You are on page 1of 212

Cantares

Gallegos es una obra potica de Rosala de Castro (1837-1885)


publicada en 1863, en Vigo.
Fue el marido de Rosala, Manuel Murgua, quien gestion, sin el permiso de
su mujer, la publicacin de este poemario que fija el comienzo de una nueva
etapa para la poesa gallega.

www.lectulandia.com - Pgina 2

Rosala de Castro

Cantares gallegos
ePub r1.3
Titivillus 30.06.15

www.lectulandia.com - Pgina 3

Ttulo original: Cantares gallegos


Rosala de Castro, 1863
Editor digital: Titivillus
ePub base r1.2

www.lectulandia.com - Pgina 4

Nota

La obra de Rosala tiene una gran importancia en el renacimiento cultural de la


literatura gallega (conocido como O Rexurdimento) con el cual se puso fin a varios
siglos en los que prcticamente no se publican obras literarias en gallego (Os
Sculos Escuros). A pesar de su papel fundamental dentro de la literatura gallega,
tambin compuso obras de gran relevancia en castellano.
Tras el romanticismo de La Flor (1857) y el sentimentalismo de A mi madre
(1863; escrito tras las muerte de su madre), la publicacin de Cantares gallegos en
1863 supone un acontecimiento cultural de primer orden en el panorama literario en
lengua gallega. Consecuencia del movimiento europeo en pro de las culturas
autctonas y tradicionales, la obra se inspira en el Libro de los cantares (1852) de
Antonio Trueba, y glosa por medio de una narracin versificada un cantar popular. En
esta obra se enfoca en la vida del pueblo gallego asumiendo un punto de vista
relacionado con los gustos folclricos del Romanticismo.
Follas novas (1880) es el ttulo de su ltima coleccin de poemas en gallego y
contiene su modo de ver la vida, su esencia vital y su mensaje de denuncia social.
Su obra maestra en castellano, y la ltima obra que public en vida, es En las
orillas del Sar (1884), versos de tono ntimo, de extraa penetracin y de profunda
resonancia humana.

www.lectulandia.com - Pgina 5

A Fernn Caballero
Seora:
Por ser mujer y autora de unas novelas
hacia las cuales siento la ms profunda
simpata, dedico a usted este pequeo
libro. Sirva l para demostrar a la autora
de La Gaviota y de Clemencia el grande
aprecio que le profeso, entre otras cosas,
por haberse apartado algn tanto, en las
cortas pginas en que se ocup de Galicia,
de las vulgares preocupaciones con que se
pretende manchar mi pas.
Santiago, 17 de mayo de 1863.
Rosala de Castro de Murgua

www.lectulandia.com - Pgina 6

Prlogo

Grande atrevemento , sin duda, pra un probe inxenio como o que me cadrou en
sorte, dar luz un libro cuias pxinas deban estar cheias de sol, de armona e daquela
naturafidade que, unida a unha fonda ternura, a un arrulo incesante de palabrias
mimosas e sentidas, forman a maior belleza dos nosos cantos populares. poesa
gallega, toda msica e vaguedade, toda queixas, sospiros e doces sonrisias,
mormuxando unhas veces cos ventos misteriosos dos bosques, brilando outras co raio
de sol que cai serenio por enriba das auguas dun ro farto e grave que corre baixo as
ramas dos salgueiros en frol, compralle para ser cantada un esprito subrime e
cristao, si as o podemos decir; unha inspiracin fecunda como a vexetacin que
hermosea esta nosa privilexiada terra; e, sobre todo, un sentimento delicado e
penetrante, para dar a conocer tantas bellezas de pirmeiro orden, tanto fuxitivo raio de
hermosura como se desprende de cada costume, de cada pensamento escapado a este
pobo a quen moitos chaman estpido e a quen quisais xuzguen insensibre, estrano
devina poesa. Mais naide ten menos que eu teo as grandes cualidades que son
precisas pra levar a cabo obra tan difcile, anque naide tampouco se pudo achar
animado dun mis bon deseo pra cantar as bellezas da nosa terra naquel dialecto
soave e mimoso que queren facer brbaro os que non saben que aventaxa s demais
linguas en dozura e armona. Por esto, inda achndome dbil en forzas e non habendo
deprendido en mis escola que a dos nosos probes aldens, guiada solo por aqueles
cantares, aquelas palabras cariosas e aqueles xiros nunca olvidados que tan
docemente resoaron nos meus odos desde a cuna e que foran recollidos polo meu
corazn como harencia propia, atrevnme a escribir estos cantares, esforzndome en
dar a conocer como algunhas das nosas poticas costumes inda conservan certa
frescura patriarcal e primitiva, e como o noso dialecto doce e sonoro tan apropsito
como o pirmeiro para toda clase de versificacin.
As mias forzas, certo, quedaron moito mis abaixo do que alcanzaran os meus
deseios, e por eso, comprendendo canto poidera facer nesto un gran poeta, diome
inda mis da mia insuficenza. O Libro dos Cantares de don Antonio Trueba, que me
inspirara e dera alento pra levar a cabo este traballo, pasa polo meu pensamento como
un remorso, e casi asoman as bgoas s meus ollos pensar como Galicia se
levantara hastra o lugar que lle corresponde si un poeta como Antn o dos Cantares
fose o destinado pra dar a conocer as sas bellezas e as sas costumes. Mais a mia
infeliz patria, tan desventurada nesto como en todo o mis, tense que contentar
cunhas pxinas fras e insulsas, que apenas seran dinas de achegarse de lonxe s
portas do Parnaso como non fose polo nobre sentimento que as creou. Que esto
mesmo me sirva de disculpa pra os que xustamente quirtiquen as mias faltas, pois
penso que o que se esforza por desvanecer os errores que manchan e ofenden
www.lectulandia.com - Pgina 7

inxustamente sa patria, acreedore a algunha indulxencia!


Cantos, bgoas, queixas, sospiros, serns, romeras, paisaxes, devesas, pinares,
soidades, ribeiras, costumes, todo aquelo, en fin, que pola sa forma e colorido dino
de ser cantado, todo o que tuvo un eco, unha voz, un runxido por leve que fose, con
tal que chegase a conmoverme, todo esto me atrevn a cantar neste homilde libro pra
desir unha vez siquera i anque sea torpemente, s que sin razn nin conocemento
algn nos desprezan, que a nosa terra dina de alabanzas, e que a nosa lingua non
aquela que bastardean e champurran torpemente nas mis ilustradsimas provincias
cunha risa de mofa que, a desir verdade (por mis que sta sea dura), demostra a
iorancia mis crasa i a mis imperdoable inxusticia que pode facer unha provincia a
outra provincia hirmn por probe que sta sea. Mais he aqu que o mis triste nesta
cuestin a falsedade con que fra de aqu pintan as s fillos de Galicia como a
Galicia mesma, a quen xeneralmente xuzgan o mis despreciable e feio de Espaa,
cando acaso sea o mis hermoso e dino de alabanza.
Non quero ferir con esto a susceptibilidade de naide, anque, a decir verdade, ben
poidera perdonrselle este pequeno desafogo a quen tan ferida foi de todos. Mais eu
que atravesei repetidas veces aquelas soledades de Castilla que dan idea do deserto;
eu que recorrn a feraz Estremadura e a estensa Mancha, donde o sol cai a promo
alomeando montonos campos donde o cor da palla seca presta un tono cansado
paisaxe que rinde e entristece o esprito, sin unha herbia que distraia a mirada que vai
perderse nun ceo sin nubes, tan igual e tan cansado como a terra que crobe; eu que
visitei os celebrados arredores de Alicante, donde os olivos co seu verde escuro,
sembrados en fila e de raro en raro, parecen chorar de verse tan solitarios, e vin
aquela famosa horta de Murcia, tan nomeada e tan alabada, e que, cansada e
montona como o resto daquel pase, amostra a sa vexetacin tal como paisaxes
pintados nun cartn con rbores postos simtricamente e en carreirios para
divertisin dos nenos, eu non podo menos de indignarnie cando os fillos desas
provincias que Dios favoreceu en fartura, pero non na belleza dos campos, blranse
desta Galicia competidora en clima e galanura cos pases mis encantadores da terra,
esta Galicia donde todo espontneo na natureza e en donde a man do home cede o
seu posto man de Dios.
Lagos, cascadas, torrentes, veigas froridas, valles, montaas, ceos azues e serenos
como os de Italia, horizontes nubrados e melancnicos anque sempre hermosos como
os tan alabados da Suiza, ribeiras apacibres e serenias, cabos tempestuosos que
aterran e adimiran pola sa xigantesca e xorda clera mares imensos Que direi
mais? Non hai pruma que poida enumerar tanto encanto reunido. A terra cuberta en
tdalas estacins de herbias e de frores, os montes cheios de pinos, de robres e
salgueiros, os lixeiros ventos que pasan, as fontes i os torrentes derramndose
fervedores e cristaos, vran e inverno, xa polos risoos campos xa en profundas e
sombrisas hondanadas Galicia sempre un xardn donde se respiran aromas puros,
frescura e poesa E a pesar desto chega a tanto a fatuidade dos iorantes, a tanto a
www.lectulandia.com - Pgina 8

indina preocupacin que contra a nosa terra esiste, que inda os mesmos que poideron
contemprar tanta hermosura (xa non falamos dos que se bulran de ns sin que xamais
nos haian visto nin anda de lonxe, que son os mis), inda os que penetraron en
Galicia e gozaron das delicias que ofrece, atrevronse a decir que Galicia era un
cortello inmundo!! I estos eran quisais fillos daquelas terras abrasadas de onde
hastra os paxarios foxen! Que diremos a esto? Nada mis sinn que taes
fatuidades respecto do noso pas teen algunha comparanza cas dos franceses falar
das sas eternas vitorias ganadas s espaoles. Espaa nunca, nunca os venceu; polo
contrario, sempre saleu vencida, derrotada, homillada; e o mis triste desto que
val antre eles tan infame mentira, as como val pra a seca Castilla, pra a deserta
Mancha e pra tdalas demais provincias de Espaa ningunha comparada en
verdadeira belleza de paisaxe coa nosa que Galicia o rincn mis despreciable da
terra. Ben din que todo neste mundo est compensado, e ven as a sofrir Espaa
dunha nacin vecia que sempre a ofendeu, a misma inxusticia que ela, inda mis
culpabre, comete cunha provincia homillada de quen nunca se acorda, como non sea
pra homillala inda mis. Moito sinto as inxusticias con que nos favorecen os
franceses, pro neste momento casi lles estou agradecida, pois que me proporcionan
un medio de facerlle mis palpabre a Espaa a inxusticia que ela sa vez conosco
comete.
Foi este o mvil principal que me impeleu a pubricar este libro que, mis que
nadie, conozo que necesita a indulxencia de todos. Sin gramtica nin regras de
ningunha clas, o lector topar moitas veces faltas de ortografa, xiros que disoarn os
odos dun purista; pro menos, e pra disculpar en algo estes defectos, puxen o maior
coidado en reprodusir o verdadeiro esprito do noso pobo, e penso que o consegun en
algo si ben dunha maneira dbil e froxa. Queira o ceo que outro mis afertunado
que eu poida describir cos seus cores verdadeiros os cuadros encantadores que por
aqu se atopan, inda no rincn mis escondido e olvidado, pra que as, menos en
fama xa que non en proveito, gane e se vexa co respeto e adimiracin merecidas esta
infortunada Galicia!

www.lectulandia.com - Pgina 9

Has de cantar,
que che hei de dar zonchos;
has de cantar,
que che hei de dar moitos.

www.lectulandia.com - Pgina 10

Has de cantar,
menia gaiteira,
has de cantar,
que me morro de pena.
Canta, menia,
na veira da fonte;
canta, dareiche
bolios do pote.
Canta, menia,
con brando comps,
dareiche unha proia
da pedra do lar.
Papias con leite
tamn che darei;
sopias con vio,
torrexas con mel.
Patacas asadas
con sal e vinagre,
que saben a noces,
que ricas que saben!
Que feira, rapaza,
si cantas faremos!
Festia por fra,
festia por dentro.
Canta si queres,
rapaza do demo;
canta si queres,
dareiche un mantelo.
Canta si queres,
na lengua que eu falo;
dareiche un mantelo,
www.lectulandia.com - Pgina 11

dareiche un refaixo.
Co son da gaitia,
co son da pandeira,
che pido que cantes,
rapaza morena.
Co son da gaitia,
co son do tambor,
che pido que cantes,
menia, por Dios.

www.lectulandia.com - Pgina 12

II

As mo pediron
na veira do mar,
p das ondias
que veen e van.

As mo pediron
na beira do ro
que corre antre as herbas
do campo frorido.

Cantaban os grilos,
os galos cantaban,
o vento antre as follas
runxindo pasaba.

Campaban os prados,
manaban as fontes
antre herbas e vias,
figueiras e robres.

Tocaban as gaitas.
son das pandeiras,
bailaban os mozos
cas mozas modestas.

Que cofias tan brancas!


Que panos con freco!
Que dengues de grana!
Que sintas! Que adresos!

Que ricos mandiles!


www.lectulandia.com - Pgina 13

Que verdes refaixos!


Que feitos xustillos
de cor colorado!

Tan vivos colores


a vista trubaban;
de velos tan vreos
o sol se folgaba.

De velos bulindo
por montes e veigas,
coidou que eran rosas
garridas e frescas.

www.lectulandia.com - Pgina 14

III

Lugar mis hermoso


non houbo na terra
que aquel que eu miraba,
que aquel que me dera.

Lugar mis hermoso


no mundo nhachara
que aquel de Galicia,
Galicia encantada!

Galicia frorida,
cal ela ningunha,
de froles cuberta,
cuberta de espumas,

de espumas que o mare


con perlas gomita,
de froles que nacen
p das fontias.

De valles tan fondos,


tan verdes, tan frescos,
que as penas se calman
nomis que con velos;

que os nxeles neles


dormidos se quedan,
xa en forma de pombas,
xa en forma de niebras.

www.lectulandia.com - Pgina 15

IV

Cantarte hei, Galicia,


teus dulces cantares,
que as mo pediron
na veira do mare.

Cantarte hei, Galicia,


na lengua gallega,
consolo dos males,
alivio das penas.

Mimosa, soave,
sentida, queixosa;
encanta si re,
conmove si chora.

Cal ela, ningunha


tan doce que cante
soidades amargas,
sospiros amantes,

misterios da tarde,
murmuxos da noite:
Cantarte hei, Galicia,
na beira das fontes.

Que as mo pediron,
que as mo mandaron,
que cante e que cante
na lengua que eu falo.

Que as mo mandaron,
www.lectulandia.com - Pgina 16

que as mo dixeron
Xa canto, menias.
Coid que comenzo.

Con dulce alegra,


con brando comps,
p das ondias
que veen e van.

Dios santo premita


que aquestes cantares
de alivio vos sirvan
nos vosos pesares;

de amabre consolo,
de soave contento,
cal fartan de dichas
compridos deseios.

De noite, de da,
na aurora, na sera,
oirsme cantando
por montes e veigas.

Quen queira me chame,


quen queira me obriga:
Cantar, cantareille
de noite e de da,

por darlle contento,


por darlle consolo,
trocando en sonrisas
queixias e choros.

www.lectulandia.com - Pgina 17

Buscaime, rapazas,
vellias, mocios,
buscaime antre os robres,
buscaime antre os millos,

nas portas dos ricos,


nas portas dos probes,
que aquestes cantares
a todos responden.

A todos, que Virxen


axuda pedn,
porque vos console
no voso sufrir,

nos vosos tormentos,


nos vosos pesares.
Coid que comenso
Menias, Dios diante!

www.lectulandia.com - Pgina 18

Nasn cando as prantas nasen,


no mes das froles nasn,
nunha alborada mainia,
nunha alborada de abril.
Por eso me chaman Rosa,
mais a do triste sorrir,
con espias para todos,
sin ningunha para ti.

Desque te quixen, ingrato,


todo acabou para min,
que eras ti para min todo,
mia groria e meu vivir.

De que, pois, te queixas, Mauro?


De que, pois, te queixas, di,
cando sabes que morrera
por te contemplar fels?

Duro cravo me encravaches


con ese teu maldesir,
con ese teu pedir tolo
que non sei que quer de min,
pois dinche canto dar puden
avariciosa de ti.

O meu corasn che mando


cunha chave para o abrir,
nin eu teo mis que darche,
nin ti mis que me pedir.

www.lectulandia.com - Pgina 19

Dios bendiga todo, nena;


rapaza, Dios che bendiga,
xa que te dou tan grasiosa,
xa que te dou tan feitia,
que anque andiven moitas terras,
que anque andiven moitas vilas,
coma ti non vin ningunha
tan redonda e tan bonita.
Ben haia quen te pariu!
Ben haia, amn, quen te cra!

Dios vos garde, mia vella,


grdevos Santa Maria,
que abof sos falangueira,
falangueira e ben cumprida.

Menia, por ben falada


ningunha se perdera:
Cllense antre os paxarios
aqueles que mellor tran;
morre afogado antre as pallas
o pitio que non cha.

Pois si vs foras pitio,


dgovos, mina vellia,
que dese mal non morreras,
que chiar ben chiaras.

Ai! Que, si non, de min fora,


mia filla, mia filla!
Sin agarimo no mundo
desde que nasn orfia,
de porta en porta pedindo
www.lectulandia.com - Pgina 20

tiven que pasar a vida.


E cando a vida se pasa
cal vida de pelegrina,
que busca pelegrinando
o pan de tdolos das,
de cote en lares alleos,
de cote en estraas vilas,
hai que deprender estonces
por non morrer, coitadia,
p dun valo tumbada
e de todos esquencida,
o cho dos paxarios,
o recramo das pombias,
o ben falar que comprase,
a homild mansa que obriga.

Moito sabs, mia vella,


moito de sabidura!
Quen poidera correr mundo
por ser como vs sabida!
Que anque traballos se pasen
al polas lonxes vilas,
tamn que cousas se saben!,
tamn que cousas se miran!

Mis val que nas mires nunca,


que estonces te perderas:
O que sol mirar precura
logo quedar sin vista!

Dirs verd, mia vella,


mais craras as vosas nias
emprestouvos hastra agora
groriosa Santa Luca.

Moita devozn lle teo,


mia santia bendita!,
www.lectulandia.com - Pgina 21

mais non sempre as nias craras


son proba de craras vistas.
Moitas en vin como a augua
que corre antre as penas fras
gorgorexando de paso,
serenia, serenia,
que ante tiniebras pousaban,
que ante tiniebras vivan,
nas tiniebras dos pecados
que son as mis escondidas.

Si de pecados falades,
pan que onde queira espiga,
en tdalas partes crese,
en todas partes se cra;
mais uns son cor de veneno,
outros de sangre runxida,
outros, como a noite negros,
medran cas lurpias dainas
que os paren entre ouro e seda,
arrolados pola envidia,
mantidos pola luxuria,
mimados pola cobiza.

Quen ben est, ben estea.


Dixate estar, mia filla,
nin precures correr mundo,
nin tampouco lonxes vilas,
que o mundo d malos pagos
a quen lle d prendas finas,
e nas vilas mal fixeras
que aqu facer non faras,
que anque ese pan balorento
en todas partes espiga,
nunhas apoucado crese,
noutras medra que adimira.

Fals como un abogado,


www.lectulandia.com - Pgina 22

e calquera pensara
que deprendestes nos libros
tan vreas palabreras,
todias tan ben faladas,
todias tan entendidas;
e tal medo me pueches
que xa de aqu non sara
sin levar santos-escritos
e medallias benditas
nun lado do meu xustillo,
xunto dunha negra figa,
que me librasen das meigas
e mis das lurpias dainas.

Que te libren de ti mesma,


pdelle a Dios, rapariga,
que somos ns para ns
as lurpias mis enemigas.
Mais xa vn a noite vindo
co seu manto de estrelias;
xa recolleron o gando
que pastaba na cortia;
xa lonxe as campanas tocan,
tocan as Ave-Maras;
cada conexo seu tobo,
lixeiro, lixeiro tira,
que mal compaeiro a noite
si a compaeiro se obriga.
Mais, ai!, que eu non teo tobo
nin burata conocida,
nin tellado que me cruba
dos ventos da noite fra.
Que vida a dos probes, nena!
Que vida! Que amarga vida!
Mais Noso Seor foi probe,
que esto de alivio nos sirva!

Amn, mia vella, amn;


mais, polas almas benditas,
www.lectulandia.com - Pgina 23

hoxe dormirs nun leito


feito de pallia triga,
xunta do lar que vos quente
ca borrallia encendida,
e comers un caldio
con patacas e nabizas.

Bendito sea Dios, bendito!


Bendita a Virxe Mara
que con tanto ben me acode
por unha man compasiva!
O Seor che d fortuna
con moitos anos de vida;
vlvanseche as tellas de ouro,
as pedras de prata fina,
e cada gran seu diamante
che se volva cada da!
I agora, mia rapaza,
porque un pouco te adivirtas
bailando cas compaeiras
que garulan na cocia,
heiche de contar historias,
heiche de cantar coprias,
heiche de tocar as cunchas,
mia carrapucheiria.

www.lectulandia.com - Pgina 24

Cantan os galos pra o da;


rguete, meu ben e vaite.
Como me hei de ir, queridia;
como me hei de ir e deixarte?

Deses teus ollios negros


como doas relumbrantes,
hastra as nosas maus unidas
as bgoas ardentes caen.
Como me hei de ir si te quero?
Como me hei de ir e deixarte,
si ca lengua me desbotas
e co corazn me atraes?
Nun corruncho do ten leito
cariosa me abrigaches;
co teu manso calorio
os fros ps me quentastes;
e de aqu xuntos miramos
por antre o verde ramaxe
cal iba correndo a la
por enriba dos pinares.
Como queres que te deixe?
Como que de ti me aparte,
si mis que a mel eres dulce
e mis que as froles soave?

Meiguio, meiguio meigo,


meigo que me namoraste,
vaite de onda min, meiguio,
antes que o sol se levante.

Anda dorme, queridia,


antre as ondias do mare,
dorme por que me acaries
www.lectulandia.com - Pgina 25

e por que amante me chames,


que solo onda ti, menia,
podo contento folgare.

Xa cantan os paxarios,
rguete, meu ben, que tarde.

Deixa que canten, Marica;


Marica, deixa que canten
Si ti sintes que me vaia,
eu relouco por quedarme.

Conmigo, meu queridio,


mit da noite pasaches.

Mais en tanto ti dormas,


contenteime con mirarte,
que as, sorrindo entre soos,
coidaba que eras un nxel,
e non con tanta pureza
p dun nxel velase.

As te quero, meu ben,


como un santo dos altares;
mais fuxe, que o sol dourado
por riba dos montes saie.

Irei, mais dme un biquio


antes que de ti me aparte,
que eses labios de rosa
inda non sei como saben.

Con mil amores cho dera,


mais teo que confesarme,
www.lectulandia.com - Pgina 26

e moita vergonza fora


ter un pecado tan grande.

Pois confsate, Marica,


que cando casar nos casen,
non che han de valer, menia,
nin confesores nin frades.
Adios, caria de rosa!

Raparigo, Dios te garde!

www.lectulandia.com - Pgina 27

Mia Santia,
mia Santasa,
mia caria
de calabasa.
Hei de emprestarvos
os meus pendentes,
hei de emprestarvos
o meu collar;
hei de emprestarcho,
cara bonita,
si me deprendes
a puntear.

Costureiria
comprimenteira,
sacha no campo,
malla na eira,
lava no ro,
vai apaar
toxinos secos
antre o pinar.
As a menia
traballadora
os punteados
deprende ora.

Mia Santia,
mal me quixere
quen me aconsella
que tal fixere.
Mans de seora,
mans fidalgueiras
teen todias
as costureiras;
boca de reina,
www.lectulandia.com - Pgina 28

corpo de dama,
cmprelle a seda,
foxen da lama.

Ai, rapacia!
Ti te-lo teo:
Seda as que dormen
antre o centeo!
Fuxir da lama
quen naceu nela!
Dios cho perdone,
probre Manuela.
Lama con honra
non mancha nada,
nin seda limpa
honra emporcada.

Santa, Santasa,
non sos comprida,
decindo cousas
que fan ferida.
Falaime solo
das muieiras,
daquelas voltas
revirandeiras,
daqueles puntos
que fan agora,
de afora adentro,
de adentro afora.

Costureiria
do carballal,
colle unha agulla,
colle un dedal;
cose os buratos
dese ten cs,
que andar rachada
non manda Dios.
www.lectulandia.com - Pgina 29

Cose, menia,
tantos furados
i ora non penses
nos punteados.

Mia Santasa,
mia Santia,
nin teo agulla,
nin teo lia,
nin dedal teo,
que al na feira
rouboumo un majo
da faltriqueira,
decindo: As perdas
dos descoidados
fan o lotio
dos apaados.

Costureiria
que a majos trata!
Alma de cobre,
collar de prata,
mocid rindo,
vellez chorando
Anda, menia,
coida do gando.
Coida das herbas
de teu herbal:
ters agulla,
ters dedal.

Deixade as herbas,
que o que eu quera
era ir cal todas
romera.

I al con aire
www.lectulandia.com - Pgina 30

dar cada volta!


Os ollos baixos,
a perna solta.
Ps lixeirios,
corpo direito;
pero, Santia,
non lle dou xeito!
Non vos metades
pedricadora;
bailadoria
facme agora.
Vs dende arriba
and correndo;
facede os puntos,
i eu adeprendo.
And que peno
polos penares
Mir que o pido
chorando a mares.

Ai da menia!
Ai da que chora!
Ai, porque quere
ser bailadora!
Que cando durma
no camposanto,
os enemigos
farnlle espanto,
bailando enriba
das herbas mudas,
son da negra
gaita de Xudas.
I aquel corpio
que noutros das
tanto truara
nas romeras,
son dos ventos
mis desatados
rolar logo
cos condenados.
www.lectulandia.com - Pgina 31

Costureiria,
nhei de ser, nhei,
quen che deprenda
tan mala lei.
Ai, que Santasa!
Ai, que Santona!
Ollos de meiga,
cara de mona,
pr nhei de prche
os meus pendentes,
pr nhei de prche
o meu collar,
xa que non queres,
xa que non sabes
adeprenderme
a puntear.

www.lectulandia.com - Pgina 32

Nosa Seora da Barca


ten o tellado de pedra;
ben o pudera ter de ouro,
mia Virxe, si quixera.

www.lectulandia.com - Pgina 33

Canta xente, canta xente


por campias e por veigas!
Canta polo mar abaixo
ven camio da ribeira!
Que lanchas tan ben portadas
con aparellos de festa!
Que botes tan feituquios
con tan feituquias velas!
Todos cargadios veen
de xentia forasteira,
e de rapazas bonitas
cura de tdalas penas.
Cantos dengues encarnados!
Cantas sintas amarelas!
Cantas cofias pranchadias
dende lonxe relumbrean,
cal si fosen neve pura,
cal froles da primaveira!
Canta maxesa nos homes!
Canta brancura nas nenas!
I eles semellan gallardos
pinos que os montes ourean,
i elas cogollios novos
co orballo da man fresca.

As de Muros, tan finias,


que un coidara que se creban,
caquelas caras de virxe,
caqueles ollos de almendra,
caqueles cabelos longos
xuntados en longas trenzas,
caqueles cores rousados
cal si a aurora llos puera,
pois as son de soaves
como a aurora que comenza;
descendentes das airosas
www.lectulandia.com - Pgina 34

fillas da pagana Grecia,


elas de negro se visten,
delgadias e lixeiras,
refaixo e mantelo negro,
zapato e media de seda,
negra chaqueta de raso,
mantilla da mesma peza,
con terciopelo adornado,
canto enriba de si levan;
fillas de reinas parecen,
griegas estatuas semellan
si a un raio de sol poniente
repousadas se contempran;
ricos panos de Manila,
brancos e cor de sireixa,
crzanse sobre o seu seio
con pudorosa modestia,
e por antre eles relosen,
como brillantes estrelas,
aderesos e collares
de diamantes e de pelras,
pendentes de filigrana
e pecluiguias de cera.

As de Camarias visten
cal rapacias gaiteiras,
saias de vivos colores
polo pescozo da perna,
lucindo o negro zapato
enriba de branca media;
chambras feitas de mil raias
azuladas e vermellas,
con guarnicis que lles caen
sobre a rumbosa cadeira.
Para tocar o pandeiro
non hai coma tales nenas,
que son as camarianas,
feitas de sal e canela.

www.lectulandia.com - Pgina 35

As de C, Virxe do Carme!,
que carias tan ben feitas!
Cando estn coloradias
no ruxe-ruxe da festa,
cada mirar dos seus ollos
fire como cen saetas.
Nin hai mans tan ben cortadas,
tan branquias e pequenas
como as que amostran finxindo
que non queren que llas vexan.

Son as de Laxe unhas mozas


Vaia unhas mozas aquelas!
Solo con velas de lonxe
qutaselles a monteira,
porque son vivas de xenio
anque son rapazas netas.
Bailadoras nhai ningunhas
que con elas se entrometan,
pois por bailar, bailaran
no cribo dunha peneira;
mais, en tocando a que recen,
en rezar son as pirmeiras
Dan mundo o que do mundo,
dan igrexa o que da igrexa.

As de Noia ben se axuntan


cas graciosas rianxeiras,
polos redondos peos,
polas cabeleiras crechas,
polos morenos lunares
e polas agudas lenguas,
que abof que en todo pican
como si fosen pementa.

Veen dempois, recatadas,


www.lectulandia.com - Pgina 36

anque un pouquio soberbias


por aquelo que elas saben
de antigedade e nobresa
(pois por ac todos somos
tal coma Dios nos fixera),
as menias ben compostas
dunha vila quisquilleira,
que, por onde van, parece
que van dicindo Canela!
Prantamos ou non prantamos
a cantas hai nesta terra?
Mais si prantan ou non prantan
non son en quen o dixera,
que fora pouca cordura,
que fora farta llanesa.
Baste desir que xuntias
todas na porta da igrexa
mis bonitas parecan
que un ramio de asucenas,
mis frescas que unha leituga,
mis sabrosias que fresas.
Xa que fosen de Rianxo,
que fosen de Redondela,
de Camarias ou Laxe,
de Laxe ou de Pontareas,
todas eran tan bonitas,
todas tan bonitas eran,
que o de mis duras entraas
dera as entraas por elas
Por eso se derretan,
cal si foran de manteiga,
diante delas os rapaces,
os rapacios da festa,
os marieiros do mare
que donde Virxe vieran,
porque a Virxen os salvara
de naufragar na tormenta.
Mais si salvaron no mare,
non se salvarn na terra:
marieiros, marieiros,
que aqu tamn hai tormentas
www.lectulandia.com - Pgina 37

que afogan corasoncios


sin que lle vallan ofertas,
que oie a Virxe s que se afogan
do mar antre as ondas feras,
mais non oie s namorados
que de afogarse se alegran.

www.lectulandia.com - Pgina 38

II

Ramo de froles parece


Muxa a das altas penas
con tanta rosa espallada
naquela branca ribeira,
con tanto caravelio
que relose antre as areas,
con tanta xente que corre,
que corre e se sarandea
son das gaitas que tocan
e das bombas que reventan,
uns que venden limoada,
outros augua que refresca,
aqueles dulce resolio
con rosquillias de almendra;
os de mis al sandas
con sabrosas sirigelas,
mentras tanto que algn cego
son de alegre pandeira,
toca un carto de guitarra
para que bailen as nenas.
Bendita a Virxe da Barca,
bendita por sempre sea!
Mia Virxe milagrosa,
en quen tantos se recrean!
Todos van por visitala,
todos al van por vela
na sa barca dourada,
na sa barca pequena,
donde estn dous anxelios,
dous anxelios que reman.
Al chegou milagrosa
nunha embarcazn de pedra.
Al, porque Dios o quixo,
sempre adoradores tea.
A pedra, bala que bala,
srvelle de centinela,
e mentras dormen os homes,
www.lectulandia.com - Pgina 39

ela adorazn lle presta


con aquel son campanudo
que escoitar lonxe se deixa
e a quen o mar con bramidos
humildosos lle contesta.
Cando as campanas repican
e a msica retumbea,
cal nun ceo, polas naves
da recollidia igrexa;
cando os foguetes estalan
nos aires, e voces frescas
polo espazo cas gaitias
e cos tambores se mescran,
estonces a pedra bala,
tan alegre e tan contenta
que anque un cento de presoas
brinca e salta enriba dela,
coma si fse mocia,
mis que unha pruma lixeira,
alegre como unhas pascuas
salta e rebrinca con elas.
Choven estonces presentes,
choven estonces ofertas,
que lle traen os romeiros
en feitias carabelas,
diante da Virxe bendita,
s ps da sagrada Reina,
e por eso al lle cantan
cando se despiden dela:

Nosa Seora da Barca


ten o tellado de pedra;
ben o pudera ter de ouro,
mia Virxe, si quixera.

www.lectulandia.com - Pgina 40

Fun un domingo,
fun pola tarde,
co sol que baixa
tras dos pinares,
cas nubes brancas
sombra dos nxeles,
cas palomias
que as alas baten,
con un batido
manso e suave,
atravesando
vagos celaxes,
mundos extraos
que en raios parten
ricos tesouros
de ouro e diamante.
Pasn os montes,
montes e valles;
pasn llanuras
e soledades;
pasn os regos,
pasn os mares,
con ps enxoitos
e sin cansarme.

Colleume a noite,
noite brillante,
cunha lunia
feitas de xaspes,
e fun con ela
camio adiante,
cas estrelias
para guiarme,
que aquel camio
solo elas saben.

www.lectulandia.com - Pgina 41

Dempois a aurora
co seu sembrante
feito de rosas
veu a alumbrarme,
e vin estonces,
antre o ramaxe
de olmos e pinos,
acobexarse
branca casia
con palomare,
donde as pombias
entran e saien.
Nela se escoitan
doces cantares,
nela garulan
mozos galantes
cas rapacias
de outros lugares
. Todo contento,
todo folgare,
mentras a pedra
bate que bate,
mole que mole;
dlle que dlle,
con lindo gusto
faille compases.

Non hai sitio


que mis me agrade
que aquel muo
dos castaares,
donde hai menias,
donde hai rapaces,
que ricamente
saben loitare;
donde rechinan
hasta cansarse
mozos e vellos,
nenos e grandes,
www.lectulandia.com - Pgina 42

e anque non queren


que al me baixe,
sin que o soupera
na casa naide,

fun muo
do meu compadre;
fun polo vento,
vin polo aire.

www.lectulandia.com - Pgina 43

Un repoludo gaiteiro
de pano sedn vestido,
como un prncipe cumprido,
carioso e falangueiro,
antre os mozos o pirmeiro
e nas siudades sin par,
tia costume en cantar
al pola maancia:
Con esta mia gaitia
s nenas hei de engaar.

Sempre pola vila entraba


con aquel de seoro,
sempre con poxante bro
co tambor se acompasaba;
e si na gaita sopraba,
era tan doce soprar,
que ben fixera en cantar
al pola maancia:
Con esta mia gaitia
s nenas hei de engaar.

Todas por el reloucaban,


todas por el se morran,
si o tian cerca, sorran,
si o tian lonxe, choraban.
Mal pecado! Non coidaban
que caquel seu frolear
tia costume en cantar
al pola maancia:
Con esta mia gaitia
s nenas hei de engaar.

Camio da romera,
www.lectulandia.com - Pgina 44

debaixo dunha figueira,


canta menia solteira
Qurote, lle repeta!
I el ca gaita responda
por a todas emboucar,
pois ben fixera en cantar
al pola maancia:
Con esta mia gaitia
s nenas hei de engaar.

Elas louquias bailaban


e por xunta del corran,
cegas, cegas, que non van
as espias que as cercaban;
probes palomas, buscaban
a luz que as iba queimar,
pois que el soupera cantar
al pola maancia:
son da mia gaitia
s nenas hei de engaar.

Nas festas, canto contento!


Canta risa nas fiadas!
Todas, todas, namoradas,
dranlle o seu pensamento;
i el que de amores sedento
quixo a todas engaar,
cando as veu dimpois chorar,
cantaba nas maancias:
Non sean elas tolias
non vean meu tocar.

www.lectulandia.com - Pgina 45

Dxome nantronte o cura


que pecado
Mais aquel de tal fondura
como o facer desbotado?

Dlle que dlle argadelo,


noite e da,
e pensa e pensa naquelo,
porfa que te porfa

Sempre malla que te malla,


enchendo a cunca,
porque o que o diancre traballa
din que acaba tarde ou nunca.

Canto mis digo: arrenegado!


Demo fora!,
mis o demo endemoncrado,
me atenta dempois i agora.

Mis ansias teo, mis sinto,


rematada!,
que non me queira Jacinto,
nin solteira, nin casada.

Porque deste ou de outro modo,


a verd digo,
quixera atentalo e todo,
como me atenta o enemigo.

Que pecado mia almia!


www.lectulandia.com - Pgina 46

Mais que sea;


cal non vai, si rapacia,
buscando o que ben desea?

Nin podo atopar feitura


nin asento,
que me est dando amargura
sempre este mal pensamento.

Din que pars lagarteiro


desprumado;
si verdad, meu lagarteiro
tenme o corazn prendado!

Cara de pote fendido


ten de alcume;
mellor que descolorido,
quroo tostado do lume.

Si elas cal eu te miraran,


meu amore,
nin tolia me chamaran,
nin ti me fixeras dore.

Vino unha man de orballo,


maecida,
durmindo p dun carballo,
enriba da herba mollida.

Arrimeime pasenio
sa beira,
e sospiraba mainio
como brisa mareeira.

www.lectulandia.com - Pgina 47

E tia a boca antraberta,


como un neno
que mirando ceu desperta
deitadio antre o centeno.

I as guedellas enrisadas
lle caan,
cal ovellas en manadas,
sobre as frolias que abran.

Meu Dios! Quen frolia fora


das daquelas!
Quen as herbas que en tal hora
o tian pretio delas!

Quen xiada, quen orballo


que o mollou!
Quen aquel mesmo carballo
que cas ponlas o abrigou!

Mentras que as o contempraba


rebuleu,
e pensei que me afogaba
o corazoncio meu.

Bate que bate, bata


sin parar,
mais eu tembrando deca:
Agora lle hei de falar.

E volveu a rebulir
moi pasenio,
ai!, e botei a fuxir,
www.lectulandia.com - Pgina 48

lixeira polo camio.

Dempois, chora que te chora,


avergonzada,
dixen: Si el non me namora,
non lle direi nunca nada.

E non me namora, non,


maldizoado!,
mentras o meu corazn
qurelle anque sea pecado.

E vai tras de outras mocias


tan contento,
i eu, con unhas cadias,
prendno meu pensamento.

E que queira que non queira,


est comigo,
i postre i derradeira,
con el me atenta o enemigo.

Sempre malla que te malla


enchendo a cunca!
I que o que o demo traballa,
acabar tarde ou nunca.

Por eso, anque o cura dixo


que pecado,
mal que tanto mal me fixo
nunca o darei desbotado.

www.lectulandia.com - Pgina 49

10

Quxente tanto, menia,


tvenche tan grande amor,
que para min eras la,
branca aurora e craro sol;
augua limpa en fresca fonte,
rosa do xardn de Dios,
alentio do meu peito,
vida do meu corazn.
As che faln un da
camiio de San Lois,
todo oprimido de angustia,
todo ardente de pasin,
mentras que ti me escoitabas
depinicando unha frol,
porque eu non vise os teus ollo
s que refrexaban traicis.
Dempois que si me dixeches,
en proba de teu amor
dcheme un caravelio
que gardn no corazn.
Negro caravel maldito,
que me fireu de dolor!
Mais a pasar polo ro,
o caravel afondou!
Tan bo camio ti leves
como o caravel levou.

www.lectulandia.com - Pgina 50

11

Campanas de Bastabales,
cando vos oio tocar,
mrrome de soidades.

www.lectulandia.com - Pgina 51

Cando vos oio tocar,


campanias, campanias,
sin querer torno a chorar.

Cando de lonxe vos oio,


penso que por min chamades,
e das entraas me doio.

Diome de dor ferida,


que antes tia vida enteira,
i hoxe teo media vida.

Solo media me deixaron


os que de al me trouxeron,
os que de al me roubaron.

Non me roubaran, traidores,


ai!, uns amores tolios,
ai!, uns tolios amores.

Que os amores xa fuxiron,


as soidades vieron
de pena me consumiron.

www.lectulandia.com - Pgina 52

II

Al pola maancia
subo enriba dos outeiros,
lixeiria, lixeiria.

Como unha craba lixeira,


para or das campanias
a batalada pirmeira.

A pirmeira da alborada
que me traen os airios
por me ver mis consolada.

Por me ver menos chorosa,


nas sas alas ma traen
rebuldeira e queixumbrosa.

Queixumbrosa e retembrando
por antre a verde espesura,
por antre o verde arborado.

E pola verde pradeira,


por riba da veiga llana,
rebuldeira e rebuldeira.

www.lectulandia.com - Pgina 53

III

Pasenio, pasenio,
vou pola tarde calada,
de Bastabales camio.

Camio do meu contento;


i en tanto o sol non se esconde,
nunha pedria me sento.

E sentada estou mirando


como a la vai sando,
como o sol se vai deitando.

Cal se deita, cal se esconde,


mentras tanto corre a la
sin saberse para donde.

Para donde vai tan soia,


sin que aos tristes que a miramos
nin nos fale, nin nos oia.

Que si ora e nos falara,


moitas cousas lle dixera,
moitas cousas lle contara.

www.lectulandia.com - Pgina 54

IV

Cada estrela, o seu diamante;


cada nube, branca pruma;
triste a la marcha diante.

Diante marcha crarexando


veigas, prados, montes, ros,
donde o da vai faltando.

Falta o da, e noite escura


baixa, baixa pouco a pouco,
por montaas de verdura.

De verdura e de follaxe,
salpicada de fontias
baixo a sombra do ramaxe.

Do ramaxe donde cantan


paxarios piadores
que ca aurora se levantan.

Que ca noite se adormecen


para que canten os grilos
que cas sombras aparecen.

www.lectulandia.com - Pgina 55

Corre o vento, o ro pasa;


corren nubes, nubes corren
camio da mia casa.

Mia casa, meu abrigo:


vanse todos, eu me quedo
sin compaa, nin amigo.

Eu me quedo contemprando
as laradas das casias
por quen vivo suspirando.

Ven a noite, morre o da,


as campanas tocan lonxe
o tocar da Ave Mara.

Elas tocan pra que rece;


eu non rezo, que os saloucos,
afogndome parece
que por min tn que rezar.

Campanas de Bastabales,
cando vos oio tocar,
mrrome de soidades.

www.lectulandia.com - Pgina 56

12

www.lectulandia.com - Pgina 57

Vinte unha crara noite,


noitia de San Xon,
poendo as frescas herbas
na fonte a serenar.
E tan bonita estabas
cal rosa no rosal
que de orballio fresco
toda cuberta est.
Por eso, namorado,
con manso suspirar
os meus amantes brazos
boteiche polo van,
e ti con dulces ollos
e mis dulce falar,
meiguia, me emboucastes
en prcido sols.
As estrellias todas
que al no espazo estn,
sorrindo nos miraban
con soave crarid.
E foron, ai!, testigos
daquel teu suspirar
que meu corresponda
con amorio igual.
Pero dempois con outros
mis majos e galns
(mais non que mis te queiran,
que haber, non haber),
tamn, tamn, menia,
soupeches praticar
sombra dos salgueiros,
cabo do romeiral.
Por eso eu che cantaba
en triste soled,
cando, ai de min!, te va
con eles parolar:
Coida, mia menia,
www.lectulandia.com - Pgina 58

das prticas que ds,


que donde moitos cospen,
lama fan.

www.lectulandia.com - Pgina 59

II

Que triste ora te vexo!


Que triste, nena, ests!
Os teus frescos colores,
donde, menia, van?
O teu mirar sereno,
o teu doce cantar,
donde, menia, donde,
coitada, topars?
Xa non te vin, menia,
na noite de San Xon,
poendo as frescas herbas
na fonte a serenar.
Xa non te vin fresquia
cal rosa no rosal,
que muchadia estabas
de tanto saloucar.
Ora, de dor ferida,
buscando a honria vas,
a honria que perdeches,
mais quen cha volver?
Eu ben, mia menia,
ben cha quixera dar,
que aquel que ben te quixo
doise de verte mal.
Mais anque dir, eu diga,
que limpa, nena, ests,
respndenme sorrindo
por se de min bulrar:
Ben sabes, Farruquio,
Farruco do Pombal,
que donde moitos cospen,
lama fan.

www.lectulandia.com - Pgina 60

13

San Antonio bendito,


ddeme un home,
anque me mate,
anque me esfole.

Meu santo San Antonio


daime un homio,
anque o tamao tea
dun gran de millo.
Daimo, meu santo,
anque os ps tea coxos,
mancos os brazos.

Unha muller sin home


santo bendito!,
e corpio sin alma,
festa sin trigo,
pau viradoiro,
que onda queira que vaia
troncho que troncho.

Mais en tendo un homio,


Virxe do Carme!,
non hai mundo que chegue
para un folgarse;
que, zambo ou trenco,
sempre bo ter un home
para un remedio.

Eu sei dun que cobiza


causa miralo,
lanzalio de corpo,
roxo e encarnado;
www.lectulandia.com - Pgina 61

carnias de manteiga,
e palabras tan doces
cal mentireiras.

Por el peno de da,


de noite peno,
pensando nos seus ollos
color de ceo;
mais el, xa doito,
de amorios entende,
de casar pouco.

Fac, meu San Antonio,


que onda min vea
para casar conmigo,
nena solteira;
que levo en dote
unha culler de ferro,
catro de boxe,

un irmancio novo
que xa ten dentes,
unha vaquia vella
que non d leite
Ai, meu santio!
Fac que tal suceda,
cal volo pido.

San Antonio bendito,


ddeme un home,
anque me mate,
anque me esfole.
Que, zambo ou trenco,
sempre bo ter un home
para un remedio.

www.lectulandia.com - Pgina 62

14

Acol enriba
na fresca montaa,
que alegre se crobe
de verde retama,
menia morena
de branco vestida,
nubia parece
no monte perdida,
que xira, que corre,
que torna, que pasa,
que rola e, mainia,
serena se para.

Xa envolta se mira
na espuma que salta
do chorro que ferve
na rouca cascada.
Xa erguida na punta
de pena sombrisa,
inmoble cal virxe
de pedra se mira.
A cofia de lio
aos ventos soltada,
as trenzas descoida
que os aires espallan.
Tendida-las puntas
do pano de seda,
as alas dun nxel
de lonxe semellan,
si as brisas da tarde,
xogando con elas,
as moven ca gracia
que un nxel tivera.
Eu penso, coitado
de min!, que me chaman,
si as vexo bulindo
www.lectulandia.com - Pgina 63

na verde enramada.
Mais, ai!, que os meus ollos
me engaan traidores,
pois vou e, lixeira,
na niebra se esconde;
se esconde outras veces
na sombra dos pinos
e canta escondida
cantares dulcios
que abrasan, que firen
ferida de amor
que teo feitia
no meu corazn.

Que feita, que linda,


que fresca, que branca
dou Dios menia
da verde montaa!
Que hermosa parece,
que chore, que xima;
cantando, sorrindo,
disperta, dormida!

Ai, si seu pai


por regalo ma dera!,
Ai, non sentira
no mundo mis penas!
Ai!, que por tela
conmigo por dama,
eu lla vestira,
eu lla calzara.

www.lectulandia.com - Pgina 64

15

Adios, ros; adios, fontes;


adios, regatos pequenos;
adios, vista dos meus ollos:
>non sei cando nos veremos.

Mia terra, mia terra,


terra donde me eu criei,
hortia que quero tanto,
figueirias que prantei,

prados, ros, arboredas,


pinares que move o vento,
paxarios piadores,
casia do meu contento,

muo dos castaares,


noites craras de luar,
campanias trimbadoras
da igrexia do lugar,

amorias das silveiras


que eu lle daba meu amor,
camiios antre o millo,
adios, para sempre adios!

Adios groria! Adios contento!


Deixo a casa onde nacn,
deixo a aldea que conozo
por un mundo que non vin!

Deixo amigos por estraos,


www.lectulandia.com - Pgina 65

deixo a veiga polo mar,


deixo, en fin, canto ben quero
Quen pudera non deixar!

Mais son probe e, mal pecado!,


a mia terra n mia,
que hastra lle dan de prestado
a beira por que camia
que naceu desdichado.

Tovos, pois, que deixar,


hortia que tanto amei,
fogueiria do meu lar,
arborios que prantei,
fontia do cabaar.

Adios, adios, que me vou,


herbias do camposanto,
donde meu pai se enterrou,
herbias que biquei tanto,
terria que nos criou.

Adios Virxe da Asuncin,


branca como un serafn;
lvovos no corazn:
Peddelle a Dios por min,
mia Virxe da Asuncin.

Xa se oien lonxe, moi lonxe,


as campanas do Pomar;
para min, ai!, coitadio,
nunca mis han de tocar.

www.lectulandia.com - Pgina 66

Xa se oien lonxe, mis lonxe


Cada balada un dolor;
voume soio, sin arrimo
Mia terra, adios!, adios!

Adios tamn, queridia!


Adios por sempre quizais!
Dgoche este adios chorando
desde a beiria do mar.

Non me olvides, queridia,


si morro de soids
tantas lgoas mar adentro
Mia casia!, meu lar!

www.lectulandia.com - Pgina 67

16

Eu ben vin estar o moucho


enriba daquel penedo:
Non che teo medo, moucho,
moucho, non che teo medo!

www.lectulandia.com - Pgina 68

Unha noite, noite negra,


como os pesares que eu teo,
noite filla das sombrisas
alas que estenden os medos;
hora en que cantan os galos,
hora en que xemen os ventos,
en que as meigas bailan, bailan
, xuntas co demo pirmeiro,
arrincando verdes robres,
portas e tellas fendendo,
todas de branco vestidas;
tendido los brancos pelos,
contra quen os cans oubean
agoirando triste enterro;
cando relumbrar se miran
antre os toxales espesos,
cal encendidas candeas
ollos de lobo famento,
e os ramallaxes dos montes
antre s murmuxan quedos,
e as follas secas que espallan
os aires da noite inquietos,
en remuos se xuntan
con longo estremecemento;
indo camio da Igrexa,
soia cos meus pensamentos,
cabo da fonte da Virxe,
pretio do cimeterio,
dempois de sentir un sopro
que me deixou sin alento,
eu ben vin estar o moucho
enriba daquel penedo.

www.lectulandia.com - Pgina 69

II

Arrepuiadas todas
as carnes se me pueron,
e os cabelos no curuto
fronse erguendo direitos;
gotas de sudor corran
a fo polo meu peito,
e trembaba como tremban
as auguas cando fai vento,
na pa da fonte nova,
que sempre est revertendo.
Aquel moucho al fincado,
cal si fose o mesmo demo,
fito a fito me miraba
cos seus ollos rapieiros,
que coidei que me roubaban
non mis que de lonxe velos.
De lume me paresan
e que me queimaron penso;
penso que eran tizs roxos
da fogueira dos infernos,
que polas nias me entraron
hastra o corazn dereitos.
En el remorsos haba
de amorios pecadentos
Ai, quen ten deses amores
non pode achar bon sosiego!

Chova si Dios ten augua,


ventaba en tdolos ventos,
e ensarrapicada toda
a camiar non me atrevo,
que o moucho, fita que fita,
me aspera naquel penedo.
Mais acordeime da Virxe
que sempre conmigo levo,
rsolle un Ave-Mara,
www.lectulandia.com - Pgina 70

e cobrando novo alento,


como os pxaros do mare,
nadando paso o regueiro;
corro a enriba do valado,
brinco en baixo do portelo,
e dende al berro estonces
con cantas forzas eu teo:
Non che leo medo, moucho,
moucho, non che teo medo!

www.lectulandia.com - Pgina 71

17

Airios, airios aires,


airios da mia terra;
airios, airios aires,
airios, levaime a ela.

Sin ela vivir non podo,


non podo vivir contenta,
que adonde queira que vaia,
crbeme unha sombra espesa.
Crbeme unha espesa nube,
tal preada de tormentas,
tal de soids preada,
que a mia vida envenena.
Levaime, levaime, airios,
como unha follia seca,
que seca tamn me puxo
a callentura que queima.
Ai!, si non me levs pronto,
airios da mia terra;
si non me levs, airios,
quisais xa non me conesan,
que a frebe que de min come,
vaime consumindo lenta,
e no meu corazoncio
tamn traidora se ceiba.

Fun noutro tempo encarnada


como a color de sireixa,
son hoxe descolorida
como os cirios das igrexas,
cal si unha meiga chuchona
a mina sangre bebera.
Voume quedando muchia
como unha rosa que inverna,
voume sin forzas quedando,
www.lectulandia.com - Pgina 72

voume quedando morena,


cal unha mouria moura,
filla de moura ralea.

Levaime, levaime, airios,


levaime a donde me esperan
unha nai que por min chora,
un pai que sin min nalenta,
un irmn por quen dara
a sangre das mias venas,
e un amorio a quen alma
e vida lle prometera.
Si pronto non me levades,
ai!, morrerei de tristeza,
soia nunha terra estraa,
donde estraa me alomean,
donde todo canto miro
tomo me dice: Extranxeira!.

Ai, mia probe casia!


Ai, mia vaca vermella!
Aos que bals nos montes,
pombas que arruls nas eiras,
mozos que atruxs bailando,
redobre das castaetas,
xas-co-rras-chs das cunchias,
xurre-xurre das pandeiras,
tambor do tamborileiro,
gaitia, gaita gallega,
xa non me alegras dicindo:
Muieira, muieira!
Ai, quen fora paxario
de leves alas lixeiras!
Ai, con que prisa voara,
tolia de tan contenta,
para cantar a alborada
nos campos da mia terra!
Agora mesmo partira,
partira como unha frecha,
www.lectulandia.com - Pgina 73

sin medo s sombras da noite,


sin medo da noite negra;
e que chovera ou ventara,
e que ventara ou chovera,
voara e voara
hastra que alcansase a vela.
Pero non son paxario
e irei morrendo de pena,
xa en lgrimas convertida,
xa en sospirios desfeita.

Doces galleguios aires,


quitadoirios de penas,
encantadores das auguas,
amantes das arboredas,
msica das verdes canas
do millo das nosas veigas,
alegres compaeirios,
run-run de tdalas festas,
levaime nas vosas alas
como unha follia seca.
Non permits que aqu morra,
airios da mia terra,
que anda penso que de morta
hei de sospirar por ela.
Anda penso, airios aires,
que dimpois que morta sea,
e al polo camposanto,
donde enterrada me tean,
pass na calada noite
runxindo antre a folla seca,
ou murmuxando medrosos
antre as brancas calaveras;
inda dimpois de mortia,
airios da mia terra,
heivos de berrar: Airios,
airios, levaime a ela!.

www.lectulandia.com - Pgina 74

18
AO SR. D. CAMILO LVAREZ E CASTRO
Chantre da Catedral de Salamanca

www.lectulandia.com - Pgina 75

Roxia cal sol dourado,


garrida cal fresca rosa,
iba polo monte hermosa
co branco p descalzado
Copo de neve pousado,
deslumbrando luz do da,
tan branco p pareca.

As longas trenzas cadas,


con quen os ventos xogaban,
ondias de ouro formaban
na branca espalda tendidas;
apertadas e bruidas,
que espigas eran coidara
o que de lonxe as mirara.

Tian os cores do mare


os seus ollios dormentes;
mis doces, mis transparentes
, naide os poidera encontrare;
naide velos sin amare
o corazn sin falsa
que por antre eles se va.

Levaba na frente a ialma,


nos doces labios a risa,
auguia que o vento enrisa,
pousaba no fondo en calma.
Tal como gallarda palma
cimbrase con folgura
a delgadia cintura.

par da brisa temprada


www.lectulandia.com - Pgina 76

que antre os salgueiros corra,


ela correndo segua
unha veiria encantada;
que al mansa e sosegada
manaba unha fresca fonte
cabo da falda do monte.

www.lectulandia.com - Pgina 77

II

Franca, pura, sin enganos,


canta, canta, garruleira,
p da verde silveira
lavando os seus brancos panos.
son dos romores vanos
que nacen ca maancia,
lava, lava na fontia.

Xunto dela os paxarios


gorgorexan que un contento;
faille festias o vento
cos seus hirmns os airios.
Os pastores, coitadios,
cntanlle o doce a la lala,
que lengua de amores fala.

Ela honesta est escoitando,


mais con sospiros responde,
que al garda non sei donde
saudades de non sei cando.
Os panios vai lavando,
e a tendelos se apresura
nun campio de verdura.

Dempois no rego que pasa


verte unha bgoa serena,
filla da escondida pena
que o seu peitio traspasa,
pois que de amores se abrasa
aquela que fresca rosa
tan amante como hermosa.

Compaeiras van chegando,


www.lectulandia.com - Pgina 78

cal mis a mis ben portada,


xarros de louza vidrada
antre os seixos van pousando.
Cai a auguia mormuxando,
brancas vinchas se levantan,
as menias cantan cantan.

As estrelas van fuxindo,


a espesa niebra enrarece,
o arborio que frorece
por antre ela vai sando.
O craro sol vai subindo
por riba do firmamento,
limpo, grrulo e contento.

Arredor todo arrescende


a olido de primadera,
i al na azulada esfera
fogax de groria se encende;
mais a menia natende
sinn ao dor, mal pecado!,
que ten no peito encravado.

Danlle estraeza os cantares,


danlle de chorar deseios,
i, os ollos de bgoas cheios,
pensa nos nativos lares;
que nhai mis tristes pesares,
mis negra malencola
que a que entre estraos se cra.

Paxarios, verde prado,


branca la e sol ardente,
todo consolo impotente
en mal tan desconsolado;
todo contento trubado
pola penia sin fondo
www.lectulandia.com - Pgina 79

que hai no corazn abondo.

Por eso a menia hermosa,


foxe da alegre fontia,
tal como triste ovellia
que trema de dor queixosa.
Vai sentida, vai chorosa,
mentras lle cantan con saa:
Da montaa!, da montaa!.

I ela, que de tal se estraa,


ferida no que mis sinte,
que a maltraten non consinte,
i as lles contesta huraa:
Anque che son da montaa,
anque che son montaesa,
anque che son, non me pesa.

www.lectulandia.com - Pgina 80

19

Pasa, ro, pasa, ro,


co teu maino rebulir;
pasa, pasa antre as frolias
color de ouro e de marfil,
a quen cos teus doces labios
tan doces cousas lles dis.

Pasa, pasa, mais non vexan


que te vas ao mar sin fin,
porque estonces, ai, probias,
canto choraran por ti!

Si souperas que estraeza,


si souperas que sofrir
desque del vivo apartada
o meu corazn sentiu!

Tal me acoden as soidades,


tal me queren afrixir,
que inda mis feras me afogan,
si as quero botar de min.

I, ai, que fora das frolias


vndote lonxe de si
ir pola verde ribeira,
da ribeira do Carril!

Pasa, pasa caladio,


co teu manso rebulir,
camio do mar salado,
camio do mar sin fin;
e leva estas lagrimias,
www.lectulandia.com - Pgina 81

si has de chegar por al,


pretio dos meus amores,
pretio do meu vivir.
Ai, quen lagrimia fora
pra ir, meu ben, unda ti!
Quen fixera un camiio
para pasar, ai de min!

Si o mar tivera barandas,


frate ver ao Brasil;
mais o mar non ten barandas,
amor meu por donde hei de ir?

www.lectulandia.com - Pgina 82

20

Ora, meu menio, ora,


quen vos ha de dar a teta,
si ta nai vai no muo,
e teu pai na lea seca?

Eu cha dera, mia xoia,


con mil amores cha dera,
hastra rebotar, meu santo,
hastra que mis non quixeras,
hastra verte dormidio
con esa boca tan feita,
sorrindo todo fartio,
cal ubre de vaca cheia.
Mais ai, que noite che agarda!
Mais ai, que noite che espera!
Que anque das fontes teo,
estas fontias non deitan.
Ora, meu menio, ora,
canto chorars por ela!
Sin ter con que te acalente,
sin ter con que te adormeza,
que soio, soio quedaches
como unha ovellia enferma,
tremando, malpocadio,
como as ovellias treman.
Sin cobirtor que te cruba
nunhas pallias te deitan
e neve e chuvia en ti caen
por antre as fendidas tellas.
E silba o vento que pasa
polas mal xuntadas pedras,
e cal coitelo afilado
no teu corpio se ceiba.
Ai, cando vea ta nai!
Ai, cando che a ta nai vea!
Cal te topar, menio,
www.lectulandia.com - Pgina 83

fro como a neve mesma,


para chorar sin alento,
rosia que os ventos creban!
Ai, ms valera, menio,
que quen te dou non te dera!
Que os fillos dos probes nacen,
nacen para tales penas.

As se espricaba Rosa
no medio da noite negra,
p dunha negra porta,
toda de laas cuberta.
Mentras tanto murmuxaban
por antre a robreda espesa
do ro as revoltas goas
e os berridos da tormenta.
Todo era sombras no ceo,
todo era loito na terra,
e parece que a Compaa
bailaba antre as arboredas
cas chuchonas enemigas,
e cas estricadas meigas.

En tanto un choro soave


sentir no espazo se deixa,
tal como gaita tocada
nunha alborada serena;
tal como lexana frauta
cando o sol no mar se deita,
cuio son nos trai o vento
cos cheirios da ribeira.

No meio da chouza escura


que triste Rosa contempra,
unha luz branca se mira
como aurora que comenza.
Olido de frescas rosas
os aires da noite incensan,
www.lectulandia.com - Pgina 84

cal si todas se xuntaran


as froles da primadera.
Soan cantares estraos,
soan msicas que alegran:
msicas son e cantares
nunca sentidos na terra.
Por eso, pasmada, Rosa
pouquio a pouco se achega
e por unha regandixa
postrada no chan axexa.

Nunca humanos ollos viron


o que veu estonces ela,
que si non morreu estonces
foi porque Dios no quixera.
De resplandecente groria
raios de amor se refrexan
do abandonado menio,
sobre a dourada cabeza;
e porque est mis contento,
e porque mais se entretena,
cabe os seus peos crecen
frescos ramos de azucenas.
Xa non dorme en probe cuna,
que outro berce lle fixeran
cas alas os anxelios
e co seu lume as estrellas.
Nubes de color de rosa
fanlle branda cabeceira,
srvelle de cubertura
un raio de luna cheia,
i a Virxen santa, vestida
con vestido de inocencia,
porque de lame non morra
e fartio se adormeza,
dlle man do seu peito
con que os seus labios refresca.

Mentras o mundo esistise,


www.lectulandia.com - Pgina 85

Rosa mirando estivera,


con tanta groria encantada,
con tanta dicha suspensa;
mais unha voz lonxe se oie
por antre os olmos da veiga
que, cantando amorosia,
se esprica desta maneira:
Ora, meu menio, ora,
logo che darei a teta,
ora, meu menio, ora,
xa non chorars por ela.

Esto cantaron. En tanto


coa Virxe despareceran
os anxelios, deixando
en derredor noite espesa.
Xa se sinten as pasadas
por xurito da corredeir
a; xa saltaron o portelo,
xa cerraron a cancela
A probe nai corre, corre,
que o seu fillio lle espera;
mais, cando chega, dormido
o seu fillio contempra.
Dille estonces, mentras tanto,
que en bicalo se recrea:

Mia xoia, mia xoia,


mia prenda, mia prenda,
que fora de ti, meu santo,
si naicia non tiveras?
Quen, meu fillo, te limpara,
quen a mantenza che dera?

O que mantn s formigas


e s paxarios sustenta.

www.lectulandia.com - Pgina 86

Dixo Rosa, i escondeuse


por antre a nebrina espesa.

www.lectulandia.com - Pgina 87

21

Non che digo nada


Pero vaia!

www.lectulandia.com - Pgina 88

Pasan naquesta vida


cousias tan estraas,
tan raros feitos vense
neste mundo de trampa;
tantos milagres vellos,
tan novas insinanzas,
e tan revoltos allos
con nome de ensaladas,
que non che digo nada
Pero vaia!

Menia ben vestida,


menia ben calzada,
que ten roupa de cote,
que ten roupa de garda;
menia que ben folga,
menia que anda maja,
i probe, malpecado,
como unha triste araa.
Non che digo nada
Pero vaia!

Vxote al antre os millos,


vxote al nas braas,
xa no pinar espeso,
xa na beiria mansa
do ro que correndo
vai antre as verdes canas,
e xuras que ests soia,
que naide te acompaa
Non che digo nada
Pero vaia!

Casada casadia,
www.lectulandia.com - Pgina 89

que gustas ser falada,


que bailas cas solteiras
nas festas e ruadas,
que tes na boca a risa
e que cos ollos falas,
e que ao falar con eles
parece que che saltan,
non che digo nada
Pero vaia!

Cando mirar te miro


tan limpa e tan peinada,
loitar cos rapacios
hastra que en ti se fartan,
e ves dimpois xurando
que eres muller sin chata,
e dis que as mis non teen
contigo comparanza,
non che digo nada
Pero vaia!

E ti, roxa roxia,


modesta e recatada,
que falas tan mainio,
que tan mainio andas,
que s ps dos homes miras
para non verlle a cara,
e fas que non entendes
cando de amor che falan,
non che digo nada
Pero vaia!

Vas pola maancia


a misa cas beatas;
dempois (por que, ti o sabes)
de xunta delas largas;
e si na corredoira
xunto da verde parra,
www.lectulandia.com - Pgina 90

non sei con que xentia,


praste ou non te paras,
non che digo nada
Pero vaia!

E ti, raps garrido,


de tan melosas falas,
tan majo de monteira,
tan rico de polainas,
tan fino de calzado
como de mans fidalgas,
cando me dis que gustas
de traballar na braa,
non che digo nada
Pero vaia!

Ti falars de amores
cousias ben faladas;
ti loitars cas nenas
como ningn loitara;
ti bebers do mosto
hastra quedar sin fala,
pero cos teus sudores
mollar a terra ingrata
non che digo nada
Pero vaia!

Mais tantas cousas vexo


que me parecen trampa;
tanto sol entre nubes
e tan revoltas auguas
que asemellarse intentan
a unha fontia crara,
que por non perder tempo
donde non quito racha,
non che digo nada
Pero vaia!

www.lectulandia.com - Pgina 91

II

Pasan naquesta vida


cousias tan estraas,
tan raros feitos vense
neste mundo de trampa;
tantos milagres vellos,
tan novas insinanzas,
e tan revoltos allos
con nome de ensaladas,
que non che digo nada
Pero vaia!

E que algo deprendera,


triste de min, coidaba;
e que a esperencia neta
ningun me iba en puxanza
por ter na frente enrugas
e ter canias brancas,
cando hai hoxe uns mocios
mesmo dende que maman,
que non che digo nada
Pero vaia!

Xa non che val, Farruco,


que vivas en compaa
dos anos pensadores
nin da esperencia calva,
nin que ollo alerta vivas
como a cordura manda;
que donde menos penses
tamaa lebre salta
que non che digo nada
Pero vaia!

Xa sendo noite oscura


www.lectulandia.com - Pgina 92

dinche que noite crara;


xa estando o mar sereno
che din que fai borrasca,
e tanto te confunden
e tanto te acobardan,
que anque falar quixeras
tal coma Dios che manda,
non che digo nada
Pero vaia!

Si eres francs, meu vello,


si eres da lonxe Australia,
si al do sol baixaches
ou das estrelas plidas,
con seria gravedade
quisais che perguntaran,
e ti, pasmado todo,
calado mormuraras:
Non che digo nada
Pero vaia!

Por eso, meu vellio,


si de estudiar non tratas
a cencia destos tempos,
que como el augua crara,
anque ca parromeira
tamn ten comparanza,
que nesto a cencia estriba,
i en ter distintas caras,
non che digo nada
Pero vaia!

Sin entender un ele,


vers que ben se amaan
honrados e sin honra,
rameiras e beatas;
vers como se axuntan,
vers como se tratan,
www.lectulandia.com - Pgina 93

mentras que ti marmuras


ca lengua dunha coarta.
Non che digo nada
Pero vaia!

Vers cor de sireixa


quen foi cor de esmeralda,
i aqueles tan azues
que sangre azul manaban,
manar sangre vermella
pola moderna usanza;
i esto con tal chistura
e con fachenda tanta
que non che digo nada
Pero vaia!

Vers que revolturas,


que ricas contradanzas,
que gaitas con salterio,
que pfanos con arpas,
que dengues encarnados
con mantillias brancas,
chapurra que chapurra
en confusin tan vrea,
que non che digo nada
Pero vaia!

Ti pensars que aquesto


todo unha antroidada,
que aqu un levita sobra
i unha chaqueta falta;
que al se comen lebres
en vez de calabazas,
e tocan frautas donde
deben tocar campanas
Mais non che digo nada
Pero vaia!

www.lectulandia.com - Pgina 94

Deprende, meu vellio,


a cencia ben amada,
que saibamente insina
tan rica misturanza,
si queres ser sabido
en cousas tan estraas,
pois antre tantas novas
as costumias rancias
Non che digo nada
Pero vaia!

www.lectulandia.com - Pgina 95

22

Mais que ben quixo un da,


si a querer ten aficin,
sempre lle queda unha mgoa
dentro do seu corazn.

www.lectulandia.com - Pgina 96

Al nas tardes serenas,


al nas tardes caladas,
fanse mis duras as penas
que nas brandas alboradas.

Al nas tardes sombrisas,


al nas tardes escuras,
fanse mis cortas as risas,
mis negras as desventuras.

www.lectulandia.com - Pgina 97

II

Eu ben sei destos secretos


que se esconden nas entraas,
que rebolen sempre inquietos
baixo mil formas estraas.

Eu ben sei destes tormentos


que consomen e devoran,
dos que fan xemer os ventos,
dos que morden cando choran.

I anque ora sorrindo canto,


anque ora canto con bro,
tanto chorei, chorei tanto
como as auguias dun ro.

Tiven en pasados das,


fondas penas e pesares,
e chorei bgoas tan fras
como as auguias dos mares.

Tiven tan fondos amores


e tan fondas amarguras,
que era fonte de dolores
nacida entre penas duras.

www.lectulandia.com - Pgina 98

III

Ora ro, ora contento


vou polas eiras cantando,
vendo de onda ven o vento
cando vou levar o gando.

Ora con grande sosiego


durmo na beira das fontes,
durmo na beira dos regos,
durmo na punta dos montes.

Mais que ben quixo un da,


si a querer ten aficin,
sempre lle queda unha mgoa
dentro do seu corazn.

www.lectulandia.com - Pgina 99

23

Castellana de Castilla,
tan bonita e tan fidalga,
mais a quen para ser fera
ca procedensia lle abasta.
Desme, mia seora,
xa que os mostrs tan ingrata,
si o meu rendimento homilde
bascas de enoxo vos causa,
pois cando onda vs me achego
cusps con ardentes ansias,
i ese mirar de pombia
volvs en fosca mirada,
tornando en sombrisa noite
o da que en sol se baa.
En vano intento, seora,
saber por que me maltrata
dama dun alma tan nobre,
aunque soberba por fama,
pois n motivo a desprezo
sintirse tan ben amada,
que as mesmas pedras, seora,
dun bon querer se folgaran.
Din que na nobre Castilla
as s gallegos se trata,
mais debe saber Castilla
que de tan grande se alaba,
que sempre a soberbia torpe
foi filla de almas bastardas;
e sendo vs tan sabida,
nunca de v-lo pensara,
que de tan alto baixando
vos emporcases na lama;
nin que chamndovos nobre,
tanta nobreza enfouzaras
imitando s que vaidosos
no que est dbil se ensaan.
Pero mis val que enmudeza,
www.lectulandia.com - Pgina 100

pois tes condicin de ingrata;


que predicar en deserto
na mia terra n usanza.
Si fun curpabre en quereros
coma ningn vos amara,
por ser de terra gallega
e serdes vs castellana,
en paz, seora, vos deixo
ca vosa soberba gracia,
e voume Galicia hermosa
donde en xuntanza me agardan
o que non tendes, seora,
i o que en Castilla nachara:
campios de lindas rosas,
fontias de frescas auguas,
sombra na beira dos ros,
sol nas alegres montaas,
caras que nacen sorrindo
e que sorrindo vos aman,
e que inda mesmo morrendo
en sonrisias se baan.
Al, seora, contento
cantando o doce ala lala,
baixo a figueira frondosa,
en baixo da verde parra,
caquelas frescas menias
que mel dos seus labios manan,
cando en falar amoroso
meigo nos din en voz maina
con tdalas de Castilla
nobrsimas castellanas
olvidareivos sin pena,
anque sos vs tan fidalga.
Que al saben ser altivas,
pero non saben ser vanas,
i fcil con doces tomas
olvidar tomas amargas.
Dchesmas vs, mi seora,
con desprezo envenenadas,
inda con fero mis fero
que pelica de laranxa;
www.lectulandia.com - Pgina 101

mais teo por que me pase


aquel sarrapio que escalda,
teo unha dama nos Portos,
outra no Ribeiro de Avia;
si a dos Portos bonita
a do Ribeiro lle gana.

www.lectulandia.com - Pgina 102

24

Queridia dos meus ollos,


sabers como estou vivo
nesta vila donde adoito
dende que chegn de Xinzo.
Sabers como a Dios gracias
i escapulario bendito
non afogamos no mare
como coidaba Xacinto
que tan valente, abofellas,
como os alentos dun pito.
Sabers como dempois
me pueron moi vestido
con roupa azul e amarela,
cal andan tdolos quintos,
e logo todos xuntados,
inda mis de vintecinco,
nos paseamos polas calles,
que era mesmo un adimiro
de tan majos como ibamos,
de tan brancos e tan limpos.
Si me viras, queridia,
cal outras que en sei me viron!
Cada ollada me botaban
xa de travs, xa de fito
I eran menias graciosas
con moita salsa no pico,
mais ningunha deste peito
poido arrincarme un sospiro,
que o teu retrato al estaba
rabuando pasenio,
que anque de onda ti partn,
prendia que tanto estimo,
non vin soio, mia xoia,
que ti vieche conmigo.

Si souperas canto peno,


www.lectulandia.com - Pgina 103

si souperas cal me afrixo


cando me acordo nas noites
daqueles teus cantarios!
Ora en ti penso disperto,
ora en ti penso durmindo,
e sempre en ti estou pensando
coma si foses feitizo.
Seique meigallo me deche
na festa do San Martio,
amasado cos teus dedos
nunha bola de pan trigo.
Mais non o sinto por eso,
que anque me deras martirio
por vir de ti, queridia,
como un ao recibrao.

Nada me distrai, Rosia,


da pena que por ti siento.
De da como de noite
este meu corazoncio
contigo decote fala,
porque eu falar ben o sinto,
un falar tan amoroso
que me estremezo de olo.
Ai!, que estraeza me causa
e soids e martirio,
pois as cal el che fala,
quixera falar contigo,
cal outros tempos dichosos
dos nosos amores finos.

Cantas veces nos xuramos,


cando lavabas no ro
o p dun alto salgueiro,
antre risas e sospiros,
xa nunca mis separarnos,
xa nunca mis desunirnos!
Mais aqueles xuramentos,
tal como rosas de espio,
www.lectulandia.com - Pgina 104

lixeirios se espallaron
a un sopro dos ventos fros.
Ora co mar de por medio
iadios, amantes carios!
Nin ti me ves, nin te vexo
al na beira do ro,
naquelas crarias noites
de folga polos domingos.
As amorias maduran
nas silveiras dos camios,
nacen as frorias brancas
por antre as canas do millo,
o ro pasa que pasa,
cantan nas ponlas os xlgaros,
todo est verde e frondoso,
todo est fresco e frorido;
solo ns, Rosa, faltamos
naqueles verdes campios.

Rosia, dme un consolo


para este dolor que eu sinto.
Ai, que os recordos me matan!
Ai, que acabarn conmigo!
Di si inda me queres moito,
mndamo a decir pretio;
dime si garda-lo pano
que che din por San Benito,
que o merquei na quinta feira
por doce cartos e pico.
Dime tamn si deprendes
pola cartillas de Cristus
a ler como me ofreceches
para ler os meus escritos,
que en sabendo algunhas letras
dempois irs traducindo.
Eu xa lle perdn o medo
a escribiduras e libros,
pois fago uns palotes netos
de que eu mesmo me adimiro,
tan grandes como fungueiros
www.lectulandia.com - Pgina 105

e mis gordos, si non minto.

Adios, espresis che mando


polo burro de Camilo,
que non sei cal che dir
estas cousas que lle esprico;
mais sabe, mia Rosia,
rosia de doce olido,
que si ti xa ler souperas
os palotes que eu escribo,
escribrache unha carta
nas alas dun paxario.

www.lectulandia.com - Pgina 106

25
A Roberto Robert redactore
da Discusion, a quen lle gustan os
contos i o gallego

www.lectulandia.com - Pgina 107

Al no currunchio mis hermoso


que a luz do sol na terra alumeara,
veiga frorida e prado deleitoso
que aos campios do Edn se acomparara;
al onde o Sar soberbo e caudaloso
parece que se dorme e que se para
(tan maino corre antre a robreda escura),
al naceu Vidal o sin ventura[1]

www.lectulandia.com - Pgina 108

II

Que reposo! Que luz! Que garruleiro,


brando cantar dos vreos paxarios
cando salir do sol polo quinteiro
douraba fontes, lagos e campios!
Que libre respirar! Que placenteiro
ir e vir dos cabirtos xuntadios!
Que frescas, que polidas, que galanas
iban co gando as feitas aldeanas!

www.lectulandia.com - Pgina 109

III

Nunca o rumor do mundo corrompido,


nunca da louca socied as vaidades,
nin brillo dos honores fementido
foran trubar tan doces soledades.
Ceo azul, sol de amor, campo frorido,
santa paz sin remorso nin saudades,
horas que van mainias camiando:
tal al tempo e vida iban pasando.

www.lectulandia.com - Pgina 110

IV

Como o ventio da man pirmeiro


no seio das rosias se dorma,
e cal dempois tolio e rebuldeiro
polo espazo inmenssimo suba,
e volvendo a baixar murmuradeiro
por enriba das chouzas rebula,
nas alias levando o fumo leve
que en trubias ondas a subir se atreve!

www.lectulandia.com - Pgina 111

E como medioda, fasta o ro,


brisas, aires, pradios e arborado
pousaban calorosos e sin bro,
cal viaxeiro sedento e fatigado!
E como da sern o alento fro
de arrulos misteriosos impregnado,
con pasio lixeiro se achegaba
i aire, ro e florias axitaba!

www.lectulandia.com - Pgina 112

VI

Pasio a paso a traballada xente


dos campos s chousias se volva,
mentras no lar o pote sarpullente
cas ricas berzas a cachn ferva.
As fabas i as balocas xuntamente
co toucio sabroso nel se va
en compaa amigabre e farturenta
que alegra, que convida e que sustenta.

www.lectulandia.com - Pgina 113

VII

Dempois da frugal cea, carioso


resplandor do luar claro e soave,
iban gozar enxido de reposo
co ab, que a longa historia contar sabe
. O rosario da Virxe proveitoso
logo rezaban con asento grave,
i alma e corpo tranquilo se dorma
esperando o folgor do novo da.

www.lectulandia.com - Pgina 114

VIII

Todo era paz e amor i augua serena,


todo era craro azul no firmamento,
nin houbo al a soberba que envenena,
nin vano goce, nin fatal tormento,
nin louco rebuldar, nin fonda pena,
nin baixo aborrecido pensamento,
vidia tan risoa adormentaba,
pois doce e mainamente se folgaba.

www.lectulandia.com - Pgina 115

IX

Naide naquel lugar probe se vira,


que uns ben i outros non mal foran vivindo,
i un que afroxa de mis i outro que estira,
franse acomodando e repartindo.
Ningn da negra fame a man sentira
o seu peito fortsimo oprimindo,
nomis que a desdichada criatura
que se chamou Vidal o sin ventura.

www.lectulandia.com - Pgina 116

Orfo ende que nacera, a sorte triste


dralle por herencia o desconsolo,
coa negra soled, que probe asiste;
naide na terra se topou tan solo
de canto en polvo terrenal se viste
inda correndo un polo i outro polo,
que era probe e dorido antre os doridos
e afrixido antre os tristes afrixidos.

www.lectulandia.com - Pgina 117

XI

Tia por casa un cortellio escuro,


tia por leito o chan humedecido,
por cubirtor a neve e vento duro
que entraba polas fendas arresido.
Tia o sustento escaso e mal seguro
que dan de porta en porta que perdido,
que as lle din con bulra non escasa
que por probe neste mundo pasa.

www.lectulandia.com - Pgina 118

XII

En jams o infeliz decir poidera


Esto que teo meu!, que a sorte dura
ninda por conceder lle concedera
un pouco de querer ou de ternura,
nin un pouco de amor, que donde houbera
pobreza, e soledade e desventura,
groria, dicha e querer correndo pasan
i a entradia da porta non traspasan.

www.lectulandia.com - Pgina 119

XIII

Sempre por dicha pra Vidal haba


caldo e mis pan nalgn lario alleo,
i a mis a carid non se estenda,
que fora un mal matarlle outro deseo.
Que si a cousas mellores se afaca
i outro vreo comer i outro recreo,
traballo lle custara a bon seguro
comer dempois bercias e pan duro.

www.lectulandia.com - Pgina 120

XIV

Tal conta a xente corda se botaba


con parsimonia concenzuda e grave,
e refrns sabios con afn buscaba
dos que din Nunca des do que ben sabe.
I o compango Vidal nunca probaba,
porque era a sobried santa e saudabe,
segn a xente de poder deca,
anque ela ben folgaba e ben coma.

www.lectulandia.com - Pgina 121

XV

Cando dos porcos a matanza via


que amabre chamuscar nas limpas eiras
despertar da fresca maancia!
Que alegre fumo antre olmos e figueiras
olendo a cocho polos aires via!
Que arremangar das nenas mondongueiras!
Que ir e vir dende o banco hastra a cocia!
I al no lar, que fogo!, que larada!,
que rica e que ben feita frixolada!

www.lectulandia.com - Pgina 122

XVI

Fgado con cebola ben frixida


i unha follia de laurel cheirosa,
que inda a un morto ben morto dera vida
de tan rica, tan tenra e tan sabrosa.
Raxo en sorsa cun cheiro que convida,
i a sangre das morcillas sustanciosa
en fregada caldeira rebotando,
a que fagan morcillas convidando.

www.lectulandia.com - Pgina 123

XVII

Cuadro tan agradabre e farturento


por toda a vecind se repeta
con garular, e risa, e gran contento,
que suceso tan grande o requera.
Mais, por que lle sirvise de tormento,
solo na chouza de Vidal nhaba
nin porco, nin mondongo, nin fartura,
que era todo nubrado e desventura.

www.lectulandia.com - Pgina 124

XVIII

Nas fras pedras do seu lar sentado,


tan vreo movemento contempraba
de negra soledade acompaado:
naide festa do porco o convidaba,
que era probe Vidal i era olvidado,
i a presenza dun probe al estorbaba;
por eso entre suspiros repeta:
Ai, quen fora riquio un soio da!.

www.lectulandia.com - Pgina 125

XIX

Tales eran decote os seus deseos,


mais nunca, triste sorte!, se cumpran,
e todos, todos de miseria cheos,
anos tras anos sin cesar corran.
Xa era vello Vidal, i os duros ceos
de tan negro sufrir non se doan,
que inda o porco Vidal nunca probara
nin naide a tal festia o convidara.

www.lectulandia.com - Pgina 126

XX

Tal como era costume, a rica proba


vecios con vecios se trocaban
(inda hoxe esta costume se renova),
mais a Vidal, vecio non chamaban,
que fora indina misturanza boba
ir a dar donde daiva non topaban,
e por eso Vidal, probe coitado,
nunca catou morcilla o desdichado.

www.lectulandia.com - Pgina 127

XXI

Mais, ai, pcaro mundo!, mundo aleve!,


quen de teus pasos e revoltas fa?
Quen afirmar empvedo se atreve
que non se pode a noite tornar da?
Quen en tempo tan rpido e tan breve
s conocidos de Vidal dira
que aquela triste homilde criatura
iba nadar en ondas de ventura?

www.lectulandia.com - Pgina 128

XXII

I as pasou! Que Aquel que todo mira


al da inmensa e trasparente esfera,
donde cos astros sentellantes xira,
misericordia de Vidal tivera;
o torpe olvido dos podentes vira
i a pena de Vidal compadecera,
e co seu brazo misterioso e forte
trocou dun sopro a temeraria sorte.

www.lectulandia.com - Pgina 129

XXIII

Tal polas portas de Vidal entrara


como en campo sedento farto ro,
al de Cais harencia que envidiara
o mis encopetado seoro.
Hucha de ouro, s seus ollos relumbrara
dndolle desvareo, e risa, e fro,
sendo tamaa a dicha que senta,
que o corasn con ela non poda.

www.lectulandia.com - Pgina 130

XXIV

Dempois chorou, sorreu, bicou a terra


inda polo seu pranto humedecida,
e canta dicha a humanidade encerra
verteuse do seu peito escandecida.
Logo, volvendo en si, casi se aterra
de ver ventura tan sin par cumprida,
e postrado ante Dios fervente ora
i o seu misterio portentoso adora.

www.lectulandia.com - Pgina 131

XXV

Cumprido este deber, Vidal, reposto


de sorpresa tan grave e prasenteira,
ponse limpio, amaado e ben composto,
coa gracia de Dios por compaeira.
Cal se adimira de o mirar tan posto,
cal lle di que galn por derradeira,
i, anque calvo quedou como San Pedro,
dinlle que ten risado pelo negro.

www.lectulandia.com - Pgina 132

XXVI

Chmalle aquel amigo, cousa rara!,


que antes Vidal! con sorna lle desa,
i outro lle volve pracenteiro a cara
que nantronte o cars lle retorsa.
Tal minia de velo se trubara,
tal outra xunta del se revolva,
e seica non faltou quen lle dixera
que feito como un santo se volvera.

www.lectulandia.com - Pgina 133

XXVII

Que triste o rostro da mortal pobreza


que entre ximidos e dolores nace,
i hastra a hermosura ven, cando riqueza
co seu mirar risoo nos comprace;
presta o dieiro encanto e gentilesa,
i un Dios o mesmo demo se tornase
si tomando figura de banqueiro
remexese dieiro e mis dieiro.

www.lectulandia.com - Pgina 134

XXVIII

Estos misterios son eu me confundo


i en vano os espricar me propuera;
pero Vidal, filsofo profundo,
que anque xamis nos libros deprendera
a conta propia deprendeu no mundo,
non de mudansa tal se soprendera,
que al no seu caletre a adiviara
cando en ser rico con afn soara.

www.lectulandia.com - Pgina 135

XXIX

Por eso recibeu con cortesa


recrebos, agasaxo e comprimento,
que un tras outro homildoso lle faca,
escoria vil do humano sentimento.
El a baixesa deles comprenda,
i anque vano nin torpe pensamento
contra xentias tales meditaba,
forte e seria lisin darlles pensaba.

www.lectulandia.com - Pgina 136

XXX

Unha man a un santo e bon suxeto


un quio lle mercou, soberbo quio!,
tan nveo, tan plantado e tan repleto
cal nunca o vira tal ningn vecio.
Era curto de perna, o lombo neto,
do rabo hastra a cabeza redondio,
i o coiro tan graxento relusa
que mesmo de manteiga paresa.

www.lectulandia.com - Pgina 137

XXXI

Alabado sea Dios!, Dios cho bendiga!,


San Antonio cho garde!, as escramaban
mentras que o cocho a paso de formiga
i o seu dono Vidal serios pasaban.
A falarlle a Vidal cada un se obriga,
que porco xa mortio contempraban
e nera de perder tan bon bocado
polas mans de Vidal morto e salgado.

www.lectulandia.com - Pgina 138

XXXII

Logo o berrido do infeliz pasente


que sofre co coitelo morte dura
fender os aires no lugar se sente,
pouco a pouco a gorxia queda muda,
o suspiro postrer soa estredente,
a sangre corre, o matachn xa suda,
e naquel grave e qurtico momento
o porco vida e mundo e pensamento.

www.lectulandia.com - Pgina 139

XXXIII

O difunto al est repantrigado,


cunha cebola na antraberta boca
(que inda pars que a come o desdichado);
pero non o chors, que a el solo toca
dormir sono tan triste descuidado,
pois as iras do inferno non provoca,
nin groria ten nin porgatorio ardente;
el dormir insensible eternamente.

www.lectulandia.com - Pgina 140

XXXIV

Non cabe en si Vidal de tan contento,


o cheirio do porco lle enlouquece,
que antre os porcos nacidos un portento
aquel que ante seus ollos aparece.
Certa satisfacin, certo contento
no rostro dos presentes resplandece,
que mesmo quer decir en lenguax mudo:
Este si que che un porco repoludo!.

www.lectulandia.com - Pgina 141

XXXV

Mais co cocho Vidal soio se encerra,


mentras que a xente aturrullada mira
Cal se pasma, cal bufa, cal se aterra,
que nunca tan naquel lugar se vira,
cal outro lle xurando eterna guerra,
das voltas que d o mundo se adimira,
pois que nunca en xamais nengn vecio
lle batera ca porta no focio.

www.lectulandia.com - Pgina 142

XXXVI

Era aquel un rifar desesperado,


pero Vidal o xordo se faca;
a noite enteira se pasou cerrado,
i arbor primeiro do siguente da,
cun varal de morcillas ben cargado,
que a pouco de cargado se rompa,
apareceu lavado e reverendo,
a todos co seu porte sorprendendo.

www.lectulandia.com - Pgina 143

XXXVII

El direitio seu facer marchaba


con paso despacioso camiando,
e un sorrir nos seus labios se atopaba
que antroido iba decindo ou contrabando.
Dempois, con voz que s xentes atroaba,
foise de porta en porta perguntando:
Dronlle aqu morcillas a Vidal?
Aqu non!!! Pois adiante co varal!

www.lectulandia.com - Pgina 144

XXXVIII

As as chousas corren unha por unha


i o varal inteirio inda se va;
que un triste si non respondeu ningunha
de cantas en redondo requera.
Rndose en tanto a falsa de fertunha
con sonsa voz de bulra repeta:
Dronlle aqu morcillas a Vidal?
Aqu non!!! Pois adiante co varal!

www.lectulandia.com - Pgina 145

XXIX

Vidal morreu, i o tempo foi pasando,


braso que os duros mrmores arrasa,
antre helados escombros enterrando
do bon Vidal a solitaria casa.
Mais sempre esta historia foi quedando;
inda hoxe mesmo por proverbio pasa,
e cando o nome de Vidal se invoca,
muda sole quedar mis dunha boca.

www.lectulandia.com - Pgina 146

26

Menia, ti a mis hermosa


que a luz do sol alumbrara;
ti a estrela da maancia
que en puras tintas se baa;
ti a frol das froridas cumbres,
ti a ninfa das frescas auguas,
ti como folla do lirio
branca, pura e contristada.
Quen eres, fada sin nome
de tan dormentes miradas,
de tan dorida sonrisa,
de feituria tan cndida?
Quisais de muller naceches
sendo tan limpa e tan casta?
Quisais das brisas da tarde,
quisais das brtemas vagas
das burbullias dun ro,
quisais dunha nube branca?
Ou as espumas do mare
a un raio de sol xuntadas
pousronte ser da aurora
nunha cunchia de nacra?
Mais de onde queira que seas,
tristsima pasionaria,
por ti sinto un amor puro
que pouco a pouco me mata.
Por ti, de noite e de da,
cal vaga sombra encantada,
preto do ten vivir ximo,
ximo cos ventos que pasan
facendo vibrar sonoras
sentidas cordas dun arpa,
que con ecos tembradores
dos meus amores che falan.
Mais dime: por que ests muda?,
di por que ests solitaria,
di por que vives nos montes
www.lectulandia.com - Pgina 147

cos paxarios que cantan,


mentras ti choras e choras
p dun olmo sentada,
toda de loito cuberta,
toda cuberta de lgrimas.

Dixame vivir nos montes,


dixame estar solitaria,
dixame cos paxarios
que en derredor de min cantan.
Dixame vestir de loito,
cuberta por tristes bgoas,
i eco de homes non escoite
nin son de armoniosas arpas,
que eses sons de amor vida
rompen as mias entraas.
Si deles, galn, por sorte
doce consolo arrancaras
para un dor que non ten cura,
para un mal que non se acaba!
Si seu vibrar sonoroso
as tombas se levantaran
i o polvo que nelas mora
volto a vivir se axitara!
Mais, cala, galn; non toques
as soaves cordas dun arpa
que nin d vida s que morren,
ni as tristes tombas levanta.
Cala, galn, cos cantares
que con pasin de amor cantas,
que os meus amores morreron
i al antre tombas me agardan.
Para min morreu a dicha,
morreu tamn a esperanza,
cubreuse o seu de tristura
i a terra de speras Prantas.
Dixame vivir nos montes,
dixame estar solitaria,
dixame vestir de loito,
cuberta de amargas lgrimas.
www.lectulandia.com - Pgina 148

Que a rula que viudou,


xurou de non ser casada,
nin pousar en ramo verde
nin beber da iaugua crara.

www.lectulandia.com - Pgina 149

27

www.lectulandia.com - Pgina 150

Que ten o mozo?


Ai!, que ter?
Ponme agora unha cara de inverno,
despois na fiada, sonrisas de tal!
Quer que baile con el no muo,
i al pola vila, nin fala quisais
Que ten o mozo?
Pois que tera?

Unhas veces, cancio de cego,


por onde en andare segundome vai,
nin hai sitio donde en non atope
un Bras con cirolas i os zocos na man.
Ai, que mocio!
Ai, que rapaz!

Noutro instante, mir que fachenda!


atruxos que asombran mesmo lugar.
Brrr!!!, parece que pasa soberbo,
mandando nos homes su real maxest.
Mocio, es tolo?
Ai!, si o sers?

Eu non podo entender, meu amore,


que airios te levan, que airios te tran,
nin tampouco cal xeito te cadra,
tratndose, mozo, do teu namorar.
Ai!, Dios me libre
de ti, bon Bras!

Que no meu entender te acomparo,


mesio de marzo marzal:
Pola man, caria de rosas;
www.lectulandia.com - Pgina 151

pola tarde, cara de can.


Mala xuntanza
facemos! Ai!!

www.lectulandia.com - Pgina 152

II

Que di a meiguia,
que di a traidora?
Corazn que enloitado te crubes
cos negros desprezos que a falsa che dona,
por que vives sofrindo por ela?,
por que, namorado, de pena saloucas?
Si ela bonita,
ela traidora.

Di, con mengua de min, que non sabe


que airios me viran, veleta mal posta
que cho digan, rapaza, os teus ollos,
que agora me chaman, dempois me desbotan.
Que anque es bonita,
eres traidora.

Si unhas veces amante che falo,


e si outras renego de ti pecadora!,
cales auguas repousan serenas,
si o vento que as manda rebole antre as ondas?
E ti ben sabes
que es revoltosa.

Son cancio de cego en quererte


Tal bulra merece quen ama sin conta,
pois cos zocos na man ou sin eles
s portas do inferno segundote fora.
Tal estou tolo,
tal es graciosa.

Que de marzo marzal teo a cara!


Quixais que as sea, mais ti, mia xoia,
tamn es cal raiola de marzo,
www.lectulandia.com - Pgina 153

que agora descrube, que agora se entolda.


Iguales semos,
nena fermosa.

www.lectulandia.com - Pgina 154

28

Castellanos de Castilla,
tratade ben s gallegos,
cando van, van como rosas;
cando vn, vn como negros.

Cando foi, iba sorrindo;


cando veu, via morrendo
a lucia dos meus ollos,
o amantio do meu peito.

Aquel mis que neve branco,


aquel de dozuras cheio,
aquel por quen en viva
e sin quen vivir non quero.

Foi a Castilla por pan,


e saramagos lle deron;
dronlle fel por bebida,
penias por alimento.

Dronlle, en fin, canto amargo


ten a vida no seu seo
Castellanos, castellanos,
tendes corazn de ferro!

Ai!, no meu corazoncio


xa non pode haber contento,
que est de dolor ferido,
que est de loito cuberto.

Morreu aquel que eu quera,


www.lectulandia.com - Pgina 155

e para min nhai consuelo:


solo hai para min, Castilla,
a mala lei que che teo.

Premita Dios, castellanos,


castellanos que aborrezo,
que antes os gallegos morran
que ir a pedirvos sustento.

Pois tan mal corazn tendes,


secos fillos do deserto,
que si amargo pan vos ganan,
ddesllo envolto en veneno.

Al van, malpocadios,
todos de esperanzas cheios,
e volven, ai!, sin ventura,
con un caudal de desprezos.

Van probes e tornan probes,


van sans e tornan enfermos,
que anque eles son como rosas,
tratdelos como negros.

Castellanos de Castilla,
tendes corazn de aceiro,
alma como as penas dura,
e sin entraas o peito!

En trs de palla sentados,


sin fundamentos, soberbos,
penss que os nosos fillios
para servirvos naceron.

www.lectulandia.com - Pgina 156

E nunca tan torpe idea,


tan criminal pensamento
coupo en mis fatuas cabezas
ni en mis fatuos sentimentos.

Que Castilla e castellanos,


todos nun montn, a eito,
non valen o que unha herbia
destes nosos campos frescos.

Solo pezoosas charcas


detidas no ardente suelo,
tes, Castilla, que humedezan
esos teos labios sedentos.

Que o mar deixoute olvidada


e lonxe de ti correron
as brandas auguas que traen
de prantas cen semilleiros.

Nin arbres que che den sombra,


nin sombra que preste alento
llanura e sempre llanura,
deserto e sempre deserto

Esto che tocou, coitada,


por herencia no universo,
miserable fanfarrona!
triste heirencia foi por certo.

En verdad non hai, Castilla,


nada como ti tan feio,
que anda mellor que Castilla,
www.lectulandia.com - Pgina 157

valera decir inferno.

Por que al foches, meu ben?


Nunca tal houberas feito!
Trocar campios frolidos
por tristes campos sin rego!

Trocar tan craras fontias,


ros tan murmuradeiros
por seco polvo que nunca
mollan as bgoas do ceo!

Mais, ai!, de onde a min te foches


sin dor do meu sentimento,
i al a vida che quitaron,
al a mortia che deron.

Morreches, meu queridio,


e para min nhai consuelo,
que onde antes te va, agora
xa solo unha tomba vexo.

Triste como a mesma noite,


farto de dolor o peito,
pdolle a Dios que me mate,
porque xa vivir non quero.

Mais en tanto no me mata,


castellanos que aborrezo,
hei, para vergonza vosa,
heivos de cantar xemendo:

Castellanos de Castilla,
tratade ben s gallegos;
www.lectulandia.com - Pgina 158

cando van, van como rosas;


cando vn, vn como negros!

www.lectulandia.com - Pgina 159

La gaita gallega
(Ventura Ruiz Aguilera)
Eco nacional, 1860

A mi querido amigo D. Manuel Murgua

www.lectulandia.com - Pgina 160

Cuando la gaita gallega


el pobre gaitero toca,
no s lo que me sucede
que el llanto a mis ojos brota.
Ver mefiguro a Galicia
bella, pensativa y sola,
como amada sin su amado,
como reina sin corona.
Y aunque alegre danza entone>
y dance la turba loca,
la voz del grave instrumento
suname tan melanclica;
a mi alma revela tantas
desdichas, penas tan hondas,
que no s deciros
si canta o si llora.

www.lectulandia.com - Pgina 161

II

Recurdame aquellos cielos,


y aquellas dulces auroras,
y aquellas verdes campias,
y el arrullo de sus trtolas,
y aquellos lagos, y aquellas
montaas que al cielo tocan,
todas llenas de perfumes,
vestidas deflores todas,
donde Dios abre su mano
y sus tesoros agota,
mas, ay!, como me recuerda
tambin que hay all quien dobla,
en medio de la abundancia,
al hambre lafrente torva,
no acierto a deciros
si canta o si llora.

www.lectulandia.com - Pgina 162

III

Suena, y cruzan por mi espritu


puras, risueas y hermosas
las sombras de los cien puertos
de que Galicia es seora.
Y lentamente pasando,
como ciudades que flotan,
van sus cien naves soberbias
al ronco son de las olas;
mas, ay!, como en ellas veo,
con el oro de sus costas,
sus tiernos hijos desnudos
que miran tristes a Europa,
pidiendo su pan amargo
a la Amrica remota,
no acierto a deciros
si canta o si llora.

www.lectulandia.com - Pgina 163

IV

Pobre Galicia! Tus hijos


huyen de ti o te los roban,
llenando de ntima pena
tus entraas amorosas.
Y como a parias malditos,
y como a tribus de ilotas
que llevasen en el rostro
sello de infamia o deshonra,
ay!, la patria los olvida,
la patria los abandona,
y la miseria y la muerte
en su hogar desierto moran.
Por eso, aunque en son de fiesta
la gaita gallega se oiga,
no acierto a deciros
si canta o si llora.

www.lectulandia.com - Pgina 164

Espera, Galicia, espera!


Lleva la cruz que te agobia,
regando con sangre y lgrimas
esa va dolorosa.
Tendrs sed! Hiel y vinagre
te darn con mano prdiga,
y, con corona de espinas,
cetro de caa por mofa;
pero los tiempos se acercan,
y cuando suene tu hora,
feliz subirs y grande
a la cumbre de la gloria.
Hoy si la gaita gallega
el pobre gaitero toca,
no acierto a deciros
si canta o si llora.

www.lectulandia.com - Pgina 165

A gaita gallega
REPOSTA

ao eminente poeta D. Ventura Ruiz Aguilera

www.lectulandia.com - Pgina 166

Cando este cantar, poeta,


na lira xemendo entonas,
non sei o que por min pasa
que as lagrimias me afogan,
que ante de min cruzar vexo
a Virgen-mrtir que invocas,
cos pes cravados de espias
cas mans cubertas de rosas.
En vano a gaita tocando
unha alborada de groria
sons polos aires espalla
que cn nas tembrantes ondas.
En vano baila contenta
nas eiras a turba louca,
que aqueles sons, tal me afrixen,
cousas tan tristes me contan,
que eu podo decirche:
Non canta, que chora.

www.lectulandia.com - Pgina 167

II

Vexo contigo estos ceos,


vexo estas brancas auroras,
vexo estes campos froridos
donde se arrullan as pombas,
i estas montaas xigantes
que al cas nubes se tocan
cubertas de verdes pinos
e de frolias cheirosas.
Vexo esta terra bendita
donde o ben de Dios rebota
e donde anxios hermosos
tecen brillantes coroas.
Mas, ai!, como tamn vexo
pasar macilentas sombras,
grilos de ferro arrastrando
antre sorrisas de mofa,
anque mimosa gaitia
toque alborada de groria,
eu podo decirche:
Non canta, que chora.

www.lectulandia.com - Pgina 168

III

Falas, i o meu pensamento


mira pasar temerosas
as sombras deses cen portos
que p das ondias moran,
e pouco a pouco marchando
frxiles, tristes e soias,
vagar as naves soberbas
al nunha mar traidora.
I, ai!, como nelas navegan
os fillos das nosas costas
con rumbo a Amrica infanda
que a morte co pan lles dona,
desnudos pedindo en vano
patria misericordia,
anque contenta a gaitia
o probe gaiteiro toca,
que eu podo decirche:
Non canta, que chora.

www.lectulandia.com - Pgina 169

IV

Probe Galicia, non debes


chamarte nunca espaola,
que Espaa de ti se olvida
cando eres, ai!, tan hermosa.
Cal si na infamia naceras,
torpe, de ti se avergonza,
i a nai que un fillo despreza
nai sin corazn se noma.
Naide por que te levantes
che alarga a man bondadosa;
naide os teus prantos erixuga,
i homilde choras e choras.
Galicia, ti non tes patria,
ti vives no mundo soia,
i a prole fecunda ta
se espalla en errantes hordas,
mentras triste e solitaria
tendida na verde alfombra
mar esperanzas pides,
de Dios a esperanza imploras.
Por eso anque en son de festa
alegre gaitia se oia,
que eu podo decirche:
Non canta, que chora.

www.lectulandia.com - Pgina 170

IV

Espera, Galicia, espera


Canto este grito consola!
Pguecho Dios, bon poeta,
mais unha esperanza louca;
que antes de que os tempos cheguen
de dicha tan venturosa,
antes que Galicia suba
ca cruz que o seu lombo agobia
aquel difcil camio
que p dos abismos toca,
quisais, cansada e sedenta,
quisais que de angustias morra.
Pgueche Dios, bon poeta,
esa esperanza de groria,
que de teu peito surxindo,
Virgen-mrtir coroa,
i esta a recompensa sea
de amargas penas tan fondas.
Pgueche este cantar triste
que as nosas tristezas conta,
que soio ti ti entre tantos!,
das nosas mgoas se acorda.
Dina voluntad dun xenio,
alma pura e xenerosa!
E cando a gaita gallega
al nas Castillas oias,
teu corazn pergunta,
vers que che di en resposta
que a gaita gallega:
Non canta, que chora.

www.lectulandia.com - Pgina 171

29

www.lectulandia.com - Pgina 172

Vente, rapasa,
vente, minia,
vente a lavar
no piln da fontia.

Vente, Minguio,
Minguio, vente;
douche si non
polo demo do dente.

Que augua tan limpa!


Que rica frescura!
Vente a lavar
que un primor, criatura.

Vlganos Dios,
que si auguia nhoubera,
lama este corpo
mortal se volvera.

Vinde a lavarvos,
and lixeirios,
a cara pirmeiro,
dimpois os peos.

Ai!, que minia!


Que nena preciosa!
dempois de lavada
parese unha rosa.

I este minio
www.lectulandia.com - Pgina 173

que teo no colo,


dempois de lavado
parece un repolo.

Ai!, que tan cuco!


Ai!, que santio!
Ven s meus brazos
dareiche un biquio.

Ollios de groria!
Caria de meiga!
Aprtame ben,
corazn de manteiga!

Corre, corre
a que Antona te peite,
corre, darche
unha cunca de leite.

Corre, corre
a teu pai, Mariquia,
que come cebola
con pan e sardia.

www.lectulandia.com - Pgina 174

II

Vlgate Dios
que inda os figos son duros!
Mais, que fartia
en estando maduros!

El e mais eu
i a comadre de abaixo
hemos de ter
que alargar o refaixo.

Rica figueira,
que Dios te bendiga,
que hasme, abof,
de fartar a barriga.

Jei!, o dos ovos


que vas de camio,
cantas ducias
topache no nio?

Unha no mis!
No me teo ca risa!
Ese che un conto
que vai para a misa.

Dme ac seis,
que un fricol che fara,
que mesmo rei
que envidiar lle dara.

Xa que non qus,


www.lectulandia.com - Pgina 175

no camio che colla


vento de vira
cun saco de molla.

www.lectulandia.com - Pgina 176

III

Turra, turra,
Xan, pola burra!
Mira que Pedro
a cadela che apurra.

Ai, desdichada
de min, que a vexo
fincarche o colmillo
no triste pelexo!

Diancre de Xan
que non corre nin toa!
Ben haia, amn,
quen os sos che roa.

Churras!, churras!
Churrias!, churras!
Cas-qui-t,
que escorrenta-las burras.

Pica, pica,
suria, pica,
lvalle un gran
teu fillo na bica.

Marcha, can,
a ladrar palleiro,
sei que che agrada
o demoro do cheiro!

Vaiche co can,
www.lectulandia.com - Pgina 177

que o peixio lle gusta!


Mais a teu dono
o dieiro lle custa.

Gachi!, gachi!
Que dencho de gato!
Como se farta
no prebe do prato!

Inda reventes,
larpeiro rabudo!
Que inda na gorxa
che aperten un nudo!

Truca, perico,
no gato rabelo
hastra deixalo
quedar sin un pelo.

Que eu, si outra vez


o camio me atranca,
hei de romperlle
no lombo unha tranca.

Malo daquel
que non sabe de misa,
nin entra na igrexia
nin gasta camisa!

Ai!, que galia


saltou no valado!
Sei que quer vir
a comer de prestado!

www.lectulandia.com - Pgina 178

Isca de ah,
galia maldita,
isca de ah,
non me mate-la Pita.

Isca de ah,
galia ladrona,
isca de ah
pra cs ta dona.

www.lectulandia.com - Pgina 179

30

Cando a lunia aparece


i o sol nos mares se esconde,
todo silencio nos campos,
todo na ribeira dorme.
Quedan as veigas sin xente,
sin ovellias os montes,
a fonte sin rosas vivas,
os rbores sin cantores.
Medroso o vento que pasa
os pinos xigantes move,
i voz que levanta triste,
outra mis triste responde.
Son as campanas que tocan,
que tocan en sons de morte,
i corazn din: Nolvides
s que para sempre dormen.

Que triste! Que hora tan triste


aquela en que o sol se esconde,
en que as estrellias plidas
tmidamente relosen!
Al as montaas confusas
de espesas niebras se croben,
i a casa branca en que el vive
en sombra espesa se envolve.
En vano miro e mis miro,
que os velos da negra noite
entre ela i os meus ollios
traidoramente se poen.

Que fas ti mentras, meu ben?


Dime donde ests, en donde,
que te aspero e nunca chegas,
que te chamo e non respondes.
Morreches, meu queridio?
www.lectulandia.com - Pgina 180

O mar sin fondo tragoute?


Levronte as ondas feras
ou te perdeches nos montes?
Vou perguntando s airios,
vou perguntando s pastores,
s verdes ondas pergunto
e ningun ai! me responde.
Os aires mudios pasan,
os pastorios non me oien,
i as xordas ondas fervendo
contra os penedos se rompen.

Mais ti non morreche, ingrato,


nin te perdeches nos montes;
ti quisais mentras que eu peno,
dos meus pesares te goces.
Coitada de min! Coitada!
Que este meu peitio nobre
foi para ti deble xunco
que menor vento se torce.
I en recompensa ti olvdasme!
Dasme fel, e dasme a morte
Que este o pago, desdichada,
que que ben quer dan os homes!
Mais que importa! ben te quixen
Querreite sempre As cmpre
a quen con grande firmesa,
vidia i alma entregouche.
Ah tes o meu corazn,
si o queres matar ben podes,
pero como ests ti dentro,
tamn si ti o matas, morres.

www.lectulandia.com - Pgina 181

31

www.lectulandia.com - Pgina 182

Si a vernos, Marica, nantronte vieras


festa do Seixo na beira do mar,
ti riras, Marica, cal nunca te riches
debaixo dos pinos do verde pinar.

sombra dos pinos, Marica, que cousas


chistosas pasaron!, que rir toleirn!
Relouca de arriba, relouca de abaixo,
iamos, viamos i o bombo pon! pon!

As cchegas brandas, as loitas alegres,


os berros, os brincos, os contos sin fel,
todios peneques, alegres todios
I a nosa seora detrs do tonel.

www.lectulandia.com - Pgina 183

II

Coitada!, que festa brandida perdeche!


Cantaras, beberas, dormiras, i as
nun feixe miraras rolar xuntamente
mocios e vellos de aqu para al.

Coa vista trubada, cos ollos dormentes,


sorrindo, comendo, pifando e anda mis,
que apertos, que olladas tan chuscas trocaban
as nenas de xenio cos mozos de Cais!

Debaixo dos ricos pareauguas de seda


que abertos formaban tamao rodel,
todios chispados, que cousas decan!
I a nosa seora detrs do tonel.

www.lectulandia.com - Pgina 184

III

Mais ela decote tan grave e soberba,


tan fina de odo, tan curta de mans,
xordia quedara, falando por sete,
con probes e ricos, con porcos e cans.

Meu amo folgado de tanta largueza,


que nera costume na dona tal ver,
tamn mia xoia! saltando da burra,
pin!, pan!, ro arriba botouse a correr.

I a dona sorra con ollo entraberto,


comendo castaas e vio con mel
Que festa, Marica! Todios peneques
I a nosa seora detrs do tonel.

www.lectulandia.com - Pgina 185

32

Como chove miudio,


como miudio chove;
como chove miudio
pola banda de Lao,
pola banda de Lestrove.

Como a triste branca nube


truba o sol que inquieto aluma,
cal o crube i o descrube,
pasa, torna, volve e sube,
enrisada branca pruma!

Xa, dempois, lonxe espallada


polos aires fuxitivos,
desteida, sombrisada,
nos espazos desatada,
cae brillando en raios vivos.

Misteriosa regadeira
fino orballo no chan pousa
con feitia curvadeira,
remollando na ribeira
frol por frol, chousa por chousa.

Semellando leve gasa


que sotil o vento move,
en frotantes ondas pasa
refrescando canto abrasa,
o que o sol ardente crobe.

Como chove miudio


polas veigas de Campaa!
www.lectulandia.com - Pgina 186

Cal se enxugan de camio


os herbales de Lao!
Como a Ponte en sol se baa!

Para Caldas todo escuro,


ceo azul lose na Adina,
trasparente, limpo e puro;
da Arretn no monte duro
nube corre pelegrina.

Triste vai, que terra toca


xa cos ps de branca neve,
xa ca fina fresca boca;
triste vai, que s ceos invoca
i a bicar o chan se atreve.

Triste vai cando se abate


vaporosa, soia e muda,
cando maina as alas bate
como un corazn que late
ferido por pena ruda.

Tal maxino a sombra triste


de mi maa, soia vagando
nas esferas onde existe;
que ir groria se resiste,
polos que quixo agardando.

Vexo o Souto en parda sombra


envolvendo o seu ramaxe,
que por bon, do Rei se nombra,
donde fero o vento asombra,
roxe e estala de coraxe.

I o Palacio, serio e grave,


www.lectulandia.com - Pgina 187

canto en pura luz se baa!


Tal pars pesada nave
que volver mar non sabe,
se encallou na fresca braa.

Vexo Valga beira hermosa


dun camio todo prata,
casta virxe candorosa,
sentadia en chan de rosa,
vestidia de escalrata.

A San Lois vexo brillando


baado por tintas puras,
sol e sombras amostrando,
en reposo contemprando
montes, auguas e verduras.

I a Padrn, ponlia verde,


fada branca p dun ro,
froita en frol da que eu quixerde,
lonxe miro que se perde
baixo un manto de reso.

Que inchadia branca vela


antre os millos corre soa,
misteriosa pura estrela!
Dille o vento en torno dela:
Palomia, voa!, voa!.

Faille arrolo a branda ra


cun remanso mormuxante,
que ns da arboleda umbra
baixo un toldo de alegra,
calor dun sol amante.

www.lectulandia.com - Pgina 188

Sol de Italia, sol de amore!


Ti paisax mellor alumas?
Ti mis rosas, mis verdore,
mellor ceu, mis soave core
ves do golfo antre as espumas?

Sol de Italia, eu non sospiro


por sentirte ardente raio!
Que outro sol temprado miro;
docemente aqu respiro
nun perene, eterno maio.

Nesta terra tal encanto


se respira Triste ou probe,
rico ou farto de querbanto,
se encaria nela tanto
quen baixo o seu ceu se crobe!

Os que son nela nacidos,


os que son dela mimados,
lonxe dela estn doridos
porque van de amor feridos
por quen fono amamantados.

Polos fillos a nai tira,


xorda, triste, plaideira,
xeme, chora, e mais sospira,
e non para, hastra que os mira
ben chegar por derradeira.

Probe nai, canto te quero!


Nai tamn, ai!, da nai mia!
O teu chan de amor prefiero,
a canto hai grande ou severo
www.lectulandia.com - Pgina 189

en toda a terra xuntia.

Como non si ora estou vendo,


nun paisax de prata e rosas,
canto a vida foi querendo,
cos meus ollos remexendo
memorias cariosas?

Bosques, casa, sepulturas,


campanarios e campanas
con sons vagos de dozuras
que despertan, ai!, ternuras
que en jamis podrn ser vanas!

Elas fono as que tocaron


cando os meus al naceron;
elas fono as que choraron,
elas fono as que dobraron
cando os meus avs morreron.

Elas fono as que alegrias


me chamaban mainamente
nas douradas maancias,
de mi maa cas cantiguias
i os biquios xuntamente.

Inda vexo onde xogaba


cas menias que eu quera,
o enxidio onde folgaba,
os rosales que coidaba
i a fontia onde beba.

Vexo a ra solitaria
que en paz baa un sol sereno,
sin que a trube man contraria,
www.lectulandia.com - Pgina 190

igual sempre, nunca varia,


veiga llana en campo ameno.

E tamn vexo enloitada


da Arretn a casa nobre,
donde a mia nai foi nada,
cal viudia abandonada
que cai triste p dun robre.

Al est, sombra perdida,


vos sin son, corpo sin alma,
amazona mal ferida
que sentir que perde a vida
se adormece en xorda calma.

Casa grande lle chamaban


noutro tempo venturoso,
cando os probes a improraban,
e fartios se quentaban
seu lume carioso.

Casa grande, cando un santo


venerable cabaleiro[2]
con tranquilo, nobre encanto,
baixo os priegues do seu manto
cobexaba perdioseiro.

Cando os cantos na capilla


da Gran casa resoaban
con fervor e fe sensilla,
rico fruto da semilla
que os varns santos sembraban.

Ora todo silensioso


causa al medo e pavura,
www.lectulandia.com - Pgina 191

mora esprito temeroso


nos salns onde o reposo
fixo un nio ca tristura.

Risas, cantos, armona,


brandas msicas, contento,
festas, dansas, alegra,
se trocou na triste e fra,
xorda vos do forte vento.

No gran patio as herbas crecen


vigorosas sin coidado,
i as silveiras que frorecen
no seu tempo fruto ofrecen
s menios sazonado.

I ante aquel silencio mudo


que a trubar naide al chega,
antre aquel xa fun! tan rudo,
vese inteiro un nobre escudo
que a desir non son se nega.

Craros timbres mostra ufano


cun soberbo casco airoso
mais detrs dun son tan vano
vese o probe orgullo humano,
homillado e polvoroso.

Tras da calada visera,


que hai uns ollos feridores
que nos miran, se dixera;
que nons din: todo quimera
neste mundo de dolores.

Casa grande!, triste casa!,


www.lectulandia.com - Pgina 192

quen de aqu tan soia miro


parda, escura, triste masa,
casa grande!, pasa, pasa
Ti xa nes ms que un sospiro.

Meus avs, ai!, xa morreron,


os demais te abandonaron,
os teus lustros pereceron,
i os que millor te quixeron,
tamn de ti se apartaron.

Mes tras mes, pedra tras pedra,


ti te irs desmoronando
ceida por sintas de hedra,
mentras que outra forte medra,
que as o mundo vai rolando.

Mais que lus, que colorido


nos espazos se dilata!
Luce o sol descolorido
i arco de iris xa nacido
longa sinta se desata.

Como chove miudio,


como miudio chove;
como chove miudio
pola banda de Lao,
pola banda de Lestrove.

www.lectulandia.com - Pgina 193

32

Mia Santa Margarida,


con quen te hei de comparare?
Coma ti non vin ningunha,
nin na terra nin no mare.

Coma ti, Santa bendita,


tan garrida e tan presiosa,
nin brilou ningunha estrela,
nin se abreu ningunha rosa.

Nin luceiro, nin diamante,


nin lunia trasparente,
luz verteu mis cariosa
que o teu rostro relucente.

Nin as froles do xlmendro,


nin a rosa purpurina,
nin as neves da montaa,
nin fulgor da maancia;

nin alegre sol dourado,


nin corrente de augua pura,
mia Santa Margarida,
che asemella en hermosura.

Con quen te hei de comparare,


mia Santa Margarida,
si ti foche anxel de amore
polos anxes escollida?

Solo a Virxe mis hermosa


www.lectulandia.com - Pgina 194

que eres ti, bendita Santa,


i o teu rostro pelegrino
temido demo espanta.

De ti vivo namorada,
en ti penso con fervore,
que eu ben sei que che contenta
este puro e santo amore.

Quen poidera! Quen poidera


xunta ti vivir segura,
manantial que mel derrama,
pura fonte de ternura!

Onda ti, lonxe do mundo,


tan feliz me acobexara
que en jamis o pracer vano
este meu mirar tornara.

Que no monte onda ti moras


tan bon aire se respira,
que o que mis do mundo foxe
solo al por Dios suspira.

Mia Santa Margarida,


mia Margarida santa,
tendes a casa no monte,
donde o paxario canta.

www.lectulandia.com - Pgina 195

34
Alborada [3]

www.lectulandia.com - Pgina 196

Vaite noite, vai fuxindo, Vente aurora, vente abrindo, co teu rostro, que sorrindo, a sombra espanta!!!

Canta,
paxario canta de ponlia en ponla, que o sol se levanta polo monte verde, polo verde monte, alegrando as herbas, alegrando as fontes!

Canta, paxario alegre,


canta!Canta porque o millo medre.Canta!Canta porque a luz te escoite.Canta!Canta que fuxeu a noite.

Noite escura
logo ven,
e moito dura
co seu manto
de tristura,
con meigallos
e temores,
agoreira
www.lectulandia.com - Pgina 197

de dolores,
agarimo
de pesares,
cubridora
en todo mal,
sal!

Que a auroria
o ceu colora
cuns arbores
que namora,
cun sembrante
de ouro e prata
teidio
de escalrata.
Cuns vestidos
de diamante
que lle borda
o sol amante
antre as ondas
de cristal.

Sal!
Seora en todo mal,
que o sol
xa brila
nas cunchias do areal,
que a luz
do da
viste a terra de alegra,
que o sol
derrete con amor a escarcha fra.

www.lectulandia.com - Pgina 198

Branca auroraven chegandoi s portiasvai chamandodos que dormenesperandoo teu folgor!

Cor
de alba hermosa
lles estende
nos vidrios
cariosa,
donde o sol
tamn suspende,
cando al
no mar se tende
de fogax
larada viva,
dempois leve,
fuxitiva,
triste, vago
resprandor.

Cantor
dos aires,
paxario alegre,
canta,
canta porque o millo medre.
Cantor
da aurora,
alegre namorado,
s menias dille
que xa sal o sol dourado;

www.lectulandia.com - Pgina 199

que o gaiteiro,
ben lavado,
ben vestido,
ben peitado,
da gaitia
acompaado
porta est!
Xa!

Se espricando
que te esprica,
repinica,
repinica
na alborada
ben amada
das menias
cantadeiras,
bailadoras,
rebuldeiras;
das vellias
alegrias,
das que saben
ben ruar.

Arriba
todas, rapacias do lugar!,
que o sol
i a aurora xa vos vn a dispertar.
Arriba!
Arriba, toleirona mocidad!,
que atruxaremoscantaremos o ala l!!!

www.lectulandia.com - Pgina 200

35

Eu cantar, cantar, cantei,


a grasia non era moita,
que nunca (delo me pesa)
fun eu menia grasiosa.
Cantei como mal saba
dndolle reviravoltas,
cal fan aqus que non saben
direitamente unha cousa.
Pero dempois pasenio,
i un pouco mis alto agora,
fun botando as mias cntigas
como quen non quer a cousa.
Eu ben quixera, verdade,
que mis boniteiras foran;
eu ben quixera que nelas
bailase o sol cas palomas,
as brandas auguas ca luz
i os aires mainos cas rosas;
que nelas craras se visen
a espuma das verdes ondas,
do ceu as brancas estrelas,
da terra as prantas hermosas,
as niebras de cor sombriso
que al nas montaas rolan,
os berros do triste moucho,
as campanias que dobran,
a primadera que re
i os paxarios que voan.
Canta que te canta, mentras
os corazns tristes choran.
Esto e inda mis, eu quixera
desir con lengua grasiosa;
mais donde a grasia me falta
o sentimiento me sobra,
anque este tampouco abasta
para espricar certas cousas,
que a veces por fora un canta
www.lectulandia.com - Pgina 201

mentras que por dentro un chora.


Non me espriquei cal quixera
pois son de espricansa pouca;
si grasia en cantar non teo
o amor da patria me afoga.
Eu cantar, cantar, cantei,
a grasia non era moita.
Mais que faser, desdichada,
si non nacn mis grasiosa!

www.lectulandia.com - Pgina 202

36

Sbado noite
Marica pilla a roca.

a muller, pilla esa roca


e dixate de ir misa,
pensa que non ts camisa
e fa unha mazaroca.

Luns das almas, meu homio,


dixame garda-lo da;
se eu fiare, que dira
no outro mundo meu paicio?
Pois martes de San Antonio
tampouco hei de traballare,
pra que o santo me librare
das tentazs do demonio.
Mircoles Non digo eu!
O home de Nosa Seora,
San Xus de fiar hora
non me quisera no ceu.
E xueves! N-hai que falar:
Santsimo Sacramento!

Con todo comedimento o dia che hei de gardar.


I o viernes! Recordazn
da agona de Xess?
Pasareino p da crus,
maxinando na Pasin.
E ti, benaventurado
sbado da Virxen santa,
quen ta festa crebanta
debe estar excomungado.
Mais, dende as doce hastra a unha
antre o sbado e o domingo,
www.lectulandia.com - Pgina 203

treme ac esa roca, Mingo,


que esa n- falta ningunha.
Se viras como o reso
me entra por antre os farrapos!
Acchame co ese trapos,
que estou tembrando de fro.
Non vexo trapos nin toldo
con que te poida tapare,
arrmate o p do lare
ou mtete antre o rescoldo.
Seica teo calentura
Bruu!, seica vou morrere.
Non te afrixas, a mullere,
que che irei cata-lo cura.
Mais quisera un cubirtore;
sinto callofros tantos
Pois que te cochen os santos,
que n-hai cuberta millore.
Folgaches noites e dias
s por ilos a bicare,
e dbenche hora cochare
nas tas postrimeiras.

Deste modo Xan sin Terra


coa sa muller falaba,
cando ven que se quedaba,
malpocado!, feita terra;
e cuns codesos tapndolle
o triste coiro desnudo,
dxolle entonces (eu dudo
si chorando, si cantndolle):

Ei ti, mia gardadora


dos das santos e das festas,
como che relosen hora,
as carnes por antre as xestas!

www.lectulandia.com - Pgina 204

35

Compadre, desque un vai vello


o mesmo sol lle fai fro,
cada regueiro lle un ro,
un boi cada escarabello.
Psame o lombo que pasma,
pero que inda Dios me leve
se que non teo unha sede
que me fai volve-la iasma!
E ben, xa que estamos preto
de a casa Compadrio,
vinde proba-lo meu vio
e botaremos un neto!
Entra ti diante! Non! Si.
Ti que s mis vello. Cal mentes!
Pois que cho digan os dentes.
Teo mis moas que ti.
Mais entrmo-los dous xuntos
e acabouse o del-con-dela;
mide seis netos, Manoela,
que traio enxito-los untos;
enche o xerro do canteiro,
e non enchas co da Ulla
que tan so pra meter bulla
senn co aquel do Ribeiro.

Col, col! Ben nos preste,
porque sin estos consolos
andivramos mis solos
os vellos do que anda a peste.
Ten un piquio! Que noria!
Con pique ou non, compadrio,
dempois de Dios, viva o vio!
E haber vio na groria?
Col, col! Cousa boa!
Clase como xarabe!
www.lectulandia.com - Pgina 205

Meu compadre, o que ben sabe


corre sin trigo nin broa.
O vio de quente pasa,
mais mellor o que eu teo.
Como que? A probalo, deo,
vas vir hora mia casa.
Eso pouco a pouco, amigo.
Mellor que o meu non o paso!
Pois botemos outro vaso
e veno a probar conmigo.
Dis ben. as pernas arriba!
Peito xa ests calentado;
podemos un punteado
bailar cun p nunha criba.
Que non che me leve o deo
El andamos ou n-andamos?
Unha vez parz que vamos
i outras maxino que veo.
Dixate de eso, Farruco,
que eu vou coma unha pedrada,
e inda as nesta escampada
seica oirei canta-lo cuco.
Nono penses que abofellas
xa mia porta chegamos,
mais ten tino, porque entramos
no cortollo das ovellas.
Mentes; eu vou indo a fo
cara a bodega, larpeiro!
Mais dixame entrar primeiro,
que me fai mal o reso.
Vllame Santa Lusa
Todo o vexo tan trubado;
dime aqu, de reservado:
de noite ou de da?
Se o sei que bote mis canas!
Pero, en secreto cho digo,
deste non ver, meu amigo,
deben ter culpa as pestanas.
Ora sntate e bebamos;
teo unha sede! Eh!, qu tal?
Se non me fixese mal
www.lectulandia.com - Pgina 206

Mal! Tan fortes coma estamos?


Sabe que gorecha pois
Esprcome? Por sabido!
O bebido, vai bebido
e se un quer mis hastra Angrois.
que este teu vio!, deo!
do que un pode beber
pero, compadre, a meu ver
che mellor o que eu teo.
N- verd eso! Que non?
Tornas hora a vir conmigo
e disme, se s meu amigo,
se non moito ms bon.
Poida!; mais ta bodega
dime cando chegaremos,
teo una sede dos demos
E mais penso que lostrega.
O que hai, meu compaeirio,
non son lstregos nin rollos;
que tes lume nos ollos
e a gorxa pdeche vio.
Ei!, move esos ps lixeiro,
que estamos p da pipa,
e bebe, que di Filipa
que a sede avolve o calleiro.
Jen! Dio-lo pague que forte;
bebn canto me botache;
ts un vio que carache,
fai resucita-la morte.
E logo si? a, que deo!
Nin o dun padre benito.
bon, mais o dito, dito:
Inda mellor o que eu teo!

E indo e vindo no camio
tanto os compadres bebeno
que nunca en xams volveno
a probar augua nin vino.
Co ventre como unha uva

www.lectulandia.com - Pgina 207

tras de tanta e tanta proba,


levnonos para a cova
dende o mesmo p da cuba.

www.lectulandia.com - Pgina 208

Notas

www.lectulandia.com - Pgina 209

[1] Eu ben sei que en rigor estas octavas non son en maneira algunha a glosa dun

cantar, e que mellor e con mis propiedade poda chamarse conto; pero como polo de
ahora non penso facer en gallego nengn libro de contos poo aqu, unha vez que
nestes cantares tratei de pintar as costumes dos nosos proves aldens, e sirven estas
octavas pra dar a conocer unha das mis antiguas e mis usadas. Sempre me
conmoveu o relato deste conto sencillo, patriarcal, e por eso decidnme a versificarlo,
contando ca benevolencia dos lectores. Son tantos os desdichados a quen nas nosas
aldeas non se ofrece a proba do porco, e que soan co da que, como Vidal, poidan
decir aos seus avaros vecios: Adiante co varal! <<

www.lectulandia.com - Pgina 210

[2] As virtudes verdadeiramente evanxlicas deste cabaleiro, tan amado dos que o

conoceron, inspirronme un libro, que non tardarei en publicalo con o ttulo de


Historia de mi abuelo. Nel rindo un tributo de admiracin e amor a aquel cuia maior
sabidura consisteu sempre en facer o ben a ollos cerrados e con man cariosa. <<

www.lectulandia.com - Pgina 211

[3] A mis grande dificultade que achei pra escribir esta alborada, foi o meu deseio de

que sase nun todo arregrada msica. Consegun esto, pro foi a custa da poesa; non
poda ser de outro modo, cando se d cun aire tan extrao e tan dificile de
acomodarlle letra algunha. <<

www.lectulandia.com - Pgina 212