You are on page 1of 38

ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΤΑΞΕΙΣ

:
ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΕΜΠΕΙΡΙΚΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ
ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ*

των Γιώργου Οικονομάκη, Γιάννη Ζησιμόπουλου,
Δημήτρη Κατσορίδα, Γιώργου Κόλλια και Γιώργου Κρητικίδη
* Το παρόν άρθρο αποτελεί συνοπτική εκδοχή του Πρώτου Μέρους της μελέτης «Η ταξική διάρθρωση
και η θέση της εργατικής τάξης στην ελληνική κοινωνία» (Οικονομάκης κ.ά., υπό δημοσίευση). Η
μελέτη αυτή υλοποιήθηκε ως παραδοτέο (Π.3.4.) στο πλαίσιο του Επιχειρησιακού Προγράμματος
«Ανάπτυξη Ανθρώπινου Δυναμικού 2007-2013», Άξονας Προτεραιότητας 2: «Ενίσχυση της
προσαρμοστικότητας του ανθρώπινου δυναμικού και των επιχειρήσεων». Ειδικότερα, το παραδοτέο
αποτελεί προϊόν της πράξης 4, «Ενίσχυση της επιχειρησιακής ικανότητας του ΙΝΕ ΓΣΕΕ»,
υποέργο 1, «Σύσταση, οργάνωση και ανάπτυξη λειτουργιών: α) Παρατηρητηρίου κοινωνικών και
οικονομικών εξελίξεων και πολιτικών και β) μονάδας τεκμηρίωσης και υποστήριξης της θεσμικής
εκπροσώπησης της ΓΣΕΕ», που εντάσσεται στο πλαίσιο εφαρμογής του Επιχειρησιακού Σχεδίου
Δράσης του Ινστιτούτου Εργασίας της Γενικής Συνομοσπονδίας Εργατών Ελλάδας - ΙΝΕ/ΓΣΕΕ.

Απρίλιος /Ιούνιος 2016

 105 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ: ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ1

Α

ντικείμενο της παρούσας μελέτης είναι η διερεύνηση της ταξικής διάρθρωσης της ελληνικής κοινωνίας, ο προσδιορισμός εντός αυτής της θέσης της εργατικής τάξης και οι εν δυνάμει ταξικές πολώσεις που διαμορφώνονται. Η εμπειρική αποτύπωση βασίζεται στην επεξεργασία δευτερογενών
στοιχείων για την περίοδο 2006-2014. Τρεις είναι οι βασικές θεωρητικές παραδοχές που υιοθετούνται: α) Το βασικό κριτήριο ταξικού προσδιορισμού είναι οικονομικό (θέση στις σχέσεις παραγωγής), β) οι κοινωνικές τάξεις μπορεί να σχηματίζονται στο πλαίσιο της λειτουργικής άσκησης της (οικονομικής, πολιτικής, ιδεολογικής) εξουσίας της κυρίαρχης τάξης και γ) δεν μπορεί
να υπάρξει κανένας ταξικός ορισμός στο πολιτικό και ιδεολογικό επίπεδο ο
οποίος να βρίσκεται σε αντίθεση με τον ορισμό στο οικονομικό επίπεδο. Με
βάση αυτές τις παραδοχές η ταξική διάρθρωση της ελληνικής κοινωνίας περιλαμβάνει τις εξής κοινωνικές τάξεις: Καπιταλιστική τάξη, παραδοσιακή
μικροαστική τάξη, μεσαία αστική τάξη, ανώτερη κρατική γραφειοκρατία,
νέα μικροαστική τάξη, εργατική τάξη, νόθα εργατική τάξη και κατώτερη μισθωτή βαθμίδα.

1. Τρόπος παραγωγής, κοινωνικός σχηματισμός
και κοινωνικές τάξεις: γενική θεώρηση

Σ

ημείο εκκίνησης της παρούσας ανάλυσης είναι «ότι ο τρόπος παραγωγής
αναφέρεται αποκλειστικά στον πυρήνα των ταξικών σχέσεων, όχι στις
ταξικές σχέσεις ως τέτοιες», Milios (2000: 295).
1

Η ανάλυση στο θεωρητικό πλαίσιο βασίζεται σε Οικονομάκης (2000)˙ Μηλιός και
Οικονομάκης (2007)˙ Milios and Economakis (2011).

106 Θέσεις #135

Σε ένα δεδομένο κοινωνικό σχηματισμό,2 ο οποίος «έχει μια ειδική ιστορία, κουλτούρα, οικονομία και πολιτική οργάνωση», Goodman and Redclift
(1982: 59), μορφοποιείται μια σύνθετη ταξική διάρθρωση, καθώς σε αυτόν
είναι δυνατόν να συνυπάρχουν περισσότεροι του ενός τρόποι παραγωγής.
Κατά συνέπεια, το αφετηριακό σημείο της ταξικής ανάλυσης μιας κοινωνίας
είναι η ανάλυση των τρόπων παραγωγής που συνυπάρχουν εντός της. Στη
συνάρθρωση των διαφορετικών τρόπων παραγωγής κυριαρχεί πάντα ένας εξ
αυτών. Στην περίπτωση που κυριαρχεί ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής,
το πεδίο αυτής της συνάρθρωσης είναι η σφαίρα της εμπορευματικής κυκλοφορίας-ανταλλαγής, βλ. Οικονομάκης (2000).
Για την ανάλυση της έννοιας του τρόπου παραγωγής αναγκαία είναι η εισαγωγή της έννοιας των σχέσεων παραγωγής. Η σύνθεση των σχέσεων
κυριότητας, κατοχής και χρήσης των μέσων παραγωγής, αποτελεί τις σχέσεις
παραγωγής (ή προσδιορίζει σε αυτές), Οικονομάκης (2000).3 Ως χρήση των
μέσων παραγωγής ορίζεται η αποκλειστική εκτέλεση της λειτουργίας της
άμεσης εργασίας, όπου λειτουργία της άμεσης εργασίας σημαίνει συμμετοχή
– ενός ατόμου ή ενός συλλογικού παράγοντα – στη διαδικασία της εργασίας
με σκοπό την παραγωγή αξιών χρήσης, βλ. π.χ. Carchedi (1977: 66). Η
κυριότητα ως οικονομική σχέση συνίσταται στην εξουσία επί των μέσων, των
αντικειμένων και των αποτελεσμάτων της παραγωγικής διαδικασίας. Σε διάκριση από την τυπική-νομική κυριότητα, η κυριότητα ως (πραγματική) οικονομική σχέση προϋποθέτει την κατοχή των μέσων παραγωγής, δηλαδή τη
διοίκηση (διεύθυνση) της παραγωγικής διαδικασίας, τη δυνατότητα να τίθενται τα μέσα παραγωγής σε λειτουργία και την οικειοποίηση αποτελεσμάτων
εκ της χρήσης των μέσων παραγωγής. Με άλλα λόγια η κυριότητα ως οικονομική σχέση υφίσταται ως σχέση ομολογίας (σύμπτωσης-αντιστοιχίας) με τη
σχέση κατοχής (διοίκησης).4 Σε περίπτωση μη-ομολογίας (μη-σύμπτωσης και
μη-αντιστοιχίας), η κυριότητα δεν είναι μια οικονομική αλλά είναι (ή μπορεί
να είναι) μια εντελώς τυπική ή νομική σχέση, βλ. σχετικά και Οικονομάκης
(2005).
Ο ιδιαίτερος/ειδικός (και ιστορικώς μεταβλητός στις μορφές υλοποίησής
του) συνδυασμός των τριών παραπάνω σχέσεων5 μορφοποιεί έναν «καθαρό»
2

Για τη διάκριση τρόπου παραγωγής και κοινωνικού σχηματισμού βλ. Οικονομάκης
(2000: 183-196).
3
Βλ. κυρίως Αλτουσέρ [Althusser] (1977, 1978-α, 1978-β, 2003)˙ Μπαλιμπάρ [Balibar]
(1986, 2003)˙ Μπετ(τ)ελέμ [Bettelheim] (1975, 1978, 1983)˙ Harnecker (χωρίς χρονολογία έκδοσης)˙ Πουλαντζάς (1975, 1982-α, 1982-γ, 1984)˙ Rey (χωρίς χρονολογία
έκδοσης, 1973).
4
Για τη διάκριση μεταξύ πραγματικής (οικονομικής) κυριότητας και κατοχής βλ.
Jessop (1985: 161).
5
Στη βάση της ανάλυσης του Πουλαντζά (1984: 83), υποστηρίζουμε ότι οι τρεις αυτές
σχέσεις δεν πρέπει να θεωρούνται ως αμετάβλητες από τον ένα τρόπο παραγωγής
στον άλλο, ως εάν να ήταν σχηματισμένες από «στοιχεία» τα οποία θα «έμεναν
Απρίλιος /Ιούνιος 2016

 107 

επίσης Dedoussopoulos (1985: 161)˙ Gerstein (1989: 123.ά. 7 Για τους ιστορικούς τρόπους παραγωγής βλέπε αναλυτικά σε Οικονομάκης (2000: 63-137). που εγχαράσσει στα άτομα το κοινωνικό προτσές παραγωγής. σύμφωνα με την οποία τα μέλη των κοινωνικών τάξεων δεν είναι παρά «απλώς ενσαρκώσεις. 1990)˙ Οικονομάκης (2000)˙ Μηλιός κ.6 Είναι αυτός ο ιδιαίτερος συνδυασμός των τριών σχέσεων που συγκροτεί τη «μήτρα» ενός τρόπου παραγωγής (δηλαδή την οικονομική δομή ενός τρόπου παραγωγής). Ο Αλτουσέρ εδώ ακολουθεί τη μαρξική ανάλυση. όπου η τελευταία αποτελεί επίσης «υλική διαδικασία παραγωγής». 6 Υποστηρίζουμε τη θέση ότι: «παραγωγική εργασία» από την άποψη της καπιταλιστικής διαδικασίας παραγωγής είναι η εργασία που αμείβεται από μεταβλητό κεφάλαιο και επομένως παράγει υπεραξία. Η προβληματική αυτή προϋποθέτει ότι η διαδικασία της «κυκλοφορίας» είναι «υλική διαδικασία παραγωγής». Στη βάση αυτή. δικαιο-πολιτικό ή ιδεολογικό) είναι κυριαρχικό.τρόπο παραγωγής. 125)˙ Οικονομάκης (2000: 50-51). Για το ζήτημα της παραγωγικής και μηπαραγωγικής εργασίας όταν δεν απασχολείται μισθωτή εργασία βλ. Σταμάτης (1990: 8-9. Βλ. αποτελούν τις «θεμελιώδεις» κοινωνικές τάξεις αυτού του τρόπου παραγωγής (οι «κύριοι παράγοντες» ενός τρόπου παραγωαμετάβλητα σ’ όλους τους τρόπους παραγωγής». οι διαφορετικές κοινωνικές τάξεις σχηματίζονται εντός των (διαφορετικών) τρόπων παραγωγής ως αποτέλεσμα της «μήτρας» τους (δηλαδή των σχέσεων παραγωγής που τη συγκροτούν) και ως «φορείς» αυτών των σχέσεων. «παραγωγή». Βλ. Οικονομάκης (2000: 59-61). όπως υποστηρίζει ο Αλτουσέρ [Althusser (2003: 428)]. Για τις μη-καπιταλιστικές διαδικασίες εργασίας/ παραγωγής στις οποίες δεν απασχολείται μισθωτή εργασιακή δύναμη δεν τίθεται το ερώτημα της παραγωγής υπεραξίας. Κατά συνέπεια. 13). Η οικονομική δομή ενός τρόπου παραγωγής καθορίζει ποιο από τα τρία συστατικά δομικά στοιχεία ενός ιστορικού τρόπου παραγωγής7 (οικονομικό. από την άποψη της καπιταλιστικής διαδικασίας παραγωγής είναι κάθε διαδικασία στην οποία η εργασιακή δύναμη ανταλλάσσεται άμεσα με κεφάλαιο. σχετικά και σε Μηλιός και Οικονομάκης (2007: 22)˙ βλ. κατοχής και χρήσης συγκροτεί τη «μήτρα» ενός τρόπου παραγωγής. Ωστόσο και εδώ η έννοια της «παραγωγής» θα νοηθεί ως η ενότητα της διαδικασίας της «άμεσης παραγωγής» και της «κυκλοφορίας». από τις ταξικές θέσεις στις οποίες οι «φορείς» είναι «οι κάτοχοι». Οι κοινωνικές τάξεις που σχηματίζονται εντός ενός τρόπου παραγωγής ως οι «φορείς» των σχέσεων που συνθέτουν τις σχέσεις παραγωγής οι οποίες συγκροτούν τη «μήτρα» του. Υπό την έννοια αυτή. Εφόσον ο ιδιαίτερος συνδυασμός των σχέσεων κυριότητας. Μαρξ (1978-β: 1080). η καπιταλιστική διαδικασία παραγωγής νοείται ως η ενότητα της διαδικασίας της «άμεσης παραγωγής» και της «κυκλοφορίας» για την παραγωγή υπεραξίας. Βλ. προσωποποιήσεις […] καθορισμένοι κοινωνικοί χαρακτήρες. το οικονομικό στοιχείο είναι σε όλες τις περιπτώσεις το καθοριστικό σε τελευταία ανάλυση στοιχείο [Οικονομάκης (2000: 38-39)]. Μαρξ (1978-α. Οι κοινωνικές τάξεις χαρακτηρίζονται συνεπώς. (2005). 108 Θέσεις #135 . είναι τα προϊόντα αυτών των καθορισμένων κοινωνικών σχέσεων παραγωγής» – και ως τέτοιοι είναι οι «κύριοι παράγοντες» ενός τρόπου παραγωγής. 1984)˙ Ομάδα Επιστημόνων (1981)˙ Σταμάτης (1989.

σχετικά πιο αναλυτικά στη συνέχεια). Σε κάθε περίπτωση. πολιτικής. βλ. εφόσον «οι δυο βασικές τάξεις κάθε κοινωνικού σχηματισμού. Έτσι.χ. και ελληνική έκδοση Resnick and Wolff (2009) και Resnick and Wolff (2002). ορίζουμε ως «μη-θεμελιώδεις»8 ή ως «ενδιάμεσες» κοινωνικές τάξεις εκείνες τις κοινωνικές ομάδες ενός τρόπου παραγωγής (εάν υπάρχουν) που δεν είναι «φορείς» συνθετουσών σχέσεων. Καπιταλιστές και εργάτες ενσαρκώνουν ένα διακριτό ή «καθορισμένο κοινωνικό χαρακτήρα» στο επίπεδο του τρόπου αυτού παραγωγής. Πουλαντζάς (1982-γ: 28). δηλαδή στο οικονομικό επίπεδο. όπου και εμφανίζεται η κύρια αντίφαση. ενδεχομένως ο περιθωριακός πληθυσμός που ιστορικώς έχει περιγραφεί ως “λούμπεν προλεταριάτο”9»). εφόσον αυτές οι τάξεις δεν σχηματίζονται εντός ενός τρόπου παραγωγής.)˙ βλ. π. «Αυτή η προσέγγιση δεν αποκλείει πάντως την ύπαρξη “οριακών” κοινωνικών στρωμάτων χωρίς ταξική ένταξη (π. Resnick and Wolff (1982: 2 επ. ο ΚΤΠ και το σύστημα της καπιταλιστικής κυριαρχίας – καπιταλισμός – δεν είναι συνώνυμα ή ταυτόσημα.γής). δηλαδή τις τάξεις που δεν ενσαρκώνουν επαρκώς ένα διακριτό ή «καθορισμένο κοινωνικό χαρακτήρα» στο επίπεδο του τρόπου παραγωγής. Εντούτοις. δηλαδή είναι οι «κύριοι παράγοντες» αυτού του τρόπου παραγωγής (βλ. Επομένως. Απρίλιος /Ιούνιος 2016  109  . Στην παρούσα μελέτη υποστηρίζουμε ότι στις συγκεκριμένες κοινωνίες υφίσταται ένας σύνθετος ταξικός σχηματισμός. 8 Αυτή η διάκριση μεταξύ θεμελιωδών και μη-θεμελιωδών κοινωνικών τάξεων [όπως έχει διασαφηνιστεί στο Μηλιός και Οικονομάκης (2007: 23)] δεν σχετίζεται με τη διάκριση (που έχει τεθεί από τους Resnick and Wolff) μεταξύ «θεμελιωδών και υπαγόμενων τάξεων». Κατά συνέπεια. 9 Ο Μαρξ (1978-α: 666) χαρακτηρίζει «τους αλήτες. πρέπει να χαρακτηριστούν ως «μη-θεμελιώδεις» ή ως «ενδιάμεσες» κοινωνικές τάξεις. ιδεολογικής) εξουσίας της κυρίαρχης τάξης. όπως εκείνες που δεν είναι «φορείς» σχέσεων που συνθέτουν τις σχέσεις παραγωγής εντός ενός τρόπου παραγωγής. τους εγκληματίες και τις πόρνες» ως «το καθαυτό λούμπεν προλεταριάτο».χ. είναι οι τάξεις του κυρίαρχου σ’ αυτόν τον σχηματισμό τρόπου παραγωγής» έπεται ότι «στους καπιταλιστικούς κοινωνικούς σχηματισμούς [αυτές είναι] η αστική και η εργατική τάξη». Ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής (ΚΤΠ) και η καπιταλιστική ανάπτυξη μπορούν να συνυπάρχουν (και αυτός είναι ο κανόνας) με μηκαπιταλιστικούς τρόπους παραγωγής. Gerstein (1989)]. Αυτές οι λειτουργίες μπορεί να εκχωρούνται σε κοινωνικές ομάδες που δεν ανήκουν στην κυρίαρχη τάξη. οι τάξεις του ΚΤΠ δεν είναι οι μόνες τάξεις ενός καπιταλιστικού κοινωνικού σχηματισμού [βλ.. Όχι μόνο λόγω της συνάρθρωσης περισσότερων τρόπων παραγωγής (επίπεδο οικονομικών σχέσεων) αλλά επίσης και για τον ακόλουθο λόγο: Οι κοινωνικές τάξεις μπορεί να σχηματίζονται στο πλαίσιο της λειτουργικής άσκησης της (οικονομικής. η οποία αναφέρεται στη «διάκριση μεταξύ της παραγωγής και της διανομής της υπεραξίας». Economakis (2005).

η αντίθετη από την Martha Harnecker (χωρίς χρονολογία έκδοσης). Μηλιός και Οικονομάκης (2007: 42. επ’ αυτού και στη συνέχεια). η οποία δημιούργησε τον ελεύθερο εργάτη με τη «διπλή έννοια» (ελεύθερο άτομο και απαλλοτριωμένο από μέσα παραγωγής). ωστόσο. «ένας πλήρης προσδιορισμός των τάξεων πρέπει να διενεργηθεί σε όρους οικονομικών. Επομένως. Αυτή η διπλή κίνηση. μετέτρεψε μαζικά την εργασιακή δύναμη σε εμπόρευμα και δημιούργησε αυτό που θα ονομάσουμε στοιχειώδες χαρακτηριστικό της «μήτρας» του («καθαρού») ΚΤΠ. 2. βλ.Μηλιός και Οικονομάκης (2007: 25)˙ σχετικά και Μηλιός (2002). Μαρξ (1978-α). Συμπληρώνουμε. επίσης 160). αλλά ότι οι «τάξεις ορίζονται πρωταρχικά (αλλά όχι αποκλειστικά) από τη θέση τους στις σχέσεις παραγωγής». Ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής Ο ΚΤΠ αναδύεται στη βάση μιας διπλής ιστορικής κίνησης: απελευθέρωση των άμεσων παραγωγών από τη φεουδαρχική ή ασιατική υποτέλεια και αποχωρισμός τους από τα μέσα παραγωγής και συντήρησης τα οποία κατείχαν υπό εκείνες τις ιστορικές συνθήκες προς όφελος της νέας εκμεταλλευτικής τάξης. «Αξίζει να σημειωθεί ότι τη στιγμή κατά την οποία διατυπώνονται οι παραπάνω αντιτιθέμενες θέσεις και οι δυο θεωρητικοί ανήκαν στο ίδιο μαρξιστικό ρεύμα: “την αλτουσεριανή σχολή”». και σύμφωνα με την «αλτουσεριανή παράδοση» [βλ. Carchedi (1977: 43). Μηλιός και Οικονομάκης (2007: 25).10 Ακολουθώντας τους Μηλιό και Οικονομάκη (2007: 25). Αυτό το στοιχειώδες χαρακτηριστικό μπορεί να οριστεί ως ομολογία της σχέσης κυριότητας και κατοχής στον ταξικό «φορέα» κυριότητας (πραγματική – οικονομική – κυριότητα) μέσω ή λόγω του χωρισμού του ελεύθερου άμεσου-παραγωγού από την κατοχή των μέσων παραγωγής. πολιτικών και ιδεολογικών [παραγόντων]». Η πραγματική κυριότητα συνεπάγεται ότι ο ελεύθερος εργάτης εργάζεται προς όφελος του ταξικού «φορέα» της κυριότητας χωρίς να απαιτείται γι’ αυτό εξω-οικονομικός καταναγκασμός (κυριαρχικό το οικονομικό στοιχείο).11 βλ. σχετικά Οικονομάκης 10 Η θέση περί της ένταξης όλων των κοινωνικών ομάδων σε τάξεις προτάθηκε από τον Νίκο Πουλαντζά (1982-α. οι πιο πάνω παραδοχές σημαίνουν ότι στη διερεύνησή μας δεν θεωρούμε ότι οι κοινωνικές τάξεις προσδιορίζονται αποκλειστικά εντός των τρόπων παραγωγής. βλ. στους προ-καπιταλιστικούς τρόπους παραγωγής (φεουδαρχικό και ασιατικό) η κυριότητα των μέσων παραγωγής από την κυρίαρχη τάξη δεν ήταν ποτέ 110  Θέσεις #135 . Jessop (1985: 170)]. Μαρξ (1978-α: 181-182). 11 Αντιθέτως. 1982-γ). σχετικά και 50)˙ Μηλιός και Οικονομάκης (2008: 15)˙ βλ. Jessop (1985: 165. υπό την προϋπόθεση ότι: «δεν μπορεί να υπάρξει κανένας ταξικός ορισμός στο πολιτικό και ιδεολογικό επίπεδο σε αντίθεση με τον ορισμό στο οικονομικό επίπεδο».

ε. Μηλιός και Οικονομάκης (2007: 26)˙ Μηλιός (2002: 64)˙ Μαρξ (1978-β: 970 κ. η οποία δεν έχει να κάνει με τίποτα περισσότερο από μια μεταβολή στην ποσοτική κλίμακα της παραγωγής: ένας κάποιος αριθμός εργατών που βρίσκονται υπό τη διαταγή του ίδιου κεφαλαιοκράτη.12 Επομένως. Έτσι. δεν μπορεί από μόνο του να προσδιορίσει τους πραγματικούς ιδιοκτήτες των μέσων παραγωγής (τον «φορέα» της πραγματικής κυριότητας) ως καπιταλιστική τάξη. κάτω από τις διαταγές του ίδιου κεφαλαιοκράτη αποτελεί ιστορικά και εννοιακά το σημείο αφετηρίας της κεφαλαιοκρατικής παραγωγής». επομένως από τη στιγμή που το προτσές της εργασίας επεκτείνει τις διαστάσεις του και προσφέρει προϊόντα σε μεγαλύτερη ποσοτική κλίμακα. πρέπει να είναι τέτοιος που ο καπιταλιστής να απαλλάσσεται πλήρως από την άμεση εργασία.. 98 κ. βλ. Η δράση ενός μεγαλύτερου αριθμού εργατών στο ίδιο χρονικό διάστημα. για να εμφανιστεί ο πραγματικός ιδιοκτήτης των μέσων παραγωγής ως «κεφάλαιο» (εξουσία επί της εργασιακής διαδικασίας και διεύθυνσή της) και ο άμεσος παραγωγός ως «εργάτης». μεταξύ άλλων. έτσι που «να του επιτρέπεται να εμφανίζεται απλά σαν καπιταλιστής. καθώς οι εργαζόμενες/κυριαρχούμενες τάξεις διατηρούσαν την κατοχή των μέσων παραγωγής. Οικονομάκης (2000: 82 κ.ε. θεωρούμε ελλιπή. 347. η οικονομική εκμετάλλευση-απόσπαση υπερπροϊόντος από την κυρίαρχη τάξη βασιζόταν στον εξω-οικονομικό καταναγκασμό. Απρίλιος /Ιούνιος 2016  111  . Ωστόσο. ως προς τον προσδιορισμό της «μήτρας» του ΚΤΠ. τον ισχυρισμό ότι «οι καπιταλιστικές σχέσεις ιδιοκτησίας προκύπτουν όταν οι άμεσοι παραγωγοί χωρίζονται από τα μέσα παραγωγής […] και είναι ελεύθεροι από εξω-οικονομικό καταναγκασμό». 350) για να εμφανιστεί η σχέση μεταξύ πραγματικού ιδιοκτήτη των μέσων παραγωγής και εργάτη ως σχέση μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας.ε. ως εκ τούτου. Albritton (2000: 150). Εν ολίγοις. ο ΚΤΠ έχει ως αφετηριακό του σημείο (από την «τυπική υπαγωγή της εργασίας στο κεφάλαιο»)13 την αύξηση του αριθμού των εργατών που εργάζονται από κοινού με σκοπό την παραγωγή του ίδιου είδους εμπορεύματος.(2005). Σύμφωνα με τον Μαρξ (1978-α: 337. απαιτείται μια ποσοτική προϋπόθεση. Το εισόδημα του καπιταλιστή (δηλαδή το κέρδος) εξαρτάται πλήρης. ο Μαρξ (1978-α: 337): «Η κεφαλαιοκρατική παραγωγή αρχίζει στην πραγματικότητα από τη στιγμή που το ίδιο ατομικό κεφάλαιο απασχολεί ταυτόχρονα ένα μεγαλύτερο αριθμό εργατών.). 12 Γράφει χαρακτηριστικά. και συνεπώς ο όγκος του κεφαλαίου που απασχολείται από έναν ατομικό επιχειρηματία (και ως εκ τούτου και ο αριθμός των απασχολούμενων απ’ αυτόν μισθωτών εργατών σε κάθε δεδομένη χρονική στιγμή).). η κλίμακα της παραγωγής. στον ίδιο χώρο (ή αν θέλετε στο ίδιο πεδίο εργασίας) για την παραγωγή του ίδιου είδους εμπορεύματος. να αποστοιχίζεται πλήρως από τη σχέση χρήσης. σαν αξιωματούχος επιβλέπων». το στοιχειώδες χαρακτηριστικό της «μήτρας» του ΚΤΠ δεν είναι το ειδικώς καπιταλιστικό χαρακτηριστικό και. Έτσι. 13 Για μια ανάλυση των μαρξικών εννοιών της «τυπικής» και «πραγματικής υπαγωγής της εργασίας στο κεφάλαιο» βλ. ήτοι.

Hindess and Hirst (1979: 10).. που διευθύνονται από τον ίδιο employer (εργοδότη) [.. και Οικονομάκης (2005). Αυτήν την πλήρη απαλλαγή του πραγματικού ιδιοκτήτη των μέσων παραγωγής από την ανάγκη της άμεσης εργασίας (ή την πλήρη αποστοίχισή του από τη σχέση χρήσης) ονομάζουμε αναγκαία συνθήκη για τον ΚΤΠ. αλλά οι managers της βιομηχανίας. δηλαδή από τη μία πλευρά ο όγκος των προκαταβλημένων μέσων παραγωγής. από την άλλη το πλήθος των εργατών. ώστε ο ίδιος να έχει απαλλαγεί από άμεση εργασία και να του επιτρέπεται να εμφανίζεται απλά σαν καπιταλιστής.] τη διευθυντική δουλειά σαν λειτουργία να τη χωρίζουν όλο και περισσότερο από την κατοχή του κεφαλαίου». που έχει περάσει μέσα στο προτσές αξιοποίησής του. όταν το κεφάλαιό του είναι ακόμα πολύ μικρό. 123-124)]. και ο Λένιν (1988: 367): «Το μέγεθος […] του κεφαλαίου καθορίζει τη μορφή της προσωπικής συμμετοχής του ιδιοχτήτη στην επιχείρηση: αν δηλαδή θα είναι μικρό κι ο ίδιος εργάτης. μεταξύ άλλων.. 105. Μαρξ (χωρίς χρονολογία έκδοσης: 101-102. το σημείωσε ήδη ο Γιουρ». Μαρξ (1978-β: 488). Ο Μαρξ (1978-β: 489) είχε ήδη παρατηρήσει ότι κύριο χαρακτηριστικό των μεγάλων μετοχικών εταιρειών είναι πως «έχουν την τάση [.] είναι η κλίμακα στην οποία ενεργεί. σαν αξιωματούχος επιβλέπων.έτσι από τον όγκο του προκαταβεβλημένου συνολικού κεφαλαίου και όχι από την εργασία του ως κεφαλαιοκράτη και επομένως η εργασιακή διαδικασία είναι αποκλειστικά υπό την άμεση εκμετάλλευση ταξικών παραγόντων άλλων από εκείνους που συμμετέχουν σε αυτήν.15 Ο σχηματισμός της πραγματικής καπιταλιστικής κυριότητας προϋποθέτει την πλήρη απαλλαγή του καπιταλιστή από την ανάγκη να δουλεύει ο ίδιος. ακολουθώντας τον Μαρξ. μόνο και μόνο τυπικά υπαγμένο στο κεφάλαιο. 112  Θέσεις #135 .] έτσι. αλλά δεν έχει ως προϋπόθεση ότι οι καπιταλιστές ως ατομικά υποκείμενα είναι ταυτοχρόνως οι νομικοί ιδιοκτήτες των μέσων παραγωγής. Αυτή η αναγκαία συνθήκη μετασχηματίζει το στοιχειώδες χαρακτηριστικό της «μήτρας» του ΚΤΠ σε ειδικό. να εκτελεί σαν να λέμε τη με βούληση και συνείδηση προικισμένη λειτουργία του κεφαλαίου. Αυτή η διεύρυνση της κλίμακας αποτελεί άρα τον όρο και την πραγματική βάση... Το ζήτημα (όπως είναι γνωστό) έχει να κάνει με το χωρισμό της (νομικής) ιδιοκτησίας από την κατοχή των μέσων παραγωγής.14 Μόνο υπ’ αυτήν την έννοια οι καπιταλιστές είναι «μη-εργαζόμενοι» και «τα μέσα παραγωγής […] είναι ιδιοκτησία των μη-εργαζομένων (καπιταλιστών)». [βλ. 16 «Ότι η “ψυχή του βιομηχανικού μας συστήματος” δεν είναι οι βιομήχανοι κεφαλαιοκράτες. δηλαδή τη νομική του ιδιοκτησία.. Γράφει ο Πουλαντζάς (1982-γ: 223) αναφορικά με τη μαρξική ανάλυση: «Οι αναλύσεις του Μαρξ είναι ξεκάθα14 Γράφει.16 Και βεβαίως το θέμα έχει να κάνει με την ταξική θέση των μάνατζερς (εννοείται των top managers). βλ. 15 Γράφει σχετικά. όπου πάνω της γεννιέται ο ειδικά-καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής». προτσές εργασίας [. ή αν θα παραιτηθεί από την προσωπική εργασία και θα ειδικευτεί σε εμπορο-επιχειρηματικά καθήκοντα». ο Μαρξ (χωρίς χρονολογία έκδοσης: 105) «Αυτό που διακρίνεται από την αρχή στο.

και ανήκουν έτσι στην αστική τάξη. βλ. η εργατική τάξη και η νέα μικροαστική τάξη του ΚΤΠ Σύμφωνα με τον Μαρξ (1978-α: 355. παίρνουν μέρος με πολύ διαφορετικούς τρόπους στο άμεσο προτσές της διαμόρφωσης των εμπορευμάτων ή εδώ καλλίτερα των προϊόντων. οπωσδήποτε. τεχνολόγος κ. οι μάνατζερς αποτελούν. με ό. έχει ως άλλη όψη της τη συγκρότηση του εργαζόμενου (ο οποίος ανταλλάσσει την εργασιακή του δύναμη με κεφάλαιο). Η καπιταλιστική τάξη. που ανταγωνίζονται. ο πραγματικός λειτουργός του συνολικού προτσές εργασίας […] γίνεται ολοένα και περισσότερο μια κοινωνικά συνδυασμένη ικανότητα εργασίας και μια που οι διάφορες ικανότητες εργασίας. Οικονομάκης (1999).1. 380-381.λπ. ο ένας σαν manager. καταλαμβάνουν τη θέση του κεφαλαίου. ο τρίτος σαν άμεσος χειροτέχνης ή ακόμα απλά σαν ανειδίκευτος εργάτης.υποκείμενο δικαίου.ρες: ενώ οι διάφορες εξουσίες της κυριότητας και της κατοχής ανήκουν στη θέση του κεφαλαίου – είναι “λειτουργίες” του κεφαλαίου – δεν ασκούνται απαραίτητα από τους ίδιους φορείς-ιδιοκτήτες – δεν είναι “λειτουργίες” κεφαλαιούχων ιδιοκτητών». βλ. ο άλ- λος σαν overlooker [επιβλέπων]. Μηλιός και Οικονομάκης (2007: 28)˙ Μηλιός (2002: 62-63). Η διαδικασία συγκρότησης του «συνολικού» εργάτη αναπτύσσεται παραπέρα στην «πραγματική υπαγωγή της εργασίας στο κεφάλαιο». μηχανικός]. στο δικαιακό-πολιτικό επίπεδο και στο επίπεδο της ιδεολογίας. 375. και Μηλιός και Οικονομάκης (2007: 28). συστατικό μέρος της αστικής τάξης». 421) είναι ήδη στη μανουφακτούρα (στην τυπική υπαγωγή της εργασίας στο κεφάλαιο) που «ο συνδυασμένος συνολικός εργάτης» που «αποτελείται […] μόνο από […] μονόπλευρους μερικούς εργάτες» εκπηγάζει ως «ο ζωντανός μηχανισμός της μανουφακτούρας». engineer [διευθυντής. Επομένως: «Οι ιθύνοντες φορείς που ασκούν άμεσα τις εξουσίες αυτές και που εκπληρώνουν τις “λειτουργίες του κεφαλαίου”. Έτσι. ολοένα και περισσότερο αυξανόμενος αριθμός λειτουργιών της ικανότητας εργασίας κατατάσσεται κάτω από την άμεση έννοια της παραγωγικής εργασίας και οι φορείς της κάτω από την έν- Απρίλιος /Ιούνιος 2016  113  . έστω κι αν δεν είναι κάτοχοι της τυπικής νομικής κυριότητας.τι αυτό συνεπάγεται για τα δομικά χαρακτηριστικά του κράτους και της κυρίαρχης ιδεολογίας». έτσι. «Ο αποχωρισμός των εργαζομένων από τα μέσα παραγωγής (δηλαδή η αποστέ- ρηση από τους εργαζομένους της κατοχής των μέσων παραγωγής). και που αποτελούν τη συνολική παραγωγική μηχανή. σε ελεύθερο πολίτη . Γράφει σχετικά ο Μαρξ (χωρίς χρονολογία έκδοσης: 129-130): «Μια που με την ανάπτυξη της πραγματικής υπαγωγής της εργασίας στο κεφάλαιο ή του ειδικά καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. 2.

«[ο] αστικός καταμερισμός εργασίας (από την αφετηρία του ΚΤΠ) χαρακτηρίζεται από την όξυνση των διαχωρισμών . της σχέσης χρήσης: εκτέλεση της άμεσης εργασίας στην καπιταλιστική διαδικασία παραγωγής. Η άλλη τάξη του ΚΤΠ είναι η εργατική τάξη. επιστήμης και πείρας. 376-377. κατοχή και χρήση των μέσων παραγωγής. νοούμενη ως ο «φορέας» της τρίτης συνθέτουσας σχέσης. 135) αναλύει τη «μετατροπή του εργάτη σε τεμαχισμένο μερικό εργάτη εξάμβλωμα και όργανο μιας μερικότερης λειτουργίας. εργατών που τους εκμεταλλεύεται απ’ ευθείας το κεφάλαιο και που υπόκεινται γενικά στο προτσές αξιοποίησης της παρα- γωγής. ο επιβλέπων. βλ. Έχουμε σημειώσει ότι οι θεμελιώδεις τάξεις ενός τρόπου παραγωγής είναι οι «φορείς» των σχέσεων που συνθέτουν τις σχέσεις παραγωγής: κυριότητα.νοια των παραγωγικών εργατών. Μαρξ (1978-α: 339. ο χειρώνακτας εργάτης – όλοι αυτοί μαζί – συνιστούν αυτόν το συλλογικό εργάτη. Ως εκ τούτου. 355. η οποία ταυτίζεται με το σύνολο των μισθωτών εργαζομένων (παραγωγική εργασία-παραγωγικός εργάτης). Η καπιταλιστική (ή αστική) τάξη είναι ο «φορέας» της (καπιταλιστικά μορφοποιημένης) πραγματικής κυριότητας: πλήρης αποστοίχιση από τη σχέση χρήσης. ο τεχνολόγος. αν η λειτουργία του μεμονωμένου εργάτη.αντιθέσεων: πνευματικής και χειρωνακτικής εργασίας. που είναι μόνο ένα μέλος αυτού του συλλογικού εργάτη. και ταυτόχρονα ως τάση ατομικής μη-ικανότητας18 αναδεικνύει (και αναδεικνύε17 Σε μεταγενέστερες του Οικονομάκης (2000) εργασίες. ή/και γενικά των μέσων εργασίας. 425. Ο μάνατζερ (υποθέτουμε όχι ο top manager). Έτσι. 395. Θα διατηρήσουμε αυτόν το δεύτερο όρο και στη συνέχεια για την καλύτερη συνοχή της ανάλυσής μας.17 στο πλαίσιο των καπιταλιστικών διαδικασιών εργασίας (που πρέπει να γίνεται αντιληπτή) ως τάση συλλογικής ικανότητας χρήσης των μέσων παραγωγής. 357. Η πείρα ωστόσο του συλλογικού εργάτη ως των συνδυασμένων μερικών εργατών αποτελεί τον αποφασιστικό παράγοντα για την εξέλιξη προς τη μεγάλη βιομηχανία (της πραγματικής υπαγωγής της εργασίας στο κεφάλαιο […]) στην οποία και ολοκληρώ- 114  Θέσεις #135 . Αν εξετάσει κανείς το συλλογικό εργάτη […] τότε η συνδυασμένη του δραστηριότητα εκφράζεται άμεσα και υλικά σε ένα συνολικό προϊόν […] ενώ είναι τελείως αδιάφορο. ο μηχανικός. Όπως υποστηρίζεται στο Οικονομάκης (2000: 92-93). αυτός ο συλλογικός (ή «συνολικός») εργάτης ταυτίζεται με την παραγωγική εργασία. 439)˙ Μαρξ (1978-β: 107. ο συγγραφέας έχει αντικαταστήσει τον όρο «νομή» με τον όρο «χρήση». ένας τέτοιος συλλογικός εργάτης συγκροτείται στο επίπεδο ενός τεχνικού καταμερισμού εργασίας στην καπιταλιστική διαδικασία παραγωγής ως «φορέας» της συνολικής-συνδυασμένης εργασίας. 18 Ο Μαρξ στον 1ο και στον 3ο Τόμο του Κεφαλαίου. Επομένως: «Η έννοια της νομής [χρήσης]. καθηκόντων διεύθυνσης και εκτέλεσης». βρίσκεται πιο μακριά ή πιο κοντά στην άμεση χειροτεχνική εργασία».

αντιθέσεις που θεμελιώνουν το ιεραρχικό “μοντέλο” των διαδικασιών εργασίας στον αστικό καταμερισμό (το οποίο εδράζεται στην πλήρη αποστοίχιση του “φορέα” της σχέσης πραγματικής κυριότητας από τη σχέση χρήσης. παραγωγική) εργασία η οποία περιλαμβάνει όλα αυτά τα διαφορετικά είδη εργασίας – σε μεγαλύτερη ή μικρότερη απόσταση από την άμεση χειρωνακτική εργασία (στην ενότητά της με την πείρα και την εκτέλεση) – ταυτόσημη με τον ταξικό «φορέα» της σχέσης χρήσης. νονται τα από την τυπική ακόμα υπαγωγή χαρακτηριστικά της εργασίας». διαχειριστές) και υπαξιωματικούς της βιομηχανίας (επιστάτες. Την πλευρά που κάθε φορά αντιπροσωπεύει τις λειτουργίες της θεωρούμενης ή/και κατά κύριο λόγο χειρωνακτικής απέναντι στη (και αναφορικά με τη) θεωρούμενη ή/και κατά κύριο λόγο πνευματική εργασία. οι θεμελιώδεις τάξεις του ΚΤΠ είναι η καπιταλιστική και η εργατική τάξη. της εκτέλεσης απέναντι στη διεύθυνση». Ο Μαρξ (1978-α: 347) γράφει: «Όπως ο κεφαλαιοκράτης απαλλάσσεται στην αρχή από τη χειρωνακτική εργασία μόλις το κεφάλαιό του φτάσει το ελάχιστο εκείνο μέγεθος με το οποίο και μόνο αρχίζει η καθαυτό κεφαλαιοκρατική παραγωγή. επόμενα και από το “φορέα” της σχέσης χρήσης. και συνεπώς η καπιταλιστική και η εργατική τάξη είναι εκείνες οι θεμελιώδεις κοινωνικές τάξεις που είναι και οι βασικές στο επίπεδο ενός καπιταλιστικού κοινωνικού σχηματισμού.ται μέσα από) αυτούς ακριβώς τους διαχωρισμούς. Απρίλιος /Ιούνιος 2016  115  . τη μια πλευρά αυτών των διαχωρισμών . foremen. της πείρας απέναντι στην επιστήμη. contremaitres) που στη διάρκεια του προτσές εργασίας διοικούν εξ ονόματος του κεφαλαίου. Οικονομάκης (2000: 93). Αναδεικνύει (και αναδεικνύεται μέσα από) διαχωρισμούς . έτσι παραχωρεί τώρα τη λειτουργία της άμεσης και συνεχούς επίβλεψης των ξεχωριστών εργατών και εργατικών ομάδων σε μια ειδική κατηγορία μισθωτών εργατών. εντός (ειδικά) του αστικού καταμερισμού εργασίας. ως (ειδικά) καπιταλιστική “φύση” της. αυτές ακριβώς τις αντιθέ- σεις. overlookers. δηλαδή την εργατική τάξη.αντιθέσεων. και στην υποταγή του δεύτερου “φορέα” στον πρώτο) ενσωματώνοντας ως ουσιώδες περιεχόμενό της. Από την άποψη των παραπάνω. Οικονομάκης (2000: 91-93). Το ερώτημα που προκύπτει είναι το ακόλουθο: είναι η (καπιταλιστικά) μισθωμένη (δηλαδή. Η δουλειά της επιστασίας εδραιώνεται σαν αποκλειστική τους λειτουργία». έτσι και μια μάζα εργατών που συνεργάζονται κάτω από το πρόσταγμα του ίδιου κεφαλαίου χρειάζεται αξιωματικούς (διευθυντές. Όπως ένας στρατός χρειάζεται στρατιωτικούς αξιωματικούς και υπαξιωματικούς. εφόσον αυτές επαρκώς ενσαρκώνουν ένα διακριτό ή «καθορισμένο κοινωνικό χαρακτήρα» στο επίπεδο του (καπιταλιστικού) τρόπου παραγωγής.

20 Στη νέα μικροαστική τάξη του ΚΤΠ επίσης ανήκουν οι μηχανικοί και τεχνικοί (τεχνολόγοι). ούτε. αν για την ταξική ένταξη στην εργατική τάξη (ήτοι την τάξη «φορέα» της σχέσης χρήσης εντός του ΚΤΠ) προϋποτίθεται. βλ. καίτοι αποτελούν μέρος του συλλογικού εργάτη. ως καταρχήν οικονομικό κριτήριο. δηλαδή της εργατικής τάξης. προφανώς του ταξικού φορέα” της πραγματικής κυριότητας. Έτσι. οι μισθωτοί εργαζόμενοι που ανήκουν σε αυτήν την ειδική κατηγορία της μισθωτής εργασίας δεν εκτελούν αποκλειστικά τη λειτουργία της εργασίας αλλά αντιθέτως εξασκούν εκχωρημένες εξουσίες του κεφαλαίου. Συνεπώς. συνεπώς.τι ο Carchedi (1977: 62-92) ορίζει ως «νέα μεσαία τάξη».Εντός του συλλογικού εργάτη συγκροτείται. η σχέση εκμετάλλευσης (ως παραγωγή υπεραξίας). η σχέση εκμετάλλευσης δεν ταυτίζεται με την ταξική ένταξη στην εργατική τάξη. 20 Ο εργαζόμενος ο οποίος αναλαμβάνει επίβλεψη και διοίκηση αντιστοιχεί σε ό. «είναι δυνατόν να γίνουν ορισμένοι διαφορισμοί μέσα στους μηχανικούς και τους τεχνικούς. Ακολούθως. «δεν αποτελούν prima facie συστατικά στοιχεία ούτε του ταξικού “φορέα” της σχέσης χρήσης. Πουλαντζάς (1982-γ: 281-283). οι οποίες πηγάζουν από την ειδικά καπιταλιστική διαίρεση μεταξύ επιστήμης και εμπειρίας.). οι οποίοι στην πραγματικότητα εκτελούν ειδικές μορφές της διοίκησης-επιτήρησης της εργασίας. Στην τελευταία 19 Για τη «“διπλή φύση” της διευθυντικής και της εποπτικής εργασίας» βλ. 116  Θέσεις #135 . Με άλλα λόγια.) έχει δείξει. επομένως. Μαρξ (1978-β: 484-485) και Πουλαντζάς (1982-γ: 279 κ. Η αποκλειστική λειτουργία αυτών των αξιωματούχων είναι η εργασία της διοίκησης-επιτήρησης (ως αντίθετης στην εκτέλεση της άμεσης εργασίας). όπως ο Πουλαντζάς (κυρίως:1982-γ: 284 κ. δεν ασκούν διευθυντικά και εποπτικά καθήκοντα πάνω σε άλλους εργαζόμενους». οι μισθωτοί εργαζόμενοι αυτού του ειδικού είδους δεν ανήκουν σε καμιά από τις θεμελιώδες τάξεις του ΚΤΠ και επομένως είναι μέρος μιας μη-θεμελιώδους ή ενδιάμεσης κοινωνικής τάξης του ΚΤΠ η οποία βρίσκεται μεταξύ της καπιταλιστικής τάξης και της εργατικής τάξης. και Μηλιός και Οικονομάκης (2007: 31). δηλαδή της καπιταλιστικής τάξης». η οποία εκτελεί «ταυτοχρόνως τη […] λειτουργία του κεφαλαίου και τη λειτουργία του συλλογικού εργάτη». Πουλαντζάς (1982-γ: 299). ιδιαίτερα ανάλογα με το αν βρίσκονται σε κλάδους ή βιομηχανίες όπου διευθύνουν ή έχουν υπό τις εντολές τους χειρώνακτες εργάτες.19 Επομένως.ε. Η μη-θεμελιώδης ή ενδιάμεση αυτή κοινωνική τάξη του ΚΤΠ είναι η λεγόμενη νέα μικροαστική τάξη (του ΚΤΠ). ένας στρατός αξιωματούχων («αξιωματικών» και «υπαξιωματικών» της βιομηχανίας) ενός ειδικού είδους μισθωτών εργαζομένων: χαμηλότερου επιπέδου μάνατζερς. ή σε κλάδους όπου αποτελούν οι ίδιοι το κύριο εργατικό δυναμικό και όπου. Ωστόσο. δηλαδή είναι παραγωγικοί εργαζόμενοι – εργαζόμενοι άμεσα εκμεταλλευόμενοι από το κεφάλαιο – εντούτοις επίσης «λειτουργούν ως κεφάλαιο».ε. Μηλιός και Οικονομάκης (2007: 30-31)˙ βλ. επιβλέποντες. και κατά συνέπεια δεν αποτελούν «ενσαρκώσεις» και «προσωποποιήσεις» ενός επαρκώς διακριτού ή «καθορισμένου κοινωνικού χαρακτήρα» στο επίπεδο του τρόπου παραγωγής.

[…] δεν αποτελούν μέρος της εργατικής τάξης (παραγωγική εργασία)» (όπ. είναι αλήθεια πως ο «θεμελιακός» διαχωρισμός «διανοητικής/χειρωνακτικής εργασίας» έχει την τάση «να αναπαράγεται. της τράπεζας. 2. «Ωστόσο.: 268). βλ. 79) δεν θα είχε ίσως τόση σημασία εάν οδηγούσε σε συνεπείς θεω- Απρίλιος /Ιούνιος 2016  117  .2. Υποστηρίζει επίσης την άποψη ότι «παραγωγική εργασία στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής είναι εκείνη που παράγει υπεραξία αναπαράγοντας άμεσα τα υλικά στοιχεία που χρησιμεύουν για υπόστρωμα στη σχέση εκμετάλλευσης: η εργασία επομένως που παρεμβαίνει άμεσα στην υλική παραγωγή παράγοντας αξίες χρήσης οι οποίες αυξάνουν τον υλικό πλούτο» (όπ. οι μισθωτοί εργαζόμενοι που δεν παράγουν νέες αξίες χρήσης (νέες από φυσική άποψη) είναι μηπαραγωγικοί.π. σύμφωνα με τον Πουλαντζά. της λογιστικής. κ.π. Συναφές είναι το επόμενο ερώτημα: Στο «εσωτερικό» της σχέσης χρήσης δεν υπάρχουν άραγε διαφορετικότητες σε ίδιες συνθήκες. το ταξικό φράγμα αυτού του διαχωρισμού υπάρχει»: οι ειδικευμένοι δεν ασκούν στους ημιειδικευμένους. ούτε και οι τελευταίοι στους ανειδίκευτους εργάτες «τη διεύθυνση και την εποπτεία που συνοδεύονται από τη νομιμοποίηση του μυστικού της γνώσης και του μονοπωλίου της. του μάρκετινγκ. Το γεγονός ότι. δηλαδή μέσα στο ίδιο προτσές παραγωγής. Επομένως.αυτή περίπτωση μπορούν να αποτελέσουν τον ταξικό «φορέα» της σχέσης χρήσης. Pestieau (1998) ή «χειρωνακτικοποίησης» της διανοητικής εργασίας. Εργατική και νέα μικροαστική τάξη (του ΚΤΠ) στον Πουλαντζά: Ένα σύντομο σχόλιο Ο Πουλαντζάς (1982-γ: 260) υποστηρίζει ότι: «Η εργατική τάξη δεν οριοθετείται με βάση ένα απλό αρνητικό “καθ’ εαυτό” κριτήριο – τον αποκλεισμό της από τις σχέσεις ιδιοκτησίας – αλλά με βάση την παραγωγική εργασία». η αντίληψη του Πουλαντζά επί της μαρξικής έννοιας της παραγωγικής εργασίας είναι μια λαθεμένη-προκλασική «φυσιοκρατική εξήγηση της παραγωγικής εργασίας». με ιδιόμορφο τρόπο. κατά τη γνώμη μας. Γκράμσι (1972)˙ Πουλαντζάς (1982-γ)˙ Μπαλιμπάρ (1986)˙ Μηλιός και Οικονομάκης (2007: 32). και ως εκ τούτου δεν είναι μέρος της εργατικής τάξης: «οι μισθωτοί του εμπορίου. ενώ την ασκούν οι μηχανικοί και οι τεχνικοί στο σύνολο της εργατικής τάξης». Dedoussopoulos (1985: 42.: 262). της διαφήμισης. Σύμφωνα με τον Πουλαντζά (1982-γ: 303-304). κι απ’ τις δυο πλευρές του διαχωριστικού φράγματος»: και στο πεδίο της διανοητικής και στο πεδίο της χειρωνακτικής εργασίας. και επομένως μπορεί να εμφανιστεί μια διαδικασία «προλεταριοποίησης των διανοητικών εργασιών». Σημειώνουμε ακόμη στο σημείο αυτό ότι οι διακρίσεις μεταξύ πνευματικής και χειρωνακτικής εργασίας και επιστήμης και εμπειρίας πρέπει να γίνονται κατανοητές μόνο μέσω της αντιθετικότητάς τους και της ιστορικότητάς τους.λπ. των ασφαλειών. Οικονομάκης (2000: 163-164).

Αλλά δεν οδηγεί. μισθωτοί εργαζόμενοι όπως οι εμποροϋπάλληλοι ανήκουν στην εργατική τάξη. αν στηριχτούμε σε παρόμοια κριτήρια θα φανεί παράξενο ίσως ότι μπορούμε να κατατάξουμε από τη μεριά της διανοητικής εργασίας μια σειρά μη παραγωγικούς φορείς που εργάζονται και αυτοί με τα “χέρια” τους.: 313) . ενώ ταυτοχρόνως αποτελεί αντικείμενο καπιταλιστικής εκμετάλλευσης. ως αμειβόμενοι από μεταβλητό κεφάλαιο) αλλά εφόσον εξασκούν αποκλειστικά τη λειτουργία της άμεσης εργασίας εντός της εργασιακής διαδικασίας μιας καπιταλιστικής επιχείρησης. ενώ ένας ειδικευμένος εργάτης στην εργατική τάξη και στη χειρωνακτική εργασία: «Πράγματι.π. 3.π. Στο Μηλιός και Οικονομάκης (2007: 32) έχει διατυπωθεί η εξής άποψη: «Ακολουθώντας τον Πουλαντζά22 […] υποστηρίζουμε ότι η νέα μικροαστική τάξη περιλαμβάνει επίσης όλους εκείνους τους μισθωτούς εργαζομένους που στελεχώνουν τους μηχανισμούς του καπιταλιστικού κράτους. αντιθέτως. Έτσι. αναλυτικότερα Οικονομάκης (2000. Το κράτος και η νέα μικροαστική τάξη 3. όχι απλώς επειδή είναι παραγωγικοί (και είναι παραγωγικοί. 22 Κυρίως Πουλαντζάς (1982-α˙ 1982-γ). Για τη σχετική κριτική στις θέσεις αυτές του Πουλαντζά βλ. απεναντίας συνεπάγεται μια ακραία συρρίκνωση των ορίων της εργατικής τάξης και έτσι μια υπερ-διεύρυνση της νέας μικροαστικής τάξης (του ΚΤΠ). ήτοι μιας επιχείρησης του ΚΤΠ.μισθωτοί όπως μια πωλήτρια μεγάλου καταστήματος ανήκει στη νέα μικροαστική τάξη (του ΚΤΠ).τη νέα μικροαστική του ΚΤΠ με το μη-μάνατζερ προϊστάμενό της. Ορισμοί Ο ρίσαμε πιο πάνω τη νέα μικροαστική τάξη του ΚΤΠ ως τη μη-θεμελιώδη ή ενδιάμεση κοινωνική τάξη του ΚΤΠ.1. λόγου χάρη τους φορείς που υπάγονται στην ανάπτυξη της “εκμηχάνισης” της μη παραγωγικής εργασίας. ή ακόμα τους πωλητές και τις πωλήτριες των μεγάλων καταστημάτων» (όπ.«μέσα από μια επέκταση της έννοιας της διανοητικής εργασίας» (όπ. Κατά συνέπεια . και έτσι εξασκούν εκχωρημένη από το καπιταλιστικό κράτος εξουσία στο όνομα του 21 Σύμφωνα με τον Πουλαντζά (1982-γ: 334).21 Σύμφωνα με τη δική μας οπτική. και κατατάσσεται στη διανοητική εργασία. «η νέα μικροαστική τάξη με τη θέση της στις ιδεολογικές σχέσεις και απέναντι στην εργατική τάξη. Το αδιέξοδο μιας τέτοιας προβληματικής είναι καταφανές. η πωλήτρια ενός μεγάλου καταστήματος κατατάσσεται στη διανοητική εργασία και καταλήγει να βρίσκεται στην ίδια τάξη . υπάγεται στη διανοητική εργασία». 118  Θέσεις #135 .ρητικά απαντήσεις επί του ερωτήματος του ταξικού προσδιορισμού της εργατικής τάξης.). η οποία ασκεί εκχωρημένη από το κεφάλαιο εξουσία εντός της εργασιακής διαδικασίας. 2005).

και υπό τον περιορισμό που θέσαμε: «Η νέα μικροαστική τάξη είναι το προϊόν που αναδύεται από τη στελέχωση των μηχανισμών και διαδικασιών άσκησης της καπιταλιστικής εξουσίας (μέσα στους υπάρχοντες κοινωνικούς σχηματισμούς) από στοιχεία που δεν είναι τμήμα της κυρίαρχης τάξης και τα οποία υπόκεινται συχνά σε άμεση καπιταλιστική εκμετάλλευση. ότι η νέα μικροαστική τάξη του ΚΤΠ και του κρατικού μηχανισμού μπορούν να ιδωθούν ως μια τάξη (και σε μια τάξη τελικά θα ενοποιηθούν στην εμπειρική μας διερεύνηση). […] Περιλαμβάνει τόσο παραγωγικούς μισθωτούς εργαζομένους (δηλαδή εκείνους που ανταλλάσσουν την εργασία για κεφάλαιο. κ. για λόγους που θα εκτεθούν πιο κάτω. Συνεπώς. δεν ταυτίζονται με βάση το οικονομικό κριτήριο ή. όπως η εκπαίδευση. Αυτή η ταξική θέση περιλαμβάνει ή συνεπάγεται τις ακόλου- θες λειτουργίες: (i) λειτουργίες που εξασφαλίζουν την απόσπαση υπεραξίας. καίτοι σε διαφορετικά κοινωνικά επίπεδα».καπιταλιστικού συστήματος κατά τη διαδικασία της αναπαραγωγής του». (Μηλιός και Οικονομάκης (2007: 32-33).)˙ (ii) λειτουργίες που εξασφαλίζουν τη συνοχή της καπιταλιστικής εξουσίας (κρατική γραφειοκρατία. Δηλαδή θα θεωρήσουμε. στρατός.λπ. Ποιος είναι. Μηλιός και Οικονομάκης (2007: 32). ωστόσο. όσο και μη-παραγωγικούς μισθωτούς εργαζομένους (δηλαδή εκείνους που απασχολούνται στον δημόσιο [μη-επιχειρηματικό] τομέα και έτσι δεν παράγουν υπεραξία. λοιπόν. Για το λόγο αυτό το ευρύτερο σύνολο νέα μικροαστική τάξη θα θεωρήσουμε ότι αποτελείται από δυο διακριτά υποσύνολα: τη «νέα μικροαστική τάξη του ΚΤΠ» και τη «νέα μικροαστική τάξη του κρατικού μηχανισμού». 24 Εννοούνται εδώ δημόσιοι μηχανισμοί διάδοσης της κυρίαρχης ιδεολογίας. η ταύτισή τους θα παραβίαζε το οικονομικό κριτήριο: η μεν πρώτη εκτελεί παραγωγική εργασία και είναι αντικείμενο καπιταλιστικής εκμετάλλευσης ενώ η δεύτερη μη-παραγωγική εργασία και (ως εκ τούτου) δεν είναι αντικείμενο καπιταλιστικής εκμετάλλευσης. όπως η επίβλεψη-επιτήρηση-έλεγχος της παραγωγικής διαδικασίας (τεχνικοί. όπως η Απρίλιος /Ιούνιος 2016  119  . κ. δικαστικός μηχανισμός. Η απάντηση είναι διότι ασκούν ίδιου τύπου κοινωνικές λειτουργίες εντός της καπιταλιστικής αναπαραγωγής.23 κατηγορίες (ii) και (iii)24». μηχανικοί. και παράγουν υπεραξία): κατηγορία (i).λπ. παρά το γεγονός ότι αναλαμβάνουν διαφορετικούς ρόλους στην καπιταλιστική διαίρεση της εργασίας (καπιταλιστική παραγωγή έναντι κρατικών μηχανισμών).)˙ (iii) λειτουργίες για τη συστηματοποίηση και διάδοση της κυρίαρχης ιδεολογίας. 23 Οι Resnick και Wolff (1982: 5-6˙ επίσης 2002) επισημαίνουν ότι το εισόδημα αυτών των ταξικών μερίδων προέρχεται από τη «διανομή της υπεραξίας την οποία αποσπούν οι καπιταλιστές από τους παραγωγικούς εργαζομένους». ακριβέστερα. Δεχόμαστε μερικώς τη θέση αυτή. ο λόγος που «διαφορετικές κοινωνικές ομάδες και παράγοντες» μπορεί να θεωρηθεί ότι «ανήκουν στην ίδια κοινωνική τάξη.

θα μπορούσαν να πολωθούν προς την εργατική τάξη: Εμφανίζουν. η επαγγελματική ειδημοσύνη. και Μηλιός δημόσια εκπαίδευση. και επομένως δεν ασκούν «τη διεύθυνση και την εποπτεία που συνοδεύονται από τη νομιμοποίηση του μυστικού της γνώσης» (βλ. δηλαδή και στο πεδίο της διανοητικής και στο πεδίο της χειρωνακτικής εργασίας.ε.: 389 κ. στην παρούσα μελέτη υποστηρίζεται ότι η «μερίδα» των «εμποροϋπαλλήλων» είναι «δομικά» μέρος της εργατικής και όχι της νέας μικροαστικής τάξης. ανώτερη κρατική γραφειοκρατία και μάνατζερς των κρατικών καπιταλιστικών επιχειρήσεων Ο «θεμελιακός» διαχωρισμός «διανοητικής/χειρωνακτικής εργασίας» που έχει την τάση «να αναπαράγεται. 25 Αντίθετα από τον Πουλαντζά. οι οποίες. Κάππος (1987: 21). 65) αναφορικά με τη θέση του Βέμπερ για τον προσδιορισμό της κοινωνικής τάξης: «[Η] ιδιοκτησία. στη βάση των δικών μας θεωρητικών θέσεων θα λέγαμε ότι μπορούν να αποτελέσουν τον ταξικό «φορέα» της σχέσης χρήσης εκφράζοντας τη διαδικασία «χειρωνακτικοποίησης» της διανοητικής εργασίας για την οποία έχουμε μιλήσει. Οι φορείς των κατηγοριών (ii) και (iii) αμείβονται από κρατικά έσοδα (ή «κρατικό εισόδημα». κι απ’ τις δυο πλευρές του διαχωριστικού φράγματος». Γράφει σχετικά ο Αλεξίου (2006: 63. αφορά όχι μόνο στην εργατική αλλά και στη νέα μικροαστική τάξη. όπως γράφει. Πέραν αυτού. σύμφωνα με τον Πουλαντζά (όπ. Ειδικότερα θεωρεί ως «διφορούμενο» το χαρακτήρα της «δεδομένου ότι είναι “κάτοχοι επαγγέλματος” και “άσπρες μπλούζες”». Πιο συγκεκριμένα. όπως είναι οι δεξιότητες. Κατώτερη μισθωτή βαθμίδα.3.π. δηλαδή η σχέση με τα μέσα παραγωγής σχετικοποιείται και γίνεται ένας παράγοντας μεταξύ άλλων. 26 Ο Πουλαντζάς εντάσσει αυτή τη «μερίδα» στη νέα μικροαστική τάξη..) αναγνωρίζει ότι υπάρχει μια διαβάθμιση εντός της νέας μικροαστικής τάξης˙ θα προσθέταμε μια διάκριση του τύπου «αξιωματικοί» έναντι «υπαξιωματικών με βάση την ορολογία του Μαρξ. βλ. Ο Πουλαντζάς (όπ. Η πρώτη «περιλαμβάνει τη μεγάλη πλειονότητα των μισθωτών βάσης στον τομέα του εμπορίου – “τους εμποροϋπαλλήλους”»25. Πουλαντζάς (1982-γ: 405406). όπως γράφει ο Πουλαντζάς και είδαμε πιο πριν. και Μηλιός και Οικονομάκης (2007: 48-49). θεωρεί ότι υπάρχουν «μερίδες» της νέας μικροαστικής τάξης. Στο βαθμό που συμμετοχή «άμεσα στην παραγωγική εργασία» σημαίνει ότι αυτοί οι κατώτεροι μηχανικοί και τεχνικοί «δεν ασκούν διευθυντικά και εποπτικά καθήκοντα».26 βλ. είναι μάλλον προβληματικός και βεμπεριανού τύπου ο προσδιορισμός της ταξικής θέσης με βάση το επάγγελμα. με ιδιόμορφο τρόπο.ε. η δεύτερη «περιλαμβάνει τους κατώτερους υπαλλήλους των δημόσιων και ιδιωτικών γραφειοκρατικοποιημένων τομέων» και τέλος η τρίτη «είναι των κατώτερων τεχνικών και μηχανικών που μετέχουν άμεσα στην παραγωγική εργασία».2.π. υπάρχουν τρεις τέτοιες «μερίδες» της νέας μικροαστικής τάξης. Πουλαντζάς πιο πριν). 120  Θέσεις #135 . παρότι εμφανίζει «προλεταριακή αντικειμενική πόλωση» κατά βάση λόγω της θέσης της στο επάγγελμα.: 390 κ. Έτσι. καταλαμβάνοντας κατώτερες θέσεις στην καπιταλιστική διαδικασία παραγωγής και στον κρατικό μηχανισμό. βλ. «προλεταριακή αντικειμενική πόλωση».).

όταν αυτός εξαρτά το χαρακτήρα της από το άτομο. του γιατρού. όπου και υιοθετούνται ως κριτήρια ταξικής ένταξης διαφόρων ομάδων η επαγγελματική κατηγορία. στη μικροαστική τάξη. «[μ]ία προσέγγιση θα ήταν να θεωρηθούν ως μία “μη-παραγωγική” μερίδα της εργατικής τάξης. ενώ οι “κορυφές” αυτών των μηχανισμών ανήκουν στην αστική τάξη». κατευθύνουν την ανάλυση προς ένα πλουραλιστικό σχήμα κοινωνικής στρωμάτωσης. Αποτελούν μέρος της κοινωνικής κατηγορίας των φορέων των κρατικών μηχανισμών: ανήκουν. Ο Πουλαντζάς (1982-γ: 404). τεχνίτες ή καθαριστές-καθαρίστριες που απασχολούνται ως μόνιμο προσωπικό στις δημόσιες υπηρεσίες. η κατοχή τίτλου σπουδών (για μια κριτική επ’ αυτού βλ.. αν δεν υποσκάπτει. […] Επίσης το κοινωνικό κύρος που απορρέει από την κατοχή μιας κοινωνικής θέσης (π. Αντίθετα προς τη νέα μικροαστική τάξη του κρατικού μηχανισμού.κ. ιδιοκτησία. μαζί με τις ενδιάμεσες βαθμίδες.λπ. με την επίκληση πολιτικο-ιδεολογικών κριτηρίων. με βάση το καταρχήν οικονομικό κριτήριο της θέσης τους στις σχέσεις παραγωγής» (μη-παραγωγική εργασία). σε Οικονομάκης κ. τους ΟΤΑ κ.).ά.κ. θεωρεί ότι «[ε]ιδική μνεία πρέπει να γίνει για τους κατώτερους δημόσιους υπαλλήλους. την εγκυρότητα της έννοιας της “κοινωνικής τάξης”».και Οικονομάκης (2007: 45). ο οποίος απολήγει σε τελική ανάλυση σε επαγγελματικοστατιστικές κατηγορίες. Όπως υποστηρίζεται στο Μηλιός και Οικονομάκης (όπ. […] [Ο] υποκειμενισμός που υφέρπει στον ορισμό της κοινωνικής δράσης στον M.)». του επιστήμονα κ.π. εκπαιδευτικοί.) [και οι οποίοι αμείβονται από τα κρατικά έσοδα]. Ένα ζήτημα γεννάται εντούτοις αναφορικά με την ταξική ένταξη των κατώτερων βαθμίδων κρατικών υπαλλήλων (π. «δεν μπορούν να καταχωρηθούν στην εργατική τάξη.) αναδεικνύεται σε σημαντική παράμετρο στρωμάτωσης. υπό δημοσίευση).ε. οι εργαζόμενοι που δεν ανταλλάσσουν την εργασία τους με κεφάλαιο. Αντίστοιχη προβληματική εντοπίζεται στην ανάλυση του Σακελλαρόπουλου (2014: 279 κ. γεγονός που σχετικοποιεί.ο. δηλαδή για φορείς που στελεχώνουν τους μηχανισμούς άσκησης της πολιτικής (και ιδεολογικής) εξουσίας της αστικής τάξης (κρατική γραφειοκρατία. καθώς εντάσσονται στη νέα μικροαστική τάξη [του κρατικού μηχανισμού] (κατηγορίες ii και iii).χ. η κατανόηση της ταξικής τους ένταξης δεν παρουσιάζει δυσκολίες. στρατιωτικοί κ. «Στο βαθμό που πρόκειται για δημοσίους υπαλλήλους. Απρίλιος /Ιούνιος 2016  121  . Βέμπερ. οι βαθμίδες αυτές δεν επιτελούν λειτουργίες που εξασφαλίζουν τη συνοχή της κρατικής εξουσίας ή τη συστηματοποίηση και διάδοση της κυρίαρχης ιδεολογίας. το ύψος του εισοδήματος.ο. εξειδίκευση κλπ.χ.) για τις κατώτερες βαθμίδες κρατικών υπαλλήλων.) αναφορικά με τον προσδιορισμό των κοινωνικών τάξεων. εκπαίδευση. και ο πολυπαραγοντικός προσδιορισμός της κοινωνικής τάξης (εισόδημα. Μία άλλη να θεωρηθούν ως το αποτέλεσμα εκπαιδευτικών τίτλων που επηρεάζουν θετικά ή αρνητικά τη θέση του ατόμου στην αγορά. Σύμφωνα με τους Μηλιό και Οικονομάκη (2007: 33). χωρίς αναφορά στα γενεσιουργά αίτια.

σχετικά Πουλαντζάς (1982-β: κεφ. δεν μπορούν να ενταχθούν σε μια θεμελιώδη (και βασική) κοινωνική τάξη του καπιταλισμού. έστω σε ανώτερη της νέας μικροαστικής τάξης ιεραρχικά βαθμίδα. έστω σε κατώτερη ιεραρχικά βαθμίδα. όπως την εργατική. «αντικειμενικής πόλωσής» τους προς την εργατική τάξη. σε διάκριση προς τη νέα μικροαστική τάξη που στελεχώνει τους μηχανισμούς του καπιταλιστικού κράτους. αλλά μάλλον θα πρέπει να συμπεριληφθούν στις μη-θεμελιώδεις ή ενδιάμεσες κοινωνικές τάξεις.27 για να παραφράσουμε τον Πουλαντζά. «ανήκουν στην αστική τάξη». Επίσης. εφόσον οι «κορυφές» αυτές δεν σχηματίζονται ταξικά στο οικονομικό επίπεδο (και επομένως δεν είναι «φορείς» συνθετουσών σχέσεων).κατώτερο στρώμα της νέας μικροαστικής τάξης» (του κρατικού μηχανισμού). IV)˙ Οικονομάκης και Μπούρας (2007). η διαφοροποίηση αυτών των «κορυφών» από τις ενδιάμεσες και ανώτερες μερίδες της νέας μικροαστικής τάξης που στελεχώνουν τους κρατικούς μηχανισμούς. Στην περίπτωση αυτή θα έπρεπε ωστόσο να προσδιοριστεί. με βάση τις θεωρητικές παραδοχές που έχουμε θέσει. Μια προσέγγιση θα ήταν να δεχτούμε ότι αυτές οι «κορυφές». και επομένως συγκροτούνται «με αστική αντικειμενική πόλωση». στη βάση των πολιτικο-ιδεολογικών κριτηρίων. και να δειχτεί ότι οι «κορυφές» των μηχανισμών του κράτους τείνουν να «ασκούν ίδιου τύπου κοινωνικές λειτουργίες» με την καπιταλιστική τάξη. σε διάκριση προς τη νέα μικροαστική τάξη του κρατικού μηχανισμού. ή κατά Πουλαντζά. τα μέλη της νέας μικροαστικής τάξης που στελεχώνουν (σε μη ανώτερες θέσεις) τόσο τους κρατικούς μηχανισμούς όσο και τις κρατικές δημόσιες επιχειρήσεις 122  Θέσεις #135 . Η ένταξη των «κορυφών» των «κρατικών μηχανισμών» στην καπιταλιστική τάξη δεν θα μπορούσε επίσης να γίνει στη βάση του οικονομικού κριτηρίου (θέση στις σχέσεις παραγωγής). ασκούν άμεσα (ήτοι μη-εκχωρημένη από άλλους) εξουσία για την αναπαραγωγή του καπιταλιστικού συστήματος. παρά μόνο με την επίκληση πολιτικο-ιδεολογικών κριτηρίων. με βάση τις θεωρητικές παραδοχές που έχουμε θέσει. ως σηματοδότηση της εν δυνάμει ταξικής πόλωσής τους προς την καπιταλιστική τάξη. στο πλαίσιο της «σχετικής αυτονομίας» του κράτους [βλ. αλλά μάλλον θα πρέπει να συμπεριληφθούν στις μη-θεμελιώδεις ή ενδιάμεσες κοινωνικές τάξεις. ως σηματοδότηση της εν δυνάμει. Θα ονομάζουμε στη συνέχεια τις κατηγορίες αυτές «κατώτερη μισθωτή βαθμίδα». ακολουθώντας τον Πουλαντζά. όπως την καπιταλιστική. που σύμφωνα με τον Πουλαντζά. Εφόσον οι κατώτερες βαθμίδες των δημοσίων υπαλλήλων δεν σχηματίζονται ταξικά στο οικονομικό επίπεδο (και επομένως δεν είναι «φορείς» συνθετουσών σχέσεων). Το ζήτημα ασφαλώς απαιτεί περαιτέρω θεωρητική διερεύνηση που υπερβαίνει τους σκοπούς της παρούσας μελέτης. Και το 27 Αντιθέτως. δεν μπορούν να ενταχθούν σε μια θεμελιώδη (και βασική) κοινωνική τάξη του καπιταλισμού. Ένα επόμενο ζήτημα αφορά στις «κορυφές» των «κρατικών μηχανισμών».

«[δ]ιεκδικούν τον “εκδημοκρατισμό” των θεσμών και των διαδικασιών. άρα και των κοινωνικών τάξεων στο πλαίσιό του. και επομένως οι μισθωτές τάξεις αμείβονται από «κρατικό κεφάλαιο» (Κάππος. μέσα από τον οποίο θα διευρύνουν τις αρμοδιότητες και δικαιοδοσίες τους. Επομένως. στα οποία συμπεριλαμβάνονται και τα ανώτερα κομματικά στελέχη αριστερών και κομμουνιστικών κομμάτων. Σημειώνουμε ότι. σε διάκριση προς τη νέα μικροαστική τάξη του κρατικού μηχανισμού. λόγω της ροπής της προς τον “εκδημοκρατισμό του κράτους” και τη μαζικοποίηση των συλλογικών αρμοδιοτήτων προσανατολίζεται σε σημαντικό βαθμό προς το συνδικαλισμό και τα μεταρρυθμιστικά πολιτικά κόμματα. για λόγους απλούστευσης της ανάλυσής μας (και της ορολογίας που χρησιμοποιούμε). Ειδικότερη προσέγγιση απαιτούν οι κρατικές επιχειρήσεις: κρατικές βιομηχανίες κ. στις επιχειρήσεις κρατικής ιδιοκτησίας όπως και στις μετοχικές εταιρείες ο μάνατζερ «ως προσωποποίηση του κεφαλαίου. παρά τις επιφυλάξεις μας για την ακριβή ταξική θέση τόσο της κατώτερης μισθωτής βαθμίδας όσο και της ανώτερης κρατικής γραφειοκρατίας. δεν είναι χωρίς αντιφάσεις. Η σημαντικότερη διαφορά των επιχειρήσεων αυτών είναι πως η νομική ιδιοκτησία ανήκει στο κράτος. Θα ονομάζουμε στη συνέχεια τις «κορυφές» των μηχανισμών του καπιταλιστικού κράτους «ανώτερη κρατική γραφειοκρατία». Εντούτοις. […] [Η] νέα μικροαστική τάξη. θα αντιμετωπίσουμε-θεωρήσουμε τόσο την κατώτερη μισθωτή βαθμίδα όσο και την ανώτερη κρατική γραφειοκρατία σαν «οιονεί»28 κοινωνικές τάξεις. βρίσκεται σε αντίθεση με τον εργάτη/εκμεταλλευόμενο/μη-ιδιοκτήτη/παραγωγό». θα σημειώσουμε μονάχα ακόμη πως επί του θεωρητικού προβλήματος των κρατικής ιδιοκτησίας επιχειρήσεων αποδεχόμαστε εν γένει τον εννοιολογικό προσδιορισμό του Carchedi (1977: 129130). ιδίως εφόσον συμπεριλάβουμε σε αυτές τις «κορυφές» στελέχη του κοινοβουλευτικού πολιτικού προσωπικού.ζήτημα αυτό απαιτεί περαιτέρω θεωρητική διερεύνηση που υπερβαίνει τους σκοπούς της παρούσας μελέτης.λπ. και όχι σε ατομικούς καπιταλιστές. Αυτές τις θεωρούμε μια ειδική απλώς μορφή καπιταλιστικής επιχείρησης για την οποία ισχύουν γενικά όλοι οι βασικοί προσδιορισμοί μας επί του ΚΤΠ. σύμφωνα με τον οποίο: «Ενώ στις ατομικές επιχειρήσεις η νομική ιδιοκτησία ανήκει στον ατομικό καπιταλιστή και στις μετοχικές εταιρείες στους μετόχους. η «αντικειμενική αστική πόλωση» των «κορυφών» των κρατικών μηχανισμών. 28 Οφείλουμε τον όρο αυτό στον Σακελλαρόπουλο (2014). καίτοι εκείνος τον χρησιμοποιεί σε διαφορετική θεωρητική βάση. μετόχους. Χωρίς να επεκταθούμε περαιτέρω. Οικονομάκης (2000: 157-158). ενώ από τις “γραμμές της” προκύπτει πάντα μια σημαντική μερίδα των στελεχών της σοσιαλιστικής επανάστασης». Απρίλιος /Ιούνιος 2016  123  . Σε όρους «πραγματικής ιδιοκτησίας» (πραγματικής – οικονομικής – κυριότητας). βλ. σχετικά και στη συνέχεια. δηλαδή στο «συλλογικό κεφαλαιοκράτη». 1987: 21). Μηλιός και Οικονομάκης (2007: 47-48)˙ βλ. στις κρατικής ιδιοκτησίας επιχειρήσεις η νομική ιδιοκτησία ανήκει μάλλον στο σύνολο της αστικής τάξης παρά σ’ ένα περιορισμένο κομμάτι της».

αναγνωρίζοντας την ιδιαιτερότητα της νομικής ιδιοκτησίας των κρατικών έναντι των ιδιωτικών καπιταλιστικών επιχειρήσεων.οι μάνατζερς των κρατικών επιχειρήσεων ανήκουν στην καπιταλιστική τάξη. Θα διακρίνουμε αυτήν την κατηγορία της καπιταλιστικής τάξης ονομάζοντάς την «μάνατζερς κρατικών καπιταλιστικών επιχειρήσεων». 4. οπότε δεν αλλάζει σε τίποτα το γεγο- 124  Θέσεις #135 . οι κρατικές επιχειρήσεις θα θεωρηθούν καπιταλιστικές χωρίς να τεθεί το ερώτημα της αναγκαίας συνθήκης για τον ΚΤΠ. Στην εμπειρική μας διερεύνηση οι μάνατζερς των κρατικών καπιταλιστικών επιχειρήσεων θα ενταχθούν (τελικά) στην καπιταλιστική τάξη. είναι η περίπτωση του τρόπου παραγωγής που ορίζουμε ως υβριδικό (ΥΤΠ). και αγοράζω απ’ αυτούς το εμπόρευμα. υπάρχουν (ή μπορεί να υπάρχουν) διακριτοί μη-καπιταλιστικοί τρόποι παραγωγής. παρότι δεν είναι κάτοχοι της τυπικής νομικής κυριότητας. Μη καπιταλιστικοί τρόποι παραγωγής και κοινωνικές τάξεις Έ χουμε θέσει ως καθοριστικό κριτήριο (αναγκαία συνθήκη) για τον προσδιορισμό του ΚΤΠ την πλήρη απαλλαγή του πραγματικού ιδιοκτήτη από την άμεση εργασία. Θα πρέπει να είναι σαφές. δηλαδή δεν παράγουν σαν καπιταλιστές»: «Είτε είναι εμπορευματοπαραγωγοί. όπως γίνεται πάντα με τους αγρότες […]. Εξαιτίας αυτής της ιδιαιτερότητας. Οικονομάκης (2000)˙ Economakis (2005). ωστόσο. 4. Η πρώτη περίπτωση είναι η επονομαζόμενη απλή εμπορευματική παραγωγή (ΑΕΠ). Η απλή εμπορευματική παραγωγή και η παραδοσιακή μικροαστική τάξη Γράφει ο Μαρξ (1984: 455-457) αναφορικά «με τους αυτοτελείς βιοτέχνες ή αγρότες που δεν χρησιμοποιούν εργάτες. Η δεύτερη. ότι η περίπτωση των μάνατζερς στις κρατικές καπιταλιστικές επιχειρήσεις ως κατηγορία της καπιταλιστικής τάξης. ήτοι το ερώτημα της πλήρους απαλλαγής του πραγματικού ιδιοκτήτη των μέσων παραγωγής από την ανάγκη της άμεσης εργασίας (ή της πλήρους αποστοίχισής του από τη σχέση χρήσης).1. είναι εντελώς διαφορετική από τη διάκριση της νέας μικροαστικής τάξης σε δυο διακριτά υποσύνολα: εδώ δεν υπάρχει κάποια αντίφαση με βάση το οικονομικό κριτήριο. Από εδώ προκύπτει ότι σε συνθήκες πλήρους εμπλοκής (δέσμευσης) του πραγματικού ιδιοκτήτη στην εργασιακή διαδικασία ή σε συνθήκες μη-πλήρους απαλλαγής. όπως και οι μάνατζερς των (ιδιωτικών) μετοχικών εταιρειών.

νός ότι λ. […] Το ότι όμως μπορεί και ιδιοποιείται ο ίδιος ολόκληρο το προϊόν της δικής του δουλειάς και δεν το ιδιοποιείται ένα τρίτο αφεντικό.χ. Στην περίπτωση που αναφέραμε ο παραγωγός – ο εργάτης – είναι κάτοχος.χ. το περίσσευμα της αξίας του προϊόντος του πάνω από τη μέση τιμή […]. δηλαδή εκμεταλλεύεται τον εαυτό του σαν μισθωτό εργάτη […]. σαν εργάτης είναι μισθωτός εργάτης του εαυτού του. Μεταφρασμένη σε όρους των αναλυτικών προσδιορισμών που έχουμε δώσει. Πληρώνει λοιπόν στον εαυτό του το μισθό του σαν καπιταλιστής και βγάζει το κέρδος του από το κεφάλαιό του. Στη σχέση αυτή παρουσιάζονται σε μένα σαν πουλητές εμπορευμάτων και όχι σαν πουλητές εργασίας. χωρίς καμιά μορφή εξω-οικονομικού καταναγκασμού να απαιτείται γι’ αυτό (κυριαρχικό το οικονομικό στοιχείο). έναν ιστορικά ιδιαίτερο μη-καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής. Επομένως τα μέσα παραγωγής δεν είναι κεφάλαιο. μόνον επει- δή είναι ιδιοκτήτης των μέσων παραγωγής παίρνει τη δική του υπερεργασία. Επομένως. […] Ο ανεξάρτητος βιοτέχνης ή αγρότης χωρίζεται σε δυο πρόσωπα [. και ο εργάτης λειτουργία της εργατικής δύναμης». Είναι ακόμα ένα Απρίλιος /Ιούνιος 2016  125  . Αυτό σημαίνει ότι η παραγωγή είναι παραγωγή για την αγορά.ε. Σε αυτήν την («καθαρή») απλή εμπορευματική παραγωγή (ΑΕΠ)29 ορίζεται μία κοινωνική τάξη. και η σχέση αυτή δεν έχει λοιπόν καμιά δουλειά με την ανταλλαγή κεφαλαί- ου και εργασίας […] Η παραγωγή τους […] δεν υπάγεται στον κεφαλαιοκρατικό τρόπο παραγωγής. εντός του συστήματος της καπιταλιστικής κυριαρχίας. δηλαδή σύμπτωση της πραγματικής κυριότητας με τη χρήση σε έναν ταξικό «φορέα». ιδιοκτήτης των μέσων παραγωγής του.] Σαν κάτοχος των μέσων παραγωγής είναι καπιταλιστής.. Συνεπώς βρίσκουμε εδώ. Εδώ προβάλλει πολύ χτυπητά το γεγονός ότι ο καπιταλιστής σαν τέτοιος δεν είναι παρά λειτουργία του κεφαλαίου. λ. η παραδοσιακή 29 Η απλή εμπορευματική παραγωγή είναι γνωστή στην κοινωνιολογική και οικονομική (ειδικώς τη μαρξιστική) βιβλιογραφία (η οποία αναπτύχθηκε κυρίως σε αναφορά με το ερώτημα της ενσωμάτωσης της γεωργίας στον καπιταλισμό).ιστορικώς ειδικό συνδυασμό των τριών σχέσεων που συνθέτουν τις σχέσεις παραγωγής (δηλαδή σε μια ιδιαίτερη ιστορική «μήτρα»): Ομολογία της σχέσης κυριότητας και κατοχής (πραγματική κυριότητα) με τη χρήση. δεν το χρωστάει στη δική του εργασία – που τον κάνει να ξεχωρίζει από τους άλλους εργάτες – αλλά στο ότι είναι κάτοχος των μέσων παραγωγής. όπως και ο ίδιος δεν είναι απέναντί τους μισθωτός εργάτης. και έτσι σαν να είναι ο ίδιος καπιταλιστής συμπεριφέρεται στον ίδιο τον εαυτό του σαν μισθωτός εργάτης […] το πρόσωπο συνενώνει διάφορες λειτουργίες.. Οικονομάκης (2000: 109 κ. της ημερήσιας εργασίας του. Η κυριαρχία του ΚΤΠ συνεπάγεται ότι οι ανεξάρτητοι απλοί εμπορευματοπαραγωγοί πρέπει να παράγουν για την αγορά ώστε να επιβιώσουν ως τέτοιοι. η θέση αυτή του Μαρξ αναφέρεται στον ιδιαίτερο . ο βιοτέχνης το προσφέρει επί παραγγελία και ο αγρότης την προσφορά του την κάνει ανάλογα με τα μέσα που διαθέτει.).

Εντούτοις. Martin (1977)˙ Wolpe (1980)˙ Goodman and Redclift (1982)˙ Dedoussopoulos (1985)˙ Οικονομάκης (2000). Εάν υπάρχει κάποια θεωρητικό πεδίο όπου υπάρχει μεγάλη θεωρητική διαφωνία μεταξύ των ερευνητών. στη βάση της σύμπτωσης της πραγματικής κυριότητας με τη χρήση σε έναν ταξικό «φορέα». αυτές οι ενοποιημένες λειτουργίες (όντας ενοποιημένες) παύουν να είναι λειτουργίες του κεφαλαίου και της εργασίας. Μηλιός και Οικονομάκης (2007: 36). Βεργόπουλου και Αμίν (Βεργόπουλος. και οι οποίες συγκροτούν τη 126  Θέσεις #135 . Πιο συγκεκριμένα: Η παραδοσιακή μικροαστική τάξη είναι η ιστορικώς ιδιαίτερη τάξη της καπιταλιστικής οικονομικής δομής που συγχωνεύει σε ένα πρόσωπο (σε μια ταξική θέση) τη λειτουργία του κεφαλαίου (κυριότητα συν κατοχή των μέσων παραγωγής) με τη λειτουργία της εργασίας (χρήση των μέσων παραγωγής).μικροαστική τάξη. κατοχής και χρήσης σαν «μια σχιζοφρενική συνύπαρξη […] του αστού και του προλετάριου “σε ένα πρόσωπο”» (Harrison. οι οποίοι συμφωνούν ότι οι απλοί εμπορευματοπαραγωγοί πρέπει να ιδωθούν ως προλετάριοι «αμειβόμενοι με το κομμάτι». Η πραγματική κυριότητα και η χρήση είναι έτσι αξεχώριστες λειτουργίες μιας «συλλογικής οντότητας που αποτελείται από όλα τα μέλη της οικογένειας που εμπλέκονται άμεσα ή έμμεσα στην (τεχνική) διαδικασία παραγωγής». εφόσον εκφράζει επαρκώς ένα διακριτό ή «καθορισμένο κοινωνικό χαρακτήρα» στο επίπεδο του τρόπου παραγωγής. περιοριζόμενοι σε μια συνοπτική παρουσίαση του κύριου επιχειρήματός μας. 1975˙ Βεργόπουλος και Αμίν. 171-72). σημαίνει ότι η πραγματική κυριότητα δεν οδηγεί σε σχέσεις εκμετάλλευσης εντός αυτού του τρόπου παραγωγής. Στην παρούσα μελέτη «[θ]εωρούμε την απλή εμπορευματική παραγωγή τρόπο παραγωγής γιατί οι τρεις σχέσεις που συνθέτουν [… τις σχέσεις παραγωγής]. μεταξύ άλλων εργασιών. 1977: 328) θέτει μια ιστορική ιδιαιτερότητα στις τρεις σχέσεις που συνθέτουν τις σχέσεις παραγωγής. Ως εκ τούτου. Δεν προτιθέμεθα να εξετάσουμε αυτές τις προσεγγίσεις εδώ. Dedoussopoulos (1985: 172-173). ο ιστορικώς ιδιαίτερος συνδυασμός της ομολογίας της κυριότητας. δηλαδή στη βάση της απλήρωτης οικογενειακής εργασίας. χωρίς χρονολογία έκδοσης) και Chevalier (1982˙ 1983). Η παραδοσιακή μικροαστική τάξη ανήκει στις θεμελιώδεις κοινωνικές τάξεις.30 Dedoussopoulos (1985: 146. 30 «Η απουσία εκμετάλλευσης ξένης (μισθωτής) εργασίας εντός της εργασιακής διαδικασίας της απλής εμπορευματικής παραγωγής είναι ένας λόγος που κάποιοι μαρξιστές ορίζουν την απλή εμπορευματική παραγωγή ως μια μορφή (και όχι έναν τρόπο) παραγωγής». Στο ζήτημα αυτό βρίσκουμε διαφορετικές θεωρητικές εκδοχές όπως αυτές των Banaji (1976˙ 1977). Το κρίσιμο σημείο αυτής της διαφωνίας θα μπορούσε να κωδικοποιηθεί ως ο τύπος της ενσωμάτωσης της απλής εμπορευματικής παραγωγής στον καπιταλισμό (το ερώτημα της εκμετάλλευσης και ταξικής ταυτότητας των απλών εμπορευματοπαραγωγών). Ο σχηματισμός αυτής της «συλλογικής οντότητας». Για μια κριτική αυτών των απόψεων βλ. η οποία οργανώνεται «στη βάση των σχέσεων συγγένειας εντός της στοιχειώδους οικογενειακής μονάδας»..

Απρίλιος /Ιούνιος 2016  127  . Μαρξ (1978-β: 995). Σύμφωνα με τον Μαρξ: Η παραγωγή στις συνθήκες της (αγροτικής) μικροϊδιοκτησίας «γίνεται ανεξάρτητα από τη ρύθμισή της από το γενικό ποσοστό κέρδους». «Σαν όριο της εκμετάλλευσης για το μικροαγρότη [. […] Πολύ σχηματικά θα μπορούσαμε να πούμε ότι η απλή εμπορευματική παραγωγή διακρίνεται από την καπιταλιστική από τη “λογική” της επιβίωσης (όπως αυτή αντιστοιχεί στις ανάγκες της απλής αναπαραγωγής) ως αντίθετη στη λογική της οικειοποίησης και πραγματοποίησης της υπεραξίας και της συσσώρευσης του κεφαλαίου». και αυτό θα το κάνει συχνά ως το σημείο εκείνο που ο μισθός εργασίας καλύπτει το κατώτατο φυσικό όριο» (Μαρξ.. 1978-β: 989-990). αλλά να δημιουργούν και υπεραξία. καθώς η διερεύνηση ενός τέτοιου ζητήματος είναι έξω από τους ερευνητικούς σκοπούς της παρούσας μελέτης. 31 «Είναι δυνατό αυτοί οι παραγωγοί.] στην ιδιότητά του σαν μικροκαπιταλιστής. με τα κόστη της απλής αναπαραγωγής.σχέση εκμετάλλευσης. […] Η επιβίωση παραμένει ο στόχος της παραγωγής». που εργάζονται με δικά τους μέσα παραγωγής. σύμφωνα με τον Δεδουσόπουλο [Dedoussopoulos (1985: 198)]: μήτρα του τρόπου παραγωγής συντίθενται με ειδικό ιστορικά τρόπο».. «η “λογική” της [… ΑΕΠ] είναι η επιβίωση με την ευρύτερη έννοια της απλής αναπαραγωγής των παραγωγών και της μονάδας παραγωγής (περιγραφικά το νοικοκυριό).: 114-115). Όσον καιρό η τιμή του προϊόντος τού εξασφαλίζει αυτόν το μισθό εργασίας θα καλλιεργεί τη γη του. όχι το μέσο κέρδος του κεφαλαίου […] Απόλυτο όριο γι’ αυτόν σαν μικροκαπιταλιστή εμφανίζεται μονάχα ο μισθός εργασίας. μετά την αφαίρεση των καθεαυτό εξόδων παραγωγής. να αναπαράγουν όχι μόνο την εργατική τους δύναμη.». Όπως στο Μηλιός και Οικονομάκης (2007: 36) έτσι και εδώ «δεν λαμβάνουμε υπόψη μας το ερώτημα της ύπαρξης ή μη εκμεταλλευτικών σχέσεων εντός της (οικογενειακής) συλλογικής οντότητας. Σε αυτήν την κατεύθυνση ανάλυσης μπορεί να συναχθεί ότι εντός του καπιταλισμού. σχετικά και Οικονομάκης (2000).. που πληρώνει στον ίδιο τον εαυτό του. Οικονομάκης (2000: 115)˙ για ανάλογες θεωρήσεις της απλής εμπορευματικής παραγωγής ως τρόπο παραγωγής (βλ. γιατί η θέση τους επιτρέπει σ’ αυτούς να ιδιοποιούνται τη δική τους υπερεργασία ή ένα μέρος της (γιατί ένα μέρος αφαιρείται απ’ αυτούς με τη μορφή φόρων κ. του τύπου (μάλλον φεουδαλικού) που αναλύουν οι Resnick και Wolff (2002: κυρίως κεφάλαιο 7)».. Bernstein (1979: 425)˙ «εδώ το “όριο της εκμετάλλευσης” ισούται.λπ.π. Banaji (1977: 33). αυτή πρέπει να αναζητηθεί στη σφαίρα της εμπορευματικής κυκλοφορίας-ανταλλαγής.] εμφανίζεται[ . Μαρξ (1984: 456). Επιπρόσθετα. κατ’ αρχήν. όπ.31 Βλ.

«Η προσπάθεια για μεγιστοποίηση του κέρδους υποσκάπτει την αναπαραγωγή της οικογενειακής μονάδας ως της συνδυασμένης ενότητας παραγωγής και κα- τανάλωσης προκαλώντας μια μόνιμη μετακίνηση του πλεονάζοντος εργατικού δυναμικού. Bernstein (1979: 429). Αυτά τα επιπρόσθετα εισοδήματα που προέρχονται από μισθωτή απασχόληση των μελών της οικογενείας συνιστούν την κατάσταση της ημι-προλεταριοποίησης σύμφωνα με τον Λένιν (1986). σπάζει όλους τους οικογενειακούς δεσμούς και παραγκωνίζει τον οργανωσιακό ρόλο της παραγωγικής δραστηριότητας η οποία προηγουμένως χαρακτηριζόταν από τις συγγενικές σχέσεις. […] Η νοοτροπία της αναπαραγωγής της οικογενειακής μονάδας εκφράζεται μέσω των προσωρινών ή μόνιμων μετακινήσεων ενός μέρους του εργατικού δυναμικού σε μια προσπάθεια να αποκτηθούν επιπρόσθετα εισοδήματα προερχόμενα από μισθωτή απασχόληση τα οποία θα συνεισφέρουν στην επιβίωση/αναπαραγωγή της οικογένειας ως μονάδας παραγωγής και κατανάλωσης». Το εισόδημα από μια τέτοια απασχόληση μπορεί να συνεισφέρει στην επιβίωση της μικροϊδιοκτησιακής αγροτικής οικογενειακής παραγωγής». ιστορικώς ιδιαίτερος συνδυασμός των τριών σχέσεων που συνθέτουν τις σχέσεις παραγωγής («μήτρα»). δηλαδή ως ένας διαφορετικός («καθαρός») ιστορικός τρόπος παραγωγής. Στη βάση αυτού του προσδιορισμού συνάγουμε ότι υφίσταται μια ιδιάζουσα ιδιαιτερότητα σε αυτόν τον τρόπο παραγωγής. 128  Θέσεις #135 . την προκαλούμενη από την ανάπτυξη του καπιταλισμού. Ο ΥΤΠ είναι ο τρόπος παραγωγής της καπιταλιστικής οικονομικής δομής στον οποίο η απλήρωτη (οικογενειακή) εργασία συνυπάρχει με οριακή (ως προς τον αριθμό) αλλά μονίμως μισθωμένη (μη-οικογενειακή) εργασία. Με μια έννοια υποσκάπτει όλα τα στοιχεία που χαρακτήριζαν την εσωτερική συνοχή της στοιχειώδους μονάδας παραγωγής.32 Στην ημι-προλεταριοποίηση.2. η μεσαία αστική τάξη και η νόθα εργατική τάξη Σε διαφοροποίηση προς την ΑΕΠ. Ο υβριδικός τρόπος παραγωγής. Dedoussopoulos (1985: 152). ο υβριδικός τρόπος παραγωγής (ΥΤΠ) εμφανίζεται ως ένας διακριτός. εκφραζόμενη ως μείωση του «στάνταρντ κατανάλωσης» και γενικότερα ως «συμπίεση» των όρων απλής αναπαραγωγής («υποτίμηση του […] χρόνου εργασίας»). αλλά μάλλον την ανάγκη. κάποια μέλη του αγροτικού νοικοκυριού να εμπλακούν σε μισθωτή απασχόληση. ως έναν όρο επιβίωσης-αναπαραγωγής της οικογενειακής μονάδας στις συνθήκες του ανταγωνισμού της αγοράς. θα πρέπει να προσθέσουμε την αυξημένη «αυτο-εκμετάλλευση». 4. Αυτός ο τρόπος παραγωγής σχηματίζεται από τον συνδυασμό στοιχείων 32 «Η προλεταριοποίηση για τον Λένιν […] δεν υπονοεί αναγκαία την εμφάνιση άμεσων παραγωγών αποστερημένων από τα μέσα παραγωγής τους.

εν συγκρίσει προς τον ΚΤΠ. ως διακριτή τάξη τόσο από την καπιταλιστική όσο και από την παραδοσιακή μικροαστική. Οικονομάκης (2000)˙ Economakis (2005). υπάρχει μονίμως μισθωμένη (ξένη) εργασία. Απρίλιος /Ιούνιος 2016  129  . την καπιταλιστική και την εργατική. Όπως στον ΚΤΠ. και έτσι και ο όγκος του απασχολούμενου από τον ατομικό επιχειρηματία (τη «συλλογική οντότητα») κεφαλαίου. Με άλλα λόγια. Επομένως εντός του ΥΤΠ συγκροτούνται δυο κοινωνικές τάξεις. Όπως ο ίδιος θέτει το ζήτημα. όπως στην ΑΕΠ. Ταυτοχρόνως υφίσταται σαφής διαφοροποίηση.33 Η τάξη των μισθωτών εργαζομένων άμεσων παραγωγών. και ως εκ τούτου και ο αριθμός των μισθωτών εργαζομένων που απασχολούνται πρέπει να είναι τέτοιος ώστε ο εργοδότης (η «συλλογική οντότητα») να απαλλάσσεται μόνο μερικώς από τη χρήση των μέσων παραγωγής. ο ΥΤΠ διαφοροποιείται από το γεγονός ότι ο «φορέας» της πραγματικής κυριότητας είναι επίσης «φορέας» της χρήσης. Αυτή η τάξη των «μικρών εργοδοτών» είναι η μεσαία αστική (ή μεσοαστική) τάξη. βλ. και. ο «φορέας» της πραγματικής κυριότητας (η οικογενειακή «συλλογική οντότητα») είναι επίσης «φορέας» της χρήσης. αναδύεται μια σχέση εκμετάλλευσης εντός του ΥΤΠ. στην περίπτωση του ΥΤΠ το στοιχειώδες χαρακτηριστικό (ομολογία της σχέσης κυριότητας και κατοχής) δεν συνοδεύεται από την αναγκαία συνθήκη (πλήρης απαλλαγή του πραγματικού ιδιοκτήτη από την άμεση εργασία). Αμφότερες είναι θεμελιώδεις. αυτή η τάξη «περιλαμβάνει όψεις και από τις δυο τάξεις». Οι τάξεις αυτές είναι: Η τάξη που είναι «φορέας» της πραγματικής κυριότητας και της χρήσης.που προέρχονται (ή αναφέρονται) τόσο στις καπιταλιστικές όσο και στις απλο-εμπορευματικές σχέσεις παραγωγής. Άρα η εργασιακή διαδικασία αποτελεί μόνο μερικώς μια διαδικασία άμεσης εκμετάλλευσης της εργασίας άλλων και μόνο μια μερίδα του υπερπροϊόντος (εάν αυτό υφίσταται) παράγεται από την εκμετάλλευση της εργασίας άλλων. η οποία είναι «φορέας» μόνο της χρήσης στον ΥΤΠ (μισθωτή εργασία) μπορεί να αποκληθεί «νόθα εργατική τάξη» σε διάκριση προς την εργατική τάξη που συγκροτείται αποκλειστικά εντός του ΚΤΠ. Γι’ αυτό και αποκαλούμε αυτόν τον τρόπο παραγωγής υβριδικό. Εν συγκρίσει προς τον ΚΤΠ. Εφόσον υπάρχει μη-σύμπτωση της χρήσης με την πραγματική κυριότητα για τον ταξικό «φορέα» της χρήσης. Θα πρέπει να τονιστεί ότι σε πολιτικό και συνδικαλιστικό επίπεδο η διά33 Η ανάλυση του Carchedi (1977: 87) επί της «παλαιάς μεσαίας τάξης» βρίσκεται κοντά στην επιχειρηματολογία που αναπτύξαμε. Εν συγκρίσει προς την ΑΕΠ. εφόσον εκφράζουν επαρκώς ένα διακριτό ή «καθορισμένο κοινωνικό χαρακτήρα» στο επίπεδο του τρόπου παραγωγής. ο ΥΤΠ διαφοροποιείται από το γεγονός ότι ο «φορέας» της χρήσης (μισθωτή εργασία) δεν είναι ούτε «φορέας» κυριότητας ούτε «φορέας» κατοχής. Επομένως μπορούμε επίσης να συμπεράνουμε ότι η κλίμακα της παραγωγής στον ΥΤΠ.

αν και σε ένα διαφορετικό θεωρητικό πλαίσιο. αναφορικά με τη διάκριση μεταξύ ΑΕΠ και ΥΤΠ ή μεταξύ ΚΤΠ και ΥΤΠ. το καθένα προϊόν κ. Μαρξ (χωρίς χρονολογία έκδοσης: 126-127)˙ και εάν ο σκοπός της απλής εμπορευματικής παραγωγής είναι η (απλή) αναπαραγωγή του απλού (άμεσου) εμπορευματοπαραγωγού ως ενός ανεξάρτητου πραγματικού (οικονομικού) ιδιοκτήτη των μέσων παραγωγής. και αυτός ο σκοπός προϋποθέτει τη διατήρηση και εσωτερική συνοχή της στοιχειώδους μονάδας παραγωγής και κατανάλωσης (οικογένεια) – δηλαδή τη διατήρηση της οικογενειακής εργασίας με όρους αυξημένης «αυτο-εκμετάλλευσης» συν τα επιπρόσθετα εισοδήματα από τα απασχολούμενα σε μισθωτή σχέση μέλη της οικογένειας (κατάσταση της ημι-προλεταριοποίησης) – ο σκοπός της υβριδικής παραγωγής είναι υβριδικός: εφόσον η δομική αναγκαιότητα της οικογενειακής εργασίας διαπλέκεται με την ύπαρξη μισθωτής. 396-98). Wright (1980.34 Ποιο είναι ωστόσο το μοντέλο της αναπαραγωγής του ΥΤΠ. βλ και Κατσορίδας (2002: 123-128). Σε κάθε περίπτωση. ώστε να επιβιώσει ως «συλλογική οντότητα». οι διαπροσωπικές σχέσεις που αναπτύσσονται μεταξύ των εργαζομένων που απασχολούνται σε μικρές επιχειρήσεις και των εργοδοτών. O. από την ίδια την ταξική της θέση. Με άλλα λόγια.ά. οι οποίοι συχνά απασχολούνται ως άμεσοι εργαζόμενοι στην παραγωγική διαδικασία. επιπρόσθετα. Οικονομάκης (2000: 135-36. Από την άλλη πλευρά. πάντως. 1983. βλ. 1997). η νόθα εργατική τάξη πολώνεται ταξικά προς την εργατική τάξη. (2014: 26) επισημαίνεται αναφορικά με τις μικρές επιχειρήσεις (δηλαδή τις επιχειρήσεις χαμηλής μισθωτής απασχόλησης ήτοι. να περιέχει όσο το δυνατόν περισσότερο απλήρωτη εργασία και αυτό είναι κατορθωτό μόνο μέσα από παραγωγή για χάρη της παραγωγής». απασχολεί μισθωτή εργασία. χωρίς να απαιτείται γι’ αυτό εξω-οικονομικός καταναγκασμός (κυριαρχικό το οικονομικό στοιχείο). δηλαδή (δυνητικά) εκμεταλλευόμενης εργασίας. θεωρούμε ότι. 130  Θέσεις #135 . είναι ένας άλλος παράγοντας που αποθαρρύνει τη συμμετοχή σε συνδικαλιστικές οργανώσεις».λπ. Εάν η καπιταλιστική παραγωγή είναι «“[π]αραγωγή για την παραγωγή” – παραγωγή σαν αυτοσκοπός». η υβριδική παραγωγή είναι εμπορευματική παραγωγή εντός των συνθηκών της γενικευμένης εμπορευματικής παραγωγής (καπιταλιστική οικονομική δομή). 34 Αυτή η προβληματική σχετικώς με τον ΥΤΠ είναι παρεμφερής προς εκείνη του E. η οποία. Στο Ζησιμόπουλος κ. τις επιχειρήσεις οι οποίες κατά βάση εμπίπτουν στον ΥΤΠ): «Στις μικρού μεγέθους επιχειρήσεις είναι περισσότερο πιθανόν να αναπτυχθεί η εργοδοτική τρομοκρατία επηρεάζοντας αρνητικά τη δράση των συνδικάτων και τη συμμετοχή σε αυτά. Συνεπώς. Ακριβώς όπως η απλή εμπορευματική παραγωγή. ακριβώς όπως ο ανεξάρτητος απλός εμπορευματοπαραγωγός (η παραδοσιακή μικροαστική τάξη) ο ανεξάρτητος υβριδικός παραγωγός (η μεσοαστική τάξη) πρέπει να παράγει για την αγορά. εάν «[ο] σκοπός της είναι.κριση εργατικής και νόθας εργατικής τάξης είναι κρίσιμη.

δηλαδή «ότι οι μικροαστοί δεν αποτελούν ενιαία τάξη αλλά πολώνονται σε τρεις […] τάξεις στις κοινωνίες του αναπτυγμένου καπιταλισμού: παραδοσιακή μικροαστική τάξη.: 127). εντός της διαδικασίας της καπιταλιστικής παραγωγής (ΚΤΠ) και κοινωνικής αναπαραγωγής (καπιταλιστικό κράτος / κα35 Άλλωστε «ο προσδιορισμός των κοινωνικών τάξεων ανάγεται στις πολιτικοιδεολογικές σχέσεις».π. «[α] ν μπορούμε να θεωρούμε ότι ανήκουν σε μια και την ίδια τάξη σύνολα που. σύμφωνα με τον Πουλαντζά: «Η αναφορά στις πολιτικές και ιδεολογικές σχέσεις είναι απόλυτα απαραίτητη για να εντοπιστεί η θέση της μικροαστικής τάξης στον ταξικό δομικό προσδιορισμό»35 (όπ. αναλυτικότερα Οικονομάκης (2000)˙ σχετικά και Economakis (2005). Αυτό το συμπέρασμα βασίζεται στη θεωρητική παραδοχή ότι δεν μπορεί να υπάρξει ένας μοναδικός ταξικός ορισμός για όλα τα ταξικά υποσύνολα των μεσαίων τάξεων στο οικονομικό επίπεδο. Απρίλιος /Ιούνιος 2016  131  .π. τα ίδια αποτελέσματα». Μεσαίες τάξεις. 1982-γ). στο πολιτικό και ιδεολογικό επίπεδο. σύμφωνα με την οποία τα υποσύνολα των μεσαίων τάξεων εντάσσονται στην ίδια τάξη. κατέχουν διαφορετικές θέσεις στις οικονομικές σχέσεις. το «νόμο»: «μάξιμουμ του προϊόντος με μίνιμουμ της εργασίας» (όπ. Πουλαντζάς (1982-γ: 31). ταξική θέση και τοποθέτηση: συνοπτικές επισημάνσεις Η προσέγγισή μας διαφοροποιείται από εκείνη του Πουλαντζά (1975. Επομένως. δηλαδή είναι η τάξη που σχηματίζεται εντός της απλής εμπορευματικής παραγωγής˙ η νέα μικροαστική τάξη [με τα δυο υποσύνολά της. από πρώτη ματιά. παρά τη διαφορετική τους δομική ένταξη στις σχέσεις παραγωγής στη βάση της θεωρίας του για τα πολιτικά και ιδεολογικά «κατάλληλα αποτελέσματα». Σύμφωνα με τον Πουλαντζά (1982-γ: 254). τούτο συμβαίνει γιατί αυτές οι διαφορετικές θέσεις έχουν. 5. και ότι δεν μπορεί να υπάρξει κανένας ταξικός ορισμός στο πολι- τικό και ιδεολογικό επίπεδο σε αντίθεση με τον ορισμό στο οικονομικό επίπεδο. Βλ. του ΚΤΠ και του κρατικού μηχανισμού] είναι η ενδιάμεση κοινωνική τάξη των μισθωτών εργαζομένων οι οποίοι εξασκούν εξουσία στο όνομα του καπιταλιστικού συστήματος. και ακολουθώντας τους Μηλιό και Οικονομάκη (2007: 50).: 256).η μη-αναγκαιότητα μεγιστοποίησης του κέρδους συνυπάρχει με το αντίθετό της. προκύπτει ότι αναφερόμαστε σε «μεσαίες τάξεις». νέα μικροαστική τάξη και μεσαία αστική τάξη. Στη βάση της προηγηθείσας ανάλυσης. Η παραδοσιακή μικροαστική τάξη είναι η τάξη των αυτοαπασχολούμενων απλών εμπορευματοπαραγωγών.

37 Για μια κριτική και συστηματική θεώρηση της άποψης Πουλαντζά για τα «κατάλληλα αποτελέσματα». (όπ. περισσότερο ή λιγότερο. διαφορετικά «κατάλληλα αποτελέσματα» ή διαφορετική ταξική τοποθέτηση36 στο πολιτικό και ιδεολογικό επίπεδο για κάθε μια από τις τάξεις αυτές.λπ. Από την άλλη. αντιθέτως με τους ισχυρισμούς του Πουλαντζά. η οποία αμφισβητεί τον τρόπο που ο Πουλαντζάς χρησιμοποιεί τα «κατάλληλα αποτελέσματα» για την ερμηνεία της ιδεολογικοπολιτικής ταξικής τοποθέτησης των μεσαίων τάξεων βλ. Οικονομάκης (2000: 208 κ. Μηλιός και Οικονομάκης (2007: 46). Εντούτοις. δηλαδή είναι η τάξη που σχηματίζεται εντός του υβριδικού τρόπου παραγωγής». Το τελευταίο (δηλαδή η κατάσταση της ημιπρολεταριοποίησης) όπως επίσης και η έντονη “αυτο-εκμετάλλευση” της παραδοσιακής μικροαστικής τάξης στην πα36 Για τη διάκριση ταξικής «θέσης» και «τοποθέτησης» βλ. 132  Θέσεις #135 . ο “αντικαπιταλισμός” της μεσαίας αστικής τάξης στρέφε- ται κατά των μεγάλων επιχειρήσεων (που “καταδυναστεύουν τις μικρές”). «η μικρή παραγωγή γεννά τον καπιταλισμό και την αστική τάξη συνεχώς. μεταξύ άλλων: 37 Ο «αντικαπιταλισμός-εντός-του-καπιταλισμού» αποτελεί κοινό χαρακτηριστικό της μεσαίας και της παραδοσιακής μικροαστικής τάξης ως αντίθεση στον ανταγωνισμό των μεγάλων καπιταλιστικών επιχειρήσεων. κάθε μέρα. Συνοπτικά επισημαίνουμε. η μεσαία αστική τάξη είναι η τάξη των αυτοαπασχολούμενων επιχειρηματιών οι οποίοι εκμεταλλεύονται οριακή ως προς τον αριθμό της μισθωτή εργασιακή δύναμη. στο «τοκογλυφικό κεφάλαιο» κ. αντίθετα με τη μεσαία αστική τάξη. Εξ αυτών των διαφορετικών δομικών θέσεων.). 38 Όπως ορθά επεσήμαινε ο Λένιν (1976: 33). η στράτευσή της υπέρ του status quo είναι πρώτα απ’ όλα μια στρά- τευση κατά της “αναδιανομής” (της αύξησης του “εργασιακού κόστους”) και από αυτή την άποψη η μεσαία αστική τάξη προσεγγίζει τα ταξικά ενδιαφέροντα της καπιταλιστικής τάξης». Ωστόσο. Μηλιός και Οικονομάκης (2007) και Milios and Economakis (2011). αλλά. προκύπτουν.ιδεολογικοί μηχανισμοί)˙ τέλος.τασταλτικοί . στοιχειακά και σε μαζική κλίμακα».ε.: 48). κάθε ώρα.π. υπάρχουν σαφείς διαφοροποιήσεις: «Από τη μια πλευρά. από τα επιπρόσθετα εισοδήματα που προέρχονται από μισθωτή απασχόληση […].38 μια οπτική η οποία είναι παραπλήσια προς εκείνη της μεσαίας αστικής τάξης. η παραδοσιακή μικροαστική τάξη μάλλον ευνοεί μια “αναδιανομή του πλούτου”. δηλαδή των θέσεων στο οικονομικό επίπεδο. «Ο “αντι- καπιταλισμός” της παραδοσιακής μικροαστικής τάξης συναντά τα όριά του στην επιθυμία της να αυτοαναπαραχθεί ως μια τάξη ιδιοκτήτρια των μέσων παραγωγής. εφόσον η αναπαραγωγή της (ως μια τάξη ιδιοκτητών μέσων παραγωγής) δεν εξαρτάται από την εκμετάλλευση ξένης εργασίας.

(όπ. Η σχέση του με τη μεγάλη καπιταλιστική επιχείρηση και το κράτος είναι εσωτερική». υποστηρίζεται στο Μηλιός και Οικονομάκης (όπ.: 47). Αντιθέτως. η «επιβίωσή» του ως ιδιοκτήτη μέσων παραγωγής.π. που τον “εκμεταλλεύεται”) και προς το κράτος είναι εξωτερική: Απαιτεί μια οικονομική και φορολογική πολιτική που θα τον προστατεύει από τον καπιταλιστικό ανταγωνισμό». στην Αίγυπτο του Νάσσερ) […] παίρνοντας Απρίλιος /Ιούνιος 2016  133  . Η ίδια μη ταύτιση στο ιδεολογικοπολιτικό επίπεδο για τις διακριτές μεσαίες τάξεις ισχύει και για τις βλέψεις κοινωνικής ανόδου.ραγωγική πρακτική (εν συγκρίσει προς τη μεσαία αστική τάξη) ίσως τη θέτει πλησιέστερα προς την εργατική τάξη. καθώς είναι πρωτίστως η (απλή) αναπαραγωγή του.π. η φιλοδοξία του παραδοσιακού μικροαστού διαφοροποιείται. δυνάμει εμπεριέχει την προοπτική “μετάβασης” προς ένα καθεστώς κρατικού καπιταλισμού.π: 47). Όπως. το μοντέλο της κοινωνικοοικονομικής αναπαραγωγής τους αντιστοιχεί σε και εξαρτάται αποκλειστικά από τις συνθήκες της ατομικής / ιδιωτι- κής (καπιταλιστικής) ιδιοκτησίας – κάτι τέτοιο δεν είναι προφανές για τη νέα μικροαστική τάξη.: 46). επίσης. Ενώ.χ. Από την άλλη.π. και Μηλιός (2002). κατά το πρότυπο αυτών που διαμορφώθηκαν στην Ανατολική Ευρώπη μετά το 1945 ή σε χώρες του Τρίτου Κόσμου»˙39 βλ. ως θεμελιώδεις κοινωνικές τάξεις του καπιταλισμού. έστω και με αντιφάσεις. η τάση ελέγχου των επιχειρήσεων και των κρατικών μηχανισμών που απορρέει από την ταξική θέση της νέας μικροαστικής τάξης.: 49): «Ενώ είναι σαφής η απουσία ενός ταξικού στρατηγικού συμφέροντος για τη μεσαία αστική και την παραδοσιακή μικροαστική τάξη (μιας δυνάμει προοπτικής δικής της ταξικής εξουσίας) – εφόσον. στους σκοπούς της υβριδικής παραγωγής) και αυτό θέτει τη μεσοαστική στρατηγική στο καπιταλιστικό στρατόπεδο» (όπ. 46). «[σ]την περίπτωση τόσο της μεσαίας αστικής τάξης όσο και της παραδοσιακής μικροαστικής τάξης η σχέση με τη μεγάλη επιχείρηση είναι ανταγωνιστική (ακόμα κι όταν ο “μεσοαστός” ή ο “παραδοσιακός μικροαστός” λειτουργεί ως υπεργολάβος ή προμηθευτής της μεγάλης επιχείρησης. κάτω από ειδικές συνθήκες της κοινωνικής συγκυρίας» (όπ. «η αντίληψη της νέας μικροαστικής τάξης προσεγγίζει εκείνην της παραδοσιακής μικροαστικής τάξης στο θέμα της “αναδιανομής” του εισοδήματος» (όπ. «η φιλοδοξία για κοινωνική άνοδο είναι εγγεγραμμένη στη μήτρα του ΥΤΠ (εφόσον το κέρδος περιλαμβάνεται. Ανεξάρτητα από ατομικές ή συλλογικές “συνειδήσεις”.π. 39 Η νέα μικροαστική τάξη «πέτυχε διαμέσου ορισμένων καθεστώτων και ορισμένων πολιτικών κρίσεων να εκτοπίσει ένα μεγάλο μέρος της παλιάς αστικής τάξης και να πάρει […] τη θέση της (αυτό συνέβηκε λ. Ως τάξη μισθωτών. «[ο]ι βλέψεις για κοινωνική άνοδο του “νέου μικροαστού” ταυτίζονται με την ανέλιξή του στη μεγάλη επιχείρηση και τους κρατικούς μηχανισμούς.

στη βάση κυρίως τη μορφή της κρατικής αστικής τάξης». ΑΕΠ. Οικονομάκης (2005: 21-23). βλ. και Carchedi (1977: 50-51). Σε αυτή την κατεύθυνση τα τέσσερα κριτήρια είναι αναγκαίο να χρησιμοποιούνται στην ενότητά τους για τον προσδιορισμό της ταξικής θέσης. Αξιοποιώντας την ανάλυση των ενοτήτων που προηγήθηκαν. Τα παραπάνω τέσσερα κριτήρια που θέτει ο Λένιν ακόμα και αν δεν προσδιορίζουν επακριβώς τις κοινωνικές τάξεις. ως προς την ταξική διαίρεση εντός των καπιταλιστικών διαδικασιών παραγωγής. στις διαδικασίες παραγωγής. Το τρίτο κριτήριο (ρόλος στην κοινωνική οργάνωση της εργασίας) μπορεί να αναχθεί στον ταξικό-κοινωνικό καταμερισμό εργασίας. που η μία μπορεί να ιδιοποιείται την δουλειά της άλλης χάρη στη διαφορά της θέσης που κατέχει μέσα σ’ ένα καθορισμένο σύστημα της κοινωνικής οικονομίας». Ειδικότερα. Λενινιστικά κριτήρια προσδιορισμού των κοινωνικών τάξεων και μια συγκεφαλαίωση Ο Λένιν συμπυκνώνει στο παρακάτω απόσπασμα τα κριτήρια ταξικού προσδιορισμού: «Τάξεις ονομάζονται μεγάλες ομάδες ανθρώπων που ξεχωρίζουν μεταξύ τους από τη θέση που κατέχουν μέσα σ’ ένα ιστορικά καθορισμένο σύστημα της κοινωνικής παραγωγής. 134  Θέσεις #135 . ΥΤΠ.6. ήτοι ΚΤΠ. από το ρόλο τους στην κοινωνική οργάνωση της εργασίας. Στο πρώτο κριτήριο του Λένιν (θέση μέσα σ’ ένα ιστορικά καθορισμένο σύστημα της κοινωνικής παραγωγής) μπορεί να αντιστοιχηθεί ο συγκεκριμένος τρόπος παραγωγής. Λένιν (1977: 15). Στο δεύτερο κριτήριο (σχέση προς τα μέσα παραγωγής) είναι δυνατόν να αντιστοιχηθεί η πραγματική κυριότητα (ή η μη-πραγματική κυριότητα) των μέσων παραγωγής. αφενός στη διάκριση ή σύμπτωση των λειτουργιών πραγματικής κυριότητας και χρήσης των μέσων παραγωγής. τη θέτουμε στο γενικό πλαίσιο των τεσσάρων κριτηρίων του Λένιν επιχειρώντας μια αντιστοίχιση. αναγνωρίζοντας ταυτόχρονα την πρωταρχικότητα της σχέσης προς τα μέσα παραγωγής και τη θέση στην παραγωγή: Μπατίκας (1994: 26)˙ Κάππος (1987: 23)˙ Σάρλης (1987: 15). βλ. Πουλαντζάς (1982-γ: 369). αφετέρου στη διαφορετική θέση στην κοινωνική διαίρεση της εργασίας. και συνεπώς. μπορούν ωστόσο να αποτελέσουν «ένα γενικό πλαίσιο ανάπτυξης της έρευνας» αναφορικά με τον προσδιορισμό των κοινωνικών τάξεων [Παπαγεωργίου και Χριστοδουλάκου (2013: 29)]. που σηματοδοτεί η διάκριση της παραγωγής έναντι των κρατικών μηχανισμών. Τάξεις είναι οι ομάδες εκείνες ανθρώπων. από τους τρόπους που ιδιο- ποιούνται τη μερίδα του κοινωνικού πλούτου που διαθέτουν και από το μέγεθος αυτής της μερίδας. από τη σχέση τους (στο μεγαλύτερο μέρος κατοχυρωμένη και διατυπωμένη σε νόμους) προς τα μέσα παραγωγής.

του κριτηρίου αυτού. μπορεί να ιδωθεί η διάκριση ανάμεσα στην εργατική τάξη και τη νέα μικροαστική τάξη του ΚΤΠ. σχετικά Οικονομάκης (2005: 114-115). Πίνακας 1: Προσδιορισμός των κοινωνικών τάξεων εντός του καπιταλιστικού συστήματος Κοινωνική Πραγματική διαίρεση της κυριότητα στα μέσα εργασίας παραγωγής Θεμελιώδεις κοινωνικές τάξεις Τάξεις Καπιταλιστική τάξη και Μάνατζερς κρατικών καπιταλιστικών επιχειρήσεων Μεσαία αστική τάξη Παραδοσιακή μικροαστική τάξη Εργατική τάξη Νόθα εργατική τάξη ΚΤΠ (ΙΔΙΩΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΙΚΕΣ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ) Χρήση των μέσων παραγωγής ΝΑΙ ΟΧΙ ΥΤΠ ΝΑΙ ΜΕΡΙΚΗ ΧΡΗΣΗ ΑΕΠ ΝΑΙ ΝΑΙ ΟΧΙ ΝΑΙ / ΣΧΕΣΕΙΣ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗΣ ΚΤΠ (ΙΔΙΩΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΙΚΕΣ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ) ΝΑΙ / ΣΧΕΣΕΙΣ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗΣ Μη-θεμελιώδεις ή ενδιάμεσες κοινωνικές τάξεις Ανώτερη κρατική γραφειοκρατία Νέα μικροαστική τάξη Νέα μικροαστική τάξη του ΚΤΠ Νέα μικροαστική τάξη του κρατικού μηχανισμού Κατώτερη μισθωτή βαθμίδα ΥΤΠ ΟΧΙ ΣΤΕΝΟΣ ΔΗΜΟΣΙΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΟΧΙ – ΑΜΕΣΗ ΕΞΟΥΣΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΚΤΠ (ΙΔΙΩΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΙΚΕΣ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ) ΟΧΙ ΣΤΕΝΟΣ ΔΗΜΟΣΙΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΟΧΙ ΣΤΕΝΟΣ ΔΗΜΟΣΙΟΣ ΤΟΜΕΑΣ Απρίλιος /Ιούνιος 2016 ΟΧΙ ΟΧΙ ΟΧΙ / ΣΧΕΣΕΙΣ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗΣ – ΕΚΧΩΡΗΜΕΝΕΣ ΕΞΟΥΣΙΕΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΟΧΙ – ΕΚΧΩΡΗΜΕΝΕΣ ΕΞΟΥΣΙΕΣ ΚΡΑΤΟΥΣ ΟΧΙ  135  . βλ.

το τέταρτο κριτήριο (τρόπος ιδιοποίησης της μερίδας του κοινωνικού πλούτου και μέγεθος αυτής της μερίδας) αποτελεί συμπύκνωση των τριών πρώτων καθώς είναι ο συνδυασμός τους που καθορίζει τον τρόπο ιδιοποίησης της μερίδας του κοινωνικού πλούτου και το μέγεθος αυτής της μερίδας. θα μπορούσαμε σχηματικά να πούμε ότι έχουμε τρία βασικά ταξικά σύνολα. όπως και η διάκριση θεμελιωδών και μη-θεμελιωδών ή ενδιάμεσων κοινωνικών τάξεων. 7. δύο με αντικειμενική ταξική πόλωση και ένα ταξικά ανομοιογενές ανάμεσα σε αυτά τα δύο. που συμπεριλαμβάνουν την καπιταλιστική τάξη (ιδιοκτήτες καπιταλιστικών επιχειρήσεων και μάνατζερς ιδιωτικών και κρατικών καπιταλιστικών επιχειρήσεων) και την ανώτερη κρατική γραφειοκρατία. προκύπτει ότι εφόσον οι κοινωνικές τάξεις αποτελούν τους «φορείς» των σχέσεων που συνθέτουν τις σχέσεις παραγωγής οι οποίες συγκροτούν τη «μήτρα» ενός τρόπου παραγωγής. Οι μεσαίες τάξεις. 3. με δεδομένη ταξική ανομοιογένεια. στη βάση των θεωρητικών παραδοχών της προηγηθείσας ανάλυσης. 2. ο διαχωρισμός των κοινωνικών τάξεων στο επίπεδο των τρόπων παραγωγής δεν μπορεί παρά να είναι αποτέλεσμα του διαχωρισμού . Με δεδομένο ότι ορίζονται σαφώς οι «φορείς» (και οι «μη-φορείς») της πραγματικής κυριότητας. Πρακτικά όρια διαχωρισμού των τρόπων παραγωγής Σ τη βάση της προηγηθείσας ανάλυσης. ο προσδιορισμός των ορίων διαχωρισμού των διαφορετικών τρόπων παραγωγής και άρα των διαφορετικών κοινωνικών τάξεων. η οποία εμφανίζει «αστική αντικειμενική πόλωση». που συμπεριλαμβάνουν την εργατική τάξη. Αν ο «φορέας» της πραγματικής κυριότητας αποτελεί και τον αποκλειστικό-μοναδικό «φορέα» χρήσης έχουμε την ΑΕΠ˙ αν ο «φορέας» της πραγματι136  Θέσεις #135 . και Carchedi (1977: 51-52)˙ Οικονομάκης (2005: 114). τη νόθα εργατική τάξη και την κατώτερη μισθωτή βαθμίδα.προσδιορισμού των διαφορετικών τρόπων παραγωγής. Οι ανώτερες τάξεις. Επιχειρώντας μια κάποια συμπύκνωση της ταξικής διαίρεσης. εξαρτάται από το «βαθμό» στον οποίο οι «φορείς» της πραγματικής κυριότητας αποτελούν (ή δεν αποτελούν) και «φορείς» της σχέσης χρήσης. όπως έχουμε υποστηρίξει. Τέλος οι εργατικές-λαϊκές τάξεις με «προλεταριακή αντικειμενική πόλωση». Με βάση την προηγηθείσα ανάλυση προκύπτουν οι κοινωνικές τάξεις εντός του καπιταλιστικού συστήματος που απεικονίζονται στον Πίνακα 1. Βλ.Τέλος. Αυτά είναι: 1. βλ. Οικονομάκης (2000: 393).

μετά το οποίο εμφανίζεται ο καπιταλιστής. αυτό που θα ονομάσουμε «γκρίζα ζώνη». όπου. Θεωρούμε ότι το όριο 14 μισθωτοί του Λένιν (1988: 358) μετά το οποίο εμφανίζεται ο «αληθινός κεφαλαιοκράτης» πρέπει να εγκαταλειφτεί ως ιδιαίτερο υψηλό. Το ίδιο θεωρούμε και για το αντίστοιχο όριο 9 του Wright (1997: 150-151). Το ζήτημα εδώ είναι ποιο είναι το σημείο διαχωρισμού μεταξύ ΥΤΠ και ΚΤΠ. και μόνο εκ των ορίων που θα τεθούν. υποθέτοντας καταρχήν ότι το εύρος των 6-9 μισθωτών. όπου ο «μικροκεφαλαιούχος» συνιστά έναν ασαφή διαχωρισμό μεταξύ του «μικρού εργοδότη» (ΥΤΠ) και του «μικρού» αλλά «γνήσιου» καπιταλιστή (ΚΤΠ) του Wright. τότε έχουμε τον ΚΤΠ. «με τις αρχές της κρίσης. Είναι σαφές.ά. Στην περίπτωση αυτή. Αποφεύγοντας μια υποεκτίμηση. Συνεπώς. του μεγέθους της εργατικής τάξης. Απρίλιος /Ιούνιος 2016  137  . αποστοιχίζεται πλήρως από αυτήν. Κατά συνέπεια ο «βαθμός» αυτός συναρτάται με τον αριθμό των απασχολούμενων μισθωτών ή τη μη-απασχόληση μισθωτών. σύμφωνα με τον Πουλαντζά (1982-γ: 407-408. Οικονομάκη (2000). δεδομένων των συνθηκών προϊούσας «αυτοματοποίησης της παραγωγής». Οικονομάκης (2000: 400). «δεδομένων των από τα τότε (που το έθετε ο Λένιν) μέχρι σήμερα τεχνολογικών εξελίξεων». αλλά.κής κυριότητας αποτελεί μερικώς και το «φορέα» χρήσης. αντιθέτως. Πουλαντζά (1982-γ). επομένως τουλάχιστον ένας μη-ιδιοκτήτης μισθωτός είναι αποκλειστικά «φορέας» χρήσης.παραγωγική μονάδα. 410). υπό δημοσίευση. θεωρούμε πως υφίσταται «μια πλατειά ζώνη απροσδιοριστίας» μεταξύ ΥΤΠ και ΚΤΠ. βλ. Το ζήτημα είναι πώς μια τέτοια ζώνη θα μπορούσε να οριστεί. ο ΥΤΠ ορίζεται μεταξύ 1-5 μισθωτών. ο ΥΤΠ άρχεται από μισθωτή απασχόληση τουλάχιστον ίση με 1. σχετικά Οικονομάκης (2000: 395). στα 197340 Και ειδικότερα από τις μελέτες των: Λένιν (1988). Κάππου (2004). συντελείται «το πέρασμα των μικροαστών στην κατάσταση των μικροκεφαλαιούχων» είναι μια προσέγγιση για το εύρος της «γκρίζας ζώνης». βρισκόμαστε στον ΥΤΠ˙ αν τέλος ο «φορέας» της πραγματικής κυριότητας δεν αποτελεί και «φορέα» χρήσης.40 κάνουμε τους εξής συλλογισμούς: Η ΑΕΠ σημαίνει μηδενική μισθωτή απασχόληση. το κριτήριο για τον πρακτικό διαχωρισμό των κοινωνικών τάξεων είναι ο αριθμός των μισθωτών που απασχολούνται ανά εργασιακή . Άρα. Παπαδόπουλου (1987). με βάση το θεωρητικό μας πλαίσιο και λαμβάνοντας υπόψη τα όρια διαχωρισμού των τρόπων παραγωγής που αναδεικνύονται μέσα από τη σχετική βιβλιογραφική επισκόπηση. θα αντιμετωπίσουμε και αυτά τα όρια που τίθενται για τον προσδιορισμό του ΚΤΠ ελαφρώς προς τα κάτω. Επομένως. 1997). ότι ένας αυστηρός καθορισμός ορίων μεταξύ ΥΤΠ και ΚΤΠ – δεδομένου ότι αυτός συντελείται σε ένα υψηλό επίπεδο αφαίρεσης – καθίσταται προβληματικός.. Πιο συγκεκριμένα. Αναλυτικά σε Οικονομάκης κ. Wright (1983.

1974». έχουμε: 2-5 απασχολούμενοι. 41 Ανεξαρτήτως αυτής της επιλογής. 309-310). βλ. Πίνακας 2: Τρόποι παραγωγής: αριθμητικά όρια Τρόπος παραγωγής ΑΕΠ Απασχολούμενοι/μισθωτοί 1 απασχολούμενος/0 μισθωτοί ΥΤΠ 2-5 απασχολούμενοι/1-4 μισθωτοί «Γκρίζα ζώνη» μεταξύ ΥΤΠ και ΚΤΠ 6-9 απασχολούμενοι/5-8 μισθωτοί ΚΤΠ 10≤ απασχολούμενοι/9≤ μισθωτοί Στον Πίνακα 2 κωδικοποιούνται τα συμπεράσματά μας αναφορικά με τα αριθμητικά όρια προσδιορισμού των τρόπων παραγωγής.41 Βρισκόμαστε. Ο προσδιορισμός των παραπάνω ορίων γίνεται αναγκαστικά σε υψηλό επίπεδο αφαίρεσης που δεν λαμβάνει υπόψη του το αντικείμενο εργασίας των οικονομικών μονάδων και την υπάρχουσα/διαθέσιμη τεχνολογία. έτσι. 138  Θέσεις #135 . αλλά πάνω από το όριο του Παπαδόπουλου (1987: 143. αντικαθιστώντας την έννοια του μισθωτού με εκείνη του απασχολουμένου. Πιο συγκεκριμένα. τα διαθέσιμα στατιστικά στοιχεία της εμπειρικής μας έρευνας αναφέρονται σε απασχολουμένους και όχι ειδικά σε μισθωτούς (βλ. για την εμφάνιση της αστικής τάξης (4 μισθωτοί). ως προς τον προσδιορισμό του ΥΤΠ στο όριο των 4 μισθωτών που θέτει ο Κάππος (2004: 36-37) για τον «επαγγελματοβιοτέχνη» των «μεσαίων στρωμάτων της πόλης». εφόσον σε κάθε παραγωγική διαδικασία όπου εμφανίζονται σχέσεις εκμετάλλευσης καταγράφεται κατ’ ελάχιστον ένας εργοδότης και ένας μισθωτός. στο Δεύτερο Μέρος της μελέτης). 10≤ απασχολούμενοι. ήτοι 5-8 μισθωτοί à «γκρίζα ζώνη» μεταξύ ΥΤΠ και ΚΤΠ˙ επομένως. ήτοι 9≤ μισθωτοί à ΚΤΠ. ήτοι 1-4 μισθωτοί à ΥΤΠ˙ 6-9 απασχολούμενοι. Ιωακείμογλου (1983).

and class positions: a critical approach to Nicos Poulantza’s theory”. The Journal of Peasant Studies. 28(1): 147-154. The American Journal of Economics and Sociology. J. London: Routledge & Kegan Paul. B. 4: 421-443. Pre-capitalist Modes of Production. and P. Harrison. (1998). (1977). Carchedi. London and Basingstoke: Macmillan Publishers LTD. D. 59(3): 283-302. J. Ph. “Definition of the capitalist mode of production: re-ex- amination (With Application to Non-capitalist Modes of Production)”. Economakis. G. (1977). H. (1979). “Α Replay to Banaji on the feudal mode of production”. 23(2): 226-245. On the economic identification of social classes. 10(4): 153-186. M. “There is nothing simple about simple commodity production”. 4: 323-336. R. (2011). 3: 1-43.Βιβλιογραφία Ξενόγλωσση Albritton. J. From Peasant to Proletarian . 3: 299-320. Dedoussopoulos. In- Απρίλιος /Ιούνιος 2016  139  . I. Martin. “Modes of production in a materialist conception of history”. “Agrarian capitalism: a response to Michael Zmolek”. The Journal of Peasant Studies. V. “(Re)structuring structural marxism”. (1976). M. A. J. “African peasantries: a theoretical framework”. (1982). Hirst (1979). Banaji. Gerstein.D. Capital & Class. Banaji. The Journal of Peasant Studies. (1983). The Journal of Peasant Studies. Jessop. Rethinking Marxism. Rethinking Marxism. The Journal of Peasant Studies. J. New York: St. G. (2000). (1977). “The middle classes. Nicos Poulantzas . and G. Chevalier. Martin’s Press. Economakis. The Changes in the Composition of the Working Class and the Proletariat. “The peasantry in the feudal mode of production: towards an economic model”. Β. Bernstein. Redclift (1982). The Journal of Peasant Studies. London: Routledge & Kegan Paul. (1985). Thesis. Chayanov”. kin. (1989). J. and cult in the Eastern Peru. 4: 390-393. (1985). Q. J. and M. class places. History of Economics Review. Toronto Buffalo London: University of Toronto Press.Marxist Theory and Political Strategy. Capitalism. Goodman. M. Chevalier. 2(1): 104-133. “The peasant mode of production in the work of A. J. (1977). Pestieau. Milios. 42: 12-28. (2000).Capitalist Development and the Agrarian Transition. (2005). simple commodity production and merchant capital: the political economy of Greece in the 19th century. Civilization and the stolen gift: capital. Hindess. Milios. E. University of Kent at Canterbury: Photocopy offprint. “Social classes in classical and marxist political economy”.

May 2-4: http://www. O. Λ. in Giddens. E. Wolff. (eds.Paris: Centre d’ Etudes de Planification Socialiste. P. (1983).. Το Αγροτικό Ζήτημα στην Ελλάδα .Κριτική του Έργου του Λουί Αλτουσέρ. Βεργόπουλος. Θέσεις. Τζ. Θ. D. E. Macherey. Αθήνα: Θεμέλιο. στο Αλτουσέρ. Althusser. Θέσεις. «Από το μοντέλο των κοινωνικών τάξεων στο μοντέλο του κοινωνικού αποκλεισμού: επιστημολογικές προϋποθέσεις και μεθοδολογικές συνέπειες». (1978-β). (1980). (1982). Γκράμσι.ternational Communist Seminar – Workers’ Party of Belgium. Ζησιμόπουλος. Τόμος Α΄. Κοινωνικοπολιτικά Ζητήματα του Εργατικού Κινήματος. H. «Πρόλογος»... London and Basingstoke: The Macmillan Press LTD: 112-129. Αθήνα: Στοχαστής. Resnick. H. P. Paris: François Maspero. Establet. O. (χωρίς χρονολογία έκδοσης). J. Αλτουσέρ. S. Αθήνα: Εξάντας.New York: Verso. Wright. Α. 96: 61-93. Κ. P.. Ecole des Hautes Etudes (VIe Section).-Ph. Classes. “Sur l’ Articulation des Modes de Production” (Cahier 1 & 2). (1978-α). και Αμίν. (2003).. (1973). Rey. Boston and Henley: Routledge & Kegan Paul. 127: 1540. Καρολίδης. Classes. 13(4): 1-18. and Conflict .Classical and Contemporary Debates. Να Διαβάσουμε το Κεφάλαιο. 4: 51-64. και Λιούις. L. Βεργόπουλος. στο Althusser. R. (no publication date). “Classes in Marxian theory”.. «Το αντικείμενο του Κεφαλαίου». Λ. London. 9(3): 323-370. No 13 & 14. Λ. Η. Balibar. Αθήνα: Σύγχρονη 140 Θέσεις #135 . Γ. Σ. “Varieties of Marxist Conceptions of Class Structure”. in Wolpe. S. Αθήνα: Γράμματα. A. (1975). É. Ανδρουλάκης. (1980). Καπιταλισμός και Αγροτικό Ζήτημα: Δύσμορφος Καπιταλισμός.Η κοινωνική Ενσωμάτωση της Γεωργίας. Politics & Society. Οι Διανοούμενοι. Θέσεις. Ελληνόγλωσση Αλεξίου. Rancière. The Review of Radical Political Economics.. Γ. Κ. Θέσεις. Γ. (2002). (1972). New York: Routledge. in Problèmes de Planification. και Οικονομάκης.-Ph... Απάντηση στον Τζων Λιούις . στη γ΄ έκδοση. Power. Rey. and Held.R.. and R. Sorbonne . Γ. Αλτουσέρ. London . Για τον Μαρξ. Κ. Resnick. Αθήνα: Θεμέλιο.wpb. (2014).). E. L.S. Κάππος. Αλτουσέρ. and R. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα. Wright. Wolpe.html. «Όψεις της συνδικαλιστικής εκπροσώπησης την περίοδο της κρίσης». (2006). “Class boundaries and contradictory class locations”. Αθήνα: Παπαζήσης. Class Theory and History: Capitalism and Communism in the U.be/icm/98en/98en06. The Articulation of Modes of Production. Les Alliances de Classes. (1997). (1977). Αμίν. Wolff. O. Wright. (ed.S. Ιωακείμογλου. Λ. «Απάντηση στον Τζων Λιούις». (1983). “Introduction”.. Brussels. «Αυτοματοποίηση της παραγωγής και συλλογικός εργάτης». (1987). Σ. «Από το Κεφάλαιο στη Φιλοσοφία του Μαρξ».).

L. Γ. Γ. Κ. Αθήνα: Αλήθεια. Κ. Κάππος. Θεωρίες για την Υπεραξία. Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή. Τόμος Τρίτος. É. Πολιτιστική Επανάσταση και Βιομηχανική Οργάνωση στην Κίνα. Μηλιός . P. Αθήνα: Ράππα. Αθήνα: Γη. Θέσεις. Θέσεις.. Ιστορικοί Τρόποι Παραγωγής. (1975). Οικονομάκης. Μαρξ. Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής [VI ανέκδοτο βιβλίο]. «Σχετικά με τις θεμελιώδεις έννοιες του ιστορικού υλισμού». «Σκέψεις πάνω στο θεωρητικό προσδιορισμό της εργατικής τάξης».. Θέσεις. (2002). Δημούλης.Εποχή. Το Κεφάλαιο. Ch. 17: 99-111. Γ. Αθήνα: Εργοεκδοτική. Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή. Να Διαβάσουμε το Κεφάλαιο. Μέρος Πρώτο. Μπετελέμ. «Καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής και μάνατζερς». και Rancière. (2005). Μαρξ. Γ. (1978-α). Θέσεις. «Η Ανάπτυξη του Καπιταλισμού στη Ρωσία». (1977). (1983). Ε. Δ. Γ. Θέσεις. Γ. (2005). «Εργατική τάξη και μεσαίες τάξεις: ταξική θέση και ταξική τοποθέτηση... Λένιν. Μαρξ. Μαρξ. Κ. Macherey. Λένιν. (1994). και Οικονομάκης. Κ. «Το ζήτημα των μικροαστών: Ενιαία τάξη ή δυο διακριτά ταξικά σύνολα. τόμος 39. Μπατίκας. στο Althusser. Μηλιός. Μηλιός. Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή. Απρίλιος /Ιούνιος 2016  141  . (1978). Β. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα. Αθήνα: Θεμέλιο. É. Establet. και Οικονομάκης. Οικονομάκης. Ι. Γ. 37: 145-66. (1984). (1999). Ο Αριστερισμός Παιδική Αρρώστια του Κομμουνισμού. Οικονομάκης. Άπαντα. Μορφές Ιδιοκτησίας στο Μεταβατικό Στάδιο προς το Σοσιαλισμό: Οικονομικός Λογισμός και Μορφές Ιδιοκτησίας. (2000). Συνδικάτα και Πολιτική. Γ. (1986). Μπαλιμπάρ. Αθήνα: Α/συνέχεια. Balibar. Μόσχα: Προγκρές. Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή. «Η Μεγάλη Πρωτοβουλία». Άπαντα. Τόμος Πρώτος. Τόμος 3. (2002). (2008). Μετάβαση στη Σοσιαλιστική Οικονομία. (χωρίς χρονολογία έκδοσης). Μηλιός. Σ. Ι. Καπιταλιστικό Σύστημα και Γεωργία. (1986). «Το ζήτημα της συνδικαλιστικής εκπροσώπησης: προβλήματα μορφής και συγκρότησης των συνδικάτων στην εποχή του νεοφιλελευθερισμού». Ι. και Οικονομάκης. 99: 19-55.. Το Αγροτικό Ζήτημα και οι «Κριτικοί του Μαρξ».». (1976). Σ. (1978-β). 105: 15-31. J. Γ. 81: 59-80. «Για τη μαρξιστική έννοια του “καταμερισμού της χειρωνακτικής και πνευματικής εργασίας” και την πάλη των τάξεων». Κ. (1988). Bettelheim. Αθήνα: Μπάυρων. 78: 103-136. R. 90: 93-126. Ταξική Διάρθρωση της Σύγχρονης Ελληνικής Κοινωνίας. Δ. Κ. (Μια κριτική προσέγγιση στη θεωρία των κοινωνικών τάξεων του Νίκου Πουλαντζά)». «Για τον ταξικό προσδιορισμό της εργατικής και της νέας μικροαστικής τάξης: μια απάντηση». Λένιν. Γ. Β. Κατσορίδας. Αθήνα: Νήσος. (2007). Balibar. (2004). Μπεττελέμ. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα. Το Κεφάλαιο . Η Θεωρία του Μαρξ για τον Καπιταλισμό: Πλευρές μιας Θεωρητικής και Πολιτικής Ρήξης. (2003). Ι. Β. Β. Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή. Θέσεις. Λένιν. Ουτοπία.

29: 119-132. Θέσεις. (1990). (γενι- κή εποπτεία) .. Κατσορίδας. Αθήνα: Θεμέλιο. Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή. (1989). Παπαγεωργίου. «Οι τάξεις στη μαρξιστική θεωρία». (1982-γ). «Σχετικά με τον ολοκληρωτισμό». 105: 27-43.. (2007). «Το πρόβλημα του κεφαλαιοκρατικού κράτους». Σ. Κόλλιας. Ρ. Κρίση και Κοινωνική Διαστρωμάτωση στην Ελλάδα του 21ου Αιώνα. και Φάυ. Αθήνα: Κριτική. Σάρλης. S. (2014). Resnick. και Wolff. . Ζ.Οικονομάκης. Η ταξική διάρθρωση και η θέση της εργατικής τάξης στην ελληνική κοινωνία. (υπό δημοσίευση). Ν. (1981). Πουλαντζάς. R. Γ. Α. και Μπούρας. Σ. Πουλαντζάς. Πουλαντζάς. Ν. Α. Α. Τόμος Β΄. Θέσεις. Α. Αθήνα: Θεμέλιο. Σακελλαρόπουλος. Α. Ταξική Θέση και Ιδεολογία. (1982-β). Αθήνα: Θεμέλιο. και Χριστοδουλάκου. Πολιτική Οικονομία του Καπιταλισμού. Η Εργατική Τάξη και ο Ρόλος της στη Σημερινή Ελληνική Κοινωνία. Γ. Αθήνα: Εξάντας. Βασικές Έννοιες του Ίστορικού Υλισμού. στο Πουλαντζάς. Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή. Ν. (2013). Γ. Οι Κοινωνικές Τάξεις στον Σύγχρονο Καπιταλισμό. Η Ταξική Διάρθρωση της Σύγχρονης Ελληνικής Κοινωνίας. Σταμάτης.Κωνσταντινίδης. Ν. Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή.). Αθήνα: Τόπος. «Η θέση της “κυκλοφορίας” στην αναπαραγωγή του οικονομικού συστήματος και στην παραγωγή υπεραξίας και κέρδους». Η Διανόηση στην Ελλάδα.Π. Αθήνα: ΙΝΕ-ΓΣΕΕ. 142  Θέσεις #135 .Θερσιώτη. Τ. M. (επιμ. «Η μαρξιστική θεωρία για τις κοινωνικές τάξεις (μια συνοπτική παρουσίαση)». Αθήνα: Θεμέλιο. (1984). στο Βλάχου. Οικονομάκης. Παπαδόπουλος. Ομάδα Επιστημόνων: Διαμαντής.. Γ. (2009). Ν. Πουλαντζάς. (χωρίς χρονολογία έκδοσης). Δ. Φ. «Σχετικά με τη λαϊκή απήχηση του φασισμού». (1987). Αθήνα: Παπαζήσης. Πουλαντζάς. Σταμάτης Γ. (1975). 99: 57-89. Ζησιμόπουλος. Πολιτική Εξουσία και Κοινωνικές Τάξεις. Γ. Τόμος Α΄. «Το κεφαλαιοκρατικό κράτος: Μια απάντηση στον Μίλιμπαντ». «Ο κοινωνικοοικονομικός και πολιτικός ρόλος των μικροϊδιοκτητών αγροτών στη Γαλλία των μέσων του 19ου αιώνα: Σημείωμα πάνω στη μαρξική ανάλυση και πλευρές της θεωρητικής της αξιοποίησης από τον Νίκο Πουλαντζά». Φασισμός και Δικτατορία: Η Τρίτη Διεθνής Αντιμέτωπη στον Φασισμό. Ουτοπία. Θ. Γ. Γ. Δ (1987). . (1982-α).Συμεωνίδης. Ν. Μίλιμπαντ..Ιωάννου.Κοτζιάς. Αθήνα: Ολκός. Προβλήματα του Σύγχρονου Κράτους και του Φασιστικού Φαινομένου. . Π. Ν. . Καρλ Μαρξ: Για την Παραγωγική και Μη Παραγωγική Εργασία. Harnecker.. Ν. και Κρητικίδης Γ. Πολιτική Εξουσία και Κοινωνικές Τάξεις.