You are on page 1of 153


Dubravka Vali Nedeljkovi, Nikola Kneevi,
Sran Sremac i Dinko Gruhonji

Nikola Kneevi
Zbornik je objavljen u okviru edukacionog programa Uloga Reli
gije u pomirenju i Tranzicionoj pravdi, pod pokriviteljstvom Na
cionalne zadubine za demokratiju (NED).

CIP Katalogizacija u publikaciji

Biblioteka Matice srpske, Novi Sad
MEDIJI, religija, nacionalizam i tranziciona pravda / [priredili Dubravka Vali-Nedeljkovi ...
et al.]. - Novi Sad : Centar za istraivanje religije, politike i drutva : Odsek za medije Filozofskog
fakulteta Univerziteta u Novom Sadu, 2016 (Novi Sad : Topolino tampa). - 151 str. : ilustr. ; 24 cm
Radovi na vie jezika. - Radovi su izloeni na konferenciji Mediji, religija, nacionalizam i tran
ziciona pravda, odranoj 22-23. maja 2016., u Beogradu. - Tira 300. - Napomene i bibliografske
reference uz tekst. - Bibliografija uz svaki rad. - Rezime na engl. jeziku uz pojedine radove.
ISBN 978-86-89419-06-1
1. Konferencija Mediji, religija, nacionalizam i tranziciona pravda (2016 ; Beograd)
a) Mediji - Religija - Srbija - Zbornici b) Mediji - Nacionalizam - Srbija - Zbornici
COBISS.SR-ID 305578759

Copyright CIRPD 2016.

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi,
Sran Sremac i Dinko Gruhonji

Centar za istraivanje religije, politike i drutva

Odsek za medije Filozofskog fakulteta
Univerziteta u Novom Sadu
Novi Sad, 2016.



Vjekoslav Perica
AND ITS OPPOSITION IN CROATIA AND BOSNIA..................................... 9
Zlatiborka Popov Mominovi
Vladimir Klaar
Danica Igrutinovi
U TOKU 2014. GODINE................................................................................... 41
Sergej Beuk
Vladimir Kolari
Sran Sremac
R. Ruard Ganzevoort
Dubravka Vali Nedeljkovi
U KONTEKSTU REGIONA ZAPADNOG BALKANA.................................... 87
Boris Varga
Aleksandar Mudri
U SRBIJI I NA KOSOVU................................................................................. 101

Milica Dimitrijevi
Jelena ureinovi
Dinko Gruhonji



Vjekoslav Perica

University of Rijeka, Croatia

UDC 323.118:27(497.5)


Since 2011, influential contemporary philosopher Slavoj iek has argued that
one of most vigorous nationalistic forces across the post-Yugoslav space is the
Catholic Church of Croatia. 15 years after the 1991-1995 war in Croatia and
Bosnia and Herzegovina, iek said in a 2011 London lecture, nationalisms
in the Balkans did not subside. On the contrary, in some cases they grew even
more extremist. Yet it is no longer Serb but Croat nationalism that seems the
most forceful. Its major characteristic, according to iek, is Catholic clerical
ism. In ieks words, the darkest political force in the region, as far as I can
see now, is the Croatian Catholic Church. . .It is absolutely, openly pro-Ustasha.
Church leaders refuse to distance the Church from this fascist ideology even in
a purely symbolic, trivial way... 2 In several subsequent interviews and lectures
iek went on to argue in a similar vein, by saying, among other things, that
present-day Croatia is a Catholic clericalist nationalistic state, an exemplary
case of the return of dark medieval clericalism to Europe. In a recent lengthy
interview with the German weekly Der Spiegel, iek said that contemporary
Croatian Catholicism is not a religion, religious faith, or supernatural belief,
but a nationalistic ideology and a political-cultural project. In his words, our
opponent isnt really religion. For example, ivko Kusti, a Croatian Catholic
nationalist priest, declared Catholicism to be a symbol of the fact that people
are not prepared to renounce their national and cultural legacy -- the whole
Croatianness. This statement makes clear that it is no longer an issue of faith
and its truth, but rather a political-cultural project. Religion here is just an
instrument, an indicator of collective identity. It is about how much public
ones own side controls, the amount of hegemony our side exerts. Thats why
Kusti approvingly quotes an Italian communist who claims, I am an atheist
Catholic. That is also why Norwegian mass murderer Anders Breivik, who
A version of this article was presented at International Conference Media, Religion and
Transitional Justice at University of Novi Sad, Serbia, 22 May 2015. I would like to thank scholars
of religion Zoran Grozdanov and Srdjan Sremac, for comments and suggestions.
Slavoj iek, The Silent Voice of aNew Beginning lectureat the Birkbeck Institute for the
Humanities, London, UK, on the 20thNovember 2011.

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

himself is not very religious, referenced the Christian legacy as a foundation of

European identity...3
While ieks thesis is overall correct and even the metaphors dark and
medieval do not seem exaggerated insofar as Croatian Catholicism is at this
moment presumably the most nationalistic, clericalist right-wing Catholicism
in the world; it is not sufficiently thorough and properly placed in a wider so
cial and historical context. The emphatic ethnic nationalistic course is novelty,
mostly the result of the 1991-1995 war and the nationalistic homogenization
under the regime of Franjo Tudjman. Otherwise, the Church of Croatia was
never monolithic. Its various factions differed over various issues including
church-society and church-state relations, interfaith relations, and the ap
proach to the national emancipation project.4 In addition, the contemporary
clerical nationalistic turn initiated from above as the episcopate moved close to
Tudjman and his Croatian Democratic Union, also provoked opposition from
below. In some cases, the new dissent has been more radical than any earlier
form of anti-establishment tendency from within the church. In addition, the
Croatian Churchs role can be properly understood only in the context of the
Balkan conflict observed at least from the 1980s to the present. During this pe
riod, the dynamics of ethnic nationalist movements often shifted gear varying
from the initially reserved and cautious Church to a militant one and the other
way around. However, the contemporary Croatian nationalist movement was
not an isolated occurrence but a factor in a dynamic interaction with other na
tionalist movements among which Serbian nationalism has played a key role.

From a Cautious Challenger To Yugoslav Communism

To the Co-Ruler of the Croat Nation
Socialist Yugoslavia (SFRY) was the only Eastern European country in the Cold
War era that normalized relations with the Vatican in 1965 and since 1970 main
tained diplomatic relations. While progressive clergy inspired by the Second
Vatican council welcomed the change and worked on issues such as upgrad
ing interfaith dialogue, ecumenical relations and dialogue with non-believers,
the largely conservative nationalist bishops exploited the favorable climate for a
gradual advancement into public sphere promoting ethnic nationalism. The re
gime was forced to tolerate a series of Church-sponsored massive historical an
niversaries and jubilees called Thirteen Centuries of Christianity of the Croat
Der Spiegel interview with Slavoj iek:The Greatest Threat to Europe Is Its Inertia. In
terview conducted by Romain Leick, Spiegel Online International, March 31, 2015, http://www.
See Perica, Balkan Idols, pp. 3-16, 17-42, 56-73, and 165-185.



People (1975-1984). Working cautiously against the communist regime while

also competing with the similar strategy of advancement in public sphere and
championing ethnic nationalism managed by the Serbian Orthodox Church,
Croatian Catholicism entered the pre-war crisis of the 1990s under an unofficial
label the Church of the Croats, a fully mobilized leader of Croatian national
ist movement.5 This Croatian national Church and the rival Serbian Orthodox
Church with the third largest religion in the post-Yugoslav space, the Islamic
Community of Bosnia and Herzegovina, participated as key members of the
warring ethnic blocks in the 1991-1995 war in Croatia and Bosnia-Herzegovi
na.6 While Croats, Serbs and Bosniaks came out of the war as traumatized and
impoverished losers that will never recover to the level of prosperity and stabil
ity they used to enjoy under mature socialism; the three clerical organizations
allied with leaders of ethnic nationalist parties became the winners, members
of the new privileged governing castes and wealthy elites.
The Catholic Church in Croatia grew even stronger under the regime of the
nationalist historian Franjo Tudjman (1990-1999) and continued the nation
alization project in the post-Tudjman era. After Tudjman, the Church did all
it could to secure continuous stay in power for the nationalist Croatian Demo
cratic Union founded by Tudjman. During two terms in power of the left-center
coalitions, (2000-2003 and 2012-2015) Church leaders would label the demo
cratically elected government as traitorous, unpatriotic, and against the peo
ple. The Church did not even tolerate the two leftist terms but openly backed
the right wing opposition including movements that could be best described as
coup d etat attempts. The first coup attempt took place in 2000 and was resolved
by the energetic president Stjepan Mesi with discrete help of Vatican diplomacy.
The most recent one shook Croatia in May 2015 when a group of war veterans
took to the streets of the capital Zagreb challenging the incumbent government,
clashed with police, and found shelter in a church. Each putsch involved promi
nent display of religious symbols, public prayers, and priestly assistance. Al
though Croatian nationalist ideology insists that Croatia belongs to Western Eu
ropean civilization (thus to differ from Orthodox Serbs and Bosnian Muslims),
the post-communist Croatia is more analogous to Central and South American
countries of the 1950s and 1970s than to Western Europe. Since 1990, Croatia
has never become successfully democratic. The Catholic Church is presumably
the most influential anti-liberal social force. It has never accepted democratically
elected officials lacking the Churchs approval.
Under Tudjman, Croatia inaugurated a system analogous to national Ca
tholicism (Nacionalcatholicismo) as designed by Francisco Franco in Spain

Perica, Balkan Idols, chapters 4, 9 and 10.

See Paul Mojzes, ed. Religion and the War in Bosnia. (Atlanta, Ga.: Scholars Press, 1998).

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

from 1939-1975.7 In a weak state with unfinished nation building process, the
Church seems as the only relatively solid national institution and history the
key substance of national identity. Accordingly, it would be a mistake to con
sider Croatian national identity solid thanks to the Church and its consecrated
myths, cults and liturgies as mechanisms for management of historical contro
versies and traumas. On the contrary, as the Spanish case shows,
in Spain, a chronically weak state, a divided and largely undemocratic political class,
and an increasingly polarized social and political climate impeded the construction
of an effective system of national education and the emergence of a consensus on the
shape and meaning of the Spanish national past. This in turn contributed to one of
the most striking features of modern Spanish political and cultural life--the absence
of a strong sense of Spanish, as opposed to local or regional, identity.8

So, the post-Tudjman Croatia resembled Spain following Francos death when
coup attempts threaten democracy while the historical amnesia project faced
manipulations with trauma, revision, and controversy.
In Croatia today, the national Church (and perhaps, the national football
team) are the most popular social institutions that enjoy more legitimacy than
the state. The Catholic Church, however, is not just a state within state; it is a
force above the state. In 2004, a senior Vatican diplomat described Croatia as
the most Catholic nation in Europe.9 The church earned this status above
all thanks to the preservation of the ethnic nationalist cause under commu
nism and assistance to the ethnic nationalist party, Croatian Democratic Un
ion (HDZ), in its rise to power after the changes of 1989-1990. Since then the
so-called Church of the Croats and the HDZ party have virtually co-ruled
the nation. The nationalist president Franjo Tudjman (1990-1999), promoted
the Church into national co-founder and the Church consecrated Tudjmans
personality cult as the nations founding father.10 Tudjmans successor as
HDZ president and Prime Minister from 2003-2009, Ivo Sanader, as promi
nent Catholic layman, received the Churchs backing during his premiership.
Sanader was later sentenced for corruption and criminal privatization to 10
years imprisonment and is now in jail but the Church never explicitly con
Vjekoslav Perica, The Catholic Church and Croatian Statehood. In Vjeran Pavlakovi, ed.,
Nationalism, Culture and Religion in Croatia since 1990. The Donald W. Treadgold Papers in Russi
an, East European and Central Asian Studies, No. 32 (November 2001), pp. 55-70.
Carolyn P. Boyd. Historia Patria: Politics, History, and National Identity in Spain, 1875-1975
(Princeton, NJ: Princeton University Press, 1997). Cited from
Vjekoslav Perica, The Most Catholic Country in Europe? Church, State and Society in Con
temporary Croatia. Religion, State and Society, Vol. 34, No. 4 (2006), pp. 311-346.
Ivo Goldsteinand Slavko Goldstein, Revisionism in Croatia: The Case of Franjo Tudman,
East European Jewish Affairs, Vol. 32,No.1, (2002), pp. 52-64.



demned his crimes. Although Church leaders have sporadically voiced con
cern over growing poverty in society, the Church itself has become one of the
wealthiest institutions and major beneficiaries of the system popularly referred
to as criminal privatization.11 Church leaders also gladly receive donations
and public statements of faith even from some of the most unpopular pub
lic figures, for example, from Milan Bandi, the corrupt mayor of Zagreb, or
Zdravko Mami, the arrogant owner of the Dinamo Zagreb football team,
both of whom publicly pose as faithful Catholics and ardent patriots accord
ing to the standards of patriotism inaugurated by the Tudjman and Sanader
As the Tudjman rule neared conclusion, the authoritarian leader worked
together with the Vatican on the state religion project. Four treaties between
Croatia and the Vatican signed in 1998, established the Church as a national
institution, Tudjmans co-ruler and tutor of society. Among other privileges,
the Church annually receives substantial amount of cash from all taxpayers
regardless of their religious (non) affiliation, plus additional payments for res
titution of nationalized property, religious schools instructors, parishes and
monasteries.12 The Church also exercised control over public schools, the mili
tary and police forces. For example, according to military personnels private
testimonies addressed to human rights groups, everyone on active duty, re
gardless of religious affiliation, is forced to attend patriotic pilgrimages and
processions. Furthermore, the Churchs pressure regarding the abortion issue
forced five leading national hospitals to start refusing abortion requests due
to physicians conscience objection (while some of them continued perform
ing abortions in private practice). A Croatian columnist has recently written
that Croatia is one of the only two European countries in which women today
have less rights and equality than ten years ago. He argues that, the factors
responsible for the worsening of womens position in society are: capitalism,
economic crisis and the Catholic Church...13 Similarly, Croatian feminist au
thor ura Kneevi, stated in a recent interview that the Catholic Church
of Croatia is probably the most conservative among traditionally conserva
tive Catholic countries, specifically, more conservative than the Church in Ire
land. The influence of the Church on citizens worldview and values here is
enormous, Kneevi argues, while at the same time civic values and public
Ailing Croatia: A Mighty Mess. Croatia is the EUs Newest Basket Case. The Economist,
July 26, 2014.
According to a Croatian government report in November 2014, the Church received from
the State over the last 10 years a total of 3 billion in Croatian national currency the kuna (HRK)
plus additional payments for nationalized property, parishes and instructors of catechism. In the
same period all other religious organizations in Croatia received from the state 200 million kunas.
According to daily newspaper Veernji list, 14. Nov. 2014 p. 8.
Jurica Pavii,U Hrvatskoj je sve tee biti ena, Jutarnji list, 31.Oct. 2014, p. 33.


Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

opinion are weak. The Croat clergy are hardline conservatives, they find the
reformist and well-meaning incumbent pope annoying...14 Incidentally, the
influential Croatian conservative Catholic movement In the Name of Family
(U ime obitelji) has recently lobbied in Ireland trying to unsuccessfully influ
ence the Irish plebiscite on same-sex marriages. Consequently, as the earlier
most conservative Ireland turned progressive, the movement In the Name of
Family succeeded in the 2014 Croatian referendum on the same issue seeking
even a Constitutional amendment in order to ban same-sex marriages.
One of the most striking features of contemporary Croatian nationalism is
historical revisionism according to which the pro-Nazi Ustasha losers from the
Second World War became victims and subsequent winners. According to the
Church, no genocide took place in the pro-Axis Independent State of Croatia
and no church leader or clergy collaborated with the Ustasha regime. The war
time archbishop of Zagreb, Alojzije Stepinac, imprisoned by the communists
was made a martyr. Likewise, 200 military chaplains that served in Ustasha
combat units that the communists executed for assisting the Ustasha in war
crimes and crimes of genocide are commemorated as victims of communism.
Church leaders either deny or relativize the Ustasha genocide, Holocaust, and
crimes against Serbs, Jews, and Croat antifascists. 15 Meanwhile, ever since the
Tudjman era, the semi-official church newspaper Glas koncila [Voice of the
Council] has published revisionist articles and interviews about the Holocaust
while readers letters to the editor and sometimes even editorials and columns
entail attacks on Jews, freemasons, communists, homosexuals, Serbs, and an
tifascist Croats. In 2015, the Church officially registered and funded the as
sociation The Triple Myth of Jasenovac led by a senor Catholic cleric. This
associations mission is to argue that the World War II concentration camp of
Jasenovac run by the Croat fascist Ustasha regime where between 100,000-250,
000 Serbs, Jews, Romani and Croat antifascists were tortured and murdered,
is actually a myth, an anti-Croat conspiracy plotted by Serbs, Jews, and com
The Church implies that postwar crimes of communism against Croats
have been worse than Ustasha crimes. However, some Catholics are prepared
to condemn Ustasha crimes. For example, the historian Ivo Banac describes
the Ustasha regime as authoritarian, criminal and pro-Nazi but he views the
Feministica i knjievnica ura Kneevi: Crkva u Hrvatskoj konzervativnija je i od one
u Irskoj, Novi list online edition,, 17. svibnja 2015,
See Ivo Goldstein, Slavko Goldstein. HolokaustuZagrebu (Zagreb:idovska opina:Novi
Liber,2001); SlavkoGoldstein. 1941.:godina koja se vraa. 2nd ed. (Zagreb :Novi Liber,2007); Paul
Mojzes, Balkan Genocides: Holocaust and Ethnic Cleansing in the Twentieth Century. (Lanham, Md:
Rowman & Littlefield, 2011).



Church in Croatia as an autonomous moral factor that opposed fascism and

communism alike.16 In contrast to Banac, who, as a publicly declared Catholic,
at least condemns Ustasha crimes, the official Church never completely and
explicitly condemned Ustashism while attacking antifascism and communism
as major threats almost daily for more than three decades now. This tendency
reached a pinnacle at the May 16 commemoration at Bleiburg. This obscure
episode behind the Victory in Europe commemorates the Partisan capture of
retreating NDH forces at the Austrian border. The Partisan justice and revenge
the nationalist narrative constructs as a myth of heroism, betrayal and suf
fering of patriotic Croat fighters and innocent civilians. The Church led the
Bleiburg tribute and boycotted the government-sponsored commemoration
of the 70th anniversary of Second World Wars end held at the memorial site of
the World War II Ustasha concentration camp Jasenovac. Speaking to a crowd
of 50,000 at the Bleiburg field, Cardinal Archbishop of Zagreb Josip Bozani
showed compassion for the victims of antifascist revenge against fascists but
no hint of compassion for the victims of Croatian fascism; he spoke about evils
of Nazism and fascism in Europe but never labeled the Ustasha regime as evil.
For him, contemporary ethnic nationalism and the rise of the far right in Cro
atia is invented and exaggerated by the heirs of the communists and should not
worry the Church its primary concern is the currently governing left-wing
coalition that allegedly conceals the truth about the Bleiburg massacre and the
awakening of a new antifascism in Croatia.17
To summarize, since the 1970s, the Catholic Church of Croatia has been
the main channel and until the ascent of the Tudjman party the only institu
tionalized form of Croat ethno nationalistic mobilization. Consolidated with
the ruling Croatian Democratic Union and established as a state religion un
der Franjo Tudjmans presidency 1990-1999, Croat national Catholicism has
since become a national ideology and cultural project rather than a religious
faith, to borrow ieks term. The pressure of this chauvinist ideology and
powerful institution on society has increased under the incumbent left-center
coalition seeking its overthrow and a permanent rule for the political succes
sors of Tudjman. However, not all the clergy and active laity approved of the
religious ideology and Church practice that came out of the alliance between
the bishops and the Tudjman regime. Actually, the bishops, split roughly in
two factions between conservative nationalists and moderates, have not always
Ivo Banac, Hrvati i Crkva. Kratka povijest hrvatskog katolianstva u modernosti. (Zagreb i
Sarajevo: Profil, Svjetlo rijei, 2013), pp. 86-99.
Bozani na Bleiburgu: Vladaju li u Hrvatskoj snage koje ne ele otkriti istinu o Bleibur
gu? Internet portal, on May 18, 2015, at


Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

been in concord on all issues.18 The largest faction within the episcopate, no
tably represented by the Cardinal Archbishop Josip Bozani, could be labeled
conformists. Anyhow, recently the most prominent in the media have been
some bolder figures outside the mainstream of the episcopate. For example, on
the far right is the neo-Ustasha hawk Bishop Vlado Kosi of Sisak. By, contrast,
among the moderates, the most liberal seems the Bishop from Dubrovnik
Mato Uzini known for his ecumenical meetings with Serb Orthodox bishops
and a recent campaign against corruption in the Church. In addition, there are
further divisions in the Church, such as notably, autonomous theologians and
progressive clerical circles; leftist and progressive Catholics and radical con
verts. As argued earlier in this article, the Catholic Church is not monolithic
but a rather heterogeneous structure in which there are individuals, groups,
and circles that not only differ from the conservative establishment but also
dissent or turn radical due to various reasons. The following are several such
exemplary cases in contemporary Catholicism in Croatia and Bosnia-Herze

Autonomous Church Circles:

From Kranska Sadanjost to Sarajevo Franciscans
In the wake of the Second Vatican Council, Croatian Catholicism engendered
the most progressive theological circle in history of religions of the western
Balkans. The Zagreb-based theological circle and publishing house Kranska
sadanjost [Christian Contemporaneity] and the clerical association Good
Shepherd from Sarajevo publishing the theological journal Juki, advanced
dialogue with the government and with other faiths and voiced criticism of
ethnic nationalism and clericalism in the Church. Successors of these progres
sive Church circles emerged in the 1990s among the Franciscans of the Silver
Bosnia province, notably faculty members in the Theological College and the
Svjetlost rijei or Light of the Word religious journal in Sarajevo, BosniaHerzegovina. During the wars of the 1990s and afterward, Petar Andjelovi,
Ivo Markovi, Ivan arevi, Ivan Bubalo, Marko Oroli, Drago Boji and
Petar Jele, among others, criticized the international management of the war
and peace in B&H, politicization of religion and sacralization of politics, eth
nic nationalist parties, corruption, and historical revisionism. As antiwar and
human rights activists these priests sided with the principal victims of war
regardless of their ethnicity and religious affiliation: refugees and forcibly ex
pelled, families survivors of genocide and ethnic cleansing, multiplying num
See Vjekoslav Perica, The Most Catholic Country in Europe? Church, State and Society in
Contemporary Croatia. Religion, State and Society,( Oxford, UK), Vol. 34, No. 4 (2006), pp. 311346.



bers of impoverished and jobless, and so on. As supporters of a united Bosnia

-Herzegovina, the Franciscans joined massive street protests in February 2014
demanding revision of the Dayton Accords that sanctioned partition along
ethnic lines brought about by criminal practices of ethnic cleansing and geno
cide in the war of 1992-1995. These Catholic Croats earned such confidence
from the countrys majority Muslim community and from moderate Orthodox
Serbs, secularists, and atheists that after the war citizens would name Francis
can leaders as candidates for state presidency, but the friars declined due to
their orders regulations prohibiting clerics to execute political offices.
The Bosnian Franciscan theologian Ivan Bubalo went public as a radical
critic of the international management of the war in Bosnia and Herzegovina
and expanded his criticism on ethnic nationalist parties and clerical elites. In
his essays published by the radical Croatian journal Feral Tribune in aftermath
of the Dayton agreement, Bubalo wrote about Dayton peace as a debacle of
our arrogant western civilization.19 Dayton, he says, imposes a peace based
on injustice, plants seeds for future wars, rewards the aggressor and punishes
victims of aggression; leads to a permanent territorial partition unless refu
gees return in significant numbers which is unlikely; and unmasks the post
modern western humanitarian interventionism as a fraud for the victims of
aggression who naively expect relief and justice from such interventions.
Here in Sarajevo during the war, testifies Bubalo, we could daily observe all
those numerous western humanitarian workers and foreign mediators who
walk around seeking not how to help the victims but how to obtain for them
selves some kind of their own selfish gains, or how to carry out propaganda
and show themselves off in the mass media. Nevertheless, Bubalo pledges that
the Franciscan theological school at Sarajevo will not abandon its mission of
contributing to cultural, civilizational and spiritual revitalization of the city.
. .20 Bubalo criticizes the Catholic church for often functioning by the logic
of state or national interest thinking that it thus serves the people or ethnicnational community in which it is rooted although state and national interest
and interest of the people are not always congruent.21 If nation substitutes
for God by becoming the only one and absolute, Bubalo argues, then, all hu
man values and criteria are subjugated to the following one supreme principle
which is national interest and reason of state.22 Bubalo admits that a Church,
including Catholicism which should be universal, is often dedicated to the de
Quoted from Boris Paveli, Smijeh slobode: Uvod u Feral Tribune. 2nd. ed. (Rijeka: Adami,
2015), p. 304.
Ivan Bubalo, Minima varia: mali razgovori s vremenom. (Rijeka: Ex libris, 2012), pp.
Ibid., p. 325.
Ibid., p. 231.


Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

fense and construction of nationhood, as churches in the Balkans usually are,

thus becoming alienated from the character and mission Christianity. Church
leaders, in such a church, run the risk of becoming power hungry, because,
Bubalo writes, the will for power cannot be put away like an overcoat at the
doorstep not even at the gate of a sacred space where life is dedicated to God...
therefore, the dilemma is either God or Nation for the two cannot go hand in
hand as equals; for a Christian, the question of primacy must be clear...23
Another Bosnian Franciscan monastic leader, Ivan arevi, also voiced
the disappointment with the West growing in Bosnia and Herzegovina dur
ing the 1992-1995 war. In the case of Bosnia, arevi writes, Europe made
concession to evil... since, European politicians have lived in some sort of a
corrupt peaceful conscience, in a spiritual despair, in absence of a vision, be
cause they doubted their mission regarding the Bosnian war fearing lest they
be blamed for a new colonialism... 24 Like his brethren, arevi blames Ser
bian nationalism for starting the war and perpetrating genocide in Bosnia and
Herzegovina. Yet he is no less critical of Croatian and Muslim nationalisms
particularly the former because of the compassion he expresses for the Mus
lims as the principal victims of war that suffered the gravest losses. According
to arevi, leaders of Croat ethnic parties in Bosnia and Herzegovina have
constantly exercised traitorous and immoral politics.25 In his view, the lead
ers of Croat and Serb ethnic parties in Bosnia and Herzegovina are two of a
kind: If, according to Nietzsche, a nihilist is actually a powerful man with no
compassion for the weak, nihilists are also leaders of Bosnian ethnic parties,
such as the Croat Dragan ovi and the Serb Milorad Dodik. Their policies
follow in the footsteps of Tudjman and Miloevi having no compassion for
the suffering people and victims of the war... Dodik and ovi play Nietzsches
Overman who is above justice. Dodik does this in a vulgar and brave way and
ovi imitates him in a more subtle fashion, both using sarcastic and cynical
humor and both eventually bring about brutal consequences.26
The Franciscan historian Petar Jele wrote a doctoral thesis about the
Catholic Church in the Independent State of Croatia during World War II. As
a columnist for independent journals and internet portals or through inter
views he frequently speaks publicly about historical revisionism in contempo
rary Croatia. For Jele it is clear that the Ustasha state was founded on crime,
the Ustasha leader Ante Paveli was a traitor to his people, the Independent
Sate of Croatia is an episode from history of the Croats that caused many in
nocent victims. However, he rejects generalizations about the entire Catholic
Ibid., pp. 230-231.
Ivan arevi, Zeevi, zmije i munafici. (Sarajevo and Zagreb: Synopsis, 2014), p. 127.
Ibid., p. 190.
Ibid., p. 112.



Church as an accomplice in crime. He argues that many Croat Catholic clergy

refused collaboration and some opposed the Ustasha regime. He also points
out that the role of the Archbishop Stepinac is hard to examine impartially
and critically because the Church made him into a saintly cult while the op
posite yet radical perspective adopted by Serb nationalists and communists
view him as a war criminal. 27 Regarding the Franciscans support for a united
multiethnic Bosnia-Herzegovina, Jele voices disappointment with the Catho
lic Church that never condemned Croat crimes in the war with Muslims trig
gered by Croat extremists in an attempt to establish a Croat enclave similar to
the Serb republic in Bosnia.28
Ivan arevi voices similar views about the Ustasha state. He points out
that the Franciscan order issued regulations prohibiting friars membership
in the Ustasha movement but some priests disobeyed it, joined the Ustasha,
and committed crimes. Regarding the post-communist Croatia, arevi is
vehemently critical of the influence of the nationalistic right on the official
Church. The right-wing propaganda retaliated by accusing the order and in
particular the Franciscans in the faculty of the School of Theology in Sarajevo,
for collaboration with Titoism through the regime-friendly Good Shepherd
clerical association. arevi explained that Croat Catholics participation in
the interfaith and Christian-Marxist dialogue was crucial in the quest for eth
nic harmony, particularly in the multiethnic and religiously diverse BosniaHerzegovina. arevi restated Franciscans criticism of the Dayton Accords.
In his view, it ended the war but did not end or reverse ethnic cleansing and
gradually legalized the results of genocide. Thinking of Bosnias future in a
wider global context, arevi affirms Bosnian Franciscans sympathy for the
liberation theology. In a recent interview, says arevi that nationalism and
capitalism today devour the heart and soul of the Church...29
All things considered, it did not come as a surprise when in February 2014
the Franciscans of Sarajevo and other friars of the Silver Bosnia province,
openly backed massive popular protests spreading throughout Bosnia-Her
zegovina against the corrupt domestic politicians and the ineffective foreign
post-conflict management. The friars of Sarajevo marched together with re
bellious students and other Bosnians rising voices against the corrupt, unjust,
and unworkable system. They called for radical social and economic reforms
Petar Jele, povjesnicar i teolog, Bozani se trebao ispriati,Globus, 23 Oct. 2014, at http://
Fra Petar Jele, Herceg-bosnia and NDH are founded on crime, 19 Nov. 2013, http://
Razgvor - Fra Ivan arevi, 28 Jan. 2014 at Lupiga internet portal,


Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

and complete reintegration of the country including the revision of the Day
ton Accords. These Catholic friars, with a few lower Muslim clergy, were the
only prominent representatives of the major domestic religious organizations
participating in this democratic movement. The protests failed to change the
course of the post-conflict misery and social decay but the Franciscans did
not give up their struggle for a renewal of the country hit hardest by the Bal
kan wars of the 1990s. Most recently, in a publication widely red in the whole
region, they used humor to promote interethnic and multi-confessional coop
eration. The publication is a collection of jokes, anecdotes, and a comic book
The Friars of Bosnia in Their Own Way. The author is the priest, writer, and
cartoonist fra Tomislav Brkovi who is currently abbot of the Rama monastery
in central Bosnia. He said in an interview: Thats not a product of my own
wit, I just collected stories, listened to the people, after all, we all, regardless of
the faith and ethnicity, laugh in our common language and the humor is the
universal link that bring us together. In our war-weary Bosnia, we need more
humor and laughter in order to fully recover...30

Voices From a New Catholic Left: The Cross of Life (Kri

ivota) Interent Portal
The progressive Catholic circle The Cross of Life began publishing articles
critical of the Church on the internet in 2002. The founder and Editor-in-Chief
of the religious internet magazine Cross of Life, Hrvoje Cirkvenec, brought
together a diverse staff of ecumenically- oriented contributors from various
Christian churches. The magazine publishes theological essays, news from reli
gious life, political columns and interviews. To begin with, in a 2013 interview
for The Cross of Life, the former Catholic journalist Branimir Pofuk stated
the following: while Croatia is not a Catholic nation, the Catholic Church
in Croatia is emphatically nationalistic.31 The interview touches a number
of critical issues regarding contemporary Croatias Catholicism as a national
institution. Among other things, Pofuk argues the following: regardless of
the Catholic majority that the census shows in Croatia, a kind of democratic
society that most Croatian desire, must not allow obvious attempts to make
Croatia a Catholic state; in the Balkans various faiths join forces only against
homosexuals but not against war, war criminals and nationalistic extremism;
the Catholic church is behind plebiscites such as In the Name of the Family
Bosanski fratri u stripu: Svi se smijemo na istom jeziku , Al Jazeera Balkans, 24 May, 2015,
Branimir Pofuk: Hrvati nisu katolika nacija, nego je Crkva u Hrvata izrazito nacionali
stika, Interview with Hrvoje Crikvenec, 30 Nov. 2013. at



to ban abortion and same sex marriages and some other initiatives, by which
Church leaders wish to revise the Constitution...32
The most vehement criticism from the Cross of Life circle targets grow
ing social inequality, insensitivity for the poor, corruption in the Church and
political elites. The example of such radical criticism is a 2014 editorial from
the prolific columnist Marijan Vogrinec under the title Why God doesnt
love Croatia?! He argues that the Croatian national project is failing due to
corruption, bad government and a politicized nationalistic Church. While the
Church is the most influential national institution it is no less corrupt than the
political parties and other most influential institutions in contemporary Croa
tia among which Vogrinec consider the national football team as especially
popular but also one of the most corrupt institutions. Among other things,
Vogrinec writes as follows:
It seems that Croatia has never won Gods favor. How is that possible even though
the father of the Nation, Dr. Franjo Tudjman (an atheist!), as soon as he came to
power renounced secularism and turned the nation over into the hands of the
Church established as a state religion?! In addition, he cemented this new clerical
ism with four treaties with the Vatican (at the expense of the Croat people). Since
then, Croatia has hosted the Holy Father three times! Meanwhile the Church has
achieved in the public domain whatever Church leaders want: imposing Churchs
dogma from pre-school to higher education and even in the intimate sphere of the
married couples, families and sexual life? Why does the Creator allow faithful Croa
tia with its 87% publicly declared Catholics to lose important international football
matches? Why does God let the EU and its rulers in Brussels to treat the old Euro
pean Christian nation of Croatia as a primitive tribe from Africa? It seems that the
treaties between Croatia and the Vatican have been signed in order to stab Croatias
citizens in the back. In the country of 4.3 million and the average salary of 4,000
kunas every employee regardless of religious (non)affiliation has to pay annually 400
kunas to the Catholic church?!33

The same Cross of Lifes columnist in a 2014 editorial addressed neo-fascist

tendencies in Croatia. Under the title, Reigniting the Indistinguishable Evil:
Ustashas Marching Again through the Our Miserable Homeland (this is a
wordplay to the national anthem Our Pretty Homeland), Vogrinec writes
the following:
The episcopate and the clergy are not semi-literate folk singers (such as Mr. Perkovi
Thompson) who do not know what the Independent State of Croatia really was.
Instead of putting the fire out and explain to the people the history of Croat fascism,
some of them lead the re-ignition of evil...Who are those street marchers dressed in
Marijan Vogrinec, Zato Bog ne voli Hrvate ni Hrvatsku!? 1.July 2014,


Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

black, waving national flags and shouting For the Homeland Ready and Kill,
kill the Serb? The Ustasha are marching again through Our Miserable Homeland.
The founding father Franjo Tudjman and his migr right hand man Gojko Susak,
made our country so close to the far right politics that nobody can rectify these
trends anymore because fascism has become rooted in our culture... Today the
people in black shirts celebrate the criminal madness of the Independent State of
Croatia... The same terrorists dynamited 3,000 memorials to Croatias World War II
antifascist struggle and rebuilt memorials to the worst Ustasha war criminals... Tito
and the Partisans led by the communists temporarily halted the Ustashas in World
War II. Yet, today the Ustasha successors are seeking revenge on their memorials
and against the heirs of the Partisan fighters...34

The same author in a November 2014 commentary entitled Nation and

Faith under Boots of the Church of the Croats attacked Cardinal Josip Bozani
for supporting the war veterans and their street politics of intimidation and
ultimatum. Vogrines wrote, the Archbishop of Zagreb, by his call for prayers
and solidarity with the rebellious war veterans, has again manifested his infec
tion with the virus of the political right. For a quarter of century now the same
virus had done much harm to the Church...The Archbishop and the clergy do
now show by their homilies that our homeland is falling apart amidst a moral
and economic crisis...35
Although the Cross of Life is visible among internet magazines in Croa
tia, the Church wants to marginalize it. While top Church authorities ignore
the Cross of Life, Croatias Catholic right responds with threats and counter
attacks. According to rightist internet portals, the Cross of Life is written by
secularist, anti-Croat, laymen and seminarians on the margin of the Catholic
public, individuals excommunicated from the Society of Catholic journalists...
The Cross of Life advocates anti-Catholicism, same-sex marriages, anti-na
tionalism and secularism...36

Radical Converts: Zdravko Tomac and Drago Pilsel

Contrary to the triumphalist post-Cold War western media according to
which ex-communist societies of Eastern Europe saw a remarkable religious
revival prompted by a long-time suppressed popular thirst for the spiritual and
supernatural, most of post-communist mass conversions have been motivated
by trivial earthly needs such as opportunism, careerism and redistribution of
power and property. In Tudjmans Croatia, crowds of ex-communists includ
Raspirivanje neugaenog zla. Ustae opet mariraju Bijednom naom, Marijan Vogrinec,
31 July 2014.
Marijan Vogrinec, Nacija i vjera pod cokulama Crkve u Hrvata Komentar, 6 Nov. 2014.
See internet sites, and, 20 Oct. 2010.



ing Tudjmans himself, flocked to churches and cathedrals, received sacraments

and adopted theological terms as politically correct features of new citizenship
and political jargon. Some prominent figures earned celebrity status as radical
outspoken converts-missionaries and activists, such as Zdravko Tomac who
converted from communist atheism and Yugoslav patriotism to Croat ethnic
nationalism and national Catholicism; and Drago Pilsel, who did precisely the
opposite, namely transformed from a practicing Croat Catholic and an Usta
sha into a leftist, anti-fascist and human rights advocate.
Zdravko Tomac began his political career as associate of the one of most
rigid Croat communists,Jakov Blaevi, best known as Chief State Prosecu
tor in the 1946 trial of Archbishop Stepinac. In the late 1980s Tomac joined
a reformist faction in the Central Committee of the League of Communists
of Croatia and became a trusted aide tothe national communist party chief
Ivica Raan who called for the first multiparty elections and delivered Croatia
into the hands of Tudjman, HDZ and the Church. During war years, Tudj
man entrusted Tomac with a key cabinet post in the so-called national unity
multiparty government with Franjo Greguri as Prime Minister. During this
period Tomac grew into a hardline nationalist, supporting policies such as par
tition of Bosnia-Herzegovina and restrictions on human rights activism and
freedom of speech in alleged defense of national homogenization and Tudj
mans personality cult. In the Croatian presidential election, 1997, Tudjman
asked Tomac to pose as its challenger from the list of the Social Democrats
i.e. former communists. Tomac was by then nationalistic enough to finish as a
runner-up to Tudjman, with 21% of the vote. In 2003 he formally announced
his breakup with the Social Democrats. Subsequently he has become active as
a Catholic convert and missionary. He toured churches and parishes testify
ing about mystical experiences, visions, communication with God. In his nu
merous books and interviews he wrote about various conspiracies against the
Croats that he in the meantime detected and unmasked. In the February 2009
issue of the Light of the World Franciscan journal published in Sarajevo, the
Franciscan writer and theologian Ivan arevianalyzed Tomacs conversion
and mystical experiences to conclude: Tomac did not convert to a religion, he
substituted one political ideology for anotherthe previous communist atheis
tic quasi religion he replaced by the atheistic worship of Croat Catholicism as a
nationalized religion and politics in a religious garb; his atheism did not change
as he transformed from a communist into an anticommunist. It is noteworthy
that even though Tomac further radicalized his anticommunism getting very
close to the Croatian far right, no Croat rightist or neo-Ustasha group backed
or appropriated him while some continuously distrusted his intentions.
Drago Pilsel is an Argentina-born writer and Catholic lay theologian from
an migr Ustasha family. His father served as personal security guard to the

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

Ustasha poglavnik (Fhrer) Ante Paveli in World War II and his postwar Ar
gentinian exile. Raised and trained as a young Ustasha militant, Pilsel joined
the Croat volunteer troops in the war of 1991-1995, got disappointed with the
Tudjman regime and the morally bankrupt Church leaders and eventually be
came Croatias most famous convert from fascism to antifascism. First time
he visited Croatia in 1989 as a member of the Franciscan order. He studied
mechanical engineering, literature, political science, and theology and since
1979 worked as a journalist. He holds a M.A. in Christian theology from the
Evangelical Theological School in Osijek, Croatia. One of best summaries of
Drago Pilsels case comes from the pen of Croatias leading contemporary liter
ary figure Miljenko Jergovi:
In 1991 Drago Pilsel came from Argentina with his brother to fight and die for Croa
tia, the country about which he actually knew nothing except for the migr myth.
Several months later, his brother went missing in a senseless naval operation. Search
and rescue missions never found his body. Nevertheless, Pilsel and his bother have
fulfilled duty for which they were raised and trained in Argentina. Pilsels native land
was actually the country of military dictatorships in which a segment of the Croat
people lived since the end of the World War II. In Buenos Aires, they did not meet
Borges and Gombrowicz but Ante Paveli. In his name they went to fight in Croatia.
In the summer of 1995 during the final battles for liberation of the country from the
Serb separatist movement, Drago Pilsel witnessed Croatias army war crimes against
civilians. He realized that it was easier to die for Croatia than to step on the corpses
of murdered elderly peasants. In order to understand who and why murdered these
victims in the name of Croatia, Drago Pilsel had to get to know Croatia better. Thats
what Pilsel has been doing for twenty years now. His life and his fate are among the
greatest Croatian adventures in our time. By re-examining his own soul, Pilsel also
examines, in a puritan and original manner what it means to be a Croat and Chris
tian. While others reset their conscience and revise their past to fit the changing
circumstances, Drago Pilsel fights intellectual and moral battles with his own self.
Pilsel made his biography public in order to change himself and society in which he
lives. We would not learn that he used to throw rocks at a synagogue and attempted
to set ablaze a crowded movie theater showing a Yugoslav movie, had he not written
that it was wrong to stone synagogues and set movie theaters on fire...Today some
careerist Ustashas accuse him of being an Ustasha, a fascist. What they actually hate
most about him today, is that he became an antifascist, anti-clerical, a leftist and
defender of human rights, particularly for ethnic, religious and sexual minorities... 37

In 2013, Pilsel published autobiographical book under the title An Argentine

Novel. In this book Pilsel examined his ideological, professional and emo
tional transformation from an ardent Croat Ustasha fascist, anti-Semite and
far right militant into a leftist, human rights activist, writer and Christian ecu
MiljenkoJergovi, Drago Pilsel, stid za Hrvatsku, Jutarnji list online, 02 Mar. 2010, dragopilsel--stid-za-hrvatsku/600000/



menical theologian.38 In addition to the autobiographical material, Pilsel set

out to debunk old and new Croat nationalistic myths. Countering the myth
that depicts the Ustasha fhrer Paveli a national hero, Pilsel describes him as
a cold-blooded murderer and a coward. He criticizes the clerical mythmaking
about Cardinal Alojzije Stepinac. Contrary to the mythical narrative prepared
for the canonization, Pilsel portrays Stepinac as an anti-ecumenical priest, cler
ical nationalist, and opportunistic church leader who failed to use his full au
thority to condemn Ustasha collaboration with the Axis occupation of Croatia
and genocide perpetrated by the Paveli regime. For Pilsel, the Bleiburg myth,
which today Croatia commemorates as de facto a national holiday, was in real
ity intentional Ustasha sacrifice of the Croat refugees. Pilsel argues that Paveli
abandoned his people and the Ustasha retreating troops, refusing to surrender
used these civilians as a human shield. Pilsel also demystifies the new Croatias
Homeland War myth. He writes a detailed testimony about Croatian troops
plunder and execution of elderly Serb civilians at the end of the war in Croatia.
As a Christian theologian, he urges Croatians to seek true liberation from
hatred and the burden of the difficult past.39
As an ecumenical advocate, Pilsel tours the Balkans in a belief that inter
faith and ethnic reconciliation should come from below. It begins with pro
gressive Catholics dissent and moral critique of the opportunistic and corrupt
clerical elites in the so-called Church of the Croats. His ecumenical mission
reaches out to Serbs, Muslims and Jews. Thus, amidst rightists attacks on pub
lic inscriptions written in Cyrillic letters, Pilsel confronted the attackers de
fending the right of Croatias Serbs to use the Cyrillic script. He also shows un
derstanding for the Serbian Orthodox Churchs rejection of Cardinal Stepinac
as a saintly cult. In an interview with a Montenegrin daily newspaper he calls
himself a traitor to the Ustasha cause and states that the thorough liberation
from the burden of fascism will be important for the Croats mental health.40

Two decades after the major Balkan war in Croatia and Bosnia-Herzegovina
1991-1995, the dynamic of feuding ethnic nationalisms has shifted from the
initially strongest Serbian to the currently dominant Croatian nationalism.
Drago Pilsel. Argentinski roman:autobiografija.First ed. (Zagreb:Profil knjiga,2013).
Nina Oegovi, Argentinski roman Drage PilselaKnjiga za sve koji ivezarobljeni u zablu
di, Forum, 01 Mar. 2014,
Intervju Drago Pilsel: Jesam, izdajnik sam. Izdao sam ustatvo! Pobjeda, Crna Gora, 30
Mar. 2013.


Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

The two strongest nationalisms of the (post)Yugoslav region are comparable

to each other in many respects including the ethno-confessional nationalistic
ideology amalgamated with religion and crucial roles for the churches as na
tional institutions allied with nationalistic parties. The relative advantage for
Croatian Catholicism is the outcome of several factors such as the following:
First, the decline of Serbian nationalism after the defeat of Serb separatism in
Croatia (1995), fall of Miloevi (2000), and the loss of Kosovo (2008). Sec
ond, the alliance between the Catholic Church in Croatia and the regime of
Franjo Tudjman (1990-1999) under which the Church was made the de facto
state religion and vital national institution authorized with arbitrating what
is patriotic and what is not. In short, the Church not only became a part of
the new power structure but its most powerful institution. At least since the
20th century, no other Balkan or European national church has acquired such
amount of power, wealth and influence comparable to present-day Croatian
Catholicism. Third, since the demise of Tudjman, there has been a continu
ous mobilization of right-wing nationalist and conservative forces. This het
erogeneous movement acknowledged the Church as its supreme authority.
The mobilization advanced over historical controversies and various largely
invented or exaggerated threats to the faith and nation such as unrepentant
communists, nationally unfit Croats, homosexuals, Serbs, Jews, freemasons,
etc. Consequently, the conflict continues within Croatia also destabilizing the
neighboring countries, particularly Bosnia-Herzegovina and Serbia. To make
things worse, because the new national ideologies, systems, institutions, and
regimes that have been established in the region through the 1991-1995 war
draw legitimacy from the interethnic, religious, and ideological conflict, ha
tred and an extended state of siege mentality in postwar societies, changes for
the better are not feasible without the change in the established structures of
power, including the national majority religions.
However, Croatian clerical nationalism as the most rigid among the car
riers of the bad tendencies is not homogenous as either church, or political
movement or cultural project; a gradual change for the better may eventu
ally come. In the Church, there are various factions, autonomous, moderate
or reform-minded, and others dissenting or departing from the mainstream
in various ways including radical options. The episcopal elite includes right
wing militants, centrist opportunists, and moderately progressive bishops.
Although the former two groups now seem more influential than the third
faction, for the reasons that world Catholicism is currently under a reformminded papacy and Croatia is an EU and NATO member, the moderates and
opportunists may under outside pressures shift the course to isolate the ex
tremists and alter the strategy of the extended conflict. In addition, there are
autonomous progressive clerical circles such as Bosnian Franciscans, particu


larly faculty members at the Franciscan School of Theology in Sarajevo. There

are also radical critics of corruption and religious nationalism on the Catho
lic left such as the notably Croatian internet portal Cross of Life. There are
also activist individuals, either on the Catholic right or left, including radical
converts testifying ideologically as well as spiritually. In spite of the current
Church-backed shift to the nationalistic far right in Croatia, rise of another
Tudjman is improbable because of the EU framework. Besides, the country
is hard to homogenize and mobilize for conflict as it used to be possible in
the early 1990s. Accordingly, it is questionable for how long this strong Croa
tian nationalism can retain the current level of mobilization. In all likelihood,
Croatian nationalism will lose momentum and decline except in case of a
recovery and comeback of Serbian nationalism that would primarily focus on
Croatia and Bosnia-Herzegovina.


Zlatiborka Popov Mominovi

UDC 316.7:159.953.3(497.6)
Filozofski fakultet Univerziteta u Istonom Sarajevu

Vladimir Klaar

Fakultet politikih nauka Univerziteta u Banjoj Luci


Saetak: U poslijeratnoj BiH pamenje predstavlja i dalje veliki izazov, s tim da pame
nje nije neto statino ve se performativnim ponavljanjem petrifikuje u fukoovskom
smislu arheologije znanja kroz slojeve interpretacije koji esto potiskuju i same Doga
aje. Da bi se dublje zalo u ove procese, u radu e se kvalitativnom metodologijom na
principu izdvojenih primjera uz odreene kvantitativne pokazatelje analizirati neki se
gmenti aspekti diskursa dveju hrianskih crkava u njihovoj meuigri izmeu prolosti,
sadanjosti i budunosti. Posebna intencija rada je svojevrsno razotkrivanje a u duhu
veberijanskog razmaijavanja sveta, diskurzivnih stragija religijskih narativa u njegovoj
isprepletenosti sa teopolitikim da bi se prepoznali aspekti selektivnog pristupa prolo
sti radi uspostavljanje naturalizovane tiine kolektivnog pamenja. Takoe, ukazae
se i na diskurzivne nie otklona koje doprinose da se kroz odgovoran pristup pamenju
i otvorenost prema Drugome podstakne transformacija drutva. Jer, deridijanski ree
no, bez bivstvujueg Drugog, nikakva etika ne bi bila mogua.
Kljune rei: kolektivna memorija, narativi Crkava, viktimologija, transformacija dru
tva, Bosna i Hercegovina

U kontekstu bh. drutva je postalo gotovo zdravorazumska i opte prihvae
na pretpostavka da je uloga i javni znaaj Crkava i verskih zajednica itekako
bitan, kako za one koje ovakav jedan ulazak religija na javni trg pozdravljaju
tako i za one koji ga kritikuju. Religijska pripadnost, kako god je tumaili,
bilo kao lini izbor ili gotovo prirodjena pripadnost da bi se tu-bivstvovalo u
ovdanjem post-konfliktnom drutvu i konsocijacijskom politikom sistemu
ima ne malu ulogu, budui da konstruie na performativan nain razliite
oblike pripadnosti i njihovih meusobnih suodnoenja ne samo na verskoj
ve i na etnikoj, politikoj i idejno-ideolokoj ravni. Jer, kao to ukazuje
Vlaisavljevi, etnikom telu je, da bi opstalo iz bezdana prolosti i svoje preddatosti potrebna odreena kultura odn. u bh. kontekstu religija da bi osmi


slila komunitarnu geneologiju (Vlaisavljevi, 2015: 73). Ova pripadnost se

mora potvrivati i kroz odreene diskurzivne strategije koje verske zajednice
koriste da bi ju potvrdile imajui u vidu da, kako se istie u kritikoj teoriji
diskursa da ovi nisu samo odraz socijalne stvarnosti ve i da je oblikuju (Van
Dijk, 2003). Oni esto pretenduju svojevrsnoj hegemonistikoj artikulaciji
koja esto koristi i uspostavlja granice izmeu nas i njih da bi stabili
zovala vlastiti, interni diskurs (Torfing, 2002: 9). Razliite analize sadraja
to verskih glasila to poruka i pouka verskih lidera potvruju ovu inje
nicu. Srpska pravoslavna crkva svoje ime i drutvenu funkcionalnost mora
potvrivati stalnim referiranjem na srpstvo, dok Katolika crkva iako nema
nacionalni prefiks na ovim prostorima obitava poglovito kao Crkva u Hrva
ta. Islamska zajednica takoe ima nedvojbenu ulogu u inauguraciji novona
stalog bonjatva, i ovi religijski narativi zasigurno tvore pojam poznat kao
No, da bi pojam bio uinkovit i operativan on se mora stalno i iznova po
tvrivati na nivou praktinog, nekad i pragmatskog koja se uglavnom manife
stuje kao usmerenost prema sebi i vlastitoj grupi da bi se ona samopotvrdila,
a razliiti religijski narativi koji struje kroz javni etar pomau u ovom sampo
tvrivanju. Ovi procesi se deavaju ne samo na nivou visoke verske hijerarhije
ve i verske i svake druge svakoadnevnice, ne bi li etnokonfesionalnost proi
zvela kao business as usual, a na ta je posebno ukazao Mark Billig u svojim
tezama o tzv. banalnom nacionalizmu koji na ovim prostorima ima konfesio
nalna odzvanjanja. Banalni nacionalizam ne mora uvek biti skroz vidljiv, a na
ta ukazuje istoimeni autor, ali se on esto mobilie u odreenim vremenskim
periodima (npr. u periodima sukoba) da bi se nakon jenjavanja sukoba po
vukao na razine ljudske svakodnevnice i stvorio svojevrsni oblik naturalizo
vane tiine kolektivnog pamenja to pak ne znai da je manje operativan (v.
Billig, 1995).

Metodologija studije
Cilj ovog rada je da se razotkrije ova operativnost na nivou recentne verske
svakodnevnice, koja moe da ima to formu svakodnevnog verskog praznova
nja i dogaajnosti koje sadre razliite poruke oko kojih se konstruie i odre
eni red stvari u svetu, ali takoe moe imati i teoloko-politiki oznaitelj
koji se kroz meuigru transcedentnog i ovovremenog pokuava to teoloki
potvrditi i osnaiti ne retko u svrhu potvrivanja ovdanjih drutvenih odnosa
i hijerarhija ukljuujui i indirektnu legitimizaciju sukoba kroz kult estog
referiranja na vlastite rtve i portvovanja.
S tim u vezi, metodom izdvojenih primera uz odreene kvantitativne
pokazatelje pokualo se dublje zai u diskurs dve hrianske zajednice u BiH29

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

Srpske pravoslavne Crkve i Katolike crkve. Analizirani su portali ove dve

verske zajednice, sa akcentom na Vrhbosansku nadbiskupiju i Dabrobosan
sku mitropoliju. Ovi portali imaju slinu strukturu, a kako je sedite ove dve
administrativne jedinice u Sarajevu koje pretenduje na multikulturanost i
otvorenost pokualo se razotkriti kako se deava, bez bitnijeg referiranja na
ovaj geografski lokalitet1, meuigra izmeu prolosti, sadanjosti i budu
nosti, otvorenosti prema Drugome odn. zatvorenosti, proizvodnja (selektiv
ne) kolektivne memorije ili pak skrivene historije (v. Abazovi, 2010: 109).
Analizirani su tekstovi u rubrici vesti budui da oni uglavnom referiraju na
tzv. religijsku svakodnevnicu kao i govori verskih zvaninika postavljeni na
ova dva portala. Islamska zajednica nije analizirana s obzirom na tekou u
poredbenosti s tim da se ova ne/poredbenost tumai u smislu Moltmanove
teze da su hrianske zajednice usmerene na oprost i da kod njih pojam rtve
ima znaajnu teoloku odrednicu koja se esto i drutveno-politiki upotre
bljava ali i zloupotrebljava.
Takoe, ono to treba istai da je re tek o inicijalnoj analizi: analizirana
su ukupno sto postova u rubrici vesti na ova dva portala i obraena kvali
tativno uz referiranje na odreenje kvantitavne pokazatelje u smislu zastu
pljenosti varijabli koje su se pokazale od znaaja za sam cilj studije, dok su
se postovi koji sadre obraanja verskih zvaninika analizirala na kvalitati
van nain u smislu diskursnih repertoara koji su u njima prisutni, a u vezi
sa varijablama u kvantitativnoj analizi. U kvantitativnoj analizi varijable su
se ticale prisustva viktimologije- koja je dalje operacionalizovana na nain
da li se radi o viktimologiji vlastite grupe, ili su u ovaj diskurs ukljueni i
drugi u smislu uvaavanja i njihovih rtava ili se pak pojam rtve koristi
univerzalno; potom da li je viktimoloki diskurs blai ili otriji; i na kraju
vremenski kontekst- da li je diskurs okrenut prolosti, sadanjosti ili pak bu
dunosti uz mogunost njihove kombinacije u analiziranom postu. Budui
da se kolektivna memorija pogotovo u postkonfliktnim drutvima gradi kroz
i oko viktimolokih narativa, i da se ona da bi se osnaila ne referira samo
na prolost ve i na sadanjost i budunost, kroz ove oznaitelje pokualo se
ukazati kako se kolektivna memorija u okviru Crkava gradi i uva, to na
nivou uslovno reeno izvetavanja o verskoj svakodnevnici to u teopoliti
kim govorima verskih zvaninika. Preklapanjem ova dva nivoa, budui da i
verski zvaninici referiraju na i uestvuju u verskoj svakodnevnici dodatno
se osnaujuju razliiti -izmi, ukljuujui i one koji su u bliskoj vezi sa kolek
tivnom memorijom.
Iako je sedite Vrhbosanske nadbiskupije i Dabrobosanske miropolije u Sarajevu, glavnom
gradu BiH, ove dve verske zajednice imaju svoju centralu van BiH te je referiranje na lokalitet,
bar u kontekstu ovog rada, od manjeg znaaja.



Rezultati analize
Proizvodnja kolektivne/selektivne memorije
na nivou verske svakodnevnice
Da bi se ukazalo kako se u fukoovskom smislu vri tzv. proizvodnja kolektivne
memorije analizane su najpre rubrike vesti na dva navedena portala. Jedna od
opasnosti lei u njihovoj pomalo turoj strukturi jer su vesti najsiromaniji
navinarski anr (uri, 2003: 5), ali uprkost tome ona moe biti obogaena
pokazateljima koji su bitni za predmet ove analize. Razliite dogaaji i pro
pratne poruke iz tzv. ivota verskih zajednica nalaze svoje mesto u ovoj rubri
ci, koja nam stoga moe bar inicijalno ukazati na operativnost strategija ove
U analiziranih sto postova u periodu od aprila 2015. do unazad2 uoeni su
odreeni trendovi, slinosti i razlike u diskursu ove dve hrianske zajednice.
Pri razliitim verskim prigodama, o emu govori i sam naziv postova (obnova
hramova, proslava znaajnih verskih praznika, promocijama verske i sline li
terature, pomo poplavljenim podrujima i sl.) ne retko se provlai i odreeni
viktimoloki diskurs, esto samo naizgled Hristoliki, s tim da se u odreenim
sluajevima koristi za petrifikaciju samortvovanja i okrivljavanja drugih za
vlastite rtve ali uz odstupanja u smislu da se rtve i razliite dimenzije ovog
pojma ukljuujui i ratne zloine koriste ili za kreiranje selektivnog pamenja
ili u smislu pouke da se tako neto ne ponovi i da se ove pouke iskoriste kako
za preoblikovanje sadanjosti tako i budunosti. Stoga i sama kolektivna me
morija moe biti ili iskljuujua ili transformativna.
Kada je o distribuciji frekvencija re uoene su odreene poetne razlike u
samom broju postova koji su relevantni za nau inicijalnu analizu. Od ukupno
sto postova analiziranih na oba portala, na postu Vrhbosanske nadbiskupije
zabeleeno je 29 postova koji su se mogli analizirati na osnovu postavljenih
varijabli, a u sluaju Dabrobosanske mitropolije ukupno 15 postova. S tim u
vezi, moe se ukazati da je u analiziranom korpusu u sluaju Katolike crkve
bilo u veoj meri prisutno referiranje na rtve povodom razliitih prigoda- bilo
da je re o prenetim obraanjima pape ili lokalnih veskih zvaninika, obe
leavanju verskih praznika i drugih dogaaja organizovanih od strane verskih
zajednica, u sluaju drutvenih prilika i neprilika kao to su nedavne poplave
i problema sa kojima se suoavaju Hrvati povratnici. No, u sluaju Katolike
crkve je u neto veoj meri bila prisutna okrenutost sadanjosti i budunosti s
tim da je i u ovim sluajevima ova okrenutost esto bila praena i navodima o
Zavrni period pri tom varira u zavisnosti od intenziteta postavljanja sadraja tj. postova u
rubrici vesti na ova dva portala.


Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

vlastitoj viktimologiji. Uprkos ovoj okrenutosti sebi, moemo uslovno reeno

da se ona koristi i kao svojevrsni apel na transformaciju drutva. Ipak, ovaj po
ziv na transoformaciju esto sadri i skrivenu notu okrenutosti sebi budui da
se ona esto situira u probleme Hrvata povratnika te se na taj nain interni dis
kurs i dalje uva i konstruie vlastiti identitet. Transformacija drutva (okrenu
tost budunosti) se stoga priziva da bi se poloaj Hrvata povratnika popravio
ali opet i ne retko u kontekstu drutvene saradnje i pluralnosti. No, ova okre
nutost budunosti je ipak u veem broju sluajeva postavljena i predstavljena u
kombinaciji sa usmerenosti ka prolosti i sadanjosti- nekadanja stradanja se
povezuju sa sadanjim problemima a okrenutost ka prolosti je povezana i sa
sadanjom borbom za ouvanje vlastite tradicije i proverenih vrednosti koje se
predstavljaju kao ugroene. Stoga i ovde operie povezanost izmeu kreiranja
kolektivne memorije i drutvene promene. Uprkos ovim trendovima uoena
su i odreena odstupanja, npr. u postu Kardinal Pulji primio veleposnalicu
SAD-a N. E. Gospou Maureen (03.02.2015) akcenat je na izgradnji pomire
nja, suivota i stvaranja boljih uslova za ivot svih stanovnika BiH. Kardinal
Pulji je pri tome istakao da na prolost treba gledati realno, a ne mitoloki...,
jer samo takav pogled na prolost vodi u bolju i pravedniju budunost3. Post
stoga uopte i nema viktimoloki diskurs i nije usmeren ka vlastitoj grupi ve
alje pozitivnu poruku svim ljudima i zajednicama uz ukazivanje na sadanje
probleme (kao to su nedostatak vladavine prava, ekonomski problemi) koji se
trebaju reiti radi ire transformacije drutva.
No, viktimologija, stepen njene otrine i vremenski okviri zavise i od same
teme odn. uslovno reeno svrhe posta. Kao to se i dalo oekivati u postovima
koji se odnose na estitanje verskih praznika drugim verskim zajednicama, u
izvetavanju o mirovnim aktivnostima (npr. u okviru projekta go4peace) vikti
molokog diskursa i nema, prisutna je otvorenost prema drugim zajednicama
s tim da se u mirovnim aktivnostima koriste sve tri vremenske dimenzije u
smislu pouke i poduke radu na transformaciji drutva na fonu unapreenja
ljudskih odnosa i uopte itavog drutva. Kada je o intenzitetu viktimolokog
diskursa re on je u veini postova blai- izuzetak ini post U Travniku pred
stavljen prvi zbornik radova komisije HBK i BKBIH za hrvatski martirologij
gde dominira vie nego izraen diskurs vlastitog stradalnitva za vreme komu
nistike vladavine. Ovo stradalnitvo se poredi sa stradanjima prvih hrian
skih muenika te mu se daje i teoloki naboj. Apel na precizno utvrivanje
komunistikih zloina je praeno navodima poput Jednom komunist, zauvi
jek komunist!, a sam komunizam se poistoveuje sa jugoslovenstvom i antihr
vatstvom. Izjava Alojzija Stepinca pred sudom u Zagrebu da nemaju moralno
pravo da sude oni koji sve zloine pripisuju ustaama i domobranima se koristi
da bi se ova viktimologija pojaala, ali i da bi se zamaglio nivo i stepan strada



nja koje su ove dve uslovno reeno ideologije proizvele. Na opasnost ovakvih
strategija ukazao je i uveni nobelovac, knjievnik Hajnrih Bol u svom spisu
Cena pomirenja, ukazavi da se zloini ne smeju sravnjavati a rtve tretirati po
sistemu voenja bankovnih bilansa i po sistemu ponude drugih nevino stra
dalih (Bel, 2007: 22). Tzv. pomirbenjaci u crkvenih redovima su smeteni u
izrazito negativan kontekst mirenja sa svima po sistemu dodvoravanja, te kroz
tekst provejava i ton nepomirljivosti i selektivnog pamenja uz stalno referi
ranje na vlastita stradanja u prolosti bez ikakvog navoenja da se iz stradanja
mogu izvui pouke za bolje odnose u budunosti.
Stoga se moe uslovno reeno zakljuiti da na analiziranom portalu domi
nira, kada je prisutan, blai viktimoloki diskurs uz odreena odstupanja, ali
sa napomenom da je u veoj meri prisutna okrenutost sadanjosti i budunosti
bilo da je re o boljim uslovima za ivot vlastite Crkve i vernika ili svih stanov
nika Bosne i Hercegovine. Stoga je i kolektivna memorija prilino hibridna
jer se simultano koriste razliite reprezentacije, znaci i simboli. Oni su stoga
uslovno reeno i drutveno uinkovitiji jer su prilagoeni razliitim situacio
nim okvirima i deluju neutralnije.
U sluaju Srpske pravoslavne Crkve uoene su odreene slinosti i razlii
tosti. Kada je o uoenoj slinosti re, ono to treba naglasiti je da je u analizira
nom korpusu viktimoloki diskurs i kad je prisutan isto tako blai- on nije pro
praen u sluaju oba portala negativnim emocijama, pozivima na nove sukobe
i sl. On vie ima ulogu odavanja poasti rtvama s tim da se, imajui uvidu da
se uglavnom koristi u kontekstu okrenutosti vlastitoj zajednici moe raditi i
odreenoj iskljuivosti. Viktimologija je esto situirana u kontekse prolosti,
sadanjosti i budunosti i to je takoe zajednika karakteristika oba portala s
tim da u sluaju portala Dabrobosanske mitropolije ima vie navoda koji su
okrenuti prolosti. Vlastite rtve se smetaju u razliita konfliktna iskustva iz
prolosti- kao to su Prvi srpski ustanak, Prvi svetski rat, Drugi svetski rat i to
je specifikum u odnosu na analizirane postove na portalu Vrhbosanske nad
biskupije. Stradalnitvo iz ovih perioda se kombinuje sa stradalnitvom vla
stitog naroda u proteklom ratu s ciljem proizvodnje kolektivnog, selektivnog
pamenja u kojem je srpski narod iskljuivo bio u poziciji rtve. Ovakav jedan
zaarani krug viktimologije nosi opasnost nemogunosti iskoraenja a na ta
je upozorila Hana Arent: Iz njega se teko moe iskoraiti jer nepomirljivost
nalikuje na neuspene pokuaje arobnjakovog uenika da razbije kletvu.
Ono to je specifikum analiziranih postova na portalu Dabrobosanske mi
tropolije je vei konzervativni pa i pomalo anahroni ton budui da se odreene
deavanja a u kojima su uoene varijable koje su od interesa za ovaj rad smeta
ju u kontekst ouvanja vlastite tradicije koja se esto izmeta iz konteksta dru
gih drutvenih problema koji se dotiu apstraktnijim teolokim govorom, te
se postavlja pitanje, a na ta su ukazali neki kritiki nastrojeni teolozi koliko je

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

ovaj govor zapravo autentian (Kristi, 2013: 35). Ouvanje vlastite tradicije se
tako proizvodi kao najvei problem i izazov sa kojim se suoava srpski narod.
No, u nekim sluajevima ipak nije re o pukom tradicionalizmu. Tako u postu
Udaljavanje od Boga je sjedinjavanje sa strahom (16.03.2015) a koji se tie
predavanja vladike Grigorija je prisutna i okrenutost drugima i dominira ton
vanosti line religioznosti radi vlastitog oslobaanja i zbliavanja sa drugim
ljudskim biima. No i ovaj govor, uprkos odstupanjima od dominantnog tona
portala, je u prilinoj meri dekontekstualizovan bar u nainu na koji je prenet
i hrianske poruke stoga nemaju dovoljnu emancipatorsku snagu iskoraka iz
ustaljenih kolektivnih narativa.
Na portalu Vrhbosanske mitropolije ima i postova koji se tiu meureligij
skih susreta, misa za mir, mirovnih inicijativa, zajednikih molitvi, dok je na
portalu Dabrobosanske mitropolije uoen samo jedan slian post a koji se tie
radionice odrane u Istonom Sarajevu od strane Pravoslavne omladine o ne
nasilnoj komunikaciji. No, i ovi postovi se u sluaju Vrhbosanske nadbiskupije
koriste u nekim sluajevima da bi se referiralo na probleme vlastite zajednice.
Tako npr. u testku Mons. Zovki primio tri skupine stranih turista (8. Svib
nja 2014) imamo izrazito hibridan diskurs. S jedne strane radi se o susretu na
kom se ukazuje na nepovoljan poloaj Hrvata u BiH ali se ovaj poloaj smeta
u okvire vrednosti kao to su pluralnost i saradnja. Stoga i on slui samopo
tvrivanju kolektivne viktimoloke naracije ali je referiranjem na univerzalne
vrednosti ublaen te kao to smo ve naveli, hibridan i naizgled neutralan. No,
teoretiari i istraivai koji rade na fonu kritike teorije diskursa istiu da se
nijednom diskursu ne sme prii kao neem nevinom i neutralnom.
Na osnovu ove inicijalne ali opet ture analize, koja proizlazi i iz same
strukture analiziranih sadraja- naime, re je o rubrici vesti a vesti same po
sebi, kao to smo ukazali, predstavljaju najsiromaniji novinarski anr, mogu
se ipak naslutiti odreeni mehanizmi na osnovu kojih se re/konstruie kolek
tivna/selektivna memorija. Nju svakako proima viktimologija koja je u slu
aju oba portala blaa jer ne poziva i ne implicira na nove sukobe i njom ne
dominira diskurs iskljuivosti osim u par izuzetaka. No i kad te iskljuivosti
nema, ipak je re o neem internom koje moe da sadri skrivene obrasce ne
jednakosti pa i diskriminacije (Van Dijk, 2003). Razlike koje su uoene je da
se na portalu Dabrobosanske mitropolije da uoiti vea okrenutost prolosti,
koja see do Prvog srpskog ustanka, s tim da se ona kombinuje sa kultom rtve
iz nedavnog rata. Portal Vrhbosanske mitropolije ima vie sadraja okrenutih
sadanjosti i budunosti no i oni su smeteni u kontekst nepovoljnog polo
aja Hrvata ali ne retko u kombinaciji sa pozivanjem na evropske vrednosti
pluralnosti, vladavine prava, ravnopravnosti naroda. Potonja takoe tei da
vlastite rtve i konkretizuje (npr. u postu o drinskim muenicima, o broju stra
dalih tokom i nakon socijalistike revolucije) dok se u sluaju Dabrobosanske


mitropolije srpske rtve esto predstavljaju na kolektiviziran pa i apstraktan

nain i povezuju sa rtvama iz razliitih vremenskih perioda. Na oba porta
la se poinioci pak prikazuju na kolektiviziran nain- npr. u pomenutom
tekstu o zloinima komunista nad hrvatskim narodom i svetenstvom se ovi
zloini jednostrano pripisuju ovoj ideologiji i svim njenim pristaama, s tim
da se u postovima Dabrobosanske mitropolije poinioci ree imenuju. Iako
je retoriki ansambl sadraja na portalu Vrhbosanske nadbiskupije bogatiji- u
njemu se referira mestimino i na evropske vrednosti i tekovine (kao to su
vladavina prava, jednakopravnost naroda i sl.) oni se ipak smetaju u okvi
re potreba vlastite grupe da bi se ova osnaila i ovim odrednicima. Sve ovo
ukazuje da je re o hibridnom diskursu koji, ak i kad je okrenut budunosti
ovu ne moe da ostavi neuprljanom vlastitim interesima koji se smetaju u
odreene drutvene situacije u svrhu proizvodnje odreenog drutvenog po
retka i stanja svesti koji se smatra poeljnim i koji je nedvojbeno povezan sa
selektivnim pristupom kada je o kolektivnoj memoriji re, ak i kad ova sadr
i ire odrednice. To ukazuje da same verske zajednice ne retko zaboravljaju
svoje univerzalne vrednosti i poruke i suavaju ih u etno-nacionalne okvire.
One su praene fenomenima poricanja (zvaninog i nezvaninog) i pamenja
(skrivene historije...) (Abazovi, 2010: 109), a vezano za razliita istorijska
razdoblja i pitanja (ne)izvesne budunosti.

Proizvodnja kolektivne/selektivne memorije

od strane Crkvene hijerarhije
Kolektivna/selektivna memorija se re/produkuje i na viem nivou, u istupi
ma, izjavama, besedama verskih zvaninika. Njihovi narativi su slojevitiji te
stoga i zanimljiviji i tei za analizu. No i oni sadre odreene kognitivne mape
i retorike repertoare koji su prisutni i u prvoj analizi s tim da se artikuliu na
slojevitije naine. Oni slue medijaciji odreenih vrednosti koje su nedvojbe
no hrianske ali koje da bi bile operativne u postojeim konstelacijama koriste
reprezentacije, simbole i znakove koji reflektuju i utiu na ovdanji drutveni
Kada je re o objavljeni besedama, govorima i obraanjima mitropolita Da
brobosanske mitropolije, ukljuujui i nekoliko postavljenih intervjua iz dnev
nih novina, prisutna je transmisija hrianskih vrednosti u smislu referiranja
na mir, ljubav, toleranciju, dostojanstvo svakog ljudskog bia. Viktimolokog
diskursa koji bi bio okrenut proizvodnji selektivne kolektivne memorije goto
vo i da nema, i podvlae se vanosti saradnje izmeu verskih zajednica i kao
pozitivan primer se navodi rad Meureligijskog vijea u Bosni i Hercegovini
(MRV). No uprkos tome, mogu se iitati slojevi kreiranja selektivne kolek
tivne memorije koja koristi odreene strategije i kako se u teorijama diskursa

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

navodi odreene retorike ansamble u svrhu kreiranja stanovitih kognitivnih

mapa. Jedna od strategija je tzv. generalizacija- npr. u intervjuu za Dnevni Avaz
gde mitropolit istie da zloina ima u svakom narodu, potiskivanja- u nave
denom intervjuu gde se istie da ga Karadi i Mladi uopte ne interesuju a
potom i u intervjuu za Srnu gde je navedeno, a u kontekstu izgradnje i obnove
verskih objekata da to ne slui samo povratku ljudskog dostojanstva ve i da
se ne vide tragovi ovog rata. U intervjuu za Nezavisne novine moe se uoiti i
strategija retorikog obrata- govori se o rtvama drugih u smislu da oni iz reda
srpskog naroda koji su inili zloine zapravo brukaju i ine zlo svom narodu
i svojoj veri. Ovakav jedan repertoar zapravo upozorava na Moltmanovu tezu
da je hrianski sakrament pokore vie usmeren na poinitelje nego na rtve,
i da rtve trebaju slobodan prostor priznanja da viui iskau ono to im se
desilo (Moltmann, 2013: 90). Retoriki obrati se daju iitati i u (skrivenim)
tezama koje pozivaju sa jedne strane na zaborav, a s druge strane na vanost
pouke i poduke iz prolosti da bi se gradila bolja budunost, kao i u tezama da
se Crkva ne treba meati u politiku uz istovremeno prebacivanje politiarima
da ne sluaju verske poglavare te je re o strategiji koju neki istraivai nazivaju
diskursna strategija oksimoron (Vali-Nedeljkovi, 2014: 317). Na ovaj nain
se uz pomo ove navodne depolitizacije, navodne jer spaja nespojive suprotno
sti, zapravo i skida svaka odgovornost verskih zajednica koje su nedvojbeno
pre i tokom konflikta isti legitimizirale (v. Radulovi, 2002) i kriju antinomije,
na koje je upozorio Kneevi da se u isto vreme priziva pravda za rtve i dru
gaiji odnosi a da se u isto vreme zloini potiskuju kroz strategiju generaliza
cije a to ukazuje na nedostatak kritikog odnosa prema pripadnicima vlastite
zajednice i nedovoljne empatije prema rtvama onih drugih (Kneevi, 2014:
277). Time se stvara odreena selektivna kolektivna memorija kroz politi
ko-ideoloku interpolaciju religijskog diskursa (Kneevi, 2014: 274). One se
ogleda i u postavljenim besjedama mitropolita povodom najznaajnijih pra
voslavnih praznika. Pozivanje na ljubav, ivot, radost, na pobedu ivota nad
smru a koju simbolizuje Hristove vaskrsenje (Vaskrnja besjeda) ostaje na
nivou apstraktnog ali ipak univerzalnog teolokog govora koji se potom politi
zira i partikularizira tako to se u isto vreme poziva da prestanu klevete protiv
srpskog naroda. Ovo se potom ublaava pozivanjem na jednakopravnost svih
graana i pravo svakog naroda u BiH da uva svoje naslee i osobenosti4. Uz
pomo ovih slojeva, religijski diskurs postaje operativniji, to ne znai da osta
je zarobljem u okvirima vlastitog poimanja prolosti, sadanjosti i budunosti
to ga ini, kao to smo rekli uinkovitijim.
Kada je re o Vrhbosanskoj nadbiskupiji, ono to je oigledno je prisustvo
manje postova u kvantitativnom smislu. Poruke i poduke biskupa su smete
ne u dve rubrike: Citati i misli (



skup/citati-misli-poruke) i Propovijedi (

nadbiskup/propovijedi). Iako ima manje sadraja, daju se iitati podleue
poruke i poduke koje nisu uvek na prvi mah toliko vidljive, to ne znai da
su manje uinkotivite. Citati i misli pak predstaljaju kratke iseke iz perioda
to konflikta to postkonflikta. I ovde je na delu hibridni diskurs, koji je na
kad situiran u kontekst BiH drutva a nekad istrgnut iz istog. S jedne strane
se ire individualne poruke umotane u ljudskopravaki diskurs, no opet su
transmitovane u kontekst problema hrvatskog naroda koji opet to svoje hr
vatstvo transcendira kroz repertoare kao to su hrianska univerzalnost. Jer,
kao to je ukazao Kneevi, Boja prisutnost se ne moe porediti sa neim
vidljivim, (, 2010: 71), no s druge strane kao to istoimeni autor
navodi hrianstvo nosi breme trenutka i putem Ad extra critique demonstrira
svoju ukljuenost u razliite drutvene probleme koje apstraktni teoloki govor
esto i ne vidi (ibid, 57). Ovi aspekti su i te kako vidljivi u obraanjima biskupa
Vrhbosanske mitropolije. Biskup sjedne strane adresira konkretne probleme,
i uglavnom ih smeta u problem Hrvata u BiH mada ih transmituje ili kroz
ljudskopravaki diskurs ili kroz univerzalne hrianske poruke. No, ljudsko
pravaki diskurs se smeta u kontekst manjeg broja Hrvata u BiH koji su stoga
izloeniji diskriminaciji, te se postavlja pitanje da li bi ovakvih zahteva bilo da
su Hrvati eventualna brojana veina u BiH. U isto vreme, biskup smatra da
se svi trebaju oseati kao kod kue na celoj BiH, a s druge strane da e Crkva
delovati bez obzira kako se drava zvala. Tu vidimo preklapanje partikularnog
i univerzalnog, to je u isto vreme i produkt odanjih konstelacija. U duhu na
voda autora Kneevia i teze da se Boja prisutnost ne moe porediti sa neim
vidljivim, biskup u svojoj propovedi Perspektive opstanka i povratka insistira
na univerzalnom hrianskom diskursu. No uprkos tome, sad termin opstanka
ukazuje da je diskurs ne samo univerzalan ve i etnokonfesionalno situiran jer
pojam opstanka nosi biologiziran naboj koje hrianstvo moe i treba da tran
scendira. Uprkos injenici da biskup istie da se snaga vidi u raspetom Kristu,
a ne u partikularnoj pripadnosti univerzalnoj, svetoj, Katolikoj crkvi. Jer, i
katolika je u svetu 18%, kao i Hrvata u BiH, to ih ne ini manje relevantnim
jer Hrianstvo svojom univerzalnou transcendira partikularitete.
Kada je o prolosti, sadanjosti i budunosti re, kao bitnom segmentu ove
analize, biskup koristi ove vremenske retorike repertoare. S jedne strane, isti
e se da je batina neto sveto, a s druge da je pratanje temelj budunosti. No,
nije jasno na konkretnom planu kako se batina moe implementirati za zalog
budunosti, i kako se rane koje se pominju mogu hrianski transcendirati. U
kontekstu suivota i boljih odnosa biskup upozorava na politike zloupotrebe,
s tim da se ne daje konkretan uput kako Crkva u Hrvata takva zloupotre
be moe prevazii. Iz toga se moe zakljuiti da je Katolika crkva operativna
stvarajui razliite kanale asocijacija u lakanovskom smislu, gde su oznaeni

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

i oznaitelj u kostantnoj meuigri. No, ako to nije konkreitizovano, postoji

opasnost da crkvena hijerarhija ove meuodnose na kraju interpretira u skla
du sa svojim interesima, ovozemaljskim i kvazitranscedentnim. Ovo naravno
proizlazi iz svojevrsnog siromatva analiziranih rubrika, to pak ne znai da
one daju bitne indikatore koji su bitni za nau temu.

Umesto zakljuka
U ovom radu se pokualo ukazati, kroz kvantitativnu ali i kvalitativnu analizu
postova na portalima dve hrianske zajednice, kako se sprovodi tzv. selek
tivna kolektivna memorija ali i suoavanje sa prolou a time indirektno i
problem tranzicijske pravde. Ovi pojmovi se ne tiu samo institucionalnog as
pekta, koji preti da sklizne u lani hrianski transcedentalizam i visokoparne
neuinkovite tonove, te je stoga bitno adresirati i tzv. versku svakodnevnicu.
Stoga su analizirani postovi u rubrici vesti ali u vezi sa porukama i podukama
koje dolaze od crkvene hijerarhije. Ono to imamo na delu je svojevrsna, pa i
zamaskirana proizvodnja etnokonfesionalnog identiteta kao business as usual,
ma koliko ona bili retoriki obogaena ljudskopravakim i/ili pak hristolikim
diskurskom. Upravo kroz ove razliite poveznice diskurs i/ili praksa postaje
Obe Crkve, a na ta je ova inicijalna analiza pokazale grade svoj martiro
logij, vie ili manje selektivan kreui se izmeu sadanjosti, prolosti i bu
dunoti, ovovremenog i transcedentnog. Univerzalnost, pratanje, suivot
se priziva s tim to se uglavnom smeta u kontekst vlastite verske zajednice
tanije vlastite etnokonfesionalne grupe. Stradanja se esto navode ad hoc, u
skladu sa vlastitim dogaajnostima i verskim ivotom koji moe biti vie ili
manje dinamian. Rane iz prolosti se nekad konkretizuju ali se ipak vie na
vode apstraktno to je opet povezano sa injenicom da su vesti najsiromaniji
novinarski anr. Naracija, dijalog su stoga sueni zbog ovakvog okvira to ne
znai da se ne deavaju, ali se iz ovog korpusa ne moe jasno uitati njihova
konkretna implikacija i uinak. S tim u vezi, iako na analiziranim postovi
ma postoje elementi koji su znaajni za nau analizu, oni su ipak sueni iako
kroz njih provejavu univerzalni hristoloki tonovi koji se mestimino smetaju
u kontekst istinskih problema vernika. Uprkos slinostima, postoji i stanovita
razlika, a to je vea prisutnost ljudskopravakog diskursa na portalu Vrhbosan
ske nadbiskupije, s tim to se isti, u kontekstu pomirenja a i trancijske pravde
vie smeta u svojevrsnu okrenutost prema vlastitoj grupi. Ono to je svakako
bitno a na ta je ukazano i u nekim drugim analizama da je potrebna siste
matska i ujedno dinamina postkonfliktna teologija, koja, kako istiu Sremac
i Beuk, moe postati osovina za barem odreeni broj vernika kao i crkvenih
struktura (Sremac & Beuk, 2013: 47).


Abazovi, D. (2010). Religija u tranziciji. Eseji o religijskom i politikom. Sarajevo: Rabic
Bel. H. (2007). Cijena pomirenja. Beograd: Heinrich Bll Stiftung
Billig, M. (1995). Banal Nationalism. London: Thousand Oaks and New Delhi: SAGE
Cvitkovi, I. (2013). Encountering Others. Religious and Confessional Identities in Bosnia
and Herzegovina. Ni: Yugoslav Society for the Scientific Study of Religion
, . (2012). .
. :
Kneevi, N. (2013). Towards a Theology After Srebrenica and the Scaffolds of Former
Yugoslavia on Metzian Terms U Kneevi, N., Popov Mominovi, Z. (ur.): Uloga re
ligije u pomirenju i tranzicionoj pravdi. Novi Sad: Centar za istraivanje religije, politike
i drutva, str. 103116
Kneevi, N. (2014). Kultura seanja, problem selektivizacije i politizacije religije u
verskom medijskom ogledalu, Uloga medija u normalizaciji odnosa na Zapadnom
Balkanu. Novi Sad: Filozofski fakultet u Novom Sadu i Centar za istraivanje religije,
politike i drutva, str. 271- 287
risti, A. (2014). Tiranija religijskog. Ogledi o religijskom bezbotvu. Sarajevo: Rabic
Lasi I. (2013). Pomirenje i vjerske zajednice u BiH U Kneevi, N., Popov
Mominovi, Z. (ur.): Uloga religije u pomirenju i tranzicionoj pravdi. Novi Sad: Centar
za istraivanje religije, politike i drutva
Moltman, J. (2011). Opratanje grijeha... A tko opravdava rtve U S. Sremac, Z.
Grozdanov, N. Kneevi (ur.): Opasna sjeanja i pomirenje. Kontekstualna promiljanja
o religiji u postkonfliktnom drutvu. Rijeka: Ex libris, str. 8791
Popov Mominovi, Z. (2008). Serbian Orthodox Church Images of the Religious
Others In C. Moe (Ed.): Images of the Religious Other. Discourse and Distance in the
Western Balkans. Novi Sad: CEIR in cooperation with Kotor Network, pp. 125146
Sremac, S., Beuk, S. (2013). Svet i sveto. Odabrani teoloki eseji. Beograd: Otanik
Van Dijk, T. A. (2008). Discourse and Context. A sociocognitive approach. Cambridge
and New York: Cambridge University Press
Vali Nedeljkovi, D. (2014). Patrijarh Srpske pravoslavne crkve, Prajd, onlajn javnost,
Uloga medija u normalizaciji odnosa na Zapadnom Balkanu. Novi Sad: Filozofski
fakultet u Novom Sadu i Centar za istraivanje religije, politike i drutva, str. 309324
Vlaisavljevi, U. (2015). Etniki i vjerski identitet u Bosni i Hercegovini: imperije, ra
tovi i preivljavanje, Concilium, God. LI/Broj 1/Veljaa 2015, str. 6374


Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

Zusammenfassung: In der Nachkriegszeit von BuH stellt die Erinnerung immer noch
eine groe Versuchung dar, wobei die Erinnerung nichts statisches ist, sie wird mehr
durch das performative Wiederholen, im foucaultschen Sinn der Archologie des Wis
sens und durch Interpretationsschichten, die sogar sehr oft die Geschehnisse verdrn
gen, petrifiziert. Um tiefer in diese Prozesse einzugehen, werden in dieser Arbeit, mit
der qualitativen Methodologie nach dem Prinzip auserwhlter Beispiele und unter be
stimmter quantitativer Anzeichen einige Segmente der Diskursaspekte zweierlei christ
licher Kirchen in ihren gegenseitigen Spielereinen zwischen der Vergangenheit, der
Gegenwart un der Zukunft analysiert. Ein besonderes Vorhaben dieser Arbeit ist die
Offenbarung im Sinn der weberianischen Entzauberung der Welt, die Diskursstrate
gien religiser Erzhlungen in ihrer Verflechtung mit dem Theopolitischen, damit man
die selektiven Herangehensweisen in der Vergangenheit erkennt und die naturalisier
te Ruhe des kollektiven Gedchtnisses herstellt. Es wird, ebenfalls, auch auf die dis
kursiven Nischen fr Ablenkungen hingewiesen, die dazu beitragen, dass man durch
eine verantwortungsbewusstee Herangehensweise an die Erinnnerungen und durch die
Offenheit gegenber anderen eine Gesellschaftstransformation frdert. Da ohne das
Dasein der anderen, deridianisch gesagt, auch keine Ethik mglich wre.
Schlsselwrter: kollektives Gedchtnis, Erzhlungen der Kirche, Viktimologie, Trans
formation der Gesellschaft, Bosnien und Herzegowina


Danica Igrutinovi

Fakultet za medije i komunikacije

Univerzitet Singidunum, Beograd

UDC 271.22(497.11)-432014


Saetak: Ovaj rad e pokuati da prui analizu diskursa jednog broja direktnih i in
direktnih javnih istupa Srpske Pravoslavne Crkve u toku 2014. godine u vezi sa dva
kompleksna pitanja, Paradom ponosa i pitanjem abortusa. Od posebnog interesovanja
su naini na koji se ove dve teme neretko povezuju (insistiranje na rodnim ulogama
koje navodno doprinose maksimalnom natalitetu, te religijski/seksualni nacionalizam)
i naini na kojima se njima bavi (brisanje granice izmeu sakralnog i sekularnog). Zbog
svetla koje moe da baci na ovu temu, detaljnije e biti analizirana simbolika litija koje
su organizovane 7. aprila i 28. septembra 2014. godine.
Kljune rei: SPC, rod, seksualnost, sakralno/sekularno, litije, religijski/seksualni na

Pitanje sa kojim se susree svako ko bi da pokua da se na bilo koji nain bavi
diskursom Srpske Pravoslavne Crkve jeste ta ili ko je Crkva? Kada
pominjemo Crkvu, mislimo li na vidljivu instituciju sa svojom jerarhijom i
klirom? Ili na nevidljivu zajednicu vernih koja prati Hristovo uenje, a koja
ukljuuje i mrtve (a moda i one koji formalno ne pripadaju nijednoj verskoj
organizaciji)? Kojom i ijom definicijom Crkve moemo da se vodimo? ini se
da je poteno uzeti u obzir stav po kome pojedinci iz Crkve koji govore o odre
enim temama to mogu initi samo kao pojedinci i samo Sinod u celosti moe
svojim javnim istupima predstavljati zvaninu Crkvu. (Bartulovi & paravalo
2013) U tom sluaju, meutim, SPC je imala samo jedan javni istup po pitanju
Parade ponosa poslanicu koju je ispred Sinoda potpisao Vladika Irinej Baki
NB: Rad nastaje u okviru regionalnog projekta Representation of Gender Minority Groups
in Media: Serbia, Montenegro and Macedonia pod pokroviteljstvom RRPP.
Verzija delova ovog rada na engleskom jeziku bie objavljena u Journal of Empirical Theology
u radu naslovljenom Pride Parades and/or Prayer Processions: Contested Public Space in Serbia
#Belgrade Pride 2014 i napisanom u koautorstvu sa Sranom Sremcem i Mariecke Van den Berg.


Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

2010. godine. (Irinej Baki 2010) Percepcija stava SPC po ovom pitanju koja
postoji u javnosti dosta se razlikuje od ove relativno blage zvanine pozicije.
Ta percepcija je formirana tokom godina pod uticajem mnogih drugih izjava
razliitih pojedinaca koji su se na razliite naine pozivali na autoritet Crkve
a od kojih se Crkva nikada nije ogradila zbog ega se ini i da nije poteno
ignorisati ovu percepciju kao neutemeljenu.
Stoga je poeljno pronai srednje reenje. Za potrebe ovog rada, smatra
se da se javni diskurs Srpske Pravoslavne Crkve moe proitati u 1. medijima
pod direktnom kontrolom Crkvene jerarhije i 2. izjavama zvaninika Crkve u
drugim medijima. Za kvalitativnu analizu diskursa SPC po pitanju dve izabra
ne teme (abortus i Parada ponosa) koje se tiu rodno osetljivih grupa (ena i
LGBT populacije) e se stoga uzeti u obzir sledei korpusi tekstova:
1. Izabrani tekstovi iz tampanih medija pod kontrolom Crkve (Pravoslavlje, Svetigora, Glasnik, Pravoslavni misionar, Svetosavsko zvonce) za period koji
obuhvata dve sedmice pre i dve sedmice posle Parade ponosa, kao i drugi tek
stovi koje proizvodi Crkva, a koji su izabrani zbog potencijalno bitnih datuma
na koje su objavljeni (hronolokim redosledom: Boina poslanica 2014. go
dinu, Sabornik za 6. april i 28. septembar 2014. godine, Vaskrnja poslanica za
2014. godinu, Poslanica Patrijaha Irineja pred najavljenu Paradu ponosa 2014.
godine i Boina poslanica 2015. godine).
2. Izabrani tekstovi iz dnevne tampe (Blic, Danas, Informer, Kurir, Po
litika) za period koji obuhvata dve sedmice pre i dve sedmice posle Parade
ponosa, i izabrane druge tekstove.
Osim izgovorenih rei i napisanih tekstova, u javni diskurs Crkve spadaju
i molitveni inovi koje klir SPC izvodi u javnosti.


Verska nastava je po prvi put posle Drugog svetskog rata uvedena u kolski
sistem 2001. godine. Ovime je Crkva dobila pristup jednoj dravnoj insti
tuciji i time, kako misli Drezgi, poinje period u kome se moe govoriti
o religijskom nacionalizmu u Srbiji u punom smislu tog termina. (Drez
gi 2015) Kao alternativa verskoj nastavi odmah je uveden i predmet na
zvan graansko vaspitanje oito osmiljen kao njen sekularni pandan.
U javnosti se ovaj predmet doivljavao kao promovisanje vrednosti koje se
obino pripisuju evropskim dravama i time bivao asociran sa pristupanjem
EU. Veronauka je time od samog poetka suprotstavljena predmetu koji se
moe nazvati Evronauka, a deca i njihovi roditelji podeljeni po ovoj kon
struisanoj dihotomiji, kao to je Baevi primetila u svom lanku Veronauka
i(li) evronauka. (Baevi 2005)


Iste, 2001. godine, pokuano je i prvo odravanje Parade ponosa u Beogra

du, kojom prilikom su desniari i huligani pretukli mnoge uesnice i uesnike.
Paradu ponosa organizovale su pre svega lezbejske i feministike grupe, iste
one koje su se devedesetih godina borile protiv ratova i nacionalizma. (Gree
nberg 2006)
Ovime se zacementirala konstruisana dihotomija tradicionalnih srp
skih i zapadnih vrednosti, oliena sa jedne strane Crkvom i desniarskim
organizacijama, a sa druge strane enskim i LGBT organizacijama. Diskurs
Crkve se sve vie oblikuje upravo kao suprotnost diskursa ljudskih prava i
demokratskih sloboda graana koji je povezan sa pristupanjem EU, i sve vie
polae pravo na tradicionalne srpske vrednosti koje se tumae kao prida
vanje najvee vanosti svemu to se doivljava kao patrijarhalno i etniki
srpsko. Sledstveno tome, javni diskurs SPC usredsreuje se na etnicitet (to
vie Srba koji kontroliu to veu teritoriju), tradicionalne rodne uloge (za
koje se iz nekog razloga misli da pospeuju ostvarenje prethodnog cilja), i is
kljuivanje Drugog (svako ko bi oteao ostvarenje prethodna dva cilja) to
su sve karakteristike religijskog nacionalizma. (Sremac 2015; Drezgi 2015)
Diskurs religijskog nacionalizma, koji naglaava ova tri cilja, lako se moe
proitati u velikoj veini stavova Crkve bar kako se o tim stavovima izve
tava u medijima po pitanjima od opteg javnog interesa kao to su Kosovo,
abortus i Parade ponosa.
Ono to se ne moe tako lako proitati jeste isto religijski diskurs. Ono
to Drezgi primeuje o stavu Crkve po pitanju abortusa da su zvanini re
ligijski diskursi abortus predstavljali primarno kao demografski problem, kao
pretnju biolokom opstanku nacije, a tek sekundarno kao moralno pitanje po
vezano sa hrianskom dogmom svetosti ivota (Drezgi 2015) moe se pri
meniti na druge delove javnog diskursa Crkve, posebno one posveene Paradi
ponosa. Umesto da se usredsrede na etike, doktrinarne i duhovne implikacije
abortusa i praktikovanih homoseksualnih odnosa u okviru hrianske teologi
je, oni iz Crkve iji se stavovi o ovim temama objavljuju naglaavaju zamiljene
instrumentalne efekte koje neposlune ene i homoseksualci i jedni i drugi
konstruisani kao Drugi nacije imaju na natalitet. Dominantna tema ovih
izjava tako obino biva znaaj poveanja broja etnikih Srba i jaanje srpske
nacionalne drave. Ne iznenauje, stoga, to ideologija pro-natalizma esto
povezuje diskurs Crkve o Paradi ponosa i abortusu.
Izjava Mitropolita Amfilohija pred Paradu ponosa 2009. godine eksplicit
no povezuje abortus i homoseksualnost kao neprirodno odbijanje da se raa
plod to se u ovom tumaenju Jevanelja po Mateju 3:9 oito odnosi bu
kvalno na razmnoavanje. (Amfilohije 2009) Patrijarh Irinej je 2013. godine,
upitan za stav o predstojeoj (i kasnije otkazanoj) Paradi ponosa, izjavio za
Politiku da u naem traginom vremenu nita nije tako ugroeno kao brak i

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

porodica. I brak i porodica se planski rue, a posebno gej paradom. Patrijarh

je dodao da srpskom narodu treba jo samo ta poast pa da nestanemo s
lica zemlje i da je umesto toga potrebno neto uiniti da se podstakne natali
tet. (Politika 2013) Zvanini sajt Saborne crkve u Beogradu ima itav odeljak
posveen borbi protiv abortusa, u kome se za demografsku situaciju u Srbiji
eksplicitno krivi slabljenje tradicionalnih rodnih uloga, to ukljuuje ensku
emancipaciju i homoseksualizam3 (sic).
Crkva se u poslednje vreme u svojoj upotrebi diskursa religijskog naciona
lizma prestala ograniavati na demografske i etnike teme, ve se poela zani
mati i za dravna pitanja. Javno mnjenje se podosta bavilo pomenutom izjavom
Mitropolita Amfilohija 2009. godine, iji bi se delova mogli tumaiti kao pretnja
nasiljem, posebno primedba da se drvo koje ne daje ploda see i u oganj baca
i pomen unitenja Sodome i gomore. (Amfilohije 2009) U ovom sluaju je ak
Poverenica za rodnu ravnopravnost osetila za shodno da izda preporuku Mi
tropolitu da se izvini LGBT zajednici za ovu izjavu iako izjava u potpunosti
pripada religijskom diskursu, a njeni najnasilniji delovi su citati iz Svetog Pisma
(koliko god njihova tumaenja mogu biti problematina u datom konteksu).
Manje je burnu reakciju javnosti izazvalo oiglednije meanje Crkve u sekularna
pitanja 2012. godine, kada je Patrijarh Irinej zahtevao da Vlada zabrani ne samo
Paradu ponosa, ve i izlobu Elizabet Olson Valin Ecce Homo, (Irinej 2012) koja
je odrana u etiri zida Centra za kulturnu dekontaminaciju u Beogradu. Premi
jer Ivica Dai je tom prilikom podrao stav Patrijarha i izrazio uenje to je u
Srbiji zakonom doputeno vreati oseanja vernika dominantne religijske zajed
nice. (Blic 4.10.2012) Moglo bi se rei da je ovime postavljen presedan za istica
nje sekularnih ciljeva u u javnom diskursu Crkve, to kulminira 2014. godine.

Na pitanje Parade ponosa je 2014. godine zvanina tampa SPC, za razliku od,
recimo, 2009. godine, odgovorila gromoglasnim utanjem. Kada se velikodo
stojnici Crkve jesu oglaavali po tom pitanju, u njihovom diskursu je bilo pri
metno manje pomena Sodome i Gomore, kao i seenja i bacanja u vatru to
je navelo neke analitiare u medijima da objave neku vrstu primirja izazvanog
ublaavanjem stava Crkve. (Blic 26.9.2014) Meutim, pomenuti slikoviti izrazi,
koliko god neprijatno zvuali, jo uvek su pripadali religijskom diskursu, budui
Re homoseksualizam se (umesto rei homoseksualnost) najee koristi u desniarskom
diskursu i oznaava ono to se doivljava kao ideoloki pokret koji se trudi da vrbuje nove
pripadnice i pripadnike a ne varijetet ljudske seksualnosti.



direktne reference na Sveto Pismo. S druge strane, oni koji Crkvi ne pripadaju i
ne spadaju u publiku kojoj bi se ovakve reference uopte mogle uputiti mogli su
da osete upliv Crkve u svoj stvarni ivot posebno u maju i septembru.
U maju su katastrofalne poplave razorile Srbiju, odnosei ivote i inei
veliku tetu. Upravo tokom ovog perioda koji je bio veoma teak za veliki broj
graanki i graana Srbije su oni bili obaveteni o tome da su ovu katastrofu
sami izazvali time to se nisu bunili protiv Konite Vurst i/ili Parade ponosa.
Mitropolit Amfilohije je izjavio da se Konita Vurst, nedavni pobednik Evro
songa u svojoj transfemininoj izvoakoj personi, afirmie kao Isus i da nas
Bog iskuava kako bismo se vratili na pravi put. (Blic 19.5.2014) Patrijarh
Irinej je, s druge strane, za poplave okrivio Paradu ponosa, koja je trebalo da se
odri u maju i koja je odloena zbog poplava a aktivisti volontirali u uklanja
nju posledica. Patrijarh je ustvrdio da je poplave izazvao upravo ovaj najavljeni
skup kojim se ponose i i istiu svoje dostojanstvo i demokratiju, a sve protiv
boga i zakona ivljenja. (Blic 15.5.2014) Tu se nije mnogo razlikovao od, re
cimo, Mladena Obradovia, voe zabranjene desniarske organizacije Obraz,
koji se na svom Fejzbuk profilu zahvalio Bogu to je dopustio da nas snae jed
no, manje zlo (mislei na katastrofalne poplave) da bi nas sauvao od drugog,
mnogo veeg (mislei na odloenu Paradu ponosa).
Zanimljivo je podsetiti ovde se da se hrianska teologija odvajkada uglav
nom uzdravala od pokuaja da objasni zato odreena ljudska bia doivlja
vaju posebne patnje i zla na ovome svetu i za taj stav (ili njegov nedostatak)
koristila tumaenja Knjige o Jovu, Jevanelja po Luki (13:1-5) i Jovanu (9:3).
Hrianstvo se posebno uvalo simplistikih objanjenja za zla i patnju koja bi
se oslanjala na kaznu za grehe, imajui u osnovi svoje kosmologije paradoks
palog sveta koji je stvorio dobar Bog. Dok je hrianski teoloki diskurs dovolj
no irok da obuhvati paradoks preteranog optimizma prema kosmosu i prete
ranog pesimizma prema svetu, (Chesterton 1908:119) religijski nacionalizam
sa svoje strane zagovara viziju jednog odvie monistikog sveta (Friedland
2001:125) i upravo religijski nacionalizam prua bolje objanjenje za izjave
velikodostojnika Crkve koje su citirane gore.4
Kada se ve inilo da su tenzije popustile i da se Crkva nee javno oglaa
vati povodom Parade ponosa, Patrijarh je lino potpisao poslanicu na tu temu
objavljenu u septembru. Javno mnjenje je posebno bilo okirano poreenjem
homoseksualnosti sa pedofilijom i incesrom, ali je moda novina koja jo vie
izaziva pozornost bar kod sekularista to to je Patrijarh, ini se, govorio
iz pozicije osobe koja ima neku vrstu funkcije u svetovnoj vlasti. Dobar deo
Monistiki diskurs se, zanimljivo, odnosi samo na njih na one koji su slabiji i marginalniji
i doivljavaju prostu i pravednu kaznu za svoje grehe dok se jedan vie dualistiki diskurs rezervie
za nas Srbe na Kosovu, Srbe uopte, Srbiju samu u odnosu na meunarodnu zajednicu, pa ak i
Crkvu kao instituciju, koja samu sebe jo uvek esto doivljava kao rtve progona od strane drave.


Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

istupa sastojao se iz tvrdnje da oni poreski obveznici Srbije koji su istovremeno

LGBT aktivisti nemaju pravo da trae optereenje itavog dravnog aparata
Srbije i izazivanje znatnih materijalnih trokova da bi bili obezbeeni od
nasilja tokom svog Ustavom zagarantovanog prijavljenog okupljanja: imate
pravo da paradirate, ali samo o svom troku i troku svojih nalogodavaca5 []
kako za paradu tako i za obezbeenje, no ne o troku Srbije. (Irinej 2014)
U svom lanku naslovljenom Lana pria o ponosu i objavljenom u Saborniku za 28. septembar, dan Parade ponosa, akon Nenad Ili tvrdi da je
parada ponosa sraunat napad upravo na nacionalni ponos i da je zastava
duginih boja koja simbolie LGBT zajednicu irom sveta problematina pre
vashodno jer prkosi nacijama. (Ili 2014) Propoved koju je tog dana u Sabor
noj crkvi odrao svetenik kome nije bilo doputeno da proe kroz kordon
policije koja je obezbeivala uesnike Parade sadrala je primedbu da su ak
i Albanci i KFOR na Kosovu ukazivali potovanje svetenstvu SPC, dok sada
ivimo pod okupacijom i to usred Srbije.6
Granice su, ini se, probijene i sa druge strane. Po prvi put na Paradi ponosa
2014. godine LGBT aktivisti pominju Crkvu i njene zvaninike. Naime, dvoje
mladih uesnika nosilo je transparente koji su na sebi imali slike Patrijarha Iri
neja i Mitropolita Amfilohija (Blic 28.9.2014) uz stihove pop pesama koji su
u kontekstu aludirali na njihovu (latentnu ili potencijalnu) homoseksualnost.7

Sl. 1: Parada ponosa 2014 transparenti

Ovo se verovatno odnosi na EU ili SAD spoljanjeg Drugog koji nareuje unutranjem
Izvor: lino prisustvo pomenutoj liturgiji.
Mora se naglasiti da su sami mediji preuveliali ovaj sukob. Na snimku koji postoji na
YouTube-u, Adam Pukar, jedan od organizatora Parade, vie puta pokuava da ubedi mlade
uesnike da sklone svoje transparente, posle ega ih neidentifikovana osoba takoe uesnik
Parade sa zvaninom narukvicom lomi. Boban Stojanovi, aktivista i jedan od organizatora
Parade, vie puta je odbio da komentarie poslanicu Patrijarha Irineja, navevi da je previe mali
da bi odgovorio poglavaru Crkve.



Sekularisti svih uverenja pozivaju se esto na Isusovo upozorenje da se

poda caru carevo, a Bogu Boije. (Matej 22: 17-21; Luka 20: 25) Diskurs ve
likodostojnika SPC u toku 2014. godine po pitanju osetljivih rodnih grupa sa
sve prisutnijim sekularnim primesama moe se tumaiti kao odbijanje da se
caru poda carevo a to nije sve.


Javni diskurs Crkve ukljuuje ne samo rei njenih velikodostojnika, ve i nji
hova dela, kada su ona injena u oima javnosti. Godine 2014. pojavila se nova
strategija u diskursu SPC na temu oba pitanja bitna za religijski/seksualni na
cionalizam abortusa i Parade ponosa. Ova strategija, koja bi se mogla nazvati
javna molitva kao politiki in, u 2014. godini dala je dva primera politiki
motivisanih litija.8
Prvi primer, o kome su mediji manje izvetavali, bila je litija organizovana
7. aprila, na Blagovesti, da bi se zahtevalo od drave Srbije da zakonom zabra
ni abortus. Posle liturgije u Sabornoj crkvi, litija se uputila do Skuptine, gde
su istovremeno itane molitve i drani transparenti. Ovu litiju je organizovao
desniarski pokret 1389, a podrka klira bila je preutna svetenstvo u njoj
nije uestvovalo, iako je organizatorima doputeno da iz hrama iznesu ikonu
Bogorodice. Kada je ova litija ponovljena na Blagovesti 2015. godine, dobila je
uslovni blagoslov od Patrijarha (uslov je bio minimalan da ne bude nika
kvog nasilja). Blagovestna litija za zabranu abortusa oito ima ambiciju da po
stane manifestacija koja se organizuje svake godine i izgleda da svake godine
dobija sve veu podrku iz Crkve.
Druga politiki motivisana litija koja se zbila 2014. godine poseenija i
interesantnija za medije organizovana je 28. septembra, odmah nakon to je
Parada ponosa uspeno okonana, i kao vrsta protesta to je ovaj skup uopte
bio doputen. Organizovana od Dveri, desniarske politike stranke, najavlje
na je kao svenarodna litija koja slavi svetinju ivota, braka i raanja i dobila
je otvorenu podrku veeg broja svetenika. Zapoevi iz Hrama Sv. Save, ova
litija je pratila trajektoriju kojom se prethodno kretala Parada ponosa i i
stila je kaenjem. Nasuprot Blagovestnoj litiji, ini se da anti-gej litija dobija
manje zvanine podrke 2015. godine. SPC je stajala iza molitve i svenono
bdenja koji su organizovani da se umoli da Parada ponosa ne bude odrana, ali
litija kojom se ulice iste posle Parade ponosa bila je organizovana od strane
marginalne anti-ekumenistike zajednice i podrana samo od strane nekolici
ne svetenika SPC od kojih se neki, kao o. arko Gavrilovi, takoe moraju
Presedan za korienje javne molitve u politike crkve postavljen je u maju 2013. godine
tokom demonstracija organizovanih posle potpisivanje Briselskog sporazuma. Mitropolit
Amfilohije je tom prilikom svoj protest izrazio itanjem molitve za upokojenje Vlade Srbije.


Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

smatrati marginalnim. Mora se primetiti da su mediji nedovoljno izvestili o

ovoj distinkciji.

Sl. 2: Litija protiv Parade ponosa

Ueem u ovim litijama Crkva se svakako umeala u stvari koje se tiu se

kularne drave traei da drava zakonom zabrani abortus i protestujui to
je dopustila i obezbedila Ustavom zagarantovani skup graana homoseksualne
orijentacije. Pitanje koje se mora postaviti pre svake analize odnosa sakralnog
i sekularnog ovde je, meutim, u kojoj meri se ove litije uopte mogu smatrati
sakralnim. S obzirom na to da se njima protestuje protiv postojeih zakonskih
sloboda koje sekularna drava daje svojim graanima i priziva njena mo da
umesto toga kazni neposlune ene i LGBT pojedince, moglo bi se rei da su
ove molitvene litije u stvari kamuflirane demonstracije.

Sl. 3: Litija za zabranu abortusa transparenti



Da bi se razumelo znaenje koje ova nove strategija ima u okviru diskursa

religijskog/seksualnog nacionalizma kojim se Crkva koristi, moe biti od ko
risti da se prvo podsetimo koju simboliku litije tradicionalno imaju u Srbiji.
Simbolika litija nastaje meanjem dva istorijska nivoa znaenja:
1. U hrianskoj simbolici se smatra da litija dolazi iz unutranjeg svetog
mesta koje predstavlja hram i da onda ritualno preobraava prirodu i itav
kosmos. Funkcija jaanja zajednice je ovde bitna i oitava se u injenici
da je ovo obred kome su esto prisustvovali i oni koji inae ne poseuju
crkvena bogosluenja.
2. U prethrianskoj simbolici je, meutim, litija obilazila sveta mesta u
spoljanjem svetu, kao to su groblja i osveeni hrastovi i druga stabla.
Funkcija jaanja zajednice bila je jo naglaenija u prethriansko vreme,
jer se oekivalo da litijama prisustvuju svi lanovi lokalne zajednice (ili bar
po predstavnik iz svakog domainstva) i nekada su zajedniki donoene
odluke od znaaja za itavu zajednicu. (Todorovi 2006)
Ukoliko pristupimo ovim politiki motivisanim litijama iz perspektive hri
anske simbolike, moglo bi se ustvrditi da Crkva prosto preobraava i osveu
je spoljanji svet. Meutim, u tom sluaju odmah upada u oi raskorak izmeu
uobiajene ritualne simbolike jednog crkvenog obreda i konkretnih politikih
zahteva ili protesta koji bi da utiu na stvarne ivote svih graana. Zajednike
ritualne molitve koje se koriste u politike svrhe takoe probijaju granicu iz
meu situacije u kojoj pojedinci u okviru Crkve kao jerarhijske institucije iska
zuju svoja pojedinana miljenja, s jedne strane, i politike upotrebe ritualne
prakse Crkve kao zajednice vernih, s druge strane. Ovaj novi proboj granica
u 2014. godini je moda vidljiv samo lanovima Crkve od kojih nekima vie
savest ne doputa da uestvuju u svim njenim slubama. Time su ovi lanovi
Crkve nenamerno odlueni od zajednice vernih zajedno sa namerno odlue
nim Drugima protiv kojih se litije i organizuju.
Ukoliko, pak, pristupimo litijama iz perspektive njihove prethrianske
simbolike, moemo ipak priznati da paralele postoje: odluke bitne za zajednicu
zbilja se jesu donosile tokom nekih prethrianskih litija, tako da se moe rei
da njihova politika dimenzija nije novina. Meutim, dok su prethrianske li
tije ukljuivale u sebe itavu lokalnu zajednicu, pomenute politiki motivisane
pravoslavne litije organizovane 2014. godine eksplicitno iskljuuju upravo one
lanove lokalne zajednice ije ponaanje zahtevaju da zakonski reguliu. Moli
tve pred Skuptinom bi takoe mogle da imaju smisla u prethrianskom sim
bolikom kontekstu u kome su upravo spoljanji objekti koje je litija obilazila
bili smatrani svetim ukoliko bi se tumaile kao oboavanje drave ili nacije.
Tradicionalno su neki oblici litija ukljuivali ritualne poklone pred osveenim

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

hrastovima, te bi trebalo izraziti zahvalnost to se tokom litije za zabranu abor

tusa, na primer, ipak nije klealo pred zgradom Skuptine.

Moglo bi se rei da je jaz izmeu Crkve i osetljivih rodnih zajednica ali i sim
boliki jaz izmeu tradicionalnih srpskih i liberalnih zapadnih vrednosti
u neku ruku produbljen 2014. godine. Litije koje su organizovane posebno
ivopisno ilustruju zamiljenu zajednicu istih u okvirima religijskog naci
onalizma. Definiui samu sebe namernim iskljuenjem nepokornog Drugog
(i to u zakonskom i drutvenom, ne samo verskom smislu), ova zajednica
je, ironino, zasnovana na odluenju od zajednice. Iskljuivanje Drugog kao
differentia specifica religijskog/seksualnog nacionalizma je tako, paradoksalno,
ilustrovano upotrebom zajednikih molitvenih rituala. Usredsreivanjem na
etnicitet, rigidne rodne uloge, i iskljuivanje nepokornog Drugog, javni dis
kurs Crkve na temu osetljivih rodnih grupa u toku 2014. godine nastavlja da
se poklapa sa disursom religijskog/seksualnog nacionalizma. (Sremac 2015)
Sam taj diskurs se vremenom menja. U javnom diskursu SPC se moe pri
metiti s jedne strane smanjeno eksplicitno usredsreivanje na etnicitet, a s dru
ge poveano usredsreivanje na rekonstrukciju tradicionalnih rodnih uloga.
(Drezgi 2015) Ta promena je sasvim u skladu sa promenama koje se mogu
uoiti u diskursu samog srpskog nacionalizma (Velikovi 2012). Na mesto
spoljanjih neprijatelja dolaze drugi Drugi unutranji neprijatelji, seksualno
nepokorni izdajnici koji nas spreavaju da postanemo velika nacija time to
odbijaju da odigraju Bogom danu ulogu u reprodukciji i porodinom ivotu. In
sistiranje na patrijarhalnim rodnim ulogama za koje se iz nekog razloga uporno
misli da pospeuju natalitet tako dosledno ostaje deo diskursa Crkve ime se
taj diskurs smeta u okvire religijskog/seksualnog nacionalizma.
Promena u diskursu Crkve po pitanju rodno osetljivih grupa koja se moe
uoiti u 2014. godini jeste povean upliv sakralnog u sekularno uz pomo dve
komplementarne diskurzivne strategije:
1. Iznoenje sekularnih ciljeva i upotreba sekularnijeg diskursa (ili bar dis
kursa koji vie tei ekstremnom monizmu) i
2. Upotreba ritualnih molitava u politike svrhe.
Politiki motivisane litije predstavljaju izrazito problematino probijanje
granica posebno za sekulariste unutar same Crkve. Jedna je stvar odbiti da se
poda carevo caru, time to se govori protiv odreenih sloboda koje sekularna
drava daje svojim graanima. Sekularisti u okviru Crkve kao zajednice ver


nih mogu se ne slagati sa takvim istupima i i dalje ostati u zajednici sa onim

lanovima klira koji takve politike stavove iznose. Sasvim je druga stvar, upo
trebom ritualnih molitava Crkve u politike svrhe, iz njih izoptiti lanove za
jednice koji se ne slau i u sutini podati caru Boije.

Amfilohije. (2009). Povorka srama, pristupljeno 15.6.2015. URL: <
Amfilohije: Poplave su opomena zbog Konite Vurst. (19.5.2014). Blic. URL: <http://>
Baevi, J. (2005). Veronauka i(li) evronauka: kritika elemenata reforme obrazovanja
2000-2003, ili: ta antropologija o obrazovanju moe da kae o antropologiji u obrazo
vanju. GEI SANU LIII, 173-186.
Bartulovi, Ivana i paravalo, Stefan. (2013). Odnos hrianstva i gej pokreta sa poseb
nim osvrtom na gej subkulturu u Srbiji, u Mediji, religija i nasilje, ed. S. Sremac, N.
Kneevi, & D. Vali Nedeljkovi (Novi Sad Beograd: Centar za istraivanje RPD,
Otanik): 159-167.
Chesterton, G. K. (1843). Orthodoxy. London: The Bodley Head.
Dai: Kako to da Amerikanci hapse autora filma koji vrea Muhameda, a to isto ne
moe sa Isusom? (4.10.2012). Blic. URL: <
Drezgi, Rada. (2015). Orthodox Christianity and Gender Equality in Serbia: on re
productive and sexual rights, u (In)equality and Gender Politics in South-Eastern Europe, ed. C. Hassentab & S. Ramet (Palgrave): 297-321.
Friedland, R. (2001). Religious nationalism and the problem of collective representa
tion. Annual Review of Sociology, 27, 125-152.
Greenberg, J. (2006). Nationalism, masculinity and multicultural citizenship in Serbia.
Nationalities Papers: The Journal of Nationalism and Ethnicity, 34:3, 321-341.
Ili, Nenad. (2014). Lana pria o ponosu. Sabornik, 28.9.2014.
Irinej Baki. (2010). Saoptenje Svetog Arhijerejskog Sinoda povodom najava gej-pa
rade u Beogradu, 8.10.2010, pristupljeno 15.6.2015. URL: <
Irinej. (2012) Pismo Patrijarha srpskog g. Irineja Predsedniku Vlade Srbije g. Ivici
Daiu, 3.10.2012, pristupljeno 13.5.2015. URL: <
Irinej. (2014). Patrijarh Srpski o Prazniku Roenja Presvete Bogorodice Male Gos
pojine leta Gospodnjeg 2014, pristupljeno 28.9.2014. URL: <

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

Irinej: Poplave su boja opomena zbog skupa poroka. (15.5.2014). Blic. URL: <http://>
POGLEDAJTE: Incident na Prajdu zbog transparenata s Amfilohijem i patrijarhom.
(28.9.2014). Blic. URL: <
Saborna crkva u Beogradu, zvanini sajt, pristupljeno tokom maja 2015. URL: <http://>
SPC je protiv gej parade, neophodan podsticaj nataliteta. (26.9.2013). Politika. URL:
Sremac, Sran. (2015). The Interplay of Religious and Sexual Nationalisms in Cen
tral and Eastern Europe, u Religious and Sexual Nationalisms in Central and Eastern
Europe: Gods, Gays, and Governments, ed. S. Sremac & R. R. Ganzevoort (Leiden and
Boston: Brill): 1-14.
Todorovi, I. (2006). Hrianska i prethrianska dimenzija rituala litijskog ophoda.
Glasnik Etnografskog Instituta SANU LIV, 271-287.
Todorovi, I. (2007). Rezultati istraivanja obreda litija dopunski osvrt. Zbornik Etnografskog Instituta SANU 23.
Tuci: Crkva ne sme da diskriminie graane ni po kom osnovu. (26.9.2014). Blic. URL:
Velikovi, V. (2012). Homofobni nacionalizam i kriza maskulinosti u Srbiji. Sarajevske
sveske, 29-40, 255-260.

Summary: This paper attempts to provide a discourse analysis of a number of direct

and indirect public messages from the Serbian Orthodox Church in 2014 related to
two complex issues, the Gay Pride Parade and the abortion issue. Of special interest are
the ways in which these two topics are frequently associated (insistence on those rigid
gender roles which allegedly maximize birth rates and religious/sexual nationalism)
and the ways in which they are tackled (obliterating boundaries between the sacral and
the secular). Special attention will be given to analyzing the symbolism of the prayer
processions organized on April 7 and September 28, 2014, as these arguably illuminate
the issue quite vividly.
Key words: Serbian Orthodox Church, gender, sexuality, the sacral/the secular, prayer
processions, religious/sexual nationalism.


Sergej Beuk

Centar za istraivanje religije, politike i drutva, Novi Sad

Dom omladine Beograda

UDC 004.738.5:27


Saetak: Digitalno doba, koje je iz korena promenilo svet u kome ivimo, neminovno
se odrazilo i na nae sagledavanje prisutnosti verskog u javnoj sferi. Ekspanzija verskih
sajtova, razmena verskih informacija na socijalnim mreama, dostupnost elektronskih
knjiga, periodike, video propovedi i sl, promenila je, ne samo poimanje religijskog
kao socijalnog fenomena, ve je i sadrinski i pedagoki, unela novine u oblasti kao to
su misiologija, odnosno pastoralna teologija. Na srpskom jeziku, iako u ogranienom
broju, moemo nai informacije o malim verskim zajednicama, pogotovu evaneosko
protestantskog tipa, koje sve vie koriste internet, ne samo kao medij prezentacije, ve
i kao misioloki alat za prikupljanje istomiljenika i buduih lanova.
Kljune rei: Digitalni mediji, teorije medija, misiologija, male verske zajednice, iner
net radio.

Svaku dovoljno naprednu tehnologiju nemogue je razlikovati od magije.

Artur Klark
Tehnologija me plai do smrti.
Don Kliz
I ree im: Idite po svemu svetu i propovedite jevanelje svakom stvorenju.
Otk. 16, 15.

Digital Sea of Faith

S poetka devedesetih godina XX veka, mladim studentima Bogoslovskog fa
kulteta u Beogradu, uenje putem raunara je bila, mahom, teorijska katego
rija. Knjige, udbenici i struna periodika, od kojih je znaajan deo pripadao
teolozima rimokatolike provenijencije, bili su publikovani ili nekoliko dece
nija ranije, ili, ak, pre Drugog svetskog rata, kao to je sluaj, na primer, sa
izuzetnom knjigom Istorija Crkve poznatog pravoslavnog autora Jevsevija

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

Popovia. Patrijarijska, Gradska, pa, donekle i Narodna biblioteka Srbije nisu

posedovale ozbiljne teoloke fondove, a savremena Zapadna protestantska te
ologija postojala je samo u tragovima. Ako je izdavatvo pola veka progonje
ne Srpske pravoslavne Crkve bilo devastirano, lako je naslutiti kako je stanje
bilo u tzv. malim verskim zajednicama: bez ozbiljnih verskih kola i izdavakih
kua, van institucija drave i odseene od drutva, one su jedva opstojavale na
religijskoj mapi nekadanje socijalistike Jugoslavije. Jednostavnije reeno, van
grupa uglavnom starijih vernika, za male verske zajednice skoro niko nije uo.
A onda se zbila revolucija dogodio se internet...
U ovom trenutku, postoje milioni veb strana koje se bave religijom i duhov
nou uopte, a neki istraivai kao to je Brenda Breer [Brenda E. Brasher] tvr
de da po broju internet sajtova, religijski zauzimaju drugo mesto, odmah nakon
onih koji se bave trgovinom, odnosno maloprodajom (Videti: Brasher, 2004).
Kako emo se u ovom radu fokusirati na evaneoske protestantske zajednice,
odnosno Crkve protestantsko evaneoskog naslea, analiziraemo prisutnost
i uticaj nekih internet strana koje direktno ili indirektno prenose ili zastupaju
stavove i uenja evaneoske teologije, prakse i kulture, ime se stvara sasvim
novo polje misiolokog uticaja na korisnike interneta, pa samim tim i na poten
cijalne budue lanove tih zajednica. Vano je istai da prisutnost evaneoskih
hriana na internetu predstavlja samo jedan od segmenata korienja savreme
ne tehnologije u okvirima hrianstva XXI veka, jer se digitalni mediji koriste i
u okvirima samog bogosluenja, hrianske pedagogije, dijakonije i pastoralnog
savetovanja, odnosno, praktino, odnose se na sve segmente svakodnevnog i
vota Crkava. Zakljuujemo da pastoralna teologija danas podrazumeva mnogo
frekventnije uee samih slubenika crkava i denominacija u svakodnevnom
radu s vernicima, kao i da slubenici i misijski radnici moraju posedovati daleko
iri set znanja, vetina i sposobnosti u korienju digitalnih medija nego to je
to bio sluaj do sada. U tom smislu, mora se razmiljati i o institucijama visokog
teolokog obrazovanja koje bi trebalo da, pored klasinog bogoslovskog nauka,
svoje studente obuavaju i za izazove pred koje vreme pred njih postavlja.

Teorije komunikacije i masovnih medija

Tokom poslednjih decenija, primetan je izuzetan skok u objavljivanju strunih
studija na temu komunikacije i masmedija. Te studije su vremenom dovele
do velikog broja teorija koje moemo svesti na sledee: 1. strukturalne i funkcionalne, donose saznanje da su socijalne strukture realne, te da se njihovo
funkcionisanje moe analizirati; 2. kognitivne i bihejvioralne baziraju svoje
interesovanje na psihologiji individue; 3. interakcionistike i interpretativne
svoj fokus vide u drutvenoj interakciji i kontekstu i 4. kritike koje pokua
vaju da objektiviziraju problem politike moi/manipulacije (Vidi: McQuail,


1969,1975). Savremene teorije masmedija obezbeuju neophodan okvir za

razumevanje njih samih, ali i kritiku perspektivu za oblikovanje svesti o po
ziciji masmedija u savremenoj ekonomsko socijalnoj stvarnosti. Ovde emo
navesti samo najmarkantnije1: Teorija postavljanja pravila polazi od ideje da
ukoliko ljude izloimo istoj vrsti medija, javie se saglasnost u vezi sa znaaj
nim pitanjima koja su postavljena. Veina populacije slino shvata prioritete
i ova teorija predstavlja predviajuu mo kojom se moe uticati na afektivne
sadraje pojedinaca i grupa. Teorija kultivacije objanjava kako televizija danas
jeste osnovni narativni kanal kojim se moe postii homogenizacija masa i us
peno zastraivanje u politiko manipulativnom smislu. Po navedenoj teoriji,
gledalac/konzument nema pravi izbor, niti uvid u veinu televizijskih sadraja,
tako da ona postaje destruktivno orue nadzora u rukama elita. Teorija kulturnog imperijalizma predoava da Zapadne zemlje dominiraju nad mediji
ma irom planete, to implicira povlaenje lokalnih kultura Treeg sveta. Kroz
ogromnu medijsku produkciju vri se permanentan uticaj na miljenje i vero
vanja ostatka sveta, ime se stvara pogodno tle za vesternizaciju meusobno
udaljenih kultura i tradicija. Teorija difuzije prouava nain irenja poruka od
medija ka recipijentima, kao i ulogu same poruke u kreiranju optih stavova.
Funkcionalna teorija otkriva pet pristupa kojim moemo analizirati medije:
nadzorni, korelativni, transmisioni, zabavni i mobilizacijski, u ijem je centru
informacija sa svojom disperzivnom prirodom. Teorija ljudske akcije teite
baca na bihejvioralni aspekt ljudske prirode, odnosno, na predvidljivost ljud
ske akcije koja je uvek u vezi sa nekim projektovanim ciljem. Teorija medijske
zavisnosti objanjava pojavu medijske zavisnosti kod pojedinaca, odnosno, de
finie na koji nain mediji utiu na ljude kroz informaciju, zabavu i parasoci
jalne odnose. Teorija medijske ujednaenosti pretpostavlja da ljudi odgovaraju
na informaciju na podsvesnom i automatskom planu, otkrivajui interkomu
nikacijske veze izmeu ljudi i medija. Teorija pravila opisuje pravila ponaanja
pri porodinom gledanju televizijskog programa i odgovara na pitanja o zako
nomernosti zajednike konzumacije medija, pogotovu vizuelnih. Teorija spirale tiine razotkriva zato pojedinci koji pripadaju manjinskim grupama imaju
potrebu na sakriju svoje miljenje i stavove, kao status individualnih stavova
u polju grupne socijalne dinamike. Teorija tehnolokog determinizma bavi se
nainima na koji mediji oblikuju miljenje i htenje pojedinaca u drutvu i kako
se ono ponaa iz prelaska iz jednog tehnoloko doba u drugo. Teorija gratifikacije ukazuje da su konzumenti medija svesno odnose prema sadrajima i da
programsko medijska raznolikost doputa slobodu izbora.
Iz irokog spektra teoretiara i njihovih dela, izdvojili bismo: Gupta, Om, Media Society and
Culture, Isha Books, New Delhi 2006; Severin, Werner, Communication Theories: Origins, Meth
ods and Uses in the Mass Media, Addison Wesley Longman, Brisbane 2000; McQuail, Denis,
Mass Communication Theory, Sage Publications Ltd, London 2010; Grifin, Em, A First Look at
Communication Theory, McGraw-Hill, Columbus 2008.


Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

Kako sve iznesene teorije polaze od opte definicije da: masovna komuni
kacija postoji onda kada mali broj ljudi alje poruku velikoj anonimnoj i obino
heterogenoj publici kroz upotrebu specijalizovanih komunikacijskih medija
(Gupta, 2006: 17), sasvim je jasno zbog ega se javlja tolika raznorodnost u teo
rijskim pristupima problemu medijske komunikacije i kulture uopte. Duram i
Kelner, bavei se medijima i kulturom, definiu polje njihovog istraivanja: Kul
tura u dananjem drutvu konstituie set diskursa, pria, slika, spektakla i razli
itih kulturnih formi i praksi koje generiu znaenja, identitete i politike efekte.
Kultura ukljuuje i novine, televizijske programe, filmove i popularnu muziku...
Kultura je obian, porodian deo svakodnevnog ivota (Durham, Kellner, 2006:
xiv). Bilo da govorimo o religiji, zabavi ili sportu kultura/mediji kumunikacijski
su rezervoar iz koji dobijamo informacije i kreiramo sopstvene stavove o svetu,
ali je upravo zbog toga vrlo vano ...napraviti razliku izmeu medija i proce
sa masovne komunikacije... Medij je instrument procesa. Svaki instrument koji
proizvodi masovnu komunikaciju, potencijalno je masovni medij (Hiebert,
Gibbons, 1999: 23). Dakle, vano je razdvojiti proces komunikacije od instru
menta prenosa, kao i obratiti panju o vrsti informacija koju medij prenosi. To
je vaee pravilo imajui u vidu i sekularne i hrianske medije, a jedan od njih
emo predstaviti u nastavku rada.

Internet kao novi medij

Pojava interneta kao prostora preklapanja multimedijalnih taki, koje nazi
vamo virtuelna stvarnost, donela je sasvim novi pristup razliitim problem
skim odreenjima u okviru teorija medija. Internet nije samo logiki nasta
vak televizije ve neto mnogo vie i sasvim drugaije on je sveobuhvatan i
objedinjujui medij koji pojedinca stavlja u centar dogaaja, ma na kom delu
zemaljske kugle se nalazio. Time se potvruje misao Nika Kouldrija [Nick Co
uldry] da digitalni mediji/internet, obezbeuju novu infrastrukturu medija i
javnih politika (Vidi: Couldry, 2012) i s tim u vezi, novu socijalnu stvarnost
koja se reflektuje na sve vidove ivota i kulture. Manuel Kastels [Manuel Ca
stells] zapaa: Internet kulturu karakterizuje etvoroslojna struktura: tehno
meriokratska kultura, hakerska kultura, virtuelna komunitarna kultura i
preduzetnika kultura (Castells, 2002: 37). Iako pisac konstatuje da internet
doprinosi ideologiji slobode, svedoci smo da su zloupotrebe, praktino, besko
nane.2 Meutim, kako god analizirali raznorodne aspekte interneta, nespor
no je, naroito s poetka XXI veka, sve vee interesovanje za korienje onlajn
Iako se ovaj rad ne bavi temama zloupotrebe interneta i digitalnih medija u celini,
preporuujemo zanimljivo delo Evgenija Morozova [Evgeny Morozov] koji na lucidan nain
obrauje ideje koje moemo slobodno nazvati Sajber utopijom. Za vie informaija videti: Moro
zov, Evgeny, The Net Delusion: The Dark Side of Internet Freedom, PublicAffairs, New York, 2012.



usluga, pogotovu u sferama kupovine, drutvenih mrea i javnih servisa (Vidi:

Chadwick, Howard, 2010), to implicira nove drutveno ekonomske odnose.
Elektronska komunikaci ja smanjila je distance ali i istakla razlike, razvija
jui kritiku svest u svim segmentima ivota i rada. Tako internet jeste i slika i
zvuk ali i doivljaj umetniki, personalni i estetski. S tim u vezi i religija nalazi
svoje mesto na globalnoj mrei, o emu autori knjige Odnosi s javnou, piu
na sledei nain: Softverski paket Srpske pravoslavne crkve, na primer, starto
vao je maja 19 godine; sa adrese Patrijarije linkovi vode do svih eparhija SPC
i pomesnih pravoslavnih crkava u svetu. Elektrifikacijom manastira Hilandar
(koji se nalazi izvan matice, u Grkoj), u jesen iste godine, stvoreni su uslovi da
se tako rei iz monake kelije ulazi u globalnu mreu i terminale povezane sa
najrazvnorsnijim bankama podataka. (Pavlovi, Aleksi, 2011: 197).

Sluba u gradovima (Urban Ministry)

Poslednjih decenija uoljiva je kriza autoriteta tradicionalnih Crkava na Za
padu to se ogleda, prvenstveno, u kontinuiranim izlasku, kao i pasivizaciji u
vezi sa prisustvom na bogosluenjima i ostalim aktivnostima. Razlozi za takvo
stanje su mnogobrojni, ali nas zanima ta se ini da se takvo stanje prevazie?
Jedan od naina jesu i programi Slube u gradovima (Urban Ministry) koji se
planski odvijaju u urbanim centrima, prvenstveno u Sjedinjenim Amerikim
Dravama, ali su sve prisutniji i u Evropi, Aziji i Australiji.
Iako su ciljevi navedenih programa, posredno i neposredno, evangelizacij
ski, oni prvenstveno naglaavaju karitativno humanitarni rad sa marginalnim
grupama, kao i posebno kreiran plan rada s mladima (Vidi: Ortiz; Conn, 2010) u
izmenjenim uslovima u kojima, kroz globalizaciju i ubrzanu socijalnu scijentiza
ciju, Crkve pokuavaju da povrate svoju misijsku ulogu i znaaj (Vidi: Claerbaut,
2005). Podvlaei nov kontekst ivota i razvoja Crkava i njenih slubenika u ur
banim centrima, Eleonor Skot Mejers [Eleanor Scott Meyers] podvlai potrebu
aktivnog uvianja ekonomskih, politikih i kulturolokih promena koje su ve
od sredine osamdesetih godina XX veka vie nego upadljive: Pastori u velikim
gradovima moraju biti pastori zajednica, individualci obueni za izgradnju zajed
nica, osobe vete u organizovanju i u unapreivanju kulture (Meyers, 1992:
22). Upravo u navedenoj kulturolokoj taki vidimo najvee promene u prisustvu
Crkve u drutvu, jer misioloke i pastoralne aktivnosti bi trebalo da podrazume
vaju itav set izmenjenih socijalno, ekonomskih i religiolokih paradigmi, kao
to su: 1. migracije; 2. ekonomsko finansijska kriza; 3. rastua politika ne
sigurnost (islamski fundemantalizam, neonacionalistike trzavice, rasni sukobi,
itd.); 4. nepoverenje graana u institucije (politike, verske) i 5. izmenjena verska
slika sveta, da pomenemo samo neke. U postojeoj situaciji, u kojoj veliki gradovi
postaju sve znaajniji, izmeu ostalog, i verski centri, Sluba u gradovima (Urban

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

Ministry) postaje sve aktuelnija. Da bi dosegnuli sve vei broj ljudi u potrebi,
Crkve uspeno koriste digitalne medije, a posebno internet, za oglaavanje svojih
programa3, ime, primarno, ostvaruju dvostruku orijentaciju: evangelizacijsku i
karitativnu. Zapravo, radom Crkava to postaje jedinstven spasonosni cilj: Isu
sova misija na zemlji je misija za siromane, za one koji su u ropstvu, za slepe i
potlaene. Njegov Duh jo uvek obavlja tu misiju kroz Njegovo telo, kroz Crkvu
(Fuder, 2005: 340).4 Termini kao to su Hristov Duh i Duh Sveti stoje u centru
panje Slube u gradovima, meutim, prvenstveno na nivou misijskih praksi,
se istiu interkulturalna komunikacija i tolerancija meu razliitim socijalnim
grupama (Vidi: Lane, 2002). U tom prostoru nalazimo odlike i uloge digitalnih
medija: rasprostranjenost, dostupnost i demokratinost meu svim akterima u
komunikolokom procesu, to involvira, kako Crkve kao institucije, tako i poje
dince koji su lanovi. Za ovakav stav opravdanje nalazimo upravo u Svetom pi
smu: ...Novi zavet je upadljivo urbana knjiga. Ona mnogo govori o tome kako je
Crkva ivela zajedno u okruenju ekonomskog dispariteta, socijalnih i kulturnih
podeljenosti i radikalne raznovrsnosti koju nalazimo i danas u okvirima urbanog
konteksta (Stone; Wolfteich, 2008: 3). Upravo injenica da se drutvena nejed
nakost poveava, to se posebno vidi u urbanim predgraima, stvara potrebu za
novim vidovima slube u Crkvi, ali i obnovljenim odnosom izmeu slubenika
i verujuih: Odbacivi plat sveznanja i odenuvi se u poniznost, moramo ui i
iveti u gradu kao uenici eljni saglasja sa stanovnicima, ma koliko siromani ili
neobrazovani bili. Samo tako emo proiriti nae perspektive i posmatrati grad i
njegove stanovnike kao to to Isus ini (Jones, 2004: 13).
Iz priloenog moemo uvideti etioloku vezu izmeu savremenih misio
lokih zahteva koji su sadrani u pojmu Slube u gradovima i digitalnih medija
koji su njihov organski deo, to podrazumeva sasvim nov pristup u daljem ra
zvoju prisustva i razvoja hrianskih Crkava u urbanim sredinama, ukljuujui
i analizu studija iz sociologije kulture, kulturne antropologije, teorije medija i
dr. Neophodna izrada plana i programa rada Slube u gradovima podrazueva:

Strateko planiranje razvoja Slube;

Izradu socijalne karte stanovnitva odreene regije/optine;

Faktorsku analizu efektivnosti Slube;

Praenje prisutnosti Slube unutar odreene zajednice;

Razvijanje aplikativnih digitalnih formi komunikacije (Vidi: Sider, Olson,

Unruh, 2002).

Dobar primer iznesene tvrdnje moemo nai na internet sajtu:

Mnogi autori navode sledee stihove iz Kol. 1, 28:
. U njima nalazimo veinu elemenata pastoralne teologije,
to ukljuuje i Slubu u gradovima (Urban Ministry).



Izneto samo je deo onog to smatramo neophodnim za dalji ivot i rad

Crkava, pogotovu u sredinama gde ne preovlauje jedna verska zajednica, od
nosno gde nema markantne diskrepance izmeu broja vernika jedne verske
organizacije u odnosu na druge, tzv. male verske zajednice.

e Churches/Cyber Churches
Iako na globalnoj mrei postoji bezbroj najrazliitijih prezentativnih sajtova
Crkava i verskih zajednica, nas interesuju dva fenomena koja su u vezi sa poj
movima koje nalazimo u naslovu ovog rada, a to su: 1. Crkve koje se nalaze
iskljuivo na internetu i 2. pojedince i grupe koje pruaju usluge i predlau raznorodne planove i ideje koje se odnose na prisutnost na internetu.
Prvu grupu ne moemo smatrati Crkvama u pravom smislu te rei, jer su
njihove aktivnosti u potpunosti virtuelne, a lanstvo ine iskljuivo korisnici
odreenih sajtova, bez stvarnog meusobnog kontakta, klirika, slube/litur
gije, evharistije itd.5 Zbog svoje neeklisijalne prirode, one nee biti predmet
nae analize, meutim daleko zanimljiviju temu predstavljaju organizacije,
pojedinci ili kompanije koje predlau ideje ili kompletne usluge odravanja
i unapreivanja prisutnosti Crkava na internetu.6 One se odnose na nekoliko
oblasti: izradu internet sajtova, unapreenje aktivnosti na socijalnim mreama,
razliite tipove aplikacija za mobilne telefone i tablet raunare, povezivanja sa
slinim direktorijumima i grupama, izrada logoa i prezentacija i sl.
Moemo, u ovom trenutku, nai veliki broj Crkava i verskih zajednica koje
uspeno koriste internet kao misioloku platformu, ali, moda, najbolji primer
predstavlja anglikanska Crkva, odnosno njena londonska dijeceza koja na pra
vi nain koristi internet, ne samo za prisutnost na mrei, ve i za konkretno
poveanje socijalno verskog uticaja u zajednici u kojoj deluje.7 Od velikog
broja veoma preglednih i jasnih sadraja izdvojili bismo: detaljne biografije
slubenika; misijsku izjavu i viziju; prikaz liturgija (boine i uskrnje); jutar
nje i veernje molitve, kao i molitvene zahteve; biblijsku kolu i razliite tipove
kurseva, kao i forum zajednice.
Dobra strana internet prezentacija Crkava i verskih zajednica, a pogotovu
njihovih foruma, jeste u demokratinosti i jednakim pravima za sve uesnike,
bilo da su oni slubenici ili vernici, meutim, s druge strane, internet sve vie
postaje supstitucija pravim kontaktima i doivljajima, to je za Crkvu od ele
mentarnog znaaja. Ma koliko jedna prezentacija bila kvalitetna i informativ
U posebnim sluajevima, moe postojati neki od oblika kongregacionalnih zajednica koje
okupljaju odreeni broj vernika, ali se i tada skoro sve aktivnosti odvijaju na globalnoj mrei, sa
daleko brojnijim, pa makar i fiktivnim lanstvom. Za vie informacija videti:
Jedan od primera je:


Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

na, ona ne moe zameniti liturgijsko zajednitvo ili ivu homiliju, tako da treba
praviti stalnu razliku izmeu predstavljanja Crkve i same Crkve koja je daleko
vie od slike i rei koje nalazimo na internetu.
Iz navedenog vidimo da tradicionalne i netradicionalne Crkve i verske za
jednice koriste globalnu mreu za sopstvenu prezentaciju u tenji da se pred
stave onima koji ih ne poznaju i pridobiju one koje jo uvek nisu. Isti je sluaj i
sa hrianskim radijom Hrast, koji sa uspehom prenosi svoj program.

Primer verskog medija

hrianski internet radio Hrast
Radio Hrast je radio stanica Evaneoske Crkve u Srbiji, a sama Crkva je upi
sana u Registar Crkava i verskih zajednica u Srbiji koji vodi Ministarstvo vera
knjiga 1, odeljak VIII, registarski broj 3, sa danom 31. 01. 2007. godine. Radio
Hrast proizvodi i emituje sopstveni radio program hrianske orijentacije
i preuzima i emituje hrianski radio program drugih, lokalnih i inostranih
hrianskih radio stanica. Odnos proizvedenog i preuzetog programa iznosi,
najmanje, 60% prema 40% u korist sopstvenog programa. Program stanice je
zabavno-obrazovni sa informativnim sadrajima iz Crkvenog ivota. Osnovna
orijentacija je ponuda hrianskog obrazovnog programa koji e se ostvarivati
kroz emisije naunog, obrazovnog i kulturno-umetnikog sadraja.
Celokupna programska shema podeljena je u etiri segmenta:
1. Prvi segment sadri dnevnu pobonost Selvina Hjuza i izvetaje o progonu iz
knjige Glas muenika;
2. U drugom segmentu prezentuju se odlomci hrianskih audio knjiga i dakako
najznaajnije od svih Biblije;
3. Trei segment je putopisnog tipa pod nazivom Put kojim se ree ide;
4. etvrti segment koji pokriva poslednjih pola asa programa, a emituje se rad
nim danima i vikendom, ima naziv Pitaj Isusa. Ovaj program je teoloki, tj.
sadri kratke propovedi prilagoene radiju kao mediju.

Posebnost navedenog internet radio programa jesu audio knjige i name

njene su ljubiteljima pisane rei koji iz ovih, ili onih razloga, nisu u moguno
sti da itaju. Audio-knjige su posebna pogodnost, kako slepim, slabovidim i
nepismenim ljudima, tako i onima koji na svojim radnim mestima i dnevnim
obavezama, ili aktivnostima, nemaju mogunost da itaju, ali zato imaju mo
gunost da paljivo sluaju. Kao to je Gutemberg izazvao revoluciju omogu
ujui dolazak knjige u ruke i vidokrug svakog oveka, tako je audio zapis tim
istim knjigama omoguio da prodru u ovekov um posredstvom jednog dru
gog ula ula sluha. Snimajui audio knjige, Radio Hrast tokom vremena


stvara biblioteku/fonoteku koja e biti veoma praktina i upotrebljiva, kako za

linu izgradnju hriana u hrianskoj veri, tako i za obrazovanje studenata
Takoe, internet radio Hrast je jedna od retkih stanica koja promovie
savremenu hriansku muziku, odnosno rok, pop, evergrin i dr. Problem koji
se javlja kod navedenog programskog segmena je u tome to 95% sadraja ine
strani autori, uglavnom na engleskom jeziku, to oteava praenje sluaocima
koji ne poznaju ni jedan jezik osim maternjeg.
Ve smo napomenuli da digitalizacija radija ini njegovu apsolutnu dostu
pnost najire zainteresovanom auditorijumu, to menja generalnu percepciju
samog medija i njegov socijalni uticaj. Internet radio, u ovom trenutku, iri
polje komunikacije, interakcije i drutvene saradnje, inei prostornu i vre
mensku udaljenost irelevantnom. Internet radio doputa i kreiranje programa
u zavisnosti od elja i oekivanja slualaca, ne samo u umetnikom, ve i u in
formativnom smislu. Takav je sluaj i sa internet radijom Hrast: i pored jasne
programske sheme, sluaoci sami mogu birati odreene muzike kompozicije i
vrste propovedi, kao i predlagati eminentne goste.
Ono to je, moda, najbitnije kada govorimo o hrianskim internet radio
stanicama jeste da one predstavljaju savremeno orue misiologije i evangeli
zacije, to, vremenom, proiruje krug pripadnika odreene verske zajednice.
Radio Hrast poseduje univerzalistiku ureivaku notu, jasnou i decidira
nost u smislu poruke, bez religijske ili etike segregacije. Okrenut svima koji to
ele, internet radio Hrast eli da pomiri razliitosti i uvede potpunu slobodu
verskog izraavanja i miljenja. irei uticaj preko lokalne sredine, demokra
tizuje se drutvo i potvruju manjinska verska prava, to je u civilizovanom
svetu standard. Tako, radio Hrast pokuava da odgovori na ivotna pitanja iz
perspektive biblijskog nauka, savremenom tehnologijom i medijima.

Novi mediji kao otvorena komunikoloka kategorija

Filozofija novih medija potvruje Liotarovu tezu o postmodernom drutve
nom stanju kao realitetu bez apsolutnog centra, u kome lokalno postaje global
no ili, potencijalno separatno, opte. U strogom smislu, teorije novih digitalnih
medija, obuhvataju: interfejs, operacije/softverske aplikacije, novu logiku digi
talnih slika (multimedija) i nove forme/konvencije informacija (Vidi: Mano
vich, 2001), kao nove elemente komunikacija kao to su: ... Novo tekstualno
iskustvo,... Novi putevi reprezentacije rei,... Nov odnos izmeu subjekta... i
medijskih tehnologija (Lister, 2009: 12). Internet, umetnike multimedijalne
tehnike, politika komunikacija i verska opredeljenost prestaju da bivaju samo
personalne kategorije ili stavovi, ve postaju kolektivno dobro. Umreeni svet
i digitalizovana svakodnevica odraavaju se na tipove i naine produktivnost

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

u svetu rada, obrazovanja, informisanja i dr. a pojedinac samostalno odreuje

sadraje i modele konzumacije informacija.
Tradicionalne i netradicionalne Crkve i verske zajednice u Srbiji sve fre
kventnije koriste nove medije za irenje teolokih poruka i ve definisanih
vrednosti, to dodatno demokratizuje odnose u okvirima navedenih zajedni
ca. Bilo da govorimo o Jevrejskim praznicima, Kur`anskoj istoriji, pravoslav
nom podvinitvu ili papskim Enciklikama, novi mediji, a pogotovu internet
i u okviru njega, radio programi, stvaraju novu religijsku sliku odreenog
drutvenog realiteta i podstiu na razmiljanje sve vie ljudi. Zbog toga smo
pozvani svi da damo doprinos novom svetu i savremenoj religioznosti koja
prekorauje granice i esto ide ka nepoznatom. U budunost...

Brasher, Brenda, Give Me that Online Religion, Rutgers University Press, New Brun
swick, 2004.
Castells, Manuel, The Internet Galaxy: Reflections on the Internet, Business, and Society,
OUP Oxford, Oxford, 2002.
Chadwick, Andrew; Howard, Philip, Routledge Handbook of Internet Politics, Taylor &
Francis, London, 2010.
Claerbaut, David, Urban Ministry in a New Millennium, Authentic Media, Milton
Keynes, 2005.
Couldry, Nick, Media, Society, World: Social Theory and Digital Media Practice, Polity
Press, Cambridge, 2012.
Durham, Meenakshi Giri, Kellner, Douglas, Media and Cultural Studies, Blackwell Pub
lishing, Oxford, 2006.
Fuder, John, A Heart for the City: Effective Ministries to the Urban Community, Moody
Publishers, Chicago, 2005.
Grifin, Em, A First Look at Communication Theory, McGraw-Hill, Columbus, 2008.
Gupta, Om, Media Society and Culture, Isha Books, Delhi 2006.
Hiebert, Ray Eldon, Gibbons, Sheila Jean, Exploring Mass Media for A ChangingWorld,
Routledge, London, 1999.
Jones, Clifford, Toward a Theological Basis for Urban Ministry, Ministry International
Journals for Pastors, Silver Spring, May 2004.
Lane, Patty, A Beginners Guide to Crossing Cultures: Making Friends in a Multicultural
World, InterVarsity Press, Nottingham, 2002.
Lister, Martin, New Media: A Critical Introduction, Taylor & Francis, London, 2009.
Manovich, Lev, The Language of New Media, MIT Press, Cambridge, 2001.
McQuail, Denis, Mass Communication Theory, Sage Publications Ltd, London, 2010.


McQuail, Denis, Towards a Sociology of Mass Communication, Collier-MacMillan, Lon

don, 1969, 1975.
Meyers, Eleanor Scott, Envisioning the New City: A Reader on Urban Ministry, West
minster John Knox Press, Louisville, 1992.
Morozov, Evgeny, The Net Delusion: The Dark Side of Internet Freedom, PublicAffairs,
New York, 2012.
Ortiz, Manuel; Conn, Harvie, Urban Ministry: The Kingdom, the City & the People of
God, InterVarsity Press, Westmont, 2010.
Pavlovi, Milivoje, Aleksi, Marija, Odnosi sa javnou, Megatrend univerzitet, Beo
grad, 2011.
Severin, Werner, Communication Theories: Origins, Methods and Uses in the Mass Media, Addison Wesley Longman, Brisbane, 2000.
Sider, Ronald; Olson, Philip and Unruh, Heidi Rolland, Churches That Make a Difference: Reaching Your Community with Good News and Good Works, Baker Books, Grand
Rapids, 2002.
Stone, P. Bryan; Wolfteich, E. Claire, Sabbath in the City: Sustaining Urban Pastoral Excellence, Westminster John Knox Press, Louisville, 2008.

Summary Digital age, which drastically changed the world we live in, reflected inevita
bly on our overview of the presence of the religion in the public sphere. Religious websi
tes, exchange of religious informations on social networks, availability of electronic bo
oks, periodicals, video-sermons etc all of that changed not only the comprehension of
the religion as a social phenomena but also incorporated changes in areas of missiology
and pastoral theology. We can, in Serbian language, although on a small scale, find
the informations about small religious communities, particularly evangelical and pro
testant ones, that use the internet more and more, not only as a media for presentation
but also as a missiological tool for gathering of supporters and future members.
Kew words: digital media, media theory, missiology, small religious communities, in
ternet radio.


Vladimir Kolari

Centar za umetnost i medije, Beograd

UDC 791.071.1:929 Jovi I.


Saetak: U srpskoj kinematografiji su sasvim retki filmovi koji na relevantan nain tre
tiraju religijske probleme, a naroito u vezi sa pitanjima rata, posleratne i tranzicione
stvarnosti jugoistone Evrope. Izuzetak vredan panje predstavlja niskobudetni film
Isceljenje reditelja Ivana Jovia (2015), koji pored relevantnog predstavljanja etike i
asketske prakse pravoslavnog hrianstva, svoj tematski, siejni i idejni fokus bazira
na pitanju mogunosti meunacionalnog i meureligijskog pomirenja u posleratnim
uslovima. U radu se ispituju poetike, produkcione i idejne osobenosti ovog filma rele
vantne za predmet istraivanja.
Kljune rei: religija, hrianstvo, film, pomirenje, pratanje, pokajanje, rat.

Odsustvo ozbiljnog, koherentnog i relevantnog tretmana religijskih problema,

shvaenih bilo na nain kulturno-istorijskih fenomena, aktivnog segmenta
drutveno politike stvarnosti ili kao individualnog, odnosno linog iskustva,
u srpskom filmu bi, pre nego sa stanovita jedne nesigurne, dakle apstraktne
i proizvoljne metodologije iji bi naglasak bio na uzgrednim argumentima in
dividualnog nadahnua ili anegdotskim mistifikacijama uloge i znaaja koji
je film imao u socijalistikoj Jugoslaviji, trebalo tumaiti s obzirom na proble
me konstitucije i odnosa moi, odnosno onih oblika delegiranja, distribucije i
redistribucije moi (moi kao dominacije i kontrole)1 koje su dubinski formi
rali kako ideoloke tako i proizvodne ali i estetiko-poetike izbore u itavom
onom istorijskom periodu koji se podudarao sa konstituisanjem i razvojem
kinematografije u Srbiji i bivoj Jugoslaviji. Ovde bi se svakako morali imati na
Najdublja analiza samih kulturnih i civilizacijskih osnova ideologije moi sprovedena je
unutar feministikih teorija, uz razvijene predloge u smeru stvaranja alternativnih vrednosnih
sistema koji bi sadravali nove pojmove moi, odnosno naporima usmerenim ka pozitivnom
redefinisanju i rekonceptualizovanju moi (Huks 2006: 109). Pojam moi dakle ne mora nuno
imati negativan etiki predznak, ve moe biti redefinisan i upotrebljen u smeru transformacije
drutva i temeljnih ljudskih odnosa. Iako se predmet i terminologija ovog rada donekle prepliu sa
pojmovima i pristupima karakteristinim za studije mira (peace studies) i studije reavanja sukova
(conflict resolution), posebno sa polazitem o potrebi transformacije drutva Johana Galtunga, rad
je u najveoj meri nastajao nezavisno od ovakvih odavno institucionalizovanih akademskih dis
ciplina, pri emu je uzet u obzir i argument o nesvodivosti pomirenja na oprotaj (v. Miall, 1999;
Galtung, 2009; Radojkovi i Kraljik, 2014).



umu mogui i pretpostavljeni putevi, naini i oblici instrumentalizacije religi

je, religijskog identiteta i religijskog iskustva unutar sloenog polja moi koje
se poslednjih decenija formiralo tokom postojanja ali i po nasilnom raspara
vanju bive zajednike drave.
injenica da film Isceljenje (2015), reditelja Ivana Jovia, prema scena
riju Monje Jovi,2 kao srpski film koji na dosad svakako najeksplicitniji, a mo
gue i najkoherentniji i najrelevantniji nain (bar u domenu dugometranog
igranog filma) tematizuje i osmiljava ne samo religijsko iskustvo nego i nje
gov delatan odnos prema kulturno-istorijskoj i predmetno-istorijskoj (kao di
jahrono i sinhrono shvaenoj) stvarnosti, produkciono pripada niskobudet
nom, tanije mikrobudetnom filmu, ne podrazumeva iskljuivanje (niti sa
moiskljuivanje) ovog filma iz mree odnosa moi, pri emu se najpre imaju
u vidu koliko konotativni i receptivni potencijali svakog proizvoda umetnike
modelizacije, kao elementi njegove kulturizacije i socijalizacije, toliko i sve
one (interno osveene ili ne, eksterno prepoznate ili ne) dubinske strukture
(deep structures)3 koje potencijalno, a po pravilu, prate i oblikuju ne samo svaki
politiki ili socijalni nego i poetiki izbor, od nivoa zamisli, preko realizacije,
do distribicije i recepcije. Ovaj film stoga nee i ne sme biti posmatran kao
nevin i naivan, a time otvoreno govorei idiotski i beslovesan, ve kao film
koji govori i kao takav ima punu odgovornost prema onoma ta i kako
govori. Ako bi se nekome poziv na dijalog koji nudi ovaj film inio i nemutim,
to ne bi iskljuivalo nau u osnovi etiku (ali i antropoloku i epistemoloku)
odgovornost, da ga sasluamo i, ovako ili onako, odgovorimo.
Kako svaki govor o svetu i svaki govor uopte podrazumeva izvestan pri
stanak na svet,4 odnosno prihvatanje sveta, pa samim tim i spremnost na delo
vanje u njemu i prihvatanje mogunosti njegove transformacije, ono to govor
najpre definie nije nita drugo nego sam svet, odnosno odnos govornika pre
ma svetu i izbor jezika koji oblikuje i odreuje govor o svetu. Umetnost se
prema svetu odnosi modelujui ga, odnosno stvaranjem modela kao nuno
konstrukta, ali koji zadrava i odrava, u osnovi aktivan, dinamian i inte
Uloge Jovo Maksi (Monah), Radovan Miljani (Deda) i Nemanja Jeremi (Deak). Produk
cija Cinnamon i Zavetanje.
Imam u vidu kulturoloko i socioloko, a ne semantiko i gramatiko znaenje pojma du
binskih struktura (v. Samovar et. al., 2012: 59-90), ovde sa naglaskom na njihovoj ulozi u odnosi
ma i mehanizmima moi, gde se podrazumeva kako se promeni ekonomskih i socijalnih struktu
ra pristupa polazei od transformacije psihikih struktura (Batliwala 2011: 26), ime ovaj pojam
postaje svakako ne sinoniman ali donekle analogan pojmu struktura moi (power structures), sa
teitem na indirektnoj i skrivenoj moi koja deluje u meuljudskim odnosima, grupama i orga
nizacijama (v. Rao, 1999).
Kako uopte mogu da govorim? Odavno naslutio sam da govor podrazumeva nekakav pri
stanak na svet, da podrazumeva taj pristanak: da bih govorio svet ipak mora za mene da bude moj
svet, bez obzira na silu negacije koju pokree u meni (Radomir Konstantinovi, u Arsi, 2011).


Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

raktivan (obostran) odnos prema svetu, koji je tako istovremeno svet koji bi
hteli da spoznajemo, ali i na izbor sveta, jedan konstrukt i jedan sistem dakle.
Reju svet, na taj nain, neretko i sinhrono, imenujemo tri tek prividno ra
zliita predmeta: 1) predmetno-istorijsku stvarnost (sirovina; vantekstovna
i netekstovna), 2) svet dela (materijal; tekst, sistem) i 3) model sveta (tekst,
sistem). Izmeu predmetno-istorijske stvarnosti i sveta dela, prilikom umet
nikog procesa, dinamiki posreduje poetska ravan oznaavanja i selekcije,
dok izmeu sveta dela i modela sveta posreduje poetska ravan uoptavanja
i apstrakcije.5 Ovakva semiotika shema u osnovi predstavlja temelj poetske
logike kao specifinog naela po kom se konstituie svaki proizvod poetike,
ovde konkretnije umetnike modelizacije, i koju bi uvek morali da imamo u
vidu kada govorimo o odnosu umetnikog dela prema svetu i stvarnosti. Svaki
umetniki tekst je na jedinstven nain organizovana celina zasnovana na na
elu poetske logike, i pokuaj da ga tumaimo polazei od nekakve izmatane
logike stvarnog nuno vodi u interpretativni i gnoseoloki orsokak. Ukrat
ko, ta god mislili ili govorili o svetu, u interpretaciji bilo kog umetnikog dela
mi u osnovi interpretiramo njegov govor o svetu, koji nikada, kao proizvod
specifine umetnike modelizacije zasnovane na poetskoj logici, nije svodiv ni
na jedan drugi govor, niti je organizovan na identinim jezikim principima.
Ipak, kao to svaka ideologizacija polazi od pretpostavke svodivosti jednog
govora i jezika na drugi, navodno hijerarhijski, dakle ontoloki i epistemolo
ki nadreen, tako i svaka interpretacija, poput svakog stvaralatva uostalom,
polazi ili bi makar trebalo da polazi od mogunosti meusobne prevodivosti,
koja ne ukidajui specifinost i razliku uspostavlja aktivan i obostran odnos
(dijalog) izmeu razliitih pa ponekad i (vrednostno, epistemoloki, ontolo
ki) suprotstavljenih jezika i govora.
Svoj govor o svetu autori ovog narativno i izraajno svedenog filma o ratu,
i njegovim posledicama, o pratanju i pomirenju izmeu pripadnika razliitih
verskih i nacionalnih zajednica, zasnivaju na sledeim pretpostavkama: 1) svet
postoji, 2) svet je tvorevina, 3) mogue je ovekovo delovanje na svet, 4) ovek
je odgovoran za svoje delovanje u svetu, 5) ovek je odgovoran za svet, 6) ovek
moe da utie na promenu sveta (ili promene u svetu), 7) svet nije neka sutina
i neka datost, 8) govor o svetu je smislen govor, 9) govor o svetu moe da utie
na svet.
Takav svoj govor o svetu autori filma, nadalje, zasnivaju na stavu da je
umetnika modelizacija sveta u mogunosti da svedoi o religijskom iskustvu
i religijskom doivljaju sveta, i to kao specifinom iskustvu i doivljaju koji
prepoznajemo kao istono hrianski, odnosno pravoslavni. Dakle, prema au
torima, film kao proizvod umetnike modelizacije sveta, moe da svedoi o
Ovakvu shemu umetnikog procesa prvi put sam razradio za potrebe svog doktorata (Ko
lari 2013a, 345).



svetu vienom u perspektivi stvorenosti i ekonomije (ikonomije), onako kako

su one viene u pravoslavnom hrianstvu, odnosno pravoslavnoj teologiji i
asketici, ali i u specifinom pravoslavnom doivljaju Boga, sveta i oveka, kao
aktualizaciji otkrivenja na polju kulture.
Isceljenje se tako i u poetsko-estetskom smislu oslanja na magistralne
poetike tradicije kojima su oblikovane same mogunosti poetsko-umetni
ke modelizacije specifinog pravoslavno hrianskog religijskog iskustva, te se
na nivou jezika film najpre poziva na iskustvo ikonopisa, na nivou stila na
vizantijsko pojanje, a na nivou narativnog na bogatu tradiciju podvinikih
(asketskih) itija. Kako su ovakvi poetiki izbori ve aktualizovani i instituci
onalizovani u mediju filma, Isceljenje je i samosvestan pokuaj odgovora, i
to odgovora kao varijacije a ne alternative, postojeim tendencijama koje su
dovele do prepoznavanja i imenovanja odreene grupe filmova kao pravoslav
nih, hrianskih, ili makar duhovnih i religijskih. Takoe, a to se mora rei,
samosvest autora ovog filma se ne zavrava na ovoj reproduktivnoj, ve sadri
i produktivnu ravan, kojom se postojei i oprobani govorni i jeziki obrasci
modifikuju naspram kulturno-istorijskih specifinosti kulture unutar koje film
nastaje, kao i njenih specifinih etikih i u krajnjoj liniji politikih zadataka
koje joj postavlja konkretan istorijski trenutak. Isceljenje tako eli da bude
film u dijalogu sa tradicijom, ali i u dijalogu sa konkretnim istorijskim trenut
kom, ovde i sada.
Ovaj film o pravoslavnom monahu srpske nacionalnosti koji se bori sa
sopstvenom (ne)mogunou pratanja sada ve pokojnom (u ratu takoe
stradalom) ubici svoje ene i deteta, pri emu bi oprotaj trebalo da se aktu
alizuje kroz promenu monahovog odnosa prema ubiinim ocu i sinu-dea
ku, a koji bi trebalo da rezultira ozdravljenjem (isceljenjem) obolelog deaka
muslimanske veroispovesti, svoj jeziki izbor zasnovan na principu ikonopi
sa ostvaruje postupcima vizuelne statinosti, paljive konstitucije kadra or
ganizovanoj prema naelima predmetne harmonizacije i centralne pozicije
date liku aktera, kada je akter u kadru, a kada nije, centrizma predmeta sa
pre metaforinom nego metonimijskom funkcijom, unutar kako kadra, tako
i sveta dela.6 Ikoniki jeziki princip se prepoznaje takoe i u vizuelnoj i
znakovnoj tipizaciji aktera, kao i tretmanu prirode kao mesta propadanja
i smrti, ali i mesta mira i otvorenosti ka preobraaju, sugerisanom njenom
Ovde se radi o poetskom analogonu uoptavajueg i apstrahujueg postupka sakralne knji
evnosti, u kom poreenja i metafore nisu samo retorske figure nego oblik u kojem se manifestuje
i prepoznaje duhovna istina bia (Bogdanovi 1980: 64). Retoriko i poetiko iskustvo vizantij
skog srednjeg veka ima veliku ulogu u konstituisanju savremenih retorika i poetika iji je cilj izra
avanje i tematizacija religijskog iskustva. Metafora je ujedno i sredstvo prevazilaenja problema
predstavljivosti nepredstavljivog, i to je koliko estetski i filozofski, toliko i politiki problem: ine
i od nevidljivog prostor vidljivosti ona [metafora] vidi da se razliito moe povezati zadravajui
svoju razliitost, vidi da je usred beskonanih razlika sve svemu slino (Arsi 2000: 13).


Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

gotovo uvek znakovno i pragmatiki aktivnim i otvorenim odnosom prema

Stilski princip zasnovan na vizantijskom pojanju se oblikuje-prepoznaje
na tri ravni: 1) eksplicitnoj, vandijegetikom upotrebom vizantijskog pojanja
na grkom jeziku, 2) varijativnoj, suprotstavljanjem zvukovno istaknute van
dijegetike muzike sa zvunim minimalizmom (dijegetikog porekla) ostat
ka filma,7 3) ritminom, u smislu strukturalne (dramaturke) i kompozicijske
(kadrovne) organizacije filmskog teksta.
Najzad, narativni princip zasnovan na itiju, u ovom filmu ima svoj odjek
u narativno-karakterolokoj tipizaciji aktera, siejnoj strukturi zasnovanoj na
centralnoj poziciji aktera koji prolazi kroz tipizirana iskuenja kao stanice ka
sticanju vrlina od kojih su prve pokajanje i smirenje, a koje se zavrava ak
terovim vidljivim, kroz sinergiju boanskog i ljudskog, pribliavanjem idealu
oboenog oveka, odnosno objavom oblagodaenosti koja ima neposredno,
realno i nesumnjivo dejstvo na okolinu, i najzad, kao tree, u direktnom citi
ranju kako tipskih mesta tako i scena iz iroko poznatih podvinikih itija.
U celini, ovaj film sadri primetnu meru usaglaenosti poetskog i idejnog
(moemo rei da je ideja kao struktura sistema dovedena u odnos analogije
sa itavim poetskim sistemom, a time i itavim umetnikim procesom), pa
tako ideja pokajanja i pratanja (oprotaja), kao centralna u ovom filmu, ima
istovremeno u znaajnu siejnu i dramaturku funkciju na planu motivacije
aktera, dok je vizuelno-jezika ravan filma predstavlja svojevrsnu analogiju
noseih koncepata.
Ovakav filmski postupak, ve do izvesne mere tipiziran (to ne treba
shvatiti kao manu),8 podrazumeva poetiki izbor unekoliko suprotstavljen
dominantnim poetsko-estetskim matricama zapadne kulture, pa tako vizuel
na statinost i detaljizam sugeriu prisustvo duhovnog, pokajanje dobija dra
maturku funkciju zamene za saaljenje i strah, dok bi potiranje individualno
projektujueg stila i kulturno-referirajue idejnosti vizuelnom, verbalnom i
kinetikom svedenou, trebalo da otvori put otkrivenju. Ukratko, svojim po
etikim izborom, autori filma bi hteli da sugeriu askezu ula i ovosvetskog
znanja, autorsko snishoenje, a sve radi smirenja koje nam uopte daje pravo
Ovde se, kao prvo, ispoljava mogunost zvuka da vie puta povea sloenost umetnike
strukture teksta, i, kao drugo, veto znakovno i ritmino preplitanje uzmeu muzike koja ima
finkciju govora i govora koji ima funkciju muzike, to bitno poveava modelizacijsku mo ovog
filma (Videti Lotman 2014: 173, 174).
Naroito sa obzirom na to da se ovakva poetika oslanja pre na tradiciju estetika istovetnosti,
kojima pojam originalnosti nije konstituentan, nego estetika suprotstavljanja, koje su poslednjih
vekova dominirale zapadnom kulturom, toliko da su postale sinonim, ili ak oznaka za kvalitativ
nu razliku evropske, odnosno zapadne umetnosti i kulture u odnosu na one koje to nisu. O diho
tomiji estetika istovetnosti i suprotstavljanja, koja ima ozbiljne, pa i ideoloke, implikacije, videti
Lotman 1970: 244-258.



da se bavimo umetnou, a da se pri tome ne igramo Boga, nego podstiemo

na oboenje. U tom smislu, ovaj film se ve doktrinarno odlikuje poetikom
i do izvesne mere idejnom otvorenou, nastalom iz poimanja istine ne kao
apstraktne sheme ve linosti, cilja ne kao zadatosti ve ostvarenja, a ostvare
nja ne kao dovrenosti i jednom-za-svagda zavrenosti, nego ispunjenja kao
novog kvaliteta projektovanog ne ka novom poetku, ve ka budunosti.
A pomirenje kao pratanje (oprotaj), kao ne samo nosea idejna, ve i
siejna i dramska matrica na kojoj poiva poetski sklop Isceljenja, je upravo
stvar budunosti, usmerenoj ka sticanju (zadobijanju) one budue slobode
da se promene odnosi i preobraze seanja (Vilijams 2014, 55). Ova matrica je
logiki princip koji lei u osnovi kako idejne ravni dela (kao strukture sistema)
tako i konstituisanja samog sveta dela (tekst, sistem), ali i modela sveta kao one
tekstualne i sistemske ravni koja je istovremeno na poetku i na kraju (vrhun
cu) umetnikog procesa, i upravo njome autor (autori) samosvesno motivie i
legitimie ve i samu nameru da (pro)govori o ratu i njegovim posledicama, a
da da taj govor bude smislen i da pri tome ne bude govor moi, govor sa pozici
je moi ili govor organizovan na jeziku moi. Autori dakle oblikuju i organizu
ju sirovinu predmetno-istorijskog sveta prema logikoj matrici pomiranja kao
pratanja, i time motiviu i legitimiu svoje pravo da uopte govore o onom i
onakvom svetu o kom je nemogue govoriti, a da ga pri tome na ovaj ili onaj
nain ne prihvatamo, i to prihvatimo u stanju datosti i dovrenosti, podleui
i sasluujui logici i jeziku na kojima poiva, logici i jeziku moi i nasilja. A
takav govor, onaj koji uopte moe da bude govor ba zato to je govor mira,
moe biti jedino govor budunosti, otvoren ka budunosti.
Pomirenje kao pratanje u ovom filmu nije tretirano kao apstraktan in
(i kao takav, in bez adresata kao konkretne ljudske linosti ili konkretne za
jednice linosti) niti kao in sentimentalnosti (kao zaarani krug sutinskog
iskljuivanja drugog, obraanje ne linosti nego fantazmu), ve kao odnos, us
postavljanje odnosa, odnosa sa konkretnim ovekom, konkretnom ljudskom
linou, onako kako se ona pojavljuje pred nama, sada i ovde, i trai na odgo
vor na svoje postojanje, na sopstveno pravo na postojanje. Opratanje je ovde
u prvom planu priznanje drugog, egzistencije drugog, i nipoto nije odricanje
i neinjenje, nego aktivnost i potvrda; pomirenje kao pratanje se dakle poka
zuje kao temeljna ljudska aktivnost, aktivnost ljubavi i slobode.
I, u Isceljenju zaista nita nije apstraktno. Postoje prolost i seanje koji
se ne mogu izbrisati, ali se mogu preobraziti. Pomirenje i pratanje (pomirenje
kao pratanje) jesu stvar budunosti, ali da bi se aktivirali za budunost i da bi
budunost, svaka budunost, uopte bila mogua, mora se uiniti konkretan
in preumljenja (pokajanja) i to opet in usmeren ka drugom kao konkretnoj
linosti, i to od strane konkretne linosti. U ovom filmu je takav in i takav
izbor motivisan potrebom za odgovorom, ponovo odgovorom konkretnom

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

ljudskom biu, konkretnoj linosti na ono to mu kao konkretnoj ljudskoj li

nosti dugujemo, ma ko i ma kakva ona bila.9
Pokajanje i pratanje (pokajanje kao pratanje) u ovom filmu je i na dra
maturkoj ravni ali i unutar sveta dela motivisano upravo pozivom na odgovor,
i ono je upravo sam taj i takav odgovor. Vera deakovog dede muslimanske
veroispovesti da je ozdravljenje (isceljenje) obolelog deaka iskljuivo u ru
kama monaha koji je jedino vlastan da oprosti ubici svoje ene i deteta, a de
akovom ocu, uz njegovo neprekidno i rekli bismo imperativno ponavljanje
onoga molim te, je poziv bez koga nikakvog pomirenja i nikakvog pratanja
moda ne bi ni bilo. Naa odgovornost je dakle odgovor na poziv, a prihvata
nje odgovornosti zapravo prihvatanje postojanja i linosti drugog, prihvatanje
odnosa i odnos sam. Samo na ovaj nain je mogue uopte i zamisliti ljudsku
zajednicu u kojoj bismo, ak i ako ne bismo mogli u potpunosti da ostvarimo,
ipak znali ta dugujemo jedni drugima, odnosno da zamislimo da ivimo sa
sveu o vrstini i dubini svakog od nas. koju nikakav poraz, patnja ili oajanje
ne mogu iskoreniti (Vilijams 2014: 10). A to je pomirenje i to je pratanje, a
ne isprazne parole i deklaracije, ne participiranje u polju moi uz opravdanje
da su kontrola i dominacija jednini i nuni naini da se ogranii haos i nasilje,
odnosno da je mo kao kontrola i dominacija jedina mogua kohezivna sila
jednog drutva, koja neizbeno odreuje sve ljudske odnose, a jedino to te
odnose i to drutvo regulie su prisila i zakon.
U svakom sluaju, film Isceljenje je u izvesnom smislu tradicionalistiki
odgovor na nadu da ve i sam govor moe delovati, i to delovati u smeru tran
sformacije drutva, jednog drugaijeg drutva zasnovanog na kulturi mira,
to nije samo pojam iz domena mirovnjakog aktivizma, ve aktivan projekat
transformacije temeljnih ljudskih odnosa na naelima ljubavi i slobode. Jer
zaista, zato uopte stvarati umetnika dela ako ne bi bilo ideje da se svet koji
poznajemo moe transformisati, i to transformisati nabolje, u svet mira, od
nosno ako ne bi bilo ideje da je mir mogu? (Kamuf 1998: 20). I zato uopte
da bilo ta inimo i bilo ta stvaramo ako nemamo u vidu mogunost prevla
davanja onih destruktivnih mehanizama koji dovode do slika sruenih kua
i mrtvih tela (Vulf 2001: 19), odnosno pokuaja da se ne samo odgovori na
pitanje kakva je veza izmeu nae kulture i slika sruenih kua i mrtvih tela,
nego i aktivnog rada na tome da se takve scene izbegnu. Ovakav utopizam ne
sme biti zasnovan na milenaristikim zastranjivanjima, ali morao bi da posto
ji kao jedna otvorenost ka prevazilaenju datog i zadatog, i kao otvorenost i
aktivnost usmerenu ka mogunosti stvaranja novih paradigmi, novih naina
U naem sluaju nuno je zagledati se u lice Drugoga kako bismo iz bolne grimase uzro
kovane zlokobnim i sustavnim ponienjem razaznali glas koji nam se obraa u vokativu, koji nas
oslovljava, koji nas poziva na dijalog. Kako bismo razaznali osobu koju konstruira kompleksna
mrea odnosa, a ne samo postmodernog nomadskog individualca (Gunjevi 2010: 180).



osmiljavanja i projektovanja ljudskog iskustva, pa i pronalaenja novih rei

i stvaranja novih metoda (Vulf 2001: 156). Ovakav utopizam bi mogao biti
stvaralatvo samo, i mogunost da se stvaralatvo zasniva ne na prolom, na
na zateenom, nego kao uvek buduem, ne na kalkulaciji i kombinaciji, ve na
idejama mira, kao idejama ljubavi i slobode, jedne otvorenosti iji izvori i iji
domaaji ne mogu biti tek samo ljudski, ve se otvaraju ka neemu za ta veru
jemo, ako verujemo, da nas prevazilazi, i to prevazilazi a da nas ne iskljuuje,
to bi morao biti temelj i ishod svakog verovanja i svakog, ovako sroenog,
Kada sam rekao da je Isceljenje u izvesnom smislu tradicionalistiki od
govor na postavljena pitanja, imao sam u vidu kako akteri u ovom filmu polaze
od tradicionalnih identiteta (uvek na domak apsolutnog identiteta), identiteta
zajednice, zasnovanih na hijerarhiji, autoritetu i pripadanju, a ne graanskom
identitetu, koji oblikuje drutvo i zasniva se na samoodreenju pojedinca koji
ima pristup subjektivitetu.11 Akteri u filmu nastupaju sa pozicija pripadnosti
odreenoj grupi, dok je ak i njihovo oekivanje na temelju kog grade odnos sa
drugim zasniva na odreenom setu verovanja o kazni i iskupljenju motivisa
nih potrebama ne drutva nego zajednice. Ipak, upravo otvaranje aktera prema
pomirenju kao pratanju, iji izvor nije u prisilnom autoritetu, ve u odgovoru
i izboru, u ljubavi i slobodi, izvodi ih i izbavlja iz zajednice, iz jedne zatvorene
logike (za)datosti i nunosti. Tako ak i anonimnost aktera, njihovo imenova
nje samo funkcionalnim identitetima Monaha, Dede i Deaka, ne predstav
lja poetiki izbor usmeren ka sugerisanju njihove anonimnosti kao zatonika
tradicionalnih identiteta, ve pre ima paradigmatsku ulogu kojom se sugerie
mogunost samoprevazilaenja, mogunost otvorena svima i svakom, svuda i
uvek, jedan zadatak, izazov i delatnost usmerena ka traganju za onim to nas
obavezuje upravo kao ljude, onoliko koliko smo ljudi. Jedini imenovani lik je
lik ubijenog deaka Milana, monahovog sina, kao jedan ali odluujui glas i lik
iz prolosti i seanja, ali koji nee da ostane samo prolost i seanje, koji i sam
hoe u pomirenjem kao pratanjem redefinisanu zajednicu, koji bi i sam hteo
u mir i u budunost.
Ipak, film ostaje tradicionalistiki u onoj meri u kojoj akteri pristaju na
prevoenje, prevoenje svog jezika i svog govora, tradicionalistikog teksta i
koda na kom temelje svoj identitet i svoje izbore, ne u smeru drutva, nego
u smeru jedne drugaije, preobraene zajednice, liturgijske zajednice. Pomire
O razliitim shvatanjima pojma utopije, sa predlozima za aktiviranje novih i redefinisanih
znaenja, videti u Juri, 2003. Podsticajan lanak o hrianskom odnosu prema ratu i nasilju, koji
bi mogao da poslui u moguem traganju za jednim utopizmom u saglasju sa hriankim stavom
o kulturi, istoriji i drutvu, videti u Panteli, 2014. Pregled osnovnih teolokih i filozofskih pretpo
stavki o odnosu religije i nasilja videti u akovac 2014.
Videti Ivekovi 2000a:44.


Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

nje kao pratanje je upravo ona univerzalna i transcendentalna instanca koja

motivie i omoguava ovakvo prevoenje, sam kod (jezik) na kome se ono za
sniva i koji ga omoguuje.12 Pomirenje kao pratanje je ovde, stoga, tretirano
kao iskustvo, iskustvo duhovnog ivota, bazirano na pravoslavnoj asketici, a
ne na drutveno-kulturno-politikoj aktualizaciji pretpostavljenih univerzalnih
etikih kodova. Ovakva perspektiva, konstituentna za poetiku kojoj Isceljenje
pripada, bar kada je ovaj film u pitanju, nije stvar pokuaja da se partikularno
predstavi kao univerzalno, u kljuu kultur-imperijalizma ili prozelitizma, ve
pre konkretnog iskustva koje u sebi sadri univerzalni potencijal, i to onaj iji je
izvor u transcendentnom pre nego imanentnom. Film se stoga ni na siejnom
ni na idejnom ni na karakterolokom planu na gradi na pitanjem odgovornosti
za rat i zloine u konkretnom vremenu i prostoru (na koji se uostalom u filmu
tek posredno ukazuje), ve na konkretnom duhovnom iskustvu pomirenja kao
pratanja, koje samo pitanje odgovornosti trancendira na sasvim drugu ravan,
i ono tek kao takvo postaje (potencijalno) univerzalno ljudsko iskustvo, koje
niukoliko ne negira sopstvenu istorinost. Kako odgovornost ne postoji tamo
gde nema ukljuenosti i uea subjekta u odreenom sistemu odnosa, ovde se
taj sistem sagledava ne tak kao horizontalni, ve i kao vertikalni, ali ne u smislu
hijerahije (prisilnog autoriteta) nego u smislu iskustva trenscendencije.13 Moglo
bi se rei da se ovakva poetika u celini zasniva na potrazi za sredstvima da se
izrazi odnos venog i vremenitog, stvorenog i nestvorenog,14 prodor venosti
u istoriju, pa kroz takvu prizmu treba posmatrati i odnos ovog filma prema vre
mensko-prostornim koordinatama koje pragmatiki ocrtavaju njegov svet dela.
Legitimno je osporavati univerzalnost ovakvog izbora i ovakvog prevo
dilakog koda, i legitimno je optuivati ga za uzurpaciju univerzalizacije
(Ivekovi 2000a: 44) tipine za tradicionalne identitete i tradicionalistike go
vore i jezike. Ovo je u osnovi pitanje naeg sopstvenog izbora i nae vere, nae
sposobnosti da uopte govorimo o mogunosti ustanovljavanja zajednice kao
zajednice Duha Svetoga, pa time pitanje naeg poimanja Crkve,15 to prevazi
Jer ako ne prihvatimo da budemo prevedeni, izlaemo se opasnosti da potonemo u nasi
lje (Ivekovi 2000b: 55), gde prevoenje naravno nije stvar prisile iji bi izvor bio u prisilnom
autoritetu, ve izbora i slobode.
Podsticaj za ovakvo osmiljavanje problema odgovornosti i hijerarhije dalo mi je itanje
podsticajnog prirunika Batliwala, 2011. Naravno da se mora biti oprezan da ovakvo iskustvo
transcendencije ne preraste, ili da se ne poistoveti sa instancom Uzvienog Sudije, Spoljanjeg
Autoriteta, kao prvog i najvanijeg kriterijuma dobra i zla, a koji kao takav moe biti osnov,
razlog i opravdanje za sve nehumane, nepodnoljive zloine i razaranja (Papi 2012: 189-190).
U smislu u kom se odnos izmeu Boga, oveka i sveta ne zasniva na dihotomiji materijalno
sti i nematerijalnosti, pa ak ni vremenitosti i venosti, ve stvorenosti i nestvorenosti (v. Zizjulas
2001: 293, 305).
Ne na izvestan broj ljudi, kojih moe biti vie ili manje, nego na sve Gospod izliva od Duha
Svoga. Harizmatici nisu neki odabrani pojedinci, nego svi, budui da svi zadobijaju Darove Duha.



lazi domete ovog rada. Ipak, treba imati na umu da i jedna prividno tradici
onalistika poetika ima svoje mehanizme prevazilaenja dihotomije izmeu
subjekta i objekta, a koja je osnov svake makar i prikrivene hijerarhije, a koji
se sastoje u bazino ikonolokoj i time hristolokoj ideji oprisutnjenja, kao
posebne ideje koje odnos subjekt-objekt prevazilazi odnosom izmeu lika i pr
volika, koji je pre odnos prisustvovanja i uea nego (pasivnog i mehanikog)
predstavljanja kao odraavanja, ne odnos reprodukcije nego transformacije i
Film Isceljenje koherentno i kompetentno svedoi o mogunosti govora
o pomirenju kao pratanju i govora koji je pomirenje kao pratanje, o mogu
nosti poetiki konstituisanog govora i jezika zasnovanih na religijskoj kodifi
kaciji i utekstovljenju govora o svetu i nainima na koji bi se on mogao tran
sformisati. Ostaje traganje za sve novijim, adekvatnijim i dejstvenijim oblicima
umetnike modelizacije sveta ne samo kao polja moi i nasilja, polja strasti,
ve i kao tvorevine i prostora Boijeg, u svojoj osnovi ovekoljubivog i kosmo
ljubivog, uea i delovanja. Isceljenje eli da ozbiljno i odgovorno svedoi
o tom ueu i tom delovanju, odnosno svetu u perspektivi takvog uea i
takvog delovanja, a sve ispitujui i prizivajui odgovornost svakog od nas, bar
svakog koji prihvata taj i takav svet, svet u toj i takvoj perspektivi, perspektivi
ija je teina taka i iji je jezik pomirenje kao pratanje. Isceljenje je govor
i izazov na koji bi morali da odgovorimo, poziv koji nas upa iz jezive indi
ferencije, iz zatvorenosti za koju svako od nas zna da je smrt sama. Ovaj film
nas stoga, ako imamo ui da ujemo, poziva na ivot, i zbog toga moramo
biti maksimalno pravedni prema njemu, pa i prema njegovim ogranienjima,
eventualnim pristrasnostima i slabostima, kako god ih svako od nas, sa svoje
nuno partikularne pozicije, procenjivao. Treba da budemo pravedni kao pre
ma oveku koji je, evo sada i ovde, stao pred nas i eka na odgovor, traei (ne
tek pasivno oekujui, nego aktivno traei) ono to mu dugujemo, i to ba kao
oveku, od nas takvi kakvi smo, u ljubavi i slobodi.17

Svi su dobili duha kao zalog novog eona, kome pripada Crkva, jo prebivajui u starom eonu. Ona
je poetak poslednjih dana (Afanasjev 2008: 21).
Osnov za ovakvo poimanje lika i linosti, pa time i predstavljanja, pored ostalog videti u
Bikov, 2012; unji, 2012; Jevremovi 2011; Zizijulas, 2001; Jevti, 2004; Lazi, 2008; Puri, 2010;
Kolari, 2014.
Za podsticaj za neke od ideja iznetih u ovom radu zahvaljujem se Jeleni Markovi i Bojanu

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

Afanasjev, Nikolaj (2008). Crkva Duha Svetoga. Kraljevo: Eparhija ika.
Arsi, Branka (2000). Pogled i subjektivnost. Beograd: Beogradski krug.
Arsi, Branka (2011). Ljudskost u borbi protiv udovita. Peanik. Pristupljeno 9. 2.
Batliwala, Srilatha (2011). Feminist Leadership for Social Tranformation: Clearing the
Conceptual Cloud. New Delhi: Crea.
Bikov, Viktor (2012). Kratka istorija vizantijske estetike. Beograd: Slubeni glasnik.
Bogdanovi, Dimitrije (1980). Istorija stare srpske knjievnosti. Beograd: SKZ.
akovac, A. (2014). Religija i nasilje: Temeljne pretpostavke i eshatoloki realizam,
u Religija, odgovornost i tranziciona pravda, prir. N. Kneevi, B. Panteli & S. Sremac
(Novi Sad-Beograd: Centar za istraivanje religije, politike i drutva-Hrianski kul
turni centar dr Radovan Bigovi): 12-25.
Galtung, Johan (2009). Mirnim sredstvima do mira. Mir i sukob, razvoj i civilizacija.
Beograd: Slubeni glasnik i Jugoistok 21.
Gunjevi. Boris (2010). Raspeti subjekt: bez Graala. Beograd: Fabrika knjiga.
Huks, Bel (2006). Feministika teorija od margine ka centru. Beograd; Fenimistika 94.
Ivekovi, R. (2000a). Politike feminizma (intervju, razgovarala Branka Arsi), enske
studije, 11-12, 37-49.
Ivekovi, R. (2000b). Moje audicije. enske studije, 11-12, 50-63.
Jevremovi, Petar (2011). Patrologija u ogledalu hermeneutike. Beograd: Otanik.
Jevti, Atanasije (2010). Filosofija i teologija. Trebinje-Vrnjaka Banja: Manastir TvrdoBratstvo Svetoga Simeona Mirotoivog.
Juri, H. (2003). Utopija anti-utopija post-utopija utopija. Filozofska istraivanja,
4/91, 1141-1156, alt. el. izvor
(20. 4. 2015).
Kamuf, Pegi (1998). Kupovna mo. enske studije (10), 18-36.
Kolari, Vladimir (2013a). Film i knjievnost: Transformacija knjievnog teksta F. M.
Dostojevskog u romanima ivojina Pavlovia, doktorska disertacija, Fakultet dramskih
umetnosti, Univerzitet umetnosti, Beograd.
Kolari, V. (2014). Slika i strast: ispitivanje filma. Kultura, 142, 52-77.
Lazi, Milorad (2008). Srpska estetika asketizma. Sveta Gora Atonska: Manastir Hilandar.
Lotman, Jurij (1970). Predavanja iz strukturalne poetike. Sarajevo: Zavod za izdavanje
Lotman, J. & Civjan, J. (2014). Dijalog sa ekranom. Beograd: Filmski centar Srbije.


Miall, H, Ramsbotham, O. & Woodhouse, T. (1999). Contemporary Conflict Resolution.

Cambridge, UK: Polity Press.
Panteli, Blagoje (2014). Jevanelje i (ne)nasilje: (ne)opravdanost rata. Pristuplje
no 15. 4. 2015.
Papi, arana (2012). Tekstovi 1977-2002 (ured. Adrijana Zaharijevi, Zorica Ivanovi i
Daa Duhaek). Beograd: Centar za studije roda i politike, Rekonstrukcija enski fond,
ene u crnom.
Puri, Jovan (2010). Ljudsko lice Boga. Beograd: Slubeni glasnik.
Radojkovi, S. & Kraljik, D. (2014). Pregled naune discipline reavanja sukoba i mes
to religije u sukobima i procesima pomirenja: transcend i transcendencija, u Religija,
odgovornost i tranziciona pravda, prir. N. Kneevi, B. Panteli i S. Sremac (Novi SadBeograd: Centar za istraivanje religije, politike i drutva-Hrianski kulturni centar
dr Radovan Bigovi): 77-99.
Rao, A., Rieky, S. & Kelleher, D. (1999). Gender at Work: Organizational Change for
Equality, Bloomfield CT: Kumarian Press.
Samovar, L., Porter, R. & McDaniel, E. (eds). (2012). Communication Between Cultures
(8th edition). London: Wadsworth Publishing.
Vilijams, Rouen (2014). Dostojevski: jezik, vera i knjievnost. Beograd: Hrianski kul
turni centar dr Radovan Bigovi i Zepter Book World.
Vulf, Virdinija (2001). Tri gvineje. Beograd: Feministika 94-ene u crnom.
Zizijulas, Jovan (2001) Dogmatske teme. Novi Sad: Beseda.
unji, Slobodan (2012). Logika i teologija. Beograd: Otanik.

Summary: The Serbian cinematography has a small number of films in a relevant way
treat religious problems, in particular in relation to matters of war, post-war and tran
sitional reality of Southeast Europe. The exception is the film Isceljenje (The Healing)
by Ivan Jovi (2015). In this film it in a relevant way represents ethics and ascetic prac
tice of Orthodox Christianity and explore the possibilities of inter-ethnic and inter-re
ligious reconciliation in post-war conditions. This paper examines the poetic, produc
tion and ideological characteristics of this film.
Keywords: religion, Christianity, film, reconciliation, forgiveness, repentance, war.


Sran Sremac
R. Ruard Ganzevoort

UDC 176:2

Vrije Universiteit Amsterdam

Ovaj lanak se bavi interakcijom religije i nacionalizma u kontekstu konflikta po
pitanju seksualne razliitosti na prostoru bive Jugoslavije. Religija, nacionali
zam i seksualna razliitost dugo su bili suprotstavljeni pojmovi, kako u akadem
skim krugovima tako i van njih. Rasprave o tim pitanjim, meutim, menjale su
se tokom vremena. Nekada se nacionalizam smatrao imanentnim javnoj sferi,
dok je seksualnost bila privatna stvar, a religija je bila povezana ili podeljena
izmeu to dvoje, u zavisnosti od politikih okolnosti. Od politikih promena
poslednjih decenija na prostoru bive Jugoslavije percepcija religiozne i seksual
ne razliitosti je fundamentalno izmenjena i nepredvidljivo dobila na znaaju u
javnosti. Jedno od istaknutih i estoko osporavanih pitanja u meu-kulturnim
dijalozima tie se upravo pozicije religije, nacionalnosti i seksualne razliitosti
tanije homoseksualnosti. Dok pojedina zapadna drutva smatraju prihvatanje
seksualne razliitosti lakmus testom tolerancije i osnovnim ljudskim pravom,
te, stoga, kriterijum dobrog graanstva, druga drutva posmatraju homoseksu
alnost kao pretnju nacionalnom, kulturnom i religioznom identitetu. U tim su
kobima, religija slui da uvrsti odreene nacionalne i kulturne identitete to je
jasno vidljivo, primera radi, u problemima koji se tiu parade ponosa. Religija je
prihvaena kao sredsvo koje ujedinjuje zemlju, a seksualne manjine su esto po
smatrane kao izmiljene ili remetilake razliitosti/uljezi (Ahmed, 2006).Kon
flikti u vezi religije i homoseksualnosti, stoga, ne pokazuju samo smenjivanja i
tenzije pri promene javne percepcije homoseksualnosti, ve i religije (van den
Berg i dr., 2014). Nacionalnost se, meutim, nuno ne odnosi na institucionali
zovanu nacionalnu dravu, ve na ono to Anderson (1991) naziva izmiljenim
zajednicama, ili Gellner (1983) konstruisanim zajednicama.
Pregovori o kulturnom diskursu predstavljaju, s jedne strane, interpre
taciju homoseksualnosti kao velike zapadne nemani i pretnju tradicionalnim
vrednostima nacionalnog i religioznog identiteta. Stoga, homoseksualnost je
Delovi ovog rada su prethodno objavljeni u Sremac & Ganzevoort (2015). The interplay of
religious and sexual nationalisms in Central and Eastern Europe u: Religious and Sexual Nationalism in Central and Eastern Europe: Gods, Gays and Governments. Leiden/Boston: Brill, 1-14.



posmatrana kao napad na patrijarhalne norme poimanja i vrednovanja seksu

alnosti i pretnja integritetu porodice, tradicije i nacionalne drave, dok je reli
gija posmatrana kao sredstvo zatite drutvenih normi. To je vodilo do uobli
avanja Balkana kao evropski homofobinog Drugog u debati koja se vodi o
homoinkluzivnoj Evropi (Kulpa, 2013). Tendencija orijentalizacije Balkana
kao homofobinog i nerazvijenog Drugog koji je premoderan i religiozno
i seksualno konzervativan je problematina jer stvara diskurzivnu konstrukci
ju zapadnog morala i kulturne superiornosti nad potencijalno netolerantnim
i tradicionalnim Balkanom. Ovakav stav predstavlja - kako neki smatraju formu novog kulturolokog kolonijalizma. Bilo kakav pokuaj da se razume
priroda odnosa izmeu religioznog i seksualnog nacionalizma na podruju
bive Jugoslavije zahteva terminoloko razjanjenje. U akademskoj literaturi
konceptualni okvir seksualnog nacionalizma (ili homonacionalizam) esto je
shvaen u pojmovima inkluzije uz integraciju homoseksualnosti (ili ono to se
naziva seksualnim graanstvom sexual citizenship) u zapadnu tvorevinu
nacionalne drave, promoviui tako progresivno seksualnu retoriku i politiku
kao i pro-gej diskurs, to svakako predstavlja konfiguraciju nacionalnog i
kulturnog identiteta (Dickinson, 1999; Dudink, 2011; El-Tayeb, 2011; Geyer
& Lehmann, 2004; Hayes, 2000; Kuntsman and Esperanza, 2008; Mosse, 1985;
Kulpa, 2013; Puar, 2007; Sabsay, 2012; Stychin, 1997; Walker, 1996). Meutim,
pojam seksualni nacionalizam upotrebljavam u sveobuhvatnijem smislu kako
bih ukljuio svaku perspektivu koja povezuje nacionalizam sa seksualnou.
I u pro-gej retorici zapadnog seksualnog graanstva i u anti-gej diskur
zivnoj praksi na prostoru bive Jugoslavije, uloga drave je prizvana kako bi
uredila i kontrolisala seksualnost putem restriktivne politike (pro- ili anti-gej
diskurzivni reimi) u procesu opravdavanja nacionalnog samo-odreenja.
Slino tome, religijski nacionalizam se odnosi na nacionalistike diskurse i
praksu koja se upotrebljava i regulie posebna stanovita o religiji i njenom

Religijski nacionalizmi
Kao izuzetno znaajan i ponekad sporan pojam, religijski nacionalizmi i dalje
podstiu debate o tome kako bi trebalo pristupiti, posebno u vezi seksualnosti i
seksualnog nacionalizma. Postavlja se pitanje: ta je religiozno u vezi sa religij
skim nacionalizmima i ta je seksualno u vezi sa seksualnim nacionalizmima?
Kakva je pozicija religije i seksualnosti u modernim procesima izgradnje naci
je u regionu?I kako se religijski i seksualni nacionalizmi ukrtaju?
Poetna taka je priznanje da religija i nacionalizam dele ono to Rieff
(2008) naziva zajednikim drutvenim i/ili svetim poretkom.Kao to Fried
land (2011, 1) upuuje, re je o dve ontologije [...] Svetog i nacionalne drave.

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

I drava i religija su modeli performativnosti autoriteta i moi, regulatori dru

tvenog jedinstva i princip koji ureuje kolektivni poredak. Mnogi teoretiari
religijskog nacionalizma (Aburaiya, 2009; Arjomand, 1994; Barker, 2009; Bru
baker, 2012; Fukase-Indergaard & Indergaard, 2008; Grigoriadis, 2013; Geyer
& Lehmann, 2004; Leustean, 2008; Juergensmeyer, 2006, 2008; Smith, 2003;
Friedland, 2002; 2011; van der Veer, 1994) zapazili su da nacionalizam usva
ja neke od osnovnih religioznih funkcija i tako postaje nova religija za na
rod (Smith, 2003, 4-5). Vremenom, nacionalizam moe da omogui drutvu
sopstvene proroke, muenike, mesije-spasitelje, ceremonijalne obrede i sveta
mesta, utopistiko-eshatoloki diskurs, uspomene, narative, kanone/uenja i
Na prostoru postkomunistikog Zapadnog Balkana, religija i nacionalizam
nisu vie odvojivi.Religija je i dalje konstitutivni element nacionalizma i sna
na politika mobilizaciona sila. Na podruju Zapadnog Balkana, na primer,
religijske zajednice su bile glavni katalizator nacionalizma i glavno obeleje
koje razlikuje i definie strane u konfliktu. Na slian nain, Rogobete (2009,
566) zapaa da etniki konflikti mogu da rehabilituju religiju i izazovu oiv
ljavanje tradicionalne religioznosti to esto moe da bude podstrek za po
veanje nasilja u zonama konflikta.Usled toga, verske institucije su zadobile
neoekivanu politiku vanost, i postkomunistika drutva i dalje tragaju za
adekvatnim poimanjem religije.Iako su ove zemlje po ustavu sekularne, prepli
tanja izmeu religijskog i nacionalnog (politikog) je jasno uoljivo u javnom
diskursu, posebno u raspravama o homoseksualnosti.Religijski nacionalizmi
se, stoga, pojavljuju kao obeleja kolektivnog identiteta u politikim debatama
i popularnoj kulturi. Treba naglasiti, meutim, da se religijski nacionalizmi
moraju shvatiti u konkretnom drutvenom i nacionalnom kontekstu, a obrasci
religijskih nacionalizama variraju od zemlje do zemlje. To je razlog zbog kojeg
koristim pojam religijski i seksualni nacionalizmi u mnoini.
Mark Juergensmeyer (2008, 152), vodei teoretiar religijskih nacionaliza
ma, s pravom prepoznaje da je pad komunizma i rapidne promene i tranzicije
u politikim i ekonomskim sistemima u Centralnoj i Istonoj Evropi okonao
jednu formu sekularnog transnacionalizma i uzrokovao tenzije izmeu sekular
nog i religijskog nacionalizma u godinama koje su sledile.Dok su se sekularne
mree rasplitale u postsovjetskoj i postkomunistikoj Istonoj Evropi i ideoloki
vakuum postsocijalizma postao nepodnoljiv, lokalni lideri su tragali za novim
politikim kapitalom kako bi inkorporirali religijske elemente u njihovu etnona
cionalnu matricu. U postsocijalistikim transformacijama, religijski nacionaliz
mi su se pojavili kao reakcija na sekularni nacionalizam koji se pokazao kao nee
fikasan, slab i impotentan da omogui dovoljnu diferencijaciju drugih etnikih
identiteta ili drugih politikih entiteta (Abazovi, 2010). Juergensmeyer (2008,
167), tako, tvrdi da su religijski nacionalisti izgubili svoju veru u nacionalizam


zapadnog tipa, jer su odbacili njegovu sklonost ka antireligioznosti i zahteve na

univerzalnost. Stoga je znaajno istai da ovo odstupanje od sekularne zame
ne ka neotradicionalistikim modelima (Grigoriadis, 2013) i inkorporacija
religijskih elemenata u nacionalnu ideologiju moe u izvesnoj meri da objasni
dokaz o desekularizaciji u nekoliko drutava Centralne i Istone Evrope i so
ciopolitiku usaenu u ekstremne etnoreligiozne ideologije. Zato su religijski
nacionalizmi nastali u moderno doba i pojavljuju se uglavnom kao zamena za
postcivilni ili postetniki nacionalizam. Roger Friedland (2011) klasifikuje tri
osnovne karakteristike religijskog nacionalizma. Po njemu, religijski nacionalisti
poimaju nacionalnu dravu kao kolektivni religiozni subjekt; nastoje da proire
i izvedu autoritet drave od apsolutnog boanskog ina pre nego od subjektivne
akumulacije narodnog iskustva i naracije; oni nacionalnu dravu u kojoj ive
i delaju shvataju kao instrument svetog. ini se da je cilj religijskih nacionali
sta da uspostave institucionalnu i nacionalnu infrastrukturu koja bi omoguila
ljudima (ili makar njihovim sledbenicima) da ive svoje ivote u skladu sa Bo
ijom voljom. Stoga, politiko-teoloki program religijskih nacinalista i njihov
projekat sakralizacije nacionalne drave propagira povratak religije u javnu
sferu. Juergensmeyer, Friedland, Smith i drugi teoretiari obraaju vie panju
na institucionalne forme religijskih nacionalizama (npr. fokusiraju se na poli
tike i verske elite), a manje na religijske nacionalizme obinog naroda ili ono
to Billig (1995) naziva banalnim nacionalizmom. Dalja istraivanja religijskih
nacionalizama, dakle, potrebuju veu usredsreenost na ono to nazivam pro
ivljenim (religijskim) nacionalizmom (lived nationalism), koji je u vezi sa naci
onalistikom praksom i performativnou obinih ljudi.
Osnovni elementi religijskih nacionalizama su sledei: sakralizacija politi
ke, ekskluzivnost i promocija grupe homogenih i nasilnih odvajanja od rasno
ili seksualno dugaijih, upoljavanje religijske retorike i simbolinih sredsta
va, disciplinovanje tela i seksualnosti, totalitarizam i ekstremizam. Religijski
nacionalizmi takoe pruaju ljudima ideoloko opravdanje i set diskurzivnih
matrica za radikalnu transformaciju drutva, kulture, politike i institucija za
snovanih nanjenim ultimativnnim verskim vrednostima i svrsi. Ovi elementi
su se dokazali kao krucijalni za formiranje nacionalnih identiteta i oseaja za
naciju i na kraju vodili ka ustanovljenju povlatenih odnosa izmeu vladajue
religije i drave (Grigoriadis, 2013, 10). Treba napomenuti da je religijski na
cionalizam esto militantan i nasilan; on poseduje karakteristinu ontologiju
moi i kontrole.Stoga ne iznenauje da, u mnogim sluajevima, ova akumula
cija nacionalizma stvara duboko ukorenjene verske i etnike konflikte koje je
gotovo nemogue reiti (npr. konflikt na prostoru Zapadnog Baklana ili skoriji
u Istonoj Ukrajini).
Dok je u nekim sluajevima relativno lako identifikovati ovaj ambivalentan
odnos ili ono to Grigoriadis (2013) naziva svetom sintezom (sacred synthe79

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

sis) izmeu religije i nacionalizma ili nacije, jo je tee konceptualizovati na

ine u kojem religijski diskurs uokvirava i oblikuje ovu interakciju. Umesto da
postavljamo pitanje kakav je odnos izmeu religije i nacionalizma, Brubaker
(2012) predlae plodonosniji konceptualan i metodoloki pristup kojim bi se
odredilo na koji nain se ovaj odnos produktivno moe istraiti. On nudi e
tiri pristupa kojima bi se ispitao odnosa izmeu religije i nacionalizma.Najpre
treba razmotriti religiju i nacionalizam (zajedno sa etnikom pripadnou i
rasom) kao analogne fenomene.Drugi nain ispituje kako religija pomae u
objanjavanju nacionalizma njegovog porekla i moi.Trei nain tumai re
ligiju kao deo nacionalizma, a ne bavi se spoljanjim objanjenjima.I etvri i
konani nain ispitivanja i objanjavanja veze izmeu religije i nacionalizma
podrazumeva postavljanje religijskog nacionalizma kao karakteristinog oblik
nacionalizma. Brubaker (2012, 16) predlae da uzajamno dejstvo izmeu naci
onalistikog politikog i verskog diskursa moe da zadovolji zahteve religije, a
nacionalistika retorika esto primenjuje verski diskurs, slike i simbole. Slino
tome, religija moe da zadovolji zahteve nacionalne drave, i religijski pokreti
mogu da primene nacionalistiki diskurs.

Seksualni nacionalizmi
Friedland (2011) tvrdi da religijski nacionalizmi imaju erotsku komponentu. U
skladu sa tim, Parker (1992, 1) belei, kad god je snaga nacije probuena bilo
u medijima, naunim radovima, ili u svakodnevnoj konverzaciji radije to ne
prepoznajemo kao ljubavprema domovini: erotizovani nacionalizam. U tom po
gledu, postoji veza izmeu religije i seksualnosti (i nacije) koja potrebuje dalje
ispitivanje, ne zato to su religijsko i erotsko suprotstavljeni pojmovi, ve zato to
su religijski nacionalizmi organizovani oko erotskog diskursa, heteronormativ
nosti, patrijarhalne (esto militarizovane) mukosti, i rodne hijerarhije drutva.
Radi analitike jednostavnosti, pozivam se na interaktivne dimenzije i glavna
analitika orua za razumevanje religijskih i seksualnih nacionalizama: nacionalna drava, porodica, i rodni identitet.Kroz idealizaciju mukosti kao osnove
nacionalne drave, nacionalizam istie porodicu kao kamen temeljac nacije
i drutva (Mosse, 1985). Kao to Peterson (1999) s pravom tvrdi, prekretnica
(verske) nacionalistike ideologije i prakse i njena povezanost sa (homo)seksu
alnou je neodvojiva od politike moi graenja nacionalne drave. Shodno
tome, religijski nacionalizam se moe shvatiti kao seksualni nacionalizam koji
odbacuje ne-normativne seksualnosti.Religijski i seksualni nacionalizmi kao to
je shvaeno u naem kontekstu daju prvenstvo porodinim pitanjima, kolektiv
noj reprodukciji i odbrani patrijarhalnosti. U nekim sluajevima usredsreeni su
na diskurs blasfeminosti zapadne kulture ili jeretikog pustoenja svetosti na
cije, tradicije, porodice, i rodne hijerarhije. U vezi s tim Peterson (2010), prime


ra radi, tvrdi da je heteroseksizam naturalizovan preko mnogih diskursivnih

strategija i verskog uenja kao jedini normalan model seksualnog identiteta i
prakse. U toj diskurzivnoj normativizaciji heteroseksualnosti, nacionalisti na
stoje da uspostave javnu sferu kao muki domen (Friedland, 2011, 401), i zatite
svetost braka i porodice (Mosse, 1985). Regulativni principi seksualnog poretka
su, stoga, zasnovani na rigidnom seksualnom moralizmu i hetero-normativ
noj politici strasti (Cooper, 2008, 27, 32). Religijski i seksualni nacionalisti ho
moseksualnost posmatraju kao pretnja drutvu i silu koja kastrira, destabilizuje
ili raslabljuje telo nacije; homoseksualnost je prekomerna, transgresivna i sub
verzivna. Kao posledica toga, nacionalni program obnove koji esto zagovaraju
religijski i seksualni nacionalistiki pokreti nastoje da na razne naine discipli
nuju seksualnost i seksualno vladanje njenih lanova za dobrobit nacije (Pryke,
1998). Shodno tome, oni koji se razlikuju od heteronormativne seksualnosti bi
vaju tretirani ili kao bolesni ili nenormalni. Tako homoseksualnost postaje
bioloka opasnost (Lemke, 2011, 43) i potrebno ju je eliminisati iz naroda.
Zato ne iznenauje to da se religijski nacionalisti smatraju zatitnicima naci
onalnog poretka i zagovornicima striknih moralnih programa koji targetiraju
i zabranjuju javno ispoljavanje homoseksualnosti. Ovi programi su ukorenjeni
u boanskom, umesto u sekularnoj seksualnoj politici, to omoguava religij
skim nacionalistima da utvrde pravila svetog poretka kao jedinog moralnog
poretka koji propisuje Bog (Cooper, 2008). Sakralni drutveni poredak je, stoga,
fundamentalno antagonistiki i suprotstavljen; poredak etno-nacionalnih i reli
gijskih snaga iji autoritet je inherentno zasnovan na principu iskljuivosti. Tako
se drutveni poredak pokazao krucijalnim u procesu izgradnje nacije, sluei
viem cilju koji ima ontoloku mo kroz mehanizme subordinacije (Sremac i dr.,
2015).U mnogim sluajevima religijski nacionalisti i klerikalni pokreti stvaraju
drutvenu klimu javne mrnje. Uzajamno dejstvo izmeu religijskih granica i
nacionalnih pretnji, stoga, ima znaajne posledice na ouvanje nacije, bioloki
opstanak populacije i moralnu odbranu.

Abazovi, D. (2010). Religijski nacionalizam na Zapadnom Balkanu [Religious national
ism in the Western Balkans]. In (Sitarski, M., Vujai, M. and Bartulovi-Karastojkovi,
I.), Iekujui Evropsku Uniju. Beograd: BOS, 13-23.
Aburaiya, I. (2009). Islamism, nationalism, and Western modernity: the case of Iran
and Palestine. International Journal of Politics, Culture and Society 22(1), 57-68.
Ahmed, S. (2006). Queer Phenomenology: Orientations, Objects, Others. Durham: Duke
University Press.
Anderson, B. (1999). Imagined Communities. 2nd edn. London: Verso.

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

Arjomand, S. A. (1994).Fundamentalism, religious nationalism, or populism? Contemporary Sociology 23(5), 671-675.

Baker, W. P. (2009).Religious Nationalism in Modern Europe: If God be for Us. London:
Billig, M. (1995). Banal Nationalism. Sage Publications Ltd.
Brubaker, R. (2012). Religion and nationalism: four approaches. Nation and Nationalism 18(1), 2-20.
Cooper, M. (2008). Orientalism in the mirror: The sexual politics of anti-Westernism.
Theory, Culture & Society 26(6), 25-49.
Dickinson, P. (1999). Here is Queer: Nationalism. Sexualities, and the Literatures of Canada. Toonto: University of Toronto Press.
Dudink, S. (2011).Homosexuality, race, and the rhetoric of nationalism.History of the
Present 1(2), 259-264.
Gellner, E. (1983).Nations and Nationalism. Ithaca, NY: Cornel University Press.
Grigoriadis, N. I. (2013). Instilling Religion in Greek and Turkish Nationalism: A Sacred
Synthesis. New York: Palgrave Macmillan.
El-Tayeb, F. (2001).European Others: Queering Ethnicity in Postnational Europe. Min
neapolis: University of Minnesota Press.
Fukase-Indergaard, F. and Indergaard, M. (2008). Religious nationalism and the mak
ing of the modern Japanese state. Theory and Society 37(4), 343-374.
Geyer, M and Lehmann, H (eds.) (2004). Religion und Nation, Nation und Religion.
Gttingen: Wallstein Verlag.
Leustean, L. N. (2008). Orthodoxy and political myths in Balkan national identities.
National Identities 10 (4), 421.
Hayes, J. (2000). Queer Nations: Marginal Sexualities in the Maghreb. Chicago: Univer
sity of Chicago Press.
Kuntsman, A, and Esperanza M. (eds.) (2008). Out of Place: Interrogating Silences in
Queerness Raciality. York: Raw Nerve Books.
Lemke, T. (2011). Biopolitics: An Advanced Introduction. New York: New York Univer
sity Press.
Mosse, L. G. (1985). Nationalism and Sexuality: Respectability and Abnormal Sexuality
in Modern Europe. New York: Howard Fertig.
Smith, D. A. (2003).Chosen Peoples: Sacred Sources of National Identity. Oxford: Oxford
University Press.
Juergensmeyer, M. (2006). Nationalism and religion. In (ed. Segal A. R.), The Blackwell
Companion to the Study of Religion. Malden: Blackwell Publishing, pp. 357-367.
Juergensmeyer, M. (2008). Global Rebellion: Religious Challenges to the Secular State,


from Christian Militias to al Qaeda. Berkeley: University of California Press.

Mitchell, C. (2006). Religious content of ethnic identities.Sociology, 40(6): 1135-1152.
Parker, A., Russo, M., Sommer, D, and Yaeger, P (eds.) (1992). Nationalisms and Sexualities. London; New York: Routledge.
Puar, J. (2007). Terrorist Assemblages: Homonationalism in Queer Times. Next Wave,
Durham: Duke University Press.
Puar, J. (2013). Rethinking homonationalism. International Journal of Middle East Studies.45, 336-39.
Pryke, S. (1998).Nationalism and sexuality, what are the issues?Nations and Nationalism, 4(4), 529-546.
Rogobete, E. S. (2009). The interplay of ethnic and religious identities in Europe: A pos
sible mapping of a complex territory. Europolis, 6, 563-584.
Rieff, P. (2008). Sacred Order/Social Order: The Jew of Culture Freud, Mosses, and
Modernity (Vol. 3).Charlottesville: University of Virginia Press. Eisen, M. A. & LewisKraus, G. (eds.).
Sabsay, L. (2012). The emergence of the other sexual citizen: Orientalism and the mod
ernisation of sexuality. Citizenship Studies 16(5-6): 605-623.
Sremac, S., Popov-Mominovi, Z., Jovanovi, M., Topi, M. (2015). For the Sake of
the Nations: Media, homosexuality and religio-sexual nationalisms in the Post-Yugo
slav Space. In:(eds. Sremac, S & Ganzevoort, R.R.)Religious and Sexual Nationalisms in
Central and Eastern Europe: Gods, Gays, and Governments. Brill: Leiden/Boston, 52-73.
Stychin, C. (1997). Queer Nations: Nationalism, sexuality and the discourse of rights in
Quebec. Feminist Legal Studies 5(1): 3-34.
Friedland, R. (2001). Religious nationalism and the problem of collective representa
tion.Annual Review of Sociology, 27, 125-152.
Friedland, R. (2002). Money, sex, and God: The erotic logic of religious nationalism.
Sociological Theory, 20 (3), 381-425.
Van den Berg, M., Boss,. J. D, Derks, M., Ganzevoort, R. R., Jovanovi, M., and Sremac,
S. (2014). Religion, homosexuality, and contested social orders in the Netherlands, the
Western Balkans, and Sweden. In (eds. Ganiel, G, Winkel, H and Monnot, C.), Religion
in Times of Crisis. Leiden, Boston: Brill, pp. 116-134.
Van der Veer, P. (1994). Religious Nationalism: Hindus and Muslims in India. Berkeley:
University of California Press.
Walker, B. (1996). Social movements as nationalism or, on the very idea of a Queer Na
tion. In: Couture, J., Nielsen, K., & Seymour, M. eds. Rethinking Nationalism. Canadian
Journal of Philosophy.Supplementary Volume22. Calgary: Calgary University Press, pp.



Dubravka Vali Nedeljkovi

Univerzitet u Novom Sadu
Filozofski fakultet, Srbija

UDC 32.019.5(497.11)


Saetak: Radio-televizija Srbiji (RTS) i Radio-televizija Vojvodine (RTV), prema
novom Zakonu o javnim medijskim servisima Srbije (avgust 2014), u Poglavlju II
definie javni interes koji ovi mediji moraju da ostvaraju kroz svoju informativnu,
obrazovnu i zabavnu funkciju. Prema lanu 7 ovog zakona koji sadri 19 taaka ni
jedan ne prepoznanaje promociju nacionalizma, a kamoli ekstremizma.
Upravo suprotno Zakon se zalae za tolerantnost, demokratinost, saradnju, plu
ralizam itd. Tako na primer u taki 4. navodi se da javni servisi kroz svoje programe
ostvaruju potovanje i podsticanje pluralizma politikih, verskih i drugih ideja i
omoguavanje javnosti da bude upoznata sa tim idejama, ne sluei interesima poje
dinih politikih stranaka i verskih zajednica, kao ni bilo kom drugom pojedinanom
politikom, ekonomskom, verskom i slinom stanovitu ili interesu () zatim se
u taki 12. navodi takoe i blagovremeno obavetavanje o aktuelnim zbivanjima u
svetu i o naunim, kulturnim i ostalim civilizacijskim dostignuima.
Cilj istraivanja prezentovanih u ovom radu je dekonstrukcija ureivakih poli
tika centralnih informativnih emisija koja odgovara na pitanje koliko RTS i RTV u
uslovima novog naina finansiranja koji se oslanja na dravni budet, a ne pretplatu
graana, moe istinski da zadovoljava navedeni javni interes, a koliko ga prilagoava
dnevno politikom kontekstu na domaem planu, ali i odnosa u regionu, odnosno
da li na eksplicitnom ili implicitnom nivou u odnosu na susede promovie naciona
lizam i ekstremizam.
Metoda koja je koriena u istraivanju, iji deo se prenosi u ovom radu, je kri
tika analiza medijskog diskursa.
Korpus obuhvata centralne informativne emisije televizija RTS i RTV od 4. do 30
marta 2015. godine (rendom) na srpskom i maarskom jeziku.
Rad je nastao kao rezultat istraivanja u okviru Republikog projekta Digitalne medijske
tehnologije i drutveno-obrazovne promene Filozofskog Fakulteta u Novom Sadu koji Odsek za
medijske studije realizuje od 2010. do 2014. Projekat finansira Republiko ministarstvo prosvete
i nauke, ifra projekta III 47020; kao i u okviru meunarodnog projekta Medijska observatorija
(Sauth East European Media Observatory) koji za Srbiju realizuje Novosadska novinarska kola a
finansira Evropska komisija (2012-2016).


Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

Osnovni rezultat je da javni servis Srbije u nedovoljnoj meri zadovoljava javni

interes, a javni servis Vojvodine ipak bolje prepoznaje komunikativne potrebe svoje
ue cilje grupe, graana pokrajine.
Kljune rei: javni medijski servis, graani, zakon, javni interes, politika, mo, integritet

Novim medijski zakoni iz 2014. prvi put su prepoznali javni interes kao po
jam koji valja jasno definisiti. Do sada se uglavnom samo pozivalo na javni
interes, a smatralo se da se znaenje tog pojma podrazumeva.
Radio-televiziju Srbije (RTS) i Radio-televiziju Vojvodine (RTV), prema
novom Zakonu o javnim medijskim servisima Srbije (avgust 2014), u Poglavlju
II definie javni interes koji ovi mediji moraju da ostvaraju kroz svoju informa
tivnu, obrazovnu i zabavnu funkciju.
Prema lanu 7 ovog zakona koji sadri 19 taaka ni jedan ne prepoznanaje
promociju nacionalizma, a kamoli ekstremizma.
Upravo suprotno zakon se zalae za tolerantnost, demokratinost, sarad
nju, pluralizam.
Poglavlje II lan 7.
Javni interes (...) je:
istinito, blagovremeno, potpuno, nepristrasno i profesionalno informisanje graana
potovanje i predstavljanje osnovnih ljudskih prava i sloboda, demokratskih vred
nosti i institucija i unapreivanje kulture javnog dijaloga;
3) Potovanje privatnosti (...)
4) potovanje i podsticanje pluralizma politikih, verskih i drugih ideja i omogu
avanje javnosti da bude upoznata sa tim idejama, ne sluei interesima pojedinih
politikih stranaka i verskih zajednica, kao ni bilo kom drugom pojedinanom poli
tikom, ekonomskom, verskom i slinom stanovitu ili interesu;
9) afirmisanje nacionalnih kulturnih vrednosti srpskog naroda i nacionalnih ma
njina koji ive u Republici Srbiji, kao i zbliavanja i proimanja njihovih kultura;
15) negovanje humanih, moralnih, umetnikih i kreativnih vrednosti;
16) zadovoljavanje zabavnih, rekreativnih, sportskih i drugih potreba graana; (...)
Poglavlje II lan 8.
...javni medijski servis duan je da:
uvaava jezike i govorne standarde, kako veinskog stanovnitva tako, u odgovara
juoj srazmeri, i nacionalnih manjina na podruju na kome se program emituje kao
i jezike i govorne standarde gluvih i nagluvih osoba ().


Dekonstrukcija ureivakih politika centralnih informativnih emisija (CIPE)
koja odgovara na pitanje koliko RTS i RTV u uslovima novog naina finansira
nja koji se oslanja na dravni budet, a ne pretplatu graana, moe istinski da
zadovoljava navedeni javni interes.
Koliko javni servisi javni interes prilagoavaju dnevno politikom kontek
stu na domaem planu, ali i odnosa u regionu.
Da li na eksplicitnom ili implicitnom nivou, u odnosu na susede ali i do
mae aktere dneno-politike rakse, osebno marginalizovane grupe, promoviu
nacionalizam i ekstremizam.

Kritika analiza medijskog diskursa koja ima osnovni cilj da dekonstruie me
dijske politike i tako identifikuje politike i druge elite koje imaju mo da utiu
na ureivake koncepte kako bi ostvarivali svoje ideoloke namere.
Komparativna metoda ukazauje na slinosti i razlike u ueivakim kon
ceptima u odnosu na kontekst lokacije i podruja koje medij pokriva kako
signalom, tako i odabirom dogaaja koji se u odreenim regionima deavaju.

Korpus obuhvata centralne informativno-politike emisije televizija RTS i RTV
od 4. do 30. marta 2015. godine (rendom) na srpskom i maarskom jeziku.

Osnovni rezultati izdvojeni iz ire analize za ovaj rad su da:
1. javni servis Srbije u nedovoljnoj meri zadovoljava javni interes;
2. javni servis Vojvodine ipak bolje od RTS prepoznaje komunikativne potrebe svo
je ue cilje grupe, graana Pokrajine;
3. na eksplicitnom nivou u uzorku nije identifikovana promocija nacionalizma i
ekstremizma u domaem i kontekstu regiona zapadnog Balkana;
4. na implicitnom nivou uoava se nedostatak kritikog promiljanja odnosa u
zemlji i regionu

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

5. uporeujui rezultate sa drugim istraivanjima uoava se da nema veeg osd

stupanja u (ne)zavisnosti ureivakih politika RTV i RTS u odnosu na period pre
budetskog finansiranja.

5. 1. Subjekti
Teun van Dijk (2008:10) ukazuje da je osnovno istraivako pitanje kritike
analize medijskog diskursa ko ima pravo i mogunost da bude izvor informa
cija i posebno kome mediji daju ansu da bude direktno citiran i da govori u
medijima. Najveu mo stiu i imaju subjekti koji se esto eksplicitno citiraju
u medijima i ije stavove mediji u kontinuitetu prenose. Moe se pretpostaviti
da su u uslovima budeskog finansiranja javni servisi kao izvore informacija u
direktnom i indirektnom citiranju u veoj meri koristili donosio odluka, od
nosno politike vladajue elite koji su centri moi.
U ovom istraivanju u kategoriji subjekat informacije predvieno je 17
varijabli domaih i jedna varijabla strani subjekat.

5. 1. 1. Kome je na RTS i RTV data ansa da javno govori

Meu domaim subjektima oni koji imaju ansu da javno govore i zastupaju
svoje stavove su u visokom procentu donosioci odluka predstavnici vlasti
i dravnog aparata. Ovaj nalaz je identifikovan u svim pojedinanim istrai
vanjima u okviru longitudinalnog projekta Transformacija dravnocentrine
Radio-televizije Novi Sad u javni servis Vojvodine koje se redovno sprovodi
od 2006. godine2. Istovremeno i druga istraivanja relevantnih autora (Jovanka
Mati, Snjeana Milivojevi, Rade Veljanovski) su potvrdila ovaj nalaz, tako da
se ne moe tvrditi da su samo sada (2015) u uslovima budetskog finansiranja
javni servisi promovisali vladajuu elitu. To je oduvek, manje ili vie, bio ured
niki koncept ova dva medija bez obzira ko je na vlasti.

5. 1. 1. 1. Predsednik Vlade Srbije kao glavni akter

U posmatranom periodu veliki znaaj dat je premijeru Aleksandru Vuiu.
Najcitiranija pojedinana osoba u CIPE je premijer. U 14 emisija RTS citiran
je 28 puta. U RTV manje, ali je i u njima najcitiraniji pojedinac.
Podseamo, na primer, na rezultate istraivanja iz 1997. (Vali Nedeljkovi
Rikoet rei) i iz 1996. (Vali Nedeljkovi 5 Ws in Daily News on TV in former
Yugoslavia - o modelima odabira dogaaja za TV Dnevnik), u kojima se poka
zalo da je dominantni akter u medijima Slobodan Miloevi tadanji predsed
Svi rezultati dostupni u tampanim i onlaj publikacijima. Onlajn publikacije raspoloive na



nik Srbije; zatim o izvetavanju predizbornim kampanjama 2008., 2012. i 2014.

(Vali Nedeljkovi, Pralica, Baanovi) kada je u medijima (javnim servisima)
dominantni akter bio tadanji predsednik Srbije Boris Tadi. Devedesetih RTS
je finansiran iz budeta, a od 2006. do 2015. RTV i RTS su finansirani iz pret
plate. Nisu uoene vee razlike u medijskoj prezentaciji politike linosti, za
koju se smatra da ima najveu mo u dravi, bilo da je predsednik drave ili
predsednik vlade.
U ovom istraivanju iz 2015. Analizom je utvreno da se u CIPE citiraju,
osim onih uobiajenih izjava, ili delova govora izreenih na sednicama Vlade i
Skuptine i drugim znaajnim drutveno-politikim dogaajima na kojima je
premijer u ulozi glavnog aktera, i njegove kontroverzne izjave date usput novi
narima bez komentara, ili novinarske distance. U nedostatku tonskih inserata
navode se citati saoptenja iz premijerovog kabineta.
Primer 1: Izjava data novinarima povodom pada helikoptera kada je poginula
cela posada, lekar i tek roena beba, RTV 20.03.2015.
Premijer Aleksandar Vui ponovio je da e osobe koje su krive za heli
koptersku nesreu odgovarati. Rekao je da je ministar odbrane Bratislav Gai
u trenutku pada helikoptera bio u Kruevcu, a da je za Beograd poao kada
je uo za nesreu. Premijer je kritikovao one koji bez argumenata govore o
Izjava A.V.: ekam samo da vidim ko treba da odgovara, kako kau, za me
teo uslove, a ko treba da odgovara za ne znam kakve jo uslove, a sve u svemu evo, ja odgovaram, tako da nemam problem nikakav. Ali mnogim ljudima, naa
lost, ta mrnja nee biti od velike koristi. Ljudi vie ne znaju ni ta da vam kau,
ni ta da vas pitaju, samo je vano da imamo neto da nekoga negde mrzimo.
Novinari nisu prepoznali diskursnu strategiju rtva u ime svih (Hrist)
koju premijer radi line promocije esto koristi u svojim govorima u razlii
tim prilikama. Cilj ovakve strategije je da se izbegne bilo kakav negativan ko
mentar na rei i delo samog premijera, odnosno njegove Vlade, jer se on sam
unapred identifikuje kao rtveno jagnje. Ovaj citat su preneli i ostali emiteri,
a ne samo RTV i RTS, kao relevantnu informaciju koja zbog svoje vrednosti za
javni interes prelazi informativni prag za objavljivanje, iako je nema.
Osim o temama koje se tiu unutranje politike i u domenu je njegove nad
lenosti, javni servisi premijera odabiraju kao relevantan subjekat za direktno
citiranje, po nekoliko puta u istoj emisiji, za tumaenje razliitih tema koje i
jesu i nisu u opsiu obaveza predsednika vlade. Navedimo samo neke koje su
dominirale u obraenom korpusu.
() Mediji su citirali direktno premijera koji je koristio sve mogue prilike da tumai
svoj ekonomski program i uspehe Vlade na tom polju, uglavnom one koji e se tek

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

(b) Nije izostalo ni direktno izvetavanje o aktivnosti premijera povodom raznih

godinjica koje su sutinski pseudo dogaaji kreirani da bi obezbedili akterima be
splatan medijski publicitet. U ovom korpusu premijer je poloio venac na spomen
tablu u dvoritu zgrade Vlade na mestu na kojem je ubijen 2003. nekada njegov
snani politiki i ideoloki oponent tadanji premijer Zoran ini.

Primer 2: Seanje na Zorana inia, RTS, 12.03.2015.

Na godinjicu smrti oveka koji je tvrdio da e Srbija biti onakva kakvu je sami na
pravimo, vreme je da prestanemo da se delimo, bar oko onoga to je bio cilj svakoga
ko je, u naim podelama, poloio svoj ivot, naveo je premijer Vui u pisanoj izjavi
za medije povodom godinjice ubistva Zorana inia.

Ukoliko premijer i ne da novinarima izjavau, on se direktno citira na osno

vu saoptenja koje se distribuira redakcijama. Teun van Dijk (2008: 54-61) na
vodi da se mo politikih elita oituje i u direktnom citiranju saoptenja koje
im alju kancelarije za odnose sa javnostima, dakle politika birokratija. Samo
oni koji su predstavnici politiki monih elita su direktno citirani na osnovu
saoptenja koje mediji u drugim sluajevima uglavnom ne objavljuju u formi
direktnog citata.
Premijer je direktno citiran i u crnoj hronici povodom otmice deteta kad
je policija dobro osmiljenom akcijom uspela da nae otmiare i spasi dete.
Primer 3: Vui pohvalio rad policije, RTV, 13.03.2015.
Predsednik Vlade Srbije Aleksandar Vui, povodom brze i uspene akcije prona
laenja otete devojice, pohvalio je rad pripadnika Ministarstva unutranjih poslova
i estitao ministru unutranjih poslova i policiji na hitroj i efikasnoj akciji.
Otmica deteta u beogradskom naselju Brae Jerkovi uzbudila je celu javnost Srbije.
Ponosan sam na reakciju drave i estitam ministru unutranjih poslova i policiji na
hitroj i efikasnoj akciji, izjavio je Vui.
Pohvaljujem policajce operativce koji su uinili sve da spasu otetu devojicu, ak i
u trenutku kada su kriminalci, beei od policijske potere, pokuali da je bace preko
ograde, rekao je Vui, prenosi sajt Vlade Srbije.

Naa medijska praksa posebno u elektronskim medijima, u tom kontekstu

i javnim servisima, bila je vrlo sklona izvetavanju u svim prilikama kada je
premijer spasavao decu. Prikriveno oglaavanje je jedna od danas u medijima
najprisutnijih strategija kojom se podie popularnost elita dajui im poseban,
besplatan, publicitet. Kada su deca u pitanju izvetavanje o ovakvim dogaa
jima se moe smatrati i povredom deijih prava. Podesamo na Kodes deca
i mediji (2003) u okviru kojeg je posebno poglavlje Kodeks o zatiti dece od
politikih zloupotreba koji su potpisale sve znaajne partije u Srbiji. U lanu
I stav 2. se navodi da se potpisnici kodeksa obavezuju da nee organizovati


bilo kakvo politiko i ideoloko delovanje medju maloletnicima a mediji e

izbegavati i osuivati takvo delovanje. Upravo u izkreiranim pseudo-dogaa
jima kada se premijer posebno bavi zatitom dece, mediji su veoma priljeni
izvetai obezbeujui Vuiu dodatni publicitet.
(d)tedro je premiejr citiran i u spoljnopolitikoj akivnosti Srbije (samit
u Beu), kao i kada nam druge zemlje pomau donacijama (japanska vlada
povodom otvaranja nove zgrade ambasade donirala 150 ekolokih automobila
Vladi Srbije).
(e) Pseufo-dogaaji kao vid besplatnog publiciteta (godinjice, meuna
rodni dani). Mediji su pratili premijere i na Dan ena kada je obiao carinice.
Primer 4: Vui enama estitao 8. Mart; RTV , 8.03.2015.
Vui je, nakon to je podelio rue pripadnicama Granine policije na beogradskom
aerodromu i estitao im praznik, rekao da su ene paljivije i borbenije od mukaraca
i zahvalio im se na tome to su brinule o naoj zemlji, svojim porodicama, karijeri.
Uveren sam da emo u narednom periodu umeti da obezbedimo punu ravnoprav
nost i da se izborima protiv onih koji misle da nasiljem nad enama neto mogu da
dobiju i neto mogu da postignu, poruio je Vui.
Premijer je izrazio uverenje i da emo u dravnim organima jo vie imati ravno
pravnu zastupljenost.
Vui je naveo da u graninoj policiji u Beogradu radi vie od 48 odsto ena i da
je ova stanica postigla izvanredne rezultate, da je otkriveno 561 lice tokom prole
godine koje je poinilo neka krivina dela, otkriveno je 55 falsifikata raznih isprava.
Prema reima Vuia, kroz aerodrom Nikola Tesla je prolo prole godine oko
4.350.000 ljudi, povean 300 odsto broj putnika u tranzitu i da su te dame uz pomo
svojih kolega uspele itav posao da obave.
estitam im na tome i zahvaljujem im se i u svoje i u ime Vlade Srbije na uspeno
obavljenom poslu, naglasio je Vui.

Primer 5: RTV 8.mart 2015.

To je bila prilika da premijer govori i o svim drugim aktivnositima Vlade.
Vui je izjavio da je na prostoru gde e se graditi Beograd na vodi ve uklonjeno
77-78 odsto objekata i da e se ve pre kraja ove godine videti koliko e taj deo grada
biti bolji i lepi.
Vui je, odgovarajui na pitanja novinara, rekao da se sprovodi eksproprijacija ze
mljita i da su stanari iz tih objekata, koji su iveli po vagonima i u barakama, u
najveem delu ve dobili neka reenja za nove stanove.
Mnogi kau da sada pod hitno treba da se zaustavi taj projekat i to kau oni isti koji
su do jue govorili da taj projekat ne postoji i da su to Vuievi pusti snovi, da su to

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

matarije i gluposti i da je to neto samo na papiru i da nikada nee da bude, naglasio

je premijer.
On je zapitao to onda sada brinu i kau da treba taj projekat da zaustavimo.Ili va
ljda treba da nam ostanu nehigijenske romske ili bilo koje druge ahale, prljavtina,
ili cementne baze i olupine brodova i to da nam ulepava centar grada.
On je poruio da ne moe s tim da se sloi i podsetio da je slino bilo kada je Srbija
uvodila eleznicu, odnosno da se niko sa tim nije slagao i da su svi govorili - ta e
nam eleznica i da e ona da uniti nae ljivike.

Carinice su u ovom pseudo-dogaaju instrumentalizovane za podizanje

pozitivnog imida premijera i njegovih projekata, posebno ovog poslednjeg
Beograd na vodi o kojem su miljenja strunjaka veoma podeljena. Javni
servisi su to svojim predanim izvetavanjem bez kritike distance poduprli.
(f) Svaki uspeh bilo kojih aktera meu kojima su sportisti rado vien su
bekt premijer koristi za lino promovisanje a javni servisi, kao i ostali mediji,
pokazala je i analiza ovog korpusa, o tome izvetavaju kao o aktuelnom doga
aju. Politika zloupotreba sportista na svim nivoima vlasti kao ustaljen obra
zac za sticanje besplatnog publiciteta uoena je i u drugim analizama. Tako na
primer Pralica i Milinkov analizirajui prezentaciju sportiskinja u medijima
navode Izvetaj povodom osvajanja medalja takmiarki iz Sremske Mitrovice
na evropskom prvenstvu iz deijeg fitnesa (Sremske novine 16.11.2011), gde o
uspesima govore optinski funkcioner i trener, dok devojice u izvetaju nisu
citirane , iako se na fotografiji vidi da su bile prisutne na konferenciji za no
vinare. U ovom sluaju radi se o loem primeru iz prakse jer umesto da budu
glavne akterke, sportistkinje predstavljaju samo objekat, dok se u sreditu me
dijske panje nalaze predstavnik vlasti i trener (Pralica, Milinkov 2013:50).
Prema Herbertu Gansu (1979) postoji osam vrednosnih orijentacija u me
dijskom izetavanju. Prema dobijenim rezultatima ovog istraivanja subjekta
u izvetavanju javnog servisa, moemo zakljuiti da se liderski sistem vrednosti
javlja kao osnovna vrednost koju u ureivakoj politici zastupa javni servis
Vojbodine, a posebno RTS.
Za razliku od RTS pokrajinski javni servis RTV nije u toj meri (osim TV
Dnevnika na maarskom jeziku) premijera drao u fokusu.
U RTV su mnogo vie bili zastupljeni subjekti iz obrazovanja, nauke, kul
ture, medija, sindikata.
ak je i predsednik Vlade Vojvodine bio izrazito malo zastupljen, na pri
mer u Novostima Radio Novog Sada nijednom, a u TV Dnevniku na srpskom
RTV 1%, a na maarskom 0,99%. To ukazuje da se ureivaka politika RTV
vie rukovodila kriterijumom javnog interesa i nadlenostima Vojvodine, nego
pozicijom moi u drutvu pri odabiru aktera koji e biti citirni.



5. 1. 1. 2. Stranci kao akteri

Druga varijabla u analiziranom korpusu po zastupljenosti u kategoriji subjekti
su stranci. To su predstavnici Svetske banke, ambasadori i strani investitori.
Kao subjekti u vestima iz sveta pojavljivali su sei strani zvaninici i rele
vantni lokalni izvori inostranih deavanja. Ostale subjekte iz stranih zemalja
predstavljaju sportisti, umetnici, naunici.
Akteri iz regiona su bili podzastupljeni. Uglavnom su to bili subjekti pro
tokolarnih informacija. To znai da oba javna servisa, vie RTS nego RTV nisu
podupirali procese pomirenja na zapadnom Balkanu u dovoljnoj meri odabi
rajui dogaaje o kojima e izvetavati.
Izvetavano je o:
1) Protokolarnim posetama
Primer 6:
Ministar spoljnih poslova Ivica Dai posetio Hrvatsku;
2) informacijama koje su u vezi sa EU
Primer 7:
Granica Maarska - Srbija 100 osoba koji su ilegalno prelazili iz Srbije u EU uhap
1) bilateralnoj (ne) saradnji na primeru toplih ljudskih pria od javnog interesa

Primer 8:
Dva autobusa Kolain prevoza zaustavljeni kod Gnjilana aci ostavljeni na uli
ci da ekaju.
1) bilateralnoj (ne) saradnji sa Kosovom:

Primer 9:
Najava da e se sa Kosovom potpisati sporazum o pridruivanju; bie formiran
i sud za Kosovo; premijer Kosova priao je telefonom sa Vuiem o zaustavlja
nju imigranata sa Kosova u EU...
1) saradnji u procesu pomirenja

Primer 10: Heroji bitke za ranjenike, RTV 14.03.2015.

Izvetaj sa projekcije filma u organizaciji NDNV koji su realizovali BH
novinari i RTV o onima koji su pomagali ranjenicima u Gorazdu u vreme
sukoba devedesetih XX veka.

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

Primer 11: Zavren regionalni skup, RTV 28.03.2015.

Mladi lideri regiona viednevni skup u NS. Niko nije izvetavao osim RTV.
1. kulturnoj saradnji:

Primer 12: Zavod za kulturu Hrvata, RTV 19.03.2015.

Izvetaj o otvaranju novih prostorija Zvavoda za kulturu Hrvata, Repu
blika Hrvatska kupila kuu, a Pokrajinsko izvrno Vee izdvojilo sredstva za
adaptaciju i opremu . Direktno citirana oba ministra.
Primer 13: MAS medij na albanskom jeziku, RTV 24.03.2015.
MAS novi asopis na albanskom i srpskom izlazi u NS i dobie vreme na
RTV Matica Albanaca gradi most razumevanja. Matica Albanaca je 2014.
osnovana u NS.
(Ovu vest je objavio jedino RTV).
Primer 14: Muzejski eksponati vraeni u Knin, RTV 26.03.2015.
533 predmeta se vraa u Knin (Hrvatska) iz muzeja Vojvodine i Srbije.
(Ovu informaciju je objavio jedino RTV)
Selekcija vesti je jedan od osnovnih pokazatelja ureivakog (ne)senzibiliteta
za drugog, odnosno za dogaaje obremenjene kontroverzama proizalim iz
drutveno-politikog konteksta. U primerima 6,7 i 8 re je od dogaajima iji
akteri ne pripadaju monim elitima. U ovim primerima su to dogaaji vezani
za nacionalne manjine Hrvate i Albance koje su podzastupljene i negativno
markirane i u kontekstu odnosa veinskog naroda sa manjinskim zajednicama
pa tako i njihovim domicilnim zemljama, susedima Srbije. Trei, Primer 8, je
informacija iz konteksta pomirenja koji sutinski, umesto da bude afirmisan
u svim medijima, pa tako i u nacionalnom javnom servisu, ostaje medijski
skriven, jer ukazuje da svi postupci Srbije tokom devedesetih nisu uvek, i nu
no, bili opravdani sa moralnog i etikog stanovita. To naruava pozitivnu sliku
koju nacionalni mediji i danas, kao i pre 25 godina, konstruiu o ulozi Srbije u
ratovima na zapadnom Balkanu tokom devedesetih godina Dvadesetog veka.
Kada je re o susedima gotovo identine rezultate nalazimo i u istraivanju
grupe autora sa podruja zapadnog Balkana objavljene u zborniku Repor
ting neighbours in Balkan media (2015). Ureivaki koncepti pre prelaska
na budzet i u vreme finansiranja iz budeta Srbije po ovom pitanju se nisu
menjali. Dosledno su podravali dravnu politiku u odnosu prema susedima
bez kritike distance.


6. 1. 1. 1. Marginalizovane grupe kao glavni akteri

Kao to su nacionalne manjine, tako su i ostale marginalizovane grupe, u
ovom uzorku CIPE oba javna servisa u Srbiji, uglavnom nevidljive u medijima,
osima kada treba da poslue kao dobar primer iz prakse povodom pseudodogaaja (meunarodnih datuma posveenih tim grupama, ili manifestovanje
potovanja ljudskih prava u Srbiji, kao i u negativnim primerima naruavanja
optevaeeg kulturnog obrasca). Nema otvorene manifestacije nacionalizma i
ekstremizma, meutim iskljuivanje iz fokusa medija, pa tako i iz panje dru
tva, je jednako znaajan pokazatelj njihove loe pozicije, kao to je i otvoreno
iskazivanje neprijateljstva.
Meu marginalizovanim grupama ene, iako dominantnije u populaciji,
su potpuno podzastupljene u medijima bez obzira o emu se izvetava. Nema
otvorene mizoginije, ili kada je re o dvostruko marginalizovanim enama kao
to su na primer pripadnice nacionalnih manjina ili strane/regionalne politi
arke izostaje otvoreno iskazana netrpeljivost. Na njihov poloaj u drutvu ja
sno ukazuje medijska podzastupljenost kao akterki u izvetajima sa dogaaja,
ili u tematskim rubrikama. Da se malo ta menja u medijskoj praksi u Srbiji
ukazuje i to da je identian nalaz dobije i u analizi predizborne kampanje 2008.
godine koja je u fokusu imala medijsku prezentaciju kandidatkinja (Vali Ne
deljkovi 2008).
Valja istai da U poslednjem, desetom sazivu NSRS, formiranom 16.
aprila 2014. godine, nalazi se 85 narodnih poslanica, to ini udeo ena meu
poslanicima od 34%. Prema podacima Interparlamentarne Unije, objavljenim
1.decembra 2014. godine, Srbija se nalazi na, visokom, 25 mestu od 189 zema
lja, u pogledu broja ena u parlamentu. Ukoliko uporedimo sa drugim, evrop
skim zemljama, Srbija se, u odnosu na ovaj kriterijum, nalazi ispred Italije,
Ujedinjenog Kraljevstva, vajcarske i Francuske (Otvoreni parlament 2015:2).
Meutim njihovo aktivno uee u vrenju vlasti nije adekvatno procentu za
stupljenosti pa time ni prisustvo u medijima koje svedoi o marginalizovanosti
ena u javnoj sferi.
Tako su u ovom uzorku kao subjekti ene bile u TV RTS samo u 19% slua
jeva, a kao objekti u neto vie, 22% sluaja. U Novostima Radio Novog Sada i
TV Dnevniku RTV kao subjekti ene se pojavljuju u po 21% sluajeva. U RTV
na maarskom jeziku TV Dnevnik je ene kao subjekte naveo u ak 39,41%,
to do sada nije zabeleeno u naoj medijskoj praksi kada su informativne emi
sije u pitanju. Nasuprot tome u CIPE na radiju na maarskom jeziku ih je bilo
samo u 16% sluajeva to je najmanje zabeleeno u ovom uzorku.


Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

6. 1. 2. Partijska pripadnost subjekta

Veina medijskog prostora u svim monitorovanim programima (osim TV
dnevnika na maarskom u kojem domininira Savez Vojvoanskih maara)
data je vladajuoj koaliciji. Dominira SNS i to u Radio Beogradu sa 56%, u TV
Dnevniku RTS 64%, u Novostima Radio Novog Sada sa 34%, TV Dnevniku
RTV na srpskom 48%.
U ranijim analizama sadraja informativnih emisija posebno u vreme pre
dizbornih kampanja pokazalo se da su RTS i RTV (sa malim izuzetcima nekih
redakcija na jezicima manjina) vie prostora i panje u izvetavanju posvetili
vladajuoj partiji i njenim koalicionim partnerima nego opoziciji, bez obzira
ko je bio u tom trenutku na vlasti (Vali Nedeljkovi i Pralica 2012 i 2014).
To ukazuje da je osnovna strategija javnih servisa iskljuivanje i neizbalan
siranost kada su politike elite u pitanju, bilo domai akteri veine, ili nacio
nalnih manjina, odnosno onih iz regiona, a ne, na primer, otvoreni nacionali
zam ili ekstremizam u bilo kojem obliku.

CIPE RTS i RTV u martu 2015. nisu otvorneno promovisali nacionalizam ili
ekstremizam u bilo kojem obliku, prema analizi ovog uzorka, meutim isto
tako nisu napravili znaajan iskorak prema profesionalinjem izbalansirano,
tolerantnom izvetavanju u odnosu na ekspertski izvetaj objavljen 2014. go
dine u okviru projekta Medijska observatorija: jaanje kapaciteta i koalcija za
praenje medijskog integriteta i unapreenje reformi u medijima (Mati i Vali
Nedeljkovi 2014) koji realizuje meunarodni konzorcijum zpadnog Balkana,
niti u odnosu na prethodne analize sadraja pre svega RTV jo od 2006. kao i
pojedinanih analiza i programa RTS od tada pa do danas.
Istovremeno uoeno je u ovoj analizi da CIPE nisu promovisale niti proces
pomirenja u regionu zapadnog Balkan ak i kad su imale konkretan povod da
to favorizuju. Ovo se pre svega odnosi na uzorkovane emisije RTS, jer je RTV
o tim dogaajima jedina i izvetavala.
Zakon o javnim medijskim servisima definisao je javni inters koji moraju da
ostvare RTV i RTS podjednako. Meutim, zakon je propustio da definie ko e
i na koji nain, odnosno sa kojim posledicama kontrolisati ostvarenje javnog
intersa RTV. Valja istai da se kao javni interes u alanu 7. I 8 ovog zakona sma
tra i bolja saradnja u regiona sa drugim javnim servisima to u ovom uzorku
takoe nismo identifikovali.
Model bolje prakse predvia ne samo potovanje zakonskih odredbi o
ispunjavanju javnog interesa, ve i senzibilisanje javnih servisa za istinito,


blagovremeno, potpuno, nepristrasno i profesionalno informisanje graana

(lan 7 Zakona o javnim medijskim servisima iz 2014) pri izvetavanju i poseb
no balansiraniji odabir aktera u ulozi subjekta i objekta informacija.
Nije dovoljno samo izostajanje govora mrnje, nacionalizma i ekstremiz
ma u izvetavanju. Podsetimo da je ba po nacionalistikom i ekstremistikom
informisanju RTS (Radio-televizija Beograd i Radio-televizija Novi Sad) iz
devedesetih godina Dvadesetog veka ostao zableen kao potpuno politiko
propagandistiki dravni medij, to danas ipak nije. Meutim jo je znaajnije
izgraditi nezavisan model ureivake politike na koji nee bitno uticati ni
politike elite, bez obzira ko je na vlasti, niti naini finansiranja.

Gans, Herbert (1979. Deciding Whats News: A Study of CBS Evening News, NBC Nightly
News, Newsweek and Time. Random House.
Lani, Remzi, ur. (2015). Reporting neighbours in Balkan media. Tirana : Albanina Media
Mati, Jovanka i Dubravka Vali Nedeljkovi (2014). ). Serbia (research report). In: Media integrity matters reclaming public service values in media and journalism. Brankica
Petkovi (ed). Ljubljana: Peace Institute, Institute for Contemporary Socila and Political
Studies. (pp. 327-390).
Plavi, S. Prvoslav (1993). Kodeks Deca i mediji: pravila ponaanja medija u odnosu na
decu. Beograd : UNICEF.
Pralica, Dejan i Smiljana Milinkov (2013). Slika ene u sportu u medijima u Vojvodini.
U :Izvetavanje o sportu uvoenje rodne dimenzije, ur. Marija Srdi. Kikinda:Centar za
podrku enama. Str 47-52.
Van Dijk, A. Teun (2008). Discours and Power. New York: Palgrave MacMillan
Vali Nedeljkovi, D. (1996). 5 Ws in Daily News on TV in former Yugoslavia, Sociologija 4, Beograd, 585-606.
Vali Nedeljkovi, Dubravka (1997). Rikoet rei. Beograd:Argument.
Vali Nedeljkovi, Dubravka, ur. (2008). Kandidatkinje. Novi Sad: Novosadska novi
narska kola. Edicija Medijska sfera knjiga 3.
Vali Nedeljkovi Dubravka i Dejan Pralica (2012). Koga su mediji izabrali, a ta su partije nudile. Novi Sad: Novosadska novinarska kola. Edicija Medijska sfera knjiga 6.
Vali Nedeljkovi Dubravka i Dejan Pralica (2014). Koga su mediji izabrali, a ta su partije
nudile II. Novi Sad: Novosadska novinarska kola. Edicija Medijska sfera knjiga 7.
ene u parlamentu samo kvota ili stvarni uticaj? (mart 2014). Beograd:Otvoreni parla
ment. (pre
gledano 16.09.2015).

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

ene u parlamentu deseti skuptinski saziv (mart 2015). Beograd :Otvoreni parlament (pregledano 16.09.2015).

Summary: The new Law on Public Service Media in Serbia (from August 2014), defines
in Chapter II the public interest that the Radio Television of Serbia (RTS) and the Radio
Television of Vojvodina (RTV) must achieve through their informational, educational,
and entertaining contents. Article 7 of this law, which contains 19 points, doesnt con
tain any that would recognize the promotion of nationalism, let alone extremism.
Quite the contrary, the law is committed to tolerance, democracy, cooperation, plu
ralism etc. For example, Clause 4 states that public services achieve respect and pro
motion of pluralism of political, religious and other ideas through their programs and
enable the public to become familiar with these ideas, not serving the interests of any
political parties and religious communities, as well as any other individual political,
economic, religious and similar viewpoint or interest (...), and also paragraph 12 sta
tes that timely information on current events in the world and scientific, cultural and
other achievements of civilization are given in the programmes.
The aim of the research presented in this work is the deconstruction of the editorial
policy of TV that answers the question of whether RTS and RTV are able to truly satisfy
the above mentioned public interest in terms of the new ways of financing that rely on
the state budget, compared to the subscriptions of citizens, and how the editorial policy
adapts to the daily political context at the domestic level, but also to relations in the re
gion, and also the question of whether they are promoting nationalism and extremism
towards the neighbors in an explicit or implicit level.
The method used in the study, part of which is transferred in this paper is the critical
analysis of media discourse.
The corpus includes primetime TV news program of RTS and RTV from 4th to
30th March 2015 (every other day) in Serbian and Hungarian language.
The main result is that the Public Service of Serbia meets the public interest insuffi
ciently and the Public Service of Vojvodina recognizes the communication needs of its
immediate target group, the citizens of the province, better.
Key words: public service, citizens, law, public policy, politics, power, integrity


Boris Varga

Novinar i nezavisni istraiva, Novi Sad

UDC 316.77:32(497.115)

Aleksandar Mudri

Univerzitet u Novom Sadu,

Filozofski fakultet


Saetak: Koristei se interdisciplinarnim metodom kombinovanja politikologije i
medijskog diskursa, autori analiziraju vezu izmeu medijskog izvetavanja i izjava
politikih aktera, s jedne strane i ekstremistikih ,,talasa nasilja koji su izbili na Kosovu
(2004) i u Srbiji (2014), s druge. Autori zakljuuju da su poruke u medijima i izjave
pojedinih politikih aktera doprineli podstrekivanju ekstremistikog nasilja na Kosovu
i u Srbiji, te da takvi izlivi nasilja ne doprinose uspostavljanju stabilnosti i trajnog mira
u regionu.
Kljune rei: mediji, politiki akteri, Kosovo, Srbija (Vojvodina), Zapadni Balkan, me
uetniko i meuversko nasilje.

Postoji vie radova o ulozi medija i izjava politikih aktera u raspirivanju me

unacionalne i meuverske mrnje za vreme raspada bive Jugoslavije (SFRJ),
tokom ratnih konflikata devedesetih godina (Vekari 2011). Meutim, veo
ma je teko dokazati kauzalnu vezu izmeu sadraja plasiranih u medijima sa
konkretnim izlivima nasilja. Dokaz toga su neprimereno opseni i dugi sudski
procesi u Hagu, meu kojim optubama su i one za podstrekivanje meuet
nike i meuverske mrnje za koje se smatra da su vodile injenju zloina na
prostoru bive Jugoslavije (Optunica eelj 2007).
Nakon zavretka aktivnih ratnih sukoba, od 2000-tih godina, deavaju se
izbijanja povremenih i veoma nasilnih eksplozija talasa nasilja u Srbiji i na
Kosovu. Skoro osvetniko prelivanje tog nasilja, po principu efekta bumeran
ga iz jednog regiona u drugi, govori o tome koliko je Zapadni Balkan i dalje
osetljiva sredina, sa neuspostavljenim trajnim mirom i podloan ponavljanju
takvog nasilja. Stoga, koristei vie disciplina politikoloku analizu i medijski
diskurs pokuali smo istraiti vezu izmeu medijskih sadraja i ekstremi
stikih aktivnosti na Kosovu i u Srbiji, a kao primer smo uzeli veoma aktualne
izlive verbalnog i fizikog nasilja na Kosovu u martu 2004. i u Srbiji 2014, koje
su potresle javnost.

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

Cilj ovog istraivanja je da se ispita kako utiu neodmerene ovinistike

i radikalne nacionalistike poruke, koje proistiu iz medijskog izvetavanja
i izjava politikih aktera, na meunacionalne i meuverske odnose u Srbiji i
na Kosovu (Zapadnom Balkanu).
Vremenski, ovo istraivanje obuhvata period od 2004. do 2014. godine, a
prostorno region drave Srbije, odnosno samoproglaenu dravu Kosovo i
uglavnom severnu srpsku pokrajinu Vojvodinu.
U fokusu je nain izvetavanja kosovskih medija za vreme martovskog
nasilja 2004. godine, i izjave najviih dravnih aktera nakon sluaja dron i
poetka talasa nasilja u Vojvodini u oktobru 2014. godine. Korpus analize
diskursa ine dve grupe tekstova. Prvi je vezan za martovsko nasilje na Ko
sovu 2004, koji je preuzet iz Izvetaja OEBS-a, autora Dardana Gaija uraen
na engleskom jeziku, a koji pokriva period od 16. do 17. marta 2004. godine
(za vreme trajanja nasilja) u kosovskim, uglavnom elektronskim medijima,
najvie vodeim TV-stanicama osnovanim nakon rata na Kosovu 1999. go
dine RTK (kosovski javni servis), i privatne kosovske televizije RTV 21 i
KTV. U ovoj grupi uglavnom u fokusu analize diskursa su mediji i njiho
vo izvetavanje, ali i izjave kosovskih politikih aktera. Druga grupa teksto
va analize diskursa su izjave srpskih politikih aktera na takozvani sluaj
dron, a to su tekstovi koji su objavljeni u srpskim medijma uglavnom u
dnevnoj tampi i njihovim onlajn izdanjima Blic, Veernje novosti i B92,
u periodu od 15. do 16. oktobra 2014. godine, uoi izbijanja talasa nasilja
uglavnom u Vojvodini.
Za ovu analizu korieno je svega jedanaest primera, est primera izve
tavanja kosovskih medija i izjava kosovskih politikih aktera na engleskom
jeziku1, kao i pet izjava najviih srpskih politikih aktera na srpskom jeziku.
Jedinica analize diskursa u elektronskim medijima obuhvata replike iz novi
nara studija, izvetavanje reportera i izjave sagovornika i datumi emitovanja.
Jedinica analize u tampi su onlajn tekstovi, naslovi, lidovi i datumi po

I Politikoloki okvir i okolnosti

Smatrajui da je nacionalizam jedna dinamina ideologija, u ovom izlaganju
smatraemo da etniki nacionalizam u odnosu na primenu verbalnog i fizi
kog nasilja eskalira po kontinuumu: etniki nacionalizam, ovinizam, radika
lizam, ekstremizam, terorizam (Varga 2013: 7585).
Izvetaj OEBS-a napisan je na engleskom jeziku, znai, diskurs iz kosovskih medija na alban
skom jeziku, preveden je na engleski. U ovoj analizi primeri za diskurs prevedeni su sa engleskog
na srpski.



Etniki nacionalizam je privrenost odreenoj kulturnoj grupi koja ima

daleke proirene srodnike veze i zato je ekskluzivnog karaktera (Mijatovi/
Vujai/Marinkovi 2008: 105). ovinizam je oseaj ili svest o nadmono
sti pripadnika stvarnih ili tobonjih grupa, kolektiva ili zajednica, posebno
nacionalni ili etniki ovinizam neizostavno implicira inferiornost drugih
(Mimica/Bogdanovi 2007: 607). Savremene radikalne politike ideje i pokre
ti u postsocijalistikim tranzicionim dravama relativno su umerene nacio
nalistike politike ideologije u odnosu na radikalizam u klasinom smislu,
koji zastupa korenitu promenu i uspostavljanje novog poretka na tetu de
mokratije (Tadi 1996: 181).
Prema Kolmanu i Bartoliju, pojam fenomena ekstremizma kompleksna
je pojava, koja moe da se definie kao aktivizam (uverenja, stavova, osea
nja, akcija, strategija) koji se znaajno razlikuje od uobiajenog, poznatog.
Kada je re o konfliktima, a posebno onim meutenikim ili meuverskim,
ekstremizam je poznat kao manifestacija teeg, nasilnog oblika konflikta (Co
leman/Bartoli 2009).
Razvoju ekstremistikog aktivizma podjednako pogoduju spoljni i unutranji faktori. Od spoljnih faktora to su pre svega duh naeg vremena,
odnosno cajtgajst (zeitgeist) uspona nacionalizma i desnice u Evropi. Tome
dodatno pogoduju uslovi globalne finansijske i ekonomske krize, poveanje
nezaposlenosti, ekonomske i politike migracije, kao i kriza zapadnog mul
Od unutranjih faktora izdvajamo prvenstveno traume postratnog
drutva. Tokom 1998. godine sukobi na Kosovu izmeu srpskih snaga bez
bednosti i neregularne Oslobodilake vojske Kosova eskalirali su u ozbiljan
rat. Prema Rezoluciji 1199 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija iz septem
bra 1998. godine zbog sukoba na Kosovu raseljeno je bilo vie od 230.000
osoba, uglavnom Albanaca, s tim da je vie desetina hiljada osoba napu
stilo dravu i prelo u izbeglitvo u severnu Albaniju, Bosnu i Hercegovinu
i u ostale evropske drave (Rezolucija 1998). Pogoranje situacije vodilo je
intervenciji NATO od marta do juna 1999. godine. Posle okonanja vojne
intervencije i prelazak Kosova pod meunarodni protektorat, prema Regi
straciji lica raseljenih sa tog podruja raseljeno je 187.129 lica, veinom Srba
(Registracija 2000: 5).
O deficitu graanskog drutva i opteg pada drutvenih vrednosti u Srbiji
najbolje svedoe ispitivanja javnog mnjenja, posebno meu mlaim genera
cijama. Krajem decembra 2012. nedeljnik NIN je objavio istraivanje javnog
mnjenja, koji su organizovali Centar za prava deteta, Koalicije za monitoring
prava deteta u Srbiji i organizacija Save the Children.2 Istraivanje je sprove
nav_ id=672474 (Pristupljeno 20. avgusta 2015.)


Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

deno u maju 2012. i njime je obuhvaeno 1.358 dece i mladih starosti od 12

do 18 godina iz deset mesta irom Srbije.
Generalni su zakljuci da od 2007. godine mladi i deca sve vie podra
vaju ideju etniki iste drave. Istraivanje ukazuje na to da deca i mladi naj
vie podravaju negativne stavove o nekoj populaciji. Prema pripadnicima
drugih nacionalnosti je svaki 4-5 ispitanik (21,8%), a prema sunarodnicima
drugaije veroispovesti skoro svaki deseti (11,8%).
Problem titularne nacije i etnocentriki Ustav bio je jedan od osnovnih
problema ratnog raspada i oteane demokratske tranzicije bivih socija
listikih federacija (SFRJ i SSSR). Prema Lincu i Stepanu, nezavisnost po
stsocijalistikih drava dobila je prednost nad njihovom demokratizacijom,
a nacionalne manjine su postale na neki nain graani ,,drugog reda u od
nosu na ,,titularnu naciju (Linc/Stepan 1998: 453-469). Ve u prvom lanu
novog Ustava Srbije iz 2006. godine, navodi se da je ,,Republika Srbija drava
srpskog naroda i svih graana koji u njoj ive. Time je projektovan utisak da
u Republici Srbiji postoji titularna nacija, ,,srpski narod, i ostali svi graani
koji u njoj ive ( 2006).
Nakon ,,petog oktobra uvoenjem veronauke u kole i obeleavanjem
gradskih i partijskih slava, razlike u drutvu su jo vie bile produbljene, to
je dodatno uticalo na marginalizovanje graanskih vrednosti u Vojvodini i
U teoriji o revoluciji, dogaaji koji dovode kljuanje u aktuelnu revolu
ciju nazivaju se ,,dogaaji okidai (eng. triggering events), oni frustriraju
mase i podstiu njihovu mobilizaciju za politiko delovanje. Prema Tomp
sonu i Kuntzu to mogu biti pokradeni izbori (Thompson/Kuntz 2006: 86).
,,Dogaaji okidai, potpomognuti porukama iz medija, mogu da mobiliu
frustrirane mase i na veoma nasilno delovanje.

II Medijski diskurs
Dogaaj okida 1: martovsko nasilje na Kosovu 2004. godine
Dogaaji na Kosovu sredinom marta 2004. godine pokrenuli su pitanje ko
liko pristrasno izvetavanje, posebno preko uticajnih TV-stanica, moe da
podstie etniko i versko nasilje. Izvetaj Uloga medija u martovskim doga
ajima 2004. na Kosovu (The Role of the Media in the March 2004 Events in
Kosovo) koji je za OEBS napravio njihov spoljni saradnik i novinar Dardan
Gai (Dardan Gashi) detaljno se opisuje izbijanje nasilja uglavnom izmeu
Albanaca i Srba na Kosovu 16. i 17. marta 2004. godine. Prema njegovom
miljenju izvetavanje kosovskih medija sa neprihvatljivim nivoom emocija,
pristrasnosti, bezobzirnost i pogreno primenjena patriotska revnost iza
zvala je masovne demonstracije etnikih Albanaca nasilne prirode u kojima


je 17. marta 2004. godine uestvovalo od 50 do 60.000 ljudi. Tim protestima

prethodile su demonstracije bivih veterana Oslobodilake vojske Kosova,
16. marta, koji su okupili oko 17.000 demonstranata protiv istraga nad nji
hovim saborcima za ratne zloine, koje je vodila privremena meunarodna
misija UNMIK i Meunarodni sud za ratne zloine. Inae, uglavnom mirne,
demonstracije na Kosovu od juna 1999. i dolaska meunarodnih snaga bile
su esta pojava. Tih dana kad je izbilo martovsko nasilje na demonstacije su
izali i Srbi.
Posebnu kritiku za odgovornost prema tom istraivanju zasluuju tri
glavna kosovska TV kanala, privatne televizije RTV 21 i KTV, a posebno
RTK (Radio i televizije Kosova) s obzirom da se radi o jedinom medijskom
javnom servisu. Ove tri TV-stanice pokrivaju najmanje 70 odsto populacije
na Kosovu (Gashi 2004: 314).
Prema izvetaju OEBS, ovo su dogaaji okidai za koje se veruje da su
kosovskim medijima pokrenule masovnu pobunu: 16. marta 2004. estoro
dece, poreklom kosovski Albanci, iz sela abra (Caber) nedaleko od Zubi
nog potoka, igrala su se na reci Ibar, u delu koji se smatra srpskim. U jednom
momentu, nepoznata grupa navodno Srba optuena je da je sa psom napala
albansku decu. Dok su beali od njih, etvoro dece je skoilo u reku. Nakon
incidenta, samo jedno dete od etvoro je preivelo. To dete ujedno je bilo
i jedini svedok i izvor na koji su se pozivali kosovski mediji. Takoe, nije
objanjeno kako se u tim okolnostima izvuklo dvoje dece koji nisu skoili u
reku. Nije ak sasvim jasno da li su i ona bila napadnuta od strane Srba koji
su navodno imali psa, i ako nisu bila napadnuta zato je to tako. I na kraju
nijedno svedoenje od to dvoje dece koja nisu skoila u reku, nisu se u tim
kritinim danima pojavila u medijima (Gashi 2004: 4).
Gai izraava zabrinutost da elektronski mediji mogu postati jedan od
uzroka izbijanja nasilja i zakljuuje da bez bezobzirnog i senazcionalisti
kog izvetavanja 16. i 17. marta dogaaji su mogli da imaju drugaiji ishod.
Oni ne bi dostigli intenzitet i nivo brutalnosti koja je bila prisutna, ili se
uopte ne bi dogodili (Gashi 2004: 3).
U Srbiji se dogaaji tokom 17. i 18. marta 2004. godine smatraju naj
veim etniki motivisanim sukobima na Kosovu od dolaska meunarodnih
snaga u pokrajinu (1999), u kojima je poginulo 19 osoba (osmoro srpske i
11 albanske nacionalnosti), povreeno je 954 osoba. Uniteno je vie od 900
srpskih, romskih i akalijskih domova i oteeno je 35 pravoslavnih verskih
objekata (crkva i manastira), a iz domova je proterano vie od 4.000 ljudi,
veinom etnikih Srba.3
(Pristupljeno 20. avgusta 2015)


Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

Primer izetavanja 1.
Diskursna strategija Srbi su napali albansku decu:
Nezavisna, privatna RTV 21 u kratkim vestima u 22.00 istog 16. marta
izvetavala je na sledei nain:
Dvoje Srba jurilo je etvoro albanske dece danas oko 16.00 u selu aber, i dok su
pokuala da od njih pobegnu, albanska deca skoila su u reku Ibar. Da ujemo vie
detalja od naeg dopisnika u Mitrovici....

Dopisnik iz Mitrovice preko telefona:

Postoji bojazan, da se glavna tragedija dogodila danas oko 16.00 u selu aber. U
optini Zubin Potok, jedinom selu naseljenom Albancima u toj optini. Kako je
13-godinji Fitim Cerkin Veseli izjavio, on i jo petoro druge dece njegovih godina
etali su nasipom reke Ibar. Onda su dve osobe izale iz kue u kojoj ive Srbi, oni
su imali psa i poeli su da jure decu...

Primer izetavanja 2.
Diskursna strategija albanska deca su rtve srpskog progona i svi (Al
banci iz K. Mitrovice; prim. red.) uestvuju u dogaaju:
Javni servis RTK je 16. marta u Blic vestima u 23.00 imao sledee obraanje:
Troje albanske dece Florent Veseli, 8 godina star, Avni Veseli, 11 godina i Egzon De
liu, 12 godina, nestali su u reci Ibar, dok je pronaen iv 14-godinjak Fitim Veseli.
Oni su, bili rtve napada grupe Srba u selu aber (...) Pre nego pogledamo prilog,
ukljuiemo reportera Petrita Musolija koji je na licu mesta.

Na telefonskoj vezi reporter iz Kosovske Mitrovice:

Policija, KFOR i Kosovski zatitni korpus jo nisu pronali tela troje dece nestale u
reci Ibar, koja su tu skoila nakon to ih je jurila grupa Srba. U ovom trenutku, po
licija, KFOR i TMK (Kosovski zatitni korpus) postavili su mree na reci Ibar blizu
mosta Binak u Kotovu, nadajui se da e nai tela Florenta Veseli, 8 godina starog,
Avnija Veseli, i Egzona Deliu, 12 godina starog...

Kakva je situacija u Kosovskoj Mitrovici, da li je pod kontrolom, kako reaguju gra

Situacija u Mitrovici je trenutno mirna. Skoro svi graani krenuli su prema selu
aber da se vide ta se dogodilo sa troje dece koja su nestala u reci Ibar


Primer izetavanja i izjava politikih aktera 3.

Diskursna strategija nasilan revolt je opravdan i UNMIK je protiv Alba
naca i na strani Srba:
U pomenutom izvetaju OEBS naglaeno je da su se 16. i 17. marta na
Kosovu odigrale dve vrste demonstracija koje su na odreeni nain potpiri
vale jedni druge. S obzirom da su prve demonstracije bile protiv privremene
meunarodne uprave UNMIK na Kosovu koja je procesuirala ratne veterane,
kosovski mediji su i u ovom sluaju imali ulogu ne objektvnog posrednika.
RTK, specijalno izdanje 17. marta, intervju sa poslanikom u Skuptini Ko
sovo od strane partije Demokratskog saveza Kosova i bivim dugoronim ak
tivistom za zatitu ljudskih prava Nekibeom Kelmendijem.
RTK: Neki kau da se moe razumeti revolt...
Nekibe Kelmendi: Svakako da je razumljiv. Mnoge stvari nisu tamo u
RTK: Kako vi to komentariete? Policija koristi silu i suzavac protiv albanskih demonstranata, dok je Srbima dozvoljeno da danima blokiraju puteve?
Nekibe Kelmendi: To je jasna praksa dvostrukih standarda koju UNMIK pri
menjuje od poetka. To je efekat koji se takoe zove pozitivna diskriminacija...
Primer izjava politikih aktera 4.
Diskursna strategija meunarodne snage na Kosovu nisu efikasne
Intervju za isti medij, RTK, 17. marta sa jo jednim kosovskim lanom
parlamenta Beratom Lua:
RTK: Tragini dogaaji od prole noi, koje su izazvali Srbi i neefikasnost
snaga bezbednosti. Kako ocenjujete to i dananje proteste?
Berat Lua: To je problem UNMIK-a i politike dvostrukih standarda pre
ma etnikim grupama ovde...
Primer izjava politikih aktera 5.
Diskursna strategija legitimno delovanje Albanaca i lekcija za UNMIK
U intervjuu za kanal RTK, 17. marta jo jedan lan kosovskog parlamenta
Arsim Bajrami je izjavio:
,,Varvarski in ubijanja dece isprovocirao je legitimni revolt Albanaca. To bi
trebalo da bude lekcija za meunarodnu zajednicu

Primer izetavanja 6.
Diskursna strategija kolektivna odgovornost Srba i nasiljem (protiv
Srba; prim. red.) do mira:
Izvetavanje medija KTV, dana 17. marta.
Govori korespondent iz akovice:

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

Kriminalna dejstva Srba na severu osudili su mirnim protestima metani akovice. Oni su traili da se okona terorizam prema Albancima. Izraavajui
solidarnost, demonstranti su proli ulicom u kojoj ive Srbi, srpska crkva je bila
zapaljena. Situacija je mirna, dok gori crkva.

Efekat bumeranga 1 reakcije u Srbiji na nasilje na Kosovu

Nekoliko dana kasnije nasilje se sa Kosova u martu 2004. lananom reakci
jom prenelo u Srbiju. Posebno je u Novom Sadu bio izraen talas nasilja nad
Albancima, graanima islamske veroispovesti (Gorancima, Albancima, Romi
ma) i njihovim ugostiteljskim objektima (pekare i poslastiarnice). U Beogra
du i Niu, u noi izmeu 17. i 18. marta, bile su zapaljene damije.
Dnevni Blic je 19. marta 2004. pisao o nasilju u Novom Sadu, navodei da je
u protestnoj etnji zbog situacije na Kosovu uestvovalo vie stotina srednjoko
laca iz vie kola, koji su napustili nastavu, oni su uzvikivali parole Ubij, zakolji,
da iptar ne postoji. Kasnije, uvee, kako je pisao taj list, protestovalo je oko
1.000 ljudi, napadnute su bile prostorije novosadske Islamske zajednice gde su
demonstranti razbili vrata i prozore, kao i nekoliko pekara iji su vlasnici Alban
ci. U sukobima je povreeno devet policajaca i tri demonstranta.4
Dogaaj okida 2: sluaj Dron u Srbiji 2014. godine.
Fudbalska kvalifikaciona utakmica za prvenstvo Evrope izmeu Srbije i
Albanije, koja je igrana 14. oktobra 2014. godine na stadionu Partizana u Be
ogradu, prekinuta je u 42. minutu, pri rezultatu 0:0, zbog tue igraa i upada
navijaa na teren. Incident je izazvao dron (letelica na daljinsko upravljanje;
prim. red.), navodno navoen negde iz publike, na kom je bila zakaena za
stava sa mapom takozvane Velike Albanije i koji je iznad terena jedno vreme
nosio tu zastavu.
Kako je tada saoptavao RTS5 (Radio-televizija Srbije, javni servis) u tre
nutku kada je srpski fudbaler Stefan Mitrovi uhvatio zastavu, na njega su na
srnula dvojica albanskih igraa u pokuaju da mu je otmu. Tada je dolo do op
te guve na terenu, utralo je i nekoliko navijaa, pa je sudija Martin Etkinson
iz Engleske pozvao igrae u svlaionicu i prekinuo me.
Incident na utakmici dogodio se nedelju dana pre posete albanskog pre
mijera Edija Rame Beogradu, koja je bila planirana 22. oktobra 2014, a koja je
bila odloena za 10. novembar iste godine. U meuvremenu su se u Srbiji do
godili meunacionalni ekstremistiki incidenti koji su predmet interesovanja
u ovom istaivanju. (Pristupljeno 17. avgusta
%E2%80%93+Albanija.html (Pristupljeno 17. avgusta 2015.)



Nekoliko dana nakon sluaja dron, koji je bio u fokusu srpskih medija,
sledio je talas nasilja od 16. do 23. oktobra u kom su unitavane ugostiteljske
radnje pekare, evabdinice, poslastiarnice graana Srbije islamske verois
povesti i Albanaca, najvie u Novom Sadu, Somboru, Vrcu, Staroj Pazovi i dru
gim mestima Vojvodine. Baen je i molotovljev koktel na damiju u Subotici.6
Poslanik SNS Milovan Drecun izjavio je da je posle napada i unitavanja
23 objekta u Srbiji, uglavnom pekara, privedeno ukupno 11 lica, od kojih je est
maloletnika. Protiv svih je podneta prijava zbog unitenja objekata i promovi
sanja rasne i verske netrpeljivosti... U Beogradu su unitene etiri pekare, a u
Vojvodini 19.7

Primer izjava politikih aktera 1.
Diskursna strategija Albanci ele nasilje:
U tekstu pod naslovom Predsednik Nikoli: Albanci su eleli nemire8
na sajtu Veernjih novosti od 15. oktobra 2014. godine se prenosi izjava pred
sednika Nikolia koji insinuira da je nedostajala samo eksplozivna naprava pa
da se stekne utisak o povezanosti sa teroristom broj jedan u svetu.
Nikoli smatra da se u ekscesu sa dronom radilo o promociji beskrupulo
zne i neostvarive ideje o velikoj Albanijji.
Predstavljajui Srbiju kao stranu koja jedina hoe da razvija prijateljske od
nose sa Albanijom, predsednik konstatuje da je oigledno da e Albaniji biti
potrebne decenije, ako ne i vekovi, da postane normalna drava, bez mrnje
prema Srbima.
Predsednik ovu, kako je naziva bezumnu akciju, povezuje sa porukama
mrnje na manastiru Visoki Deani i injenicom da stotine Albanaca s Kosova
i Metohije uestvuje u teroristikim akcijama u Iraku i Siriji.
Primer izjava politikih aktera 2.
Diskursna strategija Albanci ele da ponize Srbe i destabiliu Srbiju:
U tekstu pod naslovom Vui: Provokacija sa tri cilja9 na sajtu B92 objavlje
nom 15. oktobra 2014, kombinujui izvore informagencija Bete i Tanjug (kao
i izjave date za dnevni list Veernje novosti), u lidu se navodi da je Premijer

2015.) (Pristupljeno 17. avgusta (Pristupljeno 17. avgusta 2015.)

8 (Pristupljeno 17. avgusta 2015.)
(Pristupljeno 17. avgusta 2015.)


Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

Srbije Aleksandar Vui izjavio da je incident na fudbalskoj utakmici Srbije i

Albanije bio najtea politika provokacija s tri cilja. Deavanja na utakmici
Srbija-Albanija su od strane tog medija u naraciji oznaene kao ,,pir albanskih
ekstremista na stadionu Partizan. Dalje se prenose rei premijera Vuia koji
kae ,,da su Albanci eleli da zgaze na ponos.
Vui komentarie ne nazivajui tano imena i albanske zvaninike koji su
pratili utakmicu: ,,Sauvali smo obraz i bandi lanih albanskih zvaninika koji
su bili u svenoj loi i pokazali jasnu razliku izmeu nas i njih
U narativnom delu teksta dalje pie da Vui ,,smatra da je namera bila
da se ponizi srpski narod, da se izazove dugorona nestabilnost u Srbiji i na
Balkanu i da se utie na dnevnopolitike prilike u Srbiji. Vui je rekao da
eljno iekuje izvetaj Evropske komisije i da nikako ,,nee prihvatiti ocenu
da su svi podjednako krivi, dodajui da e Srbija uspeti da sprei teritorijalne
,,Namera albanskih ekstremista je bila da se Srbija pokae kao zemlja netr
peljiva prema razliitostima i da se ponize svi njeni graani, rekao je premijer
u intervjuu za sveani broj lista Veernje novosti, a prenosi B92.
Primer izjava politikih aktera 3.
Diskursna strategija sa Albanijom se ne moe
U istom tekstu sa meunaslovom ,,Danima pripremana diverzija navo
de rei Predsednika skuptinskog odbora za Kosovo i Metohiju i poslanika vla
dajue Srpske napredne stranke Milovana Drecuna koji je rekao da je incident
,,dobro planirana i danima pripremana diverzija iza koje stoji zvanina Tirana.
,,Time se alje snana destabilizirajua poruka i ve se pokazalo na osnovu
incidenata do kojih je dolo na Kosovu, u Beu, Bujanovcu, da Albanija ne
moe da prihvati da zajedno sa Srbijom gradi jednu prosperitetnu dobrosusedsku saradnju, rekao je Drecun.
Drecun je dodao da bi trebalo preispitati odgovornost nekih stranih zva
ninika u Srbiji, na iju intervenciju je bilo omogueno albanskim navijaima
da dou na me.
Primer izjava politikih aktera 4.
Diskursna strategija albanska zloupotreba srpskog gostoprimstva
Sajt dnevnog lista Blic u ranim satima 15. oktobra 2014. godine prenosi
izjavu10 Ministra spoljnih poslova Ivice Daia datu tom listu koji kae ,,da
je incident na fudbalskoj utakmici Srbija-Albanija smiljena, i unapred plani
rana politika provokacija. Izmeu ostalog, ef srpske diplomatije tvrdi da je
,,u ovom incidentu naroito sporna injenica da je to uradio brat premijera (Pristupljeno 17. avgusta 2015.)



Albanije koji treba ovde da bude gost. Sve to stavlja politiku dimenziju na ceo
dogaaj i ovo je politika provokacija.
Primer izjava politikih aktera 5.
Diskursna strategija albanska Vlada podrava provokaciju Srbije:
Portal Blic za 16. oktobar 2014. prenosi izjave11 ministra unutranjih poslo
va Srbije Neboje Stefanovia koji kae da je pronaen dron kojim je zastava
takozvane Velike Albanije sputena na stadion tokom utakmice reprezentacija
Srbije i Albanija i da istraga pokazuje da plan albanske strane bio da izazovu
,,...Izjave elnika albanske Vlade ukazuju da su znali da se takva provokacija sprema, jer oni u potpunosti opravdavaju ponaanje svih lica koja su
u tome uestvovala rekao je Stefanovi i naglasio Ako Albanija misli da
su evropske vrednosti, vrednosti takozvane velike Albanije onda Republika
Srbija ni po koju cenu ne moe da ih deli, zato smatram da oni nisu dovoljno
zrela drava da se prikljui evropskoj porodici.
Efekat bumeranga 2 rekacije na Kosovu na nasilje u Srbiji
Kako je izvetavao RTS, u Kosovu Polju 26. oktobra 2014, na dve privatne
radnje iji su vlasnici Srbi bio je baen molotovljev koktel. itelji tog mesta ove
incidente povezuju sa dogaajima nakon utukmice Srbija-Albanija.12

III Zakljuci
Veoma sloeni politiko-bezbednosni kontekst skoro konstantno zategnu
tih odnosa izmeu Beograda i Pritine rezultat je oruanih sukoba krajem
devedesetih, koje su prouzrokovali meuetniko i meuversko nasilje sa
stotinama hiljada raseljenih i prognanih sa obe strane. Srbija i Kosovo su
postkonfliktna drutva, sa deficitom graanskih vrednosti i pojaanim naci
onalistikim oseanjima koja povrememo eskaliraju u meuetniko nasilje.
Istraivanja, a i uestvovanje mladih u meuetnikom nasilju, pokazuju da
posebno mlae generacije podravaju ideje etniki iste drave, netolerantni
su prema pripadnicima drugih nacionalnosti i vera i spremni su na konflik
tno ponaanje.
Tome pogoduju i politiki sistemi zapadnobalkanskih drava, koji ve u
Ustavu odreuje postojanje titularne nacije. Drutvo preferira religijske vred
nosti (veronauka u kolama), politike partije se u Srbiji oslanjanju na popu (Pristupljeno 17. avgusta 2015.)
en+Molotovljev+koktel.html (Pristupljeno 17. avgusta 2015.)


Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

listike vrednosti, a lokalne samouprave ne potuju naela sekularne drave

(partijske i gradske slave).
Iako se ne moe dokazati direktna kauzalna veza izmeu izvetavanja u
medijima i izjava politikih aktera s jedne strane, i nasilja na Kosovu 2004. i u
Vojvodini 2014. s druge, svakako da je znaajan uticaj medija na izliv ekstre
mistikog nasilja. U prilog hronoloke povezanosti izgovorenih rei i nasilnog
delovanja posebno ide injenica da su se talasi nasilja na Kosovu (17. i 18.
marta 2004.) i u Srbiji (od 16. do 23. oktobra 2014.) dogodili nakon pristrasnog
izvetavanja kosovskih medija (16. i 17. marta 2004.) i ovinistikih izjava srp
skih vodeih politiara (15. i 16. oktobra 2014.).
Razlikujemo diskurs u kom su svojim izvetavanjem stvarali mediji i dis
kurs koji se odnosi na izjave politikih aktera. U sluaju martovskog nasilja
na Kosovu dominantne strategije medijskog izvetavanja stvaraju jednu pri
strasnu sliku da su Srbi na Kosovu kolektivno odgovorni za progon i smrt
albanske dece, te da je nasilan revolt protiv Srba opravdan. Kada je re o
analizi izjava politikih (albasnkih) aktera sa Kosova, zakljuuje se da Me
unarodne snage na Kosovu nisu efikasne i Srbe je mogue zaustaviti jedino
nasilnim odgovorom, odnosno samim nasiljem, to bi trebalo da bude i lek
cija za UNMIK.
U sluaju nasilja u Vojvodini 2014. dominantne strategije stvaraju utisak
da su Albanci zloupotrebili srpsko gostoprimstvo u Beogradu, da ele nasilje
i da ponize Srbe, destabiliu Srbiju. Albanska Vlada podravala je tu provoka
ciju Srbije, te da Beograd ni sa zaostalim Albancima, ni sa Albanijom ne moe
da sarauje.
Zakljuujemo da su kosovski mediji o martovskoj tragediji na Kosovu
2004. godine izvetavali pristrasno, ime je prekrena sedma13 (od devet) taka
principa meunarodne Deklaracije o novinarskom ponaanju (IFJ Declaration
of Principles on the Conduct of Journalists) (Declaration 1986), dok su politiki
akteri posebno podgrevali radikalna raspoloenja prema srpskoj zajedinici
na Kosovu. U Srbiji, nakon afere dron, politiki akteri koristili su govor ne
primeren najviim zvaninicima i irei ovinistika raspoloenja prema Al
bancima i Albaniji.
Tragedija albanske dece na Kosovu i provokacija sa zastavom velike Alba
nije bili su ,,dogaaji okidai, koji su frustrirali veliki broj graana na Kosovu
i u Srbiji. Meutim, pristrasan nain na koji su elektronski mediji (uglavnom
TV stanice) o tome izvetavali na Kosovu i ovinistiki komentari vodeih dr
avnika u Srbiji dodatno su podstrekla pojedince i mobilizovale masu, stotine
7. Novinar mora biti svestan opasnosti od diskriminacije koju moe da plasira u medi
jima, stoga e uiniti sve da izbegne takvu diskriminaciju zasnovanu, izmeu ostalog, na rasnoj,
polnoj, seksualnoj orijentaciji, jeziku, veroispovesti, politikog ili drugog miljenja, i nacionalnom
ili drutvenom poreklu.



i hiljade njih, na ekstremistiki aktivizam koji se manifestovao u veoma nasil

nom obliku meuetnikog i meuverskog nasilja.
Tako je etniki nacionalizam za vreme tih incidenata eskalirao u odnosu
na primenu verbalnog i fizikog nasilja po kontinuumu: od nacionalistikih
i ovinistikih izjava, do radikalnih uvreda i manifestacije ekstremizma kao
teeg nasilnog oblika konflikta.
To su bili talasi esktremisitkog nasilja koji su trajali vie dana: na Ko
sovu 16. i 17. marta 2004. godine, a u Srbiji od 16. do 23. oktobra 2014. godi
ne. U protestima sa ekstremistikim delovanjem na Kosovu 2004. godine na
udaru je bila uglavnom zajednica kosovskih Srba, njihova privatna svojina i
verski objekti. U sluaju nakon incidenta na fudbalskoj utakmici 2014. godi
ne u Srbiji, odnosno Vojvodini, na udaru je bila privatna svojina (ugostitelj
ski objekti) Albanaca, kao i ostalih zajednica islamske veroispovesti. Poginuo
je i povreen je veliki broj ljudi, nainjena je velika materijalna teta.
Meunacionalne i meuverske ekstremistike reakcije mogu da se pojave
na jednom, a proire se na druge delove Zapadnog Balkana (Kosovo Srbija,
Srbija Kosovo). Tako su se talasi esktremistikog nasilja, kao efekat bu
meranga, uglavnom prelivali i na susedne zemlje, gde predstavnici manjina u
jednoj, ine veinu u drugoj republici.
Iako ne postoji stalna vidljiva pretnja stabilnosti demokratskim institu
cijama i bezbednosti od ekstremistikog aktivizma u Srbiji i na Kosovu, nji
hovi graani koji ine etniku manjinu poslednju deceniju ipak ive u strahu
i strepnji od iznenadnih novih talasa nasilja, koji prate zbivanja na dnevno
politikoj sceni.

Coleman, P., & Bartoli, A. (2009). Addressing Extremism, White Papers, The Interna
tional Center for Cooperation and Conflict Resolution (ICCCR), Teachers College,
Columbia UniversityICAR George Mason University. URL:
Gashi, Dardan (2004). The Role of the Media in the March 2004 Events in Kosovo. (Re
port for Representative on Freedom of Media Miklos Haraszti). Vienna: OSCE.
Linc, H., & Stepan, A. (1998). Demokratska tranzicija i konsolidacija: Juna Evropa,
Juna Amerika i postkomunistika Evropa. Beograd: Filip Vinji.
Mijatovi, B., Vujai, I., & Marinkovi, T. (2008). Pojmovnik liberalne demokratije.
Beograd: Slubeni glasnikCentar za liberalno-demokratske studije.
Mimica, A., & Bogdanovi, M. (2007). Socioloki renik. Beograd: Zavod za udbenike.
Tadi, Ljubomir (1996). Politikoloki leksikon. Beograd: Zavod za udbenike i nastavna

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

Thompson, M., & Kuntz, P. (2006). Stolen elections and the October revolution in
Serbia, in: Democratic Revolutions: Asia and Eastern Europe, ed. Mark R. Thompson,
(London-New York: Routledge Taylor & Francis Group): 84-97.
Varga, Boris (2013). Od arenih revolucija do Anonimusa popravljanje demokratije
i novi autoritarizam. Novi Sad: Vojvoanska politikoloka asocijacija.
Vekari, Bruno (ur.) (2011). Rei i nedela pozivanje ili podsticanje na ratne zloine u
medijima u Srbiji 19911992. Beograd: Centar za tranzicione procese.
Declaration of Principles on the Conduct of Journalism (1986), International Federa
tion of Journalists (IFJ), Adopted by 1954 World Congress of the International Federa
tion of Journalists - IFJ. Amended by the 1986 World Congress URL: http://www.ifj.
Optunica protiv Vojislava eelja, Meunarodni krivini sud za bivu Jugoslaviju IT03-67, operativna optunica podnesena 7. decembra 2007. godine.
Registraciji lica raseljenih sa Kosova i Metohije (2000). UNHCR, Komesarijat za izbeg
lice Republike Srbije, Humanitarna kancelarija Evropske Zajednice.
United Nation Secirity Council (1998). Resolution 1199, Adopted by the UN SC at its
3930th meeting, on 23 September 1998, URL:
doc.asp?symbol=S/RES/1199 (1998)
, 2006.

Summary: Using an interdisciplinary method of combining political science and me

dia discourse, the authors analyze the relationship between media coverage and state
ments by political actors, on the one hand and extremist wave of violence that erup
ted in Kosovo (2004) and Serbia (2014), on the other. The authors conclude that the
messages in the media and statements by political actors contributed to fueling the
extremist violence in Kosovo and Serbia, which is an obstacle to establish stability and
lasting peace in the region.
Key Words: mas-media, political actors, Kosovo, Serbia (Vojvodina), Western Balkan,
ethnics and religious violence.


Milica Dimitrijevi

Centar za istraivanje religije,

politike i drutva, Novi Sad

UDC 329.055.2(4)


Saetak: Svedoci smo da tokom posledenje decenije dolazi do primetnog rasta prak
tino svih oblika ekstremizama: od verskog, preko politiko ideolokog, do etno
nacionalnog, a ije su negativne posledice teko sagledive. Neonacionalizam i njegovi
osnovni socijalno politiki agregati kao to su ksenofobija i antiimigracionizam prete
da ozbiljno narue raspored politiikih snaga, ali i dovedu u pitanje najvanie institu
cija Evropske unije. Prikazujui istorijsku i teorijsku perspektivu nacionalizma, eleli
smo da ukaemo na injenicu da priroda (neo)nacionalizma, ma koliko se, ponekad,
udaljavala od svojih ideolokih korena, ostaje radikalo udaljena od Drugog, to pred
stavlja opasnost za svet u kome je multilulturalnost jedna od osnovnih vrednosti.
Kljune rei: ekstremizam, nacionalizam, neonacionalizam, ksenofobija, antiimigraci
onalizam, ideologija
To to su ljudi razliiti, pomislio sam jednom, sablazan je
za oveka! Najverovatnije da su ovom uzrok, u svakom oveku prisutne, arhajske, bioloke crte ksenofobinosti. Sve to je
drugaije nego to je umojoj porodici, plemenu, verskoj opredeljenosti, izaziva u oveku sumnju, prezir ili mrnju, dok je
u osnovi svih ovih oseanja strah (Jeroti, 1998, str. 119).

Izborni uspesi koji su u poslednjih dvadesetak godina zabeleile desniarske

partije u pojedinim dravama lanicama Evropske unije svakako se mogu
smatrati jednim od posrednih dokaza za postojanje neonacionalizma na Sta
rom kontinentu. Posmatrano hronoloki 1994. godine Nacionalna alijansa
anfranka Finija ula je u vladu Italije, 1998. godine Nacionalni front an
Mari Le Pena postigao je odlian uspeh na regionalnim izborima u Francuskoj
da bi se on lino 2002. plasirao na drugo mesto u prvom krugu predsednikih
izbora u toj zemlji, dok je 2000. godine Partija slobode pokojnog Jerga Hajdera
nala svoje mesto u parlamentu Austrije. Reafirmacija nacionalnosti, odnosno
potrebe za ouvanjem nacionalnog identiteta ak i kod grupa i pojedinaca koji
nisu ekstremno desno orijentisani objanjava se i putem njene korelacije sa
procesima globalizacije i evrointegracija, koji donekle umanjuju prerogative

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

nacionalnih drava. Prema rezultatima istraivanja koja prate tu teoriju ma

nja podrka jaanju proseca evropintegracija u nekim dravama lanicama EU
korespondirala je i korespondira sa veom prisutnou ksenofobije (Vidi: De
Master, Le Roy, 2000).
Moglo bi se raspravljati i o tome ta za modernu nacionalnu dravu pred
stavlja vei izazov ekonomska kriza, sve vei broj imigranata ili snaenje
evrointegracionog potencijala EU na utrb suverenosti drava lanica.

Istorijsko-teorijska perspektiva
nacionalizma kao ideologije
Tokom istorije nacionalizam je kao ideologija uestvovao u konstituisanju na
cionalnih drava, koje i danas postoje kao punopravni inioci meunarod
ne zajednice. Istovremeno, nacionalizam je dovodio do dezintegracije nacio
nalnih drava, ruei uspostavljen poredak na globalnom planu, dovodei u
pitanje sisteme pojedinanih drava i, konsekventno, sistem meunarodnih
odnosa. U tim procesima neki su ga smatrali ideolokim iniocem neophod
nim zarad ispunjenja odreenih legitimnih interesa, dok su drugi te interese
smatrali nelegitimnim, pa su samim tim i nacionalizam tumaili kao nelegiti
man ideoloki obrazac.
U zavisnosti od vrste, koja puno ishodite nalazi tek u kontekstualizaciji
sa postojeim drutvenopolitikim okolnostima u okviru kojih se raa, pojava
nacionalizma moe se, sa jedne strane, okarakterisati kao pozitivna a, sa druge,
kao negativna. Istina je, meutim, da je shodno svojoj kompleksnoj prirodi na
cionalizam uspevao da se izbori za sopstveni legitimitet, ak i u drutvima koja
nisu imala sve prerogative koji bi vodili u tom pravcu, pa se priroda nacionaliz
ma ne moe nedvosmisleno svrstati bilo na jednu bilo na drugu stranu podele
pozitivno negativno. Nacionalizam se moe smatrati i benignim, ukoliko je
re o stremljenjima usmerenim ka nacionalnom osloboenju, on moe pred
stavljati istu ideologiju kada tei dravnom utemeljenju, ali se moe smatrati
i ekstremnim, dakle, negativnim u sluaju da je uoblien u agresiju usmerenu
prema nacionalnim razlikama. Ideologija nacionalnog ne mora neposredno
proizvoditi rat, razaranja i unitenje, ali pomae da rat kao opcija postane pri
hvatljivo drutveno stanje, primoravajui pojedinca da optu, drutvenu ko
rist stavi ispred objektivnih linih potreba.
Diskurs koji obuhvata probleme nacionalnog pitanja, interesa i naciona
lizma obino se zasniva na odnosu izmeu dva oprena stava: prvom, koji se
moe okarakterisati kao ekstremni nacionalizam i drugom, kojim se zastupa
stanovite po kojem razvoj demokratije iskljuuje nacionalizam kao podoban
koncept. Legitimitet reavanja nacionalnog pitanja u istoriji obino nije bio
osporavan, mada danas u odnosu na internacionalizam, kao nadnacionalni


koncept, ima ispred sebe negativan predznak. Borba nacionalnih drava za

sopstveni suverenitet oblikovala je svet koji danas poznajemo, prevazilazei
koncept velikih kolonijalnih sila, ali su ekstremni vidovi ostvarivanja nacio
nalnih interesa, vieni uglavnom u 20. veku, omoguili njihovu sve prisutniju
negativnu konotaciju, nasuprot liberalnom shvatanju pojma nacije. Spekulaci
je pojmovima nacionalno i nenacionalno obeleavaju retoriku politike stvar
nosti, bez jasno definisanog ideala srednjeg puta, koji bi korespondirao sa
principima mogueg i izvodljivog u postojeim drutvenim okolnostima.
Termin nacionalizam, prema Smitu (Vidi: Smit, 1998), moe da oznaava:
1. celokupan proces oblikovanja i odravanja nacija ili nacionalnih drava;
2. svest o pripadnosti naciji, zajedno sa sentimentima i stremljenjima usmerenim na
njenu bezbednost i prosperitet;
3. jezik i simboliku nacije i njene uloge;
4. ideologiju, ukljuujui kulturnu doktrinu nacija i nacionalne volje, kao i propise
za ostvarenje nacionalnih stremljenja i nacionalne volje;
5. drutveni i politiki pokret za postizanje ciljeva nacije i ostvarenje nacionalne

Sublimiranjem navedenog moe se zakljuiti da se ideoloki pokret koji

ima za cilj stvarnje ili odravanje autonomije i identiteta drutvene grupe
za koju se smatra da sainjava naciju moe smatrati nacionalizmom. Prema
ovoj ideologiji, svet se shvata kao svet nacija, koje su sr politike moi, dok
se ostvarenje oveka kao pojedinca moe postii samo kroz poistoveenje sa
nacijom. Ideologija nacionalizma poseduje snagu upravo jer se obraa iro
kim narodnim masama, uglavnom spremnim da na poziv odgovore u iskrenoj
elji za samoodranjem. Ukoliko pojedinac iz bilo kog razloga ne moe da
se adekvatno izrazi u drutvenopolitikom miljeu u kojem ivi, on posee za
iskonskim izrazom identifikacije, koji u krajnjoj instanci moe biti doveden
do ekstremizacije. Na ovaj proces svoenja na animalno nije imun ni jedan od
vidova nacionalizma, ni politiki ni etniki, s tim to mu je ovaj drugi blii jer
mu je i izvorite primarnije. U modernom vremenu sve se vie susreemo sa
simbiozom elemenata etnikog i politikog nacionalizma, koja teko moe da
se teorijski jasno artikulie.
Sa ideoloke take gledita, zastupnici liberalizma, socijalizma i konzerva
tivizma posmatrali su nacionalizam svaki na svoj nain. Prema prvima, naci
onalizam je bio u tesnoj vezi sa socijalizmom, pogotovo imajui u vidu njegov
nedemokratski i kolektivistiki karakter i odnos prema ekonomiji. Socijalisti
su, meutim, nacionalizam posmatrali kao konzervativan i po negaciji klasne
i socijalne odreenosti oveka blizak liberalizmu. Konzervativci su, opet, sa
svoje strane, smatrali nacionalizam produktom moderne drave, vezujui ga

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

sa socijalizam i liberalne politike ideje, koje zanemaruju tradiciju i prirodni

Emancipacija i narodna suverenost su do poznog Srednjeg veka postojali
na nivou rudimenta, nagovetavajui svoje trajnije i konkretnije otelotvorenje.
Meu prvim pojavama koje danas nazivamo nacionalizmom, svrstava se na
stanak tzv. Puritanske revolucije u Engleskoj, tokom 17. veka. U to doba samo
pouzdanje engleskog naroda je raslo, usled preuzimanja primata na poljima
nauke, politike misli i religijske reforme. Pokret Refomacije, etika kalvinizma
i sve izraenija potreba za individualnim razvojem dovode do zakljuka da je
engleski nacionalizam bio snano obojen religiozno protestantskom sveu,
pronaavi svoj konani izraz, uz istovremen uspon srednje klase, u politikoj
filozofiji Dona Loka, preko koje je uticao na pojavu amerikog i francuskog
nacionalizma koji su se javili potom.
Ameriki nacionalizam, inspirisan puritanizmom (dakle, ponovo jednim
od oblika protestantizma) i francuskim racionalistima, bio je tipian produkt
18. veka. Sloboda i individualna prava postaju imperativ amerikih doselje
nika dok Deklaraciju o nezavisnosti i raanje amerike nacije predstavljaju
otelotvorenje ideja Tomasa Defersona i Tomasa Pejna. Dogaaji u Americi
dalekoseno su zatim uticali na razvoj revolucije u Francuskoj.
an ak Ruso je oveka smatrao uvarem civilizacije, istuui suverenitet
naroda i njenogu volju, ime je omoguio uzlet Francuske revolucije. Naci
onalizam Francuske revolucije je bio snaan izraz kontekstualizovanih ideja
humanizma i liberalizma, koji dovode do progresa. Dekleracija o pravima
oveka i graanina oivotvorena kroz slogan sloboda, jednakost, bratstvo
smatrana je neophodnim uslovom, ne samo za francuski narod, ve i za itav
savremeni svet. Pomenute ideje inspirisale su raanje novih mitova i simbola
nasuprot religioznocrkvenih ceremonija: festivala i zastava, muzike i poezije,
nacionalnih praznika i patriotskih sveanosti.
I nacionalizam u Francuskoj i nacionalizam u Americi imali su jednu novu
vojnu karakteristiku naciju u oruju. I u Americi i u Francuskoj, graanski
koncipirane armije pokazale su se superiornije od profesionalne vojske koja je
uestvovala u borbama van uticaja nacionalne svesti. Francuski nacionalizam
je u prvi plan izbacio znaaj individualne odluke u stvaranju jedne nacije oli
ene u plebiscitu kao instrumentu oitovanja nacionalne svesti, kojim se nacije
konstituiu aktom odluke njihovih graana.
Polovinom 19. veka nacionalizam u Nemakoj je doneo jo jednu speci
finost borbu instikta i tradicije nasuprot razumu i progesu, uz naglaavanje
istorijske razlike meu nacijama umesto zalaganja ka zajednikim politikim
ciljevima. Francuska revolucija i liberalizam smatrane su aberacijom nad ko
jom e vene osnove socijalnog reda prevladati. Oto fon Bizmark ujedinio je
Nemaku na autoritaran nain, ponitavajui princip zasnivanja nacionalizma


na slobodnoj volji (nasilna aneksija Alzasa i Lorena). Meutim, liberalni na

cionalizam, nasuprot nemakim oekivanjima, uticao je na sve vei broj ljudi,
a naroito na rastuu srednju klasu i proleterijat. Revolucionarni talas 1848.
godine obuhvatio je i Italiju, koja je od 1859. do 1871. skoro potpuno unifi
cirana, dok je 1860. godina oznaila trenutak promena u mnogim delovima
Evrope pa i sveta.
Prvi svetski rat proizveo je, izmeu ostalog, nacionalizam u centralnoj
i istonoj Evropi. Iz dezintegrisane Habzburke monarhije i Ruske carevine
izrodile su se nove nacionalne drave: Austrija, Maarska, eka, Poljska, Ju
goslavija i Rumunija. Istovremeno, nacionalizam se javlja i u Africi i Aziji, pre
poznat u idejama lidera kao to su Kemal Ataturk u Turskoj, Sad Paa Zagul
Ibn Saud na Arabijskom poluostrvu, Mahatma Gandi u Indiji i Sun Jat Sen
u Kini.
Posle Drugog svetskog rata i nacionalsocijalizma u Nemakoj, dolazi do
pojave takozvanog nacionalnog komunizma, kako su ga tada prozvali zapad
ni teoretiari i politiari, koji je podelio takozvani sovjetski blok, pri emu se
Rusija snano protivila nacionalizmu koji je odigrao nedvosmislenu ulogu u
pobunjenikim pokretima u Poljskoj i Maarskoj 1956. godine, a zatim i u
Rumuniji i ehoslovakoj.
Kada se nacionalizam umesto kao ideologija/teorija posmatra kao pokret/
praxis, dolazi se do zakljuka da se on moe razumeti samo kroz kontekstuali
zaciju koja ga smeta u odreene, specifine okolnosti. Na taj nani do izraaja
dolaze razliita stremljenja nacionalnih pokreta u razliitim drutvenopoliti
kim okolnostima, prema kojima se nacionalizam moe klasifikovati.
Prema tipologiji Hansa Kona (Isto) nacionalizam moe biti racionalan,
odnosno zapadni i mistian, odnosno istoni. Prvi koncept otelotvorio se u
Britaniji, Francuskoj i SAD, gde se moe smatrati produktom srednje klase,
dok se drugi koncept odnosi na Srednju i Istonu Evopu i Aziju, gde je nastao
kao posledica bunta intelektualne manjine.
Prema Veleru (Vidi: Veler, 2002), analitiki bi se mogli razlikovati etiri
tipa nacionalizma i mogu se dovesti u vezu sa odreenim razvojnim fazama i
regionalnom delotvornou.
1. U Evropi, Severnoj Americi i Francuskoj integriui nacionalizam je u svojoj
prvoj fazi, putem unutranje dravne revolucije stvorio nacionalnu dravu, pri
emu je ve postojei oblik vladavine stavljen na novu osnovu, koja mu je dala ne
ophodan legitimitet.
2. Od toga se moe razluiti druga varijanta, koja je unificirajui, odnosno ujedini
teljski ili preporoditeljski nacionalizam, koji u drugoj fazi od posebnih delova jedne
nacije, od uistinu razliitih etnija stvara nacionalnu dravu, kao to su to Nemaki
Rajh i Italija.

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

3. Kao secesionistiki nacionalizam moe se u treoj fazi izdvojiti ona vrsta na

cionalizma koja je naroito posle 1918. godine ubrzala raspad multinacionalnih
carstava na istoku i jugoistoku Evrope i potom na razvalinama Austrougarskog i
Osmanskog carstva stvorila nove nacionalne drave.
4. Postoji i, konano, transfer-nacionalizam koji je evro-ameriki model uveliko
preneo i na druge etnije, pre svega na nekadanje kolonije. Preobraaj Japana posle
reformi 1868. godine predstavlja prvi upeatljiv primer za prenoenje atraktivnog i
uspenog zapadnog modela.

Smit (Vidi: Smit, 1998) nacionalizam deli na:

1. teritorijalni, koji se grana na nacionalizam pre nezavinosti, koji ima antikoloni
jalni karakter i na nacionalizam posle nezavisnosti, koji ima integracioni karakter;
2. etniki, koji se grana na nacionalizam pre nezavisnosti, koji je u osnovi secesioni
stiki i dijasporian i na nacionalizam posle nezavisnosti, koji je iredentistiki.

Kada govorimo o nacionalizmu prema sociolokim kriterijumima, moe

mo izdvojiti njegova tri modela:
1. etnocentrizam;
2. nacionalizam;
3. ovinizam.

Etnocentrizam podrazumeva usresreenost na zajedniku kulturu i po

reklo, bez isticanja sopstvene ekskluzivnosti i elje za jasno odvojenim gra
nicama izmeu etnikih grupa, uz toleranciju prema drugima, to u prakti
nom smislu moe rezultirati zatitom manjinskih kultura i uvanjem isto
rijskih i kulturnih vrednosti, i moe se oceniti kao pozitivno. Nacionalizam
polazi od isticanja razlika izmeu svoje i drugih nacija, pri emu svoju do
ivljava kao superiornu, uz postojanje predrasuda prema drugima i sumnju
u njihove namere. Netolerantan odnos prema interesima drugih nacija jo
jedna je odlika nacionalizma, koji prerasta u ideologiju prikrivajui nedo
statke i probleme sopstvene nacije, krivei druge za svoje greke i lou sud
binu. ovinizam je najjai stepen negativne nacionalne svesti, koji se oituje
u neskrivenoj mrnji prema ostalim etnikim, kulturnim i nacionalnim gru
pama a koji dovodi do izolacije sopstvene nacije, inspirisan oseajem stalne
ugroenosti od drugih.
I poznata srpska sociolokinja Zagorka Golubovi u svom delu Ja i Drugi,
pozivajui se na teoretiara Grinfilda, pie o nacionalizmu kao o fenomenu koji
se odnosi na tri vrste pojava: 1) nacionalni identitet i nacionalnu svest, 2) arti
kulisanu ideologiju i 3) ksenofobine pojave nacionalnog patriotizma Moe
se, dalje, razlikovati benigni nacionalizam, kao pokret za nacionalno osloboe
nje; nacionalizam kao politika ideologija za utemeljenje drave na bazi nacije;
i ekstremni, ultranacionalizam koji je agresivan prema nacionalnim razlikama


(Golubovi, 1999, str. 85). Iako se benigni nacionalizam, kao element nacio
nalne svesti/identiteta bazira na pojmovima kao to su lojalnost pripadnost,
ljubav, ponos i sentiment, uoeno je da se u tom prostoru mogu nai razvojni
elementi za budui ekstremizam i ksenofobiju.1 Za razliku od nacionalizma, na
cionalna oseanja imaju (ili mogu imati) pozitivnu drutvenu ulogu, koju ona
istie. Ova obuhvataju: oseanje za pripadnou, ne suprotstavljanje Drugom,
intenziviranje procesa kulturne integracije i razvijanje socijalnog aktivizma.
Nasuprot, nazionalizam je obavezno iskljuiv, u kontinuiranom strahu i prezi
ru prema Drugom (ksenofobija), politiki reduktivan i socijalno blokirajui.
Nacionalizam unapred poseduje odreenu sumu pojmova, poruka i znaenja
koje pojedinac ili usvaja ili postaje socijalno stigmatizovan od strane nacionalno
osveene veine. Ukidajui mu, tako, potrebu za sumnjom i kritikom, slobo
da postaje teorijska kategorija, a nezavisnost je pojam koji se svodi iskljuivo na
dravu. Evans i Njunhem, piui o nacionalizmu, zakljuuju: Ovaj termin se
koristi u dvostrukom smislu. U prvom, nacionalizam je u potrazi za bihejvio
ralnim entitetom-nacijom, a zatim nastavlja potragu za odreenim politikim i
kulturnim ciljevima u njeno ime. U drugom, nacionalizam je oseaj prema naciji
koja pravi razlike meu ljudima (Evans; Newnham, 1998, str. 28).
Odnos nacije i ideologije tokom 20. veka odigrao je kljunu ulogu u defini
sanju pojmova koji su u vezi sa nacionalizmom, upravo kroz pojave kao to su
ideologije nacizma i faizma. One u sebi nisu samo sadravale socijalno-politi
ka uenja, ve su se hrnile idejama lane istoriografije, nenaune antropologije
i medicine, sve do okultizma i teozofije2, pokuavajui i uspevajui, da mitolo
gizovanom istorijom i falsifikovanom idejom nadmoi, implementira ideje ek
stremnog nacionalizma i izraene ksenofobije.3 Vano je na ovom mestu pod
vui da je i nacizam u svojim prapoecima bio inspirisan relativno benignim
nacionalnim idejama koje su se ogledale u germanskom mitu, alu za bivim
nemakim carstvom, maglovitim predstavama socijalne pravde, a neto kasnije i
resantimanu prema dravama pobednicama Prvog svetskog rata. Tako, postepe
no i uz agresivni i kontinuirani propagandni pritisak, legende postaju stvarnost,
nacija i rasa jedini izvor kolektivnog identiteta, a mrnja prema razliitosti pra
vilo i zakon od epskih saga, do eugenike i holokausta. Ako bismo posmatrali
navedene pojave i pojmove kao celovit entitet iz perspektive istorije i socijalne
Iznet miljenje moemo potkrepiti mnogopominjanom idejom Svetosavlja: naime, umesto
da Svetosavlje ostane ono to je kroz povest uvek bilo, a to je osobenost istorijskog, kulturolokog
i religijskog tipa, u okvirima pravoslavne Vaseljene, ono se premeta, tokom devedesetih, u polje
politiko ideolokog diskursa koji je u sebi obilato sadravao direktne nacionalistike postulate.
Tvrdnja se pre svega odnosi na nacistiku Nemaku.
Kada piemo o ideologiji nacizma koja je do savrenstva dovela zloupotrebu masa za svoje
ciljeve, dobro je prisetiti se rei Vilhelma Rajha: Cement je koji individue (ili, zapravo, ono to
je od njih ostalo) vezuje u masu sazdan od predrasuda. Reich, W., Masovna psihologija faizma,
Naklada Jasenski i Hrvatsko socioloko drutvo, Zagreb, 1999, str. 11.


Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

psihologije, rekli bismo da benigno preesto jeste samo preliminarija za ma

ligno i kancerogeno politiko/ideoloko stanje drutva, gde manipulacijom
emocijama ponosa i straha, dobijamo kao odgovor ksenofobiju i mrnju svake
vrste. Znamo, ...emocije su izuzetno teke za istraivanje (Wierzbicka, 1992,
str. 558), meutim nas na ovom mestu interesuje kako moemo misaono uokvi
riti i definisati pojam nacionalnog oseanja i u emu se sastoji osnovna razlika
izmeu nacionalnih oseanja i nacionalizma, odnosno neonacionalizma.

Priroda neonacionalizma
Specifian socijalni, ekonomski i kulturni milje dananjeg vremena postavlja
diskurs nacionalizma u potpuno nove okvire, iji se parametri nalaze u svetu
politike disperzivnosti, u eri formiranja globalnog identiteta i transfomacije
kapitalizma, pa se kao takav moe okarakterisati terminom novi nacionalizam,
o ijim se prvi koracima moe govoriti ve krajem 1989. godine. Agresivni i
neumoljivi tokovi globalizma ugroavaju, izmeu ostalog, i autentinu nacio
nalnu svest i na taj nain, apsurdno, podstiu nacionalni izolacionizam koji se
veoma brzo pretvara u nacionalizam. Pojavu ovakvog nacionalizma na prosto
ru Evrope karakteriu tri paralelna procesa: 1. permanentni pokuaj konstitu
isanja evropskog identiteta; 2. permanentna angloamerikanizacija evropskog
identiteta i 3. pojava nacionalizma, koji je u svom sistemu vrednosti primarno
suprotstavljen amerikanizaciji i evropskom identitetu, a koji ima antiimigraci
oni karakter, to ga i ini drugaijim od svih dosadanjih izliva slinih nacio
nalno-ekstremistikih pokreta.
Nacionalizam o kojem govorimo moe se definisati i kao forma nacionalizma nastala u meuzavinosti sa procesima savremene politike i ekonomske
globalizacije koja se bazira na ekstremnim ideologijama antiimigracionizma i
ksenofobije. Javlja se, to je takoe karakteristino, u zemljama sa dugom de
mokratskom tradicijom, uprkos dosadanjoj praksi, nagovetavajui nepredvi
divost svog budueg razvoja.
Pogreno je pretpostaviti da globalizacija na polju ekonomije ne utie na
pojavu takozvanog neonacionalizma poto su neoliberalna shvatanja svetske
privrede, institucionalizovana kroz meunarodne ekonomske institucije, mar
ginalizovala nacionalnu dravu, pa samim tim i nacionalnu tradiciju, nain
ivota i kulturu. Razliite interesne mree, uglavnom ekonomske prirode, ure
ujui posredno meunarodne odnose, dovode u pitanje samostalno delova
nje nacionalnih drava putem upravljanja resursima i raspodelom radne sna
ge, koje teoretiari nazivaju globalnom denacionalizacijom.4 Radniku klasu
Kod nas je poslednjih decenija, kao i u svetu, publikovan znaajan broj radova na slinu
temu, za vie informacija videti: Grupa autora, Iskuenja globalizacije Globalizacija, evropeizacija i nacionalni identitet, Skuptina optine Kikinda i Narodna biblioteka Jovan Popovi,
Kikinda, 2003.



sve vie ine imigranti, koji su, u zemljama u kojima ive i rade, prepoznati kao
jedna od posledica globalizacije, odnosno u praksi sprovedenog naela slo
bodnog protoka roba, kapitala i radne snage. Izvor netrpeljivosti prema ovoj
grupaciji stanovnika izrastao je iz ozbiljne socijalne ugroenosti srednje klase,
koja ne moe da isprati sve bre promene na socijalno-ekonomskom polju u
svetu u kojem egzistira. Sluajevi Holandije, Austrije i Francuske, u kojima su
se pojavile neonacionalistike tendencije, negde priguene, a negde u alarman
tnoj ekspanziji, da bi se potom proirile i na druge evropske zemlje, praktina
su potvrda uticaja koje modeli globalizacije na polju ekonomije imaju na poli
tike pokrete, njihove lidere, ali i cele slojeve stanovnitva.
Istovremeno ekonomsko jaanje odreenih delova sveta i pauperizacija
velikog dela oveanstva antagonizam je koji je teko prevazii bez javnog
bunta, artikulisanog obino u vidu ekstremnih nacionalnih pokreta, koji
vode u nacionalizam a zarad borbe za ouvanje uruenog ugleda, suvereni
teta i nacionalnog identiteta. Aktuelizacija pitanja opstanka u eri ugroeno
sti pojedinca na politikom, socijalnom i egzistencijalnom planu, u vreme
nu velike konkurencije i trino orijentisane ponude i potranje, osvetljava
potrebu za identifikacijom sa poznatim parametrima, koji u ovom sluaju
bivaju prepoznati u nacionalnom biu i svemu onome to to bie pretpostav
lja. Neoliberalne politike vrednosti sve manje se posmatraju kao dostignuti
ideal, a sve vie kao spolja nametnuti sistem koji, kao i svaki drugi sistem,
ima svoje mane.
Svojevrsna renesansa nacionalizma, ovoga puta u malo drugaijem ruhu,
moe se sumarno tumaiti kao oekivana reakcija na modernizaciju, koja
namee svoja pravila univerzalizma u svim oblastima, ralanjujui polako
tradicionalne drutvene spone. Istovremeno, ve pomenuti univerzalizam
proizvodi svojevsrnu misaonu skuenost, jednoumlje i depersonalizaciju,
to izaziva psiholoku krizu u domenu celog drutva, koje na tu krizu od
govara revoltom. Svaki pokuaj homogenizacije inae heterogenih oblasti
dovodi, ini se, do odreene promene odnosa koja, izmeu ostalog, menja
i shvatanje nacionalnog identiteta, to u posledinom procesu reorganizaci
je moe rezultirati i ve rezultira pojaanom tenjom ka povratku na staru
strukturu relacije izmeu nacionalnih drava i identiteta. Globalizacija, sa
nametanjem ideje globalnog identiteta, koji tolerie razliitosti uz istovre
menu unifikaciju i prenaglaeni kosmopolitizam, i novi nacionalizam, koji
ne tolerie razliitosti, uz alijenaciju i autarhinost, dva su meusobno jasno
suprotstavljena sistema.
Ne moe se porei da je jaanje desniarskih pokreta, uz naglaeni antii
migracionizam i ksenofobiju, postalo sastavni deo evropske dananjice, uz, jo
uvek aktuelno, vekovno naelo konflikta. Postavlja se pitanje da li konstituisa
ne evropske institucije mogu da isprate slojevitost i vieznanost pojedinanih

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

nacionalnih identiteta i njihovo eventualno uklapanje u jedan opti, globalni

identitet i da li je identitet koji teoretiari imenuju kao novi evropski identitet
samo politikim mehanizmima proizveden konstrukt ili logiano ishodite

Ksenofobija i atiimigracionizam
Savremeno drutvo sve se vie suoava sa potrebom analize meuodnosa iz
meu neonacionalizma, ksenofobije i antiimigracionizma, ije se pogubno de
lovanje ne moe osporiti.
Da bismo u potpunosti sagledali socijalnopolitike implikacije ksenofo
bije i njenu razornost u okvirima demokratskih procesa, potrebno je nai an
tinoman pojam, a najobuhvatniji nam prua harvardski profesor Tod Pitinski
koji je 2006. godine skovao termin alofilija (allophilia), obuhvatajui predrasu
de svih vrsta (Vidi: Pittinsky, 2010), to moemo, radi preglednosti predstaviti


1. Strah

1. Poverenje

2. Mrnja

2. Tolerancija

3. Iskljuivost

3. Integrativnost

4. Dominacija

4. Demokratinost

5. Odbacivanje Drugog

5. Razumevanje Drugog

6. Marginalizacija

6. Multikulturalizacija

7. Mitologizacija

7. Demistifikacija

8. Konflikt

8. Dijalog

Tabela 1, Pojmovno - vrednosni odnos termina ksenofobija

i alofilija po Pitinskom
Ksenofobija, kao pojava, istorijski fenomen i socijalna kategorija, ne
moe se ekskluzivno dovoditi u vezu sa jednom teritorijom, jednom dra
vom ili jednom nacijom ona je postojala, dodue tada jo u rudimentima,
od vremena stvaranja modernih nacionalnih drava da bi svoj proboj u dru
tveno-politiku zbilju vremenom polako poela da ostvaruje, kada govori
mo o Evropi, posebno u osamdesetim godinama prolog veka. Ksenofobija,
koja u svojoj etimologiji nosi bitnu odrednicu strah, kao fenomen prati o
vjeka kroz sva povijesna razdoblja povezivanje egzistencijalnog i politikog


pokazuje kroz povijest nevjerojatnu prisutnost straha (Sofradija, 2006, str.

250). I sama priroda migracije stanovniptva, koja se, kada je Evropa u pitanju
razlikovala od perioda do perioda, o emu e vie rei biti kasnije, uticala je
na pojavu ksenofobije, pa potom i jasnog antiimigracionizma. Uz to, vero
ispivest migranata razlikovala se od drave do drave, to je dodatno komli
kovali situaciju. U savremenoj Francuskoj i Nemakoj, na primer, veina je
pripadala i pripada muslimanskoj veroispovesti to ini jo jednu struktur
nu razliku, u ovom sluaj ispoljenu na polju religije, koja u predominantno
hrianskoj Evropi dodatno uslonjava ovu analizu. Neprijateljstvo i povre
meni vandalizam spram migranata iz Afrike ili sa Bliskog Istoka, uz potonji
porast popularnosti ultranacionalnih partija, dokaz su da ksenofobija moe
da se ospolji u bilo kom mestu na svetu, pa i u savremenim drutvima koja
su smatrana za tradicionalno demokratska i tolerantna. Oigledne su veze
izmeu migracija, rasizma, diskriminacije, etno-religijskih stereotipova i
ksenofobije. Poveana etno-religijska i rasna raznolikost u drutvima ini da
realnost heterogenosti ljudskih zajednica bude jo oiglednija. U odsustvu
politikih, pravnih, socijalnih i ekonomskih mehanizama koji osiguravaju
uzajamno potovanje i posredujue odnose naspram razlika, ksenofobija i
razliiti srodni oblici rasizma postaju manifestni5
Uz to, svaka drutveno-politika nestabilnost dalje je pojaavala mogu
nost eskalacije tog neprijateljstva, pretvarajui svaku vrstu razlika od prihvat
ljivih u nepomirljivih. Da nije re o zanemarljivoj pojavi moglo bi se zakljuiti
iz sledeeg: na inicijativu Saveta Evorpe formiran je 1997. godine EU Centar
za praenje rasizma i ksenofobije (EUMC), od 2004. isto telo bavi se i govorom
mrnje na internetu.
Francuski sociolog Miel Vivjorka (Vidi: Wieviorka, 1994), koji se u svo
jim istraivanjima bavio analizama rasizma i ksenofobije na podruju starog
kontinenta, izneo je tezu da se savremena Evropa susree sa problemima na
tri razliita polja, koje povean broj imigranata samo donekle pojaava. Tri
te radne snage se menja, to ini strukturalni nivo krize, drava blagostanja
polako nestaje dok je stopa nezaposlenosti sve via kao i nezadovoljsto sred
nje klase, to potpada pod socojalno-ekonomsku paradigmu, dok je kulturni
element Vivjorka doveo u vezu sa injenicom da imigranti, kako izgleda, sve
vie dovode u pitanje nacionalne identitet zemlje domaina. On, meutim,
dodaje jo neto da su zahuktali procesi evrointegracija i globalizacija takoe
potencijalni uzroci pomenute krize indentiteta. Dakle, vie je nego oigledno
socio-kulturno raslojavanje u zemljama Evropske unije koje moe eskalirati ka
politikoj krizi, sve do krize institucija, ugrozivi ne samo stabilnost odreenih
zemalja, ve i ukupnu agendu evropskih vrednosti.
International Encyclopedia of the Social Sciences, Thomson Gale, 2008, preuzeto sa: http://


Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

arli Ebdo, antisemitizam i ksenofobija

rue li nam se temelji?
Nakon brutalnog zloina izvrenog u redakciji francuskog satirinog lista
arli Ebdo uvideli smo svu strahotu islamistikog fundamentalizma koji,
kao politika ideologija 20. veka, unosi sasvim nov zamajac rastuoj kse
nofobiji i esto otvorenoj mrnji koja je usmerena prema islamu u Evropi,
ma koliko njegova teologija ne bila radikalna. Treba dodati i rastui strah
prema nadiranju Islamske drave (IS) koja je ve na granici sa Turskom i
ije voe otvoreno prete terorizmom u Italiji, na Kipru i u drugim evropskim
S druge strane, napad i pokuaj otmice u jevrejskoj prodavnici koji je
takoe izvren u Parizu, podsea dravljane Francuske republike jevrejske
nacionalnosti na istoriju pogroma, unosei im dodatnu nelagodnost i neve
ricu. Vodei zapadni mediji kao to su Bi-bi-si i Si-en-en obavetavaju jav
nost da dolazi do neoekivanog talasa iseljavanja iz Francuske ka Izraelu, to
je u vie navrata potvrdio i premijer Netenijahu. Moemo bez mnogo napora
pratiti sledeu matricu: prisutnost fundamentalizma ksenofobija eskala
cija neonacionalistikih poriva rast ultradesnice, to ne moemo dovesti
u vezu samo sa politikim procesima u Evropskoj uniji, ve i u Sjedinje
nim Dravama, mnogim zemljama Centralne Afrike, Indiji i sl. Nikada vei
sukob meu samim islamskim vernicima (iti vs. Suniti) iz Severne Afrike
ubrzano se preliva ka Evropi, permanentna nestabilnost Bliskog Istoka, ratni
vihor, trenutno ublaen, izmeu Ukrajine i Rusije6, eka svoje razreenje,
nuklearne strelice Severne Koreje, nuklearni program Irana... Dugo moemo
nabrajati, na alost, ali sve navedeno povezuje jedna nit: Mi protiv Njih,
Naa pravda protiv Njihove nepravde. Umesto unije drutvenih ciljeva,
na sceni je separacija, govor mrnje, verska i rasna netolerancija, tinjajui
antisemitizam, politiki relativizam uz neizbenu krizu elita, to logiki vodi
do neonacionalzma i njegovih mnogobrojnih socijalnih derivata, bez nazna
ka boljitka. Postavljamo pitanje: da li je uopte uputno govoriti o slobodi
medija, kulturi seanja i neophodnom rastu vladavine prava, ako su ugroeni
civilizacijski temelji drava, drutava i demokratije u celini? Na odgovor
je: da, ali to nije dovoljno; da, ali uz graanski aktivizam koji e spreiti
da na svet, jedini koji imamo, postane antiutopijska pria iji je epilog, po
pravilu, neveseo.
Ekspanzija ksenofobinih oseanja, ekstremnih politikih grupa, pa ak i nacistikih simbo
la prisutna je trenutno u Ukrajni vie nego bilo gde u Evropi, to, prirodno, izaziva kontraodgovor
proruskih graana. Takoe, meunarodne sankcije uvedene Ruskoj Federaciji svakako nee, u
budunosti, dovesti do politikog reenja.



1. Jeroti, V., Uenje Svetog Isaka Sirina i nae vreme, Ars Libri, Neven, Beograd, 1998.
2. De Master, Sara.; Le Roy, Michael, Xenophobia and the European Union, Comparative
Politics, Vol. 32, No. 4, July, 2000.
3. Smit, Antoni, D, Nacionalni identitet, Biblioteka XX vek, Beograd, 1998.
4. Veler, Hans Urlih, Nacionalizam, istorija, forme, posledice, Svetovi, Novi Sad, 2002.
5. Golubovi, Zagorka, Ja i drugi, Republika, Beograd, 1999.
6. Evans, Graham; Newnham, Jeffrey, The Penguin Dictionary of International Relations,
Penguin Books, London, 1998.
7. Reich, Wilhelm, Masovna psihologija faizma, Naklada Jasenski i Hrvatsko socioloko
drutvo, Zagreb, 1999.
8. Wierzbicka, Anna, Defining Emotion Concepts, Cognitive Science, Vol. 16, Issue 4,
October 1992.
9. Pittinsky, Todd, A two-dimensional theory of intergroup leadership: The case of national diversity, American Psychologist, Vol. 65, No. 3, 2010.
10. Sofradija, Halima, Ksenofobija kao politika injenica, Godinjak Fakulteta
politikih nauka, Vol. 1, Br. 1, Serajevo, 2006.
11. Wieviorka, Michel, Racisme et xenofobie en Europe, Decouvert, Paris, 1994.

Summary: During the last decade of a new century we are all witnessing noticeable
growth of almost all forms of extremism: religious, political, ideological, ethno-nati
onal. All with unforeseeable consequences. Neonationalism and its basic social and
political aggregates as xenophobia and anti-imigrationism are threatening to disturb
the political power layout and the most important institutions of The European Union.
By explaining historical and theoretical perspective of nationalism we are intending to
highlight the fact that the nature of (neo)nationalism, regardless if it sometimes seems
far from its ideological roots, stays radically distant from The Other, which represents
danger for the world in which multiculturalism is one of basic values.
Key words: extremism, nationalism, neonationalism, xenophobia, anti-imigrationism,


Jelena ureinovi

UDC 316.77(497.11)1939/1945

Justus Libig Univerzitet, International Graduate

Centre for the Study of Culture, Gisen, Nemaka


Saetak: Ovaj rad ima za cilj da prikae neke medijske aspekte dravne politike sea
nja na Drugi svetski rat u Srbiji od 2000. godine. Polazei od pregleda teorijskih raz
matranja veze izmeu medija, kolektivnog seanja i kulture seanja, rad obuhvata dva
pristupa analizi medija u kontekstu istorijske politike i kulture seanja. U prvom delu
rada predstavljena je analiza javnih reagovanja na proces rehabilitacije Dragoljuba Mi
hailovia 2012. godine, gde je kriterijum za vremenski okvir postojanje velike medijske
panje i suprostavljenih reagovanja u javnom diskursu. Predmet analize su debate u
medijima i opozicija rehabilitaciji, koja je definisana kao eksterna i interna, obuhvata
jui dravne zvaninike i istoriare iz regiona, kao i civilno drutvo i istoriare u Srbiji.
Cilj drugog dela rada je analiza pozicioniranja medija i njihove uloge u kreiranju ko
lektivnog seanja i dravnoj istorijskoj politici, gde je za studiju sluaja uzet dnevni list
Veernje novosti.
Kljune rei: istorijska politika, Drugi svetski rat, medijski diskurs, tranzicija, etnici,
Srbija, agenti seanja

Sundhaussen naziva period nakon 2000. godine u Srbiji drugi posleratni pe

riod i tvrdi da su procesi transformacije u bivoj Jugoslaviji, sa izuzetkom
Slovenije, poeli sa deset godina zakanjenja u poreenju sa drugim bivim
socijalistikim zemljama, kao posledica ratova i autoritativnih ratnih rei
ma (Sundhaussen, 2012:402). Procesi transformacije ukljuuju i promene u
istorijskoj politici drave. Kada pogledamo druge bive socijalistike zemlje,
procesi kritikog suoavanja sa komunistikom prolou i njenim master
narativima su zapoeli ubrzo nakon pada komunizma. U Srbiji je ovaj pro
ces promene u istorijskoj politici na dravnom nivou poeo tek nakon pada
Slobodana Miloevia i promene reima 2000. godine, gde, kao i u mnogim
drugim zemljama, bavljenje komunistikim periodom podrazumeva i reviziju
Drugog svetskog rata i reevaluaciju njegovih aktera. Drugi svetski rat pred
stavlja okosnicu slubene istorijske politike u dananjoj Srbiji zbog toga to
su rat i osloboenje Jugoslavije od faizma predstavljali izvor legitimacije za


socijalistiku Jugoslaviju, koja je bila izgraena na narativu zajednike borbe

protiv okupatora i domaih izdajnika gde je istoriografija stavljena u slubu
revolucije (Dragovi-Soso, 2002:70).
Revizija jugoslovenskih narativa se nije pojavila iznenada nakon 2000. go
dine, nego puno ranije, u publikacijama iz dijaspore kao i osamdesetih godina
u knjievnosti, javnim diskursima i intelektualnim i politikim debatama u Sr
biji i Hrvatskoj. Za vreme vladavine Slobodana Miloevia, reim je imao dvo
znaan pogled na prolost, ne odvajajui se od partizanskog mita ali istovre
meno prepoznajui Jugoslovensku vojsku u otadbini kao antifaistiki pokret
u udbenicima za istoriju. Javne komemoracije etnika su dolazile uglavnom
iz politike opozicije gde je i Srpska pravoslavna crkva imala vanu ulogu.
Interpretacije rata koje su bile prisutne u emigraciji i osamdesetih i deve
desetih godina su postale deo slubene politike seanja na Drugi svetski rat
posle 2000. godine. Glavna razlika u odnosu na prethodne decenije je u tran
sferu ovih ideja iz emigracije, intelektualnih i politikih debata i opozicije na
dravni nivo, ukljuujui komemoracije, udbenike, razne komisije, publikaci
je i zakonodavstvo. Ovaj transfer u slubenu sferu i injenica da su sve komisije
i odbori osnovani posle 2000. godine i nisu nasleeni iz prethodnog perioda
je razlog zbog kojeg moemo da govorimo o 2000. godini kao preokretu i u
politici seanja na Drugi svetski rat.
Centralni predmet dravne revizije Drugog svetskog rata su Partizani i
etnici i njihova uloga u ratu, sa tendencijom konstrukcije etnika kao antifa
istikog pokreta i istovremenim zapostavljanjem naslea Narodnooslobodi
lake borbe. Dubravka Stojanovi objanjava da je kljuni cilj novih vlasti bilo
pravljenje otrog reza sa komunistikom prolou, u svrhu predstavljanja
nove vlasti kao oslobodioca Srbije od komunizma, gde se nacionalni program
Slobodana Miloevia, koji su delile i mnoge stranke nove vlasti, ne dovodi
u pitanje, ve se Miloevi percepira kao poslednji evropski komunista (Sto
janovi, 2010:17). Ve za vreme Vlade Zorana inia, poele su promene
u nazivima ulica i udbenicima istorije za osnovnu i srednju kolu. Izmene
Zakona o pravima boraca, vojnih invalida i lanova njihovih porodica koje je
Skuptina Srbije usvojila 2004. godine, su prepoznale Jugoslovensku vojsku u
otadbini kao antifaistiki pokret, omoguujui njenim veteranima ista prava
kao i Partizanima. Usledili su Zakoni o rehabilitaciji 2006. i 2011. godine, uvo
dei mogunost pravne rehabilitacije za one koji su bili osueni ili ubijeni zbog
ideolokih ili politikih razloga. Proces rehabilitacije Dragoljuba Mihailovia
je poeo 2009. godine na Viem sudu u Beogradu i okonan je njegovom reha
bilitacijom u maju 2015. godine.
Tema ovog rada nije analiza odluka u oblasti istorijske politike o Drugom
svetskom ratu u Srbiji, ve su mediji u fokusu istraivanja. Proces rehabilitaci
je Dragoljuba Mihailovia je bio predmet javnih diskusija od samog poetka

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

2009. godine. Uvodni deo rada sadri kratak pregled teorijskih shvatanja me
dija u kontekstu kolektivnog seanja i kulture seanja. Prvi deo rada se bavi
analizom reakcija na proces rehabilitacije Dragoljuba Mihailovia, gde je kao
vremenski okvir uzet mart 2012. godine, kada se oekivalo da e Mihailovi
biti rehabilitovan na jednom od narednih roita, pa su i javna reagovanja bila
vie prisutna u medijima u Srbiji nego u drugim momentima u toku procesa.
Dublja analiza javnih diskusija posle Mihailovieve rehabilitacije u maju 2015.
godine nije bila mogua uzevi u obzir nastanak ovog rada neposredno posle
sudske odluke. Drugi deo rada se bavi medijima kao agentima seanja (me
mory agents), tanije njihovim pozicioniranjem i ulogom u kreiranju javnog
seanja i istorijske politike, gde je za studiju sluaja uzet dnevni list Veernje

Zato je neophodno baviti se medijima i novinarstvom u analizi politike ili
kulture seanja? Koja je uloga i znaaj medija u kolektivnom seanju? Astrid
Erll, jedna od vodeih ekspertkinja u oblasti studija seanja (memory studies)
tvrdi da je seanje nezamislivo bez medija (Erll, 2011:113-114). Ona dalje
objanjava da je na kolektivnom nivou seanje medijski posredovano odnosno
konstruisano kroz medije (Erll, 2004:4). Slino tome, Neiger, Meyers i Zand
berg definiu kolektivno seanje kao medijalizovani fenomen, zbog toga to
kolektivno seanje ne postoji samo od sebe ve se njegovo prisustvo i uticaj
raspoznaju kroz njegovu upotrebu. Ono ne postoji bez njegove javne artiku
lacije kroz komemoracije, rituale, i konano, kroz masovne medije (2011:3).
Garde-Hansen objanjava da su mediji, u obliku tampe, filma, televizije, foto
grafije i radija i u poslednje vreme sve vie u obliku interneta, glavni izvori za
pisa, konstrukcije, arhiviranja i diseminacije javnih i privatnih istorija u ranom
21. veku. Ona tvrdi da nismo sposobni da razumemo prolost bez medija i
poslednji vek posebno je pokazao da su mediji i dogaaji od istorijskog znaaja
nerazdvojivi (Garde-Hansen, 2011:1). U svojoj analizi medijskog predstavl
janja problematine prolosti, Edy zakljuuje da masovni mediji u modernom
drutvu imaju posebnu odgovornost za kreiranje i irenje pria o stvarnim
dogaajima i, u njihovoj ulozi drutvenog posmatraa sveta, mediji ne priaju
samo svoje prie ve izvetavaju o kulturnim proizvodima i priama kreiranim
od strane drugih individua i institucija koji su aktivini u javnom seanju: od
govora javnih funkcionera, preko seanja svedoka dogaaja, do prepriavanja
sadraja filmova i muzeja (Edy, 2006:5).
Mediji i novinarstvo predstavljaju vie od pukih prenosilaca pria ili po
srednika izmeu nas i prolosti. Oni imaju i aktivnu ulogu u stvaranju ko
lektivnog seanja i legitimacije istorijske politike, to je zapostavljena tema u


postojeem istraivanju u oblasti studija seanja koje se bavi medijima. Erll

i Rigney ukratko objanjavaju da su mediji vie nego pasivni prenosioci in
formacija, oni igraju aktivnu ulogu u oblikovanju naeg razumevanja prolo
sti, u posredovanju izmeu nas, kao italaca, gledalaca ili slualaca, i prolih
iskustava i samim tim, u postavljanju agende za budue aktivnosti vezanih za
pamenje i seanje u drutvu ( Erll i Rigney, 2009.3).
Kada je u pitanju novinarstvo kao profesija i praksa, postoje nastojanja u
poslednjih nekoliko godina da se istrai njegov odnos i uloga u kolektivnom
seanju. U jednoj od prvih publikacija posveenih ovoj tematici, Zelizer i Te
nenboim-Weinblatt definiu odnos izmeu novinarstva i seanja kao dvosme
ran. One tvrde da unutranja kompleksnost novinarstva, njegova simbiotska
veza sa drugim institucijama, njegov oseaj sluenja javnosti, njegovo neop
hodno prisustvo na kljunim dogaajima i u temama koje oblikuju istoriju
svi ovi faktori formiraju novinarstvo u slubi seanja. Ipak, seanje takoe slu
i novinarstvu, kroz svoju fleksibilnost, kroz kapacitet izgraivanja zajednice,
kroz svoje vizuelne i narativne resurse i kroz legitimaciju specifinih dogaaja
i institucija u kolektivnoj imaginaciji (Zelizer i Tenenboim-Weinblatt, 2014:
Analizi medija u kontekstu kolektivnog seanja i politike odnosno kulture
seanja se metodoloki moe pristupiti na razliite naine. Prvi pristup, koji je
zastupljen u primeru analize reakcija na rehabilitaciju Dragoljuba Mihailovia,
se fokusira na aktere i njihove verbalne komentare u medijima vie nego na
same medije, njihovo izvetavanje i evaluaciju izjava u njima, stavljajui ove
komentare i linosti koje su ih izjavile u medijima u politiki i drutveni kon
tekst. Kada je u pitanju pozicioniranje medija, analiza diskursa predstavlja naj
plodonosniji metodoloki pristup, postmatrajui diskurs kao analizu jezika u
upotrebi (Brown i Yule, 1986:1) i prouavajui odnos izmeu jezika i konteksta
u kojem se on koristi (McCarthy, 1994:1). Intertekstualna analiza teksta koja
je vie interpretativne prirode ide korak dalje, gledajui na tekst iz perspektive
diskurzivne prakse i dodaje politike, ideoloke, drutvene i druge faktore (Fa
irclough, 1996: 314-315).


Najave poetkom 2012. godine da e Mihailovi biti rehabilitovan na jednom
od narednih sudskih roita su izazvale najvie reakcija u medijima i javne
proteste u Srbiji i regionu. Reakcije i protivljenje rehabilitaciji Dragoljuba Mi
hailovia su za potrebe ovog rada definisane kao eksterna i interna opozicija,
gde eksternoj pripadaju dravni zvaninici, istoriari i udruenja veterana iz
zemalja u regionu gde su etnici bili aktivni za vreme Drugog svetskog rata.
U internu opoziciju spada civilno drutvo u Srbiji sa Helskinkim odborom

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

za ljudska prava kao predvodnikom inicijativa. Bitni akteri u ovom kontekstu

su i istoriari iz Srbije, koji su veoma podeljenih miljenja o ovom sudskom
U ovom delu ponudiemo neke primere negativnih reagovanja u tampa
nim medijima u Srbiji kao i odgovora na njih od strane dravnih zvaninika i
istoriara koji podravaju rehabilitaciju Dragoljuba Mihailovia. Reakcije koje
su predmet ove analize su iskljuivo predstavljene u tampanim medijima kroz
verbalne komentare i ovaj deo rada se ne bavi njihom evaluacijom od strane
autora novinskog teksta.
Hrvatska demokratska zajednica je zatraila povlaenje hrvatskog amba
sadora iz Srbije zbog rehabilitacije Mihailovia u martu 2012. godine, kada je
i poslanik Frano Matoi poslao apel hrvatskoj vlasti, zahtevajui reakciju da
se rehabilitacija ratnih zloinaca ne bi desila. Ivo Josipovi, tadanji predsed
nik Hrvatske, dao je umerenu izjavu nakon brojnih albi lokalnih politiara u
Hrvatskoj, da pokuaj rehabilitacije Dragoljuba Mihailovia nije dobar potez
za Srbiju, ali da e Hrvatska saekati sa zvaninom reakcijom do konane sud
ske odluke. On je takoe istakao da e reakcija biti samo slubeni protest, jer
je rehabilitacija Mihailovia interno pitanje Srbije. Josipovi je dalje objasnio
da svi znaju koji zloini su poinjeni od strane etnika u Hrvatskoj i drugim
delovima bive Jugoslavije i da on ne moe da se seti nikakve borbe protiv
okupacije, ali moe da se seti puno primera kada su se etnici borili zajedno
sa Nemcima i Ustaama protiv Partizana. Ministarka spoljnih poslova Vesna
Pusi okarakterisala je rehabilitaciju u hrvatskim medijima kao veliki korak
unazad za sve zemlje regiona.
Javni odgovori na hrvatsko neslaganje sa rehabilitacijom Dragoljuba Mi
hailovia su doli samo od zagovornika rehabilitacije, gde je preovladavajua
tema bila optuivanje Hrvatske za izjednaavanje Partizana i Ustaa u devede
setim godinama, stavljajui akcenat na razliku izmeu etnika i Ustaa, iako
poreenje etnika i Ustaa nije spomenuto ni u jednoj izjavi iz Hrvatske. To
je na primer bio stav tadanjeg dravnog sekretara u Ministarstvu pravde, Slo
bodana Homena, koji je ukazao na razliku izmeu Nezavisne Drave Hrvat
ske koja je bila marionetska nacistika drava u okviru Trojnog pakta, dok
su etnici prihvaeni od strane Amerike, Engleske i Francuske kao saborci.
Slian odgovor je doao i od Srpskog pokreta obnove, objanjavajui da Hrvat
ska nema pravo da komentarie rehabilitaciju Dragoljuba Mihailovia jer su
genocidna NDH i pripadnici ustakog pokreta rehabilitovani 1993. godine i
primaju veu penziju od Partizana, a Srbija nikada nije reagovala na to.
Reakcije su bile jake i u Bosni i Hercegovini, posebno zbog oivljavanja
etnikog pokreta u radu devedesetih godina. Slino kao u Hrvatskoj, Bosans
ka patriotska stranka je zadraila od Predsednitva da prekine diplomatske od
nose sa Srbijom. Zamenik predsedavajueg Predstavnikog doma Parlamen


tarne skuptine Bosne i Hercegovine Denis Beirovi je poslao otvoreno pismo

predsednici Narodne skuptine Srbije Slavici uki-Dejanovi, objanjavajui
da rehabilitacija etnika i njihove ideologije nije samo interno pitanje Sr
bije, ve utie na zemlje u regionu. U pismu stoji da je u pitanju legalizacija
etnikog projekta stvaranja Velike Srbije na raun drugih zemalja u regio
nu. Kao i na druge reakcije od strane najviih dravnih zvaninika, nije bilo
javnog slubenog odgovora na ovo pismo u Srbiji, ak ni kada je predsednik
crnogorskog parlamenta, Ranko Krivokapi, poslao otvoreno pismo podrke
Beiroviu, povezujui rehabilitaciju sa istorijskom revizijom ratova iz devede
setih, gde rehabilitacija predstavlja legitimizaciju zloina Mihailovievih sled
benika u Bosni i Hercegovini. Javne reakcije intelektualaca, posebno istoriara,
iz regiona su veoma sline ovim, ukazujui na problem istorijskog revizioniz
ma u Srbiji.
Najvei protivnici rehabilitaciji Dragoljuba Mihailovia u javnosti u Srbi
ji su organizacije civilnog drutva sa Helsinkim odborom za ljudska prava i
organizacijama okupljenim oko njega. Njihove aktivnosti ukljuuju apelovan
je meunarodnoj zajednici, organizovanje protesta i sudske tube protiv dva
istoriara za lano svedoenje u procesu rehabilitacije. Prvi vei protesti su
poeli u martu 2012. godine, istovremeno kada su se pojavile reakcije iz Hr
vatske i Bosne i Hercegovine u medijima. Helsinki odbor je izdao saoptenje
za medije u ime nekoliko organizacija1, pokazujui neslaganje sa rehabilita
cijom Dragoljuba Mihailovia i ukazujui na manipulaciju javnog miljenja
u toku sudskog procesa rehabilitacije voe pokreta odgovornog za zloine
protiv ovenosti. Saoptenje dalje upozorava na rehabilitaciju kao brisanje
antifaistike borbe srpskog i jugoslovenskog naroda koja iskljuuje Srbiju iz
evropskih antifaistikih snaga. Dva dana nakon ovog saoptenja, pomenu
te organizacije pod imenom Kampanja NE rehabilitaciji su izdale poziv na
protest ispred Vieg suda u Beogradu, koji se odrao ispred suda istovremeno
sa protestom podrke rehabilitaciji Mihailovia organizovanim od strane Rav
nogorskog pokreta, Obraza i Dveri srpskih. Inicijativa protiv rehabilitacije je u
julu 2012. godine izdala apel meunarodnoj zajednici, sa jo nekoliko organi
zacija koje su se prikljuile2. Inicijativa je apelovala ambasadama da obaveste
svoje vlade i javnost o procesu rehabilitacije koji bi mogao da utie na srpsko
drutvo i odnose izmeu Srbije i zemalja u okruenju.
Istoriari u Srbiji su podeljeni po pitanju rehabilitacije Dragoljuba Miha
Savez antifaista Srbije, Yucom Komitet pravnika za ljudska prava, Graanske inicijative,
ene u crnom, kopredsednik Vojvoanske konvencije ivan Berisavljevi
Savez antifaista Vojvodine, Antifaistika akcija Novi Sad, Inicijativa mladih za ljudska
prava, Centar za kulturnu dekontaminaciju, Fondacija Biljana Kovaevi Vuo, Grupa Spomenik,
Centar za praktinu politiku (Policy Center), Beogradski centar za ljudska prava, Nezavisno
drutvo novinara Vojvodine, Centar za evroatlantske studije


Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

ilovia, gde njihovi stavovi u medijima oslikavaju optu podeljenost oko ove
teme u Srbiji, gde jedna strana smatra da je rehabilitacija ispravka istorijske i
pravne nepravde, dok druga strana vidi rehabilitaciju Dragoljuba Mihailovia
kao kulminaciju revizionistike istorijske politike u Srbiji. Izmene Zakona o
pravima boraca iz 2004. godine i Zakon o rehabilitaciji iz 2006. odnosno 2011.
godine su ve bili predmeti javnih debata. Glavni zakljuci koje smo izveli iz
prethodne analize debata u medijima, ali i naunim publikacijama koje se bave
odlukama iz oblasti istorijske politike o Drugom svetskom ratu u Srbiji su sli
ni analizi sukobljenih stavovima oko rehabilitacije Dragoljuba Mihailovia.
Istoriari koji podravaju dravne mere istorijske politike vide ih kao kljune
za prevladavanje autoritativne prolosti koje je neophodno u srpskom drutvu,
dok kritiari istorijske politike Srbije tvrde da je u pitanju dravni istorijski
revizionizam (ureinovi, 2014).
Iako su kritike rehabilitacije Dragoljuba Mihailovia dole od visokih dr
avnih zvaninika i politiara iz Hrvatske, Crne Gore i Bosne i Hercegovine,
nije bilo nikakvog javnog odgovora na dravnom nivou u Srbiji. Jedini od
govori koji su se pojavili u medijima su doli od dugogodinjih zagovornika
rehabilitacije Dragoljuba Mihailovia. Oigledno je da se u analizi reakcija u
regionu i odgovora na njih mora uzeti u obzir i skoranji razvoj dogaaja, to
e biti predmet narednog rada. Kao to je ve navedeno, reakcije su bile najza
stupljenije u medijima u Srbiji poetkom 2012. godine. Interesovanje medija
za ovaj sluaj i javne debate su znatno opale tokom 2013. i 2014. godine, gde
su jedino organizacije civilnog drutva nastavile borbu protiv rehabilitacije u
javnosti sa protestima, javnim tribinama, publikacijama i sudskim tubama.
Opadanje zainteresovanosti za ovaj sluaj moe da se objasni njegovim dugim
trajanjem, ali je i injenica da se i sam sudski proces izmenio nakon 2012.
godine. Dok su roita u prve dve godine bila veoma esta, od 2012. godine se
deavalo da proe i godinu dana izmeu roita, sa konstantnim odlaganjima.


U ovom delu rada baviemo se pozicioniranjem medija i njihovom ulogom u
kreiranju kulture seanja, gde smo za studiju sluaja uzeli onlajn verziju dnev
nog lista Veernje novosti. Pored Drugog svetskog rata, opta tema relevantna
za ovaj rad koja je zastupljena je represija u Jugoslaviji u posleratnim godina
ma, to je vano za ovo istraivanje zbog toga to je posleratna represija takoe
predmet Zakona o rehabilitaciji. Konkretnije teme koje preovladavaju su reha
bilitacija i restitucija, proces rehabilitacije Dragoljuba Mihailovia i Goli otok,
odnosno njegovi zatvorenici, takozvani Golootoani.
Rehabilitacija je u Veernjim novostima predstavljena imenikom frazom
vraanje asti i malo ree kao vraanje dostojanstva ili vraanje prava. Jo


dve imenike fraze koje se pojavljuju kao stalno mesto u tekstovima o rehabi
litaciji i restituciji je nacionalno pomirenje i razreenje istorijskih sukoba.
Brojni problemi u formulaciji i implementaciji Zakona o rehabilitaciji su sve
deni na pitanje finansija, tj. restituciju, koje je uvek ilustrovano linim priama
i verbalnim komentarima tj. ispovestima.
Kada je u pitanju rehabilitacija Dragoljuba Mihailovia, moemo izvesti
zakljuak da su se Veernje novosti veoma jasno pozicionirale kao zagovornik
rehabilitacije od samog poetka sudskog procesa. To se moe ilustrovati na
primeru naslova 14. maja 2015. godine kada je sud doneo odluku da reha
bilituje Mihailovia. Dok je u drugim dnevnim listovima u Srbiji naslov bio
informativnog karaktera Rehabilitovan Draa Mihailovi, Veernje novosti
su uz vest o rehabilitaciji imale naslov eneral Draa nije zloinac!. U zaglav
lju teksta se kao naziv za proces rehabilitacije koristi imenika fraza suenje
veka. Tog dana je vest o rehabilitaciji pratilo nekoliko reportaa, gde su novi
nari Veernjih novosti posetili kuu u Beogradu gde je ivela porodica Miha
ilovi, kao i njegovo rodno mesto, Ivanjicu. Predstavljanje line i porodine
prie Dragoljuba Mihailovia je preovladavalo i pre njegove rehabilitacije, kao
kada je 2014. godine nakon smrti njegove erke Gordane objavljen tekst pod
naslovom Gordana se nikada nije odrekla Drae, gde su Veernje novosti
objavile delove njenih pisama ocu dok je bio u ratu, o tome kako joj nedostaje
i sa seanjima o zajednikom slavljenju Boia.
Veernje novosti su od 2009. do 2015. godine objavile pet feljtona samo
o Dragoljubu Mihailoviu sa sledeim nazivima: General Draa ratnik i stra
dalnik, Druga potera za Drainim grobom, Draa: Smrt dua od ivota, Tito,
Draa i saveznici, Draa Mihailovi: Tragina linost srpske istorije. U istom
periodu je objavljen i niz ispovesti pripadnika Ravnogorskog pokreta koji su se
u Drugom svetskom ratu borili uz Mihailovia.
Dragoljub Mihailovi se u novinskim tekstovima u Veernjim novostima
pojavljuje pod razliitim imenima. Najee, posebno u prvim godinama pro
cesa njegove rehabilitacije, na poetku teksta se daje puna titula i ime: general
Jugoslovenske vojske u otadbini Dragoljub Mihailovi, gde se pri njegovom
narednom spominjanju u tekstu koristi samo general Mihailovi ili Mihai
lovi. Meutim, iz praenja izvetavanja o procesu rehabilitacije tokom njego
vog celokupnog trajanja, moe se utvrditi nekoliko drugih uestalih imenica i
imenikih fraza i nadimaka kojima se imenuje Dragoljub Mihailovi: Draa,
general Draa, eneral Draa, eneral, ia i Srpski ia.
U analizi naina izvetavanja o ovim temama u Veernjim novostima i na
ina njihovog prezentovanja mogu da se izvedu dva glavna zakljuka. Prvi je
afirmacija toplih ljudskih pria, uglavnom traginih. U sluaju procesa reha
bilitacije Dragoljuba Mihailovia, moe se zakljuiti da objavljivanje ispovesti
njegovih saboraca i pisama njegove erke kao i feljtona gde se u naslovu koriste

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

imenice i konstrukcije stradalnik i tragina linost srpske istorije imaju za

cilj pribliavanje Mihailovia itaocima i kreiranje njegove slike kao iskljuivo
rtve. Ve po ovome se moe tvrditi da su Veernje novosti kao medij takoe i
aktivni uesnik u stvaranju kolektivnog seanja i odravanja istorijske politike.
Drugi je da se, ako je tema teksta sporna, druga strana retko predstavlja, a ako
je predstavljena, ona se vizuelno odvaja od ostatka teksta stavljanjem u okvir
koji se nalazi na dnu stranice ili sa strane. Izuzetak su tekstovi o reakcijama na
sudsku odluku o rehabilitaciji u maju 2015. godine, gde se naizmenino citira
ju oba gledita na Mihailovievu rehabilitaciju.
Veernje novosti mogu da se posmatraju kao akter u kulturi i politici seanja
i zbog drugih aktivnosti. Veernje novosti su 2009. godine objavile seriju tek
stova pod nazivom Otkopavanje istine u saradnji sa Institutom za savremenu
istoriju gde su se tokom jednog meseca svakodnevno objavljivali popisi tajnih
grobnica u Srbiji i spiskovi rtava jugoslovenskog reima iz posleratnih godina,
praeni linim priama i ispovestima rtava i njihovih potomaka. Organizovan
je i okrugli sto na istu temu, gde su pored pomenutog instituta i Veernjih novo
sti uestvovali i predstavnici vlasti, koji su nakon toga podneli zahtev za formi
ranje komisije za tajne grobnice, koja je i formirana iste godine. Reakcija drave
i osnivanje komisije su bile i cilj akcije, to je redakcija Novosti objavila 2011.
godine: Uzbudili smo javnost i praktino naterali dravu da formira Komisi
ju za otkrivanje tajnih grobnica rtava komunistikog terora. Cilj akcije je bio
da otkrijemo istinu koja e dovesti do istorijskog pomirenja Srba i rehabilitacije
onih koji su pogubljeni. Iz ovih primera se vidi nain na koji mediji mogu da
postanu aktivni inioci u istorijskoj politici drave, kroz saradnju sa istorijskim
institutima i predstavnicima vlasti i lobiranje u javnosti koje dovodi do neke od
luke drave u oblasti suoavanja sa prolou i istorijske politike.

Ovaj rad je dao neke osnovne postavke i primere vezane za dva pristupa me
dijima u istraivanju istorijske politike, fokusirajui se na neke take istorijske
politike Srbije o Drugom svetskom ratu. Prvi pristup razume medije kao po
srednike i prostore debata i koncentrie se na javne artikulacije stavova koji
dolaze od vanih aktera u drutvu. Ova analiza prikazuje verbalne komentare,
analizira njihovu korelaciju i smeta ih u drutveni i politiki kontekst. Drugi
pristup medijima gleda na medije kao aktere i vie je zainteresovan za nain
pozicioniranja medija u kontekstu istorijske politike i seanja i njigovu aktivnu
ulogu u stvaranju istorijske politike.
Mediji predstavljaju veoma vanu izvornu grau u analizi kulture seanja
i istorijske politike, imajui u vidu ideju da je seanje nezamislivo bez medija,
odnosno da ono ne postoji bez njegove javne artikulacije kroz medije. Mediji


ne igraju samo ulogu posrednika u ovoj oblasti, ve su aktivni i u konstrukciji

kolektivnog seanja u drutvu, zbog ega su sve vie predmet istraivanja u
oblasti studija seanja. Analiza masovnih medija, i u tom okviru i tampanih
medija, nam pomae da shvatimo prirodu istorijske politike jedne drave kao
medijalizovanog fenomena.

Brown, G. & Yule, G. (1983). Discourse Analysis. Cambridge: Cambridge University
Dragovic-Soso, Jasna (2002). Saviors of the Nation: Serbias Intellectual Opposition and
the Revival of Nationalism. London: Hurst & Co.
Dureinovic, Jelena (2014). Political and Legal Rehabilitation of Dragoljub Mihailovi and
the Yugoslav Army in the Homeland (Masters thesis). Budapest: Central European Uni
versity Electronic Theses & Dissertations (ETD), Retrieved 7th August 2015, URL: www.
Edy, Jill (2006). Troubled Pasts: News and the Collective Memory of Social Unrest. Phila
delphia: Temple University Press.
Erll, A. & Rigney, A. (Ed.) (2009). Mediation, Remediation, and the Dynamics of Cultural Memory. Berlin: Walter de Gruyter.
Erll, Astrid (2004). Medium des kollektiven Gedchtnisses ein (erinnerungs-) kul
turwissenschaftlichen Kompaktbegriff , in Medien des kollektiven Gedchtnisses: Konstruktivitt Historizitt Kulturspezifitt, ed. A. Erll & A. Nnning (Berlin: Walter de
Gruyter), 3-25.
Erll, Astrid (2011). Memory in Culture. Basingstoke: Palgrave Macmillan.
Fairclough, Norman (1996). Critical Analysis of Media Discourse, in Media Studies:
A Reader, ed. P. Marris & S. Thornham (Edinburgh: Edinburgh University Press): 308325.
Garde-Hansen, Joanne (2011). Media and Memory. Edinburgh: Edinburgh University
McCarthy, Michael (1991). Discourse Analysis for Language Teachers. Cambridge: Cam
bridge University Press.
Neiger, M., Meyers, O., & Zandberg, E. (2011). On Media Memory: Collective Memory
in a New Media Age. Basingstoke: Palgrave Macmillan.
Stojanovi, Dubravka (2010). U ogledalu drugih, u Novosti iz prolosti: Znanje,
neznanje, upotreba i zloupotreba istorije, prir. Vojin Dimitrijevi (Beograd: Beogradski
centar za ljudska prava): 13-32.
Sundhaussen, Holm (2012). Jugoslawien und seine Nachfolgestaaten 1943-2011: Eine
ungewhnliche Geschichte des Gewhnlichen. Wien, Kln, Weimar: Bhlau Verlag.
Zelizer, B. & Tenenboim-Weinblatt, K. (Ed.) (2014). Journalism and Memory. Basing
stoke: Palgrave Macmillan.

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

Summary: The focus of the paper is on some media aspects of the official politics of
memory on the Second World War in post-2000 Serbia. Starting from an overview of
the theoretical interpretations of the relationship between media, collective memory,
and culture of remembrance, the paper deals with two approaches to media analysis in
the context of memory politics and culture of remembrance. The first part of the paper
represents an analysis of the public reactions on the rehabilitation process of Dragoljub
Mihailovi in 2012, where the criteria for the time framework is the existence of a great
media attention and confronting reactions in the public discourse. The subject of the
analysis are the debates in media and opposition to the rehabilitation, which is defined
as external and internal, encompassing the state officials and historians from the region
and civil society and historians in Serbia. The goal of the second part of the paper is the
analysis of positioning of media and their role in creation of collective memory and
state-sanctioned politics of memory, where the daily newspapers Veernje Novosti is
taken as a case study.
Key words: memory politics, the Second World War, media discourses, transition, the
Chetniks, Serbia, mnemonic agents


Dinko Gruhonji

Univerzitet u Novom Sadu

Filozofski fakultet
Odsek za medijske studije

UDC 321.011.5(497.1)



Saetak: Rad prua istorijski pregled aktivnosti organizacija civilnog drutva na ini
cijativi za fomiranje regionalne komisije za utvrivanje injenica o ratnim zloinima
i drugim tekim povredama ljudskih prava poinjenim na teritoriji nekadanje SFRJ
od 1. januara 1991. do 31. decembra 2001. godine (REKOM). Obuhvaen je desetogo
dinji period od pokretanja inicijative, 2005. godine, do 2015. godine. Odrano je 128
lokalnih i regionalnih skupova i deset meunarodnih foruma za tranzicionu pravdu, na
kojima je uestvovalo na hiljade predstavnika civilnog drutva, udruenja rtava i ne
stalih, izbeglica, veterana, logoraa, politiari, pravnici, umetnici, pisci, novinari i drugi
ugledni pojedinci. U konsultacijama sa izaslanicima predsednika postjugoslovenskih
drava, Skuptina Koalicije za REKOM usvojila je i Statut REKOM-a, koji predvia da
to bude meudravna komisija koju treba da osnuju drave nastale raspadom bive
SFRJ. Inicijativu za osnivanje REKOM-a potpisom je podralo oko 600.000 ljudi iz cele
bive Jugoslavije. Kljuna odluka koju treba da donesu politiari kako bi REKOM bio
formiran, meutim, jo uvek nije doneta.
Kljune rei: REKOM, civilno drutvo, tranziciona pravda, komisija, rtve, injenice,

Nevladine organizacije sa prostora bive Jugoslavije u maju 2006. godine po

krenule su zvanino inicijativu za osnivanje REKOM-a, odnosno Regionalne
komisija za utvrivanje injenica o ratnim zloinima i drugim tekim povre
dama ljudskih prava poinjenim na teritoriji nekadanje SFRJ od 1. januara
1991. do 31. decembra 2001. godine.1
Ovaj rad je nastao resultant moga neposrednog novinarskog svedoenja na brojnim forumi
ma, konferencijama, konsultacijama, javnim debatama i tribinama koje je organizovala Koalicija
za REKOM, a kojima sam prisustvovao kao neposredni svedok i izveta kojem su ljudska prava
jedna od glavnih oblasti profesionalnog delovanja. Veliku pomo u pisanju rada pruila mi je i bo
gata arhiva REKOM-a (, pre svega
kao svedoanstvo na dogaajima kojima nisam prisustvovao.


Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

Proces je zvanino zapoet irokom debatom o instrumentima za otkriva

nje i kazivanje injenica o prolosti na Prvom regionalnom forumu za tranzici
onu pravdu, koji su u Sarajevu organizovali beogradski Fond za humanitarno
pravo (FHP), sarajevski Istraivako-dokumentacioni centar (IDC) i zagre
baka Dokumenta (Documenta). Uestvovali su predstavnici nevladinih orga
nizacija i udruenja porodica nestalih i rtava iz postjugoslovenskih zemalja.
Sloili su se da kljuni pincip treba da bude regionalni pristup u utvrivanju
injenica o ratnim zloinima, uz argument da je i rat imao regionalni karakter,
tako da rtve i poinioci, u velikom broju sluajeva, ne ive u istoj dravi.
Koalicija nevladinih organizacija za osnivanje REKOM (Koalicija za RE
KOM) ozvaniena je etvrtom regionalnom forumu za tranzicionu pravdu, u
oktobru 2008. godine u Pritini. Tokom naredne tri godine, Koalicija je pod
stakla najobimniju drutvenu debatu ikada organizovanu na ovim prostorima:
u njoj je uestvovalo 6.700 predstavnika civilnog drutva, ukljuujui organi
zacije za ljudska prava, porodice rtava i nestalih, izbeglice, veterane, logorae,
pravnike, umetnike, pisce, novinare i druge ugledne pojedince. U formi okru
glih stolova uesnici su iznosili svoje predloge, stavove i argumente o tome
zato je neophodno formirati to regionalno, meudravno tela za otkrivanje
i javno iznoenje injenica o ratnim zloinima i drugim tekim povredama
ljudskih prava, o rtvama i poiniocima.
Odrano je 128 lokalnih i regionalnih skupova i deset meunarodnih fo
ruma za tranzicionu pravdu. Izneti stavovi pretoeni su u Predlog Statuta RE
KOM-a, koji je potom analizirala ekspertska grupa, formirana od izaslanika
predsednika zemalja i Predsednitva Bosne i Hercegovine. Ekspertska grupa
je nakon godinu dana rada, u oktobru 2014. godine, dostavila Koaliciji za RE
KOM Izmene predloga Statuta, koji je potom i usvojen na Skuptini koalicije,
novembra 2014. godine u Beogradu.
Prema Predlogu Statuta, REKOM treba da bude meudravna komisija
koju treba da osnuju drave nastale raspadom bive SFRJ. Zadatak komisije
bio bi da:
istrai navode o svim ratnim zloinima i drugim tekim krenjima ljudskih prava
u vezi sa ratom;
poimenino popie sve ratne rtve, kao i rtve krivinih dela u vezi sa ratom;
prikupi podatke o logorima i drugim mestima prisilnog zatvaranja;
bude nezavisna od svojih osnivaa i da se finansira iz donacija.

Koalicija za REKOM pozvalaje sve drave u regionu da zajednikim osni

vanjem komisije pokau da shvataju koliko je to vano za istoriju i za budu
nost itavog prostora bive Jugoslavije, koje e poednako biti prihvatljive za
sve nekada sukobljene strane.


Inicijativu za osnivanje REKOM-a potpisom je podralo oko 600.000 ljudi

iz cele bive Jugoslavije.

Septembra 2005. godine deset organizacija za zatitu ljudskih prava iz postju
goslovenskih drava, uz uee eksperata Meunarodnog centra za tranzicio
nu pravdu, odrali su sastanak na kojem su dali punu podrku suenjima za
ratne zloine. FHP, IDC i Dokumenta tada su inicirali i raspravu o vansudskim
mehanizmima za utvrivanje i kazivanje injenica o ratnim zloinima iz nepo
sredne prolosti, iji e fokus biti na rtvama.
Prvi regionalni forum za tranzicionu pravdu odran je u Sarajevu, 5. i 6.
maja 2006. godine, uz uee oko 300 predstavnika organizacija za ljudska pra
va i udruenja rtava iz regiona, Suda i Tuilatva BiH, Predsednitva BiH,
Kancelarije Visokog predstavnika u BiH, Misije OEBS u BiH, meunarodnih
eksperata za tranzicionu pravdu, predstavnika Hakog tribunala, kao i pred
stavnikaparlamentarnih politikih partija u BiH.
Uesnici su dali punu podrku suenjima pred Hakim tribunalom i na
cionalnim sudovima za ratne zloine. Oni su, meutim, ocenili da ta suenja
nisu dovoljna da bi se utvrdileinjenice o neposrednoj prolosti i da bi se obez
bedila pravda za rtve i spreilo ponavljanje nasilja.
Drugi regionalni forum o utvrivanju istine o ratnim zloinima i sukobi
ma organizovali su u Zagrebu 8. i 9. februara 2007. godine takoe FHP, IDC i
Dokumenta, opet sa vie od 300 uesnika iz postjugoslovenskih zemalja. Skuo
je otvorio tadanji predsednik Hrvatske Stjepan Mesi, koji je pruio snanu
podrku utvrivanju injenica na regionalnom nivou.
Suoavanje s injenicom da su se i u vlastitom narodu inili zloini bilo je
gotovo jednako bolno za neke kao i suoavanje sa samim zloinom koji je taj
narod nesporno trpio. Takve teme gurale su se pod tepih, a oni koji su ih odatle
izvlaili bili bi proglaavani nacionalnim izdajicama. Uvijek se postavljalo pi
tanje zato pisati o njihovim rtvama kada su nae bile vee. Dok su nae rtve
bile svete, njihove su bile zasluene. Dok smo mi patili, oni su dobili samo to
ih je pripadalo, rekao je na forumu Drago Hedl, tada novinar u meuvremenu
ugaenog nedeljnika Feral tribjun (Feral Tribune) iz Splita.
Doseg poinjenih zloina je toliko veliki, okrutnost tako groteskna da je
nemogue razumeti i zaleiti sve nastale rane samo putem suda za ratne zloine,
kazala je Karla del Ponte (Carla), tadanja glavna tuiteljka Hakog tribunala.
Uesnici foruma sloili su se da je apsolutni prioritet da se saini poime
nian popis rtava, kako bi se u budunosti spreili pokuaji preoblikovanja
prolosti i revizije istorije. Takoe, kao prioritet je oznaeno i da se rasvetli
sudbina svih ljudi koji se i dalje vode kao nestali u ratu.

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

Kad sam pronala posmrtne ostatke djeteta, koliko je to za mene znailo

i kolko to znai danas za mene. To je za mene smiraj. Ja odem na grob, i kad
pobriem grob, zapalim svijeu, donesem cvijee, ja kao da sam bila kod mojeg
drugog sina koji je iv i koji ima obitelj, kao da sam mojoj unuadi donijela oko
ladu, ispriala je tefica Krsti izudruenja rtve Domovinskog rata iz Hrvatske.
Teko je opisati osjeaj koji imate kad ulazite u Srebrenicu. U tom gradu
postoji neki normalan ivot vidite da ljudi ive tamo, rade, susreu se, meu
tim postoji jedan osjeaj koji samo moe umjetnost da pokae, da podijeli, po
stoji osjeaj te metafizike jeze, ispriao je pozorini reditelj Dino Mustafi
iz Sarajeva.
Trei regionalni forum za tranzicionu pravdu organizovali su opet FHP,
IDC i Dokumenta, ovaj put u Beogradu, 11. i 12. februara 2008. godine, a i na
njemu je bilo vie od 300 uesnika. Na tom forumu poinje da se govori o po
trebi osnivanja regionalnog tela za utvrivanje injenica o ratnim zloinima.
Ovaj forum je znaajan i po tome to je na njemu po prvi put organizovano
javno sluanje rtava.
Pruajui priliku rtvama da govore i nama da ih sluamo, vi doprinosite
izleenju naeg drutva a mislim da sva naa drutva, postkonfliktna drutva,
ulaze, odnosno jesu jo uvek u jednom procesu izleenja i ja se nadam, zarad
budunosti, zarad nae zajednike budunosti, regionalne budunosti, da e to
izleenje biti brzo, rekao je Oliver Duli, tadanji predsednik Skuptine Srbije.
Mislim da nam javnog svedoenja rtava treba i da bi to mediji trebali
prenositi, da bi o tome trebali sluati zapravo najvei politiari u svim zemlja
ma, oni koji vode te drave, kazala je Ruica Spasi iz Udruenje porodica
nestalih i nasilno odvedenih Srba iz Hrvatske.
Regionalno telo za utvrivanje injenica o ratnim zloinima nije zame
na za sudove, nego instrument za efikasnije prikupljanje novih injenica koje
mogu da koriste sudskim, policijskim i tuilakim organima, kazala je Nataa
Kandi, tadanja izvrna direktorica FHP-a.

Na Regionalnim konsultacijama sa predstavnicima udruenja rtava, rtvama
i veteranima, koje su odrane 9. maja 2008. godine u Podgorici, zvanino je
pokrenuta Inicijativa za osnivanje REKOM-a.2Pokretai ove Inicijative bili su
Na istim konsultacijama u Podgorici formirano je i Koordinacijsko vee Inicijative za
REKOM, iji je zadatak bio da formira Koaliciju za osnivanje REKOM-a, i na nju prenese
upravljanje konsultativnim procesom. Kasnije, Vee je imalo zadatak da nadzire sprovoenje
odluka Skuptine Koalicije za REKOM. Koordinacijsko vee prestalo je da postoji formiranjem
Regionalnog tima zagovaraa u oktobru 2011. godine, ime se zapoelo sa pripremama za novu
fazu Procesa REKOM institucionalizaciju.



FHP, IDS i Dokumenta. Uesnici konsultacija podrali su Inicijativu, uvereni

da e dobiti snanu podrku udruenja porodica nestalih u svim postjugoslo
venskim zemljama.
Regionalna komisija, fokusirana na rtve, moe da smanji prostor za lai
i manipulacije. Iluzorno je i ne smijemo pasti u zamku da e bilo ko i bilo koja
komisija i bilo koje tijelo uspostaviti neto to je apsolutna istina, to je jedno
stavno nemogue. Ali ta moemo uraditi? Moemo smanjiti prostor neistine,
moemo smanjiti prostor lai, moemo smanjiti prostor za manipulacije razne
vrste, rekao je Mirsad Tokaa, direktor IDC-a.
rtvama je potrebno saosjeanje i solidarnost rtava iz druge zajednice. r
tve imaju potrebu da govore o svojim patnjama, nepravdi i traganju za svojima.
Iako sam izgubio sina ja sam u stanju danas da pruim ruku svakom Srbinu
kome se desilo neto kao meni, rekao je Osman Jaari iz Malog Alaa, sa Kosova.
etvrti regionalni forum za tranzicionu pravdu odran je u oktobru 2008.
godine u Pritini i bio je najmasovniji skup, sa 325 uesnika. Organizovali su
ga ponovoFHP, IDC i Dokumenta.3Na ovom Forumu osnovana je Koalicija
za REKOM koja je odlukom 100 nevladinih organizacija za ljudska prava,
organizacija mladih i udruenja porodica nestalih i bivih logoraa dobila
zadatak da sprovede raspravu o mandatu, ciljevima i drugim elementima RE
KOM-a. Forum je otvorio Fatmir Sejdiu, tadanji predsednik Kosova.
Dok su slike svjee, dok postoje svjedoci, dok postoji odlunost i elja da
se kae istina, mi to moramo raditi, poruio je tada Vehid ehi, predsednik
Foruma graana iz Tuzle.
Sve ostaje zauvek zapisano u sudskim spisima, sve je snimljeno, nikad vie
niko nee moi da izmeni nijednu re. Ali, to to svedoci kau uje moda 50
ljudi u sudnici, ne uje se izvan te sudnice, niko ne moe da uje i da vidi kako
izgledaju ti optueni dok sluaju kada jedna majka govori o odvoenju svog
sina, kazala je Nataa Kandi na tribini u Vukovaru, oktobra 2008. godine.
Bez podrke vlasti nezamislivo je uspostavljanje REKOM-a. A kroz RE
KOM na prvom mestu treba da se uju svedoenja rtava ratnih zloina, ka
zala je Vesna Tereli na tribini u Puli, decembra 2008. godine.
Peti regionalni forum za tranzicionu pravdu odran je u maju 2009. godine
u Budvii okupio je vie od 200 nevladinih organizacija iz svih zemalja regiona
nekadanje Jugoslavije, sa ukupno 316 uesnika.
Mi moemo da pomognemo, da pruimo podrku, ali ne moemo pre
uzeti vlasnitvo nad procesom. Proces je va, to je proces ovih drava ovde.
Istina, odgovornost i pomirenje moraju doi iz samog regiona ako se oekuje
da imaju trajan efekat, rekao je Pjer Mirel (Pierre Mirel), tadanji direktor
Odeljenja Evropske komisije za proirenje za zemlje Zapadnog Balkana.
IDC je posle tog foruma istupio iz Koordinacijskog vea i odustao od daljeg angaovanja i
zastupanja Inicijative za REKOM.


Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

Vesna Tereli je na Skuptini koalicije za REKOM navela da, ukoliko se

ovim tempom nastave suenja za ratne zloine u dravama koje su nastale ras
padom SFRJ do 2020. godine kroz sudnice e proi svega 1.200 osumnjienih.
Prema njenim reima, to jasno ilustruje koliko je sudska pravda nedovoljna za
obezbeivanje satisfakcije rtvama, poto se u regionu vie od 16.000 osoba i
dalje vode kao nestale.
Kaem hvala za REKOM zato to nas je nauio da sasluamo jedni dru
ge i da pustimo suzu i za tuu muku, kazala je istom prilikom u Budvi Gor
dana ikanovi, iz Udruenja porodica kidnapovanih i ubijenih na Kosovu
i Metohiji.
REKOM treba da se bavi izbrisanim iz dravljanstva Slovenije. Radi se o
izbrisanim graanima Republike Slovenije i da shvatite kako je to veliki pro
blem, moram vam rei da je jo uvek 12.000 ljudi poieno iz Slovenije. Ne
bih da minimalizujem tee sluajeve koji su se dogodili u Jugoslaviji, ali traim
da se i ovakva krivina dela istrauju, rekao je predstavnik Civilne inicijative
izbrisanih iz Slovenije Aleksandar Todorovi, koji je umro 2014. godine.
Direktor sarajevskog nedeljnika BH Dani Senad Peanin ocenio je da je
ideja REKOM-a nemogua misija, s obzirom da vlasti u regionu i dalje negi
raju ratne zloine. Kako je mogue da negatori ratnih zloina budu partneri
REKOM-a, upitao je Peanin na debati koja je u septembru 2009. odrana u
Novom Sadu.
esti regionalni forum za tranzicionu pravduodran je takoe u Novom
Sadu, u martu 2010. godine, a na skupu je uestvovalo vie od 300 predstavni
ka organizacija i pojedinaca iz celog regiona bive SFRJ. Otvorio ga je Vensan
Deer (Vincent Degert), tadanji ef Delegacije Evropske komisije u Srbiji, koji
je podrao inicijativu za osnivanje REKOM-a, uz ocenu da pristup tematici
ratnih zloina treba da imaregionalni aspekt jer su i zloini koji su se deavali
u protekloj deceniji u ratovima na prostoru bive SFRJ takoe imali regionalni
Reditelj elimir ilnik rekao je na otvaranju foruma da u politikim i inte
lektualnim elitama u dravama na prostoru bive SFRJ postoje jo mnogi koji
su se okoristili o ratove i koji e samim tim pokuati da zaustave inicijativu za
osnivanje REKOM-a. Bez suoavanja sa injenicama budue generacije e i
veti u konfuziji i nedoumici, a u takvoj situaciji svaka varnica ratnog hukatva
moe da zapali poar, ocenio je ilnik.
uana Serene iz Nezavisnog drutva novinara Vojvodine kazala je da je
REKOM najira inicijativa civilnog pokreta u regionu, iji je cilj da rtve ratova
i njihove patnje postavi u centar interesovanja javnosti. rtve su sve vreme
skrajnute, marginalizovane. One su danas samo broj, bez imena i prezimena i
to mora da se promeni, kazala je uana Serene na javnoj debati u Sombo
ru, u maju 2010. godine.


Sedmi Forum za tranzicionu pravdu odran je u oktobru 2010. godine u

Zagrebu, a otvorio ga je predsednik Hrvatske Ivo Josipovi. On je ponovio
da podrava Inicijativu za REKOM. rtve ude za pravdom i kod njih nema
mrnje, kazao je tadanji predsednik Hrvatske.
Mi elimo da utvrdimo injenice, ne elimo da menjamo line istine jer
svako ima pravo na svoju istinu. elimo samo da dobijemo interpretacije pro
losti koje e biti bazirane na injenicama, kazala je Nataa Kandi.
Forum je zavren zajednikom ocenom uesnika da se delovanje budue
regionalne komisije mora zasnivati na dobrovoljnosti svedoenja rtava, oba
veznosti drave i samostalnosti REKOM-a.
U maju 2011, prilikom javnog potpisivanja podrke za REKOM, predsed
nik Skuptine Vojvodine andor Egerei rekao je da je najvanije istorijsko po
mirenje svih naroda koji ive na postjugoslovenskom prostoru. Uvek sam bio
za dijalog i suoavanje s prolou, jer samo tako moemo doi do istorijskog
pomirenja. U tom pogledu, inicjativu REKOM-a smatram veoma vanom, na
veo je Egerei.
Istom prilikom, REKOM je podrao i predsednik Vlade Vojvodine Bo
jan Pajti. Ljudi nisu brojevi i svaka rtva imala je ivot, ljubav i nadu. Samo
njihovim imenovanjem imaemo istinu i budunost, i zbog toga sam u ime
pokrajinske vlade potpisao ovu inicijativu, rekao je Pajti.
I predsednik Lige socijaldemokrata Vojvodine Nenad anak pridruio se
podrci. Dve stvari nemaju granicu, a to su istina i zagaenje. Nai prostori su
zagaeni laima i upravo zbog toga jedna zajednika akcija mora da se napravi
na tu temu, rekao je anak.
U junu 2011. godine odran je Sedmi regionalni forum za tranzicionu
pravdu u Sarajevu, koji je, za razliku od prethodnih foruma koji su bili u funk
ciji debate o osnivanju REKOM-a, imao za cilj da sagleda i oceni rezultate
procesa tranzicione pravde u regionu. Ovo je pokuaj da proces suoavanja
sa prolou predamo institucijama, rekla je tada Nataa Kandi i dodala da
civilno drutvo moe znaajno da doprinese stvaranju uslova u kojima bi se
odvijao proces suoavanja sa prolou, ali nikako ne moe da vodi taj proces
suoavanja sa prolou.
Pritinski advokat i bivi visoki socijalistiki funkcioner u SFRJ Azem Vlasi
(Vllasi) rekao je da postoje i individualna i kolektivna krivica za ratne zloine,
ali se kolektivna krivica ne moe odnositi na cele narode, ve na vlast. On je na
skupu u Vukovaru podrao inicijativu za formiranje REKOM-a. Ta inicijativa
je vana za utvrivanje injenica i brojki o ratovima koji su se dogodili te zlo
inima koji su poinjeni. Brojke su vane, ali je vano i da saznamo okolnosti
pod kojima su ljudi stradali i bili ubijeni, ocenio je Vlasi.
Predsednik Udruenja boraca ratova devedesetih optine Kikinda Zoran
Kosi izjavio je da veterani ne ele vie da nose peat kolektivne krivice za

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

ratove na prostoru bive SFRJ iz devedesetih godina prolog veka. Ne elimo

da budemo kolektivni krivci, ve traimo da se imenuju individualni krivci,
rekao je Kosi na javnoj debati u Kikindi, u januaru 2012. godine. Dodao je da
se veterani zalau da se sve masovne grobnice otvore, da se rtve identifikuju i
da se ljudi dostojanstveno sahrane.
Nataa Kandioptuila je pojedine politiare u regionu da pruaju otpor
prema utvrivanju injenica o deavanjima u ratovima devedesetih godina
prolog veka. Oni su spremni da daju deklarativnu podrku osnivanju RE
KOM-a, ali ne i za konkretne korake, jer smatraju da im injenice mogu oteati
ostanak na vlasti i dalju manipulaciju rtvama, kazala je Kandieva na preda
vanju u Novom Sadu u novembru 2012. godine.
Deveti meunarodni forum za tranzicionu pravdu odran je u maju 2014.
godine, na Jahorini, u Bosni i Hercegovini. Na forumu se govorilo o posti
gnuima u uspostavljanju tranzicione pravde u postjugoslovenskim zemljama,
iskustvu Severne Irske, pomirenju iz ugla drava, religijskih zajednica, naune
zajednice, zajednice umetnika i kulturologa, organizacija civilnog drutva, kao
i o nasleu Hakog tribunala u funkciji pomirenja.
Deseti meunarodni forum za tranzicionu pravdu odran je u novembru
2014. godine u Beogradu, i bio je posveen postignuima u tranzicionoj prav
di, promociji upotrebe injenica u umetnikim delima i sluanju glasa rtava.
Javni zagovaraKoalicije za REKOM arko Puhovski ocenio je da nijedno
postjugoslovensko drutvo nije spremno za suoavanje s prolou i dodao da
je zato potrebno regionalno povezivanje izmeu drava, odnosno formiranje
REKOM-a. Nadam se da emo na kraju ipak nekako uspeti da navedemo
politika rukovodstva drava nastalih na prostoru bive SFRJ da shvate da je
formiranje regionalne komisije, koja bi prikupila podatke i izradila popis svih
rtva i nestalih u ratovima, u njihovom interesu, a pre svega u interesu buduih
generacija nama je vano ne samo pomirenje izmeu zvaninih Beograda i
Zagreba ili Sarajeva, ve pomirenje unutar naih drutava kako bi ona mogla
normalno iveti sa svojom prolou, kazao je Puhovski.4
Reditelj Dino Mustafi iz Sarajeva ocenio je da je REKOM preduslov da se
onemogui dalja politika manipulacija injenicama o ratovima iz devedesetih
godina prologa veka. Prolost se ovde koristi kao skelet u ormaru koji e se
uvek otkljuavati po potrebi politikih elita. Zar je mogue da se 20 godina po
sle rata ne moemo dogovoriti da popiemo nestale i pronaemo mrtve. Kul
tura seanja podrazumeva proces u kojem se neguje oseaj za drugoga, da se
prepozna zlo i da se stvori empatija za drugoga. Ali, kod nas se u kolama ue
razliite istine i tako decu odgajamo za budue konflikte ili u najmanju ruku
gradimo veliku etniku distancu. Mi ivimo svojevrsnu istorijsku lobotomiju,
rekao je Mustafi na konferenciji u Banjaluci, septembra 2015. godine.


Puhovski je to rekao u intervjuu ta novosadski Dnevnik, 12. jula 215. godine.


Refik Hodi iz Meunarodnog centra za tranzicionu pravdu iz Njujorka

ocenio je na istoj konferenciji da rat na prostoru bive Jugoslavije u stvari
nije stao. Ovde uopte ne mora da doe do suoavanja s prolou, tim prije
ako ne postoji politiki projekat suoavanja s prolou. U BiH je i dalje na
delu koncept razdvajanja naroda. On se u ovom trenutku odvija kroz bitku o
narativu ta se u stvari dogodilo. Vrlo aktivno se radi na tome da se izbrie bilo
ta to je zajedniko za narode koji ive u BiH, a glavna ciljna grupa tog rata za
istinu su mladi, rekao je Hodi.

Statut REKOM-a
U martu 2011. godine Koalicija za REKOM je na svojoj skuptini u Beogradu
usvojila Predlog statuta REKOM-a, koji je pripremila Radna grupa Koalicije za
REKOM, na osnovu predloga i preporuka uesnika konsultativnog procesa i
analize statuta uspenih komisija za istinu, i zakonodavstava parlamentarnih i
istranih komisija u postjugoslovenskim zemljama. Predlog Statuta upuen je
predsednicima svih postjugoslovenskih drava, sa molbom da imenuju line
izaslanike koji e biti zadueni da daju sugestije na Statut.
Od januara do juna 2013. godine predsednik Hrvatske Ivo Josipovi ime
novao je Zlatu urevi, redovnu profesoricu na Pravnom fakultetu u Za
grebu, za svoju izaslanicu za REKOM. Predsednik Makedonije ore Ivanov
imenovao je Lubena Arnaudoskog, zamenika generalnog sekretara za pravne
i organizacione poslove u svom kabinetu. Predsednik Crne Gore Filip Vuja
novi imenovao je Sonju Tomoviundi, dekanicu Fakulteta politikih nauka
u Podgorici i linu savetnicu za manjinska i ljudska prava. Predsednica Koso
va Atifete Jahjaga imenovala je Selima Selimija, svog pravnog savetnika. lan
Predsednitva BiH eljko Komi imenovao je Gorana Mihaljevia, pravnika,
oficira za vezu sa Hakim tribunalom. lan Predsednitva BiH Bakir Izetbe
govi imenovao je Aljou amparu, pravnika, dogradonaelnika Sarajeva, za
svog izaslanika. Predsednik Srbije Tomislav Nikoli imenovao je Siniu Vaia,
sudiju Apelacionog suda u Beogradu za svog izaslanika. Predsednik Slovenije
Borut Pahor i trei lan Predsednitva BiH, Neboja Radmanovi, nisu ime
novali izaslanike za REKOM. Pahor je odgovorio da je pitanje REKOM-a u
nadlenosti Vlade Slovenije, dok Radmanovinikada nije odgovorio na dopise
i javno obraanje Koalicije za REKOM za imenovanje izaslanika za REKOM.
Regionalna ekspertska grupa za REKOM poela je sa radom u septembru
2013. godine i u njenom sastavu su bili lini izaslanici predsednika drava re
giona. Njihov zadatak, koji je formulisao predsednik Hrvatske Ivo Josipovi,
bila je analiza Predloga statuta REKOM-a iz ugla ustavnih, pravnih i politikih
mogunosti za osnivanje REKOM, u svakoj zemlji pojedinano. U radu Regi
onalne ekspertske grupe, u ime Koalicije za REKOM i javnih zagovaraa, ue

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

stvovali su Midhat Izmirlija, lan Radne grupe Koalicije za REKOM za Statut,

i Nataa Kandi, koordinatorka procesa REKOM.
Izaslanici su odrali ukupno etiri sastanka, dva 2013. godine i jo dva sa
stanka 2014. Doneli su odluku da se konsultuju sa predsednicima/lanovima
Predsednitva BiH o periodu i podruju istraivanja komisije, pre nego to
im upute finalni dokument izmena na pregled i odluivanje. Izaslanici za RE
KOM okonali su svoj mandat u oktobru 2014. godine, a izmene Predloga sta
tuta REKOM-a koje su predloili, Koalicija za REKOM je usvojila na Skuptini,
u novembru iste godine.
U decembru 2014. godine Koalicija za REKOM je uputila pismo predsed
nicima/lanovima Predsednitva BiH, podseajui ih da je Skuptina podr
ala Izmene Statuta REKOM-a, ime su stvoreni uslovi za novi korak prema
osnivanju Regionalne komisije za utvrivanje injenica o ratnim zloinima i
drugim tekim povredama ljudskih prava u ratovima na teritoriji bive Jugo
slavije REKOM.

Podrka REKOM-u
Na festivalu Egzit (Exit) u Novom Sadu, jula 2009. godine, u okviru drutve
nog programa, promovisana je Koalicija nevladinih organizacija i pojedinaca
koji se zalau za osnivanje REKOM-a.
U junu 2010. godine zapoeta je regionalna medijska promocija Inicijative
REKOM, pod nazivom Zato REKOM, istovremeno u Banjaluci, Beogradu,
Podgorici, Pritini, Sarajevu i Zagrebu.
U aprilu 2011. godine pokrenuta je peticija za podrku REKOM-u i za de
vet nedelja, koliko je trajala kampanja, prikupljeno je 545.000 potpisa graana.
U Bosni i Hercegovini prikupljeno je 122.540 potpisa podrke, u Hrvatskoj
19.674, u Crnoj Gori 31.060, u Srbiji 254.625, u Sloveniji 5.346, u Makedoniji
10.069 potpisa, na Kosovu 100.566.
U oktobru 2011. godine 155 umetnika i intelektualaca sa prostora bive Ju
goslavije uputili su pismo podrke Inicijativi za osnivanje REKOM-a, na adre
se predsednika i lanova predsednitva zemalja-naslednica bive Jugoslavije.
U istom mesecu formiran je i regionalni tim javnih zagovaraa (RTJZ),
koji do danas ine: Zdravko Grebo, profesor na Pravnom fakultetu u Sarajevu,
Dino Mustafi, pozorini reditelj, i novinarka Denana Karup-Druko (BiH),
arko Puhovski, profesor na Filozofskom fakultetu u Zagrebu (Hrvatska), no
vinar Adriatik Kelmendi (Kosovo), novinar Dragoljub Vukovi (Crna Gora),
novinar Dinko Gruhonji i aktivistkinja za ljudska prava, Nataa Kandi (Srbi
ja) i prof. dr idas Daskalovski (Makedonija).5
Biljana Vankovska, profesorica na Filozofskom fakultetu u Skoplju (Makedonija) podnela je
ostavku na lantvo u RTZJ u novembru 2013, jer je smatrala da nije postigla adekvatan uspeh u



U istom mesecu iste godine, Evropska komisija je objavila dokument Strategija proirenja i glavni izazovi 20112012 za region bive SFRJ, i u odeljku 2.3
navela Inicijativu REKOM kao izuzetno znaajnu za proces regionalnog pomi
renja. Takoe, u prateim izvetajima o napretku za Srbiju, Bosnu i Hercegovinu,
Hrvatsku, Makedoniju, Crnu Goru i Kosovo, EK je istakla podrku Inicijativi za
REKOM kao integralnom delu procesa evropskih integracija tih zemalja.6
Kancelarija Visokog komesara za ljudska prava Ujedinjenih nacija i Pro
gram za razvoj (UNDP) u novembru 2011. godine podrali su Inicijativu za
osnivanje REKOM-a.
Evropski parlament je u martu 2012. godine usvojio Rezoluciju o napretku
Srbije, dokument koji je pripremio slovenaki poslanik Jelko Kacin, u kojoj se
izraava podrka Inicijativi REKOM u cilju da i dalje pokree i usmerava pro
ces pomirenja na celom Zapadnom Balkanu.
U septembru iste godine organizovana je akcija REKOM za budunost,
u Zagrebu, Pritini, Beogradu, Sarajevu, Podgorici, Ljubljani i Skoplju. Cilj je
bio podseanje predsednika ili lanova predsednitva drava u regionu na i
njenicu da osnivanje REKOM-a zavisi od njihove odluke. Po uzoru na akcije
kakve sprovodi Amnesti internenel (Amnesty International), organizovane
su akcije slanja razglednica na adrese regionalnih predsednitava, sa kratkom
porukom podseanja na ve iskazanu podrku osnivanju REKOM-a, i na to da
je dolo vreme za korak dalje.
U oktobru je odrana akcija REKOM za budunost mladih, kojom su bili
obuhvaeni Banja Luka, Sarajevo, Pritina, Zagreb, Beograd, Ljubljana, Pod
gorica, Skoplje.

Konsultativni proces o osnivanju REKOM-a7

Pored deset Foruma o tranzicionoj pravdi, u okviru procesa REKOM od 2006.
do 2011. godine odrano je i 128 konsultacija, u kojima je uestvovalo 6187
aktivista organizacija za ljudska prava, organizacija mladih, udruenja poro
dica rtava, logoraa, veterana, umetnika, nastavnika, politiara, predstavnika
crkava i verskih zajednica, i drugih grupa i udruenja civilnog drutva iz svih
drava naslednica nekadanje SFRJ. Konsultativni proces se odvijao u formi
lokalnih, nacionalnih i regionalnih debata (javnih konsultacija) u manjim gru
pama, i rasprava u okviru foruma, sa 200 do 300 uesnika.
javnom zagovaranju u Makedoniji. Novinar Igor Mekina (Slovenija) prestao je sa aktivnostima u
RTJZ i u Inicijativi REKOM u januaru 2014.
Evropska komisija je i u izvetaju o napretku Srbije u procesu evrointegracija za 2013. godinu
navela da nastavlja sa podrkom Procesu REKOM. U dokumentu Strategija proirenja i kljuni
izazovi 2013 -2014, EK je pozdravila prvi sastanak izaslanika predsednika drava za REKOM.
Pregled svih konsultacija mogue je pronai na sledeoj internetskoj adresi: http://www.

Dubravka Vali - Nedeljkovi, Nikola Kneevi, Sran Sremac i Dinko Gruhonji (prir.)

Konsultativni proces bio je osmiljen kao javna platforma za glas rtava i

civilnih grupa o tekom nasleu prolosti; kao aktivno zagovaranje i pridobi
janje iroke javnosti i vlasti za osnivanje REKOM-a; kao komunikacijski kanal
za izgradnju Predloga statuta REKOM-a.
Konsultativni proces imao je tri faze:
rasprava o potrebama i oekivanjima rtava u odnosu na teko naslee prolosti i
o vansudskim mehanizmima za utvrivanje injenica o ratnim zloinima;
predlozi, miljenja i preporuke o modelu REKOM-a;
diskusija o Nacrtu Statuta REKOM-a koji je, na osnovu predloga, miljenja i pre
poruka uesnika konsultativnog procesa i reenja uspenih komisija za istinu, sai
nila Grupa eksperata Koalicije za REKOM.

Do kraja 2014. godine, Koalicija za REKOM brojala je vie od 2.050 ne

vladinih organizacija i pojedinaca. Svi oni su se okupili oko istog stava: je
dino zajedniki, regionalni pristup utvrivanju injenica moe da osigura
sveobuhvatno istorijsko svedoanstvo o tome ta se dogodilo u prolosti. Bilo
je unih rasprava, strahovanja da su neki stavovi nepomirljivi, ali je ipak du
gogodinji zajedniki rad omoguio da se kompromisno doe do zajednikog
dokumenta, Predloga Statuta REKOM.

Koalicijom za REKOM danas upravlja Skuptina lanova i lanica Koalicije.
Tehniku i strunu podrku Koaliciji prua Regionalni savet, kojim rukovo
di koordinatorka procesa REKOM Nataa Kandi, a u ijem su sastavu pred
stavnici deset nevladinih organizacija iz postjugoslovenskih zemalja, koje su i
partnerske organizacije na projektu REKOM: Fond za humanitarno pravo (Sr
bija), Inicijativa mladih za ljudska prava u Srbiji, Inicijativa mladih za ljudska
prava u Hrvatskoj, Udruenje za tranzicionu pravdu, odgovornost i sjeanje u
BiH, Centar za demokratiju i tranzicionu pravdu (BiH), Fond za humanitar
no pravo Kosovo, Centar za graansko obrazovanje (Crna Gora), Centar za
istraivanje i kreiranje politika (Makedonija), i Centar za istraivanje religije,
politike i drutva (Srbija).
Summary: The work provides a historical overview of the activities of civil society
organizations on the initiative of forming regional fact-finding commission on war
crimes and other serious violations of human rights committed in the former Yugo
slavia since 1 January 1991 to 31 December 2001 (RECOM). Also included a tenyear period since the launch of the initiative in 2005 to 2015. NGOs organized 128
local and regional conferences and ten international forums for transitional justice,


attended by thousands of representatives of civil society organizations, associations

of victims and missing persons, refugees, veterans, detainees, politicians, lawyers, art
ists, writers, journalists and other prominent individuals. In consultation with envoys
of the presidents of post-Yugoslav states, the Assembly of the Coalition for RECOM
adopted the Statute of RECOM, which provides that it is an intergovernmental com
mission to be set up to countries of former Yugoslavia. Initiative for RECOM signature
is supported by about 600,000 people from all over the region. The key decision still is
on the politicians who need to sign an agreement as conditio sine qua non for RECOM
to be formed.
Keywords: RECOM, civil society, transitional justice, commission, victims, facts, rec


Centar za istraivanje religije, politike i drutva, Novi Sad
Odsek za medije Filozofskog fakulteta
Univerziteta u Novom Sadu
Za izdavaa
Nikola Kneevi
Prof. dr Dubravka Vali-Nedeljkovi
Filozofski fakultet Univerziteta u Novom Sadu

Doc. dr Dejan Pralica

Filozofski fakultet Univerziteta u Novom Sadu

Doc. dr Jelena Kleut

Filozofski fakultet Univerziteta u Novom Sadu

Doc. dr Zlatiborka Popov-Mominovi

Filozofski fakultet, Univerzitet u Istonom Sarajevu

Doc. dr Sran Sremac

Vrije Universiteit Amsterdam

Prof. dr Davor Dalto

American University in Rome

Dr Nikola Knezevi

Centar za istraivanje religije, politike i drutva, Novi Sad

Dubravka Vali-Nedeljkovi, Nikola Kneevi,
Sran Sremac i Dinko Gruhonji
Topolino tampa
Zbornik je objavljen u okviru edukacionog programa Uloga Religije u
pomirenju i Tranzicionoj pravdi, pod pokriviteljstvom Nacionalne za
dubine za demokratiju NED.