You are on page 1of 142

T.C.

ANKARA ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
TEMEL İSLAM BİLİMLERİ ANABİLİMDALI
HADİS BİLİM DALI

İBN HACER EL-HEYTEMÎ (Ö. 974/1567), HAYATI,
ESERLERİ VE “EL-FETÂVÂ EL-HADÎSİYYE” ÖZELİNDE HADİSCİLİĞİ

Yüksek Lisans Tezi

İsa UYSAL

Ankara-2015

T.C.
ANKARA ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
TEMEL İSLAM BİLİMLERİ ANABİLİMDALI
HADİS BİLİM DALI

İBN HACER EL-HEYTEMÎ (Ö. 974/1567), HAYATI,
ESERLERİ VE “EL-FETÂVÂ EL-HADÎSİYYE” ÖZELİNDE HADİSCİLİĞİ

Yüksek Lisans Tezi

İsa UYSAL

Tez Danışmanı
Prof. Dr. Bünyamin ERUL

Ankara-2015

T.C.
ANKARA ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
TEMEL İSLAM BİLİMLERİ (HADİS)
ANABİLİM DALI

İBN HACER EL-HEYTEMÎ (Ö. 974/1567), HAYATI,
ESERLERİ VE “EL-FETÂVÂ EL-HADÎSİYYE” ÖZELİNDE HADİSCİLİĞİ

Yüksek Lisans Tezi

Tez Danışmanı: Prof. Dr. Bünyamin ERUL
Tez Jürisi Üyeleri
Adı ve Soyadı

İmzası

.................................................................... ........................................
.................................................................... ........................................
.................................................................... ........................................
.................................................................... ........................................

Tez Sınav Tarihi:

TÜRKİYE CUMHURİYETİ ANKARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ MÜDÜRLÜĞÜNE Bu belge ile bu tezdeki bütün bilgilerin akademik kurallara ve etik davranış ilkelerine uygun olarak toplanıp sunulduğunu beyan ederim. Bu kural ve ilkelerin gereği olarak. düşünce ve sonuçları andığımı ve kaynağını gösterdiğimi ayrıca beyan ederim. çalışmada bana ait olmayan tüm veri.(……/……/2015) Tezi Hazırlayan Öğrencinin Adı ve Soyadı İsa UYSAL İmzası .

..................................................................................................................... 3 BİRİNCİ BÖLÜM. 11 2..................................... 19 E................................................... Tarih Alanında Yazdığı Eserler ................................................. Doğduğu Yer ...................................................İÇİNDEKİLER KISALTMALAR ............. 24 ii ................... 13 C.......................................... 16 D........................... İLMÎ KİŞİLİĞİ ............................................................................................................................................................. ARAŞTIRMANIN PLANI VE METODU ......................... 17 2.............................................. ARAŞTIRMANIN AMACI ................................................... ESERLERİ ................................... HEYTEMÎ’NİN HAYATI ......................................................................... 16 1................ 6 A............. 1 B............. Siyer................................................................................................................................................................................................................................................................................ YAŞADIĞI DÖNEM ............................................. Siyasî ve Sosyal Durum ........................................................... İsmi ve Künyesi ......................................... İlmî Durum ....... Hadis ile ilgili yazdığı eserler . Vİ GİRİŞ .............................................................................................................................................................................. 6 1........... 9 B......... 12 3........................................................................................................................................ Fıkıh İlmindeki Yeri .......................................................................... 2 C............................................ 14 1........ Hadis İlmindeki Yeri . 20 b................... 15 2....................................................................... Biyografi..................... İlmî Seyahatleri ................................................................................. 7 2............................ Talebeleri...... V ÖNSÖZ. 6 İBN HACER EL-HEYTEMÎ'NİN HAYATI VE İLMÎ KİŞİLİĞİ ...................... 13 5............................................................. 20 a................... 13 4...................... Nisbesi ...................................................... 1 A.................. Hocaları ............................................................................................................................................................................... Fıkıh İle İlgili Eserleri ........................................... 11 1................................ Vefatı ........................................ ARAŞTIRMANIN KONUSU VE ÖNEMİ ... HOCALARI VE TALEBELERİ .................... 23 c.............

....................... İçerik Bakımından Karşılaştırılması: ................................. 56 G................................................................. Dördüncü Bölüm: Usulü’d-Dîn ........................................................................................... Tefsir ve Kıraat İlmi .................................................................... HADİS VE KAYNAK KULLANMASI ......................... 65 H.................................................................................... 69 İ.......... İkinci Bölüm: Bedî ve Meânî’ ........................... EL-FETÂVÂ EL-HADÎSİYYE İLE EL-FETÂVÂ EL-KUBRÂ ELFIKHIYYE’NİN KARŞILAŞTIRILMASI ................................................................................................. 57 a.......... Yedinci Bölüm: Ulûmu’l-Hadis ........ TASNİF SEBEBİ VE MANTIĞI .......... 37 5.......... 29 A............................. 58 c........................................................... Uslüp Açısından Karşılaştırılması.................. ESERDE KULLANILAN KAYNAKLAR............................................................................................................. 42 8............................. 33 2........ 61 Ğ....... AYET.................................. 45 B.................................................... 57 b........... 72 iii .......................................................... 25 e.................................................................................. Birinci Bölüm ... ESERİN İÇERİĞİ .... Tefsir Kaynakları ..... Akâid-Kelam ile ilgili Eserleri ..... Beşinci Bölüm: Usulu’l-Fıkıh .................. Sekizinci Bölüm: Tasavvuf .................................................................... 68 2.... Altıncı Bölüm: Ulûmu’l-Kur’an........... 40 7... 67 1................................. 36 3.. 29 FETÂVÂ LİTERATÜRÜ VE HEYTEMÎ’NİN EL-FETÂVÂ EL-HADÎSİYYE ADLI ESERİ.............................. Diğer Kayanaklar ................................................ 56 F...... HEYTEMÎ’NİN İBN TEYMİYE’YE ELEŞTİRİLERİ ....................................................................... FETVA YÖNTEMİ ................................................................ SORU VE CEVAP ŞEKİLLERİ ......................................... ESER ÜZERİNE YAPILAN DEĞERLENDİRMELER ...... MEZHEP FAKTÖRÜ ....................... 36 4...................................................................................................................... 48 C...d............. Üçüncü Bölüm: Nahiv .................................................... 32 1................................................................................................................... Kur’an................................ 49 D....................... 53 E.................................................... Diğer Eserleri ............................... Hadis Kaynakları .............. 38 6........................ 26 İKİNCİ BÖLÜM ......................................................

.............................. Peygamber’in Fazileti ile İlgili Rivayetler ........... 90 HEYTEMÎ’NİN HADİSCİLİĞİ ... 85 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM ..... 123 ÖZET................... EL-FETÂVÂ EL-HADİSİYYE’DE KULLANILAN UYDURMA RİVAYETLER ................................................................................. Kaynak olarak Kullanılması .............. ESERDE KULLANILAN HADİSLERİN DEĞERLENDİRİLMESİ ... 115 F............................... 79 3....... Hz.... Allah’ın Dünyada Görülmesi .................. 76 2............................................... 97 3..................... 90 A.............................................................................................................................................. HEYTEMÎ’NİN GÖRÜŞLERİ .......................................................................... 93 1............................................................................................................1................. 83 5.................................................................................................................................................... Mehdîlik İle İlgili Görüşleri ............ Cahilin Veli Olması İle İlgili Rivayet ......................................................................................... 113 2....................................... 90 B................................................ 115 3....................................................................................................................... 112 1............................. Te’vil .................... Mehdilikle İlgili Rivayetler ....................................................... İHTİLAFLI HADİSLER KARŞISINDAKİ TUTUTMU .......................... HADİS VE SÜNNETE BAKIŞI ........ HEYTEMÎ’NİN PEYGAMBER TASAVVURU ........................... 72 2................................................................. Ebdâl Konusundaki Rivayetler .................... Tasavvuf İle İlgili Görüşleri ...................................... Tahsîs ........... 119 BİBLİYOGRAFYA ................................ 133 iv ......... 101 E.................................................................... 91 C.................................................................. 116 SONUÇ............................................................................... 76 1......................................................................... 82 4............................................... 132 SUMMARY ............. Esere Yapılan İtirazlar................................................................................................................................................................... Ölüm Meleği ve Ruhun Kabzına Dair Rivayetler ...... RİVAYET ÖZELLİKLERİ ..................... Cem ve Te’lif .................................................................... 93 2.................................. 75 J.. 99 D.................

bin b.. : Mîlâdî M. : İbn. : Tahkik yay. : Yayınları. : Diğerleri İFAV. : Aleyhisselam b. : Madde.m. yayıncılık v . : Aynı yer Ans. : Bsk.g. : Sallaluhu Aleyhi ve Sellem t.a. D.t.İ. : Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları m. : Adı geçen eser a. : Ansiklopedi as.y.Ü.e.g. : Radiyallahu anhu s. : Sahife s. maddesi ö.y.v. : Bakınız bsk. : Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklobedisi dğr. : Adı geçen madde a.KISALTMALAR a.F.İ. : Ölüm tarihi ra.A. : Bintu bkz. : Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Mad. : Tarih yok thk.

Klasik fetva kitaplarında izlenen yöntemin dışına çıkılarak daha değişik konularda. İsa UYSAL vi . onları anlama ve yorumlama yöntemini incelemek yerinde olacaktır. İslam toplumunun şekillenmesinde en değişmez kaynak Kur’an olurken. ileride Heytemî hakkında yapılacak araştırmalara bir nebze de olsa katkı sağlayacağı inancındayım.ÖNSÖZ Kur an ve Sünnet. “İbn Hacer el-Heytemî’nin (ö. fakih ve muhaddis Heytemî’nin sorulan sorulara verdiği bir kısım fetvaları içeren el-Fetâvâ el-hadîsiyye isimli eserinde. onun hadisciliği ve eseri hakkında genel bir değerlendirme yapılmaya çalışılmıştır. Dr. fetva verirken hadisleri kullanma. 974/1567) el-Fetâvâ el-hadîsiyye isimli kitabı bağlamında. Kur’an dışında hadislerin yoğun olarak kullanılarak yorumlanıp fetva verilmesi ayrı bir hadis sahası olarak öne çıkmıştır. Eserleri ve “el-Fetâvâ elhadîsiyye” Özelinde Hadisciliği” isimli yüksek lisans tezimizin danışmanlığını üstlenen ve tezin hazırlanması sırasında yardımlarını esirgemeyen saygı değer hocam Prof. 974/1567) Hayatı. Bünyamin ERUL’a teşekkürlerimi bir borç bilirim. Sünnet de onun tebliğ ve tebyinini sağlayarak doğru anlaşılması ve toplum üzerinde daha etkin olmasında büyük rol oynamıştır. Bu amaçla Ehl-i sünnet’in öncülerinden kabul edilen ve hicrî onuncu asırda fıkıh ve hadisciliği ile bilinen Şafiî ulemasından İbn Hacer el-Heytemî’nin (ö. Bu özelliği bilen İslam alimleri. Yüksek Lisan Tezi olarak hazırlanan bu mütevazi çalışmada. Yapılan bu çalışmanın. konular ve olaylar üzerinde hadisleri daha yoğun olarak kullanarak fetva vermeye çalışmışlar ve böylece müstakil eserler ortaya çıkmıştır. İslam toplumunu asırlardır şekillendirmiş ve bu etkisini de kıyamete kadar koruyacaktır.

konumuz olan el-Fetâvâ elhadîsiyye adlı eseri de yeni ortaya çıkan meselelerde fikir yürütmek ve Müslümanları Ehl-i sünnet çemberi içinde tutmak için kaleme alınmış bir eserdir. Heytemî’nin. İlim dünyasında önemli bir yere sahip olan Heytemî’nin hayatı ve ilmi kişiliği hakkında yeterli. bölgelerinde ashaba dil uzatan ve bunda da aşırıya giden bir takım insanların taassup ve edepsizliklerinin yaygınlaştığını düşünmüşler ve önlem için Ehl-i sünnet görüşlerini sıkı bir şekilde savunması ile öne çıkan Heytemî’ye müracaat etmişlerdi. türünde yazılmış olanların en 1 Bu konuda müstakil olarak yazılmış tek eser Abdulmuiz Abdulhamid el-Cezzâr tarafından 1981 de kaleme alınan İbn Hacer el-Heytemî’ adlı kitabtır. 1 . eseri kaynak olarak göstermelerinin yanında zaman zaman da eleştirmişlerdir. ilim aldığı hocalarını.GİRİŞ A. ARAŞTIRMANIN KONUSU VE ÖNEMİ Fetâvâ Hadîsiyye türü eserlerin en önemli örneklerinden olan Heytemî’nin el-Fetâvâ el-hadîsiyye adlı eseri özelinde hadisciliği ve kitabın müellifi Heytemî’nin hayatı ve eserleri tezimizin ana konusunu oluşturacaktır. Heytemî’nin bu eseri.1 hayatını ve ilmî kişiliğini araştırıp ortaya koymak. Hicrî onuncu asırda Hindistan’daki bir grup âlim. Yazmış olduğu birçok eserin yanında el-Fetâvâ el hadîsiyye de bazılarının dikkatini çekmiş. yetiştirdiği öğrencilerini ve sahip olduğu eserlerini tesbit edip müstakil bir çalışmayla ortaya koymak önemlidir. Bu istek üzerine o da esSavâiku’l-Muhrika’yı kaleme aldı. müstakil bir çalışma olmadığından.. Eleştiri sebeplerinin başında. Heytemî’nin birçok tartışmalı konular hakkında fetvalar vermesi ve İbn Teymiye ve İbn Kayyım el-Cevziyye gibi alimleri eleştirmesi sayılabilir.

Bu çalışma. Bu tür eserler arasında da Heytemî’nin el-Fetâvâ el-hadîsiyye adlı eseri 2 . hayatı ve eserleri yönü ile ele alıp. daha çok fetvaları verirken hadisleri kullanma şeklini ve eserin genel bir değerlendirmesini hedefliyoruz. hadisleri fetvalarda kullanırken takip ettiği metodu ortaya koymak için yaptığımız bu çalışmanın. Abdulmuiz Abdulhamid el-Cezzâr tarafından 1981 yılında Kahire’de “İbn Hacer el-Heytemî” adı ile bir çalışma yapılmıştır. Muhaddis ve fakih Heytemî’yi. Bununla beraber Heytemî’nin hayatı hakkında. B. Ahmed Gaye’nin tahkik ettiği ve Dâru’t-Takvâ tarafından basılan Dımeşk-2008. Heytemî’nin hadisçiliğini araştırma konusu yapan müstakil bir çalışmanın olmaması ve eserin öneminden dolayı böyle bir çalışmanın yapılması elzemdir.önemlilerindendir. Heytemî’nin hadisciliği ve önemli eserlerinden olan el-Fetâvâ el-hadîsiyye hakkında Türkçe müstakil bir çalışmaya rastlanamamıştır. Heytemî’nin hayatı. El-Fetâvâ el-hadîsiyye’nin. talebeleri. Bununla beraber her konuda hüküm verirken ayet ve hadisler temel alınarak daha çok hadisler üzerinde yoğunlaşarak fetvalar verilmiş ve el-Fetâvâ el-hadîsiyye türü eserler ortaya konulmuştur. ARAŞTIRMANIN AMACI İslam’ın ikinci kaynağı olarak kabul edilen sünnet ve hadisleri anlama ve yorumlama çabasının neticesi olarak çeşitli eserler ortaya konulmuştur. hadisleri doğru anlamak için yapılmış ufak bir katkı olacağı umudu içindeyiz. eserleri. fıkıh ve hadis ilmindeki yeri hakkında bilgileri içerir. Heytemî’nin hayatı ve ilmi yönünü ortaya koymakla birlikte. hocaları. baskının esas alındığı çalışmamızda. I. yaşadığı dönemin sosyo-kültürel acıdan değerlendirilmesi.

onu tanıtmak ve hadis ilmine katkılarını ortaya koymaktır. Bu nedenle hadisçiliğini ve hadisleri yorumlarken siyasî sosyal ve kültürel etkenleri tespit etmek.zamanına göre ilginç ve yeni konular hakkında fetvaları ile dikkatleri üzerine çekmiştir. eserleri ve hadisciliğini ön planda tutularak eseri hakkında genel bir değerlendirme yapmak. hakkında yazılmış çeşitli makalelerden. İslam aleminde etkili ve önemli bir yere sahip olan Heytemî’nin. Bu nedenle Heytemî’nin el-Fetâvâ el-hadîsiyye adlı eseri üzerinde yapılan 3 . C. tasavvufî hayatın yoğun olarak yaşandığı bir ortamda yetişmesinin ve çeşitli akımların onun hadis anlayışını nasıl etkilediğinin ele alınması önemlidir. Heytemî’yi muteber rical ve tabakât kitaplarından. ARAŞTIRMANIN PLANI VE METODU Heytemî’nin hadisciliğini anlamak ve yazdığı eserine etkisinin ne olduğunu tespit için yaşadığı dönemin ve bölgenin siyasi sosyal ve kültürel yapısını bilmek gerekir. Heytemî’yi böyle bir eser yazmaya sevk eden sosyal ve siyasi amiller nelerdi? Heytemî neden el-Fetâvâ el-kubrâ el-fıkhiyye gibi önemli bir eserinin taliki olarak bu eserini yazma ihtiyacı hissetti? Bu eserini yazarken hadisleri değerlendirme ölçüleri nelerdi? Kullandığı hadislerin sıhhat değerleri nelerdi? Başka görüşte olanların tepkisini çekecek temel fikirleri nelerdi?” gibi sorular. ele alınacak temel konular olacaktır. kendi yazdığı kitaplar ve özellikle teze konu olan elFetâvâ el-hadîsiyye’den faydalanarak hayatı. Bu tezin amacı. araştırmada çözümü aranılacak temel sorunlardır.

tabakât kitapları ile el-Fetâvâ el-Kubrâ el-Fıkhiyye’nin mukaddimesi ve buna benzer çeşitli makalelerden bilgiler elde edildi. Eser tanıtılırken eserin içeriği. esere yapılan itirazlar ve Heytemî’nin çeşitli konulardaki görüşlerinden bahsedilmiştir. Heytemî’nin İbn Teymiyye’yi eleştirmesi. konumuz olan eserinin geneline bakılarak tespite çalışılmıştır. Bu bölümde yine eserin kaynak olarak kullanıldığı yerler. ElFetâvâ el-Hadîsiyye ile diğer fıkıh eseri olan el-Fetâvâ el-kubrâ el-fıkhiyye’nin benzer ve farklı yönleri ortaya konulmaya çalışılmıştır. kendisi hakkında neredeyse yok denecek kadar az bilgi aktardığından hakkında detaylı bilgi verilememiştir. yetiştirdiği talebeleri ve Heytemî’nin eserleri. Heytemî’nin hayatı ve ilmi yönü ele alındı. eserin hazırlanmasında Heytemî’ye etki eden faktörler ve kullandığı kaynaklar ele alınmıştır. Heytemî’nin hayatı araştırılırken hakkında Türkçe olarak yeterli müstakil bir çalışma bulunmadığından. çeşitli kaynaklardan faydalanılarak tespit edilip tanıtıldı. tasnif mantığı. soru ve cevap şekilleri. Bo bölümde son olarak ta eserde kullanılan mevzu rivayetler ele alınmıştır. 4 . Daha sonra müellifin çeşitli konulardaki görüşleri ele alındı. Heytemî. El-Fetâvâ el-hadîsiyye’nin başka müellifler tarafından kaynak olarak kullanmaları ve esere yapılan itirazların ele alınmıştır. Ayet ve hadisleri kaynak olarak kullanması.çalışmanın ilk bölümünde Heytemî’nin yaşadığı dönemin siyasî. İkinci bölümde el-Fetâvâ el-hadîsiyye’nin tanıtılmasına geçilmiştir. sosyal ve ilmî durumu yansıtılmaya çalışıldı. Heytemî’nin peygamber tasavvuru. Burada kendisinin yetişmesinde katkısı olan hocaları.

hadislere yaklaşımı ve Heytemî’nin bazı konulardaki görüşleri ele alınmıştır. mümkün olduğunca birden fazla kaynağa atıfta bulunulmuştur. kısaltmalar yerine. meşhur olması sebebiyle şahıs. Şahısların ölüm tarihleri metinde geçtiği ilk yerde hicrî/miladi şeklinde verilmiştir. ilk geçtiği yerde tam ismi ile kaydedilmiştir. Bazen. Son olarak da eserde kullanılan hadislerin genel bir değerlendirilmesi yapılmıştır.Üçüncü bölümde Heytemî’nin eseri taranarak hadisciliği ele alınmış olup ihtilaflı hadisler karşısındaki tutumu. Dipnotlarda kaynak verilirken. 5 . Hadisleri tahrîc ederken ise. gerektiği yerde de eser zikredilmiştir.

kültürel ve sosyal gelişimini ele almak faydalı olabilir. Sonunda Mercidabık’ta yapılan savaşı Osmanlıların kazanmasıyla Suriye. Yavuz Sultan Selim’in buraya m. Heytemî’nin çocukluk ve gençlik çağlarına denk gelen bir zamanda. 563. 6 .A.BİRİNCİ BÖLÜM İBN HACER EL-HEYTEMÎ'NİN HAYATI ve İLMÎ KİŞİLİĞİ A. Kısa bir zaman sonra da Mısır eyalet haline getirildi.. YAŞADIĞI DÖNEM Kaynaklarda genel olarak Heytemî’nin gençlik yılları Mısır’da. otuz yaşlarından sonraki hayatı da Mekke’de geçtiği belirtilmektedir. yüzyıl başlarından itibaren İslam dünyasında iç huzursuzluklar karşısında çaresiz kalması. Memluk sultanlığının XVI.1517 yılında yaptığı sefer ile Osmanlı hâkimiyeti altına girmişti..2 2 Es-Seyyid.İ. dış tehlikelere karşı koruyucu özelliğini yitirmesi. bunlarla beraber Dulkadir Beyliği sorunu ve Safevî devletinin tehdidi iki güç arasında savaşı tetikleyen unsurlar olmuştu. Yetiştiği ve gençlik yıllarını geçirdiği bölgeyi ve yaşadığı dönemi ele alıp incelemek Heytemî’nin yetişmesindeki etkenleri bilmek bakımından yararlı olacaktır. Mısır. XXIX. Daha sonra Ridanniye savaşıyla Memlukların direnişi kırıldı ve Osmanlı kuvvetleri Kahire’yi kontrol altına alıp bölgeye hakim oldu. “Mısır” mad. s. Seyyid Muhammed. D. Mısır’da Osmanlılardan önce yine Türk devleti olan Memlukler hakimdi. Bunun için öncelikle Mısır bölgesinin tarihini. Osmanlı idaresi altında girmiş oldu.

Mısır, Heytemî’nin yaşadığı dönemde istikrara kavuşmuş ve bu durum
1560’a kadar devam etmişti. Bu dönemde Mısır eyaleti Osmanlı kanunlarını
benimsedi.3
1.
Mısır

Siyasî ve Sosyal Durum
Bölgesi,

İslamiyet

geldiğinde

Hıristiyanların

elindeydi.

Hz

Peygamber, Hâtıb. b. Ebu Beltea aracılığıyla Mısır’a İslam’a davet mektubu
gönderdi. O zamanda Mısır’ın başında Mukavkıs bulunuyordu. Bizans’ın Mısır
halkına uyguladığı baskıcı tutum Müslümanların eline geçmesine yardımcı olduğu
söylenebilir. Hicrî 640 ve 641 yıllarında İslam orduları Mısır’ı fethetmişlerdir.4
Daha sonra Emevilerin Mısır’daki hâkimiyetleri son bulmuş ve Abbasiler
hüküm sürmeye başlamışlardı. Ancak o bölgede Şia yaygındı. Abbasilerden sonra o
bölgede Tolunoğulları adıyla anılan otonom bir devlet kuruldu. Sonra Ihşîdîler
dönemi başladı. Bu dönem siyasi boşluk, veba hastalığı ve kıtlık sebebiyle fazla uzun
sürmedi. Daha sonra oraya Şiî olan ve sonraki dönemlerde büyük etkileri ortaya
çıkacak, dini, siyasi ve içtimâî bir değişim getirecek olan Fatımîler hâkim oldu. Bu
dönemde Kahire şehri kuruldu. Burayı Fatımîler Şiilerin başkenti haline getirdiler.5
Selahaddin-i Eyyûbî 567/1171 yılında yönetimi ele geçirerek Fatımîler
dönemine son verdi. Eyyûbî yönetimi Mısır tarihinin en önemli dönüm noktalarından
birini oluşturur. Haçlılarla mücadele ve Mısır’ın sünnileştirilmesi bu döneme rastlar.
Bu dönüşümü gerçekleştirmek için Selahaddin-i Eyyûbî öncelikle orada, sünnî

3

Es-Seyyid, a.g.m., XXIX, s. 564.

4

Avcı, Casim, “Mısır” mad., D. İ. A., XXIX, s. 558.

5

Tomar, Cengiz, “Mısır” mad., D. İ. A., XXIX, s. 559-560.

7

medresler ve Dâru’l-Kur’an, Dâru’l-Hadis gibi değişik eğitim müesseseleri kurarak
Mısır’ı yeniden ilim merkezi haline getirmiştir. Selahaddîn-i Eyyubî Haçlılara karşı
ekonomik mücadele de vermiştir. Bu bağlamda uzakdoğudan Kızıldeniz yoluyla
Mısır’a gelen, buradan da hem İslam topraklarına hem de Avrupaya yönelen baharat
ticaretini, Yahudi ve Hıristiyanların hakimiyetinden kurtarıp Müslüman tüccarlarının
eline geçmesini sağladı. Eyyûbî dönemi sona erdikten sonra o bölgeye Memlüklüler
hakkim oldular. Onlar da otuz yıl içinde bölgeyi haçlılardan temizleyerek yabancı
oldukları bölge halkına meşruiyetlerini kabul ettirdiler. Bir Türk devleti olan
Memlüklüler Mısır’da askeri bir nizam getirdi. Meliku’n-Nâsır Muhammed b.
Kalavun döneminde, halka yüklenen haksız vergilerin büyük bir kısmını kaldırıldı.
İktisadi yapı yeniden nizama sokuldu. Bu yönetimin ardından siyasi istikrarsızlık,
ekonomik ve sosyal proplemler ortaya çıktı. 6
Uzun bir süre Mısır iç karışıklıklar, ekonomik proplemler ve yaygın
hastalıklar gibi çeşitli sorunlarla başbaşa kaldı. Toparlanması ancak 1415’lerde
başladı. Sultan Kayıtbay’ın uzun süren yönetiminde (1468-1496) devlet istikrarı
sağlandı. Ancak miladi XV. yüzyılın sonlarından itibaren ülkede tekrar anarşi baş
gösterdi. Ortaya çıkan iktisadî çözülme, Osmanlılarla girilen sürtüşme ile birlikte
Memlüklülerin yıkılmasına zemin hazırlamış oldu.7
Diğer taraftan Osmanlı imparatorluğu hicrî 857/1453 senesinde İstanbul’u
fethetmiş ve Avrupa kıtasında sınırlarını genişletmişti. Bu arada Şah İsmail Fars
beldesinde m. 907’de Şii olan Safavî devletini kurmuş, başkentini de Tebriz
yapmıştı. Daha sonra da Teymûrîler’in elinden Irak ve Horasan’ı almıştı.
6

Tomar, Cengiz, a.g.m., D. İ. A., XXIX, s. 561.

7

Tomar, Cengiz, a.g.m., D. İ. A., XXIX, s. 562.

8

Hâkimiyetini, doğuda Ceyhun nehrinden Faris Boğazına kadar, batıda da fırat
nehrine kadar kurmuştu.8
Sultan Selim, kardeşi Ahmed’i elinde esir tuttuğu için Şah İsmâil’e kızgındı.
Şah İsmail, Sultan Selim’in kendi üzerine gelmesinden korktu ve Osmanlılara karşı
ittifak oluşturmak için Mısır’a elçi gönderdi. Sultan Selim bu duruma çok sert
karşılık verdi ve beldeler fethetti. Sonra İran’a yönelerek Tebriz’e kadar dayandı ve
orayı da fethetti. Şah İsmail’in saltanatını yıktı. Neticede Şah İsmail korkup kaçtı.
Sultan Selim de oraların hâkimi oldu. Daha sonra Osmanlılar Şam ve Mısır’ı
fethettiler.9
2.

İlmî Durum

Osmanlıların fethinden önce orada ilim merkezi olan Ezher medresesinin
şöhreti Osmanlı beldelerinde yayılmıştı. Oraya ilim tahsili için büyük ilim adamları
gelmiş ve ilim elde etmişlerdi. Mesela hicri sekizinci asırda Molla Fenârî (ö.
834/1431) oraya gelmiş ve İbn Hacer el Askalânî’ye talebelik ve arkadaşlık yapmıştı.
Molla Fenârî’den başka gelen âlimler arasında Kurrâ Ya’kub diye meşhur olan İbn
İdris (ö. 833/1430) ve Muhyiddîn el-Kâfiyeci (ö. 879/1475) bulunmaktadır.10
Bu asırda yazılan eserlerin çoğu şerh, haşiye ve taliklerden oluşur. Şerhlerin
şerhi de yapılmaktaydı. Bu asra “Şerh ve Hâşiyeler Asrı” denilse yanlış olmaz. Bu
zamanda tasavvuf yayılmış ve birçok tarikat ortaya çıkmıştı.11

8

Cezzâr, Abdulmuiz Abdulhamid, İbn Hacer el-Heytemî, Kahire-1981, s. 15.

9

Cezzâr, İbn Hacer el-Heytemî, s.16.

10

Cezzâr, İbn Hacer el-Heytemî, s.23.

11

Cezzâr, İbn Hacer el-Heytemî, s.21.

9

13 İşte bunların başında Heytemî de gelir.. 13 Görgün.Heytemî zamanında Tasavvuf. 830/1426) ve Abdulvehhab eş-Şa’rânî (ö. Ebu’l-Kâsım es-Sâmit (427/1036) ve İbnü’t-Tercumân IV. Ebu’l-Hasan es-Sâiğ.İ. 592/1196) İskenderiyye’de Şâzeliyye tarikatının yayılmasının öcülüğünü yapmıştır. Bu devirde birçok meşhur kişinin hem sufî hem de alim sıfatıyla bilindiği görülür. Şeyh Ebu’lFethi’l-Vâsıtî (ö. Osmanlılar zamanında Memlük devrinin kültürel yapısı korunmuş ve İstanbul merkezli ortam da oluşturulmuştur. VII. 582 10 .A. 898/1493) gelmektedir.m. 12 Osmanlının hakim olduğu Mısır’da ilim ve tasavvuf ilişkisi iyi durumda idi. Mısır’da en etkili zamanlarını yaşamıştı. Ahmed el-Bedevî (ö. 245/860) burada tasavvufun ilk tohumlarını atanlardandır. Mısır’da. s. hem fıkıh fakihi hem hadisçi hem de sûfidir. 320/932) İskenderiye’de Rifâiyye. 582. XXIX. (XIII) yüzyılda birçok mutasavvıfın Mısır’a gelmesiyle tarikatlar hızla yayılmaya başlamıştır. çoğunlukla Arapça 12 Görgün. İbrahim Gülşenî (ö. Hilal.g. D. 929/1522). (ö. a. “Mısır” mad.İ. Heytemî. s. Ebû Ali er-Ruzbârî (ö. Hilal. Buraya yerleşen ve önde gelen mutasavvıflar arasında Halvetî şeyhlerinden Muhammed Demirtaşî (ö.A. ve V. Zünnûn el-Mısrî. (X-XI) yüzyıllarda bu bölgede yaşayan mutasavvıfların en önde gelenleridir. Memluk ve Osmanlıların idaresindeki Mısır’da tasavvufî hayat. Osmanlılar daha Mısır’a hakim olmadan Osmanlı coğrafyasından Mısır’a pek çok tasavvuf erbabı ve şeyhler yerleşmiştir. yukarıda ismi geçen tarikat büyüklerinin büyük çöğunluğunu temsil ettiği tarikatların bünyesinde gelişmiştir. D. 675/1276) Tanta’da Bedeviyye yahut Ahmediyye. 633/1235) Desûk’ta Burhâniyye ve Ebu’l-Hasan eş-Şâzelî (ö. Ebû Bekir er-Remlî. XXIX. 303/915). İbrahim ed-Desûkî (ö. Mısır’ın.

HEYTEMÎ’NİN HAYATI 1. 567. Mahmûd (ö. “Mısır” mad. insanlar içinde gerekmediği müddetçe konuşmadığından. bu sebeple ünlü alimler oralara gelip yerleşmiş. çok az konuştuğundan “Hacer” lakabını takmışlar. 11 .İ. 1396/1976). XXIX. müntesibi oldukları tarikatın önde gelenlerinden olduğu düşünülürse tasavvufun etkisi altında yetiştiğini söylemek yanlış olmaz. XV. 234.. s. Hayrettin b..16 14 Es-Seyid. bsk. s. XIX. D. B. mütefekkir ve edipleri Arapça eser telifine yönlendirmemişler. 531. ellerinde yetiştiği hocalarının. Heytemî’nin. s.. Muhammed b. özellikle tasavvuf bölgeye tamamen hakim olmuştur. el-A’lâm. Cengiz. Ali b. Hacer el-Heytemî es-Sa’dî el-Basrî’dir (909-974/1504-1567). Türkçe eserlere meyyal olduklarından alim. İsmi ve Künyesi Tam ismi Ahmed b. müellifler de Türkçe ve Farsçayı öğrenmeye ve bu dillerde eserler vermeye çalışmışlardır. Kallek.A. Dünyaya geldiği köye nisbetle Heytemî denilmiştir.A. s. 15 Ziriklî.bilmeyen Osmanlı Beylerbeyileri. D..İ. Muhammed b. Künyesi Ebu’l-Abbas olup lakabı Şihâbuddîn’dir.. el-Fetâvâ el-kubrâ el-fıkhıyye. Dâru’l-İlm. 3. I.15 Büyük dedelerinden birine. Muhammed b.14 Görüldüğü gibi Heytemî’nin doğduğu ve büyüdüğü çağda bölge tamamen sünnileştirilmiş. Daru’l-Fikr. Ezher adını her tarafa duyurmuş. daha sonra da onun soyundan gelenlere İbn Hacer demişlerdir. 2002. “İbn Hacer elHeytemî” mad. 16 Heytemî.

531. Abdulhay b. 18 Cezzâr. Cezzâr. s.İ.. Fihrisu’l. Daha önce bulundukları bölgede fitnelerin çokluğu sebebi ile dedeleri. I. Suyûtî de 911 de vefat ettiği için Heytemî’nin doğumu da 909 senesine denk gelmektedir.A. I. İhsan Abbas.17 Heytem halkı çok dindar ve sûfî idi. Beyrut-1982. 337. oraları terkedip Mahalletü Ebi’l-Heytem’e yerleşmişlerdir. 3. Kaynaklarda 899/1494 20 ve 911/1505-1506 olarak bahsedilmektedir. a. D. 337-338. Onların içinde birçok hafız ve Kur’an kıraatine müdavim olanlar vardı.21 Burada düşülen kayıt. 30. thk. 20 Kettânî. “İbn Hacer el-Heytemî” mad. s.y. İbn Hacer el-Heytemî.. Velayetini babasının hocalarından arif. el-Fetâvâ el-kubrâ el-fıkhiyye mukaddimesi. Fihrisu’l-fehâris. doğumunun Suyûtî’nin vefatından yaklaşık üç yıl önce olduğudur.. s. 19 Kettânî. Doğrusu.fehâris. 17 Heytemî. 12 . Abdulkebir.2. s. İbn Hacer el-Heytemî. I. 930/1524) ve İbn Ebî Hamâil’in öğrencisi ve Şeyhulislam eş-Şerrâf el-Munâvî’nin en büyük öğrencilerinden olan Şemsuddin Ahmed eş-Şinnâvî üstlenmiştir.19 Doğum tarihi hakkında farklı görüşler vardır.18 Babası daha küçük yaşta iken vefat etti. 21 Kallek. genel kabul kendi Mu’cem’indeki bir kayıda düştüğü 909/1503-1504 yılıdır. s. ilim ve marifet sahibi İbn Ebî Hamâil adıyla meşhur olan Şemsuddin Muhammed es-Servî (ö. XIX. Cengiz. Doğduğu Yer Aslen Mısır’ın Aynişems yakınlarındaki Selmunt nahiyesinden olup dedelerinin daha sonra yerleştiği Garbiyye bölgesindeki Mahalletü Ebi’l-Heytem köyünde dünyaya gelmiştir.

3. 337. 5. 624 yılının başlarında ilim ve irfan merkezi olan el-Câmiu’l-Ezher’e getirdi. Burada usül ilimlerini öğrendi ve Kur’ân hıfzını tamamladı.23 Hicrî 933 ve 937’de yaptığı hac ziyaretlerinden sonra bir süre Mekke’de kaldı. babası Heytemî’nin hicrî 973/1566 senesinin Recep ayında vefat 22 Heytemî.3. 13 . Vefatı Mısır’da yetişen Hanefî alimlerinden Şihabuddîn Hafâcî (1069/1659) Heytemî’nin.e. s. a. Orada. oralarda dersler okutması. Sonra hocası onu h. Şevkânî el-Bedru’d-dâli’inde belirttiğine göre bazı Yemenliler oğlu Muhammed’in. 940’da üçüncü kez gittiği hac ziyaretinden sonra Mekke’ye yerleşti. I. Bu sebeple de Ensârî nisbesi verilmektedir. 24 Kettânî. Çocukluğunu geçirdiği yerde ilk eğitimini aldıktan sonra hocası Ahmed eş-Şinnavî ilim tahsili için arif bir zat olan Ahmet el-Bedevî’nin bulunduğu Kahire ile İskenderiye arasında bulunan Tantâ’ya getirdi. künyesi Ebu’l-Hayr olan Muhammed isminde bir oğlunun olduğunu. İlmî Seyahatleri Heytemî öğrenciliğini farklı yerlerde geçirdi. İmamu’l-Harameyn” gibi isimlerle anılmasına sebep olmuştur. 4. s.24 belirtir. el-Fetâvâ el-Kubrâ el-fıkhıyye mukaddimesi. ömrünün büyük bir bölümünü geçirmesi. 30. kendisine “Şeyhulislâm. İbn Hacer el-Heytemî. Nisbesi Mensubu olduğu Benî Sa’d kabilesi soyu Ensar’a kadar ulaşır. I. s. 23 Cezzâr.22 Bununla birlikte doğduğu mahalleye nisbeten Heytemî ve Sa’d kabilesinden olduğu için de Sa’dî nisbesiyle de çağrılmıştır. fetvalar vermesi ve sahasında da otoriter olması.g.

İ. güvenilir ve büyük âlimlerden biri idi” 29 25 Cezzâr. O. s. s. Cengiz.28 Şihab el-Hafâcî (1069/1659) er-Reyhâne’de Heytemî hakkında şöyle demektedir: “Zamanının özellikle hicaz bölgesinin allamesidir. D. Abdülhay el-Leknevî’nin (ö.25 El-Meşrû’r-Ruvâ. XIX. İLMÎ KİŞİLİĞİ Heytemî alim fadıl ve arif olan hocası İbn Ebi’l-Hamâil’in gözetiminde düzenli bir ilim öğrendi.26 Doğru olan tarih kendi elyazmasından da anlaşıldığı üzere 23 Recep 974 senesi pazartesi günüdür.ettiği bilgisini veriğini söylerler. Heytemî.27 C. Ona Nevevî’nin Minhâc’ını ve başka eserleri okuttu. 39. 29 Kettânî. ve Zebîdî’nin Tâcu’l-Arûs’unda ölüm tarihi hicri 974 senesi verilmiştir. 926/1520) gelmektedir. 14 .. Onların başında Şeyhulislam Kadı Zekeriyya el-Ensârî (ö. 26 Cezzâr.. Şayet fıkıhtan ve hadisten bahsedecek olsa eski ve yeni haberler içerisinde kulaklar onun haberi gibi bir haberi dinlememiştir. Ayderûs’un en-Nûru’s-Sâfir’inde de aynı sene verilmiştir. I.. Öğrenciler ona yönelmişti. 38. Fihrisü’l-fehâris. 531. s. Gerçekte Kettânî’nin de belirttiği gibi bu tarihler yanlıştır. İbn Hacer el-Askalânî’nin en iyi öğrencilerinden ders alıp rivayette bulunmuştur. İbn Hacer el-Heytemî. Küçük yaşta onu Mısır alimleri ile tanıştırdı. 38. İbn Hacer el-Heytemî. 27 Cezzâr. “İbn Hacer el-Heytemî” mad. 28 Kallek. 1304/1886) bibliyografik eseri olan Fevâidü’l-behiyye’de hicrî 975 ve 995 senelerinden de bahsedilmektedir. s. 337. s.A. İbn Hacer el-Heytemî.

1250/1834). İbn Osman.y. 33 Cezzâr. Fıkıh İlmindeki Yeri Şevkânî (ö. İbn Muhammed. s. 15 . Kadı Zekeriyya’nın kendisiyle her karşılaşmasında “Allah’tan. İbn Hacer el-Heytemî. Muhammed b. İbni’-Şeyh Ahmed. seni dinde fakih yapmasını dilerim” dediğini nakleder. Heytemî‘nin bütün ilimlerde üstün olduğunu özellikle Şâfî fıkhında temayüz ettiğini belirtir30 ve el-Bedru’t-Tâli’de onun hakkında “Heytemî bütün ilimlerde özellikle Şafî fıkhında derinlik kazanmış bir âlimdir. 32 Cezzâr. mutlak olarak âlimlerin süsü. İbn Hacer el-Heytemî. Sayılamayacak kadar kişi ondan ilim almıştır. sevilen. 42. ondan 30 Cezzâr. 37. İbn Hacer el-Heytemî. hürmet edilen. alimlerin sıklıkla müracaat ettiği üstat konumundaydı. inkarcılara karşı onların destekaldığı alim ve hayırlı bir kimse” diye övgü dolu sözler söyler. çok güzel eserler meydana getirmiştir”31 diye söyler. hadisçilerin meliki Cemaluddin el-Hindî. İbn Hacer el-Heytemî.32 Şeyh Abdulhamîd b. el-Hatîb. Onlardan birkaçı şöyle sıralanabilir: Vecîhuddîn Şeyh Abdurrahman İbn’ü-Şeyh Ömer. 31 Cezzâr. Heytemî.33 Heytemî. Heytemî. geniş anlayışı olan. Fıkıh ilmi çok geniş olan biriydi.1. Heytemî hakkında: “Muvahhidlerin imamı. İnsanlar. s. sözünde âlimlerin ittifak ettiği kimse. s. el-Amûdî. a. 44. ilim elde etmek için büyük çaba gösteren. Allame Ebu’sSeâdât. zahit ve dünyaya fazla meyil etmeyen biridir.

ilim elde etmek için izdihama sebep olacak kadar birbiriyle yarışıp onun talebesi
olmaya çalışırlar ve ona müntesip olmaktan gurur duyarlardı.34
2.

Hadis İlmindeki Yeri

İlk dönem ulema İslam’ın birden çok ilim alanlarında otoriter durumunda
idiler. Fıkıhta derinlik kazanmış olanlar aynı zamanda hadis ilmini de iyi bilirlerdi.
Heytemî fıkhî yönü öne çıkmakla beraber hadis ilmiyle de uğraşmış ve bu sahada
şerh ve telif eser yazmıştır. Heytemî, kendisinin hadis rivayeti konusunda şöyle der:
“Rivayet zinciri merfu olan isnatta yerini almış, ilmi ile amil meşhur alimler
-ki onların çoğu hususi, az bir kısmı da genel icazet almış olanlardır- bana hadis
rivayet ettiler. Onların ilki Şeyhimiz Zekeriyyâ’dır. Sonra Şeyh Abdulhak gelir.
Asrın Hafızı Celâleddin es-Suyûtî onların sonuncularındandır. Şeyh Zekeriyyâ
kendisinden ilk hadis işittiğim kişidir. İlk kez bir araya geldiğimizde -ki ben o zaman
on üç yaşımda idim- bana: “Ravileri başa kadar müselsel hadisi başkası benden işitip
rivayet etmeden o hadisi sen dinle ve başka hadisleri rivayet konusunda sana icazet
vereyim” dedi. Sonra onu bana imla etti, o hadisi ve ondan başka merviyyatını
rivayet etmem üzere bana icazet verdi.”35

D.

HOCALARI ve TALEBELERİ

Heytemî, Nevevî’nin Minhâcu’t-tâlibîn başta olmak üzere birçok metinleri
ezberledi. Hocalarından, daha yirmi yaşlarında iken fetva ve ders vermek için icazet
aldı. Çok erken yaşlarda; 19 yaşlarının sonuna doğru tefsir, hadis, fıkıh, usûl-ü fıkıh,
34

35

Cezzâr, İbn Hacer el-Heytemî, s. 47.
Cezzâr, İbn Hacer el-Heytemî, s. 99.

16

ferâiz, kelam, matematik, tıp, mantık, sarf, nahiv, meânî, beyan ve tasavvuf gibi ilim
dallarının çoğunda eser verecek seviyeye geldi. Şeyhu’l-İslam İmamu’l-Harameyn,
Müfti’l-İrakeyn, gibi lakaplarla anıldı.36
1.

Hocaları

Heytemî, küçük yaşta babasını kaybetti. İlköğrenim ve eğitimini sûfî İbn
Ebî Hamâil adıyla meşhur olan Şemsuddin Muhammed es-Servî (ö. 930/1524) ve
onun talebesi Şemseddin eş-Şinnavî’de görmüştür. Kur’an’ı ezberledikten sonra
Şinnavî’nin himayesinde önce Tanta’ya sonra da Kahire’ye giderek (924/1518) önce
Ahmediyye Medresesinde sonra da Ezher’de öğrenimini sürdürmüştür. Fıkıh ilmini
asrın önde gelen imamlarından elde etmiştir. Onların başında Allame Ebu’l-Hasen elBekrî ( ö. 952/ 1546) ve Nâsıruddin Muhammed b. Sâlim et-Tabelâvî (ö. 966/1559)
gelmektedir. Bu âlimler ona, h. 929 senesinde fetva verme, ders yapma ve eser telifi
konusunda icazet vermişlerdi. O zamanlar kendisi yirmi yaşın altındaydı.37
Nahiv’i eş-Şemsu’l-Bedrî, eş-Şemsü’l-Hattâbî (ö. 954/1547), eş-Şems elLakkânî, eş-Şems et-Tuhevî ve diğerlerinden öğrenmiştir. Sarf olarak İzzî’yi
Tabelavî’ye okudu. Bedî, meânî ve beyân ilmini şems el-Münâvî, Şems ed-Delcî’ye
okudu. Tassavvufu Abbâdî ve İbn et-Tahhân ve el-Bekrî’den öğrendi. Ferâiz ve
hesab ilmini Şems ibn Abdulkâdir el-Farazî ve eş-Şihâb es-Sâlih’den aldı. Tıp ilmini
öğrenmek için eş-Şihâbu’s-Sâiğ el-Hanefî’nin yanında bulundu. 38
Hocaları, vefat yılına göre şöyle sıralanabilir:

36

Heytemî, el-Fetâvâ el-kubrâ el-fıkhiyye, Mukaddime, I, s. 4.

37

Cezzâr, s. 31-32.

38

Heytemî, el-Fetâvâ el-kubrâ el-fıkhiyye mukaddimesi, I, s. 4.

17

- Zekeriya el-Ensarî (ö. 926/1520). Asıl adı Zekeriyya b. Muhammed b.
Ahmed İbn Zekeriyya el-Ensârî’dir. Hem fıkıh hem de tasavvufta derinlik kazanmış
Şafiî ulemasındandır. Eserleri arasında Hâşiyetü alâ Tefsîr’i Beyzâvî, Şerhu elfiyet-i
İrâkî’dir. Beyzâvî’nin Minhâcu’l-Vusûl, ilâ ilmi’l-Usûl adlı kitabına da bir şerh
yazmışdır.39
- Abdulhak b. Muhammed es-Sunbâtî (ö. 931/1525);
- Reîsü’l-etıbba Şehabeddin İbnü’s-Sâiğ (934/1527). Aklî ve naklî ilimlerde
derinlik kazanmış bir alimdir. Emînüddîn el-Aksarâyî’den ilim almış olup Şumunnî
ve Kâfiyeci gibi alimler ile bir araya gelmiştir. Heytemî kendisinden tıp ilmini
öğrenmiştir.
- Şemsuddîn ed-Delcî, Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b Ahmed
ed-Delcî el-Osmânî eş-Şâfiî (947/1540). Şerh’u ale’l-erba’în en-Neveviyye, Şerhun
Ale’ş-Şifâ ve Mekâsidü’l-Mekâsid gibi eserlere sahiptir.
- Eş-Şems ed-Dayrûdî, Muhammed b. Şa’bânb. Ebî Bekir, b. Halef edDimyâdî (949/1542). İbn Arûs el-Mısrî diye meşhur olmuştur. Heytemî kendisinden
nahiv ilmini almıştır.
- Ebu’l-Hasen el-Bekrî es-Sıddîkî ( ö. 952/ 1546);
- Şehabeddin Ahmed b. Ahmed er-Remlî (ö. 957/1550);
- Nâsiruddîn ed-Dabelâvî (ö. 966/1559 );40
- İbnu’n-Neccâr el-Futûhî;
- İbnu’n-Nâsıh.41

39

Muhammed b. Abdulazîz eş-Şâyi’ , Ârâu İbn Hacer el-Heytemî el-i’tikâdiyye, Dâru’l-Minhâc,

Riyad-2006, s. 35.
40

Ziriklî, a.g.e., VII, s. 348; Heytemî, el-Fetâvâ el-Kubrâ el-fıkhıyye mukaddimesi, I, s. 4.

18

Meliku’l-muhaddisîn Cemaluddin Muhammed Tâhir el-Hindî (ö. Ömer el-Amûdî.Şeyh Sadr İbn Abdülkuddûs.Abdulkâdir b.İ.Vecîhuddîn Abdurrahman b. 44 Cezzâr. Daru İhyai’t-Turâs. 65-66.Şihâbuddîn Ahmed b. Ahmed b. 532. 283. 41 Kettânî. Kasım el Abbâdî el Mısrî (ö. 312. . “İbn Hacer el-Heytemî” mad. İbn Hacer el-Heytemî. Eserleri arasında Haşiyetü’l-İrşâd sayılabilir. s.Abdurrahmân b. . Birçok eseri olmakla beraber onlardan Mecma’u bihâri’l-envâr adlı eseri en meşhur olanlarıdır. 984/1576). 44 . 42 Cezzâr. 994/1585). IV.2.Şeyh b. s. s. Kallek. Talebeleri Ömrü boyunca birçok öğrenci yetiştirmiştir. 43 Cezzâr. . İbn Hacer el-Heytemî. 990/1582). 967/1560). (ö. s. s. s.Kemâluddin b. 46 Ömer Rıza Kehhâle.A. 1014/1605). 982/1574).Abdurraûf b.43 . 986/1579). XIX. . D. Hamza. Fihrisu’l-fehâris I. Mu’cemu’l-muellifîn. 67. . V. Abdurraûf Muhammed b.İbn İzzettin Sinâtî. 337. Abdülaziz ez-Zemzemî (ö.. Öğrencilerinin en önemlileri vefat tarihlerine göre şöyle sıralanır. Abdullah ‘Ayderûsî (ö. 45 Ömer Rıza Kehhâle.42 . İbn Hacer el-Heytemî. 19 .46 . Yahya b.45 . Ali b. Beyrut. el-Fâkihî (ö. 989/1581). 66. . Mu’cemu’l-Muellifîn.Adulkadir el-Fakihî (ö. eş-Şeyh Şihâbuddîn el-Ekber el-Alevî el-Hüseynî (ö. s.

el-Fetâvâ el-kübrâ el-fıkhiyye: Fıkıh konularına göre düzenlenmiş soru ve cevaplardan oluşan bir fetva mecmuası niteliğindedir.1919) yılına kadar çok defa basılmıştır.50 3.. el-Fetâvâ el-hadîsiyye: El-Fetâvâ el-Kubrâ el-fıkhiyye’nin zeyli gibi düşünülen bu eser neredeyse tamamı akaid ile ilgili konuları ele alır. Fıkıh İle İlgili Eserleri 1. 338-9. s 73. 20 . 49 50 Kallek. Tuhfetü’l-muhtâc bi şerhi’l-Minhâc: İmâm Nevevî’nin Minhâc’ının en önemli şerhlerindendir. a. Kallek.A. III. 1865) senesinde. Eserlerinin bir kısmı küçük hacimlidir. Dört cilt hâlinde. Talebelerinden Abdulkadir el-Fâkihî’nin tarafından Heytemî derlenmiştir. Mısır’da 1282 (m.A. “İbn Hacer el.. I. 9. ESERLERİ Heytemî.48 Yirmi adedi 1338 (m. XIX 532. Tespit edilen eserleri konularına göre şöyle sıralanabilir: a. Muhammed es-Seyfî.. “İbn Hacer el.y..Heytemî” mad.. XIX. Şafiî mezhebinde en kıymetli fıkıh kitablarından biridir. üç cilt hâlinde de 1290/1873 senesinde Ömer el-Basrî el-Mekkî’nin haşiyesiyle birlikte Bulak matbaasında basılmıştır. geriye birçok eser bırakmıştır Yazdığı eserlerin sayısı 80 civarındadır.Ebu Bekir b. 48 Kettânî. Mu’cemu’l-muellifîn. Aynı zamanda 47 Ömer Rıza Kehhâle.49 2.İ. Fihrisu’l-fehâris. Cengiz.İ. D. D. Cezzâr. s.Heytemî” mad.47 E. Cengiz. s.

tezin konusunu teşkil eden bu eser de fetva kitapları arasındadır. Bu kitabında
sorulara cevap verirken ağırlıklı olarak hadisleri kullanmıştır.
4.

el- Minhâcü’l-kavîm şerhu alâ muhtasari Bâ Fazli’l-Hadramî:

Müellifin 944 (1538) yılında kaleme aldığı eser, Abdullah Bâ Fazl el-Hadramî’nin
Şafiî fıkhına dair Muhtasar’ının şerhidir.51
5.

Fethu’l-cevâd

şerhi’l-İrşad:

Heytemî’nin

İbnu’l-Mukrî

el-

Yemenî’nin (ö. 837/1433) Şâfiî fıkhına dair İrşâdu’l-kavî adlı eserine yaptığı şerhdir.
6.

el-İmdâd fî şerhi’l-İrşâd:

7.

Hâşiyetün ale’l-îzâh fi’l-menâsik li’n-Nevevî: Nevevî’nin el-Îzâh adlı

eseri üzerine yapılan bir haşiyedir.52
8.

İthâfu Ehli’l-İslam bi husûsiyyâti’s-sıyâm: Tek cild halinde Mahmud

en-Nevâvî tahkikiyle yayınlandı.
9.

ez-Zevâcir an iktirâfi’l-kebâir: Bu eser önemine binaen Ahmed

Serdaroğlu ve Lütfi Şentürk tarafından “İslam’da Helaller ve Haramlar: Büyük
Günahlar” adıyla Türkçeye kazandırılmıştır. Bu eseri ayrıca Muhammed b. Ali elBeyrûtî Kenzü’n-nâzır, Abdullah b. Ahmed el-Mevsılî Zevâhiru’z-Zevâcir ve
Muhammed Osman el-Huşt da Kebâiru’z-zunûb adıyla ihtisar etmiştir.53
10.

Keffu’r-ra’â an muharremâti’l-lehv ve’s-semâ: Bu eser bir kısım

Musikî oyun ve eğlenceleri kötüleyen bir eser olup İbn Ebu’l-Mevâhib Muhammed

51

Kallek, Cengiz, “İbn Hacer el- Heytemî” mad., D.İ.A., XIX, a.y.

52

Kallek, Cengiz, a.g.m., D.İ.A. XIX, s. 552.

53

Kallek, Cengiz, a.g.m., D.İ.A. XIX, a.y.

21

b. Ahmed b. Muhammed et-Tûnisî’nin (ö. 881/1476) Ferahu’l-esmâ bi ruhasi’ssemâ adlı eserine reddiye olarak yazılmıştır.54
11.

Derru’l-gamâme fî durreti’t-Taylesan ve’l-‘âzebe ve’l-imâme.

12.

Telhîsü’l-ihra’ fî ta’lîk bi’l-ibrâ: Semhûdî’ye ait olan el-İhrâ’ının

muhtasarıdır.55
13.

Tathîru’l-aybe min denesi’l-gaybe.

14.

el-İthâf bi beyani ahkâmi İcârati’l-evkâf: Kendisi 952 senesinde vakıf

malının kiraya verilmesi ile ilgili bir soruya karşılık kaleme aldığı eseridir. El-Fetâvâ
el-kubrâ el-fikhıyye kitabının bitişiğinde on iki sayfa olarak basılmıştır.56
15.

İsabetü’l-a’râz fi sukûti’l-hiyâr bi’l-a’râz: Bu eseri yazmasına vesile

olan durum şudur: Heytemî’ye sorulan bir soruya kendisi muhtasar bir cevap verir.
Daha sonra bazı müftîler onun hilafına fetva verirler. Bu durum üzerine bu eseri
hazırlar.57
16.

Şerhü’l-muhtasari’l-fıkhi’ş-Şâfiî: 1301/1883-1305/1887 senelerinde

Kâhire’de basıldı.
17.

Minhâcu’t-tâlibîn fî muhtasari’l-Muharrar fî furûi’ş-Şâfiiyye

18.

el-Menâhilü’l-uzbe.

54

Kallek, Cengiz, “İbn Hacer el- Heytemî” mad., D.İ.A., XIX, s. 532-533.

55

Kallek, Cengiz, “İbn Hacer el- Heytemî” mad., D.İ.A., XIX, s. 533.

56

Cezzâr, İbn Hacer el-Heytemî, s. 19.

57

Cezzâr, İbn Hacer el-Heytemî, s. 19.

22

b. Siyer, Biyografi, Tarih Alanında Yazdığı Eserler

1.

El-Hayrâtü’l-hisân fî menâkibi’l-İmâmi’l-A’zam Ebû Hanîfe en-

Nu’mân:58 Bu eseri hazırlarken Şemseddin eş-Şâmî’nin Ukûdu’l-cumân fî menâkibi
Ebî Hanîfe en-Nu’mân adlı kitabından faydalanmıştır. Manastırlı İsmail Hakkı,
büyük bir bölümünü Mevâhibu’r-Rahmân adıyla Türkçeye çevirmiştir. Bununla
beraber eser Ahmed Karadut ve Abdulvehhab Öztürk tarafından da tercüme
edilmiştir.59
2.

El-Cevherü’l-münazzam fî ziyârati’l-kabri’l-muazzami’l- mukerrem60:

Hac ibadetine ait olan bu eseri Hz. Peygamberin kabrini ziyaret etmenin hüküm adab
ve faziletine dairdir.
3.

Tuhfetü’z-züvâr ila kabri’n-nebiyyi’l-muhtâr.61

4.

ed-Dürru’l-mendûd fi’s-salâti ve’s-selâm alâ sâhibi Makâmi’l-

Mahmûd.62

58

59

5.

Mevlidu’n-Nebî63

6.

Tuhfetü’l-ahbâr fî mevlidi’l-muhtâr.64

Kettânî, Fihrisu’l-feharis, I, s. 337; Ziriklî, el-A’lâm, I, s. 234.

.

Kallek, Cengiz, a.y., D.İ.A. Ahmet Karadut, Menâkib-u İmam-ı Azam: İmam-ı Azam’ın
Menkibeleri, ve Abdulvehhâb Öztürk de İmam-ı Azam’ın Menkibeleri adıyla tercüme etmiştir.

60

Bu eserin basım yer ve tarihi: Bulak 1279; Kahire, 1309, 1320, 1331/ 1891, 1902, 1912).

61

Yayınlayan: es-Seyyid Ebû Ömer, Tanta, 1412/1992).

62

Muhammed Mahluf tarafından neşredilmiştir (Kahire-I380/1961); Dâru’l-Minhâc, Cidde1426/2004.

63

Kahire 1323. Neşreden Ebu’l-Fazl el-Huveynî el-Eserî, Tanta 1411/1990).

64

Dımeşk, 1283/1866 ve Tanta, 1322/1904 tarihlerinde basılmıştır.

23

en-Nimetü’l-Kübrâ ale’l-âlemi bi mevlidi seyyidi benî Âdem. Fethü’l-mübîn bi şerhi’l-erbaîn: Nevevî’nin Erbaîn adlı eserinin şerhidir.A.68 c.y. s. Kâtib Çelebî’nin. 3. 66 Kallek. Muhammed b.70 Köprülü kütüphanesi. Hasan el-Medâbiğî’nin el-Erba’în haşiyesiyle birlikte. 9. a. 198. 1317/1899.65 8. Daru’l-Minhâc.İ. I. Hadis ile ilgili yazdığı eserler 1.7. hicrî 949 ramazan ayında bitirmiştir. Cengiz. İthâfu ihvâni’s-safâ bi nubez min ahbâri’l-hulefâ66 veya Târîhu ihvâni’s-safâ bi nubez min ahbâri’l-hulefâ. Fihrisu’l-fehâris. 67 Cezzâr. el-Erbaûn el-adliyye: Eserde kırk hadis yer almaktadır. 10. Hacer el-Heytemî. Cengiz. D. D. 12. Fazıl Ahmed Paşa nr. Beyrût2008 24 . 1978). 69 Kettânî. 68 Kallek. 182 sayfadır. 69 2. (Yapılan baskıları: Kahire.67 11. Meblağü’l-ereb fî fahri’l-Arab. Beyrut.y. el-Menâhilü’l-azbe fî ıslâhi mâ vehâ mine’l-Ka’be. a. el-Mu’cem: Kendileriyle mülaki olup hadis dinldiği şahısların biyografilerini içerir. Eseri. 199. 314. Eşrafü’l-mesâil ilâ fehmi’ş-şemâil: Tirmizî’nin Şemâilü’n-Nebî’sinin şerhidir. Süleymâniye Ktütüphanesi Hasan Hüsnü Paşa nr. 37.. s. İbn Hacer el-Heytemî.A. 65 Esânîdü’l-Fakîh Ahmed b.. 1307/1889. 1320/1902. “Kanunî Sultan Süleymân’a armağan edilmiştir” diye kaydettiği meşhûr eserdir.İ.

XIX. Beyrut.71 6. 1411. D. 7. İbn Hacer el-Heytemî. 74 Cezzâr. a. 76 Kettanî. 1406/1986 yılında basılmıştır (Kallek.77 70 Derleyen ve tertip eden Ebu’l. M.74 d. 8. el-Îzâh şerhu Ehâdîsi’n-nikâh.76 Esere Nurullah et-Tusterî eş-Şavârimu'l-muhrika ve Ahmed Muhammed el-Murtazâ el-Bihâru’l-muğrika adıyla bir reddiye yazmışlardır. s.. İs’âfu’l-ebrâr şerhu Mişkâti’l-envâr. Basılmıştır: Mecdî es-Seyyid İbrâhîm. I. Yasin b. Îsâ el-Fadanî. 71 Muhammed Şekûr İmrîr el-Meydânî tarafından Amman.A. Ahmed tarafından Beyrut’ta 1993 yılında basılmıştır.y. “İbn Hacer el.73 10.Feyz M. el-Erbaûne fi’l-Cihâd. Ziriklî. el-İnâfe fî mâ câe fi’s-sadaka ve’z-ziyâfe.72 9. Abdulkadir Ahmed Atâ.g. Cengiz. İkinci baskısı Mısır’da 1390/1980 yılında el-Halebî matbaasında altmışyedi sayfa olarak basılmıştır. 533). es-Savâiku’l-muhrika: Müellif bu eserini Hulefâi Raşidîn’in hilafetlerinin meşruiyetini isbat için hazırlamış olup Şia’yı da tenkit etmiştir. 72 73 Abdullah Nezîr b. el-İ’lâm bi kavâidi’l-İslâm: Bu eser elfazı küfrü inceler. Bu kitabı diğer eserleri arasında önemli bir yere sahip olup 950/1544 senesinde tamamlanmıştır./1991.İ. 5. s. 75 1310 yılında Meymene’de basılmış olan ez-Zevâcir an iktirâfi’l-kebâir in ikinci cildinin hamişinde mevcuttur. el-İfâde limâ câe fi’l-maraz ve’l-‘ıyâde. s. el-A’lâm.75. Beyrut1408/1978. Riyad. 193.4.Heytemî” mad. Dört cild halindedir. 25 . Akâid-Kelam ile ilgili Eserleri 1. 2. Şerhu Mişkâti’l-mesâbih: Tebrizî’nin eserinin şerhidir.. 1407/1987. el-İfsâh an ehâdîsi’n-nikâh: Yüz otuz hadis ihtiva eder. 234.

m. 78 Kahire’de 1290/1873.Seyyid İbrâhim ( Bulak1407/1987) tarafından neşredilmiştir.. 81 Ziriklî. Diğer Eserleri 1. As’ın Ashâb-ı Kirâm’ın büyüklerinden olduklarını söyleyip hizmetlerinden bahseder ve onlara sövmenin ne kadar tehlikeli olduğunu vurgular. el-Kavlu’l-muhtasar fî alâmâti’l-Mehdî el-Muntazar: Eser Müşerref Gözcü tarafından Beklenen Mehdînin Alametleri adıyla 1985 ve 1986 yıllarında Türkçe’ye kazandırılmıştır. et-Taarruf fi’l-asleyn ve’t-tasavvuf. 81 77 Eserin Çeşitli baskıları vardır: Bulak 1290/1873. a. Cengiz.ta 1417/1997 yılında yayınlanmıştır (Kallek.g. Cengiz. fıkıh ve akideden bahseder.A.İ.533 D. 1292/1875.78 4.İ.y. Kahire 1292/1875.g. s.. s. Tahrîru’l-makâl fî âdâb ahkâm ve fevâid yehtâcu ileyhâ mueddibu’l- 3.A. Abdurrahman b. Cengiz. etfâl. 80 Kallek.79 5. 26 . Tathîrü’l-cenân ve’l-lisân: Hacmi küçük olan bu eser Hz Mu’âviye’nin ve Amr b.A.). el-Menhecu’l-kavîm fî mesâili’t-ta’lim.m.. 1407/1987) ve Mecdî es. a.m. Eser tasavvufa giriş ve iki temel sahadan. 533 D.g. Abdullatîf Abdulvehhâb tarafından Kahire 1965 yılında Ebû Abdurrahmân el-Mısrî el-Eserî tarafından Tanta’da 1992 yılında yayınlanmıştır. a. Eser Muhammed Süheyl ed-Debs (Dımeşk-Beyrut. Abdullah et-Türki ve Kamil Muhammedel-Harrât trafından Beyrut.3.g. Risâletü’l-kader. 1308/1890 ve başka yıllarda es-Sevâiku’l-Muhrika nın kenarında..533 D.İ.80 2. Tathirü'l-cenan ile birlikte. 79 Kallek. a. Kahire 1328 ez-Zevâcir’in kenarında. İbn Allân tarafından esere bir şerh yapılmış ve eserin bir kısmı 1330/1911 bir kısmı da 1354/1935 yılında kenarında metniyle birlikte yayınlanmıştır. e. s.

84 7.82 Kasîdetü’l-Hemziyye’sinin şerhidir.85 8. Şerhu’l-Kasîdeti’l-Bürde. 27 bi’n-nâsibi’l- . 1310/1892 ve 1324/1906 yıllarında Kahire de basılmıştır). 9. s. Ta’rîfu’s-sahâbî nebzeten menkuleten an kitâbi’l-Luâb. 84 Ziriklî. Tahrîru’l-kelâm fi’l-kiyâm inde zikri mevlidi hayri’l-enâm. Künhü emrâd fî şerhi Bânet Süâd: Kab b. 85 1290/1873. et-Tahkîk limâ yeşmiluhû lafzu’l-atîk. 20. 15. Tahzîru’sikât an ekli’l-gât. Esna’l-metâlib fi hilyeti’l-ekârib veya Esna’l-metâlib fi sıleti’l- 5. Nasîhatü’l-mulûk. el-Îzâhu’l-ahkâm limâ te’huzuhû el-ummâl ve’l-hukkâm. 19. 13. 234. Et-Taarruf fi’l-usûl. el-A’lâm. 11. I. Hâşiyetü’l-îzâh. 17.Züheyr’in kasidesinin 10. el-mukarrar fî hükmi’l-vasıyye mukadder. 83 Kahire’de 1307/1889 ve 1322/1904 yıllarında basılmıştır. 12.83 6. Tekfîru’l-kebâir.4. 82 Hasan Abdulhamîd Hasan tarafından ( Kahire 1984) yayınlanmıştır. Telhîsu’l-Ahrâ fî hukmi’t-talâki’l-muallak bi’l-ebrâ. 16. el-Minehu’l-Mekkiyye fî şerhi’l-Hemziyye: Bûsırî’nin meşhur el- ekârib. Fethu’l-cevâd fî şerhi’l-İrşâd. 14. en-Nuhâbü’l-celîle fi’l-hutâbi’l-cezîle. 18. el-Hakku’l-vâdıh şerhidir.

86 21. Ma’denu’l-yevâkît. Şerhu Muhtasarı Ebil-Hasen el-kubrâ fi’l-fıkh. ed-Dureru’z-zâhire fi keşfi beyani’l-âhire. 27. 24. s. 29. Şerhü ehliyeti İbn-i Mâlik. 28 . Fezâilü’s-sadaka ve ahkâmuhâ ve envâuhâ. 191-216 ya bakılabilir. 26. 28. Tenbîhü’l-ahyâr. Keffu’r-Ruâ an muharramâti’l-lehvi ve’s-simâ’. 23. 25.86 Heytemî’nin bu eserleri için Abdulmuîz Abdulhamîd el-Cezzar’ın İbn Hacer el-Heytemî. 22. Şerhu’l-Lu’âb. Şerhu Muhtasarı’r-Ravd fi’l-fıkh.

.A. Muhammed b.İ. 1.. Mehmet. 548. hadisler hakkında sorulan sorulara cevap aranan. Bu tür kitapların en önemli özellikleri hadisleri ve hadislerin içerdiği konuları yoğun olarak işlemeleridir. “Fıkhu’l-hadîs” mad. “Fıkhu’l-hadîs” mad. Mehmet. Bu yönleri ile el-fetâva-el-hadîsiyye türü kitaplar diğerlerinden ayrılırlar. XII. D.87 Heytemî’nin eserine baktığımızda sorulara.A. Ebü’l-Fazl Ahmed b. Takiyyüddîn Ahmed b. İbn Hacer el-Askalânî. Abdilhalîm el-Harrânî: el-Fetâvâ’l- kübrâ 2. 548. Alî b. Ayrıca Heytemî. 852/1449): Fetâvâ 87 Görmez.İKİNCİ BÖLÜM FETÂVÂ LİTERATÜRÜ VE HEYTEMÎ’NİN EL-FETÂVÂ ELHADÎSİYYE ADLI ESERİ El-Fetâvâ el-hadîsiyye denilince akla güncel fetvalar gelmektedir. ayetlerin metinlerini vererek kullandıktan sonra hadis metinlerini arka arkaya sıralar ve cevabın sonunda veya başında konu hakkındaki kanaatini beyan eder. s. Diğer fetva kitapları hadisler hakkında soruları ele almazlar. D. İbnu Teymiyye. 88 Görmez. Bu tür kitaplara el-Fetâvâ elhadîsiyye türü fetva kitapları denir. XII. bizzat hadisler hakkında sorulan sorulara da cevaplar verir. Ahmed (ö.88 Kettânî (1345/1927) er-Risâletü’l-mustadrefe’sinde bu türde altı eser saymıştır. 29 . Bizzat hadislerin verdiği fetvaları ele alan. İlk defa bu türde eser yazan İbn Teymiyye’dir (ö. hadisleri ele alarak sorulara verilen cevapları içeren fetva türü kitaplar “el-Fetâva-el-hadîsiyye” diye adlandırılan kitaplardır. Ancak burada kastedilen “hadis fetvaları” anlaşılmaktadır. 728/1328).İ. s.

Hadis Fetvâları. İbn Hacer el-Heytemî (ö.89 5. 4.18. İstanbul. Şemsüddîn Ebu’l-Hayr Muhammed b.3. Eserinin adı el- Hâvî li’l-fetâvâ olup el-Fetâvâ el hadîsiyye diye de bilinmektedir.91 89 Suyûtî’nin el-Hâvî’sine baktığımızda el-Fetâvâ el-Kur’âniyye (I. Yusuf el-Karadâvî’ye ait olan ve Türkceye Çağdaş Meselelere Fetvalar adıyla çevrilen eserini ve Mevdûdî’nin Meseleler ve Çözümleri adıyla Türkceleştirilen eserini bu türden sayar. İbnu’s-Salah (ö. 2014.269) ve benzeri başlıklar altında fetvalar işlenmiştir. Ayrıca hadis fetvaları az sayıda da olsa Ali Abdurrâzık ed-Düveyş’in Fetevâ li’lcenneti’l-dâime li’l-buhûsi’l-ilmiyye ve’l-ifta adlı dört ciltlik eserini el-Fetâvâ elhadîsiyye türü eserlerden sayar. el-Fetâvâ el-usûliyye (II. s. 296). 902/1497). 90 Kettânî. 2-115. Bunlarla birlikte el-Fetâva-el-hadîsiyye diye isimlendirilmiş bir bölüm de vardır. Hadis Fetvâları kitabında yeni çalışmalarla birlikte bunların sayısının daha çok olduğunu söyler.Mesâil ve’l-ecvibe adlı eserini de bu tür eserlere ilave eder. s. el-Hâvî li’l-fetâvî. Beyrut-1983. Suyûtî. 91 Göktaş. el-Fetâvâ en-nahviyye (II. 643/1245) ve Nevevî’nin hadis fetvaları ile İbn Kuteybe’nin el. Eser el-Ecvibetu´l-mardiyye ammâ suilet anhu mine´l-ehâdîsi´n-nebeviyye ismini taşır. 911/1505). 397-398. Göktaş. Yavuz. Dâru’l-Kutubi’l-İlmiye. s. İz Yayıncılık. s. I. 1183-84/1769): Fetâvâ90 Yavuz Göktaş. Rağbet yay. II. Sehâvî. Ebî Bekr (ö.115). Abdulhay b. Abdulkebir. s. Abdirrahmân (ö. Bu bölüm için bkz: Suyûtî. s. 974/1567): el-Fetâvâ el-Hadîsiyye 6. Son dönemde Reşit Rıza’nın yayımladığı Mecelletu’lMenar’ını Leknevî’nin (1304/1877) el-Ecvibetü’l-Fâdile’sini. İdris İbnu Muhammed el-Irakî (ö. 30 . Hadis Literatürü. 339-97. İstanbul-1994. Celâlüddîn Abdurrahmân b. dipnot ve ilaveleri ile tercüme eden Yusuf Özbek.

94 Mevsûatü âlemi’l-ülemâ ve’l-üdebâi’l-Arabi’l-Müslimîn. Ziyâd (ö. Abdurrahman b. 9. Bu eserini İbn Ziyad’a karşı yazdığı da söylenir. s. hadis. 31 . 975/1568) Yemen’de bulunan Zebîd’de doğmuş. Heytemî. Matba’atu’l-Cemâliyye. Bu eser birçok kitapta bulunamayacak önemli sorulara fetvalar içermekte olup bunların detayı ileride ele alınacaktır.İbn Hacer el-Heytemî’de el-Fetâvâ el-hadîsiyye kitabını bir cilt olarak yazmıştır.93 Heytemî bu eserini. Nitekim kendisi ile aralarında sert tartışmalar yaşanmıştır. s. kelam. Bu kitabında sorulara cevap verirken ağırlıklı olarak hadisleri kullanmış ancak bunları kullanırken zayıfını ve sahihini ayırt etmede fazla titiz davranmamıştır. eserini el-Fetâvâ el-kubrâ el fıkhıyye’nin zeyli gibi düşünmüş92 ve neredeyse tamamında akâid. fıkıh usulü gibi çeşitli konuları ele almıştır. İbn Ziyâd’ın fetvalarına karşı çıkmış ve tartışmışlardır. 387. XI. bazı konular aynı olmakla beraber Suyûti’nin elHâvî’sinde açıklamayıp izah etmediği birçok mesele üzerine bina etmiştir. 942 de Mekke’ye gelmiş. "Fetâvâ İbn Ziyâd" adıyla anılan bu eser otuz risâleden müteşekkildir. 92 93 Heytemî. 94 Kendisinin “elFetâvâ” adlı eseri vardır. orada yetişmiş ve daha sonra h. El-Fetâvâ el-hadîsiyye’nin basmaları: Matbaatu’l-Meymene 1890-1911. Abdulkerîm b. Beyrut-2006. İbrahim b. Mısır-1910. tefsir. el-Fetâvâ el-hadîsiyye. Heytemî. Şâfiî mezhebinden bir fakihtir. En son baskısı Ahmed Gâye’nin tahkikiyle 2007 yılında Şam’da Dâru’t-Takva yayın evi tarafından yapılmıştır.

Birinci bölüm: İlk bölümde ele alınan konular daha ziyade soyut kavramlar ile ilgili konulardır. a. 32 . Kitabın son kısmını tamamen tasavvuf ile ilgili soru ve cevaplara ayırır. ESERİN İÇERİĞİ Heytemî. Kur’an. Örneğin bazı hadislerin sıhhati ile ilgili soruları bir yere alır95. şeytan cin vb. (Cennet. Bu bölümler eserde gösterilmemiş olup soru ve cevapların tasnifinden çıkarılmıştır. s. bir kısmını eseri tahkik ederken belirlemeye çalışmıştır. Tasavvuf 95 Heytemî. Eser sekiz bölümden oluşmaktadır. 492-539. ancak aynı konu ile alakalı soruları bir yerde toplamıştır. Usûlu’l-fıkıh f. Meânî ve’l-beyân bölümü c. Ulûmu’l-hadis h.A. melek. Cehennem. Eserde ele alınan soru ve cevapların tamamı 358 adettir. Bunların bir kısmı kısa soru ve cevaplardır. Ulûmu’l-Kur’an. Nahiv d. Ahmet Gâye. Usûlu’d-dîn e. Tasavvuf konularını daha önceki mevzular içerisinde de zikrettiği görülür. tefsir ve kıraate dair meseleler g.) b. Ancak geneli uzun cevaplar olup bir soru bazen birkaç konuyu içine alacak şekilde genişçe cevaplandırılmıştır. esasında eserini bölümlere ve bablara ayırmamıştır.

soruyu ‫’ قُلْ هُ َو ه‬i okumanın faziletinin herkesçe malum soran kişinin de bildiği gibi ‫هللاُ أَ َح ٌد‬ olduğunu biliyoruz. 33 . ‫’) قُلْ هُ َو ه‬ı 458/1066) Enes’den rivayet ettiği hadis şöyledir. Şekil olarak esere nasıl başlandığını görmek bakımından birinci soru ve cevabın Arapça metnini aşağıda verilmesi uygun görülmüştür: ‫ عن قراءة ) قُلْ هُ َو ه‬، ‫ سئل نفع هللا بعلومه المسلمين‬: ‫مسألة‬ ‫هللاُ أَ َح ٌد ( مائة مرة فهل ورد لقراءة ذلك القدر ثواب‬ ‫بخصوصه أم ال ؟ فقد علمنا كما أحاط به علم سيدي أن فضل ) قُلْ هُ َو ه‬ ‫ ولكن‬، ‫هللا ُ أَ َح ٌد ( ال يخفى على أحد‬ ‫مقصود السائل هل ورد في ذلك القدر حديث بخصوصه ؟‬ ‫ ورد في ذلك ثواب بخصوصه منه ما أخرجه ابن عدي والبيهقي عن أنس‬، ‫ نعم‬: ‫فأجاب فسح هللا في مدته بقوله‬ ‫ ) قُلْ ه َُو ه‬: ‫ ( من قرأ‬: ‫بن مالك رضي هللا عنه عن رسول هللا ( صلى هللا عليه وسلم ) أنه قال‬ ‫هللاُ أَ َح ٌد ( مائة مرة‬ 96 ) ‫ واألشربة‬، ‫ والفروج‬، ‫ واألموال‬، ‫ الدماء‬: ً ‫غفر هللا له خطيئة خمسين عاما ً ما اجتنب خصاالً أربعا‬ Mesele: Heytemî’ye (Allah Müslümanları onun ilminden faydalandırsın) ‫قُل‬ ‫’ ه َُو ه‬ı (İhlas suresini) yüz defa okumanın hükmü soruldu. Allah Rasûlu ‘Kim ( ‫هللاُ أَ َح ٌد‬ yüz defa okursa. o kişi şu dört kötü hasletten. ancak soruyu soranın maksadı şudur: Bu kadar miktar okunduğunda hususi bir sevap olduğuna dair hadis var mıdır? Heytemî (Allah uzun ömürler versin) şöyle cevap verdi: Evet.1. İhlas suresini bu kadar ‫هللاُ أَ َح ٌد‬ okumanın hususi sevabı olup olmayacağına dair rivayet gelmiş midir? Biz. haksız bir şekilde 96 Heytemî. Birinci Bölüm Bu bölüme İhlas süresinin okunması ile ilgili soru ile başlanır ve ilgili hadislerle cevap verilir. s. adam öldürmekten. 365/976) ve Beyhakî’nin (ö. 9-10. el-Fêtâvâ el-hadîsiyye. İhlas suresini yüz kere okumanın sevabı konusunda İbn Adiy (ö.

97 Sorular aynı zamanda eserin içeriğini belirlemektedir.. s. Muhammed Saîd Besyûnî Zaglûl. Dâru’l-Kitâbi’l-İlmiyye.g. şükreden zenginin sabreden fakirden üstünlüğü ile ilgili bilgiler verir. III. 90-92. a. zina etmekten ve içki içmekten sakındığı müddetçe Allah onun elli senelik günahlarını bağışlar’. Heytemî bu bölümde Hafaza meleklerinin yenilen kötü kokulu şeylerden eziyet çekip çekmediğinden.e.g. meleklerin kısımları. Beyrût-1990.başkasının malına sahip olmaktan.. s. 98 Bkz. Heytemî. bazen de hadisler hakkında sorulan sorulara cevap verirken çeşitli yorumlarda bulunur. ticaretin üstünlüğü.100 İbn Arabî ve İbnu’lFârız’ın düşünceleri ve sözleri hakkında denilenler. 58.e. El-Huseyn. 34 . a. Hârût ve Mârût kıssası.e. s. 93-96. 508 ( 2551). Ele alınan konular ile ilgili birkaç soru şöyle sıralanabilir: 97 Beyhakî.101. bsk.. Soruda Mehdî ve Mehdîliği ele alır. İbn Adiy. 71-81.. a.e. 109-113. el-Kâmil. 60-71. İki veya daha çok eşle evlenmiş olan erkek ve kadınların cennette kiminle evleneceği ile ilgili sorulara ve bilgilere genişçe yer verilir.g. Cebrail’in (as) yaratılışı.99 Tahriçsiz ve senetsiz hadis rivayet edenin durumu. thk.98 27. a. Şa’bu’l-Îman.g. s. meleklerin sayılarından. 100 Heytemî.. I. s. yazıcı melekler ve yazmalarının hakikatinden bahseder. Geniş bir şekilde bu konuyu inceler ve birçok rivayeti sıralasıktan snra kendi düşüncesini aktarır. Ebu Bekir Ahmed b. Bazen ayetler. 101 Heytemî. 99 Heytemî. s. II. el-Fêtâvâ el-hadîsiyye. 102 Heytemî. cinlerin teşkili ve meleklerin özellikleri102 gibi konular da ele alınmaktadır. melekler ve şeytanlar.

a. a. tasavvuf ile ilgili konuları son bölümde ele alırken aynı konu ile alakalı birkaç meseleyi eserinin ilk başlarında da ele aldığı görülür.. sadaka gibi belayı defeder mi? Melekler uyur mu? Tevekkülü terk ve uzun emel. el-Fêtâvâ el-hadîsiyye s.g. s. 107 Heytemî.e. 105 Heytemî.e. s.. s.e.. misak ve yemin arasındaki fark nedir?105 “Lâ ilâhe illallâh” kelime-i tevhidi hakkındaki rivayetler nelerdir?106 Namazlardan sonra sufilerin okuduğu evradın sünnetteki aslı nedir?107 Bizim şeriatımızın İsa’ya (as) bakışı nedir? Zikir. sufilerin virdi ve okunuş tarzı hakkındaki hüküm de 140-142 de ele alınmıştır.g. konularına göre soruları ele alırken bazen başka konulara da değindiği görülür.g. 109 Tasavvuf ile ilgili asıl bahis 540-621 sayfaları arasında ele alındığı halde İbn Arabî ve İbn Fârız hakkındaki eleştirilere cevap verirken sufilere karşı çıkanlar hakkındaki hüküm 93-100.e. 108 Heytemî. Örneğin. 56. 189..Ölüm Meleği bütün canlıların ruhunu kabzeder mi?103 Melekler Allah’ı görecekler mi?104 Ahit..g. s. a.109 Böyle yapmasınının sebebi fetvayı verirken akla gelebilecek bir tereddütün olabileceği 103 Heytemî. a. 35 .g. 12. a. 134. 104 Heytemî. 22. 106 Heytemî. s. büyük günahlardan mı yoksa küçük günahlardan mıdır?108 Heytemî’nin.e. 140.

s..e.112 Heytemî. 353-362. 3. Sadece bir tek soru ile şebih. cinler. Heytemî.. İkinci Bölüm: Bedî ve Meânî’ Bu bölüm fazla geniş değildir.e.e. iki şey arasındaki benzetmede (benzeyen ve benzetilende) her iki taraftaki bütün vasıflar aynıdır. 112 Heytemî. ahiret hayatı. Hz.e. 36 . mesîl. daha has olup her yönden eşitlik vardır.. Ayrıca konuyu izah edeken başka bir konuyu da açıklama ihtiyacı duymaktadır. ıstılahta ise farklılık arz ettiğini söyler. s. birinci bölümde kabir hayatı. Münazarada ise benzerliğin tek bir yönden olması yeterlidir.g. 25-38. a. bazı yönlerden benzerlik olmaz. s.g.g. a. Aralarındaki farkları şöyle izah eder: Mumâselede.. cehennem. s. a. Üçüncü Bölüm: Nahiv Bu bölümde de bazı hadislerdeki kelimelerin ve bazen de cümlelerin irabından bahseder.110 dua ve Allah’ın dünyada görülmesi111 gibi konuları ele alır. 352-353. Peygamber’in diğer mahlukata üstünlüğü. ve nazîr arasındaki farkı anlatır. bunların lügat olarak aynı manada olduğunu. 111 Heytemî. 266-269. a. melekler.ihtimalini göz önünde bulundurmasıdır.113 ‫ عن حديث ( كما تكونوا يولى عليكم ) المرويُّ هكذا في ( شعب اإليمان ) للبيهقي وغيره ما‬: ‫وسئل نفع هللا به‬ ‫وجهه ؟‬ 110 Heytemî. Muşâbehede benzerlik çoğu yönlerden olur. cennet.g. 113 Heytemî. 2.

115 Aynı bölümde Heytemî tartışmalı bir konuya yer verir. Abdulkadir Geylanî nin el-Gunye’sinde zikrettiği bir kerametinden bahseder. icmâlî iman. mukallidin imanı. sadece kemikleri kalıncaya kadar bir tavuk yedi. 37 . s. Ya’fiî’den nakledilen bir haberde: “Muttasıl sahih bir kanaldan öğrendik ki Şeyh Abdulkadir Geylani (rh). Hanbel’in itikadî düşüncelerinin Ehl-i sünnet ile aynı olduğunu söyler ve İbn Teymiye ve öğrencisi İbn Kayyim el-Cevziyye’nin haktan saptıklarını söyleyerek onlara ağır eleştirilerde bulunur. O şöyle cevap verdi: Bu. Ahmed b. 373-374. el-Fêtâvâ el-hadîsiyye. Dördüncü Bölüm: Usulü’d-Dîn Bu bölümde de imanın hakikatı.”114 4. sonra Allah’a o tavuğu diriltmesi için dua etti. 354. Allah da tavuğu diriltti ve tavuk kesilmeden evvelki gibi kalkıp önünde 114 Heytemî. akaid kitaplarının mutalası gibi meselelere değinilir. s. el-Fêtâvâ el-hadîsiyye. ‘(‫ )كما تكونوا‬kelimesindeki nun’un hazfi.)‫ ( ال تدخلوا الجنة حتى تؤمنوا‬: ‫ ومثله حديث‬، ‫ إنه على لغة من يحذف النون دون ناصب وجازم‬: ‫فأجاب بقوله‬ ً‫ أو أنه من تغيير الرواة لكن هذا بعيد جدا‬، ‫أو على رأي الكوفيين الذين ينصبون بكما‬ “Heytemî’ye (Allah onun ilminden faydalandırsın) Beyhakî’nin Şa’bu’lÎmân’ında ve başka yerlerlerde geçen )‫ (كما تكونوا يولى عليكم‬hadisinin irabı üzerindeki görüşler soruldu. ancak bu uzak bir ihtimaldir. 115 Heytemî. ravilerin değiştirmesi ile düşmüş olmasıdır. nasb ve cezm eden edat bulunmadan nun’un hazfi caizdir’ diyene göredir. Buna benzer bir durum şu hadiste de vardır : (‫ )ال تدخلوا الجنة حتى تؤمنوا‬veya bu (‫ )كما‬ile mansup olduğunu kabul eden Kûfe’lilerin görüşüne göredir. Bir diğer ihtimal de nun’un.

a. Beşinci Bölüm: Usulu’l-Fıkıh Heytemî eserinde kısa da olsa usul ilmine de yer verir. s.117 Umum arasında kelam ilminin yagınlaşmasının. s. 117 Heytemî.e. s. Çünkü kişinin önce yapması gereken şey dinin aslını yaşamaktır. 374. a.g.. 119 Heytemî. 118 Heytemî. s. Başka bir yerde yeri geldiği için usul ilmi ile alakalı hâssın âmma. âmmın hâssa atfı konusunu. ayet ve hadislerde nasıl yapıldığını örneklerle anlatır.g. anlayışlarının kıtlığından ve onları sapıklığa sürükleyeceğinden dolayı yöneticiler tarafından engellenilmesi gerektiği görüşüne yer verir. el-Fêtâvâ el-hadîsiyye. soruya verdiği cevapta şöyle der: 116 Heytemî. 164-166.yürüdü. 119 ‘Ebû Hanife’ye göre farz ve vacib arasındaki fark’. Namaz kılmayıp oruç tutmayanların kelam ilmiyle uğraşmalarının doğru olmadığına hükmeder. Ancak günümüz açık toplumu için bunu söylemek mümkün değildir. 38 .” demektedir.116 Kelam ilminin gerekli olup olmadığını konu edinir. ‘âmmı kullanarak hassı kastetmek mecazî mi yoksa hakiki midir?’. s. 378.118 O zamanki toplumun anlayışına ters düşeceğinden Kelam ilmi ve bazı tartışmalı konuların halk arasında yaygınlaşmasının kısmen sakıncalı olduğu söylenebilir. 377..120 Heytemî. el-Fêtâvâ el-hadîsiyye. Heytemî burada böyle bir haberi çarpıtmanın ve inkar etmenin ne kadar yanlış olduğundan bahseder. el-Fêtâvâ el-hadîsiyye. 120 Heytemî. 5.e. ‘muşâkele mecaz mı yoksa değil midir?’ gibi konuları ele alır. 408-411. örneğin farz ile vacip arasındaki fark konusunda sorulan 229.

Salah. Burada her hangi bir problem ve bunun cevabı olmamakla beraber ihtilafın 121 Buhârî. Haber-i vahid gibi zanni bir delil ile sabit olmuşsa vaciptir. no: 756. ancak namazda kıraati terk etmek namazı bozar. no: 34 (394). İmam Ebû Hanife ise ikisi arasını ayırarak farklı düşünmektedir. Salah. Fatihayı terketmekle günahkar olunur. 4. 39 . ‘Kur’an’dan kolay gelen yerleri okuyun’ (Müzzemmil.ً‫الفرض والواجب مترادفان عندنا خالفا ً ألبي حنيفة رضي هللا عنه حيث فرق بينهما بأن الفعل المطلوب طلبا‬ ْ ً ‫جازما‬ ‫ ( فَا ْق َر ُءوا َما‬: ‫ كقراءة القرآن في الصالة الثابتة بقوله تعالى‬، ‫إن ثبت بدليل قطعي كالقرآن فهو الفرض‬ ( ‫ ] أو بدليل ظني كخبر الواحد فهو الواجب كقراءة الفاتحة في الصالة الثابتة بحديث‬02 : ‫تَيَ هس َر ِم ْنهُ) [ المزمل‬ ‫ ( ال صالة لمن لم يقرأ بفاتحة الكتاب ) فيأثم بتركها وال تفسد به الصالة بخالف ترك‬: ‫الصحيحين ) بقوله‬ ً‫ أخذا‬، ‫ وأما عندنا فك ٌل من القسمين يسمى فرضا ً وواجبا ً وتبطل الصالة مثالً بتركه‬، ‫القراءة هذا تفصيل مذهبه‬ ْ ‫أن يثبت‬ ْ ‫ وك ٌل من المق هدر والثابت أعم من‬، ‫ ووجب الشي ُء وجوبا ً ثَبت‬، ‫من فَ َرض الشيء ق هدره‬ ، ‫ظني‬ ‫بقط ِعي أو‬ ِّ ‫ على أن الخالف لفظي كما قرر في محله أيضاً مع ما‬، ‫ومأخذنا هذا أكثر استعماالً من مأخذهم المقرر في محله‬ “ … ‫فيه من إشكال وجواب‬ ‘Farz ve vacip terimleri bize göre aynı manada kullanılmıştır. 8. 20) ayeti ile sabit olan farz bir namazda Kur’an okuma hükmü gibi. EbÛ Hanife’nin mezhebinin bu konudaki tafsilatı böyledir. namaz bozulmaz. Şâri’ tarafından kesin olarak yapılması istenilen fiil. bir şeyin farz olması. Bize göre. Kur’an’ı Kerim gibi kati bir delil ile sabitse farzdır. şöyleki. vacip olması da onun sabit olması anlamına gelmesinden. Müslim. farz ve vacip olarak isimlendirilir ve örneğin vacibin terki ile de namaz bozulur. Sahihayn’da geçen ‘namazda Fatiha suresini okumayanın namazı kabul olmaz’121 hadisi ile sabit olan namazda Fatiha okumanın hükmünde olduğu gibi. o şeyin takdir edilmesi. takdir edilen ve sabit olan bir şeyin de kat’i veya zanni delille isbatından daha genel olması kaidesinden hareketle her iki şekilde sabit olan hüküm.

129 122 Heytemî. a.126 Kur’an okurken hata yapan kimsenin sevap kazanması127 ve bazı ayetlerin tefsiri ile ilgili sorular ele alınır. ayet ve hadisle de destekler. 437 128 Heytemî.e. 125 Heytemî. anlaşılması zor ve farklı tevil edilebilecek ayetler ve Kur’an kıraatı hakkında sorular ele alınır.. 126 Heytemî. s. 412-492. Altıncı Bölüm: Ulûmu’l-Kur’an. s. Heytemî’nin bu bölümde ele aldığı bazı diğer konular da şöyledir: Ibn Atiyye tefsirinde sapmalar olmuş mudur? Sarf nahiv ve lügat ilmini bilmeyen birinin Kur’an’ın tefsiri ve hadis ile öğüt vermesinin hükmü nedir? 128 Bu bölümde Kur’an ayetlerinin tefsiri daha ağırlıklı olarak ele alınmıştır. Kur’an’ın hangi gecede nazil olduğuna dair soruya.e.y.g.lafzi olmasını göz önünde bulundurduğumuzda amel bakımından.124 namazda Kur’an’ı hatim ederken sure sonlarında tekbir getirmenin sünnet olup olmadığı. bizim bu konudaki delilimiz. a. a. o gecenin Kadir gecesi olduğu ve Ramazan ayının yirmi dördünde gerçekleştiği cevabını verir. s. 124 Heytemî. onların.. 419. s. 515. s. 40 . el-Fêtâvâ el-hadîsiyye. 123 Heytemî.g. s. mahallinde zikredilen delillerinden daha elverişlidir.e.g.g. 408. 129 Heytemî. Kur’an.e. 127 Heytemî.g. a. 412-414.g.e. Tefsir ve Kıraat İlmi Bu bölümde Kur’an ilimleri. 436..123 Namaz kılan için ‘Kısâr-ı mufassal’ surelerin sonunda tekbir getirmenin meşruiyyeti. s. el-Fêtâvâ el-hadîsiyye.. a.125 cünüp olanın Kur’an okuması ve mescidde durmasının hükmü.’122 6. a.

41 . Ramazan ayında ve Kadir gecesinde indirildiğini beyan etti. Bu sene Kur’an’ın nazil olduğu gecenin.‫والعشرين إلى األرض أول ) اقرأ باسم ربك الذي خلق انتهى‬ ‘Heytemî’ye (Allah onun ilminden faydalandırsın) Kur’an’ın Ramazan ayının hangi gecesinde nazil olduğu soruldu. Şöyle cevap verdi: Kur’an. Kur’an yirmi dördüncü günlerinde nazil oldu.. Fethu’l-Bâri müellifi şöyle der: Bu hadis Allahu Teâlâ’nın “Ramazan ayı Kur’an’ın nazil olduğu bir aydır”130 ve “Muhakkak biz onu Kadir gecesinde indirdik”131 ayetlerine mutabıktır. el-Eska’dan rivayet ettikleri şu habere dayanmaktadır: Nebî (sav) şöyle buyurdu: ‘Tevrat. 2/185. 131 Kadir. İncil on üçüncü. 97/1. Ramazan ayının altıncı. Zebur on sekizinci. Bu sebeple Allah Teâlâ Kur’an’ın.’ Bir rivayette de İbrâhîm’e verilen sahifelerin Ramazan ayının ilk gecesinde nazil olduğu ifade edilmektedir.Örnek: ‫( وسئل ) نفع هللا بعلومه عن نزول القرآن في أي ليلة من رمضان‬ ‫( فأجاب ) بقوله أنزل ليلة أربعة وعشرن منه وكان تلك الليلة هي ليلة القدر في تلك السنة فمن ثم حكم تعالى‬ ‫بأنه نزل في رمضان وفي ليلة القدر وأصل هذا ما رواه أحمد والبيهقي عن وائلة بن األسقع رضي هللا عنه أن‬ ‫النبي [ ] قال أنزلت التوراة لست مضين من رمضان واإلنجيل لثالث عشرة خلت منه والزبور لثمان عشرة‬ ‫خلت منه والقرآن ألربع وعشرين خلت منه وفي رواية وصحف إبراهيم ألول ليلة قال في فتح الباري وهذا‬ ‫الحديث مطابق لقوله تعالى ) شهر رمضان الذي أنزل فيه القرآن ( ولقوله ) إنا أنزلناه في ليلة القدر ( فيحتمل‬ ‫أن تكون ليلة القدرة في تلك السنة كانت تلك الليلة فأنزل فيها جملة إلى سماء الدنيا ثم أنزل في اليوم الرابع‬ . Bunun delili Ahmed ve Beyhakî’nin Vâile b. o sene Kadir gecesi olan Ramazan ayının yirmi dördüncü gecesinde nazil oldu. Kadir gecesi olması ve Cenab-ı Hakk’ın o gece Kur’an’ı toplu olarak dünya semasına indirmesi daha sonra da Ramazan ayının yirmi dördüncü gecesinde ilk 130 Bakara.

135 Bu bölümde Heytemî’nin hadisleri nasıl değerlendirdiğini göstermek için dikkat çeken birkaç örnek şöyledir: Örnek 1: ‫( وسئل ) رضي هللا عنه أن النبي [ ] قال أنا مدينة العلم وأبو بكر أساسها وعمر حيطانها وعثمان‬ ‫سقفها وعلى بابها هل الحديث صحيح أم ال ( فأجاب ) بقوله الحديث رواه صاحب مسند الفردوس وتبعه ابنه‬ ‫باإلسناد عن ابن مسعود رضي هللا عنه مرفوعا وهو حديث ضعيف كحديث أنا مدينة العلم وعلى بابها ومعاوية‬ ‫حلقها فهو ضعيف أيضا‬ ‫وأما حديث أنا مدينة العلم وعلى بابها فهو حديث حسن بل قال الحاكم صحيح وقول البخاري ليس له وجه‬ ‫صحيح والترمذي منكر وابن معين كذب معترض وإن ذكره ابن الجوزي في الموضوعات وتبعه الذهبي وغيره‬ ‫على ذلك وليس مقتضيا الفضليته على أبي بكر وعمر وعثمان رضي هللا عنهم‬ 132 Alak. hadis zikredilip. Hadisler ile ilgili sorulara verilen cevaplar ayrı bir bölüm teşkil etmektedir. ‘bunu kim rivayet etti’ gibi sorulara cevap aranır. 42 .134 Bununla birlikte Heytemî. 308).olarak Alak suresinin ‘Seni yaradan Rabbinin adı ile oku’132 ayetlerini indirmesi de ihtimal dahilindedir. 134 Heytemî. s.’133 Yedinci Bölüm: Ulûmu’l-Hadis 7. 133 Heytemî. sorular örnek gösterilebilir (s. Burada sorulan sorular ve cevaplar. 96/1. bazı hadislerin sıhhat durumu ve bazılarının ne manaya geldiği hakkındadır. 146 ve 147. el-Fêtâvâ el-hadîsiyye. s. Ayrıca. bazı hadisler hakında sorulara cevapları. eserinin başka bölümlerinde de ele aldığı görülür. 492-539. 436. 135 Bu türlere el-Fêtâvâ el-hadîsiyye’deki 145. el-Fêtâvâ el-hadîsiyye.

zayıftır. Şöyle cevap verdi: Musnedu’l-Firdevs sahibinin ve onu isnadda takip eden oğlunun İbn Mesud’dan (ra) merfu olarak rivayet ettiği bu hadis de ‘Ben. bu hadisin münker olduğunu. sahih olup olmadığı soruldu. Ebû Bekir.’ dediğinde oğlu Muhammed (ra): ‘sonra da sensin ey babacığım’ diye mukabelede bulunmuş. Ömer duvarı. Her ne kadar İbnü’l-Cevzî onu mevzuatında zikretmiş. Tirmizî. tabiinden ve onlardan sonra gelen Ehl-i sünnet. Ömer ve Osman’dan (ra) daha fazîletli olduğunu göstermez. Bu sebeple sahabeden. Ebû Bekir onun temeli. ilmin şehri. daha da öte Hâkim.‫فقد صح عنه أي عن على نفسه خير الناس بعد النبي [ ] أبو بكر ثم عمر ثم رجل آخر فقال له ابنه محمد رضي‬ ‫هللا عنهما ثم أنت يا أبت فقال ما أبوك إال رجل من المسلمين ومن ثمة أجمع أهل السنة من الصحابة والتابعين‬ ‫فمن بعدهم على أن أفضل الصحابة على اإلطالق أبو بكر ثم عمر رضي هللا عنهما وهللا سبحانه وتعالى أعلم‬ Heytemî’ye (ra): “Nebi (sav) şöyle dedi: ‘Ben ilmin şehriyim. Ali de kapısıdır. Zehebî ve başkaları bu rivayetin sihhati hakkında İbnü’l-Cevzî’yi takip etmişse de bu rivayet hasendir. Ali (ra): ‘senin baban ancak Müslümanlardan biridir’ diye karşılık vermiştir. mutlak olarak sahbenin en üstününün 43 . Şüphesiz ondan. ‘Ben. Ali kapısı. bunun üzerine Hz. ilmin şehri. Buharî onun hakkında ‘onun sahih bir yönü yoktur’ diye söylemiştir. bu hadisin sahih olduğunu söylemiştir. yani Ali (ra) ‘Nebî’den (as) sonra insanların en hayırlısı Ebu Bekir sonra Ömer. Ali de kapısıdır’ hadisine gelince o hasendir. sonra ümmetimden bir başkasıdır. Osman çatısı. Ancak bu rivayet Hz Ali’nin. İbn Maînde yalan ve itiraz edildiğini söylemiştir. Muaviye de halkasıdır’ hadisinin zayıf olduğu gibi.’ hadisinin.

s) kalbi vasıtasıyla Allah’a bağlı olan üç.) kalbi vasıtasıyla Allah’a bağlı olan beş. 494. Cibrîl’in (a. Ebû Dâvûd. Nâsır en-Nâsır. Muhammed b. İsmâîl.s. İbn Mâce ve el-Hâkim sahihlerinde. Musa’nın (a. ancak Sahih-i Buhârî’de ‘Alimler nebîlerin mirascılarıdır’137 rivayeti vardır” diye söyler.) kalbi vasıtasıyla Allah’a bağlı olan138 üçyüz. bsk. sonra da Hz. 138 Bu kısmı “Hz.) kalbi vasıtasıyla Allah’a bağlı olan kırk. Dâru Tûki’n-Necât.s.s. s. Ömer (ra) olduğunda icma etmişlerdir. 44 .s.Hz. “bu hadisin kaynağı bilinmemektedir. İlim (10). Mikâil’in (a. Âdem’in kalbi vasıtasıyla marifetullah’a mazhar olan…” şeklinde de tercüme etmek mümkündür. İsrâfil’in (a. Muhammed Zuheyr b. Tirmizî. 137 Buhârî. bu hadisi rivayet etmişlerdir. el-Câmiu’s-sahîh. I. 509/1115) Firdevs’te geçen hadis şöyledir: “Allah Rasülü şöyle buyurdu: ‘Cenab-ı Hakkın yeryüzünde kalbleri Âdem’in (a.) kalbi vasıtasıyla Allah’a bağlı olan yedi. En doğrusunu yüce ve her türlü eksikliklerden münezzeh olan Allah bilir. Ebû Abdullah.” 136 Örnek 2: ‫( وسئل ) نفع هللا به عن حديث علماء أمتي كأنبياء بني إسرائيل ما وجه التمثيل ( فأجاب ) بقوله قال الدميري‬ ‫هذا الحديث ال يعرف له مخرج لكن في صحيح البخاري العلماء هم ورثة األنبياء وخرجه أبو داود والترمذي‬ ‫وابن ماجه والحاكم في صحيحيهما وفي الفردوس وللديلمي أن هللا عز وجل ثلثمائة قلوبهم على قلب آدم وله‬ ‫أربعون قلوبهم على قلب موسى وله سبع قلوبهم على قلب إبراهيم وله خمسة قلوبهم على قلب جبريل وله ثالثة‬ ‫قلوبهم على قلب ميكائيل وله واحد قلبه على قلب إسرافيل ومعنى التنظير أنهم مثلهم في ميراث العلم أو تشريع‬ ‫األحكام لكن قطع األنبياء بالوحي والعلماء باالجتهاد‬ Heytemî (Allah onun ilminden faydalandırsın)’ye ‘Ümmetimin alimleri Benî İsrâîl’in nebîleri gibidir’ hadisinin temsil yönü soruldu. İbrahim’in (a. 2001.) 136 Heytem. Ebû Bekir.bölümünün ta’lîkinde geçer.s. el-Fêtâvâ el-hadîsiyye. thk. Deylemî’nin (ö. Şöyle cevap verdi: edDemîrî.

141 Heytemî burada.. Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye. Ancak nebiler vahy ile alimler de içtihad ederek karar verirler.142 şu anda Hz. Ebû Yezîd’in de ‘subhânî’ sözlerinin manası144 ve kerametin evliyalar için hak olduğu145 gibi meseleler de diğer ele aldığı konular arasındadır. 1986. soruda kısa olarak cevaplamış. el-Hallâc’ın ‘ene’l-hak’. 142 Heytemî. I. 553.) 45 . es-Sa’îd b. 543-545. 144 Heytemî.e.. 553-569. s... zühdü bırakıp fıkıhla iktifa etmelerinin fasık olduklarına dair sözleri. s. 540-619. Keramet konusuna geniş bir şekilde yer verir. 513. 140 Heytemî. Besyûnî Zağlûl. Heytemî’nin hadisleri değerlendirme ve düşünce yapısını yansıtan şu örnek dikkat çekmektedir: 139 Deylemî.140 8. Beyrut.”139 Buradaki benzetmenin manası. s. 143 Heytemî. ag. 548-552). 547. ancak 343. Şeyh Muhyiddîn-i Arâbî ve İbn Fârız’ın kitaplarını mutala etmenin hükmü.e.kalbi vasıtasıyla Allah’a bağlı olan bir tane olmak üzere bir çok seçkin kulları vardır. Peygamber (as) ile uyanıkken bir araya gelme ve onunla mülaki olmanın imkaniyeti143 gibi konuları ele alır.e. sorunun cevabı. (Görüşleri için bkz: 343. s. 187. s. Sufilerin. thk. s. soruda konuyu tekrar ele alarak geniş bir şekilde izah etmeye çalışmıştır. s. el-Fêtâvâ el-hadîsiyye. Müellif.e. 141 Tasavvuf ile ilgili bölüm için bkz: Heytemî. bu konuyu 340. a. Burada bu görüşe karşı olanları ve delillerini ele almakla birlikte tasavvuf büyüklerinin ne düşündüğünü de açıklayarak kendi görüşünü belirtmiş ve bunun mümkün olduğunu savunmuştur. 552.g. el-Firdevs bi me’sûri’l-Hitâb. Sekizinci Bölüm: Tasavvuf Bu bölümde. tasavvuf ile ilgili tartışmalı konulardaki tereddütler giderilmeye çalışılmıştır. s. 145 Heytemî. a.g.g. ‘onlar ilim mirasında veya hükümlerin teşriinde peygamberler gibidir’ demektir.( bkz: s. el-Fêtâvâ el-hadîsiyye. a.

Veli zat: “İşte Allah Resulü burada ve ‘bu sözü ben söylemedim’ diyor” dedi. yakaza halinde Hz. ‘yakaza’ lafzından. kıyametin anlaşılması ihtimalinin uzak olduğunu söyler. velî kişilerin kerametlerinden olduğunu açıklamışlardır. Perde fakihe açıldı ve o da Allah Resulünü gördü. 547. el-Fetâvâ el-hadîsiyye.‫( وسئل ) نفع هللا بعلومه ورضى عنه هل يمكن اآلن االجتماع بالنبي في اليقظة والتلقي منه‬ ‫( فأجاب) بقوله نعم يمكن ذلك فقد صرح بأن ذلك من كرامات األولياء الغزالي والبارزي والتاج السبكي‬ ‫والعفيف اليافعي من الشافعية والقرطبي وابن أبي جمرة من المالكية وقد حكى عن بعض األولياء أنه حضر‬ ‫مجلس فقيه فروى ذلك الفقيه حديثا فقال له الولي هذا الحديث باطل قال ومن أين لك هذا قال هذا النبي واقف‬ . ve el-Afîf el-Yâ’fi’î. Malikîlerden İbnü Ebî Cemre. Peygamber ile buluşma ve onunla karşılaşma mümkün mü?’ Heytemî şu sözüyle cevap verdi: ‘Evet bu mümkündür. Heytemî. çünkü Allah Rasûlü’nü kıyamette bütün ümmet görecektir’ diyerek de görüşünü güçlendirir. 147 Buhârî. başka bir yerde bu görüşünü Buhârî’de geçen ‘Beni rüyasında gören yakaza halinde de görecektir’147 hadisi ile de desteklemiştir.’ Şafiî ulemasından el-Gazâlî. 148 Heytemî. el-Fetâvâ el-hadîsiyye. Bazı velilerden hikâye edildiğine göre bir veli bir fakîhin meclisinde bulunuyordu.” 146 Heytemî.’ Veli olan kişi bu hadisin batıl olduğunu söyledi.148 Heytemî 146 Heytemî. Peygamber ile içtima ve onunla mulakî olmanın. O da ‘bunu nereden biliyorsun’ dedi. et-Ta’bîr 91. el-Bârizî.‫ك يقول إني لم أقل هذا الحديث وكشف للفقيه فرآه‬ َ ‫َعلَى َر ْأ ِس‬ “Heytemî’ye (Allah onun ilminden faydalandırsın ve ondan razı olsun) şöyle soruldu: ‘Yakaza halinde Hz. 46 . et-Tâc es-Subkî. Ona göre buradaki ‘yakaza’dan maksat Allah Rasulü’nü başındaki iki gözü ile görmektir. ‘Yakaza ile kayıtlamasının bir faydasi yoktur. 547. o fakih bir hadis rivayet etti. no: 6993.

Peygamber’in hayatta olduğu zamana has bir durum olarak değerlendirmişlerdir. “‫”من رآني في المنام فسيراني في اليقظة أو لكأنما رآني في اليقظة ال يتمثل الشيطان بي‬ 150 Kandemir. el-Haccâc. Bir de Hz. O halde hadisin anlamı onu rüyasında gören kendisine giderek ve ona hicret ederek onu muhakkak görecektir şeklinde tevil etmişlerdir. Ebu’l-Hüseyn Müslim b. 47 .burada Buharî’de geçen hadisi örnek olarak gösterirken rivayetin tamamını almayıp bir kısmını vermiştir. R. 42. Kitabu’r-Ru’yâ. Bu hadisin yorumunda farklı düşünen hadis şarihleri Hz. İ. Kendisini ahirette görmekle de rüyası gerçekleşmiş olur. IV. Heytemî’nin cevabından. İstanbul-2004. Peygamber’i vefatından sonra rüyasında gören kimse ahirette de göreceği için bir cennet müjdesidir. 395-397. el-Câmi’u’s-Sahîh. velî bir kimsenin Allah Rasülü ile uyanık halde hem cismen hem de ruhen bir araya gelebileceği ve ondan hadis rivayet edebileceği anlaşılmaktadır. Aynı konuda biraz farklılıkla gelen rivayetler ‘sanki beni yakaza halinde görmüş gibi olurlar’149 manasınadır. s. Bu durmunun suistimallere yol açabileceği ve kolay bir şekilde çeşitli fırkaların ortaya çıkmasına zemin hazırlayabileceği tahmininde bulunmak zor 149 Muslim. Hz.Y. Peygamber’in suretinde görünemez. Küçük. Riyazu’s-Salihîn tercüme ve şerhi. Peygamber’i rüyasında gören. Çünkü bu hadise göre şeytan Hz. Peygamberin vefatından sonra onu rüyalarında görenlerin gerçekte uyanıkken görmeleri mümkün değildir. Çakan. M. Erkam Yayınları. Buna göre Hz. Hadisin devamında ‘‫‘ ’ َو َال يَتَ َمثه ُل ال هش ْيطَانُ بِي‬şeytan benim suretime giremez’ bölümü geçmektedir. gerçekteki şekil ve suretiyle görmüş olur. Peygamber’i rüyasında gören mü’minin uyanıkken de aynen görmesini. no: 2266.L.150 Bu hadisten anlaşılan Hz.

Heytemî. iyi anlaşılması için konularına göre ele almış ancak konu başlıkları ve alt başlıklar kullanılmamış bu durum da eserin anlaşılmasını zorlaştırmıştır. Heytemî’de bu eserini. soru sorup cevap verme metodu ile yazılmıştır. 151 Eser. Soru sorma ve cevap verme şekillerine örnek: ‫ هل خلقت األرض قبل السماء ؟‬:‫وسئل‬ . ‫ وهللا أعلم‬، ‫كالخبزة وخلقت السماء بعدها ثم هيأ األرض ودحاها‬ 151 Bu zorluk Ahmet Gâye’nin esere yaptığı tahkik çalışmasında giderilmeye çalışılmıştır. 48 .değildir. Soruya cevap verirken )‫‘ (فأجاب‬şöyle cevap verdi’ ibaresini kullanır ve devamında ( ‫نفع هللا بعلومه‬ ‫‘ )وبركته‬Allah onun ilminden faydalandırsın ve onu bereketli kılsın’ gibi dua cümlelerinden sonra cevaba geçer. bütün fetvalarını aynı metodla vermeye çalışır. okuyucu tarafından daha iyi anlaşılması için konuların düzenli bir şekilde aktarılması ve tasnif edilmesi gerekir. Böylelike mesele net bir şekilde ortaya konulup daha dikkat çekici bir üslup oluşturulmuştur. ‘Allah onun ilminden faydalandırsın’ gibi dua ifadelerinine yer verir. Bu yolla bir hadisin sıhhatine karar verilemez. TASNİF SEBEBİ VE MANTIĞI Bir eserin. Ayrıca hadis usulünde bir hadisin sıhhat durumunu ortaya koymak için aranan şartlarda böyle bir yöntem bulunmamaktadır. ‫‘ )نفع هللا به‬Allah ondan razı olsun’. ‫ نعم كما صح في البخاري عن ابن عباس رضي هللا عنهما والقرآن ناطق به‬: ‫فأجاب نفع هللا بعلومه وبركته‬ ً‫ ] اآلية ؛ بأن األرض خلقت أوال‬02 : ‫ ) أَ َءنتُ ْم أَ َش ُّد خَ ْلقا ً أَ ِم ال هس َمآ ُء بَنَاهَا ( [ النازعات‬: ‫وأجاب عن قوله تعالى‬ . B. Soruya önce (‫)وسئل‬ ‘soruldu’ diye başlar ve (‫رضي هللا عنه‬.

Nitekim Buhârî’de152 İbn Abbas’dan (ra) gelen sahih rivayet ve Kuran-ı Kerim’de de böyle açıklanmıştır. yoksa gökyüzünü yaratmak mı ki onu Allah bina etti’153 ayeti hakkında da şu cevabı verdi: Buna göre önce yuvarlak bir şekilde arz.” C. Kendi görüşüne uygun olmayan fetvalar varsa onları da ortaya koyarak kendi kanaatini bildirir. Konuyu tartıştıktan sonra ‘velhâsıl’ diyerek görüşünü zikreder ve fetvasını sonlandırır. 49 . daha sonra Allah arzı yaşamaya uygun hale getirmiştir. AYET. Kitâbu Tefsîri’l-Kur’ân 65.‫صلى هللا َعلَ ْي ِه َوسلم على غَيره َما َال يُحْ صى‬ 152 Buhârî. 153 Nâziât. no: 4815. ‘Sizi yaratmak mı daha güç. ‫ هل سيدنا رسول هللا ( صلى هللا عليه وسلم ) يفضل الرسل خصوصا ً فهل يفضلهم‬: ‫وسئل نفع هللا به‬ ‫ضل‬ َ ‫ وهل والية النبي ( صلى هللا عليه وسلم ) أَ ْف‬، ً‫ وهل الوالية المخصوصة في مرتبة النبوّة أوال‬، ‫عموما ً أم ال‬ ‫من نبوّته أم نبوّته أفضل‬ ‫ َال يخفى على من لَهُ أدنى ممارسة بتأمل ْالكتاب َوالسّنة أَن نَبينَا ُم َح همدًا صلى هللا َعلَيْ ِه َوسلم‬:‫فَأ َجاب بقوله‬ ‫ْض ِّم ْنهُ ْم همن‬ َ ‫ {تِ ْل‬:‫يفضل َج ِميع ْاألَ ْنبِيَاء َو ْال ُمرْ سلِينَ ُخصُوصا وعموما ً لقَوْ له تَ َعالَى‬ َ ‫ك الرُّ ُس ُل فَض ْهلنَا بَع‬ ٍ ‫ْضهُ ْم َعلَى بَع‬ ْ }ُ‫هللا‬ ‫َكله َم ه‬ ‫ت} أَي ُم َح همدًا صلى هللا َعلَ ْي ِه َوسلم َرفعه هللا تَ َعالَى على‬ ٍ ‫ضهُ ْم َد َر َجا‬ َ ‫] أَي ُمو َسى { َو َرفَ َع بَ ْع‬052 :‫[البَقَ َرة‬ ‫ وبالمعجزات الهتِي َال‬،‫ وبالسيادة على َج ِميع ْالبشر‬،‫ بالمعراج بِ َذاتِ ِه‬:‫َسائِر ْاألَ ْن ِبيَاء َو ْال ُمرْ سلِينَ من ثَ َالثَة أوجه‬ ‫ َوفِيه من المعجزات والفضائل لنبينا‬،‫آن معْجزَة بَاقِيَة مستمرة إِلَى قرب قيام السهاعَة‬ ِ ْ‫ َوكفى بِ ْالقُر‬،‫تحصر َو َال تفنى‬ ّ ‫َر‬ ‫اإل ْبهَام من تفخيم فَضله وإعالء قدره َما‬ ِ ْ ‫ َوفِي هَ َذا‬:‫ي‬ ِ ‫ قَا َل ال هز َم ْخش‬. En iyisini Allah bilir.79/27. O da (Allah onun ilminden faydalandırsın ve onu bereketli kılsın) şöyle cevap verdi: Evet dünya önce yaratıldı. HADİS VE KAYNAK KULLANMASI Heytemî. sonra da sema yaratılmış.“Heytemî’ye ‘arz semadan önce mi yaratıldı?’ diye soruldu. sorulan soruları ayet ve hadislerle cevaplamaya çalışır ve konu hakkında alimlerin görüşlerini zikreder.

bazılarını da (yani Hz. yok olmayacak ve inkar edilemeyecek mucizeler vererek diğer nebi ve rasüllerden üstün kılmıştır. bizatihi miraca çıkarması. Muhammed’i) derece derece yükseltmiştir’154 Allahu Teâlâ Hz Muhammed’i (as) üç yönden. Kur’an.:‫ َومن هَ ِذه ْاآليَة َوقَوله تَ َعالَى‬،‫َال يخفى لما فِي ِه من ال هشهَادَة على أَنه ْالعلم اله ِذي َال يَ ْشتَبِه والمتميز اله ِذي َال ْيلتَبِس‬ ‫ إِنهه‬:‫] رد ْالعل َماء على ْال ُم ْعتَزلَة قبحهم هللا تَ َعالَى فِي قَوْ لهم‬55 :‫[اإل ْس َراء‬ َ ‫{ولَقَ ْد فَض ْهلنَا بَع‬ َ ِ ْ }‫ض‬ ٍ ‫ْض النهبِيِّينَ َعلَىابَ ْع‬ ‫َال فضل لبَعض ْاألَ ْنبِيَاء على بعض‬ “Heytemî’ye (Allah onun ilminden faydalandırsın) şu soru soruldu: Efendimiz Allah Rasûlü (sav) diğer peygamberlere bazı özel yönlerden. 50 . Kur’anı Kerim’de Peygamberimize ait sayılamayacak kadar çok mucize ve onun diğer peygamberlere üstünlükleri vardır. başka şeylerle karışıp yok olması mümkün olmayan bir alem (işaret) olması sebebiyle. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurur: ‘O peygamberlerin bir kısmını diğerlerinden üstün kıldık. bütün beşere onu efendi kılması ve ona. onun ne kadar yüce ve şerefli olduğu 154 Bakara. 2/253. Zemahşerî şöyle der: “Bu ayetin müphem olarak gelmesinde Peygamberimizin. Allah onlardan bir kısmı (yani Hz. yoksa genel olarak mı üstündür? Hususi velayetlik nübüvvet mertebesinde mi yoksa değil midir? Peygamber Efendimizin (sav) velayet yoksa nübüvvet yönü mü daha üstündür? O da şöyle cevap verdi: ‘Kitap ve sünnete en alt seviyede bile hakim olup düşünen birine. sürekli ve kıyamet vaktine kadar devam edecek olan bir mucize olarak yeter. Efendimiz Muhammed (sas)’in diğer bütün nebilere ve rasüllere hem umumi hem de hususi yönden üstün olduğu gerçeği kapalı değildir. Musa) ile konuşmuş.

Heytemî. 17/55. 477.vurgulanmaktadır.”155 Alimler. Bu konudaki görüşünü daha geniş izah ettikten sonra da Zemahşerî’den de nakilde bulunarak görüşünü teyid eder. el-Fetâvâ el-hadîsiyye. Umer. Heytemî’nin burada. (ö. 156 İsrâ. thk. Hz Peygamberin hem umumî hem de hususî yönden üstün olduğunu söyleyerek Kur’an’dan delil getirir. Mutezilî olan Zemahşerî’ye atıfta bulunarak onu kaynak olarak gösterip Mutezîlilerin aynı konudaki görüşlerini ağır bir şekilde eleştirmesi ilginçtir. s. 538/1143) Keşşâf. I. Mutezile’nin (Allah müstehaklarını versin) ‘peygamberlerin bir birine üstünlükleri yoktur’ sözlerini reddetmişlerdir.’157 Bu örnekte Heytemî. bsk. Mahmûd b. 271-272. Adil Ahmed Abdulmevcûd ve Ali Muhammed Muavvız. Riyad-1998. Cârullah Ebu’l-Kâsım. 157 Heytemî. ‫العالمين ) وهم اإلنس والجن والمالئكة ففيه التصريح بأنه أفضل الخلق كلهم‬ ُ ‫وأرسلت إلى الخلق كافهة ) ومن شأن الرسول أن يكون أفضل من المرسل‬ ( ‫ويؤيده حديث مسلم اآلتي‬ ‫ واستدل الفخر الرازي‬، ‫على أفضليته ( صلى هللا عليه وسلم ) على سائر األنبياء بقوله تعالى بعد ذكرهم ) إليهم‬ ‫أُوْ َالئِكَ اله ِذينَ هَدَى ه‬ ‫ ] وذلك ألنه تعالى وصفهم باألوصاف الحميدة ثم أمر نبيه‬02 : ‫هللاُ فَبِهُدَاهُ ُم ا ْقتَ ِد ْه ( [ األنعام‬ ‫ وإذا أتى‬، ‫(صلى هللا عليه وسلم ) أن يقتدي بجميعهم فيكون إتيانه بذلك واجبا ً وإال كان تاركاً لمقتضى األمر‬ ، ‫بجميع ما تلبسوا به من الخصال الحميدة فقد اجتمع فيه ما كان مفرقا ً فيهم فيكون أفضل منهم‬ 155 Zemahşerî. 51 . I. yukarıdaki soruya cevap verirken hadisleri ve başka kaynak esereleri de kullanarak şöyle cevap verir: ‫وفي حديث أبي هريرة رضي هللا عنه مرفوعا ً البخاري ( أنا سيد الناس يوم القيامة ) وهذا صريح في أفضليته‬ ‫ وفي حديث عند البيهقي ( أنا سيد‬، ‫(صلى هللا عليه وسلم ) على آدم وعلى جميع أوالده من األنبياء والمرسلين‬ . Allahu Teâlâ’nın ‘gerçekten biz peygamberlerin kimini kiminden üstün kıldık’156 ayetini delil getirerek. s.

Kendi verdiği cevap etrafında oluşabilecek şüpheler var ise bunları “Şayet sen şöyle dersen. Kitabu Tefsîri’l-Kuran. 5. 52 . sorularla ilgili başka konuları da gündeme taşır ve başka alimlerin soru hakkındaki görüşlerini ortaya koyduktan sona kendi düşüncesini zikreder. Beyrut-1981. ‘İşte. no:523. diğerlerinden üstün olmuş olur. 162 Heytemî. (Ey Muhammed!) Sen de onların tuttuğu yola uy’160 ayetini delil getirdi. 162 Heytemî. Beyhakî’de geçen ‘ben alemlerin (insanlar cinler ve meleklerin) efendisiyim’ hadisinde Allah Rasülü’nün mahlukatın tamamına üstün olduğuna açık bir beyan vardır. onun (sav) diğer nebilere üstünlüğüne. Dâru’l-İlm. aksi takdirde emrin gereğini terketmiş olur. Rasûl’ün. XIII. Nebi’nin (as) Adem oğullarının bütün nebi ve resüllerinden daha faziletli olduğu açıktır. Fahru’r-Râzî. 159 Muslim. 160 En’am. dolayısı ile o. o nebîlerin sahip oldukları övgü dolu vasıfların tamamını uyguladığında kendilerinde bulunan birini diğerinden ayıran güzel vasıfların tamamı Allah Rasûlünde toplanmış. 75. 604/1148). Kitâbü’l-Mesâcid. Allah Rasûlü. sonra da Nebîsine (sav) onların tamamına uymayı emretti. no: 4712. s. Şu ileride gelen ‘Ben bütün mahlukata gönderildim’159 Müslim hadisi bu durumu teyid eder. Fahreddin. 65. o nebîleri övgüye layık vasıflar ile donattı. el-Fêtâvâ el-hadîsiyye.161 çünkü Allahu Teâlâ. 6/90.“Ebû Hureyre (ra)’dan merfu olarak Buhârî’de geçen ‘Kıyamet gününde insanların efendisiyim’158 hadisinde. Allah’ın doğru yola ilettiği kimselerdir. onların isimlerini zikrettikten sonra. ben de derim ki…” uslubuyla izale yoluna gider: 158 Buharî. (ö. Bu durumda onun buna uyması da vacib olur. s. 173. 161 er-Râzî. onlara gönderilen elçilerin en üstünü olması onun şanındandır. o peygamber. Mefâtihu’-l-Gayb.

sonra da onları diriltti’163 ayetinin tefsirinde anlattıkları kıssalara aykırıdır dersen buna cevaben şöyle derim: Bunda bir zıtlık yoktur. (‫ )وسئل نفع هللا به‬Heytemî’ye (Allah onun ilminden faydalandırsın) soruldu. Nebi (sav)’den gelen sahih bir şey değildir. Bazen de aynı kalıplar kullanılır. 2/243. meçhul bir ifafe olan ‫‘ سُئل‬soruldu’ kelimesi kullanılarak başlanır. 53 . 164 Heytemî. el-Fêtâvâ el-hadîsiyye. Dua cümleleri. SORU VE CEVAP ŞEKİLLERİ Heytemî’nin eserinde sorulara. ölüm korkusuyla yurtlarını terkedenleri görmedin mi? Allah onlara “ölün” dedi. Eserde kullanılan soru ve cevap kalıpları şöyledir: a. Çünkü müfessirlerin bu kıssada ve benzerinde bahsettiklerinin çoğu. Cevap verirken de genelde ‫‘ فأجاب‬cevap verdi’ kelimesi kullanılır. Sorulan ve cevaplayan kişi Heytemî olduğu için devamında dua cümleleri gelir. Allahu Teâlâ’nın ‘Binlerce kişi oldukları halde.ْ ‫ (أَلَ ْم ت ََر إِلَى اله ِذينَ َخ َرج‬: ‫ ينافي بعض ما تقرر ما ذكره المفسرون في قصة قوله تعالى‬: ‫فإن قلت‬ ‫ار ِه ْم‬ ِ َ‫ُوا ِمن ِدي‬ ْ ُ‫هللاُ ُموت‬ ‫ت فَقَا َل لَهُ ُم ه‬ ُ ] 042 : ‫وا ثُ هم أَحْ يَاهُ ْم ) [ البقرة‬ ٌ ُ‫َوهُ ْم أُل‬ ‫ ال منافاة ألن أكثر ما ذكره‬: ‫قلت‬ ِ ْ‫وف َح َذ َر ْال َمو‬ ‫ وإنما يعتمدون في‬، ‫المفسرون في هذه القصة ونظيرها لم يصح فيه عن النبي ( صلى هللا عليه وسلم ) شيء‬ ‫ذلك على نحو أخبار إسرائيلية ال تقوم بها ُحجهة عند النزاع‬ “Şayet sen: müfessirlerin. 163 Bakara. b. s. Çünkü onlar burada ihtilaf halinde delil olarak kabul edilemeyecek İsrailîyat türü haberlere dayanmaktadırlar. 16. (‫ )سُئل نفع هللا بعلومه وبركته‬Heytemî’ye (Allah onun ilminden faydalandırsın ve onu bereketli kılsın) soruldu. her soruda aynı değildir değişik dua kalıparı kullanılır.”164 D.

f. (‫ )وسئل أدام هللا النفع بعلومه‬Heytemî’ye (Allah onun ilimlerinden sürekli faydalandırsın) soruldu. (‫ )وسئل أمدنا هللا من مدده‬Heytemî’ye (Allah onun mededinden bizi faydalandırsın) soruldu. m. (‫ ) وسئل أدام هللا النفع به‬Heytemî’ye (Allah onun ilminden sürekli faydalandırsın) soruldu. n. g. yaşadığı müddetce mutlu ve ömrünü berektli kılsın) şu sözü ile cevap verdi. (‫ )فأجاب نفع هللا بعلومه وبركته‬Heytemî (Allah onun ilminden faydalandırsın ve bereketli kılsın) şöyle cevap verdi. i.c. (‫ )فأجبت‬Cevap verdim. (‫ )فأجاب أمدنا هللا بمدده بقوله‬Heytemî. k. (‫ )فأجاب فسح هللا في مدته ونفعنا بعلومه وبركته‬Heytemî (Allah onu yaşadığı müddetçe ilmini geniş eyleyip ilminden ve bereketinden faydalandırsın) şöyle cevap verdi. o. (‫ )فأجاب نفع هللا بعلومه‬Heytemî (Allah ilminden faydalandırsın) şöyle cevap Verdi. (‫ )وسئل فسح هللا في مدته‬Heytemî’ye (Allah onu yaşadığı müddetçe ilmini geniş eyleyip faydalandırsın) soruldu. (‫ )فأجاب رضي هللا عنه‬Heytemî (Allah ondan razı olsun) şöyle cevap verdi. (‫ )فأجاب فسح هللا في مدته بقوله‬Heytemî ( Allah. j. d. Allah onun mededinden bizi faydalandırsın) şöyle cevaplandırdı. 54 . ( ‫متع هللا بحياته‬: ‫ )وسئل‬Heytemî’ye (Allah bizleri hayatı boyunca onun ilminden faydalandırsın) soruldu. h. e. l. (‫ )فأجبت بقولي‬Şu sözümle cevap verdim.

243. Kur’an nüshasının başka bir nüsha üzerine konulup konulmayacağı.. Bunlara benzer kalıplar soru ve cevap verilirken kullanılmıştır.166 Eseri incelerken akla ilk gelen. 165 Örneği için bkz. Heytemî. bazen de bir soruyu cevaplarken konuyla alakalı akla gelebilecek diğer ihtimaller de ele alınır. Sorular hangi ortamda sorulmuş olabilir. Sorulan soruda bir kelimenin mahiyeti soruluyorsa önce o kelimenin ne manaya geldiğini açıkladığı da görülür.e. 421-432.p. bir vakfa ait Kur’an nüshasına ‘bu kitap şuraya vakfedilmiştir’ veya ‘fulan kişi vakfetmiştir’ yazmak caiz midir?’ gibi sorular takip eder. 166 Bu konuya örnek olarak. (‫ )فأجاب نفعنا هللا بعلومه في الدنيا واآلخرة‬Heytemî (Allah dünyada ve ahirette onun ilminden bizi faydalandırsın) şöyle cevap verdi. a. Örneğin ‘Mushafı veya ilmî kitapları incelerken sahibinin izni olamadan düzeltebilir mi?’ sorusunun devamında. 59. el-Fêtâvâ el-hadîsiyye. Sorular yazılı olarak öğrencileri tarafından hazırlanıp hocalarına sorulmuş ve Heytemî’den duyduklarını cevap olarak kaleme almış olabilirler.g.165 Sorulan bir soru bazen birden çok konuyu içine alacak şekilde sorulur ve cevabı da ona göre verilir. s. b. Soru şekil ve cevap tarzlarına bakıldığında eserin oluşturulmasında birkaç ihtimal ortaya çıkmaktadır. 55 . soru. ‘bu eseri Heytemî kendisi mi yoksa öğrencileri mi yazmıştır?’ sorusudur. Talim esnasında soru-cevap şeklinde tedris yolu ile oluşmuş olabilir. yazılı mı verilmiş yoksa şifahi sorulardan mı müteşekkil? Bu soruların cevabını verirken eserde kullanılan metod ve soru-cevap için kullanılan kalıplar bize yardımcı olmaktadır. bkz. a. Heytemî.

E. MEZHEP FAKTÖRÜ Heytemî eserinde fetvaları verirken kullandığı kaynaklara bakıldığında birçok temel eserlerden faydalandığı görülür. FETVA YÖNTEMİ Eserde ele alınan konuların ekseriyeti fıkhî konular ile ilgili olmadığından hüküm verirken sonuçta caizdir caiz değildir gibi bir cevap tarzı fazla kullanılmamıştır. eseri bizzat kendisinin telif yoluyla oluşturduğu söylenemez. 56 . eserin öğrencileri tarafından yazıldığını gösteriyor. bir vaaz esnasında veya sohbet ortamında sorulmuş olup. Sorulan sorular “caiz midir?” şeklinde olduğunda caizdir veya caiz değildir gibi cevaplar vermiştir. öğrencileri daha sonra sistematik hale getirmiş olabilirler. Sorular şifahi olarak sorulmuş. daha sonra öğrencileri soru ve cevapları telif haline getirmiş olabilirler. Örnek: Sorulara cevap verilirken cevapların içinde de birçok yerde “caiz” kelimesi kullanılmıştır. Zira soru ve cevap şekilleri. Sorulara mezhep taassubuyla cevap vermemiş. F. d. Buna göre eserin geneline bakıldığında Heytemî’nin. Fetvaları verirken Ehl-i sünnet’in düşüncesi doğrultusunda vermiştir. Sorular. genelde ele alınan sorular fıkıh içerikli olmadığından bütün mezheplerin ve âlimlerin görüşüne ihtiyaç halinde müracaat etmiştir.c. Cevap şekilleri soru şekline göre değişmektedir.

Bundan dolayı ahiretle alakalı haber vermek caiz değildir. yazarın o eseri oluştururken faydalandığı kaynaklar ve o eseri kimlerin ne kadar kaynak olarak kullandığından anlaşılır. 389. İbn Ebî Hâtim (ö. zayıflığı veya kaynağı belirtilmedikçe zikretmek caiz değildir. Tefsir Kaynakları 1. ancak Nebi’den (sav).”167 G. Ahiret hakkında senedi sahih olmayan bir rivayeti. 3. ‘İbn Ebî Hâtim’in tefsiri’ dediğinde Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm’i anlaşılır. senedi sahih olan rivayet müstesna. Heytemî. a. ESERDE KULLANILAN KAYNAKLAR Bir eserin ne kadar değerli olduğu.168 167 Heytemî. Kullandığı kaynakları. bazen de sadece yazarını zikreder. Kadî İyâz (476/1083): eş-Sifâ.ْ ‫فإن أمور اآلخرة من المغيبات عنا فال يجوز لنا أن نقدم على اإلخبار بشيء منها إال‬ ‫إن صح سنده عن‬ ‫ وأن ما ال يصح سنده ال يجوز ذكره إال مع بيان ضعفه أو مخرجه‬، ) ‫النهبِي ( صلى هللا عليه وسلم‬ “Ahiret ile alakalı gaybî kunular bize kapalı olan hususlardandır. Kaynaklarını söylerken bazen hem eseri hem de yazarını zikreder.g. el-Fêtâvâ el-hadîsiyye. Bu kaynakları kullanırken mezhep farkı gözetmemiş hatta eserinde ağır bir şekilde eleştirdiği İbn Teymiye’nin eserlerini de kaynak olarak kullanmıştır. eserinden hiç bahsetmez.e. eserini oluştururken birçok değişik kaynaklardan faydalanmıştır. 502/1108): Tefsîru’l-Kur’an. 57 . kaynakların türüne ve yazarların vefat tarihlerine göre ele alınacaktır. Râgıb el-İsfehânî (ö. a. 168 Heytemî. 327/939): Heytemî. 46. 2. İsme atıf yapıldığında o ismin en meşhur eserinin kasdedildiği anlaşılmaktadır.

e. Muhammed (ö.e. 65. Abdürrezzâk es-San‘ânî (ö.171 b. Cârullah Ebi’l-Kâsım. a. 211/826-27): el-Musannef. 171 Heytemî. İmam Mâlik (179/795): ‘Ehrace Mâlik ‘ve câe an Mâlik’ denildiğinde rivayetin İmam Malik’in el-Muvattâ’sında geçtiği anlaşılmaktadır. 538/1144): el-Keşşâf.4. 671/1272): Kurtubî kaynak gösterildiğinde genelde en önemli eseri olan el-Câmî li Ahkâmi’l-Kur’an 169 adlı esri kasdedilir. 172 Heytemî.g.g.g. Hanbel denildiğinde el- Müsned adlı eseri kasdedilir. Muînüddin el-Îcî’ es. 8. Râzî’nin Mefatihu'l-gayb adlı tafsîrini kasdeder. 6. 685/1286):170 Envarü't-tenzîl ve esrârü’t-Te’vîl. Hadis Kaynakları 1. Mahmûd b. Beyzâvî. Kurtubî. Ahmed (ö.Safavî (ö. Fahreddîn er-Râzî. Umer. Ömer b. 606/1210): ‘Zekerehû Fahru’r-Râzî fi tefsîrihi’lKebîr’ dediğinde Heytemî.’173 3.e. 173 Heytemî.172 2. 170 Heytemî. Ebu Abdillah Fahrüddîn Muhammed b. Zemahşerî. Hüseyn er-Râzî et-Taberistânî (ö. Ömer b. 126. a. (ö. Ahmed b Hanbel (241/855): Ahmed b. 24. 157. 5. el-Fêtâvâ el-hadîsiyye. 58 . 7. Nâsırüddîn Ebû Saîd Abdullāh b.174 169 Heytemî eserinde Kurtubî’ye 12 yerde atıfta bulunur. 90. Ebû Abdullah Muhammed b. 905/1500): Câmiu’l-Beyân fî tefsiri’l- Kur’an. Râzî’nin bu tefsiri et-Tefsirü'l-kebîr diye de bilinir. a.

Müslim b.g. a. 9. Yezîd Mâce el-Kazvînî (ö. İbn Mace. Îsâ b. 5. Beyhakî. 14. ‘fi’l-Buhârî’ atıflarıyla Buhârî’nin Sahîhi kasdedilir.175 12. Şuabu’l-İmân. Eyyûb (ö. el-Fêtâvâ el-hadîsiyye. 8. 176 Heytemî. Rûyânî. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî (ö. el-Eş‘as b. 370/919): el-Müsned. Buhârî’nin. 201-202. 536/1141): Mâzerî’nin el-Mu’lim adlı eserinin olduğu bilinmektedir.176 174 Heytemî. el-Hâkim en-Nîsâbûrî (ö. Müslim el-Kuşeyrî (ö. el-Fetâvâ el-hadîsiyye. 275/889): Ebû Dâvûd denildiği zaman kasdedilen onun Kütüb-i Sitte arasında sayılan eseri es-Sünen’i anlaşılır. Hüseyin b. Ebû Abdillâh Muhammed b. 59 .e. Mâzerî (ö. 405/1014): el Müstedrek. Buhârî (194-256/810-870): Buhârî için bazen ‘fî Sahîhi’l-Buhârî’. 261/874): el-Câmiu’s- 6. 175 Heytemî. Ahmed b. 365/976): el-Kâmil. Taberânî. 11. rical kaynakları arasında yer alan Târîhu’l-Kebîr’i’de kaynak olarak kullanılmıştır. Tirmizî: Ebû Îsâ Muhammed b. Ahmed b. 7. 458/1066): es- Sünenü’l-Kübrâ. 279/892): el-Câmiu’s-Sahîh. 10. 13. 39. Sahîh 273/887): Sünen. ‘Ali b. İbn Adiy (ö. 360/971): Mu’cemü’l-Kebîr’i ve Mu’cemü’l-Evsat. 75. Ebû Dâvûd Süleymân b.4. Mûsâ (ö. el-Haccâc b. Ebü’l-Kâsım Müsnidü’d-dünyâ Süleymân b. Hârûn: (ö. Ebu Bekr Muhammed b. Sevre (Yezîd) et-Tirmizî (ö.

. s. 177 İbnü’l-Cevzî’nin hadisciliği hakkında bkz: Yıldırım.e.181 Erba’în ve el-Mecmû gibi eserlerini de kullandığı görülür.114. el-İsâbe ve etraf kitaplarından olan elMuhtâra’sına onbir yerde müracaat etmiştir. a.. a. 17.. İbnu’s-Salah eş-Şehrezûrî (ö. Süyûtî’nin edDürru’l-mensur’u da müracaat ettiği eserleri arasındadır.49. 182 Heytemî.g.e.e. İbn Hacer el Askalânî (ö. Enbiya. Şerhu’l-Muhezzeb’e de beş yerde atıf yapılmıştır. Nevvevî’nin el-Ezkâr’ına yirmi yerde. 179 Heytemî. 18. Bir tek bu eserin ismini zikreder. 48..g. Faydalandığı eserlerinin başında Ezkâru’n-Nevevî’den muhtasar olan el-Muhtasar (Ezkâru’l-Ezkâr) gelmektedir. 643/1245): Heytemî. 181 Heytemî. 177 16. Ancak Suyûtî’den yaptığı alıntıların çoğunu bu eserden aldığı söylenemez.e. Suyûtî (ö. a. İbn Salah’ın el- Fetâvâ178 ve er-Rihle adlı eserlerinin ismini zikreder. 60 .15. İbnü’l-Cevzî’nin Hadisciliğine Genel Bir Bakış. a. 178 Heytemî.. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 73-125. 97.180 Şerhu’l-Muhezzeb.g.182 19. 38. Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. 911/1507): Suyûtî’nin eserlerinden de oldukça çok faydalanmıştır. Askalânî’nin Fethu'1- Bârî bi-şerhi Sahîhi'l-Buhârî. İbnu’l-Cevzî diye meşhur olan Ebu’l-Ferec Abdurrahman el-Cevzî (ö. c. Üsdü’l-gâbe. a. Şeref (ö. Nevevî. İbn Salah’a birçok yerde atıfta bulunur. X/1. 597/1201): el-İlelü’l-mütenahiye ve el-Mevdûât. 180 Heytemî.e. 49. 676/1277): Heytemî’nin kullandığı temel eserlerin başında Nevevî’nin el-Ezkâr’ı179 ve Şerhu Müslim gelir.g. 852/1449): Heytemî. Nevevî’nin ayrıca er-Ravza. Haziran-2006.g.

el-Fêtâvâ el-hadîsiyye. 476/1083): Şerhu’l-Lum’a. Hanbel’in Müsned’i ve Abdürrezzâk’ın Musannef’i gibi hadis kaynakları müracat ettikleri arasındadır. 386/966): Muhtasarü’l-müdevvene.g. 7. Ahmed b. a. 90.186 8.g. Ahmed (ö.23. 3. İbn Ebî Zeyd (ö. Kendi zamanına kadar yazılmış olan temel kaynakların birçoğunu kullanmış olması onun hadis ilmine ne kadar vâkıf olduğunun göstergesidir. 6.185 5. 185 Mevsılî dört yerde. Ebû İshak eş-Şîrâzî (ö. Ebû Muhammed b. Abdullah b. Ebî Zeyd (310/922): er-Risâle. a.Heytemî’nin. 327/939): Mekârimü’l-ahlâk ve meâlîhâ184ve el-Fevâid adlı eseri. 4. bu eseri sıklıkla kullanmış ve oradan hadis naklinde bulunmuştur. İmamu’l-Harameyn el-Cüveynî’in (Ebu’l-Meâlî) (ö. 290/903) Zevâidü’z-zühd.e. 186 Heytemî. 505/1111): Gazalî’nin İhyâ’sı müracaat edilen ana kaynaklar arasında sayılabilir. Gazzâlî (ö.183 2. Ca‘fer b. 69. Ebû Bekr Muhammed b. Muhammed es-Sâmerrî el-Harâitî (ö. İbn Abdi’l-Berr (463/1071): el-İstizkâr. 184 Heytemî. 15. eserini oluştururken en eski kaynaklardan başlayıp birçok başka temel hadis eserlerine müracaat ettiği görülür. Diğer Kayanaklar 1. 478/1085): İrşâd. Heytemî.e. c. 183 Heytemî. Ebû Ya’lâ el-Mevsılî (374/984): el-Müsned. Ebû Ya’lâ el-Ferrâ’da üç yerde kaynak olarak kullanılır. 61 . Kutub-i sitte başta olmak üzere İmamMalik’in Muvatta’sı. 9. On iki yerde onun görüşlerine müracaat ettiği görülür.

Hüseyn ed-Dımaşkî eş-Şafiî (ö. 21. 12. İbn Ebi’d-Dünya (ö. ancak Usdü’l-gâbe’nin İbnü’l-Esîre ait olduğu bilinmektedir. İbn Asâkir. Alaeddin Konevi (ö. Hibetillah b. a. 632/1234) : Avârifu’l-meârif. İbnü’t-Tilimsânî (644/1246 ): Şerhu’l-me’âlim. Hasan el-Huleymî (ö. 19.10. Şîrûye b. 403/1013): el-Minhâc. 673/1274): Şerhu’l-İrşâd. Ammûye el- Kureşî el-Bekrî es-Sühreverdî (ö. el-Hasen b. 630/1233): Usdu’l-gabe. Ebû Abdullah Hüseyin b. 729/1329): el-İbtihâc Muhtasaru’l-Minhâc. İbn Bezîze (ö. 62 .e. 14. Abdillah b. 11. ez-Zerkeşî ismini vererek birçok kez atıfta bulunmuş ancak hangi eseri olduğunu söylememiştir. 509/1115): Müsnedü’l-Firdevs (Firdevsü’l-Ahbâr). el-Halebiyyât. 17. 188 Heytemî. 20. 13.187 16. 156. Abdillah b. İbn Ebî Âsım (ö. müellifinden İbnü’l-Esîr (ö. 287/900): el-Müsned.g. 114. 571/1176): Târihu medîneti Dimaşk eseri mevcuttur. 281/894): Sıfâtu’l-cenne. Abdillâh et-Türkî el-Mısrî el-Minhâcî ez-Zerkeşî eş-Şâfiî (ö. Huleymî. Şehredâr (ö. 771/1369): el-Fetâvâ. Bu eseri kullanırken bahsetmez.. Zerkeşî’nin en meşhur eserleri arasında el-Burhân fî ulûmi’l-Kur’ân adlı eserinin olduğu bilinmektedir.189 187 Heytemî. Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. Deylemî. Ebu Hafs Şihabüddîn Ömer b. 15. 794/1392): Heytemî. Bahâdır b. Et-Tâc es-Subkî (ö. el-Fetâvâ el-hadîsiyye. Ebü'l-Kâsım Ali b.188 18. Muhammed b.

190 24. İbn Manzûr (ö. Hevâzin el-Kuşeyrî (ö. 190 Heytemî. Ebu Abdullah el-Kâyâtî (ö. 737/1336): el-Medhal. 31. Ebu’l-Kâsım el-Kuşeyrî (ö. 29. s. 28. 444/1052 ): es-Sünenü’l-vâride fi’l-fiten.22. 192 Heytemî. 196 Heytemî. Ebû Amr ed-Dânî (ö. 23.. 711/1311): Lisanü’l-Arab. 59. 26.196 Sadece yazar ismi zikrederek görüşlerinden faydalandığı müellifler ise şöyle sıralanabilir: Heytemî görüşlerini açıklarken. 354/965): es-Sahih. 69. el-Fêtâvâ el-hadîsiyye. 63 . İbn Hibban’ın (ö.194 32. İbn Kuşeyrî.12. el-Fetâvâ el-hadîsiyye.197 Ebu Sehl esSu’lûkî (ö. İbn Kuteybe (ö. s. Maverdî (ö 450/1058): el-Ahkâmu’s-sultâniyye.g. 276/889.195 33. el-Fêtâvâ el-hadîsiyye. s. s. ?): er-Ravza ve el-Ezkâr. Ebu Nasr Abdulkerim eş-Şîrâzî (?): el-Fevâid.e. 193 Heytemî. Râgıb el-Isfehânî (ö. 47. 191 Heytemî. 376/986). a. Ebû Ya’lâ el-Ferrâ (ö. 194 Heytemî.. el-Fêtâvâ el-hadîsiyye. 97.192 29. Ebû Hayyân el-Endelûsî (ö. 25. 776/1374) Mecmau’l-ahbâb ve Tezkiratü üli’l-elbâb. Şeyhul İslam İbn Bezîra ( ? ): Şerhu’l-İrşâd. s. el-Fêtâvâ el-hadîsiyye. 97. 156. 425/1034): Tefsîru’l-Kurân. s.191 28. 27. El Hasen (ö. 20. 56.193 30. Muhammed b. a. 369/980).e. Abdulkerim b. 195 Heytemî. 465/1072): er-Risâle.g. s. 189 Heytemî. İbnu’l-Hâc el-Mâlikî (ö. 35. el-Fêtâvâ el-hadîsiyye. 745/1344): Bahru’l-Muhît.

795/1393). 660/1226). 844/1440). Eyyûb ez-Züraî edDımaşkî el-Hanbelî (ö. İbn Receb. 199.201 İbn Kayyım elCevziyye. s. 684/1285). IV. Ebü’l-Ferec Zeynüddîn Abdurrahmân b. Kemal b. s.203 Heytemî (ö. Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed el-Berzelî (ö.199 Takiyyuddîn es-Subkî (683/1284). 974/1567) kendi eserlerine de atıfta bulunur.g. 902/1427) ve asıl adı Zekeriyya b. IV.. Ebû Bekr. a. thk. 15. Abdisselam (ö.e. Muhammed b. s. Ahmed İbn Zekeriyya el-Ensârî olan hocası Zekeriya el-Ensarî’nin (ö. 64 .458/1066)..23.g. (ö.g. Bu kadar ilmi kaynakları kullanması ve 197 198 Heytemî.e. eserini oluştururken birçok temel eserlere müracaat ettiği ve onları kaynak olarak kullandığı görülmektedir. ‘İz b. 199 Heytemî. 25 203 Heytemî. Mekke-1990. Muhammed b. 526/1131). a. el-Hasâis min şerhi’l-irşâd ve Şerhu’l-İrşâd gibi eserlerini kaynak olarak kullanır. el-Fêtâvâ el-hadîsiyye. 86. 200 Ziriklî.e. 751/1350).e. Hummam el-Kemâl Muhammed b. el-Fêtâvâ el-hadîsiyye. İmam Ebu’lKasım b. Tekmiletü’l-İkmal. Ahmed b. a.200 İmam İbn Abdisselâm ve Abdusselam’ın öğrencisi imam Şehâbuddîn el-Karâfî el-Mâlikî (ö. Abdürrahmân es-Sehavî.e. a. Abdirrahmân Receb el-Bağdâdî ed-Dımaşkî (ö. Muhammed b. Abdulganî el-Bağdâdî. Abdulkayyûm Abdi Rabbi’n-Nebî. Ebî Bekr b. a. s. s. 557.g. 198 İbn Ebî Ya’la (ö. 861/1457). 201 Heytemî.. 79. 302.204 Heytemî.g. 202 Heytemî. Abdulvâhid (ö. 204 Heytemî. s. 926/1520)202 sözlerini kaynak olarak kullanır. 114... Kendisinin şerh ettiği Hâtıb Leyl’in el-‘Ubâb. s.

ahvalinin bozukluğu ve sözlerinin yalan olduğunu ortaya koymuşlardır.. Salih b. Heytemî de bu eleştirilerinden dolayı başkaları tarafından eleştirilir. müçtehit imam. Beyrut. Onun itirazları yalnızca son dönem mutasavvıfları ile sınırlı değil.. imametinde büyüklüğü ve içtihat mertebesine ulaştığı ulema nezdinde ittifakla kabul olunan Ebu’l-Hasen es-Subkî ile oğlu Tâcuddîn es-Subkî ve şeyh İmam İz b. Ğ. zaman zaman tasavvuf karşıtı kişileri sert bir şekilde eleştirir. Malikî ve Hanefî ve daha başkalarının sözlerini okumaları gerekir. 1355/1936) el.IV. el-Âyâtü’l-Beyyinât fî ademi simâi emvât alâ mezhebi’l-Hanefiyyeti’s-sâdât. saptırdığı âmâ. soruya cevabında İbn Teymiyye hakkında şöyle demektedir: “İbn Teymiyye. I. İbrâhim el Fakîh. HEYTEMÎ’NİN İBN TEYMİYE’YE ELEŞTİRİLERİ Heytemî. Huseyn. Süleyman b. Kaldırılıp atılması gerekir.thk. thk. Eleştirdiği kişilerin başında İbn Teymiye ve öğrencisi İbn Kayyım el-Cevziyye gelir. ileride geleceği gibi Ömer b. s.Keşfü’l-Mubdî li temvîh’i ebi’l-hasen es-Subkî. sağır ve zelil kıldığı bir kuldur. adlı eserin tahkikinde eleştirdiği görülmektedir (Alûsî. konu edindiğimiz eserinde 69. Hüseyn Muhammed b. Ebû Bekir b. İmamlar bu gerçeği. Ebi Tâlib (ra) gibi büyük sahabilere de itiraz etmiştir.205 Heytemî. Bsk. b. Elbânî de Alûsî’nin. Sâlim Şehhâl. 65 . el-Hattâb ve Ali b. t. I. Bunu öğrenmek isteyen. Muhammed Nasiruddin Elbânî. Bu tür 205 Eleştiriler için bkz: Muhammed b.y. Allah’ın kendisini rezil ettiği. el-Âyâtü’lBeyyinât fî ademi simâi emvât alâ mezhebi’l-Hanefiyyeti’s-sâdât. 2002. Bu sözlerinin bir kıymeti yoktur.. Ali elMuhsin. 124-236. Cemâ’a ve bunların çağdaşları ile Şafiî. (ö. Bu eleştirisini el-Fetâvâ el-hadîsiyye’de yaptığı gibi bazen de diğer eserlerinde yapar.onlara hakim olması kendisinin ne kadar konulara vakıf olduğu ve ilmi birikiminin ne derece ileri olduğunu gösterir. 63). bsk. .

- Zekat diye verilmese de esnafın vergi olarak verdiği paralar zekat yerine geçer. - İcmaa muhalefet eden ne kafir olur ne de fasık. 66 . - Hayızlı kadının Beyt’i tavaf yapması mubahtır. Ömer ve Hz. sapık/sapkın. 207-208. - İçinde fare gibi hayvanın öldüğü su necis olmaz. - Namaz kasten terkedildiğinde kazası gerekmez. - Hayızlı kadını boşamakla talak geçekleşmez. - Üç talak. 204-205. saptırıcı mübalağacı.”206 Heytemî bu sözlerin devamında İbn Teymiyye’nin görüşlerini sıralar ve Müslümanların icmaına aykırı olarak şunları savunduğunu söyler: - Talaka yemin eden kimse yeminini bozduğunda yalnızca keffaret gerekip hanımı boş olmaz. Allah ona adaletiyle muamele etsin ve bizleri de onun yolundan. el-Fêtâvâ el-hadîsiyye. - Cehennem bir gün fani olacaktır. s. Ömer’in hata ve yanlışlarının olduğunu söylediğini nakleder. akidesinin sapkınlığından ve fiilinden korusun. el-Fêtâvâ el-hadîsiyye. Ali (ra) hakkında da farklı düşüncelerinin olduğunu Hz.207 Yukarıda sayılan ve daha fazla şeyleri İbn Teymiyye’nin savunduğunu söyleyerek Hz. cahil ve fasit biri olduğuna inanılır. 207 Heytemî. Bununla beraber bazı 206 Heytemî. - Rasulullah’ın kabrine ziyaret kastıyla yapılan sefer günahtır. - Peygamberler masum değildir. tek talak sözü yerine geçer.sözlerden dolayı onun bidatçı.

67 . Heytemî’nin İbn Teymiye’ye nisbet ettiği “Rasulullahın kabrini ziyaret etmenin masiyetten sayılacağı” görüşünü İbn Teymiye’nin söylemediğini. 210 Muhammed b.e. Ayrıca “hadislerle fetvalar” türü kitaplarla diğer fıkıh kitapları arasındaki farklılıkların ortaya konması önemlidir. onu asıl meşhur kılan klasik Şafiî fıkıh kitâbı el-Fetâvâ el-Kubrâ el-Fıkhiyye’si olmuştur.210 H. Huseyn.209 Muhammed b. İbn Teymiye’nin Hz. a. Hüseyin kendisini eleştirmiştir. 207. I. Hüseyin. el. Huseyn. Her iki eserin de fıkıh kitabı olması sebebiyle aralarındaki benzerlik ve farklılıkların incelenmesi yerinde olacaktır. I. el. Ne varki bu iddialar büyük iddialar ve nerelerde geçtiğinin tesbiti gerekir. fasıklıkla ve bidatçı olduğunu söylediklerini naklederek kendi eleştirisini haklı çıkarmaya çalışır. Ali. hiçbir kitabında bu görüşüne rastlanamadığını belirtmektedir. Bu sebeple de Muhammed b. Heytemî’nin.208 Zamanındaki bazı büyüklerin de onu eleştirdiği.Keşfü’l-Mubdî li temvîh’i ebi’l-Hasen es-Subkî. bazı görüşleri İbn Teymiye’ye nisbet ederek ona bühtanda bulunduğunu söyler. 224. Ebû Bekir ve Ömer hakkında söylediklerinin nerede geçtiği tesbit edilememiştir.Keşfü’l-Mubdî li temvîh’i ebi’l-Hasen es-Subkî.seleflerinin başka bir mecliste İbn Teymiyye’nin :‘Ali üç yüzden fazla meselede hata yapmıştır’ dediğini haber vermişlerdir’der. 228. EL-FETÂVÂ EL-HADÎSİYYE İLE EL-FETÂVÂ EL-KUBRÂ EL-FIKHIYYE’NİN KARŞILAŞTIRILMASI Heytemî.g. Fıkıh kitabı olarak sadece el-Fetâvâ el-hadîsiyye’yi yazmamış. 209 Muhammed b. 208 Heytemî.

gibi temizlik konularını ele alır ve sonra Kitâbü’s-salât bölümüne geçip alt başlıklarla bablar halinde namaz bahsini işler. El-Fetâvâ el-hadîsiyye’de ise ele alınan konular oldukça farklıdır. Talebelerinden Abdulkâdir el-Fâkihî tarafından Heytemî’nin sağlığı zamanında derlenmiştir. Bâbü’l-vuzû. öncelikle Heytemî’nin el-Fetâvâ el-Fıkhiyye’de izlediği yöntemi tespit edip konumuz olan diğer eseri elFetâvâ el-hadîsiyye ile içerik ve üslup bakımından farklılıklar ve benzer yönler ortaya konularak karşılaştırılması yapılacaktır. Diğer 211 Kallek.A. 1. Babü’l-istincâ. Şöyle ki: Heytemî. Eserde tefsir. Cengiz “İbn Hacer el. İçerik Bakımından Karşılaştırılması: Heytemî’nin el-Fetâvâ el-fıkhiyye adlı eseri. D. bölüm başlığını koyduktan sonra konuyu bablar olarak alt başlıklar halinde tekrar ele alır. Kitabü’t-tahâre diye başlar ve bütün fıkhî konuları diğer klasik fıkıh kitaplarındaki gibi ele alır.İ. fıkıh usûlü.. 532. fıkıh konularına göre düzenlenmiş soru ve cevaplardan oluşan bir fetva mecmuası niteliğindedir. tasavvuf. XIX. hadis. Babü’l-içtihâd. Kitâbü’t-tahâre bölümü altında Babü’n-necâse. gibi birçok farklı alanlarda konular ele alınır.Heytemî’nin en önemli eserlerinden biri olan el-Fetâva el-kubrâ elfıkhıyye’nin içeriği fıkhî konular ile alakalıdır. adı üzerinde fıkıh konuları ile ilgilidir. 68 .211 İçerik bakımından diğer eserinden oldukça farklıdır. Heytemî. görüşlerini beyan ederken sadece mensubu olduğu Şafiî mezhebinin görüşünü değil. usûlu’d-dîn. El-Fetâvâ el-fıkhiyye. Geri kalan bölümde de diğer fıkıh konularını aynı üslupla ele alır. Ehl-i sünnet’in de görüşlerini beyan etmiş olur. Bu bölümde.Heytemî” mad.

Bazı sorulara verilen fetvalarda ayet ve hadislerin hiç kullanılmadığı da görülür. el-Fetâvâ.”212 212 Heytemî. I. ama nohut büyüklüğünde kuru bir necaset kaba düşse. Uslüp Açısından Karşılaştırılması Heytemî. 5. Her iki eserde de konu hakkında diğer alimlerin görüşlerine müracaat edilip. 69 . 2. s. fıkıh eserlerinden çokça faydalanılmıştır. El-Fetâvâ el-Fıkhiyye’de ise ayet ve hadisler yeri geldikçe kullanılır. yukarıda görüldüğü gibi fıkhî konularda Şafiî mezhebinin görüşlerini beyan eder. Şöyle ki: ‫ِكتَابُ الطههَا َر ِة ُسئِ َل رضي ه‬ ‫ص أداوة أو ُكو ٌز فيه َما ٌء فَأ َ َرا َد أَ ْن يَتَ َوضهأ َ فَلَقِ َي‬ ِ ‫هللاُ عنه َع هما لو كان مع ال هش ْخ‬ ‫ْر ْال َغن َِم أَوْ َغي ِْر ِه؟‬ َ ‫فِي ِه قَلِي َل نَ َجا َس ٍة يَابِ َس ٍة ِم ْث َل ْال ِح هم‬ ِ ‫ص ِة فَهَلْ يَ ْنجُسُ ْال َما ُء إ َذا َكانَ ِم ْن بَع‬ ‫اب نَفَ َع ه‬ ‫ْر ْال َغن َِم أو َغي ِْره‬ َ ‫هللاُ فيه قَلِي َل نَ َجا َس ٍة يَابِ َس ٍة ِم ْث َل ْال ِح هم‬ َ ‫فَأ َ َج‬ ِ ‫ص ِة فَهَلْ يَ ْنجُسُ ْال َما ُء إ َذا كان من بَع‬ ْ ‫بِ ُعلُو ِم ِه إ َذا كان ْال َما ُء ُدونَ ْالقُلهتَ ْي ِن يَ ْنجُسُ ِب ُم َج هر ِد ُم َالقَا ِة النه َجا َس ِة وأن قَله‬ ‫ْر ْال َغن َِم أو َغي ِْره‬ ِ ‫ت َس َوا ٌء كانت من بَع‬ Tahâret Kitabı: “Bir kişinin yanında içinde su olan bir kap bulunup bununla abdest almak istese.eserinde ise Heytemî. Soru ve cevap düzeni açısından el-Fetâvâ el-hadîsiyye ile neredeyse aynı kalıplar kullanılmıştır. bu necaset koyun veya başka bir hayvanın necaseti olduğunda su necis olur mu?” diye soruldu. el-Fetâvâ el-hadîsiyye’de sorulara cevap verirken ayetleri ve hadisleri yoğun olarak kullandığı görülür. Cevaben şöyle dedi: “Su iki kulleden az olur necaset de velev ki koyun ya da başka bir hayvana ait olup azıcık dahi olsa suyun içine düşmesi ile bu su necis olur. el-kubrâ el-fıkhiyye.

bölüm ve bablara ayrılmamıştır. Daha farklı şekillerde kullanılan soru ve cevap kalıpları şöyledir: - ‫ َو ُسئِ َل فَ هس َح ه‬Heytemî’ye (Allah onun ömrünü uzun etsin) soruldu. ‫فَإ ِ ْن قُ ْلت ْالبُرْ ُء فِ ْع ُل ه‬ ‫ف قُ ْلت ْال ُم َرا ُد‬ ِ ‫ب طَلَبِ ِه أو ِب َعد َِم ُوجُوبِ ِه أَيْ بَلْ يَ ْن ُدبُهُ ُخرُوجً ا من ْال ِخ َال‬ ِ ‫هللاِ فَ َك ْيفَ قِي َل بِ ُوجُو‬ ‫ب ْالبُرْ ِء ْال َك ْشفُ عنه‬ ِ َ‫بِطَل‬ “Hastalıktan şifa bulmak Allah’ın takdiri olduğuna göre ihtilaftan kurtulmak için şifayı aramanın vacip veya mendup olduğu nasıl söylenebilir dersen” şu cevabı veririm: “Şifayı aramaktan maksat şifanın yollarını ortaya çıkarmaktır. yaşadığı müddetçe faydalandırsın) soruldu. - ‫اب‬ َ ‫فَأَ َج‬: Şöyle cevapladı. 70 .” Heytemî. - ‫اب فَ هس َح ه‬ ‫هللاُ في ُم هدتِ ِه‬ َ ‫ فَأَ َج‬Heytemî (Allah ömrünü bereketli kılsın) şöyle cevap verdi. ‫هللاُ تَ َعالَى في ُم هدتِه‬ - ‫ َو ُسئِ َل رضي ه‬Heytemî’ye (Allah ‫هللاُ عنه َونَفَ َع بِ ُعلُو ِم ِه َوبَ َر َكتِ ِه ْال ُم ْسلِ ِمينَ عن َمسْأَلَ ٍة‬ kendisinden razı olsun. Konu başlıkları. - ‫اب نَفَ َع ه‬ ‫هللاُ ِب ُعلُو ِمه‬ َ ‫ فَأ َ َج‬Heytemî (Allah İlminden faydalandırsın) şöyle cevap verdi. el-Fetâvâ el-fıkhiyye’de diğer klasik fıkıh kitaplarında işlenen metodu takip ederek konuları bir düzen içerisinde işler. El-Fetâvâ el-hadîsiyye’de ise tam bir uslup takip edilmez. Burada da şüpheleri izale etme metodu olarak aynı kalıbın kullanıldığı görülür.El-Fetâvâ el-Fıkhiyye de geçen bu örnekte de görüldüğü gibi soru ve cevap kalıpları aynıdır. Müslümanları ilminden faydalandırıp onu bereketli kılsın) bir mesele soruldu. - ‫ َو ُسئِ َل رضي ه‬Heytemî’ye (Allah kendisinden razı olsun َ‫هللاُ عنه َو َمته َع بِ َحيَاتِ ِه ْال ُم ْسلِ ِمين‬ ve Müslümanları.

ElFetâvâ el-fıkhiyye daha kapsamlı bir eser iken. soru cevap usulüyle verilmiştir. Sorulan sorulara cevap verilirken temel olarak hadisler kullanılır. içerik olarak her iki eserde de farklı konuları ele almıştır.Sorular. sonra konu ile ilgili hadisler zikredilir. üslup açısından birçok benzerlikler olduğu görülmekle birlikte içerik bakımından daha fazla farklılıklar göze çarpmaktadır. hadis. El-Fetâvâ elFıkhiyye’de. el-Fetâvâ el-fıkhıye’de başlıklar kullanılarak daha bir 71 . El-Fetâva elhadîsiyye’de ise tefsir. kullanılan kaynakların birçoğu da farklı olmuştur. El-Fetâvâ el-Fıkhiyye’de ise ayet ve hadislere yeri geldiğinde değinilir. Şafî fıkhına göre ele alınırken elFetâva el-hadîsiyye’de. Heytemî’nin her iki eseri de incelendiğinde. El-Fetâvâ el-Fıkhıyye’de fıkhî konular. Uslup açısından el-Fetâvâ el-hadîsiyye’de sorulara cevap verilirken. Kullanılan soru kalıpları hemen hemen aynıdır. Tabii olarak. usûlu’d-din gibi konular ele alındığı görülür. Heytemî. Her iki eserde de fetvalar. arka arkaya birkaç hadis zikredilmez. konulara göre ele alınmakla beraber soru içinde soru olması sebebiyle bazen aynı konu ile ilgili soruların başka yerlerde de ele alındığı görülür. varsa önce ayetler ele alınır. el-Fetâvâ el-hadîsiyye fıkıh dışındaki konulara değinir ve hacim bakımından daha küçüktür. fıkıh usulü. klasik fıkıh kitaplarında olduğu gibi Kitabu’t-tahâre ile başlanıp Kitâbü’s-salât ile devam edilerek bütün fıkıh konuları ele alınır. o görüşlere karşı çıkanlara cevaplar ve tasavvuf ile ilgili kapsamlı bilgiler verilir. Ehl-i sünnet’in farklı konulardaki görüşlerini beyan.

s. ahiret. s. Kendisi Ahkâmu’l-cenâiz ve Silsiletü’l-ehâdîsi’dda’îfe ve’l-mevdû’a adlı eserinde el-Fetâvâ el-hadîsiyye’ye atıfta bulunmuştur. Ahkâmu’l-cenâiz. cennet. Kaynak olarak Kullanılması Heytemî’nin el-Fetâvâ el-hadîsiyye kitabını pek çok âlim kaynak olarak kullanmıştır. Muhammed Nâsuriddîn (ö.düzen içerisinde işlenirken el-Fatava el-hadîsiyye’de bölüm başlığı ve bablar zikredilmemiştir.213 Aclûnî Keşfu’l-hafâ’sında 214 defalarca esere atıfta bulunmuştur. İbn Kayyım el-Cevzîyye gibi fikirlerine karşı olduğu âlimleri sert dille eleştirmesi gösterilebilir. İ. tefsir. 243. eseri kaynak gösterirken Heytemî’yi eleştirmek veya onun aleyhinde bulunmak için 213 Elbânî. konular olurken. Bunun en başta gelen sebepleri. Bu eseri kaynak olarak kullananlardan biri de son devrin meşhur muhaddislerinden Şeyh Elbânî’dir. I.1986. Riyad-1992. 104. 72 . el-Fetâvâel-kubrâ elfıkhiyye’de fıkhî fetvalar ele alınmıştır. Aclûnî. Silsiletü’l-ehâdîsi’d-da’îfe ve’l-Mevzû’a. ESER ÜZERİNE YAPILAN DEĞERLENDİRMELER 1. Dâru’l-Meârif. fıkıh. melek. Ele alınan konular el-Fetâvâ el hadîsiyye’de daha ziyade hadis fetvaları. ruh vb. I. aynı zamanda İbn Teymiye. Sonuç olarak her iki eserde de şekil bakımından fazla bir farklılık olmamakla birlikte içerik bakımından birbirleriyle farklılıklar arzemektedir. kendisinin eserinde son derece yeni ve tartışmalı konular hakkında görüşlerini ortaya koyması. cehennem. Mektebetü’l-İslâmî. 1420/1999).

65. s. s. 215 Alûsî. Süleymân b.93. 54. 318. 1354/1935) Menar’da 214 Aclûnî.219 Isfehânî Müfredât’ında220 ve Şeyh Abdulhay el-Kettânî Nizâmu’l-hukûmeti’nnebeviyye’de bir yerde esere atıfta bulunur. 359. 263. Beyrut. 186.Kâsım. Lübnan-1988. Hüseyn b. I. s. s. Beyrut. Abdulhay. Müfredâtü elfâzi’l-Kur’an. Amr. Beyrut. XXXIII. 93. Nizamu’l-Hukûmeti’n-Nebeviyye. 369. s. Silsiletü’l-ehahâdîsi’d-da’îfe ve’l-mevdû’a.203. Bazen el-Fetâvâ el-hâdîsiyye’den bir hadis nakleder başka bir yerde de bir konu hakkında Heytemî’nin görüşüne müracat eder. III. 185. 92. 121.216 İbn Âbidîn’in Reddu’l-muhtar ale’d-dürri’l-Muhtâr adlı eserinde bir yerde217 alıntı yapmıştır. Rûhu’l-ma’ânî sahibi Âlûsî de eserinde üç yerde Heytemî’nin eserine atıfta bulunur. X. ( ö. Ebu’l-Fadl. 143. Tuhfetül Habib alâ Şerhi’l-Hatîb. II. 52. 292. I. Muhammed. 2000. 152. 393. s 104. 219 Buceyrimî.s. . Muhammed b. s. Muhammed b. Dımeşk. s. I. Daru’lKalem.182. Hâşiyetü reddi’l-muhtâr ale’d-dürri’l-Muhtâr. 50. el-Mufaddal. Dâru’l-Kitabi’l-Arabî. 204. I. II.değil bilakis kendi ele aldığı rivayetler hakkında onun görüşünü sunmak ve daha aydınlatıcı bilgiler elde etmek içindir. Dâru’l-Meârif. Dâru İhyâi’t-Türâs. b. s. VIII. 220 Isfehânî. s. 181. s. 282. 277. 88. XIV. Mahmûd. Riyad-1992. 190. Ebu’l. XXXIX. 218 Muracaat edilen yerler için bkz: Vezâretü’evkaf ve Şu’ûni’l-İslamiyye tarafından hazırlanan elMevsûatü’l-fıkhıyye el-Kuveytiyye. 215 Elbânî. 381. s. 288. 234. Silsiletü’l- ehâdîs’inde. Tuhfetü’l-Habîb alâ şerhi’l-Hatîb’de iki yerde. XVII. 1162/1749) Keşfu’l-Hafa. 221 Kettânî.218 Yine Buceyrimî. Beyrut-1996. XLV. Kuveyt Vakıflar ve İslam İşleri Bakanlığı’nın hazırlamış olduğu el-Mevsûatü’l-fıkhiyye el-Kuveytiyye adlı eserde de on yerde esere atıfta bulunulmuştur. Daha birçok yerde el-Fetava elhadîsiyye kaynak olarak gösterilir. 217 İbn Âbidîn. XXVI. İsmail. 270. s. 258. Rûhu’l-Meânî fî tefsîr’l-Kur’âni’l-Azîm ve’s-seb’u’l-Mesânî. s. s. 216 Elbânî.221 Reşit Rıza (ö. XVI. 73 . 286.

XXXIV. s. s. I. İsmail hakkında bkz. XI. 35. 155. Hakîkatu’l-bid’a ve ahkâmuhâ225 adlı eserinde bid’atın tanımı hakkında el-Fetâvâ el-Hadîsiyye’ye göndermede bulunur. 513. XX. XXXII. thk.A.İ. XXVIII.3294. s.. Nâsır. 293. s. Riyad. Muhammed es-Sıbâ. D. XIII. Sait. el-Esrâru’l-merfû’a fî ahbâri’l-mevzû’a. IX. Munîr. Abdullah. bsk. s. 59. XXIII. adlı eserinde bir rivayetin izahı için Heytemî’nin el-Fetâvâ el-hadîsiyye’sine atıfta bulunur. 1932)226 Şevâhidü’l-hak adlı kitabındaki iddialarına cevap verirken el-Fetâvâ el-hadîsiyye’ye 222 227 atıfta bulunduğu durumları eleştirir. Aliyyü’l-Kârî. Dâru’l-Emâne/ Muessesetü’r-Risâle. 438. thk. 54. XXII. 97. VIII. Mecelletu’l-Menâr. Yusuf b. el-Mevzûat’ta. II. Hakîkatu’l-bid’a ve ahkâmuhâ. II. s. Saîd b. 224 Aliyyü’l-Kârî. 145.224 Saîd b. el-Mektebetü’r-Rüşd. 74 . 4. 1342/1924). Mirkâtü’l-mefâtîh şerhu mişkâti’l-mesâbîh. XXXIII. 461. Dâru’l-Fikir. M. Alûsî. I. XXIX. 659. 472. Gâyetü’l-emânî fi’r-red ‘ale’n-Nebhânî. Beyrut. s. 226 Nebhânî. 785. 225 el-Gâmidî. Gâyetü’l-emânî fi’r-red ‘ale’nNebhânî adlı eserinin birkaç yerinde el-Fetâvâ el-hadîsiyye’ye atıfta bulunur.222 Reşit Rıza Menar’da esere atıfta bulunduğu yerde mutasavvıfları eleştirmekten geri kalmaz ve onların uydurma rivayetlere sarıldığını söyler. Riyad-2001. Muhammed.. XXXII. 50. Ebû Abdullah edDânî b. Özvarlı. s. 108. s. Nureddin Ali b. 613. 1971. s. eserde geçen bir hadisin mevzu olduğunu isbat. Nebhânî’nin (ö. 35. “Nebhânî” mad. 522. VII. s. 227 Âlûsî. Nâsır el-Gâmidî. sayı. Alûsî. el-Âyâtu’l- Reşit Rıza. Mahmûd Şükrî b. s. s. Menar’da başka yerlerde geçen atıfları görmek için bkz: IV.VIII s. s.esere birçok yerde atıfta bulunur. ederken223 ve Mirkâtü’l-mefâtîh şerhu mişkâti’l-mesâbîh. Beyrût-2002. Mahmûd Şükrî el-Alûsî (ö. s. 471472. 223 Aliyyü’l-Kârî.3646.

. Bsk. Bu sebeple birkaç yerde el-Fetâvâ el-hadîsiyye’ye atıfta bulunur. 69.. Abdullah.232 228 Âlûsî. Alûsî’nin el-Âyâtü’l-Beyyinât adlı eserinin tahkîkinde Elbânî.. II. s. Huseyn’in. s. thk. Beyrut. t. thk. 230 Alûsî. İbrâhîm el-Fakîh. Ali et-Tahsîn/Ebu Bekir b Sâlim Şihâl. 244. Riyad-2002. 2002. el. 63. el-Âyâtu’l-beyyinât fî ademi simâi’l-emvât alâ mezhebi’lHanefiyyeti’s-sâdât. Esere Yapılan İtirazlar Heytemî. XIV. Ebû Bekir b. Ali el-Muhsin.y. Muhammed Nasiruddîn Elbânî. 431. Salih b. Bsk. 1355/1936)229 el-Keşfü’l-mübdî li temvîhi ebi’lHasen es-Subkî adlı eserinde Heytemî’yi sert bir şekilde eleştirir. Hüseyn b.231 Heytemî’ye en ağır eleştirilerden biri de Muhammed b. Hüseyn (ö. Huseyn. thk. el-Keşfü’l-mübdî Li temvîhi ebi’l. 232 Muhammed b. Muhammed Nasiruddin Elbânî. s. Sâlim Şehhâl.230 Yine Elbanî. el-Fetâvâ elhadîsiyye’de İbn Teymiyyey’e yönelik tahrif edici eleştirilerde bulunduğunu söyleyerek böyle yapmasının doğru olmadığını savunur. Mektebetü’l-İslâmî. 86. . Mahmûd Şükrî b.228 Muhammed b. 231 Elbânî. 75 . b. Salih b. İbn Teymiye’ye yaptığı ağır eleştirilerden dolayı tenkit edilmiştir.IV. 63.Hasen es-Subkî. İbrâhim el Fakîh. el-Âyâtü’l-Beyyinât fî ademi simâi emvât alâ mezhebi’l-Hanefiyyeti’s-sâdât. 224. Beyrut.. 229 Muhammed b. Süleyman b. 2. Heytemî’nin el-Fetâvâ el-hadîsiyye’de mütesâhil davrandığını ve bazı hadisler hakkında sukut ettiğini söyler. Dâru’-Fazile. Silsiletu ehâdîsi’z-zaîfe.Keşfü’l-Mubdî li temvîh’i ebi’l-hasen es-Subkî. IV.thk.y. elKeşfü’l-Mubdî li temvîh’i Ebi’l-Hasen es-Subkî adlı eserinde yapılmıştır. t. I. Bsk. Süleyman b.beyyinât fî ademi simâi’l-emvât alâ mezhebi’l-Hanefiyyeti’s-sâdât adlı eserinde de Heytemî’nin eserine atıfta bulunur. I.

Ona göre. J. sorulara cevap verirken zaman zaman mevzu rivayetleri kullandığı görülmektedir. bu iftiralar Rafızî’lerin söylediklerine benzemekte ve bu konuda birçok cahilin Heytemî’yi taklit ettiğinden tehlike arz etmektedir. Bununla beraber tasavvuf erbabını aşırı eleştirdiği için kendisi de bir o derece eleştiriye maruz kalmıştır. Böyle bir durum ise aşırılık olarak kabul edilir. nerede geçtiğini söylemediğini ve İbn Teymiyye’ye bühtanda bulunduğunu söyler. s. Ebû Bekr ve Ali hakkındaki dediklerini nereden aldığını. EL-FETÂVÂ EL-HADİSİYYE’DE KULLANILAN UYDURMA RİVAYETLER Kitabı incelediğimizde Heytemî.Heytemî’nin. el-Fetâvâ el-hadîsiyye. Ölüm Meleği ve Ruhun Kabzına Dair Rivayetler Kitapta geçen beşinci soru şöyledir: “Ölüm Meleği bütün canlıların ruhlarını mı yoksa sadece Âdemoğlu’nun ruhunu mu kabzeder?” Heytemî. El-Fetâvâ el-hadîsiyye’de geçen bu rivayetler hangi ortamda ve nasıl kullanıldığı incelenmeye çalışılacak. kendi devrinde mezheplerden bağımsız içtihatta bulunmuş ve bazı fetvaları da cumhura aykırı bir şekilde ortaya çıkmıştır. İbn Teymiyye. bu kendine yapılan eleştirilerin odağını oluşturur. Heytemî’nin bu tutumu. 204-205.233 Bu eleştirilerini beddua niteliğinde sözler kullanarak yapmaktadır. İbn Teymiye’nin Hz. İbn Teymiyye ve öğrencisi İbn Kayyım el-Cevziyye’yi kitabında yeri geldikçe ağır bir şekilde eleştirmiştir. 76 . bu soruya verdiği 233 Heytemî. Onu eleştirenlerden biri de Heytemî olmuş. 1. gruplar halinde ele alınacaktır.

bu rivayetin bir bölümünü zikreder. 236 Suyûtî. Silsiletü’l-ehadîsi’z-zaîfe ve’l-mevzûâ ve eseruhe’sseyyiu fi’l ümmeh. Riyad-1992. s. 13.y.294.”234 . 77 .237 Yine Heytemî kitabında beşinci soruya cevap verirken Gazalî’nin İhya’sında geçen şu haberi hadis olarak zikreder: 234 Heytemî. Heytemî. el-Leâli’l-mesnûa fi’l-ehâdîsi’l-mevzûa’sında uzun olarak zikreder. Allah kabzına izin verinceye kadar yapmazdım. 922. Darü’l. Burada ölüm meleği Allah’ın izni olmadan hiçbirşeyin ruhunu kabzetmeyeceğini bildirir. Sonra da bu hadisin mevzu olduğunu söyler.Kitabi’l-İlmiyye. İbn Abbas’dan (ra) naklen Hz. “Ölüm Meleği Âdemoğullarından bütün canlıların ve diğerlerinin ruhlarını kabzeder” dedikten sonra şu rivayeti zikreder: ‫وهللا يا محمد لو أردت أن أقبض روح بعوضة ما قدرت على ذلك حتى يكون هللا هو أذن بقبضها‬ … Allaha yemin olsun ki ey Muhammed! Şayet sen sivrisineğin ruhunu kabzetmemi istemiş olsaydın bunu ben. Elbânî bu hadisi inceledikten sonra uydurma olduğunu söyler. 237 Suyûtî. Dârül Meârif. Rivayet için bkz: Taberânî’.g. 12. el-Fetâvâ el-hadîsiyye.235 Heytemî eserinde ikinci olarak ele alınacak rivayeti şöyle zikreder. Heytemî. Celalüddin.cevapta. s. 64. Muhammed Nasiruddin b. 64. El-Hac. Peygamber kendisinden bahsederek şöyle der: ‘Dedim ki: ey Ölüm Meleği! Dünyadaki karada ve denizde olan bütün canlıların ruhlarını kabzetmeye nasıl gücün yetiyor’?236 Bu hadisin metnini Suyûtî. 235 Elbanî. s. el-Leâli’-l-mesnûa fi’l-ehadîsi’l-mevzûa. a. I. el.Mu’cemu’l-Kebîr. XIII.. IV. el-Fetâvâ el-Hadîsiyye s.

s. Muhammed b.20. 213. el-Fetâvâ el-hadîsiyye. Tezkiratü’l-Mevzûât. Yaratma konusunda size bir şey verilmedi. II. 1616. Beyrut. I. Öldüren de dirilten de benim. (ö. Ebu’l-Fadl.. 806/1404) el-Muğnî. Tezkiratü’l-Mevzûât. 2005. 239 Gazzâli. Beyrût.‘Ben dirileri öldürüyorum.’ Hayat Meleği de şöyle dedi: - ‘Ben ölüleri diriltiyorum. Talip el Mekkî. Yine İmam Fettenî (ö.-2005. Benden başka hiç kimse ne öldürür ne de diriltir. Dâru’l. Fettenî. İdâretü’t-Tabâ’a el-Münîriyye.240 Heytemî eserinde şu rivayeti zikreder: 238 Heytemî. Dâru İbn Hazm. s. İrakî. I. Âsım İbrahim el-Keyâlî. 258. an hamli’l-esfâr.’”238 İmam Gazalî bu rivayeti İhyâü’l-ulûmiddîn kitabının sabır ve şükür bölümünde zikreder.239 İhyâ’nın tahricini yapan İrâkî (ö. s. Atiyye el-Hârîsî’nin Kuvvetü’l kulub fî muâmeleti’l-mahbub ve vasfı tariki’l-mürîd ila makâmi’t-tevhîd.Kutubi’l-İlmiyye. Ali b. 78 . 1923. Muhammed Tâhir es-Sıddîkî el-Fettenî. VI. 806/1404) bu rivayetin bir dayanağını ve aslını bulamadığını söyler.، ‫ أنا أحيي الموتى‬: ‫ أنا أميت األحياء وقال ملك الحياة‬: ‫أن ملك الموت وملك الحياة تناظرا فقال ملك الموت‬ ‫فأوحى هللا إليهما كونا في عملكما وما سخرتما له من الصنع وأنا المميت والمحيي ال يميت وال يحيي سواي‬ “Ölüm ve Hayat Meleği birbirleriyle münazara ettiler ve Ölüm Meleği şöyle dedi: . s. 986/1578) Tezkiratü’l-mevzûât’ında bu haberin bulunamadığını zikreder. 240 Fettenî.’ Bunun üzerine Allahü Teâla onlara şöyle vahyetti: - ‘Siz işinize bakın.thk.13. s. 213.

242 Suyûtî. Bu taife hakkında ne yapılması gerekir?’ Heytemî. 79 .242 2. İleride sunulacak haberlerde görüleceği gibi.)‫فإذا بلغوا بالروح الحلقوم عرفت ذلك فلم يخف عل ّي شيء من أمره مددت يدي فأنزعه من جسده وألي قبضه‬ “Ölüm Meleği Nebi’ye (sa) İsra gecesinde uzun bir konuşmadan sonra şöyle dedi: Kulun eceli geldiğinde ona sert bir şekilde bakarım. el-Leâli’i-l-Mesnûah.”241 Bu hadis. I.54. böyle bir kişiye inanmanın 241 Heytemî. bu inancın batıl. Bu taife. Ona baktığımda yanımdaki yardımcı melekler. El-Fetâvâ el-hadîsiyye’de yirmi yedinci soru şöyledir: ‘Soru. Ruhunu boğazına kadar getirince ben bu durumu anlarım da onun işinden hiç bir şey bana gizli kalmaz.‫ فإذا نفذ أجل عبد نظرت‬: ‫إن ملك الموت قال للنهبي ( صلى هللا عليه وسلم ) ليلة اإلسراء بعد كالم طويل‬ ‫ وانبطشوا به يعالجون نزع روحه‬، ‫إليه زيادة فإذا نظرت إليه عرفوا أعواني من المالئكة أنه من مقبوض غ ٍد‬ . Mehdilikle ilgili birçok rivayet zikretmiştir. kırk sene önce ölmüş bir adamın ahir zamanda ortaya çıkacak olan ‘Beklenilen Mehdi (el-Mehdiyyü’l-Mev’ûd) olduğuna ve kim bu mezkûr Mehdi’nin mehdiliğini inkâr ederse kesin olarak kâfir olacağına inanıyor. Sonunda Suyûtî bu hadisin mevzu olduğunu söyler. bir taife hakkındadır. Mehdilikle İlgili Rivayetler Heytemî. Burada örnek olarak birkaç rivayet ele alınacaktır. s. 64. yarın onun ruhunun kabzedileceğini anlarlar ve onu kuvvetle tutarak ruhunu çıkarmaya başlarlar. Suyûtî’nin Mesnua’sında uzunca zikredilir. Elimi uzatır onun ruhunu cesedinden çıkarır ve kabzederim. el-Fetâvâ el-hadîsiyye. s. çirkin bir sapıklık ve kötü bir cehalet olduğunu söyler.

doğru olmadığını ve o haberin. neredeyse tevatür derecesine ulaşmış sarih hadislere muhalif olduğunu söyler.70. 245 Mubarekfûrî. 80 İlmiyye. Mehdilikle ilgili bir başka rivayeti de Taberânî’nin isnadıyla birlikte naklettiği şu rivayettir: 243 Heytemî. 244 Azim Âbâdî. açık bir şekilde Müslüman ümmeti tekfir eden kişiye verilecek cezanın verilmesi gerektiğini söyler. el-Fetâvâ el-hadîsiyye.1994. Tuhfetü’l-Ahvzeî. onların açık bir şekilde bu hadisi inkâr ettiklerini dolayısı ile kafir olmalarından korkulacağını söylemektedir. s.’243 Heytemî.244 Aynı şekilde Mubarekfûrî de Tuhfetü’l-Ahvezî’de 245 haberin mevzu olduğu kanaatindedir. VI. s. Onlar hakkında. s. Buradan anlaşılan kendisinin bu rivayetin sahih olduğuna kesin olarak inandığıdır. tövbe etmezse boynu vurulması gerekir” der. . Yine yukarıdaki mezkûr kavmin böyle inanmakla. Ancak bu haberi el-Azîm Âbâdi. Mehdî’yi inkar eden de kafir olmuştur. Daru’l-kutubi’lXI. Beyrut. Avnü’l-Ma’bûd şerhu süneni Ebu Davud. 244. “Kim bir Müslümanın kafir olduğunu söylerse o mürteddir. ahir zaman beklenilen Mehdî’yi inkâr ettiklerini söyler ve devamında Mehdilikle alakalı rivayetleri zikreder. 402. Avnü’lMa’bûd’da zikreder ve mevzu olduğuna hükmeder. ‫ ( من كذب بالدجال فقد كفر‬: ‫وقد ورد في حديث عند أبي بكر اإلسكافي أنه ( صلى هللا عليه وسلم ) قال‬ ) ‫ومن كذب بالمهدي فقد كفر‬ “Ebu Bekr el-İskâfî’nin naklettiği bir hadis varid olmuştur: Nebî sallahu aleyhi vesellem şöyle dedi: ‘Deccal’i inkar eden kafir olmuştur.

416). üzerinde hadis uydurduğu.249 Bu rivayet. s. Beyrut-1963. 246 Heytemî. s. Zehebî. 680) Abdulvehhab b. Başının üstünde bir melek: ‘İşte bu Mehdî’dir. ed-Duafâ. Taberânî. Şemuddin Ebu Abdillah Muhammed b. İbn Hibbân onun hadis çaldığını ve onun hadislerini kullanmanın caiz olmadığını söyler. Abdülmecîd. II.74. 679. Beyrut 1952. Beyrut 1984. Ahmed b. ve’l-metrûkîn. bu hadisin uydurma olduğunu söyledikten sonra hadis imamlarının mezkur ravi hakkında söylediklerini nakleder. (thk. 81 .‫ يخرج المهدي وعلى رأسه ملك ينادي إن هذا‬: ‫عن عبد هللا بن عمرو عن النبي صلى هللا عليه و سلم قال‬ ‫المهدي فاتبعوه‬ Abdullah b. ed-Dahhâk hakkında Ukaylî. ed-Dahhâk’ı anlatırken zikretmektedir. el-Cerh ve’ta’dîl. 247 İbn Ebî Hâtim. Dârekutnî ve Beyhakî. Muhammed b. Osman (ö.”246 Bu rivayetin râvileri arasında bulunan Abdulvehhab b. II. edDahhâk’ta tuhaf şeylerin olduğunu söylediğini zikreder. Müessesetü’r-Risâle. II. Nesâî ve diğerlerinin ‘metruktür’ dediğini Dârekutnî’nin munkerü’l-hadîs olduğunu Buhârî’nin ise Abdulvehhâb b. 71.247 Yine Ebû Dâvud onun hadis uydurduğunu söyler. XIV. Mizan’ında Ebû Hâtim’in onu yalan söylemekle itham ettiğini zikreder. Silsiletü’l-ehadîsi’z-zaîfeti ve’l-mevzûât.748/1348 ) Mizânü’l-i’tidal’ fi nakdi’r-ricl’inde (thk. Ebû Hâtim de onun yalancı olduğunu söyler. 71). Amr’ın Rasulullah’ın (sav) şöyle dediğini nakleder: “Mehdî ortaya çıkar. Elbânî. 248 Elbani. el Münzir. Derhal ona uyun!’ diye çağırır. Ali el-Becâvî. (ö. Bu rivayet biraz farklılıkla. Müsnedü’şŞâmiyyîn. metruk olduğu ittifakla sabit olan Abdulvehhâb b. VI. İdrîs b. 249 İbnü’l-Cevzî. el-Fetâvâ el-Hadîsiyye. 327/939). Dâru’l-Ma’rife. s. s. 63. sika olmayıp metruk olduğunu. s. Hamdî b. ed-Dahhâk sebebiyle uydurma bir rivayettir. I.248 Zehebî. 157.

el-Fetâvâ el hadîsiye. el-İlelü’l-mütenahiye fi’l. 251 İbnü’l-Cevzî. O sanki inciden bir yıldızdır.”252 250 Heytemî. 252 Heytemî. II. Beyrût. Abdurrahman b Ali. 288. Yeryüzündekiler. Aclûnî. Sağ tarafında bir ben (işaret) vardır. gökyüzündekiler ve havadaki kuşlar onun halifeliğinden memnundurlar. Darü’l-Kütübi’l İlmiyye. Yeryüzünü güvenle doldurduğu gibi adaletle doldurur. Beyrut-1983. Cahilin Veli Olması İle İlgili Rivayet Heytemî. Eğer onu veli edindiyse ona ilmi öğretir.Fetâvâ el-Hadîsiyye.1998. 96.ehadîsi’l-vâhiye. el-Hâvî li’l-fetâvâ. 81. s. rengi Arap rengi.75. 228-229. 82 . III. s. thk. 858. III. Halil Meys. Celâluddîn Abdurrahmân. s. el. Rivayet şöyledir: ‫ما اتخذ هللا من ولي جاهل ولو اتخذه لعلمه‬ “Allah cahilden veli edinmedi. Keşfu’l-hafâ. Dâru’l-Kutubi’l-İmiyye. II.Heytemî şu hadisi eserinde zikreder: ‫ ( المهدي رجل من ولدي لونه لون عربي وجسمه‬: ) ‫ قال رسول هللا ( صلى هللا عليه وسلم‬: ‫عن حذيفة قال‬ ‫ يرضى بخالفته‬، ً‫ على خده األيمن خال كأنه كوكب دري يمأل األرض عدالً كما ملئت جورا‬، ‫جسم إسرائيلي‬ ‫أهل األرض وأهل السماء والطير في الج ّو‬ Huzeyfe’den (ra) Allah Rasûlü’nün şöyle dediği nakledilir: “Mehdî. soruyu ele alırken uydurma bir rivayeti açıklama gayreti içine girdiği görülür.251 3.250 Bu rivayeti İbnü’l-Cevzî el-İlelü’l-Mütenâhiye’sinde ele almış ve bu rivayetin de illetli olduğunu söylemiştir. Suyûtî. bsk. bedeni İsrailî olan benim sulbümden bir kişidir.

156. t. eserinde şu haberi. 256 Aliyyü’l-Kârî. zikretmektedir: ‫ص ْد ِره‬ َ ‫وما َسبَقَك ْم أبو بكر بصوم وال صالة ولكن بشيء وقَر في‬ “Ebû Bekir sizi. Şemsuddin Muhammd b.255 Aliyyü’l-Kârî de Mevzûât’ında bu rivayeti zikrettikten sonra Irâkî’nin sözlerini nakleder. I. el-Esrâru’l-Merfûa fi’l-ahbâri’l-mevzûa (el-Mevzûâtü’l-Kübrâ) thk. s. Beyrut-1971. Hz. bu sözün sabit olmadığını söyler. I. Abdirrahman ( ö.257 4..Heytemî’ye bu sözün manası sorulur. s. Hakîm et-Tirmizî’nin (Nevâdiru’l-usûl’ünde zikrettiğini de aktarır. Abdulfettah Ebu Gudde. 254 Heytemî. Lakin göğsündeki vakar (manevi ağırlığı) ile sizi geçmiştir. 255 Sehâvî. Cevabında Heytemî bu rivayetin sahih olduğunu kabul ederek soruya cevap verir.g. 476.256 Aliyyü’l-Kârî. ne oruç ile ne de namaz ile geçmiştir. 162. 584. thk. Mesnu’. 257 Aliyyü’l-Kârî. 83 . Mektebe elMetbûâti’l-İslâmiyye. Peygamber’in Fazileti ile İlgili Rivayetler ‫قال لي جبريل عليه السالم أبشر فإنك خَ ْي ُر خَ ْلقِ ِه وصفوته من البشر حباك هللا بما لم يَحْ بُ به أحداً من‬ ‫ ولقد قرهبك الرحمن إليه ِم ْن قرب عرشه مكانا ً لم يصل إليه أحد من أهل‬، ً‫ ال ملكا ً مقرّبا ً وال نبيا ً مرسال‬، ‫خلقه‬ ‫السموات وال من أهل األرض فهناك هللا بكرامته وما حباك به‬ Cibrîl Bana dedi ki: 253 Aliyyü’l-Kârî. a. 902/1497 ) Mekâsidü’l-hasene.253 Heytemî.y. Dâru’l-emâne/Muessesetü’r-risâle. Muhammed esSıbâg. bu sözün Ebu Bekir b Ayâş’a ait olduğunu ve Ebû Ya’lâ’nın. 232. Halîlî’nin bu söze mevzu dediğini aktarır.e s.”254 Bu rivayeti Aclûnî Keşfu’l-hafâ’da zikreder ve Irakî’nin bu rivayeti merfû olarak bulamadığını hatırlatır. Ancak Aliyu’l-Kâri’nin Mevzûât’ında geçtiğine göre Sehâvî. el-Masnu’ fî ma’rifeti ehâdîsi’l-mevzû’.

261 Heytemî el-Fetâvâ el-Hadîsiyye. 260 Es-Suyûtî.“Müjdeler olsun sana. mahlûkatı arasında en hayırlısı ve en seçilmişisin. el-Leâli’l-masnûa’sında zikreder259 ve sonunda mevzu olduğunu söyler. Mahlûkatından hiç kimseye -ne Mukarreb meleğine ne de gönderilmiş Nebî’ye.g. Melek: - ‘Ey Muhammed! Önce sen geç. 84 .258 Bu uzunca rivayeti Suyûtî. - ‘Buyur ya Muhammed önce sen geç. çünkü Allah katında sen benden daha üstünsün. el-Fetâvâ el-hadîsiyye. s. önce sen geç’. 348. 71.’ Ben de dedim ki: - ‘Hayır. Rivayet şöyledir: )‫أن النب ّي ( صلى هللا عليه وسلم ) تقدم ووقف جبريل في مقامه وأن ملكا ً آخر تلقى النبي ( صلى هللا عليه وسلم‬ ‫وقال له تقدم يا محمد فقلت ال بل تقدم أنت فقال يا محمد تقدم أنت فأنت أكرم على هللا مني‬ Nebî (sav) geldi ve Cebrâil (as) makamında durdu.. göklerin ve yeryüzü ehlinden hiç kimsenin mekân olarak ulaşamayacağı arşa yaklaştırdı. Hemen bu haberin devamında gecen rivayet de hadis kitaplarında bulunamamıştır. Başka bir melek Nebî (as) ile karşılaştı. I. O’nun sana bol lütfu ve O’na olan sevgin ile seni şereflendirip sana güç verdi”. s. s. Andolsun ki Rahman seni kendisine. 348. Sen beşerden. s.e. el-Hâvî li’l-fetâvâ. 74. a.260 Heytemî ‘malum bir hadiste şöyle buyurulmuştur’ diyerek aşağıdaki rivayeti zikreder.’261 258 Heytemi. s.sana verdiği mükafat kadar vermemiştir. 259 Es-Suyûtî.. Melek ona.

“üç”lerden biri vefat ettiğinde “beş”lerden birini.s) kalbi vasıtasıyla Allah’a bağlı olan üç. yeryüzünde kalbleri Âdem’in (a.s.s) kalbi vasıtasıyla Allah’a bağlı olan kırk. 594-602.g.) kalbi vasıtasıyla Allah’a bağlı olan üç yüz.262 Bu rivayetlerin aktarılmasına vesile olan şu soru zikredilir: Soru: (Allah onu faydalı kılsın) “Ricalü’l-Gayb’ın sayısı kaçtır ve onlar hakkındaki delil nedir”? Bu soruyu olumlu cevapladıktan sonra şu rivayeti aktarır. İbrahim’in (a.) kalbi vasıtasıyla Allah’a bağlı olan beş.s. “yedi”lerden biri vefat ettiğinde “kırk”lardan birini.) kalbi vasıtasıyla Allah’a bağlı olan yedi.g. a..263 ‫قال إن هللا في األرض ثلثمائة قلوبهم على قلب آدم وله أربعون قلوبهم على قلب موسى وله سبعة قلوبهم على‬ ‫قلب إبراهيم وله خمسة قلوبهم على قلب جبريل وله ثالثة قلوبهم على قلب ميكائيل وواحد قلبه على قلب إسرافيل‬ ‫فإذا مات الواحد أبدل هللا مكانه من الثالثة وإذا مات من الثالثة أبدل هللا مكانه من الخمسة وإذا مات من الخمسة‬ ‫أبدل هللا مكانه من السبعة وإذا مات من السبعة أبدل هللا مكانه من األربعين وإذا مات من األربعين أبدل هللا مكانه‬ ‫من الثالثمائة وإذا مات من الثلثمائة أبدل هللا مكانه من العامة يدفع هللا بهم البالء عن هذه األمة‬ “Allah Rasülü şöyle buyurdu: Cenab-ı Hakk’ın.e.s. “Bir” tane olan seçkin kulu vefat ettiğinde “üç” seçkin kulundan birini.s. 263 Bu soru cevap ve Ebdâl.5. 262 Heytemî.) kalbi vasıtasıyla Allah’a bağlı olan bir tane olmak üzere birçok seçkin kulları vardır. Mikail’in (a. 601-602. s. Ebdâl Konusundaki Rivayetler Heytemî Ebdâl konusuyla alakalı ona yakın rivayeti zikreder ve bu rivayetleri desteklemek için Cüveynî ile şeyhi arasındaki konuşmayı da aktarır. “beş”lerden biri vefat ettiğinde “yedi”lerden birini. Musa’nın (a.e. “kırk”lardan biri vefat ettiğinde “üçyüz”lerden birini. konusundaki rivayetler için bkz: A. 85 . İsrafil’in (a. Cibril’in (a.

el-Fetâvâ el-hadîsiyye. 597. s. bu hadisi kimin tahriç ettiğini bilmediğini. fakih muhaddis ve mutkin âlimlerden biri olduğunu söyler. Ne beşyüzler ne de Ebdâllerden eksilme olmaz. Ebdâllerden her ne zaman biri vefat etse beşyüzlerden birinin yerini değiştirir ve onu kırklardan ölenin 264 Heytemî. arif. onlar vasıtasıyla bu ümmetten belaları giderir. Esnevi. ‘Tercüme’sinde “yaşadığı bölgenin alimi ve fazılı olduğunu söyler. Allah. s.” demektedir. Birkaçı şöyledir: Bu konuda ilk önce verilen. Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye.266 ancak bunu teyit eden birçok rivayetin bulunduğunu belirterek267 “Ebdâl” rivayetlerini sıralar.g. Hakkında “Kitaplarımız Şafi ile başladı Yâ’fi’î ile tamamlandı. 267 Heytemî.768/1363) Mekke’de yaşamış olan seçkin.”264 İmam Ya’fi’î (ö. 86 . el-Firdevs. 228/842) Hilyetü’l-Evliya’da gecen şu rivayetidir. 266 Rivayetin geçtiği yerler için bkz: Suyûtî. Ebu Nuaym’ın (ö. el-Leâli’l-Mesnuah. imam. Deylemî. 595. s.. Yâ’fi’î aynı zamanda İbn Arabî’nin velayetini kabul edenlerdendir (a. esSa’îd b. 97).e. 768/1363)265 hadisi olarak geçen bu rivayetin dayanağı konusunda Heytemî. (Not: Bu rivayet el-Fetâvâ el-hadîsiyye’nin içeriği incelenirken Ülûmu’l-Hadîs bölümünde örnek olarak verilmiştir. s. Ebdâller de kırkdır. thk. Burada uydurma rivayetler için tekrar ele alınmıştır. Besyûnî Zağlûl. Abdullah el-Yâfi’î’yi (ö. II. ‫خيار أمتي كل قرن خمسمائة واألبدال أربعون فال الخمسمائة ينقصون وال األبدال كلما مات منهم رجل أبدل هللا‬ ‫من الخمسمائة مكانه وأدخله في األربعين مكانه يعفون عمن ظلمهم ويحسنون لمن أساء إليهم ويتسامتون فيما‬ ‫آتاهم هللا وهم في األرض كلها‬ “Her asırda ümmetimin en hayırlılarının sayısı beş yüzdür. 1986. 187. el-Fetâvâ el-hadîsiyye. 279.“üçyüz”lerden biri vefat ettiğinde de diğer kullarından birini vefat edenin yerine seçer ve Allah. Beyrut. I. 265 Heytemî. (Heytemî. 94). s.

Kalbleri Halilurrahman İbrahim (as) kalbi gibidir. 87 . a. Allahın kendilerine verdikleri hakkında güzel şeyler söylerler. 269 Ahmed. Etrafu’l. isnadıyla Ahmed b. İbn Adiy’in el-Kâmil’de senediyle birlikte geçen şu rivayeti incelemek yerinde olacaktır. Müsned.Mu’teli bi etrâfi’l-müsnedi’lHanbelî. Her ne zaman birisi ölse bir adamla onun yerini değiştirir. Ahmed b Ali b. Dımeşk-Beyrut. 652.e. Onlar kendilerine zulmedenleri affederler. II. XXXVII. 597. Hanbel’in Müsned’inde şöyle geçmektedir: ‫ عن عبادة بن الصامت عن‬، ‫ عن عبد الواحد بن قيس‬، ‫ أنا الحسن بن ذكوان‬، ‫حدثنا عبد الوهاب بن عطاء‬ ‫صلهى ه‬ ‫ كلما مات رجل أبدل‬، ‫ األبدال في هذه األمة ثالثون مثل إبراهيم خليل الرحمن‬: ‫هللاُ َعلَ ْي ِه َو َسله َم قال‬ َ ‫النبي‬ 269 ‫هللا مكانه رجال‬ El-Fetâvâ el-hadîsiyye’de biraz farklılıkla şöyle geçmektedir: ‫األبدال في هذه األمة ثالثون رجال قلوبهم على قلب إبراهيم خليل الرحمن كلما مات رجل أبدل هللا مكانه رجال‬ “Bu ümmet içinde Ebdâller otuz kişidir.”268 İsnadsız olarak verdiği rivayet.271 Bu rivayetlere örnek olarak. Hanbel ilginç bir şekilde isnaddaki Abdulvehhab b. el-Fetâvâ el-hadîsiyye. kendilerine kötülük yapanlara iyilik yaparlar. ‫حدثنا محمد بن زهير بن الفضل األبلي ثنا عمر بن يحيى األبلي قال ثنا العالء بن زيدل عن أنس بن مالك عن‬ ‫النبي صلى هللا عليه وسلم قال البدالء أربعون اثنان وعشرون بالشام وثمانية عشر بالعراق كلما مات منهم واحد‬ ‫بدل هللا مكانه آخر فإذا جاء األمر قبضوا كلهم فعند ذلك تقوم الساعة‬ 268 Heytemî. 413 270 Heytemî. Muhammed. s.”270 Ahmed b.yerine kor. 597.Musned el. Ata hakkında yorumda bulunarak bu rivayeti dışındaki rivayetlerin münker olduğunu zikreder.g. 271 İbn Hacer. Onlar yeryüzünün her tarafındalar.

280. İbn Adiy. 278 Aclûnî. Duafâ. 123. es-Silsiletü’zaîfe.”272 Hadis âlimlerinin bu rivayet hakkında dediklerini şöyle sıralayabiliriz: Zehebî Mizân’ında bu rivayete uydurma ve batıldır demektedir. ‘hadis uyduruyordu’ diye söyler. V. Malik’ten bir demet uydurma hadis nakletti” diye zikreder. 220. 220-21. 597/1201). (ö. Yahyâ Muhtâr el-Gazâvî.( ö. II. 274 Zehebî.Enes b. Ebu Ahmed el-Curcânî. Zeydel’in hadis uydurucusu olduğu birçok kaynakta belirtilmiştir. V. s. el-Muğnî.. Buhâri ve diğerleri munkerü’l-hadîs olduğunu söyler. III. 279 Elbani. V. İbnu’l-Medînî. Allah’ın emri gelince hepsi vefat ederler. 1988-Beyrut. el-Fetâvâ el-hadîsiyye. Muhammed. Ala b.365/976 ). 519. el-Mevzuât. 365/975): “Münker hadisler rivayet etmişti”. 27. s.thk. 273 Zehebî. Lübnan-1988. 151-2. Elbânî de bu rivayete mevzu demektedir. 1162/1652)278 bulunmaktadır. 277 Suyûtî.275 Fettenî (ö 986/1578): “Enes b. Yirmi ikisi Şam’da on sekizi Irak’ta. I.Malik. Malik’ten rivayet edilen hadisin senedindeki Alâ b.276 Suyûtî277 ve Aclûnî de (ö.Yahya el-Ebla > Muhammed b. el-Leali’l-Mesnua fi’-ehadisi’l-Mevzua. 1162/1749) Keşfu’l-Hafa. İsmail. 276 İbnu’l-Cevzî.279 Naklettiğimiz bilgilere bakılarak ebdâl 272 Heytemî. 275 İbn Adiy. B. 100. 598-99.g.274 İbn Adiy (ö. Zeydel > Umer b. el-Kâmil fi’d-duafâi’r-ricâl.273 Dârekutnî ve İbn Hibbân onun metrûku’l-Hadîs olduğunu söyler. Zuheyr b. II. O vakit kıyamet de kopar. Söz konusu ravi hakkında. V. 439. Enes b. Bu haberi uydurma hadisler ile ilgili eserlerine alanlar arasında İbnu’l-Cevzî (ö. 88 . III. a.elFadl el-Eblâ isnadıyla Allah Rasûlü’nün şöyle dediğini nakletmiştir: “ Ebdâller 40 kişidir.e. Her ne zaman onlardan birisi ölürse Allah onun yerine bir başkasını kor.

rivayetlerinin sahih olmadığı anlaşılır. Peygamber’in fazileti ve ebdâller ile ilgili bazı rivayetlerinin uydurma olduğu tesbit edilmiştir. Böyle hareket etmesinde içinde yaşadağı sosyo-kültürel ve siyasi ortamdam oldukça etkilendini anlamak zor değildir. Bununla beraber birçok muhaddis te bu tür rivayetlerin sıhhatinin bulunmadığını belirtmişlerdir. Genel olarak bakıldığında Heytemî’nin el-Fetâvâ el-hadîsiyye’de hadisleri kullanırken birçok zayıf ve uydurma rivayetlere de yer verdiği görülür. Hz. Mehdîlik. Ölüm Meleği ve ruhun kabzı. Netîce olarak Heytemî’nin eserini oluştururken oldukça mütesâhil davrandığı görülmektedir. 89 .

281 Heytemî. garib dediğini zikreder. 24.e. s. zayıf olduğu veya kaynağı belirtilmedikce zikretmek caiz değildir.281 Nekir ve Münker meleklerin yanında mürsel ve zayıf bir hadiste iki meleğin daha isminin zikredildiğini ve bunların Nâkûr ve Rûmân olduğunu söyler. sünnetin İslam’ın ikinci temel kaynağı olduğunu kabul eder. senedi sahih olan rivayet müstesna. HADİS VE SÜNNETE BAKIŞI Heytemî. el-Fêtâvâ el-hadîsiyye. 46. 90 . hadisleri kullanırken özellikle gayb ve ahiretle ilgili konularda isnadı Hz. a. Bununla beraber.g.g. Münker-Nekir hususunda Tirmizî’de bir rivayetin olduğunu ve Tirmizî’nin onun hakkında hasen. diğer fakihler gibi. zayıf olduğunu beyan ederek ve kaynağını göstererek hadisleri kullanmanın bir sakıncasının olmadığını şöyle beyan eder: “Ahiret ile alakalı gaybî konular bize kapalı olan hususlardandır. a.”280 Bazı hadislerin derecelerini de belirtir. Heytemî. ancak Nebi’den (sav). Bundan dolayı ahiret ile ilgili konularda her rivayeti kullanarak haber vermek caiz değildir. 33.282 Bu konuda bir örnek de şöyledir: Bir yerde Tirmizî ve Beyhakî’nin hasen saydığı ve Tahavî’nin de zayıf saydığını belirterek şu hadisi zikreder: ‘Kim Cuma 280 Heytemî.e. 282 Buna benzer örnek için bkz.. Bu sebeple de sünneti yaşamada oldukca titiz davranmaya gayret gösterir. İncelediğimiz eserinde Heytemî. Ahiret hakkında senedi sahih olmayan bir rivayeti. Peygamber’e (as) kadar ulaşan sahih hadislerin kullanılması gerektiğini ve sahih olmayanların kullanılmasının caiz olmayacağını söyler.ÜÇÜNCÜ BÖLÜM HEYTEMÎ’NİN HADİSCİLİĞİ A. Örneğin.

23. hükümleri öğrenmek ve öğretmek. B. diğer bütün İslam fakihlerinin kabul ettiği gibi sünneti İslam’ın iki temel kaynağından ikincisi olarak kabül eder. eserinde ele aldığı hadislerin bir kısmının sıhhatinden bahsetmekle beraber genelinde bahsetmez.g. Heytemî. Ancak kitabın geneline bakıldığında rivayetlerin büyük çoğunluğunun sıhhatinden bahsetmez. rivayeleri aktarırken onların sıhhati hakkında hem kendi hem de başka muhaddislerin görüş ve derecelendirmelerini aktarır. hadis rivayetleri konusunu da ele alır ve hadislerin varid olup olmadığını izah eder. ‫تعرض عل ّي أو تبلغن ) فقطعة من حديث آخر ثابت قوي‬ 283 Heytemî el-Fetâvâ el-Hadîsiyye. Ele aldığımız eserinde rivayetleri kullanırken sıhhati bakımından fazla titiz olduğu söylenemez.. Hadis dinlemek için halkada oturmanın sevabından bahseder ve hadis hafızı olmaya çalışmak.’283 Denilebilir ki Heytemî. RİVAYET ÖZELLİKLERİ Müellif.gecesinde veya gündüzünde ölürse sual olunmaz.e. 512. peygamberimize salat getirmek veya senet ittisaline dahil olmak için hadis meclisinde oturmanın sevap olduğundan bahseder. s.284 Sonuç olarak Heytemî. İtikadî ve gaybî konularda ancak hadislerin sahih olanlarının kullanılabileceğini söyler. Bu konu ile alakalı örnek olarak şu hadisi gösterebiliriz: ‫ عن حديث (زينوا مجالسكم بالصالة عل ّي فإن صالتكم تبلغني وتعرض عل ّي ) هل ورد ؟‬: ‫وسئل نفع هللا به‬ ‫ وأما (فإن صالتكم‬، ) ‫ هو حديث ضعيف لكن بلفظ ( فإن صالتكم عل ّي نور لكم يوم القيامة‬: ‫فأجاب بقوله‬ . 284 A. 91 .

286 Heytemî’nin bu düşüncesi. Aksi durumda hadis rivayet etmesi caiz değildir. Mesela el. Onların varid olup olmadığını sıhhat durumunu ve manaları üzerinde durur. 48. O şöyle cevap verdi: Bu rivayet. ancak “Sizin salâtınız bana sunulur veya ulaşır” kısmı sahih olan başka bir hadisin bir bölümüdür.Heytemî’nin. s.e. 92 . “sizin bana olan salâtınız kıyamet gününde sizin için nur olacaktır” lafzı ile zayıf bir hadistir.‘Kendisine (Allah onun ilminden faydalandırsın): “Sohbet halkalarınızı. ele aldığımız eserinde otuzdört hadis hakkında fetva verir. tahricsiz ve senetsiz hadisi rivayet edenin durumundan bahseder. 286 Heytemî. 291. hadisleri rivayette ne kadar titiz davrandığını gösterir. kim böyle yaparsa şiddetli bir şekilde uyarılmalıdır. 82.’285 Heytemî. Ona göre hadislerin ravilerini açıklamadan veya onu kimin rivayet ettiğini beyan etmeden onları anlatmanın ancak bir şartla caiz olabileceğini söyler: O hadisi zikreden kişi hadis sahasında bilinen biri olmalı veya bu alanda meşhur olan birinin eserinden nakletmelidir.g. hadislerin senetlerinin sıhhatine daha çok önem verdiği metin tenkidinde bulunmadığı göze çarpmaktadır. Hadisleri tahriç ederken bazen hadis sahasında kuvvetli olmayan ve hadis ilmi ile doğrudan bağlantılı olmayan kitaplardan nakillerde bulunmaktadır. bana salat-ı selam getirerek güzelleştirin.Maverdî’den287 ve Gazâlî’nin İhya’sından nakillerde bulunduğu görülür. el-Fêtâvâ el-hadîsiyye. Heytemî. Çünkü sizin salâtınız bana ulaşır ve arz olunur” hadisinin varid olup olmadığı soruldu. 285 Heytemî. a. el-Fêtâvâ el-hadîsiyye. 287 Heytemî.

290 Yıldırm. verdiği cevapta o görüşün sahih 288 Çakan. Hadiste Metin Tenkidi. 1. 332. “kast olunan şu olmalıdır”. bir delilden hareketle hadisin zahir manasını. “cem edilebilir”. her iki hadisin baktığı taraf ortaya konularak aralarındaki taaruz giderilebilir.C. İstanbul-2009. Heytemî bu gibi durumlarda te’vil.288 Muhtelifu’l-hadis tabirini ilk kullanan âlim aynı zamanda bir fıkıhçı olan İbn Kuteybe’dir (ö. iki anlamdan daha kuvvetli olanına hamletmek demektir. delillerin tearuzu halinde takip ettigi metodu yansıtır niteliktedir.Ü. İstanbul-2000. İsmail Lütfi.F. 276/889). Bu bölümde Heytemî’nin hadislerin teâruzu halinde başvurduğu çözüm yolları örneklerle açıklamaya çalışılacaktır. s. 93 .290 Heytemî. Rağbet Yay. Tevil. cem’ ve telif metodunu kullanarak çözüme ulaşmaya çalışır. İHTİLAFLI HADİSLER KARŞISINDAKİ TUTUTMU Muhtelifu’l-hadis. 41. Tevilde birbirleriyle mütenakız durumda bulunan hadislerden her biri vurudlarına sebep olan farklı olaylara hamledilir. s.. yay. 289 Görmez. Enbiya. Hadislerde Görülen İhtilâflar ve Çözüm Yolları. “te’vil edilir” gibi tabirler de. görünürde veya gerçekte mânen muhâlif olmasından ve bu muhalefetin giderilme yollarından bahseden bir ilim dalıdır. s.289 Heytemî’nin hadisleri cem ederken kullandığı. makbul bir hadisin aynı konuda kendisi gibi makbul bir veya birçok hadise yahut öteki delillere. 33. “kadınlara kitabetin öğretilmesinin müstehap olmadığı” yönündeki görüşün sahih olup olmadığı sorulduğunda.İ. Te’vil Hadisler arasındaki ihtilafların çözümünde çoğunlukla başvurulan yol te’vildir. M. onun.

477 (2227). Nûreddin Ali b. Mustafa Abdulkâdir Atâ. el-Fetâvâ el-hadîsiyye. Darekutnî tarafından. 292 Beyhakî. El-Huseyn. El-Hasen b.olduğunu söyler. s. Hâkim Muhammed b.”293 Heytemî bu rivayetleri zikrettikten sonra kendi düşüncesini de açıklar ve kitabetin kadınlara öğretilmemesi gerektiğini söyler. 155. s. 430. “Kadınlarınızı (yollara nazır) odalarda oturtmayın. s. Şa’bu’l-Îman. Dâru’l-Kitâbi’l-İlmiyye. “Kadınlarınızı (yollara nazır) odalarda oturtmayın. Heytemî’nin zikrettiği üçüncü bir rivayet de şöyledir: “Lokman. II. el-Müstedrek ale’s-sahîhayn. Abdurrahman Umeyra.. onlara kitabeti öğretmeyin. Taberânî bu rivayeti el-Evsat’ta zikreder. Hakîm et-Tirmizî (ö. Dârul Ceyr. onlara kitabeti öğretmeyin. Onlara yün eğirmeyi ve Nûr Süresi’ni öğretin”292 dediği yönündeki rivayetidir. Ta’likâtu’z-Zehebî fi’t-telhîs ile beraber Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye. Muhammed Saîd Besyûnî Zaglûl.. thk. 320/932) İbn Mesud’dan (ra) farklı lafızlarla aynı manaya gelebilecek bir rivayet daha zikreder. Neysâbûrî. 82. I bsk. Heytemî. 293 Hakîm et-Tirmizî. Heytemî.y. IV. Muhammed b Ali b.291 Bunlardan biri el-Hâkim’in el-Müstedrek’inde zikrettiği. III. Beyrût-1990. Aişe’den nakledilen Rasülullah’ın. Beyrût. Nevâdiru’l-Usûl fî ehâdîsu’r-Rasûl. thk. kadınlara kitabetin öğretilmemesi ile ilgili dikkati çeken üç rivayet zikretmektedir. Ebu Bekir Ahmed b. Aynı yerde. s. İbrâhim eş-Şâmî’nin kezzab kabul edildiği belirtilmektedir (Heysemî. Dâru’l-Fikir. Beyhakî’nin sahih kabul ettiği. thk. Beyrût-1990. t. Ebî Bekir. Abdullah. II. usta bir yazı öğreticide (eğitim 291 Heytemî. raviler arasında bulunan Muhammed b. Heysemî’nin Mecmau’z-zevâid’inde belirttiğine göre. 166). Mecmau’z-zevâid. Bu konu ile ilgili rivayetler: ‫عن عائشة‬ ) ‫ ( ال تنزلوهن في ال ُغرف وال تُعلِّموهن الكتابة‬: ‫ رضي هللا عنها أن النهبي ( صلى هللا عليه وسلم ) قال‬Diğer rivayet de şöyledir: ‫ ( ال تسكنوا نساءكم‬: ‫وروى الحكيم الترمذي عن ابن مسد رضي هللا عنه أن النهبي ( صلى هللا عليه وسلم ) قال‬ ‫الغرف وال تعلموهن الكتابة‬ 94 . bu bölümde kadınlara yazının öğretilmesi ve öğretilmemesi şeklinde tearuz halindeki farklı rivayetlere yer verir. Beyrût-1992. s. Beşîr.

el-Fetâvâ el-hadîsiyye. a. Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye. İbrâhîm eş-Şâmî’yi kezzâb olarak ve Elbânî de300 bu rivayetin mevzu olduğunu 294 Heytemî. Zehebî ve Darekutnî. Beyyrut-1415. Kitabeti bilmek. bu rivayeti şöyle te’vil eder: “Bu rivayette. Ebu Davud’un rivayet ettiğine göre Şifâ binti Abdillah: “Ben Hafsa’nın yanında otururken Allah Resulü geldi ve bana hitaben ‘Ona yazı yazmayı öğrettiğin gibi karınca duasını da öğret’ dedi. Abdullah. 296 Heytemî. 297 Şevkânî. bsk. Avnu’l-ma’bûd şerhu Sünen-i Ebî Dâvûd. 156. kadınlara kitabeti yasaklamanın illetini ortaya koyduğu görüşündedir. Ali b. senetlerde görülen problemler sebebi ile reddedilmiştir. daha süratli bir şekilde aldatmaya ve kötülüğe ulaşmaya sebeptir.. kadınlara yazı öğretmenin talebine delil yoktur. II. 157. 95 . thk. senedi sahih şu rivayeti de ele alır. el-Müstedrek ale’s-sahîhayn. el-Fetâvâ el-hadîsiyye. Emîr b. Neticede buradaki nehiy.”296 Kadınlara yazmanın nehyedildiğini bildiren rivayetler. 268.gören) bir cariyeye uğradı ve ‘bu kılıç kim için bileniyor’ dedi. 156. Ali. 298 Azîm Âbâdî. Zehebî Telhis’inde. yukarıda zikredilen rivayetlerin aksine kadınlara yazıyı öğretmeyi teşvik eden. Haydar.” Heytemî.” 295 Heytemî. s. 339. Bu durumda kitabeti bilen kadın keskin kılıç gibi olur. Muhammed Eşref b. s. X. yazmanın sebep olduğu mefsedetlerden dolayı tenzihendir. Neylu’l-evtâr. V.e. onlara yazının öğretilmesinin caiz olduğuna delil vardır.297 bu rivayetlerin senetlerinde bulunan Muhammed nitelendirirler. bu rivayetin.298 İbnu’l-Cevzî 299 b. Biz de bunu söylüyoruz. Daru’l-Hadîs. 295 Heytemî. Mısır-1993.294 Heytemî.. Ona göre kadın. daha büyük hileye. Asâmuddîn es-Sabâbatî.g. kitabeti öğrendiğinde ifsat edici hedeflere daha kolay ulaşır. Hâkim Muhammed b. Muhammed b. bu rivayetin mevzu olduğunu söyler (Neysâbûrî. burada.

Ayrıca peygamberimiz (as) kadınlara açıkça yazı yazmayı teşvik eden hadisler varken bunun aksini düşünmek sünnetin de ruhuna aykırıdır. Beyrût-1990. I. Ta’likâtu’z-Zehebî fi’t-telhîs ile beraber Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye. V.söyler. Yukarıda zikredilen Hz Aişe ve İbn Mesûd rivayetlerinin senetlerinde bulunan bazı ravilerin tenkide uğrayıp uydurma olduğu bilinmesine rağmen bu rivayetleri tercih edip sahih rivayeti te’vil etmesi anlaşılamayacak derecede gariptir. kadına yazı yazmayı öğretmemek gerektiği düşüncesinin asıl sebebi. Hz. Oysa kadın. Mâlik’in “İlmi yazı ile kaydedin”303 buyurması da sahabîlerin yazı yazmaya ne kadar önem verdiğini gösterir. İlim öğrenmek te hem okumakla hem de yazı ile olur. s. 96 . Silsiletü’l-ehâdîsi’z-zaîfe ve’l-mevzûa. 299 İbnu’l-Cevzî. thk. kadın-erkek herkesin ilim öğrenmesini teşvik eder. s. Mustafa Abdulkâdir Atâ. Ömer ve Enes b. 188 (no:360). 300 Elbânî. thk. 156. Silsiletü’l-ehâdîsi’z-za’îfe ve’l-mevzû’a. 301 Heytemî. el-Fetâvâ el-hadîsiyye. 302 Elbânî. ‘yazı yazmayı öğrendiklerinde ahlaken bozulur ve yabancı erkeklere istek ve arzularını mektupla bildirebilirler’301 endişesidir. II.. Medîne-1996. V. I. 33. II. 430). 303 Hâkim en –Neysâbûrî. 269.302 İslam. bsk. Diğer taraftan bu korku sadece kadınlara mahsus değil erkekler için de geçerlidir. Abdurrahman Muhammed Osman. el Mevzûât. Heytemî ve onun gibi düşünen diğer İslam alimleri. 30. Halbuki bu korku sebebi ile erkeklerin de yazı yazmayı öğrenmeleri neyyedilmemiştir. el-Mustedrek. s. yazı yazmayı bilmese de kötü düşüncede olduğu müddetçe kolayca bu arzusunu yerine getirebilir.

Hadisin bir benzeri için bkz: Ahmed. XVII. Hadiste Metin Tenkidi. Heytemî bu zıtlığı iki rivayet arasını 304 Yıldırım. Enbiya. Rağbet Yay. İlk rivayet şöyledir: “Ümmetimin arasında ömrü uzun veya kısa olan Mehdî ortaya çıkacaktır. s. 195).2. s. Yedi. Ali’nin şu sözünü aktarır: “Mehdî bizden bir kişi olup Fatıma’nın neslinden gelecektir.”306 Bu sözü aktardıktan sonra daha önce geçmiş olan rivayette bu velayet süresinin yedi veya dokuz sene olduğunu söyler. Her iki delili kullanmak birisini ihmal etmekten evla olduğu için zorlamaya kaçma durumu yoksa her iki rivayetin arasını bularak ikisine birden yol açmak gerekir. O insanları otuz ya da kırk yıl yönetecektir. 305 Önceki geçen rivayetin metni şöyledir: ‫ ويملك سبع سنين أو ثمان‬، ‫( يكون في أمتي المهدي إن طال عمره أو قصر‬ ‫ وتمطر السماء مطرها وتخرج األرض بركتها وتعيش أمتي في‬، ً‫سنين أو تسع سنين فيملؤها قسطا ً وعدالً كما ملئت ظلماً وجورا‬ ) ‫( زمانه عيشا ً لم تعشه قبل ذلك‬Heytemî. I. 78. 97 . Cem ve Te’lif Cem birbirileriyle mütenakız olan delillerin arasını bulmak demektir. Müsned. Nuaym b. mevcut zulüm ve zorbalığı kaldırıp adaleti kakim kılacaktır…” 305 Heytemî. thk. el-Fetâvâ el-hadîsiyye. Semîr Emîn ez-Züheyrî. Cem ve telif yapmasına şu iki rivayet örnek gösterilebilir. İstanbul-2009.73.304 Heytemî bu metodu sık sık kullanır. el-Fiten. s. 375. Mektebetü’t-Tevhîd. s. XV. Hammâd el-Mervezî. eserinin bir yerinde Hz.. 330. Musannef. 310. bsk. Kahire-1992.. sekiz veya dokuz sene hüküm sürecek. 306 Heytemî. I. İbn Ebî Şeybe.

şöyle cem ederek gidermeye çalışır: İlk rivayette geçen 7 veya 9 yıl hakimiyetinin sonu. 228/842). görünmesi ve nihayetinde Mehdî’nin yaşı olarak izah eder.308 Daha sonra yorumuna destek olarak şu rivayeti verir: Ali (ra) bir rivayette. son eşiyle mi yoksa eşlerinden en güzel huylu olanı ile mi beraber olacak?” Bu soruya cevap verirken Taberânî’nin Ebu’d-Derdâ’dan bir rivayetini zikreder. 378 (no: 1133). (ö. 80. 98 . “ Mehdi imamları otuz veya kırk yıl hüküm sürmüştür. 308 Heytemî. Çünkü ona göre Mehdî’nin yedi veya dokuz yılı. Hâris el-Mervezî. Kahire-1992.” Daha sonra Ümmü Habibe ve Ümmü Seleme’den iki rivayet sunar. s. Ebû Abdullah b. Peygamber buyurdu: “O kadın muhayyer bırakılır.. Muavîye b.e. el-Fiten. a.307 Yedi yılın Dimaşk minberine yerleşmesi. thk. dokuz yılın da mülkiyetinin ortaya çıkışı. Ey Ümmü Habibe 307 Heytemî. O da onun kocası olur. hakimiyetinin artışı ve kuvvetine hamletmek mümkündür. otuz veya kırk yıl da hakimiyetinin başından itibaren geçen süredir. 78. Hammâd. Heytemî’nin bu konu ile alakalı verdiği şu iki örnek de dikkate şayandır: “Birden çok kocası olan bir kadın cennette. Semîr Emin ez-Züheyrî. Nebi (sav) şöyle der: “Kadın son kocasınındır. Mektebetü’t-Tevhîd. 309 Nuaym b. el-Fetâvâ el-hadîsiyye. o da dünyada iken onunla beraber olan huyu en güzel olanını seçer. Bu rivayetler şöyledir: Enes’ten (ra) rivayet edildiğine göre Ümmü Habibe Allah Rasûlü’ne: Ya Rasülallah dünyada iken iki kocası olan bir kadın cennete hangisi ile beraber olacak? Hz.”309 Heytemî bu haberin öncekine münafi olmadığını söyler.g. II.

el-Fetâvâ el-hadîsiyye. III. 91. Hatîb el-Bagdâdî. Kahire-1988. Muhammed. Muslim. thk. bu 310 Heytemi. t. Mu’cemü’l-Kebîr. 279. Beni onunla evlendir. zira ikisi arasını cem yapmanın mümkün olduğunu söylerek şöyle izah eder: “Birinci rivayet. O da huyu en güzel olanı seçer ve der ki. Tarık b.y.. thk. II: bsk. 365. bir kocanın nikâhında iken ölen kadının ahirette onunla beraber olacağını gösterir. Mektebetü’s-Sünne.. s. s. 162. 367. III. XXIII. Avazullah b. Abdülmecîd. Kahire. t. el-Mu’cemu’l-Evsat. s. el-Fetâvâ el-hadîsiyye.311 Heytemî bu rivayetleri zikrettikten sonra onların Ebu’d-Derdâ rivayeti ile çatışmadığını. s. thk. Kahire. I. Dâru’l-Garb el-İslâmî. Tahsîs Süleyman’ın (as) “Ben bir gecede yetmiş kadını dolaşırım”313 sözü hakkında yapılan rivayetlerin cem’i sorulduğunda cevap olarak Heytemî. XXIII. ama (diğer iki rivayet de) kocası boşadıktan veya vefat ettikten sonra ölen kadının birden fazla kocası olduğu takdirde bunların arasından dilediği birini seçme konusunda muhayyer bırakılacağını ifade eder. 312 Heytemî. Dâru’l-Harameyn. s. Ahmed b. bsk. 249/863-64). 367. Ebü’l-Kâsım Müsnidü’d-dünyâ Süleymân b. 5. 311 Taberânî. Târîhu Bağdât.’ Ey Ümmü Seleme güzel huy dünyanın da ahiretin de iyiliğine sahip oldu” diye söyler. s. s. Abd İbn Humeyd b. Ebû Bekir Ahmed İbn Alî. 99 . İman. VI. 360/971). Nasr el-Kissî (ö. Ehâdîsü’l-Enbiya. Müsned.y. no: 3424. Eyyûb et-Taberânî (ö.güzel ahlak hem dünyanın hem de ahiretin hayrını beraberinde götürdü (güzel olan her ikisini de elde etti). Beyrut-2002.170. Taberânî. el-Mu’cemü’l-Kebîr. Mektebetü İbn Teymiye.”312 3. 91. Beşâr Avâd Ma’rûf. 313 Buhari. IV. Hamdî b.”310 Nebi (sav) Ümmü Seleme’ye: “Ey Ümmü Seleme! Kadın cennette muhayyer bırakılır. no:1654. ‘Ya Rabbi bu dünya evinde huyu en güzel olanıdır.

. yetmiş.husustaki rivayetlerin dolaşılan kadınların sayısının altmış. bir gecede bin kadın dolaşırım” ibaresi geçmemektedir. Husameddin. s. 497. yetmiş dokuz. doksan ve yüz olduğunu söyler. İshak kezzab olarak bilindiği dolayısı ile rivayetin zayıf olduğu halde Heytemî buradaki 314 Heytemî. 283. Muttekî el-Hindî. bsk. Hayli sonraki dönemlere ait Kenzu’l-Ummal dışındaki hadis kitaplarında “Bir gün dedi ki. bu rivayetlerin cem edilmesinde başvurulan metotlardan tahsisi kullanmış olur. Alauddin Ali b. s. Ayrıca Heytemî’nin bu rivayetin başında geçen “Süleyman (as) dört yüz kadın ve altı yüz seriyyesi vardı”ibareli rivayete hadis kitaplarında rastlanamamıştır. XI. Veya “yetmiş mübalağa içindir. yüz diyen de zorlama yapmış olur” demektedir. el-Fetâvâ el-hadîsiyye. 315 Heytemî.315 Ancak bu rivayetin isnadındaki raviler arasında bulunan Bişr b. Ebu Hüreyre’den İbn Asâkir’in naklettiği bir rivayette: ‫أنه كان له أربعمائة امرأة وستمائة سرية فقال يوما ً ألطوفن الليلة على ألف امرأة‬ “Süleyman (as) dört yüz kadın ve altı yüz seriyyesi vardı.’”314 Heytemî bu zıt gibi görünen rivayetler hakkında cem yapılmasının evla olduğunu söyler ve Süleyman (as)’ın bunu birkaç kez farklı farklı yerlerde söylediğini her bir sayının söylendiği zamana ait olduğunu belirtip umum bir haberi hususileştirerek ayrı ayrı mekânlarda farklı rakamlar söylenmiş olabileceğine hamleder. el-Fetâvâ el-Hadîsiyye. 975/1568) Kenzül Ummâl fi süneni’l-ekvâl vel ef’âl. V. s. elBurhânu’l-fûrî (ö. Bunların aralarını cem yaparken de: altmış olanların hür kadınlar olduğunu. 283. Bir gün dedi ki ‘bu gece bin kadını dolaşacağım. doksan sayısı yüzden az yetmişin de üstünde o halde atmış diyen hata yapmış. Böylelikle Heytemî. Bu konuda farklı düşüncelerin de olduğunu söyler. bunlar üzerine ziyade olanların da memluke cariyeler olduğu veya tam bunun aksi olduğunu söyler. 100 . Medine-1981.

Mehmet. Yay.. 64.rivayeti Buhari ve Müslim’de ve diğerlerinde geçen rivayetlerle cem etmeye çalışır.. Fussilet 41/6. Kur’an’ı tebliğ316 ve tebyin317 ile vazifelendirilmiştir. te’vil ve telif yaparken bazen rivayetlerin zayıf ve sahihine bakmaksızın yaptığı görülür. Sonuç olarak. 318 Görmez. T. D. tebliğ etmekle mükellef olduğu bilgilerin alanını ve deruhte ettiği vazifeleri çok iyi tespit etmek sureti ile doğru bir şekilde anlaşılabilir. Ankara-2011. bir birine zıt gibi görünen rivayetlerin aralarındaki ihtilafı te’vîl. her şeyden önce Hz.318 Bu da sahih peygamber tasavvuru ile doğrudan ilgilidir. Dinin doğru anlaşılması ve çağın anlayışına sunulması için sağlıklı bir peygamber anlayışına ihtiyaç vardır. s. Çünkü dini bize tebliğ eden ve ilk uygulayan Hz. Peygamber'in gönderiliş gayesini. Aslında burada sahih olan bir rivayeti tercih etmesi gerekirken böyle bir yola müracaat etmesi şaşılacak bir durumdur. Peygamber’dir. Sünnet ve Hadisin Anlaşılmasında Metodoloji Sorunu. Maide 5/19. III. 317 Nahl 16/ 43-44..D. 92. Maide 5/ 67. Nahl 16/35. Bu kadar önemli bir görevi üstlenmiş kul ve beşer olan Hz. Enbiyâ 21/34. bsk.208. 99 . Kehf 18/110. cem veya telif yaparak gidermeye çalışır. sözlerini ve takrirlerini değerlendirmek için yapılacak en önemli iş. Peygamber Allahu Teâlâ tarafından bir peygamber olarak gönderilmiş.V. fiillerini. doğru bir peygamber tasavvuru ortaya koymaktır. Heytemî. Hadis ve sünnet. 101 . Cem. Bununla birlikte İslam’ın ikinci kaynağı olan 316 İbrâhim 14/11. Peygamber’in. HEYTEMÎ’NİN PEYGAMBER TASAVVURU Hz.

321 Furkân.”320 “(Resûlüm!) Senden önce gönderdiğimiz bütün peygamberler de hiç şüphesiz yemek yerler. Kur’ân. gerisin geriye (eski dininize) mi döneceksiniz? Kim (böyle) geri dönerse. Her ikisi de yemek yerlerdi. Şimdi o ölür ya da öldürülürse. Hadis usulcüleri de bu konuya eğilmişlerdir. onların bağlayıcı olmadığını söyleyen Yusuf el-Karadâvî araştırmalarının sonucunu şöyle neticelendirir: 319 Âl-i İmrân. Hz. Mehmet. Peygamber’in fiillerinin bağlayıcılığı konusu için bkz: Erdoğan. 320 Mâide. 260-265. Birkaç ayet şöyle sıralanabilir: “Muhammed. (Şu var ki) bana. Vahiy-Akıl Dengesi Açısından Sünnet. bsk. Peygamber’in beşeriyetine vurgu yapar.”321 “De ki: Ben. 25/20. 18/110.”319 “Meryem oğlu Mesîh ancak bir resuldür. Ondan önce de (birçok) resuller gelip geçmiştir. İlâh’ınızın sadece bir İlâh olduğu vahyolunuyor. 323 Hz. 322 Kehf. 5/75. ancak bir peygamberdir. Sağlam bir peygamber tasavvurunu tesbit etmek te kendinde şüphe bulunmayan Kur’an’ın peygamber tasavvuruna bakmak gerekir. III. yalnızca sizin gibi bir beşerim. çarşılarda dolaşırlardı. İfav yay.”322 Fıkıh usulcülerinin üzerinde durduğu en önemli konulardan biri de Hz. 102 . Allah’a hiçbir şekilde zarar vermiş olmayacaktır. Peygamber’in fiillerinin bağlayıcılığı323 konusudur.Sünnet/Hadis’in doğru bir şekilde anlaşılması ve yorumlanması doğru bir peygamber tasavvuruna bağlıdır.. İstanbul-2009. 3/144. Anası da çok doğru bir kadındır. Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir. Bir kısım fiilleri bağlayıcı olmakla birlikte cibillî fiillerinin de bulunduğunu. s.

daha iyi bilmekteyiz. sırf dünyamızla ilgili işlerdir ki biz bu işleri. 103 . Sünneti Anlamada Yöntem. Bünyamin ERUL). En dikkat çekici örneklerden biri 165. bsk. Her iki ayağı onda iz bıraktı."Araştırmamızın sonucunda ortaya çıktı ki. (çev. Bu da.soruda zikredilen rivayete verilen şu cevaptır: ‫ هَل ورد )أَنه صلى هللا َعلَ ْي ِه َوسلم الن لَهُ الصخر وأثرت قدماه فِي ِه َوأَنه َكانَ إِذا‬:ُ‫َو ُسئِ َل نفع هللا بِ ِه َو َرضي عَنه‬ ْ َ‫ص ْخرة بَيت ْال ُمقَ ّدس لَ ْيلَة ْال ِم ْع َراج اضْ طَ َرب‬ ُ‫ت تَحْ تَه‬ َ ‫ َوأَنه لما صعد‬،‫َمشى على التُّ َراب َال يُؤثر قدمه الشريف فِي ِه‬ ‫ َوأَنه لم يُعْط نَبِي م ْعجزَ ة‬،‫ َوأَن ْاألَثر ْال َموْ جُود ْاآلن بهَا أثر قدمه صلى هللا َعلَ ْي ِه َوسلم‬،‫والنت فأمسكتها ْال َم َالئِ َكة‬ ‫ َوأَنه لما َجا َء إِلَى بَيت أبي بكر بِ َم هكة ووقف‬،‫إِ هال َوقد أ ْعطى نَبينَا صلى هللا َعلَ ْي ِه َوسلم مثلهَا أَو َوا ِحد من أمته‬ ‫ينتظره ألصق ِم ْنكبه و ِمرْ فقَه بِ ْال َحائِ ِط فغاص ْالمرْ فق فِي ْالحجر َوأثر فِي ِه) ؟ َوبِه سمي الزقاف بِ َم هكة زقاق ْالمرْ فق‬ (‫َوأَن الصخر َالن لَهُ َوأثر قدمه فِي ِه‬ ‫ لم أَقف لَهُ على أصل َو َال َسنَد َو َال َرأَيْت من‬:‫ لما ُسئِ َل عَن َذلِك ُكله قَا َل‬:‫ قَا َل ْال َحافِظ ال ُّسيُو ِط ّي‬:‫فَأ َجاب بقوله‬ . Rasulullah yürürken mübarek ayağı toprakta iz bırakmazdı.‫على أَنه ْالحجر البارز ْاآلن بالزقاق ْال َم ْذ ُكور‬ . Kayseri-1998. III. 333. Miraç gecesi Beyt-i Makdis taşına çıktığında 324 El-Karadâvî."324 Heytemî’nin sahip olduğu peygamber tasavvurunu anlamak için öncelikle incelediğimiz eserindeki konu ile alakalı sorulara cevapları ve burada kullanılan rivayetleri ele alışını incelemek gerekir. s.. Yusuf.‫خرّجه فِي كتب ال َح ِديث ا ْنتهى‬ ‫ (إِنِّي ألعرف حجرا َكانَ يسلم عل ّي بِ َم هكة) َوقد تطابق السّلف كالخلف‬:‫ص هح أَنه صلى هللا َعلَ ْي ِه َوسلم قَا َل‬ َ ‫نعم‬ ‫ َوالتهحْ قِيق أَنه لم يُعْط نَبِي معْجزَة ِإ هال أ ْعطى نَبينَا ُم َح همد صلى هللا‬. idaresi ve tanzimi bizim akıl ve içtihatlarımıza bırakılmış.‫َعلَ ْي ِه َوسلم مثلهَا أَو أعظم ِم ْنهَا‬ Heytemî’ye -Allah onu hayırla mükâfatlandırsın ve ondan razı olsun-: “Rasulullah’a (sas) taş yumuşadı. bize nakledilen nebevî sünnetten teşrî babına girmeyenler de vardır. Rey yay..

322. 326 Müslim.”325 Bundan dolayı o sokağa Zukaku’l-Mirfak (dirsek sokağı) adı verilmiştir.” Evet. Bu rivayete Tirmizî “hadîsun hasenun garîbun” demektedir. Îsâ.v) veya O’nun ümmetinden birine mutlaka verilmiştir. Sünen-i Tirmizî. 42. Musannef. el-Fetâvâ el-hadîsiyye.v) izidir. Ebû Îsâ. s. no:1782. Selef alimleri de halefleri gibi. Dâru İhyâi’t-Turâs. 104 .’ diye cevap verir. 322. sahih olarak gelen bir rivayette Rasulullah (sav): ‘Ben Mekke’de bana selam veren bir taş biliyorum’326 buyurmuştur. bu taşın yukarda bahsi geçen sokaktaki bilinen taş olduğunu ifade etmişlerdir. Ahmed Muhammed Şâkir ve dğr. Kitâbu’r-ru’yâ. 464. Melek de o taşı tuttu. Muhammed Avvâme. İbn Ebî Şeybe. İmam Suyûtî bu rivayete vakıf olamadığını söylemesine rağmen kendisinin. Farklı lafızlarla Tirmizî. dirseğini taşa bastırdı ve onda iz bıraktı. s. V. o rivayeti dolaylı yoldan başka bir rivayetle tastik 325 Heytemî. s. Elbânî de bu rivayetin sahih olduğunu söyler. Doğrusu şudur ki önce herhangi bir peygambere verilen mucizenin aynısı veya daha büyüğü bizim peygamberimize de verilmiştir. Hz. s. Muhammed b. Daha önce herhangi bir peygambere verilen mucize Efendimize (s. 327 Heytemî. Peygamber Mekke’de Ebu Bekr’in evine geldiğinde orada durup onu beklerken omuzunu ve dirseğini duvara yasladı.327 Yukarıdaki yorumdan anlaşıldığına göre Heytemî bu rivayetin içeriğinin doğru olduğunu kabul etmiştir. Bugün bu taşta mevcut ayak izi O’nun (s. XI. Heytemî bu soruya: “Kendisine bu soru sorulduğunda Suyûtî şöyle dedi: ‘bu rivayetin aslına ve senedine vakıf olamadım ve hadis kitaplarında da bunu kimin tahriç ettiğini bilmiyorum. el-Fetâvâ el-hadîsiyye. thk. Beyrut.a. thk.a. Kaya parçası da yumuşamış ve Onun ayak izi orda iz bırakmıştır” şeklinde bir rivayetin vârid olup olmadığına dair bir sual soruldu. 592’de geçmektedir. no: 32363.ayağının altı hareketlendi ve taş onu takip etti.

etmesi ilginçtir. Soru: ‘Melekler bir defada mı yaratılmıştır yoksa bazı rivayetlerde “Şüphesiz Allah her bir katre için bir melek yaratır” buyrulduğu gibi zaman zaman mı yaratılmaktadır? Sorunun devamında başka sorular da sorulmaktadır. Rivayet kimin tarafından yapıldığı belli değil ve anlatılanlar Hz. Heytemî 44. Soruya cevap verirken aşağıdaki rivayeti delil olarak göstermiştir. ) ) ‫المعرفة باهلل ومن الثالث نور أنسهم وهو التوحيد ال إله إال هللا محمد رسول هللا ( صلى هللا عليه وسلم‬ . O .v) nurunu yarattı. Peygamber’e olağan üstü özellikler yükler. Ancak bu bölüme verilen cevapta Heytemî’nin zikrettiği rivayet şöyledir: ‫ يا رسول هللا بأبي‬: ‫ ( قلت‬: ‫فقد أخرج عبد الرزاق بسنده عن جابر بن عبد هللا األنصاري رضي هللا عنهما قال‬ ‫ يا جابر إن هللا خلق قبل األشياء نور نبيك محمد‬: ‫أنت وأمي أخبرني عن أ ّول شيء خلقه هللا قبل األشياء ؟ قال‬ ‫ ولم يكن في ذلك الوقت لوح وال‬، ‫(صلى هللا عليه وسلم ) من نوره فجعل ذلك النور يدور بالقدرة حيث شاء هللا‬ ‫ فلما أراد هللا تعالى أن‬، ‫قلم وال جنة وال نار وال ملك وال سماء وال أرض وال شمس وال قمر وال إنس وال جن‬ ‫ ومن الثالث العرش‬، ‫ ومن الثاني اللوح‬، ‫ فخلق من الجزء األ ّول القلم‬: ‫يخلق الخلق قسم ذلك النور أربعة أجزاء‬ ‫ ومن الثالث باقي‬، ‫ ومن الثاني الكرسي‬، ‫ فخلق من األول حملة العرش‬: ‫ ثم قسم الجزء الرابع أربعة أجزاء‬، ‫ ومن الثاني نور قلوبهم وهي‬، ‫ فخلق من األول نور أبصار المؤمنين‬: ‫المالئكة ث م قسم الرابع أربعة أجزاء‬ .a. Zira bu durum çok önemli mucize kabilinden bir şeydir ve sahih kaynaklarla sabit olması gereken bir durumdur. ‫ فتأمله تجده ظاهراً أو صريحا ً في خلق حملة العرش قبل خلق بقية المالئكة‬، ‫الحديث‬ Câbir b. Abdullah el-Ensârî (ra)’den gelen bir senetle Abdurrezzâk’ın tahriç ettiği habere göre Câbir (ra) şöyle dedi: Anam babam sana feda olsun ya Rasulallah! Allah’ın ilk yarattığı şey nedir? Allah Rasulü cevaben “Ey Câbir! Allah kendi nurundan peygamberin Muhammed’in 105 (s.

s 265. el-Âsâru’l-merfûa fi’l-ahbâri’l-mevzûa.nur. cennet. yer. Bu rivayet. Açık veya sarih bir şekilde düşündüğün takdirde arşı taşıyan meleklerin diğer meleklerden daha önce yaratıldığını görürsün. gök. Birinci kısımdan kalemi. Aynı şekilde bu rivayet Heytemî’nin. üçüncü parçadan diğer melekleri yarattı. Birinci parçadan arşı taşıyan melekleri. Keşfu’l-hafâ ve muzîlu’l-elbâs fî mâ iştehera minel ehâdîs alâ elsineti’n-nâs. Rivayetin kaynağı araştırıldığında Abdurrazzak’ın Musannef’inde böyle bir habere rastlanamamıştır.”328 Bu rivayeti de doğru kabul ettiği görülmektedir. Rivayetin 328 Heytemî. 109-110. güneş. Birincisinden müminlerin gözlerini. Allah'ın kudretiyle O’nun dilediği yerlerde dolaşıp duruyordu. melek. Mektebetu’ş-Şarku’l-Cedîd. Aclûnî’nin Keşfu’l-hafa ve muzîlu’l-elbâs fî mâ iştehera mine’l-ehâdîsi alâ elsineti’n-nâs adlı eserinde geçmektedir. I. Rivayet tamamen insanüstü bir peygamber tasavvurunu ortaya koyar. Heytemî bu rivayet hakkında da bir yorumda bulunmaz. 42-43. M. Son parçayı da yine dört kısma ayırdı. Beyrut-1984. ay. el-Fetâvâ el-hadîsiyye. 329 Aclûnî. cehennem. kalem. ikincisinden marifetullah olan kalplerinin nurunu. s. Allah mahlûkatı yaratmayı dilediği zaman bu nuru dört kısma ayırdı. Nur-i Muhammedî düşüncesine bağlılığının da bir işaretidir. ikinci parçadan kürsiyi. Aslı olmayan mevzu bir rivayettir ve mutemed hadis kitaplarının hiç birinde zikredilmemiştir. Beyrut-1988. Said b. ikinci kısımdan levhi.329 Abdurrazzak’tan hiçbir ulema bu haberi rivayet etmemiştir. dördüncü kısmı da dört parçaya ayırdı. 106 . Dâru’lKutubi’l-İlmiyye. thk. Besyînî Zeğlul. insan ve cinden hiçbir şey mevcut değildi. üçüncüsünden ünsiyet nurları ki lâ ilâhe illallâh Muhammedün Rasûlullah olan tevhidi yarattı. Bu vakitte levh. üçüncü kısımdan arşı. s. Leknevî.

Abdurraûf. Ezvâu’s-selef.e. Bârizî. 711/1311) ve Afif el-Yâ’fi’î (ö. (Hukûku’n-Nebî alâ Ümmetih fî dav’i’l-Kitâbi ve’ssünne. Gazâlî (ö. s. Riyad-1997. Yine kendisi. Tâc es-Sübkî (ö. Semhân.g. 332 Heytemî. Ayrıca kıyamet vaktine kadar etkisi devam edecek olan Kur’an mucizesiyle bütün beşerden üstündür. 699/1300). 30. II. s. el-Hus’amî en-Necdî. s. 107 . Riyad.) ile yakaza halinde her an görüşmenin ve ondan ilim almanın mümkün olduğunu belirtmiştir. 438/1046).Riyad-1993.y. Künhünü ancak Allah’ın (cc) bileceği kemalden kemale gelişmektedir. (Muhabbetu’r-Rasûl beynel itbâ’ ve’l-ibtidâ’. 331 Heytemî.metni Kitap ve Sünnet’e muhaliftir. 768/ 1363) gibi âlimlerin bu fikirde olduklarını söylemiştir.. a. Kur’an’da da Peygamber’in (as) mucizelerinden ve başkalarına olan birçok üstünlüğünden bahsedilmektedir. Resûlullah (s. Hatta bir velinin hazır bulunduğu bir mecliste. Muhammed Osman. 30. birinci bsk. fakihin biri bir hadis ri- 330 Süleymân b. 183) ve Muhammed b Halîfe et-Temîmî. t. Peygamber yaratılmışların en şereflisi ve en kâmilidir. (1349/1939). Riyasetü idareti’l-Buhûs.331 Peygamberimiz Muhammed (as) hem hususi hem de umumi manada nebi ve rasullerin en üstünüdür. Daru’l-Âsıme. Kemalinin artması ve gelişmesi mahlûkatın en kâmili olduğu için muhal olmayıp mümkündür. Allah Rasulü nebi ve rasullerden üç yönden üstündür: Zatı ve efendiliği ile bütün beşerden üstündür. 272. 712) bu rivayetin mevzu olduğunu söylerler. 505/ 1111).332 Heytemî.330 Heytemî’ye göre Hz. es-Savâku’l-mursele eş-Şihâbiyye ale’şşibhi’d-Dâhizati’ş-Şâmiyye. el-Fetâvâ el-hadîsiyye. O ebedî kemal ve ziyadelik içindedir. (ö.a. Malikî olan İbn Ebî Cemre (ö. Ehl-i İslam Peygamberinin böyle sıfatlara ihtiyacı yoktur..

Müessesetü’r-Risale II.. 326.333 Bir hadisin sıhhatini tespit için ortaya konan kriterler arasında. Muhammed. Dâiretü’l-meârif el.Osmâniyye. Musannef. 176.324. es-Subkî’nin görüşüne yer verir. Benzer rivayetler de: Ahmed.) burada duruyor ve ‘ben böyle bir şey demedim’ buyuruyor" diye cevap vermiştir. Heytemî’nin bu yöntemi benimsemesi ve geride geçen rivayeti sahih kabul etmesi ilginçtir. et-Târîhu’l-kebîr. thk.. “bunu nereden bildin?” diye sormuşlar. Bu yolla sahih olduğu söylenen haberlere itibar edilmez. thk. Beyrût. XXVII. San’anî’ye göre bu hadisin mevzu olduğunu söyler. Muhammed (1250/1834). Buhârî. Müsned. Muhammed b. Peygamber’in . 335 336 Fettenî. Abdurrahman b. 108 . Ebu Bekr Abdullah b.‫ “ كنت نبيا وآدم بين الروح والجسد‬Adem ruh ve ceset arasında iken ben bir peygamberdim”334 rivayetinin yorumunda Heytemî. s. s.335 Şevkânî de el-Fevâidü’l. Şevkânî. keşif metodu bulunmamaktadır. 292. 1925. Alî b. Yahya el-Muallim el-Yemânî. Daru’l-Kutubi’l İlmiyye. t.mecmû’a da bu hadise İbn Teymiye ve San’ânî’nin mevzu dediğini aktarır.vayet etmiş. İbn Hanbel. I. bsk. Fettenî. Haydarâbât. bsk. 1999. Bunun da gerçek olduğuna kanidir. o veli de "Bu hadisin aslı yoktur" demiştir. I. keşifle tashih edilmeyen bu rivayetin hangi rivayet olduğuna dair bir açıklamada da bulunmamıştır. Şuayb Arnavud ve dğr. XIV. bu olayı anlatmakla yetinmiş. İdâretü Tab’ati’l-Münîriyye. Tezkiratü’l-mevzûât. O sırada perde kalkmış. Muhammed Avvâme. 547.g. a. fakih de bu gerçeği görmüştür.336 Kur’ân’da açıkça ifade 333 Heytemî. Bunun üzerine o veli: “İşte Nebiyy-i Ekrem (s.y. el-Fevâidü’-mecmûa fi’l-ehâdîsi’lmevzû’a. thk. 86. Bu usul tamamen ilim dışı bir yöntemdir. s. Orada bulunanlar. 334 İbn Ebî Şeybe. Heytemî.e. VII.a. Hz.

33/40. 343. o mahlûkat 337 Bakara. Ben onu yaratmadığım halde sen onu nasıl tanıdın? Hz Adem dedi: Ya Rabbi! Beni elinle yarattığın ve ruhundan da bana üflediğinde arşın direkleri üzerine “Lailahe illallah Muhammedun Rasulullah” yazılmış olduğunu gördüm. Bazı ilim mensupları bunlara itiraz ettiler. bu durumu kötü gördüler ve buna hiçbir delil getirilemediğini söyleyerek böyle salât etmekten uzak durulması gerektiğini belirttiler.338 Heytemî’ye şu soru sorulur: “İnsanlar. 109 . yoksa yanlış mıdır?339 Heytemî.” Bu fetvaları doğru mu. Aşağıdaki rivayetleri de Hz. Âdem. s. bu fetvanın son derece yanlış olduğunu söyler.edildiği üzere Hz. Peygamber’in yaratılmışların en faziletlisi olduğuna dair sözlerine destek olarak zikreder. 338 Ahzap. Mekke ve başka yerlerde Pazartesi ve Cuma akşamları Hz Peygamber’e dua ederken. eşrefi mahlûkat olan efendimiz Muhammed’in (sav) üzerine olsun’ cümlesini kullanırlar. Ezher medresesinde. 2/30. ‘Allah’ım! En faziletli salâtın. isminin yanına ancak mahlûkat arasından en sevdiğini koyarsın. Allahu Teâlâ buyurdu: “Ey Adem. Anladım ki Sen.337 Rasûl-i Ekrem (sav) ise “Hâtemu’n-Nebiyyîn”dir. Hâkim’in sahih saydığı rivayetinde Allah Resulü şöyle buyurur: “Adem (as) dedi ki: Ya Rabbi. 339 Heytemî. Beni niçin bağışladın? Allah Teâlâ buyurdu ki: Ey Adem. yaratılan beşerin ilki. Muhammed hakkı için sana soruyorum.

elMüstedrek. Yine Hâkim’in isnadını sahih sayarak İbn Abbas’tan naklettiği rivayet şöyledir: İbn Abbas şöyle dedi: Allahu Teâlâ İsa’ya (as): Ey İsa Muhammed’e (as) iman et. et-Telhîs’inde: “bu rivayetin mevzu olduğunu düşünüyorum” diyerek naklederek kendi görüşünü de yansıtmış olur. Muhammed olmasaydı Adem’i yaratmazdım. 342 Heytemî. el-Fetâvâ el-hadîsiyye. bu rivayetin merfu olarak aslının olmadığını söyler. 110 . 341 Elbânî. Dâru’l-Meârif.343 340 Heytemî. s. II. su da sakinleşti. 344. Abdullah. 448).g. 343 Hâkim. 345. 88. I. es-Silsiletü’z-zaîfe ve’l-mevzû’a.342 Hâkim en-Neysâbûrî’ (ö. Su dalgalandı. Muhammed b. 614-615. el-Fetâvâ el-hadîsiyye. Riyad -1992. Muhammed olmasaydı seni bağışlamazdım”340 Elbânî. s. (es-Silsiletü’zzaîfe. s. Ben de seni bağışlamıştım.y. bu rivayet hakkında Zehebî ve İbn Hacer el-Askalânî’nin dediklerine dayanarak mevzu olduğunu söyler.arasında en sevdiğimdir.” diye vahyetti. Ümmetinden de onun zamanına yetişenlere ona iman etmelerini emret. Zehebî ise. bunun üzerine arşa ‘Lâ ilahe illallah Muhammedün Rasûlullah’ yazıldı. a. I. sen Ben’den Muhammed hakkı için bağışlanmanı istemiştin. Muhammed olmasaydı cenneti de cehennemi de yaratmazdım. s. 405/1014) bu hadis hakkında “İsnadı sahih bir rivayettir ancak sahîhayn bunları tahriç etmemiştir” der. Hatırla. Hâkim en-Neysâbûrî. Arşı su üzerinde yarattım.341 Heytemî’nin yukarıdaki rivayetin hemen akabinde zikrettiği şu rivayeti buraya almadan geçmek doğru olmaz. Elbânî.

olağan üstü bir varlık değil. Heytemî yukarıdakilere benzer birkaç rivayet daha zikrettikten sonra soruda yapılan itirazın geçersiz olduğunu. Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye. toprağı ve tozları yaymazdım”345 buyurmuştur.y. 270/884) ve başkalarının rivayet ettiği haberde “Allah Teâlâ: Ey Muhammed! İzzetime ve Celalime yemin olsun ki sen olmasaydın arzımı ve semamı yaratmazdım. Dâru’l-Kutubi’lİlmiyye. s. İbrâhîm el-Halebî. et ve kemiğe 344 345 Heytemî. I. 111 . Şifâu’s-sudûr sahibi Ebu’r-Rebî’ Süleyman b. Sübülü’l-hüdâ ve’r-raşâd fî sîreti hayri’l-ibâd. Beyrût-2006. Nitekim usul. üçüncü bsk. a. thk.344 Başka bir rivayette. 75. kainatın yaratılmasının yegane sebebi olduğunu gösteren bir bilgi bulunmamaktadır. bunun Nebi’ye (sav) kadar dayandığı ve merfu olduğu kabul edilir. 346 Heytemî. Adil Ahmed Abdulmevcûd ve Ali Muhammed Muavvız. a. Çünkü bu rivayet tek başına delil olmak için yeterlidir. (ö. Peygamber’in. 317. 942/1535). 345. I. 1044/1634) es-Sîretü’l-Halebiyye. birincisini ona ziyade kılmak onun kuvvetini artırır. Muhammed b. Ali b. görüş beyan etmek kabilinden değildir. s. el-Fetâvâ el-hadîsiyye. Heytemî. Yusuf es-Sâlihî (ö. hadis ve fıkıh imamları böyle kabul eder”. söyleyenin düşüncesi ise delil olması mukadderdir. O takdirde eğer önceki rivayet zayıfsa ve bu söz. O.346 Yukarıdaki haberlerin bütünü dikkate alındığında denilebilir ki Kur’an ve sahih hadislerde Hz. Beyrût-1993.Heytemî bu rivayet hakkında yorum yapar ve şöyle der: “İbn Abbas’ın bu sözü. İbn Abbas’a nisbet edilen sözler sahih olduğunda.. böyle söyleyenin istikametten ayrılmış ve tuğyan içerisinde olacağını söyler.y. Seb’ esSebtî (ö. bu yeşilliği ortaya çıkarmaz.

bürünmüş. 112 . - Kâinat “nur-i Muhammedî’den yaratılmıştır. Bu yönü ile diğer insanlardan farklı bir konumdadır. ele aldığımız eserinde ve diğer başka eserlerindeki birçok rivayetlerde görmek mümkündür. HEYTEMÎ’NİN GÖRÜŞLERİ Heytemî bazı aşırı denilebilecek görüşleriyle dikkat çekmiş ve eleştirilere maruz kalmıştır. uygulamalarını fiilî olarak göstermek için vazifelendirmiştir. Heytemî’nin sahip olduğu peygamber tasavvuru. Bunu. 347 - Allah’ı dünyada görmek mümkündür. onların arasına karışıp gezen bir insandır. insanlığa kendi mesajlarını vermek. Heytemî’nin yukarıda kullandığı rivayetlerin mevzu olduğu dikkate alındığında rivayetleri nakilde ve delil olarak kullanmada son derece mütesâhil olduğu görülmektedir E. 41/6. Fussilet. - Kullara ait fiillerde beşer kuvveti etkili olamaz. Peygamber kabrinde diri olup veliler kendisiyle görüşebilir. - Hz.347 Ancak ona Yüce Yaratıcı farklı bir görev vermiş. beşerüstü bir peygamber anlayışı ile paralellik arz etmektedir. Bu görüşleri maddeler halinde şöyle sıralanabilir. 18/110. diğer insanlar gibi yiyip içen. - Gayb velilerce bilinebilir. Kehf. Diğer taraftan Heytemî’nin birçok mutasavvıfın da benimsediği “Nur-u Muhammedî” düşüncesine sahip olduğu yukarıda geçen örnekten anlaşılmaktadır.

İ. “Ben sizin rabbiniz değil miyim?” demişti.de (s.. A’raf suresi 172. “Her milletin bir hâdisi (yol göstereni) vardır"350 mealindeki ayeti delil getirmektedirler. Kitabın el yazma örneği Süleymaniye Kütüphanesinde mevcuttur. Onlardan biri şöyledir. Ancak anlam itibariyle Muhtedî olan kelime üç yerde geçer.” 349 Mehdî’nin mefhum olarak Kur'an'da zikredildiğini savunan bir kısım muasır yazarlar. ayette Allah: Hani Rabbin (ezelde) Âdemoğullarının sulplerinden zürriyetlerini almış. Mehdîlik İle İlgili Görüşleri Mehdîlik İslam dünyasında özellikle Ehl-i sünnet çevresinde kabul görmüş ancak bazı alimler Mehdî’nin varlığını inkar etmişlerdir. 17/97.18/17. 81) bahsetmektedir. onları kendilerine karşı şahit tutarak. böyle bir kitap yazdığını kendi eseri el-Fetâvâ el-hadîsiyye’. Bu eser. 7/178.Heytemî bu gibi görüşleri savunmuş ve bu düşüncelerini mudafa ederken birçok zayıf ve hatta mevzu rivayetleri delil olarak kullanmıştır. şahit olduk (ki Rabbimizsin)” demişlerdi. XIX. İsra. Mehdîlik ile ilgili asıl kaynaklar ve net söylemler hadislerde geçer. 350 Ra'd 13/ 7. D. Heytemî Mehdîlik ile ilgili “el-Kavlu’l-muhtasar fî alâmâti’l-Mehdiyyi’l-Muntazar” adlı bir de kitap yazar.. 349 A’raf. Kehf. Onlar da “Evet. Hemen bütün günahları da kebîre olarak görmesi bunun sonucudur. Diğer bir delil ise misak ayetidir.348 1. “Allah’ın kendisine hidayet ettiği kimse mühtedidir (hidayete ermiş).351 Heytemî. 351 Heytemî. 532. ahir zamanda beklenen bir şahsa verilmiş ad olarak Kur’an’da zikredilmez. Mehdîlik ile ilgili hadislerin neredeyse tevatür dercesine 348 Kallek. s. “İbnu Hacer el-Heytemî” mad. “Biz bundan habersizdik dememeniz içindir” buyurdu. Böyle yapmamız kıyamet günü. Mehdî. 1985 yılında Müşerref 113 . A.

Suyûtî. 114 .. Ancak fakir ve sâlih kişinin kıyafetine bürünmüş bu kişilerin görüntüsüne aldanarak onların batıl inançlarına inanıp bu inançları hak zannedebilir. Kur’an’da Mehdîliğe işaret eden ayet olmadığı ve konunun tartışmalı olması sebebiyle inkar edenin kafir olacağını söylemek insafa sığmayacak bir durumdur. Daru’l-Kitâbi’lİlmiyye. Mehdîliği bir itikat meselesi gibi gördüğü ve Mehdî’yi inkar edenin kafir olacağını. el-İskâfî rivayetini değerlendirmesinden anlaşılmaktadır. 70. a. 353 Heytemî. 71. 354 Heytemî. el-Fetâvâ el-hadîsiyye. Beyrut-1983. Heytemî.y.ulaştığını söyler.’353 Gazâlî’den “Bu inkârcı fırka hakkında: onlardan birisini öldürmek yüz kafiri öldürmekten daha faziletlidir” şeklinde bir nakilde bulunduktan sonra sebebini şu şekilde izah eder: Halk kafir kişinin halini bilir ve ondan sakınır. el-Hâvî li’l-fetâvâ. 83. Mehdî’yi inkar eden de kafir olmuştur. s. Diğer taraftan Heytemî’nin burada ele aldığı Ebû Bekir el-İskâfî rivayetini el-Azim Gözcü tercümesiyle Suat Arusan tarafından yayına hazırlanmış olup Güneş Yayıncılık tarafından da yayınlamıştır.352 İmamların kitaplarında açık bir şekilde Mehdî’yi yalanlayanların (inkar edenlerin) dinden dönmüş kafir olduklarını ve tevbe etmezse boyunlarının vurulacağı hükmünü verdiklerini söyler. Devlet başkanının da bunlarla mücadele etmesi gerekir. el-Fetâvâ el-hadîsiyye. 352 Heytemî. II. Celâleddîn Adurrahman b. Bundan dolayıdır ki bunlardan birini öldürmek 100 kafiri öldürmekten daha iyidir. s. Ebî Bekir.354 Bu değerlendirmeyi yaptıktan sonra başka bazı nakillerde de bulunur. Ebu Bekir el-İskâfî’den gelen şu rivayeti delil olarak gösterir: ‘Deccal’i inkar eden kafir olmuştur. s.

Cengiz “İbnu Hacer el-Heytemî” mad.. Kendisi.357 Diğer taraftan dünyada iken sadece Allah Resulü’nün Allah’ı gördüğünü ondan başkasının ise göremeyeceğini söyler. Şia’ya karşı sert bir tavır almıştır. Allah’ın Dünyada Görülmesi Ehl-i sünnet alimleri Allah’ın bu dünyada görülemeyeceğini savunurken bazı mutasavvıflar görüleceğini savunurlar.A. s. s. Dâru’l-Kutubi’lİlmiyye Beyrut-1934. 1415. 357 A’raf. 115 . s. 358 Heytemî. Allah’ın dünyada görülebileceğini savunan mutasavvıflardan biri de Heytemî’dir.358 355 Azim Âbâdî. 2. Beyrut.355 Mehdîlikle ilgili rivayetlerin bir kısmı ya zayıf ya da uydurma rivayetlerdir. 7/143. Daru’l-Kutubi’l-ilmiyye. Mubarekfûrî. Tasavvufa bakışı çok yumuşak olan Heytemî kendisi de aynı zamanda bir mutasavvıftır. Örnek olarak verdiği ayetlerden biri şöyledir: “Rabbim.Âbâdî ve Mubârekfûrî mevzu olduğunu söyler. 356 Kallek.356 İbn Teymiye’ ye karşı duruşu ve Ehl-i sünnet’i savunması ile meşhur olmuştur. Tuhfetü’l-Ahvzeî bi şerhi Câmiu’t-Tirmizî. Sünnî akîdenin savunuculuğunu yapmış. VI. 244. özellikle imamet meselesiyle alakalı eser kaleme almıştır. D. (Avnü’l-Ma’bûd şerhu süneni Ebu Davud. Aynı zamanda hocaları da bölgesinin büyük mutasavvıflarındandır.. XI.İ. Ebu’l-Alâ. 402. Bana (kendini) göster sana bakayım’ dedi”. Heytemî. 3. el-Fetâvâ el-hadîsiyye. Bu görüşünü anlatırken de bazı nakli delilleri de zikreder. el-Fetâvâ el-hadîsiyye’de dünyada Allah’ı görmenin aklen ve şer’an mümkün olduğunu ve Ehl-i sünnet âlimlerinin de bu yönde görüş belirttiklerini söyler. 531-534. 266-267. Tasavvuf İle İlgili Görüşleri İbn Hacer el-Heytemî tasavvufa müntesip bir aileden gelir.

Allah’ı dünyda görmenin mümkün olduğu. Hz. velilerin gaybı bileceği.A. 548-552. Peygamber’in kabrinde diri olup velilerin kendisiyle görüşebileceği gibi görüşlere sahip olması da tasavvufî ortamdan ne kadar etkilendiğini gösterir..361 Heytemî. Bu görüşlerini desteklemek içine el-Fetâvâ el-hadîsiyye’de Buharî’de geçen “Kim beni rüyasında görürse yakaza halinde de görecektir”360 rivayetini delil olarak gösterir ve birçok velinin başından geçen olayların bu düşüncesini desteklediğini söyler. kâinatın “nur-i Muhammedî’den yaratıldığı ve Hz. no: 6993. s. 116 tabirleri kullanarak . Kullandığı her bir hadisi sahih.e. 361 Bu düşüncelerini anlattığı fetvası için bkz: Heytemî. Peygamber’in yakaza halinde görülebileceğinin mümkün olduğu gibi bazı görüşleri de savunmuştur. ona inanmayanların dinden çıkacağını söylemesi ve bu görüşlerini savunurken bazı zayıf veya mevzu rivayetleri delil göstermesi kabul edilemez bir durumdur. zayıf gibi 359 Kallek. 360 Buharî. Cengiz.g. D. “İbnu Hacer el-Heytemî” mad. a..359 Bu görüşlerin yanında. 531-534.91. Ta’bîr..Heytemî’nin. Hz. Peygamber’in kabrinde diri olduğu ve velilerin kendisiyle görüşebildiği. Mehdîliği itikadî bir konu gibi ele alması. ESERDE KULLANILAN HADİSLERİN DEĞERLENDİRİLMESİ Heytemî eserinde hadisleri aldığı kaynakları olabildiğince geniş tutmuştur. F. hasen. Kutubü’t-Tis’a ve bunlar dışındaki hadis kitaplarını kaynak olarak kullanmıştır.İ. gaybın velilerce bilinebileceği ve kullara ait fiillerde beşeri kudretin etkili olamayacağı gibi düşünceleri vardır.

362 Heytemî el-Fetâvâ el-Hadîsiyye. Peygamber’e (as) kadar ulaşan sahih hadislerin kullanılması gerektiğini ve sahih olmayanların kullanılmasının caiz olmayacağını söyler. Heytemî. 363 Heytemî. Hadisler hakkında. s. bir yerde Tirmizî ve Beyhakî’nin hasen saydığı ve Tahavî’nin de zayıf saydığını belirterek şu hadisi zikreder: ‘Kim Cuma gecesinde veya gündüzünde ölürse sual olunmaz. garib dediğini zikreder. 33. 364 Buna benzer örnek için bkz. 24.g. Bazı konularda getirdiği hadislerin hasen mi zayıf mı olduğunu belirtir. Yeri geldiğinde bunları da yapmaktadır. 117 . Ancak kitabın geneline bakıldığında rivayetlerin büyük çoğunluğunun sıhhatinden bahsetmez.e. Heytemî. a. örneğin “bu vârid olmuş mudur?” gibi sorulara varid olup olmadığını ve sahih olup olmadığını söyler.364 Yani rivayelerdeki bilgileri de aktarırken o rivayetlerin sıhhat derecesini de zikrettiği görülür. 23. Münker-Nekir hususunda Tirmizî’de bir rivayetin olduğunu ve Tirmizî’nin onun hakkında hasen.değerlendirmemiştir.e. Bununla beraber zayıf olduğunu beyan ederek ve kaynağını göstererek zikretmenin caiz olduğunu da zikreder. Zaman zaman mevzu hadislerin de kullanıldığı görülür. hadisleri kullanırken özellikle gayb ve ahiretle ilgili konularda isnadı Hz.363 Nekir ve Münker meleklerin yanında mürsel ve zayıf bir hadiste iki meleğin daha isminin zikredildiğini ve bunların Nâkûr ve Rûmân olduğunu söyler. Örneğin.’362 Bazı hadislerin derecelerini de belirtir.. a.g.

a. 48.Maverdî’den365 ve Gazâlî’nin İhya’sından nakillerde bulunduğu görülür. 118 .g. Mesela el.Hadisleri tahriç ederken bazen hadis sahasında kuvvetli olmayan ve hadis ilmi ile doğrudan bağlantılı olmayan kitaplardan nakillerde bulunmaktadır.e. 365 Heytemî.

sosyal ve siyasî açıdan sıkıntılı bir yapıya sahiptir. yüzyıldan itibaren tasavvufî faaliyetler yoğunluk kazanmış ve çeşitli tarikatlar etkin olmaya başlamıştır. biyografi. hadis. tarih ve akaid-kelam alanlarında birçok eserler vermiştir. Şafiî fıkıh ilminin yanında bütün ilimlerde temayüz etmiş. tıp gibi birçok ilim dalında eser verecek seviyeye gelmiştir. başta fıkıh olmak üzere tefsir.SONUÇ Hicrî onuncu asrın başlarında Heytemî’nin (ö. El-Fetâvâ el-hadîsiyye türü kitaplar daha ziyade içinde hadisler hakkındaki hükümleri ele alan kitaplardır. Mısır’ın Garbiyye bölgesinde bir köy olan Heytem’de dünyaya gelen İbn Hacer el-Heytemî. Bu dönemde ilim ve tasavvuf ilişkisi iyi durumda idi ve Heytemî’nin yetişmesinde bu tasavvufî ortamın da önemli etkisi olmuştur. belirli bir zaman istikrar sağlanmıştır. Memlükler zamanında Mısır’a birçok Osmanlı uleması yerleşmiş ve oradaki ilmî ortamın gelişmesine katkı sağlamışlardır. fıkıh başta olmak üzere hadis. küçük yaşta ilim tahsiline başlamış. Heytemî’nin çocuk denecek yaşlarında. Yine bu bölgenin sünnileştirilmesinden sonra hicrî VII. Osmanlıların hâkimiyetine geçen bölgede. Yaşadığı dönemde ilim tahsili için önce Tanta’ya. Bu dönem. en iyi hocalardan ders almış ve onlardan rivayetlerde bulumuştur. oradan da Ezher’e gelmiş ve 30 yaşlarından sonra ömrünü Mekke’de geçirmiştir. Klasik dönemlere bu tür kitapların sayısı çok olmamakla beraber son dönemlerde modern hadis kitaparında da hadis fetvalarına 119 . siyer. matematik. daha 19 yaşında iken. 974/1567) yaşadığı Mısır. Küçük yaşlardan itibaren ilmî çalışmalarına başlamış olan Heytemî. Memlüklülerin yıkılıp Osmanlıların kurulduğu bir zamandır.

tefsir.yer verilmiştir. Reşit Rızâ ve Muhammed b.kubrâ el-fıkhiyye 120 . ayet ve hadislerin yanında çok geniş bir kaynak kullanımına gittiği görülmektedir. Tefsir. bedî ve meânî. melek. Tasavvufî konulara da geniş yer ayırmış. genelde hepsinin görüşünü yansıtmaya çalışır. ona atıfta bulunmuşlardır. verdiği fetvalara da tasavvufî düşüncesinin etkisini yansıtmıştır. usûlü’l-fıkıh. cehennem âlem. Süile-ecâbe” şeklinde soru-cevap yöntemiyle yazılmış olan eserde Heytemî. Heytemî’nin en önemli eserlerinden biri olan el-Fetâvâ el-kubrâ el-fıkhiyye ile el-Fetâva el-hadîsiyye karşılaştırıldığında çeşitli farklılıklar ve benzerlikler vardır. ulûmü’l-hadîs gibi sahalarda fetvâlar vermiştir. Klasik dönem hadis fetvâlarına örnek olan el-Fetâvâ el-hadîsiyye’de Heytemî. nahiv. İbn Teymiye’yi eleştirirken ona yönelttiği iddiaların nerelerde geçtiğini söylemeden ona nisbet ederek ağır bir şekilde eleştirir. Hüseyîn gibi bazı âlimler tarafından İbn Teymiye’ye eleştirilerinden ve tasavvufî tutumundan dolayı da eleştirilmiştir. Ehl-i sünnet mezhebine aykırı olan görüştekileri. fıkhî konuları soru-cevap yöntemi ile incelediği el-Fetâvâ el-kubrâ el fıkhiyye’ adlı eseridir. Diğer taraftan Alûsî. ruh. Diğer taraftan onu asıl gündemde tutan. El-Fetâva el. Aclûnî ve Elbânî gibi alimler el-Fetâvâ el-hadîsiyye’yi kaynak olarak kullanmışlar. usûlü’d-dîn. fetvaları verirken ve bazı düşüncelerini açıklarken. Bu eserinde fetvaları verirken Ehl-i sünnet mezheplerinden sadece birinin etkisi görülmez. cennet. En fazla farklılık eserlerin içiriği bakımındandır. özellikle İbn Teymiyye ve İbn Kayyım el-Cevziyye’yi eleştirir ve onların fetvalarına karşı çıkar. ulûmü’l-Kur’ân. hadis ve başka alanlar ile ilgili geniş kaynak eserleri kullandığı görülür.

Üslup bakımından ise birçok benzerlikleri vardır.a. Heytemî’nin eserini oluştururken kullandığı hadislerde. Kemalinin artması ve gelişmesi. Fetvalarını verirken konu ile alakalı hadisleri bir bütünlük içinde ele almaya özen gösteren Heytemî. Hz. metinlerdeki ravi ve müstensih hatalara değinmediği ancak birbirine zıt rivayetleri duruma göre te’lif. Dönemin önde gelen fıkıh alimlerinden biri olan Heytemî. Heytemî’ye göre Hz. mahlûkatın en kâmili olduğu için muhal olmayıp mümkündür. O ebedi kemal ve ziyadelik içindedir. cem ve tercih yaptığı görülmektedir.) ile uyanık halde görüşmenin mümkün duğunu belirtmiştir. Nûr-u Muhammedî fikrine sahiptir. Peygamber’e insanüstü vasıflar yükleyen bazı rivayetleri kabul ettiği görülür. aralarında ihtilaf gördüğü hadisleri ele alırken Kur’an’a. hadisler arasında gerçek manada bir çelişki olduğunu kabul etmiyor görünmektedir. cem. her zaman Resûlullah (s. beşer üstü bir peygamber anlayışına sahip olup. Şafiî mezhebine mensup olmakla birlikte genelde Ehl-i sünnet karşıtı akımlara karşı çıkışıyla 121 . aklî ölçülere ve tarihi gerçeklere uymayan ve bazı gerekçelerle reddedilen hadislere yaklaşırken eleştirel tutumdan çok te’vil. Bunlarla beraber Heytemî eserinde. Heytemî.tamamen klasik fıkıh konuları ele alınırken el-Fetâvâ el-hadîsiyye’de tefsir hadis ve akait-kelam gibi konuları ele alır. Künhünü ancak Allah’ın (cc) bileceği kemalden kemale gelişmektedir. Heytemî. Buhârî ve Müslim başta olmak üzere birçok sahih kaynaklardan faydalanmasına rağmen melek ve ruhun kabzı. Mehdîlik ve tasavvufî bazı konularda mevzu rivayetleri kullanmıştır. O. Peygamber yaratılmışların en şereflisi ve en kâmilidir. te’lif ve tercih gibi çözüm yollarına başvurmuştur.

Heytemî. senetten çok metin üzerine yoğunlaşmıştır. meşhur fıkıh kitâbı olan el-Fetâvâ el-kubrâ el-fıhhiyye’ye bir talik olarak yazdığı el-Fetâvâ el-hadîsiyye isimli esererinde aşırı denilebilecek görüşleri vardır.bilinmektedir. 122 . gaybın velilerce bilinebileceği. Peygamber’in. Hadisleri ele alırken. oluştururken Hadisleri hadislere anlamada ve yorumlamada tasavvufî düşüncelerinin büyük etkisi olmuştur. kullara ait fiillerde beşeri kudretin etkili olamayacağı. Hz. Mehdîliği bir inanç konusu gibi ele alması. kabrinde diri olduğu ve velilerin kendisiyle görüşebildiği gibi görüşleri savunur. Sonuç yaklaşımında olarak son denilebilir derece ki mütesahil Heytemî eserini davranmıştır. Yaşadığı dönemde tasavvufun etkili olması ve kendisinin de özellikle tasavvuf ehlinin elinde yetişmesi sebebi ile hadis algısının ona göre şekillendiği incelediğimiz eserinde de kesin olarak görünmektedir. Ehl-i sünet’i savunması ile meşhur olan Heytemî daha sonraki Ehl-i sünnet savunucularına da kaynaklık etmiştir. Fetvaları verirken hem ayetleri hem de hadisleri yoğun olarak kullanarak fetva vermeye çalışmıştır.

BİBLİYOGRAFYA Abd b. Muhabbetü’r-Rasûl beynel itbâ’ ve’l-ibtidâ’. Aclûnî. el-Müsned. I. 1044/1634) es-Sîretü’l-Halebiyye. el-Müsned.. Nureddin Ali b. _______ Mirkâtü’l-mefâtîh şerhu Mişkâti’l-mesâbîh. Ali b. Ebû Abdullah ed-Dânî b. 1162/1749) Keşfu’l-hafâ ve muzîlu’l-elbâs fî mâ iştehera mine’l-ehâdîs alâ elsineti’n-nâs.. Dâru’lKutubi’l-İlmiyye. Abdulfettah Ebu Gudde. bsk. b. Sultan. Nasr. Munîr. Müessesetü’r-Risâle. Muhammed b. Beyrût-2006. Riyasetü İdareti’l-Buhûs. İbrâhîm el-Halebî. bsk. Abdurraûf. Ahmed. Şuayb Arnavud. Muhammed Sıba’. t. Beyrut1988. Mahmûd Şükrî b. bsk. Beyrut-1971. (ö. Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye. Gâyetü’l-emânî fi’r-red ‘ale’n-Nebhânî. II. I. el-Esrâru’lmerfû’a fi’l-ahbâri’l-mevzûa. Adil Mürşid ve dğr. Hanbel. _______ el-Masnu’ fî ma’rifeti ehâdîsi’l-mevzû’. Dâru’l-Fikir. İsmail b. III. bsk. Humeyd b. Kahire-1988. Riyad-1993. Beyrût2002. II. Aliyyü’l-Kârî. 123 .y. 2001. bsk. Riyad-2001. Mektebetü’l-Metbûâti’l-İslâmiyye. thk. Abdullah. Müessesetü’r-Risale. 1014/1605). Muhammed Osman. thk. Âlûsî. (ö. thk. 249/863-64). thk. Ebû Muhammed el-Kissî (ö. Mektebetü’Sünne. el-Mektebetü’r-Rüşd. Muhammed (ö.

A. İsmail Lütfi.y. Beyrut-1996. bsk. IV.Osmâniyye. Nâsır en-Nâsır. Beyrut-1986.İ. Şehredâr (ö... Mektebetü’l-İslâmî. Beyrût-1990. Azim Âbâdî. t. D. Ebû Abdullah. 2000. Çakan. I. 2001. Deylemî. Cezzâr.F. I. İsmâîl. Rûhu’l-meânî fî Tefsîr’l-Kur’âni’l-Azîm ve’s-seb’u’lmesânî. Muhammed Zuheyr b. bsk.y. 124 . Ali b. el-Huseyn. Beyhakî. İ. M. _______ et-Târîhu’l-kebîr. Mahmûd. İstanbul. t. Haydarâbât. thk. Şîrûye b. yay.. bsk. Şa’bu’l-Îman. bsk. Besyûnî Zağlûl. Beyrut-1994. Muhammed b. Dâru’l-Kitâbi’l-İlmiyye.y. Haydar. t. “Mısır” mad. Buceyrimî. Muhammed b. Abdulmuiz Abdulhamîd. Ebu’l-Fadl. Dâru Tûki’n-Necât. Beyrut. Daru İhyâi’t-Türâs.Âlûsî. thk. Ebu Bekir Ahmed b. _______ el-Âyâtü’l-beyyinât fî ademi simâi’l-emvât alâ mezhebi’l-Hanefiyyeti’ssâdât.. II. Muhammed Nâsiruddîn Elbânî. Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye. Dâiretü’l-meârif el. Avnü’l-Ma’bûd şerhu Sünen-i Ebî Dâvud.. Avcı. Tuhfetü’l-habîb alâ şerhi’l-Hatîb. 509/1115 ). el-Firdevs bi mesûri’l-Hitâb. Emîr b. Amr. esSa’îd b. Casim. Muhammed Eşref b. Muhammed Saîd Besyûnî Zaglûl. Süleymân b. el-Câmiu’s-sahîh. Buhârî. İbn Hacer el-Heytemî.Ü. Hadislerde Görülen İhtilâflar ve Çözüm Yolları. thk. Kahire-1981. Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye. thk. Beyrut.

D. İstanbul-2014.. IV. Mehmet. Rağbet yay. T. Ankara-2007. Göktaş. cilt: VI. Mehmet. “Fıkhu’l-hadîs” mad. İfav y. Tekmiletü’l-ikmâl. Ebû Bekr. 2002.A. Elbânî. Nâsır. Riyad-1992. sayı: 1. ________Sünnet ve Hadisin Anlaşılmasında Metodoloji Sorunu. Dâru’l-Meârif. Fettenî.Dölek.D. Hadis Fetvâları. Bsk. Adem. Sahabenin Sünnet Anlayışı.. Hakîkatu’l-bid’a ve ahkâmuhâ. İstanbul2009. “Mısır” maddesi. 125 . Muhammed Tâhir es-Sıddîkî el-Fettenî.. Tezkiratü’l-Mevzûât.y. Ahkâmu’l-cenâiz. Bünyamin. t. Riyad. Mekke-1990. Abdulkayyûm Abdi Rabbi’n-Nebî. thk. Mektebetü’l-İslâmî-1986.V. Görgün. Ankara-2011. El-Velid b. bsk... Ukbe’nin Hayatı ve Sahabe Adaleti Açısından Değerlendirilmesi. Vahiy –Akıl Dengesi Açısından Sünnet. T. Erdoğan. bsk. Görmez.A. Yay. D. Silsiletü’l-ehahâdîsi’z-za’îfe ve’l-mevzû’a. Erul. Yay. Muhammed Nâsuriddîn. Saîd b. Hilal. III.. İdâretü’tTabâ’a el-Münîriyye. Abdulganî el-Bağdâdî. Yavuz..D.İ. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 1923.İ.V. Gâmidî. III. Muhammed b.

Dımeşk.y. Ömer b. Nûreddin Ali b. Beyrut-1952. Mecmau’z-zevâid. (ö. Hakîm et-Tirmizî. Abdullah. 320/932) Muhammed b. Beyrut-1988. Muhammed Emîn b. Ebû Bekir Ahmed İbn Alî. Beşîr. Dâru’l-Garbi’l-İslâmî. Muhammed b. el-Hasen b. Dımeşk-2008. 974/1567). Beyrut-2000. el-Cerh ve’t-ta’dîl. Beyrût-1992. Târîhu Bağdât. İbn Adiy. _______ el-Fetâvâ el-kübrâ el-fıkhiyye. 1252/1836) Hâşiyetü Reddu’l-muhtar ale’d-dürri’l-muhtâr. Heysemî. 1987. Ali b. t. Beyrut-2002. (ö. Ebî Bekir. Isfehânî. Daru’l-Kalem. Muhammed Abdulkadir Atâ. el-Mufaddal. İbn Ebî Hâtim. Ebu Ahmed el-Curcânî. Mustafa Abdulkadir Atâ. Yahyâ Muhtâr el-Gazâvî. Ta’likâtu’z-Zehebî fi’t-telhîs ile beraber Daru’lKutubi’l-İlmiyye. İbn Hacer. thk. thk. Ebu’l-Kâsım. 327/939). 277-365) el-Kâmil fî duafâi’r-rical. Beşâr Avâd Ma’rûf. Beyrût-1990. el-Hatîb el-Bağdâdî. Mustafa Abdulkâdir Atâ. Muhammed b. thk. Abdurrahman Umeyra. el Münzir. Darul-Kutubi’l-İlmiyye. Dârul Ceyr Beyrût. Hüseyin b. Müfredâtu elfâzi’lKur’ân. Dâru’l-Fikir. el-Müstedrek ale’s-sahîhayn.y. Heytemî. 126 . Daru’t-Takvâ. İdrîs b.Hâkim en-Neysâbûrî. el-Fetâvâ el-hadîsiyye. Muhammed b. (ö. Abdilazîz el-Hüseynî ed-Dımaşkî (ö. Nevâdiru’lusûl fî ehâdîsu’r-Rasûl. thk. thk. Ahmet Gâliye. Ahmed Şihabuddîn (ö. t. İbn Âbidîn.

L. Beyrut-1982. İhsan Abbas. el-İlelü’l-mütenâhiye fi’l-ehâdîsi’l-vâhiye. Kandemir. Muhammed Avvâme. Halil Meys. Çakan. (ö. t. Dâru İbn Hazm. Abdurrahman Muhammed Osman. İrakî. Kettânî.. İbnu’l-Cevzî. thk. (ö. Muhammed İbrahim Zayid.Y. thk. 127 . _______ el Mevzûât. bsk. Karadâvî. Cengiz “İbn Hacer el-Heytemî” maddesi. Ahmed Ebû Hâtim et-Teymîmî (ö. İbn Hibban. Fihrisu’l-fehâris. III. 235/850). Muhammed b. Beyrut. Abdulhay b. I. Beyrut-1986.y. Kayseri-1998. II.. Kallek. Beyrut-1983. R. Riyazu’s-Salihîn tercüme ve şerhi. Ebu Bekr Abdullah b. İ.İbn Ebî Şeybe. Abdullah el-Kâdî.İ. Sünneti Anlamada Yöntem. İstanbul-2004. M. Ebu’l-Fadl. thk. Yusuf. t.A. t. Musannef. Darü’l-Kütübi’l İlmiyye. (çev.. Medîne-1996. bsk. 354/965) elMecrûhîn mine’l-muhaddisîn ve’d-Duafâi ve’l-metrûkîn. Abdulkebir. Bünyamin ERUL). ve’l-metrûkîn.y. thk. Dâru’l-kitabi’l-Arabî. Ali. Abdurrahman b. D. thk. _______ ed-Duafâ. Beyrût-2005. bsk. _______ Nizamu’l-hukûmeti’n-nebeviyye. 806/1404) el-Muğnî an hamli’l-esfâr fi’l-esfâr. Erkam Yayınları. thk. Küçük. Muhammed.y. Rey yay.

Riyad-2006. Leknevî. 42-43. Süleyman b. Ârâu İbn Hacer el-Heytemî el-i’tikâdiyye. Mubarekfûrî. Muhammed Abdulhalîm el-Ensârî. Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî.. Muhammed Abdurrahmân b. 128 . thk._______Hadis Literatürü. Muhammed b. Muhammed b. Beyrût-1993. I. 5. b. Muhammed Abdulhay b. İstanbul-1994. Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye. Muhammed b. Sâlim Şehhâl. s. el-Asaru’lMerfua fi’l-Ahbâri’l-mevzua. İbrâhim el Fakîh. thk. Ezvâu’s-selef. Ebu’l-Huseyn Müslim b. Muttekî el-Hindî. el-Câmi’u’s-sahîh. Huseyn. Sübülü’l-hüdâ ve’r-raşâd fî sîreti hayri’l-ibâd. Medine-1981. el-Burhânu’l-fûrî (ö.Beyrut-1981. Husâmeddîn. Adil Ahmed Abdulmevcûd ve Ali Muhammed Muavvız.. İz Yayıncılık. el-Haccâc. M. Halîfe et-Temîmî. Müslim. Alâuddîn Ali b. Abdurrahîm Tuhfetü’lAhvzeî bi şerhi Câmi’i’t-Tirmizî. Ali el-Muhsin ve Ebû Bekir b. Besyûnî Zeğlul. bsk. Abdulazîz eş-Şâyi’. Muhammed Fuad Abdülbaki. Muhammed b. Said b. Beyrut-1984. el-Keşfü’l-mubdî li temvîhi Ebi’l-Hasen es-Subkî. Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye Beyrut-1934. Hukûku’n-Nebî alâ Ümmetih fî dav’i’l-Kitâbi ve’s-sünne. thk. 942/1535). bsk. Salih b. Yusuf es-Sâlihî (ö. Riyad-1997. dipnot ve ilaveleri ile tercüme eden Yusuf Özbek. 2002. Dâru’l-Minhâc. 975/1568) Kenzü’l-Ummâl fi süneni’l-ekvâl ve’l-ef’âl. Ebu’l-Alâ. tahkik. Mektebetu’ş-Şarku’l-Cedîd.

Mefâtihu’l-Gayb. thk. Kahire1992. “Mısır” maddesi. Seyyid. Fahreddin.İ. Ebû Abdullah b. Beyrut-2006. t. (ö.. Suyûtî. t.y. Şemsuddin Muhammd b. Beyrut-1981. Daru’l-Asime Riyad. Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî. D. t. 228/842). Semîr Emîn ez-Züheyrî. (ö. Hammâd. el-Fiten. Nuaym b. Hâris. Beyrut-1983. I. Muhammed elHudayrî es-Süyûtî eş-Şâfiî. Daru’l-Kitâbi’l-İlmiyye. Muhammed Reşîd b. Alî. Hüseyn er-Râzî et-Taberistânî (ö. 1354/1935).A. el-Hus’amî en-Necdî. Özvarlı. (ö. t. Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. 129 .İ. Mu’cemü’l-müellifîn. Mektebetü’t-Tevhîd. Abdirrahman ( ö. Beyrut. D. Râzî. Dâru’l-İlm. el-Mervezî. Bask.A. 1349/1939) es-Savâiku’l-mursele eşşihâbiyye.y. Süleymân b. 1897. Mecelletu’l-Menar. Seyyid Muhammed. 902/1497) Mekasidu’l-hasene. el-Leâli’l-Mesnua fi’l-ehâdîsi’l-mevzûa. Darü’lKitabi’l-İlmiyye. Muavîye b. Sait. 604/1148). _______ el-Hâvî li’l-fetâvâ.Mevsûatü âlemi’l-ülemâ ve’l-üdebâi’l-Arabi’l-Müslimîn. Sehâvî. Ömer b. Ebî Bekr b.. Semhân. Ömer Rıza Kehhâle.y.y.. yayın tarihi. Suyûtî. Ebu Abdillah (Ebü'l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. “Nebhânî” mad. M. Dâru İhyâi’t-Türâs. Rıza.

t.y.y. Alî b. Avazullah b. el-Fevâidü’-mecmûa fi’lehâdîsi’l-mevzûa. t. Ahmed b. Atiyye el-Hârisî. Hamdî b. Rağbet Yay. Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye. Hamdî b. Tirmizî. 279/892) Sünen-i Tirmizî. 360/971). Muhammed b. Cengiz. Kahire. 1984-2006 tarihleri arası. Ebû Îsâ. Taberânî. Enbiya. _______Mu’cemu’l-Evsat. Muhammed b. D. Ebu’l-Kâsım Müsnidü’d-dünyâ Süleymân b. Hadiste Metin Tenkidi. Tâlib el-Mekkî. Beyrût.. _______ Müsnedü’ş-Şâmiyyîn.. Beyrut-2005. XXIX. İ. Eyyûb et-Taberânî (ö.. Muhammed (1250/1834). el-Mevsûatü’l-fıkhiyye’l-Kuveytiyye.y. s. Müessesetü’r-Risâle. Mektebetü İbn Teymiye. thk. thk. Tomar. Mısır-1993. Abdurrahman b. İstanbul-2009. Mu’cemü’l-Kebîr. thk. thk. Daru’l-Hadîs. Kûtü’l-kulûb.. Vezâratü evkaf ve Şu’ûni’l-İslamiyye. Yıldırım. _______ Neylu’l-evtâr. Ali b.y. Yahya el-Muallim el-Yemânî. Daru’l-Kutubi’l İlmiyye. Dâru’l-Harameyn. Abdülmecîd. Muhammed b. Îsâ. “Mısır” mad. thk.. t. t. 130 . A. Asâmuddîn es-Sabâbatî. thk. Dâru İhyâi’t-Turâs. Ahmed Muhammed Şakir ve diğerleri. 559-563. Asım İbrâhim el-Keyâlî. Beyrut. Kuveyt. (ö. II: bsk. thk. Kahire.. Tarık b. Muhammed.Şevkânî. Abdülmecîd. Beyrut-1984. bsk.

Dâru’l-Ma’rife. Beyrut. Beyrut-1963. Hayreddin b. Osman. 131 . Adil Ahmed Abdulmevcûd ve Ali Muhammed Muavvız. X/1. Mahmûd b.. thk. Ali el-Becâvî. Haziran-2006. Ahmed b. el-A’lâm kâmûsu’t-terâcim lieşhüri’r-ricâl ve’n-nisâ mine’l-Arab Ve’l-müsta’ribîn ve’l-müsteşrikîn. 1396/1976). 2002. Mîzânü’l-i’tidâl fî nakdi’r-ricâl. s. Zemahşerî. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. I. Riyad-1998. bsk. Zehebî. thk. (673-748/1275-1347). c. Cârullah Ebi’l-Kâsım. Ziriklî. (ö._______ İbnü’l-Cevzî’nin Hadisçiliğine Genel Bir Bakış. Mahmûd (ö. Umer. thk. 73-125. 538/1144) Keşşâf. Şemsuddin Muhammed b.

kullanılan kaynaklar. İsa. asırda yaşamış olan Heytemî’nin konulara hadislerle bakış açısı tesbit edilmeye çalışılmış olup hadis yorumculuğu ortaya konulmaya çalışılmıştır. kültürel ve sosyal olaylarının. Yüksek Lisans Tezi. Dr. eser üzerine yapılan değerlendirmeler ve Heytemî’nin peygamber tasavvuru ele alınmıştır. Danışman: Prof. 132 . hadisleri yorumlamasında Heytemî’ye etkileri incelenmiştir. İkinci bölümde ise Heytemî’nin “el-Fetâvâ el hadîsiyye”si incelenmiş olup eserin içeriği. Bünyamin ERUL. Eserleri ve ‘el-Fetâvâ el-hadîsiyye’ Özelinde Hadisciliği”. VI+133 s. Hicrî X. 974/1567).ÖZET UYSAL. “İbn Hacer el-Heytemî (ö. Diğer taraftan Heytemînin hocaları ve talebeleri de ele alınmıştır. Sonuç olarak. Heytemî eserini oluştururken problemlere yaklaşımında hadisleri yoğun bir şekilde kullandığı. Bu çalışmada Heytemî’nin “el-Fetâva el-hadîsiyye” adlı eseri incelenmiş olup hadislerle konulara yaklaşımı ve hadis anlayışı konu edinilmiştir. Tezin birinci bölümünde Heytemî’nin Hayatı ve yaşadığı dönemin siyasî. çok çeşitli kaynaklardan faydalandığı. yaşadığı dönemin sosyal ve kültür yapısının üzerinde etkili olduğu ve hadislere yaklaşımında mütesahil davrandığı söylenebilir. Hayatı.

it can be said that Heytemî used hadithes intensely when he discussed the subjects of his book. Master’s thesis. culturel. Works and his Position as a Muhaddith regarding to el-Fetâvâ el-hadîsiyye”. the comments on the book and Heytemî’s immegination of prophet were discussed. its sources. Dr. In the first part. Social. İsa. His life. and political life on Heytemî’s understanding of hadiths were discussed. Bünyamin ERUL. He also used many valuable resources in his book. culturel and political situations affected on Heytemî. In conclusion. 133 . 974/1567). In this work. His Life.SUMMARY UYSAL. VI+133 p. In the second part. It can be said that his approaching to hadithes is not very strict and he used some fabrication hadithes on his book. On the other hand his teachers and students were discussed as well. el Fetâvâ el-hadîsiyye is examined and Heytemî’s approach to the subjects with hadiths and his understanding of Hadith have been subjected. impacts of the social. el Fetâvâ el-hadîsiyye is examined and the book’s subjects. Advisor: Prof. Heytemî’s perpective on subjects with Hadiths were studied to determine. the Book. “İbn Hacer el-Heytemî (ö.