महाभूतो महेरः ॥ १.३ ॥ तपत्राजमारढः सुपणमततेजसम् । शखचगदापािणः ीवसकृतलणः ॥ १.१३ ॥ ते ते वा जगोनं शखचगदाधरम् । णेमुभसंयुा योगनां परमं गुरम् ॥ १.१८ ॥ .८ ॥ उपेतं सवतः पुयं ानभतवदिशभः । नदभरभतो जुं जापकैवादभः ॥ १.५ ॥ संहशरभाकणं शादूलगजसंयुतम् । वमलवादुपानीयैः सरोभरपशोभतम् ॥ १.२३.१० ॥ भमावदातसवागै रजायपरायणैः । मुिडतैजटलैः शुैतथायै शखाजटैः । सेवतं तापसैिनय ानभचारभः ॥ १.२४.तछृणुवं मुनेा यथासौ देवकसुतः । वा लेभे सुतं रं तवा तीं महपः ॥ १.२४.२४.२४.४ ॥ नानाुमलताकणं नानापुपोपशोभतम् । ऋषीणामामैजुं वेदघोषननादतम् ॥ १.८५ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे योवंशोऽयायः _____________________________________________________________ सूत उवाच अथ देवो षीकेशो भगवान् पुरषोमः । तताप घोरं पुाथं नदानं तपसतपः ॥ १.२४.२४.२४.६ ॥ आरामैिववधैजुं देवतायतनैः शुभैः । ऋषकैरृषपुै महामुनगणैतथा ॥ १.२४.२४.१ ॥ वेछयायवतीणोऽसौ कृतकृयोऽप वधृक् । चचार वामनो मूलं बोधयन् भावमैरम् ॥ १.२४.

२४.२७ ॥ उवाच वचसां योनं जानीमः परमं पदम् । वणुमयसंथानं शयभावेन संिथतम् ॥ १.२४.३४ ॥ इहेरं देवदेवं मुनीा वादनः । यायतोऽासते देवं जापनतापसा ये ॥ १.३२ ॥ कथं स भगवानीशो यो योगवदां वरः । मयाचरेण कुाहं याम तमुमापतम् ॥ १.२८ ॥ वागतं ते षीकेश सफलान तपांस नः । यसाादेव वामा मेहं वणुरागतः ॥ १.४१ ॥ .२४.३५ ॥ इह देवः सपीको भगवान् वृषभवजः । डते ववधैभूतैयोगभः परवारतः ॥ १.३६ ॥ इहामे पुरा रापतवा सुदारणम् । लेभे महेराोगं वसो भगवानृषः ॥ १.२२ ॥ समीय वासुदेवं तं शागशखासधारणम् । तिथरे नलाः सवे शुभागं तिनवासनः ॥ १.२४.२४.३८ ॥ इहामवरे रये तपतवा कपिदनः । अवदपुकान् रासुरभभसंयुता ॥ १.२४.२४.२५ ॥ वा तं योगनां ें भमोूलतवहम् । जटाचीरधरं शातं ननाम शरसा मुनम् ॥ १.२४.२४.२४.२९ ॥ वां न पयित मुनयो यततोऽप ह योगनः । ताशयाथ भवतः कमागमनकारणम् ॥ १.३३ ॥ इयाह भगवानुो यते परमेरः । भया चोेण तपसा तकुरवेह यतः ॥ १.२४.२४.२४.२४.२४.२१ ॥ वा वा समायातं य य जनादनम् । पूजयाचरे पुपैरतैत वासनः ॥ १.२६ ॥ आलोय कृणमायातं पूजयामास तववत् । आसने चासयामास योगनां थमातथम् ॥ १.२४.१९ ॥ उपपृयाथ भावेन तीथे तीथे स यादवः । चकार देवकसूनुदेविषपतृतपणम् ॥ १.२४.२० ॥ नदनां तीरसंथान थापतान मुनीरैः । लगान पूजयामास शंभोरमततेजसः ॥ १.४० ॥ इहाराय महादेवं साविणतपतां वरः । लधवान् परमं योगं थकारवमुमम् ॥ १.२४.३१ ॥ ीकृण उवाच भगवन् ुमछाम गरशं कृवाससम् । संाो भवतः थानं भगवशनोसुकः ॥ १.२४ ॥ अथावगा गगायां कृवा देवादतपणम् । आदाय पुपवयािण मुनीयावशृहम् ॥ १.२३ ॥ यान ताररूणां मानसान जनादनम् । वा समीहतायासिनामित पुराहरम् ॥ १.२४.ुवा ुवा हरतेषां वचांस वचनातगः । ययौ स तूणं गोवदः थानं तय महामनः ॥ १.३० ॥ ुवोपमयोतायं भगवान् केशमदनः । याजहार महायोगी वचनं िणपय तम् ॥ १.३७ ॥ इहैव भगवान् यसः कृणैपायनः भुः । वा तं परमं ानं लधवानीरेरम् ॥ १.३९ ॥ इहैव देवताः पूवं कालाीता महेरम् । वतो हरं ीमिनभया नवृतं ययुः ॥ १.२४.२४.२४.२४.

२४.४६ ॥ तमादहैव देवेशं तपतवा महेरम् । ुमहस वेशमुं भीमं कपिदनम् ॥ १.५१ ॥ करटनं गदनं चमालं पनाकनं शूलनं देवदेवम् । शादूलचमाबरसंवृतागं देया महादेवमसौ ददश ॥ १.२४.५० ॥ ततो बहुतथे काले सोमः सोमाधभूषणः । अयत महादेवो योिन देया महेरः ॥ १.४५ ॥ इहैव भृगुणा पूवं तवा वै परमं तपः । शुो महेरापुो लधो योगवदां वरः ॥ १.२४.५३ ॥ भुं पुराणं पुरषं पुरतात् सनातनं योगनमीशतारम् । अणोरणीयांसमनतशं ाणेरं शंभुमसौ ददश ॥ १.५७ ॥ गणेरानकसहकपान् .वतयामास शुभां कृवा वै संहतां जः । पौरािणकं सुपुयाथां सिछयेषु जातषु ॥ १.४७ ॥ एवमुवा ददौ ानमुपमयुमहामुनः । तं पाशुपतं योगं कृणायािलकमणे ॥ १.४४ ॥ यावयो महायोगी वा तपसा हरम् । चकार तिनयोगेन योगशामनुमम् ॥ १.२४.४८ ॥ स तेन मुनवयेण यातो मधुसूदनः । तैव तपसा देवं रमाराधयभुः ॥ १.४३ ॥ इह वितता पुया यसाहस्कोरा । वायवीयोरं नाम पुराणं वेदसंमतम् । इहैव यापतं शयैः शांशपायनभाषतम् ॥ १.२४.५४ ॥ न यय देवा न पतामहोऽप नेो न चािनवरणो न मृयुः । भावमाप वदित रं तमाददेवं पुरतो ददश ॥ १.५६ ॥ कृताजलं दिणतः सुरेशं हंसाधरढं पुरषं ददश । तुवानमीशय परं भावं पतामहं लोकगुरं दवथम् ॥ १.२४.२४.२४.४९ ॥ भमौूलतसवागो मुडो वकलसंयुतः । जजाप रमनशं शवैकाहतमानसः ॥ १.४२ ॥ इहैव संहतां वा कापेयः शांशपायनः । महादेवं चकारेमां पौराणीं तिनयोगतः । ादशैव सहािण ोकानां पुरषोम ॥ १.२४.५२ ॥ परधासकरं नें नृसंहचमावृतसवगाम् । समुरतं णवं बृहतं सहसूयतमं ददश ॥ १.२४.२४.२४.२४.२४.२४.५५ ॥ तदावपयरशय वामे वामानमयमनतरपम् । तुवतमीशं बहुभवचोभः शखासचािपतहतमाम् ॥ १.२४.

२४.२४.२४.२४.२४.२४.२४.७० ॥ नमोऽतु ते यबकाय नमते कृवाससे । नमोऽिबकाधपतये पशूनां पतये नमः ॥ १.२४.६३ ॥ वापादे कुसुममथाप पमेकं दवासौ भवत वमुवबधः । सवाघं णुदत सयोगजुं मृवा ते पदयुगलं भवसादात् ॥ १.६८ ॥ नमोऽतु ते गरशाय वाहाकाराय ते नमः । नमो मुाटहासाय भीमाय च नमो नमः ॥ १.६१ ॥ वं ा हररथ वयोनरिनः संहता दनकरमडलाधवासः । ाणवं हुतवहवासवादभेद सवामेकं शरणमुपैम देवमीशम् ॥ १.६२ ॥ सांयावां वगुणमथाहुरेकरपं योगावां सततमुपासते दथम् । वेदावामभदधतीह रमिनं वामेकं शरणमुपैम देवमीशम् ॥ १.६६ ॥ नमः पनाकने तुयं नमो मुडाय दिडने । नमते वहताय दवाय कपिदने ॥ १.२४.६४ ॥ ययाशेषवभागहनममलं तराविथतं तवं योतरनतमेकमचलं सयं परं सवगम् । थानं ाहुरनादमयनधनं यमाददं जायते नयं वामहमुपैम सयवभवंवेरतंशवम् ॥ १.२४.७१ ॥ नमते योमरपाय योमाधपतये नमः । नरनारशरराय सांययोगवितने ॥ १.६७ ॥ नमो भैरवनादाय कालरपाय दंष्णे । नागयोपवीताय नमते वरेतसे ॥ १.२४.२४.२४.६० ॥ ीकृण उवाच नमोऽतु ते शात सवयोने ाधपं वामृषयो वदित । तप सवं च रजतम वामेव सव वदित सतः ॥ १.नदरादनमतभावान् । लोकभतुः पुरतोऽवपयत् कुमारमिनपतमं सशाखम् ॥ १.२४.५९ ॥ तुाव मैरमरधानं बाजलिवणुरदारबुः । णय देया गरशं सभया वामयथामानमसौ वचय ॥ १.५८ ॥ मरचमं पुलहं पुलयं चेतसं दमथाप कवम् । पराशरं तपरतो वसं वायंभुवं चाप मनुं ददश ॥ १.६९ ॥ नमते कामनाशाय नमः कालमाथने । नमो भैरववेषाय हराय च नषगणे ॥ १.२४.६५ ॥ ओं नमो नीलकठाय नेाय च रंहसे । महादेवाय ते नयमीशानाय नमो नमः ॥ १.७२ ॥ नमो दैवतनाथाय देवानुगतलगने । .

२४.८१ ॥ वेथ नारायणानतमामानं परमेरम् । महादेवं महायोगं वेन योगेन केशव ॥ १.८८ ॥ पय वमामनामानमामीयममलं पदम् । नावयोिवते भेद एवं पयित सूरयः ॥ १.८५ ॥ ततः सा जगतां माता शकराधशररणी । याजहार षीकेशं देवी हमगरजा ॥ १.२४.९१ ॥ गृ कृणं भगवानथेशः करेण देया सह देवदेवः । संपूयमानो मुनभः सुरेशै र् जगाम कैलासगरं गरशः ॥ १.२४.७५ ॥ नमते ाणपालाय घटानादयाय च । कपालने नमतुयं योतषां पतये नमः ॥ १.८७ ॥ वं ह नारायणः साासवामा पुरषोमः । ािथतो दैवतैः पूवं संजातो दैवकसुतः ॥ १.७७ ॥ एवं ह भया देवेशमभूय स माधवः । पपात पादयोिवा देवदेयोः स दडवत् ॥ १.९० ॥ एवमुतया कृणो महादेया जनादनः । आशषं शरसाणाेवोऽयाह महेरः ॥ १.७९ ॥ कमथं पुडरका तपतं वयायय । वमेव दाता सवेषां कामानां कामनामह ॥ १.८४ ॥ तथास्िवयाह वामा मनसा हरः । देवीमालोय गरजां केशवं परषवजे ॥ १.२४.७४ ॥ नमो हंसाय वाय मोहनाय नमो नमः । योगने योगगयाय योगमायाय ते नमः ॥ १.८६ ॥ वस जाने तवानतां नलां सवदायुत । अनयामीरे भमामयप च केशव ॥ १.२४.२४.९२ ॥ इत ीकूमपूराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे चतुिवशोऽयायः _____________________________________________________________ .८३ ॥ ातं ह भवता सवं वेन योगेन शकर । इछायामसमं पुं वं देह शकर ॥ १.कुमारगुरवे तुयं देवदेवाय ते नमः ॥ १.७६ ॥ नमो नमो नमतुयं भूय एव नमो नमः । मं सवामना कामान् यछ परमेर ॥ १.२४.२४.२४.२४.२४.८० ॥ वं ह सा परमा मूितमम नारायणाया । नानवां वया तात वते पुरषोम ॥ १.७८ ॥ उथाय भगवान् सोमः कृणं केशनषूदनम् । बभाषे मधुरं वायं मेघगभीरनः वनः ॥ १.२४.७३ ॥ तमो याधपतये नमते चारणे । मृगयाधाय महते ाधपतये नमः ॥ १.८९ ॥ इमानमान् वरानामो गृीव केशव । सववं तथैयं ानं तपारमेरम् । ईरे नलां भमामयप परं बलम् ॥ १.२४.८२ ॥ ुवा तचनं कृणः हसन् वै वृषवजम् । उवाच वीय वेशं देवीं च हमशैलजाम् ॥ १.२४.२४.२४.२४.२४.२४.२४.

१२ ॥ कािूषणवयािण समादाय तदगतः । वामानं बूषयामासुः वामगैरप माधवम् ॥ १.२५.२५.२५.८ ॥ गधवकयका दयातदसरसां वराः । वा चकमरे कृणं तववभूषणाः ॥ १.२ ॥ चतुबाहुमुदारागं कालमेघसमभम् । करटनं शागपािण ीवसाकतवसम् ॥ १.२१ ॥ स तान् सुपणो बलवान् कृणतुयपरामः । हवा युेन महता रत म पुरं शुभाम् ॥ १.२५.६ ॥ गधवासरसां मुया नागकया कृनशः । सा या गधवात त जगमयम् ॥ १.२५.४ ॥ ाजमानं या दयं युवानमतकोमलम् । पमाङ्नयनं चार सुिमतं सुगतदम् ॥ १.११ ॥ कािूषणवयािण वागादादाय सादरम् । भूषयाचरे कृणं कामयो लोकभूषणम् ॥ १.१९ ॥ अवा त गोवदं णय शरसा मुनम् । आजगामोपमयुं तं पुरं ारवतीं पुनः ॥ १.२५.२५.२५.२२ ॥ .९ ॥ कािायित ववधां गीतं गीतवशारदाः । संेय देवकसूनुं सुदयः काममोहताः ॥ १.२० ॥ तदतरे महादैया रासाातभीषणाः । आजमुारकां शुां भीषयतः सहशः ॥ १.२५.१४ ॥ गृ कािोवदं करेण भवनं वकम् । ापयामासुलोकादं मायया तय मोहताः ॥ १.२५.२५.७ ॥ वायं परं गवा हषादुफुलोचनाः । मुमुचुः पुपवषािण तय मूिन महामनः ॥ १.१६ ॥ एवं वै सुचरं कालं देवदेवपुरे हरः । रेमे नारायणः ीमामायया मोहयजगत् ॥ १.२५.२५.२५.२५.२५.१३ ॥ कािदागय कृणय समीपं काममोहताः । चुचुबुवदनाभोजं हरेमुधमृगेणाः ॥ १.२५.१ ॥ अपयंतं महामानं कैलासगरवासनः । पूजयाचरे कृणं देवदेवमथायुतम् ॥ १.१८ ॥ ततः सुपणो बलवान् पूवमेव वसिजतः । कृणेन मागमाणतं हमवतं ययौ गरम् ॥ १.२५.२५.२५.१० ॥ कािलासबहुला नृयित म तदतः । संेय संिथताः कािपपुतदनामृतम् ॥ १.५ ॥ कदाच ललाथं देवकनदवधनः । ाजमानः ीया कृणचार गरकदरे ॥ १.२५.१५ ॥ तासां स भगवान् कृणः कामान् कमललोचनः । बहून कृवा रपािण पूरयामास ललया ॥ १.सूत उवाच वय मेरशखरं कैलासं कनकभम् । रराम भगवान् सोमः केशवेन महेरः ॥ १.३ ॥ दघबाहुं वशालां पीतवाससमयुतम् । दधानमुरसा मालां वैजयतीमनुमाम् ॥ १.१७ ॥ गते बहुतथे काले ारवयां नवासनः । बभूवुिवला भीता गोवदवरहे जनाः ॥ १.२५.

२५.४० ॥ सुरये मडपे शुे शखाैः परवारतः । आमजैरभतो मुयैः ीसहै संवृतः ॥ १.३८ ॥ वा ननृतुरशानं िथताः ासादमूधसु । मुमुचुः पुपवषािण वसुदेवसुतोपर ॥ १.२५ ॥ तयोपुय वचनं सुपणः पततां वरः । जगामाकाशगो वाः कैलासं गरमुमम् ॥ १.२५.३० ॥ आर कयपसुतं ीगणैरभपूिजतः । वचोभरमृतावादैमानतो मधुसूदनः ॥ १.३५ ॥ पताकाभिवशालाभवजै रपरकृतैः । लाजादभः पुरं रयां भूषयाचरे तदा ॥ १.४५ ॥ तदा मयासमये देवदेवः वयं हरः । .३३ ॥ गते मुररपौ नैव कामयो मुनपुगवाः । नशेव चरहता वना तेन चकाशरे ॥ १.२५.२५.४३ ॥ ततः स भगवान् कृणो माकडेयं समागतम् । ननामोथाय शरसा वासनं च ददौ हरः ॥ १.२५.२५.२५.३७ ॥ वमाे गोवदे पुरं ारवतीं शुभाम् । अगायमधुरं गानं स्यो यौवनशालनः ॥ १.३१ ॥ वीय यातममनं गधवासरसां वराः । अवगछमहोयोगं शखचगदाधरम् ॥ १.२४ ॥ स तानुवाच भगवान् कैलसशखरे हरः । रमतेऽ महायोगीं तं वाहमहागतः ॥ १.३२ ॥ वसजयवा वामा सवा एवागना हरः । ययौ स तूणं गोवदो दयां ारवतीं पुरम् ॥ १.२५.२५.२५.२५.३६ ॥ अवादयत ववधान् वादामधुरवनान् । शखान् सहशो दमुवोणावादान् वतेनरे ॥ १.३९ ॥ वय भवनं कृण आशीवादाभविधतः । वरासने महायोगी भात देवीभरिवतः ॥ १.४२ ॥ आजमुदेवगधवा ुं लोकादमययम् । महषयः पूवजाता माकडेयादयो जाः ॥ १.४४ ॥ संपूय तानृषगणान् णामेन महाभुजः । वसजयामास हरदवा तदभवािछतान् ॥ १.२५.२३ ॥ तं वा नारदमृषं सवे त नवासनः । ोचुनारायणो नाथः कुाते भगवान् हरः ॥ १.२५.४१ ॥ तासनवरे रये जाबवया सहायुतः । ाजते मालया देवो यथा देया समिवतः ॥ १.३४ ॥ ुवा पौरजनातूणं कृणागमनमुमम् । मडयाचरे दयां पुरं ारवतीं शुभाम् ॥ १.२५.२५.२५.एतिमनेव काले तु नारदो भगवानृषः । वा कैलासशखरे कृणं ारवतीं गतः ॥ १.२५.२८ ॥ णय दडवूमौ सुपणः शकरं शवम् । नवेदयामास हरेः वृं ारके पुरे ॥ १.२५.२५.२५.२५.२६ ॥ ददश देवकसूनुं भवने रमिडते । वरासनथं गोवदं देवदेवाितके हरम् ॥ १.२५.२९ ॥ ततः णय शरसा शकरं नीललोहतम् । आजगाम पुरं कृणः सोऽनुातो हरेण तु ॥ १.२७ ॥ उपायमानममरैिदयीभः समततः । महादेवगणैः सैयोगभः परवारतम् ॥ १.२५.

५१ ॥ माकडेय उवाच कः समारायते देवो भवता कमभः शुभैः । ूह वं कमभः पूयो योगनां येय एव च ॥ १.२५.२५.५२ ॥ वं ह तपरमं  नवाणममलं पदम् । भारावतरणाथाय जातो वृिणकुले भुः ॥ १.२५.२५.२५.५० ॥ अथैतसवमिखलं वा कम महामुनः । माकडेयो हसन् कृणं बभाषे मधुरं वचः ॥ १.५३ ॥ तमवीमहाबाहुः कृणो वदां वरः । शृवतामेव पुाणां सवेषां हसिनव ॥ १.२५.४६ ॥ जजाप जायं वधवेमाणो दवाकरम् । तपयामास देवेशो देवेशो देवामुनगणान् पतॄन् ॥ १.४८ ॥ समाय नयमं सवं नयतासौ नृणां वयम् । भोजयवा मुनवरं ाणानभपूय च ॥ १.५४ ॥ ीभगवानुवाच भवता कथतं सवं तयमेव न संशयः । तथाप देवमीशानं पूजयाम सनातनम् ॥ १.२५.२५.२५.६५ ॥ माकडेय उवाच कथं लगमभूपूवमैरं परमं पदम् । बोधाथं वयं कृण वुमहस सांतम् ॥ १.२५.२५.५९ ॥ तयैव परमा मूिततमयोऽहं न संशयः । नावयते भेदो वेदेवेवं वनयः ॥ १.५७ ॥ न च लगाचनापुयं लोकेिमन् भीतनाशनम् । तथा लगे हतायैषां लोकानां पूजयेिछवम् ॥ १.२५.२५.६१ ॥ माकडेय उवाच कं तिलगं सुरे लगे संपूयते च कः । ूह कृण वशाला गहनं ेतदुमम् ॥ १.५८ ॥ योऽहं तिलगमयाहुवेदवादवदो जनाः । ततोऽहमाममीशानं पूजयायामनैव तु ॥ १.नावा शुलाबरो भानुमुपतकृताजलः ॥ १.२५.२५.६४ ॥ तमाकालासमारय ा चाहं सदैव ह । पूजयावो महादेवं लोकानां हतकायया ॥ १.२५.५५ ॥ न मे वाित कतयं नानवां कथचन । पूजयाम तथापीशं जाननैतपरं शवम् ॥ १.५६ ॥ न वै पयित तं देवं मायया मोहता जनाः । ततोऽहं वामनो मूलं ापयन् पूजयाम तम् ॥ १.४७ ॥ वय देवभवनं माकडेयेन चैव ह । पूजयामास लगथं भूतेशं भूतभूषणम् ॥ १.२५.६२ ॥ अयं लगमयाहुरानदं योतररम् । वेदा महेवरं देवमाहुिलगनमययम् ॥ १.२५.२५.६० ॥ एष देवो महादेवः सदा संसारभीरभः । येयः पूय वन् ेयो लगे महेरः ॥ १.६६ ॥ ीभगवानुवाच आसोदेकाणवं घोरमवभागं तमोमयम् । .६३ ॥ पुरा चैकाणवे घोरे ने थावरजगमे । बोधाथं णो मे ादुभूतः वयं शवः ॥ १.४९ ॥ कृवामयोगं वेा माकडेयेन चायुतः । कथाः पौरािणकः पुयाे पुादभवृतः ॥ १.२५.२५.

२५.७७ ॥ ततो वमयमापनौ भीतौ देवय शूलनः । मायया मोहतौ तय यायतौ वमीरम् ॥ १.मये चैकाणवे तिमन् शखचगदाधरः ॥ १.६९ ॥ चतुवरं महायोगं पुरषं काचनभम् । कृणािजरधरं देवमृयजुः सामभः तुतम् ॥ १.७० ॥ नमेषमाेण स मां ाो योगवदां वरः । याजहार वयं ा मयमानो महाुतः ॥ १.८५ ॥ निवकाराय सयाय नयायामलतेजसे । नमः शवाय शाताय णे लगमूतये ॥ १.८४ ॥ धानपुरषेशाय योमरपाय वेधसे । नमः शवाय शाताय णे लगमूतये ॥ १.२५.६७ ॥ सहशीषा भूवाहं सहाः सहपात् सहबाहुयुामा शयतोऽहं सनातनः ॥ १.२५.२५.८२ ॥ आदमयातहनाय वबावामलदये । नमः शवाय शाताय णे लगमूतये ॥ १.८९ ॥ पनाकपािणभगवान् कृवासास्शूलभृत् । .६८ ॥ एतिमनतरे दूरता पयम मतभम् । कोटसूयतीकाशं ाजमानं यावृतम् ॥ १.२५.८३ ॥ महादेवाय महते योतषेऽनततेजसे । नमः शवाय शाताय णे लगमूतये ॥ १.२५.७६ ॥ तदाशु समयं कृवा गतावूवमध ौ । पतामहोऽयहं नातं ातवतौ समाः शतम् ॥ १.२५.७५ ॥ ततो मामाह भगवानधो गछ वमाशु वै । अतमय वजानीम ऊवं गछेऽहमयजः ॥ १.२५.७४ ॥ कालानलसमयं वालामालासमाकुलम् । यवृवनमुमादमयातविजतम् ॥ १.२५.७९ ॥ वणू ऊचतुः । अनादमलसंसाररोगवैाय शंभवे । नमः शवाय शाताय णे लगमूतये ॥ १.२५.८६ ॥ वेदातसाररपाय कालरपाय धीमते । नमः शवाय शाताय णे लगमूतये ॥ १.२५.७३ ॥ एवं ववादे वतते मायया परमेनः । बोधाथं परं लगं ादुभूतं शवामकम् ॥ १.७२ ॥ एवमुतदा तेन णाहमुवाच ह । अहं कतािम लोकानां संहता च पुनः पुनः ॥ १.२५.२५.२५.२५.७१ ॥ कवं कुतो वा कं चेह तसे वह मे भो । अहं कता ह लोकानां वयंभूः पतामहः ॥ १.८७ ॥ एवं संतूयमानतु यो भूवा महेरः । भात देवो महायोगी सूयकोटसमभः ॥ १.२५.२५.८१ ॥ वालामालावृतागाय वलनतभरपणे । नमः शवाय शाताय णे लगमूतये ॥ १.२५.२५.२५.८८ ॥ वकोटसहेण समान इवाबरम् । सहहतचरणः सूयसोमािनलोचनः ॥ १.२५.२५.७८ ॥ ोचारतौ महानादमोकारं परमं पदम् । ाजलपुटोपेतौ शंभुं तुुवतुः परम् ॥ १.२५.८० ॥ लयाणवसंथाय लयोूतहेतवे । नमः शवाय शाताय णे लगमूतये ॥ १.

९८ ॥ संमोहं यज भो वणो पालयैनं पतामहम् । भवययेष भगवांतव पुः सनातनः ॥ १.९४ ॥ यद ीतः समुपना यद देयो वर नौ । भभवतु नौ नयं वय देव महेरे ॥ १.२५.१०८ ॥ एवं स वासुदेवेन यातो मुनपुगवः । जगाम मनसा देवमीशानं वतोमुखम् ॥ १.२५.१०६ ॥ णे वामदेवाय नेाय महयसे । शकराय महेशाय गरशाय शवाय च ॥ १.२५.१०१ ॥ ततः भृत लोकेषु लगाचा सुतता । लग तलयनान् णः परमं वपुः ॥ १.१०२ ॥ एतिलगय माहायं भाषतं ते मयानघ । एतुयित योगा न देवा न च दानवाः ॥ १.१०३ ॥ एत परमं ानमयं शवसंितम् । येन सूममचयं तपयित ान वुषः ॥ १.९५ ॥ ततः स भगवानीशः हसन् परमेरः । उवाच मां महादेवः ीतः ीतेन चेतसा ॥ १.२५.९३ ॥ ततः मनसौ िणपय महेरम् । ऊचतुः ेय तं नारायणपतामहौ ॥ १.२५.१११ ॥ ुवा सकृदप ेतपरणमुमम् । .२५.१०७ ॥ नमः कुरव सततं यायव मनसा हरम् । संसारसागरादमादचरादुरयस ॥ १.१०४ ॥ तमै भगवते नयं नमकारं कुमहे । महादेवाय राय देवदेवाय लगने ॥ १.९९ ॥ अहं च भवतो वाकपादौ घोररपधृक् । शूलपािणभवयाम ोधजतव पुकः ॥ १.१०९ ॥ णय शरसा कृणमनुातो महामुनः । जगाम चेिसतं देशं देवदेवय शूलनः ॥ १.२५.२५.२५.२५.२५.११० ॥ य इमं ावयेिनयं लगायायमनुमम् । शृणुयाा पठेाप सवपापैः मुयते ॥ १.२५.२५.२५.२५.यालयोपवीत मेघदुदुभनः वनः ॥ १.१०० ॥ एवमुवा महादेवो ाणं मुनसम । अनुगृ च मां देवतैवातरधीयत ॥ १.२५.९० ॥ अथोवाच महादेवः ीतोऽहं सुरसमौ । पयेतं मां महादेवं भयं सवं मुयताम् ॥ १.२५.२५.२५.२५.१०५ ॥ नमो वेदरहयाय नीलकठाय वै नमः । वभीषणाय शाताय थाणवे हेतवे नमः ॥ १.९७ ॥ धा भनोऽयहं वणो वणुहरायया । सगरालयगुणैिनगुणोऽप नरजनः ॥ १.२५.९१ ॥ युवां सूतौ गाेयो मम पूवं सनातनौ । अयं मे दिणे पाे ा लोकपतामहः । वामपाे च मे वणुः पालको दये हरः ॥ १.९६ ॥ देव उवाच लयिथतसगाणां कता वं धरणीपते । वस वस हरे वं पालयैतचराचरम् ॥ १.२५.९२ ॥ ीतोऽहं युवयोः सयवरं दम यथेिसतम् । एवमुवाथ मां देवो महादेवः वयं शवः । आलय देवं ाणं सादाभमुखोऽभवत् ॥ १.

६ ॥ गमये तपरं थानं वकयं वणुसंितम् । कृतान सवकायािण सीदवं मुनीराः ॥ १.२६.२५.२६.२६.१० ॥ यऽचययितमां भया नयं कलयुगे जाः । वधाना वेदेन ते गमयित तपदम् ॥ १.५ ॥ स तानुवाच वामा िणपयाभपूय च । आसनेषूपवान् वै सह रामेण धीमता ॥ १.२६.३ ॥ थापयवा जगकृनं लोके धमां शातान् । चे नारायणो गतुं वथानं बुमुमाम् ॥ १.११ ॥ ये ाणा वंशजाता युमाकं वै सहशः । तेषां नारायणे भभवयत कलौ युगे ॥ १.४ ॥ एतिमनतरे वा भृवााः कृणमीरम् । आजमुारकां ुं कृतकायं सनातनम् ॥ १.१४ ॥ यो मां समायेिनयमेकातं भावमातः । वनन् देवमीशानं स यात नरकायुतम् ॥ १.२६.२६.२६.११३ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे पचवंशोऽयायः _____________________________________________________________ सूत उवाच ततो लधवरः कृणो जाबवयां महेरात् । अजीजनमहामानं साबमामजमुमम् ॥ १.९ ॥ ये मां जनाः संमरित कलौ सकृदप भुम् । तेषां नयतु तपापं भानां पुरषोमे ॥ १.८ ॥ वतयवं मानं ाणानां हतावहम् । येनेमे कलजैः पापैमुयते ह जोमाः ॥ १.१८ ॥ .१२ ॥ परापरतरं याित नारायणपरायणाः । न ते त गमयित ये षित महेरम् ॥ १.२५.७ ॥ इदं कलयुगं घोरं संामधुनाशुभम् । भवयित जनाः सवे िमन् पापानुवितनः ॥ १.२ ॥ हवा च कंसं नरकमयां शतशोऽसुरान् । विजय ललया शं िजवा बाणं महासुरम् ॥ १.२६.११२ ॥ जपेाहरहिनयं लोके महयते । एवमाह महायोगी कृणैपायनः भुः ॥ १.१६ ॥ ये तु दावरे शा दधीयेन जोमाः । भवयित कलौ भैः परहायाः यतः ॥ १.२६.२६.२६.२६.२६.२६.२६.२६.१५ ॥ तमासा परहतया नदा पशुपतौ जाः । कमणा मनसा वाचा तेवप यतः ॥ १.वासुदेवय वेाः पापं मुिचत मानवः ॥ १.१३ ॥ यानं होमं तपतं ानं यादको वधः । तेषां वनयत िं ये नदित पनाकनम् ॥ १.२६.१ ॥ ुनयायभूपुो नरो महाबलः । तावुभौ गुणसंपनौ कृणयैवापरे तनू ॥ १.१७ ॥ षतो देवमीशानं युमाकं वंशसंभवाः । शा गौतमेनोयां न संभाया जोमैः ॥ १.२६.

३ ॥ शयैः शयैरभतः संवृतं वादनम् । पपात दडवूमौ यवा शोकं तदाऽजुनः ॥ १.२६.२७.६ ॥ तमुवाच महायोगी कृणैपायनः वयम् । उपवय नदतरे शयैः परवृतो मुनः ॥ १.२७.२७.२७.२७.२७.४ ॥ उवाच परमीतः कमाेशामहामुने । इदानीं गछस िं कं वा देशं त भो ॥ १.५ ॥ संदशनाै भवतः शोको मे वपुलो गतः । इदानीं मम यकायं ूह पमदलेण ॥ १.१० ॥ कृतं ेता ापरं च सवेवेतेषु वै नराः । भवयित महामानो धािमकाः सयवादनः ॥ १.२२ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे षवंशोऽयायः _____________________________________________________________ ऋषय ऊचुः कृतं ेता ापरं च कलेत चतुयुगम् । एषां वभावं सूता कथयव समासतः ॥ १.२१ ॥ यः पठेछृणुयााप वंशानां कथनं शुभम् । सवपापवनमुः वगलोके महयते ॥ १.२७.२० ॥ इयेष वः समासेन राां वंशोऽनुकिततः । न शयो वतराुं कं भूयः ोतुमछथ ॥ १.१३ ॥ तमै ोवाच सकलं मुनः सयवतीसुतः । णय देवमीशानं युगधमान् सनातनान् ॥ १.२ ॥ कृवा चेवोरवधं शोकेन महतावृतः । अपयपथ गछतं कृणैपायनं मुनम् ॥ १.१४ ॥ वयाम ते समासेन युगधमानरेर । न शयते मया पाथ वतरेणाभभाषतुम् ॥ १.७ ॥ इदं कलयुगं घोरं संां पाडुनदन । ततो गछाम देवय वाराणसीं महापुरम् ॥ १.१९ ॥ ततो नारायणः कृणो ललयैव जगमयः । संय वकुलं सवं ययौ तपरमं पदम् ॥ १.११ ॥ वं ह लोकेषु वयातो धृतमाजनवसलः । पालया परं धमं वकयं मुयसे भयात् ॥ १.२७.१ ॥ सूत उवाच गते नारायणे कृणे वमेव परमं पदम् । पाथः परमधमामा पाडवः शुतापनः ॥ १.२७.२७.२६.२७.२७.१२ ॥ एवमुो भगवता पाथः परपुरजयः । पृवान् िणपयासौ युगधमान् जोमाः ॥ १.इयेवमुाः कृणेन सव एव महषयः । ओमयुवा ययुतूणंवान थानान समाः ॥ १.२७.९ ॥ नायपयाम जतूनांमुवा वाराणसीं पुरम् । सवपापशमनं ायिं कलौ युगे ॥ १.८ ॥ अिमन् कलयुगे घोरे लोकाः पापानुवितनः । भवयित महापापा वणामवविजताः ॥ १.२७.१५ ॥ आं कृतयुगं ों ततेतायुगं बुधैः । .२६.२७.२६.

२९ ॥ वपययेण तासां तु तेन तकालभावना । णयित ततः सवे वृाते गृहसंिताः ॥ १.२७ ॥ सवयुपयोगतु तासां तेयः जायते । वतयित म तेयताेतायुगमुखे जाः ॥ १.२७.तृतीयं ापरं पाथ चतुथं कलरयते ॥ १.३७ ॥ कृवा तीघातान् वातोपायमचतयन् । नेषु मधुना साधं कपवृेषु वै तदा ॥ १.२७.२७.३१ ॥ ादुबभूवुतासां तु वृाते गृहसंिताः । वािण ते सूयते फलायाभरणान च ॥ १.२७.२७.२४ ॥ रसोलासा कालयोगाेताये नयते ततः । तयां सौ णायामया सरवतत ॥ १.३५ ॥ तासां तेनापचारेण पुनलोभकृतेन वै । णामधुना साधं कपवृाः वचवचत् ॥ १.२६ ॥ सकृदेव तया वृया संयुे पृथवीतले । ादुरासंतदा तासां वृा वै गृहसंिताः ॥ १.२७.२७.२७.१९ ॥ आे कृतयुगे धमतुपादः सनातनः । ेतायुगे पादः याद्पादो ापरे िथतः । पादहनितये तु सामाेण तत ॥ १.२५ ॥ अपां सौये तहते तदा मेघामना तु वै । मेघेयः तनयुयः वृं वृसजनम् ॥ १.२७.३३ ॥ तेन ता वतयित म ेतायुगमुखे जाः । पुातया सया सवा वै वगतवराः ॥ १.२७.३६ ॥ शीतवषातपैतीै ततता दुः िखता भृशम् । ैः संपीयमानातु चुरावरणान च ॥ १.२७.२७.२७.२७.२७.३८ ॥ ततः ादुबभौ तासां सेतायुगे पुनः । .२० ॥ कृते तु मथुनोपवृः साासोलसा । जातृाः सदा सवाः सदानदा भोगनः ॥ १.२७.३२ ॥ तेवेव जायते तासां गधवणरसािवतम् । अमािकं महावीयं पुटके पुटके मधु ॥ १.२७.३० ॥ तततेषु नेषु वाता मैथुनोवाः । अभयायित तां सं सयाभयायनतदा ॥ १.१६ ॥ यानं परं कृतयुगे ेतायां ानमुयते । ापरे यमेवाहुदानमेव कलौ युगे ॥ १.२१ ॥ अधमोमवं नायासां निवशेषाः पुरजय । तुयमायुः सुखं रपं तासां तिमन् कृते युगे ॥ १.२७.२७.२७.२३ ॥ ता वै नकामचारयो नयं मुदतमानसाः । पवतोदधवासयो नकेतः परतप ॥ १.२२ ॥ वशोकाः सवबहुला एकातबहुलातथा । याननातपोना महादेवपरायणाः ॥ १.१७ ॥ ा कृतयुगे देवेतायां भगवान् रवः । ापरे दैवतं वणुः कलौ रो महेरः ॥ १.३४ ॥ ततः कालातरेणैव पुनलोभावृतातदा । वृांतान् पयगृत मधु चामािकं बलात् ॥ १.२७.२८ ॥ ततः कालेन महता तासामेव वपयतात् । रागलोभामको भावतदा ाकिमकोऽभवत् ॥ १.२७.२७.१८ ॥ ा वणुतथा सूयः सव एव कलवप । पूयते भगवान् रतुवप पनाकधृक् ॥ १.

२७.५० ॥ ऋषपुैः पुनभेदाते वमैः । माणवयासैः वरवणवपययैः ॥ १.२७.२७.३९ ॥ तासां वृयूदकानीह यान ननैगतान तु । अवहन् वृसंतया ोतः थानान ननगाः ॥ १.२७.१ ॥ .४५ ॥ ततता जगृहुः सवा अयोयं ोधमूिछताः । वसुदारधनाांतु बलाकालबलेन तु ॥ १.२७.५२ ॥ ाणं कपसूािण मवचनान च । इतहासपुराणान धमशाािण सुत ॥ १.वातायाः साधका या वृतासां नकामतः ॥ १.२७.२७.२७.२७.४७ ॥ वणामयवथां च ेतायां कृतवान् भुः । यवतनं चैव पशुहंसावविजतम् ॥ १.४६ ॥ मयादायाः ताथं ावैतगवानजः । ससज यान् ा ाणानां हताय च ॥ १.२७.४० ॥ ये पुनतदपां तोका आपनाः पृथवीतले । अपां भूणे संयोगादोषयतातदाभवन् ॥ १.२७.२७.२७.२७.४४ ॥ वपययेण तासां ता ओषयो ववशुमहम् । पतामहनयोगेन दुदोह पृथवीं पृथुः ॥ १.२७.५६ ॥ आे कृते तु धमोऽित स ेतायां वतते । ापरे याकुलभूवा णयत कलौ युगे ॥ १.४८ ॥ ापरेवथ वते मतभेदाः सदा नृणाम् । रागो लोभतथा युं तवानामवनयः ॥ १.५५ ॥ दोषाणां दशनाचैव ापरे ानसंभवः । एषा रजतमोयुा वृवै ापरे मृता ॥ १.४२ ॥ ततः ादुरभूासां रागो लोभ सवशः । अवयं भावनाऽथे न ेतायुगवशेन वै ॥ १.५१ ॥ संहता ऋयजुः सानां संहयते ुतिषभः । सामायाैकृताचैवभेदैः वचवचत् ॥ १.२७.४३ ॥ ततताः पयगृत नदेािण पवतान् । वृगुमौषधीैव स तु यथाबलम् ॥ १.५४ ॥ नवेदाजायते तेषां दुः खमोवचारणा । वचारणाच वैरायं वैरायाोषदशनम् ॥ १.२७.५३ ॥ अवृमरणं चैव तथैव वायायुपवाः । वानः कायजैदुः सैिनवेदो जायते नृणाम् ॥ १.२८.२७.२७.५७ ॥ इती ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे सवंशोऽयायः _____________________________________________________________ यास उवाच तये मायामसूयां च वधं चैव तपिवनाम् । साधयित नरा नयं तमसा याकुलकृताः ॥ १.४९ ॥ एको वेदतुपादेतािवह वधीयते । वेदयासैतुधा तु ययते ापरादषु ॥ १.४१ ॥ अफालकृाानुा ायारयातुदश । ऋतुपुपफलैैव वृगुमा जिरे ॥ १.

२१ ॥ अयापयित वै वेदाशूाशूोपजीवनः । पठित वैदकामानाितयं घोरमाताः ॥ १.२८.२८.१७ ॥ उचासनथाः शूातु जमये परतप । ावा न हंसते राजा कलौ कालबलेन तु ॥ १.२८.३ ॥ दुरैदुरधीतै दुराचारैदुरागमैः । वाणां कमदोषै जानां जायते भयम् ॥ १.२२ ॥ तपोयफलानां च वेतारो जोमाः । यतय भवयित शतशोऽथ सहशः ॥ १.२८.२८.कलौ मारको रोगः सततं ुयं तथा । अनावृभयं घोरं देशानां च वपययः ॥ १.१६ ॥ आसनथान् जान् वा न चलयपबुयः । ताडयित जेां शूा राजोपजीवनः ॥ १.५ ॥ शूाणां मयौनै संबधो ाणैः सह । भवयत कलौ तिमशयनासनभोजनैः ॥ १.२४ ॥ वामपाशुपताचारातथा वै पाचराकाः । .१२ ॥ शुलदतािजनाया मुडाः काषायवाससः । शूा धमं चरयित युगाते समुपिथते ॥ १.६ ॥ राजानः सूभूया ाणान् बाधयित च । ूणहया वीरहया जायेते नरेर ॥ १.४ ॥ नाधीयते कलौ वेदान यजित जातयः । यजययायतो वेदान् पठते चापबुयः ॥ १.२८.२८.२८.१५ ॥ काषायणोऽथ नथातथा कापालका ये । वेदवयणाये तीथवयणः परे ॥ १.१९ ॥ न ेतेऽिचतांाप शूा जवरानृप । सेवावसरमालोय ार तित च जाः ॥ १.१४ ॥ दुः खचुरतापायुदेहोसादः सरोगता । अधमाभनवेशवामोवृं कलौ मृतम् ॥ १.९ ॥ कुवयवेदान कमािण ववधान तु । वधमेऽभरचनैव ाणानां जायते ॥ १.२८.७ ॥ नानं होमं जपं दानं देवतानां तथाऽचनम् । अयान चैव कमािण न कुवित जातयः ॥ १.२८.११ ॥ अटशूला जनपदाः शवशूलातुपथाः । मदाः केशशूलयो भवयित कलौ युगे ॥ १.२८.२ ॥ अधािमका अनाचारा महाकोपापचेतसः । अनृतं वदित ते लुधाितये जाताः सुदुः जाः ॥ १.२८.२८.१० ॥ कुशीलचयाः पाषडैवृथारपैः समावृताः । बहुयाचनको लोको भवयत परपरम् ॥ १.२८.१८ ॥ पुपै हसतैैव तथायैमगलजाः । शूानयचययपुतभयबलािवताः ॥ १.२८.२० ॥ वाहनथान् समावृय शूाशूोपजीवनः । सेवते ाणात तुवित तुतभः कलौ ॥ १.२८.२३ ॥ नाशयित धीतान नाधगछित चानघ । गायित लौककैगानैदैवतान नराधप ॥ १.२८.२८.८ ॥ वनदित महादेवं ाणान् पुरषोमम् । आनायधमशाािण पुराणान कलौ युगे ॥ १.१३ ॥ शयचौरा भवयित तथा चैलाभमिषणः । चौराौरय हतारो हतुहता तथापरः ॥ १.२८.२८.२८.२८.२८.

४६ ॥ संसारतारणं रं ाणं णोऽधपम् । शातं सवगं यं ाणयम् ॥ १.२८ ॥ ये चाये शापनदधा गौतमय महामनः । सवे ते च भवयित ाणााः वजातषु ॥ १.२८.४५ ॥ योगनां योगदातारं योगमायासमावृतम् । योगनां कुरमाचायं योगगयं पनाकनम् ॥ १.२५ ॥ ानकमयुपरते लोके नष्यतां गते । कटमूषकसपा धषययित मानवान् ॥ १.४७ ॥ कपिदनं कालमूितममूित परमेरम् । .२८.२८.२८.४० ॥ तमादनीरानयान् यवा देवं महेरम् । समायेरपां यदछेपरमं पदम् ॥ १.२८.२८.२८.२८.३१ ॥ कलौ रो महादेवो लोकानामीरः परः । न देवता भवेनृणां देवतानां च दैवतम् ॥ १.२८.४४ ॥ पेऽहं वरपां शरयं चारणम् । महादेवं महायोगमीशानं चािबकापतम् ॥ १.२८.३३ ॥ उपदेयत तानं शयाणां संितम् । सववेदातसारं ह धमान् वेदनदिशतान् ॥ १.३७ ॥ ये नमित वरपामीशानं कृवाससम् । सनचेतसो रं ते याित परमं पदम् ॥ १.३९ ॥ एवंवधे कलयुगे दोषाणामेकशोधनम् । महादेवनमकारो यानं दानमत ुतः ॥ १.४२ ॥ नमो राय महते देवदेवाय शूलने । यबकाय नेाय योगनां गुरवे नमः ॥ १.३२ ॥ करययवतारािण शकरो नीललोहतः । ौतमातताथं भानां हतकायया ॥ १.२८.४३ ॥ नमोऽतु वामदेवाय महादेवाय वेधसे । शंभवे थाणवे नयं शवाय परमेने । नमः शोमाय राय महाासाय हेतवे ॥ १.२७ ॥ नदित च महादेवं तमसावचेतसः । वृथा धमं चरयित कलौ तिमन् युगाितके ॥ १.२८.२८.२८.३५ ॥ अनायासेन सुमहपुयमानोत मानवः । अनेकदोषदुय कलेरेष महान् गुणः ॥ १.२८.३० ॥ मोहयित जनान् सवान् दशयवा फलान च । तमसावमनसो वैडालवृकाधमाः ॥ १.२८.३४ ॥ ये तं वा नषेवते येन केनोपचारतः । विजयकलजान् दोषान् याित ते परमं पदम् ॥ १.२६ ॥ कुवाित चावतारािण ाणानां कुलेषु वै । दधीचशापनदधाः पुरा दावरे जाः ॥ १.४१ ॥ नाचयतीह ये रं शवं दशविदतम् । तेषां दानं तपो यो वृथा जीवतमेव च ॥ १.भवयित कलौ तिमन् ाणाः यातथा ॥ १.२८.२८.२८.२८.२८.२८.३८ ॥ यथा रनमकारः सवकमफलो ुवम् । अयदेवनमकारान तफलमवानुयात् ॥ १.२९ ॥ वनदित षीकेशं ाणान् वादनः । वेदबाताचारा दुराचारा वृथामाः ॥ १.३६ ॥ तमासवयेन ाय माहेरं युगम् । वशेषााणो रमीशानं शरणं जेत् ॥ १.२८.

५६ ॥ धयोऽयनुगृहतोऽस वाशोऽयो न वते । ैलोये शकरे नूनं भः परपुरजय ॥ १.६६ ॥ एवमुातु मुनयः सव एव समीहताः । ेणेमुतं महामानं यासं सयवतीसुतम् ॥ १.२८.५३ ॥ एवमुो भगवता करट ेतवाहनः । बभार परमां भमीशानेऽयभचारणीम् ॥ १.२८.२८.२८.५५ ॥ तमुवाच पुनयासः पाथं परपुरजयम् । करायां सुशुभायां च संपृय णतं मुनः ॥ १.२८.२८.६२ ॥ नाजुनेन समः शंभोभया भूतो भवयत । मुवा सयवतीसूनुं कृणं वा देवकसुतम् ॥ १.५० ॥ इयेतलणं ों युगानां वै समासतः । अतीतानागतानां वै यावमवतरयः ॥ १.२८.६७ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे अावंशोऽयायः _____________________________________________________________ ऋषय ऊचुः .एकमूित महामूित वेदवें दवपतम् ॥ १.२८.६१ ॥ पाडवेयोऽप तायासंाय शरणं शवम् । संयय सवकमािण तपरमोऽभवत् ॥ १.२८.२८.२८.६० ॥ एवमुवा स भगवाननुगृाजुनं भुः । जगाम शकरपुरं समाराधयतुं भवम् ॥ १.६३ ॥ तमै भगवते नयं नमः सयाय धीमते । पाराशयाय मुनये यासायामततेजसे ॥ १.२८.४९ ॥ नमये गरशं देवं चावयवभूषणम् । वलोहतं लेलहानमाहयं परमेनम् । उं पशुपतं भीमं भाकरं तमसः परम् ॥ १.४८ ॥ नीलकठं वमूित यापनं वरेतसम् । कालािनं कालदहनं कामदं कामनाशनम् ॥ १.२८.६५ ॥ नमः कुरवं तमृषं कृणं सयवतीसुतम् । पाराशयं महामानं योगनं वणुमययम् ॥ १.२८.२८.५४ ॥ नमकार तमृषं कृणैपायनं भुम् । सवं सवकतारं ाणुं यविथतम् ॥ १.२८.५१ ॥ मवतरेण चैकेन सवायेवातरािण वै । यायातान न संदेहः कपः कपेन चैव ह ॥ १.२८.२८.५९ ॥ गछ गछ वकं थानं न शोकं कतुमहस । जव परया भया शरयं शरणं शवम् ॥ १.६४ ॥ कृणैपायनः सााणुरेव सनातनः । को यतवतो रं वे तं परमेरम् ॥ १.२८.५२ ॥ मवतरेषु सवेषु अतीतानागतेषु वै । तुयाभमाननः सवे नामरपैभवयुत ॥ १.५८ ॥ ानं तदैरं दयं यथावदतं वया । वयमेव षीकेशः ीयोवाच सनातनः ॥ १.२८.५७ ॥ वानस तं देवं वां वतोमुखम् । यमेव सवेशं रं सवजगुरम् ॥ १.

१० ॥ कमेतेषां भवेयायः ूह मुनपुगव । यद वा वतेऽययुं तुमहस ॥ १.२९.२९.२० ॥ ईर उवाच अवायमेतानं ानमैबहकृतम् । वये तव यथा तवं यदुं परमिषभः ॥ १.२९.२१ ॥ परं गुतमं ें मम वाराणसी पुर । .२९.२९.१६ ॥ देयुवाच देवदेव महादेव भानामाितनाशन । कथं वां पुरषो देवमचरादेव पयत ॥ १.१३ ॥ ईरेण पुरा ों ानमेतसनातनम् । गूढमावं सेवतं सूमदिशभः ॥ १.१८ ॥ येन वातचानां योगनां किमणामप । यो ह भगवान् सूमः सवेषामथ देहनाम् ॥ १.११ ॥ ुवा स जैमनेवायं कृणैपायनो मुनः । ाह गभीरया वाचा णय वृषकेतनम् ॥ १.१४ ॥ नाधाने दातयं नाभे परमेनः । न वेदवषु शुभं ाननानां ानमुमम् ॥ १.४ ॥ स चाप कथयामास सवो भगवानृषः । माहायं देवदेवय धमान् वेदनदिशतान् ॥ १.२९.२९.१२ ॥ साधु साधु महाभाग यपृं भवता मुने । वये गुतमाुं ुववये महषयः ॥ १.२ ॥ तमागतं पुनं वा त ये नवसित वै । पूजयाचरे यासं मुनयो मुनपुगवम् ॥ १.२९.२९.२९.३ ॥ पछुः णताः सवे कथाः पापवनाशनीः । महादेवायाः पुया मोधमान् सनातनान् ॥ १.२९.१७ ॥ सांययोगतथा यानं कमयोगोऽथ वैदकः । आयासबहुला लोके यान चायान शकर ॥ १.१५ ॥ मेरशृगे पुरा देवमीशानं पुरषम् । देवासनगता देवी महादेवमपृछत ॥ १.२९.२९.२९.२९.२९.६ ॥ जैमनरवाच भगवन् संशयं वेकं छेुमहस तवतः । न वते वदतं भवता परमिषणा ॥ १.१ ॥ सूत उवाच ाय वाराणसी दयामुपपृय महामुनः । पूजयामास जायां देवं वेरं शवम् ॥ १.२९.८ ॥ चयमथो मौनमये ाहमहषयः । अहंसां सयमयये संयासमपरे वदुः ॥ १.ाय वाराणसीं दयां कृणैपायनो मुनः । कमकाषोमहाबुः ोतुं कौतूहलं ह नः ॥ १.२९.१९ ॥ एतुतमं ानं गूढं ादसेवतम । हताय सवभानां ूह कामागनाशन ॥ १.७ ॥ केचयानं शंसित धममेवापरे जनाः । अये सांयं तथा योगं तपवये महषयः ॥ १.२९.९ ॥ केचयां शंसित दानमययनं तथा । तीथयाां तथा केचदये चेन्यनहम् ॥ १.२९.५ ॥ तेषां मये मुनीाणां यासशयो महामुनः । पृवान् जैमनयासं गूढमथं सनातनम् ॥ १.२९.

२९.४२ ॥ अवमुं परं ानमवमुं परं पदम् । अवमुं परं तवमवमुं परं शवम् ॥ १.२९.३३ ॥ नावमुे मृतः किनरकं यात किबषी । ईरानुगृहता ह सवे याित परां गतम् ॥ १.२९.२९.२९ ॥ जमातरसहेषु यपापं पूवसंचतम् । अवमुं वय तसवं जत यम् ॥ १.२९.२९.३६ ॥ सादाजायते ेतमम शैलेनिदन । अबुा न पयित मम मायावमोहताः ॥ १.२९.३४ ॥ मों सुदुलभं मवा संसारं चातभीषणम् । अमना चरणौ हवा वाराणयां वसेनरः ॥ १.२५ ॥ भूलोके नैव संलनमतरे ममालयम् । अयुातन पयित युाः पयित चेतसा ॥ १.२९.३० ॥ ाणाः या वैयाः शूा ये वणसंकराः । स्यो लेछा ये चाये संकणाः पापयोनयः ॥ १.२९.२९.२६ ॥ मसानमेतयातमवमुमत ुतम् । कालो भूवा जगददं संहराय सुदर ॥ १.२७ ॥ देवीदं सवगुानां थानं यतमं मम । मात गछित मामेव वशित ते ॥ १.४४ ॥ .२९.२४ ॥ थानातरं पवािण तीथायायतनान च । मशानसंिथतायेव दयभूमगतान च ॥ १.२९.४१ ॥ नानावणा ववणा चडालाा जुगुिसताः । किबषैः पूणदेहा ये वशैः पातकैतथा । भेषजं परमं तेषामवमुं वदुबुधाः ॥ १.३९ ॥ जममृयुजरामुं परं यात शवालयम् । अपुनमरणानां ह सा गतमोकाङ्िणाम् । यां ाय कृतकृयः यादत मयित पडताः ॥ १.२९.४० ॥ न दानैन तपोभ न यैनाप वया । ायते गतरकृा यावमुे तु लयते ॥ १.२९.३२ ॥ चाधमौलयया महावृषभवाहनाः । शवे मम पुरे देव जायते त मानवाः ॥ १.२९.२९.सवेषामेव भूतानां संसाराणवतारणी ॥ १.३५ ॥ दुलभा तपसा चाप पूतय परमेर । य त वपनय गतः संसारमोणी ॥ १.२३ ॥ उमं सवतीथानां थानानामुमं च तत् । ानानामुमं ानमवमुं परं मम ॥ १.२९.२८ ॥ दं जं हुतं चें तपतं कृतं च यत् । यानमययनं ानं सवं तायं भवेत् ॥ १.२९.३८ ॥ हयमानोऽप यो वान् वसेनशतैरप । स यात परमं थानं य गवा न शोचत ॥ १.३७ ॥ अवमुं न सेवित मूढा ये तमसावृताः । वमूरेतसां मये ते वसित पुनः पुनः ॥ १.२९.२९.३१ ॥ कोटाः पपीलकाैव ये चाये मृगपिणः । कालेन नधनं ाा अवमुे वरानने ॥ १.२९.४३ ॥ कृवा वै नैकं दामवमुे वसित ये । तेषां तपरमं ानं ददायते परं पदम् ॥ १.२२ ॥ त भा महादेव मदयं तमािथताः । नवसित महामानः परं नयममािथताः ॥ १.२९.२९.

२९.५४ ॥ य योगतथा ानं मुरेकेन जमना । अवमुं समासा नायछेपोवनम् ॥ १.४५ ॥ कुरें रकोटनमदाातकेरम् । शालामं च कुजां कोकामुखमनुमम् । भासं वजयेशानं गोकणं भकणकम् ॥ १.४८ ॥ अय सुलभा गगा ां दानं तपो जपः । तान सवमेवैताराणयां सुदुलभम् ॥ १.२९.६२ ॥ वाराणयाः परं थानं न भूतं न भवयत । य नारायणो देवो महादेवो दवेरः ॥ १.२९.ायागं नैमषं पुयं ीशैलोऽथ महालयः । केदारं भकणं च गया पुकरमेव च ॥ १.६० ॥ ूमये नाभमये च दये चैव मूधन । यथावमुादये वाराणयां यविथतम् ॥ १.५२ ॥ अय योगानायां संयासादथवायतः । ायते तपरं थानं सहेणैव जमना ॥ १.२९.६६ ॥ कतु वना भवयित पापोपहतचेतसः । ततो नैव चरेपापं कायेन मनसा गरा ॥ १.२९.२९.५१ ॥ वाराणयां महादेवं यऽचयित तुवित वै । सवपापवनमुाते वेया गणेराः ॥ १.२९.६७ ॥ .२९.२९.६१ ॥ वरणायातथा चाया मये वाराणसी पुर । तैव संिथतं तवं नयमेवावमुकम् ॥ १.२९.२९.५५ ॥ यतो मया न मुं तदवमुं ततः मृतम् । तदेव गुं गुानामेताय मुयते ॥ १.५३ ॥ ये भा देवदेवेशे वाराणयां वसित वै । ते वदित परं मोमेकेनैव तु जमना ॥ १.५८ ॥ य साामहादेवो देहाते वयमीरः । याचे तारकं  तैव वमुकम् ॥ १.२९.२९.२९.५० ॥ यद पापो यद शठो यद वाधािमको नरः । वाराणसीं समासा पुनात सकलं नरः ॥ १.६४ ॥ महापातकनो ये च ये तेयः पापकृमाः । वाराणसीं समासा ते याित परमां गतम् ॥ १.२९.२९.२९.४९ ॥ यजेत जुहुयािनयं ददायचयतेऽमरान् । वायुभ सततं वाराणयां िततो नरः ॥ १.२९.५९ ॥ यपरतरं तवमवमुमत ुतम् । एकेन जमना देव वाराणयां तदानुयात् ॥ १.२९.५७ ॥ यान चैवावमुय देहे तूान कृनशः । पुर वाराणसी तेयः थानेयो धकाशुभा ॥ १.५६ ॥ ानाानाभनानां परमानदमछताम् । या गतिवहता सुु सावमुे मृतय तु ॥ १.४६ ॥ एतान पुयथानान ैलोये वुतान ह । न यायित परं मों वाराणयां यथा मृताः ॥ १.२९.६३ ॥ त देवाः सगधवाः सयोरगरासाः । उपासते मां सततं देवदेवं पतामहम् ॥ १.४७ ॥ वाराणयां वशेषेण गगा पथगामनी । वा नाशयेपापं जमातरशतैः कृतम् ॥ १.२९.६५ ॥ तमामुमुुिनयतो वसेै मरणाितकम् । वाराणयां महादेवाानं लवा वमुयते ॥ १.२९.२९.

८ ॥ .२९.२९.७४ ॥ आगछतामदं थानं सेवतुं मोकाङ्िणाम् । मृतानां च पुनजनं न भूयो भवसागरे ॥ १.७० ॥ यैः समाराधतो रः पूविमनेव जमन । ते वदित परं ेमवमुं शवालयम् ॥ १.३ ॥ एतपरतरं ानं पचयतनमुमम् । सेवतं सूरभिनयं वाराणयां वमोदम् ॥ १.४ ॥ अ साामहादेवः पचायतनवहः । रमते भगवान् रो जतूनामपवगदः ॥ १.२९.७७ ॥ सूत उवाच इयेवमुवा भगवान् यासो वेदवदां वरः । सहैव शयवरैवाराणयां चचार ह ॥ १.६९ ॥ यथा नारायणः ेो देवानां पुरषोमः । यथेराणां गरशः थानानां चैतदुमम् ॥ १.६८ ॥ देवतानामृषीणां च शृवतां परमेनाम् । देयै देवेन कथतं सवपापवनाशनम् ॥ १.५ ॥ यपाशुपतं ानं पचाथमत शब्ते । तदेतमलं लगमोकारे समविथतम् ॥ १.२९.३०.३०.३०.७३ ॥ यान चेह कुवित पातकान कृतालयाः । नाशयेान सवािण देवः कालतनुः शवः ॥ १.२ ॥ इदं तमलं लगमोकारं नाम शोभनम् । अय मरणमाेण मुयते सवपातकैः ॥ १.७२ ॥ ये मरित सदा कालं वदित च पुरममाम् । तेषां वनयत िमहामु च पातकम् ॥ १.७ ॥ पचानामप देवानां ादनां सदायम् । ओकारबोधकं लगं पचायतनमुयते ॥ १.३०.२९.२९.३०.७१ ॥ कलकमषसंभूता येषामुपहता मतः । न तेषां वेदतुं शयं थानं तपरमेनः ॥ १.२९.३०.७५ ॥ तमासवयेन वाराणयां वसेनरः । योगी वायथवायोगी पापी वा पुयकृमः ॥ १.१ ॥ तायय महादेवं शयैः सह महामुनः । ोवाच तय माहायं मुनीनां भावतामनाम् ॥ १.२९.६ ॥ शायतीता तथा शाितिवा चैव परा कला । ता च नवृ पचाथं लगमैरम् ॥ १.३०.एतहयं वेदानां पुराणानां च सुताः । अवमुायं ानं न किे तवतः ॥ १.३०.७६ ॥ न वेदवचनािपोन चैव गुरवादतः । मतरमणीया यादवमुगतं त ॥ १.२९.७८ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूवंवभागे एकोनशोऽयायः _____________________________________________________________ सूत उवाच स शयैः संवृतो धीमान् गुरैपायनो मुनः । जगाम वपुलं लगमोकारं मुदायकम् ॥ १.२९.२९.

३०.३०.१६ ॥ तेषां लगामहादेवः ादुरासीत्लोचनः । रणाथं जेा भानां भवसलः ॥ १.३०.१८ ॥ अ सं परां ाा मुनयो मुनपुगवाः । तेनैव च शररेण ाातपरमं पदम् ॥ १.३०.३०.३०.३०.१० ॥ मयोदयातटे पुयं थानं गुतमं शुभम् । गोचममां वेा ओकारेरमुमम् ॥ १.३०.३०.२६ ॥ संाय लोके जगतामभीं सुदुलभं वकुलेषु जम । याने समाधाय जपित रं यायित चे यतयो महेशम् ॥ १.२३ ॥ युगे युगे  दाता ाणा वेदपारागाः । उपासते महादेवं जपित शतरयम् ॥ १.३०.३०.३०.१७ ॥ हवा गजाकृतं दैयं शूलेनावया हरः । वसतयाकरोकृं कृवासेरततः ॥ १.२८ ॥ नमो भवायामलयोगधाने .२२ ॥ आलयः सवसानामेतथानं वदित ह । गोपतं देवदेवेन महादेवेन शंभुना ॥ १.२७ ॥ आराधयित भुमीशतारं वाराणसीमयगता मुनाः । यजित यैरभसंधहनाः तुवित रं णमित शंभुम् ॥ १.३०.१४ ॥ समयय तथा शयैमाहायं कृवाससः । कथयामास शयेयो भगवान् वमः ॥ १.१९ ॥ वा वेरा राः शवाये च कितताः । कृवासेरं लगं नयमावृय संिथताः ॥ १.१२ ॥ एतान गुलगान वाराणयां जोमाः । न किदह जानात वना शंभोरनुहात् ॥ १.३०.१३ ॥ एवमुवा ययौ कृणः पाराशयो महामुनः । कृवासेरं लगं ुं देवय शूलनः ॥ १.३०.संमरेदैरं लगं पचायतनमययम् । देहाते तपरं योतरानदं वशते बुधः ॥ १.९ ॥ अ देवषयः पूवं सा षयतथा । उपाय देवमीशानं ावतः परं पदम् ॥ १.२४ ॥ तुवित सततं देवं यबकं कृवाससम् । यायित दये देवं थाणुं सवातरं शवम् ॥ १.३०.३०.२५ ॥ गायित साः कल गीतकान ये वाराणयां नवसित वाः । तेषामथैकेन भवेन मु ये कृवासं शरणं पनाः ॥ १.३०.१५ ॥ अिमन् थाने पुरा दैयो हती भूवा भवाितकम् । ाणान् हतुमायातो येऽ नयमुपासते ॥ १.३०.२१ ॥ जमातरसहेण मोोऽयायते न वा । एकेन जमना मोः कृवासे तु लयते ॥ १.११ ॥ कृवासेरं लगः मयमेरमुमम् । वेरं तथोकारं कपदेरमेव च ॥ १.२० ॥ ावा कलयुगं घोरमधमबहुलं जनाः । कृवासं न मुचित कृताथाते न संशयः ॥ १.३०.

३१.६ ॥ मृतमाा च सा बाला कपदेशातो मृगी । अयत महावाला योिन सूयसमभा ॥ १.३१.३१.३१.३१.३१.१७ ॥ पुपधूपादभः तोैनमकारैः दिणैः । .१२ ॥ कामोधादयो दोषा वाराणसीनवासनाम् । वनाः सवे वनयित कपदेरपूजनात् ॥ १.१६ ॥ अिमन् ेे पुरा वातपवी शंसततः । शकुकण इत यातः पूजयामास शकरम् । जजाप रमनशं णवं रपणम् ॥ १.३१.१३ ॥ तमासदैव यं कपदेरमुमम् । पूिजतयं येन तोतयं वैदकैः तवैः ॥ १.१० ॥ तेषां ोवाच भगवान् देवाे चोपवय सः । कपदेशय माहायं णय वृषभवजम् ॥ १.५ ॥ तां वदाय नखैतीणैः शादूलः सुमहाबलः । जगाम चायं वजनं देशं वा मुनीरान् ॥ १.३१.२९ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागेंशोऽयायः _____________________________________________________________ सूत उवाच समाभाय मुनीन् धीमान् देवदेवय शूलनः । जगाम लगं तुं कपदेरमययम् ॥ १.थाणुं पे गरशं पुराणम् । मराम रं दये नवं जाने महादेवमनेकरपम् ॥ १.३१.८ ॥ पुपवृं वमुिचित खेचरातय मूधन । गणेरः वयं भूवा न तणातः ॥ १.४ ॥ त सा भीतदया कृवा कृवा दिणम् । धावमाना सुसंाता याय वशमागता ॥ १.१ ॥ नावा त वधानेन तपयवा पतॄन् जाः । पशाचमोचने तीथे पूजयामास शूलनम् ॥ १.९ ॥ वैतदायवरं जैमनमुखा जाः । कपदेरमाहायं पछुगुरमयुतम् ॥ १.३ ॥ किदयाजगामेदं शादूलो घोररपधृक् । मृगीमेकां भयतुं कपदेरमुमम् ॥ १.३१.२ ॥ तायमपयंते मुनयो गुरणा सह । मेनरे ेमाहायं णेमुिगरशं हरम् ॥ १.७ ॥ नेा नीलकठा च शशाकाकतमूधजा । वृषाधरढा पुरषैताशैरेव संवृता ॥ १.१४ ॥ यायताम नयतं योगनां शातचेतसाम् । जायते योगसंसः सा षमासे न संशयः ॥ १.३१.११ ॥ इदं देवय तिलगं कपदोरमुमम् । मृवैवाशेषपापौघं िमय वमुचत ॥ १.३१.१५ ॥ हयादयः पापा वनययय पूजनात् । पशाचमोचने कुडे नातया समीपतः ॥ १.३१.३१.३१.३०.३१.३१.

३१.३१.२२ ॥ एकदा भगवान् देवो गोवृषेरवाहनः । वेरो वाराणयां ः पृे नमकृतः ॥ १.३१.३१.३१.३० ॥ तदावगाढो मुनसंनधाने ममार दयाभरणोपपनः । अयताकतमे वमाने शशाकचाकतचारमौलः ॥ १.३१.२८ ॥ तेन कमवपाकेन देशमेतं समागतः । नानं कुरव शीं वमिमन् कुडे समाहतः । येनेमां कुिसतां योनं िमेव हायस ॥ १.३१ ॥ वभात रैरभतो दवथैः समावृतो योगभैरमेयैः । सबालिखयादभरेष देवो यथोदये भानुरशेषदेवः ॥ १.३१.२७ ॥ यवया भगवान् पूवं ो वेरः शवः । संपृो विदतो भूयः कोऽयवसशो भुव ॥ १.३१.३१.२३ ॥ तदाचरेण कालेन पचवमहमागतः । न ं नमया घोरं यमय वदनं मुने ॥ १.उवास त योगामा कृवा दां तु नैकम ॥ १.२४ ॥ ईशीं योनमापनः पैशाचीं ुधयािवतः । पपासयाधुनाातो न जानाम हताहतम् ॥ १.३१.२० ॥ तमै पशाचः ुधया पीयमानोऽवीचः । पूवजमयहं वो धनधायसमिवतः । पुपौादभयुः कुटुबभरणोसुकः ॥ १.३१.३१.२६ ॥ इयुः शकुकणोऽथ पशाचमदमवीत् । वाशो न ह लोकेऽिमन् वते पुयकृमः ॥ १.३१.३१.३१.३२ ॥ तुवित सा दव देवसघा नृयित दयासरसोऽभरामाः । मुचित वृं कुसुमाबुमां गधववाधरकंनरााः ॥ १.३१.२९ ॥ स एवमुो मुनना पशाचो दयालुना देववरं नेम् । मृवा कपदेरमीशतारं चे समाधाय मनोऽवगाहम् ॥ १.१८ ॥ कदाचदागतं ेतं पयत म ुधािवतम् । अिथचमपनागं नः सतं मुहुमुहुः ॥ १.३१.२५ ॥ यद किचसमुतुमुपायं पयस भो । कुरव तं नमतुयं वामहं शरणं गतः ॥ १.२१ ॥ न पूिजता मया देवा गावोऽयतथयतथा । न कदाचकृतं पुयमपं वा वपमेव वा ॥ १.१९ ॥ तं वा स मुनेः कृपया परया युतः । ोवाच को भवान् कमाेशाेशममंतः ॥ १.३३ ॥ संतूयमानोऽथ मुनीसघै रवाय बोधं भगवासादात् । समावशमडलमेतदयं यीमयं य वभात रः ॥ १.३४ ॥ वा वमुं स पशाचभूतं मुनः ो मनसा महेशम् । .

३७ ॥ सहपादािशरोऽभयुं सहबाहुं नमसः परतात् । वां हामपारं णमाम शंभुं हरयगभाधपतं नेम् ॥ १.३१.४२ ॥ येदवादाभरता वदेहं सवानमभेदमेकम् । पययनेकं भवतः वरपं सपारं णतोऽिम नयम् ॥ १.४६ ॥ तणापरमं लगं ादुभूतं शवामकम् । ानमानदमैतं कोटकालािनसिनभम् ॥ १.४४ ॥ जाम नयं शरणं गुहेशं थाणुं पे गरशं पुरारम् । शवं पे हरमदुमौलं पनाकनं वां शरणं जाम ॥ १.३१.३९ ॥ अलगमालोकवहनरपं वयंभं चपतमेकरम् । तं पारं परमेरं वां नमकरये न यतोऽयदित ॥ १.३१.३१.३८ ॥ यतः सूतजगतो वनाशो येनावृतं सवमदं शवेन । तं पारं भगवतमीशं णय नयं शरणं पे ॥ १.३१.४७ ॥ .३१.४५ ॥ तुवैवं शकुकणोऽसौ भगवतं कपिदनम् । पपात दडवूमौ ोचरन् णवं परम् ॥ १.३१.वचय रं कवमेकमिनं णय तुाव कपिदनं तम् ॥ १.३१.४१ ॥ न य नामादवशेष र् न संशे तत यवरपम् । तं पारं णतोऽिम नयं वयंभुवं वां शरणं पे ॥ १.३१.३६ ॥ वां पारं द सिनवं हरमयं योगनमादमतम् । जाम रं शरणं दवथं महामुनं मयं पवम् ॥ १.३५ ॥ शकुकण उवाच कपिदनं वां परतः परताद् गोारमेकं पुरषं पुराणम् । जाम योगेरमीशतार मादयमिनं कपलाधरढम् ॥ १.४० ॥ यं योगनयसबीजयोगा लवा समाधं परमाथभूताः । पयित देवं णतोऽिम नयं तं पारं भवतः वरपम् ॥ १.३१.३१.४३ ॥ यतः धानं पुरषः पुराणो ववतते यं णमित देवाः । नमाम तं योतष संनवं कालं बृहतं भवतः वरपम् ॥ १.३१.३१.

३२.७ ॥ कौपीनवसनाः केचदपरे चायवाससः । चयरताः शाता वेदातानतपराः ॥ १.३१.३१.३१.५१ ॥ इहैव नयं वयामो देवदेवं कपिदनम् । यामः सततं देवं पूजयामोऽथ शूलनम् ॥ १.३१.३२.६ ॥ ओकारासमनसो वेदाययनतपराः । जटला मुिडतााप शुलयोपवीतनः ॥ १.८ ॥ वा ैपायनं वाः शयैः परवृतं मुनम् । पूजयवा यथायायमदं वचनमुवन् ॥ १.३२.३२.४८ ॥ एतहयमायातं माहायं वः कपिदनः । न किे तमसा वानय मुत ॥ १.५३ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे एकशोयायः _____________________________________________________________ सूत उवाच उषवा त भगवान् कपदेशाितके पुनः । ुं ययौ मयमेशं बहुवषगणान् भुः ॥ १.३२.१ ॥ त मदाकनीं पुयामृषसगनषेवताम् । नदं वमलपानीयां वा ोऽभवमुनः ॥ १.११ ॥ यय देवो महादेवः साादेव पनाकधृक् । अंशांशेनाभवपुो नाना शुक इत भुः ॥ १.३२.शकुकणोऽथ मुामा तदामा सवगोऽमलः । नलये वमले लगे तुतमवाभवत् ॥ १.३२.३२.३२.३२.४९ ॥ य इमां शृणुयािनयं कथां पापणाशनीम् । भः पापवशुामा रसामीयमानुयात् ॥ १.३२.३२.१० ॥ अयं सयवतीसूनुः कृणैपायनो मुनः । यासः वयं षीकेशो येन वेदाः पृथकृताः ॥ १.४ ॥ वय शयवरैः साधं सयवतीसुतः । मयमेरमीशानमचयामास शूलनम् ॥ १.१३ ॥ ततः पाशुपताः सवे सवतनूरहाः । .३२.१२ ॥ यः स साामहादेवं सवभावेन शकरम् । पनः परया भया यय तानमैरम् ॥ १.३ ॥ संतय वधवेवानृषीन् पतृगणांतथा । पूजयामास लोकादं पुपैनानावधैभवम् ॥ १.५० ॥ पठेच सततं शुो पारं महातवम् । ातमयासमये स योगं ानुयापरम् ॥ १.२ ॥ स तामवीय मुनभः सह ैपायनः भुः । चकार भावपूतामा नानं नानवधानवत् ॥ १.५२ ॥ इयुवा भगवान् यासः शयैः सह महामुनः । उवास त युामा पूजयन् वै कपिदनम् ॥ १.५ ॥ ततः पाशुपताः शाता भमोूलतवहाः । ुं समागता रं मयमेरमीरम् ॥ १.३१.९ ॥ को भवान् कुत आयातः सह शयैमहामुने । ोचुः पैलादयः शयातानृषीन् भावतान् ॥ १.३१.

३२.३२.२७ ॥ ाणांयजित ये मयाः पापकमरता अप । ते याित तपरं थानं ना काया वचारणा ॥ १.२६ ॥ येऽ यित देवेशं नावा रं पनाकनम् । हयादकं पापं तेषामाशु वनयत ॥ १.३२.३२.३२.२१ ॥ भमोूलतसवागो राययनतपरः । आराधयन् हरः शंभुं कृवा पाशुपतं तम् ॥ १.२२ ॥ तय ते बहवः शया चयपरायणाः । लवा तचनाानं वतो महेरम् ॥ १.३२.१ ॥ .नेमुरयमनसः ोचुः सयवतीसुतम् ॥ १.३२.३२.१५ ॥ तदामाकमयं रहयं गुमुमम् । िं पयेम तं देवं ुवा भगवतो मुखात् ॥ १.१६ ॥ वसजयवा तािछयान् सुमतुमुखांततः । ोवाच तपरं ानं योगयो योगवमः ॥ १.३२.३२.३२.३१ ॥ एवमुवा महायोगी मयमेशाित के भुः । उवास सुचरं कालं पूजयन् वै महेरम् ॥ १.३२ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे ांशोऽयायः _____________________________________________________________ सूत उवाच ततः सवािण गुान तीथायायतनान च । जगाम भगवान् यासो जैमनमुखैवृतः ॥ १.३० ॥ संनहयामुपपृय राहुते दवाकरे । यफलं लभते मयतमाशगुणं िवह ॥ १.१७ ॥ तणादेव वमलं संभूतं योतरमम् । लनातैव ते वाः णादतरधीयत ॥ १.२४ ॥ यऽचययित गोवदं मा वधपूवकम् । तेषां तदैरं ानमुपयत जगमय ॥ १.१९ ॥ अिमन् थाने वयं देवो देया सह महेरः । रमते भगवािनयं रै परवारतः ॥ १.३२.३२.३२.२० ॥ अ पूवं षीकेशो वामा देवकसुतः । उवास वसरं कृणः सदा पाशुपतैवृतः ॥ १.२५ ॥ नमयऽचयतय यातयो मपरैजनैः । भवयस न संदेहो मसादाद्जातभः ॥ १.३३.२८ ॥ धयातु खलु ते वा मदाकयां कृतोदकाः । अचयित महादेवं मयमेरमीरम् ॥ १.३२.१४ ॥ भगवन् भवता ातं वानं परमेनः । सादाेवदेवय यमाहेरं परम् ॥ १.२३ ॥ तय देवो महादेवः यं नीललोहतः । ददौ कृणाय भगवान वरदो वरमुमम् ॥ १.१८ ॥ ततः शयान् समाहूय भगवान् वमः । ोवाच मयमेशय माहायं पैलपूवकान् ॥ १.३२.३२.३२.३२.२९ ॥ नानं दानं तपः ां पडनवपणं िवह । एकैकशः कृतं वाः पुनायासमं कुलम् ॥ १.

३३.३३.यागं परमं तीथं यागादधकं शुभम् । वरपं तथा तीथं तालतीथमनुमम् ॥ १.३३.३३.३३.३३.१४ ॥ केदारतीथमुायं कालजरमनुमम् । सारवतं भासं च भकणं दं शुभम् ॥ १.१० ॥ ततः नावा समागय ा ोवाच तं हरम् । मयानीतमदं लगं कमाथापतवानस ॥ १.३३.२३ ॥ शातो दातस्षवणंनावायय पनाकनम् । भैाहारो वशुामा चयपरायणः ॥ १.३३.५ ॥ ानतीथं परं गुं वाराहं तीथमुमम् । यमतीथं महापुयं तीथं संवतकं शुभम् ॥ १.१६ ॥ उपशातं शवं चैव याेरमनुमम् । लोचनं महातीथं लोलाकं चोरायम् ॥ १.३३.३३.२ ॥ आकाशायं महातीथं तीथं चैवाषभं परम् । वनोलं च महातीथं गौरतीथमनुमम् ॥ १.१५ ॥ लौककायं महातीथं तीथं चैव वृषवजम् । हरयगभं गोेयं तीथं चैव वृषवजम् ॥ १.३३.२२ ॥ ते णय महामानं जमुः पैलादयो जाः । वासं च त नयतो वाराणयां चकार सः ॥ १.११ ॥ तमाह वणुवोऽप रे भढा मम । तमाततं लगंनाना तव भवयत ॥ १.८ ॥ गगातीथं तु देवेशं ययातेतीथमुमम् । कापलं चैव सोमेशं तीथमनुमम् ॥ १.२१ ॥ नावायय परं लगं शयैः सह महामुनः । उवाच शयान् धमामा वान् देशान् गतुमहथा ॥ १.२४ ॥ कदाचसता त यासेनामततेजसा । .३३.३३.१७ ॥ कपालमोचनं तीथं हयावनाशनम् । शुेरं महापुयमानदपुरमुमम् ॥ १.३३.१३ ॥ दौवासकं योमतीथं चतीथं जोमाः । चागदेरं पुयं पुयं वाधरेरम् ॥ १.३३.२० ॥ तपयवा पतॄन् देवान् कृवा पडदानकम् । जगाम पुनरेवाप य वेरः शवः ॥ १.१८ ॥ एवमादन तीथान ाधायाकथतान तु । न शयं वतराुं तीथसंया जामाः ॥ १.३३.९ ॥ अ लगं पुरानीय ा नातुं यदा गतः । तदानीं थापयामास वणुतिलगमैरम् ॥ १.३३.३३.७ ॥ पवतायं महागुं मिणकणमनुमम् । घटोकचं तीथवरं ीतीथं च पतामहम् ॥ १.३३.६ ॥ अिनतीथं जेाः कलशेरमुमम् । नागतीथं सोमतीथं सूयतीथं तथैव च ॥ १.३३.३३.३ ॥ ाजापयं तथा तीथं वगारं तथैव च । जबुकेरमयुं धमायं तीथमुमम् ॥ १.३३.१९ ॥ तेषु सवेषु तीथेषु नावायय पनाकनम् । उपोय त तासौ पाराशयो महामुनः ॥ १.१२ ॥ भूतेरं तथा तीथं तीथं धमसमुवम् । गधवतीथं परमं वाेयं तीथमुमम् ॥ १.३३.४ ॥ गयातीथं महातीथं तीथं चैव महानद । नारायणं परं तीथं वायुतीथमनुमम् ॥ १.

३४.३४.३६ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे यस्शोऽयायः _____________________________________________________________ ऋषय ऊचुः माहायमवमुय यथावदुदरतम् । इदानीं तु यागय माहायं ूह सुत ॥ १.३३.२ ॥ सूत उवाच शृणुवमृषयः सवे वतरेण वीम वः । यागय च माहायं य देवः पतामहः ॥ १.३३.३३.१ ॥ यान तीथान तैव वुतान महाित वै । इदानीं कथयामाकं सूत सवाथववान् ॥ १.३१ ॥ एवं स भगवान् यासो महायोगी पुरातनः । ावा ेगुणान् सवान् िथततयाथ पातः ॥ १.३३ ॥ सूत उवाच यः पठेदवमुय माहायं शृणुयादप । ावयेा जान् शातान् सोऽपयातपरागतम् ॥ १.७ ॥ .४ ॥ नहय कौरवान सवान् ातृभः सह पािथवः । शोकेन महातावा मुमोह स युधरः ॥ १.ममाणेन भा तु नैव लधा जोमाः ॥ १.३५ ॥ नावा समाहतमना दभमासयविजतः । जपेदशं नमकृय स यात परमां गतम् ॥ १.३ ॥ माकडेयेन कथतं कौतेयाय महामने । यथा युधरायैतये भवतामहम् ॥ १.३३.३४.३३.३३.३३.३३.२६ ॥ तणे सा महादेवी शकराधशररणी । ादुरासीवयं ीया वेषं कृवा तु मानुषम् ॥ १.३४.५ ॥ अचरेणाथ कालेन माकडेयो महातपाः । संाो हाितनपुरं राजारे स तत ॥ १.२८ ॥ उवाच च महादेवी ोधनवं भवान् यतः । इह ेे न वतयं कृतनोऽस वया सदा ॥ १.२५ ॥ ततः ोधावृततनुनराणामह वासनाम् । वनं सृजाम सवेषां येन सिवहयते ॥ १.३२ ॥ एवं यासं िथतं ावा ें सेवित पिडताः । तमासवयेन वाराणयां वसेनरः ॥ १.३३.३० ॥ चतुदयामथायां वेशं देह शाकर । एवमस्िवयनुाय देवी चातरधीयत ॥ १.३३.३४ ॥ ाे वा दैवके काये राावहन वा जाः । नदनां चैव तीरेषु देवतायतनेषु च ॥ १.३३.२७ ॥ भो भो यास महाबुे शया भवता न ह । गृहाण भां मवमुवैवं ददौ शवा ॥ १.२९ ॥ एवमुः स भगवान् यानाावा परां शवाम् । उवाच णतो भूवा तुवा च वरैः तवैः ॥ १.३३.६ ॥ ारपालोऽप तं वा राः कथतवान् ुतम् । माकडेयो ुमछंवामाते ायसौ मुनः ॥ १.३४.३४.३४.

२७ ॥ पच कुडान राजे येषां मये तु जावी । यागं वशतः पुंसः पापं नयत तणात् ॥ १.३४.२८ ॥ योजनानां सहेषु गगां यः मरते नरः । .३४.३४.१४ ॥ माकडेय उवाच शृणु राजमहाभाग यमां पृछस भारत् । यागगमनं ें नराणां पापनाशनम् ॥ १.११ ॥ ततो युधरो राजा णयाह महामुनम् । कथय वं समासेन येन मुयेत किबषैः ॥ १.१० ॥ माकडेयतततुः ोवाच स युधरम् । कमथं मुसे वन् सवं ावाहमागतः ॥ १.१७ ॥ ये वसित यागे तु ूह तेषां तु कं फलम् । भवता वदतं ेतमे ूह नमोऽतु ते ॥ १.२१ ॥ कथतुं नेह शनोम बहुवषशतैरप । संेपेण वयाम यागयेह कतनम् ॥ १.१८ ॥ माकडेय उवाच कथययाम ते वस या चेा यच तफलम् । पुरा महिषभः सयकयमानं मया ुतम् ॥ १.३४.१६ ॥ युधर उवाच भगवोतुमछाम यागगमने फलम् । मृतानां का गतत नातानामप कं फलम् ॥ १.२३ ॥ यागे तु वशेषेण वयं वसत वासवः । मडलं रत हरः सवदेवै सिमतम् ॥ १.३४.२० ॥ त ादयो देवा रां कुवित संगताः । बहूययान तीथान सवपापापहान तु ॥ १.३४.३४.३४.३४.३४.१३ ॥ येन हंसासमुूताजमातरकृतादप । मुयते पातकादमावान् वुमहत ॥ १.१९ ॥ एतजापतें षु लोकेषु वुतम् । अ नावा दवं याित ये मृतातेऽपुनभवाः ॥ १.३४.२५ ॥ वकमणावृतो लोको नैव गछत तपदम् । वपं वपतरं पापं यदा तय नराधप । यागं मरमाणय सवमायात संयम् ॥ १.३४.३४.३४.३४.३४.९ ॥ संहासनमुपथाय पादशौचाचनादभः । युधरो महामेत पूजयामास तं मुनम् ॥ १.१२ ॥ नहता वहवो युे पुंसो नरपराधनः । अमाभः कौरवैः साधं सगामुनपुगव ॥ १.३४.२२ ॥ षधनुः सहािण यान रित जावीम् । यमुनां रत सदा सवता सवाहनः ॥ १.३४.२४ ॥ योधं रते नयं शूलपािणमहेरः । थानं रित वै देवाः सवपापहरं शुभम् ॥ १.वरतो धमपुतु ारमेयाह तपरम् । वागतं ते महाा वागतं ते महामुने ॥ १.२६ ॥ दशनाय तीथय नाम संकतनादप । मुकालभनााप नरः पापामुयते ॥ १.३४.३४.१५ ॥ त देवो महादेवो रो वामरेरः । समाते भगवान् ा वयंभूरप दैवदैः ॥ १.३४.८ ॥ अ मे सफलं जम अ मे तारतं कुलम् । अ मे पतरतुावय तुे महामुने ॥ १.

३६ ॥ यागं मरमाणतु यतु ाणान् परयजेत् । लोकमवानोत वदित मुनपुगवाः ॥ १.४५ ॥ यावोमािण तया वै सित गाेषु सम । तावषसहािण रलोके महयते ॥ १.४३ ॥ अततीथे न गृीयापुयेवायतनेषु च । नमेषु च सवेषु अमो जो भवेत् ॥ १.४१ ॥ गगायमुनयोमये यतु ामं तीछत । सुवणमथ मुां वा तथैवायान् तहान् ॥ १.३४.३४.३८ ॥ ीसहाकुले रये मदाकयातटे शुभे । मोदते मुनभः साधं वकृतेनेह कमणा ॥ १.३४.२९ ॥ कतनामुयते पापाृवा भािण पयत । तथोपपृय राजे वगलोके महयते ॥ १.३४.३७ ॥ सवकामफला वृा मह य हरमयी । ऋषयो मुनयः सात लोके स गछत ॥ १.३० ॥ याधतो यद वा दनः ूो वाप भवेनरः । गगायमुनमासा यजेाणान् यतः ॥ १.३४.३५ ॥ तदेव मरते तीथं मरणा गछत । देशथो यद वारये वदेशे यद वा गृहे ॥ १.४० ॥ ततः शुभान कमािण चतयानः पुनः पुनः । गुणवान् वसंपनो भवतीह न संशयः । कमणा मनसा वाचा सयधमततः ॥ १.अप दुकृतकमासौ लभते परमां गतम् ॥ १.३४.३४.३४.३१ ॥ दकाचनवणाभैिवमानैभानुविणभः । ईिसतांलभते कामान् वदित मुनपुगवाः ॥ १.३४.४२ ॥ वकाये पतृकाये वा देवतायचनेऽप वा । नफलं तय तीथं यावफलमुते ॥ १.४६ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे चतुस्शोऽयायः _____________________________________________________________ माकडेय उवाच कथययाम ते वस तीथयाावधमम् । आषेण तु वधानेन यथा ं यथा ुतम् ॥ १.३४.१ ॥ यागतीथयााथो यः यात नरः वचत् । .३९ ॥ सचारणगधवैः पूयते दव दैवतैः । ततः वगापरो जबुीपपतभवेत् ॥ १.३३ ॥ गीतवादनघोषैः सुः तबुयते । यावन मरते जम तापवगे महयते ॥ १.३४.४४ ॥ कपलां पाटलावणां यतु धेनुं यछत । वणशृगीं रौयखुरां चैलकठां पयिवनीम् ॥ १.३२ ॥ सवरमयैिदयैनानावजसमाकुलैः । वरागनासमाकणैमोदते शुभलणः ॥ १.३४.३४.३५.३४.३४.३४.३४.३४.३४ ॥ तमावगापरः ीणकमा नरोम । हरयरसंपूणे समृे जायते कुले ॥ १.

बलवदं समारढः शृणु तयाप यफलम् ॥ १,३५.२ ॥
नरके वसते घोरे समाः कपशतायुतम् ।
ततो नवतते घोरो गवां ोधो ह दारणः ।
सललं च न गृित पतरतय देहनः ॥ १,३५.३ ॥
यतु पुांतथा बालान् नापयेपाययेथा ।
यथामना तथा सवान् दानं वेषु दापयेत् ॥ १,३५.४ ॥
ऐयालोभमोहाा गछेानेन यो नरः ।
नफलं तय तीथं तसमाानं ववजयेत् ॥ १,३५.५ ॥
गगायमुनयोमये यतु कयां यछत ।
आषेण तु ववाहेन यथा वभववतरम् ॥ १,३५.६ ॥
न स पयत तं घोरं नरकं तेन कमणा ।
उरान् स कुरन् गवा मोदते कालमयम् ॥ १,३५.७ ॥
वटमूलं समाय यतु ाणान् परयजेत् ।
सवलोकानतय रलोकं स गछत ॥ १,३५.८ ॥
त ादयो देवा दश सदगीराः ।
लोकपाला सा पतरो लोकसंमताः ॥ १,३५.९ ॥
सनकुमारमुखातथा षयोऽपरे ।
नागाः सुपाणाः सा तथा नयं समासते ।
हर भगवानाते जापतपुरकृतः ॥ १,३५.१० ॥
गगायमुनयोमये पृथया जघनं मृतम् ।
यागं राजशादूल षु लोकेषु वुतम् ॥ १,३५.११ ॥
ताभषेकं यः कुयासंगमे संशततः ।
तुयं फलवानोत राजसूयामेधयोः ॥ १,३५.१२ ॥
न मातृवचनाात न लोकवचनादप ।
मतरमणीया ते यागगामनं त ॥ १,३५.१३ ॥
दश तीथ सहािण षकोयतथापरे ।
तेषां सािनयमैव तीथानां कुरनदन ॥ १,३५.१४ ॥
या गतयोगयुय सवथय मनीषणः ।
सा गतयजतः ाणान् गगायमुनसंगमे ॥ १,३५.१५ ॥
न ते जीवित लोकेऽिमन् य त युधर ।
ये यागं न संाास्षु लोकेषु वुतम् ॥ १,३५.१६ ॥
एवं वा तु तीथं यागं परमं पदम् ।
मुयते सवपापेयः शशाक इव राहुणा ॥ १,३५.१७ ॥
कबलातरौ नागौ यमुनादिणे तटे ।
त नावा च पीवा च मुयते सवपातकैः ॥ १,३५.१८ ॥
त गवा नरः थानं महादेवय धीमतः ।
आमानं तारयेपूवं दशातीतान् दशापरान् ॥ १,३५.१९ ॥
कृवाभषेकं तु नरः सोऽमेधफलं लभेत् ।
वगलोकमवानोत यावदाहूतसंलवम् ॥ १,३५.२० ॥
पूवपाे तु गगायाैलोययातमानृप ।
अवचः सवसामुः तानं च वुतम् ॥ १,३५.२१ ॥
चार िजतोधस्रां यद तत ।
सवपापवशुामा सोऽमेधफलं लभेत् ॥ १,३५.२२ ॥
उरेण तानं भागीरयातु सयतः ।
हंसपतनं नाम तीथं ैलोयवुतम् ॥ १,३५.२३ ॥
अमेधफलं त मृतमााु जायते ।
यावच सूय ताववगे महयते ॥ १,३५.२४ ॥

उवशीपुलने रये वपुले हंसपाडुरे ।
परयजतयः ाणान् शृणु तयाप यफलम् ॥ १,३५.२५ ॥
षवषसहािण षवषशतान च ।
आते स पतृभः साधं वगलोके नराधप ॥ १,३५.२६ ॥
अथं संयावटे रये चार िजतेन्यः ।
नरः शुचरपासीत लोकमवानुयात् ॥ १,३५.२७ ॥
कोटतीथं समाय यतु ाणान् परयजेत् ।
कोटवषसहािण वगलोके महयते ॥ १,३५.२८ ॥
य गगा महाभागा बहुतीथतपोवना ।
सें ह तेयं ना काया वचारणा ॥ १,३५.२९ ॥
ितौ तारयते मयानागांतारयतेऽयधः ।
दव तारयते देवांतेन पथगा मृता ॥ १,३५.३० ॥
यावदथीन गगायां तित पुरषय तु ।
तावषसहािण वगलोके महयते ॥ १,३५.३१ ॥
तीथानां परमं तीथं नदनां परमा नद ।
मोदा सवभूतानां महापातकनामप ॥ १,३५.३२ ॥
सव सुलभा गगा षु थानेषु दुलभा ।
गगाारे यागे च गगासागरसंगमे ॥ १,३५.३३ ॥
सवेषामे भूतानां पापोपहतचेतसाम् ।
गतमवेषमाणानां नाित गगासमा गतः ॥ १,३५.३४ ॥
पवाणां पवं च मगलानां च मगलम् ।
माहेरापरा सवपापहरा शुभा ॥ १,३५.३५ ॥
कृते युगे तु तीथान ेतायां पुकरं परम् ।
ापरे तु कुरें कलौ गगां वशयते ॥ १,३५.३६ ॥
गगामेव नषेवेत यागे तु वशेषतः ।
नायकलयुगोूतं मलं हतुं सुदुकृतम् ॥ १,३५.३७ ॥
अकामो वा सकामो वा गगायां यो वपते ।
स मृतो जायते वगे नरकं च न पयत ॥ १,३५.३८ ॥
इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे पचंशोऽयायः
_____________________________________________________________
माकडेय उवाच
षतीथसहािण षतीथशतान च ।
माघमासे गमयित गगायमुनसंगमम् ॥ १,३६.१ ॥
गवां शतसहय सयदय यफलम् ।
यागे माघमासे तु यहं नातय तफलम् ॥ १,३६.२ ॥
गगायमुनयोमये काषािनं यतु साधयेत् ।
अहनागोऽयरोग पचेन्यसमिवतः ॥ १,३६.३ ॥
यावित रोमकूपािण तय गाेषु मानद ।
तावषसहािण वगलोके महयते ॥ १,३६.४ ॥
ततः वगापरो जबूीपपतभवेत् ।
स भुवा वपुलान् भोगांतीथं भजते पुनः ॥ १,३६.५ ॥
जलवेशं यः कुयासंगमे लोकवुते ।

राहुतो यथा सोमो वमुः सवपातकैः ॥ १,३६.४ ॥
सोमलोकमवानोत सोमेन सह मोदते ।
षं वषसहािण षं वषशतान च ॥ १,३६.७ ॥
वगतः शलोकेऽसौ मुनगधवसेवतः ।
ततो तु राजे समृे जायते कुले ॥ १,३६.८ ॥
अधः शरावयोधारामुवपादः पबेनरः ।
शतं वषसहािण वगलोके महयते ॥ १,३६.९ ॥
तमातु राजे अिनहोी भवेनरः ।
भुवा तु वपुलान् भोगांतीथं भजते पुनः ॥ १,३६.१० ॥
यः वदेहं वकतेा शकुनयः यछत ।
वहगैरपभुय शृणु तयाप यफलम् ॥ १,३६.११ ॥
शतं वषसहािण सोमलोके महयते ।
तततमापरो राजा भवत धािमकः ॥ १,३६.१२ ॥
गुणवान् रपसंपनो वान् सुयवायवान् ।
भुवा तु वपुलान् भोगांतततीथं भजते पुनः ॥ १,३६.१३ ॥
उरे यमुनातीरे यागय तु दिणे ।
ऋणमोचनं नाम तीथं तु परमं मृतम् ॥ १,३६.१४ ॥
एकराोषतः नावा ऋणैत मुयते ।
सूयलोकमवानोत अनृण सदा भवेत् ॥ १,३६.१५ ॥
इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे षट्ंशोऽयायः
_____________________________________________________________
माकडय उवाच
तपनय सुता देवी षु लोकेषु वुता ।
समागता महाभागा यमुना य ननगा ॥ १,३७.१ ॥
येनैव नः सृता गगा तेनैव यमुना गता ।
योजनानां सहेषु कतनापापनाशनी ॥ १,३७.२ ॥
त नावा च पीवा च यमुनायां युधर ।
सवपापवनमुः पुनायासमं कुलम् ।
ाणांयजत यत स यात परमां गतम् ॥ १,३७.३ ॥
अिनतीथमत यातं यमुनादिण तटे ।
पिमे धमराजय तीथं वनरकं मृतम् ।
त नावा दवं याित ये मृतातेऽपुनभवाः ॥ १,३७.४ ॥
कृणपे चतुदयां नावा संतपयेछुचः ।
धमराजं महापापैमुयते ना संशयः ॥ १,३७.५ ॥
दश तीथसहािण ंशकोयतथापराः ।
यागे संिथतान युरेवमाहुमनीषणः ॥ १,३७.६ ॥
तः कोयऽधकोट च तीथानां वायुरवीत् ।
दव भूयतरे च तसवं जावी मृता ॥ १,३७.७ ॥
य गगा महाभागा स देशतपोवनम् ।
सें तु तेयं गगातीरसमातम् ॥ १,३७.८ ॥
य देवो महादेवो देया सह महेरः ।
आते वटेरो नयं तीथं तपोवनम् ॥ १,३७.९ ॥

इदं सयं जातीनां साधूनामामजय च ।
सुदां च जपेकणे शययानुगतय तु ॥ १,३७.१० ॥
इदं धयमदं वयमदं मेयमदं सुखम् ।
इदं पुयमदं रयं पावनं धयमुमम् ॥ १,३७.११ ॥
महषोणामदं गुं सवपापमोचनम् ।
अाधीय जोऽयायं नमलवमवानुयात् ॥ १,३७.१२ ॥
येदं शृणुयािनयं तीथं पुयं सदा शुचः ।
जातमरवं लभते नाकपृे च मोदते ॥ १,३७.१३ ॥
ायते तानतीथान सः शानुदिशभः ।
नाह तीथेषु कौरय न च वमतभव ॥ १,३७.१४ ॥
एवमुवा स भगवामाकडेयो महामुनः ।
तीतान कथयामास पृथयां यान कानचत् ॥ १,३७.१५ ॥
भूसमुादसंथानं माणं योतषां िथतम् ।
पृः ोवाच सकलमुवाथ ययो मुनः ॥ १,३७.१६ ॥
य इदं कयमुथाय पठतेऽथ शृणोत वा ।
मुयते सवपापेयो रलोकं स गछत ॥ १,३७.१७ ॥
इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पुववभागे संशोऽयायः
_____________________________________________________________
ीकूम उवाच
एवमुातु मुनयो नैमषीया महामतम् ।
पछुररं सूतं पृथयादवनणयम् ॥ १,३८.१ ॥
ऋषय ऊचुः
कथतो भवता सूत सगः वयंभुवः शुभः ।
इदानीं ोतुमछामस्लोकयाय मडलम् ॥ १,३८.२ ॥
यावतः सागरा ीपातथा वषािण पवताः ।
वनान सरतः सूयहाणां िथतरेव च ॥ १,३८.३ ॥
यदाधारमदं कृनं येषां पृवी पुरा िवयम् ।
नृपाणां तसमासेन सूत वुमहाहस ॥ १,३८.४ ॥
सूत उवाच
वये देवाददेवाय वणवे भवणवे ।
नमकृवामेयाय यदुं तेन धीमता ॥ १,३८.५ ॥
वायंभुवय तु मनोः ागुो यः यतः ।
पुतयाभवन् पुाः जापतसमा दश ॥ १,३८.६ ॥
अनीािनबाहु वपुमान् ुतमांतथा ।
मेधा मेधातथहयः सवनः पु एव च ॥ १,३८.७ ॥
योतमान् दशमतेषां महाबलपरामः ।
धािमको दाननरतः सवभूतानुकपकः ॥ १,३८.८ ॥
मेधािनबाहुपुातु यो योगपरायणाः ।
जातमरा महाभागा न राये दधरे मतम् ॥ १,३८.९ ॥
यतोऽयषचै सीपेषु स तान् ।
जबुीपेरं पुमनीमकरोनृपः ॥ १,३८.१० ॥
लीपेरैव तेन मेधातथः कृतः ।

शामलेशं वपुमतं नरेमभषवान् ॥ १,३८.११ ॥
योतमतं कुशीपे राजानं कृतवान् भुः ।
ुतमतं च राजानं ौचीपे समादशत् ॥ १,३८.१२ ॥
शाकीपेरं चाप हयं चे यतः ।
पुकराधपतं चे सवनं च जापतः ॥ १,३८.१३ ॥
पुकरे सवनयाप महावीतः सुतोऽभवत् ।
धातकैव ावेतौ पुौ पुवतां वरौ ॥ १,३८.१४ ॥
महावीतं मृतं वषं तय नाना महामनः ।
नाना तु धातकेाप धातकखडमुयते ॥ १,३८.१५ ॥
शाकीपेरयाथ हययायभवन् सुताः ।
जलद कुमार सुकुमारो मणीचकः ।
कुसुमोरोऽथ मोदाकः समः यामहाुमः ॥ १,३८.१६ ॥
जलदं जलदयाथ वषं थममुयते ।
कुमारय तु कौमारं तृतीयं सुकुमारकम् ॥ १,३८.१७ ॥
मणीचकं चतुथं तु पचमं कुसुमोरम् ।
मोदाकं षमयुं समं तु महाुमम् ॥ १,३८.१८ ॥
ौचीपेरयाप सुता ुतमतोऽभवन् ।
कुशलः थमतेषां तीयतु मनोहरः ॥ १,३८.१९ ॥
उणतृतीयः संोतुथः वरः मृतः ।
अधकारो मुनैव दुदुभैव समः ।
तेषां वनामभदेशाः ौचीपायाः शुभाः ॥ १,३८.२० ॥
योतमतः कुशीपे सैवासमहौजसः ।
उेदो वेणुमांैवारथो लबनो धृतः ।
षः भाकाराप समः कपलः मृतः ॥ १,३८.२१ ॥
वनामचतान् य तथा वषािण सुताः ।
ेयान स तायेषु ीपेवेवं न यो मतः ॥ १,३८.२२ ॥
शामलीपनाथय सुताासन् वपुमतः ।
ेत हरतैव जीमूतो रोहततथा ।
वैुतौ मानसैव समः सुभो मतः ॥ १,३८.२३ ॥
लीपेरयाप स मेधातथेः सुताः ।
येः शातभयतेषां शशर सुखोदयः ।
आनद शवैव ेमक ुवतथा ॥ १,३८.२४ ॥
लीपादषु ेयः शाकीपाितकेषु वै ।
वणामवभागेन वधमो मुये जाः ॥ १,३८.२५ ॥
जबुीपेरयाप पुावासमहाबलाः ।
अनीय जेातनामान नबोधत ॥ १,३८.२६ ॥
नाभः कंपुरषैव तथा हररलावृतः ।
रयो हरवां कुरभाः केतुमाहलकः ॥ १,३८.२७ ॥
जबुीपेरो राजा स चानीो महामतः ।
वभय नवधा तेयो यथायायं ददौ पुनः ॥ १,३८.२८ ॥
नाभेतु दिणं वषं हमां ददौ पुनः ।
हेमकूटं ततो वषं ददौ कंपुरषाय तु ॥ १,३८.२९ ॥
तृतीयं नैषधं वषं हरये दवान् पता ।
इलावृताय ददौ मेरमयमलावृतम् ॥ १,३८.३० ॥
नीलाचलातं वषं रयाय ददौ पता ।
ेतं यदुरं वषं पा दं हरवते ॥ १,३८.३१ ॥
यदुरं शृगवतो वषं तकुरवे ददौ ।

३३ ॥ हमायं तु ययैतनाभेरासीमहामनः । तयषभोऽभवपुो मरदेयां महाुतः ॥ १.३९ ॥ नरो गयय तनयतय पुो वराडभूत् । तय पुो महावीयो धीमांतमादजायत ॥ १.५ ॥ आवहः वहैव तथैवानुवहः परः । संवहो ववहाथ तदूवं यापरावहः ॥ १.३८.४० ॥ महातोऽप तताभूौवनतसुतोऽभवत् । वा वु वरजो रजतयायभूसुतः ॥ १.३ ॥ यावमाणो भूलोको वतरापरमडलात् । भुवलोकोऽप तावायामडलााकरय तु ॥ १.३९.३९.४४ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे अांशोऽयायः _____________________________________________________________ सूत उवाच अतः परं वयाम संेपेण जोमाः । ैलोययाय मानं वो न शयं वतरेण तु ॥ १.४ ॥ ऊवंयमडलायोमुवोयावयविथतः । वलोकः स समायातत वायोतु नेमयः ॥ १.४२ ॥ आराय देवं ाणं ेमकं नाम पािथवम् । असूत पुं धमं महाबाहुमरदमम् ॥ १.३६ ॥ सुमतभरतयाभूपुः परमधािमकः । सुमतेतैजसतमादन्ुनो यजायत ॥ १.३८ ॥ भवतमादथोीथः तावतसुतोऽभवत् । पृथुततततो रो रयाप गयः सुतः ॥ १.३८.३८.४३ ॥ एते पुरतााजानो महासवा महौजसः । एषां वंशसूतै भुेयं पृथवी पुरा ॥ १.३७ ॥ परमेी सुततमातीहारतदवयः । तहतेत वयात उपनतय चामजः ॥ १.३९.१ ॥ भूलोकोऽथ भुवलोकः वलोकोऽथ महततः । जनतप सयं च लोकावडोवा मताः ॥ १.२ ॥ सूयाचमसोयाविकरणैरवभासते । तावूलोक आयातः पुराणे जपुगवाः ॥ १.३८.४१ ॥ शतिजजसतय जे पुशतं जाः । तेषां धानो बलवान् वयोतरत मृतः ॥ १.३८.३२ ॥ वषेवेतेषु तान् पुानभषय नराधपः । संसारकतां ावा तपतेपे वनं गतः ॥ १.३९.३८.६ ॥ .३४ ॥ ऋषभारतो जे वीरः पुशताजः । सोऽभषयषभः पुं भरतं पृथवीपतः । वानथामं गवा तपतेपे यथावध ॥ १.३८.३८.३८.३५ ॥ तपसा किषतोऽयथं कृशो धमनसंततः । ानयोगरतो भूवा महापाशुपतोऽभवत् ॥ १.३९.३८.३९.३८.३८.मेरोः पूवेण यषं भााय यवेदयत् । गधमादनवषं तु केतुमालाय दवान् ॥ १.३८.

३९.३९.३९.२१ ॥ तेयोऽधताच चवारः पुनरये महाहाः । सूयः सौमो बुधैव भागवैव शीगाः ॥ १.३९.३९.१४ ॥ अृय पृथवीछायां निमतो मडलाकृतः । वभानोतु वृहथानं तृतीयं यमोमयम् ॥ १.२७ ॥ साधकोटतथा स नयुतायधकान तु । योजनानां तु तयात चं ततम् ॥ १.३९.३९.१५ ॥ चय षोडशो भागो भागवय वधीयते । भागवापादहनतु वेयो वै बृहपतः ॥ १.२५ ॥ तमाछनैरोऽपुयूवं तमासिषमडलम् । ऋषीणां चैव सानाु वोवं यविथतः ॥ १.३९.१९ ॥ सवावरनकृान तारकामडलान तु । योजनायधमाािण तेयो वं न वते ॥ १.७ ॥ ले दवाकरयाप मडलं शशनः मृतम् । नमडलं कृनं तलेण काशते ॥ १.९ ॥ अगारकोऽप शुय तमाणो यविथतः । लयेन भौमय िथतो देवपुरोहतः ॥ १.१८ ॥ तारानरपािण हनान तु परपरात् । शतान पच चवार ीिण े चैव योजने ॥ १.३९.३९.१७ ॥ तारानरपािण वपुमतीह यान वै । बुधेन तान तुयान वतारामडलाथा ॥ १.२४ ॥ नेयो बुधोवं बुधादूवं तु भागवः । वतु भागवादूवं वादूवं बृहपतः ॥ १.३९.३९.८ ॥ ेले ुरे वा बुधो नमडलात् । तावमाणभागे तु बुधयायुशनाः िथतः ॥ १.३९.२९ ॥ .२३ ॥ वतीणं मडलं कृवा तयोवं चरते शशी । नमडलं कृनं सोमादूवं सपत ॥ १.३९.३९.३९.११ ॥ ऋषीणां मडलादूवं लमाे िथतो ुवः । मेढभूतः समतय योतय वै ुवः । त धमः स भगवान् वणुनारायणः िथतः ॥ १.२० ॥ उपरायतेषां हा ये दूरसिपणः । सौरोऽगरा व ेया मदवचारणः ॥ १.२२ ॥ दिणायनमागथो यदा चरत रिममान् । तदा सवहाणां स सूयोऽधतासपत ॥ १.तथा परवहोवं वायोवै स नेमयः । भूमेयोजनले तु भानोवै मडलं िथतम् ॥ १.३९.३९.१२ ॥ नवयोजनसाहो वकभः सवतुः मृतः । गुणतय वतारो मडलय माणतः ॥ १.१३ ॥ गुणतय वतारातारः शशनः मृतः । तुयतयोतु वभानुभूवाधतासपत ॥ १.३९.३९.२८ ॥ नाभमत पचारे षणेमययामके । संवसरमेय कृनं कालचं ततम् ॥ १.३९.३९.३९.१६ ॥ बृहपतेः पादहनौ वसौरावुभौ मृतौ । वतारामडलाचैव पादहनतयोबुधः ॥ १.१० ॥ सौरलेण गुरोहाणामथ मडलम् । सिषमडलं तमालमाे काशते ॥ १.२६ ॥ योजनानां सहािण भाकरय रथो नव । ईषादडतथैव याद्गुणो जसमाः ॥ १.

४०.३९.३५ ॥ काां गतो दिणतः िेषुरव सपत । योतषां चमादाय देवदेवः जापतः ॥ १.३९.३० ॥ अमाणमुभयोः माणं तुगाधयोः । वोऽतुगाधेन ुवाधारे रथय तु ॥ १.३९.३९.३३ ॥ मानसोपर माहे ायां दश महापुर । दिणे न यमयाथ वरणय तु पिमे ॥ १.४१ ॥ रेोपेचाणां वेाणां दवौकसाम् । ुतुतमतां कृनं येजः सावलौककम् ॥ १.३९.४५ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहताया पूववभागे एकोनचवारंशोऽयायः _____________________________________________________________ सूत उवाच स रथोऽधतो देवैरादयैवसुभतथा । गधवैरसरोभ ामणीसपरासैः ॥ १.३९.३९.३८ ॥ कुलालचपयतो मनेष यथेरः । करोयहतथा रां वमुचमेदनीं जाः ॥ १.४० ॥ आदयमूलमिखलं लोकं ना संशयः । भवयमाजगकृनं सदेवासुरमानुषम् ॥ १.१ ॥ धाताऽयमाथ म वरणः श एव च । वववानथ पूषा च पजयांशुरेव च ॥ १.३९.३९.चकारंशसहािण तीयोऽो वववतः । पचायान तु साधान यदनय जोमाः ॥ १.३९ ॥ दवाकरकरैरेतपूरतं भुवनयम् । ैलोयं कथतं सलोकानां मुनपुगवाः ॥ १.३१ ॥ तीयेऽे तु तचं संिथतं मानसाचले । हया स छदांस तनामान नबोधत ॥ १.३७ ॥ उदयातमने चैव सवकालं तु संमुखे । अशेषासु दशावेव तथैव वदशासु च ॥ १.३९.३२ ॥ गायी च बृहयुिणजगती पङ्रेव च । अनुप्ुबयुाछदांस हरयो हरेः ॥ १.३४ ॥ उरेण तु सोमय तनामान नबोधत । अमरावती संयमनी सुखा चैव वभा मात् ॥ १.३९.३९.४३ ॥ ादशाये तथादया देवाते येऽधकारणः । नवहित पदं तय तदंशा वणुमूतयः ॥ १.४२ ॥ सवामा सवलोकेशो महादेवः जापतः । सूय एव लोकय मूलं परमदैवतम् ॥ १.३९.३९.४०.४४ ॥ सवे नमयित सहभानुं गधवदेवोरगकवनरााः । यजित यैिववधजेा छदोमयं मयं पुराणम् ॥ १.३९.३६ ॥ दवसय रवमये सवकालं यविथतः । सीपेषु वेा नशामयय संमुखम् ॥ १.३ ॥ .४०.२ ॥ भगवा च वणु ादशैते दवाकराः । आयायित वै भानुं वसतादषु वै मात् ॥ १.३९.

४०.४०.४०.४०.२३ ॥ अहोरायवथानकारणं स जापतः । पतृदेवमनुयादन् स सदायायेवः ॥ १.१५ ॥ ताडवैिववधैरेनं वसतादषु वै मात् । तोषयित महादेवं भानुमामानमययम् ॥ १.पुलयः पुलहावसागरा भृगुः । भराजो गौतम कयपः तुरेव च ॥ १.४०.१८ ॥ ामणीयभूतान कुवतेऽभीषुसंहम् । सपा वहित देवेशं यातुधानाः याित च ॥ १.२५ ॥ स एष देवो भगवान् परमेी जापतः । .२४ ॥ त देवो महादेवो भावान् साामहेरः । भासते वेदवदुषां नीलीवः सनातनः ॥ १.९ ॥ वासुकः ककनीर तकः सपपुगवः । एलापः शखपालतथैरावतसंितः ॥ १.४०.२० ॥ एते सहैव सूयेण मित दव सानुगाः । वमाने च िथतो नयं कामगे वातरंहस ॥ १.१६ ॥ एवं देवा वसयके ौ ौ मासौ मेण तु । सूयमायायययेते तेजसा तेजसां नधम् ॥ १.४०.५ ॥ रथकृच रथौ रथचः सुबाहुकः । रथवनोऽथ वरणः सुषेणः सेनिजथा ॥ १.४०.४०.८ ॥ ोपेत वेा योपेततथैव च । रासवरा ेते याित पुरतः मात् ॥ १.४०.४०.१० ॥ धनजयो महापमतथा ककोटको जाः । कबलातरैव वहयेनं यथामम् ॥ १.७ ॥ अथ हेतः हेत पौरषेयो वधतथा । सपो यातथाप वातो वुवाकरः ॥ १.१३ ॥ तुथलासरोवया तथाया पुिजकथला । मेनका सहजया च लोचा च जोमाः ॥ १.११ ॥ तुबुरनारदो हाहा हूहूिवावसुतथा । उसेनो वसुरचरवावसुरथापरः ॥ १.४०.४०.४०.१९ ॥ बालिखया नययतं परवायोदयावम् । एते तपित वषित भाित वाित सृजित च । भूतानामशुभं कम यपोहतीह कितताः ॥ १.६ ॥ तायारनेम रथिजसयिजथा । ामयो देवदेवय कुवतेऽभीशुसंहम् ॥ १.१२ ॥ चसेनतथोणायुधृतराो जोमाः । सूयवचा ादशैते गधवा गायतां वराः । गायित ववधैगानैभानुं षजादभः मात् ॥ १.४०.१४ ॥ अनुलोचा घृतीची च वाची चोवशी तथा । अया च पूवचः यादया चैव तलोमा ॥ १.१७ ॥ थतैः वैवचोभतु तुवित मुनयो रवम् । गधवासरसैनं नृयगेयैरपासते ॥ १.४०.४०.४ ॥ जमदिनः कौशक मुनयो वादनः । तुवित देवं ववधैछदोभते यथामम् ॥ १.४०.२१ ॥ वषत तपत ादयत वै जाः । गोपयतीह भूतान सवाणीहायुगयात् ॥ १.२२ ॥ एतेषामेव देवानां यथावीयं यथातपः । यथायोगं यथासवं स एष तपत भुः ॥ १.४०.४०.४०.४०.

१६ ॥ वरणो माघमासे तु सूयः पूषा तु फगुने । .१ ॥ तय ये रमयो वाः सवलोकदपकाः । तेषां ेाः पुनः स रमयो हयोनयः ॥ १.४१.४१.४१.१४ ॥ समं बभित ताभः स मनुयपतृदेवताः । मनुयानौषधेनेह वधया च पतॄनप । अमृतेन सुरान् सवांस्भरंतपययसौ ॥ १.११ ॥ वदनाैव याया केतना भूतनातथा । अमृता नाम ताः सवा रमयो वृसजनाः ॥ १.१५ ॥ वसते ैिमके चैव शतैः स तपत भः । शरप च वषासु चतुभैः संवषत । हेमते शशरे चैव हममुसृजत भः ॥ १.४ ॥ तयगूवचारोऽसौ सुषुनः परपयते । हरकेशतु यः ोो रिमनपोषकः ॥ १.१२ ॥ हमोाहा ता नायो रमयस्शतं पुनः । रयो मेय पौय ादयो हमसजनाः । चाता नामतः सवाः पीताभाः युगभतयः ॥ १.४१.७ ॥ एवं सूयभावेन सवा नतारकाः । वधते विधता नयं नयमायाययित च ॥ १.४०.४१.३ ॥ अवावसुरत यातः वराडयः किततः । सुपुनः सूयरिमतु पुणात शशरुतम् ॥ १.२ ॥ सुषुनो हरकेश वकमा तथैव च । वयचाः पुनायः संयसुरतः परः ॥ १.४१.४१.१० ॥ तय रिमसहं तछतवषोणनवम् । तासां चतुः शतं नायो वषते चमूतयः ॥ १.थानं तदुरादयं वेदा वेदवहम् ॥ १.२६ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे चवारशोऽयायः _____________________________________________________________ सूत उवाच एवमेष महादेवो देवदेवः पतामहः । करोत नयतं कालं कालामा ैर तनुः ॥ १.४१.५ ॥ वकमा तथा रिमबुधं पुणात सवदा । वयचातु यो रिमः शुं पुणात नयदा ॥ १.९ ॥ आदे स तु नाडीनां सहेण समततः । नादेयांैव सामुान् कूयांैव सहक् । थावराजगमांैव यच कुयादकं पयः ॥ १.८ ॥ दयानां पािथवानां च नैशानां चैव सवशः । आदानािनयमादयतेजसां तमसां भुः ॥ १.४१.४१.४१.४१.६ ॥ संयसुरत यातः स पुणात च लोहतम् । वृहपतं पुणात रिमरवावसुः भोः । शनैरं पुणात समतु सुरातथा ॥ १.४१.४१.४१.४१.१३ ॥ शुा ककुभैव गावो वभृततथा । शुाता नामतः सवास्वधा घमसजनाः ॥ १.

४१.४१.४१.४१.४१.४१.२३ ॥ ओषधीषु बलं धे वधामप पतृवथ । सूयोऽमरवममृते यं षु नयछत ॥ १.३२ ॥ संपूणमधमासेन तं सोमममृतामकम् । पबित देवता वा यततेऽमृतभोजनाः ॥ १.४१.४१.४१.२९ ॥ स सोमः शुलपे तु भाकरे परतः िथते । आपूयते परयातः सततं दवसमात् ॥ १.३६ ॥ न सोमय वनाशः यासुधा देवैतु पीयते । एवं सूयनमय यो वृ समाः ॥ १.४१.३८ ॥ शुय भूमजैरैः यदनो दशभवृतः । .४१.४१.४१.१९ ॥ पचरिमसहािण वरणयाककमिण । षभः सहैः पूषा तु देवशः सभतथा ॥ १.२५ ॥ सवे ुवे नबा वै हाते वातरिमभः । ायमाणा यथायोगं मयनुदवाकरम् ॥ १.३५ ॥ नः सृतं तदमावायां गभितयः वधामृतम् । मासतृमपाययां पतरः सित नवृताः ॥ १.४१.२४ ॥ अये चाौ हा ेयाः सूयेणाधता जाः । चमाः सोमपु शुैव बृहपतः । भौमो मदतथा राहुः केतुमानप चामः ॥ १.३४ ॥ पबित कलं कालं शा तय कला तुया । सुधामृतमयीं पुयां तामदोरमृतािमकाम् ॥ १.२० ॥ धाताभः सहैतु नवभतु शततुः । वववान् दशभः पात पायेकादशभभगः ॥ १.२८ ॥ वीयायािण चरत नािण रवयथा । ासवृी च वेा ुवाधारािण सवदा ॥ १.४१.३३ ॥ ततः पचदशे भागे किचिछे कलामके । अपराे पतृगणा जघयं पयुपासते ॥ १.२७ ॥ रथस्चः सोमय कुदाभातय वािजनः । वामदिणतो युा दश तेन नशाकरः ॥ १.२२ ॥ वसते कपलः सूयो ीमे काचनसभः । ेतो वषासु वणेन पाडुरः शरद भुः । हेमते तावणः यािछशरे लोहतो रवः ॥ १.१८ ॥ पजयोऽयुिज वाकाितके मास भाकरः । मागशीष भवेिमः पौषे वणुः सनातनः ॥ १.३० ॥ ीणायतं सुरैः सोममायायत नयदा । एकेन रिमना वाः सुषुनायेन भाकरः ॥ १.१७ ॥ येामूले भवेदः आषाढे सवता रवः । वववान् ावणे मास ौपां भगः मृतः ॥ १.४१.४१.४१.४१.४१.चैे मास भवेदंशो धाता वैशाखतापनः ॥ १.३७ ॥ सोमपुय चााभवािजभवायुवेगभः । वारजैः यदनो युतेनासौ यात सवतः ॥ १.४१.२१ ॥ सभतपते मवा चैवाभतपेत् । अयमा दशभैः पात पजयो नवभतपेत् । षभी रिमसहैतु वणुतपत वसृक् ॥ १.२६ ॥ अलातचवाित वातचेरता जाः । यमाहत तान् वायुः वहतेन स मृतः ॥ १.३१ ॥ एषा सूयय वीयेण सोमयायायता तनुः । पौणमायां स येत संपूणे दवसमात् ॥ १.४१.

१५ ॥ महातलं च पातालं सवरोपशोभतम् । .४२.४२ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे एकचवारंशोऽयायः _____________________________________________________________ सूत उवाच ुवादूवं महलोकः कोटयोजनवतृतः । कपाधकारणत संिथता जपुगवाः ॥ १.३९ ॥ बृहपतेरथााः यदनो हेमनिमतः । रथतमोमयोऽाो मदयायसनिमतः । वभानोभाकरारे तथा षभहयैवृतः ॥ १.५ ॥ वशित यतयः शाता नैका चारणः । योगनतापसाः सा जापकाः परमेनम् ॥ १.४२.१२ ॥ त ते याित नयता जा वै चारणः । मदादेवपराः शातातापसा वादनः ॥ १.१४ ॥ एते स महालोकाः पृथयाः परकितताः । महातलादयाधः पातालाः सित वै जाः ॥ १.४१.४१.४१.४२.८ ॥ त नारायणयाप भवनं णः पुरे । शेते त हरः ीमामायी मायामयः परः ॥ १.४२.४२.४२.अबाथ भौमय रथो हैमः सुशोभनः ॥ १.१३ ॥ नममा नरहकाराः कामोधवविजताः । यित णा युा रलोकः स वै मृतः ॥ १.७ ॥ सूयकोटतीकाशं पुरं तय दुरासदम् । न मे वणयतुं शयं वालामालासमाकुलम् ॥ १.६ ॥ ारं तोगनामेकं गछतां परमं पदम् । त गवा न शोचित स वणुः स च शकरः ॥ १.४२.४२.२ ॥ जलोकापोलोकः कोटयसमिवतः । वैराजात वै देवाः िथता दाहवविजताः ॥ १.४१ ॥ हताराधयान ुवे बायेशेषतः । मित ामययेनं सवायनलरिमभः ॥ १.४२.३ ॥ ाजापयासयलोकः कोटषकेन संयुतः । अपुनमारकात लोकतु स मृतः ॥ १.४१.११ ॥ देया सह महादेवियमानो मनीषभः । योगभः शतसाहैभूतै रै संवृतः ॥ १.४२.१ ॥ जनलोको महलोकाथा कोटयातमकः । सनदनादयत संिथता णः सुताः ॥ १.४२.९ ॥ स वणुलोकः कथतः पुनरावृविजतः । याित त महामानो ये पना जनादनम् ॥ १.४२.४२.४२.१० ॥ ऊवं तसदनापुरं योतमयं शुभम् । वना च परिं ताते भगवान् भवः ॥ १.४० ॥ एते महाहाणां वै समायाता रथा नव । सवे ुवे महाभागा नबा वातरिमभः ॥ १.४ ॥ अ लोकगुरा वामा वतोमुखः । आते स योगभिनयं पीवा योगामृतं परम् ॥ १.४२.

२२ ॥ वतलं चैव वयातं कबलाहसेवतम् । महाजभेन वीरेण हयीवेण वै तथा ॥ १.ासादैिववधैः शुैदेवतायतनैयुतम् ॥ १.४२.४३.१८ ॥ सुपणेन मुनेातथा वासुकना शुभम् । रसातलमत यातं तथायै नषेवतम् ॥ १.४३.५ ॥ जबूीपः समतानां ीपानां मयतः शुभः । .४२.४२.२८ ॥ सहमायोऽतमः संहता शकरोवः । तामसी शांभवी मूितः कालो लोककालनः ॥ १.४२.२४ ॥ तेषामधतानरका मायााः परकितताः । पापनतेषु पयते न ते वणयतुं माः ॥ १.४२.२० ॥ वैनतेयादभैव कालनेमपुरोगमैः । पूवदेवैः समाकणं सुतलं च तथापरैः ॥ १.४३.३ ॥ ारोदेुरसोद सुरोद घृतोदकः । दयोदः ीरसललः वादूदेत सागराः ॥ १.४२.१ ॥ जबुीपः धानोऽयं लः शामल एव च । कुशः ौच शाक पुकरैव समः ॥ १.४२.४ ॥ पचाशकोटवतीणा ससमुा धरा मृता । ीपै सभयुा योजनानां समासतः ॥ १.४३.२३ ॥ शकुकणेन संभनं तथा नमुचपूवकैः । तथायैिववधैनागैतलं चैव सुशोभनम् ॥ १.४२.१९ ॥ वरोचनहरयातकाै सेवतम् । तलातलमत यातं सवशोभासमिवतम् ॥ १.२ ॥ एते स महाीपाः समुैः सभवृताः । ीपाीपो महानुः सागरादप सागरः ॥ १.४२.४२.२६ ॥ योऽनतः पयेते देवो नागरपी जनादनः । तदाधारमदं सवं स कालािनमपातः ॥ १.४२.२१ ॥ नतलं यवनाै तारकािनमुखैतथा । महातकाैनागै ादेनासुरेण च ॥ १.१७ ॥ शैलं रसातलं वाः शाकरं ह तलातलम् । पीतं सुतलमयुं नतलं वुमभम् । सतं ह वतलं ों तलं चैव सतेतरम् ॥ १.१६ ॥ अनतेन च संयुं मुचुकुदेन धीमता । नृपेण बलना चैव पातालवगवासना ॥ १.४२.२९ ॥ इती ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे चवारंशोऽयायः _____________________________________________________________ सूत उवाच एताडमायातं चतुदशवधं महत् । अतः परं वयाम भूलोकयाय नणयम् ॥ १.४३.४२.४२.२७ ॥ तमावय महायोगी कालतदनोिथतः । वषवालामयोऽतेऽसौ जगसंहरत वयम् ॥ १.२५ ॥ पातालानामधाते शेषाया वैणवी तनुः । कालािनरो योगामा नारसंहोऽप माधवः ॥ १.

४३.४३.१७ ॥ रसेन तयाः याता त जबूनदत वै । सरवतते चाप पीयते त वासभः ॥ १.१५ ॥ कदबतेषु जबु पपलो वट एव च । जबूीपय सा जबूनामहेतुमहषयः ॥ १.२८ ॥ .१० ॥ भारतं दिणं वषं ततः कंपुरषं मृतम् । हरवषं तथैवायमेरोदिणतो जाः ॥ १.४३.तय मये महामेरिवुतः कनकभः ॥ १.४३.१४ ॥ पूवेण मदरो नाम दिणे गधमादनः । वपुलः पिमे पाे सुपाोरे मृतः ॥ १.४३.९ ॥ लमाणौ ौ मये दशहनातथा परे । सहतयोायातावतारण ते ॥ १.४३.२३ ॥ सतात कुमुां कुरर मायवांतथा । वैकको मिणशैल ऋवांाचलोमाः ॥ १.२७ ॥ ताात वशाल कुमुदो वेणुवतः । एकशृगो महाशैलो गजशैलः पशाचकः ॥ १.२४ ॥ महानीलोऽथ रचकः सबदुमदरतथा । वेणुमांैव मेघ नषधो देवपवतः । इयेते देवरचताः सावासाः कितताः ॥ १.१३ ॥ मेरोतुिदशं त नवसाहवतृतम् । इलावृतं महाभागाावारत पवताः । वकभा रचता मेरोयोजनायुतमुच्ताः ॥ १.४३.४३.४३.४३.२५ ॥ अरणोदय सरसः पूवतः केसराचलः । कूटशखरैव पतगो रचकतथा ॥ १.११ ॥ रयकं चोरं वषं तयैवानुहरमयम् । उराः कुरवैव यथैते भरतातथा ॥ १.४३.१८ ॥ न वेदो न च दौगयं न जरा नेन्ययः । तपानासुथमनसां नराणां त जायते ॥ १.८ ॥ हमवान् हेमकूट नषधाय दिणे । नीलः ेत शृगी च उरे वषपवताः ॥ १.४३.६ ॥ चतुरशीतसाहो योजनैतय चोयः । वः षोडशाधताांशमूिन वतृतः ॥ १.२६ ॥ नषधो वसुधार कलगस्शखः शुभः । समूलो वसुधार कुरवैव सानुमान् ॥ १.१२ ॥ नवसाहमेकैकमेतेषां जसमाः । इलावृतं च तमये तमये मेररच्तः ॥ १.७ ॥ मूले षोडशसाहो वतारतय सवतः । भूपमायाय शैलोऽसौ किणकावेन संिथतः ॥ १.४३.२१ ॥ वनं चैरथं पूवे दिणे गधमादनम् । वैाजं पिमे वादुरे सवतुवनम् ॥ १.४३.४३.४३.२० ॥ भाः पूवतो मेरोः केतुमाल पिमे । वषे े तु मुनेातयोमये इलावृतम् ॥ १.४३.४३.४३.१९ ॥ तीरमृ संाय वायुना सुवशोषता । जाबूनदायं भवत सुवणं सभूषणम् ॥ १.४३.४३.१६ ॥ महागजमाणान जवातयाः फलान च । पतित भूभृतः पृे शीयमाणान सवतः ॥ १.४३.२२ ॥ अरणोदं महाभमसतोदं च मानसम् । सरांयेतान चवार देवयोयान सवदा ॥ १.४३.

७ ॥ त वेदवदः शाता मुनयो चारणः । पूजयित महादेवं तापसाः सयवादनः ॥ १.४३.३ ॥ स सैरृषगधवैः पूयमानः सुरैरप । समाते योगयुमा पीवा तपरमामृतम् ॥ १.२ ॥ त देवेरेशानं वामानं जापतम् । सनकुमारो भगवानुपाते नयमेव ह ॥ १.३८ ॥ वसित त मुनयः सा भावताः । सनाः शातरजसः सवदुः खवविजताः ॥ १.५ ॥ दयकाितसमायुं चतुधारं सुशोभनम् । महिषगणसंकणं विनषेवतम् ॥ १.४३.३० ॥ जारध सुगिध ीशृगाचलोमः । सुपा सुप ककः कपल एव च ॥ १.४४.४४.४३.२९ ॥ महाभय सरसो दिणे केसराचलः । शिखवास वैदूयः कपलो गधमादनः ॥ १.३४ ॥ असतोदय सरसः पिमे केसराचलः । शखकूटोऽथ वृषभो हंसो नागतथा परः ॥ १.४३.३२ ॥ सहशखरैव पाडुरः कृण एव च । पारजातो महाशैलतथैव कपलोदकः ॥ १.३९ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां सहतायां पूववभागे चवारशोऽयायः _____________________________________________________________ सूत उवाच चतुदशसहिण योजनानां महापुर । मेरोरपर वयाता देवदेवय वेधसः ॥ १.६ ॥ देया सह महादेवः शशाकाकािनलोचनः । रमते त वेशः मथैः मथेरः ॥ १.४४.४४.३३ ॥ सुषेणः पुडरक महामेघतथैव च । एते पवतराजानः सगधवसेवताः ॥ १.४ ॥ त देवाददेवय शंभोरमततेजसः । दमायतनं शुं पुरताणः िथतम् ॥ १.४३.४४.४४.३१ ॥ पजरो भशैल सुरस महाबलः । अजनो मधुमांतकुमुदो मुकुटतथा ॥ १.४३.४३.३५ ॥ कालाजनः शुशैलो नीलः कमल एव च । पुपक सुमेघ वाराहो वरजातथा । मयूरः कपलैव महाकपल एव च ॥ १.३६ ॥ इयेते देवगधवससघनषेवताः । सरसो मानसयेह उरे केसराचलाः ॥ १.४४.पचशैलोऽथ कैलासो हमवांशचाचलोमः । इयेते देवचरता उकटाः पवतोमाः ॥ १.१ ॥ ताते भगवान् ा वामा वभावनः । उपायमानो योगीैमुनीोपेशकरैः ॥ १.४३.३७ ॥ एतेषां शैलमुयानामतरेषु यथामम् । सित चैवातरोयः सरांस च वनान च ॥ १.४३.४४.४३.८ ॥ .४३.

२५ ॥ तेशानय भवनं रवणुतनोः शुभम् । घमेरय वपुलं ताते स गणैवृतः ॥ १.३१ ॥ .२६ ॥ त भोगाभलसूनां भानां परमेनः । नवासः किपतः पूवं देवदेवेन शूलना ॥ १.२७ ॥ वणुपादानाता लावयवेदुमडलम् । समताणः पुयां गगा पतत वै दवः ॥ १.१० ॥ तममसरः सघा गधवा गीततपराः । उपासते सहां देवात सहशः ॥ १.२० ॥ तया उरदभागे वायोरप महापुर । नाना गधवती पुया तातेऽसौ भजनः ॥ १.४४.२१ ॥ असरोगणगधवैः सेयमानोऽमरभुः । ाणायामपरामयाथानताित शातम् ॥ १.४४.तेषां साामहादेवो मुनीनां वादनाम् । गृात पूजां शरसा पावया परमेरः ॥ १.२९ ॥ पूवेण सीता शैलाु शैलं यायतरतः । तत पूववषेण भाेनैत चाणवम् ॥ १.१२ ॥ तय दिणदभागे वेरमततेजसः । तेजोवती नाम पुर दयायसमिवता ॥ १.२३ ॥ त ये भोगनरता वधमं पुयपासते । तेषां तचतं थानं नानाभोगसमिवतम् ॥ १.४४.४४.४४.४४.४४.११ ॥ ये धािमका वेदवदो यागहोमपरायणाः । तेषां तपरमं थानं देवानामप दुलभम् ॥ १.१४ ॥ दिणे पवतवरे यमयाप महापुर । नाना संयमनी दया सगधवसेवता ॥ १.४४.४४.९ ॥ तैव पवतवरे शय परमा पुर । नानामरावती पूवे सवशोभासमिवता ॥ १.१७ ॥ त तं नरृतं देवं रासाः पयुपासते । गछित तां धमरता ये वै तामसवृयः ॥ १.४४.४४.१८ ॥ पिमे पवतवरे वरणय महापुर । नाना सुवती पुया सवकामिधसंयुता ॥ १.४४.४४.४४.३० ॥ तथैवालकनदा च दिणादेय भारतम् । यात सागरं भवा सभेदा जोमाः ॥ १.४४.४४.२८ ॥ सा त पतता दु चतुधा भवद्जाः । सीता चालकनदा च सुचुभनामका ॥ १.२४ ॥ तया पूवदभागे शकरय महापुर । नाना यशोवती पुया सवेषां सुदुरासदा ॥ १.४४.१५ ॥ त वैववतं देवं देवााः पयुपासते । थानं तसयसंधानां लोके पुयकृतां नृणाम् ॥ १.४४.२२ ॥ तयाः पूवेण दभागे सोमय परमा पुर । नाना काितमती शुा त सोमो वराजते ॥ १.१३ ॥ ताते भगवान् वाजमानः वतेजसा । जपनां होमनां थानं दानवानां दुरासदम् ॥ १.१६ ॥ तयातु पिमे भागे नरृतेतु महामनः । रोवती नाम पुर रासैः सवतो वृता ॥ १.४४.४४.४४.१९ ॥ तासरोगणैः सैः सेयमानोऽमराधपः । आते स वरणो राजा त गछित येऽबुदाः । तीथयाापर नयं ये च लोकेऽधमिषणः ॥ १.४४.४४.

४४.१ ॥ भाे पुरषाः शुलाः स्यांशुसिनभाः । दश वषसहािण जीवते आभोजनाः ॥ १.३८ ॥ शृगो जारधैतदुरे वषपवतौ । पूवपायतावेतौ अणवातयविथतौ ॥ १.४५.३९ ॥ मयादापवताः ोा अावह मया जाः । जठरााः िथता मेरोतुिदु महषयः ॥ १.४५.७ ॥ यजित सततं देवं चतुमूित चतुमुखम् । याने मनः समाधाय सादरं भसंयुताः ॥ १.४० ॥ इती ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे चतुवारंशोऽयायः _____________________________________________________________ सूत उवाच केतुमाले नराः कालाः सवे पनसभोजनाः । स्योपलपाभा जीवित च वषायुतम् ॥ १.४४.४५.९ ॥ त नारायणं देवं वयोनं सनातनम् । .४४.४५.२ ॥ रयके पुरषा नायो रमते रजतभाः । दशवषसहािण शतान दश पच च । जीवित चैव सवथा योधफलभोजनाः ॥ १.४४.३ ॥ हरमये हरयाभाः सवे च लकुचाशनाः । एकादशसहािण शतान दश पच च । जीवित पुरषा नायो देवलोकिथता इव ॥ १.४५.४४.३३ ॥ आनीलनषधायामौ मायवान् गधमादनः । तयोमयगतो मेरः किणकाकारसंिथतः ॥ १.६ ॥ तथा कंपुरषे वा मानवा हेमसिनभाः । दशवषहािण जीवित लभोजनाः ॥ १.४४.४ ॥ योदशसहािण शतान दश पच च । जीवित कुरवषे तु यामागाः ीरभोजनाः ॥ १.सुचुः पिमगरनतीय सकलांतथा । पिमं केतुमालायं वषं गवैत चाणवम् ॥ १.८ ॥ तथा च हरवषे तु महारजतसिनभाः । दशवषसहािण जीवतीुरसाशनः ॥ १.५ ॥ सवे मथुनजाता नयं सुखनषेवनः । चीपे महादेवं यजित सततं शवम् ॥ १.३५ ॥ जठरो देवकूट मयादापवतावुभौ । दिणोरमायामावानीलनषधायतौ ॥ १.४५.४४.३६ ॥ गधमादनकैलासौ पूवपायतावुभौ । अशीतयोजनायामावणवातयविथतौ ॥ १.४५.४४.३७ ॥ नषधः पारया मयादापवतावमौ । मेरोः पिमदभागे यथापूवौ तथा िथतौ ॥ १.३४ ॥ भारताः केतुमाला भााः कुरवतथा । पािण लोकपमय मयादाशैलबातः ॥ १.४५.४४.३२ ॥ भा तथोरगरनुरां तथा कुरन् । अतीय चोराभोधं समयेत महषयः ॥ १.४५.

उपासते सदा वणुं मानवा वणुभावताः ॥ १,४५.१० ॥
त चभं शुं शुफटकनिमतम् ।
वमानं वासुदेवय पारजातवनातम् ॥ १,४५.११ ॥
चतुधारमनोपयं चतुतोरणसंयुतम् ।
ाकारैदशभयुं दुराधषं सुदुगमम् ॥ १,४५.१२ ॥
फाटकैमडपैयुं देवराजगृहोपमम् ।
वणतभसहै सवतः समलकृतम् ॥ १,४५.१३ ॥
हेमसोपानसंयुं नानारोपशोभतम् ।
दयसंहासनोपेतं सवशोभासमिवतम् ॥ १,४५.१४ ॥
सरोभः वादुपानीयैनदभोपशोभतम् ।
नारायणपरैः शुैवेदाययनतपरैः ॥ १,४५.१५ ॥
योगभ समाकणं यायः पुरषं हरम् ।
तुवः सततं मैनमय माधवम् ॥ १,४५.१६ ॥
त देवाददेवय वणोरमततेजसः ।
राजानः सवकालं तु महमानं कुवते ॥ १,४५.१७ ॥
गायित चैव नृयित वलासयो मनोरमाः ।
स्यो यौवनशालयः सदा मडनतपराः ॥ १,४५.१८ ॥
इलावृते पमवणा जबूफलरसाशनः ।
योदश सहािण वषाणां वै िथरायुषः ॥ १,४५.१९ ॥
भारते तु स्यः पुंसो नानावणाः कितताः ।
नानादेवाचने युा नानाकमािण कुवते ।
परमायुः मृतं तेषां शतं वषािण सुताः ॥ १,४५.२० ॥
नानाहारा जीवित पुयपापनमतः ।
नवयोजनसाहं वषमेतकिततम् ।
कमभूमरयं वा नराणामधकारणाम् ॥ १,४५.२१ ॥
महेो मलयः सः शुमानृपवतः ।
वय पारया सा कुलपवताः ॥ १,४५.२२ ॥
इुनः कशेरमांतावणो गभितमान् ।
नागीपतथा सौयो गधववथ वारणः ॥ १,४५.२३ ॥
अयं तु नवमतेषां ीपः सागरसंवृतः ।
योजनानां सहं तु ीपोऽयं दिणोरः ॥ १,४५.२४ ॥
पूवे करातातयाते पशचमे यवनातथा ।
ाणाः या वैय मये शूातथैव च ॥ १,४५.२५ ॥
इयायुविणयाभवतयय मानवाः ।
वते पावना नः पवतेयो वनः सृताः ॥ १,४५.२६ ॥
शतुभागा च सरयूयमुना तथा ।
इरावती वतता च वपाशा देवका कुहूः ॥ १,४५.२७ ॥
गोमती धूतपापा च बाहुदा च षती ।
कौशक लोहता चैव हमवपादनः सृताः ॥ १,४५.२८ ॥
वेदमृतवेदवती तनी दवा तथा ।
पणाशा वदना चैव सदानीरा मनोरमा ॥ १,४५.२९ ॥
चमवती तथा दूया वदशा वेवयप ।
शुः वशपाप तथा पारयाायाः मृताः ॥ १,४५.३० ॥
नमदा सुरसा शोण दशाणा च महानद ।
मदाकनी चकूटा तामसी च पशाचका ॥ १,४५.३१ ॥
चोपला वपाशा च मजुला वालुवाहनी ।
ऋवपादजा नः सवपापहरा नृणाम् ॥ १,४५.३२ ॥

तापी पयोणी निवया शीोदा च महानद ।
वेया वैतरणी चैव बलाका च कुमुती ॥ १,४५.३३ ॥
तोया चैव महागैर दुगा चातः शला तथा ।
वयपादसूताता नः पुयजलाः शुभाः ॥ १,४५.३४ ॥
सोदावर भीमरथी कृणा वणा च मसर ।
तुगा सुयोगा कावेर च जोमाः ।
दिणापथगा नः सपादवनः सृताः ॥ १,४५.३५ ॥
ऋतुमाला तापणो पुपवयुपलावती ।
मलयािनः सृता नः सवाः शीतजलाः मृताः ॥ १,४५.३६ ॥
ऋषकुया सामा च मदगा मदगामनी ।
रपा पालासनी चैव ऋषका वंशकारणी ।
शुमपादसंजाताः सवपापहरा नृणाम् ॥ १,४५.३७ ॥
आसां नुपन शतशो जपुगवाः ।
सवपापहराः पुयाः नानदानादकमसु ॥ १,४५.३८ ॥
तािवमे कुरपाचाला मयदेशादयो जनाः ।
पूवदेशादकाैव कामरपनवासनः ॥ १,४५.३९ ॥
पुाः कलगामगधा दािणायाकृनशः ।
तथापराताः सौरााः शूाभीरातथाऽबुदाः ॥ १,४५.४० ॥
मालका मालवाैव पारयानवासनः ।
सौवीराः सैधवा हूणा शावाः कपनवासनः ॥ १,४५.४१ ॥
मा रामातथाबाः पारसीकातथैव च ।
आसां पबित सललं वसित सरतां सदा ॥ १,४५.४२ ॥
चवार भारते वषे युगान कवयोऽुवन् ।
कृतं ेता ापरं च कलाय न वचत् ॥ १,४५.४३ ॥
यान कंपुरषाान वषायौ महषयः ।
न तेषु शोको नायासो नोेगः ुयं न च ॥ १,४५.४४ ॥
वथाः जा नरातकाः सवदुः खवविजताः ।
रमित ववधैभावैः सवा िथरयौवनाः ॥ १,४५.४५ ॥
इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे पचचवारंशोऽयायः
_____________________________________________________________
सूत उवाच
हेमकूटगरेः शृगे महाकूटैः सुशोभनम् ।
फाटकं देवदेवय वमानं परमेनः ॥ १,४६.१ ॥
अथ देवाददेवय भूतेशय शूलनः ।
देवाः सगणा याः पूजां नयं कुवते ॥ १,४६.२ ॥
स देवो गरशः साधं महादेया महेरः ।
भूतैः परवृतो नयं भात त पनाकधृक् ॥ १,४६.३ ॥
वभचारशखरः कैलासो य पवतः ।
नवासः कोटयाणां कुबेरय च धीमतः ।
ताप देवदेवय भवयायतनं महत् ॥ १,४६.४ ॥
मदाकनी त दया रया सुवमलोदका ।
नद नानावधैः पमैरनेकैः समलकृता ॥ १,४६.५ ॥

देवदानवगधवयरासकंनरैः ।
उपपृजला नयं सुपुया सुमनोरमा ॥ १,४६.६ ॥
अया नः शतशः वणपमैरलकृताः ।
तासां कूलेषु देवय थानान परमेनः ।
देविषगणजुान तथा नारायणय च ॥ १,४६.७ ॥
सतातशखरे चाप पारजातवनं शुभम् ।
त शय वपुलं भवनं रमिडतम् ।
फाटकतभसंयुं हेमगोपुरसंयुतम् ॥ १,४६.८ ॥
ताथ देवदेवय वणोिवामरेशतुः ।
सुपुयं भवनं रयं सवरोपशोभतम् ॥ १,४६.९ ॥
त नारायणः ीमान् लया सह जगपतः ।
आते सवामरेः पूयमानः सनातनः ॥ १,४६.१० ॥
तथा च वसुधारे तु वसूनां रमिडतम् ।
थानानामकं पुयं दुराधषं सुरषाम् ॥ १,४६.११ ॥
रधारे गरवरे सषोणां महामनाम् ।
सामािण पुयान सावासयुतान तु ॥ १,४६.१२ ॥
त हैमं चतुारं वनीलादमिडतम् ।
सुपुयं सुमहथानं णोऽयजमनः ॥ १,४६.१३ ॥
त देवषयो वाः सा षयोऽपरे ।
उपासते सदा देवं पतामहमजं परम् ॥ १,४६.१४ ॥
स तैः संपूिजतो नयं देया सह चतुमुखः ।
आते हताय लोकानां शातानां परमा गतः ॥ १,४६.१५ ॥
अथैकशृगशखरे महापमैरलकृतम् ।
वछामृतजलं पुयं सुगधं सुमहसरः ॥ १,४६.१६ ॥
जैगीषयामं त योगीैरपशोभतम् ।
तासौ भगवािनयमाते शयैः समावृतः ।
शातदोषैरुैवमहामभः ॥ १,४६.१७ ॥
शखो मनोहरैव कौशकः कृण एव च ।
सुमना वेदनाद शयातय धानतः ॥ १,४६.१८ ॥
सवे योगरताः शाता भमोूलतवहाः ।
उपासते महावीया वापरायणाः ॥ १,४६.१९ ॥
तेषामनुहाथाय यतीनां शातचेतसाम् ।
सािनयं कुरते भूयो देया सह महेरः ॥ १,४६.२० ॥
अयानचामािण युतिमन् गरवरोमे ।
मुनीनां युमनसां सरांस सरततथा ॥ १,४६.२१ ॥
तेषु योगरता वा जापकाः संयतेन्याः ।
यासमनसो रमते ानतपराः ॥ १,४६.२२ ॥
आमयामानमाधाय शखातातरमािथतम् ।
धायायित देवमीशानं येन सवमदं ततम् ॥ १,४६.२३ ॥
सुमेघे वासवथानं सहादयसंनभम् ।
ताते भगवानः शया सह सुरेरः ॥ १,४६.२४ ॥
गजशैले तु दुगाया भवनं मिणतारणम् ।
आते भगवती दुगा त साामहेर ॥ १,४६.२५ ॥
उपायमाना ववधैः शभेदैरतततः ।
पीवा योगामृतं लवा साादानदमैरम् ॥ १,४६.२६ ॥
सुनीलय गरेः शृगे नानाधातुसमुवले ।
रासानां पुरािण युः सरांस शतशो जाः ॥ १,४६.२७ ॥

तथा पुरशतं वाः शतशृगे महाचले ।
फाटकतभसंयुं याणाममतौजसाम् ॥ १,४६.२८ ॥
ेतोदरगरेः शृगे सुपणय महामनः ।
ाकारगोपुरोपेतं मिणतोरणमिडतम् ॥ १,४६.२९ ॥
स त गरडः ीमान् सााणुरवापरः ।
यावाते तपरं योतरामानं वणुमययम् ॥ १,४६.३० ॥
अयच भवनं पुयं ीशृगे मुनपुगवाः ।
ीदेयाः सवरायं हैमं सुमिणतोरणम् ॥ १,४६.३१ ॥
त सा परमा शिवणोरतमनोरमा ।
अनतवभवा लमीजगसंमोहनोसुका ॥ १,४६.३२ ॥
अयाते देवगधवसचारणविदता ।
वचय जगतोयोनं वशकरणोवला ॥ १,४६.३३ ॥
तैव देवदेवय वणोरायतनं महत् ।
सरांस त चवार वचकमलाया ॥ १,४६.३४ ॥
तथा सहशखरे वाधरपुराकम् ।
रसोपानसंयुं सरोभोपशोभतम् ॥ १,४६.३५ ॥
नो वमलपानीयािनीलोपलाकराः ।
किणकारवनं यं ताते शकरोमया ॥ १,४६.३६ ॥
पारयाे महाशैले महालयाः पुरं शुभम् ।
रयासादसंयुं घटाचामरभूषतम् ॥ १,४६.३७ ॥
नृयरसरः सघैरतेत शोभतम् ।
मृदगमुरजोुं वीणावेणुननादतम् ॥ १,४६.३८ ॥
गधवकंनराकणं संवृतं सपुगवैः ।
भावसमाकणं महाासादसंकुलम् ॥ १,४६.३९ ॥
गणेरागनाजुं धािमकाणां सुदशनम् ।
त सा वसते देवी नयं योगपरायणा ॥ १,४६.४० ॥
महालमीमहादेवी शूलवरधारणी ।
नेा सवशसीभः संवृता सदसमया ।
पयित त मुनयः सा ये वादनः ॥ १,४६.४१ ॥
सुपायोरे भागे सरवयाः पुरोमम् ।
सरांस सजुान देवभोयान समाः ॥ १,४६.४२ ॥
पाडुरय गरेः शृगे वचुमसंकुले ।
सधवाणां पुरशतं दयीभः समावृतम् ॥ १,४६.४३ ॥
तेषु नयं मदोिसा वरनायतथैव च ।
डित मुदता नयं वलासैभोगतपराः ॥ १,४६.४४ ॥
अजनय गरेः शृगे नारणां पुरमुमम् ।
वसित तासरसो रभाा रतलालसाः ॥ १,४६.४५ ॥
चसेनादयो य समायायिथनः सदा ।
सा पुर सवराया नैकवणैयुता ॥ १,४६.४६ ॥
अनेकान पुरािण युः कौमुदे चाप सुताः ।
राणां शातरजसामीरािपतचेतसाम् ॥ १,४६.४७ ॥
तेषु रा महायोगा महेशातरचारणः ।
समासते परं योतरारढाः थानमुमम् ॥ १,४६.४८ ॥
पजरय गरेः शृगे गणेशानां पुरयम् ।
नदरय कपले ताते सुयशा यतः ॥ १,४६.४९ ॥
तथा च जारधैः शृगे देवदेवय धीमतः ।
दमायतनं पुयं भाकरयामतौजसः ॥ १,४६.५० ॥

तयैवोरदभागे चथानमनुमम् ।
रमते त रयोऽसौ भगवान् शीतदधतः ॥ १,४६.५१ ॥
अयच भवनं दयं हंसशैले महषयः ।
सहयोजनायामं सुवणमिणतोरणम् ॥ १,४६.५२ ॥
ताते भगवान् ा ससघैरभुतः ।
सावया सह वामा वासुदेवादभयुतः ॥ १,४६.५३ ॥
तय दिणदभागे सानां पुरमुमम् ।
सनदनादयो य वसित मुनपुगवाः ॥ १,४६.५४ ॥
पचशैलय शखरे दानवानां पुरयम् ।
नातदूरेण तयाथ दैयचायय धीमतः ॥ १,४६.५५ ॥
सुगधशैलशखरे सररपशोभतम् ।
कदमयामं पुयं ताते भगवानृषः ॥ १,४६.५६ ॥
तयैव पूवदभागे किचै दिणाते ।
सनकुमारो भगवांताते वमः ॥ १,४६.५७ ॥
सवेवेतेषु शैलेषु ततायेषु मुनीराः ।
सरांस वमला नो देवानामालयान च ॥ १,४६.५८ ॥
सलगान पुयान मुनभः थापतान तु ।
वयायामवयािण संयातुं नैव शनुयाम् ॥ १,४६.५९ ॥
एष संेपतः ोो जबूीपय वतरः ।
न शयं वतराुं मया वषशतैरप ॥ १,४६.६० ॥
इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे षचवारशोऽयायः
_____________________________________________________________
सूत उवाच
जबूीपय वताराद्गुणेन समततः ।
संवेयवा ारोदं लीपो यविथतः ॥ १,४७.१ ॥
लीपे च वेाः सासन् कुलपवताः ।
ऋवायताः सुपवाणः ससघनषेवताः ॥ १,४७.२ ॥
गोमेदः थमतेषां तीय उयते ।
नारादो दुदुभैव सोम ऋषभतथा ।
वैाजः समः ोो णोऽयतवलभः ॥ १,४७.३ ॥
त देविषगधवैः सै भगवानजः ।
उपायते स वामा साी सवय वसृक् ॥ १,४७.४ ॥
तेषु पुया जनपदा नाधयो याधयो न च ।
न त पापकतारः पुरषा वा कथचन ॥ १,४७.५ ॥
तेषां न सैव वषाणां तु समुगाः ।
तासु षयो नयं पतामहपुपासते ॥ १,४७.६ ॥
अनुता शखी चैव वपापा दवा कृता ।
अमृता सुकृता चैव नामतः परकितताः ॥ १,४७.७ ॥
ुनवसंयाताः सरांस सुबहूयप ।
न चैतेषु युगावथा पुरषा वै चरायुषः ॥ १,४७.८ ॥
आयकाः कुरवाैव वदशा भावनतथा ।
यवशूातिमन् ीपे कितताः ॥ १,४७.९ ॥
इयते भगवान् सोमो वणैत नवासभः ।
तेषां च सोमसायुयं सारयं मुनपुगवाः ॥ १,४७.१० ॥

२७ ॥ गौर कुमुती चैव संया रामनोजवा । यात पुडरकाच नः ाधायतः मृताः ॥ १.१६ ॥ यजित सततं त वणा वायुं सनातनम् । तेषां तयाथ सायुयं सारयं च सलोकता ॥ १.४७.४७.४७.४७.४७.सवे धमपरा नयं नयं मुदतमानसाः । पचवषसहािण जीवित च नरामयाः ॥ १.४७.२५ ॥ कुशीपय वताराद्गुणेन समततः । ौचीपततो वा वेयवा घृतोदधम् ॥ १.४७.४७.२६ ॥ ौचो वामनकैव तृतीयाधकारकः । देवावृच ववद पुडरकतथैव च । नाना च समः ोः पवतो दुदुभवनः ॥ १.२९ ॥ अचयित महादेवं यदानसमाधभः । तोपवासैिववधैहेमैः वायायतपणैः ॥ १.४७.४७.३० ॥ तेषां वै रसायुयं सारयं चातदुलभम् । सलोकता च सामीयं जायते तसादतः ॥ १.४७.४७.२२ ॥ ाणा वणो वाः याः शुिमणतथा । वैयाः नेहातु मदेहाः शूात कितताः ॥ १.४७.१३ ॥ कुमुदोनतैव तृतीय बलाहकः । ोणः ककतु महषः ककुान् स पवताः ॥ १.२१ ॥ अया शतशोवा नो मिणजलाः शुभाः । तासु ाणमीशानं देवााः पयुपासते ॥ १.४७.४७.१४ ॥ योनी तोया वतृणा च चा शुला वमोचनी । नवृैत ता नः मृता पापहरा नृणाम् ॥ १.३१ ॥ ौचीपय वताराद्गुणेन समततः । शाकीपः िथतो वा आवेय दधसागरम् ॥ १.२४ ॥ यजित ववधैयैाणं परमेनम् । तेषां च सायुयं सारयं च सलोकता ॥ १.३२ ॥ उदयो रैवतैव यामाकोऽतगरतथा । .१७ ॥ कपला ाणाः ोा राजानारणातथा । पीता वैयाः मृताः कृणा ीपेऽिमन् वृषला जाः ॥ १.४७.१५ ॥ न तेषु वते लोभः ोधो वा जसमाः । न चैवाित युगावथा जना जीवयनामयाः ॥ १.२८ ॥ पुकराः पुकला धयाितयातय मेण वै । ाणाः या वैयाः शूाैव जोमाः ॥ १.१८ ॥ शामलय तु वताराद्गुणेन समततः । संवेय तु सुरोदािधं कुशीपो यविथतः ॥ १.४७.२० ॥ धुतपापा शवा चैव पवा संमता तथा । वुदभा मह चेत नत जलावहाः ॥ १.४७.११ ॥ लीपमाणं तु गुणेन समततः । संवेयेुरसाभोधं शामलः संयविथतः ॥ १.४७.४७.१९ ॥ वुमैव हेम ुतमान् पुपवांतथा । कुशेशयो हराथ मदरः स पवताः ॥ १.४७.२३ ॥ सवे वानसंपना मैादगुणसंयुताः । यथोकारणः सवे सवे भूतहते रताः ॥ १.१२ ॥ स वषािण ताप सैव कुलपवताः । ऋवायताः सुपवाणः स न सुताः ॥ १.४७.

४७.४७.४७.४७ ॥ सवशसमायुा नयानदा नमलाः । वसित त पुरषा वणोरतरचारणः ॥ १.४७.४८ ॥ त नारायणयायुगमं दुरतमम् । नारायणं नाम पुरं यासाैरपशोभतम् ॥ १.४३ ॥ अये नबोजयोगेन भावेन भावताः । यायित तपरं योम वासुदेवं परं पदम् ॥ १.४७.४० ॥ नाधयो याधयत जरामृयुभयं न च । ोधलोभवनमुा मायामासयविजताः ॥ १.५४ ॥ त तासरः सधैनृयरपशोभतम् । नानागीतवधानैदेवानामप दुलभैः ॥ १.४१ ॥ नयपुा नरातका नयानदा भोगनः । नारायणपराः सवे नारायणपरायणाः ॥ १.३७ ॥ तेषां सूयेण सायुयं सामीयं च सरपता । सलोकता च वेा जायते तसादतः ॥ १.३४ ॥ आसां पबतः सललं जीवते त मानवाः । अनामया शोका रागेषवविजताः ॥ १.आिबकेयतथा रयः केशर चेत पवताः ॥ १.४४ ॥ एकाितनो नरालबा महाभागवताः परे । पयित परमं  वणवायं तमसः परं ॥ १.५२ ॥ पताकाभिवचाभरनेकाभ शोभतम् । वीथीभः सवतो युं सोपानै रभूषतैः ॥ १.४७.४७.४७.५१ ॥ नदनैिववधाकारैः वतीभी शोभतम् । सरोभः सवतो युं वीणावेणुननादतम् ॥ १.४७.३९ ॥ त पुया जनपदा नानायसमिवताः । ेतात नरा नयं जायते वणुतपराः ॥ १.४२ ॥ केचयानपरा नयं योगनः संयतेन्याः । केचजपित तयित केचाननोऽपरे ॥ १.४७.४७.४७.५३ ॥ नारशतसहायं दयगोयसमिवतम् । हंसकारडवाकणं चवाकोपशोभतम् । चतुारमनौपयमगयं देववषाम् ॥ १.३६ ॥ यजित सततं देवं सवलोकैकसािणम् । तोपवासैिववधैदेवदेवं दवाकरम् ॥ १.४७.३८ ॥ शाकीपं समावृय ीरोदः सागरः िथतः । ेतीप तमये नारायणपरायणाः ॥ १.४७.४५ ॥ सवे चतुभुजाकाराः शखचगदाधराः । सुपीतवाससः सवे ीवसाकतवसः ॥ १.४७.४६ ॥ अये महेरपरास्पुाकतमतकाः । वयोगोूतकरणा महागरडवाहनाः ॥ १.४९ ॥ हेमाकारसंसुं फाटकैमडपैयुतम् । भासहकललं दुराधषं सुशोभनम् । हयाकारसंयुमटालकसमाकुलम् ॥ १.३३ ॥ सुकुमार कुमार च नलनी रेणुका तथा । इुका धेनुका चैव गभितेत ननगाः ॥ १.५५ ॥ .३५ ॥ मगा मगधाैव मानवा मदगातथा । ाणाः या वैयाः शूाा मेण तु ॥ १.४७.४७.४७.४७.४७.४७.४७.४७.५० ॥ हेमगोपुरसाहैनानारोपशोभतैः । शुातरणसंयुं वचैः समलकृतम् ॥ १.

६५ ॥ न ताधािमका याित न च देवातरायाः । वैकुठं नाम तथानं दशैरप विदतम् ॥ १.४७.४८.६१ ॥ थानं पैणवं दयं योगनामप दुलभम् । तमये भगवानेकः पुडरकदलुतः । शेतेऽशेषजगसूतः शेषाहशयने हरः ॥ १.६९ ॥ इत ीकूमपुराणे षसायां संहतायां पूववभागे सचवारंशोयायः _____________________________________________________________ सूत उवाच शाकीपय वताराद्गुणेन यविथतः । ीराणवं समाय ीपः पुकरसंवृतः ॥ १.४७.१ ॥ एक एवा वेाः पवतो मानसोरः । योजनानां सहािण साधं पचाशदुच्तः । तावदेव च वतीणः सवतः परमडलः ॥ १.५९ ॥ फुलकुसुमोानैरतेत शोभतम् । असंयेयगुणं शुमागयं दशैरप ॥ १.नानावलाससंपनैः कामुकैरतकोमलैः । भूतचवदनैनूपुरारावसंयुतैः ॥ १.४७.४८.६० ॥ ीमपवं देवय ीपतेरमतौजसः । तय मयेऽततेजकमुचाकारतोरणम् ॥ १.४७.४७.४७.६८ ॥ नारायणाददं जातं तिमनेव यविथतम् । तमेवायेत कपाते स एव परमा गतः ॥ १.४७.४७.४८.५६ ॥ ईषत्िमतैः सुबबोैबालमुधमृगेणैः । अशेषवभवोपेतैभूषतैतनुमयमैः ॥ १.३ ॥ तिमन् ीपे मृतौ ौ तु पुयौ जनपदौ शुभौ । अपरौ मानसयाथ पवतयानुमडलौ । महावीतं मृतं वषं धातकखडमेव च ॥ १.४७.६६ ॥ न मेऽ भवत ा कृनशतिनरपणे । एतावछयते वुं नारायणपुरं ह तत् ॥ १.४ ॥ .५८ ॥ तनभारवनै मदघूिणतलोचनैः । नानावणवचागैनानाभोगरतयैः ॥ १.४७.४७.४७.४७.२ ॥ स एव ीपः पाधे मानसोरसंितः । एक एव महासानुः संनवेशाद्धा कृतः ॥ १.६३ ॥ सुपीतवसनोऽनतो महामायो महाभुजः । ीरोदकयया नयं गृहतचरणयः ॥ १.६२ ॥ वचयमानो योगीैः सनदनपुरोगमैः । वामानदामृतं पीवा परं तमसः परम् ॥ १.६४ ॥ सा च देवी जगन्ा पादमूले हरया । समाते तमना नयं पीवा नारायणामृतम् ॥ १.४७.५७ ॥ सुराजहंसचलनैः सुवेषैमधुरवनैः । संलापालापकुशलैिदयाभरणभूषैतैः ॥ १.४८.६७ ॥ स एव परमं  वासुदेवः सनातनः । शेते नारायणः ीमामायया मोहयजगत् ॥ १.

४८.४८.२२ ॥ तथा तमस सवे च एष एव महाुतः । अनेकधा वभागः डते पुरषोमः ॥ १.२१ ॥ गतः स एष सव सवथानेषु वतते । भूमौ रसातले चैव आकाशे पवनेऽनले । अणवेषु च सवेषु दव चैव न सशयः ॥ १.४८.१५ ॥ अडानामीशानां तु कोयो ेयाः सहशः । सवगवाधानय कारणयाययामनः ॥ १.६ ॥ वसय महादेवो हरऽहररययः । संपूयमानो ाैः कुमाराै योगभः । गधवैः कनरैयैररः कृणपगलः ॥ १.४८.५ ॥ तिमिनवसत ा वामा वभावनः । तैव मुनशादूलाः शवनारायणालयः ॥ १.४८.४८.४८.४८.४८.१२ ॥ योजनानां सहािण दश तयोयः मृतः । तावानेव च वतारो लोकालोको महागरः ॥ १.४८.१४ ॥ एतै स महालोकाः पातालाः सकितताः । ाडयैष वतारः संेपेण मयोदतः ॥ १.२४ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे अचवारंशोऽयायः _____________________________________________________________ .४८.४८.वादूदकेनोदधना पुकरः परवारतः । तिमन् ीपे महावृो योधोऽमरपूिजतः ॥ १.४८.४८.४८.४८.४८.४८.२० ॥ अनत एष सव सवथानेषु पयते । तय पूवं मयायुं यमाहायमययम् ॥ १.१० ॥ परेण तय महती यते लोकसंिथतः । काचनी गुणा भूमः सवा चैव शलोपमा ॥ १.११ ॥ तयाः परेण शैलतु मयादामाममडलः । काशाकाश लोकालोकः स उयते ॥ १.१८ ॥ अनतमेकमयनादनधनं महत् । अतीय वतते सवं जगकृतररम् ॥ १.१३ ॥ समावृय तु तं शैलं सवतो वै तमः िथतम् । तमाडकटाहेन समतापरवेतम् ॥ १.१६ ॥ अडेवेतेषु सवेषु भुवनान चतुदश । त त चतुवा रा नारायणादयः ॥ १.८ ॥ सयानृते न तातां नोमाधममयमाः । न वणामधमा न नो न च पवताः ॥ १.४८.७ ॥ वथात जाः सवा णा सशिवषः । नरामया वशोका रागेषवविजताः ॥ १.४८.९ ॥ परेण पुकरयाथ िथतो महान् । वादूदकसमुतु समताद्जसमाः ॥ १.२३ ॥ महेरः परोऽयादडमयसंभवम् । अडाा समुपनतेन सृमदं जगत् ॥ १.१७ ॥ दशोरमथैकैकमडावरणसकम् । समतासंिथतं वा य याित मनीषणः ॥ १.१९ ॥ अनतवमनतय यतः संया न वते । तदयमत ेयं त परमं पदम् ॥ १.

४९.२० ॥ आाः सूता भाया पृथुगा दवौकसः । महानुभावा लेया पचैते का गणाः ॥ १.१९ ॥ षे मवतरे चासीचाुषतु मनुजाः । मनोजवतथैवेो देवानप नबोधतः ॥ १.४९.८ ॥ चैकंपुरषाा सुताः वारोचषय तु । तीयमतदायातमतरं शृणु चोरम् ॥ १.११ ॥ रजोवोवबाहु सबलानयतथा । सुतपाः शु इयेते स सषयोऽभवन् ॥ १.४९.४९.४९.४९.३ ॥ सूत उवाच मनुः वायंभुवः पूवं ततः वारोचषो मनुः । उमतामसैव रैवताुषतथा ॥ १.४९.४९.४९.१ ॥ वेदशाखाणयनं देवदेवय धीमतः । तथावतारान् धमाथमीशानय कलौ युगे ॥ १.४९.४९.४९.४९.६ ॥ पारावता तुषता देवाः वारोचषेऽतरे । वपिनाम देवेो बभूवासुरसूदनः ॥ १.४९.२१ ॥ सुमेधा वरजाैव हवमानुमो मधुः । .४९.१५ ॥ पचमे चाप वेा रैवतो नाम नामतः । मनुवसु तेो बभूवासुरमदनः ॥ १.४ ॥ षडेते मनवोऽतीताः सांतं तु रवेः सुतः । वैववतोऽयं ययैतसमं वततेऽतरम् ॥ १.१३ ॥ शबरतथैवासीछतयोपलणः । बभूव शकरे भो महादेवाचने रतः ॥ १.१८ ॥ वारोचषोम तामसो रैवततथा । यतावया ेते चवारो मनवः मृताः ॥ १.१० ॥ सुधामानतथा सयाः शवााथ तदनाः । वशवितन पचैते गणा ादशकाः मृताः ॥ १.ऋषय ऊचुः अतीतानागतानीह यान मवतरािण तु । तान वं कथयामाकं यासां ापरे युगे ॥ १.१७ ॥ हरयरोमा वेदीरवबाहुतथैव च । वेदबाहुः सुधामा च पजय महामुनः । एते सषयो वातासन् रैवतेऽतरे ॥ १.५ ॥ वायंभुवं तु कथतं कपादावतरं मया । अत ऊवं नबोधवं मनोः वारोचषय तु ॥ १.४९.९ ॥ तृतीयेऽयतरे वा उमो नाम वै मनुः । सुशाितत देवेो बभूवामकषणः ॥ १.४९.४९.४९.४९.४९.१६ ॥ अमताभा भूतरया वैकुठाः वछमेधसः । एते देवगणात चतुदश चतुदश ॥ १.७ ॥ ऊजतभतथा ाणो दातोऽथ वृषभतथा । तमरावरवां स सषयोऽभवन् ॥ १.२ ॥ कयतो देवदेवय शयाः कलयुगेषु वै । एतसवं समासेन सूत वुमहाहस ॥ १.१४ ॥ योतधमा पृथुः कायैोिनवनकतथा । पीवरवृषयो ेते स ताप चातरे ॥ १.१२ ॥ तामसयातरे देवाः सुरा वाहरयतथा । सया सुधयैव सवंशतका गणाः ॥ १.

४० ॥ सवोा तथैवाया ुनेत च संिता । जगथापयते सवं स वणुः कृतुवा ॥ १.२८ ॥ औमेऽयतरे वणुः सयैः सह सुरोमैः । सयायामभवसयः सयरपो जनादनः ॥ १.२२ ॥ वववतः सुतो वाः ादेवो महाुतः । मनुः स वतते धीमान् सांतं समेऽतरे ॥ १.४९.३२ ॥ मवतरेऽ संाे तथा वैववतेऽतरे । वामनः कयपाणुरदयां संबभूव ह ॥ १.२३ ॥ आदया वसवो रा देवात मरणाः । पुरदरतथैवेो बभूव परवीरहा ॥ १.४३ ॥ या सा नारायणतनुः ुनाया मुनीराः । तया संमोहयें सदेवासुरमानुषम् ॥ १.४९.४९.२९ ॥ तामसयातरे चैव संाे पुनरेव ह । हयायां हरभदेवैहररेवाभवरः ॥ १.४९.३७ ॥ एकांशेन जगसवं याय नारायणः िथतः । चतुधा संिथतो यापी सगुणो नगुणोऽप च ॥ १.४९.४९.४९.४९.४९.४९.४२ ॥ यः वपयिखलं भूवा ुनेन सह भुः । नारायणायो ासौ जासगं करोत सः ॥ १.२६ ॥ वायंभुवेऽतरे पूवमाकूयां मानसः सुतः । रचेः जापतेयतदंशेनाभवद्जाः ॥ १.३५ ॥ यमामदं कृनं वामनेन महामना । तमास वै मृतो वणुिवशेधातोः वेशनात् ॥ १.४९.४९.३४ ॥ इयेतातनवतय स मवतरेषु वै । स चैवाभवन् वा याभः संरिताः जाः ॥ १.४९.४९.३१ ॥ चाुषेऽयतरे चैव वैकुठः पुरषोमः । वकुठायामसौ जे वैकुठैदैवतैः सह ॥ १.४९.४१ ॥ चतुथो वासुदेवय मूिताीत संिता । राजसी चानराया ुनः सृकारका ॥ १.२४ ॥ वसः कयपाजमदिन गौतमः । वामो भराजः स सषयोऽभवन् ॥ १.४४ ॥ सैव सवजगसूतः कृतः परकितता । वासुदेवो नतामा केवलो नगुणो हरः ॥ १.४५ ॥ .४९.३९ ॥ तीया कालसंाया तामसी शेषसंिता । नहित सकलं चाते वैणवी परमा तनुः ॥ १.४९.४९.४९.४९.३३ ॥ भः मैरमांलोकािजवा येन महामना । पुरदराय ैलोयं दं नहतकटकम् ॥ १.४९.३० ॥ रैवतेऽयतरे चैव संभूयां मानसोऽभवत् । संभूतो मानसैः साधं देवैः सह महाुतः ॥ १.२५ ॥ वणुशरनौपया सवोा िथता िथतौ । तदंशभूता राजानः सवे च दवौकसः ॥ १.३८ ॥ एका भगवतो मूितानरपा शवामला । वासुदेवाभधाना सा गुणातीता सुनकला ॥ १.अतनामा सहणु सासनृषयः शुभाः ॥ १.३६ ॥ एष सवं सृजयादौ पात हित च केशवः । भूतातरामा भगवानारायण इत ुतः ॥ १.४९.२७ ॥ ततः पुनरसौ देवः ाे वारोचषेऽतरे । तुषतायां समुपनतुषतैः सह दैवतैः ॥ १.४९.४९.

५०.४६ ॥ एकं चेदं चतुपादं चतुधा पुनरयुतः । बभेद वासुदेवोऽसौ ुनो हररययः ॥ १.धानं पुरषः कालतवयमनुमम् । वासुदेवामकं नयमेताय मुयते ॥ १.५०.५०.४९ ॥ इयेतणुमाहायमुं वो मुनपुगवाः । एतसयं पुनः सयमेवं ावा न मुत ॥ १.५०.९ ॥ स एव सववेदानां पुराणानां दशकः । पाराशयो महायोगी कृणैपायनो हरः ॥ १.४९.४९.४८ ॥ अनातं परं  न देवा नषयो वदुः । एकोऽयं वेद भगवान् यासो नारायणः भुः ॥ १.४९.३ ॥ समे च तथैवेो वसामे मतः । सारवत नवमे धामा दशमे मृतः ॥ १.५०.५०.५०.७ ॥ तृणबदुयोवंशे वामीकतपरः मृतः । पचवशे तथा शः षवंशे तु पराशरः ॥ १.५०.२ ॥ तृतीये चोशना यासतुथे याृहपतः । सवता पचमे यासः षे मृयुः किततः ॥ १.१२ ॥ ऋवेदावकं पैलं जाह स महामुनः । यजुवेदवारं वैशपायनमेव च ॥ १.११ ॥ अथ शयान् जाह चतुरो वेदपारगान् । जैमनं च सुमतुं च वैशपायनमेव च । पैलं तेषां चतुथं च पचमं मां महामुनः ॥ १.१० ॥ आराय देवमीशानं वा साबं लोचनम् । तसादादसौ यासं वेदानामकरोभुः ॥ १.६ ॥ ततो यासो भराजतमादूवं तु गौतमः । राजवाैकवंशतमाछुमायणः परः ॥ १.८ ॥ सवंशे तथा यासो जातूकणो महामुनः । अावंशे पुनः ाे िमन् वै ापरे जाः । पराशरसुतो यासः कृणैपायनोऽभवत् ॥ १.१ ॥ बभेद बहुधा वेदं नयोगाणः भोः । तीये ापरे चैव वेदयासः जापतः ॥ १.५०.५०.५०.१३ ॥ जैमनं सामवेदय ावकं सोवपत । तथैवाथववेदय सुमतुमृषसमम् । .५०.५०.४ ॥ एकादशे तु वृषः शततेजाततः परः । योदशे तथा धमतरुतु चतुदशे ॥ १.४९.४९.५० ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे एकोनपचाशोऽयायः _____________________________________________________________ सूत उवाच अिममवतरे पूवं वतमाने महान् वभुः । ापरे थमे यासो मनुः वायंभुवो मतः ॥ १.५ ॥ यारिणवै पचदशे षोडशे तु धनजयः । कृतजयः सदशे ादशे ऋतजयः ॥ १.४७ ॥ कृणैपायनो यासो वणुनारायणः वयम् । अपातरतमाः पूवं वेछया भवरः ॥ १.

२५ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे पचाशोऽयायः _____________________________________________________________ सूत उवाच वेदयासावतारािण ापरे कथतान तु । महादेवावतारािण कलौ शृणुत सुताः ॥ १.५१.६ ॥ ादशेऽः समायातो बल चाथ योदशे । चतुदशे गौतमतु वेदशीषा ततः परम् ॥ १.३ ॥ ेतः ेतशखैव ेतायः ेतलोहतः । चवारते महामानो ाणा वेदपारगाः ॥ १.४ ॥ सुभानो दमनाथ सुहोः ककणतथा । लोकािरथ योगीो जैगीषयतु समे ॥ १.१७ ॥ एकवंशतभेदेन ऋवेदं कृतवान् पुरा । शाखानां तु शतेनैव यजुवेदमथाकरोत् ॥ १.५०.१ ॥ आे कलयुगे ेतो देवदेवो महाुतः । नाना हताय वाणामभूैववतेऽतरे ॥ १.१४ ॥ एक आसीजुवेदतं चतुधा यकपयत् । चातुहेमभूिमंतेन यमथाकरोत् ॥ १.२० ॥ ओकारो णो जातः सवदोषवशोधनः । वेदवेो ह भगवान् वासुदेवः सनातनः ॥ १.५०.७ ॥ गोकणाभवमाुहावासः शखयथ । जटामायटहास दारको लागल मात् ॥ १.५०.५०.५१.१८ ॥ सामवेदं सहेण शाखानां बभेद सः । अथवाणमथो वेदं बभेद नवकेन तु ॥ १.५०.५०.१५ ॥ आवयवं यजुिभः यािभहें जोमाः । औां सामभे वं चायथवभः ॥ १.२१ ॥ स गीयते परो वेदे यो वेदैनं स वेदवत् । एतपरतरं  योतरानदमुमम् ॥ १.२ ॥ हमविछखरे रये छगले पवतोमे । तय शयाः शखायुा वभूवुरमतभाः ॥ १.२३ ॥ अवेदं परमं वे वेदनः सदेरः । स वेदवेो भगवान् वेदमूितमहेरः । स एव वेदो वे तमेवाय मुयते ॥ १.२२ ॥ वेदवायोदतं तवं वासुदेवः परं पदम् । वेदवेममं वे वेदं वेदपरो मुनः ॥ १.५१.५०.५०.५१.५ ॥ अमे दधवाहः यानवमे वृषभः भुः । भृगुतु दशमे ोतमादुः परः मृतः ॥ १.५१.५१.इतहासपुराणान वुं मामयोजयत् ॥ १.२४ ॥ इयेदरं वेमोकारं वेदमययम् । अवेदं च वजानात पाराशयो महामुनः ॥ १.१९ ॥ भेदैरादशैयासः पुराणं कृतवान् भुः । सोऽयमेकतुपादो वेदः पूवं पुरातनात् ॥ १.८ ॥ ेततथा परः शूल डडी मुडी च वै मात् । .५०.५०.५१.५१.५०.१६ ॥ ततः स ऋच उृय ऋवेदं कृतवान् भुः । यजूंष च यजुवेदं सामवेदं च सामभः ॥ १.५०.

१० ॥ त देवाददेवय चवारः सुतपोधनाः । शया बभूवुायेषां येकं मुनपुगवाः ॥ १.५१.५१.१९ ॥ कुिण कुिणबाहु कुशररः कुनेकः । कयपोुशना चैव यवनोऽथ बृहपतः ॥ १.५१.१८ ॥ शुधामा कायपैव वसो वरजातथा । अरतथा चैव वणोऽथ वकः ॥ १.१६ ॥ पराशर गग भागवागरातथा । बलबधुिनरामः केतुशृगतपोधनः ॥ १.५१.५१.सहणुः सोमशमा च नकुलशोऽितमे भुः ॥ १.५१.३० ॥ दशमो सावणो धमसावण एव च । ादशो रसावणो रोचमानयोदशः । .५१.५१.२६ ॥ शया एते महामानः सवोवतेषु योगनाम् । वमला भूया ानयोगपरायणाः ॥ १.५१.१५ ॥ सारवततथा मेघो घनवाहः सुवाहनः । कपलासुरैव वोढुः पचशखो मुनः ॥ १.२४ ॥ छगलः कुडकण कुभैव वाहकः । उलूको वुतैव शालो ालायनः ॥ १.२२ ॥ लो दाभायिणैव केतुमान् गौतमतथा । भलापी मधुपग ेतकेतुतपोनधः ॥ १.१२ ॥ ेतः ेतशखैव ेतायः ेतलोहतः । दुदुभः शतरप ऋचीकः केतुमांतथा । वकेश वशोक वशापशापनाशनः ॥ १.१४ ॥ दालय महायोगी धमामनो महौजसः । सुधामा वरजाैव शखपाज एव च ॥ १.१७ ॥ लबोदर लब लाबाो लबकेशकः । सवः समबु सायः सयतथैव च ॥ १.५१.२१ ॥ हरयनाभः कौशयो लोकािः कुथुमतथा । सुमतुवचर वान् कबधः कुशकधरः ॥ १.५१.५१.२० ॥ उतयो वामदेव महाकायो महानलः । वाचवाः सुपीक यावाः सपथीरः ॥ १.५१.१३ ॥ सुमुखो दुमुखैव दुदमो दुरतमः । सनः सनातनैव मुकार सनदनः ॥ १.५१.५१.५१.२५ ॥ अपादः कुमार उलूको वस एव च । कुशकैव गग मको ऋय एव च ॥ १.५१.२९ ॥ इदं वैववतं ोमतरं वतरेण तु । भवयत च सावणो दसावण एव च ॥ १.५१.२७ ॥ कुवित चावतारािण ाणानां हताय ह । योगेराणामादेशाेदसंथापनाय वै ॥ १.५१.२८ ॥ ये ाणाः संमरित नमयित च सवदा । तपययचययेतान् वामवानुयुः ॥ १.५१.५१.२३ ॥ उशजो बृहदुथ देवलः कपरेव च । शालहोोऽिनवेय युवनाः शरसुः ॥ १.९ ॥ वैववतेऽतरे शंभोरवतारास्शूलनः । अावंशतरायाता ते कलयुगे भोः । तीथे कायावतारे याेवेशो नकुलरः ॥ १.५१.११ ॥ सनमनसो दाता ऐरं भमाताः । मेण तान् वयाम योगनो योगवमान् ॥ १.

१२ ॥ ानं वमुदं दयं यमे साावयोदतम् । मुनीनां यातं पूवं वणुना कूमरपणा ॥ २.३३ ॥ पठेेवालये नावा नदतीरेषु चैव ह । नारायणं नमकृय भावेन पुरषोमम् ॥ १.१० ॥ ततः स सूतः वगुरं णयाह महामुनम् । ानं तवषयं मुनीनां वुमहस ॥ २.५१.३१ ॥ अयं वः कथतो ंशः पूवो नारायणेरतः । भूतभयैवतमानैरायानैरपबृंहतः ॥ १.७ ॥ पपात दडवूमौ वासौ रोमहषणः । दिणीकृय गुरं ाजलः पागोऽभवत् ॥ २.३ ॥ वं ह नारायणासााकृणैपायनाभो । अवाािखलवानतवां पृछामहे पुनः ॥ २.१.१.१.१.१.५ ॥ अथािमनतरे यासः कृणैपायनः वयम् । आजगाम मुनेा य सं समासते ॥ २.५१.५१.१ ॥ तेरेरो देवो विणभधमतपरैः । ानयोगरतैिनयमारायः कथतवया ॥ २.१३ ॥ ुवा सूतय वचनं मुनः सयवतीसुतः । .१.३२ ॥ यः पठेछृणुयााप ावयेा जोमान् । स सवपापनमुो णा सह मोदते ॥ १.१.९ ॥ अथैतानवीायं पराशरसुतः भुः । किचन तपसो हानः वायायय ुतय च ॥ २.६ ॥ तं वा वेदवांसं कालमेघसमुतम् । यासं कमलपां णेमुजपुगवाः ॥ २.१.४ ॥ ुवा मुनीनां तायं कृणैपायनं भुम् । सूतः पौरािणकः मृवा भाषतुं ुपचमे ॥ २.३४ ॥ नमो देवाददेवाय देवानां परमामने । पुरषाय पुराणाय वणवे कूमरपणे ॥ १.११ ॥ इमे ह मुनयः शातातापसा धमतपराः । शुूषा जायते चैषां वुमहस तवतः ॥ २.१.१.१.१.५१.१.३५ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायां पूववभागे एकपचाशोऽयायः उपरवभागः ऋषय ऊचुः भवता कथतः सयसगः वायंभुवततः । ाडयाय वतारो मवतरवनयः ॥ २.२ ॥ तदाशेषसंसारदुः खनाशमनुमम् । ानं ैकवषयं येन पयेम तपरम् ॥ २.५१.भौयतुदशः ोो भवया मनवः मात् ॥ १.८ ॥ पृातेऽनामयं वाः शौनकाा महामुनम् । समाायासनं तमै तोयं समकपयन् ॥ २.

३६ ॥ कमथं पुडरका मुनीा वादनः । .३४ ॥ सहचरणेशान शंभो योगीविदत । जयािबकापते देव नमते परमेर ॥ २.१.णय शरसा रं वचः ाह सुखावहम् ॥ २.२४ ॥ नयो वते वेा वामृते परमेर । शुूषामाकमिखलं संशयं छेुमहस ॥ २.३१ ॥ नरय ते जगनाथं नें चभूषणम् । तुुवुमनसो भया तं परमेरम् ॥ २.१.२० ॥ वाय वािछतं तेषां भगवानप सववत् । ाह गभीरया वाचा कमथं तयते तपः ॥ २.२१ ॥ अुवन् मनसो वामानं सनातनम् । साानारायणं देवमागतं ससूचकम् ॥ २.१४ ॥ यास उवाच वये देवो महादेवः पृो योगीरैः पुरा । सनकुमारमुखैः वयं यसमभाषत ॥ २.१.१.१.३५ ॥ संतुतो भगवानीशयबको भवसलः । समालय षीकेशं ाह गभीरया गरा ॥ २.१.१.१.२८ ॥ वाजमानं वमलं भामडलमिडतम् । ीवसवसं देवं तजाबूनदभम् ॥ २.१.१.२६ ॥ कः संसारयतीशानः को वा सवं पयत । कं तपरतरं  सवं नो वुमहस ॥ २.१.१६ ॥ कणादः कपलो योगी वामदेवो महामुनः । शुो वसो भगवान् सवे संयतमानसाः ॥ २.१.१.१.१.३२ ॥ जयेर महादेव जय भूतपते शव । जयाशेषमुनीशान तपसाभपूिजत ॥ २.२५ ॥ कं कारणमदं कृनं कोऽनुसंसरते सदा । किदामा च का मुः संसारः कंनमकः ॥ २.३० ॥ तदतरे महादेवः शशाकाकतशेखरः । सादाभमुखो रः ादुरासीमहेरः ॥ २.१७ ॥ परपरं वचायैते संशयावचेतसः । तवततपो घोरं पुये बदरकामे ॥ २.१९ ॥ संतूय ववधैः तोैः सवे वेदसमुवैः । णेमुभसंयुा योगनो योगवमम् ॥ २.१.१५ ॥ सनकुमारः सनकतथैव च सनदनः । अगरा रसहतो भृगुः परमधमवत् ॥ २.१८ ॥ अपयंते महायोगमृषं धमसुतं शुचम् । नारायणमनातं नरेण सहतं तदा ॥ २.२७ ॥ एवमुे तु मुनयः ापयन् पुरषोमम् । वहाय तापसं रपं संिथतं वेन तेजसा ॥ २.२२ ॥ वयं संशयमापनाः सवे वै वादनः । भवतमेकं शरणं पनाः पुरषोमम् ॥ २.२९ ॥ शखचगदापािणं शागहतं यावृतम् । न तणादेव नरतयैव तेजसा ॥ २.१.१.२३ ॥ वं ह तेथ परमं सवो भगवानृषः । नारायणः वयं साापुराणोऽयपूरषः ॥ २.१.१.१.३३ ॥ सहमूते वामन् जगवतक । जयानत जगजमाणसंहारकारण ॥ २.१.१.

१.१.३९ ॥ यद सनो भगवामुनीनां भावतामनाम् । सिनधौ मम तानं दयं वुमहाहस ॥ २.१.२ ॥ गुाुतमं सााोपनीयं यतः । वये भमताम युमाकं वादनाम् ॥ २.१.१.इमं समागता देशं कं वा कायं मयायुत ॥ २.१.३७ ॥ आकय भगवायं देवदेवो जनादनः । ाह देवो महादेवं सादाभमुखं िथतम् ॥ २.२.२.५२ ॥ तछृणुवं यथायायमुयमानं मयानघाः । शातमानसाः सवे ानमीरभाषतम् ॥ २.४८ ॥ यं पयितयोगथाः वामयामानमीरमा । अनयतेजसं शातं शवं दशरे कल ॥ २.४७ ॥ तं ते देवाददेवेशं शकरं वादनः । वाजमानं वमले तिमन् दशुरासने ॥ २.१.५३ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायामुपरवभागे (ईरगीतासु) थमोऽयायः _____________________________________________________________ ईर उवाच अवायमेतानमामगुं सनातनम् । यन देवा वजानित यततोऽप जातयः ॥ २.१.१.४० ॥ वं ह वेथ वमामानं न यो वते शव । ततवमामनामानं मुनीेयः दशय ॥ २.४६ ॥ ताससाद योगामा वणुना सह वकृत् । तेजसा पूरयन् वं भात देवो महेरः ॥ २.४३ ॥ ुमहथ वेशं यं पुरतः िथतम् । ममैव सिनधावेष यथावुमीरः ॥ २.१.५१ ॥ ोवाच पृो भगवामुनीनां परमेरः । नरय पुडरकां वामयोगमनुमम् ॥ २.१.१.१.४१ ॥ एवमुवा षीकेशः ोवाच मुनपुगवान् । दशयन् योगसं नरय वृषभवजम् ॥ २.१.१.५० ॥ यदतरा सवमेततोऽभनमदं जगत् । स वासुदेवमासीनं तमीशं दशुः कल ॥ २.२.४४ ॥ नशय वणुवचनं णय वृषभवजम् । सनकुमारमुखाः पृछित म महेरम् ॥ २.३८ ॥ इमे ह मुनयो देव तापसाः ीणकमषाः । अयागता मां शरणं सयदशनकाङ्िणः ॥ २.४५ ॥ अथािमनतरे दयमासनं वमलं शवम् । कमयचयं गगनादराहं समुभौ ॥ २.३ ॥ .४९ ॥ यतः सूतभूतानां यैतवलयते । तमासनथं भूतानामीशं दशरे कल ॥ २.१.४२ ॥ संदशनामहेशय शकरयाथ शूलनः । कृताथं वयमामानं ातुमहथ तवतः ॥ २.१ ॥ इदं ानं समाय भूता जोमाः । न संसारं पते पूवेऽप वादनः ॥ २.१.

२.२.आमायः केवलः वथः शातः सूमः सनातनः । अित सवातरः साािचमातमसः परः ॥ २.१५ ॥ तमादानमूलो ह संसारः सवदेहनाम् । अानादयथा ानं तच कृतसंगतम् ॥ २.६ ॥ न चाययं संसरत न च संसारयेभुः । नायं पृवी न सललं न तेजः पवनो नभः ॥ २.२१ ॥ नयः सवगो ामा कूटथो दोषविजतः । एकः स भते शया मायया न वभावतः ॥ २.२.२.२.१८ ॥ तेनायं संगतो ामा कूटथोऽप नरजनः । वामानमरं  नावबुयेत तवतः ॥ २.४ ॥ सोऽतयामी स पुरषः स ाणः स महेरः । स कालोऽिनतदयं स एवेदमत ुतः ॥ २.८ ॥ न पािणपादौ नो पायुन चोपथं जोमाः । न कता न च भोा वा न च कृतपूरषौ । न माया नैव च ाैतयं परमाथतः ॥ २.२.२.२.२.२५ ॥ ानवूपमेवाहुजगदेतचणाः । अथवरपमेवााः पययये कुयः ॥ २.२.२.७ ॥ न ाणे न मनोऽयं न शदः पश एव च । न रपरसगधा नाहं कता न वागप ॥ २.१४ ॥ वदित वेदवांसः सािणं कृतेः परम् । भोारमरं शुं सव समविथतम् ॥ २.९ ॥ यथा काशतमसोः सबधो नोपपते । तदैयं न संबधः पचपरमामनोः ॥ २.१२ ॥ पयित मुनयो युाः वामानं परमाथतः । वकारहनं नदुः खमानदामानमययम् ॥ २.२.२.१७ ॥ पयित ऋषयोऽयं नयं सदसदामकम् । धानं कृतं बुवा कारणं वादनः ॥ २.२६ ॥ .२२ ॥ तमादैतमेवाहुमुनयः परमाथतः । भेदो यवभावेन सा च मायामसंया ॥ २.२.२.११ ॥ यामा मलनोऽवथो वकार यावभावतः । नह तय भवेमुजमातरशतैरप ॥ २.१६ ॥ नयोदतः वयं योतः सवगः पुरषः परः । अहकाराववेकेन कताहमत मयते ॥ २.१३ ॥ अहं कता सुखी दुः खी कृशः थूलेत या मतः । सा चाहकारकतृवादामयारोयते जनैः ॥ २.२.२.२.२४ ॥ यथा वभया भात केवलः फटकोऽमलः । उपाधहनो वमलतथैवामा काशते ॥ २.१० ॥ छायातपौ यथा लोके परपरवलणौ । तपचपुरषौ वभनौ परमाथतः ॥ २.२३ ॥ यथा ह धूमसंपकानाकाशो मलनो भवेत् । अतः करणजैभावैरामा तन लयते ॥ २.२.२.५ ॥ अमाजायते वमैव वलयते । स मायी मायया बः करोत ववधातनूः ॥ २.२० ॥ कमयय भवेोषः पुयापुयमत िथतः । तशादेव सवेषां सवदेहसमुवः ॥ २.२.२.१९ ॥ अनामयामवानं तमाुः खं तथेतरम् । रगेषादयो दोषाः सवे ाितनबधनाः ॥ २.२.

४० ॥ योगासंजायते ानं ानाोगः वतते । योगानाभयुय नावायं वते वचत् ॥ २.४४ ॥ एष आमाहमयो मायावी परमेरः । किततः सववेदेषु सवामा सवतोमुखः ॥ २.२.४८ ॥ पयित ऋषयो हेतुमामनः सूमदिशनः । नगुणामलरपय यदैयमुमम् ॥ २.२.२.२.२.२.३१ ॥ यदा सवािण भूतान समाधथो न पयत । एकभूतः परेणासौ तदा भवत केवलः ॥ २.२.२.२.२.३२ ॥ यदा सवे मुयते कामा येऽय द िथताः । तदासावमृतीभूतः ेमं गछत पिडतः ॥ २.४७ ॥ वेदाहं सवमेवेदं न मां जानात कन । ाहुमहातं पुरषं मामेकं तवदिशनः ॥ २.४५ ॥ सवकामः सवरसः सवगधोऽजरोऽमरः । सवतः पािणपादोऽहमतयामी सनातनः ॥ २.४२ ॥ अये च योगनो वा ऐयासचेतसः । मजित त तैव न वामैषामत ुतः ॥ २.२.४९ ॥ यन देवा वजानित मोहता मम मायया । .२.२.३७ ॥ तमाानमेवाित न पचो न संसृतः । अानेनावृतं लोको वानं तेन मुत ॥ २.कूटथो नगुणो यापी चैतयामा वभावतः । यते थरपेण पुरषैाितभः ॥ २.३५ ॥ यदा जमजरादुः खयाधीनामेकभेषजम् । केवलं वानं जायतेऽसौ तदा शवः ॥ २.२७ ॥ यथा संलयते रः केवलः फटको जनैः । रकाुपधानेन तपरमपूरषः ॥ २.२.२.२.३० ॥ यदा सवािण बूतान वामयेवाभपयत । सवभूतेषु चामानं  संपते तदा ॥ २.४६ ॥ अपािणपादो जवनो हता द संिथतः । अचुरप पयाम तथाकणः शृणोयहम् ॥ २.२.३४ ॥ यदा पयत चामानं केवलं परमाथतः । मायामां जगकृनं तदा भवत नवृतः ॥ २.३९ ॥ एतः परमं सांयं भाषतं ानमुमम् । सववेदातसारं ह योगतैकचता ॥ २.२.२.२.४३ ॥ यसवगतं दयमैयमचलं महत् । ानयोगाभयुतु देहाते तदवानुयात् ॥ २.३३ ॥ यदा भूतपृथभावमेकथमनुपयत । तत एव च वतारं  संपते तदा ॥ २.३६ ॥ यथा नदनदा लोके सागरेणैकतां ययुः । तदामारेणासौ नकलेनैकतां जेत् ॥ २.२.२९ ॥ यदा मनस चैतयं भात सवगं सदा । योगनोऽयवधानेन तदा संपते वयम् ॥ २.२८ ॥ तमादामारः शुो नयः सवगतोऽययः । उपासतयो मतयः ोतय मुमुुभः ॥ २.२.३८ ॥ तानं नमलं सूमं निवकपं यदययम् । अानमतरसवं वानमत मे मतम् ॥ २.२.४१ ॥ यदेव योगनो याित सांयैतदधगयते । एकं सांयं च योगं च यः पयत स तववत् ॥ २.

५४ ॥ नापुशययोगयो दातयं वादभः । मदुमेतानं सांययोगसमायम् ॥ २.५ ॥ स आमा सवभूतानां स बाायतरः परः । सोऽहं सवगः शातो ानामा परमेरः ॥ २.वये समाहता यूयं शृणुवं वादनः ॥ २.७ ॥ धानं पुरषं चैव तवयमुदातम् । तयोरनादरः कालः संयोजकः परः ॥ २.६ ॥ मया ततमदं वं जगदयमूितना । मथान सवभूतान यतं वेद स वेदवत् ॥ २.३.१२ ॥ एक एव महानामा सोऽहकारोऽभधीयते । स जीवः सोऽतरामेत गीयते तवचतकैः ॥ २.२.२.१० ॥ पुरषः कृतथो ह भुेयः ाकृतान् गुणान् । अहकारवमुवाोयते पचवंशकः ॥ २.३.५५ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायामुपरवभागे (ईरगीतासु) तीयोऽयायः _____________________________________________________________ ईर उवाच अयादभवकालः धानं पुरषः परः । तेयः सवमदं जातं तमामयं जगत् ॥ २.५२ ॥ तेषां ह वशमापना माया मे वरपणी । लभते परमां शुं नवाणं ते मया सह ॥ २.९ ॥ महदां वशेषातं संसूतेऽिखलं जगत् । या सा कृतरा मोहनी सवदेहनाम् ॥ २.३.३.४ ॥ अभनं भनसंथानं शातं ु वमययम् । नगुणं परमं योम तानं सूरयो वदुः ॥ २.५१ ॥ यमे गुतमं देहं सवगं तवदिशनः । वा मम सायुयं लभते योगनोऽययम् ॥ २.१ ॥ सवतः पािणपादं तसवतोऽिशरोमुखम् । सवतः ुतमलोके सवमावृय तत ॥ २.२.५० ॥ नाहं शाता सवय मायातीतः वभावतः । ेरयाम तथापीदं कारणं सूरयो वदुः ॥ २.३.३.११ ॥ आो वकारः कृतेमहानामेत कयते । वानशिवाता हकारतदुिथतः ॥ २.२.१४ ॥ तेनाववेकततमासंसारः पुरषय तु । .३.३.१३ ॥ तेन वेदयते सवं सुखं दुःखं च जमसु । स वानामकतय मनः यादुपकारकम् ॥ २.२ ॥ सवेन्यगुणाभासं सवेन्यवविजतम् । सवाधारं सदानदमयं ैतविजतम् ॥ २.३.८ ॥ यमेतदनातमये समविथतम् । तदामकं तदययाूपं मामकं वदुः ॥ २.३.३.५३ ॥ न तेषां पुनरावृः कपकोटशतैरप । सादामम योगीा एतेदानुशासनम् ॥ २.३ ॥ सवोपमानरहतं माणातीतगोचरम् । निवकपं नराभासं सवावासं परामृतम् ॥ २.२.३.३.३.२.

४.७ ॥ अहं ह सवहवषां भोा चैव फलदः । सवदेवतनुभूवा सवामा सवसंिथतः ॥ २.१६ ॥ सोऽतरा सवमेवेदं नयछत सनातनः । ोयते भगवान् ाणः सवः पुरषोमः ॥ २.३.२२ ॥ मसिनधावेष कालः करोत सकलं जगत् । नयोजययनतामा ेतेदानुशासनम् ॥ २.१ ॥ नाहं तपोभिववधैन दानेन न चेयया । शयो ह पुरषैातुमृते भमनुमाम् ॥ २.१५ ॥ कालः सृजत भूतान कालः संहरत जाः । सवे कालय वशगा न कालः कयचशे ॥ २.३.४.४.४.३.४.६ ॥ सवे लोका नमयित ा लोकपतामहः । यायित योगनो देवं भूताधपतमीरम् ॥ २.१० ॥ अयेऽप ये वकमथाः शूाा नीचजातयः । .४.४.४.४.३.३.३.१९ ॥ ाणापरतरं योम योमातीतोऽिनररः । सोऽहं सवगः शातो ानामा परमेरः । नाित मः परं भूतं मां वाय वमुयते ॥ २.२० ॥ नयं ह नाित जगत भूतं थावरजगमम् । ऋते मामेकमयं योमरपं महेरम् ॥ २.८ ॥ मां पयतीह वांशो धािमका वेदवादनः । तेषां सिनहतो नयं ये भया मामुपासते ॥ २.२ ॥ अहं ह सवभावानामतिताम सवगः । मां सवसािणं लोको न जानात मुनीराः ॥ २.१७ ॥ सवेन्येयः परमं मन आहुमनीषणः । मनसायहकारमहकारामहान् परः ॥ २.३.९ ॥ ाणाः या वैया धािमका मामुपासते । तेषां ददाम तथानमानदं परमं पदम् ॥ २.३ ॥ ययातरा सवमदं यो ह सवातरः परः । सोऽहधाता वधाता च कालोऽिनिवतोमुखः ॥ २.स चाववेकः कृतौ सगाकालेन सोऽभवत् ॥ २.२१ ॥ सोऽहं सृजाम सकलं संहराम सदा जगत् । मायी मायामयो देवः कालेन सह सगतः ॥ २.४ ॥ न मां पयित मुनयः सवेऽप दवौकसः । ा च मनवः शो ये चाये थतौजसः ॥ २.४.३.३.५ ॥ गृणित सततं वेदा मामेकं परमेरम् । यजित ववधैरिनं ाणा वैदकैमखैः ॥ २.१८ ॥ महतः परमयमयापुरषः परः । पुरषागवान् ाणतय सवमदं जगत् ॥ २.२३ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायामुपरवभागे (ईरगीतासु) तृतीयोऽयायः _____________________________________________________________ ईर उवाच वये समाहता यूयं शृणुवं वादनः । माहायं देवदेवय येनेदं संवतते ॥ २.

४.४.१५ ॥ अहमेव ह सवेषां योगनां गुररययः । धािमकाणां च गोाहं नहता वेदवषाम् ॥ २.४.४.२५ ॥ अये च ये यो भा मदाराधनकाङ्िणः । तेऽप मां ानुवयेव नावतते च वै पुनः ॥ २.२१ ॥ अया च शिवपुला संथापयत मे जगत् । भूवा नारायणोऽनतो जगनाथो जगमयः ॥ २.४.२७ ॥ नाहं ेरयता वाः परमं योगमातः । ेरयाम जगकृनमेतो वेद सोऽमृतः ॥ २.४.१७ ॥ अहमेव ह संहता ाहं परपालकः । मायावी मामीका शमाया लोकवमोहनी ॥ २.४.२३ ॥ यानेन मां पयित केचानेन चापरे । अपरे भयोगेन कमयोगेन चापरे ॥ २.१८ ॥ ममैव च परा शया सा वेत गीयते । नाशयाम तया मायां योगनां द संिथतः ॥ २.११ ॥ न मा वनयित मा वीतकमषाः । आदावेततातं न मे भः णयत ॥ २.४.१२ ॥ यो वै नदत तं मूढो देवदेवं स नदत । यो ह तं पूजयेया स पूजयत मां सदा ॥ २.४.४.४.१४ ॥ अहं ह जगतामादौ ाणं परमेनम् । वधाय दवान् वेदानशेषानामनः सृतान् ॥ २.४.१९ ॥ अहं ह सवशीनां वतकनवतकः । आधारभूतः सवासां नधानममृतय च ॥ २.२६ ॥ मया ततमदं कृसनं धानपुरषामकम् । मयेव संिथतं वं मया संेयते जगत् ॥ २.४.३० ॥ महवं सवतवानां परवापरमेनः । ोयते भगवान् ा महान् मयोऽमलः ॥ २.३४ ॥ .भमतः मुयते कालेन मय संगताः ॥ २.१३ ॥ पं पुपं फलं तोयं मदाराधनकारणात् । यो मे ददात नयतः स मे भः यो मतः ॥ २.२८ ॥ पयायशेषमेवेदं वतमानं वभावतः । करोत कालो भगवामहायोगेरः वयम् ॥ २.४.४.१६ ॥ अहं वै सवसंसारामोचको योगनामह । संसारहेतुरेवाहं सवसंसारविजतः ॥ २.४.४.४.४.२० ॥ एका सवातरा शः करोत ववधं जगत् । आथाय ाणो रपं ममयी मदधता ॥ २.४.४.२९ ॥ योगः संोयते योगी माया शाेषु सूरभः । योगेरोऽसौ भगवामहादेवो महान् भुः ॥ २.२४ ॥ सवेषामेव भानामः यतरो मम । यो ह ानेन मां नयमाराधयत नायथा ॥ २.३२ ॥ सोऽहं ेरयता देवः परमानदमातः । नृयाम योगी सततं यतेद स वेदवत् ॥ २.३१ ॥ यो मामेवं वजानात महायोगेरेरम् । सोऽवकपेन योगेन युयते ना संशयः ॥ २.४.४.२२ ॥ तृतीया महती शिनहित सकलं जगत् । तामसी मे समायाता कालाया ररपणी ॥ २.३३ ॥ इत गुतमं ानं सववेदेषु नतम् । सनचेतसे देयं धािमकायाहतानये ॥ २.४.

६ ॥ योऽानामोचयेत्िं सनो भवसलः । तमेव मोचकं रमाकाशे दशुः परम् ॥ २.१४ ॥ शातैयवभवं धमाधारं दुरासदम् । महेोपेनमतं महिषगणविदतम् ॥ २.१ ॥ तं ते दशुरशानं तेजसां परमं नधम् । नृयमानं महादेवं वणुना गगनेऽमले ॥ २.इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायामुपरवभागे (ईरगीतासु) चतुथोऽयायः _____________________________________________________________ यास उवाच एतावदुवा भगवान् योगनां परमेरः । ननत परमं भावमैरं संदशयन् ॥ २.५.१३ ॥ उमापतं वरपां योगानदमयं परम् । ानवैरायनलयं ानयोगं सनातनम् ॥ २.५.१६ ॥ णेन जगतो योनं नारायणमनामयम् । ईरेणैकतापनमपयन् वादनः ॥ २.५.१८ ॥ सनकुमारः सनको भृगु सनातनैव सनदन । .१२ ॥ पनाकनं वशालां भेषजं भवरोगणाम् । कालामानं कालकालं देवदेवं महेरम् ॥ २.५.५.५.८ ॥ वसानं चम वैयां शूलासमहाकरम् । दडपािणं यीनें सूयसोमािनलोचनम् ॥ २.७ ॥ सहशरसं देवं सहचरणाकृतम् । सहबाहुं जटलं चाधकृतशेखरम् ॥ २.५.५.२ ॥ यं वदुयोगतवा योगनो यतमानसाः । तमीशं सवभूतानामाकशे दशुः कल ॥ २.११ ॥ महादेवं महायोगं देवानामप दैवतम् । पशूनां पतमीशानं योतषां योतरययम् ॥ २.५.४ ॥ यपादपकजं मृवा पुरषोऽानजं भयम् । जहत नृयमानं तं भूतेशं दशुः कल ॥ २.३ ॥ यय मायामयं सवं येनेदं ेयते जगत् । नृयमानः वयं वैिवेशः खलु यते ॥ २.५.१७ ॥ वा तदैरं रपं रनारायणामकम् । कृताथं मेनरे सतः वामानं वादनः ॥ २.१५ ॥ आधारं सवशीनां महायोगेरेरम् । योगनां परमं  योगनां योगविदतम् । योगनां द ततं योगमायासमावृतम् ॥ २.५.५.१० ॥ अडथं चाडबाथं बामयतरं परम् । सृजतमनलवालं दहतमिखलं जगत् । नृयतं दशुदेवं वकमाणमीरम् ॥ २.५.५.५.५ ॥ यं वना िजतासाः शाता भसमिवताः । योतमयं पयित स योगी यते कल ॥ २.५.९ ॥ ाडं तेजसा वेन सवमावृय च िथतम् । दंाकरालं दुधषं सूयकोटसमभम् ॥ २.५.५.

२१ ॥ मुनय ऊचुः वामेकमीशं पुरषं पुराणं ाणेरं रमनतयोगम् । नमाम सवे द सिनवं चेतसं मयं पवम् ॥ २.५.५.१९ ॥ वाथ रं जगदशतारं तं पमनाभातवामभागम् । यावा दथं िणपय मूना बवाजलं वेषु शरःसु भूयः ॥ २.५.२९ ॥ तुवित वां सततं सववेदा नमित वामृषयः ीणदोषाः । शातामानः सयसंधा वरं वशित वां यतयो नाः ॥ २.२४ ॥ हरयगभो जगदतरामा वोऽधजातः पुरषः पुराणः । संजायमानो भवता वसृो यथावधानं सकलं ससज ॥ २.५.२३ ॥ वः सूता जगतः सूतः सवामभूवं परमाणुभूतः । अणोरणीयामहतो महयां वामेव सवं वदित सतः ॥ २.५.३० ॥ .५.२० ॥ ओकारमुचाय वलोय देवम् अतःशररे नहतं गुहायाम् । समतुवन् मयैवचोभ आनदपूणायतमानसाते ॥ २.५.५.रोऽगरा वामदेवाथ शुो महिषरः कपलो मरचः ॥ २.२२ ॥ वां पयित मुनयो योनं दाताः शाता वमलं रमवणम् । यावामथमचलं वे शररे कवं परेयः परमं तपरं च ॥ २.२८ ॥ ओकारते वाचको मुबीजं वमरं कृतौ गूढरपम् । तवां सयं वदतीह सतः वयंभं भवतो यकाशम् ॥ २.५.५.५.५.२६ ॥ वयैवेदं ायते चं मायावी वं जगतामेकनाथः । नमामवां शरणं संपना योगामानं चपतं दयनृयम् ॥ २.२७ ॥ पयामवां परमाकाशमये नृयतं ते महमानं मरामः । सवामानं बहुधा सिनवं ानदमनुभूयानुभूय ॥ २.२५ ॥ वो वेदाः सकलाः संसूता वयेवाते संिथतं ते लभते । पयामवां जगतो हेतुभूतं नृयतं वे दये सिनवम् ॥ २.

४० ॥ नमो भवायातु भवोवाय कालाय सवाय हराय तुयम् । नमोऽतु राय कपिदने ते नमोऽनये देव नमः शवाय ॥ २.५.५.एको वेदो बहुशाखो नतस् वामेवैकं बोधययेकरपम् । वें वां शरणं ये पना तेषां शाितः शाती नेतरेषाम् ॥ २.३४ ॥ वमरं परमं वेदतयं वमय वय परं नधानम् । वमययः शातधमगोा सनातनवं पुरषोमोऽस ॥ २.३३ ॥ वामेकमाहुः कवमेकरं ाणं बृहतं हरमिनमीशम् । इं मृयुमनलं चेकतानं धातारमादयमनेकरपम् ॥ २.३९ ॥ वपादपममरणादशेष संसारबीजं वलयं यात । मनो नयय िणधाय कायं सादयामो वयमेकमीशम् ॥ २.५.३७ ॥ यदतरा सवमदं वभात यदययं नमलमेकरपम् । कमयचयं तव रपमेतत् तदतरा यतभात तवम् ॥ २.५.५.५.५.३२ ॥ एको रवं करोषीह वं वं पालययिखलं वरपः । वामेवाते नलयं वदतीदं नमामवां शरणं संपनाः ॥ २.४२ ॥ ते भवं भूतभयेशं पूववसमविथतम् । .४१ ॥ ततः स भगवान् देवः कपद वृषवाहनः । संय परमं रपं कृतथोऽभववः ॥ २.३८ ॥ योगेरं रमनतशं परायणं तनुं पवम् । नमाम सवे शरणािथनवां सीद भूताधपते महेश ॥ २.३६ ॥ वामेकमाहुः पुरषं पुराण मादयवणं तमसः परतात् । चमामयमचयरपं खं  शूयं कृतं नगुणं च ॥ २.५.३१ ॥ भवानीशोऽनादमांतेजोराश ा वं परमेी वरः । वामानदमनुभूयाधशेते वयं योतरचलो नयमुः ॥ २.५.५.५.३५ ॥ वमेव वणुतुराननवं वमेव रो भगवानधीशः । वं वनाभः कृतः ता सवेरवं परमेरोऽस ॥ २.५.

६.४७ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायामुपरवभागे (ईरगीतासु) पचमोऽयायः _____________________________________________________________ ईर उवाच शृणुवमृषयः सवे यथावपरमेनः । वयामीशय माहायं येदवदो वदुः ॥ २.१४ ॥ योऽतकः सवभूतानां रः कालामकः भुः । मदायासौ सततं संहरयत मे तनुः ॥ २.१३ ॥ योऽप नारायणोऽनतो लोकानां भवाययः । ममैव परमा मूितः करोत परपालनम् ॥ २.६.२ ॥ सवेषामेव वतूनामतयामी पता हम् । मये चातः िथतं सवं नाहं सव संिथतः ॥ २.६.१५ ॥ .६.६.६.७ ॥ आदमयातनमुो मायातववतकः । ोभयाम च सगादौ धानपुरषावुभौ ॥ २.९ ॥ यो ह सवजगसाी कालचवतकः । हरयगभो मातडः सोऽप मेहसंभवः ॥ २.६.१ ॥ सवलोकैकनमाता सवलोकैकरिता । सवलोकैकसंहता सवामाहं सनातनः ॥ २.४३ ॥ भगवन् भूतभयेश गोवृषाकतशासन । वा ते परमं रपं नवृताः म सनातन ॥ २.वा नारायणं देवं विमता वायमुवन् ॥ २.६ ॥ एकांशेन जगकृनं करोम मुनपुगवाः । संहरायेकरपेण धावथा ममैव तु ॥ २.६.४६ ॥ स तेषां वायमाकय योगनां योगसदः । ाहः गभीरया वाचा समालोय च माधवम् ॥ २.६.५.५.४ ॥ सवेषामेव भावानामतरा समविथतः । ेरयाम जगकृनं याशारयं मम ॥ २.६.५.६.८ ॥ तायां संजायते वं संयुायां परपरम् । महदादमेणैव मम तेजो वजृभते ॥ २.५.६.४४ ॥ भवसादादमले परिमन् परमेरे । अमाकं जायते भवयेवायभचारणी ॥ २.१२ ॥ स सवलोकनमाता मिनयोगेन सववत् । भूवा चतुमुखः सगं सृजयेवामसंभवः ॥ २.३ ॥ भवरुतं ं यवरपं तु मामकम् । ममैषा ुपमा वा मायया दिशता मया ॥ २.१० ॥ तमै दयं वमैयं ानयोगं सनातनम् । दवानामजान् वेदान् कपादौ चतुरो जाः ॥ २.५.६.५ ॥ ययेदं चेते वं तवभावानुवित च । सोऽहं कालो जगकृनं ेरयाम कलामकम् ॥ २.११ ॥ स मिनयोगतो देवो ा मावभावतः । दयं तमामकैयं सवदा वहत वयम् ॥ २.६.६.४५ ॥ इदानीं ोतुमछामो माहायं तव शकर । भूयोऽप तव यिनयं याथायं परमेनः ॥ २.

६.६.६.२३ ॥ योऽप सवधनायो धनानां संदायकः । सोऽपीरनयोगेन कुबेरो वतते सदा ॥ २.६.६.६.२९ ॥ ये च जानां पतयो मरयाा महषयः । सृजित ववधं लोकं परयैव नयोगतः ॥ २.६.२८ ॥ योऽप वदां ेो देवसेनापतः भुः । कदोऽसौ वतते नयं वयंभूिवधचोदतः ॥ २.६.३४ ॥ योऽनतमहमानतः शेषोऽशेषामरभुः । दधात शरसा लोकं सोऽप देवनयोगतः ॥ २.३१ ॥ वाचं ददात वपुलां या च देवी सरवती । सापीरनयोगेन चोदता संवतते ॥ २.६.२६ ॥ यो वामदेवोऽगरसः शयो रगणाणीः । रको योगनां नयं वततेऽसौ मदाया ॥ २.२१ ॥ योऽयशेषजगछाता शः सवामरेरः । यवनां फलदो देवो वततेऽसौ मदाया ॥ २.६.१८ ॥ योऽतितत भूतानां बहदेवः भजनः । मदायासौ भूतानां शररािण बभित ह ॥ २.६.६.६.३२ ॥ याशेषपुरषान् घोरानरकाारययत । सावी संमृता देवी देवाानुवधायनी ॥ २.६.३६ ॥ ये चतुदश लोकेऽिममनवः थतौजसः । पालयित जाः सवातेऽप तय नयोगतः ॥ २.३८ ॥ गधवा गरडा ऋाः साः सायाचारणाः । .१९ ॥ योऽप संजीवनो नॄणां देवानाममृताकरः । सोमः स मिनयोगेन चोदतः कल वतते ॥ २.२२ ॥ यः शाता साधूनां वतते नयमादह । यमो वैववतो देवो देवदेवनयोगतः ॥ २.२० ॥ यः वभासा जगकृनं काशयत सवदा । सूयो वृं वतनुते शाेणैव वयंभुवः ॥ २.२७ ॥ य सवजगपूयो वतते वनकारकः । वनायको धमनेता सोऽप मचनािकल ॥ २.३० ॥ या च ीः सवभूतानां ददात वपुलां यम् । पी नारायणयासौ वतते मदनुहात् ॥ २.हयं वहत देवानां कयं कयाशनामप । पाकं च कुरते वः सोऽप मछचोदतः ॥ २.२४ ॥ यः सवरसां नाथतामसानां फलदः । मिनयोगादसौ देवो वतते नरृतः सदा ॥ २.६.२५ ॥ वेतालगणभूतानां वामी भोगफलदः । ईशानः कल भानां सोऽप तममाया ॥ २.३७ ॥ आदया वसवो रा मरत तथािनौ । अया देवताः सवा मछाेणैव धताः ॥ २.६.६.६.६.६.६.३५ ॥ योऽिनः संवतको नयं वडवारपसंिथतः । पबयिखलमभोधमीरय नयोगतः ॥ २.१७ ॥ योऽप सवाभसां योनवरणो देवपुगवः । सोऽप संजीवयेकृनमीशयैव नयोगतः ॥ २.६.६.३३ ॥ पावती परमा देवी वादायनी । याप याता वशेषेण साप मचनानुगा ॥ २.१६ ॥ भुमाहारजातं च पचते तदहिनशम् । वैानरोऽिनभगवानीरय नयोगतः ॥ २.

७.४७ ॥ यो वै देहभृतां देवः पुरषः पयते परः । आमासौ वतते नयमीरय नयोगतः ॥ २.४ ॥ राणां शकराहं गरडः पततामहम् । ऐरावतो गजेाणां रामः शभृतामहम् ॥ २.२ ॥ अहं वदां ा वयंभूिवतोमुखः । मायावनामहं देवः पुराणो हररययः ॥ २.६.६.६.३९ ॥ कलाकाानमेषा मुहूता दवसाः पाः । ऋतवः पमासा िथताः शाे जापतेः ॥ २.६.६.१ ॥ परापरतरं  शातं नकलं ुवम् । नयानदं निवकपं ताम परमं मम ॥ २.७.७.५ ॥ ऋषीणां च वसोऽहं देवानां च शततुः । शिपनां वकमाहं ादोऽयमरषाम् ॥ २.यरः पशाचा िथताः शाे वयंभुवः ॥ २.६.५० ॥ अहं ह भगवानीशः वयं योतः सनातनः । परमामा परं  मो यन वते ॥ २.६.५१ ॥ इयेतपरमं ानं युमाकं कथतं मया । ावा वमुयते जतुजमसंसारबधनात् ॥ २.६.७.४८ ॥ वधूय मोहकललं यया पयत तपदम् । साप वा महेशय नयोगवशवितनी ॥ २.५२ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायामुपरवभागे (ईरगीतासु) षोऽयायः _____________________________________________________________ ईर उवाच शृणुवमृषयः सवे भावं परमेनः । यं ावा पुरषो मुो न संसारे पतेपुनः ॥ २.४६ ॥ याशेषजगतां योनमोहनी सवदेहनाम् । माया ववतते नयं सापीरनयोगतः ॥ २.४४ ॥ ाडान भवयित सह वतुभरामगैः । वहयित सदैवाां परय परमामनः ॥ २.४५ ॥ भूमरापोऽनलो वायुः खं मनो बुरेव च । भूतादरादकृतिनयोगे मम वतते ॥ २.४३ ॥ अतीताययसंयान ाडान ममाया । वृान पदाथौघैः सहतान समततः ॥ २.४२ ॥ पातालान च सवािण भुवनान च शासनात् । ाडान च वतते सवायेव वयंभुवः ॥ २.६.७.६.७.४९ ॥ बहुना कमुेन मम शयामकं जगत् । मयैव ेयते कृनं मयेव लयं जेत् ॥ २.३ ॥ योगनामयहं शंभुः ीणां देवी गरजा । आदयानामहं वणुवसूनामिम पावकः ॥ २.६.६.४० ॥ युगमवतरायेव मम तित शासने । पराैव पराधा कालभेदातथा परे ॥ २.६.६.६ ॥ .४१ ॥ चतुिवधान भूतान थावरािण चरािण च । नयोगादेव वतते देवय परमामनः ॥ २.

२८ ॥ अवामिमतां रागं ेषं चाभनवेशकम् । लेशायानचलान् ाहुः पाशानामनबधनान् ॥ २.८ ॥ अनतो भोगनां देवः सेनानीनां च पावकः । आमाणां च गाहथमीराणां महेरः ॥ २.७.१२ ॥ सावी सवजयानां गुानां णवोऽयहम् । सूानां पौरषं सूं येसाम च सामसु ॥ २.७ ॥ पवतानामहं मेरनाणां च चमाः । वं हरणानां च तानां सयमयहम् ॥ २.७.१८ ॥ मायापाशेन बनाम पशूनेतान् वललया । मामेव मोचकं ाहुः पशूनां वेदवादनः ॥ २.२३ ॥ शदः पश रपं च रसो गधतथैव च । योवंशतरेतान तवान ाकृतान तु ॥ २.१७ ॥ आमानः पशवः ोाः सवे संसारवितनः । तेषां पतरहं देवः मृतः पशुपतबुधैः ॥ २.७.११ ॥ मृगेाणां च संहोऽहं याणां धनुरेव च । वेदानां सामवेदोऽहं यजुषां शतरयम् ॥ २.२९ ॥ एतेषामेव पाशानां माया कारणमुयते । .२१ ॥ मनो बुरहकारः खानलािनजलान भूः । एताः कृतयवौ वकारा तथापरे ॥ २.७.७.मुनीनामयहं यासो गणानां च वनायकः । वीराणां वीरभोऽहं सानां कपलो मुनः ॥ २.१४ ॥ वानामामवाहं ानानामैरं परम् । भूतानामयहं योम सवानां मृयुरेव च ॥ २.७.७.७.१० ॥ जापतीनां दोऽहं नरृतः सवरसाम् । वायुबलवतामिम ीपानां पुकरोऽयहम् ॥ २.७.७.७.७.७.७.२२ ॥ ों वचुषी िजा ाणं चैव तु पचमम् । पायूपथं करौ पादौ वाचैव दशमी मता ॥ २.१९ ॥ मायापाशेन बानां मोचकोऽयो न वते । मामृते परमामानं भूताधपतमययम् ॥ २.७.७.१६ ॥ यचायदप लोकेऽिमन् सवं तेजोबलाधकम् । तसवं तजानीवं मम तेजोवजृिभतम् ॥ २.९ ॥ महाकप कपानां युगानां कृतमयहम् । कुबेरः सवयाणां गणेशानां च वीरकः ॥ २.७.१३ ॥ सववेदाथवदुषां मनुः वायंभुवोऽयहम् । ावततु देशानां ेाणामवमुकम् ॥ २.७.७.७.२५ ॥ सवं रजतमेत गुणयमुदातम् । सायाविथतमेतेषामयं कृतं वदुः ॥ २.२७ ॥ धमाधमावत ोौ पाशौ ौ बधसंितौ । मयिपतान कमािण नबधाय वमुये ॥ २.२६ ॥ सवं ानं तमोऽानं रजो ममुदातम् । गुणानां बुवैषयाैषयं कवयो वदुः ॥ २.२० ॥ चतुिवंशततवान माया कम गुणा इत । एते पाशाः पशुपतेः लेशा पशुबधनाः ॥ २.७.७.१५ ॥ पाशानामयहं माया कालः कलयतामहम् । गतीनां मुरेवाहं परेषां परमेरः ॥ २.७.२४ ॥ चतुिवंशकमयं धानं गुणलणम् । अनादमयनधनं कारणं जगतः परम् ॥ २.

८.८.८.७.३२ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायामुपरवभागे (ईरगीतासु) समोऽयायः _____________________________________________________________ ईर उवाच अयुतमं ानं वये ाणपुगवाः । येनासौ तरते जतुघोरं संसारसागरम् ॥ २.७.८.३१ ॥ स एव बधः स च बधकता स एव पाशः पशवः स एव । स वेद सवं न च तय वेा तमाहुरयं पुरषं पुराणम् ॥ २.४ ॥ ततोऽडमभवैमं सूयकोटसमभम् । तिमन् जे महाा मछया चोपबृंहतः ॥ २.६ ॥ या योनषु सवासु संभवित ह मूतयः । तासां माया परा योनमामेव पतरं वदुः ॥ २.७.८.७ ॥ यो मामेवं वजानात बीिजनं पतरं भुम् । स धीरः सवलोकेषु न मोहमधगछत ॥ २.१० ॥ समं पयन् ह सव समविथतमीरम् । न हनयामनामानं ततो यात परागतम् ॥ २.१२ ॥ सवता तृरनादबोधः वतता नयमलुशः । अनतश वभोिवदवा षडाहुरगान महेरय ॥ २.८.मूलकृतरया सा शमय तत ॥ २.८.१३ ॥ तमाािण मन आमा च तान सूमायाहुः स तवामकान । या सा हेतुः कृतः सा धानं बधः ोो वनयोगोऽप तेन ॥ २.९ ॥ समं सवेषु भूतेषु ततं परमेरम् । वनयववनयतं यः पयत स पयत ॥ २.५ ॥ ये चाये बहवो जीवा ममयाः सव एव ते । न मां पयित पतरं मायया मम मोहताः ॥ २.८.८.८.३ ॥ धानं पुरषो मा महान् भूतादरेव च । तमाािण महाभूतानीन्यािण च जिरे ॥ २.१ ॥ अहं मयः शातः शातो नमलोऽययः । एकाक भगवानुः केवलः परमेरः ॥ २.३० ॥ स एव मूलकृतः धानं पुरषोऽप च । वकारा महदादन देवदेवः सनातनः ॥ २.८.८.८.१४ ॥ .२ ॥ मम योनमह त गभं दधायहम् । मूलं मायाभधानं तु ततो जातमदं जगत् ॥ २.११ ॥ वदवा स सूमािण षडगं च महेरम् । धानवनयोगः परं ाधगछत ॥ २.८.८ ॥ ईशानः सववानां भूतानां परमेरः । ओकारमूितभगवानहं ा जापतः ॥ २.

१६ ॥ तमेवैकं ाहुरयेऽयनेकं वेकामानं केचदयथाहुः । अणोरणीयामहतोऽसौ महयान् महादेवः ोयते वेदवः ॥ २.९.१ ॥ ईर उवाच नाहं वो न वं च मामृते वते जाः । मायानममाित सा चामानमपाता ॥ २.१८ ॥ इत ीकूमपाराणे षसाहयां संहतायामुपरवभागे (ईरगीतासु) अमोऽयायः _____________________________________________________________ ऋषय ऊचुः नकलो नमलो नयो नष्यः परमेरः । तनो वद महादेव वरपः कथं भवान् ॥ २.९.९.९.६ ॥ अनता शयोऽये मायााः संिथता ुवाः । तिमन् दव िथतं नयमयं भात केवलम् ॥ २.९.११ ॥ .७ ॥ याभतलयते भनमभनं तु वभावतः । एकया मम सायुयमनादनधनं ुवम् ॥ २.१५ ॥ ा योगी परमामा महयान् योमयापी वेदवेः पुराणः । एको रो मृयुरयमेकं बीजं वं देव एकः स एव ॥ २.५ ॥ अहं तपरमं  परमामा सनातनः । अकारणं जाः ोो न दोषो ामनतथा ॥ २.१० ॥ त सवमदं ोतमोतं चैवािखलं जगत् । तदेव च जगकृनं ताय वमुयते ॥ २.९.८.८.९.१७ ॥ एवं ह यो वेद गुहाशयं परं भुं पुराणं पुरषं वरपम् । हरमयं बुमतां परां गतं स बुमान् बुमतीय तत ॥ २.या सा शः कृतौ लनरपा वेदेषूा कारणं योनः । तया एकः परमेी परता महेरः पुरषः सयरपः ॥ २.९.९ ॥ तदेतपरमं यं भामडलमिडतम् । तदरं परं योततणोः परमं पदम् ॥ २.८.८ ॥ पुंसोऽभूदयया भूतरयया तरोहतम् । अनादमयं ततं युयतेऽवया कल ॥ २.९.२ ॥ अनादनधना शमायायसमाया । तिनमः पचोऽयमयादभवखलु ॥ २.९.४ ॥ तमामे वरपवं नितं वादभः । एकवे च पृथवे च ोमेतिनदशनम् ॥ २.९.८.३ ॥ अयं कारणं ाहुरानदं योतररम् । अहमेव परं  मो यन वते ॥ २.

४ ॥ एतपरमं ानं केवलं कवयो वदुः । अानमतरसवं यमामायामयं जगत् ॥ २.यतो वाचो नवतते अाय मनसा सह । आनदं णो वान् वभेत न कुतन ॥ २.९.१३ ॥ यमापरं नापरमित किचत् ययोतषां योतरेकं दवथम् । तदेवामानं मयमानोऽथ वान् आमानद भवत भूतः ॥ २.९.१०.९.१४ ॥ तदययं कललं गूढदेहं ानदममृतं वधाम । वदयेवं ाणा ना य गवा न नवतेत भूयः ॥ २.१०.१७ ॥ एको देवः सवभूतेषु गूढः सवयापी सवभूतातरामा । तमेवैकं येऽनुपयित धीरास् तेषां शाितः शाती नेतरेषाम् ॥ २.१०.१५ ॥ हरमये परमाकाशतवे यदिचष वभातीव तेजः । ताने परपयित धीरा वाजमानं वमलं योम धाम ॥ २.१९ ॥ इयेतदैरं ानमुं वो मुनपुगवाः । गोपनीयं वशेषेण योगनामप दुलभम् ॥ २.१८ ॥ सवाननशरोीवः सवभूतगुहाशयः । सवयापी च भगवान तमादयदयते ॥ २.२० ॥ इत ीकूमपाराणे षसाहयां संहतायामुपरवभागे (ईरगीतासु) नवमोऽयायः _____________________________________________________________ ईर उवाच अलगमेकमयं लगं ेत नितम् । वययोतः परं तवं परे योिन यविथतम् ॥ २.९.९.९.३ ॥ अयथा नह मां ुं शयं वै मुनपुगवाः । नह तते ानं यततायते परम् ॥ २.९.१०.५ ॥ .१२ ॥ वेदाहमेतं पुरषं महात मादयवणं तमसः परतात् । ताय परमुयेत वान् नयानद भवत भूतः ॥ २.९.२ ॥ तिनाः शातसंकपा नयं तावभावताः । पयित तपरं  यिलगमत ुतः ॥ २.९.१०.१ ॥ अयं कारणं यदरं परमं पदम् । नगुणं शुवानं तै पयित सूरयः ॥ २.१६ ॥ ततः परं परपयित धीरा आमयामानमनुभूयानुभूय । वयंभः परमेी महयान् ानद भगवानीश एषः ॥ २.

९ ॥ भजते परमानदं सवगं यदामकम् । वामयविथताः शाताः परेऽये परय तु ॥ २.१०.१०.११ ॥ तमादनादमयातं ववेकं परमं शवम् । स ईरो महादेवतं वाय वमुयते ॥ २.१०.११.१०.१०.१० ॥ एषा वमुः परमा मम सायुयमुमम् । नवाणं णा चैयं कैवयं कवयो वदुः ॥ २.८ ॥ साादेव पयित वामानं परमेरम् । नयानदं निवकपं सयरपमत िथतः ॥ २.१३ ॥ नयोदतं संवदा निवकपं शुं बृहतं परमं यभात । अातरं वदोऽथ नयं पयित तवमचलं यस ईशः ॥ २.२ ॥ योगासंजायते ानं ानाोगः वतते । .१०.१७ ॥ इती ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायामुपरवभागे (ईरगीतासु) दशमोऽयायः _____________________________________________________________ ईर उवाच अतः परं वयाम योगं परमदुलभम् । येनामानं पयित भानुमतमवेरम् ॥ २.११.१०.१६ ॥ इयेतदुं परमं रहयं ानामृतं सववेदेषु गूढम् । जानात योगी वजनेऽथ देशे युजीत योगं यतो जम् ॥ २.१०.१४ ॥ नयानदममृतं सयरपं शुं वदित पुरषं सववेदाः । तदेवेदमत णवेनेशतारं धायायित वेदाथवनिताथाः ॥ २.६ ॥ येऽयनेकं पयित तेऽप पयित तपरम् । आताः परमां नां बुवैकं तवमययम् ॥ २.१ ॥ योगािनदहत िमशेषं पापपजरम् । सनं जायते ानं साािनवाणसदम् ॥ २.१०.७ ॥ ये पुनः परमं तवमेकं वानेकमीरम् । भया मां संपयित वेयाते तदामकाः ॥ २.१०.१२ ॥ न त सूयः वभातीह चो न नािण तपनो नोत वुत् । तासेदमिखलं भात नयं तिनयभासमचलं सभात ॥ २.१०.यानं नमलं सूमं निवकपं यदययम् । ममामासौ तदेवेमत ाहुिवपितः ॥ २.१०.१५ ॥ न भूमरापो न मनो न वः ाणोऽनलो गगनं नोत बुः । न चेतनोऽयपरमाकाशमये वभात देवः शव एव केवलः ॥ २.

२३ ॥ यः शदबोधजननः परेषां शृवतां फुटम् । वायायो वाचकः ो उपांशोरथ लणम् ॥ २.११.२० ॥ उपवासपराकादकृचाायणादभः । शररशोषणं ाहुतापसातप उमम् ॥ २.११.११.११.१८ ॥ याणामयनादानमापप यथेछया । अपरह इयाहुतं येन पालयेत् ॥ २.११.११.११.४ ॥ योगतु वधो ेयो भावः थमो मतः । अपरतु महायोगः सवयोगोमोमः ॥ २.३ ॥ एककालं कालं वा कालं नयमेव वा । ये युजतीह मोगं ते वेया महेराः ॥ २.१५ ॥ सयेन सवमानोत सये सवं ततम् । यथाथकथनाचारः सयं ों जातभः ॥ २.११.१० ॥ ाणायामतथा यानं याहारोऽथ धारणा । समाध मुनेा यमो नयम आसनम् ॥ २.२५ ॥ यपदारसगया परपदनविजतम् । चतनं सवशदानां मानसं तं जपं वदुः ॥ २.२६ ॥ .५ ॥ शूयं सवनराभासं वरपं य चयते । अभावयोगः स ोो येनामानं पयत ॥ २.११.११.१४ ॥ अहंसायाः परो धमो नायहंसा परं सुखम् । वधना या भवेंसा वहंसैव कितता ॥ २.११.११ ॥ मयेकचतायोगो वृयतरनरोधतः । तसाधनायधा तु युमाकं कथतान तु ॥ २.योगानाभयुय सीदत महेरः ॥ २.११.९ ॥ सहशोऽथ शतशो ये चेरबहकृताः । न ते पयित मामेकं योगनो यतमानसाः ॥ २.११.१६ ॥ परयापहरणं चौयााथ बलेन वा । तेयं तयानाचरणादतेयं धमसाधनम् ॥ २.१३ ॥ कमणा मनसा वाचा सवभूतेषु सवदा । अलेशजननं ों वहंसा परमिषभः ॥ २.११.८ ॥ य साापयित वमुा वमीरम् । सवेषामेव योगानां स योगः परमो मतः ॥ २.२१ ॥ वेदातशतरयणवादजपं बुधाः । सवशुकरं पुंसां वायायं परचते ॥ २.१२ ॥ अहंसा सयमतेयं चयापरहौ । यमाः संेपतः ोािशुदा नृणाम् ॥ २.११.११.११.११.७ ॥ ये चाये योगनां योगाः ूयते थवतरे । सवे ते योगय कलां नाहित षोडशीम् ॥ २.६ ॥ य पयत चामानं नयानदं नरजनम् । मयैयं स महायोगो भाषतः परमेरः ॥ २.११.११.११.२२ ॥ वायायय यो भेदा वाचकोपांशुमानसाः । उरोरवैशयं ाहुवेदाथवेदनः ॥ २.१९ ॥ तपः वायायसंतोषाः शौचमीरपूजनम् । समासािनयमाः ोा योगसदायनः ॥ २.११.११.२४ ॥ ओयोः पदमाेण परयाशदबोधकः । उपांशुरेष निदः साहो वाचकाजपः ॥ २.१७ ॥ कमणा मनसा वाचा सवावथासु सवदा । सव मैथुनयागं चयं चते ॥ २.११.

११.११.३९ ॥ देशाविथतमालय बुेया वृसंततः । वृयतरैरसंसृा तयानं सूरयो वदुः ॥ २.४७ ॥ जतुयाे मशाने च जीणगोे चतुपथे । सशदे सभये वाप चैयवमीकसंचये ॥ २.३७ ॥ इन्याणां वचरतां वषयेषु वभावतः । नहः ोयते सः याहारतु समाः ॥ २.२७ ॥ बामायतरं शौचं धा ों जोमाः । मृजलायां मृतं बां मनःशुरथातरम् ॥ २.यछालाभतो नयमलं पुंसो भवेदत । या धीतामृषयः ाहुः संतोषं सुखलणम् ॥ २.११.३१ ॥ मााादशको मदतुिवंशतमाकः । मयमः ाणसंरोधः षट्ंशमाकोमः ॥ २.११.४५ ॥ उभे कृवा पादतले जानूवोरतरेण ह । समासीतामनः ोमासनं वितकं परम् ॥ २.११.११.११.४४ ॥ एकं पादमथैकिमन् वययोरिण समाः । आसीताधासनमदं योगसाधनमुमम् ॥ २.४३ ॥ ऊवोरपर वेाः कृवा पादतले उभे । समासीतामनः पममेतदासनमुमम् ॥ २.११.११.४८ ॥ अशुभे दुजनााते मशकादसमिवते । नाचरेेहबाधे वा दौमनयादसंभवे ॥ २.११.४१ ॥ धारणा ादशायामा यानं ादशधारणाः । यानं ादशकं यावसमाधरभधीयते ॥ २.३४ ॥ सयातं सणवां गायीं शरसा सह । जपेदायताणः ाणायामः स उयते ॥ २.२८ ॥ तुतमरणपूजाभवानःकायकमभः । सुनला शवे भरेतदरपूजनम् ॥ २.३६ ॥ रेचकोऽजनासापूरकतिनरोधतः । सायेन संिथतया सा कुभकः परगीयते ॥ २.४२ ॥ आसनं वितकं ों पममधासनं तथा । साधनानां च सवेषामेतसाधनमुमम् ॥ २.३३ ॥ सगभमाहुः सजपमगभं वजपं बुधाः । एतै योगनामुं ाणायामय लणम् ॥ २.३२ ॥ वेदकपनोथानजनकवं यथामम् । मदमयममुयानामानदादुमोमः ॥ २.११.११.४६ ॥ अदेशकाले योगय दशनं ह न वते । अययासे जले वाप शुकपणचये तथा ॥ २.२९ ॥ यमाः सनयमाः ोाः ाणायामं नबोधत । ाणः वदेहजो वायुरायामतिनरोधनम् ॥ २.११.३० ॥ उमाधममयवात्धायं तपादतः । स एव वधः ोः सगभोऽगभ एव च ॥ २.११.११.११.४० ॥ एकाकारः समाधः याेशालबनविजतः । ययो थमाेण योगसाधनमुमम् ॥ २.३८ ॥ पुडरके नायां वा मूिन पवतमतके । एवमादषु देशेषु धारणा चबधनम् ॥ २.११.११.४९ ॥ सुगुे सुशुभे देशे गुहायां पवतय तु । .११.३५ ॥ रेचकः पूरकैव ाणायामोऽथ कुभकः । ोयते सवशाेषु योगभयतमानसैः ॥ २.११.११.११.११.

११.११.११.६२ ॥ अयं कृतौ लनं परं योतरनुमम् । तदतः परमं तवमामाधारं नरजनम् ॥ २.११.५८ ॥ यायीताकाशमयथमीशं परमकारणम् । तदामा सवगो भूवा न किचदप चतयेत् ॥ २.६५ ॥ मदामा ममयो भम गृहवा िनहोजम् । तेनोृय तु सवागमिनरयादमतः । चतयेवामनीशानं परं योतः वरपणम् ॥ २.५४ ॥ शखाे ादशागुये कपयवाथ पकजम् । धमकदसमुूतं ाननालं सुशोभनम् ॥ २.६८ ॥ चयमहंसा च मा शौचं तपो दमः । संतोषः सयमाितयं तागान वशेषतः ॥ २.११.११.११.११.५३ ॥ कृवाथ नभयः शातयवा मायामयं जगत् । वामयविथतं देवं चतयेपरमेरम् ॥ २.५६ ॥ सवशमयं साां ाहुिदयमययम् । ओकारवायमयं रिमजालसमाकुलम् ॥ २.६६ ॥ एष पाशुपतो योगः पशुपाशवमुये । सववेदातसारोऽयमयाममत ुतः ॥ २.५० ॥ गृहे वा सुशुभे रये वजने जतुविजते । युजीत योगी सततमामानं मपरायणः ॥ २.६७ ॥ एतपरतरं गुं मसायुयोपपादकम् । जातीनां तु कथतं भानां चारणाम् ॥ २.११.११.६० ॥ आमानमथ कतारं तानलसमिवषम् । मये वशखाकारं पुरषं पचवंशकम् ॥ २.११.७१ ॥ ये यथा मां पते तांतथैव भजायहम् । ानयोगेन मां तमाजेत परमेरम् ॥ २.६४ ॥ संथाय मय चामानं नमले परमे पदे । लावयवामनो देहं तेनैव ानवारणा ॥ २.५१ ॥ नमकृय तु योगीान् सशयां वनायकम् । गुरं चैवाथ मां योगी युजीत सुसमाहतः ॥ २.११.११.११.११.७२ ॥ अथवा भयोगेन वैरायेण परेण तु । .७० ॥ वीतरागभयोधा ममया मामुपाताः । बहवोऽनेन योगेन पूता मावमागताः ॥ २.११.५७ ॥ चतये वमलं परं योतयदरम् । तिमन् योतष वययवामानं तदभेदतः ॥ २.११.६१ ॥ चतयेपरमामानं तमये गगनं परम् । ओकरबोधतं तवं शातं शवमयुतम् ॥ २.५९ ॥ एतुतमं यानं यानातरमथोयते । चतयवा तु पूवों दये पममुमम् ॥ २.नातीरे पुयदेशे देवतायतने तथा ॥ २.५५ ॥ ऐयादलं ेतं परं वैरायकिणकम् । चतयेपरमं कोशं किणकायां हरमयम् ॥ २.११.११.६९ ॥ एकेनायथ हनेन तमय तु लुयते । तमादामगुणोपेतो मतं वोढुमहत ॥ २.११.११.११.११.५२ ॥ आसनं वितकं बवा पममधमथाप वा । नासकाे समां मीषदुमीलतेणः ॥ २.६३ ॥ यायीत तमयो नयमेकरपं महेरम् । वशोय सवतवान णवेनाथवा पुनः ॥ २.

११.११.९० ॥ तमादनीरानयांयवा देवानशेषतः । मामेव संयेदशं स यात परमं पदम् ॥ २.७९ ॥ सवकमायप सदा कुवाणो मपरायणः । मसादादवानोत शातं परमं पदम् ॥ २.९६ ॥ .११.८९ ॥ ये चायदेवताभाः पूजयतीह देवताः । मावनासमायुा मुयते तेऽप भावतः ॥ २.११.११.११.९४ ॥ ये चाये नयता भा भावयवा वधानतः । य वचन तिलगमचयित महेरम् ॥ २.८७ ॥ मुयो मां सततं पूजयतीह ये जनाः । तेषां नयाभयुानां योगेमं वहायहम् ॥ २.११.११.८८ ॥ येऽये च कामभोगाथं यजते यदेवताः । तेषां तदतं वेयं देवतानुगतं फलम् ॥ २.८६ ॥ एवं नयाभयुानां मायेयं कमसावगम् । नाशयाम तमः कृनं ानदपेन भावता ॥ २.७५ ॥ संतुः सततं योगी यतामा ढनयः । मयिपतमनो बुयो मः स मे यः ॥ २.११.८५ ॥ मुयो मां सततं बोधयतः परपरम् । कथयत मां नयं मम सायुयमानुयुः ॥ २.११.८० ॥ चेतसा सवकमािण मय संयय मपरः । नराशीिनममो भूवा मामेकं शरणं जेत् ॥ २.७३ ॥ सवकमािण संयय भाशी नपरहः । ानोत मम सायुयं गुमेतमयोदतम् ॥ २.११.११.८३ ॥ यछालाभतुय ातीतय चैव ह । कुवतो मसादाथं कम संसारनाशनम् ॥ २.११.७७ ॥ अनपेः शुचद उदासीनो गतयथः । सवारभपरयागी भमान् यः स मे यः ॥ २.११.११.११.११.११.११.७६ ॥ यमानोजते लोको लोकानोजते च यः । हषामषभयोेगैमुो यः स ह मे यः ॥ २.९१ ॥ यवा पुादषु नेहं नः शोको नपरहः । यजेचामरणािलगे वरः परमेरम् ॥ २.११.७४ ॥ अेा सवभूतानां मैः करण एव च । नममो नरहकारो यो मः स मे यः ॥ २.९५ ॥ जले वा वमये वायोिन सूयेऽथवायतः । रादौ भावयवेशमचयेिलगमैरम् ॥ २.८१ ॥ यवा कमफलासगं नयतृो नरायः । कमयभवृोऽप नैव तेन नबयते ॥ २.९२ ॥ येऽचयित सदा लगं यवा भोगानशेषतः । एकेन जमना तेषां ददाम परमैरम् ॥ २.११.८४ ॥ ममना मनमकारो माजी मपरायणः । मामुपैयत योगीशं ावा मां परमेरम् ॥ २.११.चेतसा बोधयुेन पूजयेमां सदा शुचः ॥ २.७८ ॥ तुयनदातुतमौनी संतुो येन केनचत् । अनकेतः िथरमतमो मामुपैयत ॥ २.११.८२ ॥ नराशीयतचामा यसवपरहः । शाररं केवलं कम कुवनानोत तपदम् ॥ २.९३ ॥ परानदामकं लगं केवलं सिनरजनम् । ानामकं सवगतं योगनां द संिथतम् ॥ २.११.

सवं लगमयं ेतसवं लगे ततम् । तमािलगेऽचयेदशं य वचन शातम् ॥ २.११.११.११० ॥ अयं नारायणो योऽहमीरो ना संशयः । नातरं ये पयित तेषां देयमदं परम् ॥ २.१०८ ॥ उवैवमथ योगीानवीगवानजः । हताय सवभानां जातीनां जोमाः ॥ २.११.११७ ॥ तमादेष महायोगी मैः पुरषोमः । अचनीयो नमकायो मीतजननाय ह ॥ २.११.१०१ ॥ तोमणकाले ह सवेषामेव देहनाम् । ददात तपरं ानं येन मुयेत बधनात् ॥ २.११.११.१०२ ॥ वणामवधं कृनं कुवाणो मपरायणः । तेनैव जमना ानं लवा यात शवं पदम् ॥ २.११.११.११.११.११.१०९ ॥ भवतोऽप ह मानं शयाणां वधपूवकम् । उपदेयित भानां सवेषां वचनामम ॥ २.११.११३ ॥ ये िवमं वणुमयं मां वा देवं महेरम् । एकभावेन पयित न तेषां पुनरवः ॥ २.११६ ॥ मूखं वा पिडतं वाप ाणं वा मदायम् । मोचयाम पाकं वा न नारायणनदकम् ॥ २.११.११८ ॥ एवमुवा समालय वासुदेवं पनाकधृक् । अतिहतोऽभवेषां सवेषामेव पयताम् ॥ २.१०० ॥ वसेामरणाो वाराणयां समाहतः । सोऽपीरसादेन यात तपरमं पदम् ॥ २.११.१०६ ॥ यास उवाच इयेतदुवा भगवानामयोगमनुमम् । याजहार समासीनं नारायणमनामयम् ॥ २.११.११४ ॥ तमादनादनधनं वणुमामानमययम् । मामेव संपयवं पूजयवं तथैव ह ॥ २.१०५ ॥ एतहयं वेदानां न देयं यय कय चत् । धािमकायैव दातयं भाय चारणे ॥ २.९९ ॥ अथवा शतरयं जपेदामरणाद्जः । एकाक यतचामा स यात परमं पदम् ॥ २.९७ ॥ अनौ यावतामसु योिन सूये मनीषणाम् । काादवेव मूखाणां द लगतुयोगनाम् ॥ २.११.१०४ ॥ कतु वना भवयित पापोपहतचेतसाम् । धमं समायेमामुये नयतं जाः ॥ २.१०३ ॥ येऽप त वसतीह नीचा वा पापयोनयः । सवे तरित संसारमीरानुहाद्जाः ॥ २.११.११९ ॥ .११.११.११.११२ ॥ ये वयथा पयित लोके भेदशो जनाः । न ते मां संपयित जायते च पुनः पुनः ॥ २.११.११५ ॥ येऽयथा मां पयित मवेमं देवतातरम् । ते याित नरकान् घोरानाहं तेषुयविथतः ॥ २.११.११.१११ ॥ ममैषा परमा मूितनारायणसमाया । सवभूतामभूतथा शाता चारसंिता ॥ २.९८ ॥ यनुपनवानो वरः ीतसंयुतः । यावजीवं जपेुः णवं णो वपुः ॥ २.१०७ ॥ मयैताषतं ानं हताथं वादनाम् । दातयं शातचेयः शयेयो भवता शवम् ॥ २.

११.११.११.१२८ ॥ पराशरोऽप सनकािपता मे सवतवक् । लेभेतपरमं ानं तमाामीकरावान् ॥ २.११.१३५ ॥ एवमुेऽथ मुनयः शौनकाा महेरम् । णेमुः शातं थाणुं यासं सयवतीसुतम् ॥ २.११.१३२ ॥ शरयं शरणं रं पनोऽहं वशेषतः । भूतेशं गरशं थाणुं देवदेवं शूलनम् ॥ २.११.११.११.११.१४१ ॥ ुवा सयवतीसूनुः कमयोगं सनातनम् । मुनीनां भाषतं कृणः ोवाच सुसमाहतः ॥ २.१३६ ॥ अुवन् मनसः कृणैपायनं भुम् । साादेव षीकेशं सवलोकमहेरम् ॥ २.१२६ ॥ सनदनोऽप योगीः पुलहाय महषये । ददौ गौतमायाथ पुलहोऽप जापतः ॥ २.१३८ ॥ कथयव मुने कमयोगमनुमम् । येनासौ भगवानीशः समारायो मुमुुभः ॥ २.११.१३३ ॥ भवतोऽप ह तं देवं शंभुं गोवृषवाहनम् । पवं सपीकाः सपुाः शरणं शवम् ॥ २.११.१२९ ॥ ममोवाच पुरा देवः सतीदेहभवागजः । वामदेवो महायोगी रः कल पनाकधृक् ॥ २.१२३ ॥ एवमुवा स वामा योगनां योगवमः । नारायणो महायोगी जगामादशनं वयम् ॥ २.१३७ ॥ भवसादादचला शरये गोवृषवजे । इदानीं जायते भया देवैरप दुलभा ॥ २.११.१२७ ॥ अगरा वेदवदुषे भराजाय दवान् । जैगीषयाय कपलतथा पचशखाय च ॥ २.१३४ ॥ वतवं तसादेन कमयोगेन शकरम् । पूजयवं महादेवं गोपतं भूतभूषणम् ॥ २.११.११.११.१२४ ॥ तेऽप देवाददेवेशं नमकृय महेरम् । नारायणं च भूतादं वान थानान भेिजरे ॥ २.१२१ ॥ गछवं ववराः सवे वानं परमेनः । वतयवं शयेयो धािमकेयो मुनीराः ॥ २.१३९ ॥ वसंनधावेष सूतः शृणोतु भगवचः । तदािखललोकानां रणं धमसंहम् ॥ २.११.१३० ॥ नारायणोऽप भगवान् देवकतनयो हरः । अजुनाय वयं साादवानदमुमम् ॥ २.१२२ ॥ इदं भाय शाताय धािमकायाहतानये । वानमैरं देयं ाणाय वशेषतः ॥ २.११.नारायणोऽप भगवांतापसं वेषमुमम् । जाह योगनः सवांयवा वै परमं वपुः ॥ २.११.१२० ॥ ातं भवरमलं सादापरमेनः । साादेव महेशय ानं संसारनाशनम् ॥ २.११.११.११.१४२ ॥ य इमं पठते नयं संवादं कृवाससः । .११.११.१४० ॥ यदुं देवदेवेन वणुना कूमरपणा । पृेन मुनभः पूवं शेणामृतमथने ॥ २.१३१ ॥ यदहं लधवान् राामदेवादनुमम् । वशेषारशे भतमादारय मेऽभवत् ॥ २.१२५ ॥ सनकुमारो भगवान् संवताय महामुनः । दवानैरं ानं सोऽप सयताय तु ॥ २.

१२.१४३ ॥ ावयेा जान् शुान् चयपरायणान् । यो वा वचारयेदथं स यात परमां गतम् ॥ २.८ ॥ उरं तु समायातं वासः कृणािजनं शुभम् । अभावे गयमिजनं रौरवं वा वधीयते ॥ २.११.१२.१६ ॥ .१२.१२.१३ ॥ मौजी वृसमा णा काया वय मेखला । मुजाभावे कुशेनाहुिथनैकेन वा भः ॥ २.१२.१२.११.१२ ॥ उपासने गुरणां च संययोः साधुसंगमे । उपवीती भवेिनयं वधरेष सनातनः ॥ २.११.१२.११.१४४ ॥ यैतछृणुयािनयं भयुो ढतः । सवपापवनमुो लोके महयते ॥ २.१२.४ ॥ दडी च मेखल सूी कृणािजनधरो मुनः । भाहारो गुरहतो वीमाणो गुरमुखम् ॥ २.२ ॥ सवपापहरं पुयमृषसघैिनषेवतम् । समाहतधयो यूयं शृणुवं गदतो मम ॥ २.१२.३ ॥ कृतोपनयनो वेदानधीयीत जोमाः । गभामेऽमे वादे वसूोवधानतः ॥ २.१२.९ ॥ उृय दिणं बाहुं सये बाहौ समिपतम् । उपवीतं भवेिनयं नवीतं कठसजने ॥ २.१२.१२.सनकुमारमुखैः सवपापैः मुयते ॥ २.१२.११ ॥ अयगारे गवां गोे होमे जये तथैव च । वायाये भोजने नयं ाणानां च सिनधौ ॥ २.७ ॥ वसेदवकृतं वासः कापासं वा कषायकम् । तदेव परधानीयं शुलमिछमुमम् ॥ २.१२.१० ॥ सयं बाहुं समुृय दिणे तु धृतं जाः । ाचीनावीतमयुं पये कमिण योजयेत् ॥ २.१२.१२.१५ ॥ सायं ातजः संयामुपासीत समाहतः । कामालोभायामोहायेन पततो भवेत् ॥ २.१४ ॥ धारयेैवपालाशौ दडौ केशातकौ जः । याहवृजं वाथ सौयमणमेव च ॥ २.१४५ ॥ तमासवयेन पठतयो मनीषभः । ोतयाथ मतयो वशेषााणैः सदा ॥ २.५ ॥ कापासमुपवीताथं निमतं णा पुरा । ाणानां वसूं कौशं वा वमेव वा ॥ २.१४६ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायामुपरवभागे (ईरगीतासु) एकादशोऽयायः _____________________________________________________________ यास उवाच शृणुवमृषयः सवे वयमाणं सनातनम् । कमयोगं ाणानामायितकफलदम् ॥ २.६ ॥ सदोपवीती चैव यासदा बशखो जः । अयथा यकृतं कम तवययथाकृतम् ॥ २.१ ॥ आनायसमिखलं णानुदिशतम् । ऋषीणां शृवतां पूवं मनुराह जापतः ॥ २.

१२.२२ ॥ लौककं वैदकं चाप तथायािमकमेव वा । आददत यतो ानं तं पूवमभवादयेत् ॥ २.२६ ॥ माता मातामह गुवो पतुमातु सोदराः । ूः पतामहयेा धाी च गुरवः स्यः ॥ २.३७ ॥ वजयवा मुफलं नयं नैमकं तथा । धमसारः समुः ेयानतफलदः ॥ २.१२.१२.१२.१२.३६ ॥ तयोिनयं यं कुयाकमणा मनसा गरा । न तायामननुातो धममयं समाचरेत् ॥ २.३० ॥ गुरणामप सवेषां पूयाः पच वशेषतः । तेषामाायः ेातेषां माता सुपूिजता ॥ २.१२.१२.३१ ॥ यो भावयत या सूते येन वोपदयते । येो ाता च भता च पचैते गुरवः मृताः ॥ २.१२.३२ ॥ आमनः सवयेन ाणयागेन वा पुनः । पूजनीया वशेषेण पचैते भूतमछता ॥ २.१२.२७ ॥ इयुो गुरवगोऽयं मातृतः पतृतो जाः । अनुवतनमेतेषां मनोवाकायकमभः ॥ २.३३ ॥ याविपता च माता च ावेतौ निवकारणौ । तावसवं परयय पुः यापरायणः ॥ २.२० ॥ न कुयाोऽभवादय जः यभवादनम् । नाभवाः स वदुषा यथा शूतथैव सः ॥ २.१२.३९ ॥ .३८ ॥ सयगाराय वारं वसृतदनुया । शयो वाफलं भुे ेय चापते दव ॥ २.१२.२१ ॥ ययतपािणना कायमुपसंहणं गुरोः । सयेन सयः यो दिणेन तु दिणः ॥ २.२५ ॥ उपायायः पता येो ाता चैव महपतः । मातुलः शुराता मातामहपतामहौ । वणयेः पतृय पुंसोऽ गुरवः मृताः ॥ २.१२.अिनकायं ततः कुयासायं ातः सनधीः । नावा संतपयेेवानृषीन् पतृगणांतथा ॥ २.१८ ॥ असावहं भो नामेत सयणतपूवकम् । आयुरारोयसयथं तादपरविजतः ॥ २.२९ ॥ जीवताथमप ेषाुरभनैव भाषणम् । उदतोऽप गुणैरयैगुरेषी पतयधः ॥ २.१२.१२.१९ ॥ आयुणान् भव सौयेत वायो वोऽभवादने । अकाराय नानोऽते वायः पूवारः लुतः ॥ २.३४ ॥ पता माता च सुीतौ यातां पुगुणैयद । स पुः सकलं धममानुयाेन कमणा ॥ २.२८ ॥ गुरं वा समुेदभवा कृताजलः । नैतैरपवशेसाधं ववदेनामकारणात् ॥ २.१२.१२.१२.१२.१२.१२.१२.१७ ॥ देवतायचनं कुयापुपैः पेण वाबुभः । अभवादनशीलः यािनयं वृेषु धमतः ॥ २.१२.२४ ॥ ाणं कुशलं पृछेबधुमनामयम् । वैयं ेमं समागय शूमारोयमेव तु ॥ २.२३ ॥ नोदकं धारयेैं पुपािण समधतथा । एवंवधान चायान न दैवाेषु कमसु ॥ २.१२.३५ ॥ नाित मातृसमं दैवं नाित पतृसमो गुरः । तयोः युपकारोऽप न कथचन वते ॥ २.

यो ातरं पतृसमं यें मूखोऽवमयते । तेन दोषेण स ेय नरयं घोरमृछत ॥ २.१२.५३ ॥ मातरं वा वसारं वा मातुवा भगनीं नजाम् । भेत भां थमं या चैनं न वमानयेत् ॥ २.४८ ॥ वा कम वयो बधुिवं भवत पचमम् । मायथानान पचाहुः पूवं पूवं गुररात् ॥ २.१२.४४ ॥ अभवाा पूय शरसा वन् एव च । ाणः याै ीकामैः सादरं सदा ॥ २.१२.१२.४२ ॥ मातुलां पतृयां शुरानृिवजो गुरन् । असावहमत ूयुः युथाय यवीयसः ॥ २.१२.५७ ॥ सवं वा वचरेामं पूवोानामसंभवे । नयय यतो वाचं दशवनवलोकयन् ॥ २.५१ ॥ भामाय शानां गृहेयः यतोऽवहम् । नवे गुरवेऽीयाायततदनुया ॥ २.५२ ॥ भवपूवं चरेैयमुपनीतो जोमः । भवमयं तु राजयो वैयतु भवदुरम् ॥ २.५४ ॥ सजातीयगृहेवेव सावविणकमेव वा । भैयय चरणं ों पततादषु विजतम् ॥ २.४३ ॥ अवायो दितो नाना यवीयानप यो भवेत् । भोभवपूवकं वेनमभभाषेत धमवत् ॥ २.४१ ॥ येनरा भतृपडाथं वान् ाणान् संयजित ह । तेषामथायांलोकान् ोवाच भगवामनुः ॥ २.१२.१२.१२.४७ ॥ गुररिनजातीनां वणानां ाणो गुरः । पतरेको गुरः ीणां सवायागतो गुरः ॥ २.१२.५० ॥ पथा देयो ाणाय स्यै राे चुषे । वृाय भारबुनाय रोगणे दुबलाय च ॥ २.१२.१२.१२.१२.४५ ॥ नाभवाातु वेण यााः कथचन । ानकमगुणोपेता ययेते बहुुताः ॥ २.१२.४० ॥ पुंसा वमनवेन पूयो भता तु सवदा । यात दातर लोकेऽिमनुपकारा गौरवम् ॥ २.४९ ॥ पचानां षु वणेषु भूयांस बलवित च । य युः सोऽ मानाहः शूोऽप दशमीं गतः ॥ २.४६ ॥ ाणः सववणानां वित कुयादत िथतः । सवणेषु सवणानां कायमेवाभवादनम् ॥ २.६० ॥ पूजयेदशनं नयमाचैतदकुसयन् । वा येसीदेच तनदेच सवशः ॥ २.५६ ॥ गुरोः कुले न भेत न ातकुलबधुषु । अलाभे वयगेहानां पूवं पूवं ववजयेत् ॥ २.५५ ॥ वेदयैरहनानां शतानां वकमसु । चयाहरेैं गृहेयः यतोऽवहम् ॥ २.१२.१२.१२.६१ ॥ अनारोयमनायुयमवयं चातभोजनम् । अपुयं लोकवं तमापरवजयेत् ॥ २.१२.१२.१२.५८ ॥ समाय तु तैं यावदथममायया । भुजीत यतो नयं वायतोऽनयमानसः ॥ २.६२ ॥ ाुखोऽनान भुजीत सूयाभमुख एव वा । .१२.१२.१२.५९ ॥ भैयेण वतयेिनयं नैकानाद भवेती । भैयेण तनो वृरपवाससमा मृता ॥ २.

१३.१३.६३ ॥ ाय पािणपादौ च भुजानो रपपृशेत् । शुचौ देशे समासीनो भुवा च रपपृशेत् ॥ २.१६ ॥ कनामूलतः पााजापयं चते । अगुये मृतं दैवं तदेवाषं किततम् ॥ २.३ ॥ चडाललेछसंभाषे ीशूोिछभाषणे । उिछं पुरषं पृवा भोयं चाप तथावधम् । आचामेदुपाते वा लोहतय तथैव च ॥ २.१० ॥ नैकहतािपतजलैिवना सूेण वा पुनः । न पादुकासनथो वा बहजानुरथाप वा ॥ २.८ ॥ शरः ावृय कठं वा मुकछसखोऽप वा । अकृवा पादयोः शौचमाचातोऽयशुचभवेत् ॥ २.१२ ॥ शूाशुचकरोमुैन ाराभतथैव च । न चैवागुलभः शदं न कुवनायमानसः ॥ २.१३ ॥ न वणरसदुाभन चैव दरोदकैः । न पािणुभताभवा न बहक एव वा ॥ २.१३.१३.१३.१३.१४ ॥ ाभः पूयते वः कयाभः यः शुचः । ाशताभतथावैयः ीशूौ पशतोऽततः ॥ २.११ ॥ न जपन हसन् ेन् शयानः  एव च । नावीिताभः फेनाैरपेताभरथाप वा ॥ २.१३.१३.१७ ॥ मूले वा दैवमाषं यादानेयं मयतः मृतं । .२ ॥ चवरं वा मशानं वा समाय जोमः । संययोरभयोतदाचातोऽयाचमेपुनः ॥ २.१३.नाादुदुखो नयं वधरेष सनातनः ॥ २.१३.१३.१३.१३.६४ ॥ इती ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायामुपरवभागे ादशोऽयायः _____________________________________________________________ यास उवाच भुवा पीवा च सुवा च नावा रयोपसपणे । ओावलमोकौ पृवा वासो वपरधाय च ॥ २.१३.१३.४ ॥ भोजने संययोः नावा पीवा मूपुरषयोः । आचातोऽयाचमेसुवा सकृसकृदथायतः ॥ २.१ ॥ रेतोमूपुरषाणामुसगेऽयुभाषणे । ीववाययनारभे कासासागमे तथा ॥ २.१२.७ ॥ अनुणाभरफेनाबरदुाभ धमतः । शौचेसुः सवदाचामेदासीनः ागुदुखः ॥ २.५ ॥ अनेगवामथालभे पृवा यतमेव वा । ीणामथामनः पशे नीवीं वा परधाय च ॥ २.१२.६ ॥ उपपृशेजलं वां तृणं वा भूममेव वा । केशानां चामनः पशे वाससोऽालतय च ॥ २.१३.१३.९ ॥ सोपानको जलथो वा नोणीषी वाचमेुधः । न चैव वषधाराभन तनोृतोदकैः ॥ २.१५ ॥ अगुमूलातरतो रेखायां ामुयते । अतरागुदेशयो पतॄणां तीथमुमम् ॥ २.

१३.१३.३१ ॥ यमं समादाय भवेदुछेषणािवतः । अनधायैव तयमाचातः शुचतामयात् । वादषु वकपः यासंपृवाचमेदह ॥ २.१३.३३ ॥ नधाय दिणे कणे सूमुदुखः । अ कुयाछकृमूं राौ चेिणामुखः ॥ २.३० ॥ तैजसं वै समादाय युिछो भवेद्जः । भूमौ निय तयमाचयायुयेु तत् ॥ २.१३.१९ ॥ ः ाीयादपः पूवं ाणः यतततः । संमृयागुमूलेन मुखं वै समुपपृशेत् ॥ २.१३.१३.१३.१३.१३.१३.२३ ॥ गगा च यमुना चैव ीयेते परमाजनात् । संपृयोलोचनयोः ीयेते शशभाकरौ ॥ २.१३.१३.२६ ॥ नोिछं कुवते मुया वुषोऽगं नयित याः । दतवतलनेषु िजापशेऽशुचभवेत् ॥ २.१३.३८ ॥ तुषागारकपालेषु राजमागे तथैव च । न ेे न वले वाप न तीथे न चतुपथे ॥ २.३२ ॥ अरयेऽनुदके राौ चौरयााकुले पथ । कृवा मूं पुरषं वा यहतो न दुयत ॥ २.२४ ॥ नासयदौ ीयेते पृे नासापुटये । कणयोः पृयोतीयेते चानलानलौ ॥ २.३५ ॥ छायाकूपनदगोचैयाभः पथ भमसु । अनौ चैव मशाने च वमूे न समाचरेत् ॥ २.तदेव सौमकं तीथमेतावा न मुत ॥ २.२९ ॥ चरंानपानेषु यहतो भवेनरः । भूमौ निय तयमाचयायुयेु तत् ॥ २.३७ ॥ न जीणदेवायतने न वमीके कदाचन । न ससवेषु गतेषु न गछन् वा समाचरेत् ॥ २.२२ ॥ ः ाीयादभतु सुीतातेन देवताः । ा वणुमहेश भवतीयनुशुुमः ॥ २.३४ ॥ अतधाय महं काैः पैलोतृणेन वा । ावृय च शरः कुयामूय वसजनम् ॥ २.१८ ॥ ाेणैव तु तीथेन जो नयमुपपृशेत् । कायेन वाथ दैवेन तु पयेण वै जाः ॥ २.३६ ॥ न गोमये न कृे वा महावृे न शावले । न तन् वा न नवासा न च पवतमतके ॥ २.१३.१३.२१ ॥ कनागुयोगेन वणे समुपपृशेत् । सवासामथ योगेन दयं तु तलेन वा । संपृशेा शरतदगुेनाथवा यम् ॥ २.१३.२५ ॥ संपृे दये चाय ीयते सवदेवताः । मूिन संपशनादेकः ीतः स पुरषो भवेत् ॥ २.१३.४० ॥ .२७ ॥ पृशाित बदवः पादौ य आचामयतः परान् । भूमगैते समा ेया न तैरयतो भवेत् ॥ २.१३.३९ ॥ नोानोदसमीपे वा नोषरे न पराशुचौ । न सोपानपादुको वा छी वा नातरके ॥ २.२८ ॥ मदुपके च सोमे च ताबूलय च भणे । फलमूले चेुदडे न दोषं ाह वे मनुः ॥ २.१३.१३.१३.१३.१३.२० ॥ अगुानामकायां तु पृशेनेयं ततः । तजयगुयोगेन पृशेनासापृटयम् ॥ २.

३ ॥ नीचं शयासनं चाय सवदा गुरसिनधौ । गुरोतु चुिवषये न यथेासनो भवेत् ॥ २.१३.१४.१४.१४ ॥ .न चैवाभमुखे ीणां गुराणयोगवाम् । न देवदेवालययोरपामप कदाचन ॥ २.१४.१४.२ ॥ तवणसंभाषे शयानो न समाचरेत् । नासीनो न च भुजानो न तन पराुखः ॥ २.१३ ॥ गोऽोयानासादतरेषु कटेषु च । आसीत गुरणा साधं शलाफलकनौषु च ॥ २.१४.४४ ॥ न देवायतनाकूपाामान च जलाथा । उपपृशेतो नयं पूवोेन वधानतः ॥ २.१३.१ ॥ नयमुतपािणः यासावाचारः सुसंयतः । आयतामत चोः सनासीताभमुखं गुरोः ॥ २.१४.९ ॥ साधयेतकाादन् लधं चामै नवेदयेत् । अनापृय न गतयं भवेत्यहते रतः ॥ २.१४.४५ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायामुपरवभागे योदशोऽयायः _____________________________________________________________ यास उवाच एवं दडादभयुः शौचाचारसमिवतः । आहूतोऽययनं कुयाीमाणो गुरोमुखम् ॥ २.१४.१४.१४.४२ ॥ आय मृकां कूलालेपगधापकषणम् । कुयादतन्तः शौचं वशुैरृतोदकैः ॥ २.१२ ॥ आसने शयने याने नैव तेकदाचन । धावतमनुधावेत गछतमनुगछत ॥ २.१४.१४.१४.१० ॥ न पादौ सारयेदय संनधाने कदाचन । जृिभतं हसतं चैव कठावरणं तथा । वजयेसिनधौ नयमवफोचनमेव च ॥ २.८ ॥ नाय नमायशयनं पादुकोपानहावप । आमेदासनं चाय छायादन् वा कदाचन ॥ २.११ ॥ यथाकालमधीयीत यावन वमना गुरः । आसीताधो गुरोः कूचे फलके वा समाहतः ॥ २.७ ॥ उदकुभं कुशान् पुपं समधोऽयाहरेसदा । माजनं लेपनं नयमगानां वै समाचरेत् ॥ २.४१ ॥ न योतींष नरवानसंयाभमुखोऽपवा । यादयं यनलं तसोमं तथैव च ॥ २.१३.४ ॥ नोदाहरेदय नाम परोमप केवलम् । न चैवायानुकुवोत गतभाषणचेतम् ॥ २.१४.१३.५ ॥ गुरोय परवादो नदा चाप वतते । कण त पधातयौ गतयं वा ततोऽयतः ॥ २.१३.६ ॥ दूरथो नाचयेदेनं न ुो नाितके स्याः । न चैवायोरं ूयात्िथतो नासीत सिनधौ ॥ २.४३ ॥ नाहरेमृकां वः पांशुलान च कदमात् । न मागानोषराेशाछौचशां परय च ॥ २.

१४.३५ ॥ पतुभगयां मातु याययां च वसयप । मातृवृमातेमाायो गरयसी ॥ २.१४.२३ ॥ गुरोरयवलय कायाकायमजानतः । उपथतपनय मनुयागं समवीत् ॥ २.१४.१४.१४.१४.२० ॥ गुरिछं भेषजाथं युजीत न कामतः । कलापकषणनानं नाचरे कदाचन ॥ २.१४.१४.२४ ॥ गुरोगुरौ सिनहते गुरवमाचरेत् । न चातसृो गुरणा वान् गुरनबवादयेत् ॥ २.१४.३२ ॥ वोय पादहणमवहं चाभवादनम् । गुरदारेषु कुवोत सतां धममनुमरन् ॥ २.१४.३३ ॥ मातृवसा मातुलानी ूाथ पतृवसा । संपूया गुरपीव समाता गुरभायया ॥ २.२९ ॥ गुरवपरपूयातु सवणा गुरयोषतः । असवणातु संपूयाः युथानाभवादनैः ॥ २.१७ ॥ उदकुभं सुमनसो गोशकृमृकां कुशान् । आहरेावदथान भैयं चाहरहरेत् ॥ २.१४.१४.३७ ॥ .२६ ॥ ेयःसु गुरवृं नयमेव समाचरेत् । गुरपुेषु दारेषु गुरोैव वबधुषु ॥ २.१४.१८ ॥ कृतं च लवणं सवं वयं पयुषतं च यत् । अनृयदशो सततं भवेीतादनः पृहः ॥ २.१४.२५ ॥ वागुरवेतदेव नया वृः वयोनषु । तषेधसु चाधमातं चोपदशवप ॥ २.१४.३१ ॥ गुरपी तु युवती नाभवाेह पादयोः । कुवोत वदनं भूयामसावहमत ुवन् ॥ २.१६ ॥ कामं लोभं भयं नां गीतवादनतनम् । आतजनं परवादं ीेालभनं तथा । परोपघातं पैशुयं येन ववजयेत् ॥ २.१४.१४.१९ ॥ नादयं वै समीेत न चरेतधावनम् । एकातमशुचीभः शूायैरभभाषणम् ॥ २.२८ ॥ उसादनं वै गााणां नापनोिछभोजने । न कुयाुरपुय पादयोः शौचमेव च ॥ २.२१ ॥ न कुयामानसं वो गुरोयागे कदाचन । मोहाा यद वा लोभायेन पततो भवेत् ॥ २.१५ ॥ गधमायं रसं कयां शुं ािणवहंसनम् । अयगं चाचनोपानछधारणमेव च ॥ २.१४.२२ ॥ लौककं वैदकं चाप तथायािमकमेव च । आददत यतो ानं न तं ुेकदाचन ॥ २.३६ ॥ एवमाचारसंपनमामवतमदािभकम् । वेदमयापयेमं पुराणागान नयशः ॥ २.३० ॥ अयजनं नापनं च गाोसादनमेव च । गुरपया न कायािण केशानां च साधनम् ॥ २.२७ ॥ बालः समानजमा वा शयो वा यकमिण । अयापयन् गुरसुतो गुरवमानमहत ॥ २.१४.१४.१४.१४.३४ ॥ ातुभायोपसंाा सवणाहयहयप । वोय तूपसंाा ातसंबिधयोषतः ॥ २.१४.िजतेन्यः यासततं वयामाोधनः शुचः । युजीत सदा वाचं मधुरां हतभाषणीम् ॥ २.

१४.१४.५६ ॥ ावणय तु मासय पौणमायां जोमाः । आषायां ोपां वा वेदोपाकरणं मृतम् ॥ २.४० ॥ आचय संयतो नयमधीयीत उदुखः । उपसंगृ तपादौ वीमाणो गुरोमुखम् । अधीव भो इत ूयारामोऽस्िवत चारमेत् ॥ २.१४.१४.१४.१४.५२ ॥ धानं पुरषः कालो वणुा महेरः । सवं रजतमितः मायातयः मृताः ॥ २.४१ ाकूलान् पयुपासीनः पवैैव पावतः । ाणायामैस्भः पूततत ओकारमहत ॥ २.१४.१४.१४.५८ ॥ पुये तु छदसां कुयाहरसजनं जः । माघशुलय वा ाे पूवाे थमेऽहन ॥ २.४२ ॥ ाणः णवं कुयादते च वधवद्जः । कुयादययनं नयं स ाजलपूवतः ॥ २.१४.३८ ॥ आचायपुः शुूषुानदो धािमकः शुचः । शोऽनदऽथो वःसाधुरयाया दश धमतः ॥ २.१४.१४.५५ ॥ गायी वेदजननी गायी लोकपावनी । न गाययाः परं जयमेताय मुयते ॥ २.१४.१४.१४.१४.१४.५३ ओकारतपरं  सावी यादरम् । एष मो महायोगः सारासार उदातः ॥ २.४४ योऽधीयीत ऋचो नयं ीराहुया स देवताः । ीणात तपययेनं कामैतृाः सदैव ह ॥ २.४९ ॥ गायीं चैव वेदां तुलयातोलयभुः । एकततुरो वेदान् गायीं च तथैकतः ॥ २.१४.१४.५७ ॥ उसृय ामनगरं मासान् वऽपचमान् । अधीयीत शुचौ देशे चार समाहतः ॥ २.१४.५० ॥ ओकारमादतः कृवा यातीतदनतरम् । ततोऽधीयीत सावीमेकाः यािवतः ॥ २.४३ ॥ सवेषामेव भूतानां वेदुः सनातनम् । अधीयीताययं नयं ायायवतेऽयथा ॥ २.४५ ॥ यजूंयधीते नयतं दना ीणात देवताः । सामायधीते ीणात घृताहुतभरवहम् ॥ २.४७ ॥ अपां समीपे नयतो नैयकं वधमातः । गायीमयधीयीत गवारयं समाहतः ॥ २.५९ ॥ छदांयूवमथोययेछुलपेषु वै जः । ॥ ॥ ॥ ॥ .४६ ॥ अथवागरसो नयं मवा ीणात देवताः । धमागान पुराणान मांसैतपयते सुरान् ॥ २.५४ ॥ योऽधीतेऽहयहयेतां गायीं वेदमातरम् । वायाथं चार स यात परमां गतम् ॥ २.संवसरोषते शये गुरानमनिदशन् । हरते दुकृतं तय शयय वसतो गुरः ॥ २.३९ कृत तथाोह मेधावी शुभकृनरः । आः योऽथ वधवषडयाया जातयः । एतेषु णो दानमय तु यथोदतान् ॥ २.५१ ॥ पुराकपे समुपना भूभुवःवः सनातनाः । महायातयितः सवाशुभनबहणाः ॥ २.१४.१४.४८ ॥ सहपरमां देवीं शतमयां दशावराम् । गायीं वै जपेिनयं जपयः किततः ॥ २.

१४.१४.७० ॥ शयानः ौढपाद कृवा चैवावसिथकाम् । नाधीयीतामषं जवा सूतकानामेव च ॥ २.१४.७६ ॥ छायेतान वाणांयेऽनयायः कितताः । हंसित रासातेषु तमादेतान् ववजयेत् ॥ २.७१ ॥ नीहारे बाणशदे च संययोरभयोरप । अमावायां चतुदयां पौणमायमीषु च ॥ २.१४.१४.१४.६० ॥ इमािनयमनयायानदयानो ववजयेत् । अयापनं च कुवाणो ययनप यतः ॥ २.१४.७४ ॥ ेमातकय छायायां शामलेमधुकय च । कदाचदप नायेयं कोवदारकपथयोः ॥ २.६४ ॥ ादुकृतेविनषु तु वुतनतनवने । सयोतः यादनयायः शेषराौ यथा दवा ॥ २.१४.८० ॥ एष धमः समासेन किततो चारणाम् । णाभहतः पूवमृषीणां भावतामनाम् ॥ २.७२ ॥ उपाकमिण चोसगे रां पणं मृतम् । अकासु वहोरां ऋवयासु च राषु ॥ २.६९ ॥ यावदेकोऽनुदय नेहो गध तत । वय वदुषो देहे ताव न कतयेत् ॥ २.७७ ॥ नैयके नायनयायः संयोपासन एव च । उपाकमिण कमाते होममेषु चैव ह ॥ २.१४.१४.१४.६३ ॥ नघाते भूमचलने योतषां चोपसजने । एतानाकालकान् वादनयायानृतावप ॥ २.७५ ॥ समानवे च मृते तथा सचारिण । आचाये संिथते वाप रां पणं मृतम् ॥ २.६८ ॥ तगृ जो वानेकोदय केतनम् । यहं न कतये राो राहो सूतके ॥ २.६१ ॥ कणवेऽनले राौ दवा पांशुसमूहने । वुतनतवषेषु महोकानां च संलवे । आकालकमनयायमेतेवाह जापतः ॥ २.६५ ॥ नयानयाय एव याामेषु नगरेषु च । धमनैपुयकामानां पूतगधे च नयशः ॥ २.वेदागान पुराणान कृणपे च मानवम् ॥ २.८१ ॥ योऽय कुरते यमनधीय ुतं जः । स संमूढो न संभायो वेदबाो जातभः ॥ २.१४.७८ ॥ एकामृचमथैकं वा यजुः सामाथवा पुनः । अकाावधीयीत मारते चातवायत ॥ २.१४.१४.८२ ॥ न वेदपाठमाेण संतुो वै भवेद्जः । .७९ ॥ अनयायतु नागेषु नेतहासपुराणयोः । न धमशाेवयेषु पवयेतान वजयेत् ॥ २.१४.६६ ॥ अतः शवगते ामे वृषलय च सिनधौ । अनयायो रमाने समवाये जनय च ॥ २.१४.१४.१४.१४.१४.७३ ॥ मागशीषे तथा पौषे माघमासे तथैव च । तोऽकाः समायाता कृणपेतु सूरभः ॥ २.६७ ॥ उदके मयराे च वमूे च वसजने । उिछः ाबुचैव मनसाप न चतयेत् ॥ २.१४.६२ ॥ एतानयुदतान् वादा ादुकृतािनषु । तदा वादनयायमनृतौ चादशने ॥ २.१४.१४.

८७ ॥ एतधानं परमं पुराणं वेदागमे सयगहेरतं वः । पुरा महिषवराभपृः वायंभुवो यमनुराह देवः ॥ २.१५.१४.७ ॥ उपवीतमलकारं दभान् कृणािजनान च । नापसयं परदयाासो न वकृतं वसेत् ॥ २.११ ॥ .८३ ॥ योऽधीय वधवेदं वेदाथं न वचारयेत् । ससावयः शूकपः पातां न पते ॥ २.१ ॥ गुरवे तु वरं दवा नायीत तदनुया । चीणतोऽथ युामा सशः नातुमहत ॥ २.१४.१५.१४.२ ॥ वैणवीं धारयेमतवासतथोरम् । योपवीततयं सोदकं च कमडलुम् ॥ २.६ ॥ न रमुबणं चायधृतं वासो न कुिडकाम् । नोपानहौ जं चाथ पादुके च योजयेत् ॥ २.१५.१४.१४.१५.१५.४ ॥ वायाये नययुः याहमायं न धारयेत् । अयकाचनाोनरां बभृयाजम् ॥ २.१५.१४.८ ॥ आहरेधवारान् सशानामनः शुभान् । रपलणसंयुान् योनदोषवविजतान् ॥ २.१५.५ ॥ शुलाबरधरो नयं सुगधः यदशनः । न जीणमलवासा भवेै वभवे सत ॥ २.१५.३ ॥ छं चोणीषममलं पादुके चायुपानहौ । रौमे च कुडले वेदं कृकेशनखः शुचः ॥ २.१५.८५ ॥ गवा वनं वा वधवजुहुयाजातवेदसम् । अधीयीत सदा नयं नः समाहतः ॥ २.८४ ॥ यद वायितकं वासं कतुमछत वै गुरौ । युः परचरेदेनमाशररवमोणात् ॥ २.८८ ॥ एवमीरसमिपतातरो योऽनुतत वधं वधानवत् । मोहजालमपहाय सोऽमृतो यात तपदमनामयं शवम् ॥ २.पाठमाावसनतु पके गौरव सीदत ॥ २.८९ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायामुपरवभागे चतुदशोऽयायः _____________________________________________________________ यास उवाच वेदं वेदौ तथा वेदान् वेदान् वा चतुरो जाः । अधीय चाधगयाथं ततः नायाद्जोमः ॥ २.१५.९ ॥ अमातृगोभवामसमानिषगोजाम् । आहरेाणो भायां शीलशौचसमिवताम् ॥ २.१० ॥ ऋतुकालाभगामी याावपुोऽभजायते । वजयेतषान येन दनान तु ॥ २.१५.८६ ॥ सावीं शतरयं वेदातां वशेषतः । अयसेसततं युे भमनानपरायणः ॥ २.१४.

३१ ॥ चतुदशानां वानां धारणं ह यताथतः । वानमत ताेन धमो ववधते ॥ २.२२ ॥ वीतरागभयोधो लोभमोहवविजतः । सावीजायनरतः ाकृमुयते गृह ॥ २.२४ ॥ वगसेवी सततं देवतानां च पूजनम् । कुयादहरहिनयं नमयेयतः सुरान् ॥ २.२८ ॥ वधूय मोहकललं लवा योगमनुमम् । गृहथो मुयते बधाा काया वचारणा ॥ २.१५.षयमीं पचदशीं ादशीं च चतुदशीम् । चार भवेिनयं तजमयाहन ॥ २.१५.२७ ॥ एतमान माेत वशेषेण जोमः । यथाशं चरन् कम निदतान ववजयेत् ॥ २.३३ ॥ सयेन लोकाजयत सयं तपरमं पदम् । यथाभूतवातु सयमाहुमनीषणः ॥ २.२९ ॥ वगहातमाेपहंसाबधवधामनाम् । अयमयुसमुथानां दोषाणां मषणं मा ॥ २.१५.२० ॥ नयं वायायशीलः यािनयं योपवीतवान् । सयवाद िजतोधो भूयाय कपते ॥ २.३२ ॥ अधीय वधवामथं चैवोपलय तु । धमकायािनवृेन तानमयते ॥ २.१५.१५.१५.१५.१३ ॥ वेदोदतं वकं कम नयं कुयादतन्तः । अकुवाणः पतयाशु नरकानतभीषणान् ॥ २.१५.१५.२१ ॥ संयानानपरो नयं युपरायणः । अनसूयी मृदुदातो गृहथः ेय वधते ॥ २.१५.१६ ॥ न धमं यापयेान पापं गूहयेदप । कुवोतामहतं नयं सवभूतानकपकः ॥ २.३४ ॥ दमः शररोपरमः शमः ासादजः । .२३ ॥ मातापोिहते युो गोाणहते रतः । दातो यवा देवभो लोके महयते ॥ २.१९ ॥ येनाय पतरो याता येन याताः पतामहाः । तेन यायासतां मागं तेन गछन रयत ॥ २.१५.१५ ॥ सयं समाधैकैः कुयादुपेयादरं सदा । दैवतायप गछेत कुयाायाभपोषणम् ॥ २.१५.१५.१४ ॥ अयसेयतो वेदं महायान हापयेत् । कुयाृािण कमािण संयोपासनमेव च ॥ २.३० ॥ वदुः खेिवव कारयं परदुः खेषु सौदात् । दयेत मुनयः ाहुः साामय साधनम् ॥ २.१५.१५.१२ ॥ आदधीतावसयािनं जुहुयाजातवेदसम् । तान नातको नयं पावनान च पालयेत् ॥ २.१७ ॥ वयसः कमणऽथय ुतयाभजनय च । वेषवाबुसारयमाचरन् वचरेसदा ॥ २.१५.१५.१५.१५.१८ ॥ ुतमृयुदतः सयसाधुभय सेवतः । तमाचारं नषेवेत नेहेताय किहचत् ॥ २.१५.१५.१५.२६ ॥ मा दया च वानं सयं चैव दमः शमः । अयामनरतं ानमेताणलणम् ॥ २.२५ ॥ वभागशीलः सततं मायुो दयालुकः । गृहथतु समायातो न गृहेण गृह भवेत् ॥ २.१५.

१६.४२ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायामुपरवभागे पचदशोऽयायः _____________________________________________________________ यास उवाच न हंयासवभूताननानृतं वावदेवचत् । नाहतं नायं वायं न तेनः याकदाचन ॥ २.१५.१६.६ ॥ पुपे शाोदके काे तथा मूले फले तृणे । अदादानमतेयं मनुः ाह जापतः ॥ २.१६.१० ॥ न धमयापदेशेन पापं कृवा तं चरेत् । तेन पापं छा कुवन् ीशूदभनम् ॥ २.२ ॥ न राः तगृीयान शूपततादप । न चायमादश निदतान् वजयेुधः ॥ २.८ ॥ तृणं कां फलं पुपं काशं वै हरेुधः । धमाथं केवलं वा यथा पततो भवेत् ॥ २.५ ॥ न वषं वषमयाहुवं वषमुयते । देववं चाप येन सदा परहरेतः ॥ २.१५.३ ॥ नयं याचनको न यापुनतं नैव याचयेत् । ाणानपहरयेवं याचकतय दुमतः ॥ २.१६.१६.१६.अयाममरं वा गवा न शोचत ॥ २.३९ ॥ सीदनप ह धमेण न वधमं समाचरेत् । धमो ह भगवान् देवो गतः सवेषु जतुषु ॥ २.१६.१५.३८ ॥ नयधमाथकामेषु युयेत नयतो जः । न धमविजतं काममथं वा मनसा मरेत् ॥ २.१६.१५.१६.१५.४० ॥ भूतानां यकार या परोहकमधीः । न वेददेवतानदां कुयाै न संवसेत् ॥ २.१६.१२ ॥ अलगी लगवेषेण यो वृमुपजीवत । .१५.१५.४१ ॥ यस्िवमं नयतं वो धमायायं पठेछुचः । अयापयेावयेा लोके महयते ॥ २.१६.९ ॥ तलमुयवादनां मुाा पथ िथतैः । ुधातैनायथा वा धमवरत िथतः ॥ २.१६.४ ॥ न देवयहार याशेषेण जोमः । वं वा नापहरेदापप कदाचन ॥ २.७ ॥ हतयान पुपािण देवाचनवधौ जाः । नैकमादेव नयतमननुाय केवलम् ॥ २.११ ॥ ेयेह चेशो वो गते वादभः । छमनाचरतं यच तं रांस गछत ॥ २.३७ ॥ धमयायतनं याछररं परपालयेत् । न ह देहं वना रः पुरषैिवते परः ॥ २.१ ॥ तृणं वा यद वा शाकं मृदं वा जलमेव वा । परयापहरजतुनरकं तपते ॥ २.१५.३५ ॥ यया स देवो भगवान् वया वेते परः । सााेवो महादेवतानमत किततम् ॥ २.३६ ॥ तिनतपरो वािनयमोधनः शुचः । महायपरो वो लभते तदनुमम् ॥ २.

२५ ॥ अधोशानदकूलं वजयवा जोमः । नाय नवसेपुयं नायजामसिनधौ ॥ २.१८ ॥ गोभ दैवतैिवैः कृया राजोपसेवया । कुलायकुलतां याित यान हनान धमतः ॥ २.२९ ॥ समीपे वा यवथानापापं संमते नृणाम् । तमासवयेन साकयं परवजयेत् ॥ २.३४ ॥ न कुयाहुभः साधं वरोधं बधुभतथा । आमनः तकूलान परेषां न समाचरेत् ॥ २.१६.१६.१६.१६ ॥ याजनं योनसंबधं सहवासं च भाषणम् । कुवाणः पतते जतुतमाेन वजयेत् ॥ २.२१ ॥ अोयेषु वै दानाृषलेषु तथैव च । वहताचारहनेषु िं नयत वै कुलम् ॥ २.२० ॥ अनृतापारदायाच तथाभयय भणात् । अौतधमाचरणात्िं नयत वै कुलम् ॥ २.१५ ॥ वेदनदारतामयान् देवनदारतांतथा । जनदारतांैव मनसाप न चतयेत् ॥ २.१३ ॥ बैडालतनः पापा लोके धमवनाशकाः । सः पतित पापेषु कमणतय तफलम् ॥ २.१६.३५ ॥ तथं पय न ूया नािण निदशेत् । .१४ ॥ पाषिडनो वकमथान् वामाचारांतथैव च । पचराान् पाशुपतान् वााेणाप नाचयेत् ॥ २.३२ ॥ न कुयाछुकवैरािण ववादं च न पैशुनम् । परेे गां धयतीं न चाचीत कयचत् । न संवदेसूतके च न किचममिण पृशेत् ॥ २.१६.२८ ॥ सहायायतु दशमः सहयाजनमेव च । एकादश समुा दोषाः साकयसंिताः ॥ २.३३ ॥ न सूयपरवेषं वा नेचापं शवािनकम् । परमै कथयेान् शशनं वा कदाचन ॥ २.१६.१६.३१ ॥ अिनना भमना चैव सललेनावसेकतः । ारेण तभमागेण षभः पङ्िवभते ॥ २.स लगनां हरेदेनितययोनौ च जायते ॥ २.१९ ॥ कुववाहैः यालोपैवेदानययनेन च । कुलायकुलतां याित ाणातमेण च ॥ २.१६.२६ ॥ न संवसेच पततैन चडालैन पुकसैः । न मूखैनावलै नायैनायावसायभः ॥ २.१६.१६.२२ ॥ नाधािमकैवृते ामे न याधबहुले भृशम् । न शूराये नवसेन पाषडजनैवृते ॥ २.२४ ॥ कृणो वा य चरत मृगो नयं वभावतः । पुया वुता नत वा नवसेद्जः ॥ २.२७ ॥ एकशयासनं पङ्भाडपवानमणम् । याजनायापने योनतथैव सहभोजनम् ॥ २.१६.१६.१७ ॥ देवोहाुरोहः कोटकोटगुणाधकः । ानापवादो नाितयं तमाकोटगुणाधकम् ॥ २.१६.१६.१६.१६.१६.२३ ॥ हमवययोमये पूवपिमयोः शुभम् । मुवा समुयोदेशं नाय नवसेद्जः ॥ २.१६.१६.१६.१६.१६.१६.३० ॥ एकपयुपवा ये न पृशित परपरम् । भमना कृतमयादा न तेषां संकरो भवेत् ॥ २.

१६.४१ ॥ न पापं पापनां ूयादपापं वा जामाः । सतेनतुयदोषः यािमया देषवान् भवेत् ॥ २.१६.३६ ॥ न देवगुरवाणां दयमानं तु वारयेत् । न चामानं शंसेा परनदां च वजयेत् । वेदनदां देवनदां येन ववजयेत् ॥ २.१६.१६.५२ ॥ लोभं दभं तथा यादसूयां ानकुसनम् । ईयां मदं तथा शोकं मोहं च परवजयेत् ॥ २.३७ ॥ यतु देवानृषीन् वावेदान् वा नदत जः । न तय नकृता शाेिवह मुनीराः ॥ २.५० ॥ न शूाय मतं दाकृशरं पायसं दध । नोिछं वा मधु घृतं न च कृणािजनं हवः ॥ २.४२ ॥ यान मयाभशतानां पतयूिण रोदनात् । तानपुान् पशून्िनित तेषां मयाभशंसनाम् ॥ २.१६.५६ ॥ आवासे भोजने वाप न यजेथसयायनम् । नावगाहेदपो ननो वं नातजेपदा ॥ २.१६.१६.१६.१६.४४ ॥ नेेतोतमादयं शशनं चानमतः । नातं यातं न वारथं नोपसृं न मयगम् । तरोहतं वाससा वा नादशातरगामनम् ॥ २.१६.१६.१६.५४ ॥ नामानं चावमयेत दैयं येन वजयेत् । न वशानसकुयाामानं वा शपेुधः ॥ २.३८ ॥ नदयेै गुरं देवं वेदं वा सोपबृंहणम् । कपकोटशतं सां रौरवे पयते नरः ॥ २.५७ ॥ .४८ ॥ नाीयाभायया साधंनैनामीेत चातीम् । ुवतीं जृभमाणां वा नासनथां यथासुखम् ॥ २.४६ ॥ पततयगचडालानुिछानावलोकयेत् । नाभभाषेत च परमुिछो वावगुिठतः ॥ २.१६.१६.१६.५३ ॥ न कुयाकयचपीडां सुतं शयं च ताडयेत् । न हनानुपसेवेत न च तीणमतीन् वचत् ॥ २.१६.नोदयामभभाषेत नाशुचं वा जोमः ॥ २.१६.१६.१६.५१ ॥ न चैवामै तं दान च धमं वदेुधः । न च ोधवशं गछेेषं रागं च वजयेत् ॥ २.४९ ॥ नोदके चामनो रपं न कूलं मेव वा । न लघयेच मूं वा नाधतेकदाचन ॥ २.४७ ॥ न पयेेतसंपशं न ुय गुरोमुखम् । न तैलोदकयोछायां न पीं भोजने सत । नामुबधनागां वा नोमं ममेव वा ॥ २.१६.१६.३९ ॥ तूणीमासीत नदायां न ूयािकिचदुरम् । कणौ पधाय गतयं न चैतानवलोकयेत् ॥ २.४० ॥ वजयेै रहयान परेषां गूहयेुधः । ववादं वजनैः साधं न कुयाै कदाचन ॥ २.१६.४३ ॥ हयासुरापाने तेयगुवगनागमे । ं वशोधनं वृैनाित मयाभशंसने ॥ २.४५ ॥ न ननां स्यमीेत पुरषं वा कदाचन । न च मूं पुरषं वा न च संपृमैथुनम् । नाशुचः सूयसोमादन् हानालोकयेुधः ॥ २.५५ ॥ न नखैिवलखेूमं गां च संवेशयेन ह । न नदषु नदं ूयापवतेषु च पवतान् ॥ २.

१६.६६ ॥ न बालातपमासेवेेतधूमं ववजयेत् । नैकः सुयाछूयगृहे वयं नोपानहौ हरेत् ॥ २.१६.१६.१६.१६.१६.१६.६९ ॥ अशुः शयनं यानं वायायं नानवाहनम् । बहिनमणं चैव न कुवोत कथचन ॥ २.१६.१६.६४ ॥ नाैः डेन धावेत नासु वमूमाचरेत् । नोिछः संवशेिनयं न ननः नानमाचरेत् ॥ २.६७ ॥ नाकारणाा नीवेन बाहुयां नदं तरेत् । न पादालनं कुयापादेनैव कदाचन ॥ २.१६.शरोऽयगावशेन तैलेनागं न लेपयेत् । न सपशैः डेत वान खान न संपृशेत् । रोमािण च रहयान नाशेन सह जेत् ॥ २.१६.१६.१६.५९ ॥ न चागनखवादं वै कुयानाजलना पबेत् । नाभहयाजलं पयां पािणना वा कदाचन ॥ २.७३ ॥ न वामहतेनोय पबेेण वा जलम् । नोरेदनुपपृय नासु रेतः समुसृजेत् ॥ २.१६.१६.६८ ॥ नानौ तापयेपादौ न कांये धावयेुधः । नाभासरयेेवं ाणान् गामथाप वा । वाविनगुरवान् वा सूयं वा शशनं त ॥ २.६५ ॥ न गछेन पठेाप न चैव वशरः पृशेत् । न दतैनखरोमािण छन्ासुं न बोधयेत् ॥ २.७६ ॥ न चािनं लघयेीमानोपदयादधः वचत् । न चैनं पादतः कुयामुखेन न धमेुधः ॥ २.५८ ॥ न पािणपादवानेचापयं समुपायेत् । न शोदरचापयं न च वणयोः वचत् ॥ २.७४ ॥ अमेयलमया लोहतं वा वषािण वा । यतमेन वतीं नासु मैथुनमाचरेत् । चैयं वृं न वै छन्ानासु ीवनमाचरेत् ॥ २.१६.७९ ॥ .१६.१६.६१ ॥ न भेदनमवफोटं छेदनं वा वलेखनम् । कुयामदनं धीमानाकमादेव नफलम् ॥ २.६३ ॥ न संहतायां पािणयां कडूयेदामनः शरः । न लौककैः तवैदेवांतोषयेाजैरप ॥ २.१६.१६.७० ॥ वनमययनं नानमुतं भोजनं गतम् । उभयोः संययोिनयं मयाे चैव वजयेत् ॥ २.१६.७१ ॥ न पृशेपािणनोिछो वोगोाणानलान् । न चासनं पदा वाप न देवतमां पृशेत् ॥ २.६२ ॥ नोसगेभयेयं वृथा चेां च नाचरेत् । न नृयेदथवा गायेन वादािण वादयेत् ॥ २.७७ ॥ न कूपमवरोहेत नावेेताशुचः वचत् । अनौ न च िपेदिनं नाः शमयेथा ॥ २.७८ ॥ सुमरणमाितं वा न वयं ावयेपरान् । अपयं कूटपयं वा वये न योजयेत् ॥ २.७५ ॥ नािथभमकपालान न केशान च कटकान् । तुषागारकरषं वा नाधतेकदाचन ॥ २.७२ ॥ नाशुोऽिनं परचरेन देवान् कतयेषीन् । नावगाहेदगाधाबु धारयेनानमतः ॥ २.१६.६० ॥ न शातयेदकाभः फलान न फलेन च । न लेछभाषां शेत नाकषेच पदासनम् ॥ २.

१६.१ ॥ षमासान् यो जो भुे शूयानं वगिहतम् । जीवनेव भवेछूो मृतः ा चाभजायते ॥ २.१७.१६.९० ॥ देवतायतनं ाो देवानां चैव सणाम् । नाामेकामतछायां ाणानां च गोरप ॥ २.१७.८९ ॥ न वसतीं वततामतामेवचद्जः । न नदेोगनः सान् तनो वायतींतथा ॥ २.१६.८१ ॥ परबाधं न कुवोत जलवातातपादभः । कारयवा वकमािण कारन् पान वचयेत् । सायंातगृहारान् भाथं नावघटयेत् ॥ २.१६.१६.८० ॥ न भन्ापूवसमयमयुपेतं कदाचन । परपरं पशून् यालान् पिणो नावबोधयेत् ॥ २.८५ ॥ परस्यं न भाषेत नायायं याजयेद्जः । नैकरेसभां वः समवायं च वजयेत् ॥ २.८४ ॥ न पकेणोपधमेन शूपेण न पािणना । मुखे नैव धमेदिनं मुखादिनरजायत ॥ २.१६.८२ ॥ बहमायं बहगधं भायया सह भोजनम् । वगृ वादं कुारवेशं च ववजयेत् ॥ २.१६.न वं मुखनासैवालयेनाशुचबुधः । पुयथानोदकथाने सीमातं वा कृषेन तु ॥ २.३ ॥ राजानं नतकानं च तणोऽनं चमकारणः । गणानं गिणकानं च षढानं चैव वजयेत् ॥ २.१६.१६.९१ ॥ वां तु नामयेछायां पतताैन रोगभः । नागारभमकेशादवधतेकदाचन ॥ २.८३ ॥ न खादाणितेन जपेा हसन् बुधः । वमिनं नैव हतेन पृशेनासु चरं वसेत् ॥ २.१७.९२ ॥ वजयेमाजनीरेणुं नानवघचोदकम् । न भयेदभयािण नापेयं च पबेद्जः ॥ २.१६.४ ॥ चोपजीवरजकतकरविजनां तथा । .१७.९३ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायामुपरवभागे षोडशोऽयायः _____________________________________________________________ यास उवाच नााछूय वोऽनं मोहाा यद वायतः । स शूयोनं जत यतु भुे नापद ॥ २.१६.१६.८८ ॥ नोपानिजतो वाथ जलादरहततथा । न राौ नारणा साधं न वना च कमडलुम् । नािनगोाणादनामतरेण जेवचत् ॥ २.८६ ॥ न देवायतनं गछेकदाचादिणम् । न वीजयेा वेण न देवायतने वपेत् ॥ २.२ ॥ ाणयवशां शूय च मुनीराः । ययानेनोदरथेन मृततोनमानुयात् ॥ २.१६.१६.८७ ॥ नैकोऽवानं पेत नाधािमकजनैः सह । न याधदूषतैवाप न शूैः पततेन वा ॥ २.

१४ ॥ दुकृतं ह मनुयय सवमने यविथतम् । यो ययानं समात स तयाान किबषम् ॥ २.गाधवलोहकारानं सूतकानं च वजयेत् ॥ २.७ ॥ तेननाितकयोरनं देवतानदकय च । सोमवयणानं पाकय वशेषतः ॥ २.२२ ॥ यवागूं मातुलगं च मयानयनुपाकृतान् । नीपं कपथं लं च येन ववजयेत् ॥ २.१७.१७.१७.२५ ॥ केशकटावपनं च सलेखं च नयशः । ाातं च पुनः सं चडालावेितं तथा ॥ २.१७.१९ ॥ छाकं ववराहं च शेलं पेयूषमेव च । वलयं सुमुखं चैव कवकान च वजयेत् ॥ २.१७.१७.१७.१७.१७.१७.१७.१७.१७.१७.२६ ॥ उदयया च पततैगवा चाातमेव च । अनिचतं पुयुं षतं पयायानं च नयशः ॥ २.१७.१५ ॥ आिधकः कुलम वगोपाल नापतः । एते शूेषु भोयाना यामानं नवेदयेत् ॥ २.६ ॥ सुवणकारशैलूषयाधबातुरय च । चकसकय चैवानं पुंया दिडकय च ॥ २.११ ॥ अजानां तु नारणां भृतकय तथैव च । कारकानं वशेषेण शवयणतथा ॥ २.२३ ॥ पयाकं चोृतनेहं देवधाय तथैव च । राौ च तलसंबं येन दध यजेत् ॥ २.९ ॥ अपायानं च सघानं शाजीवय चैव ह । लबसंयासनोानं मोमय चैव ह । भीतय रदतयानमवुं परुतम् ॥ २.८ ॥ भायािजतय चैवानं यय चोपपतगृहे । उसृय कदयय तथैवोिछभोिजनः ॥ २.१७.२० ॥ गृजनं कंशुकं चैव ककुभाडं तथैव च । उदुबरमलाबुं च जवा पतत वै जः ॥ २.२७ ॥ .१७.१८ ॥ वृताकं नालकाशाकं कुसुभामतकं तथा । पलाडुं लशुनं शुं नयासं चैव वजयेत् ॥ २.१७.२४ ॥ नाीयापयसा तं न बीजायुपजीवयेत् । यादुं भावदुमससंसिग वजयेत् ॥ २.१२ ॥ शौडानं घाटकानं च भषजामनमेव च । वजननयानं परवयनमेव च ॥ २.१७.१७.१७.१० ॥ षः पापरचेः ाानं सूतकय च । वृथापाकय चैवानं शावानं शुरय च ॥ २.१३ ॥ पुनभुवो वशेषेण तथैव दधषूपतेः । अवातं चावधूतं सरोषं वमयािवतम् । गुरोरप न भोयमनं संकारविजतम् ॥ २.१७ ॥ पायसं नेहपवं योरसं चैव सवः । पयाकं चैव तैलं च शूाां जातभः ॥ २.१७.१६ ॥ कुशीलवः कुभकारः ेकमक एव च । एते शूेषु भोयाना दवा वपं पणं बुधैः ॥ २.५ ॥ कुलालचकमानं वाधुषेः पततय च । पौनभवछकयोरभशतय चैव ह ॥ २.२१ ॥ वृथा कृशरसंयावं पायसापूपमेव च । अनुपाकृतमांसं च देवानान हवींष च ॥ २.१७.

१७.३७ ॥ शफरं संहतुडं च तथा पाठनरोहतौ । मयाैते समुा भणाय जोमाः ॥ २.३० ॥ बलाकं हंसदायूहं कलवकं शुकं तथा । कुररं च चकोरं च जालपादं च कोकलम् ॥ २.१७.३६ ॥ मयूरं तरं चैव कपोतं च कपजलम् । वाीणसं बकं भयं मीनहंसपरािजताः ॥ २.१७.३४ ॥ गोधा कूमः शशः ावछयकेत समाः । भयाः पचनखा नयं मनुराह जापतः ॥ २.३१ ॥ वायसं खजरटं च येनं गृं तथैव च । उलूकं चवाकं च भासं पारावतानप । कपोतं टटभं चैव ामकुकुटमेव च ॥ २.१७.१७.१७.१७.३९ ॥ भयेनैव मांसान शेषभोजी न लयते । औषधाथमशौ वा नयोगाकारणात् ॥ २.१७.१७.२९ ॥ ववसाया गोः ीरमौं वानदशं तथा । आवकं सिधनीीरमपेयं मनुरवीत् ॥ २.१८.३८ ॥ ोितं भयेदेषां मांसं च जकायया । यथावध नयुं च ाणानामप चायये ॥ २.४४ ॥ तमापरहरेिनयमभयािण यतः । अपेयान च वो वै तथा चेात रौरवम् ॥ २.१७.काककुकुटसंपृं कृमभैव संयुतम् । मनुयैरयवातं कुना पृमेव च ॥ २.१७.४५ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायामुपरवभागे सदशोऽयायः _____________________________________________________________ ऋषय ऊचुः अहयहन कतयं ाणानां महामुने । तदाचवािखलं कम येन मुयेत बधनात् ॥ २.१७.१ ॥ यास उवाच .१७.४० ॥ आमन्ततु यः ाे दैवे वा मांसमुसृजेत् । यावित पशुरोमािण तावतो नरकान् जेत् ॥ २.४३ ॥ भयवा भयािण पीवापेयायप जः । नाधकार भवेावावतन जहायधः ॥ २.१७.३५ ॥ मयान् सशकान् भुजीयामांसं रौरवमेवच । नवे देवतायतु ाणेयतु नायथा ॥ २.१७.२८ ॥ न रजवलया दं न पुंाया सरोषया । मलबाससा वाप परवासोऽथ वजयेत् ॥ २.३३ ॥ न भयेसवमृगान् पिणोऽयान् वनेचरान् । जलेचरान् थलचरान् ािणनेत धारणा ॥ २.१७.३२ ॥ संहयां च माजारं ानं शूकरमेव च । शृगालं मकटं चैव गदभं च न भयेत् ॥ २.१७.४१ ॥ अदेयं चायपेयं च तथैवापृयमेव च । जातीनामनालोयं नयं ममत िथतः ॥ २.४२ ॥ तमासवकारेण मं नयं ववजयेत् । पीवा पतत कमयवसंभायो भवेद्जः ॥ २.१७.

२ ॥ ाे मुहूते तूथाय धममथं च चतयेत् । कायलेशं तदुूतं यायीत मनसेरम् ॥ २.५ ॥ ातः नानं शंसित ाकरं शुभम् । ऋषीणामृषता नयं ातः नानान संशयः ॥ २.१८.१८.१८.३ ॥ उषः कालेऽथ संाे कृवा चावयकं बुधः । नायानदषु सुासु शौचं कृवा यथावध ॥ २.१८.२० ॥ नोपाटयेतकांनागुया धावयेवचत् । ाय भवा तजाछुचौदेशे समाहतः ॥ २.१८.२३ ॥ ओकारयातयुतां गायीं वेदमातरम् । जवा जलाजलं दााकरं त तमनाः ॥ २.४ ॥ ातः नानेन पूयते येऽप पापकृतो जनाः । तमासवयेन ातः नानं समाचरेत् ॥ २.१८.७ ॥ अलमीः कालकणो च दुः वनं दुिवचिततम् । ातः नानेन पापान पूयते ना संशयः ॥ २.१८.२४ ॥ .१८.१८.१८.१८ ॥ सवचं दतकां यादेण तु धावयेत् । ीरवृसमुूतं मालतीसंभवं शुभम् । अपामागं च बवं च करवीरं वशेषतः ॥ २.१८.वये समाहता यूयं शृणुवं गदतो मम । अहयहन कतयं ाणानां माधम् ॥ २.६ ॥ मुखे सुय सततं लाला याः संवित ह । ततो नैवाचरेकम अकृवा नानमादतः ॥ २.१० ॥ असामये समुपने नानमेवं समाचरेत् । ाादन यथाशौ नानायाहुमनीषणः ॥ २.२१ ॥ नावा संतपयेेवानृषीन् पतृगणांतथा । आचय मविनयं पुनराचय वायतः ॥ २.१३ ॥ गवां ह रजसा ों वाययं नानमुमम् । यु सातपवषेण नानं तयमुयते ॥ २.१८.१६ ॥ शेारणं वान् ाजापयं तथैव च । ाय दतकां वै भयवा वधानतः ॥ २.१९ ॥ वजयवा निदतान गृहवैकं यथोदतम् । परय दनं पापं भयेै वधानवत् ॥ २.१४ ॥ वारणं चावगाहतु मानसं वामवेदनम् । यौगकं नानमायातं योगो वणुवचतनम् ॥ २.१८.८ ॥ न च नानं वना पुंसां पावनं कम सुमृतम् । होमे जये वशेषेण तमानानं समाचरेत् ॥ २.२२ ॥ संमाय मैरामानं कुशैः सोदकबदुभः । आपो हा यातभः सावया वारणैः शुभैः ॥ २.१८.१८.१८.१८.१७ ॥ आचय यतो नयं नानं ातः समाचरेत् । मयागुलसमथौयं ादशागुलसंमतम् ॥ २.१२ ॥ ां तु माजनं मैः कुशैः सोदकबदुभः । आनेयं भमना पादमतकाेहधूलनम् ॥ २.१८.९ ॥ अशावशरकं वा नानमय वधीयते । आेण वाससा वाथ माजनं कापलं मृतम् ॥ २.१८.१८.१८.१८.१८.१५ ॥ आमतीथमत यातं सेवतं वादभः । मनः शुचकरं पुंसां नयं तनानमाचरेत् ॥ २.११ ॥ ामानेयमुं वाययं दयमेव च । वारणं यौगकं तषोढा नानं किततम् ॥ २.

२८ ॥ अनयचेतसः शाता ाणा वेदपारगाः । उपाय वधवसंयां ााः पूवं परां गतम् ॥ २.१८.३१ ॥ सहपरमां नयं शतमयां दशावराम् । सावरं वै जपेान् ाुखः यतः िथतः ॥ २.४५ ॥ इदं पुाय शयाय धािमकाय जातये । देयं सूयदयं णा तु दिशतम् ॥ २.४० ॥ नमो हंसाय ते नयमादयाय नमोऽतु ते । नमते वहताय यबकाय नमोऽतु ते ॥ २.१८.२५ ॥ या संया सा जगसूतमायातीता ह नकला । ऐर तु पराशतवयसमुवा ॥ २.१८.१८.४१ ॥ पे वां वरपां महातं परमेरम् । हरमयं गृहे गुमामानं सवदेहनाम् ॥ २.४३ ॥ नमः सूयाय राय भावते परमेने । उाय सवभाय वां पे सदैव ह ॥ २.२९ ॥ योऽय कुरते यं धमकाये जोमः । वहाय संयाणतं स यात नरकायुतम् ॥ २.३० ॥ तमासवयेन संयोपासनमाचरेत् । उपासतो भवेेन देवो योगतनुः परः ॥ २.१८.३७ ॥ चेतसे नमतुयं नमो मीढुमाय ते । नमो नमते राय वामहं शरणं गतः ॥ २.१८.४२ ॥ नमयाम परं योताणं वां परां गतम् । वं पशुपतं भीमं नरनारशररणम् ॥ २.१८.१८.२७ ॥ संयाहनोऽशुचिनयमनहः सवकमसु । यदयकुरते किचन तय फलमानुयात् ॥ २.१८.१८.१८.४६ ॥ सवपापशमनं वेदसारसमुवम् । .३२ ॥ अथोपतेदादयमुदयतं समाहतः । मैतु ववधैः सौरेरृयजुः सामसंभवैः ॥ २.३५ ॥ वमेव  परममापो योती रसोऽमृतम् । भूभुवः ववमोकारः सवे राः सनातनाः । पुरषः समहोऽतवां णमाम कपिदनम् ॥ २.१८.१८.१८.ाकूलेषु समासीनो दभेषु सुसमाहतः । ाणायामयं कृवा यायेसंयामत ुतः ॥ २.१८.१८.३९ ॥ नमोऽतु नीलीवाय नमतुयं पनाकने । वलोहताय भगाय सहााय ते नमः ॥ २.३४ ॥ ओं खखोकाय शाताय कारणयहेतवे । नवेदयाम चामानं नमते ानरपणे । नमते घृिणने तुयं सूयाय रपणे ॥ २.१८.३६ ॥ वमेव वं बहुधा सदससूयते च यत् । नमो राय सूयाय वामहं शरणं गतः ॥ २.३८ ॥ हरयबाहवे तुयं हरयपतये नमः । अिबकापतये तुयमुमायाः पतये नमः ॥ २.१८.१८.१८.१८.२६ ॥ यावाऽकमडलगतां सावीं वै जपन् बुधः । ाुखः सततं वः संयोपासनमाचरेत् ॥ २.१८.४४ ॥ एतै सूयदयं जवा तवमनुमम् । ातः कालेऽथ मयाे नमकुयावाकरम् ॥ २.३३ ॥ उपथाय महायोगं देवदेवं दवाकरम् । कुवोत णतं भूमौ मूना तेनैव मतः ॥ २.

१८.१८.४८ ॥ ऋिवपुोऽथ पी वा शयो वाप सहोदरः । ायानुां वशेषेण जुहुयुवा यतावध ॥ २.६५ ॥ ुपदां वा रययेयातणवािवताम् । सावीं वा जपेान् तथा चैवाघमषणम् ॥ २.५९ ॥ मृका च समुा वाामलकमाका । गोमयय माणं तेनागं लेपयेतः ॥ २.६१ ॥ अभमय जलं मैतिलगैवारणैः शुभैः । भावपूततदयं यायन् वै वणुमययम् ॥ २.६० ॥ लेपयवा तु तीरथतिलगैरेव मतः । ायाचय वधवतः नायासमाहतः ॥ २.१८.६३ ॥ ोय सकारमादयं िनमजेजलाशये । आचातः पुनराचामेमेणानेन मवत् ॥ २.१८.१८.१८.१८.१८.५० ॥ वना दभेण यकम वना सूेण वा पुनः । रासं तवेसवं नामुेह फलदम् ॥ २.६६ ॥ ततः संमाजनं कुयादापो ह ा मयोभुवः । इदमापः वहत यातभतथैव च ॥ २.६४ ॥ अतरस भूतेषु गुहायां वतो मुखः । वं यवं वषकार आपो योती रसोऽमृतम् ॥ २.१८.५६ ॥ नदषु देवखातेषु तडागेषु सरःसु च । नानं समाचरेिनयं गतवणेषु च ॥ २.१८.१८.१८.६८ ॥ पदां वाथ सावीं तणोः परमं पदम् । आवतयेा णवं देवं वा संमरेरम् ॥ २.६९ ॥ ुपदादव यो मो यजुवेदे ततः । .४७ ॥ अथागय गृहं वः समाचय यथावध । वाय वं वधवजुहुयाजातवेदसम् ॥ २.१८.६२ ॥ आपो नारायणोूताता एवायायनं पुनः । तमानारायणं देवं नानकाले मरेुधः ॥ २.५५ ॥ ततो मयासमये नानाथं मृदमाहरेत् । पुपातान् कुशतलान् गोमयं शुमेव च ॥ २.६७ ॥ ततोऽभमय तीथमापो हादमकैः । अतजलगतो मनो जपेत्रघमषणम् ॥ २.५४ ॥ उपेयादरं चाथ योगेमसये । साधयेवधानथान् कुटुबाथे ततो जः ॥ २.१८.४९ ॥ पवपािणः पूतामा शुलाबरधरोरः । अनयमानसो वं जुहुयासंयतेन्यः ॥ २.१८.१८.१८.१८.५७ ॥ परकयनपानेषु न नायाै कदाचन । पचपडान् समुृय नायाासंभवे पुनः ॥ २.१८.१८.१८.५३ ॥ जपेदयापयेिछयान् धारयेच वचारयेत् । अवेेत च शाािण धमादन जोमः । वैदकांैव नगमान् वेदागान वेशषतः ॥ २.१८.ाणानां हतं पुयमृषसघैिनषेवतम् ॥ २.५२ ॥ गुरं चैवायुपासीत हतं चाय समाचरेत् । वेदायासं ततः कुयायाछतो जः ॥ २.१८.५१ ॥ दैवतान नमकुयाेयसारािनवेदयेत् । दापुपादकं तेषां वृांैवाभवादयेत् ॥ २.५८ ॥ मृदैकया शरः ायं ायां नाभेतथोपर । अध तसृभः कायं पादौ षभतथैव च ॥ २.

अतजले रावय सवपापैः मुयते ॥ २.१८.१८.१८.९३ ॥ .७५ ॥ ववधान पवािण गुवातथैव च । शतरयमथवशरः सौरां शतः ॥ २.१८.१८.७७ ॥ फाटकेाराैः पुजीवसमुवः । कतया वमाला यादुरादुमा मृता ॥ २.७३ ॥ उदुयं चमयेते तचुरत मतः । हंसः शुचषदेतेन सावया च वशेषतः ॥ २.८३ ॥ दिणं समावृय नमकृवा ततः ितौ । आचय च यथाशां शया वायायमाचरेत् ॥ २.१८.१८.८९ ॥ ाणं शकरं सूयं तथैव मधुसूदनम् । अयांाभमतान् देवान् भया चाोधनोऽवरः ॥ २.१८.७८ ॥ जपकाले न भाषेत नायान ेयेुधः । न कपयेिछरोीवां दतानैव काशयेत् ॥ २.१८.७४ ॥ अयै वैदकैमैः सौरैः पापणाशनैः । सावीं वै जपेपाजपयः स वै मृतः ॥ २.१८.१८.७२ ॥ अथोपतेदादयं मूिन पुपािवताजलम् । ियालोकयेेवमुयं तमसपर ॥ २.१८.८८ ॥ नपीय नानवं तु समाचय च वायतः । वैमैरचयेेवान् पुपैः पैरथाबुभः ॥ २.९० ॥ दााथ पुपािण सूेन पौरषेण तु । आपो वा देवताः सवातेन सयसमिचताः ॥ २.१८.१८.१८.८५ ॥ देवान् ःृषींैव तपयेदतोदकैः । तलोदकैः पतॄन् भया वसूोवधानतः ॥ २.१८.७० ॥ अपः पाणौ समादाय जवा वै माजने कृते । वयय मूिन तोयं मुयते सवपातकैः ॥ २.८७ ॥ योपवीती देवानां नवीती ऋषीतपणे । ाचीनावीती पये तु वेन तीथेन भावतः ॥ २.१८.७१ ॥ यथामेधः तुरासवपापापनोदनः । तथाघमषणं सूं सवपापापनोदनम् ॥ २.१८.१८.१८.७६ ॥ ाकूलेषु समासीनः कुशेषु ाुखः शुचः । तंेदमाणऽकं जयं कुयासमाहतः ॥ २.७९ ॥ गुका रासा सा हरित सभं यतः । एकाते सुशुभे देशे तमाजयं समाचरेत् ॥ २.८६ ॥ अवारधेन सयेन पािणना दिणेन तु । देवषोतपयेीमानुदकाजलभः पतन् ॥ २.८१ ॥ आचय यतो नयं जपेदशुचदशने । सौरामान् शतो वै पावमानीतु कामतः ॥ २.९१ ॥ यावा णवपूवं वै दैवतान समाहतः । नमकारेण पुपािण वयसेै पृथपृथक् ॥ २.१८.८२ ॥ यद यात्िलनवासा वै वारमयगतो जपेत् । अयथा तु शुचौ भूयां दभेषु सुसमाहतः ॥ २.८४ ॥ ततः संतपयेेवानृषीन् पतृगणांतथा । अदावोकारमुचाय नमोऽते तपयाम वः ॥ २.९२ ॥ न ववाराधनापुयं वते कम वैदकम् । तमादनादमयातं नयमाराधयेरम् ॥ २.१८.८० ॥ चडालाशौचपततान् वाचय पुनजपेत् । तैरेव भाषणं कृवा नावा चैव जपेपुनः ॥ २.१८.१८.

१११ ॥ पूजयेदतथं नयं नमयेदचयेद्जम् । मनोवाकमभः शातमागतं वगृह ततः ॥ २.१८.९६ ॥ मेण रागायया णवेनाथ वा पुनः । ईशानेनाथ वा रैयबकेन समाहतः ॥ २.१०० ॥ अथावलोकयेदकं हंसः सुचषदयृचा । कुयापच महायान् गृहं गवा समाहतः ॥ २.११४ ॥ गोदोहमां कालं वै तीयो तथः वयम् । अयागतान् यथाश पूजयेदतथं यथा ॥ २.१०५ ॥ यद यालौकके पवं ततोऽनं त हूयते । शालानौ त देवानं वधरेष सनातनः ॥ २.१८.११५ ॥ भां वै भवे दाधवचारणे । दादनं यथाश विथयो लोभविजतः ॥ २.११६ ॥ .१८.१८.१०२ ॥ यद यापणादवायः कृतो न ह । कृवा मनुययं वै ततः वायायमाचरेत् ॥ २.१८.१८.१८.१८.१८.१८.१८.१०७ ॥ य पचेय पततादय एव च । दाूमौ बलं वनं पियोऽथ जोमः ॥ २.१०८ ॥ सायं चानय सय पयमं बलं हरेत् । भूतयवयं नयं सायं ातिवधीयते ॥ २.१८.१८.१८.१८.तणोरत मेण सूेन पुरषेण तु । नैतायां सशो मो सूेन पुरषेण तु । नैतायां सशो मो वेदेषूतुवप ॥ २.१०६ ॥ देवेयतु हुतादनाछेषाूतबलं हरेत् । भूतयः स वै ेयो भूतदः सवदेहनाम् ॥ २.१८.९५ ॥ अथवा देवमीशानं भगवतं सनातनम् । आराधयेमहादेवं भावपूतो महेरम् ॥ २.१८.१८.१८.९४ ॥ नवेदयेत वामानं वणावमलतेजस । तदामा तमनाः शाततणोरत मतः ॥ २.१८.१८.१८.१०४ ॥ शालानौ लौकके वानौ जले भूयामथापवा । वैदेवं ततः कुयाेवयः स वै मृतः ॥ २.१८.१०१ ॥ देवयं पतृयं भूतयं तथैव च । मानुयं यं च पच यान् चते ॥ २.९८ ॥ नमकुयामहादेवं ऋतं सयमतरम् । नवेदयीत वामानं यो ाणमतीरम् ॥ २.१०९ ॥ एकं तु भोजयें पतॄनुय समम् । नयां तदुं पतृयो गतदः ॥ २.११२ ॥ हतकारमथां वा भां वा शतो जः । दादतथये नयं बुयेत परमेरम् ॥ २.१०३ ॥ अनेः पिमतो देशे भूतयात एव वा । कुशपुजे समासीनः कुशपािणः समाहतः ॥ २.९७ ॥ पुपैः पैरथावा चदनाैमहेरम् । उवा नमः शवायेत मेणानेन योजयेत् ॥ २.११० ॥ उृय वा यथाश किचदनं समाहतः । वेदतवाथवदुषे जायैवोपपादयेत् ॥ २.११३ ॥ भामाहुासमामं तयातुगुणम् । पुकलं हतकारं तु तचतुगुणमुयते ॥ २.९९ ॥ दिणं जः कुयापच ािण वै जपन् । यायीत देवमीशानं योममयगतं शवम् ॥ २.

१९.१३ ॥ योपवीती भुजीत गधालकृतः शुचः । सायंापनातरा वै संयायां तु वशेषतः ॥ २.११८ ॥ वेदायासोऽवहं शया महायया मा । नाशययाशु पापान देवानामचनं तथा ॥ २.१४ ॥ नाासूयहापूवम सायं शशहात् । .८ ॥ अमृतापधानमसीयुपरादपः पबेत् । आचातः पुनराचामेदायं गौरत मतः ॥ २.१९.१८.१९.१९.११७ ॥ अकृवा तु जः पच महायान् जोमाः । भृजीत चेस मूढामा तययोनं सगछत ॥ २.१८.१२० ॥ तमासवयेन कृवा कमािण वै जाः । भुजीत वजनैः साधं सयात परमां गतम् ॥ २.१८.६ ॥ उदानाय ततः कुयासमानायेत पचमीम् । वाय तवमेतेषां जुहुयादामन जः ॥ २.११९ ॥ यो मोहादथवालयादकृवा देवताचनम् । भुे स यात नरकान् शूकरेवभजायते ॥ २.१९.११ ॥ हुतानुमणं कुयाायामत मतः । अथारेण वामानं योजयेणेत ह ॥ २.१९.१२ ॥ सवेषामेव यागानामामयागः परः मृतः । योऽनेन वधना कुयास यात णः यम् ॥ २.१९.सवेषामयलाभे तु अनं गोयो नवेदयेत् । भुजीत बधुभः साधं वायतोऽनमकुसयन् ॥ २.५ ॥ वाहाणवसंयुां ाणायााहुतं ततः । अपानाय ततो हुवा यानाय तदनतरम् ॥ २.१९.१८.१९.१९.१२१ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायामुपरवभागे अादशोऽयायः _____________________________________________________________ यास उवाच ाुखोऽनान भुजीत सूयाभमुख एव वा । आसीनवासने शुे भूयां पादौ नधाय तु ॥ २.१९.१ ॥ आयुयं ाुखो भुे यशयं दिणामुखः । यं युखो भुे ऋतं भुे उदुखाः ॥ २.१९.१९.१९.७ ॥ शेषमनं यथाकामं भुजीतयं जनैयुतम् । यावा तमनसा देवमामानं वै जापतम् ॥ २.१८.२ ॥ पचाे भोजनं कुयाूमौ पां नधाय तु । उपवासेन तुयं मनुराह जापतः ॥ २.१० ॥ आचयागुमाेत पादागुेऽथ दिणे । नः वयेधतजलमूवहतः समाहतः ॥ २.४ ॥ महायतभवनं परधायोदकेन तु । अमृतोपतरणमसीयापोशानयां चरेत् ॥ २.९ ॥ ुपदां वा रावय सवपापणाशनीम् । ाणानां िथरसीयालभेधृदयं ततः ॥ २.३ ॥ उपले शुचौ देशे पादौ ाय वै करौ । आचयााननोऽोधः पचाे भोजनं चरेत् ॥ २.

२९ ॥ इयेतदिखलेनोमहयहन वै मया । ाणानां कृयजातमपवगफलदम् ॥ २.१९.२ ॥ .१९.हकाले च नाीयानावाीयाु मुयोः ॥ २.३१ ॥ नायो वमुये पथा मुवामवधं वकम् । तमाकमािण कुवोत तुये परमेनः ॥ २.२०.२० ॥ न भनभाजने चैव न भूयां न च पािणषु । नोिछो घृतमादान मूधानं पृशेदप ॥ २.१७ ॥ आमाथं भोजनं यय रयथं यय मैथुनम् । वृयथं यय चाधीतं नफलं तय जीवतम् ॥ २.३२ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायामुपरवभागे एकोनवंशोऽयायः _____________________________________________________________ यास उवाच अथ ाममावायां ाय कायं जोमैः । पडावाहायकं भया भुमुफलदम् ॥ २.१९.१८ ॥ युे वेतशरा यच भुे उदुखः । सोपानक युे सवं वादासुरम् ॥ २.१९.३० ॥ नाितयादथवालयााणो न करोत यः । स यात नरकान् घोरान् काकयोनौ च जायते ॥ २.२६ ॥ हुवािनं वधवमैभुवा यावशकम् । सभृयबाधवजनः वपेछुकपदो नश ॥ २.१९.२८ ॥ न शीणायां तु खवायां शूयागारे न चैव ह । नानुवंशं न पालाशे शयने वा कदाचन ॥ २.१९.१९.१९.१९.१९.१९.१ ॥ पडावाहायकं ां ीणे राजन शयते । अपराे जातीनां शतेनामषेण च ॥ २.२२ ॥ नैकवतु भुजीत न यानशयनिथतः । न पादुकानगतोऽथ न हसन् वलपनप ॥ २.२०.२१ ॥ न  कतयन् वाप न नः शेषं न भायया । नाधकारे न चाकाशे न च देवालयादषु ॥ २.२७ ॥ नोराभमुखः वयापिमाभमुखो न च । न चाकाशे न ननो वा नाशुचनासने वचत् ॥ २.१९ ॥ नाधराे न मयाे नाजीणे नावधृक् । न च भनासनगतो न शयानः िथतोऽप वा ॥ २.१६ ॥ नाीयाेमाणानामदायैव दुमतः । न यशादा न ुो नायमानसः ॥ २.१९.१५ ॥ मुे शशन भुजीत यद न यामहानशा । अमुयोरतगतयोराृवा परेऽहन ॥ २.२३ ॥ भुवैवं सुखमाथाय तदनं परणामयेत् । इतहासपुराणायां वेदाथानुपबृंहयेत् ॥ २.१९.१९.१९.१९.२५ ॥ न तत तु यः पुवां नाते संयां तु पिमाम् । स शूेण समो लोके सवधमवविजतः ॥ २.१९.२४ ॥ ततः संयामुपासीत पूवोवधना जः । आसीनतु जपेेवीं गायीं पिमां त ॥ २.१९.

२०.५ ॥ नैमकं तु कतयं हणे चसूययोः । बाधवानां च मरणे नारक यादतोऽयथा ॥ २.६ ॥ कायान चैव ाान शयाते हणादषु । अयने वषुवे चैव यतीपातेऽयनतकम् ॥ २.८ ॥ वगं च लभते कृवा कृकासु जोमः । अपयमथ रोहयां सौये तु वचसम् ॥ २.२१ ॥ तमाां न कतयं चतुदयां जातभः । शेण तु हतानां वै त ां कपयेत् ॥ २.३ ॥ अमावायाकाितः पौषमासादषु षु । तावकाः पुया माघी पचदशी तथा ॥ २.२०.२०.२३ ॥ कमारभेषु सवेषु कुयादायुदयं पुनः । पुजमादषु ां पावणं पविण मृतम् ॥ २.१४ ॥ अजैकपादे कुयं यादहबुने गृहं शुभम् । रेवयां बहवो गावो ियां तुरगांतथा । यायेऽथ जीवनं तयाद ां यछत ॥ २.२०.२०.१५ ॥ आदयवारे वारोयं चे सौभायमेव च । कौजे सव वजयं सवान् कामान् बुधय तु ॥ २.७ ॥ संायमयं ां तथा जमदनेवप । नेषु च सवेषु कायं कायं वशेषतः ॥ २.२०.१६ ॥ वामभीा जीवे तु धनं वै भागवे पुनः । शमैरे लभेदायुः तपसु सुतान् शुभान् ॥ २.२०.९ ॥ रौाणां कमणां समाायां शौयमेव च । पुनवसौ तथा भूमं यं पुये तथैव च ॥ २.२४ ॥ अहयहन नयं याकायं नैमकं पुनः । .२०.२०.२०.२२ ॥ याणसंपौ न कालनयमः कृतः । तमाोगापवगाथं ां कुयुजातयः ॥ २.२०.२०.१२ ॥ मैे बहून मािण रायं शाे तथैव च । मूले कृषं लभेानसमाये समुतः ॥ २.२०.२०.२०.१८ ॥ षयां ूतं कृषं चाप सयां लभते नरः । अयामप वािणयं लभते ादः सदा ॥ २.११ ॥ ातैयं तथा हते चायां च बहून् सुतान् । वािणयसं वातौ तु वशाखासु सुवणकम् ॥ २.१९ ॥ यानवयामेकखुरं दशयां खुरं बहु । एकादयां तथा रयं वचिवनः सुतान् ॥ २.२०.२०.१० ॥ सवान् कामांतथा सापे पये सौभायमेव च । अयणे तु धनं वन्ाफागुयां पापनाशनम् ॥ २.२०.तपभृत याितथयः कृणपके । चतुदशीं वजयवा शता ुरोराः ॥ २.१३ ॥ सवान् कामान् वैदेवे ैयं तु वणे पुनः । वायां तथा कामान् वारणे च परं बलम् ॥ २.१७ ॥ कयकां वै तीयायां तृतीयायां तु विदनः । पशूुांतुयां तु पचयांशोभनान् सुतान् ॥ २.२०.२०.४ ॥ योदशी मघायुा वषासु तु वशेषतः । शयापाकाकाला नयाः ोा दने दने ॥ २.२०.२० ॥ ादयां जातरपं च रजतं कुयमेव च । ातैयं योदयां चतुदयां तु ुजाः । पचदयां सवकामानानोत ादः सदा ॥ २.२०.

२०.२०.३७ ॥ आान् पाने रतानूमृीकां सदाडमान् । वदाया भरडा ाकाले ादपयेत् ॥ २.२९ ॥ एया बहवः पुाः शीलवतो गुणािवताः । तेषां तु समवेतानां येकोऽप गायां जेत् ॥ २.२०.२०.२०.२०.२७ ॥ संयारायोन कतयं राहोरय दशनात् । देशानां च वशेषेण भवेपुयमनतकम् ॥ २.४३ ॥ कालशाकं महाशकं खगलोहामषं मधु । आनयायैव कपते मुयनान च सवशः ॥ २.४० ॥ षमासांछागमांसेन पाषतेनाथ स वै । अावेणय मांसेन रौरवेण नवैव तु ॥ २.२०.३३ ॥ केदारे फगुतीथे च नैमषारय एव च । सरवयां वशेषेण पुकरेषु वशेषतः ॥ २.४५ ॥ पपलं मुकं चैव तथा चैव मसूरकम् । कूमाडालाबुवाताकान् भूतृणं सुरसं तथा ॥ २.२०.२०.२०.३२ ॥ गगाारे भासे च बवके नीलपवते । कुरेे च कुजाे भृगुतुगे महालये ॥ २.३९ ॥ ौ मासौ मयमांसेन ीमासान् हारणेनतु । औरेणाथ चतुरः शाकुनेनेह पच तु ॥ २.२०.२०.२०.२०.२०.२०.४७ ॥ कोवान् कोवदारांपालयामरचांतथा । .३८ ॥ लाजामधुयुतान् दासून् शकरया सह । दााे येन शृगाटककशेरकान् ॥ २.४४ ॥ वा लवा वयं वाथ मृतानाय वा जः । दााे येन तदयायमुयते ॥ २.२०.२०.२०.२०.२५ ॥ एतपचवधं ां मनुना परकिततम् । याायां षमायातं तयेन पालयेत् ॥ २.४१ ॥ दशमासांतु तृयित वराहमहषामषैः । शशकूमयोमांसेन मासानेकादशैव तु ॥ २.४२ ॥ संवसरं तु गयेन पयसा पायसेन तु । वाोणसय मांसेन तृादशवािषक ॥ २.२०.३० ॥ गयां ायानुषगेण यद ां समाचरेत् । तारताः पतरतेन स यात परमां गतम् ॥ २.३६ ॥ ीहभ यवैमाषैरमूलफलेन वा । यामाकै यवैः शाकैनोवारै यगुभः । गौधूमै तलैमुैमासं ीणयते पतॄन् ॥ २.४६ ॥ कुसुभपडमूलं वै तदुलयकमेव च । राजमाषांतथा ीरं माहषं च ववजयेत् ॥ २.३४ ॥ नमदायां कुशावते ीशैले भकणके । वेवयां वपाशायां गोदावयां वशेषतः ॥ २.३१ ॥ वराहपवते चैव गगायां वै वशेषतः । वाराणयां वशेषेण य देवः वयं हरः ॥ २.२०.२८ ॥ गगायामयं ां यागेऽमरकटके । गायित पतरो गाथां कतयित मनीषणः ॥ २.२०.एकोाद वेयं वृां तु पावणम् ॥ २.२६ ॥ शुये समं ां णा परभाषतम् । दैवकं चामं ां यकृवा मुयते भयात् ॥ २.३५ ॥ एवमादषु चायेषु तीथेषु पुलनेषु च । नदनां चैव तीरेषु तुयित पतरः सदा ॥ २.

१ ॥ पूवमेव परेत ाणं वेदपारगम् । तीथं तधयकयानां दाने चातथः मृतः ॥ २.२१.८ ॥ वमुः सवतो धीरो भूतो जोमः । महादेवाचनरतो वैणवः पङ्पावनः ॥ २.१२ ॥ मातापोिहते युः ातः नायी तथा जः । अयामवमुनदातो वेयः पङ्पावनः ॥ २.२१.२१.२१.९ ॥ अहंसानरतो नयमतहणतथा । सणो दाननरता वेयाः पङ्पावनाः ॥ २.११ ॥ कुलनाः ुतवत शीलवततपिवनः । अिनचनातका वा वेयाः पङ्पावनाः ॥ २.२१.२१.६ ॥ ऋषती ऋषीक तथा ादशवािषकः । देयानुसंतानो गभशुः सहदः ॥ २.२१.२१.१४ ॥ वेदवारतः नातो चयपरः सदा । अथवणो मुमुु ाणः पङ्पावनः ॥ २.१८ ॥ कृतेगुणतवो ययाात यतहवः । फलं वेदवदां तय सहादतरयते ॥ २.२१.७ ॥ चाायणतचरः सयवाद पुराणवत् । गुरदेवािनपूजासु सो ानतपरः ॥ २.१३ ॥ ाननो महायोगी वेदाताथवचतकः । ालुः ानरतो ाणः पङ्पावनः ॥ २.२०.४ ॥ णाचकेतछदोगो येसामग एव च । अथवशरसोऽयेता रायायी वशेषतः ॥ २.४८ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायामुपरवभागे वशोऽयायः _____________________________________________________________ यास उवाच नावा यथों संतय पतॄंये जः । पडावाहायकं ां कुयासौयमनाः शुचः ॥ २.१९ ॥ .२१.३ ॥ पचािनरयधीयानो यजुवेदवदेव च । बृच सौपणस्मधुवाथ यो भवेत् ॥ २.२१.२१.२१.२१.२ ॥ ये सोमपा वरजसो धमाः शातचेतसः । तनो नयमथा ऋतुकालाभगामनः ॥ २.५ ॥ अिनहोपरो वायायवच षडगवत् । माणवचैव य यामपाठकः ॥ २.वजयेसवयेन ाकाले जोमः ॥ २.१७ ॥ तदलाभे गृहथं तु मुमुुं सगविजतम् । सवालाभे साधकं वा गृहथमप भोजयेत् ॥ २.२१.२१.१५ ॥ असमानवरको सगोतथैव च । असंबधी च वेयो ाणः पङ्पावनः ॥ २.२१.१६ ॥ भोजयेोगनं पूवं तवानरतं यतम् । अलाभे नैकं दातमुपकुवाणकं तथा ॥ २.२१.२१.१० ॥ युवानः ोयाः वथा महायपरायणाः । सावीजापनरता ाणाः पङ्पावनाः ॥ २.

२१.३६ ॥ दुमा कुनखी कुी िी च यावदतकः । वजननैव तेनः लबोऽथ नाितकः ॥ २.२४ ॥ ाणो नधीयानतृणािनरव शायत । तमै हयं न दातयं न ह भमन हूयते ॥ २.२१.२१.२१.२१ ॥ मातामहं मातुलं च वीयं शुरं गुरम् । दौहं वपतं बधुमृिवयायौ च भोजयेत् ॥ २.२१.२९ ॥ शूेयो भृतो राो वृषलो ामयाजकः । बधबधोपजीवी च षडेते बधवः ॥ २.२१.२१.२१.२१.३५ ॥ अनामो यो जः यादामी वा नरथकः । मयामी च ते वा वेयाः पङ्दूषकाः ॥ २.२१.२२ ॥ न ाे भोजयेिमं धनैः कायोऽय संहः । पैशाची दिणा सा ह नैवामु फलदा ॥ २.३९ ॥ गीतवादनरतो याधतः काण एव च । हनागातरागो वकिणतथैव च ॥ २.३० ॥ दानुयोगान् वृयथं पततामनुरवीत् । वेदवायणो ेते ाादषु वगिहताः ॥ २.२१.२१.३४ ॥ ययाित हवींयेते दुरामानतु तामसाः । न तय तवेां ेय चेह फलदम् ॥ २.२१.२३ ॥ काम ाेऽचयेिमं नाभरपमप वरम् । षता ह हवभुं भवत ेय नफलम् ॥ २.२८ ॥ यय वेद वेद च विछेते पूरषम् । स वै दुाणो नाहः ाादषु कदाचन ॥ २.२१.२० ॥ एष वै थमः कपः दाने हयकययोः । अनुकपवयं ेयः सदा सरनुतः ॥ २.२१.३८ ॥ परवेा तथा हंः परविनराकृतः । पौनभवः कुसीद च तथा नदशकः ॥ २.२१.२१.३१ ॥ ुतवयणो ये तु परपूवासमुवाः । असमानान् याजयित पतताते कितताः ॥ २.३७ ॥ मपो वृषलसो वीरहा दधषूपतः । आगारदाह कुडाशी सोमवयणो जाः ॥ २.४१ ॥ मातापोगुरोयागी दारयागी तथैव च । गोभशौच काडपृतथैव च ॥ २.४२ ॥ अनपयः कूटसाी याचको रगजीवकः । .तमाेन योगीमीरानतपरम् । भोजयेधयकयेषु अलाभादतरान् जान् ॥ २.२१.२५ ॥ यथेरणे बीजमुवा न वा लभते फलम् । तथानृचे हवदवा न दाता लभते फलम् ॥ २.४० ॥ कयादूषी कुडगोलौ अभशतोऽथ देवलः । मुिपशुनैव नयं भायानुवतकः ॥ २.३३ ॥ वृावकनथाः पचरावदो जनाः । कापालकाः पाशुपताः पाषडा ये च तधाः ॥ २.२१.२६ ॥ यावतो सते पडान् हयकयेवमवत् । तावतो सते ेय दान् थूलांवयोगुडान् ॥ २.२७ ॥ अप वाकुलैयुा हनवृा नराधमाः । यैते भुजते हयं तवेदासुर जाः ॥ २.२१.२१.२१.२१.३२ ॥ असंकृतायापका ये भृया वायापयित ये । अधीयते तथा वेदान् पतताते कितताः ॥ २.

२१.१२ ॥ ोभूते दिणां गवा दशं दभान् समाहतः । .८ ॥ ाे नमन्तो वो मैथुनं योऽधगछत । हयामवानोत तययोनौ च जायते ॥ २.२२.११ ॥ तमािनमन्तः ाे नयतामा भवेद्जः । अोधनः शौचपरः कता चैव िजतेन्यः ॥ २.४८ ॥ बहुना कमुेन वहतान् ये न कुवते । निदतानाचरयेते वजनीयाः यतः ॥ २.४७ ॥ अधीतनाशनैव नानहोमवविजतः । तामसो राजसैव ाणः पङ्दूषकः ॥ २.२२.२१.९ ॥ नमन्ततु यो वो वानं यात दुमतः । भवित पतरतय तं मासं पांशुभोजनाः ॥ २.२२.२२.४४ ॥ कृतनः पशुनः ूरो नाितको वेदनदकः । मुकुहकैव वशेषापङ्दूषकाः ॥ २.४६ ॥ शूानरसपुागः संयोपासनविजतः । महायवहन ाणः पङ्दूषकः ॥ २.६ ॥ आमन्तो ाणो वा योऽयमै कुरते णम् । स यात नरकं घोरं सूकरवां ायात च ॥ २.२२.१ ॥ ो भवयत मे ां पूवेुरभपूय च । असंभवे परेुवा यथोैलणैयुतान् ॥ २.१० ॥ नमन्ततु यः ाे कुयाकलहं जः । भवित तय तमासं पतरो मलभोजनाः ॥ २.२१.२१.२१.२२.२ ॥ तय ते पतरः ुवा ाकालमुपिथतम् । अयोयं मनसा यावा संपतित मनोजवाः ॥ २.४ ॥ आमन्ता ते वाः ाकाल उपिथते । वसेयुिनयताः सवे चयपरायणाः ॥ २.२१.२२.२२.२२.२२.३ ॥ ाणैते सहाित पतरो तरगाः । वायुभूतातु तित भुवा याित परां गतम् ॥ २.५ ॥ अोधनोऽवरोऽमः सयवाद समाहतः । भारं मैथुनमवानं ाकृजयेजपम् ॥ २.२१.२२.४९ ॥ इत ीकूमपुराणे षसाहयां संहतायामुपरवभागे एकवशोऽयाय _____________________________________________________________ ईणृEE णीCःट्Zऊळ्Žषीङ्E ZEईCःEण्॒ यास उवाच गोमयेनोदकैभूमं शोधयवा समाहतः । संनपाय जान् सवान् साधुभः संनमयेत् ॥ २.४५ ॥ सवे पुनरभोयानावदानाहा कमसु । भावनरता वजनीयाः यतः ॥ २.४३ ॥ देवनदापरैव वेदनदारततथा । जनदारतैते वयाः ाादकमसु ॥ २.७ ॥ आमयवा यो मोहादयं चामयेद्जम् । स तमादधकः पापी वाकटोऽभजायते ॥ २.२२.समुयायी कृतहा तथा समयभेदकः ॥ २.

१४ ॥ नदतीरेषु तीथेषु वभूमौ चैव सानुषु । ववेषु च तुयित देन पतरः सदा ॥ २.३० ॥ भुको चार वा भोजनाथमुपिथतः । उपवेषु यः ाे कामं तमप भोजयेत् ॥ २.२२.२२.२० ॥ तैलमयजनं नानं नानीयं च पृथिवधम् । पाैरौदुबरैदाैदैवयपूवकम् ॥ २.१६ ॥ अटयः पवताः पुयातीथायायतनान च । सवायवामकायाहुन ह तेषु परहः ॥ २.२९ ॥ ायेदनौ तदनं तु दाा चारणे । तमादेकमप ें वांसं भोजयेद्जम् ॥ २.२२.२२.२२.२२.३६ ॥ .२२.२७ ॥ अप वा भोजयेदेकं ाणं वेदपारगम् । ुतशीलादसंपनमलणवविजतम् ॥ २.१९ ॥ ततो नवृे मयाे लुलोमनखान् जान् । अभगय यथामागं यछेतधावनम् ॥ २.३५ ॥ य यते कम पैतृकं ाणान् त । तसवमेव कतयं वैदैवयपूवकम् ॥ २.२२.२२.२२.२२ ॥ ये चा वेदेवानां वाः पूवं नमन्ताः । ाुखायासनायेषां दभोपहतान च ॥ २.१५ ॥ पारये भूमभागे तु पतॄणां नैव नवपेत् । वामभतहयेत मोहात्यते नरैः ॥ २.२२.३२ ॥ आतयरहते ाे भुजते ये जातयः । काकयोनं जयेते दाता चैव न संशयः ॥ २.२२.२१ ॥ ततः नावा नवृेयः युथायकृताजलः । पामाचमनीयं च संयछेथामम् ॥ २.१८ ॥ ततोऽनं बहुसंकारं नैकयजनमयुतम् । चोयपेयसमृं च यथाशया कपयेत् ॥ २.१३ ॥ दिणावणं िनधं वभं शुभलणम् । शुचं देशं ववं च गोमयेनोपलेपयेत् ॥ २.२२.३१ ॥ अतथयय नाात न तां