You are on page 1of 538

GR

Hakas Eli ya da resm adyla Hakas zerk Cumhuriyeti, Rusya Federasyonuna


bal Federal Sibirya Blgesininin gneyinde bulunan ve ayn federasyonun yirmi bir
zerk cumhuriyetinden biridir. Meskn olduklar blge ayn zamanda usuz bucaksz
olan ve ok eski devirlerden beri Trkln beii olagelen Sibirya corafyasnn
gneyinde olan Hakas Trkleri veya eski adlaryla Yenisey Krgzlar ok eski
zamandan beri bu blgede yaam, gerek hr gerek tahakkm altnda gerekse de bir
ksm ana yurtlarndan uzakta yaamlarn srdrmlerdir.

A. Hakas Trklerinin Tarihi


Hakas Trkleri ya da tarih adlaryla Yenisey Krgzlar gnmzde Rusyann
gney ksmnda yaayan ok eski bir Trk topluluudur. Eski Trklerin ilk kltr
merkezlerinin gbeindeki bir corafyada yurtlanm olan Hakas Trkleri, YeniseyAbakan havzas iinde yaamakta olan Krgz soylu bir Trk boyudur. lkemizde
Hakas Trkleri hakknda ilk malmat Prof. Dr. Abdlkdir nan ve Prof. Dr. Ahmet
Caferolu tarafndan verilmitir. Ruslar, Osmanl Trkleri ve onlarn hudutlar
ierisinde yaayan Trklerin haricindeki Trk soylulara genel bir isimlendirme ile Tatar
demitir. Bu yzden 17. yzyla dein bu blgede yaayan Hakas Trkleri iin farkl
adlandrmalar yaplmaktayd. Hakas Trklerinin ana boyunu oluturan Sagaylara ve
hliyle Hakas Trklerine Abakan Trkleri, Abakan Tatarlar, Minusin gayrruslar
denirdi.1 Tarih devirlerde kurduklar Hongoray/Hooray Federasyonu srasnda
Hongoray ismini de alan Hakas Trkleri 1917deki Bolevik htilalinden sonra baz
Hakas aydnlarnn da desteklemesiyle Hakas etnonimini kabul etmilerdir. HakasMinsu dzlemindeki yerli halkn belirtilmesi iin Hakas terimi resm olarak Sovyet
iktidarnn ilk yllarnda kabul edildi. Bu terim in kaynaklarndan alnmtr. IX-X.
1

Abdlkadir nan; Sagay Trkleri (Abakanllar), Makaleler ve ncelemeler I, TTK Yay, Ankara 1998,
s. 51

yzylda in kaynaklarnda Hyagas ekliyle Yenisey Krgzlar belirtilirmi. Kabul


edilmi bu etnonim Orta Yenisey civarnda oturan imdiki halk Krgzlara benzetiyor ve
Hakaslarn yeniden douunu ifade ediyordu.2 Hakas kullanm in kaynaklarndan
devirilerek ortaya konan bir isimlendirmedir. in kaynaklar eski Krgzlardan
bahsederken Hakas, Hyagas, Hagas, Syatzsyas, Syagesi, Hegesi, Hehe Hayakya vb.
ekillerinde transkribe edilen kelimeler kullanmtr.3 Bu transkripsiyon ekilleri Hakas
ismi iin geerliyken atalar olan (Yenisey) Krgzlarn in kaynaklarndaki karlklar
da u ekilde verilmitir: Kien-kun, Ki-ku, Kie-kou, Hsia-chia-ssu.4
Son verilen transkripsiyon rnei ayn zamanda Hakas isminin ne ekilde
olutuunu gsteren gzel bir delildir. Konuyu daha fazla datmadan ve ilerletmeden
Krgz isminin kaynaklarna da ana hatlaryla bakmakta da fayda olduunu
dnmekteyiz.
A.1. Krgz Adnn Kaynaklar zerine
Yukarda zaten in kaynaklarndaki ekillerini vermitik. N. Baskakov, Krgz
boy adnn krmz Ouzlar szlerinden olutuunu ve bu renk simgesinin de gneyde
yaayan Ouzlar anlamna geldiini bildirir.5 K.. Petrov, Krgz kabile adn Trkede
krmz, kzl anlamlarnda var olan kr veya krgu kknden geldiini dnr ve
krmz renkli topraklarda yaayan Trk boyu gibi ilgin etimolojik aklama ne srer.6
L. Ligeti de Krgz, -z oul ekinin krk saysnn zerine gelmesi ile olumutur ve
krklar anlamna gelmektedir; demektedir.7 K. Petrov daha sonra, L.Ligetinin fikrini
genileterek Krgzn krdan treyip z oul ekinin birlemesi ile olutuunu yazar.
Bu hlde Krz~Krgz, krmzllar, krmz adamlar anlamn bildirir.8 Olcas
Sleymanova gre Krgz, da kabilesi anlamna gelen kr-oguz terkiplerinden
2

Viktor Ya. Butanayev; Hakaslar, Trk Dnyas Aratrmalar Dergisi, S. 107, s. 19


Trkiye Dndaki Trk Edebiyatlar Antolojisi, Hakas Edebiyat, Cilt 25, haz. Ekrem Arkolu, T.C.
Kltr ve Turizm Bakanl Yay, s. 13
4
Saadettin Gme; Trk Devletleri ve Topluluklar Tarihi, Aka Yay, s. 105
5
Fuzuli Bayat; Ay Kltnn Din-Mitolojik Sisteminde Trk Boy Adlar Etimolojisi, 3OK Yay, Ankara
2005, s. 133
6
F. Bayat, age, s. 134
7
F. Bayat, age, s. 134
8
F. Bayat, age, s. 134
3

olumutur. Halk etimolojisine dayanan almlar ise; krk kz, krk ouz, krk gez, krk
yz (krmz yzl) vs.dir.9 Prof Dr. Fuzuli Bayat yukarda mezkr eserinde ise Krgz
ismine dair kendi grlerini u ekilde sralamaktadr: Krgz kavim adnn ilk hecesini
oluturan k-r yer anlamnda olup (r, ir, yir morfem kkten treme) bu kelimenin ikinci
tarafnda duran ve boa/kz anlam veren gz/guz/uz morfemi ile birlemitir. Krgz,
Ay merkezli inan balamnda boa kabilesi veya yer boas anlamna gelmektedir. Bu
etimolojik aklama Krgz boy adnn eskiden Ouz kavim ad evresinde olutuunu
gstermektedir. Demek ki Krgz boy ad da Ay Tanr inanc ile ilgilidir.10
Krgzlarn menei zerine yaplan dier deerlendirmeler de W. Radlov ve
Louis Massignona aittir. ncelikle Radlovun anlatt rivayeti aktaracaz: Bir
zamanlar bir hann bir kz vardr. Bu prensesin yannda gnlerini birlikte geirdii krk
kz vard. Uzun yryler yapmay severdi ve bu yrylerde arkadalarnn
kendisine elik etmesini isterdi. Bir gn bu yrylerden birinden geri dndklerinde
kzlar babalarnn evinin tahrip edildiini ve allarnn ykldn grdler. Ksa bir
sre nce braktklar insanlardan ve byk srlerden hibir iz kalmamt. Dmanlar
her eyi beraberlerinde gtrmlerdi. evreyi dikkatlice incelerken nihayet kzl bir
kpek buldular ve baka kimse kalmadndan onunla arkadalk ettiler. Kpek ile gen
kzlar arasnda nasl bir iliki vard? Bu soruyu yantlamaya almayacam. Fakat
genel inana gre bir yl sonra bu kk topluluun says iki katna kmtr. Bu krk
gen kzn soyundan gelen atalarn onurlandrmak amacyla Krgz adn almlardr.11
Bir dier gr de L. Massignona aittir. Massignon bu hikyeyi Sidikovun
1927de Kokandn dousundaki O Krgzlarndan derledii anlatdan almtr. Buna
gre iki sofu mmin olan ah Mansur ve kzkardeinin gittiini fark etti. Onu aramaya
kt ve yaknndaki bir dan maaralarndan birinde bilmedii bir ikiyi ien sarho
gen insanlarn arasnda otururken buldu. Kendisi de aralarna oturdu ve kzkardeiyle
birlikte iti, sarho oldu ve bard: Enel Hak, Menem Hak, Enel Hak, Ben Hakkm.
Bu l duyan mollalar bu szleri kfr olarak yorumladlar ve iki hana
bodurttular. Kardeler ldklerinde bile barmaya devam ettiler, bunun zerine
cesetleri yakld ve klleri evresinde hann kk krk kznn oynad bir havuza
9

F. Bayat, age, s. 134


F. Bayat, age, s. 134
11
Jean Paul Roux, Orta Asyada Kutsal Bitkiler ve Hayvanlar, Kabalc Yay,stanbul 2005, s. 134
10

atld. Suyun yzeyi kpkle doldu ve bu kpklerden Enel Hak, Menem Hak szleri
havaya kart. Havuzun evresindeki kzlar merakla havuza yaklatlar ve kp
azlarna gtrdler. Kpk mucizev olduu iin bir sre sonra kk gen kzn krk
olu oldu. Krgzlar bu gen kzlarn soyundan gelir.12 Viktor Yakovlevi Butanayev
ise Krgz ismi iin u aklamay yapar: Gney Sibirya Trklerinin eski efsaneleri ve
ecerelerinde Krgzlar Orta Yenisey blgesi yle dursun btn Sayan-Altay blgesinin
eski ve kkl yerlileri olduu anlatlmaktadr. Krgzlarn Sayan-Altay blgesinde
aalarn yetimedii zamanlarda bile yaadklar sylenmektedir. Hakas folkloruna
gre Krgzlar, zel ismini soyunun anas olan Hrhstan (kr sal kz) almtr.
Etnonimin krk kz adndan geldiine dair efsane Tanr dalarnda korunmaktadr.
Gnmz Hakaslar ise bunu iyi bilmemektedir. Fakat XIII. asrdaki in
vekayinamesindeki Yuani yerli folklornde Yenisey Krgzlar kendi meneini Han
yerinin 40 kznn Usa Yerinin (Usa nehrinin blgesi) erkekleriyle evlenmeleriyle
balar diye yazmaktadr. O gnden itibaren krk szyle bu yer adlandrlmtr.13
Butanayev bu deerlendirmeden yola karak da Yenisey Krgzlar ile Tanr
Da Krgzlarnn folklor gelenekleri arasndaki badan da sz eder. Krgz isminin
kaynaklarndan Hakas ismi zerindeki tartmalara geri dnyoruz. Gnmzde dahi
devam eden bu isimlendirme tartmasnn iki aya vardr: Moskova ve Abakan. Bir
tarih profesr olan Leonid Kzlasov bu isimlendirmenin tarih srelerden balamak
zere tm zamanlar iinde Hakas isminin bu blge Trkleri iin kullanldn
sylemektedir. Bununla birlikte Kzlasov Hakas adlandrmasnn eski bir isim olduunu
ve kii, ahs, halk anlamna gelen Samodyanca kas/has kelimesinden treyen ve
incede Hsia-chia-ssu (Rusada Hakas olarak tercme edilir) eklinde geen ve dier
Samodyan kabile isimlerinde (mesela Nenec Hasava ve Enec Kasa ve Karagas) grlen
bir kelime olduunu ileri srmektedir.14 Bununla ilgili David G. Anderson u
deerlendirmeyi yapar: Hakas devletilik tarihi bugn ok tartmal bir konudur. Rus
basnnn sayfalarnda iki akademisyen arasnda bu blgede yerleenlerin ilk nce
Hakas m yoksa ilk nce Horayts m? olduklar konusunda ateli bir tartma
yaanmaktadr. Hakas Devlet niversitesi, Etnografik Laboratuar bakan Viktor
12

J.P. Roux, age, s. 319


V. Ya. Butanayev-I.I. Butanayeva; Yenisey Krgzlar, tken Neriyat, stanbul 2007, s. 40
14
Peter B. Golden; Trk Halklar Tarihine Giri, ev. Osman Karatay, KaraM Yay, orum 2006, s. 494
13

Butanayev 18. yzylda Hakas blgesel zerkliini kapsayan horayts etnonimini tercih
eder. Moskova Devlet niversitesi tarih profesr Leonid Kuzlasov, Hakas etnoniminin
ok eski alara kadar uzandnn gl bir savunucusudur. Ayn ekilde, fizik
antropologlar ve siyasetiler modern Hakaslar ile onlarla Tun anda ayn blgede
yerlemi komular arasndaki genetik devamllk zerine tartmal yazlar
yaynlamlardr. Buradaki tartma dardan gelenleri asimile eden eski Trk
kltrnn gcne kar bin yllk bir homojenlik modeline odaklanmtr.15
Leonid Kzlasov, Hakas ismini bir halkn ismi olarak grmekle birlikte, ilk nce
M.. II-I. yzylda Min-suu blgesine yerleen Krgzlar ile burada yaayan Dinlin
halknn karmasndan sonra ortaya ktn syler. Yine Kzlasova gre M.S VI.
yzylda, bugnk Tuva, Altay, Hakas Cumhuriyetlerinin, Kemerovo blgesi ve
Krasnoyarsk linin topraklarn iine alan blgede Eski Hakas Devletinin kurulduunu
da belirtir.16 Bu tartmann Abakan ayanda bulunan folklorist, etnograf ve tarihi
Viktor Yakovlevi Butanayev ise Hakas adlandrmasnn ne derece doru olup
olmadna dair u yorumlarda bulunmaktadr: Bugnk Hakas boyuna mensuplar
(Kainler, Sagaylar, Kzllar ve orlar) halk arasnda kendilerini Tadar, yani
Tatarlar diye adlandrlrlar. Herhalde Hakas yapma terimi 1923 ylnda Hakas
ilesi kurulurken bu halka yneticiler tarafndan resm olarak verilmitir. Hakas
terimi Eski Trk devirlerindeki Krgz etnoniminin ince telaffuz eklidir. 1928
ylnda Hakas Blgesel Meclisinin komisyonunun raporunda: Hakas adn halk kabul
etmedi. Hakasya diye adlandrlmas blgenin merkezi Abakan ile ilgilidir. diye
yazmtr.17 Butanayev bu grn salamlatrmak iin dier mehur limlerin
grlerinden de faydalanr. Butanayev; Bortholdun XX. asrn ilk yarsnda Altay,
Hakas, or adnda halklar mevcut deildi diye yazdn sylerken V.. Kozlovun,
1917 Ekim htilali ncesine ait bilimsel kaynaklarda onlar (Hakaslar) Minusin veya
Abakan Tatarlar olarak genel bir ad ile bilinmekteydiler. dediini belirtir. Bir dier
grn ise L.. ertsovaya ait olduunu syleyip ertsovann Hakasyann bugnk
halk kendilerini Krgzlarn brakt arkeolojik eserlerin varisleri olarak kabul ederler
15

David. G. Anderson; Hakaslar, ev. Aya Ergun, Trkler Ansiklopedisi, Cilt 20, s. 201
Vyaeslav Ulugbaev; Hakas Cumhuriyatnini Stats, yaynlanmam yksek lisans tezi stanbul 2001,
s. 5, 11
17
V. Ya. Butanayev-I.I. Butanayeva; age, s. 12
16

dediini nakletmektedir, Butanayev.18 Leonid Kzlasov ise yukarda mezkr eserinde


Hakas isminin resmiyet kazanmasna dair unlar syler: Ekim 1917 tarihli Sosyalist
devriminden sonra arlk Rusyasnda, byk ounluu iki kazada yaayan Hakaslar,
14 Kasm 1923te VSK (Sovyetler Birlii Merkez Yrtme Komitesi) Prezidyumu
kararnca Yeniseysk Vilayeti iinde, tek kazada birletirildiler. 1918 ylnda, arkov
ulusunda (ky) toplanan II. Hakas Kongresinde, bilim adam S.D. Maynagaevin
raporu zerine, yerli halkn eski ad olan Hakaslar resm olarak kabul edilmi oldu.19
Bir dier gr ise Karl Reichla aittir. Reichl, bu konu ile ilgili olarak Trk
Boylarnn Destanlar adl eserinde unlar syler: Krgz Trklerinin tarihleri, Krgz
adn tayan toplumun daha 9. yzylda Yenisey Irmann yukar ksmlarnda
yaam olmas gereinden dolay olduka karktr. M.S. 840ta Krgz boylarnn
oluturduu asker birlik, gnmzde Moolistan olarak bilinen yere o dnemde hkim
olan Uygurlar yenmi ve bylece Uygur Trklerinin Tarm Havzasna g etmesine
sebep olmutur. Ancak 9. yzyldaki Krgz birlii ile bugnk Krgz Trkleri
arasndaki iliki belgelenmekten ok uzaktr ve gnmz Krgzlarnn Yenisey
Krgzlar soyundan geldikleri ispatlanmaz. On nc yzylda Krgz boylar, Tanr
Dalar blgesine tanm ve aatay mparatorluunun bir paras olmutur. On
yedinci yzyln Oyrat basknlar srasnda Krgz boylar Dou Trkistana kamtr.
18.-19. yzyllarda Krgzlar bakalarnn hkimiyeti altnda kalm ve srasyla Manu
ve Hokand Hanlarnn ve sonra da Rus mparatorlar emrine girmilerdir. Bugn
Krgzlarn byk ounluu Krgzistanda yaamaktadr. ou Kagarn batsndaki
Kzl-Su Eyeletinde olmak zere incanda yaayan yz bin kadar Krgz Trk
vardr.20 Dikkat edilecek olunursa tartmann Abakan ayandaki aratrmacnn ve
dier bilim adamlarnn ortaklaa birletikleri kavramlardan biri Tatar isimlendirmesi
iken (Tatar tabirinin neden kaynaklandn yukarda belirtmitik) dieri Krgz etnik
isimlendirmesidir. u andaki genel Trklk corafyasnda Krgz ismiyle bilinen kesim
daha ok Tanr Da Krgzlar ad verilen ve Krgzistanda yaayan Trk topluluudur.
Krgzlarn eski vatanlar bugnk Yenisey havzas ile Altay dalar olmakla birlikte,
Krgzlarn Aral Gl civarna, Hazar denizinin kuzeyine uzanan bozkrlara ve
18

V. Ya. Butanayev-I.I. Butanayeva; age, s. 13


Vyaeslav Ulugbaev; agt, s. 11
20
Karl Reichl; Trk Boylarnn Destanlar, ev. Metin Ekici, TDK Yay, Ankara 2002, s. 22
19

nihayetinde Tanr Da eteklerine kadar yayldklar bilinmektedir.21 Krgzlar gerek


Trk tarihinde gerekse genel tarih devirler iinde bulunduklar corafya itibariyle
nemli roller oynamlardr. Abdlkadir nan, yukarda mezkr makalesinde nceleri
Hun mparatorluuna tbi olan Krgzlarn, mparatorluun yklmasndan sonra
drdnc yzylda in kaynaklarnda Hakas Devleti adyla bir devlet kurduklarn
sylemektedir. Buradan da anlalaca gibi Hakas isminin in kaynaklarnda gemeye
balamas milad drdnc yzyldan itibarendir.
Abdlkdir nan, Baykal glnden Tibete kadar uzanan sahann Krgz
mparatorluuna dhil olduunu belirtmektedir.22 Aada da tafsilatl bir ekilde
bahsedeceimiz Krgz boyuyla ilgili bilgiler ayn zamanda Hakas Trklerinin tarih
seyrini de oluturmaktadr. nk edindiimiz ve faydalandmz kaynaklardan
hareketle, farkl dncelerin canlandrlmas ve baz politikalarn faaliyete geirilmesi
bakmndan yaplan bir isim veya kavim deiiklii olan Hakas tabiri yerine Krgz
tabirinin ya da Tanr Da Krgzlaryla karmamas amacyla Yenisey Krgzlar
adlandrmasnn daha doru olduunu dnmekteyiz. Biz bu almamzda Hakas
Trkleri tabirini resm literatrdeki ekseri kullanmdan; Yenisey Krgzlar tabirini ise
tarih, coraf, folklorik delillerin getirdii zorunluluktan dolay ayn anda kullanacaz.
A.2. Hun mparatorluu Devrinde Yenisey Krgzlar
Yenisey Krgzlar,

yukarda

bahsettiimiz

Yenisey-Abakan

havzasnda

kendileriyle komu olan Din-lin/Tim-mllerle yaamaktayd. Ayn zamanda Hun


mparatorluunun bat ksmnda yaayan Yenisey Krgzlarnn tarihini, in
kaynaklar vastasyla Hun mparatorluuna kadar gtrmek mmkndr: Asya Hunlar
zamannda kuzeybatda, Baykal batsnda rti nehri havalisinde bir Trk kavmi olan
Tingliglerle kark olarak oturmulardr. Fakat Krgzlar kaynaklarda Trk asll
gsterilmekte ve tahminen 5.-6. asrlarda, Trklemi kavimlerden saylmaktadr.23
Asya Hunlarnn bat snrnda bulunmakla beraber in kaynaklar Krgzlara (ve komu
Ting-linge) M.. 201 civarnda Hun hakan Mo-tun (209174) tarafndan saldrdn
21

A. nan; Krgzlar, Makaleler ve ncelemeler I, Ankara 1998, s. 40


A. nan; agm, s. 40
23
brahim Kafesolu; Trk Milli Kltr, tken Neriyat, stanbul 2002, s. 139
22

yazar.24 Yine in kaynaklarnda Krgzlarn M.. 21. asrlardaki olaylar anlatlrken


bu sralarda Yenisey Krgzlarnn nfusunun 100150 bin civarnda olduunu
grmekteyiz.25 Hunlarn son devirlerine doru zuhur eden taht kavgalar nedeniyle
kardeine isyan eden mehur Hun tegini ii Yabgu ordusunu Krgzlarla glendirerek
bugn Hakas Trklerinin yaad blge olan Minusinsk (Bin-Su) havzasnda Tls
boylarn hkimiyeti altna almtr.26 Asya Hunlarnn paralanmasndan sonra M.S. 4.
asrn ikinci yarsnda Kuzey inde grlen Tabgalarla yakn ilikilerde bulunan
Krgzlar daha sonra onlarn hkimiyetini kabul ettiler ki Tabga hanedanlnn
kuruluunda da rol oynadklar sylenmektedir.27
A.3. Gktrk mparatorluklar Devrinde Yenisey Krgzlar
Asya Hunlarndan sonra Gktrk Kaanlnn idaresine giren Yenisey
Krgzlar bu devirde yalnzca in deil ayn zamanda Trk kaynaklarndan da takip
edilmektedir.

II.

Gktrk

Kaanl

devrinin

kaynaklar

Krgzlardan

bolca

bahsetmektedir. zellikle Orhun Kitabelerinde Krgzlardan pek olumlu da olmasa


bahsedilir. Krgzlar, zellikle her iki Gktrk Kaanl dneminde, yaramaz evlat
pozisyonunda olmulardr. 560 ylnda Mukan Kaan ynetimindeki Gktrk idaresine
tbi olan Krgzlar zerindeki Gktrk gc Chi-pi Kaann (645650) ynetimi
esnasnda pekitirilmekle birlikte28 630680 arasndaki fetret devrinde mstakil bir
hviyet kazandklar Tanglarla siyas mnasebet kurmalarndan ve bir kaana
sahip olmalarndan anlalyor.29
I. Gktrk Kaanlnn yklp aradaki fetret devrini mteakip II. Gktrk
Kaanlnn kurulmasndan sonra da Krgzlarn Gktrk hkimiyeti altnda
kaldklarn grmekteyiz. Bu devirde Krgzlarla Aina slalesi arasnda akrabalk
ilikileri domutur. Bu devrin Gktrk-Krgz ilikilerini en net ekilde Orhun

24

Michael R. Drompp; Erken Dnemlerden Mool stilasna Yenisey Krgzlar, Trkler Ansiklopedisi
C. 20, s. 398
25
S. Gme; age, s. 107
26
S. Gme; age, s. 108
27
S. Gme; age, s. 109
28
M.R. Dromp; agm, s. 398
29
. Kafesolu; Krgzlar, Trk Dnyas El Kitab I, TKAE Yay, Ankara 2001, s. 188

Kitabelerinden renmekteyiz. Bu kitabelerde (Bilge Kaan, Kl Tigin ve Tonyukuk)


Krgzlarla ilgili bahisler u ekildedir.
Bumn ve stemi Kaanlar vefat ettiklerinde byk bir znt yaanmakta ve
dzenlenen cenaze yo trenine Krgzlardan da temsilci katlmaktadr. Aadaki
ifadeler Kl Tigin bidesinin Dou yzndeki drdnc satra aittir:
() kergek bolm. Yog sgt ngre ()Yas,

alayc,

douda

gn

kn togskda Bkli l(l)g il Tabga dousundan Bkli ll halk, in, Tibet,


Tpt Apar Purum Krkz Kurkan Avar, Bizans, Krgz, Kurkan, Otuz
Otuz Tatar Ktany Tatab buna budun Tatar, Ktay, Tatab, bunca millet gelip
kelipen sgtam yoglam. ()

alam, yas tutmu30

Yine Kl Tigin bidesinin dou ksmndaki on drdnc satrda, devletin


dmanlar anlatlrken bunlarn arasnda Krgzlarn yer aldn grmekteyiz:
() Yabgug adg anda birmi. Biriye ()Yabguyu, ad orda vermi. Gneyde
Tabga budun yag ermi. Yrya Baz in milleti dman imi. Kuzeyde Baz
kagan Tokuz Oguz budun yag ermi. Kaan, Dokuz Ouz kavmi dman imi.
Krkz Kurkan Otuz Tatar Ktany Tatab Krgz, Kurkan, Otuz Tatar, Ktay, Tatab
kop yag ermi. Kaganm kagan buna hep dman imi. Babam kaan bunca
()

()31

Her ne kadar Krgzlar ile Aina slalesi arasnda amansz mcadeleler olsa da
kz alp vermelerle bir akrabalk ilikisi de tesis edilmitir. Trk kaan Bilge Kaann
kz kardei ile o devirde Krgz bei olan Bars Beg evlendirilmitir. Bu yalnzca
Gktrk mparatorluu devrinde deil dier devlet ve imparatorluklarn hkimiyeti
30
31

M. Ergin; Orhun Abideleri, Boazii Yay, 25. Bask, stanbul 200, s. 9


M. Ergin; age, s. 13

altndayken de yaanmtr: Orta Asyann asker ve siyas ynden eit olan


yneticilerinin arasndaki dnrlk ilikisinin temeli Eski Trk devrine dayanmaktadr.
Mesel; Krgzlarn ilk kaan Barsbeg Trk kaan lteriin kzyla evlenmi. Kltigin
Barsbegi ve onun askerlerini ve onun askerlerini yendikten sonra bo kalan tahta
Barsbegin oullar, Trk kaannn yeenleri gelebilir. Yenisey Krgzlarnn Mool ve
Cungar hanlarnn kzlaryla evlenmeleri Orta Asyann siyas sahnesindeki yerini
belirttii phesizdir.32 Bu durum ite abidelere u ekilde yansmaktadr:
Bars beg erti. Kagan at bunda biz birtimiz.
Singilim kunuyug birtmiz. zi yangld,
kagan lti, budun kng bold. Kgmen
yir sub idisiz kalmazun tiyin Az Krkz
Budunug yarat[p keltimiz sngdmz
ilin] yana birtimiz.

Bars bey idi. Kaan adn t g biz


verdik. Kk kz kardeim prensesi
verdik. Kendisi yanld, kaan ld,
milleti cariye, kul oldu. Kgmenin yeri,
suyu sahipsiz kalmasn diye Az, Krgz
kavmini dzene sokup geldik. Savatk
ilini geri verdik.33

Bundan sonra yine Krgz topraklarna yaplan basknlar anlatlr. Sefer bizzat
Aina babuu Kl Tigin tarafndan yaplr:
Bilge Kaan bidesinin dou yznde ise o zamanki dmanlar srasyla saylr.
Bunlarn arasnda Krgz kavmi de vardr:
Tlis Tardu budunug anda itmi. Yabgug Tlis, Tardu milletini orda tanzim etmi.
adg anda birmi. Biriye Tabga budun ()Yabguyu, ad orda vermi. Gneyde
yag ermi. Yrya Baz Kagan, Tokuz in milleti dman imi. Kuzeyde Baz
Oguz budun yag ermi. Yrya Baz Kaan, Dokuz Ouz kavmi dman imi.
Kagan, Tokuz Oguz budun yag ermi. Krgz, Kurkan, Otuz Tatar, Ktay, Tatab
K[rkz Kurkan Otuz Tatar Ktany Tatab hep dman imi.()34
kop ermi.
32

V. Ya. Butanayev- I.I. Butanayeva; age, s. 103-104


M. Ergin; age, s. 15
34
M. Ergin; age, s. 37
33

10

Yine Bilge Kaan, on drt yanda iken yapt Krgz seferini u ekilde
anlatmaktadr:
Trt yigirmi yamka Tardu budun ze On drt yamda Tardu milleti zerine
ad olurtum. Eim kagn birle ilger Yal ad oturdum. Amcam kaan ile douda
gz antung yazka tegi sledimiz. Yeil Nehire, antung ovasna kadar ordu
Kurgaru Temir Kapgka tegi sledimiz. sevk ettik. Batda Demir Kapya kadar ordu
Kgmen

aa

Krkz

yiringe

tegi sevk ettik. Kgmeni aarak Krgz lkesine

s[ledimiz. Kamag bi] otuz s[ledimiz. kadar ordu sevk ettik. Yekun olarak yirmi

yigirmi

sngdmz.

lligig be defa ordu sevk ettik, on defa

ilsiretdimiz kaganlg kagansratdmz.

savatk.

lliyi ilsizletirdik,

kaanly

kaanszlatrdk.35
Bir dier abide olan Tonyukuk bidesinde de Krgzlarla ilgili sefer ve savalar
zikredilmektedir:
An

subk[a]

bard[mz].Ol

sub

kod An suyuna vardk. O sudan aaya gittik.

bardmz. Aangal trtmz. At gka Yemek yemek iin attan indirdik. At aaca
bayur ertimiz. Kn yime yn yime yel bal
yorduk. Gndz de gece de drt nala koturup

bardmz. Krgzk uka basdmz.


Usn snggn admz. Kan ssi tirilmi.
Sngdmz,

sandmz.

gittik. Krgz uykuda bastk.

Kann

Uykusunu mzrak ile atk. Han, ordusu

lrtmz. Kaganka Krkz budun iikdi,

toplanm. Savatk, mzrakladk. Hann

yknti. Yanydmz, Kgmen yg ebir

ldrdk. Kaana Krgz kavmi teslim

keltimiz.

oldu, ba edi. Geri dndk, Kgmen


ormann dolanp geldik.

Krkzda yandmz.

35
36

Krgzdan dndk.36

M. Ergin; age, s. 39
M. Ergin; age, s. 73

11

A. 4. Uygur Kaanl Devrinde Yenisey Krgzlar


II. Gktrk Kaanlnn da yklmasndan sonra tken blgesine hkim olan
Uygurlara da kar kan Krgzlar takrib 752 yllarnda Tokuz Oguzlarla ittifak
yapmlardr. Bu ittifaka daha sonra iklerin ve -Karluk boyunun da katldn
grmekteyiz. Uygurlara gre bir er ittifak mahiyetinde olan bu oluum, Uygurlarn
erken vakitte haber almalaryla bozulmutur. Uygurlar, nce -Karluk boyuna daha
sonra da iklere tahakkm ederek bertaraf etmilerdir. Bu ittifakn bozulmas
sonucunda tekrar Uygur hkimiyetinden ayrlmak isteyen Krgzlar, her ne kadar
hkimiyet

altnda

olsalar

da

Uygur

kaan

slalesinin

deimesinde

rol

oynamaktaydlar.37 Dokuzuncu asrn ikinci eyreinden sonra Uygur kaanlnda


grlen i huzursuzluklar ve tabi sorunlar ynetime de yansyor ve bir takm iktidar
mcadeleleri bulunuyordu. Bu hengme iinde en son hareketlilik iinde bir Uygur
generalinin 839 ylnda tahta kan II. Kasar Kagann ldrmesi ve buna kar kan bir
dier gl General Klg Baga Sangunun Krgzlarn yanna kaarak 100 bin kiilik
Krgz svarisinin eliinde Uygur bakentine yrmesiyle doruk noktasna ulat.
Burada II. Kasar Kagan ldren General Krebir Urungu Sangun ve adamlar
ldrld ve 839 ylnda Trk Devletinin bana Krgzlar gemi oldu. Bylece
asrlarca Hunlarn, Ainallarn ve Uygurlarn hkim olduu tkenin yeni sahibi
eskinin mahkmu imdinin hkimi Krgzlar olmutu. tkendeki Uygur hkimiyetine
son veren Krgzlar, Kgmen ve Songa-Yn kuzey blgelerinde yayorlard. Yani
bugnk Hakaslarn yurdunda bulunuyorlard.38

37
38

S. Gme; age, s. 115


S. Gme; age, s. 116

12

A. 5. Mstakil Krgz Devleti


tken, gnmzde Moolistan Devletinin snrlarnda bulunmakta olup
blgenin Mool idaresine gemesine kadar tm Trk devlet ve boylar iin mukaddes
bir yer olarak bilinmekte ve korunmaktayd. Ancak buna ramen Yenisey Krgzlar bu
topraklara sahip kamamlar onuncu asrn ilk eyreinin son yllarnda bu topraklar,
saldrlarna bir trl dayanamadklar Kitanlara (Kara Hitaylar) vermek durumunda
kalmlardr. Bununla beraber aratrmaclar artan husus, Krgzlarn Moolistana
veyahut da tken diye bildiimiz kutlu Trk topraklarna neden nem vermedikleridir.
nk Orhun Vadisi sadece hayvanclk yapmaya msait bir yer deil, ayn zamanda
in ile iktisad mnasebetler kurma noktasndayd. Tabii ki btn bunlarn zamann
artlar iinde dnlmesi lazmdr. nk in kaynaklar da bize bu durumu
aklayacak ok ak bilgiler sunmuyorlar.39 Saadettin Gme, Krgzlarn tken
topralarna neden ok ilgi gstermediini byle aklarken Prof. Dr. brahim Kafesolu,
Krgz kavminin, Uygur Hakanln ykarak igal ettii tkende tutunamayp,
burann Mool-Ki-tanlara gemesine ve tam idrak ve intibak edemedii Orhun
kltrnn ortadan kalkmasna sebep olmak, dolaysyla eski Trk hkanlar yurdunu,
bir daha geri gelmemek zere Moollara intibak ettirmek sretiyle Trk tarihinde
oynad menf rol dikkatten kamamtr,40 diyerek olaya farkl bir adan bakmtr.
A. 6. Mool Hkimiyeti Altndaki Yenisey Krgzlar
Yukarda genel hatlaryla anlattmz gibi, zellikle Ainallar devrine kadar
ounlukla in kaynaklarndan takip edilebilen Yenisey Krgzlarnn tarihi 931 ylnda
kendilerinin Kitanlara bir eli yollayarak onlara balanacaklarn bildirmeleriyle41 yeni
bir mecraya ynelmitir. Bu zamana kadarki Krgz tarihi ayn soydan olan ama farkl
boylara mensup Trk grup ve devletleriyle olan mcadeleleri eklinde gemekteyken
onuncu asrn otuzlu yllarndan itibaren uzun bir sre akraba ama farkl bir milletin
hkimiyeti altnda geecektir. Bunlar nceleri Kitanlar iken on nc asrdan itibaren
39

S. Gme; age, s. 116


. Kafesolu, age, s. 188-189
41
S. Gme; age, s. 117
40

13

ise 1206da Temuinin byk kurultayda Cengiz (ingiz) Han olmasyla Mool
mparatorluu olacaktr. Krgzlarn Moollarn emri altna girmesini ve devam eden
sreci Viktor Butanayev yle tasvir eder: 1206 ylnda dzenlenen Mool kurultaynda
Temuin byk kaan ilan edilir ve Cengiz Han unvann alr. Bu kurultayda btn
dnya halklarn itaat altna alma ideolojisi aklanr. Aralarnda Krgzlarn da
bulunduu orman halklarn itaat altna almaya Cengiz Hann byk olu Ci
(Coi) grevlendirilir. 1207de tavan ylnda Ci sa kol askerleriyle orman
halklarna boyun edirmek iin grevlendirilmitir. Onun rehberi Buha olmu Oyrot,
Buyrat, Barhun, Ursut, Habhanas, Hanhas ve Tubalara ba edirdikten sonra Coi
Krgzlara kar saldrya geer. Bunun zerine Coiye Edi, nal, Holiyer, lebekdigin
adndaki Krgzlarn ileri gelenlerinden oluan bir heyet gelir. Onlar kaana ba
ediklerini ifade eden ak kartal, alaca atlar, ipekler ve kunduz krklerinden hediyeler
verirler. oci Mool egemenlii altna orman halklarn aldktan sonra Sibir, Bait,
Tuhas, Tenlek, Tls, Tas, Bacigi boylarna da boyun edirdi. O, Krgzlarn ileri
gelenlerinden oluan bu heyeti hediyeleriyle birlikte yanna alarak Cengiz Hana gider
ve heyete getirdikleri hediyeleri takdim ederek itaat etmelerini emreder. Krgzlar,
Naymanlarn ve dier boylarn kt akbetlerini grdkleri iin herhangi bir direnite
bulunmayp teslim olurlar. Gelen bu Krgz heyetinde tmen balar, binbalar, bir
Krgz boyunun inal ve beyler bulunuyordu. Bu heyet deerli hediyeleriyle Cengiz
Hana gelerek, kendilerinin ona ba ediklerini bildirmilerdir. Dier kaynaklara
gre Cengiz Han ayn yl iinde Krgzlara kendi elilerini gndermitir. Cengiz Han
Altan ve Burka adndaki eliler vastasyla bu iki yneticiden ba emelerini istemitir.
Krgzlar elilere cevap olarak kendilerinin beyi olan Urututucu, Eliktimur ve
Atkirak gsz olan glye hrmet etmelidir.- ak kartallar ile birlikte gnderdiler.
Bylece Moollara boyun emekle Krgz beyleri kendi topraklarnda ksa bir zaman da
olsa kan dklmesini engellemi oldular. Fakat esaret altna girmenin bedelini
Mool ordusuna asker vererek derler. Yani vergilerini kan ile demi olurlar.
Moollarda, Krgz askerlerinin gcnden faydalanma zaruriyeti 1220li yllarda ba
gsterir.42 Her ne kadar bu blm Yenisey Krgzlarnn dorudan tarih devirlerine
ayrlm olsa da burada bir parantez ap Yenisey Krgzlar arasnda Cuci Han hakknda
42

V. Ya. Butanayev-I.I. Butanayeva; age, s. 133-134

14

saklanagelen halk edebiyat numunelerinden de bahsetmek gerekir. Bu tespiti V.V


Barthold yapmaktadr: Cuci Han hakknda hatralar, Tyan-anl Krgzlarda da saklana
gelmitir. Cuci hakknda efsane, onlarn bir zamanlar Yeniseyde yaayanlarn birebir
benzerleri olduu dnlebilir. Bu konu ile ilgili, kendilerinde hibir hatra gnmze
kadar saklanmamtr. Radlovun duyduu efsaneye gre, Krgzlarda han yoktu. Bu
yzden onlar Ulu Hann

(Cengiz Han) olu Cucinin onlara han verilmesini

istemilerdir. Cuci o srada ok gen imi. Yolda gelirken bir kulan (yabani at)
srsyle karlamlar ve alp gtrmlerdir. Aksak Kulan Cuci Han Krgzlarn
ilk ve son han olmutur. Cucinin ad ile ilgili bu hatra, belki oktan unutulan Trk
arklarndan kalm olabilir. Cengiz Han, olu Cuci ldnde aadaki at
sylemitir:

Tayndan ayrlan kulan gibi yavrumdan ayrldm


Srden geri kalan rdek gibi olumdan ayrldm43
Byk imparator Cengiz Hann lmnden sonra topraklarn oullar arasnda
paylatrlm,

Yenisey

Krgzlarnn

ynetimi

Tuluya

(Toloi),

Tanr

Da

Krgzlarnn ynetimi ise aataya verilmitir.1232 ylnda len Tuluydan sonra


devletin bana geen Tuluyun ei Sur-Kktay Bike zamannda Krgzlar (Hakaslar)
Mool ordularna kar geni bir isyan balatt. Sur-Kktay 3000 kiilik bir asker
kuvveti onlarn zerine yollayarak cezalandrmak istedi, fakat sava Krgzlarn
zaferiyle sona erse de, neticede boyun emek zorunda kaldlar. Bu savalar sonunda bir
ksm Krgz kabileleri Tanr dalar, Talas, Narn ve hatta Semerkant taraflarna
geldiler.44 Bundan sonra ise Meng, Ark Buka, Hlag Kubilay Han gerek bizzat kendi
ynetim blgelerinde gerekse bu blgelerin dnda iken Yenisey Krgzlarnn
bulunduu corafyay ellerinde tutmak iin almlardr ki bunun en byk sebebi
Yenisey Krgzlarnn bulduklar her frsatta Mool ynetimine kar isyan etmeleridir.
12731293 yllar, gneyde Mool beylerinin kendi aralarnda yaptklar
mcadelelerden dolay Yenisey blgesinin ynetimi yine Krgz belerinin eline
43
44

V.V. Barthold, Krgzlar, ev. Ufuk Deniz A- Kmen Yay, Konya 2005, s. 57-58
S. Gme; age, s. 119

15

gemitir. 12921293 senelerinde ise Altay ve Yenisey blgelerindeki Krgzlar


hkimiyet altna almak iin Kubilay buraya bir ordu gnderir ve Krgz topraklar igal
edilerek Hakas beleri ortadan kaldrlm, Krgzlar byk bir bask altna
alnmlardr. On drdnc yzyln sonu ile on beinci yzyl tarihi Altay-Sayan
topluluklar iin olduka karanlktr. Yazl kaynaklara sahip olmadmz gibi,
arkeolojik malzeme de ok azdr.45
A.7.

Rus

(arlk-Sovyet-Federasyon)

Hkimiyeti

Altndaki

Yenisey

Krgzlar (Hakaslar)
On altnc yzyl genel anlamda sadece Sibirya Trk topluluklar iin deil dou
Trkl iin acya, gzyana ve kana gebe olacak bir dnemin balangcn
oluturmaktadr. Bilhassa bu asr iindeki 1552 tarihi Orta Asya Trklnn
kaplarnn balangta arlk devamnda da Sovyet ve Federal Rus emperyalizmine
almas anlamna gelmektedir. Altnordu Devletinin yklmasndan sonra ortaya birden
fazla hanlk kmtr. Bu durum merkez ynetimin sona ererek birden fazla irili ufakl,
g birliinin olmayp gler ayrlnn olduu bir siyas manzaray ortaya karmtr.
Krm, Kazan, Sibir, Kasm, Nogay, Astrahan Hanlklar bu kurulan hanlklar
arasndandr. zellikle 1552 ylnda Kazan Hanlnn dmesiyle tm Trk dnyas
iin feci sonular douracak olaylar meydana gelecektir.
Yukarda Yenisey Krgzlarnn veyahut Hakas Trklerinin tarih seyrinden
bahsederken, bu seyri kaba hatlaryla ksma ayrmtk. Bu devirlerden sonuncusu ise
Rusyann Sibirya blgesine gelmesiyle balamaktadr. Her ne kadar ok uzun soluklu
olmasa ve bazen arlk Rusyasna kar ittifak yaplsa da meydana gelen Cungar
(Oyrat) muharebelerini de ok fazla yer kaplamamasndan dolay bu devir iinde ele
almay uygun bulduk. Yukarda belirttiimiz gibi Altnordu Hanlnn tamamen
yklmasndan sonra ortaya kan hanlklardan biri de Sibir Hanldr. Ruslarn
Korkun van devrinde balayp Feodor vanovi devrinde tamamlanan fetihlerle gerek
Sibir Hanl gerek devasa Sibirya corafyas Rus tahakkm altna alnmtr. Burada
uzun uzadya Sibir Hanlnn tarihinden bahsetmemekle birlikte gerekli grlen
45

S. Gme; age, s. 124

16

yerlerde temas etmeye alacaz. Akdes Nimet Kurat Rusya Tarihi adl eserinde bu
tarih seyri u ekilde zetlemektedir: Korkun van zamannda balanp, Fedor
vanovi zamannda sona erdirilen ftuhatlardan biri ve en by Sibirin (Sibirya)
Ruslar tarafndan ele geirilmesidir. XIV. Yzyldan beri aslen Trk meneli olan
Stronogovlar adl zengin bir aile, Kama nehrinin ba ksmnda ve Ural sahasnda geni
bir mntkay elde etmilerdi. Sibir Han Km bunlara kar harekete geince,
Stroganovlar, Don Kazaklarndan serseri bir grubu davet ettiler. Bunlarn babuu
Yermak 1581de Km Hana kar harekete geti. Kazaklar, ateli silahlar
sayesinde, sayca ok az olmalarna bakmakszn, Km Han yendiler ve Sibir
Hanlna nihayet vererek buray Moskova arnn arazisi ilan ettiler. Sibirin
batanbaa zapt ise, 15931604 yllar arasnda tamamland. Sonra ayr Kazak ve Rus
gruplar Dou Sibir istikametinde ilerleyerek Yakutlar ve Buryatlar lkesini ele
geirdiler. XVII. yzyln ortalarnda Dou Sibir de Rusyann bir paras oldu. Rus
yayl Amur nehrini takiben Japon denizine doru gelimekte iken, toplarla mcehhez
in kuvvetlerinin kar kmalaryle duraklad. 1689da, Rusya ile in arasnda
akdedilen Nerinsk bar ile Ruslar Amur nehrinin mansabndan uzaklatrlm
oldular.46 Bu fetihler gerek douda Sibirya corafyasnda gerekse gneyde Trkistan
zerinde tm iddeti ve hzyla srmekteydi. Mool istilalarndan sonra XVI. yyda
kurulan ve Hongoray veya Hooray Hanl Rus istilasna ve yaylmaclna kadar
devam etmitir. Ruslar ise bu blgeye gelmeye baladklarnda Hongoray Hanln
veya Beyliini ykmlardr. Hakas-Krgz isimi tartmalarnda nemli bir bilgi de ilk
Rus kaynaklarndan gelmektedir. Ruslar bu blgeye geldiklerinde bu blgeyi Krgz
Yeri veya Krgz Topra olarak adlandrmaktayd. Rus egemenliinden nceki hanln
adndan dolay da burann halk Krgz ismiyle birlikte Hooray olarak adlandrlmtr:
Hakas tarih folklor kaynaklarnda Orta Yenisey blgesinin yerli halk Rus
egemenliine

girmeden

nce

Hooray

(hoor,

hoori,

hooro,

hoory)

diye

adlandrlmaktayd. Hakas-Minusin blgesinin halk XV-XVIII. asrlardaki yazl


kaynaklarda Hongoray (Konguray, Kongaray, Hongor) gibi eitli biimlerde
zikredilmektedir.47 Hooray veya Hongoray isminin nasl geldiini de Butanayev Hakas
46
47

Akdes Nimet Kurat; Rusya Tarihi Balangtan 1917ye Kadar, TTK Yay, Ankara 1999, s. 168,169
V. Ya. Butanayev-I.I. Butanayeva; age, s. 45

17

folklorunun verilerine dayanarak u ekilde aklamaktadr: Hakas folklorunun


bilgilerine gre Hooray ismi ilk defa kn yaamak iin ordusuyla Sayan aarak
Matkeikin yanndaki Hzlhaya dandaki kaleye yerleen Mool han tarafndan
sylenmi. Hann askerleri burada kn sakin bir hayat geirirlermi. Buraya hayran
olan Mool han:Hooray askerleri daima yaasn. Hooray halknn hayvanlar
oalsn diye dua etmi. Odnemden itibaren Hakas-Minusin blgesi Hooray olarak
adlandrlmtr. Bu bakmdan Hooray isminin Mool devrinde (XIII-XIV) ortaya kt
sonucuna varabiliriz.48 te bu yzden Hongoray siyas birliinin, Krgz devleti yerine
gemesi, Hooray/Hongoraylarn, Krgzlarn varisi olduu anlamn tamaktadr. Bu
durumu ayn zamanda blgedeki toponimler de desteklemektedir: Coraf bakmdan ele
alndnda Hongoray veya Krgz Yeri imdiki Hakas-Minusin blgesine rast
gelmektedir. Orta adaki Krgzlarn stnln Sayan-Altaydaki toponim
kantlamaktadr. Bu bilgilerden yola karak Krgzlarn nceki etnik snrn tespit
edebiliriz. Buras: Gneybatdan Abakann yukar ksmndaki Krgz (Hrgssus)
rma, gneysde Bat Sayanlardaki Kurgusuk (Hrgssug) rma, douda ulum
rma vadisindeki Kurgusul (Hrgsul) rma ve kuzeybatda Tom rmann
kysndaki Kirgizka (Hrgsul) rmaklar arasdr.49 Burada ana hatlaryla Hongoray
Hanl veya siyas birlii hakknda da ksa malmat vermek gerekir. Hongoray Hanl
veya Beylii ifadesi belki de eksik bir ifade olabilir. Bunun sebebi Hongoray isimli yap
sadece Yenisey Krgzlarndan veya Hakas Trklerinden olumamaktadr. Etnik-politik
birlik Hongoray galip ihtimalle toplumsal kurumlar az gelimi olan ilk devlet
teekkllerinden idi.50
Ruslarn blgeye hkim olmasndan sonra inkraz eden Hongoray birlii yerini
kk Hakas hanlklarna brakmtr. Bu durum ise zaman olarak on yedinci asra
tekabl eder. Bunlar arasnda Ezer (Yezer), Altsar, Altr ve Tubin (Tuba) hanlklarn
sayabiliriz.51 Saadettin Gme yukarda saydklarmz mstakil bir hanlk olarak
grrken, Viktor Butanayev; Altsar, Isan, Altn ve Tubin halk veya oymaklarn
48

V. Ya. Butanayev-I.I. Butanayeva; age, s. 49

49

V. Ya. Butanayev-I.I. Butanayeva; age, s. 142


V. Ya. Butanayev; Mool-Cungar Hkimiyeti Dneminde Yenisey Krgzlar, Trkler Ansiklopedisi,
C. 20, s. 406
51
S. Gme; age, s. 125
50

18

Hongoray Devletinin halklar olarak gstermektedir.52 Bu merkez gcn ortadan


kalmas ve Sibiryadaki Rus igallerinin ilerlemesi nedeniyle Krgzlar ve dier boylar
iyice kskaca alnyordu. Rusya, kuzeyden balamak zere yava yava ate emberine
almaktayd. Bu srete 1602 ylnda Keiskiy Kalesi, 1604te Tomsk Kalesi, 1618de
Makovskiy, 1619da Yeniseyskiy, 1621de Meletskiy, 1628de Bratsk ve Rbenskiy
Kaleleri, 1636da Kanskiy, 1646da Adinskiy Kalesi ina edilmitir.53 1707 ylnda da
bugnk Hakas Cumhuriyetinin bakenti olan Abakan ehri kurulmutur. te bu on
sekizinci yzyldan itibaren tamamen Rus hkimiyetine giren Hakaslar trl madd ve
manev basklara hayatlarn srdrmeye devam ediyorlard. zellikle Ruslatrma ve
Hristiyanlatrma faaliyetleri youn bir ekilde devam ediyordu. Zorla yaplan vaftiz
trenleri bunun en nemli gstergesidir. Son toplu vaftiz treni ise 15 Temmuz 1876
ylnda Askz kynde yaplmtr ve erkeklere Vladimir kadnlara Mariya ismi
verilmitir. Bu trende 3003 kii vaftiz edilmitir. Bunun tezahrleri de ada Hakas
edebiyatnda da grlmektedir. Mehur yazar Vasiliy Andreyevi Kobyakov (1906
1937) 1934te yazm olduu Aydo isimli uzun hikyesinde zorla vaftiz etme trenlerini
tm gerekliiyle anlatmaktadr.54
1917 Ekim ihtilali ile birlikte tm dou Trklnde olduu gibi Yenisey
blgesinde de birtakm hareketlilikler yaanmaktayd. O zamana kadar Krgz, Tatar ve
Hooray isimleriyle anlan Yenisey Krgzlar 1923 ylndan itibaren alna resm
kararlarn akabinde Hakas eklinde isimlendirilmitir: Hakasya, Bolevik htilalinden
sonra, 1925 ylnda zerk eyalete (avtonomny okrug), 20 Ekim 1930 tarihinde de VSK
(Sovyetler Birlii Merkez Yrtme Komitesi) Prezidyumu kararyla Bat Sibirya linin
bir paras olarak zerk blge statsne dntrlmtr. Rusya Sovyet Federatif
Sosyalist Cumhuriyeti (RSFSC) Yksek Sovyetinin 15 Aralk 1990 tarihinde RSFSC
Anayasasna ekledii deiikliklere ilgili yasaya gre Hakas zerk Blgesi,
Krasnoyarsk li iinden karlp Rusyann dier birimleri ile eit statye getirildi. 3
Temmuz 1991de zaten ayr ve snrlar belirli blge konumunda olan Hakasya, daha

52

Yakup Delimerolu; Hakaslar ve Hakasya, Yeni Trkiye 16, Trk Dnyas zel Says, s. 15741575
53
Y. Delimerolu; agm, s. 1575
54
Glsm Killi; lk Hakas Yazarlarndan V.A. Kobyakov ve Vaftiz Hikayesi, Bilig K 2004, S. 28, s.
117-135

19

fazla hareket etme hakk olan ve Rusya Federasyonuna bal bir Hakas Sovyet Sosyalist
Cumhuriyet (HSSC) seviyesine getirildi. 29 Ocak 1992de HSSC Yksek ra kararnca
Hakas Cumhuriyeti adn ald. Bununla birlikte Hakas Cumhuriyetinin Anayasasna
gre Hakas Cumhuriyeti ile Hakasya e anlamda kullanlmaya balanmtr.55 Hakas
Trkleri, Sovyet ynetimi altna girmesiyle birlikte dier Trk gruplarnn karlat
sorunlarla karlamtr. Bunlarn banda ynetim, ekonomik koullar, kltrel
meseleler vb. konular gelmektedir.
Sovyetler Birliinin dalma srecine girmesiyle birlikte, ksmen eitli
blgelerde balayan hrriyet kprdanmalar ve milliyetilik dalgalar Hakasyada da ba
gstermitir. Bu hareketlere Hakasyann aydn kesimi de n ayak olmu ve 1980lerin
sonunda Tun (nc) isimli bir siyas hareket kurulmutur. Hakas halknn ulusal kar
ve hakalrn korumakla grevli olacan ve Hakaselini Krasnoyarsk Eyaletinden
kararak egemen bir Hakas Cumhuriyatinin kurulmas ynnde alacan ak
olarak ilan eden ilk sivil muhalefet olan bu ulusal hareketin bakan Aleksandr
Kostyakov olmutur.56 Sovyetler Birliinin yklmasndan sonra ise halen daha Rusya
Federasyonu

hkimiyeti

altnda

bulunan

Hakas

Trkleri

ve

zerk

Hakas

Cumhuriyetinde ikinci mill dalga son yllarda yenilenen ve bakanlna Vasiliy


aptkovun getirildii on bi (Halk Kurulu) hareketidir. 1980li yllarda kurulan
Tun hareketinin yerine ise Hakas milliyeti genlerinden oluan ve bakanln Mihayil
ertkovun yapt Bars milliyeti genlik tekilat kurulmutur.
Tabii bu tr olumlu faaliyetlere ramen halen daha tam bamszln
kazanamam olan Hakas Trklerinin bu yoldaki hukuk ve siyas almalar eski
dnemlere nazaran daha farkl ve olumlu iler yaplabileceinin gstergesi olarak
grlebilir.

55

V. Ulugbaev; agt, s. 12, 16, 63


Timur Davletov; Hakas Trklerinin Sosyo-Politik, Ekonomik ve Dilsel Durumu, Anayurttan
Atayurda Trk Dnyas, S. 23, 2002, s. 13
56

20

B. Hakasyann Coraf Konumu


Hakas Trkleri tarih devirlerde olduu gibi yaklak olarak gnmzde de ayn
blgelerde yaamaktadr. Bugnk Hakasya Rusya Federasyonu ierisinde Gney
Sibirya Blgesinde bulunmakta olup ortalama 62 bin km2 lik bir sahaya yaylmtr.
Hakasya zerk Cumhuriyetinin dousunda Krasnoyarsk Kray, batsnda Kemerova
Oblast bulunurken gney batsnda Dalk Altay Cumhuriyeti, gney dousunda ise
Tuva Cumhuriyeti yer almaktadr.
Hakas Trk Cumhuriyetinin arazisinin gney-bats dalk alanlar ve yksek
rakml tepelerle kapldr. Kuzey-dousu ise daha dz ve verimli topraklar ihtiva
ederken57 dalk kesimler kknar, am ve ladin ormanlaryla doludur. Geni bozkrlar
1954ten sonra tarma almtr.58
Arazinin dalk ve ormanlk olmas gerek yer alt gerekse yer st ekonomik
kaynaklarn da eitli olmasna neden olmutur.

Blgede kmr, demir, altn ve

mermer sanayi iin gerekli hammadde de bolca bulunmaktadr. Bunun yannda yukarda
saydmz aalardan oluan ormanlar da enmli bir kereste kayna oluturmaktadr.

57
58

S. Gme; age, s. 299


Y. Delimerolu; agm, s. 1571

21

22

C. Hakaslarn Nfsu
Tarih kaynaklardan izlenebildii kadaryla yaklak 2300 yllk bir maziye sahip
olan Hakas (Yenisey Krgzlar) Trkleri bu corafyada bulunmular ve gnmzde de
trl zorluklar altnda hayatlarn srdrmektelerdir. Ruslarn blgeye girmelerine dek
Hun, Gktrk ve Uygur gibi farkl Trk devletleri ve Moollar, Oyratlar, Yuanlar vb.
dier milletlerin egemenliinde yaayan Hakas Trkleri zellikle Rus egemenlii altna
girmeleriyle birlikte uurlu bir ekilde gerekletirilen mill ve din asimilasyon
neticesinde nfuslarn, nufuzlarn ve tabiatiyle kltrlerini kaybetmeye balamlardr.
Biz bunun en iyi yansmasn nfus deerlerinde grmekteyiz. Blgedeki en son yaplan
nfus saym 2002 ylna aittir. Bu sayma gre tm Rusya Federasyonu iinde bulunan
Hakas Trklerinin says 75.622 olarak aklanmtr.59 Rusya Federasyonundaki nfus
bu ekildeyken, Sibirya Federal Blgesine bal olan Hakasya zerk Cumhuriyetinde
yaamakta olan Hakas Trklerinin nufusu 65.421 kiidir. Bundan bir nceki nfus
saym olan 1989 saynmnda ise bu rakam 62.875 kii idi.60 Bununla birlikte 1989
nfus saymna gre Hakas Cumhuriyetinin gney dou komusu olan Tuva
Cumhuriyetinde 2258 kiilik bir Hakas Trk nfusu bulunmaktayd.61 1926 ylndan
itibaren Sovyet ve Federal Rusya hkmetleri tarafndan yaplmakta olan nfus
saymlarnda Hakas Trklerinin Sovyetler Birlii ve Rusya Federasyonu iindeki
nfuslar u ekilde bir gelime kaydetmitir. Tablodaki nfus deerleri en yksek
rakama yuvarlanmtr:62
1926

1939

1959

1970

1979

1989

2002

46 bin

52 bin

56 bin

65 bin

69 bin

79 bin

76 bin

59

Erdal ahin; Hakas Destan Altn s Giri-Metin-Aktarma-Dizin, Trk Dnyas Aratrmalar Vakf,
stanbul 2007, s. 17
60

E. ahin, age, s. 17
Nadir Devlet; Sibiryadaki Halklarn Demografik ve Ekonomik Potansiyelleri, Sibirya Aratrmalar,
haz. Emine Grsoy Naskali, Simurg Yay. stanbul 1997, s. 43

61

62

http://www.perepis2002.ru

23

Yukardaki veriler oranlanacak olursa Hakas Trklerinin %86,5i kendi


cumhuriyetleri snrlar iinde yaamakta iken geri kalan ksm Rusya Federasyonunun
muhtelif blgelerine dalmtr. Hakaslarda hl byleyken komu Tuva Trklerinde ise
durum u ekildedir. 1989 saymna gre toplam Tuva Trk nfusu 206.629 kiidir ve
bunlarn 198.448i Tuva Cumhuriyeti snrlar iinde yaamaktadr; yani dnyadaki
toplam Tuva Trk nfusunun %96,04 Tuva Cumhuriyeti snrlarnda yaamakta
Tuvann dnda yaayan Tuva Trklerinin oran sadece % 3,96 olup says 8181
kiiydi.63 Bununla birlikte yaplan son nfus saymnda baz kiiler kendilerini, bal
bulunduklar boya gre belirtmitir. Bunlar Sagay (3 kii), Kain (16 kii), Koybal (2
kii), Kzl (2 kii) boylardr.64 Bunun sebebi ise Rusya apnda 9 Ekim 2002 tarihinden
itibaren dzenlenmi olan genel nfus saymndan iki gn nce Hakas Cumhuriyeti
ynetiminin Hakaslarn szde youn istei zerine ulus-alt etnik gruplarn veya
mensup olup belirtmek istedikleri kabilelerin isimlerini de yazdrabileceklerini ifade
etmesidir. Buna dair karar o zamann Hakas cumhuriyeti babakan basn sekreteri A.
Kostin u ekilde aklamtr: 1930da Hakas Blgesi kurulurken tm kabile ve boylar
Hakaslar olarak kayda geirilmitir. Ancak Trk grubuna mensup halklarn kklerine
ilikin anlar Trklerde gl olduundan Saay, Haas ve Kzllar nfus saym
hazrlklar esnasnda saym mlkatnda mensup olduklar kabilelerin orijinal adlarn
yazdrmak istediklerini belirtti. Sonuta Hakaslarn sayd daha bir azalm olur; ancak
buna ramen yerli insanlarn arzular yerine getirilmi olacaktr.65

Yaplan

uygulamalar ve en yetkili mercilerin u ifadelerine baklacak olursa zaten Rusya


Federasyonunun kskac ve nfuzu altnda ezilen Hakas Trkleri, bizzat kendi
yneticileri tarafndan sun kimliklere ayrtrlp toplayc ve kucaklayc bir st kimlik
yerine farkl farkl ve gerekte var olmayan alt kimliklere ayrtrlmaktadr. Son
seimlerde baz Hakas Trklerinin, kendilerini Hakas deil de Hakas etniinin boylar
olan kabile isimleri ile tesmiye etmeleri bunun en somut, ac ama gzel rneidir.
Yukardaki tabloda da grlecei zere 2002 senesine dek Hakas Trklerinin
nfuslar hep bir art iinde olmu ancak 19892002 arasndaki 13 senelik dilim iinde
63

T. Davletov; agm, s. 17, 36 nulu dipnot


E. ahin, age, s. 17
65
T. B. Davletov, agm, s. 28
64

24

yaklak 3 bin kiilik bir nfus d gzlemlenmitir. Bununla birlikte Hakas


nfusunun gerek lke iinde gerekse Hakas Elindeki nfus iyi bir gelime olmakla
birlikte

ok

mitvari

deildir;

nk

gnmzde

Hakas

Trkleri

kendi

cumhuriyetlerinde 438.428 kiilik Rus nfusu arasnda bir aznlk durumundadr. Bu


durum her ynden olumsuz bir sonuca doru ilerlemektedir ki bu da Hakas Trklerinin
ok fazla olmayan nfus art ve Rus nfusu karsndaki gerileyi ve eriyii Hakas
Trklerinin byk bir asimilasyonun neticesinde karlaacaklar hazin sonu beraberinde
getirmektedir.
Tabii ki cumhuriyet iinde yalnzca Hakas Trkleri ve Ruslar bulunmamaktadr.
Hakas Cumhuriyeti snrlarn 106 farkl milliyet igal etmektedir. Bunlarn belli
ballarn yzdelik dilimlerine gre u ekilde sralamak mmkndr:66

Milliyeti67

Hakas Cumhuriyeti indeki Nfus Oran

Rus

80,3

Hakas Trk

12,0

Alman

1,7

Ukrayn

1,5

Tatar Trk

0,7

Belarus

0,5

uva Trk

0,5

Mordva

0,3

Azerbaycan Trk

0,3

or Trk

0,2

u tabloda dikkati eken bir husus da or Trklerinin Hakas Trklerinden ayr


bir halk olarak addedilmesidir. Karlatmz ou kaynakta orlar Hakas Trklerinin
66

http://www.perepis2002.ru
Yukardaki tablonun orjinalinde Hakas, Tatar, uva, Azerbaycan ve or ifadeleri mstakil olarak
verilmiken Trk ifadeleri tarafmzdan eklenmitir.
67

25

bir boyu olarak gsterilse de Metin Ergun bu durumu u ekilde aklamaktadr: 1989
ylnda yaplan nfus saymna gre 16.585 kii olan orlar, gneybat Sibiryada
yaayan kk bir Trk grubudur. Gnmzde orlarn nemli bir ksm, Kemerova
blgesinde yaamaktayken bir ksm, 1940lardan itibaren Hakas Otonom blgesi iine
dhil edildikleri iin Hakaslarn iinde yaamakta ve onlarn bir kolu olarak
bilinmektedir. 19. yzyla kadar Demirci (Kuznetsk) Tatarlar, Kondom Tatarlar ve
Mrass Tatarlar diye adlandrlan bu kk Trk boyuna or adn ilk defa Radloff
vermitir.68
C. Hakaslarda Dil ve Alfabe
Trk dilinin ivelerini tasnif iinde Adelungdan Klaprotha, Hammerden
Radlova, Katanovdan Baskakova dek birok bilim adam grlerini ileri srm ve
birok tasnif denemesinde bulunmutur. Konumuzun nvesini tekil etmediinden
burada hepsini verecek deiliz. Ancak bunlardan birkan Hakas Trkesinin Trk dili
iindeki yerini gstermeleri bakmndan vermeyi uygun bulduk.
H. J. Von Klaproth, 1823te kaleme alm olduu Asia Polygotta adl eserine
eklenmi olan dil atlasnda Trk ivelerini 23 gruba ayrm ve Yenisey Trkesini
dokuzuncu srada vermitir.69
Wilhelm Radloff, Trk dilini ark, Garp ve Orta Asya iveleri olarak e
ayrm Hakas Trkesinin bulunduu grubu ise ark ivelerinin Abakan ve Asl
Abakan blmne dhil etmitir. Asl Abakan ivesini Sagay, Koybal, Kaa, Ys ve
Kzl, Kerik (olm), Soyon, Karagas ve Uygur ivesi olarak alt gruplara dhil
etmitir.70 Yaadklar blge itibariyle Hakas Trk grubunu oluturan bir boy olan or
Trklerini Radloff, Hakaslardan ayr bir grup olarak grdnden or ivesini imal
Altay iveleri iine almtr.71

68

Metin Ergun, or Kahramanlk Destanlar, Aka Yay. Ankara 2005, s. 13

69

Reid Rahmeti Arat, Trk ivelerinin Tasnifi, Makaleler I, haz. Osman Fikri Sertkaya, TKAE Yay.,
Ankara 1987, s. 77

70
71

R.R. Arat; age, s. 77-80


R.R. Arat; age, s. 77

26

Nikolay Federovi Katanov ise Trk ivelerini imal, Cenp, Orta veya Merkez
ve ark grubu olmak zere drde ayrr. Burada Hakas Trkesini ark grubundaki
Tomsk ve Yenisey vilayetleri arasnda gstermitir. Katanovun daha sonra yaynlam
olduu bir baka eserinde ise Trk ivelerini Tarih ve Canl iveler olarak ikiye ayrm
ve burada Hakas Trkesinin azlarn da ayr birer ive olarak tasnif etmitir. Buna
gre Canl iveler arasnda Beltir, Kaa, Kamasin, Kzl, Koybal ve Sagay iveleri
bulunmaktadr. Bu tasnifin yapld listede ad geen ivelerin yannda parantez iine
Yenisey notu dlrken, or ivesi bunlarn haricinde ayr birer ive olarak
verilmitir.72
Vasiliy Aleksevi Bogoroditskyin yapt tasnifte Trke yedi farkl gruba
ayrlmtr. Bunlar; iml-i ark, Hakas (Abakan), Altay, Garb Sibirya, Volga-Ural,
Orta Asya ve Cenb Garb (Trk) gruplardr. Hakas (Abakan) grubunda Sagay, Beltir,
Koybal, Ka ve Kzl azlar bulunmaktadr. or az Altay grubunun imal grubunda
bulunurken ulm (Kerik) az Garb Sibirya grubunda yer almtr.73 Hatrlanaca
gibi Radlofun tasnifinde olm (Kerik) az Hakas ivesinin az olarak gsterilmiti.
Martii Rsnen de Trk dilini yedi gruba ayrm olup esas olarak Ramstedin
tasnifini alm ve bunu Radloff ve Samoylaviin tasniflerin ile tamamlamaa
almtr.74 Buna gre Trk iveleri uva dili, Yakut dili, iml-i ark grubu, iml-i
Garb grubu, Cenb-i ark grubu, Cenb-i garb grubu, Orta veya Trkmen-Kpak
grubu olarak ayrlabilir. Bu snflandrmada Hakas Trkesi iml-i ark grubun zblmnde bulunmakta, Abakan ve yz isteplerinde konuulan ivelerden olumaktadr.
Bunlar da srasyla Kaa, Sagay, Koybal, Kzl, or, Kerik, olm, Beltir, Kamas ve
Sar Uygurdan olumaktadr.75
Reit Rahmeti Arat ise Trk ive ve gruplarnn adlandrmasn coraf cihetlere
gre, coraf isimlere gre, kavm isimlere gre, dil hussiyetlerine gre, tbirlerin
kark kullanlmasna gre yapm olup bugnk ive gruplarn Trk lehe gruplar ile
Trk ive gruplar olarak iki ana gruba ayrmtr. Buna gre Trk lehe gruplar rgrubu ve t- grubu; Trk ive gruplar d- grubu, z-grubu, tav- grubu, tal- grubu, talk
72

R.R. Arat; age, s. 90-91


R.R. Arat; age, s. 102-104
74
R.R. Arat; age, s. 107
75
R.R. Arat; age, s. 108-109
73

27

grubu ve dal- grubu olarak ayrmtr.76 Buna gre Hakas Trkesi Trk ive
gruplarndan z- grubuna (azak, ta, tal, kalan) girmektedir.
Hakas Trkesinin, Trk dili ierisindeki yeri bu ekildedir. Yirminci yzyln
balarnda Hakas Trklerinin % 95ten fazlas kendi dillerini kullanrken 1989 ylnda
Hakaslarn ancak % 76s Hakasa konuabilmektedir.77 Bu durum bilhassa Ekim
htilali sonrasnda balayan ve sosyalizm kisvesi altnda gelen Ruslatrma
faaliyetlerinden sonra vuku bulmutur.
ada anlamdaki Hakas edebiyat ise yirminci yzyln ilk eyreinden itibaren
balamtr. Hakas yaz dilinin olumas ilk Hakas alfabesinin dzenlendii 1924ten
sonra balar. Rus-Kiril alfabesine dayanlarak oluturulan bu ilk alfabe 1929daki
yazda Latinleme hareketine kadar kullanlmtr. Yazdaki bu Latinleme, btn
Sovyet Trk topluluklarnda olduu gibi, Stalinin emriyle 1939 ylnda sonlandrlm
ve Hakas Trkesi iin yeniden Kiril tabanl bir alfabe dzenlenmitir. Bu alfabe,
1953e kadar iki defa reform edilmi ve son ekliyle gnmze kadar kullanlagelmitir.
Hakasann birok az vardr: Sagay, Ka, Koybal, Beltir, Kzl ve or. Yaz dili Ka
ve Sagay diyalektleri zerine kurulmutur.78 Hakas Trklerinin yirminci asra dek
yazl bir eseri olmad iin edebiyatlar hep ifah sahada devam etmitir. Gktrk
mparatorluu idaresinde iken alfabeleri Gktrk alfabesidir. Tu-kiulardan daha az
uygar olsalar da Yenisey blgesinin Trklemi Krgzlar, alfabelerini kabul edecek
kadar Tu-kiularn etkisinde kalmlard.79

76

R.R. Arat; age, s. 136


Y. Delimerolu; agm, s. 1573
78
Hatice irin User; Balangcndan Gnmze Trk Yaz Sistemleri, Aka Yay, Ankara 2006, s. 187188
79
J.P. Roux; age, s. 319
77

28

Gnmzde Hakas Trkleri eserlerini aada son deiiklikliklerle nihayet


etmi alfabeyle kaleme almaktalardr:
HAKAS KRL ALFABES80

80

Harfler

Ses Karlklar

Aa

Aa

Bb

Vv

Gg

Dd

Ee

Jj

Zz

Yy

Kk

Ll

Mm

Nn



Oo

Pp

Rr

Ss

Tt

Ekrem Arkolu; rnekli Hakasa-Rusa Szlk, Aka Yay, Ankara 2005, s. 12

29

Uu



Ff

Hh (Grtlaks)

Ts, ts



Cc

Sertletirme areti

Ee

Yu, yu

Ya, ya

Yo, yo

D. Hakaslarda Din ve nanlar


Hakas Trkleri geleneksel inanlar olan amanizme inanmaktadr. aman
szc Tunguzca bir kelime olup Ruslar vastasiyle ilm kaynaklara gemitir.
amanlar, bulunduu toplumda birok nemli ileve sahip olan ve Tanr ile cezbe
halindeyken iletiime geen ona ulaan din liderlerdir. Her ne kadar aman ve
amanizm kelimeleri yaygn olarak kullanlsa da Trkler arasnda bu ii kam ad verilen
kiiler yaptndan biz bu inanc kamizm veya kamlk inanc olarak da
deerlendirebiliriz.
Hakas Trkleri, kendi inanlarna dorudan doruya amanizm ve kamlk
dememekte, akaan tabiriyle bu sistemlerini aklamaktadrlar. Akaan, Aktanr
anlamlarna gelmektedir. Bu arada dier pek ok Trk halknda gk olarak ifade

30

edilen renk Hakaslarda Ak szyle karlanabilmektedir. rnein Trk halklarnda


gkbr olarak yaygn kullanm olan ifade Hakaslarca Akbr olarak
karlanmaktadr. Buradan hareketle Hakaslarn Akaan dini olarak ifade ettikleri
din inanlarn dier Trk halklarnn Gktanr dini tabiriyle ayn ey olduu
sylenebilir.81 Hakaslarn kozmolojisine gre evren blmden olumaktadr. Birinci
ksm aan iri (Yaratann Yurdu) adn almakta ve dokuz kattan olumaktadr.
Burann en st katnda Akaan veya Huday aan adl yaratc ve muktedir Tanr
bulunmaktadr. Dier katlarda ise her biri muhtelif grevlerle donanm farkl ruhlar
bulunmaktadr. Evrenin ikinci blmnde insanlarn ve dier canllarn yaad Knnig
ir bulunur. Buras iyiliin ve ktln sava alandr ve bu iki kavramn mmessilleri
her daim bir mcadele halindedir. te yukarda bahsettiimiz kamlar insanlarn yannda
yer alarak onlar ktlklerden, hastalklardan korumakta onlara bu mcadelelerde
yardm etmektedirler. Evrenin en alt ksmnda ise Ayna iri veya Erlik iri yer
almaktadr. Ayna kelimesi Hakas Trkesinde eytan, kt ruh anlamna gelmektedir.
Bu dnyann her katnda ktlkle ilgili her trl varlk bulunmaktadr. Erlik Han, onun
olu tker-Molat ve kz Uak Tolay da bu dnyada yaamaktadr. Ayrca insanlarn
ldkten sonra ceza ekmeleri iin gittikleri zt de burada bulunmaktadr. ztn
idarecisi zt Han ve yedinci kattaki cehennemin idarecisi Tamu Han da en ok
korkulan kt ruhlarn arasnda yer almaktadr.82
te yukarda bahsettiimiz inan dnyas iinde asrlarca yaayan Hakas
Trkleri Ruslarn blgeye girmeye balad on yedinci asrdan itibaren Ruslar
tarafndan zorla Hristiyanlatrmaya ve Ruslatrlmaya balanmtr. Zorla yaplan
vaftiz trenleriyle Hakas Trklerinin ounluu Hristiyan olmu ancak bu ounlukla
resmiyette kalmtr; nk Hakas Trkleri yine gizliden gizliye veya Hristiyanlk
dinini yaarken de eski inanlarna sahip kmlar ve onu muhafaza etmilerdir. Bu
zorlamalar sonucunda son toplu vaftiz treni 15 Temmuz 1876 ylnda Askiz Kynde
yaplm olup trende 300 kii vaftiz edilmitir. Bylelikle Hakas Trklerinin tm
Hristiyan olmu erkeklerin ou Vladimir kadnlarn ou ise Mariya ismini almtr.83
81

Y. Delimerolu; agm, s. 1579


Y. Delimerolu; agm, s. 1580
83
Y. Delimerolu; agm, s. 1580
82

31

Bu konuda, Sibirya blgesinin malum blgelerini gezmi olan W. Radlov ise


unlar sylemektedir: Abakan Tatarlar rf det bakmndan umumiyetle Altay
Tatarlarna benzer. Aa yukar hepsi de vaftiz edilmi olmakla beraber ancak ismen
hritiyandrlar; birok yurtlarda hln aktan aa aman davullar asl bulunmaktadr.
() Abakan Tatarlar Hristiyan olduklar hlde, amanlara putperest Altayllardan
daha ok mracaat ederler. Fakat umumiyetle Ruslarn nnde eski dinlerini gizlemeyi
tercih eder ve kendilerini hristiyan olarak gsterirler.

I. BLM

1. HAKAS TRKLERNN EDEBYATI


1. 1. Hakas Trklerinin Szl Edebiyat
Yirminci yzyla gelinceye kadar yazl bir edebiyatlar olmayan Hakas
Trklerinin ok zengin bir szl gelenei bulunmaktadr. Halk edebiyatnn birok
trnde zengin bir rnek silsilesine sahip olan Hakas Trklerinin halk edebiyatndaki
belli bal trler u ekildedir: Alpt nmahlar (kahramanlk destanlar), purun kipoohlar (efsaneler), matrlardanar istoriya kip-oohlar (kahramanlarn tarih
hikyeleri), on nmahlar (masallar), tahpahlar (trkler), sispekler (bilmeceler),
sspekler (ataszleri), stlar (atlar), kgler (arklar).
Yukarda isimleri verilen szl edebiyat rnlerinden bir ksmn genel hatlaryla
aklamann faydal olacan dnyoruz.
1.1.1. Alpt Nmah (Destan)
almamzn ana nvesini oluturmas bakmndan ve aada Destan Tr,
Hakas Trklerinin Destanlar ve Hakas Trklerinin Destanclk Gelenei adl blmde
ayrntl ileyeceimizden dolay alpt nmah trnn aklamasn aadaki satrlara
brakyoruz.

32

1.1.2. Kip-ooh (Efsane)


kinci szl edebiyat rn purun kip-ooh adn tamaktadr. Halk bu tr
kip-ooh olarak adlandrr.84 Hakas efsaneleriyle ilgili ok sayda yayn olan P.A.
Troyakov, kipoohtar yle tanmlamtr: Tarihte olmu ilgin veya olaanst bir
hadise, yeni hadiselerle de birleerek, kararak halk iinde nesilden nesile, azdan
aza aktarlarak efsane haline gelir. Efsanelerin byk bir ksm reticilik, eiticilik
gayesi gtmektedir.85 Yine mehur Hakas bilim adamlarndan Ungvitskaya ve
Maynogaeva ise efsaneler, halkn gkyznn, dnyann ve eitli hayvanlarn
yaratl hakkndaki dnceleri ile tarih kahramanlarn maceralarna bakdr,
demektedir.86
Kip-oohlar kendi iinde konu tasnifine tbi tutan M.A. Ungvitskaya ve V.E.
Maynogaeva, Hakasskoe Narodnoe Poetieskoe adl eserinde efsaneleri 1)Etiyolojik
efsaneler 2) Hayvanlar hakkndaki efsaneler 3) Da, su, tayga ve ate ruhlar
hakkndaki efsaneler olarak e ayrrken, P.A Troyakov Hakas onnn Kip-oohtar,
Nmahtar adl eserinde efsaneleri 1) Tarih, 2) Yerlerle sularla ilgili, 3) tima
hayatla yapyla ilgili ve 4) Gl, kuvvetli, bilge kiiler hakknda oluan efsaneler
olmak zere drde ayrmaktadr.87 Son dnem Hakas folklorunda, etnografyasnda ve
tarihinde nemli ve yetkin bir isim olan Viktor Yakovlevi Butanayev ise kip-oohlar
farkl bir tasnife tbi tutmutur: Kipoohlar kendi aralarnda konu bakmndan birka
ksma ayrlmaktadr. rigooh; halkn hafzasndan silinmeyen nemli tarih olaylar ve
gemi dnemdeki hrete kavumu hkmdarlar ile kahramanlar hakkndaki
efsanelerdir. bekeooh; gecelik anlatlardr. bekeooh, Hakaslarn ierisindeki Beltir,
Kain, Sagay, Kzl vs. kabile gruplarnn ortaya kmasn ve Hrgs, Hooray
halklar

hakknda

anlatlan

ecerelik

efsanelerdir.

ayzanooh;

olaanst

Baatrayzann bulunduu nefesleri kesen konuya sahip efsanedir. Haraooh; szl

84

Trkiye Dndaki Trk Edebiyatlar Antolojisi, age, s. 122


Metin Ergun; Trk Dnyas Efsanelerinde Deime Motifi nceleme-Metinler I, TDK Yay, 1997, s. 14
86
M. Ergun; age, s. 14
87
M. Ergun; age, s. 14-15
85

33

anlat ve vuku bulan olaydr. Hakasyann Rus hkimiyetine girmesinden 1917 Ekim
htilaline kadarki zaman dilimindeki balca olaylar ve kahramanlar hakkndaki
anlatlar iine alan eceredir.88 Hakas efsaneleri hakkndaki belli bal almalar N.F.
Katanov, G.F. Gmelin, Miller, A.Belyaev, V.V. Radlof, R. Johann Strahlenberg, A.
Belyayev, L.Y. Stenberg, M.K. Dobrov, V.. Domojakov, D.. ankov, P.A. Troyakov,
V.Ya. Butaneyev ve .. Butanayeva adl aratrmac, ilim adamlar yapmlardr.
athan, Hayc Paza athan, Harta Paza Kizi, Su Eezine Palh vb. bu
efsanelerden birkadr.
1.1.3. Maatrlardanar storiya Kip-ooh (Kahramanlarn Tarihi Efsaneleri)
Bir dier tr olan Maatrlardanar istoriya kip-oohlar ise kahramanlarn tarih
hikyeleri adn almakla beraber ekil bakmndan mensur olmalar nedeniyle alpt
nmahtan farkldr. Bu trn metinlerinde Hakas Trklerinin Mool ve Cungar
hanlarnn basksndan kurtulup, zgrlklerini kazanmalar iin yaptklar mcadeleler
konu edilmektedir.89
1.1.4. Nmah // on nmah (Masal)
Masal tr de bir dier szl edeb rn olup nmah veya on nmah adn
almaktadr. Masallar Hakas Trklerinde artc masallar, hayat masallar ve hayvan
masallar olarak bulunmaktadr. Altn Arol, alc Torsh, Payna Ac, ki Harndas,
Mahtanch Ham, Payn oh-oos Kizinin arlashan, limni Tondran Oolah,
Plaska askaz, Alpt Ool, Tasha Paza Kamat, Altn Hs, Hayast Kl,
aah Kz, Tayma Nimeler vb. Hakas on nmahlar arasndaki rneklerden bir
ksmdr.

88
89

V. Ya. Butanayev-I.I. Butanayeva; age, s. 15-16


Trkiye Dndaki Trk Edebiyatlar Antolojisi, age, s. 135

34

1.1.5. Tahpah (Trk)


Tahpah da Trkiye Trkesi karl trk olan bir dier szl rndr. Tahpah
syleyen kiiye tahpah ad verilir. Hakasa-Rusa szlkte tahpah genellikle sekiz
dizelik olan ksa lirik ark olarak gemektedir. Hakas Trkesinde bu szckten
tahpah- ksa lirik arky ortak sylemek; tahpah sylemede yarmak, tahpahtatahpah-ksa lirik ark syletmek, tahpah arkc, tahpah-ksa lirik ark syleyen
kelimeleri bulunmaktadr.90 Tahpahlarda ilenen belli bal konular ise i, emek,
ustalk; fakirlik ve hakszla bakaldr; gelenekler; aile hayat; ak ve tahpahnn
ustal oluturmaktadr.91
Hakas tahpahlar msra ba kfiyeli, kafiyelerin bazen drt msra arasnda bazen
ilk iki msran kendi arasnda olduu bazen de sarmal ekille kfiyelenmesiyle oluur.
En ok 712 arasnda hecelik msralardan oluur. Halkn arasnda da muteber olan
tahpahlarn Hakas Trklerindeki tannm olanlar unlardr: Yedokinya Tgdmayeva,
Anna Kurbijekova, Fedora Kokova, Oktyabrina Abdorina, Soyan Borgoyakov, Varvara
Rudakova, Ananis Burnakov, Parunya Sulekova.92
1.1.6. Sispek ve Sspek (Bilmece ve Atasz)
Sispekter ve Sspekter de dier iki ifah edebiyat rndr. Sispekter yani
bilmeceler, dier Trk lehelerinde genellikle tap- bul- fiili ile yaplrken (tapmaca,
tabmak,

tepimek

vb.)

Hakas

Trkesinde

sez-

bil-,

anla-

fiilleriyle

oluturulmutur. Sspekter de atasz anlamna gelip ilk syleyeni belli olmayan


bilgelik szlerini iermektedir.

90

Glsm Killi; Hakas Szl Edebiyatnda Taxpax, Milli Folklor, S. 48, K 2000, s. 73
G. Killi; agm, s. 76-82
92
Trkiye Dndaki Trk Edebiyatlar Antolojisi, age, s. 176
91

35

1.1.7. Geleneksel Tiyatro


Bir dier tr olan geleneksel tiyatroyu da Hakas Trkleri arasnda grmemiz
mmkndr. Trk dnyasnn kuzeydou ucunda yer alan Hakas Trkleri arasnda
gelimi bir kukla tiyatrosu gelenei mevcuttur. Rusya Federasyonu ierisinde en saygn
festivallerden biri olan Altn Maske Tiyatro Festivalinde Altn Maske dln iki kez
alma becerisini gsteren Yevgeniy brahimov gibi bir sanaty yetitiren Hakas
Trkleri kukla gelenei, ulusal anlat temelli (destan ve efsane bata olmak zere) zgn
yaratlar ortaya koymaktadr. rnein mdrln Svetlana Okolnikovann yapt
resm Hakas Cumhuriyeti Skazka (Masal) Kukla Tiyatrosunun, Trkiyede Altn Ayah
adl oyunu, Hakas Trklerinin dnya ve insannn yaratlyla ilgili mitolojik anlay ve
yaklamlarn, yine Hakas topraklarnda bulunmu eski kaya resimleri ile Trk runik
yazl metinleri ve eski Kam (aman) kltyle ilgili unsurlardan yararlanarak
sergilemitir. Ynetmenliini Yevgeniy brahimovun yapt bu oyun srasnda, Trk
adr hayal (ipli kukla) geleneinin modern uygulamalarndan biri olarak, plastikten
yaplm kuklalar kullanlmtr.93
1.1.8. Horma ooh (Fkra)
Yukarda sraladmz trlerin yan sra, Hakas Trkesinde anekdot, fkra
anlamlarna gelen hormaooh adl bir anlat bulunmakla birlikte, bu Hakas halk
edebiyatnda ayr bir tr olarak kabul edilmeyip yaanm, gerek hikyeler, olaylar
iine dahil edilir. Konu, say, ekil asndan tr saylabilecek niteliklere sahip olmasna
ramen,

mstakil

bir

tr

olarak

adlandrlmayan

fkray

ifade

eden

hormaooh/ormaook kelimesinin yannda, esprili konuma, fkra anlatma yetenei


olan kiiler iin de hanalooh ya da oyuncu szleri kullanlmaktadr. Hakasyada isim
olarak bilinen en nemli fkra tipi Ay Dolay olmakla birlikte bu tip Nasreddin Hocaya
benzerliiyle dikkati eker.94

93
94

Trk Dnyas Ortak Edebiyat Trk Dnyas Edebiyat Tarihi, C. 3. AKMB Yay, 2003, s.59
Trk Dnyas Ortak Edebiyat Trk Dnyas Edebiyat Tarihi, agc, s. 127-128

36

1.2. Hakas Trklerinin Yazl Edebiyat


Ancak yirminci yzyla gelindiinde bir yaz diline sahip olan Hakas
Trklerinin yazl edebiyat szl edebiyatna gre daha zayf kalmaktadr. Yenisey
havzasnda yirminci yzyldan nce de baz yazl kaynaklar bulunmaktadr ki bunlar
Yenisey Yaztlar olarak bilinmektedir. Her ne kadar bulunduu blge itibariyle bu
yaztlarn Yenisey Krgzlarna ait olduu sylense de Yenisey yaztlarnn tmnn
Krgzlara ait olduuna dair kesin delillerin olmadn belirten Ahmet Bican Ercilasun
bu yaztlarda geen ifadelerin, yaztlarn ayn zamanda dier Trk boylarna da ait
olduunu belirtmektedir. Mesela Tuba yaztlarnda Trgi kavminin iinde ben be
idim; Bark yaztlarnda Alt Ouz kavminden on (yamda) ayrldm gibi ifadeler
gemektedir. Bunlara bakarak Yenisey yaztlarnn ounlukla Krgzlara ait olduunu;
ancak bazlarnn da Trgi, Ouz gibi boylara ait olabilecei sylenebilir.95 Yenisey
abidelerini ilk defa okunularyla nereden Wilhelm Radlofta 40 Yenisey abidesi
varken, Hseyin Nmk Orkun 47, Sergey Malov 51, D.D. Vasilyev 145 Yenisey
bidesini tavsif edip Sema Barutu znder ise 185 Yenisey antnn ismini vermitir.96
Ahmet Bican Ercilasun, eserinde H. N. Orkun, Malov, Vasilyev ve Kormuin tarafndan
ilenen Yenisey yaztlarn u ekilde sralamtr: Abakan, Aura, Ak Ys, Altn Kl (2
adet), Bark (4 adet), Bayan Kl, Bay Bulun (2 adet), Begre, aa Kl (11 adet), erbi,
er Sark, Demir Sug, El Baj, Elegest (4 adet), Eerbek (2 adet), Eerkal (9 adet),
Hadnng, yme (2 adet), Kanmldk Kovu, Kara Bulun (3 adet), Kara Sug, Kara Ys (2
adet), Kaya Ucu (Kemik Kayaba), Kemik Bom, Kemik rgak, Kerbis Bar, Kezek
Kre, Kzl ra (2 adet), Kjeelig Kovu, Kl Kem (Ald Bel-2 adet), Kten Buluk,
Malinovka, Minusinsk, Orta Kem, Orta Tey, Ottuk Da (Tuva B-3 adet), Oya,
Oznaennoye (2 adet), Podkunnisk, Salg, Samagaltay, Sargel Aks, Saygn, Suglug Adr
Aks, ani (3 adet), Taeba, Telee, Tepsey (11 adet), Tes, Tuba (3 adet), Tugutp,
Turan, Tuva D, Tuva G, Uybat (8 adet), Uyuk Arhan, Uyuk Oorzak (3 adet), Uyuk

95

Ahmet Bican Ercilasun; Balangtan Yirminci Yzyla Trk Dili Tarihi, Aka Yay, Ankara 2005, s.
140
96
A.B. Ercilasun; age, s. 140-141

37

Tarlak, Uyuk Turan, Yur Sayr (2 adet)97 Yenisey yaztlar sade ve mbalaasz bir dille
yazlmtr. ounlukla yazt sahibinin kendi azndan ksa hl tercmesini ve aile
efradna, akrabalarna, arkadalarna, hkmdarna, lkesine ve milletine doymadan bu
dnyadan ayrldn anlatt yaztlarda olduka samimi bir ifade vardr.98 Dier ada
edebiyatlarda olduu gibi Hakas ada edebiyatnda iir, hikye, deneme, tiyatro
oyunu, povest ve roman trlerinden rnekler bulmak mmkndr.
1.2.1. Gazete
Hakas Trklerinin yazl edebiyatndaki gelimesinde en byk nc 1927de
alan Hzl Aal (Kzl Ky) adl gazetedir. Bu gazeteyle birlikte edeb rnler de
ortaya kmaya balamtr.99 Verilen ilk rnler ekil olarak halk edebiyatnn
zelliklerini tamakla birlikte ierik bakmndan devrin siyas havasna uygun bir
ekilde yazlmtr.
1.2.2. Roman
Hakas Trklerinin ilk roman ge dnemde verilmi olup ilk roman rnei
Nikolay Georgiyevi Domojakovun (19161976) 1960da yazd Irahh Aalda
(Uzaktaki Kyde) isimli romandr. Bunun yannda van Kostyakovun 1960da yazd
ibek Hur ve Nikolay Nerbievin 1983te yazd Kgim Hormnarda isimli romanlar
dier nemli rneklerdendir. 100
1.2.3. Povest
Povest yani uzun hikye trnde en ok Vasily Andryevi Kobyakov (1906
1937) 1934te yazd Aydo isimli uzun hikyesiyle bilinmektedir. Bunun yannda
Nikolay Tinikovun Kavriztin Kgleri (1977), Aleksandr erpakovun Pay Tirek
97

A.B. Ercilasun; age, s. 141-143


A.B. Ercilasun; age, s. 144
99
Trkiye Dndaki Trk Edebiyatlar Antolojisi, age, s. 243
100
Trkiye Dndaki Trk Edebiyatlar Antolojisi, age, s. 244
98

38

(1981), Tirig Kizi lbecen (1982) ve Pasta Halas (1995), Nikolay Nerbievin
Horlana Hara Su (1972), Valentina Tatarovann Aat Tabz (1991) ve A.
Kzakovun Toy (1979) ve Akay (1984) isimli povestleri son dnem bilinen Hakas
povestlerindendir.101
1.2.4. iir
ada edebiyatta iir tr de nemli bir yer kaplamaktadr. Geleneksel
ekillerin yan sra ada iir biimlerinin de kullanld Hakas iirinde Sovyet
devrinin vgs, Hakas Elinin tabii gzellikleri ve Hakas geleneksel yaam
iermektedir. Belli bal airler ve eserlerini de u ekilde sralayabiliriz: A.Topanovun
Ir Pii (1928), V. Kobyakovun Hakasiya Irlapa (1936), M. Kokov Stihtar (1969);
.Kotyuevin Ah s (1948), Su Haznda (1956), Tasta ster (1963); .
Kostyakovun Stalin Kni Sustala (1948), Naa l Yolkaz (1956), aska Ir (1959);
M. Bainovun Stihtar (1959), Kildim, Aban Haznzar (1962), arh Salahtar (1977),
Tan Solbannda Toaz (1982); N. Domojakovun Stihotvorenieler (1948), Aallar
Irlasa (1951), Stihtar (1955), Kizilerge Kizidener (1960); M. Kiliekovun Taygada
(1956), rekte Halan ster (1964), Stihtar (1970), il Ay (1978); M. ebodayevin
Ulu olzar (1954), Stihtar (1964); N. Tinikovun Irla, Hayc (1958), Treen Suum
(1962), Undulbas Knner (1964), zen, Kim Su (1963); N. Nerbievin Kres Kgleri
(1978); V. Maynaevin bren Ot (1978), Kk Sannar (1985), Srlalan Halsar
(1990) ve G. Kazainovann ltzahtar (1984) adl eserleri bulunmaktadr. 102

101
102

Trkiye Dndaki Trk Edebiyatlar Antolojisi, age, s. 244


Trkiye Dndaki Trk Edebiyatlar Antolojisi, age, s. 244

39

1.2.5. ada Tiyatro


Bir dier nemli tr de tiyatrodur ki Hakas mill tiyatrosu 1931de kurulmu
olup A. Topanov, ynetmen, oyun yazar ve oyuncu olarak Hakas mill tiyatrosunun
gelimesine byk katklarda bulunmutur. Belli bal tiyatrocular ve tiyatro eserleri ise
u ekildedir: A. Topanov Pilistig obah oh (1928), Hattar tii (1928); M. Kokov,
Akun (1942); M. Kiliakov Hulgalar (1952), Pyesalar (1961); V. ulbayeva
Sarnalbaan Sarn (1985).103

2. Destan Tr, Hakas Trklerinin Destanlar ve Destanclk Gelenei


2.1. Destan Tr ve Destan Tasnifleri
Trk dnyas corafyasnda dier szl edebiyat trlerinde olduu gibi destan
tr de nemli bir yer igal etmektedir. Bu yzden destan tr zerine yerli veya
yabanc birok bilim adam tarafndan tanm yaplmtr. Tabii ki biz burada bu
tanmlarn tmn vermeyip birka tanm ve tasnif rneiyle yetineceiz.
k Grip Hikyesi adl eserinin giri blmnde destanlarla halk hikyelerinin
fark ve benzerliklerini ortaya koyan Prof. Dr. Fikret Trkmen, destanlar, milletlerin
tarihinde derin iz brakm nemli olaylar harikuladeliklerle ssleyerek anlatan uzun
manzum ve mill eserler olarak tanmlamaktadr.104 Her destann ait olduu millete ve
soya has zellikler tamas, tamamen o toplumla ilikisi bulunmas mill destanlarn
olumasna neden olmutur. Mill destanlar konusundaki genel ve aklayc tanmlar ise
ve M. Fuad Kprl Zeki Velid Togana aittir. Fuat Kprl, Milli Destann
domas iin bir kavmin, medeniyet bakmndan epey aa bir seviyede olmas ve
hayatnn birtakm byk sarsntlara uramas, ok byk hadiseler lzmdr.
demektedir.105 Zeki Velid Togan ise, mill destan, tarih vakalarn tasvirden ziyde
bir milletin yksek mill duygularn inikas ettiren, tamamiyle veyahut az ok tarihe
103

Trkiye Dndaki Trk Edebiyatlar Antolojisi, age, s. 244


Fikret Trkmen; Ak Garip Hikayesi nceleme-Metin, Aka Yay, Ankara 1995, s. XI
105
M.Fuad Kprl; Milli Trk Destan, slamiyet ncesi Trk Destanlar, haz. Saim Sakaolu-Ali
Duymaz, tken Yay, stanbul 2002, s. 13
104

40

mstenit bir ideal lemi gsteren bir halk edebiyat eserinden ibaret olduunu
sylemektedir.106 Trk Edebiyatnda ilk destan tasnifi yine M. Fuad Kprl tarafndan
yaplmtr. Kprl, Trk destanlarn, bulunduu corafya ve meydana getirildii
meden seviye ve hayat koullar bakmndan gruba ayrr. Bu tasnif u ekildedir: 1)
Altay-Yeniseyi sahasndakiler, 2)Bozkrlar sahasnda meydana gelenler ve 3) Tarm-SrDerya sahasnda meydana gelenler. Altay-Yeniseyi sahas henz iptida Trk dinini
muhafaza eden aman Altay-Abakan kabilelerine mensuptur. kinci saha Moolistan,
Kazakistan ve Trkmenistan bozkrlarnda yaayan Karakrgz, Krgz-Kazak
ve Trkmen kabilelerine mensuptur. Tarm-Sr-Derya sahas, eski Ouzlarn ve
Tu-kiie siyas heyetinde bulunan mesela Karluklar gibi zmrelerin eski sahasdr.
Grld gibi tasnifte destanlarn bir grubu Gney Sibirya blgesindeki destanlar da
kapsamaktadr. Bunun iine Altay, Hakas ve Tuva destanlar girmektedir. Yine Kprl
bu gruptaki destanlarn zelliklerinden bahsederken unlar sylemektedir: tima
gelimenin pek iptida tabakalarnda bulunan aman Altay-Abakan Trklerinde bu
destan kalntlar henz Esatir=Mythologique bir mahiyette yaamaktadr.
Trk Destanlarnn Tasnifi adl makalesinde Zeki Velidi Togan Trk destanlarn
tarih devirlerden birine balanmas ilmen mmkn veyahut muhakkak olan rivayetleri
dikkate alarak tasnif eder:
1-Efrsyb-Tunga Alp: M.. 625 ylnda, Medyallarla olan savalarda hyanet
yoluyla ele geirilerek ldrlen, tarih Saka kahramanyla birletirilebilir.
2-Ouz Rivayeti: Mete ile birletirilebilir.
3-Krolu: 78. asrlarda Trkmenistan'da Crcan blgesinde yaayan SolTrkmen beyleriyle birletirilebilir. Bu slle, Emev kumandan Yezid ibn Mhelleb
tarafndan yok edilmitir.
4-ingiz
5-Temr
6-Toktam, Edge107

106
107

Zeki Veli Togan; Trk Destannn Tasnifi I, Adsz Dergis, Kasm 1972, S. 2, s. 33
Z.V. Togan; Trk Destannn Tasnifi IV, Adsz Dergi, Mart-Nisan, S. 6-7, s. 41

41

Nihal Atsz, Edebiyat Tarihi'nde Trk Destanlarna ait metinleri naklederken,


destanlarmz ait olduklar boylara gre alt grupta toplamakta ve bunlar Yaratl
Destan, Saka Destan, Kun-Ouz Destan, Siyenpi Destan, Kk Trk Destan ve Dokuz
Ouz Destan olarak adlandrmaktadr. 108
Tm Trk destanlar iin yaplan bir dier tasnif almas ise Prof. Dr. zkul
obanoluna aittir. obanolu Trk destanlarn Eski Destanlar ve Yeni Destanlar
olarak ikiye ayrmaktadr. Eski Destanlarn dairesinde Ouz Kaan, Ergenekon,
Bozkurt ve Treyi Destan gibi rnler yer almaktadr. Yeni Destanlar dairesi de
ksma ayrlmaktadr. Bunlar Arkaik Unsurlar Tayan Destanlar, Kahramanlk
Destanlar ve Tarih Destanlardr. Arkaik Unsurlar Tayan Destanlarn iine
Yaratl Destan, Altn Ar Destan, Kula Mergen Destan, Oceng Beg Destan ve
Altn s gibi destanlar girmektedir. Kahramanlk Destanlarnn iinde Manas,
Krolu, Kobland Batr, Alpama Destan ve Kulamergen Destan destanlar
bulunmaktadr. Tarih Destanlar iinde ise Battal Gazi Destan, Nzm Destan,
Edigey Destan ve Timur Destan gibi rnler bulunmaktadr.109
Dier Trk corafyasnda bulunan Trk boylarnn ve bunlarn destanlarnn da
mutlaka destan tasnifleri yaplmtr. Ancak konuyu datmamak iin burada dier Trk
boylarndan yalnzca Gney Sibirya Trk boylarndaki destanlardan ve bu destanlar
zerine yaplm baz tasnif almalarndan bahsetmekle yetineceiz.
Altay Trkleri ve onlarn yaad Dalk Altay Cumhuriyeti blgenin batsnda
bulunan ve kuvvetli bir szl gelenein yan sra, destan ve destanclk geleneine sahip
bir Trk corafyasdr. Altay Trklerinde destan tr kay rk tamlamasyla
karlanmaktadr. Bu blgenin bata destan olmak zere dier szl rnleriyle ilgili
faydal ve zengin almalar yapan Sazon Saymovi Surazakov, Altayskiy Geroieskiy
Epos adl eserinde Altay destanlarnn teekkl dnemlerini e ayrarak, konularna
gre u ekilde tasnif etmitir: A) Ataerkil Dneme Ait Destanlar B) lk Feodal Dneme
Ait Destanlar ve C) Feodal Dneme Ait Destanlar. lk grupta yer alan Ataerkil Dneme
Ait Destanlar ise, Surazakov, kendi iinde be ksma ayrr ki bunlar da u ekildedir:
108

Naciye Yldz; Manas Destan (W. Radloff) ve Krgz Kltr le lgili Tespit ve Tahliller, TDK Yay,
Ankara 1995, s. 15
109
zkul obanolu; Trk Dnyas Epik Destan Gelenei, Aka Yay, Ankara 2003, s. 48-55

42

Korkun Yaratklarla Mcadeleleri Anlatan Destanlar, Yeraltndaki lemle Mcadeleyi


Anlatan Destanlar, Kahramann Evlenmesini Anlatan Destanlar, Aile ve Sk indeki
likileri Anlatan Destanlar, stilclarla Mcadeleyi Anlatan Destanlar.110
Hakas Cumhuriyetinin gneydousunda bulunan Tuva Trklerinin destanlar da
aratrmaclar tarafndan tasnife tbi tutulmutur. Tuva Trkesinde maadrlg tool veya
maadrlg epos eklinde kullanlan kahramanlk destanlar, Tva Trklerinin inan ve
dn sistemini, gelenek ve greneklerini, sosyal hayatn, gelecee ynelik
beklentilerini ve gemite vermi olduu mcadelelerini efsanev ve kahraman bir hava
ierisinde yanstan kahramanlk destanlar, gemiten gnmze kadar toolu ad
verilen sanatkrlar tarafndan aktarla gelmitir.111 Bununla birlikte destan kelimesi
iin tooju terimi de kullanlmaktadr. Grlecei zere Tuva Trklerinde destan anlats
tek konu zerinde ekillenmekte, bu da kahramanlk destan olarak grlmektedir.
Bir dier Trk grubu olan ve 1940lardan itibaren Hakas Otonom blgesi iine
dhil edildikleri iin Hakaslarn iinde yaamakta olan or Trkleri genellikle
Hakaslarn sekiz ana boyundan biri olarak bilinmesine karlk mstakil bir destan ismi
karlna ve geleneine sahiptir. On dokuzuncu yzyla kadar Demirci (Kuznetsk)
Tatarlar, Kondom Tatarlar ve Mrass Tatarlar diye adlandrlan bu kk Trk boyuna
or adn ilk defa Radloff vermitir.112 orlar, destan trnn karl olarak kay
terimini kullanrlar ancak bunun yannda nartpak, nbak, narpak ve rek terimleri
kullanlr. Ayrca or destan geleneinde kay rek terimi ile birlikte Sibiryadaki dier
Trk boylarnn destanclk geleneklerinde grlmeyen kay koms terimi de vardr ki,
bu terim, destann kopuz eliinde ark olarak sylenmesini ifade etmek zere de
kullanlmtr.113 or Trklerinin kahramanlk destanlar, A. . udyakov tarafndan
destanlarda ele alnan konular ve tipler bakmndan drt gruba ayrlmtr: 1) ok eski
dnemlere ait, bahadr avclar hakknda anlatlan destanlar: Ak-Kan, Ak-len vd.
Bunlar, arkaik tabakaya aittirler ve Altay Trklerinin av ve avclkla ilgili destanlarna
benzemektedirler. 2) Daha ge dnemlere ait saysz destan: Kan Pergen, a Kaya vd.
Bunlar, bahadrlar ve kabileler aras savalar anlatan destanlardr. 3) Sosyal ilikileri,
110

brahim Dilek; Altay Destanlar I, TDK Yay, Ankara 2002, s. 20


Metin Ergun- Mehmet Aa; Tva Kahramanlk Destanlar I, Aka Yay, Ankara 2004
112
M. Ergun; age, s. 13
113
M. Ergun; age, s. 23
111

43

bahadrlarn hara alan kaanlara kar yrttkleri mcadeleleri ve bahadrlarn


yoksullar gzetip kollamalarn anlatan destanlar: Altn Srk vd. 4) Destanclar,
arkclar ve mzik aletleri hakknda destanlar. Bu tr destanlarda destanc ve
arkclarn toplum ierisinde byk neme sahip olduklar anlatlmakta, onlarn
faaliyetleri ve lmleri konu edinilmektedir. udyakov, bu tr bir snflandrmann
btn or destanlar bir araya getirilip incelenmedi iin imdilik kaydyla artl
bir ekilde yapldn sylemektedir.114
2.2. Hakas Trklerinin Destanlar ve Dier Kahramanlk Anlatmalar
Abakan Tatarlarnn doudaki btn dier kardelerinden ayran stn zellik,
onlarda epik iir, vezinli olarak sylenen masal ve destanlarn tekml etmi
olmasdr,115 diyen Wilhelm Radlov, destanclk geleneinin yava yava snmeye
balad on dokuzuncu asrda bile Hakas Trklerinin ne denli zengin bir rn
yelpazesine sahip olduunu bu szlerle aklamaktadr.
Blgenin bir dier Trk boyu olan ve dier gruplardaki gibi zengin bir szl bir
edeb gelenee sahip olan Hakas Trklerinin destan ve destanclk gelenei konumuzun
asl ksmn tekil etmektedir. Destan tr Hakas Trkesindeki alpt nmah ile
karlanmaktadr. Alpt yiitlik, kahramanlk; nmah ise masal, hikye, efsane
anlamlarna; anlamlarna gelmektedir.
Ulaabildiimiz tm kaynaklarda Hakas Trklerindeki destan karl alpt
nmah

iken

M.D.

Karaketovun

Traditisionney

Obryadavo-Kultuey

Jizni

Karaayevtsev adl eserinde Kafkas blgesi destanlar olan Nart destanlarn Trk
meneli olduunu iddia ederken, Hakaslarn, orlarn ve Sagaylarn da kendi
kahramanlk destanlarna nart pak adn verdiklerini; Nart sznn Trke kkenli
olduunu ve bu ismin Trk boylarnn Orta Asyadan batya gleri srasnda
Kafkasyaya tandn syleyip Hakas Trkleri arasndaki destan trne karlk olarak
bu kelimenin varln belirtir.116

114

M. Ergun-M. Aa; age, s. 33


Wilhelm Radlov; Sibiryadan I, MEB. Yay, stanbul 1994, s. 146
116
Ufuk Tavkul; Karaay-Malkar Destanlar, TDK Yay, Ankara 2004, s. 12
115

44

Destan trnn Hakas Trkesindeki karlna baktmzda bu destan


konularnn atsnn kahramanlk anlatmalar olduunu grmekteyiz. Ulaabildiimiz
kaynaklar iinde farkl konular tayan (ak, tarih vd.) destan trne rastlayamadk.
Tabii bu Hakas Trklerinin szl anlatmalarnda bu veya benzer konularda teekkl
etmi anlatmalarn olmad anlamna gelmemektedir. Bunun yannda kahramanlk
konularyla birlikte tarih ve tarih-kahramanlk konularna deinen baka trler de
mevcuttur. Bunlar destanlarla ayn konulara sahip olan; ancak ekl zellikler
bakmndan destanlardan ayrlan mensur yiitlik ve tarih anlatmalardr. Bunlardan ilki
Maatlardanar storiya Kip-oohlardr. eriinden yukarda bahsettiimiz bu trn en
bilinenleri ce Matr (Pig), Kn Ar, Sibicik le Sibdeyek, Abahay Pahta, Aat Palaz
Hubay Hus le r Tohn ve Hoshar Alptr. Aada bahsettiimiz ve Radlovun
derledikleri arasnda bulunan Sunu Matr ile Tasha Matr da ekil ve muhteva
bakmndan maatlardanar istoriya kip-ooh hatrlatmaktdr. Her ne kadar kahamanlk
konulu mensur anlatmalar olsa da bu tr, baz zellikleriyle masallardan ve alpt
nmahlardan ayrlmaktadr: Hakas Trkleri arasnda alpt nmahlarn (kahramanlk
destanlar) dnda bir de matrlardaar istoriya kip-oohtar (batrlar hakknda tarih
efsaneler) vardr. Bu destan tr, Kazak ve Tatar Trklerindeki tarih epos ya da tarihi
dastanla ayndr ve burada daha ziyade XIII-XVII. yzyllardaki Moollarla ve Cungar
hanlaryla yaplan mcadeleler sz konusudur. Geri, alpt nmahlarda da istilac
hanlara kar yrtlen mcadele nemli bir yer tutmaktadr. Alpt nmahlarda
yabanc istilaclarn tarih kimlikleri dile getirilmemekte ve bunun yerine ayna ikter,
krnmester, ir abzndaglar diye adlandrlmaktadrlar. Alpt nmahlar, arkaik
epos zellii gsterirken (Jirmunskiye gre bogatrskaya skazka-kahramanlk masal)
matrlardaar istoriya kip-oohtar tarih ve realist izgiler sergilemektedirler.
Bunlarda, fantastik masallarn konular ve unsurlar, alpt nmahlarda olduu gibi
sklkla deil, seyrek bir ekilde grlmektedir. Matrlardaar istoriya kip-oohtarnda
gerekten yaam kahramanlar, yaanan olaylar ve gerek yerler karmza
kmaktadr. Bu tre rnek olarak, Hakaslar arasnda oka bilinmekte olan ce Pig
ve ce Matr vd. hem nesir hem de nazm eklinde hayclar ve nmahlar tarafndan
terennm edilmektedir. ce Pigde bir avc olu ve sradan bir insan olan ce

45

Pigin Mool hannn olu olan Tashaa Matra kar yrtt mcadele
anlatlmaktadr.117
Bir dier mensur ama kahramanlk konulu tr kip-ooh adn verdiimiz
efsanenin konusuna gre farkllk arz eden eidi olan Haraooh; szl anlat ve vuku
bulan olaydr. Hakasyann Rus hkimiyetine girmesinden 1917 Ekim htilaline
kadarki zaman dilimindeki balca olaylar ve kahramanlar hakkndaki anlatlar iine
alan eceredir. rigooh ise halkn hafzasndan silinmeyen nemli tarih olaylar ve
gemi dnemdeki hrete kavumu hkmdarlar ile kahramanlar hakkndaki
efsanelerdir.
Konular

bakmndan

hibir

farkllk

gstermeyen

alpt

nmah

ile

maatlardanar istoriya kip-ooh, hara-ooh ve irig-ooh trleri arasndaki farklln en


byn bunlarn ekilleri oluturmaktadr. Yine destan syleme geleneinin on
dokuzuncu yzyldan itibaren iyice azalmas, hayc ad verilen destan icraclarn yava
yava nmahlara (masalclara) veya tahpahlara dnmesi vb. sebepler, alpt
nmahlarn asl manzum ekillerinden yava yava syrlarak mensur trlere
dnmesine sebep olmutur.
Trk destanlarn cihetleri bakmndan dou ve bat kollar olarak iki ksma
ayran Fuzuli Bayat, Dou Trklerinin destanlarnn genel zelliklerini ana hatlaryla ve
geni bir ekilde yle sralamaktadr. Biz burada Hakas Trklerinin, bu cihet
bakmndan douda yer almasndan dolay Fuzuli Bayatn bu sralam olduu genel
zellikleri olduu gibi almay uygun bulduk: Trk destanclnn dou kolu, somut
ekilde birka zellii ile bat kolu destanlarndan farkllar. Sylemek gerekir ki,
Dou Trklerinin epik geleneine dhil olan Yakut, Tuva, Altay, Hakas, or
destanlarn tetkik eden eserlerde bu veya dier karakteristik zellie dikkat edilse de,
bu aratrmalar genel olarak Trk epik medeniyetinin, dou destanclnn zelliklerini
sistemli bri ekilde amaya hizmet etmez. () Btn bunlar gz nnde bulundurarak
Trk destan geleneinde dou kolunu karakterize eden zellikleri aadaki ekilde
sistemletirdik;

117

M. Ergun-M. Aa; age, s. 32-33, 29 nulu dipnot

46

1- Dnyann l blm ve aralarndaki snr ortadan kaldrlp destan


kahraman her dnyada serbest ekilde faaliyet gsterebilir. Bu halde kahraman
arabulucuk fonksiyonunu da kendi zerine alm olur.
2- Kahraman, ecdat, ilk insan, ilk meden olgularn yaratcsysa demek ki o
Tanroludur. Onun Tanrolu olmasn gerektiren baka unsurlar da bu destanlarda
olduka sk grlr. Mesela kahraman ok zaman meden akitlerin, baz merasimlerin
tesisisi, ilk icracs olarak ortaya kmaktadr.
3- Mene mitleri dou kolunu oluturan destanlarda yaygn olarak ilenir.
Tayfa-uruk mnasebetleri, ataerkil boy mitolojisi, animistik grler, sk sk bavurulan
konulardr.
4- Kahraman, ruhlarla, da, orman iyeleri, gk sahipleri ile ak ekilde iliki
kurabilir. ok zaman o, ba ruhlarn (Mesela Ulu Toyonun, Kuday Baksnn,
Kudayn, Erlikin, Korbustann) emrine tbi olmak istemez, kt ruhlarla
mcadeleye giriir, kendi aln yazsna bile isyan eder.
5- Arkaik destanlarda esasen ana, bac, bazen de erkek kardeten ibaret kk
bir cemiyet tasvir olunur. Bu cemiyette ok vakit ein ya da bacnn veya anann
hyaneti, gelecek hadiselerin inkafn temin eder.
6- Arkaik yapl destanlarda devlet kurmak veya cihangirlik lks yoktur.
Arkaik destan kahraman han veya hanlar han unvan tasa da bu destanlarda ftuhat
ideolojisine rastlanmaz.
7- Arkaik destanlarda egzogami bir evlilik sz konusudur. Egzogami evliliin
ortaya kmas ile kabilelerin oluma sreci balar. Toplumun hkim ve tbi olanlar
ksmna blnmesi de egzogaminin ortaya kmasyla balar.
8- Bu tip destanlarda lp-dirilme olgusu (ikinci defa doma) aman
mitolojisinde olduu kadar gldr. lp-dirilmede Yer-Anann gnderdii bakire
kzn itiraki zel bir durum olarak ne karlr. Bu destanlarda bazen lmle yaam,
tabiatla toplum arasnda snrn ortadan kaldrld da grlr.
9- Arkaik destanlarda bedi-estetik bir biimde kahraman deil, ahlak normlar
tasvir edilir. Klasik destanlarda grlen destan kahraman arkaik tipli destanlar iin
karakteristik deildir. Kahraman byk bir lde kabul edilmi normlarn aksine

47

faaliyet gsterir veya normlar bozulur. Bu ise ahlak normlarn bozulmasnn nelere
mal olduunu gstermek iindir.
10- aman efsanelerinde, masallarda olduu gibi arkaik destanlarda da
dnm, geni bir ekilde ilenmitir. Kahraman istedii kla girebildii gibi kt
varlklar da byle bir sihir bilgisine sahiptir. Bu ise sihrin dnm motiflerinde
oynad role iarettir.
11- Arkaik destanlarda fizik g ayn zamanda sihr bir gtr.
12- Arkaik destanlarda sanatsal unsur olarak merasim mitlerinin geni bir
ekilde kullanld grlmektedir. Bununla beraber sihir, animizm, bitki meneli mitler
de olay rgsnn kurulmasnda yer almaktadr.
() phesiz Sibirya, Altay-Sayan Trklerinin destanlarnda arkaiklik yalnz
destann yapsna gre (olay rgs, dil, karakterlerin yar ilah-yar insan meneli
olmas vs.) deil, sanatsal yapsna hem de medeniyet tipinin benzerliine gredir. Tabii
ki yerine ve ilevine gre arkaik destanlar tayfa birliinin gl olduu alarn
mahsul olarak ortaya kar.118
2.3. Hakas Destanclk Gelenei ve Destan cras
Hakas Trklerinin destanlar kadar bunlarn icralar da nemli bir yer
tutmaktadr. Hakas alpt nmahlarn hayc ad verilen kiiler icra etmekte ve destan
okuma iine de haylamak ad verilmektedir. Hay, bir tr makaml, ezgili ses demek olup
gsten, grtlaktan karlan sese verilen addr. Ancak baz kaynaklarda hay ()
grtlan zel bir biimde kslmas ve azn biraz almas ile sylenen bir tr olarak
gsterilmektedir.119

Karl Reichl ise kelimenin etimolojik ve semantik ynn u

ekilde aklamaktadr: (...) gay kelimesi olduka ilgi ekicidir. Sar Uygurlarn
konutuu Trkede (Sar Uygurlarn Trkesi, in snrlar iindeki Ganzu ve
Kinghai blgelerinde konuulan bir Trk lehesidir) gay; by, cezp etme, hastala
sebep olma, bir amann ruhu, perisi anlamlarndadr. Kelimenin bu anlam, onun eski
bir anlam olmak zorundadr ve bu anlam aatay Trkesindeki gay; kehanet,
118

Fuzuli Bayat; Ouz Destan Dnyas, Ouznamelerin Tarhi, Mitolojik Kkenleri ve Teekkl, tken
Neriyat, stanbul 2006, s. 175-176
119
G. Killi; agm, s. 72

48

kader ve gay salmak, bir kiinin hastalna sebep olma kelime ve anlamlaryla da
ilikili hale getirilebilir.120 Ayn anlam benzerlii Hakas Trkesindeki nmah; (hikye
ve masal) kelimesi iinde geerli olabilir: aman ve destan anlatclarnn faaliyetlerini
ifade eden anlamlarn benzer bir kombinasyonu, masal anlatmak, amanlatrmak
anlamna gelen, Tunguzca bir kelime olan Nimnada bulunur. Bu kombinasyonun
izleri, masal, bilmece anlamlarna gelen uva Trkesinde kullanlan bir terim olan
yumahda da bulunur ki, bu, by anlamna gelen Yumdan tretilmi, byc,
sihirbaz anlamndaki, Yuma gibidir.121
Yukardaki ifadeyi dua, alk anlamlarnda Dede Korkut Hikyelerinde de ym
vir- eklinde grmekteyiz: () Ym vireyim hanum: Karlu kara talarun yklmasun,
klgele kaba aacu kesilmesn, kamn akan grkl suyu kurmasun, kdir Tar
seni nmerde muhtac itmesn, apar-iken a boz atu bdrimesn, alanda kara
Polat z klcu gedilmesn, drtir-iken ala gnder uvanmasun, a sakallu baba
yiri umak olsun, a prekl ana yiri behit olsun, ahr so aru imandan ayrmasun,
amin diyenler dizar grsn, a alnuda bi kelime dua klduk kabul olsun, Allah viren
umudu zilmesn, ydursun dridrsn gnahuuz ad grkl Muhammed
Mustafa yzi suyna balasun hanum hey.122
Destanlar hay uslyle yani haylayarak syleyenlere, anlatanlara da hayc
denir.123

Hakas Trklerine ait efsane metinlerinde de hayclk geleneinin tarih

seyrinden ve yaylma sahalaryla ilgili bahisler bulunmaktadr: Ojenbege dair efsane,


geni olarak yaylm olan mzik aleti athan (adgan) ve onu kullanma ynteminin
kahramanlk destanlarnda boazla ark syleme geleneinin (hay) Krgzlardan kalma
miras olduunu bildirirler. Boazla ark syleme; Hakas Hay arklarnn biz
zelliidir ve bu her zaman athann yardmyla sylenmektedir. Buna benzer folklorik
eserleri sylerken kullanlan yntem Sayan-Altaydaki dier Trk halklarnda; zellikle
onlarn ierisindeki Tuvalarda vardr ve farkl seslerin karld Hoomey denilen
arks farkllk gstermektedir. Ruslarn ezelki yerlileri, yani aldonlar Hakaslarla 250
sene komu yaamalarna ramen bu sanat benimsememiler. Rus edebiyatnda
120

K. Reichl; age, s. 64
K. Reichl; age, s. 63
122
Muharrem Ergin; Dede Korkut Kitab I Giri-Metin-Faksimile; TDK Yay, Ankara 1997, s. 115
123
Metin Ergun; Hakas Hayclar, Trk Dnyas Dil ve Edebiyat Dergisi, S. 1, Bahar 1996, s. 121
121

49

boazla ark syleme ilk defa 1831de . Pestovun iirlerinde grlmektedir. Profesr
B.. Tatarinsev Sayan-Altay Trklerine ait boazla ark sylemenin XVI-XVIII.
asrlarda boylarn ekillenmesiyle birlikte ortaya ktn ileri srmektedir. Ayn
vaziyette hrltl sesle sylenen Hakas hay, iir sanatnn Hongorayda balandn
kesin olarak kantlamaktadr. Mzik aletlerinin ilk nce Kongray-Sagay lkesinde
ortaya kt ve Dal oryaya Hrgshooraydan gelen hayn koruyucu ruhlarn
meydana geldii konusundaki Altay efsaneleri bunun dolayl kant olabilir. Hakaslarn
athann yardmyla boazla sylendii arklar, Hongoray Siyas ttifak kurulduu
dnemde ortaya kan kahramanlk destanlaryla sk iliki ierisindedir. Mesel;
Alptknmaklarda yle anlatlr: Yeryz olutuu zaman ilk nce yumuak bakr
ortaya kt. Altay dalarnda, Aksuunun kylarnda pek ok hayvan otlar ve orada
Hongorayn yce soylu halk yaar. Haylar ilk nce kutsal bir zellikteki eyi ifade
edip efsanedeki gibi Hakaslarn atalarnn, ortaya kan (Tageezi) da koruyucusuyla
irtibat kurma arac olmutur. Da koruyucular kimseye grnmeyerek Masalc
Haycnn yannda toplanarak onun byleyici boaz sesini, iirlerinin gfte ve
bestesini zevkle dinlerlermi. Hayn ortaya kmas Krgz Devletinin (VI-VIII. asrlar)
ilk devri ile ilgili olabilir. Dmanla sava meydannda arprken gerekirse haylarn
benzersiz korkun sesi dmann psikolojisini bozmak iin kullanlabilir.124 Hayclar,
sahip olduklar yetenee, icra kuvvetine gre hayclar; ulug hayclar, kiig hayclar ve
hurug hayclar olmak zere e ayrlmaktadr. Ulug hayclar (usta hayclar);
hayladklar alpt nmahlar son derece usta bir ekilde anlatan, grtlan ok iyi
kullanan, anlatt epizottaki olaya uygun sesler karp o havay jest ve mimikleriyle en
iyi ekilde yanstan, sadece sesiyle deil artistik hareketleriyle de dinleyicileri kendisine
odaklayan hayclardr. Ulug hayclarn icralar srasnda dinleyiciler onu tevik ve tahrik
eden seslenmelerde de bulunurlar. Dinleyiciler, Hayda ahs alp, kstig, uuuh! (Ne
kadar iyi, kahraman alp, yiit, uuuh!) demektedir.125 Bir dier hayc grubu kiig
hayclar olup bunlar da ustalar olan ulug hayclardan ne duyduysalar onlar icra eden,
kendilerinden pek bir ey katmayp usta mal satan hayclardr. Kiig hayclar,
anlatacaklar alpt nmahlarn tm epizotlarna vakf olmayp, artistik yetenekleri de
124
125

V. Ya. Butanayev-I.I. Butanayeva; age, s. 107-108


M. Ergun; Hakas Hayclar ve Hayclk Sanat, Milli Folklor, S. 19, s. 25

50

pek olmayan kiig hayclarn ekserisi athan almadan destanlarn icra ederler.126
Hayclarn arasnda son grupta bulunan ve pek de mspet zelliklere sahip olmayan
hayc topluluuna ise hurug hayclar ad verilmektedir. Hurug hayclar destanlar iyi
anlatamayan, aktrlk yetenekleri olmayan, epizotlar kartran, homus almasn
bilmeyen, ou zaman da destanlar mensur olarak anlatan hayclara denmektedir.127
Dinleyiciler, ulug hayclarn icralar srasnda beenilerini dile getirmek iin baz
szlerle nasl ki haycy tevik ve tahrik ediyorsa, hurug hayclarn icras srasnda
dinleyiciler alpt nmahn anlatmn beenmedikleri iin haycy tahkir eden baz
szlerde bulunurlard: nek ili irep tur; abaa ili kistep tur (nek gibi baryor, iki
yandaki tay gibi kiniyor) ve aday ili irepe (it gibi uluyor) vb.
Hakas hayclarnn ekserisi erkek hayclardan olumaktadr. Bunun nedeni
gelenekte kadnlarn hayclk yapmasnn yasak olmas ve bu durumun iyi
karlanmamasdr. Kadnlar ancak nmah (masalc) olabilirler. Bunun en somut
gstergesini de yukarda temsilcilerini verdiimiz masalclardan anlamak mmkndr.
Bununla birlikte gelenein artk yava yava bozulduu on dokuzuncu asrda kadn
hayclarla da karlalamak mmkndr; fakat erkek hayclarla kyaslandnda bu
oran nispeten dktr.128
Hakas Trkleri arasnda on dokuzuncu ve yirminci asrda yaam belli bal
hayclar ve onlardan derlenen alpt nmah ve nmahlar u ekilde sralamak
mmkndr:
Semyon Prokopyevi Kadev (18851977) ---- Altn Ar, Han Kiegey, Kn
Tengis, Ay Huun
Pyotr Vasilyevi Kurbijekov (18911967) ---- Han Mirgen, Altn Po, Sayn
Han, Kurgulday
Makar Konstantinovi Dobrov (19031970) ---- Altn s, Han Mirgen, kiah
Oy Hulun, Aydolay
Vasiliy Aleksandrovi Kaylagaev (18601962) ---- Al Atl Altn Tay, Al Atl
Nun Mergen, Sar Atl Han Mergen, Taralday Han, Ay Han
126

M. Ergun; Hakas Hayclar, Trk Dnyas Dil ve Edebiyat Dergisi, S. 1, Bahar 1996, s. 123
M. Ergun; agm, s. 123
128
M. Ergun; Hakas Hayclar ve Hayclk Sanat, Milli Folklor, S. 19, s. 25
127

51

Homutay Bastayev (19081974) ---- ki destanla otuz kadar hikye ve masal


derlenebilmitir.
Nikita Yegorovi usteyev (19031979) ---- Sar Atl Han Mergen, Ah Han
Pavel Afasanevi Sagalakov (18741965) ---- Alp Harat, Hoten Han, Han Tigir,
Ah Sagal
Porlat Borgoyakov (18701966) ---- ibet Mirgen, Kureldey Mirgen
Pavel Vasilyevi Todanov (19061970) ---- Han Hrotay, Hara Atl Hara Han
Vasilyevna Paraskovya Sulekova (19141970) ---- eek Han, Beyaz Atla Gk
At, Haldama, Altn Seyzen
Anna Vasilyevna Kurbijekova (19131990) ---- Han Mirgen 129
Yukarda grld zere, yukardaki listenin sonunda iki tane de kadn hayc
bulunmaktadr ve bu kiilerden de destanlar derlenmitir.
Alpt nmahlarn icras esnasnda dikkat edilmesi gereken bir nokta da icra
mekn ve zamandr. W. Radlovun Abakan Tatarlarnn destan iir anlatm
hakkndaki kaytlarna gre, kahramanlk masallar normal olarak akamlar, zellikle
sonbaharda av gezilerine katlanlarn akam vakitlerini geirebilecekleri kamplarda
anlatlr. Radlov; atele aydnlatlan ve dikkatle dinleyen kalabalk tarafndan etraf
evrelenen anlatc, bir ressam tarafndan portresi yaplacak kadar kayda deer bir
eydir diye ilave eder.130
Alpt nmahlar bir edeb tr olmann yan sra bu blge insanlar iin kutsal bir
anlatm olmakla birlikte ayn zamanda ava ktklarnda, avn bereketli gemesi iin
tayga eezine dua emsalindeki bu alpt nmahlar okunur. Hakaslar, hikye anlatmaya,
benzer ekilde dalarn koruyucu ruhuna u szlerle hitap ederek balarlar: Dinle ve
bize daha fazla hayvan ver ve biz sana daha fazla masal anlatacaz. Avda baary
salamak iin, bir anlatc, avlanmaya gtrlebilir. Hikye anlatmayla ilgili zel
tabular vardr ve buna bal olarak av treninde gndzleri ve yaz aylarnda anlatm
yasaklanmtr. [Masal kelimesiyle kahramanlk masallar kastedilmitir yani destan
iir trne giren anlatmalar. Trayakov, Hakas kaynak ahslarndan birine dayanarak
der ki; olaan masallar herhangi bir zamanda anlatlabilir; fakat kahramanlk
129

M. Ergun; Hakas Hayclar, Trk Dnyas Dil ve Edebiyat Dergisi, S. 1, Bahar 1996, s. 124-129

130

K. Reichl; age, s. 97

52

masallar veya iinde koruyucu ruhlardan bahsedilen masallar anlatmak sadece zel
zamanlarla snrlandrlmtr.]131 Haylanan alpt nmahlarn veya dier av treni
anlatmalarnn zel bir zaman diliminde ve zellikle de geceleyin terennm edilmesi
amanlk rit ve trenlerinin geceleyin yaplmasyla da ilikilidir.132 Bu durumu Wilhelm
Radlov ise u ekilde betimlemektedir: Kahramanlk destanlar, Altayllarda olduu
gibi az iinden, umumiyetle akamlar ve bilhassa sonbaharda damlarn av esnasnda
geceledikleri kararghlarda sylenmektedir. Merakl dnleyici kitlesi arasnda ate
ile aydnlatlan arkc, bir sanatkrn tasvirine lyk bir manzara tekil etmekedir.133
or Trklerinde de gndzleri kay sylemenin yasak olmasyla ilgili olarak
gelenekte baz inanlar vardr. Gndz kay kaylayan kay, kay iyesinin gazabna
urayp akln kaybedebilir. Kay iyesi, gndz kay syleyip dinleyenleri cezalandrr;
bu yzden bunlar mutlaka gece sylenmelidir.134 Avclar avn kutsaycs ve
bereketlendirici ruhlarna sayglarn sunmak amacyla beraberlerinde destanc ve
hikyeciler de gtrlrd: Son zamanlara kadar avclkla geinen or Trkleri orman
ruhlarna ok nem verirler. or avclarnn inanlarna gre bu ruhlar avcnn temiz
ve doru sle bulunmasn isterler; avc ava kaca gn cins mnasebette
bulunmamaldr. Avclarn evde kalan aile yeleri de temizlie riayet etmelidir. Avclar
dnnceye kadar obada oyun, akalama, elence yasaktr; nk orman ruhlar byle
eylerden holanmazlar. Bununla beraber bu ruhlar avclardan hikyeler, masallar
dinlemeyi severler. Hele mstehcen hikyeler pek holarna gider. Bunun iindir ki
avclar yanlarnda bir usta hikyeci bulundururlar. Bu hikyeci avdan avclar kadar
hisse alr. Herhalde bu hikyeci roman ruhlariyle iyi geinmeyi salayyan kam
(aman) roln ifa etmektedir.135
Bu kutsallk durumu yalnzca Hakas Trkleri arasnda deil dier Gney Sibirya
Trk boylarndan olan Tuva ve Altay Trkleri arasnda da bulunmaktadr. Tuva
Trklerinin destan anlatclar olan toolular da ayn davranlar gstermitir:
Toolular, tpk dier Gney Sibirya Trklerinin destanclar gibi, anlattklar destan ve

131

K. Reichl; age, s. 98
Mircea Eliade; amanizm; ev. smet Berkan, mge Kitabevi; Ankara 2006, s. 217
133
W. Radlov; age, s. 147
134
M. Ergun; age, s. 27
135
A. nan; Tarihte ve Bugn amanizm Materyaller ve Aratrmalar, TTK Yay, Ankara 2006, s. 63
132

53

masallara kar sonsuz bir hrmet sergilemilerdir. Tpk Altay, Hakas ve or


Trklerinde olduu gibi, kahramanlk destanlar toolular tarafndan oklukla geceleri
anlatlmtr. Toolu, destan ve masal eksik anlatmamakla unutmamakla ykmldr
ve anlatt destan ve masal ilah bir metin gibi alglamak zorundadr. Anlattklar
metinleri eksik anlattklar, unuttuklar ve onlara kar saygszlk ettikleri takdirde
toolularn tool eezi tarafndan cezalandrlacaklarna inanlmtr. Destanclarn
destan metinlerini eksik ya da yanl anlattklarn takdirde iyeler (tayga eezi vs.) ve
destan kahramanlar tarafndan cezalandrlacaklarna dair inan, Krgz, Altay,
Hakas, or Trkleri arasnda da yaygndr.136
or Trklerinde ise destan anlatcs anlatt metni bir ilah metin gibi terennm
eder ve sanki bir din metni tecvid eder gibi kendisini, anlattna iyice kaptrr:
Destancnn destan terennm ederken gzlerini kapatmas ve kendini btnyle destana
ve destan kahramanna kaptrmas hususu, or Trklerinin kaylarnda da grlen bir
eydir. or Trklerinde, destan anlatm srasnda sadece destanc deil, dinleyiciler de
gzlerini kapatmaktadrlar: Kahramanlk destanlar kaylar tarafndan sylenir.
Bunlardan her biri kendi anlatm tarzna sahiptir. Destan sylemeye or Trkesinde
nbak salrga (destan koymak) ya da nbak zarga (destan gnderme)
denilmektedir. Destanclar sk sk Men nbak ustkamda sagjm nbak-pa aylan
parbs-a (Ben size destan anlatrken aklm dnerek destanla birlikte gidiyor.), Me
sagjm nbak colu-ba pard (Benim aklm destan yoluyla gitti.) demektedirler. Bu
konuda udyakov unlar yazmaktadr: or Trk kaylarn kendi ifadelerine gre
kaylar, kay eliinde kahramanlk destan terennm ederlerken kahramann yolunu
grmektedirler. Bu durum Drenkova tarafndan bizzat kaylarn ifadelerine gre
aktarlmtr: Destan anlatrken aklm da dne dne destanla birlikte gidiyor. Ya da
Aklm da destann yolunu tutmu. dncesi olarak, destann btn epizotlar kapal
gzlerle daha iyi grlmektedir. Bu yzden kaylar, destan anlatrken gzlerini
kapatrlar. Ayn ilemin dinleyiciler tarafndan da yaplmas gerekirdi. F. Ya. Konun
ifadesine gre, destanlar eskiden hep byle yani sessizlik ierisinde dinlenirmi. Kay
ile dinleyiciler bir btn olutururmu.137
136
137

M. Ergun-M. Aa; age, s. 73


M. Ergun-M. Aa; age, s. 73

54

Yukardaki zellikler Dou Trklerinin destanlarnn ritelden kopmadklarn


da gstermektedir. Bu destanlarda ritel-mitolojik unsurlarn okluu da bununla izah
olunur. Arkaik destanlarn ou, mesela Yakut, or, Hakas, Altay vb. eski alarda ve
ksmen de imdi avda okunur. Bununla olonhistler, kaylar (Sibirya ve Altay-Sayan
syleyici-ifac tipi) orman ruhunu yumuatr, avn uurlu olmasn temin ederler.138
Alpt nmahlar birtakm mzik aletleri eliinde icra edilmektedir ki Hakas
alpt nmahlarnn haylanmas srasnda ounlukla athan ve bunun yannda homus
ad verilen bir mzik aleti kullanlmaktadr. athan, ahap bir kaidenin stne yedi veya
alt tane kln arasna geirilen ak kemikleriyle, yere yatrlarak alnan bir mzik
aletidir. Yataan eklinde Anadolu Trke'sine evirebileceimiz alg, yatay bir
rezonans kutusu zerine gerilmi yedi telden oluan bir algdr. Saha-Yakut, Hakasya
ve Altaylar'da da ayn isimle kullanlmaktadr. Teller koyun veya kei barsandan
yaplr. Eik olarak koyunun ak kemikleri kullanlr. (eik-ak) Akort bu eiklerin yer
deitirilmesiyle salanr. alclar bazen parmaklarna boynuz veya hayvan
trnandan mzraplar takarlar. Gnmzde yaplan adaganlar metal telli ve sabit
eiklidir. Teller pentatonik ses srasyla akord edilir.139 Homus ise yalnzca Hakas
Trkleri arasnda deil, dier Trk boylar arasnda oka kullanlan bir mzik aletidir.
Kopuz algs iin mzikolog rfan Grdal unlar sylemektedir: Hakas evresine ait
bir baka algy, Verkov yaynlamtr. Koms adndaki bu alg, iki veya tellidir.
Altay evresinde tobur denen alg ile Tuva'daki Topuur adl alglarla ayndr.
Teknesi ve sap ayn ktkten karlr. Alt ksm koyun veya geyik boynuzu ile kaplanr.
Perdesizdir. Telleri at kl veya koyun barsa (kiri) ile yaplr. Alt teli, st tele gre
belidir. 7080 cm kadar uzunluktadr. Buna benzer alglar Orta Asya'nn birok
blgesinde

kullanlmakta

fakat

farkl

isimlerle

anlmaktadr.

Kazak ve Krgz bakslarnn kullandklar alglarn ismi de kopuz'dur. Ancak bu


kopuzlar yayla alnan bir eit kemenelerdir. Saka-Yakut blgelerinde de sz kl
khomusla ayn ailedendir. slamiyetin kabulne kadar bakslar kl kobz adndaki bu
alg ile ayinlerini gerekletirirlerdi. Krgzlar parmakla aldklar uzun sapl telli
alglarna
138
139

da

kopuzla

ayn

szckten

gelen

komuz

denilmektedir.

F. Bayat; age, s. 165


rfan Grdal; Kopuz ve Trk Dnyas Halk alglar, Trkleri Ansiklopedisi, C. 19, s. 106

55

Kopuz ad ok eitli alglara isim olmusa da Orta Asya'nn her yerinde kopuz ismiyle
anlan tek bir alg var ki o da az kopuzudur. Saha-Yakut dilinde khomus, Tuva
evresinde demir khomus, kuluzun khomus ve art khomus, Kazaklarda, ankobz,
Krgzlarda ooz(az) komuz, Bakrt ve Tatarlarda kubuz, Trkmenlerde gopuz,
zbeklerde ang kobuz adyla bilinen az tamburas ya da batllarn jew's harp
dedikleri algdr. En eski kopuz bu alg m idi bilinmiyor ancak kopuz adyla en
yaygn olan alg olduunu gryoruz. Kopuz ad daha sonralar alg anlamnda
kullanlmaya balam ve genellikle nne bir szck eklenerek zel bir alg ad
almtr. (Klkopuz, simkopuz, demirkopuz, narkopuz, ygakomuz, kuluzun khomus vs.)
Mahmut Ragp Gazimihal, kopuzu telli bir alg olarak akladktan sonra zamanla okla
alnmaya balandn ve muhtemelen bundan sonra oklu kopuz ya da sadece oklu
denilmi olabileceini belirtiyor. Ikl adnn da buradan geldiini ileri sryor ve
unlar yazyordu: " Eski bir Trkistan seyahatnamesinde iki kll olan oklu bir algnn
ad latin harflerince igil imlasyla alnmtr. Fransz musiki yazar Albert Soibes
kaynak gstermeksizin yle diyor "kele yayl bir algdr; u Sibirya ve Mool
snrlarnda kullanlmtr." Bozuk imlalarla yazl kelimenin kl ile olan ilgisini ister
istemez hibir batl iktibas bilemezdi: Trkolog deillerdi." Gazimihal burada ok
nemli bir ipucuna yaklam ancak ikele sznn ikili, igil sznn ise iki kl anlamna
gelebileceini

fark

edememiti.

Trkler alglarn adlandrrken, yaygn olarak tel saysndan yola kyorlar,


iki+kl=igil, ikili, iftetelli, ikitelli, telli gibi Trke adlarn yan sra dutar, setar,
etar gibi Farsa isimler de kullanyorlard. Bu alg adlandrma gelenei de kl
sznn iki kll kknden gelmi olma ihtimalini glendirmektedir. Anadolu'da
kemenelerin tel saylar e ktktan sonra kl ad da kullanlmaz olmutur.140
Wilhelm Radlov, uzun mddet yapt Sibirya gezilerinde yukarda mezkr
mzik aletlerinden de bahsetmitir: Abakan Tatarlar musikiye bat komularna
nazaran daha fazla dkndrler; nk drt eit musiki aletleri vardr. Burada
Altayllardan bahsederken anlatm olduum ney ile gitaradan baka kemana benzeyen
kobs ile f vaziyette kullanlan ve tgattagan ad verilen bir nevi harp da grdm. Derin
bir kazan eklinde olan kobsn uzun bir sap vardr. Bu aletin ihtizaz zemini, kutu
140

. Grdal; agm, s. 106

56

zerinde geirilmi parmen gibi bir deriden ibaret olup, bunun ortasnda byk ve
kenarnda da ufak delikler vardr, bunun zerine, telleri tutturmak iin eik
yerletirilmitir. Biri ince ses iin olmak zere at klndan yaplm iki teli vardr. Bu
alet, ocuklarn aa ok atmakta kullandklar gibi kk bir yayla alnmaktadr. Pek
tabii olarak yay zerine de at kl gerilmitir. Tyattagan bir arndanfazla uzunluk ve 3
4 kar geniliinde dz bir sandk zerinde, uzunluunca muhtelif kalnlkta alt tel
gerilmitir. Her telin altnda bulunan eikler, teller gerildikten sonra sa ksm ince ve
sol taraf kaln ses verecek ekilde kaydrlmak suretiyle ayalanr. algc, tyattagann
nne oturarak sa eliye kaln tarafn telleriyle tempo tutar. Bu alele usta alanlara
rastladm, fikrimce, aletin sesi daha iyi olduu takdirde hakikaten ok ho tesir
brakrd.141
Ancak bu iki mzik aletinden zellikle athan Hakas destan icrasnn asl mzik
unsurunu oluturmakta ve belli bir kutsiyeti de iinde barndrmaktadr. Hakas szl
edebiyatndaki kip-oohlarda (efsane) athann meneine ve alpt nmahlar icra eden
hayclara dair efsaneler bulunmaktadr. Bunlardan biri Tasha Matr ile Ojen Beg ile
ilgili olandr: Tasha Matr ve Ojen Beg Hakaslarn mzik aletlerini icat edenler olarak
da bilinmektedirler. Tasha Matr ldrd rakibini hatrlayarak iki kll homuzu (hak,
homus), Ojenbeg ise yedi kll athan icat etmi. Ojen Beg ldnde kars athan
gizli bir maaraya saklam. Bu yzden bu alet Hakaslara miras olarak kalm.
Tashamatr ise mzik aletleri eliinde besteler yapp arklar syleme balam.142
Bunun yannda u iki efsaneyi de buraya almay uygun gryoruz. Bunlarn ilki athan
adn tamaktadr:
ok eski zamanlarda athan isimli yal bir oban yaarm. Yine ayn devirde
zalim mi zalim, halkna ok ktlk eden bir bey hkm srmekteymi ve emrindeki
dier obanlar da gayet mutsuzmu.
te bu yal oban halkmn hayatn nasl mutlu klabilirim diye dnm ve ince
tahtalardan uzun bir sandk yapm. Bu sand dndrp bir ucundan dier ucuna kendi
atnn kllarndan yan yana gelecek ekilde yedi kl germi. Koyun aklarn da alarak
kllara geirmi ve aklar kaldrp vurduunda sandktan ses kmaya balam.
141
142

W. Radlov; age, s. 143-144


V. Ya. Butanayev-I.I. Butanayeva; age, s. 101

57

O gnden sonra her akam ihtiyar athann yanna obanlar toplanmaya balam.
Aletten o kadar hznl ezgiler kyormu ki kurdundan kuuna kadar tm hayvanlar
bu ezgileri dinliyor ve bunun sesinden byleniyorlarm. obanlar da aletten kan
sesle teye beriye yaylan srlerini toplamaktaym.
Ancak bir gn kt bir hadise olmu. Bu gzel aletin hikyesini duyan sr gzl
kt insanlar ihtiyar athan ldrp mzik sandn alp gtrmler.
htiyar athann da bir torunu varm. ocuk, annesinden ok ve yay istemi. Bu ok
ve yayla sa yanndaki otuz kuu dryor sol yanndaki krk av indiriyormu.
Annesi ise oluna hibir ekilde kardaki yksek da amamasn tembihlemi;
ancak ocuk merak ettii iin da am ve bir maarann yannda bir ev olduunu
grm. Eve yaklam evde birok insann olduunu fark etmi.

Aralarnda

konumakta ve yiyecek etlerinin olmadn sylyormu. Bu arada evin yannda birka


koyunun melemesi duyulmu ve evdekilerden yedi kara kii dar karak bunlar
ldrmler. Etlerini de eve tamlar. Kk ocuun da can et ektii iin oku ve
yay yardmyla ieriden etlerin bir ksmn alm ve eve getirmi. Annesinin de can
ok ekmekteymi ancak bir yandan da sr gzller kt kiiler olduklarn bildii iin
bir yandan da korkmaktaym; nk ocuun dedesi ihtiyar athan sr gzller
ldrmtr.
Ertesi sabah kk ocuk tekrar evin yaknna gelmi. eride, etleri kimin aldna
dair bri kavga olmaktaym. Daha sonra evden kan yedi sr gzl kt kii oradan
uzaklamlar. ocuk ise evin kenarna derin bir ukur kazm ve stne de kabuklar
koyup kum ym. Sonra da eve girip dedesinden kalan aleti alp almaya balam.
Aletin sesine gelen mal davar tek tek ukura dmler. Olan onlar talarla kapatp
ok salam hale getirip yere gmm. Dedesinin mzik sandn alp almaya
balaynca maaral sarp kayadan bir kap alm ve tm mal davar kapdan km.
Olan ihtiyac olan herkese eite hayvanlar datm ve herkes mutlu olmu. O
gnden beri de halk bu mzik sandna ihtiyarn adna sayg gsterip athan, olana da
hayc adn vermi.143
Bir dier efsane de Hayc Paza athan (Hayc ve athan) adn tamaktadr:
Gnn birinde kt bir aa evde Tardan isimli bir kadn ve kk olu Sankay
143

Trkiye Dndaki Trk Edebiyatlar Antolojisi; age, s. 122-124

58

yaamaktaym. Tardan ocukluundan beri zengin birisinin yannda almakta, ii


bittikten sonra eve geldiinde yorgun olsa bile olu Sankaya mutlaka bir masal
anlatrm. Bu masallardan biri de yleymi: Kara Han adl kt bir hkmdar kzna
k olan bir genci yakalatm ve bir ukura atarak eer gerekten yaamak istiyorsan bu
ta itip iinden k diyerek ukurun azn kapatm. Gel zaman git zaman Kara Han
olan hatrlam ve gidip unun kemiklerine bir bakaym diyerek ukuru atrmi ki
ukura att olan hl yaamaktaym. ocuk kz ok sevdii iin hl yaadn
sylemi; bunun zerine Kara Han sen adam deil ancak rmcek olursun diyerek onu
rmcek etmi.
rmcek olan olan ormana gidip aatan aaca a rm; o alar da sihirli
alarm ve gelip geenler bu alara dedike gzel arklar ve trkler iitiliyormu.
Bu masal dinleyen kk Sankay ska ormana gidip o rmcei aramaya balam.
Annesi ise bunun bir masal olduunu ama ok istiyorsa kendi salarn alp aacn
arasona ekmesini belki o zaman rmcein arksn duyabileceini sylemi. Bu
olay duyan kydekiler eve gelerek Sankayn almasn istemiler. Sankay dar kp
athan alp ark sylemi ve annesinin salar tel tel altn olmu. Tm halk mutlu
olmu ve Sankay yalandnda da onun ocuklar haylayamay brakmamlar. te bu
yzden de Hakas yerinde hlen daha hayclar bulunmaktaym.144
2.4. Hakas Trklerinin Destanlar zerine Yaplan almalar
Hakas Trklerinin yaad corafyadaki halk bilim aratrmalar ve derlemeleri
arlk Rusyas zamannda balamtr. zellikle on dokuzuncu yzyln ikinci
yarsndan sonra bu faaliyetlerin balamasyla yerli ve yabanc birok aratrmac ve
Trkolog yaptklar bu derleme ve aratrmalarn yaynlamtr.
Sibirya Trklerinin yaants, dili, din inanc, edebiyat gibi alanlarda alan
baz bilim adamlarn u ekilde sralamak mmkndr; Julius Klaprot, M.A. Kastren,
Korotov, V. Titov, Stepanov, N.A. Kostrov, Adrianov, Klemens, V.V. Radlov vb.dir.145
144

Trkiye Dndaki Trk Edebiyatlar Antolojisi; age, s. 124-125

145

N.F. Katanov; Bilimsel Eserlerinden Semeler-Hakas Folkloru Etnografyas Metinleri, TRKSOY


Yay, Ankara 2000, s. 195

59

Bu aratrmalarn balangc 1840 ylnda M.A. Kastren iledir. Finlandiyal bir bilim
adam olan Kastren, Hakaslarda kahramanlk destanlarnn mevcut olduunu tespit
ederek yazlarnda belirtmitir. Derleme metninin nesir eklinde olmas bile bilimsel
evrelerde yeni bir ufuk amtr. Hakas tarihinde halk bilimi rnlerinde tarihinde halk
bilimi rnlerinden Hanza Beg ile ilgili efsaneyi M.A. Kastern derlemitir. Bu halk
bilimi rnnde, cesur Hanza Begin kendi evresinden grd mcadele ve
yenildikten sonra saklanmas anlatlmaktadr.146 Kastrenin amanist Minsin Trkleri
arasnda tespit ettii on be destann Almanca tercmelerini 1859 ylnda Heldensagen
der Minischen Tataren adyle Almanca tercmelerini yaynlayan Schiefner bu esere
yazd nszde Minusin destanlarnda baz karakteristik noktalarn kaydetmitir.147
Yine N.A Kostrov, Kzl Tatarlar ve Minusinsky Tatarlarnn Yaam Tarz adl
almalarnda Hanza Beg ve Taganah Matr hakknda tarih efsanenin zeti eksik
metinler ile de olsa bulunmaktadr.148 Anlalan bu tarih efsane kavramyla halk
hafzasndan silinmeyen nemli tarih olaylar ve gemi dnemdeki hrete kavumu
hkmdarlar ile kahramanlar hakkndaki efsaneler olan irgioohlar kastedilmektedir.
Bir dier aratrmac olan V. Titovun Minusin Tatarlarnn Kahramanlk
Destanlar Bogatrskiye Poem Minsinsk Tatar (Vestnik GO XV 1859; kitap halinde
St. Petersburg 1856; Etnogr. Sbornik 1858 c. IV) adl eseri de yine Hakas Trklerinin
destanlar zerine yaplan bir dier almadr.149
Hakas Trklerine ait halk edebiyat rnekleri zerine alan isimlerden en
nemlileri ise Wilhelm Radlov150 ve yine kendisi de Hakaslarn Sagay boyuna mensup
Nikolay Federovi Katanovdur.151
Rus Trkolog Vilhelm Radlov tarafndan yaplmtr. Ksa ad Proben olan,
Proben Der Volkslitteratur Der Turkischen Stmme adl on ciltlik eserin ikinci ve
dokuzuncu ciltleri Hakas Trklerinin ve Hakaslar oluturan boylarn dil ve edebiyat
146

V. Ya. Butanayev-I.I. BUtanayeva;Hakas Halk Bilimi Aratormalar Tarihi, akt. Ulanbek Alimov,
Prof Der. Fikret Trkmen Armaan, zmir 2005, s. 143
147
A. nan; Trk Destanlarnn Karakteri, Makaleler ve ncelemeler II, TTK Yay, Ankara 1998, s. 202
148
V. Ya. Butanayev-I.I. Butanayeva; age, s. 143
149
A. nan; agm, s. 202
150
Ayrntl bilgi iin bkz. Ahmet Temir; Trkoloji Tarihinde Wilhelm Radloff Devri Hayat-lmiKiilii-Eserleri, TDK Yay, Ankara 1991, 191 s.
151
Ayrntl bilgi iin bkz. Fikret Trkmen; 75. lm Yldnmnde Trk Soylu lk Trkolog Nikolay
Federovi Katanov, Trk Dili Dergisi, S. 545 s. 483-490 // rina Kokova; Nikolay Federovi Katanov,
ev. Muvaffak Duranl, TDK Yay, Ankara 1998, s. 121

60

numunelerine ayrlmtr. Probenin ikinci cildinde Abakan (Sagay, Koybal, Ka),


Kzl ve Kumul Azlar (1868), dokuzuncu cildinde ise Uranhay, Soyon, AbakanTatar, Karagas (1907) Trklerine ait halk edebiyat metinleri bulunmaktadr. Son
ciltteki metinleri Nikolay Federovi Katanov derlemi ve evirmitir. Radlovun
yaynlad eserin dokuzuncu cildinde u destan paralar bulunmaktadr: Ay Mk (638
msra), Puga Deke (780 msra), Han Mergen (920 msra), Altn Tayc (580 msra), Altn
Prkan (1630 msra), Han Tgs (725 msra), Han Mergen (531 msra), Ay Tolz (1591
msra), Kara Par (1010 msra), Tarba Kini (788 msra), Ay Mergen ve Altn Kus (3825
msra), Altn Mergen (1003 msra), Sugjul Mergen (2445 msra), Kartaga Mergen (1357
msra), Han Mergen ile Ay Mergen (1455 msra), Kara Tan Han ile Suksaal Han
(645 msra), Ay Kanat (114 msra), Mergen ve Joltay Mergen (1703 msra) , Kulatay ile
Kulun Tayc (960 msra). 152
Bu destan paralar Hakaslarn Sagay, Kain, Koybal ve Kzl boylarndan
derlenmitir. Bunlar her ne kadar manzum olup tamamen destan zelliklerini haiz ise de
Radlov, eserinde bunlar mrchen (masal) olarak adlandrmtr.153 Bu masal
paralar iinde mensur olanlar da bulunmaktadr ki bunlar da kahramanlk efsaneleri
olsa gerektir. Bu mensur paralar Sunu Matr ile Tasha Matr adl anlatmalardr.
N.F. Katanov ise yukarda isimleri verilen ve Radlov tarafndan yaynlanan
destanlardan yola karak Hakas alpt nmahlarn genel bir deerlendirmeye tbi
tutmu destanlarn genel hussiyetleri hakknda unlar sylemitir: Her kahramanlk
destan az ya da ok halkn din, dnya gr, Tanrlarnn gc, lmden sonraki
hayat, dier halklarla olan ilikilerinin yansd berrak bir ayna gibidir. Destanlar her
zaman geceleri, akamdan sabaha kadar, bazen eer destan uzunsa gece boyunca,
grtlaks, ksk, tek dze sesle anlatlr. Destan her zaman kopuz eliinde sylenir.
Destana deiik bir ses tonuyla sylenen nakaratla balanr. Bunlar, Ruslarn goy,
lyuli, fit vs. arklarna benzer. Destanc her zaman yanan atein nnde deri veya
kee zerinde oturur. adrn iin sessizlik hkimdir. Yerli halk, destann ksk bir sesle
sylenmesinin byl ve esrarengiz bir hava verdiini sylerler. Destanlar bazen
nakaratsz da anlatlr. Destan kahramanlar ounlukla atlarnn ismiyle anlr. nk
152
153

W. Radloff; Trklerin Kkenleri Dilleri ve Halk Edebiyat, EKAV Yay, Ankara 1999, 810 s.
K. Reichl; age, s. 148

61

onlarn kahramanlklarnda atlarnn byk katklar vardr. At, kahramann bu


dnyada olduu gibi br dnyada da yoldadr. Bu yzden bir erkek ld zaman,
br dnyada efendisine hizmet edecei dncesiyle onun ok sevdii atn da
ldrrler. Ayrca, eyerini, ttn kesesini, bir uval dolusu yiyecei de beraberinde
gmerler. Kahramanlk destanlarnda geen denizler zel bir isimle anlmazlar.
Denizler, sadece, kara, ak, kzl, mavi ve lk sfatlaryla nitelendirilirler. Destanda
anlan hanlar ise, ak, altn, mavi, lacivert ve kzl eklinde vasfedilir. Destanlarda sk
sk geen altn ve gm, masallardaki elik ve demir kadar nemlidir. Destanlarda
genellikle 2, 3, 5, 6, 7, 8, 9, 12, 30, 40, 50, 60, 70, 90, 100, 600, 700, 900 saylarna
rastlanr. Yeryzn gnele aydnlatan gkte oturan yedi veya dokuz Tanr,
kahramanlarn yardmyla yeralt dnyasnn hkimi, Erlik Hana tbi olan eytan
eklindeki kt ruhlarla savar. Bundan baka, Altay ve Hakas Trklerinin
masallarnda ve inanlarnda geen da iyesi, su iyesi ve ate iyesi gibi gzle
grlmeyen ruhlar da vardr. Kahramann mesken tuttuu yer, ya yeryznn bir
kesinde, ya deniz kysnda yahut da da eteklerinde bulunur. Orada kahramann
geyik derisinden yaplan adr durmaktadr. Kahraman ok glyse, altn veya
gmten yaplan adrlarda yaar. Altn ve gmten adrda yaayan gl
kahramann adr gnete parl parl parlayarak gz kamatrr. adrda bulunan
sandklarda kahramann elbiseleri, eyalar ve serveti saklanr. adrn nnde,
kahramann ve misafirlerinin atlarn baladklar altn direk bulunur. adrn
etrafnda ise, at, koyun ve boa srleri bozkrlara yaylp otlamaktadr. Destanlarda
kahraman, sahneye daha ocukluk anda kar. O, henz iki yandayken yayla ok
atabilir. Seyrek olarak, , be veya yedi yalarndaki kahramanlara da rastlanr.
Kahraman dokuz yana geldiinde olgunlam saylr ve ylknn iinden kendisine at
seer. Setii at urganla yakalar ve onu kendisine e seme hakkna sahip olur. Dn
srasnda, ziyafet verilir. Ziyafete dier kahramanlar da gelir ve bol bol rak ierler.
Eer gelinin anne ve babas hayatta iseler, kahraman kendisi ve kars iin yeni bir
adr kurar. Ei, kahramann sadk dostu ve gvenilir danmandr. Atnn tyleri ve
yelesi gne ve ay gibi parlar. Kahramanlarn silahlar destandan destana, mzrak, ok
ve yay eklinde deiiklik arz edebilir. Onun elbisesi ise, genellikte zrhtr. 154
154

N.F. Katanov; age, s. 196-197

62

Blgedeki aratrmalarn ikinci ayan ise Bolevik htilalinden sonraki dnem


oluturmaktadr. Bu dnemdeki ilk aratrmaclar arasnda N.P. Drenkovay
sayabiliriz. Kendisi daha ok or Trkleri arasndaki tetkikleriyle tannmakla birlikte
orskiy Folklor adl eserinde az da olsa Hakas halk bilimi rnlerinden rnekler
bulunmakta, Krgz ve Sagay boylar hakkndaki baz efsaneler eserinde bulunmaktadr.
1944 ylnda Hakas Elinde alan Hakas Dili, Edebiyat ve Tarihi lmi Aratrmalar
Enstitsnde halk bilimi aratrmalarn yeni bir dnemle birlikte yetenekli hayclar
tespit edilmeye, folklor rnlerinin derlemesi amacyla folklor heyetleri tertip edilmeye
ve hayclarla ilgili toplantlar dzenlenmeye balanr.155 zellikle V.. Domojakovann
Alpt Nmah adl eseri Hakas destanlar aratrmalar asndan bu dneme ait nemli
eserlerdendir. Yine 19501960 yllar arasnda T.G. Taeyeva birok kahramanlk
anlats ve bunlarla birlikte masallar ve efsaneler de derlemitir. 1972de ise M.A.
Ungsvitskayann yazd Hakas Halknn Poetik Gelenei adl eserdeki XIII-XVII.
Yzyllar Mool Cungar stilalar Dnemindeki Tarih Kahramanlk Destan ve
Efsaneleri adl blmde Tasha Matr, Sibdey ve Sibe, Koten Han, Abahay Pahta ve r
Tohn gibi kahramanlk anlatmalar verilmi ve yazar tarih efsaneleri inceleyerek
gnmz Hakaslarn Yenisey Krgzlar ile genetik balarn ortaya koymutur.156
Son yllarda ise folklorculuunun yan sra sosyal antrpolog ve tarihi ynleriyle
de n planda bulunan Hakas aratrmac Viktor Yakovlevi Butanayev son krk yldr
yazd kitap ve makaleleleriyle bu konulara deinmektedir.
lkemizde Hakas Trkleri ile destanlar zerine dier Trk boylarna nazaran
ok youn bir alma yaplmamtr. Biz, bu blge Trkleri zerine ilk yazlar
Abdlkadir nan ve Ahmet Caferolunda bulmaktayz. zellikle Abdlkadir nann bu
blge Trklerinin halk inanlar, edebiyatlar ve tarihi zerine yazd makaleler ilk ve
aydnlatc olmasndan dolay nemlidir. Kaynaka ksmnda almalarn knyeleri
verildii iin burada tekrarlamay gerekli grmyoruz.
Hakas destanlarna ait almalar ise daha ok 1990l yllardan sonra yaplmaya
balanmtr. lkemizde Hakas destanlar zerine yedi adet alma yaplmtr.
Bunlarn ikisi yksek lisans tezi olup incelemeler dil zerine yaplmtr. Tezlerin
155
156

V. Ya. Butanayev-I.I. Butanayeva; agm, s. 146


V. Ya. Butanayev-I.I. Butanayeva; agm, s. 146-147

63

metinleri Han Mirgen157 ve Altn Tayc158 destanlardr. Dil incelemesi ve metin


(transkripsiyon-aktarma) ksmlarndan oluan destanlar Hakas Trkleri arasnda yaygn
olarak bilinen destanlardandr. Dier bir alma Altn Ar159 Destan zerinedir. Bu
almada Hakas Trklerinin tarihinden ve destanlarndan ana hatlaryla bahsedilip
destan metni Trkiye Trkesi aktarm ile verilmitir. Huban Ar160 destan da
zerinde allan bir destan olup destan metninin transkripsiyonu ve Trkiye Trkesi
aktarmas erhli bir ekilde verilmitir. Hakas Trklerinin destanlar zerine yaplan son
alma ubat 2007 ylnda yaplm olup almann metnini Altn s161 adl destan
oluturmaktadr. Destan Hakas Eli hakkndaki son bilgilerle gncellenmi olup Hakas
Trkesine ait baz dil zellikleri, metin (transkripsiyon-aktarm), szlk ve dizin ile
zenginletirilmitir. Bu ilm almalar yannda Hakas destanlarndan Huban Ar162 ve
Han Mirgen163 nesre evrilerek roman halinde yaynlanmtr. T.C. Kltr
Bakanlnn yaynlar arasndan kan Trkiye Dndaki Trk Edebiyatlar
Antolojisinin 25. cildi Hakas Edebiyatna ayrlm olup bu ciltte de Ay Huuin, Altn
s, Hus Azraan Altn Hus, Altn Tayc, Kara Hushun ve Han Mirgen destanlarndan
paralar verilmitir. Yine Atatrk Kltr Merkezi Bakanl Yaynlar tarafndan
karlan Trk Dnyas Edebiyat Metinleri Antolojisi adl eserin 5. cildinde Ak ibek
Ar, Kara Kuzgun, Altn s, Hus Azraan Altn Hus ve Han Orba adl destanlarn baz
ksmlar bulunmaktadr. Her iki eserdeki mezkur metinlerin aktarmalar Do. Dr.
Ekrem Arkolu tarafndan yaplmtr.
u yukarda saydmz muhtelif almalarn yan sra Atatrk Kltr, Dil ve
Tarih Yksek Kurumu Trk Dil Kurumunun bnyesinde ve Prof. Dr. Fikret Trkmen
bakanlnda mteekkil Trk Dnyas Destanlarnn Tespiti, Trkiye Trkesine
Aktarlmas ve Yaynlanmas Projesinde de dier Trk boylarnn destanlaryla birlikte
Hakas destanlarna da yer verilmitir. Proje kapsamnda u Hakas destanlar
157

mmglsm Macit; Hakas Kahramanlk Destanlarndan Han Mirgen nceleme-Metin-Aktarma, dan.


Yard. Do. Dr. Ekrem Arkolu, yaynlanmam yksek lisans tezi, Van 1999
158
Ercan Demir; Hakas Kahramanlk Destanlarndan Altn Tayc nceleme-Metin-Aktarma, dan. Yard.
Do. Dr. Ekrem Arkolu, yaynlanmam yksek lisans tezi, Van 2001, 116 s.
159
Fatma zkan; Altn Ar Destan, Bilig Yay, Ankara 1997, 494 s.
160
Timur Davletov; Huban Ar Hakas Trklerinin Kadn Yiitlik Destan, TRKSOY Yay, Ankara
2006, 283 s.
161
E. ahin, age, 239 s.
162
Timur Davletov; Destanlaan Kadfn Kahraman Huban Ar, Yurt Kitap Yayn, Ankara 2005, 394 s.
163
Timur Davletov; Hakas Kartal Han Migren, Yurt Kitap Yayn, Ankara 2005, 204 s.

64

neredilecektir: Albnc. Alp Mk, Altn aa, Altn u (s) , Altun Tabat, Altun
Tajdzu (Tayc), Ay Dolay, Ay Mirgen, Kara Hushun, Kuun Kreldey, Ocheng (jen
Bey) Pig, Ool Han Pohtu Kiris.
2.5. Hakas Destanlarnn Teekkl Devri
Hakas alpt nmahlar konusunda deineceimiz bir dier nokta ise bu
destanlarn teekkl devirleriyle ilgili olup bu devirlerle ilgili baz aratrmaclarn
grleri bulunmaktadr. Yukarda ismini zikrettiimiz M.A. Ungvitskaya Hakas
destanlarnn metinlerini l alarak alpt nmahlar Tagar-Tatk dnemine kadar
kararak mitolojik ve tarih devirlerin birok numunesinin Hakas destanlarnda
bulunduunu syler.164
Gney Sibirya blgesindeki aratrmalar yneten ve bulgular yorumlayan
arkeolog Mikhail P. Gryaznova gre de, Trk destanlarnn teekkl ve konularnn
ortaya k M.. VII-VI asrlar ile M.S. I. asrlar arasnda olmutur. Gryaznov, bu
dnemde, Orta Asya ve Dou Avrupa atl gebe kavimleri arasnda yayla ve hayvan
srlerini elde etmek iin srekli olarak devam eden savalarda, halkn hayranln
kazanan cesur ve kudretli savalarn ortaya ktn ve ilk kahramanlk efsanelerinin
bu savalar etrafnda teekkl ettiini ve ilk kahramanlk destanlarnn bunlar etrafnda
olduunu dnmektedir.165
V.M. Jirmunskiy ve Muhtar Avezov ise Kl Tigin ve Tonyukuk bideleri ile
Altay, Sayan ve Hakas Trklerinin destanlar ile Manas destan arasnda bir iliki
kurulabileceini belirtmitir.166
Hakas destanlarna ve destanclk geleneine son verirken bilhassa da Gney
Sibirya Trk boyarnn destanlarnda veya kahramanlk anlatmalarnda grlen tr
konusuyla ilgili soruna ksaca deinmek istiyoruz.
Yukarda defaatle bahsedildii gibi Hakas Trklerinde nmah hikye, masal,
efsane gibi mensur edeb trleri karlarken alpt nmah kahramalk destan
anlamndadr ve tabiatyla manzum bir tr karlar. Tva szl gelenei
164

F. zkan; age, s. 5
. obanolu; age, s. 36
166
F. zkan; age, s. 7
165

65

aratrmalarnda karlalan pek ok sorunun Gney Sibirya sahasnda yaayan dier


Trk topluluklar (Altay, Hakas, or) iin de sz konusu olduudur.167 Bu yzden biz de
konuya bu gr erevesinde bakmay, genel sorunu Gney Sibirya ve dier baz Trk
boylarnn szl anlatlarndaki baz trler iinde deerlendirmeyi uygun buluyoruz.
Ayn durum tool ve maadrl tool (Tuva Trkleri), rk ve kay rk
(Altay Trkleri), rek/nbak ve kay rek (or Trkleri), comok ve c
comok (Krgz Trkleri) isimlendirmelerinde ve trlerinde de bulunmaktadr. Do. Dr.
Mehmet Aa bu tr anlat metinlerinin isimlendirmesindeki benzerliin byk oranda
Rus aratrclarn kullandklar baz terimlerden kaynaklandn belirtmektedir.168 V..
Verbitskiy, G.N. Potanin ve V.M. Jirmunskiy gibi aratrclar eserlerinde Altay
kahramanlk destanlar ya da arkaik destanlarn skazka (masal) ve bogatrskaya
skazka (kahramanlk destan) olarak vasflandrmlardr. zellikle Jirmunskiy,
Altaylarn Alp-Manas destanndaki masal elerini ayrdktan sonra bunun bir
kahramanlk masal olduu neticesine ulam, Kazak destanlarnn ise tarih ncesi
alarn aratrp destann balangta, masal, hikye, ecere eklinde sylendiini
yava yava masal elerinden arnp tarih gereklerin destana dnt fikrine
gelmitir.169 A. Kalaev, A.S. Orlov ve A.L. Koptelov blina (destan, kahramanlar
hakkndaki destanlar), N.A. Baskakov ve L.P Potapov ise geroeskiy poema
(kahramanlk iiri) olarak adlandrrken, Malovun grlerini destekleyen N.K.
Dmitriev de Altay efsanelerinin kahramanlk destanlarnn paralar ve destandan
masala geiin en gzel rnekleri olduunu syler. . V. Puhov ise Jirmunskiyin
kahramanlk destannn eitli zelliklerini gz nnde tutmadn, ieriin kahraman
karakterde

olmasnn

bu

tr

metinlerin

kahramanlk

destan

olarak

deerlendirilmesinde en nemli delil olduunu sylemektedir. Yukarda Hakas


destanlar zerine yaplan almalar bahsinde belirttiimiz gibi W. Radlov da, N.F.
Katanov tarafndan derlenen destan paralarn da mrchen (masal) olarak tesmiye
etmiti.

167
Mehmet Aa; Tva Destan ve Masallarnn Aratrlmasnda Tr Sorunu, Milli Folklor K 72, 2006,
s. 86
168
M. Aa; agm, s. 92-93
169
akir brayev; Destann Yaps, akt. Ali Abbas nar, AKMB Yay, Ankara 1998, s. 65

66

u yukarda ksaca rneklerini vermeye altmz tr veya isimlendirme


karkln or Trklerinin kahramanlk destanlar ile ilgili aratrmalar yapan ve
nihayetinde bir eser veren Metin Ergun ise u ekilde aklamaktadr: Bat literatrnde
tale/folktale kavram iinde deerlendirilen masal ile epos terimi altnda ele
alnan destan/kahramanlk destan trn birbirinden ayran belli zellikler vardr. Bu
iki trn arasndaki en temel fark, destann manzum, masaln ise mensur olmasdr.
Btn dnya geleneklerindeki bu temel fark, or destan ve masallar iin de geerlidir.
Bununla birlikte, or destanlarnn bir ksm, zamanla bozulmu, ksalm ve
mensurlamtr. Mensurlaan bu metinler, acem kaylarn ve esas ileri masal
anlatmak

olan

nbahlarn

aznda,

masallarla

anlatlarak

gitgide

masallamlardr. Bu form deiikliinde, kaylk geleneinin zayflamas ve


bozulmas da etkili olmutur. Gelenek zayfladka, usl-erkan deimi, bu
deiiklikle birlikte uzun soluklu kahramanlk destanlar da bozulmu ve konusu
kahramanlk olan masallara dnmtr. Bu husus, orlarn dnda Altay, Tva,
Kazak, Krgz vd. Trk gruplarnn geleneklerinde de grlr. Aratrclara gre bu
metinler destandan masala geisin en gzel rnekleridir.170

170

Metin Ergun; age, s. 37

67

II. BLM

1. HAN ORBA DESTANI


1.1. Han Orba Destan Hakknda Genel Bilgiler
Han Orba Destan, Hakas Trklerinin zengin destan geleneindeki destanlardan
biridir.
Elimizdeki metin Trk Dil Kurumu ktphanesinde Fil.A/9380 numara ile
kaytl olup zerinde altmz kitap destann aslnn fotokopisidir. Kitap 207
sayfadan olumakta ve knyesi haricinde gerek destan gerek destann haycs gerekse
destan haycdan derleyen kii hakknda herhangi bir bilgi verilmemitir. Kitabn baz
sayfalarna eseri daha somut bir hale getirmek iin resimler de eklenmitir.
Han Orba destannn elimizdeki metni 8452 msradan oluurken destann asl
hacmi bu kadar deildir. almamza kaynaklk eden Han Orba destannn asl metni
8622 msradan olumakta ancak TDK ktphanesindeki metnin 25195. msralar
eksiktir. Biz bu eksii AKMB yaynlarndan kan Trk Dnyas Ortak Edebiyat Trk
Dnyas Edebiyat Metinleri Antolojisi adl eserin beinci cildinde yer alan ve
aktarmalarn Do. Dr. Ekrem Arkolunun yapt Hakas Trklerine ait olan destanlar
iinde mevcut Han Orba destanndan tamamladk ve kendi almamzn metnine
ekledik. Destann eksik olan ksm yukarda bahsettiimiz eserin 431. ve 435.
sayfalarndan tamamlanmtr.
Destan, Hakas hayclarndan Semyon vanovi ulbayev (
) tarafndan haylanm, Alevtina Konstantinovi Maytakova (
) tarafndan yazya geirilmitir.
Alevtina Konstantinovi Maytakova, 1932 ylnda Hakas Elinin Tatp
Rayonunda domu 2005 ylnda da lmtr. Abakan Devlet Pedogoji Enstitsn
bitiren Maytakova, 1989 ylnda derlemi olduu Han Orba destan ile birlikte yine ayn

68

hayc olan Semyon vanovi ulbayevden 19951996 yllarnda Huban Ar adl


destan da derlemitir.171
Han Orba destannn haycs olan Semyon vanovi ulbayev ise, 1923 ylnda
Tatp blgesindeki Anul kynde dnyaya gelmitir. Ayn kyde yedi yllk ilkokul
eitimini bitirdikten sonra kinci Dnya Savanda Tihooke-Anskay filosunda
memurluk grevinde bulunmutur. Savan bitiminde tekrar kendi kyne dnen
ulbayev burada ky heyetinde bakan olarak alm, ayn blgenin orman
idaresinden de emekli olmutur. ulbayev, blgede karlmakta olan Hakasa
gazetelerde gnll olarak alm ve muhabirlik yapmtr. Semyon vanovi
ulbayev, 1992de 69 yanda lmtr.172
1.2 Han Orba Destannn ekil zellikleri
Destanlar dier manzum trlerden biraz daha farkl olarak drtlkler halinde
deil daha ok tydek ad verilen ve Bat Edebiyatndaki karl ile tirad olan birbirini
takip eden msralar kmesinden olumu nazm ekilleridir. Aratrmac Grebnev bu
konuda unlar sylemektedir:Genelde dizeler belirli bir kta ya da bent oluturmadan
uzun ve sonunda duyguyu vurgulayc kelimeler bulunan bir tirad meydana
getirmektedir. Bu durum Kazak destanclk geleneindeki cra, Krgz destanlarndaki
corgo sze benzeyen bir durumdur. Bu ekil zelliinde her eit kfiye grlmekle
birlikte Trkn mill vezni olan yarm kfiye veya assonans kfiye de grlebilir
Bunlarla birlikte msra ba kfiyeleri olarak da adlandrlan ve ayn sesin tekraryla
oluturulan anaforu da buna eklemek mmkndr. Trk destanndaki bu ekl durum
yalnzca Kazak ve Krgz destanclnda deil Karakalpak, Altay, Hakas, Tva ve or
destanlarnda da grlmektedir.173
Ancak manzum msralarn iki tipi destanlarda olduka yaygn olarak
kullanlmaktadr. 7 ve 8li msra ile 11 ve 12li msra. lk gruptakiler genellikle
uzunluu kararsz olanlarda kullanlrken, ikincidekiler hkim bir ekilde dzenli
ktalarda kullanlr. Bunlardan ikinci olanlar muhtemelen yenidir ve daha ok ak
hikyelerinde ve klsik edebiyat etkisinin kuvvetli olduu Trk boylar arasnda
171

http://nbdrx.ru//chit/lm/sph.asp
Huban Ar II Alpt Nmah , Hakas Kniga zdatelstvoz, Abakan 1996, s. 3
173
M. Ergun-M. Aa; age, s. 30-31
172

69

grlmektedir.174 Destanlardaki genel ekl temayl bu ekildeyken bilhassa Gney


Sibirya corafyas destanlarnda durum biraz farkldr. Bu blgelerdeki (Altay, or,
Hakas ve Tuva) kahramanlk destanlarnda grlen farkl vezin ve kfiye serbestlii
uzun soluklu ve mtemadiyen devam etmesi lazm gelen kahramanlk destanlarn icra
eden destanclarn kendilerini kat kurallara mahkm etmesinden kurtarmaktadr.175 Bu
destanlarda hece ls standart bir hususiyet tamaz; bilhassa Altay, or, Hakas ve
Tva gibi Gney Sibirya Trk boylarndaki destanlarda 7 ve 8 heceli dizeler, birbirini
takip ederken ayn metin ierisinde 4, 6, 8, 9, 10, 11, 13 vd. heceden oluan dizelere de
sk sk rastlamak mmkndr.176
Aada destann farkl blmlerinden alnm olan msralar ve karlarnda da
hece saylar bulunmaktadr. Grld zere hece saylarnda genel bir temayl
bulunmamaktadr:
Xan/n a/a/na k/r/bs/tr.

(9)

A/lp k/z Xa/ra Xan a/a/a

(10)

Ar/a urt/ta pa/sr/tr.

(7)

A/nn ip//z Xa/ra Xan a/a/a

(11)

s as/t o/o/la/as/t pol/tr,

(10)

Po/z al/t ay xa/rn/n xal/tr.

(10)
(35-40)

Yukardaki msralarda arlkl olarak 10l hece ls kullanlmtr. Bununla


birlikte a-b-a-b-a-a uyak dzeni ile zengin (-tIr) ve tam (-a) uyaklar yer almaktadr.
Aadaki msralarda ise 8li, 9lu ve 11li hece llerinin birlikte
kullanldklarn grmekteyiz. Kfiyeler ise zengin uyak (- an, -nar, -tr) eklindedir:

/k pa/la/zn /ce k/z,

(9)

Xu/cax/ta/np, /re/e/ne pa/zn/an.

(11)

Xa/rax as/xa xar/lx/xan/nar,

(8)

174

K. Reichl; age, s. 189


M. Ergun-M. Aa; age, s. 32
176
M. Ergun-M. Aa; age, s. 29
175

70

Xa/rax su/u/na pur/lux/xan/nar .

(9)

/k xa/rn/das pa/ba/zn kr/ze/ler,

(11)

E/ek sa/a/l i/men pas/tr,

(9)

Na/ax sa/a/l par/nn ap/tr,

(9)

Xa/ra pa/z xa/zar par/tr

(8)

A/lp/t ki/r/z pol par/tr.

(9)
(4361-4369)

Aadaki son rnekte ise dier ikisine nazaran farkl hece saylarnn bulunduu
grlyor. 6l, 7li, 9lu, 10lu, 11li ve 12li hece lleriyle sylenmi msralar
bulunmaktadr. Tam (-da, -p) ve zengin (-tr) uyaklar bu msralarda da hkimdir:
Kn/n or/t tu/z sa/rin/da,

(9)

Kk tas/xl/n ir/ge pa/t/ra pa/zp,

(11)

Kk Pus a/lp o/dr/tr.

(7)

Kn xo/ns sa/rin/da,

(6)

Ax tas/xl/n ir/ge pa/t/ra pa/zp,

(11)

Ti/mr So/yn a/lp o/dr/tr.

(9)

Kn or/t tu/z/na to/r sa/rin/da,

(11)

Sa/r tas/xl/n ir/ge pa/t/ra pa/zp,

(12)

To/s k/z/n xu/ca/ it/pes

(10)

Xa/ra a/lp o/dr/tr.

(7)
(7362-7271)

Belirli nl ve nsz tekrarlar da iirdeki ahengi yakalamak ve ritmi tuuturmak


iin gerekli olan formlardandr. K, s, t, p, r, h (x) gibi nszler destann btnnde ska
kullanlan nszlerdendir. Bunlarla beraber a, e, , i, o, , nlleri de sklkla
kullanlan nllerdendir.
Radlov, 1886da yaymlanan bir makalesinde, Altay Trklerinin destan iirinde
kullanlan l hakknda Altay Tatarlar gibi gelimemi toplumlarda iki tr ilem
olduundan bahsedip onlar yle anlatr:

71

1) Aliterasyon, nl uyumu, hece sayma ve tonlama vastasyla elde edilen kesin


bir melodiyle bu manzum msralar kuatmak. Bu amala, syleyii manzum msralar
iinde blmek.
2) Bu manzum msralarn ktalar iinde kaynamasn salamak. Baka bir
ifadeyle; i kfiye ve sondaki kfiye yoluyla bu msralar birbirine yakn klmak.177
Aliterasyon (belirli nsz tekrarlar), asonans (belirli nl tekrarlar), farkl
kfiyeler vb. henk uyumlaryla birlikte msra ba ses tekrarlar da Han Orba
destannda ok sk grlmektedir. Msra sonu kfiyeleriyle birlikte msra ba kfiyeleri
yalnzca Hakas destanalrnda deil dier Gney Sibirya Trk grubu destanlarnda da
mevcuttur:
Alt knn paznda,
Azp, mndox lercikser
Alt kn irtp parza,
Arinca xurup, tzercikser.
An plp, min pu irge
Altn kk kibmne uuxtm.
Ada urt Xara Xann
Ayn xalarn min plgem.
(478-485)

177

K. Reichl; age, s. 192

72

Ala xaraxxa krbess,


An srp itpess.
Altanp mngen adn
Ara-smee alp,
Azp mstg aynan
An stne odrtarlar.
Ara-smee sin krerz,
Anda saay lerz.
Altanan adn pos salza,
(613-621)

Altanp mngen xzl igrenm,


Aymax irne sinne rp,
Aar oban kp krgebis.
Azar-parar irmde
Adam osxas polgaz.
Azp-lce tnmn
Al xalaz kp xati.
Ada urtna sxxanda,
Azr xanatt xus polaz.
Am Tas Xanna Pus Xann irnde,
Ar kzm albin, tssem,
Azp-lgen min sgmn,
Aymax irnde xalspin,
Adam irne itrerz.
Adam irnde ooxtap pirerz,
Alp- klgm Xan Mirgen,
Ar kz albin,

73

Aymax irnde ld tp,


(6411-6428)

Xzl igren at oylaanda


Xara ir ayxal tura,
Xan tigr solxl tura.
Xan tigrni xara pulud
Xara irzer sabla.
Xan Mirgenni ad soonda
Xara, ax tuban tartl xala.
Xanna xzl igren at
Xyan tast ire oylaanda,
Xrx la ot speske,
Xzl alnn ot, xaap,
Xan tigrge sara kye.
Xan Mirgen krp paratsa,
Xara Xann maln srgen
Xara Molatt alptar
(874-888)

Xan Orba xs, acazn krp,


Xarax asxa xarlxa,
Xapax suuna purluxa,
Xan Mirgen, an krp,
Xara irn xazi teep,
Xatap srenp, tuds sxxan.
(6619-6624)

74

als Xan bek oolmna


rerge polzn tastaspin.
reene anp, paarsap r
als Xan bek oolma.
(6452-6455)
rkem min igren adm,
rtp-ler irme
nem polp rez.
rtp-lp min parzam,
nem urtnzar nanarz, - tp,
(6748-6752)

Pus Xann, aazna xaap,


Puzr xayaa apsra sapxan
Paz an ze araan.
Puzr xayazar pazox krp,
Pus Xann ool Puzr Mirgenn,
(6924-6928)
Tos xara prlern,
Tazrada krp, sapxan.
Tos xara prlern
Tos paz ze sabltr.
Tos xara prge xubulp,
Tos xara alp rce poltr.
(8212-8517)
Yukardaki rneklerde de grld gibi destann byk blmnde msra ba
kfiyeler daha ok a nls ve x (h) nszyle yaplmaktadr. Bunun yannda

75

saylar ve kullanm frekanslar ok yksek olmamakla birlikte i, nl ve


nszleriyle bu uyum salanmaktadr.
Bu durum ayn blgeye ait olan Trk boylarnn destanlarnda da mevcuttur.
Mesela or Trklerinin destanlarndan olan Kartga Pergenin giri formelinde baz
sesler msra balarnda tekrarlanarak msra ba kfiyesi oluturulmutur:
Purun tld sonda poltr,
Emdegi tld adlnda poltr;
Ak talayd katada
Albattg on attr,
Ak taskld tstede
Ak sirerdig mal turtr.
Albattg onn paajn pilgen
Ak mald toozn bilbeen
Altn tktg ak saraattg
Altn kaan poltr.
An abakay altn kk polan 178
Destanlar ounlukla manzum olmakla birlikte mensur ve manzum-mensur
kark olarak da bulunmaktadr. Bu farkllk destanlarn hangi dnemin zelliklerini
daha ok yansttn da bizlere gsterir. Dede Korkut Hikyelerinde olduu gibi
manzum-mensur kark anlatlar destan ile halk hikyesi arasndaki gei dnemi
zelliklerini yanstmaktadr. Han Orba destannn mevcut yaps tamamen manzumdur
ve hibir mensur blm bulunmamaktadr.
Destanlarmzdaki bir dier henk unsuru olan ve gerek destan icracsn gerek
dinleyiciyi anlatya balayan, bir epizottan baka bir epizota geiin sinyallerini veren,
tek dzelii ortadan kaldran ve farkl duygular uyandran yap da balay veya gei
formelleridir. M. Parry, Studies in the Epic Technique of Oral Verse-Making: I;
Homer and Homeric Style adl eserinde formel ifade sistemini, ayn l deerine
sahip olan ifadelerin bir grubu ve bunlarn dncede yeteri kadar benzer olmas ve
178

M. Ergun; age, s. 46-47

76

kelimelerin, onlarn kullanan airin onlarn sadece tek bana formel ifadeler olduunu
deil, ayn zamanda kesin bir tipin formel ifadeleri olduunu bildiinden pheye yer
vermemeli

eklinde

tarif

etmektedir.179

Destanclar,

bu

tr

balay/gei

formellerinden destan ortasnda geii salamak ve uzun zaman ksaca ifade etmek iin
yararlanmtr.180
Bu durum Han Orba destan iin de geerlidir. Destann bandan sonuna dek
birok yerde bu tr formel balay/gei ifadelerine rastlamak mmkndr:
Kahramanlarmz yeni bir maceraya atlacaklar srada veya farkl bir durum veya
duyguyu aklamay gerektiren zamanlarda bu formel ifadeler kullanlmaktadr. Han
Orba destannda epizotlar arasnda veya bizzat epizotlarn iinde kullanlan formel ifade
altm yllk altn telli athann alnmas ve altn tyl guguk kular altn yaprakl altn
aacn stnde akmasdr. Bu durum farkl ifadelerle destann bandan sonuna kadar
yer almaktadr.
Altn Harlhn verdii alt yllk vde dolup Han Orba, Kara Molatn yurduna
geldiinde, onun geldiinin belli olmas iin altm yllk altn athan alnr:
Altm yllk altn athan,
alnp, dnp gelir,
Altn donlu altn guguk
Onunla birlikte ark syler.
ki kula da sar eder.
Han Mirgen, duyup, anlar ki,
Kzl kr atl Han Orba kz,
Alt yl getikten sonra
Uzak memleketten ayrlp,
imdi buraya geliyor.
(2551-2560)
Han Mirgenin yer altnn skinlerinden bir ayna tarafndan karlan at
bulunduunda da ayn formeli grmekteyiz:

179
180

K. Reichl; age, s. 211


M. Ergun; age, s. 48

77

Altm yllk altn athan


Altm arkyla gelir.
Altn tyl altn guguk
Altm arkyla oynar.
Pek aydnlk yer yaratlr,
Beik gibi sallanr.
Kara yeri titretir,
Gkyzn soluksuz brakr.
Sert toynakl mal davar tepinir,
Sert bilekli erler vuruur.
Kapal gzlerini anca
Alan gzlerini krpnca
Yksek tepenin stnde
Kzl kr at geldi.
Han Mirgen kzl doru ata bindi,
(2583-2597)
Han Mirgen ve Han Orba sefere ktklarnda atlarnn koular srasnda ortalk
altst olur ve bu durum altn athann alnp altm guguun akmasyla belirtilir:
Yiit iki karde, atlarna bindiler.
Halk arasndan yryerek getiler.
Mal davar arasndan yryerek getiler.
Yksek zirveye ktlar.
Tm halka veda edip,
Atlarna binip,
kisini de kamladlar
Kara Hann yurdu titredi,
Gkyz soluksuz kald.
ki at da ahlanp tepindiinde,
Altm yllk altn athan

78

Altm trkyle alnd,


Altm altn guguk
Altm trkyle oynad.
Kara eytann yurdunda,
Aydnlk yerin stnde
Adm att, burnundan nefes ald
Bunu duymayan yiit kalmad,
(2995-3012)

Bu kez yalnzca Han Orbann atnn komasyla ayn eyler gerekleir:


Han Orba, atnn gemini
Tekrar geriye doru ekip,
Aasyla beraber yrr.
Kzl doru atn stndeki
Altm yllk altn athan
Altm trkyle alndnda
Altm altn guguk
Altm eit sesle yrladnda,
Ot yetimeyen kra ovalarda
Otlar byyerek gerir.
Aacn bymedii plak dalarda
Aalar serpilip, hrdar.
Saksaann gezmedii kuru ovalarda
Kuzgunlar cvldarlar,
Ak olan gkyz bulutlanp,
Kar ve yamur yaar,
Bulutlarla kapl gkyz,
Alp, aydnlanr
(3102-3119)

79

Han Mirgen ve Han Orbadan sonra Ay Ar da atyla drtnala gider:


Ak sar atl Ay Ar kz
Babasnn yurdundan ayrld.
Gzlerinden ya akt,
Ak ipek al ile gzyan sildi.
at yan yana yrttler,
kamy aklattlar.
Ay Arn yurdu titredi,
Gkyznn dibi soluksuz kald.
Altm yllk altn athan
Altm yrla alnyor.
Altn tyl altm guguk
Altm yrla oynadnda
Yeryzndeki canllarn
an sesi gibi kulaklarna yaylyor.
Gk gibi grldyor.
(4022-4036)
Han Mirgen ve Han Orba yeni bir sefere ktklarnda veya hliyle yeni bir
epizotun balangcnda, macerann veya epiztun balangc formel ifadeyle verilir:
Altm yllk altn athan
Altm yrla alndnda,
Altn donlu altm guguk
Altm yrla akdnda,
Yksek tepelerdeki ana babas
Sevindiler.
Oradan dnp, boya
Dier tleri verdiler:
Hayvann besilisini seip kesin,
Hi kimse a kalmasn,

80

Hi kimse susuz kalmasn,


Kt idareli kii hi olmasn.
Gzyalarn silinerek,
Byk eve girdiler.
(4409-4422)
Han Orba ile kt alp Hazr Han arasndaki sava balamadan nce, bu
mcadelenin habercisi olarak formel ifadeyi grmekteyiz:
Yiit kz bakar ki,
nnde Hazr Hann kardei
Han Sabar durup konumakta:
Orada burada yaasan,
Rahat yer vermezsin.
Altm yllk altn athan
Altm yrla alndnda,
Altm altn guguk
Altm yrla cvldadnda,
ki kulak sar olur,
Ok gibi vzldar,
Gk gibi grlder.
Seni hep duydum,
imdi sadece gzlerimle gryorum.
Seni hep iittim,
imdi sadece gzlerimle grrm.
Pek gl Hazr Han aamn,
Onun olu Han Hartann
Saf canlarna ulamsn.
Pek gl olan ben de
imdi senin canna ulaacam.
(4673-4693)

81

Altn aah, Han Mirgen ve Altn Harlh atlarna binip ilerleyecekleri zaman da
bunu grmekteyiz:
Altn aah bu yerden de
Atn kamlayp kt.
Demir zengiye basp,
Eyerine yiit oturmu.
yiit atlarna bindi
Atlarn klarn kamladlar,
Hazr Hann yurduna glkle gidip,
Yurduna ulat.
Hazr Hann yurdu titredi.
Gkyz soluksuz kald.
Altm yllk altn athan
Altm yrla alnd,
Altn tyl altm guguk
Altm yrla akd.
lkin onu iitip,
ocuk yataki olan
Han Orbann atn grr,
Sert yrei eridi,
Donmu yrei zld.
(4827-4845)

82

Han Mirgenin olu Han ibeki evlendirmek ve kz almak iin Gk Hann


yurduna gitmeye hazrlanan yiitlerin geldiini, Gk Nincil athan ve guguk sesinden
anlar:
Altm yllk altn athan
Altm yrla alnd,
Altn tyl altm guguk
Altm yrla akd.
Yr iiten Gk Nincil kz,
Gk Han babasna der:
Kara Hann yurdundan
yiit kp geliyor.
Yiitler buraya ulamadka,
Mcadele balamasn.
Kara Hann kz Han Orba
Buraya geldiini,
Atna kam vurduunu, anladm.
Altn telli altn athanla
Altm yr alndnda,
Altn tyl altm guguk
Altm yrla akdnda,
Zil gibi vurulup, iitildi,
ki kula sar etti.
Bunu iiten boy milletin
Yrekleri dayanamad,
Gzyalar kanland,
Gz sular buzlanm.
(5037-5226)

83

Yine atlarn koularndan dolay ayn sesler duyulur ve tabiat kendisini yeniler:
Han Mirgen, Han Orba ve Han ibek,
Zirvedeki tepede kamladlar atlarn
tarlay rahata atlar,
dereyi rahata getiler,
at yan yana ilerlediler.
ata kam vurduklarnda
Kara yerin stndeki
Boy ve millet iitti,
Ala benekli hayvanlar,
ifte kanatl kular anlad ki
Ta Han ile Buz Hann yerine
at hzlca gelmektedir.
at ahlanp geldiinde
Ak ieklerin yetitii ak ovalar
Ak ipek gibi parldar,
Mavi ieklerin yetitii yeil ovalar
Mavi ipek gibi parldar.
Altm yllk altn athan
Altm yrla alnr,
Altm soyu besleyen athan
Gl yiitler duyup,
Ala gzlerini silerler,
ifte kanatl kular, tnemedi,
yiidi grmek iin,
gn nceden uuup,
Bir gn sonrasnda serilip,
zlp, at yakarlar:
Gzel yaratml Han Orba kz

84

Nasl grdk,
Gzel yaratml Han Orba kz
Millet boydan olacak olsa!
Yeryznde yiit yaratlsn
Yiit yaratml Han Orba gibi.
Geni yeryznde at yaratlsn
Yiit kzl kr at gibi.
Altn tyl altm guguk
Altm yrla akdnda,
Yetmi hann yurdunu geerek
Zil sesleri yaylr.
Ala benekli hayvanlar
Bunu iitip birlikte dayandlar
(6263-6303)
Han Mirgenin cenazesi atnn srtnda yurduna doru ilerlerken, kendi
memleketindekilere bu ac haberi athan ve guguk nameleri verir:
Altn Harlh uup geliverdi.
Yiitler atlarna binip, oradakiler
Uzak yurtlarna dndler.
Altm yllk altn athan
Altm yrla alnd,
Altn tyl altm guguk
Altm yrla tt.
Bunu duyup, kz ocuun,
Onunla birlikte giden boy milletin
Gz ya alayp akt,
Hayvan ve kular, pelerinden gidip,
zntyle alarlar.
El yurdunu zor ettiler,
Baba yurduna ulatlar.

85

El yurduna gittiler,
Ana yurduna ulatlar.
Yksek tepenin stnde
Ay Ar geliniyle,
Altn Harlh kz,
Devaml gelip, beklemekteydiler.
Kucaklap, alatlar,
Yksek tepeden aa indiler,
Altn sarna atlarn baladlar,
Onlarla gelen boy millet de
Uzak yurda blk blk vardlar.
At stndeki Han Mirgeni
Demir tabuta yatrdlar.
(6993-7019)
Baz tabiat deiiklikleri de formel ifadedeki olaylara balanmaktadr:
Altm yllk athan alndnda
Altm yrla guguk cvldadnda,
plak zirvelerde otlar byd,
Kurumu aalarda yapraklar kt.
Ayaz gkten yamur dp,
Yamurlu gnler geri dner.
(7302-7307)
Han Orba ile Kara Moolun kz Azgn Noas arasndaki iddetli savan
habercisi de dier dvlerden nce olduu gibi yine athan ve guguk olur:
Kz ocuu konuur:
Kara topran stnde
Pek gl yiit Kara Moolun yurdunda
ok gl yaratlm

86

Yiit Azgn Noas kzm.


Aydnlk yerin stnde
Saf niyetli halkn arasnda
Pek gl yaratlan
Kzl kr atl Han Orba
Yiit kzsn.
Kzl kr atnn stnde
Altm yllk altn athan
Altm yrla vurulur.
Altn tyl altm guguk
Altm yrla cvldarlar.
Yeryznde bunu iitmeyen
Hibir canl yoktur.
Sizler atlarnz kamladnzda,
Altm telli altn athan
Altm yrla alnd,
Altn tyl altm guguk
Altm yrla akmasnn
Yakndan geldiini duyup,
Tatan kat yreim eridi,
Buzdan sert yreim zld.
Toplanan yiitler, bunu iitip,
Yrekleri dayanmayp, aladlar.
ki yiit kzn mcadelesini
Byk yurdun hemen anlar.
Pek gl yaratlm olsan,
Benim saf canma ulap,
Kara Mool babamn yurdunu yerlebir edip,
Maln davarn srersin,
Boyu milleti alrsn.
ok gl olsam,

87

Yiit Han Orba kz,


Saf canna ularm,
Maln davarn srerim,
Boyunu milletini alp getiririm.
(7426-7464)
Grld zere Han Orba destanndaki formel ifadeler veya formel ifadenin
bulunduu ve azam be msradan oluan ksm tm destan boyunca muhtelif yerlerde
paralar halinde belli bal olaylar, epizotlar, duygular ve birtakm durumlar
hazrlayp oluturmaktadr.
Balayc/gei formellerinin yan sra destan ierisinde bahsi geen grevlerde
olmayan ama bir varln mekna geliini anlatan veya kahramanlarn yola karken
nerelerden getiklerini anlatan baz kalplam ama formel ifadeler gibi belirleyici
grevleri olmayan baz leitmotive ad verilen kalp ifadeler de bulunmaktadr.
Leitmotive; ana motif, klavuz motif, bir mzik ya da opera parasnda tm eser
boyunca tekrarlanan bir dnce, bir duygu, bir durum ya da bir kii hatrlatmaya
yarayan ayrt edici nitelikte motif veya temadr.181 rnein kahramanlar sefere veya
baka bir yola ktklarnda hep ayn yerlerden gemektedirler:
Han Mirgen bunu grp,
Ak sar atn dibinde durup,
Sa buduna kamy aklatt.
Ak sar at, bir kez atlp
Kotuu yerde,
Han Mirgen tarla aarak,
dere geemezdi.
(2147-2153)

181

Mehmet Tekin; Roman Sanat I-romann unsurlar-, tken Nesriyet, stanbul 2003, s. 251

88

leride, sihirli Ay Ar kz,


Onu indirip geirir.
Alt tarla getiinde,
Alt dere atnda
Yiitler, ktce dnp,
Ay Arn yolunda,
Alevli ve yalml nehirden
Zehirli bir nehir yaratrlar.
(2502-2509)

Alt tarla atnda,


Alt nehir getiinde,
Byk kavga burada olur.
Dokuz kara yiidin cann alp,
Yiit kii buradan karak
Altn aahn yurduna gider.
(3217-3222)
Alt tarlay atklarnda
Alt geidi getiklerinde,
nlerine baktklarnda grrler ki.
Orada scak bir sava olmaktadr.
Altn aah, Ay Ar, Altn Harlh
Mal davar, tm halk
Han Taycnn yurduna srdrtmeyip,
iddetli savan iine girdiler.
(3327-3334)

89

ay getiklerinde
bahe atklarnda
yiit kamy
Ge doru savurup
Atlarn kna birlikte vurdular.
yiit at ahlandnda
Kara yer sarslr,
(5029-5035)

tarla atklarnda
ay getiklerinde,
Bei de atlarn birlikte srp,
Atlarna vurduklar ifte kamy
Ata hep birlikte vurdular.
Beinin yiit atlar,
Kara yerin amurunu
Ge sratp,
Ay ve gnei karanla brrler.
(5844-5852)

Altn aah yanlarna gitti.


Unutulmamacasna veda etti,
Brakmamaya sz verdi,
Uzak evden uurladlar.
Yksek tepenin stnde,
Sevdikleriyle pp,
Ak kula atna atlad

90

tarla atnda
dere getiinde,
Altn aah, yiit kz,
Atna vurduu ifte kamsn,
Ge doru savurup,
Ak kula atna aklatm.
(5905-5917)

Gk Nincil konutu:
Byk evden sa salim ktk,
z yurdumuza yine sa salim dnmz olsun.
Altn sarnda bal atlarn
pek dizginlerini zp ektiler.
Mal davar, boy millet, uurlayp,
Yksek zirveye birlikte ktlar.
Boy milletle vedalatlar.
tarla atlar,
dere getiler,
(7224-7283)
yiit yksek zirvede,
Atlarn durdurdular.
Derileri baka hayvanlar,
Dilleri baka boylar,
Karncadan da fazla olup,
Bu yurda smam,
Alt tarla aarak,
Alt dere geerek
Yaylp yaar olurlar.
(7329-7337)

91

Yiit Kaan Kz bard:


Yiit Kaan Kz, canl okunu
Tm gcn sald.
Saf gc almaz,
Ulu gc ulamaz,
tarla aarak,
dere geti,
Kara kayaya vurarak sktrd,
(7580-7587)
Yine Altn Harlh ihtiya oluna yerlere gelirken he ayn ekilde ve hep ayn
yerden gelmekedir. Bu durum da aadaki rneklerdeki gibi belirtilmitir:

Ak bulutun altnda,
Mavi bulutun stnde
Altn guguk donlu
Altn Harlh karde uup gelir.
(3849-3852)
Gkyznn kara bulutu
Kara yere yayld.
Ak bulutun altnda
Gk bulutun stnde
Altn Harlh uup,
Buzlu zirvesini sa kanadyla dvdnde
Kemik gibi ufaland
(5402-5408)

92

Ak bulutun altnda,
Mavi bulutun stnde,
Yiit olan Altn Harlh kz,
Att oktan sratle gelir.
(5455-5458)

Kara yerden havalanp,


Ak bulutun altna,
Mavi bulutun stne ktnda,
Yamur yad.
(5972-5975)

Altn Harlh kz,


Altn guguk donuna girip,
Kara yerden havalanp,
Ak bulutun altna,
Mavi bulutun stne kp,
Uzak yurda doru yol ald.
(7082-7087)

iddetli bir frtna gelir,


Sert kanat grlder.
Gkyznn kara bulutu
Kara yere yaylr.
Ne oldu deyip,
Dar kp baktklarnda,
Ak bulutun altnda,

93

Mavi bulutun stnde


Altn guguk donlu
Altn Harlh kardeleri gelir.
(7106-7115)

Altn Harlh byle konuup,


Kara bulutun stne kt,
Ak bulutun altna ulat,
Bitmemecesine vedalaverip,
Kara Moolun yurduna utu.
(7173-7177)
Son olarak unu da belirtmek istiyoruz. Altn Harlhn gelii srasnda
sylenegelen leitmotive ifadesi Altay Tatarlarnn aman ayinleri srasnda, amann
cezbe halinde bir ku misali (kendisini ku donunda hissedip) uarken syledii ra ok
benzemektedir:
Ak gn stne,
Ak bulutlarn tesine
Mavi gn stne,
Mavi bulutlarn tesine,
Yksel gklere ey ku!182

182

M. Eliade; age, s. 224

94

2.3. Han Orba Destannn zeti


Bakrlar arasnda yeryz yaratlrken dalar da yuvarlanarak meydana gelir.
Yeryznn stnde sular grl grl akar, geni yaprakl otlar kk salarak byr. Kara
bal halk yaratlp yaamaya baladnda kepeler kartrlp gller oluur.
Kara ballarn yaratlmasndan sonra ak denizin kysnda ak dan yamacnda
bir millet yaar, maln davarn gder. Bu millete han olarak ise Kara Han ve zevcesi
Kara Tarah vardr. Kara Han ve Kara Tarah birlikte yaamakta ve lkeyi idare
etmektedir. Kara Han milletine hi ac ektirmemi, onlar hep bayndr klmtr. Bir
gn byle rahat ve mutlu bir ekilde yaayan Kara Hann yurdunu Kara Molat basar.
Kara Molat, Kara Han ile savaacaktr. Bu sava esnasnda Kara Han ile Kara Tarahn
yanda bir oullar vardr; ayn zamanda Kara Tarah alt aylk hamiledir. Her trl
hazrl yapp yaadklar ak saraydan karlar. Kara Han ile birlikte tm halk da savaa
hazrdr. Kara Han ile Kara Molat arasnda byk bir sava balar, bu arada da birok
insan esir alnr. Bu kt durumu engellemeye alan Kara Tarah ise sihirli glerini
kullanarak ak ipekten rtsyle bysn yapp mal davar gk iee, halkn boyun
yarsn da ak iee dntrr. Sava meydanndaki Kara Molat ve askerleri bu
byy anlamamlardr. Bundan ay sonra ise Kara Tarah doum yapar. Henz
obada Kara Molat deheti srdnden ve Kara Molatn, kendi ocuklarna zarar
vereceinden korktuu iin yandaki ve yeni domu kzn ak sarayn bahesine
iek olarak diker. Kara Hann ocuklarn ldrmek iin ak saraya girer ve ldrmek
iin ocuklar sorar. Kara Tarah ise, Kara Handan hi ocuu olmadn syler ve
Kara Molat buna inanr. Kara Molatn kara kleleri halk srmekte ve topladklar
yerde onlara eziyet etmektedir. Kara Han ile Kara Tarah, yerlerinden yurtlarndan
edilirler.

95

Kara Hann yurdunda hayvanlarn otlatld yerde boy boy otlar biter ve tabiat
onulmaz bir halde kalr. Bu arada byk bir frtna kopar ve gkten altn tyl bir guguk
kuu iner yere. Altn guguk donunu karp altn cebine koyuverir. Daha sonra Kara
Hanla Kara Tarahn yaad eve girerek altn masaya oturur. Yer, ier sonra da evin
kesinde duran krk anahtarla alan demir sand grr. Sand atnda iinden
Kara Hann ocuklarnn zrhlar ve silahlar durmaktadr. Altn guguk donlu kz dar
kp bahe de iek haline getirdii ocuklarn ak ipekten rtye sarp ieri getirir.
Yine bu rtyle, ocuklar iekten insana dndrr. ocuklar insan haline gelirler,
selamlarlar, yemek yiyip ierler. Daha sonra guguk kzla konuup onun kim olduunu
renirler. Kz ana ve babalar sanrlar; ancak guguk kz onlara kim olduunu ve
balarndan neler getiini anlatp kendisini altn guguk donlu Altn Harlh kz olarak
tantr. Kara Molatn neler yaptn anlatr. Bunlar duyan ocuklar nce alarlar. Daha
sonra Altn Harlh ocuklara ad koyar. Erkee Han Mirgen, kza ise Han Orba ismini
verir. Ailelerini kurtarmak ve Kara Molata saldrmak iin ise alt sene beklemelerini
tembih eder. Daha sonra Altn Harlh tekrar bysn yaparak nce iee
dntrlm halkn yarsn daha sonra yine iee dntrlen mal davar eski
hallerine dndrr ve tekrar havalanarak oradan ayrlr. Han Mirgen ise Altn Harlhn
koyduu alt senelik mhleti beklemez ve Kara Molatn yurduna gitmeye karar verir.
Her ne kadar Han Orba buna kar ksa da Han Mirgen kararndan dnmez. Han
Mirgen silahlarn ve zrhn hazrlayp atn koumlayp yola kar. Han Mirgen, kardei
Han Orbay halknn bana geirip onlara t vererek oradan ayrlr.

Bu esnada da Kara Molatn askerleri esir ald insanlara ve hayvanlara eziyet


ede ede, onlarn canlarn ala ala ilerlemektedir. Han Mirgen, sonunda, Kara Molatn
yurduna ular. Yine yol esnasnda Kara Molatn kendi halkna da ok eziyet ettiini
grr.

96

Han Mirgen, Kara Molatn evinin nne gelir. Kapy ap ieri girer. Kara
Molat bu esnada yemek yemektedir. Devasa boyutlara sahip olan Kara Molat, Han
Mirgeni grr ve kim olduunu sorar. Kendi yurduna hangi yiit gelirse gelsin oradan
sa kamadn ekler. Han Mirgen de kendisini tantr, ana babasnn kim olduunu ve
Kara Molata, yaptklarnn yanl olduunu doru yola gelip Tanrya isyan etmemesi
gerektiini syler. Buna ters bir ekilde karlk veren Kara Molat, Han Mirgeni tahkir
eder. Han Mirgen ise sihirli glerini kullanarak Kara Molat ldrr ve Kara Molatn
z halk buna ok sevinir. Bu arada bunu gren Kara Molatn kars Kara Nincil,
kendilerinin ocuu olmadn ve kendisini ldrmemesini ister. Han Mirgen ise byle
bir eyi zaten yapmayacan syleyerek Kara Molatn evinden ayrlr.
Han Mirgen dar kp gitmeye hazrlanrken atnn aladn grr. Bu esnada
ovada ilerlemekte olan o yiit de Kara Molatn kardei Kara Kuzgundur ve Han
Mirgeni ldrmeye gelmektedir. Han Mirgen ile Kara Kuzgun dvmeye balarlar ve
Han Mirgen, Kara Kuzgunu yenerek onu aabeyinin yanna gnderir. Bundan dolay
halk sevinip bayram eder, herkes Han Mirgene kranlarn sunar.
Han Mirgen atnn yanna gittiinde atnn tekrar aladn grp zlr. O
anda da Han Mirgenin yannda dokuz kula boyunda bir kara kurt peyda olur ve kurt
donundan syrlarak Han Mirgene selam verir. Bu gelen kz Kara Molatn kz kardei
Kara Marhadr. Kara Marha, burada gkte yaayan altn guguk donlu Altn Harlh
aabeyi Kara Kuzguna e yapmak istediini syler ve Han Mirgeni ldreceini ekler.
Han Mirgen ile Kara Marha dvmeye balarlar. Bu arada tepede bir atl belirir.
Atndan inen kii Ay Ar kzdr ve Han Mirgene, Kara Nincilin bir ocuu olduunu
ve Kara Molat gibi kan iici, acmasz biri olduunu syler. Ayn zamanda Altn
Harlhn szn dinlemeyip neden buraya geldiini de sorar. Daha sonra hzla oradan
ayrlan Ay Ar kz, Kara Molatn ei Kara Nincilin ban koparp kara denizin
kysnda duran kara kayann iinde bulunan dokuz kara kz dar eker ve onlar
ldrr. kinci kez kara kayann iine girip bu kez dokuz kara yiidi srkleyip onlar

97

ldrr. ncsnde de ayn yere girip bu kez de dokuz sar yiidi ldrr. Kara
kayann iinde kimse kalmaynca da kara kayay tutup kara denize atar.
Han Mirgene Kara Molatn ocuunun saldrya baladn syleyen Ay Ar,
Kara Molatn evine girip Kara Molatn oluyla kapmaya balar. Han Mirgen de bu
arada Kara Marha ile dvmektedir. Bu esnada da Altn Harlh uup gelir ve Han
Mirgeni, alt yllk mhlete riayet etmedii iin azarlar ve Han Mirgenin atn ifte
boynuzlu eytann kardn syler. Bu arada gc iyice azalan Han Mirgenin azn
atna dayatr ve Han Mirgen tekrar eski gcne kavuur; Kara Marha ile dvmeye
devam eder ve onu ldrr. Tm halk buna sevinir ve bylece Han Mirgen de babas
Kara Hana, anas Kara Taraha kavumu olur. Daha sonra Kara Molatn atn da
ldren Han Mirgen kendi atnn eytanlar tarafndan karldna hayflanr. Atn
peinde olan Altn Harlh ise tylerinin kopmasndan dolay ac eker. Ay Ar ise bu
arada etrafndaki dokuz kara yiidi ldrr. Han Mirgen gidip grr ki ak ovann
ortasnda Altn Harlhn tyleri dklp yatmaktadr. Bu esnada Ay Ar kz, dokuz
dan ortasnda ve dokuz denizin kysndaki Kara Tana kz ldrmtr. Kara Tana ise
Altn Harlhn tylerini koparp Kara Nola vermitir. Kara Nol ise kardeini
ldren Ay Ar ldrmek iin oraya gelmektedir. Daha sonra bu ikisi arasnda bir
mcadele balar ve Ay Ar, Kara Nol ldrr. Bu arada ifte boynuzlu eytann alp
gtrd Han Mirgenin doru atn izlemektedir. Han Mirgen, Kara Noldan ald
Altn Harlhn tyn alp cebine koyar. Hzla ilerleyen Han Mirgen yorulup bir su
banda dinlenir, o esnada da yanna sar sakall biri gelir. Han Mirgen bu kiiye kim
olduunu sorar ki bu kii su iyesi olan Sar Tamcldr. Sar Tamcl burada Han
Mirgenin saf ruhuna ulamak ister ve kavgaya balarlar. Dokuz gn boyunca kaprlar.
Bu kavga srasnda altn tyl guguk donundaki Altn Harlh gelir. Altn Harlh
alamaktadr nk tyleri kopmutur. Altn Harlh, Han Mirgenin atn grdn
sylemektedir; ama Han Mirgenin bu mcadeleden dolay gc tkenmitir. Altn
Harlh, kendisindeki kaz yumurtasn yedirir ve Han Mirgen eski gcne tekrar kavuur.
Sar Tamcl ile tekrar dvmeye devam eden Han Mirgen, onu yerden yere vurarak
ldrr. Bu srada Altn Harlh tekrar havalanrken yine bir ty daha der. Han
Mirgen bu ty de alp cebine koyar. Buradan uzak olmayan bir yerde de Ay Ar, Altn
Harlhn kuyruundan bir ty kopard iin Sar Ninci adl birini ldrmtr. Bu

98

srada Ay Ar yerin altndaki eytann ininden altm oltayla ekmektedirler. Yerin


stnden ise yetmi demir oltayla yukar almaktadrlar. Bylece Ay Ar gten
dmtr; bununla da kalmayp atna kelepe geirirler. Bunlar gren Han Mirgen
bunlarn hepsini paralar. Ay Arn bu olanlardan sol gz kr olur. Han Mirgen, al
ipekten rty karp ayn karsnda alt defa evirdiinde ise Ay Ar iki gzyle
grmeye balad. Ancak eski gcn hala kazanm deildi. Bu kez de Han Mirgen sol
cebinden mavi ipekten rtsn kard ve gnein karsnda alt defa salladnda Ay
Ar tm gcyle ayakland. Ay Ar, bu yaptklarndan dolay Han Mirgene teekkr
eder ve veda ederek oradan ayrlr. Han Mirgen de at olmad iin yryerek
ilerlemektedir. Bir dan kenarna geldiinde ise aa bakar ve ak ovann ortasnda
ssz bir grr. Evin sarnnda hibir at bal deildir. Ovaya inip evin yanna gelir ve
eve girer. Evin iinde birok ar ve sinek olup vzldamaktadr. Evin iindeki alt ayakl
yatakta ise ok irkin, vcudunda yaralar bereler olan, evresinde sineklerin uutuu
bir kz bulunmaktadr. Kzn plak halini gren Han Mirgen utanarak baklarn yere
indirse de, kz bu durumdan utanmaz ve Han Mirgen ile konumaya balar. Kz,
kendine bir erkek aramaktadr ve Han Mirgen de tam vaktinde gelmitir. Dnyada
kendisinden daha gzel bir kz olmadn syleyen kz, Han Mirgenin mutlaka
kendisiyle beraber olmasn ister. Han Mirgen kza bir iki defa vursa da kz yine byle
konumaya devam eder. Kz daha sonra Han Mirgene mkellef bir sofra hazrlar ve
nne, hi ku eti olmad iin ylan eti koyar. ok ackan Han Mirgen, Altn Harlhn
bu konudaki sylediini hatrlayarak ylan yer. Ylann tad ok gzeldir, Han
Mirgenin karn doyar ve her ey o anda deiir. O ucube kz birden etrafna nur yayan
gzeller gzeli bir kza dnr. Kz, bu durumun sebebini aklamaya balar. Yerin
stnden ve altndan birok yiidin geldiini ve hepsinin kt niyetli olduunu onlarn
tehlikelerinden korunmak iin devaml ekil deitirdiini syler. Bu kzn ismi ise
Altn aahtr. Daha sonra ikisi birlikte evden dar kar, darda atal kanatl kara
ylan durmaktadr. Bu kara ylann Han Mirgene zarar vermeyeceini syleyen Altn
aah ylana binip gitmesini syler. Han Mirgen ylana atlayarak ge doru ykselir.
Yukardan Ay Ar kz grr ancak kendi atn gremez sadece atnn yolunu
izleyebilir. Ay Ar ise yerden ge dek uzanm sarp kayalklara doru gitmektedir. Bu
da engelini aan Ay Ar atyla ilerlerken kt yiitler onun karsna alevli ve zehirli

99

bir deniz karrlar. Ay Ar bu denizin iine girdiinde ise alar ve atnn tm vcudu
da aryp szlamaya balar. Bu srada ateli ve zehirli denizden muzdarip olan Ay
Arn gc tekrar eski halini bulur. Btn bunlar olurken aradan alt sene gemi ve
Han Mirgenin kz kardei Han Orba, alt senelik mhlet dolduu iin kendi yurdundan
ayrlp buraya gelir. atal boynuzlu kara eytan ise hl Han Mirgenin atnn
stndedir. Han Orba, Han Mirgen ve Ay Arn yanna gelip onu selamlar ve
birlikte atal kanatl ylan kamlayp oradan ayrlrlar. Daha sonra Ay Ar, Han
Mirgen ile Han Orbaya veda edip onlardan ayrlr. ki karde ise ana babasnn yanna
dnerler. Yurtlarnda Kara Han, Kara Tarah ve tm halk iki kardei karlar. Analar
Kara Tarah, Han Mirgene, Altn Harlhn szn dinlemedii iin sitemde bulunur;
Ay Ar da oluna ven Kara Tarah, Ay Arn babas ile Kara Hann eski dost
olduklarn syler. Kendisine, neden zellikle Ay Arn yardma geldiini de anlatr.
Kardei olan Han Orbann da kendisine hep yardm edeceini syleyen Kara Tarah
onlar besler ve her ikisine yardmlarndan dolay Altn aah da unutmamalarn
syler. Han Mirgen ve Han Orba yemekten sonra dokuz gnlk bir alp uykusuna
yatarlar. ki yiit karde uyandklarnda, Kara Hann yurduna altn tyl guguk donlu
Altn Harlh gelir ve Altn aahn yurdunda yardma ihtiyac olduunu syleyerek
oraya gider. Bu arada da gkyznde iddetli sesler duyulur ki bu gelen ifte kanatl
kara ylandr. Bu ylan Altn aah, iki yiit kardee kendisine yardm etmeleri iin
haberci olarak gndermitir. Kara Tarah ise bu iki haberden sonra kardelerin bu
mkl durumu dzeltmeye gitmelerini ve dndklerinde ise Han Mirgen ile Ay Ar
kzn dnnn yapacan syler. Yiit kardeler her trl hazrlklarn yapp
ailesiyle vedalatktan sonra yola koyulurlar. Han Orba, yolda Han Mirgene Altn
aahn yurduna hangi dmann gittiini sorar. Han Mirgen ise her eyi sezebilen
sihirli yetileri bulunmaktadr. Yolda ilerlerken baz dmanlarla karlaan kardeler
onlar alt ederek Altn aahn yurduna ularlar. Yurda geldiklerinde Altn aah
dokuz gnden beri savamaktadr. Altn aah burada kara doru atl Han Tayc ile
kapmaktadr. Han Tayc, Altn aahn yurdundaki insanlara eziyet, maln davarn
telef etmitir. O ana dek de Altn aaha yardm eden olmamtr. Altn Harlh, Altn
aah ve Ay Ar bir olup dmanla savaa birlikte girerler. Onlar gren Han Orba da
savaa dahil olur ve dokuz canl okunu kullanarak Han Taycy ldrr. Han Mirgen

100

ise yiit kzlarn yanna gelir ve onlar kutladktan sonra Altn Harlhtan kopan ve
cebinde saklad tyleri ona verir. Sava bitmi, musibet defetdilmitir. Bunun sevinci
iinde olan Altn aah, Han Orba, Ay Ar, Ay Ar ve Han Mirgen, Altn aahn
byk sarayna girerler ve yiyip ierler. Daha sonra dokuz gn srecek bir toy yaplr.
Bu srada Han Mirgen, Ay Ar ile evleneceini sezinler. Toydan ayrlan yiit kardeler
herkesle ve ileride grdkleri atal kanatl ylanla vedalap evlerine doru giderler.
Yurtlarnda ana ve babalar tarafndan karlanan Han Orba ve Han Mirgen byk ve
gzel ak sarayn iine girip yemee otururlar. Sofrada Kara Tarah, Han Mirgenin
yapt yiitliklerden dolay, e alp evlenmesi gerektiini ve evlenecei kzn Ay Ar
olmas gerektiini syler. Bu sefer de kz istemek iin yolculua hazrlanan Han Mirgen
ve Han Orba giyinip kuanp hazrlanrlar ve Ay Arn yurduna doru yola karlar.
Yoldayken yanlarna Altn Harlh gelir. Ay Arn yurduna ularlar, evine girerler. Ay
Ar evinde tek bana sofrada oturmaktadr. Altn Harlh sze balayarak buraya geli
amalarndan bahseder ve Ay Ar evlilik konusunda ikna eder. Bu olacaklar ayn
zamanda altn kitapta da yazlmaktadr. Bunu da gren Ay Ar tamamen ikna olur ve
Han Mirgen ile evlenmeye karar verir. Gzel ve debdebeli bir toy iin Han Mirgenin
yurduna doru yola kan yiitler, yurda vardklarnda toy hazrlklar balamtr bile.
Trl boylardan gelen halk ve birok yiit toya katlr ve insanlar son derece gzel bir
ekilde elenip yiyip ierler. Toy bittikten sonra yiitler ve millet obadan ayrlr. Altn
Harlh ve Altn aah da oradaki herkesle vedalaarak toyda ayrlrlar. Obada kalan
dierleri ise toyun verdii yorgunluu atmak iin hazrlanp gzel bir uykuya dalarlar.

yice dinlenip uykularn alan yiitler sabah olup kalkarlar, sofraya otururlar.
Kara Tarah ise Han Mirgene dert yanarak uzaklarda bir yerde yaayan zalim Hazr
Handan bahseder. Hazr Han ok kt bir yiittir ve kendi halk da dhil olmak zere
herkese eziyet eder. Btn obalar idaresi altna alan Hazr Han yalnzca Kara Hann
yurdunu eline geirmemitir; ancak bunun iin de hazrlk yapmaktadr. Varolan bu
tehlikeye kar Altn Harlh ile Altn aah nceden Hazr Hann yurduna gitmilerdir;

101

fakat asl i yiit Han Mirgen ile Han Orbaya dmektedir. Bu kt durumdan artk
haberdar olan kardeler zrhlarn giyinip silahlarn kuanp Hazr Hann yurduna
gitmeye koyulurlar. Ana ve babasyla vedalaan iki yiit karde yurtlarndan ayrlrlar.

Birlikte drtnala ilerleyen Han Orba ile Han Mirgen, Hazr Hann yurduna
vardklarna, orada Altn aah ve Altn Harlhn iddetli bir kavgaya tututuklarn
grrler. Han Orba, Hazr Hann olu Han Harta ile dvmek istemektedir.
Meydandan byk bir kapma olurken Han Orba, Hazr Hann yurdundaki byk
saraya girerek Han Harta ile dvecektir. ncelikle birbirlerini tanyan Han Orba ile
Han Harta da, darda olduu gibi sarayn iinde iddetli bir mcadeleye balarlar.
Bunun sonucunda nce Han Hartay sonra da babas Hazr Han ldren Han
Orbay, yllardr eziyet eken halk ok sever ve onu kutlarlar. Bunlar gren ve Hazr
Hann kardei Han Sabar da Han Orbaya hakaretler eder ve onu tahrik eder ve Han
Orba bu sefer de Han Sabar ile dvmeye balar. Bu srada yurdun baka bir yerinde
Han Mirgen, Altn Harlh ve Altn aah da kyasya dvmektedir. Bu arada buraya
gelen gen bir ocuk da savaa katlmakta ve yiitlere yardm etmektedir. Bu ocuk Han
Mirgenin oludur. Hazr Hann yurdundaki tm byk dman yiitler ve dier
dman askerleri ldrldnde buradaki sava da bitmi olur. Sava bittikten sonra
ise Han Mirgen olunun yanna gidip onu per ve tebrik eder. Savatan sonra Altn
Harlh ve Altn aah tekrar geri dnerler. Han Orba, Han Mirgen ve onun olu tekrar
yurtlarna dnerler. Ancak bu sava esnasnda Han Orba ve Han Mirgenin baba ve
anas olan Kara Han ile Kara Tarah lmlerdir. Yurtlarna geldiklerinde Ay Ar, bu
iki yiit kardei ana ve babasnn mezarna gtrr. Han Orba eleminden atlar yakar
ve ok zlr, hkeza Han Mirgen de ana ve babasnn lmnde hayli zlmtr.
Daha sonra evlerine gdien yiit kardeler dokuz gnlk bir alp uykusuna yatarlar.

102

yiit alp uykusundan kalktktan sonra Ay Ar, oradakilere oullarnn hl


bir ismi olmadn syler. Han Mirgen ile Ay Arn ocuklarna ismi Han Orba, Han
ibek olarak verir ve anas Ay Ar olu Han ibeke e olarak mavi bora atl Gk
Hann kz Gk Nincili seer. Ancak kz almak iin birtakm engellere dayanmak
gerekmektedir. Bunlar ilki bir at yar dieri ise kz isteyen yiitlerin g gsterisidir.
Han Orba bata olmak zere dier yiitler hazrlanrlar ve karlar. Bu esnada Gk
Nincil ise kendi yurdunda babasna olup bitenleri anlatarak Kara Hann yurdundan
kendisini istemeye gelenlerin olduunu ve onlar gelmeden yarmaya balanlmamasn
ister. Han Orba ve Han ibek, Gk Hann yurduna geldiinde Gk Hann saraynn
nnde bal at durmaktadr ve Han Orba bu atlarla yaracaklarn ve ilerinin zor
olduunu belirtir. Yarma meydannda byk de bir toy dzenlenmektedir. Sra sra
masalar kurulmu, yarmay kazanmak iin orada bulunan trl yiitler yiip
imektedir. Han Orba ile Han ibekin yanna gelen Altn Harlh ise Gk Hana
yarmann ne zaman balayacan sorar. Gk Han ise Altn Harlha kim olduunu
sorar ve Altn Harlh, kendisi bata olmak zere kendisiyle birlikte gelenleri tanttktan
sonra kendilerinin, buraya kzlarn almak iin geldiklerini syler. Gk Nincil ile
yaracak olan dier iki yiit ise Ay Mirgen ile Sar Hartadr. Yarma baladnda
Alt Harlh da Han ibeke yardm edenler arasndadr. Birok engelle karlarlar. Her
ne kadar yar Han ibek kazansa da Ay Ar ile Sar Harta buna itiraz ederler. Han
Mirgen Ay Mirgen ile Han ibek ise Sar Harta ile kapmaya balar. Han Mirgen ve
Han ibek rakiplerini alt edip onlarn saf canlarna ularlar. Altn Harlh yerine
getirilmesi gereken her eyi yerine getirdikleri iin Gk Handan, kz Gk Nincili Han
ibeke tekrar ister. Gk Han da kzn Han Mirgenin olu Han ibeke verir. Zaten bu
durum altn kitapta da yazmaktadr. Bu mutlu karardan sonra gn srecek bir toy
dzenlenir. Tabak tabak yemek yenir, kadeh kadeh rak iilir. Birok yiit ve onca halk
toya katlr. Toy bittikten sonra Altn Harlh, altn tyl guguk donuna girerek havalanr
ve oradan ayrlr. Geri kalanlar ise Kara Hann yurduna doru dnerler. Kara Hann
yurduna gelindiinde ise bir kez de burada toy dzenlenir ve ayn debdebeli elenceler

103

burada da yaplr; yemekler yenilir, raklar iilir. Toyun bitmesinden sonra da yiitler
tekrar dokuz gnlk alp uykusuna varmlar.
*

Yeniden dokuz gnlk alp uykusundan kalkan yiitler sofrada karnlarn


doyurduktan sonra, Han Mirgen kars Ay Arn alamakta olduunu grr. Nedenini
sorduunda ise Ay Ar uzaklardaki bir obada Ta Han ile Buz Han adl iki kardein
yaamakta olduunu ve kendilerine bunlardan bir sknt geleceini syler. Bu kardeler
de dier kt yiitler gibi halklarna eziyet etmekte, dier obalara saldrmakta ve
yurtlarn yerle bir etmektedirler. Bu srada Han Mirgenin evine bir kimse gelir. A ve
susuzdur. Han Mirgen ve ei onu sofraya davet ederler. Bu kii Buz Han ve Ta Hann
yurdundan gelen ve onlardan ok eziyet grm biri olan Altn Tatr. Altn Ta kendi
yurdunda olan biteni ve bu iki zlim kardein isteklerini Han Mirgene anlatr. Han
Mirgen ise bu duyduklarndan sonra bu iki zlimin yurduna geleceini ve oray yerle bir
edeceini syler. Altn Ta, Han Mirgenin bu dncelerini Buz Han ve Ta Hana
ileteceini syleyerek oradan aylr. Han Mirgen, Han Orba ve Han ibek giyimlerini,
silahlarn ve atlarn hazrlayp Buz Han ve Ta Hann yurtlarna doru gitmeye
koyulurlar. Yol boyunca ok feci manzaralarla karlaan yiitler bu iki kardein ne
kadar vah insanlar olduklarn anlarlar ve bylelikle Buz Han ile Ta Hann yurtlarna
varrlar. O gne dek oraya ulaan hi bir yiit de olmamtr. Bu yiidin yan sra
Altn Harlh ve Altn aah da kardelerin yurduna ulamtr. Bu arada Han Mirgen, bu
sava sonunda leceini anlayarak olu da dhil olmak zere orada bulunan dostlaryla
vedalamaya balar. Bu arada sava da yava yava balamtr. lk nce Ta Hann
olu Tazr Mirgen ile kapan Han Mirgen, dokuz gn boyunca Tazr Mirgen ile
dvr. Ancak iyice gten dmtr, atnn yardmlar bile buna yetmemektedir. Bu
durumda Han Mirgenin imdadna Altn Harlh gelir ve atnn azndan kan kaz
yumurtasn Han Mirgene yedirir ve Han Mirgen bu sayede kendisine gelir. Tekrar
dokuz gn boyunca yaplan sava sonrasnda gten den Han Mirgeni yeniden kaz
yumurtas kurtarr. nc kez kaz yumurtasyla yardm edecek olan Altn Harlhn
yapabilecei son yardmdr bu. Han Mirgen yedii kaz yumurtasyla, Altn Harlhn

104

uyarlarna ramen son kez davranp savamaya devam eder ancak artk dayanacak gc
kalmamtr. Ayn ekilde Altn Harlh da iyice gten dmtr. Son bir kez daha
Tazr Mirgeni alt etmeye alan Han Mirgen bu sefer tm gcn ve nihayetinde
cann yitirir ve lr. Han Mirgenin intikamn almak ise olu Han ibeke dmtr.
Tazr Mirgenle kavgaya balayan Han ibek, nce Tazr Mirgeni sonra babas Ta
Han ve sonrasnda da Ta Hann kardei Buz Han ve onun olu olan Puzr Han
ldrr. Bu kt yiitlerin lmesiyle huzura erien halk, kahramanlara teekkr
ederler.Sava kazanan yiitler Han Mirgenin cansz bedenini alp Kara Hann
yurduna dnerler. Han Mirgeni sevenlerle birlikte tm tabiat bu kt duruma alar,
perian olur. Kara Hann yurduna gelindiinde ac, burada da srmektedir. Han Mirgen
demir bir tabuta konularak Altn Dan iine gmlr.
*

Han Mirgen, Ta ve Buz Hann lkesindeyken, kendi yurdunda Ay Ardan bir


kz olmutur ve kza bir ad verilecektir. Ad verme ii daha nce olduu gibi Han
Orbaya der ve Han Orba da Han Mirgenin kzna Kaan Kz adn verir. Aradan hayli
vakit getiinde ise yiitler alp uykusuna yatp kalkarlar. Bu esnada Altn Harlh uup
gelir ve Kara Mool ve onun kz Azgn Noas adl tehlikeden bahseder. Erlik vaktine
erimi olan Kaan Kz zrhlarn ve silahlarn kuanp kapacaktr. Altn Harlh bu
haberi verdikten sonra guguk donuna girip Kara Moolun yurduna doru uar. Han
ibek, Gk Nincil, Han Orba ve Altn aah da Kara Moolun yurduna ularlar. Kara
Moolun yurdunda ilkin Han Orba ile Azgn Noas savaacaktr. kisi arasnda iddetli
bir dv balar. Kaan Kz ise Kara Moolun olu Kara Trts ile savamaktadr. Bu
savaa babalar Kara Mool da karnca Kara Moolun yurdu tam bir sava meydanna
dner. Sonunda kahramanlar, Kara Moolu, Azgn Noas, Kara Trts ve dier kt
yiitleri ldrrler. Bu sava srasnda her mcadelede yardmc olan Altn aah da
lr. Kara Moolun yurdundan zaferle dnen yiitler kendi yurtlarna ularlar ve alp
uykusuna yatarlar.

105

Kara Hann yurdundaki yiitler alp uykusundan kalktklarnda Ay Ar sarayn


iinde alamaktadr. Alamasnn sebebini ise Han ibeke u ekilde anlatr: Han
ibekin Kara Moolun yurdunda iken Gk Nincilden bir ocuu olur ve kendi kendine
ad koyarak kendisine Han San ismini verir. Han San kimseye bir ey sylemeden ak
denizin te yakasna geer ve aradan alt yl gemesine ramen ondan herhangi bir
haber alnamaz. Ak denizin te yakasnda kan iici ve zalim Ak Harta ve onun kardei
mavi bora atl Gk Harta ve bunlarn kz kardei olan Kara Sorhl yaamaktadr.
Yiitler tekrar sava hazrlklarn yaparak yola karlar ve yolda karlatklar kt
yiitleri bertaraf ederler. Her zaman olduu gibi, yiitlere yardm etmek iin guguk
donlu Altn Harlh da oradadr. Bu arada Ak len isimli bir yiit de savaa katlr ve
Kara Sorhl ile kapmaya balar. Han ibek ve Han Orba da savaa dhil olmu,
dvmektedirler. Bu arada Ak len mcadelenin iddetine dayanamayp lr. Kara
Sorhl, Kaan Kzn elinden Han Orbann yardmyla kurtulamaz ve lr. Altn Harlh,
Ak Hartay ldrr. Han ibek de ar yaralanr ve sava meydannda Ak len gibi
lr. Yine herkes byk bir zntye kaplr ve herkesle birlikte tabiat da alar. Kara
Hann yurduna zafer ve cenazelerle geri dnerlerken Ak lenin lkesine urayan
yiitler, Ak lenin kz kardei Tilki Ark Han Sana verirler. Tekrar Kara Hann
yurduna dnerler. Han San ve Tilki Ark iin bir toy dzenlenir ve Kara Hann
yurdunda kara bal halk mutlu bir ekilde yaarlar.

106

2. Han Orba Destannn Epizot ve Motif Yaps


ana epizota ayrdmz Han Orba destannn metni Hazrlk, Gelime ve
Sonu blmlerinden olumaktadr. ncelemeyi yaparken destandaki epizot ve motifleri
ayr ayr incelemenin yerine hocam Prof. Dr. Fikret Trkmenin k Garip ve Tahir
le Zhre adl almalarnda olduu gibi motifleri epizotlarn iinde aklamay ve
rneklendirmeyi uygun bulduk.
2.1. Hazrlk Blm
2.1.1. Zaman ve Mekn
Destan tr dier yazl ve szl edeb trlerde olduu gibi kesin hatlarla
izilmi bir zaman erevesi iinde bulunmayp daha esnek izgiler iinde bulunan bir
trdr.
Metin Ekici, Dede Korkut Hikyeleri Tesiri ile Teekkl Eden Halk
Hikyeleri adl eserinde zaman kavramyla ilgili unlar belirtmektedir: Hikyelerin
ou, zaman ifade eden basit veya kalp cmlelerle balar. Verilen bu zaman ifadesi
genellikle belirsizdir. Ayn zamanda gemie dnk olup hikyede yaanan olaylarn ve
bunlar yaayan kahramanlarn gemite olduunu ifade eder.183
Sibirya Trk destanlarnda ounlukla grdmz zaman kavram dier Trk
destanlarnn bir ksmnda olup bir ksmnda olmayan bir zaman dilimini iermekte ve
dnyann yaratl sahnesiyle balamaktadr. lediimiz Han Orba destan bata olmak
zere dier Hakas destanlar olan Altn s, Han Mirgen, Altn Tayc vb. destanlarda da
zaman byle bir saneyle karmza kmaktadr. Han Orba destannda olaylar dnyann
yaratlnn anlatlmasyla balar, yani muayyen bir zaman bulunmamaktadr:
Bakrlar arasnda yer yaratldnda
Dalar yuvarlanarak yaratldnda
Kara yerin stnde
Sular grldeyerek aktnda
183

M. Ekici; Dede Korkut Hikayeleri Tesiri le Teekkl Eden Halk Hikayeleri, AKMB Yay, Ankara
1995, s. 12

107

Geni yaprakl otlar


Kk salarak bydnde
Kara bal halk
Burnundan soluyup ilerlediinde
Sopasna el atp kazann kartrdnda
Kepe sallanp, gller yaratldnda
Buz altndaki sular aktnda,
imdiki neslin ncesinde
Eskinin ardndadr.
(1-12)
Mekn da ayn, zamanda olduu gibi belirsiz bir konumdadr. Mekn mutlaka
bir hkmdarn veya bir halkn yurdudur. Olaylarn ve kahramanlarn gerekten bu
meknlarda yaadna dair hibir kayt yoktur. Bu meknlarn hikyelerde gemesi
ise, tamamen anlatc ve dinleyici veya yazarla, okur arasndaki iletiimin
salanmasyla ilgilidir.184 Coraf bakmdan nerede olduu ve yaadklar bilinen
Hakas Trklerinin bu destannda yaanlan ky, boy ile zerinde yaanlan da, nehir
vb. toponimler bir belirsizlik tamaktadr. Mekn, Han Orba destannda u ekilde
tasvir edilmitir:
Ak nehrin kysnda,
Ak zirvenin yamacnda
Boy millet yaad,
Ovay dolduran mal davar gtt.
(13-16)
Yukardaki msralar bata olmak zere destann birok yerinde karlaacamz
motiflerden biri kutsal su motifi ve buna bal olarak suyla ilintili dier kutsal
mekanlardr ki bunlara gller, denizler ve rmaklardr.
Han Orba destannda su ve sularla ilgili de birtakm mitik ifadeler de
bulunmaktadr. Yine destanda gl ve rmaklar birok kez grmekteyiz. Irmak
184

M. Ekici; age, s. 13

108

kelimesi Hakas Trkesinde byk akarsu anlamna gelen talay ve ay, derecik
anlamna gelen ul/ulat kelimeleriyle karlanmaktadr. Bunun yan sra talay
kelimesi iin deniz ilk verilen anlamdr.185
Ancak Hakas Eli corafyasn gz nne aldmzda denize harhangi bir kys
olmad iin burada talay kelimesini byk rmak (Katun, Biy, Yenisey gibi) iin,
ul/ulat kelimesini geri kalan dere ve aylar iin kullanldn tahmin etmekteyiz.
Biz de bu yzden kullanmlarmz bu mantktan hareketle yapm bulunmaktayz.
Bahaeddin gel ise bu durumu u ekilde aklamaktadr: (...) Aslnda bu destanlarn
toplandklar Trk kavimleri, byk deniz grmemilerdi. Byk rmaklar ile gllere
de, deniz veya tengiz diyorlard.186
Su, Trk geleneklerinin kklerini tutan, en byk temeldir. Her ey ona dayanr.
(...) Bunun iin Gktrkler, Yer-su yani yer ve sular anlay ve inanna, byk bir
deer vermilerdir. Onu kutlulatrmlar ve ona kiilik vermilerdir.187
Irmaklarn kutlu olmas ve onlarn hanlarnn olmasna dair birok da efsane
bulunmaktadr. Bir Krgz efsanesine gre, Krgz-Han, Kem ve Yenisey rmaklarnn
han idi. Bunu rman deil de; rmak havzas ve evresinin Han olarak dnmek
gerekir.188 Yine Abakan Tatarlarna (Hakas Trkleri) gre, Abakan adl bir Han
varm. Hann ota da, Abakan rmann kaynanda kurulu imi. Abakan Han, ayn
zamanda yamur tanrs imi.189 Bu kutsallk tayan yer-su anlayndan dolay da
rmaklar, gller, denizler Trk dncesine gre ayr bir yerde bulunmaktadr. Han Orba
destannda da birok yerde gllerden ve rmaklardan bahsedilmektedir.
Byk akarsular yani rmaklar destanda, yukarda da belirttiimiz gibi, talay
kelimesi ile karlanmtr. Han Mirgen ve Han Orbann babas olan Kara Hann yurdu
Ak nehrin kysndadr:
imdiki neslin ncesinde
Eskinin ardndadr.
Ak nehrin kysnda,

185

E. Arkolu; age, s. 111, 112, 472


Bahaeddin gel; Trk Mitolojisi II, TTK Yay, Ankara 1998, s.384
187
B. gel; age, s. 315
188
B. gel; age, s. 383
189
B. gel; age, s. 383
186

109

Ak zirvenin yamacnda
Boy millet yaad,
(11-15)
Destanda nemli bir yer tutan bir dier su unsuru gllerdir. Gller, Trk
masallarnda, efsanelerde ve mitolojide, duygularla dolu anlatlm olup nlerin,
bilginin, parann birikmesi veya bu birikmenin semboln oluturmaktadr.190
Han Orba destannda gller farkl yollarla anlatlmtr. Destann banda,
dnyann yaratl srasnda gllerin de bulunduunu sylendii bir blm vardr:
Kara bal halk
Burnundan soluyup ilerlediinde
Sopasna el atp kazann kartrdnda
Kepe sallanp, gller yaratldnda
Buz altndaki sular aktnda,
(6-10)
Yine yukarda rmaklarla ilgili bahiste halkn ve kahramann atnn znts
srasnda akan gzya nasl ki nehirlere karyordu burada da buna benzer bir anlatm
vardr:
Altn guguk donlu Altn Harlh
Gkyz boyunca uup,
zlp alayp.
Gzyann dt yerlerde
Yer yer gller olutu.
(1747-1751)

190

B. gel; age, s. 407

110

Kahramanlardan Ay Arn atyla getii yerlerde de birok gl meydana gelir:


Ak sar atl Ay Ar kzn
Gittii yollarda
Parmak bal otlar byr.
Koturup gittii yollarda
iekler sallanr.
Ykp getii yerlerde
Blk prk gller titrer
Delip getii yerlerde
Delik deik gller olutu.
(1777-1785)
Han Mirgenin kandan kzl doru at da drtnala kotuunda yine gller meydana
gelir; ancak bu seferki gller farkldr. Bu kez altn ve gm gller oluur ve stlerinde
altn ve gm tyl rdekler yzmektedir:
Kandan kzl doru at
Yeri dvp ahlandnda,
Kzl yalml ate yand.
ahlanp byk kayalar teptiinde,
Yalml ateler yanar.
n ayann bast yerde
Altn gller etrafa taar.
Orada altn tyl rdekler,
Yzp dururlar.
Arka ayann bast yerde
Gm gller meydana gelir.
Orada gm tyl rdekler,
tp durular.
(935-947)

111

Eski Trk iirlerinde rdekler ve kazlar gller ile birlikte anlmaktayd. Kazl
Gl, rdekli Gl, gllerin bir tantmas ve bunlar da gllerin bir ss idi. Gller il
rdekler nemlerini, avlar ve avc kular dolays ile kazanm olabilirler. Dede Korkut
Hikyelerinde gl ve rdeklerle ilgili ifadeler gemektedir. Kan Tural hikyesinde
yiitleri onu u ekilde anmaktadr:
Kap kayalar banda yuva tutan,
Kadir Ulu Tanrya yakn uan,
Mancl ar tatan gzldayp, kat inen,
Ar gln rdei akyup, alan
Kaba veyke dip yorr iken tartp zen,
Karnuu a olsa kalkp uan,
Cmle kular sultan, alkara ku!..191
Destann bir baka yerinde ise st dolu glden bahsedilmektedir. St rengi
itibariyle temizlii, safl, bkirlii temsil etmekte, st destann muhtelif yerlerinden
kahramanlarn su ile birlikte temizlenme svs olarak grlmektedir:
Biz, Ta Han ile Buz Hann yurdunu
Birlikte bitirip, dndkten sonra
Ateli dan ateini yakn,
St dolu gln stn iin.
Yorulan bedenlerini dinlendirin,
Zayflayan bedenlerini semirtin,
(6395-6400)

Ay Ar ile Gk Nincilin
Karnlar ackr,
Altn masaya oturdular.

191

B. gel; age, s. 414-417

112

Yemekleri lykyla yediler.


Ayranlarn itiler.
Ackan karnlar doyurduklarnda,
Zayf bedenlerini semirttiklerinde,
Altn masadan kalkp,
Atlarnn eyerlerini aldlar.
Ateli dan ateini datrlar,
Stl gln stn ierler, deyip,
ki yiit ata yardm ettiler.
(8445-8456)

St Gl ile ilgili baka bir ifadeye biz Altay amanlarnn dualarnda


rastlamaktayz. Bir aman trnn zerinde yeryzndeki ve gkyzndeki nesnelere
ait olan on farkl resim bulunmaktadr ki bunlardan biri de solo (gkkua) ve onun
stnde de pura adl bir resim bulunmaktadr. Pura, yukar ucu atallanan ubuk ya da
ularnda yarm daire eklinde kollar olan bir yatay izgi olup din trenlerde temiz
tslere dua edilirken zikredilir.192
Bu dualarn biri de u ekildedir:
St kld pura,

St Kln puras

Ayd kn yayagan

Ayn ve gnein yaratt.

Ka pajn

emberin (davulun) stndeki

Kara pura!

(Duran) kara pura!

Kana tsk kamdaza,

Tse ne kadar ayin yaplsa da,

Meni bajma kuyak bol.

Hep bamn zrh ol.193

192
A.V. Anohin; Altay amanlna Ait Materyaller, ev. Zekeriya Karadavut-Jannet Meyermanova,
Kmen Yay, Konya 2006, s. 70
193

A.V. Anohin; age, s. 70

113

te u yukarda bahsedilen St Glnn yeri Anohin tarafndan Kemika ve


Ak-Sug (Soyotiya) nehirlerinin birletii yerin yaknndaki dada belirtilmektedir.194
Destandaki bir dier nemli motif ise at motifidir. Hayatlarn geni bozkrlar
zerinde idame ettiren ve bu bozkrlar da kendilerine yurt edinmi olan Trkler,
kendilerine hayat mcadelesinde at yolda edinmilerdir. Atn gcnden, evikliinden,
dayankllndan, etinden ve stnden ksacas sahip olduu her eyden yararlanan
Trk, onu kendi bedii yaratmalarnda ve anlatmalarnda fazlasyla kullanm ve bazen
de kahramann en byk yardmcs haline getirmitir. Saydmz zelliklerin
dayanaklar yalnzca gerek hayatta deil mitoloji hayatta da yer bulmaktadr.
Toplumumuzda ata verilen derer ve at sevgisi binlerce yl ncesine dayanmaktadr.
Trk mitolojisine gre at, Tanrlar grm, onlara yakn olmutur. Kinatn srlarna
vkftr. Ayn zamanda insanlara da yakndr. Onlarn iyiliine yardmc olmutur. Bu
temel inanlarn sonucu at, Trk toplumunda dost, srda, arkada yardmc
zelliklerini bugne kadar korumutur.195
Bilhassa destanlarda atn, kahramann birtakm ilere girimesinde, onlar
zme kavuturmasnda nemli bir yeri vardr. Bu durum yalnzca tek bir Trk grubu
iin deil tm Trk boylarnn destannda ortak hususiyetler gstermektedir ve hatta
bunu yalnzca destan trnde snrlandrmayp halk hikyeleri vd. halk anlatlarna da
yaymak mmkndr.
Kadir brahimolu Kadirzde ise halk anlatlarndaki atlarn bu olaanstlk
durumlar iin unlar syler: Binit atlar daha ok efsaneletirilmi, onlara olaanst
zellikler mil edilmitir. Atn byle hususiyetlerinin, btn masal ve destanlarda
izlenebilecei sylenebilir. Her yerde at yiitin, destan ve masal kahramannn
yardmcsna evrilir. Baz hllerde o sahibinin yegne kurtarcs olur. Aratrmalara
gre, bu tip atlar deten, deniz aygrlarndan, her naslsa tesadfen gelip ilhya karan
aygrlardan olanlardr.196

194

A.V. Anohin; age, s. 70, 1. nulu dipnot

195

Bilge Seyidolu; Mitolojik Dnemde At, Umay Gnay Armaan, Ankara, 1996, s. 56
Kadir brahimolu Kadirzade; Adetler, nanlar ve Trklerin Soykt Meselesi, akt. Prof. Ahmet
Doan Aka Yay, Ankara 2005, s. 121
196

114

2.1.2. Ailenin Tantm


Halk hikyelerinde genellikle sadece babasnn eitli zellikleriule verilip bazen
ok silik bazen de tm ynleriyle anlatldn belirten Metin Ekici, ailenin
tantmnda annenin ikinci planda yer almasn hem hikyelerin yapsna hem de Trk
aile tipine balamaktadr. Bununla birlikte ailenin tantmnda nemli olan husus
ebeveynin aristokrat diye adlandrlabilecek padiah, sultan, han, vezir, paa, bey vb.
bir aile oluturmasdr.
Bunun

rneklerini

halk

hikyeleri

ile

birlikte

destanlarmzda

da

grebilmekteyiz. Mesela, Tahir ile Zhre hikyesinin yazma metninden gemi


zamanda ve eski gnlerde yaayan zengin ve hretli bir padiah bulunmaktadr. Bu
padiah akla gelebilecek her trl dnyev eye sahiptir; ancak sahip olmad tek ey
bir evlattr.197 Yine ayn hikyenin szl varyantnda ise ailenin tantlmas u
ekildedir: iraz lkesinde, Horasan vilyetinde iki karde hkmdar eleirdi.
Bynn ad Etem ah, knn ad ise Ahmet Hand. Bu iki karde, lkeyi
nbetlee idare ederlerdi.198
Destanlarmzda at ile kahraman yek vcut olmu ekilde grnmekte ou
destanda kahraman atnn ismiyle, daha dorusu atnn sahip olduu bir takm
sfatlarla mevcut edilen ismiyle anlmaktadr. Kahramanlarn, atlarnn adyla beraber
zikredildiine Altay-Yenisey destanlarnda ok tesadf ediyoruz. Bu motif benim
bildiime gre ilk kez Titofun dikkatini celbetmitir. Onun fikrine gre Minusin
sahillerinde yaayan Trk destanlarnda kahramann adyla bindii atn ad bir
oluyor. Titofun tesbit ettii destanlarda ad geen kahramanlarn en bykleri
atlaryla beraber zikrolunuyorlar; Agoy atl Aybatr, Akpar atl Akmolat, Kk
Kan Kk Atl, Ak abdar Atl Allarg, Ala Kardga A Oy At, Kara Bor
Atlg Bri Mirgen, Ak Kl Kan Boz Oy Atlg vs.199

197

Fikret Trkmen; Tahir ile Zhre; Kltr ve Turizm Bakanl Yay, Ankara 1983, s. 209
F. Trkmen; age, s. 249
199
A. nan; Gebe Trklerin Destanlarnda Kahramanlarn Doumlar, Ad Almalar ve Baka
Hususiyetleri, Makaleler ve ncelemeler II, TTK Yay, Ankara 1998, s. 206
198

115

Bu duruma almamz oluturan Han Orba destanndan da rnekler vermek


mmkndr. Han Orbann babas Kara Han anlatlrken ei ve ocuklaryla deil bizzat
atyla tantlmaktadr:
Otlayana han olan,
Besleyene bey olan,
Tm halkn han ve beyi
Maln davarn sahibi
Kara doru atl Kara Handr.
(1721)
Kara Hann yurdunu igal etmeye gelen Kara Molat da atyla birlikte zikredilir:
Bu vakte dek rahat yaanlan yere
kulakl kara doru atl
Kt niyetli Kara Molat
Kanl ordusuyla geldi.
(3235)
Han Orba destannn bu epizotunda hem bulunduu boyun beyi ve hanm hem
de kahramanmzn baba ve annesi olan Kara Han ile Kara Tarah tantlmaktadr:
Otlayana han olan,
Besleyene bey olan,
Tm halkn han ve beyi
Maln davarn sahibi
Kara doru atl Kara Handr.
Yiit zevcesi Kara Tarahtr.
Bahadr Kara Han, tm halkyla
Yllarca birlikte yaamaktadr.
Hi kimseyi yaya yrtmedi
Hibirini a brakp, susatmad,

116

Tm halk hayvanl kld.


Hibiri ben fazlaym demedi,
Hepsi ac ekmeden yayor.
Kara Hann yurdunda
Onu sevmeyen kii yoktur.
(17-31)
Han Orba destannda, yalnzca baba ve hkmdar olan Kara Han deil
kahramann annesi Kara Tarah da gerek idarede gerekse savalarda nemli ve ileri
saflarda yer alan bir kii olarak karmza kar.
Kadnn erkek kahraman ve kiiler gibi n planda olmas Sibirya destanlarnn
anaerkil dneme ait zellikler tamasndan kaynaklanmaktadr.
2.1.3. Kahramann Doumu
Gerek destanlarda gerekse de destanlardaki en nemli epizot ve bu epizota bal
olarak grlen motif ocuksuzluktur.
Dede Korkuttan Tahir ile Zhreye, Manastan Kozn Erkee kadar birok
trde grlen ocuksuzluk Han Orba destannda bulunmamaktadr. Dede Korkut
Hikyelerinde ocuksuzluk ayn zamanda toplumdan tecrit edilmeyi ve ayplanmay da
beraberinde getirmekteydi. Bu hikyelerin ilki olan Dirse Han Ol Bua Han Boyn
Beyan den destanda ocuksuzluk ve bahsettiimiz ayplama destann hemen banda
verilir: (...) Bayndr Hanu yigitleri Dirse Hanu karuladlar. Getrp kara otaa
kondurdlar. Kara kie altna dediler. Kara koyun yahnsndan ine getrdiler.
Bayndr Handan buyruk byledir hanum didiler. Dirse Han aydur: Bayndr Han
benm ne eksikliim grdi, klcumdan m grdi, suframdan m grdi, benden alak
kiileri a otaa kzl otaa kondurd, benm suum ne oldu kim kara otaa kondurd
didi. Aytdlar: Hanum bugn Bayndr Handan buyruk yledr kim ol kz olmayan
Tar Tala kargayupdur biz dah kargaruz dimidr didiler.200

Han Orba destann

ayakta tutan kahraman kardeler Han Mirgen ve Han Orbann dnyaya gelileri bu
200

M. Ergin; age, s. 79

117

motifi gerektirecek bir durum arz etmez. Destann balangcnda Han Mirgen
yandadr; Hara Tarah ayn zamanda Han Orbaya da alt aylk hamiledir ve ay
sonra da Han Orba doacaktr:
Onun ei Kara Hann savata
yanda olanc vard,
Alt aylk da hamiledir.
(38-40)
Bu esnada, aradan ay getikten sonra Hara Tarah, Han Orbay dnyaya
getirir. Ancak Hara Tarah, kz ocuuna doyamaz; nk Han Orbann doumu zor
artlarda gereklemitir. Douma yakn bir srada kan iici ve kulakl doru atn
sahibi olan Hara Molat, Kara Hann yurduna baskn yapp obasn tarumar eder. Kara
Han ve Kara Tarah bata olmak zere tm halk, mal davar Kara Molatn yurduna
srgn edilir. te bu srgn srasnda Kara Hann yurdunu igale gelen Kara Molat,
Kara Tarahtan ileride kendisinden intikam almamas iin ocuklarn vermesini ister.
ocuklarnn Kara Molatn elinde telef olmamasn isteyen Kara Tarah ise ocuunun
olmadn syleyerek Kara Molat g bela buna inandrr.
te biz bu epizotta destanlarmz bata olmak zere masal ve efsanlerde de ska
grdmz don deitirme motifini grmekteyiz. Han Orba destannn dier
epizotlarnda da bu motifi farkl ekillerde ska grmek mmkndr.
Don veya klk deitirme, farkl bir hle brnme bir dier nemli halk anlats
motiflerindendir. lkel insann muhayyilesinde hayvan ile insan her zaman benzer veya
ayn ruhu tadndan, bu ortak bilinalt milletlerin kolektif rnlerine de yansmtr.
Hatta baz durumlarda hayvan, insan nazaran daha stn zelliklere sahip olduu iin
insan hayvana benzemeye almakta ve karlkl bir ruh ve beden dei tokuu ortaya
kmaktadr. rnein, kendilerini hayvandan stn grmekten ok uzakta olan
Altayllar, hayvann insanda olmayan kas gc, gr keskinlii, gl koku alma
duyusu,

yn

bulma

yetenei

gibi

birtakm

meziyetlere

sahip

olduklarn

118

dnmektedirler.201 Bu durumu yalnzca bir tarafn dier tarafa olan stnl ile
aklamak yeterli olmayabilir. Mircea Eliade, bunu ayn zamanda bir dayanmaya
balar ve mezkur dayanma sayesinde baz kiilerin hayvana dntn, hayvanlarn
dillerini anladn, ngrlerini ve gizli glerini paylaabilme yeteneine sahip
olduklarn belirtir.202
Trk epik destan geleneindek slp zelliklerinden biri de beer varlklara ve
hayvanlara tabiatst g isnat edilmesidir. Bu durum anlatlarn kendine has mant
iinde hibir ekilde yadrganmadan yer alr. Hi phesiz, bu mantksal ve ona dayal
yapsal zellik Trk kamlk dini bata olmak zere geleneksel Trk dnya grnden
kaynaklanmaktadr. zellikle de don deitirme ve dona girme eklindeki olgu
bilindii gibi kamlarn ge k ve inilerinde ritelin ayrlmaz bir paras olunca bu
inanca ve ona bal ritellere istinaden herhangi bir insann veya hayvann bir
bakasna dnebilmesi veya bylesi bir gce sahip olmas geleneksel Trk dnya
gr dorultusunda dnldnde hi kimsenin yadrgayamayaca bir hale
dnmekte ve rahatlkla destanlarda ilenebilmektedir.203
Yukarda deindiimiz zere, ekil deitirme motifi yalnzca muhayyilede veya
tasavvurlarda deil bizzat halk yaratmalarnn iinde de bulunmaktadr. aman
efsanelerinde, masallarda olduu gibi arkaik destanlarda da dnm, geni bir ekilde
ilenmitir. Kahraman istedii kla girebildii gibi kt varlklar da byle bir sihir
bilgisine sahiptir. Bu ise sihrin dnm motiflerinde oynad role iarettir.204 te bu
destanlarda

mitolojinin

grnn

kahramanlarn

eitli

hayvanlara

ya

da

hayvanlardan insanlara dnme oluturmaktadr. akir brayev, bu zellii ilk totemle,


antropomorfik grlerle

skca

balantl olduunu belirtir.

brayev,

destan

bakahramannn insan ile hayvan (bazen ku) arasnda bir yaratk olarak dnyaya
geldiini bunun kuzey kabile destanlarnda bizzat kuu kii ile evlenmede grldn
belirtirken insan-hayvan birlemesinin ounlukla isteyerek deil bunlardan birinin
aresiz bir durumda bulunmasndan dolay kaynaklandn syler.205

201

J.P. Roux; age, s. 71


M. Eliaede; age, s. 121
203
. obanolu; age, s. 95
204
F. Bayat, age, s. 176
205
. brayev; age, s. 71
202

119

Trk destanlarnda ve mitolojisinde don deitirme hadisesi zerine Bahaeddin


gel de tespitlerde bulunmu olup bunu alt farkl ekilde gruplandrr. Bunlar;
kabulma, trlenme, silkinme, giyimini giyme, kalp ve brndm-grndm ekillerinde
vuku bulan don deitirmelerdir.206
Han Orba destannda yalnzca insandan hayvana veya hayvandan insana bir
gei yoktur. Destann ba epizotlarnda biz don deitirmeyi bitkiden insana, insandan
bitkiye bir gei eklinde grmekteyiz.
Han Migren ve Han Orbann annesi Kara Tarah, ocuklarn Kara Molatn
iddetinden korumak iin olunu (Han Mirgen) gm yeil iee, kzn (Han Orba)
ise altn ak iee dntrr:
Ak saraydan dar kt.
Byk olancn
Gm yeil iek yapt.
Kk kzcazn,
Altn ak iee dntrp
Ak sarayn bahesinde yetitirdi.
(214219)
Kara Tarah, bundan nce de halkn yine Kara Molatn zulmnden kurtarmak
iin halkn ak iee, mal davar ise mavi iee dntrr:
Byle konuup Kara Tarah,
Kk yataki olancn
Sa eliyle tutarak,
Byk evden dar kt.
Ak ipekten rtyle
Ayn ve gnein nnde
Dndrp savurdu:?
Boyumunun milletimin yars
Ak iek olup bysn,
206

B. gel; age, s. 133-135

120

Altm eytann yerinde


Hibir yiit bunu bilmesin.
Bu yerde her vakit
Kara Hann soyu yrsn.
iek olup byyen halk,
Bunun nnde nasl yayorsa,
yle rahat yaasn,
Bylece rty vurduunda,
Ak iekler ksm ksm
Ayn ve gnein karsnda,
Altn gibi parlayp,
Sallanmaktadr.
Gzel ana Kara Tarah
Mavi ipekten rty
Gnein ve ayn karsnda,
Kaldrp da vurdu:
Yerin altnda yaayan
Yetmi Erlikin yurdunda,
Gnein ve ayn altnda
Hibir yiit bilmesin.
Maln davarn yars
Mavi iek olup bysn.
(134-164)
Halkn, mal davar ve en nemlisi de ocuklarn gvenceye alan Kara Tarah
ve kocas Kara Han, Kara Molatn yurduna srldkten sonra; Kara Hann yurduna
Altn Harlh gelir ve olan biteni anlayarak yeenlerini eski haline getirmeye karar verir:
Darya kt,
ki iei ekerek kopartp,
Ak ipekten rtye sarnd,

121

Uzak eve geri dnd.


Ak haly yere serip,
Altn iekle gm iei,
Oraya alp gtrd.
Mavi ipek rt ile
Gndz ve gecenin nnde
defa gidip geldi:
Yiit yaratlm Kara Hann
Gm iee dndrd.
Kk yataki oulcuu
Benim karmda duruversin.
Kalanlarna vurduunda
Kara Hann kundaktaki olu
Kz ocuunun karsndaym.
Yanna gidip elini tuttu,
Birlikte gidip, selam verdiler.
Kz ocuu, ikincisini
Ak ipek rty karp ekti,
Ayn gnein karsnda
Alt defa doland:
Kara doru atl Kara Hann
Altn iek olup byyen
Kk kz ocuu,
Ata yurduna geri dndnde
Ana yurdunda dolatnda,
Benim karmda bulunsun.
Altncsn vurduunda,
Kk kz ocuu
Gencecik durdu.
(395426)

122

Altn Harlh ayn ekilde iee dntrlen halk ve mal davar yine eski
hallerine dndrr:
Ak ovaya geldi,
Ak ipekten rty yukar kaldrd,
Ayn ve gnein karsnda,
Alt defa dndrp silkeledi:
Ak iek olup byyen
Kara Hann kalabalk halk,
Bugn ayaa kalkp,
nceden nasl yaadysan
Ak denizin kysnda yle yaarsn.
Alt defa evirip vurduunda,
Ak denizin kysndaki tm halk
Eskisi gibi yaar oldu.
Ak ipekten rtsn kaldrd.
Mavi ipekten rtsn kard,
Gnein ve ayn nnde,
defa dndrp, silkeledi:
Yeil iek olup byyen
Kara Hann mal davar,
nceden nasl otladysa,
imdi de ylece otlasn.
defa evirip, silkelediinde,
Mal davar, ak yazya yaylp,
nndekiler gibi otlad.
(707729)
Yukardaki don deitirme motifinin yan sra bir dier dikkati eken motif de
sihirli rt motifidir. Burada sihirli rt, don deitirme iinin yaplmas srasnda
yardmc bir e olarak grlmektedir. Yalnzca destanmzda grlmeyen bu durum

123

Tuva destanlarnda da karmza kmaktadr. rnein lp de kz kardei tarafndan


kutsal kaya iine defnedilen bahadr, kz kardei tarafndan tekrar kaya iinden
karldktan sonra gn nc katndan bahadr iin getirilen kaan kz
tarafndan ly dirilten sihirli-byl allar vastasyla diriltilir.207
Grld zere yukardaki paralarda rneini grdmz bu motif daha ok
farkl bir kla dnen tarafndan bizzat yaplmayp, ikinci bir tarafndan koruyup
kollama amacyla yaplmaktadr.
Aadaki rneklerde ise aslnda bir insan olan Altn Harlhn, destann
kahramanlarna yardm edecei srada ku donuna brnp gelmesini, daha sonra ise
ku donunu karp cebine koyduunu grmekteyiz. Bu ise, yukarda rneklerini
verdiklerimizden farkldr ki burada don deitirmenin gce g katmak amacyla
yapldn gryoruz:
Ayn gnein gz burada
Karanlk oluverdi.
Neyin felaketi oldu,
Neyin gnah oldu?
Baklp grldnde,
Mavi bulutun stnde,
Ak bulutun altnda
Altn guguk uup gelir.
Yiit Kara Hann yurdunu
Alt defa dnp evreledi.
Kara Hann gzel yurdunu
Dnp dolatktan sonra yere indi.
Guguk gibi yukarya srayp
Tekrar yeil ovaya inmi.
Altn guguk donunu karp
Altn cebine koydu.
Altm rgsn srtna att,
207

M. Ergun-M. Aa; age, s. 130

124

Elli rgsn omzuna sald;


Ay ise ay tasvirli,
Gne ise aydnlk;
Karsnda ay durur,
Arkasnda gne durur.
Gzel kzn aydnl
Elli hanl yurdun tesine gitti.
Altm hanl yurdun stnden at.
(343367)
Yukarda farkl eitlerini grdmz don deitirme motifi bu epizotta,
tehlikeden kurtarma amacyla yaplan bir dntrme ile yaplmtr. Kara Tarah
yandaki olu ve yeni domu kzn Kara Molatn zulmnden korumak iin iee
dntrr ve kendi saraylarnn bahesine eker. Olunu gm yeil iee, yeni
domu kzn ise altn ak iee dntrr:
Benim sevgili yavrularm,
Sahipsiz yerde kalrlar.
Salkl bir ekilde bydklerinde,
Ata yurtlarna geri dnerler.
Karnmdan kan iki yavrumu
Yurdumda tekrar grecek miyim?
imden kan iki yavrumu,
Yoksa ksz m kalacaklar bu yurtta.
Sizleri gzlerimle,
Yine grecek miyim bu dnyada?
Kara Tarah iki ocuunu
Dokuz defa pp koklad,
Elinde tuttuu ipek rtyle
Gzyalarn sildi.
ki yavrusunu tutarak,

125

Ak saraydan dar kt.


Byk olancn
Gm yeil iek yapt.
Kk kzcazn,
Altn ak iee dntrp
Ak sarayn bahesinde yetitirdi.
(199-219)
Takdir edilecektir ki yar gebe topluluklar iin toprakla birlikte hayvanclk da
nemli bir geim ve yaam kaynadr. zellikle bu blge destanlarna baktmzda
kahramanlarn aileleri oba veya yurt beyleri olduklar ve hkimiyetlerinden on binlerce
insan ve hayvan srlerini yaattklar iin hayvanlar ki zellikle byk ba hayvanlar
da bu anlatlarda nemli bir yer tutmaktadr. te Kara Tarah ocuklaryla birlikte,
kendileri iin nem arz eden hayvanlarnn ve insanlarnn da zarar grmesini
istemediinden onlar da iee dndrp Kara Hann yurdununun muhtelif yerlerine
eker:
Boyumunun milletimin yars
Ak iek olup bysn,
Altm eytann yerinde
Hibir yiit bunu bilmesin.
Bu yerde her vakit
Kara Hann soyu yrsn.
iek olup byyen halk,
Bunun nnde nasl yayorsa,
yle rahat yaasn,
Bylece rty vurduunda,
Ak iekler ksm ksm
Ayn ve gnein karsnda,
Altn gibi parlayp,
Sallanmaktadr.
Gzel ana Kara Tarah
Mavi ipekten rty

126

Gnein ve ayn karsnda,


Kaldrp da vurdu:
Yerin altnda yaayan
Yetmi Erlikin yurdunda,
Gnein ve ayn altnda
Hibir yiit bilmesin.
Maln davarn yars
Mavi iek olup bysn.
Bu yurtta ne zaman ki
Kara Hann soyu yrr
Mal davar, bir kez daha yaratlp,
Ak yazy doldursun.
Byle deyip vurduunda,
Mavi iekler ksm ksm,
Gnein ve ayn karsnda,
Gm gibi parldayp,
Hafif hafif salland.
(141-173)
Eski Trk toplumunda biyolojik vd. farkllklarn yannda kadn erkek arasnda
herhangi bir farkllk bulunmamakta kadn ve erkek yan yana toplumun her alannda
birlikte i grmekte, yaamakta ve mcadele etmekteydi. Han Orba destannda yurdunu
Kara Molatn hcumlarndan korumaya alan Kara Han bu mcadeleyi fiziksel
gleriyle yaparken, bir kadn olan Kara Tarah da bo durmamakta elinden geldiince
dorudan fiziksel olmasa da kendi ailesi ve halk iin mcadele etmektedir. te bu
mcadele yukarda belirttiimiz gibi fiziksel llerde deil sihr nisbette olmaktadr.
Anaerkil devrin izlerini tayan Gney Sibirya destanlarnda olduu gibi Han Orba
destannda da kadnlar amanist g ve hususiyetlere vakfdrlar. ocuklarna, halkna
ve hayvanlarna uygulad dntrmeyi yaparken ayinle ve baz sihr g ve
materyalleri kullanmaktadr:

127

Sihri ok Kara Tarah,


Bunu grp, konuuyor:
ok olan sihrim yetmez olursa,
Kara Hann yurdunda,
Adm atp, burnundan soluyan,
Yiidin iyisi ile uramaz.
Benim ulu sihrim yetse,
Elli sihirle geri dnerim.
Elli sihrim yetmez olduunda,
Kara Hann yurdunda
Yiidin iyisi ilerlemez.
Byle konuup Kara Tarah,
Kk yataki olancn
Sa eliyle tutarak,
Byk evden dar kt.
Ak ipekten rtyle
Ayn ve gnein nnde
Dndrp savurdu
Boyumunun milletimin yars
Ak iek olup bysn,
Altm eytann yerinde
Hibir yiit bunu bilmesin.
Bu yerde her vakit
Kara Hann soyu yrsn.
iek olup byyen halk,
Bunun nnde nasl yayorsa,
yle rahat yaasn,
Bylece rty vurduunda,

128

Ak iekler ksm ksm


Ayn ve gnein karsnda,
Altn gibi parlayp,
Sallanmaktadr.
Gzel ana Kara Tarah
Mavi ipekten rty
Gnein ve ayn karsnda,
Kaldrp da vurdu:
Yerin altnda yaayan
Yetmi Erlikin yurdunda,
Gnein ve ayn altnda
Hibir yiit bilmesin.
Maln davarn yars
Mavi iek olup bysn.
Bu yurtta ne zaman ki
Kara Hann soyu yrr
Mal davar, bir kez daha yaratlp,
Ak yazy doldursun.
Byle deyip vurduunda,
Mavi iekler ksm ksm,
Gnein ve ayn karsnda,
Gm gibi parldayp,
Hafif hafif salland.
Kanl savataki yiitler de,
Kt niyetli Kara Molat da
Kara Tarahn altm bysn
Hi anlamamlar.
Kara Tarahn elli sihrini
Oradakilerin hibiri anlamam.
Yapacak her ey bittiinde
Kara Tarah, karnn tutup,

129

Ak saraya girdi.
(123-183)
Biz bu pratikleri destan boyunca dier kadn ve erkek aman-kahramanlardan
grmekteyiz.
Her trl sihr ve fizik savunmaya ramen Kara Molatn bitmeyen gc ve
ordusunun kuvvetli omas nedeniyle Kara Han ve Kara Tarah yurtlarndan geri kalan
halk ve hayvanlaryla srlmek zorunda kalrlar. Yol boyunca Kara Molatn vah
askerleri tarafndan eziyet gren kar koca, yurtlarna yeniden dnp dnemeyecekleri
konusunda zlmektedirler.
Han Orba destanndaki bu epizotta yer alan bir dier nemli motif ise ad verme
motifidir.
Ad verme yalnzca destanlarda deil halk hikyelerinde de oka grdmz
bir ksmdr. Ad verme baz hikyelerde bir gelenee bal olarak yaplrken,
bazlarnda ocuun olmasn salayan derviin ad vermesi eklinde olmaktadr. Bir
ksm hikyede ise, dorudan ana-baba tarafndan hibir gelenek uygulanmakszn ad
verme yaplmaktadr. Bu farkllklar hikyenin yapsndan ve anlatcnn bu ksm
nemli grp grmemesinden veya anlatcnn unutmu olmasndan dolay da
deiebilmektedir.208
Yukardaki aklama ve rneklerde olduu gibi Han Orba destannda da ad
verme ii herhangi biri tarafndan deil uhrev ve sihr gleri olan, yar insan-yar
hayvan zelliklere sahip tm destan boyunca kahramanlarmza her zor koulda yardm
edecek olan koruyucu ve dii Altn tyl guguk Altn Harlh tarafndan yaplmaktadr.
Harlh kelimesi szlklerde ssl kemer, kay ve ikinci bir anlam olarak mitoloji bir
ku tanmyla verilmi olup ikinci karlk destandaki ilevine uygundur.209
Ad verme motifi destanlarmzda zel bir yer igal etmektedir. En bariz ekli ve
uygulamalaryla Dede Korkut Hikyelerinde grdmz zere ad verme ii alelde bir
ekilde yaplmamakta, belli kstaslarn yerine getirilmesi ve toplumda her konuda
saygnl olan bir kii tarafndan verilmesini gerektiren bir i ve belki de bir ritel
208
209

M. Ekici; age, s. 18
E. Arkolu; age, s. 154

130

halini almaktadr.. ocua konacak isim yalnzca ona seslenme vazifesi grmeyecek,
ocuk veya ileride sahip olaca konumla kahraman, adyla yaayacak verilen adn varsa
gereklerini yerine getirmek durumunda kalacaktr.
slam gelenein ar bast veya sadece olduu Trk boylarnda daha ok,
kklerini eski Trk inan ve bu inanlarn temsilcisi olan din adamlarndan alan aziz,
dervi vb. slam toplum ve din bykleri bu ad verme iini stlenirler: Gebe Trk
destanlarnda kahramann doum ve ona ad verilmesi klie halinde tekrarlanan bir
motiftir. Bir Han veya beyin evlad olmuyor. Mehur kahramanlarn veyaz azizlerin
mezarlarn ziyaret ederek onlarn ervahna kurbanlar kesiyor. Kurbanlar boz donlu
(kr) aygr veya ksraktr. Hanm bir olan douruyor. Ekseriye bu olan avucunda kan
tutup douyor.210 Kahramana ad verme merasimi Yakut, Altay-Yenisey, Kazak-Krgz
ve eski Ouz destanlarnda farksz olarak grlr. Han veya bey oluna ad vermelerini
halkna emrediyor. Kimse ad bulamyor. O zaman boz atl bir er peyda oluyor ve
ocua ad veriyor. Dede Korkut Hikyelerinde kahramanlarn adn veren Dede
Korkuddur. Baba ve annenin verdii ad hakik ad deildir. Kahraman hakik adn
kahramanlk gsterdikleri olaydan sonra atla beraber alr.211
Din ulular veya ak sakallar tarafndan verilecek ad, destan kahramannn hayat
boyunca peinden gelecek onun stnde yer edecek ve onu dman alplara kar manen
savunaca iin verilecek adn da alelade olmamas, kahramana lyk olmas
gerekmektedir: Ad verme son derece etin ve ayn zamanda da mesuliyetli i
olduundan kahramana sradan bir ad verilmez. nk adda insann ruhu
yaadndan, adla talih, adla yaam arasnda sk bir ballk vardr. Herhalde bu
mitolojik inan eski Tklerde ok glyd Dier taraftan ad, kendinde kahrmann evini,
yurdunu, kkenini, atn, atnn zelliklerini senkretize ettiinden birka hisseden ibaret
olurdu. Bunu Yakut, or, Hakas, Tuva destanlar ak ekilde gstermektedir.212
Anlatmalarda ad verme dorudan doumun akabinde verildii gibi belli bir
kahramanlk sonrasnda veya hayvan ldrdkten sonra da verilmektedir: Adn
verilmesi ve genellikle bir hayvan olan bir canlnn ldrlmesi; bu iki olay birbirinden
ayrlmaz, her ikisi de siyasal, toplumsal ve dinsel adan diriliin vazgeilmez
210

A. nan; agm, s. 206


A. nan; agm, s. 206
212
F. Bayat; age, s. 145
211

131

koullardr. Bir hayvan ldren ve bylece ad alan kii bu ad yalnzca ve yalnzca bu


hayvan ld iin almtr. Artk bu hayvann olu olduunu syleyebiliriz.213
rnein Dede Korkut Hikyelerindeki Dirse Han olu Boa Han destannda,
Dede Korkut bu ekilde ad verir: Bayndr Hann bir boas ile bir buras varm. Bir
yazn bir gzn boa ile deveyi savatrr, seyrederlermi. O yaz hayvanlar yine
meydana kardklar gn Dirse Hann olu ordu ocuu ile orada ak
oynuyormu. Dier ocuklar karlar, Dirse Hann olu kamayarak orada boa ile
kar karya kalr. etin bir boumadan sonra ocuk boay ldrr. Beyler bana
toplanrlar. ocua ad koymak ve babasndan taht ve beylik istemek iin Dede Korkut
gelir. Babasndan taht ve beylik alarak olana boay ldrd iin Bua adn
verir.214
Yiitlik anlatmalarnn dna kacak olursak Hakas Trklerinde ad verme
gelenei Altay Trklerinden farksz olmakla birlikte ikisinin arasndaki tek fark yeni
doan ocua nce bir Tatar ismi verilir, alt ay sonra ocuk vaftiz edilirken de
Hristiyan bir isim taklrd; ancak ikinci ad (Rusa) gnlk hayatta kullnlmazd.215
Ad verme treninden sonra gerek amanist gerekse de Mslman Trk toplumlarnda
ismi veren ihtiyar veya yetkin kii bazen iyi dualarda (alk) bulunur. Bunlardan biri
aadaki gibidir:
Adn Yaar olsun! Beik ban berk olsun!
Arkanda kk, nnde byk kardelerin olsun!
Beik ban kopmasn! Arka eteklerini davar, at
Srleri bassn! n eteklerini ocuklar bassn!
Benim gibi ak sakall, sar dili ol! Ak dilerin
Sararsn, kara salarn aarsn!
Bu duann akabinde Mslman Trkler min, amanist Trkler atee ya
atarak Opkuruy! derler.216
213

J.P. Roux; age, s. 264


M. Ergin; age, s. 4-5
215
W. Radlov; age, s. 141
216
A. nan; age, s. 173
214

132

Eski Yakutlarda ise ocua kkken verilen ad saylmazd. Gerek ad yay


ekip ok attktan sonra verilmekteydi. Yakutlarn bu eski deti Ouzlarda
grlmektedir. Dede Korkut Hikyelerinde O zaman da bir olan ba kesmezse, kan
dkmezse ad komazlard denilmektedir. Ouz kahramanlarna verilen ancak
kahramanlk gsterdikten sonra Dede Korkut ad veriyor. Altay ve Yenisey Trklerinin
destanlarndan anlaldna gre, yle bir devir olmu ki baya adamlarn zel adlar
olmam, yalnz kabilelerin adn tamlardr.217
Epizodun bu blmnde Kara Han ve Kara Tarahn halk ve hayvanlaryla
srlmesiyle ssz bir yurda dnen obaya gelen altn tyl guguk Altn Harlh obann
stnde batl defa utuktan sonra yere iner ve altn guguk donunu karp altn cebine
koyar. Etrafta dolandktan sonra saraya girer, kimseyi gremez ama evin kesindeki
demir sand ve iindeki silahlar bularak Kara Tarahn, ocuklarnn silahlarn
oraya sakladn anlayarak dar kar ve bahede Kara Tarahn Kara Molattan
korumak iin ektii iekleri kopararak tekrar saraya dner.
Burada Kara Tarahta grdmz gibi Altn Harlhn da sihr zellikler
tadn yani bir aman olduunu grmekteyiz. Kara Tarah nasl ki ocuklarn
insandan iee dntrd, bu sefer de Altn Harlh ocuklar iekten insana
dntrecektir ve bunun iin de Kara Tarahn yaptklarna benzer pratikler uygular.
Altn Harlh, artk normal hallerine dnen ocuklara olup biten her eyi anlatr.
Kendisinin kim olduunu ve neler yaptn da belirtir. Olan biteni vehametini anlayan
ocuklar Altn Harlha sarlp alarlar ve kendilerini ana-babalar gibi grdklerini
sylerler.
Trk kltr hayatnda ve szl edebiyat geleneinde ad verme motifi veya riteli
bu ekildedir. Bir destan olarak Han Orbada da benzer zelliklerle ad vermenin eitli
rneklerini u ekilde sralayabiliriz.
Destanda ad vermenin farkl yerde bulunduunu grmekteyiz. lk olarak Han
Mirgen ve Han Orbann anneleri Kara Tarahn kz kardei Altn Harlh, Kara
Tarahn yapt sihirle iee dntrd yeenleri tekrar insan haline evirdikten ve
balarndan geenleri anlattktan sonra onlarn kendilerine layk bir isimle yaamalar

217

A. nan; age, s. 173

133

gerektiini dnr ve onlara isim verir. Altn Harlhn, kardeler arasnda verdii ilk
isim byk karde Han Mirgenedir:
Atlanp bindiin atn
Byk sihre kaptrp,
Boynuzlu eytan ap,
Onun stne oturturlar.
Sen ulu sihre kaplrsn,
te o zaman tamamen lrsn.
Bindiin at serbest braktnda,
Baba yurduna dnersin.
Fakat ben bunu anlarm ki,
Senin gidecek yolun var,
Tekrar geri dnmezsin.
Kara yerin stnde
Ad vermeye
Benden baka yiit yoktur.
Kt bir ad verirsem,
Kasrga gtrsn,
yi bir ad koyarsam,
Halk arasnda vlsn.
lk doan erkek ocuun
nce adn koydum:
Ak denizin kysnda yaayan,
Ak dan ortasnda evi olan,
Kara doru atl Kara Han babas,
Anas Kara Tarah,
Kandan kzl doru atl
Han Mirgen olasn.
(615-640)

134

Daha sonra ise kk ve kz karde Han Orbaya isim verilir:


imdi, senin kz kardeinin
Adn da vereyim:
Ak deniz kysnda yaayan,
Ak kynn ortasnda evi olan
Kara doru atl Kara Hann kz,
Anas Kara Tarah olan,
Aas Han Mirgen olan,
Altm telli altn athan,
Altn tyl altm guguk
At stnde yrlayan
Kzl kr atl
Han Orba kz olasn.
(615652)

2.1.5. Kahramann Eitimi


Her ne kadar Han Orba destannda belli bir klavuz kii tarafndan kahramanlar
eitime tbi tutulmas yoksa da yukarda parantez iine aldmz unsurlarn bu eitim
dhilinde bulunmas nedeniyle epizottaki bu motif nemlidir.
Kahramanlarn eitimi iki ekilde gereklemektedir. Bunlar ilm eitim ve silah
eitimidir. Bu eitim eitlerinden ilm eitim sadece roman tr hikyelerde
bulunmasna ramen, silah eitimi hem epik hem de roman dnemi trlerinde
mevcuttur. Silah eitiminin kahramann karlat glkleri amasnda en byk
yardmc olmas veya hikyenin banda doumundan bahsedilen ocuun, hikyenin
kahraman olabilmesi, hikyenin eitli yerlerinde karlaaca engelleri bertaraf
edebilmesi bakmndan nemlidir. Silah eitimi, ata binme, kl kullanma, ok atma gibi
konularda verilen eitimdir. Ayrca savama ve dman tanma, avlanma konularnda
da eitim verilmektedir. Silah eitimi daha ok alp tipi yetitirmeyle ilgili olup epik

135

trlerde mutlaka grld gibi, epiko-romanesk ve roman trlerinde de grmektedir.


Ouz Kaan Destan, Dede Korkut hikyeleri ve ah Yusuf hikyesi bu gruba
rnektir.218 Seferin hazrlanmas, silahlarn tantlmas, atn hazrl vb. unsurlar
destanda Altn Harlh tarafndan erkek ve yaa byk olmas sebebiyle ncelikle Han
Mirgene telkin edilir. Ancak bu durum bir arta balanmtr. Altn Harlh alt yl
gemeden hibir ekilde kendi yurdundan ayrlmamas ve Kara Molatn yurduna
gitmemesi iin Han Mirgeni ve kz kardei Han Orbay tembihler:
Sahipsiz kaldn anladm.
Kuruyup kalm olsanz,
Kara Hann yurdunda
Kara bal insan yaratlmam.
Ana yurdu Kara Tarahn
Sahipsiz kaldn anladm.
Size eziyet ettiler,
Analarnn yurdunda
Er kii, yaratlp, yaamam.
imdi siz rahat ve huzurda,
Baba yurdu Kara Hann
Defalarca yaratlp, hayatn srdrr.
Rahat ve salkl iki karde,
Ana yurdu Kara Tarahn,
kinci defa yaratlp, byr.
imdi siz iki kardeim,
Baba yurduna dndnz,
Ana yurduna geri geldiniz.
Buradan uzakta deil,
Dokuz tarla alan yerde,
Dokuz dere geilen yerde,
Kara deniz akar durur.
218

M. Ekici; age, s. 20

136

Kara zirvenin olduu yerde,


Kara doru atl Han Hls babal
Altn aah anal,
Altn guguk donlu yaayan
Altn Harlh kzm ben.
Analar Kara Tarahn
Kk kardei benim.
imdi ben buraya gelmezsem,
Kara Han enitemin baba yurduna
Kara Tarah ablamn ana yurduna
eytan urard.
Krk nesil o tarafta yaayp,
kulakl kara doru atl,
Kt niyetli Kara Molat
Kara Han eniteme yeni bir can geldi.
Baba olan Kara Han enitem,
Saf gcn almayp,
Ulu gcn yetirmeyip,
Maln davarn srerek
Tm halkn alarak,
Kara Molatn yurduna
Kul kle olarak srld.
Akll ablam Kara Tarah
Ak denizin kysnda
Milletin yarsn
(485-531)
Ancak bu tembihi Han Orba tutsa da Han Mirgen tutmaz. Han Mirgen bir an
nce kuanp anne ve babasn kurtarmak iin Kara Molatn yurduna gitmeye kararldr.
Kardei Han Orba, Han Mirgeni uyarr ama pek bir faydas olmaz:

137

lp geecein yere ularsn.


Deerli szlerimi aklna devirsen,
Kara Molatn yurdundan
Mal davar, baba yurduna
Ne zaman olsa dndrrsn.
Dier szlerimi aklna yazmaz
Fazla dnmez olursan,
Kara Molatn memleketi
lp gidecein bir yer olur.
kulakl kara doru atl
Kt niyetli Kara Molat
Pek gl yaratlan
Kan iici bir yiitmi.
Altm handan hara alr,
Yetmi hann an yer.
Kara Molatn yurduna gittiinde,
Atlanp bindii atn
Altn sarna balayarak.
Yksek tepenin stnde
Salkl olarak durursun.
Altn sarna baladn
Atlayp bindiin atn
Kara ban ardnda,
Beyaz diin sarardnda,
enendeki sakal omzunu kapladnda,
Yanandaki sakal omzunu rttnde,
Ban ak tavana dndnde,
Ala gznle gremezsin,
Onu srp gitmezsin.
Atlanp bindiin atn
Byk sihre kaptrp,

138

Boynuzlu eytan ap,


Onun stne oturturlar.
Sen ulu sihre kaplrsn,
te o zaman tamamen lrsn.
Bindiin at serbest braktnda,
Baba yurduna dnersin.
Fakat ben bunu anlarm ki,
Senin gidecek yolun var,
Tekrar geri dnmezsin.
Kara yerin stnde
Ad vermeye
Benden baka yiit yoktur.
Kt bir ad verirsem,
Kasrga gtrsn,
yi bir ad koyarsam,
Halk arasnda vlsn.
lk doan erkek ocuun
nce adn koydum:
Ak denizin kysnda yaayan,
Ak dan ortasnda evi olan,
Kara doru atl Kara Han babas,
Anas Kara Tarah,
Kandan kzl doru atl
Han Mirgen olasn.
imdi, senin kz kardeinin
Adn da vereyim:
Ak deniz kysnda yaayan,
Ak kynn ortasnda evi olan
Kara doru atl Kara Hann kz,
Anas Kara Tarah olan,
(585-646)

139

Han Mirgen burada kendisinin yapaca ve Han Orbann yapmasn istedii


eyleri sralar. Han Mirgenin, bu anlattklar nasihat olmasnn yan sra bir vasiyet
nitelii de tamaktadr.
Bu vedalamadan sonra Han Mirgen silahlarn, zrhlarn ve en nemlisi de atn
hazrlayp ilk engelini amak iin yola koyulur.
Han Mirgenin tm destan boyunca yanndan ayrlmayan, onu zor durumlardan
kurtaran, kurtarc ve yolda bir hayvann yan sra ona yarenlik eden Kzl doru at
bulunmaktadr. Han Orba destannda olduu gibi dier destan ve hikyelerimizde at
motifi ok nemli bir yer igal eder. Han Mirgenin atnn sahip olduu zelliklere tabii
ki dier dier destanlarda da rastlamaktayz.
Destanlarda kahramanlarn en byk yardmcs onun atdr. At, destanlarda
tpk kahraman gibi olaanst vasflara sahiptir. Kahraman at olmadan hibir ii
beceremez. Adeta, destanlarda zaferin ve malubiyetin gerek sahibi attr.
Ataszlerinde ifade edildii gibi, at erin kanad ve oynad mddete vncnn
kaynadr. Destanlarda kullanlan atlar soy sop sahibi ecereleri bilinen son derece
akll, zeki, bilinmezden ses duyan, tehlikeyi nceden sezip haber veren yetenee ve
kahramanlk ahlakna sahip varlklardr. Atlar insan dilinden anlarlar, insanlar gibi
konuurlar, kahramanlarn yaptklar yanl hareketlerde onlar uyarrlar, onlar
lmden ve esaretten kurtarrlar.219

219

. obanolu; age, s. 108

140

2.2. Gelime Blm


2.2.1. lk Engel
Epik dnemden epiko-romanesk dneme epiko-romanesk dnemden romansa
dek tm szl veya yazl anlat trlerinde eserin, vakann vb. unsurlarn temelini
bakahraman, kahraman veya ba kii oluturmutur. Nasl ki gksel dnya ile yaz yer
arasndaki iletiimi ba dnya aac, evren aac vb. gk-yer balantl uzantlar
salyorsa edeb tr ile okuyucu arasnda, anlatnn fizik varl ile anlam dnyas
arasndaki en nemli ba elbette o anlatnn, destan vb. iin konuacak olursak, elbette
kahramandr.
Yukarda bahsettiimiz anlat tr ve dnemleri iinde kahramann muhtevas ve
biimi elbette birtakm deimelere uram; ancak anlatnn merkezi, olmazsa olmaz
olmaktan kurtulamamtr.
Bilhassa destanlarda bakahraman ve onun evresinde veya karsnda bulunan
kt alplar her zaman farkl zelliklere sahiptir. Destanlardan halk hikyelere gei
dnemde kahramanlarn balar tarih puslu gn evresinde dolarken ayaklar yava
yava yere basmaya balamtr. Bu gei dnemi kahraman hususiyetlerinin en gzel
ve arpc rneklerini elbette Dede Korkut Hikyelerinde grmekteyiz.
Arkaik veya eski devir destanlarnda ise ayaklarn yere basmakla birlikte bu
temasn ok salam olmadn grmekteyiz. Kahramanlarn tabiatst zelliklere sahip
olmalar, yer alt ve gn mucizev ve sihr varlklaryla irtibata geme, birtakm
olaanst glere sahip olma, yaplan hareketlerin her daim bir mbalaa ihtiva etmesi
vd.

zellikler bu

devir

yani epik-arkaik devrin

destanlarnn genel

geer

kurallarndandr, olmazsa olmazlarndandr.


Destanlardaki kahramanlar idealize edilmi tipler olarak dier baz trlerdeki
kii veya kahramanlardan ayrlmaktadr. Birok destan kahraman doumundan
lmne kadar birok olaanst olayla hemhal olmakta onlar dierlerinden ayran
nemli bir zellik olarak grlmektedir.

141

Kahramann bir kavga iin hazrlanmas ve yurdundan ayrlmas tip sahnesi,


kahramanlk iirinin evrensel bir zelliidir. Bu zellik, sadece eitli Trk boylarnn
szl destan iir geleneklerinde bulunmaz, ayn zamanda olduka eitli iir
geleneklerinde de bulunur.220
Han Orba destan da byk lde bu zelliklere sahip olan Trk
destanlarndandr. Han Orba destannn, adndan da anlalaca gibi, bakahraman Han
Orbadr. Bununla birlikte aabeyi olan Han Mirgen belli bir epizota kadar hep daha n
planda olmutur. Han Mirgenin bir sava akabinde lmesi sonucunda Han Orbann
onun kardei olmas nedeniyle zaten sahip olduu bakahramanlk vasfna daha fazla
yaklamtr. () Kadn kahraman ya erkek kahramann sevgilisidir, ya nianls veya
eidir veyahut da kz kardeidir. Bu nedenle kadn kahraman, bir destanda daha ok
tamamlayc bir role sahiptir.221 Tabii burada Han Mirgenin etkisinin ocuklar
vastasyla devam ettirildiini grmekteyiz. Han Migren ldkten sonra olu Han ibek
ve Kaan Kz Han Orbann da yardmlaryla mcadelelerini alplklarn gsterirler. Han
ibekin lmnden sonra da onun evlatlar bu yiitlik maceralarn Han Orba
yardmyla srdrrler. Kahraman, yeryzndeki hayat esnasnda evlenme ile saadete
kavuuncaya kadar alr ve abalar. Erkek bir vrisi olduu takdirde kendisini mesut
sayar; nk, dman bass onun yer yzndeki saadetini bozsa bile, felaketin
intikamn alacak bir olu vardr.222
Han Mirgen, henz ya ok kk olmasna ramen erken yata olgunlamtr.
Yani dier destan ve masallarda grlen abuk byme hadisesine burada da
rastlamaktayz. Rus aratrc V. Ya. Propp, destanlarda ve masallarda grlen abuk
byme srecinin kurtracnn doumuyla ilgili olduunu dnmektedir. Belirli bir
misyonla dnyaya gelen bahadrn kaos ortamndan dnyaya geldiini ve doduktan
ok ksa bir sre sonra misyonunu gerekletirmeye giritiini dile getirir. Kahraman,
kahr ve bela srasnda doar ve hemen yardm etmeye, ailesini ve halkn kurtarmaya
balar. Kahraman, yetikin bir ekilde domaktadr; nk yetikin olan br
dnyadan gelen birisidir. Kadn, yetikin bir delikanl douramayaca iin yeni bir
motif ortaya kyor ve ocuk hemen yetikin bir insana dnyor. Bu durum masallar
220

K. Reichl; age, s. 231


K. Reichl; age, s. 312
222
W. Radlov; age, s. 179
221

142

iin de sz konusudur.223 Bunun en bariz rneini Ouz Kaan Destannn Uygurca


nshasnda grmekteyiz: Yine gnlerden bir gn Ay Kaann gz parlad, doum
arlar balad (??) ve bir erkek ocuk dourdu. Bu ocuun yz gk; az ate (gibi)
kzl; gzleri el; salar ve kalar kara idi. Perilerden daha gzeldi. Bu ocuk anasnn
gsnden ilk st emdi ve bir daha emmedi. i et, orba ve arap istedi. Dile
gelmee balad; krk gn sonra byd, yrd ve oynad. Ayaklar kz aya gibi;
beli kurt beli gibi; omuzlar samur omuzu gibi; gs ay gs gibi idi. Vcudu batan
aa tyl idi. At srleri gder, ata biner ve av avlard. Gnlerden ve gecelerden
sonra yiit oldu.224 Bunlarla birlikte kahraman nnde bulunan g durumlar amak
iin kendini kantlama istei duymaktadr. Tabii ki bu durum kendiliinden olmamakta
destan kahramannn yakn evresine veya toplumun geneline kendisini kantlamas
gerekmektedir ve bu durum Han Orba destannda olduu gibi dier tm destanlarda da
nemli bir epizot olarak karmza kmaktadr.
Yukarda motif hemen hemen tm destanlarmz iin gerekliyken destan
kahramannn sahip olduu misyonun erevesi tm destanlarda ayn snrlarla
evrilmemitir. Mehmet Aa, mezkr makalenin sonu blmnde yle demektedir:
Trk kahramanlk destanlarndaki bahadr ya da alp tipini, Trk topluluklarnn tarihte
uram olduklar sosyal, siyas, iktisad, coraf ve kltrel deiimler sebebiyle iki
ana grupta ele almak mmkndr. Bunlardan ilki, Gney ve Kuzey Sibirya Trklerinin
destanlarnda grlen ve daha ok esaret altndaki ya da yabanc hanlar tarafndan
yamalanm kabilesini ve obasn esaretten kurtarma; esir edilen ya da ldrlen aile
fertleriyle kendi hanlar tarafndan zulme urayan ulusun intikamn alma
dnceleriyle harekete geen mazlum bahadrlar kapsarken ikincisi de Ouz Kaan
rneinde olduu gibi, byk devlet kurma ideailine sahip, trenin srekliliini
salamaya alan, daha meden bir toplumun temsilcisi olan bahadrlar iine
almaktadr. Bir de her iki snflandrmadaki bahadrlarn ortak zeliklerini anstan
bahadrlardan sz etmek mmkndr. Manas, hem Gney ve Kuzey Sibirya
kahramanlk destanlarndaki bahadrlar gibi, esaret altndaki ulusun yeniden
zgrlemesini salama, hem de birinci aamay tamamladktan sonra byk devlet
223

Mehmet Aa; Trk Destanclk Geleneine Btncl Yaklaabilme ve Alp Kavram zerine Baz
Yeni Yaklam Denemeleri, Mill Folklor, S. 48 K 2000, s. 17, 16 nulu dipnot
224
R.R. Arat; age, s. 614

143

kurma mcadelesini vermektedir. Ouz Kaan, alp tipinin zirveye ulam ve slamiyet
tesiriyle teekkl eden Trk destanlarnn belirgin tipi olarak grlen alp-erenle byk
oranda ortak vasflara sahip olan bir temsilcidir. Onu harekete geiren misyon ve kut
kavram, Gney ve Kuzey Sibirya Trk destanlarna nazaran daha belirgin ve ayrntl
bir ekilde ortaya konmaktadr.225 Ali Duymaz tahkiyeye dayal metinlerde, zellikle
destan, halk hikyesi, masal gibi anlatmalarda epizodik yapnn (vaka zincirinin) drt
blmde ekillendii dikkati ekmektedir. Bunlar doum, ergenlie gei veya topluma
katlma, dn ve lmdr.226 te bu devrelerden biri de kahramann ergenlie gei ve
topluma katlma devridir. Bu da, destanlarda kahraman olarak tavsif edilen kiinin
yiitlik ve hner gstermesiyle ilgilidir. Ali Duymaz alpln iki temel gstergesi
olduunu, bunlardan birinin ba kesip kan dkmek tabiriyle ifade edilen gcn ve
cesaretin ispatlanmas, dierinin ise alar doyurmak, yalnlar giydirmek eklinde
olduunu sylemektedir.227
Biz ilk topluma dhil olma ve yiitlik gsterme motifini Han Mirgende
grmekteyiz. Han Mirgen yurdundan ayrlp her trl sava malzemesiyle mcehhez,
Kara Molatn yurduna gelir. Sarayna girer, onunla ksa bir tanma ve inatlamadan
sonra Han Mirgen ile Kara Molat arasnda ve ayn zamanda Han Mirgenin ilk yiitlik
tecrbesi balam olur:
Han Mirgen grd ki,
At balanan altn sarnda
Kara Molatn bindii at olan
kulakl kara doru at
Bal durmaktadr.
Kandan kzl doru at
kulakl kara doru atn yanna
At balanan altn sarna
Alt defa dndrp, balad.
Kardan baknca grd ki,
225

M. Aa; agm, s. 13
Ali Duymaz; Dede Korkut Kitabnda Alpla Gei ve Topluma Katlma Trenleri zerine Bir
Deerlendirme, Derlemeler ve ncelemeler II Destan ve Halk Hikyesi Yazlar, Balkesir 2001, s. 25
227
A. Duymaz; age, s. 27
226

144

Doru at, bir kar kadar


Kara doru attan byk durmakta
Alaktan ilerleyen bulutlar
ki kulaa baka trl arpar.
Koca koca bulutlar
(990-1004)
Kara Molatn ldn gren ve onun elinden oka eziyet gren halk bu
duruma sevinir ve onu kutlarlar. Ancak Kara Molatn yurdundaki tehlikeler henz
gememitir. Han Mirgen, bu esnada Kara Molatn kars olan Kara Nincille karlar.
Kara Nincil, bir ocuk beklemektedir ve Han Mirgenin kendisini ldreceini sanr,
ayn Kara Molatn Han Mirgenin annesi Kara Taraha yapt gibi. Fakat Han Mirgen
ne Kara Nincile ne de domam ocuuna zarar verir; fakat ileride doacak ocuun
Kara Molatn yaratlnda olduu vakit yine buraya geleceini syler.
Han Mirgen, Kara Molatn sarayndan kp oradan ayrlaca srada yanna
baka bir yiit gelir ki bu yiit Kara Molatn kardei Kara Kuzgundur. Bu kez de Kara
Kuzgun ile savaa tutuur Han Mirgen ve Kara Kuzgunu da ldrr; halk yine Han
Mirgeni alklar:
Yiit kii Han Mirgen
Kara Molata yaklap,
Trn kapp, dar kt,
Sa elini ge kaldrd.
Sa elini indirdiinde,
Gkyznn kara bulutu
Kara yere ekildi.
Gkyznden kan ate
Kzl yalavl ate
Kara yeri aydnlatt.
Kara Molatn boyu milleti
Bunu grp aralarnda konuur:

145

Kara Molat, bu elden


lverirse,
Kara yerin stnde
Yiit gl Han Mirgen olur.
Han Mirgenin sa eli dediinde,
Kara Molatn yurdunda
Gzle grnmeyen duman
Dokuz gnden sonra da dalmad,
Ulu aacn yklp dtn anlad.
Byk yiidin iniltisi iitildi.
Kar yamaz doruklara
Ard boyunca kar yad.
Akp duran Kara denize
Kar sular karp, kt,
Ak ovaya tam.
Mal davarn srd,
Tm halkn elinden ald,
Kara Molata kle olan
Tm yiitler sevindi,
Han Mirgeni kutladlar.
Kara duman daldktan sonra
Kara Molatn cansz bedeninden
Ay ve gne gemez olur.
(1142-1176)
Burada bir noktay aklamakta fayda olduunu dnyoruz. Yalnzca Han
Orba destannda deil dier Hakas ve Trk boylarnn destanlarnda da dmann sahip
olduu olumsuz zellikleri bir tarafa brakrsak, kar taraftaki dmanlar iin de alp ve
kahraman sfatlar kullanlmaktadr. Han Orba destanndaki tm kar taraftakiler her
zaman alp olarak tesmiye edilmilerdir: Gerek alp tipinin ve gerekse alperen
tiplerinin dvtkleri insan ve dier varlklarn cesaret, g ve kuvvet bakmlarndan

146

hi de kahramanlardan aa omadklar grlmektedir. Onlar da sradan insan


deil kahramandrlar ancak destanlarda yanstld ve anlatld gibi olumlu ve
istendik olmayan deerleri tamalar nedeniyle anlatlarda kar kahraman
durumundadrlar ve anlatlardaki ilevleri de esas itibariyle, olumlu olan alperen
olan, bakahraman tipinin doruluunu, istendikliini veya idealliini ortaya
karmaktadr.228
Kara Kuzgunu ldren Han Mirgen bu kez de yanna kurt donuyla gelen ama
daha sonra insan ekline dnen, Kara Molatn kz kardei Kara Marha gelir. Kara
Marha, erkek kardei Kara Kuzguna Altn Harlh almak istemektedir; ancak Han
Mirgenin Kara Kuzgunu ldrmesiyle bu gereklemez bu yzden Kara Marha Han
Mirgene kzgndr. Fakat syledikleriyle, Kara Marha, Han Mirgeni kendisine e
almak ister; Han Mirgenin bunu kabul etmemesiyle Han Mirgen ve Kara Marha
arasnda bir kapma balar:
Yumuak amur bronz olur.
Dnp, akan nehirleri,
Birok yerden geip,
Ak ovaya doru boaltrlar.
Yuvarlanp duran dalar,
Ap, ovaya yaylr.
Han Mirgenin atlanp bindii atyla
Rahat gidecei yerde kalmad.
Erin iyisinin eyerli atyla
Rahata ilerleyecei yer yoktur.
Han Mirgen ile Kara Marha
iddetli sava olduu vakit,
Kii szyle konuup,
Hayvan sesiyle kinedi:
Yiidin yiidi, Han Mirgen,
Altm sihre ben girdim,
228

. obanolu; age, s. 101

147

Boynuzlu eytan beni gtrr.


Ala gznle lene dek grmezsin.
Gl yiidim Han Mirgen,
Beni elli sihre aldlar,
Sihri iki boynuzlu eytan yapyor
Beni isteyip bulamazsn.
Han Mirgen bunu iitip,
At balanan altn sarna baktnda
Kandan kzl dor atnn stnde
ifte boynuzlu kara eytan oturup,
Yksek tepeden geip gitti.
Kandan kzl doru at,
Altm sihre aldn,
Elli sihre dndrdn anlayp,
Altn sarnda bal durup,
Gz yana bouldu.
imdi onu dnp,
Han Mirgenin iinde elem belirdi.
Kul kle olan yiitler onu grp,
Gzyalarn silindiler.
Han Mirgen ile Kara Marha
Birlikte savatlar.
Kara yer beik gibi titriyor,
(1432-1470)
Ancak bu mcadele srasnda ift boynuzlu kara eytan Han Mirgenin atna
binip kaar; ancak mcadele hl devam ederken kapmann ortasnda Ay Ar kz
gelir ve Kara Nincilin doum yaptn ve Han Mirgenin kendisini ldrmek iin
oraya doru geldiini syler. Bu durumdan dolay Ay Ar gidip Kara Nincili ldrr.
Yukarda grld gibi destanlarda grlen bir dier motif kahramann atnn
yeralt dnyasnn kt ruhlar, Erlik, Erlikin hizmetkrlar, Aynalar vd. yaratklar

148

tarafndan karlmasdr. Ouz Kaan Destannda rastladmz atn kaybolmas dier


Trk kahramanlk destanlarnda atn karlmas eklinde varyantlar. Bu motif, destan
kahramann yeni bir faaliyet sevk eder ve btnlkle bir olay rgs atn karmas
motifi zerinde kurulur.229 ()Ancak bu durum sadece arkaik zelliklere sahip
destanlarda deil dier destanlarda da bulunmaktadr. Arkaik Yakut, Hakas, or, Tuva
destanlarnda kahramann atn albast (albs), abaas ruhlar, yeralt dnyas
amanlar veya Erlik Hann yardmclar karrlar. Krolu Destannn Trkmen
varyantndaki

Zlman

Kempir,

Altay-Sayan,

Sibirya

destanlarndaki

yeralt

dnyasndan gelen aman kadnlar hatrlatr ve adnn Zlman olmas da onun


karanlk dnya ile balantsn gsterir. () Atn geri verilmesi ii ise kahramann
kendi zerine der. Atn kaybolmas veya karlmas Ouz Destanndaki ideolojik
karakteri belirlerse

de

dier

destanlarda

bu

sadece

kahramanlk

eklinde

varyantlar.230
Han Orba destannda da Han Mirgenin at eytanlar tarafndan karlmtr.
eytanlarn at karmasnn sebebi de Han Mirgenin, Altn Harlhn szn
tutmamasdr. Altn Harlh, Han Mirgen ve Han Orbay alt yl dolmadan anne ve
babalarn kurtarmaya gitmemeleri iin tembihlemi ancak buna sadece Han Orba
uymu, Han Mirgen uymamtr. Daha sonra ailesini kurtarmak iin Kara Molatn
yurduna sefere kan Han Mirgenin at ite bundan sonra eytan yaratklar tarafndan
karlr. Altn Harlh, bu olay Han Mirgene haber verir:
Atlanp bindiin atn
Byk sihre kaptrp,
Boynuzlu eytan ap,
Onun stne oturturlar.
Sen ulu sihre kaplrsn,
(615619)

229
230

F. Bayat; age, s. 185


F. Bayat; age, s. 163

149

Yine Han Mirgen ile Kara Marha arasndaki mcadeleden nce de atnn
karldn grr:
Han Mirgen ile Kara Marha
iddetli sava olduu vakit,
Kii szyle konuup,
Hayvan sesiyle kinedi:
Yiidin yiidi, Han Mirgen,
Altm sihre ben girdim,
Boynuzlu eytan beni gtrr.
Ala gznle lene dek grmezsin.
Gl yiidim Han Mirgen,
Beni elli sihre aldlar,
Sihri iki boynuzlu eytan yapyor
Beni isteyip bulamazsn.
Han Mirgen bunu iitip,
At balanan altn sarnda grr ki,
Kandan kzl dor atnn stnde
ifte boynuzlu kara eytan oturup,
Yksek tepeden geip gitmektedir.
Kandan kzl doru at,
Altm sihre aldn,
Elli sihre dndrdn anlayp,
Altn sarnda bal durup,
Gzyana bouldu.
imdi onu dnp,
Han Mirgenin iinde elem belirdi.
(14421465)

150

Yukardaki msralarda dikkat eken bir dier nemli unsur da sarndr ve


birok G. Sibirya Trk destannda bir motif olarak grlr. Hakasa-Trke Szlkte,
sarn kelimesinin karl, at balama direi olarak verilmitir.231
Bilhassa destanlarda alplarn devasa saraylarnn nlerinde atlarn balamalar
iin dikilmi olan direklerdir. Sarn ile ayn ileve sahip yapnn benzerini Tuva
kahramanlk destanlarnda da grmekteyiz. Bu blge destanlarnda sarn kelimesi
yerine ak ifadesi kullanlmaktadr. Mezkr szlkte direk anlamn tayan bir de ah
ifadesi bulunmaktadr.232 Bu aklar kutsal mahiyette olup blmden olumakta ve
Trk mitolojisinde de defaatle grlen st, orta ve alt dnyay birbirine balamaktadr.
Bu zelliiyle Hayat Aacn andran aknn alt ksm alt lemde, orta ksm orta
lemde, st ksm ise st lemde olup orta ksma yer yznn han veya bahadrlar, alt
ksma yer alt dnyasnn efendisi Erlik, st ksma ise st lemin efendisi Tanr lgen
atlarn balamaktadrlar.233 Yerle Gk arasnda ulam ve iletiim herhangi bir fiziksel
yl (gkkua, kpr, merdiven, sarmak, ip, ok zinciri, aa, da vb.) kullanlarak
gerekletirilebilir ya da en azndan in illo temore gerekletiriliyor. Sz konusu yergk balantsnn btn bu imgesel temsilcileri aslnda Evren Aacnn ya da Axis
Mundinin varyantlarndan baka bir ey deildir.234
Han Orba destannda da sarn motifine oka rastlamakla birlikte yukarda
bahsettiim mitolojik eler bulunmamaktadr. Destandaki, sarn motifi rneklerinde
yalnzca iyi veya kt alplarn gelip atlarn baladklarn grmekle birlikte yukarda
verilen mitik unsurun da bulunduu phesizdir.
Biz burada, sarnla ilgili olan rnekleri verirken her bir rnek iin farkl bir
deerlendirmede bulunmayacaz; nk verilen rneklerde yukarda bahsedilen mitik
unsurlar olmayp sadece sarnn olaan ilevlerinden bahsedilmektedir.
Kara Han yurdunu igale gelen Kara Molata ilerlemek iin sarayndan kar ve
dardaki sarnda bal duran atna gider:

231

E. Arkolu; age, s. 412


E. Arkolu; age, s. 74
233
M. Ergun-M. Aa; age, s. 148
234
M. Eliade; age, s. 535-536
232

151

Yiit kii Kara Han,


Atn balad altn sarna gelip,
Bal duran kara doru atn
pekten dizginini zerek ekti,
Demir zengiye ayan geirdi,
Eyere oturdu,
Ata vurduu ifte kamy
Sa eliyle salamca tuttu.
(5360)
Babas Kara Han, anas Kara Tarah kurtarmak iin Kara Molatn yurduna
ulaan Han Migren, Kara Molatn saraynn nndeki sarnda atn balar ve Kara
Molatn ieride olduunu ayn sarnda bal duran Kara Molatn kulakl kara doru
atndan anlar:
Han Mirgen grd ki,
At balanan altn sarnda
Kara Molatn bindii at olan
kulakl kara doru at
Bal durmaktadr.
Kandan kzl doru at
kulakl kara doru atn yanna
At balanan altn sarna
Alt defa dndrp, balad.
(990-998)
Kara Marhaya, Kara Molatn olu da katlnca Han Mirgeni epey hrpalarlar
ve Han Mirgen zor duruma der. te bu srada kurtarc kahraman olarak Altn Harlh
uup gelir ve iyice gten den Han Mirgene yardm eder. Bunun iin azn atnn
azna dayamasn ister; atn azndan gelen yala tekrar canlanr ve Kara Marhay
ldrr:

152

Kara Marha, bunu grp


Altn Harlha barr:
Dokuz yl boyunca seni bulmak istedi
Bulmu olsaydm,
Kara Kuzgun aama
Saf kuvvetle alacaktm.
Yoksa saf canna m ulaacaktm
Han Mirgeni ap getiimde,
Saf canna ulaacam.
Bunu duyan Han Mirgen,
Kara Marhay yerden kaldrp
Saf cann kard.
(1654-1674)
Bu esnada Ay Ar da Kara Molatn kk olunu ldrr. Bu gzel olaylardan
sonra ok sevinen halk tm kurtarclara iyi dileklerde bulunurlar. Han Mirgen ise
nndeki tm engelleri amann, anne ve babasna kavumann sevinciyle ailesinin
yanna koar.
Ancak mcadeleler henz bitmez. Han Mirgen, anne ve babasyla vedalaarak
bu sefer Altn Harlh ve Ay Ara yardma gider. Altn Harlh ve Ay Ar Kara Alp ile
dvmektedir. Yine bir baka dman olan Kara Tana ve onun kardei Kara Nol adl
kzlar da Ay Ar ldrmtr. Bu mcadele esnasnda Kara Noln Altn Harlhtan
kopard ty, Han Mirgen alp cebine koyar.
Bu savalar esnasnda yorulan Han Mirgen bir su kenarnda dinlenirken yanna
su iyesi olan Sar Tamcl gelir. nce birbirleriyle tanan daha sonra da kapmaya
balayan Han Mirgen ile Sar Tamcl arasndaki kavga esnasnda ok g kaybeden ve
lme raddesine gelen Han Mirgene yine uup gelen altn tyl guguk Altn Harlh
yardm eder. Bu sefer Altn Harlhn atnn azndan kan kaz yumurtasn yiyen Han
Mirgen tekrar kendine gelir ve Sar Tamcl ldrr:

153

Ben su iyesi olan


Sar zrhl Sar Tamclm.
Ben senden burada
Saf g gstermeye,
Ulu gcm denemeye geldim.
Eskiden bunun stnde,
Altn Han denen beyin
Saf canna byle ulatm.
Senin canna imdi ularm.
Han Mirgen, Sar Tamcl
Yaka paa tutup, konuur:
Saf gcm ktnda, bekledin.
Saf gcm kmayal
Yedi gn gemedi.
Canna ulatm.
Ulu gcm tkendi.
Ulu gcm olsayd,
Dokuz gn gemeden,
Cann yok edecektim.
Han Mirgen ile su iyesi
Yaka paa dvrler,
Kt bir eklide kaptlar.
(1950-1971)
Bu arada gkten ve yerin altndan atlan oltalarla ldrlmeye alan Ay Ar
da Han Mirgen lmekten kurtarr. nce Ay Ara atlan oltalar paralayan Han
Mirgen daha sonra yapt sihr tedaviyle Ay Ar saaltr:
Otuz yerinden kopard.
Ay Ar kz kara topraa

154

Boylu boyunca serildi,


Han Mirgen yanna varp,
Ay Ar kz grr ki,
Sol gz kr olmutur.
Han Mirgen o an gelmemi olsayd,
Ay Ar kz lecekti.
Ak ipekten rty karp,
Ayn karsnda alt defa
Dndrerek sarst, Han Mirgen
Ay Ar kzn gz aralanp,
Gzleriyle bakt.
Daha sonra da ayaa kalkt Ay Ar kz
Saf gcn alamaz oldu,
Ulu gcn yetiremez oldu.
Han Mirgen bunu grp,
Sol cebinden ikincisini
Mavi ipekten rty kard,
Gnein karsnda yedi defa evirdi.
Yatp duran Ay Ar kz
Kara yerin stnde ayaa kalkt
(2095-2116)
Yukarda en son alntladmz blmde sihirli rtnn ayn zamanda
iyiletiricilik zelliinin de olduunu grmekteyiz.
Tekrar canlanan Ay Ar Han Mirgen, evlenilecek bir kz olarak grmekte, Ay
Ar de bunu bilmektedir:
Burada Ay Arn nuru
Ayn ve gneinkinde daha fazlayd.
Han Mirgen bunu grdkten sonra dnr:
Geceli gndzl yerin stnde

155

Ay Arn ruhu gzeldir.


Byle bir kz aldnda, aydnlanr.
Han Mirgenin dndklerini
Ay Ar nceden bilmektedir.
(2117-2124)
Burada, Han Orba Destan iinde ok sk gemeyen bir motif olan Ak Olma
motifinden de bahsedebiliriz. k olma, kahramann veya kahramanlarn birbirine k
olmasdr. k olma, tabi olarak (grerek) k olma ve ryada (bde ierek) k
olma olmak zere ikiye ayrlmaktadr. Grerek k olma, ayn meknda bulunup, hatta
birlikte byyp, ergenlik ana ulaan kahramanlar arasnda meydana gelen aktr.
Bu tr k olma, kahramanlarn birlikte okula gitmeleri, tesadfen karlamalar,
birbirlerini karde zanneden kahramanlarn karde olmadklarnn, birisi tarafndan
sylenmesi vb. ekiller sonunda ortaya kan k olmadr. Ryada k olma ise roman
devri trlerinde grlen
grlmemektedir.

235

bir zellik olup epik trlerde byle bir zellik

Bunun rneini ise stteki msralarda grmek mmkndr.

Ay Ar kz Han Mirgen ile vedalap ondan ayrldktan sonra Han Mirgen de


kendi yoluna devam eder. Geni bir ovaya vardnda ovann ortasnda siyah bir evin
olduunu grr ve eve giderek ieri girer. Evin iindeki manzara gerekten ktdr:
Nasl bir evdir deyip,
Kapnn demir kolunu ekip,
Kara eve girdi.
Eii ap, selam verdi.
eri girip, esenlik diledi.
Kara evin iinde
Bir sessizlik hkimdi.
Bu evin iinde
Arlardan da ok sinek olup,
Arlarla sinekler vzldamaktadr.
235

M. Ekici; age, s. 22

156

Han Mirgen eikte


akn vaziyette durmaktayd.
Geriye doru gelip,
Kesine baktnda
Alt ayakl yatak vardr.
Yatakta, kazandan da kara
Bronz dili, kurun gzl,
Aa kabuu burunlu, bir avu belli,
Paralanm gibi eti paralanr,
Altm rgs srtna gelen,
Elli srmesi omzuna den
plak bir kz yatmaktadr.
Bu kzn yaralarna
Sinekler toplanmaktayd.
Soluk ve plak kz grp,
Han Mirgen, gerilediinde,
Kz, gerinip, uyand.
Alt ayakl yatanda oturdu,
ki gzn svazlayp,
Han Mirgeni grd.
Alt ayakl yatandan
Solgun ve plak bir ekilde ayakland,
(2184- 2230)
Kz Han Mirgenin geliine sevinmitir; nk kendisine e olacak bir erkek
aramaktadr. Ancak byle bir grnt iinde Han Mirgen kza pek scak bakmazken
kzla nce mcadele eden Han Mirgeni kz daha sonra yemek yemesi iin masaya
oturtur ve nne ylan etinden bir yemek getirir. Haliyle bunu yemek istemeyen Han
Mirgenin yanna o vakit Altn Harlh gelir ve kzn yemeini mutlaka yemesini
tembihler. Han Mirgeni bu durumda bir srpriz beklemektedir:

157

Han Mirgen bunu iitip,


ki gzn de kapatp
atal bal ylan yiyor.
atal bal ylann eti
Han Mirgenin aznda
Ya gibi kayar,
Baldan tatl gibi gelir.
Ackan karn doyduunda
Zayf bedeni semirdiinde
Gzn ap grr ki,
Gnein parltsnn
Fazlas burada var.
Han Mirgenin nnde
Altm rgs srtna dklen
Elli rgs omzuna salan
Kz durmaktadr.
Kzn lts gne ve aynkinden
Alt kat daha fazladr.
(2359-2376)
Kzn birdenbire don deitirmesine aran Han Mirgen, byle bir eyin nasl
olduunu dnrken kz buna bir aklama getirir.
imdi ise kz konuur:
Ben ruh gzelliiyle dodum.
Beni yer yznde
Birok yiit bilmektedir.
Geni yerin stnde
Yedi kez dnp dolap isterler.
Kara topran altn
Alt kez dnp gelirler.

158

Fakat beni grm olan yoktur.


Yeryzne birok yiit gelir.
Benim kt biri olduumu grp,
Bana yaklamayp dnerler.
Gzel yaratml olduumdan,
Yeryznde birok kez deitim,
Eer deimeseydim,
ok gl yiitler
Saf ruhuma gireceklerdi.
Senin geleceini doru bildim,
Yurda geldiinde sevindim.
Ak nehrin kysnda
Ak kynn ortasnda yurtlayan
Ak bora atl Ak Hann kz
Anas Altn Sas olan,
Altn aah kzm ben.
Kzl doru atn yaya olarak
Her zaman srmezsin,
Bu yzden sana yardm ederim.
Ne zaman ki gcm yetmez,
Belki, sen gelip bana yardm edersin.
yi niyetli olan sana veririm
atal kanatl kara ylan.
Yediklerin ylannki deildi,
Yediklerin deerli kuun etiydi.
Onu byledi
Bir kez de olsun fark etmedi.
imdi burada ge kalmak uygun olmaz,
Atn peinden gitmek gerek.
(2377-2413)

159

Han Mirgen ile birlikte Altn aah kz her olas tehlikelere kar alelacele
evden karlar. Kara evin yerinde artk altndan bir saray durmakta ovada mal davar ve
halk yaamaktadr.
Altn aah, destann banda Han Mirgenin annesi Kara Tarahn yapt gibi
bylerini kullanarak mal davar ve halkn srgan otuna dntrp onlar
tehlikelerden korur. Her ikisi darda bulunan atal kanatl ylana binerek ilerlerler, bu
srada Han Mirgen de kayp atnn izini havadan takip etmeye alr.
Bu srada sarp dalarn olduu yerde Ay Arn gsz bir ekilde olduunu
gren Han Mirgen yardma gider. Bu esnada alt yllk mhleti dolmu olan Han Orba
kz kp gelir. Han Mirgenin kara eytan tarafndan karlm olan atn da bulup
getiren Han Orba, Han Mirgen be Ay Ar kz birlikte ilerlediler. Ay Ar kz
onlardan ayrlp baba yurdua geri dner. Han Mirgen ile Han Orba da z yurtlarna geri
dnerler. Burada anneleri Kara Tarah, oucklarna Ay Ardan bahseder ve onun kim
olduunu syler. Ay Ar, Kara Hann en yakn arkada olan Ak Hann kzdr.
Dostluklar Altn kitapta da yazldr.
Burada farkl bir motifle daha karlamaktayz. Kara Han ile Ak Hann
dostluklar, Ak Hann kz Ay Arn Han Mirgen ve Han Orbaya yardm edecei gibi
konular bu bahsedilen altn knigada yazldr:
Kara Han babanla yiit Ak Han,
Altn kitapta yazlm olana,
Her daim bavurdular.
Kitapta yle yazard:
Kara Hann ocuu olunca,
Ak Han sknt ve eziyetle karlanca,
Gelip, yardm etmeye.
Ak Hann ocuu olup byynce,
Kara Han eza ve cefa ektiinde,
Gelip, birlikte katlanrsn.
Ak Han ve Kara Hann evlatlar
yi ve cana yakn dostlar olsunlar.

160

Fakat geriye kalan deerli halkm, olum,


Ben senin ardndan konuaym.
imdi onu bildirmeye giderek,
Senin gidecein yer hl oktur.
Zorlu olan oka grrsn
Sasalim dnp gelince,
Tm syleyeceklerimi sylerim.
Ay Hann kz Ay Ar
Yazlan mektubun tmn anlayp,
Sana yardm etmeye geldi.
Ak sar atl Ay Ar kz
Ak dnyann stnde
Pek gl yaratlan kz
Ay Ar yardm etmemeseydi,
Mal davar geri dnmezdi
Boy millet geri dnmezdi.
Kara Molatn yurdunda,
Saf gcn almad,
Ulu gcne ulamad,
Geip gidip lecektin.
Erin iyisi Ay Ar kz
Ana yurdundan ayrldnda,
Yiitliine kyamad.
Eyerleyip bindii atn,
Elli sihre aldrp,
Eziyet ektiini bilip,
Ona acd.
Ak sar atl Ay Ar kz
yi niyetli biri olarak dodu,
ksz insan yumuak cierli,
Yalnz insan iyi cierli olur.

161

Ana babann konutuu szleri,


Unutmayp, dnrsn.
(2722-2766)
Yukardaki rnek bizleri haber verme gibi bir motife gtrmektedir. Toplumda
din-sihr yetkinlii bulunan kiiler bir takm nesneler yardmyla gelecekten veya
gaipten haber vermekte; halk anlatlarnda ve zellikle de destanlarda kahramann
bana gelmesi muhtemel olaylarda onlara yardmc olmaktadr. Ancak bu kiileri ayr
bir snf olarak grmek yanl olabilir; nk anlalan gebe Trk destanlarndan
mneccim ve khin gibi bir snf bulunmamaktadr. Burada herhangi bir vezir veya
oullarndan biri khinlik etmektedir. Bu destanlarda genelde khinler ounlukla krek
kemiini atete yakarak gaipten haber vermektedirler. 236
Tabii bu durumu sadece destan bir zellik olarak grmek yanl olabilir; bu
durum yani bilicilik, falclk ve ngr amanlarn zellikleri olup amann gizemsel
zelliklerindendir. Falclk amanizmin balca unsurlarndan biridir. Fal eski Trkede
rk kelimesiyle ifade edilmitir. Mahmud Kagar rk kelimesini falclk, khinlik ve bir
kimsenin gnlndekini bilmek diye aklamaktadr.237
amann bu zellikleri yalnzca destan kahramanlarna yardm etmek
bakmndan deil tundrada ya da kar frtnasnda yolunu aran insan veya hayvanlar,
kaybedilen nesneleri vb. bulmak iin de amana bavurulur.238 aman zelliklere sahip
olan khinlerin, bilicilerin bu ngr ve yorumlarna kahramanlar ounlukla
aldrmaz; ancak yaplan bu kehnetler daima tahakkuk etmektedir.239 amanlar veya
destanlarda bu ilerle alakadar olan kiiler fal bakmak iin krek kemiklerini, ak
kemiklerini, bykba hayvanlar cierlerini vb. hayvanlara ait uzuvlar kullanmaktadr.
Hayvanlarn krek kemiine bakp gelecei kefedenelre yarnc, koyun tezekleriyle
fal aanlar kumalak, muhtelif eylerden manalar karan falclara rm denir.240
Tabii ki bunlar en ok kullanlan ve gerek aman pratiklerinde gerekse destanlarda

236

A. nan; agm; s. 211


A. nan; age, s. 151
238
M. Eliade; age, s. 185
239
A. nan; agm, s. 212
240
A. nan; age, s. 151-152
237

162

grlen motiflerin banda gelmektedir. Ancak bunlarn yan sra farkl nesne ve
materyallerden de faydalanarak kehanette bulunma ve haber verme iinde bulunurlar.
rnein ayna bunlardan biridir. Ayna, amann dnyay grmesine (yani dikkatin
younlatrmasna), ruhlarn yerlerini belirlemesine ya da insanlarn ihityalar zerine
dmesine vb. yarad sylenmektedir241
Destanlardaki bir dier nesne ise sihirli tahta ekrandr ve bunun yardmyla
gelecei nceden grebilmek mmkndr. Mehur Trk destan Kuz Krpe Bayan
Sulv adl destann Bakurt varyantnda, bahadra yardm eden kutsal kiilerden olan
Meskey ebenin gelecei ve gelecek nesilleri tlsm gcyle gsterme gc vardr.
Meskey Kuzykrpesi kilitlenen bakr kapl bir maaraya gtrr. Maara iinde
tahta bir ekran vardr ve Meskey ebe bu sihirli tahta ekran vastasyla nce gelecekteki
Bakurt uruklarnn liderlerini ve Bakurt uruklarnn Ruslara ba kaldrp yenilmelerini,
daha sonra da Mayanhlv gsterir. 242
Han Orba destannn tmnde gemie veya gelecee dair tm haberler bu altn
kniga (kitap)dan alnmaktadr.
2.2.2. kinci Engel
Han Mirgen ve kardei Han Orba yurtlarna dndklerinde dokuz gnlk bir alp
uykusundan sonra kalkarlar. Bu srada Kara Hann yurduna byk bir grltyle Altn
Harlh geklir ve Han Mirgen ile Han Orbann, zor durumda bulunan Altn aaha
yardm etmelerini ister.
Burada da ikinci kez gurbete kn ve engelin haberinin Altn Harlh tarafndan
verildiini grmekteyiz. Bu durum destan boyunca da devam edecek olup
kahramanlarn harekete gemesini salayan bir ahs veya varlk olduunu greceiz.
Ak bulutun altnda
Mavi bulutun stnde
Altn guguk donlu
241
242

M. Eliade; age, s. 185


Metin Ergun-Gaynislam brahimov, Bakurt Halk Destanlar, TRKSOY Yay. Ankara 2000, s. 5051

163

Altn Harlh gelir.


Bunlarn stnde uup.
Altn Harlh konuur:
imdi, buraya
Bana konmak yaramaz.
Benim gideceim yer
ok zorlu ve uzak bir yer
Saf gcm yetse,
Ata yurduma geri dnerim.
Saf gcm yetmezse,
Orada kalrm.
Ana ve babamn gzel yurdu,
Bakasnn yurdu olur.
Ulu gcm yetse,
Yurdumun evresinde dnp,
Ana yurduma rahata ularm.
Ulu gcm yetmezse,
Orada kalrm.
Ana yurdum sahipsiz kalp,
Bakasnn yurdu olur.
Kz ocuu Altn aahn
Saf gc yetmeyinceByk sihir yapt
Ulu gc ulamaynca,
Altm sihri yapt.
Mal davar vermez,
Ulu gcn ortaya koyup, savar
Tm halka yardm etmez,
Ulu gcn ortaya koyup, dvr.
Ona yardm etmeye gidiyorum.
Han Mirgen ile Han Orba

164

ki sevgili kardeim,
gn boyunca uyusalar,
Burada uzun sre kalmaz,
Altn aahn yurduna doru
Yardm etmeye giderler.
(2880-2918)
Ayn ary, atal kanatl kara ylan da yapar ve Han Mirgen ile Han Orbay
Altn Harlha yardma arr. Ancak gerek Altn Harlhn gerekse kara ylan bu
haberleri dorudan Han Mirgen ve Han Orbaya sylemez; onlarn yerine ailesine ve
zellikle de Kara Taraha iletir; Kara Tarahda ocuklarna.
Bu hengme arasnda Altn Kitapta yazlanlardan yola karak Ay Ar ile Han
Mirgenin birbirlerine mnasip bir ift olacaklarn dnen Kara Tarah, Altn aaha
yardm edip dndkten sonra Han Mirgen ile Ay Arn toylarn grmek istemektedir.
Haber verme motifinin nemli unsuru olan altn knigaya burada da rastlamaktayz:
Kara Tarah, olu Han Mirgene der:
imdi sen, biricik olumuz,
Yiitlik vaktine ulatn,
Zevce alp, evlenmen uygundur,
Alacan eini
imdi sana anlataym.
Eer seversen evlen,
Yok sevmezsen sen bilirsin,
Evlenecein kii senin yanda,
Yan bire eriti
Ak sar atl sar kz.
Onun babasyla senin baban
Dost ve arkada olmular
Altn kitapta yazlm olup,
O zaman onlar kitaba baktlar:

165

Birinin olu olsa,


Birinin kz olsa,
Bir araya getirip, yurtlandrmaya.
Kara Tarah, altn kitab
Altn masaya getirdi.
Han Mirgen ile Han Orba,
Kitab ellerine alp,
Seslice okuyorlar,
Kitab anlyorlar.
Bunu grp, Han Mirgen konutu:
Babamn yapt iin
Olmasna kar deilim,
Byklerin fikrettikleri dnceyi
Unutup, yan yana getirmezsin.
Han Orba, aasna dedi:
Ak sar atl Ay Ardan ok
Daha gl kz bulamazsn biricik aam.
Pek gl, bilgili kzdr.
Yarn onlarn yanna gideriz.
(37813814)
Ulu bilici altn knigaya son vurgu, Ay Ar ile Han Mirgenin evlenmesi iin
teyzesi Altn Harlhn dnrclk etmesi srasnda, bu ikisinin arasndaki evlilii Ay
Ara daha salam kantlarla sunmak amacyla yaplmtr. Altn Harlh, isteklerini Ay
Ara syler ve eer inanmad takdirde altn knigaya bakmasn tembihler:
Altn Harlh konumaya balad:
Kymetlim Ay Ar kz,
Seninle konuacaklarm var.
Ne konuursak konualm,
Krgnlk olmasn.

166

Deniz aarak geldik


Yakn akraba olmak iin.
Ova geip geldik
Yakn akraba olmak iin.
Tarla bahe ap yol geldik
Karde olmak iin.
Da tepe aarak yol kat ettik Dnrc olmak iin.
ifte rgl kz evlad
Darda gidip yaamak iin yaratlm,
ifte rgl kz evlad
El yurdunda yaamak iin yaratlm
Milletinin arkasndan gelen ein
Kara doru atl Kara Hann olu
Kandan kzl doru atl
Han Mirgen kardeim olur.
Senin baban olan Ak Han
Han Mirgenin babasyla
Karde misali bir dosttur.
Yarm paylap yediler,
Btn blp yediler.
Daha sonra altn kitaba
Yaz yazp, mhr bastlar:
Oul ve kzlar doduunda,
Bir olup da evlenmeye.
Ay Ar kz syler:
Ben ak sar atl Ay Arm
Yiide varmaya yaratldm.
Byle bir konumaya gerek yoktur.
Yiit Altn Harlh kz
Ay Ar ikna eder:

167

Doruluuma inanmyorsan
Altn kitab buraya getir.
Eer ondan da ikna olmazsa,
Altn kitaptaki yazlanlar
Altn masada braklm.
Drd birlikte, oturup,
Darya arrlar,
Yazlanlar biliyorlar.
Altn Harlh kitaba baktnda,
Gzel bir ekilde yazlmtr.
Ay Arn da olduunu,
kardee syledi:
Babamn yapt byk iin
Ezip gemek gerekmez,
Anamn yapt bu byk i
Karsnda durmak gerekmez,
Byklerin yapt bu byk trenin
Karsna geemezsin.
Kitaptaki yazlmlar
Tekrardan yazamazsn
Nasihat edilen szlere
tiraz edemezsin.
Altn Harlh konutu:
Sylediklerine raz isen
Sa elini herkese uzat,
Han Mirgeni p.
Ay Ar hepsini onaylayp,
Han Mirgen ile pt.
Elindeki iyi an sunup,
Bunlara sayglarn sunup kt.
(38763941)

168

ki yiit karde olan Han Mirgen ile Han Orba alp uykularndan uyandktan
sonra, Kara Tarah olup biteni ocuklarna anlatr ve onlar savaa hazrlar; zrhlarn ve
silahlarn giydirir. Burada ayrca belirttiimiz gibi, destanda epizotlarn ve baz
blmlerin sonunda alp uykusu motifini grmekteyiz. Birok olaanst zelliklere
sahip olan kahramanlarn uykular da dier insanlara gre farkllk tamakta, uykular
derin ve uzun olmaktadr. Dede Korkut Kitabnda kk lm olarak nitelenen
kahramanlarn derin ve uzun uykular Tva destanlarnda yiitlerin dinlenmesini,
dinmesi zor olan yorgunluklarn dindirmelerini salamaktadr.243 Dede Korkut
Hikyelerinde bulunan Salur Kazan Tutsak Olup Ol Uruz kardu Boyda kk
lm yle anlatlr: (...) rken bindiler av yirine vardlar. Grdler bir sri kaz oturur.
Kazan ahini sald. Almad, ahin pervaza ad. Gzlediler, ahin Tomann Kalasna
indi. Kazan gayet saht old. ahin ardna ddi. Dere depe ad, kafir iline geldi.
Gideriken Kazanu karangulu gzini uyhu ald. Bigler aytdlar: Hanum dnelm,
Kazan aydur: Birez dah iler varalum didi. Bakd bir kala grdi. Aydur: Bigler gel
yatalum didi. Kazan kk lm tutd, uyud. Meger hanum Ouz bigleri yidi gn
uyuridi. Anu in kk lm dirler idi.244
Bir Hakas destan olan Han Orba da ise alp uykusu Tva kahramanlk
destanlarndaki ileve sahiptir ve hayatlarnn neredeyse her ann mcadeleyle geiren
kahramanlarn yorgunluklarn dinlendirmelerinden ibarettir. Destanda alp uykusu ile
ilgili be farkl yerde alp uykusu motifini grmekteyiz. Bunlar ayn zamanda destann
epizotlarndaki biti ksmlarn da oluturmakta ve bir nev biti formeli grevini
grmektedir.
Destandaki gerek iyi gerekse kt yaratml alplar mutlaka alt ayakl bir yatakta
yatarlar ve alp uykularn ite bu yataklarda uyurlar. lk rnek olarak Kara Molat
tarafndan yurtlarndan srlen Kara Han ve Kara Tarahn yurtlarna dndren Han
Migren ve Han Orba kardelerin anneleri Kara Tarah tarafndan alp uyklusuna
yatrlmalarnda grmekteyiz:

243
244

M. Ergun-M. Aa; age, s. 185


M. Ergin; age, s. 234

169

Kara Tarah konutu:


ok sknt grdnz
ok uykuya ihtiyacnz vardr.
Sizin dokuz gn boyunca
Alp uykusu uyumanz gerekir.
Han Mirgen ile Han Orba
Dokuz gn getiinde
Alp uykusundan uyandlar.
(28392846)
Bir dier rnei, Hazr Hann yurdundaki eziyeti sona erdirmek iin yola kan
yiitler kendi yurtlarna dndklerinde Han Mirgen, kars Ay Ar ve Han Orba dokuz
gnlk bir alp uykusuna yatarlar:
Byk elemi gren yiit,
Alt ayakl yataa yatp,
Dokuz gn boyunca uyudular.
(49044906)
Han Mirgenin olu Han ibek Gk Nincille olan evliliinde yaplan byk
toydan sonra da ok yorulan yiitler alp uykusuna dalarlar:
Demir zrhlarn karmlar,
Sert zrhlarn soyunmular.
ok sknt eken yiitler
Byk evde dinlenmek iin
Alt ayakl demir yatakta
Dokuz gn boyunca uyudular.
(59785983)

170

Kara Mool ve kz Azgn Noas ile yaplan dokuz yllk amansz savatan zaferle
ama byk bir yorgunlukla z yurtlarna geri dnen yiitler soluu alt ayakl demir
yataklarnda alrlar:
Dokuz yl boyunca savap,
ok yorulan yiitler
Alt ayakl demir yatakta
Dokuz gn boyunca uyudular.
(78497852)
Alp uykusunun son rneini ise destann sonlarna doru elerini kaybetmi
olan Ay Ar ile Gk Nincilde grrz. Bu sefer bu iki yiit kadn alp uykusuna
dalarlar:
Ay Ar ile Gk Nincilin
Karnlar ackr,
Altn masaya oturdular.
Yemekleri lykyla yediler.
Ayranlarn itiler.
Ackan karnlar doyurduklarnda,
Zayf bedenlerini semirttiklerinde,
Altn masadan kalkp,
Atlarnn eyerlerini aldlar.
Ateli dan ateini datrlar,
Stl gln stn ierler, deyip,
ki yiit ata yardm ettiler.
Boyu milletleri sevinlerinden
Byk bir len dzenlediler.
Byk eve girip,
Ac ve sknt eken iki kz,
Alt ayakl yataa yatp,
Yiit uykusuna daldlar.

171

Gece karanlnda geceyi geirdiler


(84458463)
Altn aahn yurduna geldiklerinde Ay Ar onlardan nce oraya varm ve
savaa balamtr. Altn aah da yurdunda Han Tayc ile kapmaktadr. Altn
aahn dostlar da teker teker onun yurduna gelmektedir; onlara son olarak da Altn
Harlh katlr. Ancak Han Orbada bulunan dokuz yuval krk yl mhletli canl okunun
sayesinde krk ylda bitmeyecek dokuz gnde biter; birok kt yiit ve Han Tayc da
lr. Daha sonra Altn Harlhn evinde yiyip ien kahramanlar tekrar kendi yurtlarna
dndler.
Kahraman bir destann en nemli temellerindendir. Bakahramann durumu,
onunla birlikte yer alan ve ona yardmc olan yardmc kii veya varlklar, koruyu
ruhlar, kahramann at ve btn bunlarla birlikte kahramann silahlaryla iyi veya kt
bir yine seyreder. Her daim karsndaki kt kavramyla mcadele eden kahramann
nemli yardmclarndan biri de silahlardr. Silahlar mdafaa ve taarruzun yannda
birtakm farkl anlamlar da iinde barndrmaktadr.
Ouz Kaan destannda yayn gk kubeye, okun ise yeryzne benzetilmesi
Trk dncesinde gk ile yerin Trklerin elinde oduu fikriden kaynaklanmaktadr.245
Yine Ouz Destan iin karakteristik olan Tanr silahar ola yay, ok, kl, mzrak
vs.destann arkaik yaps ve yukada einilen ideolojik yaps ile ilgilidir. Silahn tr e
ilevi ne olursa olsun Trkn anlaynda bu silahlar Tanr tarafndan Trklere adaleti
korumak, dzenin bekiliini yapmak iin verildii dncesi hkimdir.246
Han Orba Destannda normal silahlan yannda olaanst zelliklere sahip
silahlar da bulunmaktadr. Bu silahlarn yan sra kahramanlar zorlu sava artlarndan
daha iyi koruyan zrhlar ve dier giysiler de bulunmaktadr. Haliyle en ok kullanlan
silahlar kl ve oklardr. Tabii burada kllar normal zelliklere sahip olmakla birlikte
oklarn farkl zellikleri bulunmaktadr. Han Orba destannda kahramanlarn
kullandklar oklar canldr. Oklar dokuz boumlu byk oklardr. Bununla birlikte
oklarn atm belli bir ylla snrldr ki bu da krk yldr:
245
246

F. Bayat; age, s. 88
F. Bayat; age, s. 87

172

Yiit kii Han Mirgen


Dayankl zrhn alp giydi.
Yetmi yllk savaa dayankl
Krpe geyik derisinden zrh giydi.
Krk yl atmlk olan
Canl okunu cebine koydu.
Alp vurduu elik klc
Sa tarafna koydu.
Dokuz boumlu boynuzdan okunu
Sol yanna koydu.
(823832)

Yukarda zelliklerini saydmz oku yalnzca Han Mirgen deil Han Orba da
kullanmaktadr:
Han Orba bunlar grdnde
Savaa katlsa,
Sava altm ylda bitmez.
Atlanp bindii atndan inip,
Byk bir kayann stne oturup
Altn cebinden karp att
Dokuz yuval boynuzdan okunu,
Krk yl mhleti olan
Dokuz canl oku kard,
Han Orba kz krk yla
Canl okuyla vurmak iin anlat
Yay gerip ekti.
(33593370)

173

Yiit kz Han Orba


Yce kayalarda ayaklanp, grr ki,
Canl okun yolunda
Bulunan, her ey yklp gitmi,
Vurulup, krlr.
Kap giden yiitlerin
Canl ok, yryp gidip,
Cieriyle kalbini delip geer.
Han Orba alt gnde grr ki,
Krk yl da bitmeyen agzl savata
Tm ktlkleri yok eder.
Krk ylda ulaan ok
Agzl sava delip geer.
Altn aahn savat yolu
Canl ok katederek temizleyip
Altn Harlhn yolundan gitti.
Altn aah ile kapan yiidi
Canl ok saplandnda,
Yiit kzn gc bitip,
Saf can kmtr.
Ondan uzakta bulunan canl ok
Altn Harlhn savat yolu
Yiitlerden temizlemitir.
Yiit Altn Harlh kz,
Oraya varp, daa dayanr,
Beriye gelip, topra kucaklar, Saf gc de kmtr.
Onun ardndan canl ok,
Ay Arn sert yolunu
Temizleyip, kolaylatrp
Han Mirgenin yoluna girdi.

174

Han Orba kz imdi grr ki,


Canl oku teye attndan beri
Dokuz gn dolmaktadr.
Szleip att canl ok
Krk ylda bitmeyen agzl sava
Burada, bitirir
Zorlu yere skp, lr.
Ak kynn ortasndaki canl ok
Kara yiit kahramana uurdu,
Ne de ulu yiit deyip,
Han Orba kz deneyip grnce,
Agzl sava temizleyen,
Kt niyetli, gl yaratlm
Kara doru atl Han Taycdr.
Han Tayc dahi, uzun zaman ac ekti.
Canl oktan lp gitti.
Karlkl savatm yiit kmadnda
Canl ok geri dnp,
Han Orbann cebine girdi.
(34313480)
Bu okun dokuz boumlu, canl ve krk yl mhletli olasnn yan sra ok, krk yl
srecek bir savan dokuz ylda bitmesini salamaktadr:
Krk ylda ulaan okum,
Krk ylda bitmeyecek sava
Dokuz gnde bitirip,
Biricik aama, kza demi olan,
Sa cebime gelip girsin.
Onlara yardmc olan canl okumla,
Yiitlerden herhangi biri lmezse,

175

Demek benden iyi yaratlmtr,


Benim ruhuma tamamen ular.
Yaya koyup atverdiim okumla
Herhangi bir yiit dmemise
Benden daha iyi yaratlmtr.
(33863397)
2.2.3. Han Mirgenin Evlenmesi
Han Mirgenin kardei Han Orba ile birlikte Altn aaha yardm etmelerinden
ve geri dnmelerinden sonra ana ve babas, mal davar ve halkla birlikte onlar
karlamtr.
Yardma gitmeden nce Kara Tarahn verdii olunu evlendirme ahdi de
gerekleecektir. Bu olay da daha nceki epizotta karmza kan Altn Kniga
(kitap)dan renmekteyiz:
Kara Tarah, olu Han Mirgene der:
imdi sen, biricik olumuz,
Yiitlik vaktine ulatn,
Zevce alp, evlenmen uygundur,
Alacan eini
imdi sana anlataym.
Eer seversen evlen,
Yok sevmezsen sen bilirsin,
Evlenecein kii senin yanda,
Yan bire eriti
Ak sar atl sar kz.
Onun babasyla senin baban
Dost ve arkada olmular
Altn kitapta yazlm olup,
O zaman onlar kitaba baktlar:

176

Birinin olu olsa,


Birinin kz olsa,
Bir araya getirip, yurtlandrmaya.
Kara Tarah, altn kitab
Altn masaya getirdi.
Han Mirgen ile Han Orba,
Kitab ellerine alp,
Seslice okuyorlar,
Kitab anlyorlar.
(3781-3804)
Bu yazlanlara Han Orbann da destek verdiini grmekteyiz. Bu yzden kzn
istenmesi iin iki karde karnlarn doyurup silahlarn kuandktan sonra Ay Ar
almak iin yola koyulurlar:
Darda gn doduunda,
Kzaran gne doduunda,
Alt ayakl yataktan dorulup,
Suyla ykanp, stle temizlenip,
Altn masaya oturdular.
Ackan karnlarn doyurduklarnda,
Altn masadan kalkp,
Dayankl zrhlarn kuandlar,
Demir zrhlarn giyindiler,
Vedalatlar,
Uzak evlerinden ayrldlar,
(3818-3828)
Han Mirgen ve Han Orba ikilisine daha sonra ablalar Altn Harlh da katlr ve
Ay Arn yurduna ularlar. Ay Arn evine gelen kardeler yiyip itiler. Ancak Ay
Ar evinde tek bana olduu iin Altn Harlh, Ay Arn ana babasyla deil

177

kendisiyle konumak durumunda kalr ve evlenme niyetini ortaya koyar; delil olarak ise
Han Mirgenn babas Kara Han ile Ay Arn babas Ak Hann eski dostluklarn ve
Altn Kitapta yazlanlar gsterir. Byklerin szlerine ve treye kar gelmeyen Ay
Ar ise Han Mirgenin evlenme isteini geri evirmez ve onunla evlenmeyi kabul eder.
Ay Ar mal davar, halkn da toplayarak baba yurdundan ayrlr ve kocasnn yurduna
doru hep beraber yol alrlar.
Burada dikkatleri eken bir durumla karlamaktayz. Destanlarda ve halk
hikyelerinde kzn ailesi veya bizzat kzn kendisi tarafndan birtakm artlar ileri
srlr. Ancak Han Mirgenin Ay Arla evlenmesi hadisesinde byle bir arta veya
engele

rastlamyoruz.

Kanmzca

bu

durumun

sebebi

Altn

Kitaptan

kaynaklanmaktadr. Altn Kitap, maziden, hlden ve istikbaleden haberler veren kutsal


bir kitap niteliindedir ve iinde yazlanlar istisnasz doru saylr. Bu kitap bir nevi tre
kitabdr. Han Mirgen ile Ay Arn evlenmesi lazm geldiinin Altn Kitapta yazlm
olmas da bu tr bir engellemenin nn kesmitir.
Han Mirgen, Han Orba ve Altn Harlh beraberlerinde Ay Ar olduu halde
Kara Hann yurduna ularlar. Tabii ki burada onlar byk bir toy beklemektedir. Bu
toyun debdebeli ve zengin tasviri destanda u ekilde yaplmtr:

Toyda biriken halk


Karnca gibi hareket eder.
Altm kazan yan yana dizip,
ini etle doldurup piirdiler.
Altn sarna atlarn baladlar,
Uzak eve girdiler.
eri girip, selam veriyorlar,
Eii geip, esenlik diliyorlar.
Tarak tutan hzl kadnlar
Taraklaryla gzelleirler Ay Ar kzn gzel salarn
Dzgn bir ekilde dzelttiler.

178

Altm rgsn
atall sa rgs ettiler.
Elli rgsn
ki sa rgs ettiler.
Bir toy yapldndan dolay,
Byk bir masa kuruldu.
Altm masay evirerek,
htiyarlar oturttular.
Elli masann evresine
Yallarn oturttular.
Altn masann banda Han Mirgen ile Ay Ar vardr.
Ana ve babalarnn etrafnda.
Yiit Altn aah kz,
Elenceli toya gitmitir.
Altn Harlh toyu ynetiyor,
Yemek masasnda toplanlyor,
Altn masaya geri dnp
Rak datp, yiyecek veriyorlar.
Elli masann etrafnda gezip,
Yemek datp, rak sunarlar.
Yryemeyen kiileri
Atlarla toya tarlar
Gzleri grmeyenleri
Yedekleyip arladlar.
(4099-4135)
Yalnzca destanlarmzn deil halk hikyelerimizde ve dier baz trlerde de
birok kez karlatmz motiflerden biri de toy veya evlilik motifidir. Toy
kavramnda ayn zamanda bir evlilik manas olmakla birlikte evlilik kavramnda her
daim bir toy anlay olmayabilir. Genelde ou Trk destannda toy, evliliin muadili

179

olarak dnlm ve grlmse de baz destanlarda toyun din ve siyas anlamlar da


bulunmaktadr.
enlikler, Trk-Mool toplumlarnda, hayatn tm byk anlarnda grlen
vazgeilmez bir olaydr. enlik, dind bir lenden te bireydir. Toy (len),
ziyafetlerin verildii cenaze trenlerine katlan kalabalklarda ve kurultay gibi, tm
yelerin hazr bulunduu yllk ya da olaanst toplantlarda tezahr eden dinsel bir
neme sahiptir.247
Trk destanlarnn kutup yldz olan Ouz Kaan destan da byk bir toyla
tamamlanr. Destanda iki defa grlen toylarn hibirinde dn anlamndaki evlenme
akdi mahade edilmez, bilakis bu toy rnekleri srf Ouz hadisesi olduundan dolay
siyas ideoloji anlamlar tamakta, buradaki toy Ouzlarn siyas, iktisad, asker-inzibat
meselelerini halletmek iin arlan kenge ya da kurultay karakterlidir.248 Ouz Kaan,
ilk toyu ikinci evdeinden olan Kk, Ta ve Teiz adl evlatlarnn doumundan sonra
verir: () Sonra Ouz Kaan byk bir doy (ziyafet) verdi. Halka emir (verdi ki)
(Ouz Kaan halk) arnca, ahali birbirine dant ve geldi. Ouz Kaan krk masa
ve krk sra yaptrd. Trl alar, trl araplar, tatllar ve kmzlar yediler ve itiler.
Doydan sonra Ouz Kaan beylere ve halka yarlk verdi ve Ben sizlere oldum Kaan:
alalm yay ile kalkan; nian olsun bize buyan; kurt olsun (bize) uran (sava bar);
demir karg olsun orman; av yerinde yr()sn kulan; daha deniz daha mren (rmak);
gne bayrak, gk kurkan, (adr) dedi. Ondan sonra Ouz Kaan drt yana emirler
yollad; tebliler yazd ve ililere verip gnderdi. Bu teblilerde yle yazlmt: Ben
Uygurlarn kaanym ve yeryznn drt kesinin kaan olsam gerektir. Sizden itaat
dilerim ()249Ouz Kaan destanndaki bir dier toyu ise destann sonunda
grmekteyiz: () Ondan sonra Ouz Kaan byk kurultay toplad. Maiyetini ve
halkn artt. Onlar geldiler ve mavere ettiler. Ouz Kaan byk ordugh (.)
() sa yanna krk kula diktirdi: stne bir altn tavuk koydu; altna bir ak koyun
balad. Sol yanna krk kula direk diktirdi. stne bir gm tavuk koydu: dibine bir
kara koyun balad. Sa yanda Bozoklar oturdu; sol yanda Oklar oturdu. Krk gn
krk gece yediler, itiler ve sevindiler. Sonra Ouz Kaan oullarna yurdunu letirip
247

J.P. Roux; age, s. 282


F. Bayat; age, s. 167
249
R.R. Arat; age, s. 618-620
248

180

verdi ve: Ey oullarm, ben ok atm; ok vurumalar grdm: ok karg ve ok ok


attm: atla ok yrdm; dmanlar alattm; dostlarm gldrdm. Ben Gk Tanrya
borcumu dedim. imdi yurdumu size veriyorum dedi.250
Verilen son toy rnei yine siyas bir nitelik tamakla birlikte ayn zamanda
siyas bir vasiyet ieriindedir.
Yine Dede Korkut hikyelerinin ekserisi Hanlar Han Bayndr Hann verdii
toy tasvirleriyle balamaktadr.
Arkaik tipli Sibirya, Altay-Sayan destanlarnda ise (halk destanlarnn/halk
hikyelerinin ise hepsine toy, siyas mazmunsuz bugnk dn manasnda
kullanlmtr.251
Yukardaki aklamada olduu gibi arkaik yapl bir Sibirya destan olan Han
Orbada da, toyun herhangi bir siyas ierii bulunmamaktadr.
Destann bandan Han Mirgen ve Han Orbann anne ve babasnn evlilii ile
ilgili herhangi bir epizot bulunmamaktadr. Destanmzdaki ilk toy Han Mirgene aittir.
Han Mirgen ilk kt kahramanlk tecrbesinde kendisini zor durumdan kurtaran Ay
Ar kza kar hiss bir yaknlk duymu ama bunu belli etmemitir. Fakat ana ve
babasn Kara Molatn elinden kurtarp z yurtlarna kavuturduunda Han Mirgenin
annesi Kara Tarah, Ay Ar Han Mirgene uygun grr. Burada evliliin Han Mirgen
tarafndan deil annesi Kara Tarah tarafndan desteklendiini ve ortaya konduunu
grmekteyiz. Tabii bu durumdan nceleri Han Mirgenin haberi yoktur, Kara Tarah
bunu sadece kocas Kara Hanla paylar:

Kara Tarah konuur:


ki karde de dnp geldiinde,
Han Mirgen olumuzu
Ay Ar ile evlendiririz.
ok olan gc akla verip,
Az olan da bacaa salp,

250
251

R.R. Arat; age, s. 634-636


F. Bayat; age, s. 170

181

Dn yaparz, Kara Han.


Byle dn kurmak
Bize her zaman nasip olmaz.
(29522960)
Bir dier toy ise Han Mirgen, Han Orba, Altn Harlh vd. nin Altn aahn
yurdunu dmanlardan kurtarmaya gidip sava zaferle sonulandnda da bir toy
dzenlenir:
Altn aah, byle konuup,
Ak saraydan dar kt,
Halkna nasihat etti:
Dokuz gn boyunca
Bitmeyen dn yapt.
Doru aygrn srsnden
Dokuz yl domayan
Semiz ksraklarn kesti
Yal aygrn srsnden
Krk yl boyunca domayan
Ksraklarn kesti.
Dokuz kulplu kazanlarda
Bitmek bilmeyen et piti,
Toya gelmeyen kalmad.
(35993612)
nceden Kara Tarah ile Kara Han arasnda sz olarak kalan Han Mirgenin
evlilii bu kez Han Mirgene de haber verilir. neden olduu gibi bu durum Altn
Knigada bahsedilmektedir. Durumdan haberdar olan Han Mirgen de hep birlikte ertesi
gn Ay Ar istemeye gideceklerdir:
Kara Tarah Kara Hana der ki:
Olumuz yiitlik vaktine ulat,

182

E alp evlensin.
Onun evlenecei yiit kz
Ak sar atl Ay Ar,
Deerli dostunun kzdr.
Han Mirgene zor zamanlarda
Kzl doru atn srd.
Onlar inek boynuzlar gibi
Dost ve arkadatlar.
Han Mirgen uyandnda,
Brakmayp dileimi sylerim.
Olumuz bir e alp gelse,
Unutulmayan bir dn yaparz.
Han Mirgenin onu alacan
Ay Ar da bilmektedir.
Aa-karde dinlenip.
Alt ayakl yataktan kalkt.
Su ve stle temizlendiler.
Han Mirgen dar kp baktnda,
Babas Kara Hann halkn boyunu,
Alktan acktrmayp susuzluktan susatmad,
Hayvann semizini ayrp kesip
Yemekleri hazrlayp,
Tmn dizginleyip besledi.
Kara Tarah, olu Han Mirgene der:
imdi sen, biricik olumuz,
Yiitlik vaktine ulatn,
Zevce alp, evlenmen uygundur,
Alacan eini
imdi sana anlataym.
Eer seversen evlen,
Yok sevmezsen sen bilirsin,

183

Evlenecein kii senin yanda,


Yan bire eriti
Ak sar atl sar kz.
Onun babasyla senin baban
Dost ve arkada olmular
Altn kitapta yazlm olup,
O zaman onlar kitaba baktlar:
Birinin olu olsa,
Birinin kz olsa,
Bir araya getirip, yurtlandrmaya.
Kara Tarah, altn kitab
Altn masaya getirdi.
Han Mirgen ile Han Orba,
Kitab ellerine alp,
Seslice okuyorlar,
Kitab anlyorlar.
Bunu grp, Han Mirgen konutu:
Babamn yapt iin
Olmasna kar deilim,
Byklerin fikrettikleri dnceyi
Unutup, yan yana getirmezsin.
Han Orba, aasna dedi:
Ak sar atl Ay Ardan ok
Daha gl kz bulamazsn biricik aam.
Pek gl, bilgili kzdr.
Yarn onlarn yanna gideriz.
(37563814)
Dnrclk Trk destan geleneinde bulunan bir unsurdur ve Han Orba
destannda da iki kez karmza kmaktadr. lk dnrclk Ay Ar istemek iin Han
Mirgen ile dost ve akrabalarnn yaptdr. Ancak Ay Arn istenmesinde dnrc

184

olarak Kara Tarah ile Kara Han deil, teyzesi olan Altn Harlh gider, kz Altn Hrlh
ister. Ancak Ay Arn anne ve babas daha nce ld iin Altn Harlh kz bizzat
kendisinden ister:
Altn Harlh konumaya balad:
Kymetlim Ay Ar kz,
Seninle konuacaklarm var.
Ne konuursak konualm,
Krgnlk olmasn.
Deniz aarak geldik
Yakn akraba olmak iin.
Ova geip geldik
Yakn akraba olmak iin.
Tarla bahe ap yol geldik
Karde olmak iin.
Da tepe aarak yol kat ettik Dnrc olmak iin.
ifte rgl kz evlad
Darda gidip yaamak iin yaratlm,
ifte rgl kz evlad
El yurdunda yaamak iin yaratlm
Milletinin arkasndan gelen ein
Kara doru atl Kara Hann olu
Kandan kzl doru atl
Han Mirgen kardeim olur.
Senin baban olan Ak Han
Han Mirgenin babasyla
Karde misali bir dosttur.
Yarm paylap yediler,
Btn blp yediler.
Daha sonra altn kitaba

185

Yaz yazp, mhr bastlar:


Oul ve kzlar doduunda,
Bir olup da evlenmeye.
Ay Ar kz syler:
Ben ak sar atl Ay Arm
Yiide varmaya yaratldm.
Byle bir konumaya gerek yoktur.
Yiit Altn Harlh kz
Ay Ar ikna eder:
Doruluuma inanmyorsan
Altn kitab buraya getir.
Eer ondan da ikna olmazsa,
Altn kitaptaki yazlanlar
Altn masada braklm.
Drd birlikte, oturup,
Darya arrlar,
Yazlanlar biliyorlar.
Altn Harlh kitaba baktklarnda
Gzel bir ekilde yazlmtr.
Ay Arn da olduunu
kardee syledi:
Babamn yapt byk iin
Ezip gemek gerekmez,
Anamn yapt bu byk i
Karsnda durmak gerekmez,
Byklerin yapt bu byk trenin
Karsna geemezsin.
Kitaptaki yazlmlar
Tekrardan yazamazsn
Nasihat edilen szlere
tiraz edemezsin.

186

Altn Harlh konutu:


Sylediklerine raz isen
Sa elini herkese uzat,
Han Mirgeni p.
Ay Ar hepsini onaylayp,
Han Mirgen ile pt.
Elindeki iyi an sunup,
Bunlara sayglarn sunup kt.
(38763941)
Altn Harlhn dnrclnde Ay Ar istenir ve Altn Knigada da yazld
gibi Ay Ar evlenmeyi kabul eder ve ncelikle Ay Arn yurdunda bir toy dzenlenir.
Daha sonra bu toy bittikten sonra herkes yollanp Kara Hann yurduna doru hareket
ederler. Bir toy da Kara Hann yurdunda yaplr:
Yksek tepenin stnde
atl yiit duruyor.
Ana ve babas, Altn Harlh kardeini
Orada ne zamandr beklemektedir.
Yan yana gelip, el verirler,
Ata binip, selam verirler.
Birbirlerini kucaklayp,
defa ptler.
de bunlar grdklerinde,
Toyda biriken halk
Karnca gibi hareket eder.
Altm kazan yan yana dizip,
ini etle doldurup piirdiler.
Altn sarna atlarn baladlar,
Uzak eve girdiler.
eri girip, selam veriyorlar,

187

Eii geip, esenlik diliyorlar.


Tarak tutan hzl kadnlar
Taraklaryla gzelleirler Ay Ar kzn gzel salarn
Dzgn bir ekilde dzelttiler.
Altm rgsn
atall sa rgs ettiler.
Elli rgsn
ki sa rgs ettiler.
Bir toy yapldndan dolay,
Byk bir masa kuruldu.
Altm masay evirerek,
htiyarlar oturttular.
Elli masann evresine
Yallarn oturttular.
Altn masann banda Han Mirgen ile Ay Ar vardr.
Ana ve babalarnn etrafnda.
Yiit Altn aah kz,
Elenceli toya gitmitir.
Altn Harlh toyu ynetiyor,
Yemek masasnda toplanlyor,
Altn masaya geri dnp
Rak datp, yiyecek veriyorlar.
Elli masann etrafnda gezip,
Yemek datp, rak sunarlar.
Yryemeyen kiileri
Atlarla toya tarlar
Gzleri grmeyenleri
Yedekleyip arladlar.
Dne katlan tm halka

188

Altn Harlh yle hitap eder:


Han Mirgen dostumun
lk byk toyu olmaktadr.
Buradaki tm herkes birbirine eittir.
Kimse birbirinden farkl deildir,
Bu yzden herkes elenecektir.
Daha sonra, ellerini tutup,
.

Han Mirgen ile Ay Ar kutlar.


Rak ien ihtiyarlar,
Etrafta dnp, hoplayp zplarlar.
arap ien yal kadnlar
Elenip duruyorlar.
Sonbaharda olan toylar
Yaza kadar ular.
Yaza ulaan toylar,
Sonbahara kadar devam eder.
Kazan, dibine dek boalr Halk millet dalr.
Bitmeyecek olan biter Tkenen halk dalr.
Han Mirgenin toyunu kutlamayan
Hikimse kalmad.
Uzaktan gelen misafirlere
Yolluk teberi verilir.
Yakndan gelen misafirlerin
Esrikliini giderip, gnderirler.
Buradaki byk toyun olduunu
itmeyen hibir yiit yoktur.
Buradaki gzel ve zengin toyu
Herkes grmemitr.
Yurtlarndan gelen misafirler

189

Uzak eve geri dndler.


Memleketlerinden gelen misafirler
Evlerine yollandlar.
(40424170)
Son derece zengin ve hareketli bri ekilde geen toy bittikten sonra uzaklardan
ve yakndan gelen misafirler gider ve Kara Hann yurdunda kalan herkes derin
uykularna ekilir.
2.2.4. Han Mirgenin Hazr Han ldrmesi
Bu epizotta da kahraman Han Mirgenin yeni bir maceraya atlmasna ve
yeniden gurbete kmasn annesi Kara Tarah hazrlar. Kara Tarah, uzak bir lkede
Hazr Han adl kan iici bir hkmdarn olduunu, herkese eziyet ettiini syleyerek,
imdi srann kendilerine geldiini syler ve gerekli tedbirleri almas iin Han Mirgeni
uyarr:
Kara Tarah anas
Han Mirgene syler:
Sevgili yavrum Han Mirgen,
Yiit kiiye, baba yurdunda
Huzurlu hayat yoktu.
Er kiiye ana yurdunda
Gzel bir hayat olmad.
Sevgili yavrum Han Mirgen,
Bundan etini vardr
Dokuz nesil arasnda
Kara doru atl Hazr Han.
Kan iici, kt niyetli,
Halk boyu titretir.
Tm halka eziyet ektirir.
Kamlanmayp, gz ya dkmeden

190

Halk gn geirmiyor.
Hazr Han halkn acktrr.
Halkn susatr.
yi giyimli yiitler gibi olan yiit,
ifte kamyla vurur.
Bayram gnlerinde dinlendirmez,
Sabahtan akama dek altrr.
Hazr Hann halk boyu
yi bir hayat yaamaz
Gnn aydnln grmez,
Hazr Han lanetler.
Kara doru atl Hazr Han
iddetli savala yaayan kii,
G yetirilmeyen yiitlerin
Tm mal davarn srer,
Boyunu milletini alr,
Altm handan vergi alr,
Yetmi hann an yer.
Dvp savat hanlar
ifte kamyla cezalandrr.
Scak demirle yakar.
Yeryzndeki birok yiit
Onun elinde kul kle olur.
Burada babann yurdu kald.
imdi bizim malmz srmek,
Halkmz boyumuzu almak
(4246-4286)
Han Mirgen, kardei Han Orba ile birlikte tekrar zrhlarn giyinip silahlarn
kuanp herkesle vedalap Hazr Hann yurduna doru yol alrlar. Ancak iki yiit

191

karde Hazr Hann yurduna ulamadan Altn Harlh ile Altn aah, Hazr Hann
lkesine varm ve oradaki kt yiitlerle kavgaya balamlardr bile:
Hazr Hann yurduna ulatlar
Burada neler var diyip,
Gz atp baktklarnda,
Kardeleri Altn Harlh
Yiit kz Altn aah
Hazr Hann yurdunda
Byk bir kavgaya tututular.
Han Mirgen ile Han Orba atlarndan inip,
Atlarn balamadan yryp,
Aaya doru indiler.
(4465-4474)
Yiitler burada Hazr Han ile birlikte onun yine ayn zelliklere sahip olu Han
Harta ile de kapmaktadr. Han Harta ile zellikle Han Orba dvr ve onu
ldren de yine Han Orbadr. Hazr Hann ve Han Hartann ldrlmesinden dolay
byk bir sevince kaplan halk, kahramanlar iin bir de toy dzenlemilerdir:
Hazr Hann halk boyu
Han Orbaya sevinip, onu kutlad,
Maln davarn semizini kesip
Etini dokuz kulplu kazanda piirip,
lk olarak da zengin bir toy dzenledi.
Kazanlarda pienleri bekledi.
Ackm olan halk millet
Atein etrafna gelip, yakarlar.
Hazrlanan yemekler
Hepsine eite verilmi.
(4649-4658)

192

Ancak engeller hl daha devam eder, nk bu sefer de karlarna Hazr


Hann kardei Han Sabar ve onun kt yiitleri kmtr. Han Orba ve Han Sabar
arasnda devam eden kyasya sava Han Orba kazanmtr.
Bunlar olurken savaa uzaklardan kk bir yiit de katlmtr ki bu da Han
Mirgenin oludur. Han Mirgen bir olu olduunu ancak kendi olunun savaa itirak
etmesiyle renir:

Yksek zirveye ktklarnda,


Gen yataki olanck
Babas Han Mirgeni pt,
Daha sonra yiit kz,
Han Mirgenin olu olduunu
Burada bildirdi.
Bunu duyan Han Mirgen pt,
(4814-4820)
Hazr Hann yurdundaki sava bittiinde Altn aah ve Altn Harlh vedalap
onlardan ayrlrlar. Han Mirgen, Han Orba ve Han Mirgenin kk olu hep birlikte
kendi yurtlarna giderler. Ancak burada onlar kt bir haber beklemektedir ki o da Han
Mirgen ve Han Orba kardelerin ana ve babas olan Kara Tarah ile Kara Hann lm
olmasdr.
A karnlarn doyurduklarnda,
Altn masadan kalktlar.
ki kardei de apar topar
Altn daa gtrm Ay Ar
Ana babasnn kemikleri,
Altn dan iinde yatmaktadr.
Babasnn mezarna dnp,
Altm atla alar Han Orba
Anasnn mezarna gidip,

193

Elli atla alar Han Orba


Kklerin byyen otlar
Hepsi birden dalp alar,
Gkteki tm yldzlar
Tm birden alar.
Dalarda kurumu olan
Yeil otlar szlayarak alar.
Aalarda kurumu olan
Yeil yapraklar szlayarak alar.
Yiit kz Han Orba dadan ktnda,
Boy millet kzn aladn duyup,
Ei de alayp szlad.
(4882-4902)
Her ne kadar evlatlar ana babalarnn lmesine hayli zlseler de, Hazr Hann
yurduna gitmeden nce yaplan vedalamada her iki karde ebeveynlerinin son derce
yalandn anlamlardr. Bu veda konumalarn destan iinde vasiyet motifi iinde de
deerlendirmemiz mmkndr.
Arapadan dilimize gemi bir kelime olan vasiyet en basit anlamyla bir
kimsenin saken kararlatrd ve ldkten sonra yaplmasn istedii eydir.252
Trkln bilinen ilk yazl metinleri olan Orkun Beng Talarndan balamak zere
siyas, edeb ve din alanlarda pek ok yerde vasiyet rnekleriyle karlamaktayz. Bir
nceki epizotta rneklerini verdiimiz Ouz Kaann kurdurduu toylardaki szleri,
Ouz Kaann oullarna syledikleri Ouz Kaann vasiyetinden baka bir ey
deildir.
Bir dier Trk destan olan Manasta da, Manasn vasiyetini grmekteyiz.
Manasn vasiyeti u ekildedir:
Sylediim gibi yapnz!
Sylediim szmden kmaynz!
252

Aziz Kln; Trk Edebiyatnda Vasiyetnmeler, Aka Yay., Ankara 2006, s. 11

194

Uyursam rahat yatrn!


Orusa varp sokulursun!
Sartn yurduna sefer ettim,
Hi ona varmayn!
Kalarn yurdunu alattm,
Hi ona varmayn!
Ktayn yurdunu krdm,
Hi ona varmayn!
Tacikin yurdunu ezdim,
Ona hi varmayn!
Ak padiah uluya
Ona varp ba koymu,
Tepesini almayp sa koymutur.
Btb girse doymutur,
Fakir varp zenginlemi,
plak varp giyinmi,
A varp doymu,
Ark varp semirmi,
Ne kldysa akllca idi.
Orusun yeri yardm sever,
Orustan girip yer al!
Ak Hana varp a ye!
Giyim seip yer verirdi,
Orustan yatp oturacak yer al!
Arak iip buu karsa,
Buu iip su karsa
Alman Bet gibi haykr!
Er Manas gibi haykr!253

253

N. Yldz; age, s. 648-649

195

Yine Trk kltrnn abidev eserlerinden Dede Korkut Hikyelerinin Duha


Koca Olu Deli Dumrul Destannn sonunda da Dede Korkut vasiyette bulunur:Bu
boy Del Dumrulu olsun, menden sonra alp ozanlar sylesn, aln auk cmerd
erenler dilesn didi. demektedir.254
Kahramanlarmz sefere kmadan nce ana babalarnn onlara tleri ve
braktklar vasiyet ise u lekildedir:
Ana babasna ve Ay Ara
Bitmemecesine veda ettiler,
Unutmamacasna kucaklatlar,
Uzak evden ktlar.
At balanan sarnn ortasnda
Analar Kara Tarah,
ki evladn kucaklayp,
Alayp szlayarak konutu:
imden kan iki yavrumun
Gzlerinden baka bir ey grmem.
Karnmdan kan iki yavrumun
Yznden baka birey grmem.
Akmakta olan Ak deniz
Yatanda akt mddete,
lp gideriz,
Bu yerde zaman geirmeyiz.
Sarslp duran Ak damz
Her zaman sarslr durur,
lp bitip gideriz
Ak kyy bir daha grmeyiz.
Sr halindeki kular,
Zaman gese dner gelir.
lp gideriz hepimiz.
254

M. Ergin; age, s. 184

196

Hibir zaman dnmeyiz.


Dnp geldiimiz yollarmzda
Ak iekler, byyp sallanrlar.
lp gittiimi yurdumuza
Ard amur iinde kurur kalr.
Yurdumuza dnp geldiimiz
Yeil iekler, byyp, sallanrlar.
lp geeceimiz yurdumuzda
Para para olan amur kurur kalr.
Benim iki gzel evladmn gzyle
Unutmamacasna greyim,
Benim iki gzel evladm doyasya
Gsme bastraym.
Kara Tarah, iki evladn
Kucaklayp, gsne bastrd.
Gzyana bouldular,
Gz suyuna bouldular.
ki karde babalarn grdklerinde,
ene sakal omzuna dkmtr,
Yanandakiler omzunu rtmtr,
Kara ba aarmtr
Yiidin yals olmutur.
Anasnn kara ba
Ak tavan gibi, aarmtr,
Onlar dnnceye kadar,
ldn fark ettiler.
Bunu anlayan iki kardein,
Sert yrekleri eridi,
Donmu kalpleri zld,
Gzyalar alayp akt,
Ak ipekten mendillerini karp,

197

Gzyalarn silindiler.
(4325-4379)
Bundan nce Han Mirgenin toyunda, Han Mirgenin annesi Kara Tarah
evlatlarna birtakm vasiyetlerde bulunmutur:
Kara Tarah konuur:
Biz, yakn akrabalar, burada
lk olarak sadece toplandk,
Bundan baka toplanamayz
Seni, Altn Harlh dostum
Ve seni, Altn aah
Ala gzmle gremem,
Sizin tatl dillerinizi
ki kulamla iitemem.
ki kardeim, gelinim Ay Ar Yiitler, sizleri brakmazlar,
Her zaman yannzda olurlar,
Bazen zntl olarak karlarsanz,
Size yardm ederler,
Bundan sonra sizlerle oturup,
Byle sohbetler yaplmaz.
Yaplacak toyu yaptk,
Yaanlacak mr yaadk,
Benim gzel evlatlarm.
Ben olmasam bile,
Altn Harlh kardein,
Sizlere birer ana olur.
Onun szn dinleyin.
(41754197)

198

2.2.5. Han ibekin Evlenmesi


Tekrar yurtlarna dnen kahramanlar dokuz gnlk alp uykusundan kalkarlar.
Ay Ar ise yeni doan yavruya herhangi bir ad verilmedii iin dierlerini uyarr. Ad
verme iini bu kez Han Orba yapacaktr. Han Orba Han Mirgenin kk oluna, kendi
erkek yeenine adn yle verir:
Han Orba kz, gelip,
Gen yavruya konutu:
Kardeim, sana ad koyacak
Benden baka kimse yoktur.
Sana gzel bir isim verdiimde,
Halk arasnda namn yrr,
Geliigzel bir isim koyarsam,
Yel frtna kapp gtrr.
Gzel bir isim versem,
Halk arasnda vlrsn,
Yaramaz bir ad versem,
Daa suya dalr.
Kandan kzl doru atl
Han Mirgen babal,
Ak sar atl Ay Ar anal
Kara doru ata binecek olan
Han ibek sensin.
Yaratlmn byk olsun,
Yan uzak olsun.
Bekr kiiye iyi e ol,
ksz kiiye yumuak e ol,
Tuttuu eli brakmaz
Balandn ba zmez
Bir yiit olursun, kardeim.

199

Kara doru at gen olmaz


Hibiri kk kalmasn.
Han ibekin yaamad
Yer stnde yer kalmasn.
(4927-4954)
Han Mirgenin oluna ad verildikten sonra sra onu evlendirmeye gelmitir. Han
ibekin evlendirilmesi de ekirdek aileden deil ailenin dndan olan ama yakn bir
kiini istek ve sylemesiyle yaplr. Bu kii Altn aahtr. Altn aah, Han Mirgen ve
Han Orbann ana babasnn cenazesi srasnda Han ibekin nerede ve kimle evlenmesi
gerektiini u ekilde belirtir:
Han Mirgenin oluna ad koyup,
O, e almaya gitse,
Aabey olacam.
Altn Harlh, kardelerinin
Sylediklerini deitirmez
Kz verilen sz bozmaz.
Han ibekin eini alaca yurt
Sertten de sert bir yerdir.
Han ibekin evlenecei ei
Mavi denizinin kysnda yaayan,
Mavi dan ortasnda hayat sren,
Mavi bora atl Gk Hann kz
Gk Nincildir.
Gk Han kzn ere verir Gk yiidin gcn snar,
Atnnn evikliini arar.
Gk Hann kz Gk Nincil
Sizlerin gelmesini bekler.
(4967-4984)

200

Burada ncelikle yiitler arasnda bir at yar olacaktr; daha sonra ise yiitler
kendi aralarnda glerini deneyecektir. Bu her iki msabakann galibi ise Gk Nincilin
kocas olacaktr. Bu haberden sonra silahlarn hazrlayp, zrhlarn kuanan
kahramanlar Gk Hann kz Gk Nincilin yurduna doru ilerlemeye balarlar.
Burada da evlenmenin gereklemesi iin lazm gelen imtihan motifiyle
karlarz.
Destanlarmzdaki ve halk hikayelerimizde imtihan motifini daha ok
kahramann karsna kan ve dorudan doruya birtakm sihr glerle donatlm
yaratklarn kahraman baz hedeflerden uzaklatrmasnda veya evlenecek olan
kahramann, kzn babas veya bizzat kz tarafndan baz artlar yerine getirtmesinde
grmekteyiz. Evlenmek iin sevgiliyi elde etmeden nce, kahraman birbirini izleyen
grevleri icra etmek ve yarmalara katlp baarl olmak zorundadr; hatta kahraman,
bir savaya benzeyen sevgiliye kar da mcadele edip ona stn gelmek
zorundadr.255 J.P. Roux da bu konuda u yorumu yapmaktadr: Bir erkein, istedii kz
babasndan alabilmesi (=fethedebilmesi) iin baz grevleri yerine getirmesi ya da baz
snamalardan gemesi gerektii ok bilinen folklorik temalardandr. Bu snamalar
arasnda genellikle bir canavar yenmek ya da l bir hayvanla dvmek bulunur.256
k Garip Hikyesinde ah Senemin babas k Garipten deyemeyecei
kadar bir balk ister; Garip de bu paray kazanmak iin yedi yllk bir vde alarak
gurbete kar.257 Yazma olan Thir ile Zhre Hikyesinde ise Zhrenin annesi, kznn
padiah ocuu olduunu, bu yzden ancak padiah ocuklarna layk olduunu ileri
srerek kzn Tahire vermek istemez. Kocas olan padiah da kandrarak sznden
dndrr.258 Grld zere Tahir ile Zhre hikyesinde kahramanlarn kavumalar
daha ilk andan itibaren engellenirken, k Garipde, kahramann kz almas iin ok
zor da olsa bir art koulur ve Garip de bunu gerekletirmek iin gurbet ele der.

255

K. Reichl; age, s. 162


J.P. Roux; age, s. 264
257
Fikret Trkmen; Ak Garip Hikyesi nceleme-Metin, Aka Yay, Ankara 1995, s. 29
258
Fikret Trkmen; Tahir ile Zhre, Kltr ve Turizm Bakanl Yay, Ankara 1983, s. 41
256

201

Han Orba destannda imtihan motifi bir yerde gemektedir. Han Mirgenin olu Han
ibeke Han Orba tarafndan bir isim verildiinde Han ibek, destanlarda oka
grdmz gibi ok ksa srede yetikinlie ulap evlenme ana gelir. Destanda
Han ibekin kimle evlenecei u ekilde belirtilir:
Han ibekin e alaca yurt
Sertten de sert bir yerdir.
Han ibekin evlenecei ei
Mavi denizinin kysnda yaayan,
Mavi dan ortasnda hayat sren,
Mavi bora atl Gk Hann kz
Gk Nincildir.
(4973-4979)
Ancak bir sorun vardr ki, Gk Nincilin babas Gk Han kzn almak
isteyenlere baz artlar koyar ki ancak bunlar gerekletirebilenler kzyla evlenecektir:
Gk Han kzn ere verir Gk yiidin gcn snar,
Atnnn evikliini arar.
Gk Hann kz Gk Nincil
Sizlerin gelmesini bekler.
(4980-4984)
Bu srada Gk Nincilin yurdunda msabakalar balamaktadr. Ancak yiitlerin
yola ktklarn anlayan Gk Nincil beklenen yiitler gelmeden yarmalarn
balamamas gerektiini syler. Gk Nincil yiitlerin gelmekte olduunu tm destan
boyunca bir gei formeli olarak da grdmz guguk kularnn athan eliinde
tmesi ifadelerinden anlar:
Altm yllk altn athan
Altm yrla alnd,
Altn tyl altm guguk

202

Altm yrla akd.


Yr iiten Gk Ninci kz,
Gk Han babasna der:
Kara Hann yurdundan
yiit kp geliyor.
Yiitler buraya ulamadka,
Mcadele balamasn.
(5037-5046)
Han Mirgen, Han Orba ve Han ibek ile Gk Hann yurduna nceden gelmi
olan Altn Harlh ve Altn aah ile buluurlkar ve hep birlikte doruca yarmalar
ncesi dszenlenen toya katlrlar. Toyda Altn Harlh oraya ne iin geldiklerini syler,
bunu duyan Gk Han oturduu yerden kzgnlkla kalkarak yiitlere kim olduklarn
sorar, Altn Harlh da kendilerini tantp niyetlerini syler. Gk Han ise yarmalar
kazanmadan kimseye kz vermeyeceini, Han ibekin, Sar Harta ile Ay Mirgen adl
yiitlerle mcadele etmesi gerektiini syler:

Toya katlan tm yiitlere


Bahadr Gk Han bildirdi:
Yarn yaplaca gn geldi,
Yarp grn.
Kara yerin alt
Alt defa eelensin,
Gndzl geceli yer stnde,
Alt defa koulsun.
Ge doru ykselen
Demir melez aacnn altn yapra
Kimin at ne geip
ste ekip, alverir,
Gk Nincil kzm

203

O yiide veririm.
(5250-5263)
Gerek at yarlarnda gerekse yiitlerin kendi aralarndaki mcadelelerde
kazanan Han ibek olur ve her ey bittikten sonra Altn Harlh yaplmas gereken her
eyi yaptklarn ve Gk Nincili kendilerine vermesi iin Gk Hana kar ve Gk Han
kzn Han ibeke verdiini syler:

Gk Han Altn Harlha dedi:


Han ibeke vermediim yavrumu
Alnnda boynuz olan yiide mi vereyim?
Sizler gibi iyi niyetli
Gl yiitlere vermezsem
Hangi yiide veririm?
Gtrn biricik yavrumu,
Sizlere veriyorum Gk Nincil kzm
(5704-5711)
Gk Han kz Gk Nincili Han ibeke e olarak verdiini syler; ancak bir kez
de Gk Nincile sorulur o da kabul edince byk bir toy kurulur ve herkes yiyip iip
elenir. Gk Hann memleketinde yaplan bu toy gn boyunca srer. Toy bittikten
sonra ayrlk vakti gelir ve Altn Harlh Gk Nincilin baabs Gk Han ile annesi Kara
Tanaya alklarn sunarak yiitler ve Gk Nincil hep birlikte oradan ayrlrlar. Kara
Hann yurduna gelindiinde bir de orada toy yaplr ve herkes doyasya elenir. Altn
Harlh ve Altn aah yeni evlenen genlere ve oradaki herkese iyi dileklerde ve
dualarda bulunurlar. Toy sona erdikten sonra herkes evine barkna ekilir dokuz gnlk
bir alp uykusuna dalarlar.

204

2.2.6. Han Mirgenin lm


Dokuz gnlk alp uykusundan uyanan Han Mirgen, ei Ay Arn bir glp bir
aladn grr ve bunun nedenini sorar. Ay Ar ise Han Mirgenin lp gideceini
syler. Bunun nedeni ise Buz Han ve Ta Han adl iki kardein kendi yurtlarna ve
evrelerindeki yurtlara kan kusturduunu ve eziyet ettiini syler. B srada Kara Hann
yurduna bir yiit gelir ve evdekilerden a ve iecek ister. Bu gelen kii Ta Han ile Buz
Hann yurdundan gelen Altn Ta isimli bir kledir. Han Mirgen ve Ay Ara, bir an
nce bu iki kardee tbi olmalarn yoksa Buz Han ile Ta Hann bizzat yurtlarna
saldrp onlar, halkn ve mal davarn esir edeceini syler. Han Mirgen ise bunun
mmkn olmadn, gerekirse iki yiit karde olan Han Mirgen ile Han Orbann, Buz
Han ve Ta Han ile asavaacaklarn syleyip Altn Ta kendi lkesine gnderir.
Altn Ta gittikten sonra Han Mirgen, Han Orba ve Han ibek silahlarn
kuanp zrhlarn giyinip Ta Han ile Buz Hann yurduna gitmeye koyulurlar. Bu
kardelerin yurduna gelen yiitler ncelikle Ta Hann olu Tazr Mirgen ile
dvrler. Ancak her ne kadar at yardm da etse Han Mirgen Tazr Mirgene g
yetiremez ve yere serilir. Bunu gren Altn Harlh Han Mirgenin yardmna koar ve
atnn azndan kan beyaz kaz yumurtasyla Han Mirgeni tekrar canlandrr ve Han
Mirgen tekrar Tazr Mirgene saldrr; ancak yine g yetiremez. Altn Harlh ikinci kez
ayn ekilde Han Mirgene yardm eder ve Han Mirgen burada sanki ikinci kez domu
gibi olur. Yeniden ve yine savaa devam eden Hanm Mirgen Tazr Mirgeni bir trl alt
edemez ve Altn Harlh zor bir durumda ve ayn ekilde Han Mirgene yardm eder. Bu
arada Han Orba ve Han ibek aabey ve babasnn ne zor durumda savatn grrler
ve gzyana boulurlar. Han Mirgen ise bir trl Tazr Mirgene g yetiremez ve
olduu yerde yklr. Altn Harlhn ise artk Han Mirgeni ayaa kaldrcak hibir gc
kalmaz. Tazr Mirgene bizzat kendisi vurup onu yere serer. Bunun zerine sevinen
halkn mutluluu Han Mirgeni ayaa kaldrr. Bu arada sava meydanna at stnde
gen bir kz ocuu gelir. En sonunda ise Tazr Mirgen kuvvetli bir darbeyle Han
Mirgeni ldrr. Bunu gren sevenleri byk bir zntye kaplrlar. Bu kedere tabiat
da elik eder:

205

Tazr Mirgen, Han Mirgenin


Saf cann dar kard.
Alama sesi duyuldu.
Yce aacn devrildiini sand,
Byk yiit, byyp, lp gitti.
Dokuz gn boyunca dalmayan
Kara duman ortal kaplad.
Yce yce duran dalara tepelere
Karlar yam.
Kara denizin sularna buzullar karp
Denizin sular tap ak ovaya yayld.
Akmakta olan bu sular
Dokuz gn boyunca akt.
Altn gnde ay ve gne snd.
Altn Harlh, gkyznden,
Dnp gelip ve topraa indi.
Altn guguk donundan syrld.
Saf gen kz ocuunun,
Yanna gelip, elini tuttu.
Eyere oturup, selam verdi.
lp giden Han Mirgenin,
Yanna varp, aladlar.
lp giden Han Mirgene,
Yaklap, alarlar.
Kandan kzl doru at
Gz yana boulur,
Burun suyuna boulur.
Kuyruunu salladnda frtna eser,
Yelesi rzgr gibi gelir,
Kara topra eeleyip,

206

Kara Hanin yurduna koup gitti.


(6860-6890)
Biraz nce sava meydanna gelen kk ocuun Tazr Mirgene vurmasyla da
Tazr Mirgenin lmesi bir olur. Bununla yetinmeyen kk kz Buz Han ile Ta Han
da ldrr:
Gen ocuk beraber gelip,
Tazr Mirgene vurdu.
Donmu elik zedelendi,
Krk elik eri br oldu,
Krk elik iyice krld.
Denizin dibi grldedi,
Yerin alt paraland.
Tazr Mirgenin can kopar.
Kz ocuu dnp gelerek
Tazr kayann eiini at,
Sa elini ge doru kaldrd,
Sa elini indirdiinde,
Gk gibi grlder,
Ok gibi vzldar.
Ta Hann sol yanna dt,
Gn dibi grldedi,
Yerin dibi paraland.
Ta Hann ba, kopup,
Ak yazya yuvarland.
Bayndr yurtlarn ykt
Gzel yurtlarn yerle bir etti,Diyip, gen yataki kz ocuu
Buz tutmu kayay grd.
Han Orba ile Han ibek,

207

Altn aah yiit kz,


Yiitler eski gn brakp,
Yeni bir gne giriyorlar.
Gen yataki kz ocuu
Buz Han yanndan ekip,
Buz tutmu kayaya savurdu,
Buz Hann ba koptu.
Buz tutmu kayaya ba da arpp,
Buz Hann olu Puzr Mirgeni,
Yakasndan dar srkleyip,
Buzlu kayaya arpmtr.
Ba ylece koptu.
Daha sonra baka yiit var m deyip,
Tazr kaya ile Puzr kayada
Ta Han ile Buz Hann
Elerini grd.
Bunlarn suu yok deyip,
Hibirine dokunmad.
(6896-6937)
Byk bir zulmden kurtulan Buz Han ve Ta Hann halk ok sevinirler ve
yiitlere iyi dileklerde buylunurlar. Yiitler Han Mirgenin cansz bedeniniyle birlikte
Kara Hann yurudna geri dnerler. Han Mirgeni Altn Dan iine gmerler.
Cenazeden sonta evlerine giren yiitler karnlarn doyururlar.

208

2.2.7. Han Orbann Kara Moolun Yurduna Yapt Sefer


Han Mirgen Ta Han ile Buz Hann yurdunda savatayken bir kz olmutur ve
daha sonra savaa dhil olarak savan seyrini deitirmitir. Gsterdii bu yiitlikten
dolay da ad almaya hak kazanmtr. Ad verme ii Han ibekte olduu gibi yine Han
Orbaya dmtr. Han Orba, Han Mirgenin kzna Kaan Kz adn uygun grr:
Han Orba, gelip, ad koydu:
Han Mirgen babal,
Ay Ar anal
Han ibek aal,
Kara doru ata binip giden
Kaan Kz, olsun adn.
(7065-7070)
Bu esnada Kara Hann yurduna gelen Altn Harlh Kara Moolun yurduna gidip
yurdunun yerlebir edilmesi gerektiini syler ve yiitleri hazrlanmaya arr:
Ak bulutun altnda,
Mavi bulutun stnde
Altn guguk donlu
Altn Harlh kardeleri gelir.
Dnerek uup, konuur:
Benim kymetli kardelerim,
Bu dnya stnde yiit kiiye
Rahat bir yaam yoktur.
imdi biz hep beraber
Kan iici ve kt niyetli
Kara doru atl Kara Moolun yurduna gideceiz.

209

Kara Moolun yurdunu altst etmek iin


Kara bal bir yiidin olmas gerek.
Altn aah kz
Hemen oraya varacaz.
(7112-7126)
Han Mirgenin lmnden sonra asl kahraman haline Han Orba gelmitir. Han
Orba, Kara Moolun yurdunda yalnzca Kara Mool ile deil ayn zamanda onun kz
Azgn Noas ile de kapacaktr:
Han Orba, kymetli kardeim,
Kara Moolun yurduna vardnda,
Kara Moolun kzyla
Azgn Noas ile savarsn.
Yer stndeki kt niyetli,
Kan iici kara fikirli,
Azgn Noasa yenildiler.
(7137-7143)
Her trl silah kuanp zrhlarn giyine yiitler Kara Moolun yurduna gitmeye
hazrlardr. Ancak Kara Moolun yurduna gitmeden nce olup biteni grmek zere Han
ibek ve Gk Nincil altn masann stne ak ipekten bir rt yayp buna bakarak olup
biteni buradan seyrederler:
Han ibek, ei Gk Nincil
Altn masann stne
Ak ipekten bir rt yayd.
Ayn ve gnein altnda ne olacaksa
Ak ipekten rtde (hepsi)
Saf ve aydnlk grnd.
Ak ipee baktklarnda,
Altn Harlh ablalar

210

Kara Moolun yurduna ulamtr.


Yiit Altn aah orada
Yiitlerle mcadeleye giriir.
(7227-7237)
Han Orba, Han ibek, Kaan Kz hepsi kuanp yola koyulurlar ve Kara Moolun
yurduna ularlar. nceden de olduu gibi Altn Harlh ve Altn aah burada
beklemektedirler. Yiitlerin karlarna nce dokuz keli plak yiit, Gk Buz, Demir
Soyn ve bunlarla birlikte savaacak olan birok kt yiit bulunmaktadr. Bu kt
yiitlere daha sonra Azgn Noas da katlr. Han Orba ile Azgn Noas dve balarlar.
Bu kt yiitler bir de Kara Trts eklenir. Kaan Kz da Kara Trts ile dvmeye
balar. Han Orba dvt Azgn Noas ldrdkten sonra karsna yurdun asl
sahibi olan Kara Moolda gelir ve Han Orba Kara Moolun iini de bitirir. Kara
Moolun yurduna geldiklerinde ilk grdkleri Gk Buz, Demir Soyn ve dokuz keli
plak yiidi de ldrdler.
Bu mcadeleler srasnda iyice gcn kaybeden Altn aah lr. Altn Harlh
her trl abasna ramen onu saaltamaz. Altn Harlh, Altn aahn cansz bedenini
onun yurduna gtrrken dier yiitler de kendi yurtlarna geri dnerler ve tekrar dokuz
gnlk alp uykusuna dalarlar.

211

2.3. Sonu Blm


2.3.1. Han ibekin lm ve Han Orbann Han San Kurtarmas
Alp uykularndan kalkan yiitlere, Ay Ar Han ibeke Han San adl bir
ocuunun olduunu ve kar kyda yaayan Ak Harta ile kardei Gk Harta isimli
son derece zalim hkmdarlarn yurduna gittiini syler. Bu iki erkek kardein bir de
Kara Sorhl isimli bir kz kardeleri vardr.
Tahmin edilecei zere yiitler bu kez de yukarda bahsedilen kt yiitlerin
yurduna gideceklerdir. Ay Ar, bu savaa katlacak olan Kaan Kza zellikle mcadele
srasnda yarayacak olan baz tlerde bulunur:
Anas Ay Ar,
Gzyan silinip,
Kz, Kaan Kza syledi:
Sevgili kzcazm Kaan Kz,
Kara Sorhl ile savarsan,
Postunu kucaklayp belini ekme,
Anann verdii sol elinle
Dnp gelip, vurursun.
Postunu kucaklayp savarsan,
Senin saf gcn
Oraya buraya ekitirip,
Senin saf canna ular.
Bu yzden sa kolunla vurma,
Sol kolunla vurursun.
Bunu sakn unutma.
Kara Sorhla sol elinle
ldrrcesine vuramazsan,
Gzel kzm Kaan Kz,
Kara Sorhln eliyle gidersin.

212

(7989-8006)
Bylece yiitler tekrar bir sava hazrlna balarlar. Silahlarn kuanp
zrhlarn giyinirler. Ay Ar Han ibekin savata daha fazla yararl ve kuvvetli olmas
iin ona, giyindii zrhlarn yan sra baka yardmc giysiler de giydirir:
Ana Ay Ar, Han ibeke,
Ak ipekten rtsn
defa dolayarak ekip,
Boynuna balad ve konutu:
Yiitlerle kaprsan,
Saf gcn alnmazsa,
Bununla yzn svazlarsn.
Seni besleyen anan unutmazsn,
Sana baladm rty getiririm
Han ibekin evdei Gk Nincil,
Mavi ipekten rty
Sa eline balad ve konutu:
Sen yurduna gittiinde
ok g gnler geirip,
Saf gcn yetmezse,
Aldn eini unutmayasn.
Memleketinde, Han ibek erim,
Ulu gcn muhafaza edemese de,
Evdei olan Gk Nincili
Sakn ola aklndan karma.
Gen yavrum Han San ile rastlatnda,
Onu koruyup saklayasn.
(8033-8054)

213

Bu epizotta grdmz ve aklamalarn yukarda ayrntsyla yaptmz


motiflerden biri yine don deitirme motifidir. Bu don deitirme kurttan insana
dnme eklinde olup destann nceki epizotlarnda yer yer grlmektedir.
Kurt Trk mitolojisinde ok nemli bir yere sahip olup bilhassa Ouz Kaan
Destannda olduu gibi yol gstericilik zelliine sahiptir. Genel anlamda kurt Trkler
iin her zaman olumlu anlamlar tamtr. Fakat Han Orba destannda kurt hep menfi
rollerdedir. Kurtlar burada hem insana dnrler hem de insan gibi konuurlar.
Bakahraman Han Orba, kendisini ldrmek iin saldran dokuz kara kurdu
ldrdkten sonra bunlar kt alplar Ak Harta ile Gk Harta kardelerin dokuz kara
yiidi olurlar:
Han Orba kz, dnp
Dokuz kara kurdu
Darda grp, onlara vurdu.
Dokuz kara kurdun
Dokuz ba kopuverdi.
Dokuz kara kurt deiip,
Dokuz kara yiit oluverdi.
Ak Harta ile Gk Hartann
Pek kurnaz yiitleri oluverdi.
(82118219)
nsan ekline girmemekle birlikte insan diliyle konuan kurt da destanda yer alr:
Yksek zirvenin stne
Ak lenin ak bora at kmtr.
Dokuz kara kurt
Atn ardnca takip eder.
Drt kara kurt
Sa tarafndan srrlar
Be kara kurt

214

Sol tarafndan srrlar.


Yksek tepenin stnde durup,
Gz yana boulup,
Gz suyuna gark olup,
Yer stnde kalanlara
nsan diliyle konutu:
Atlanp binen Ak lenin
lp gittii yere,
Oradan baka yere gitmez deyip,
lp gemeye ben gittim.
Aaya doru ilerledi.
Dokuz kara kurt
Kalan etini bitirine kadar yediler,
Kalan kann bitirene kadar itiler.
Saf gc kalmayan ak bora at
Ak len ile birlikte ld.
(81798201)
Ak Harta ile Gk Hartann yurduna doru giderlerken Altn Harlh, babas
Altn Hann dostu olan Ak Hann olu Ak len ile karlar. Ak len yiitlere yardm
etmek amacyla oraya gelmitir:
Baban Altn Han ile
Benim babam Ak Han
Yarm pay edip yiyen,
Btn paylaan dosttular.
Bizim ocuklarmz olduu zaman
Onlar da dost olsun dediler.
Bu yzden, dert sknt da yaasam,
Huzuruna varmaya geldim.
Saf gcm aldm,

215

Gl yiit eliyle
lp gitsem,
Adm sanm yok diye dnme.
Ak bora atl Ak Hann olu
Ak bora ata binen Ak lenim.
Anam Altn Purbadr, - deyip
Dokuz kiinin koluna girdi.
Kara zevcenin koluna girdi.
Ak len, barp,
Kara ve alml Kara at
Kara yerden srayp,
Ge doru tutup,
Boynunu kopard.
(8103-8124)
Ancak dier yiitler gibi kuvvetli ve becerikli olmayan Ak len, Kara Sorhl
tarafndan ldrlr. Bu esnada daha ncesinde Kara Sorhl Han ibeki ldrmtr.
Daha sonra ise Han Orba Gk Hartay, Kaan Kz Kara Sorhll, Altn Harlh ise Ak
Hartay ldrr.
Yiitler len Ak len ile Han ibekin cansz bedenlerini altn tabutlara koyarak
kara kayann iine koyarlar.
Altn Harlh tkrdnde,
Altn tabutlar meydana geldi.
Han ibek ile Ak leni,
ki altn tabuta koyup,
Hi bozulmamas iin
Kara kayann iine sokup,
Hi almasn diye kilitlediler.
(8323-8319)

216

Buradaki savalardan sonra Altn Harlh altn guguk donuna girerek baba
yurduna uar; Han Orba ile Kaan Kz ise Han ibekle Ak lenin zntsyle Altn
Harlhn yurduna doru yol alrlar. Hala ve yeen Altn Harlhn yurduna
vardklarnda iyi bir ekilde arlanr ve Altn Harlh, Han Sann Ak lenin
yurdunda olduunu ve orada ne yaptn haber verir:
Yiit Han San kardeimiz
Ak lenin yurduna gitti.
Ak bora atl Ak lenin
Tilki Ark adl bir kz kardei var.
Pek gl yaratlm bir kzdr.
Bakrdan dan sahibi olup,
Burada yaz atl is Han yaamaktadr.
Yiit is Hann olu
Mavi bora atl Kgetey Mirgen
Gcyle yiit Tilki Ark
Einin yurdunda yaptnda.
Han San, bunu bilip,
iddetli kapmaya katlmad.
is Hann yurdunu bitirip,
Han San, Tilki Ark e alr.
Han San gtrmeye,
Kara bal yiit yaratlmamtr.
ok gl ve lim yaratlmtr.
(8363-8380)
Daha sonra yiitler hep beraber Kara Hann yurduna dnip Han San ile Tilki
Arkn gelmesini bekliyorlard. Gk Nincil ise onlar beklerken bu iki gence toy
hazrlatmaktadr:
Onun yerine yiit vardr.
Daha sonra halkna geri dnd,

217

Altn klelelerine emretti:


Doru aygrn srsnn
Yavrulamayanlar kesilsin.
Kr aygrn srsnn
Ksraklarn kesip,
Gsterili bir len dzenlensin.
lene toplanan boy millete
(8513-8521)

Yiyecekler verilsin.
Kul yiitler hzl bir ekilde,
Doru aygrn srsnden
Yavrulamayanndan seip keserek,
Kr aygrn srsnden
Ksraklardan birini seip keserek,
en akrak bir len yaptlar.
Dokuz kulplu kazanlarn
Tmn birlikte koyup,
Boyu milleti arladlar.
Usuz bucaksz yurdun yiitleri
Davet edidiler.
Altn masay dndrerek
Altn zrhl yiitleri
Altm sral masaya oturttular.
Bakr masay evirerek
Bakr zrhl yiitleri
Yetmi sral masaya oturttular.
Krk masa, halk iin hazrlanr,
Krk defa halk oturur.
Han Sann debdebeli toyuna

218

Altn Harlh ablas da gelmitir.


Toya gelen boy millette
Toyu vmeyen kii yoktur.
Dokuz yl boyunca toy oldu.
Dokuz yl getiinde
Toy zenginliiyle artt
Kazann dibi boalr.
Boy millet dalr.
Kaplar boalr.
Halk azar azar dalr.
Yiit kz Altn Harlh
(8513-8553)
Han San ve Tilki Ark geldiinde toy dzenlenir. Bu mutlu ift Han Orba
halalaryla gvenli yaayacaktr. Ay Ar, Gk Nincil ve Kaan Kz da hayatlarndan
memnundurlar. Kara Hann yurdundaki herkes mutlu ve sakin bir ekilde yaamlarna
devam ederler:
Mal davar grp,
Boyu milleti geri dndrp,
Yiit Han Orba kz
Tek bana yaamaktadr.
Yiit Han San ve Tilki Ark, Han Orba ablalaryla
Salkl ve rahat yaarlar,
Yiit analar Gk Nincil
Byk bir neeyle i grr.
Yiit Kaan Kz ile anas Ay Ar
Onlarla birlikte yaarlar.
Bu ok yakn yiit kardeler
Btn paylap yediler,
Yarm blp yediler.
Karlkl dvmediler,

219

Hl daha dostne yaarlar.


eytann uramad huzurlu yurtta,
Rzgr girmez skin yurtta.
Dan ortasnda evler yapp,
Kynn ortasnda iftlik kurup,
Boya boy eklenip,
Mala mal eklenip,
Rahat ve huzurlu yaarlar,
Han ibekin kara doru at
Han Orbaya geri dnd.
Yiit kardelerden kan halk
Ayn ve gnein altna dalr,
Mal davar da ovada yaylr.
(8596-8622)
Aslnda tm destan boyunca grlebilecek ve destann tm epizotlarnda da
nemli bir yere sahip olan motiflerden biri de olaanst yardmc kii motifidir. Han
Orba destannn bandan sonuna dek kkl bykl tm kii ve kahramanlara
yaptkalr savalardan kz istemelere kadar her trl olayda onlara yardmc olan en
nemli tip Altn Harlhtr.
Destanlarda kahraman tm zorluklar yenebilen, bunu zeks ve olaanst
gleriyle yapabile bir karakter olarak karmza kmaktadr. Ancak baz durumlarda
kahramann gcnn yemedii durumlar da olabilir. Bu gibi durumlarda da yardmc bir
kii veya hayvana ihtiya duyar. Destanlarda kahramann birinci derecedeki yardmcs,
yukarda genel zellikleri ve hatlaryla aklamaya altmz attr. Fakat atn
haricinde olaanst zelliklere sahip insanlar, hayvanlar, yar insan yar hayvan
canllar vd. bulunmaktadr. Kahramanlk destannn bakahraman byk g sahibidir.
Kendisi her zaman dmanla grmeye hazrdr. Fakat onun da yorulduu, zorluklarla

220

karlat, mitsizlie dt anlar vardr. Byle durumlarda arkaik destanlarda


kahramann yardmna sihirli gler ya da olaanst hayal rn tipler koar.259
Yukarda bahsettiimiz gibi Han Orba destannda en nemli yardmc kii veya
yar hayvan-yar insan bir varlk olan, Han Mirgen ve Han Orbann teyzeleri Altn
Harlhtr. Altn Harlh, her trl zor durumda yeenlerini ve dier dostlarnn
yardmna byk bir hzla yetimektedir. Altn Harlhn yar insan yar hayvan
olduunu sylemitik. Altn Harlh yardma gelecei zaman ku donuna brnmekte
normal zamanlarda ise ku donunu karp altn cebine koymakta ve eski haline
dnmektedir.
Olaanst hayvan olarak kuun olmas tesadf deildir. zellikle Sibiryal ve
Altayl halklarda ay, kurt, geyik, tavan, her eit ku (zellikle kaz, kartal, karga,
bayku) ve iri solucanlar halinde grnebilmektedir. Bunarla birlikte hayalet, hortlak,
orman ruhlar, toprak ve ocak ruhlar vb. de yardmc/kurtarc ilevde ortaya
kabilir.260 Altn Harlh da bir kutur ve guguk kk- kuudur. Guguk kuu yalnzca
Hakas deil Tuva ve Altay destanlarnda da grlen bir ku eididir. Guguk kular ve
balkl kular gen kzlarn tannmayacak biimde dnme uramalaryla
olumulardr261 diyen Roux, Yakut Trklerinde guguk kuunun lm habercisi
olduunu da ayrca belirtir.262 Kuzey Trklerinin bir yrnda Tan atmasn (tan
atardn) horoz (tauk) bilir; gn kmasn da, guguk kuu (kek) bilir; uzak ile yakn,
yat sren yolcu (yuurtkan) bilir denmektedir.263
Altn Harlh hem ku donuyla hem de aman zellikleriyle bir olaanst
yardmcdr. Yaplan etnografik almalar ku ya da baka hayvanlarn klna giren
saysz aman rnei vermitir. Ku kostm en temel aman kostmlerindendir ve
aman kelimesinin de kt yer olan Tunguzlarda, amanlarn ku kostmyle
bulunmalarnn belli bir sebebi varr ki bu da te dnyaya umann bir
vazgeilmezidir.264 Yine bu hayvan biimli ruhlar amanlk seans giriinde yani ge

259

. brayev; age, s. 82
M. Eliade; age, s. 116
261
J.P. Roux; age, s. 44
262
J.P. Roux; age, s. 80
263
B. gel; age, s. 550
264
J.P. Roux; age, s. 237
260

221

veya yeraltna yaptklar cezbeli yolculuklarnda nemli bir role sahiplerdir ve bunu en
iyi ekilde klna girdikleri hayvann seslerini taklit ederek gsteriler.265
Tabii bu yalnzca ku cinsindeki hayvanlar iin geerli deildir. Hemen hemen
btn hayvanlar eski devirlerden beri ruhlar br dnya gtrmekte yaanlan dnya
ile te dnya arasnda bir ruhgder, bir srra erdiriciusta bir atay simgeler.266
Bunlarla birlikte, Sibirya, Kuzey Amerika ve Eskimo amanlar kmaktadr ki
bu da olaanst zelliklere sahip olan yarmc varlk veya ruhlarn sihr-aman
zelliklerine delalet eder. Bu blgelerde ruh mitsel olarak ku biiminde, kularn ruhgrc olrak tasarlanmalarna sebep olmutur.267
Altn Harlha tekrar geri dnecek olursak, destann btn epizotlarnda Altn
Harlhn bir yardm tela ve mcadelesi iinde olduun grmekteyiz. Aln Harlhn ilk
yardmn byk yeeni Han Mirgene yaptn grmekteyiz. Han Mirgen, Kara
Molatn yurduna yapt seferle ayn zamanda ilk kahramanlk tecrbesini
yaamaktadr ve bu mcadeleler srasnda epey yorgun der ve yardmna Altn Harlh
yetiir:
Altn Harlh kz,
Yere inip,
Han Mirgene konuuyor:
Souk gn balad,
Azn atna ver.
Han Mirgen azn atna verdi:
Birdenbire ya olup,
ine her ey girdi.
Han Mirgen imdi, donmu topra
Yararak girdi.
Han Mirgen erimi yerden,
Da eteine kadar kt.
265

M. Eliade; age, s. 120


M. Eliade; age, s. 121
267
M. Eliade; age, s. 520-521
266

222

(16421653)
Grlecei zere yardm iin gelen Altn Harlh olmakla birlikte, yardmn
menei kahramanlarn destanlardaki birinci derecedeki yardmcs attr.
Bir dier yardm faaliyetinde yine Altn Harlh ve Han Mirgeni grmekteyiz. Su
iyesi Sar Tamclla iddeti bir kapmaya tutulan Han Mirgen, iyenin sahip olduu gce
uzun sre dayanamaz ve epeyce yorulur, gten der; yardma Altn Harlh yetiir:
Ak bulutun altnda,
Mavi bulutun stnde
Altn guguk donlu Altn Harlh
Yiitlere gelmektedir.
Altn Harlhn gzya,
Yamur olup topraa der.
Dvmekte olan iki yiidin
stlerinde defa doland,
Topraa konup,
Han Mirgene konuur:
Kymetli kardeim Han Mirgen,
Ulu gcnn yetmediini anlayp,
Dokuz neslin yanndan
abucak geri dndm.
Kandan kzl doru atn
ki gzmle grdm.
Ancak ulaacam bilmiyorum.
ki kanadmdaki tylerimin
Tamamam kopmutur.
Ak sar atl Ay Ar
Atn tek bana srer.
Sevgili kardeim azn a.
Han Mirgen, azn atn grr ki,

223

Ak kazn ak yumurtasn
Altn Harlh ablas
Azna sokar.
Han Mirgenin aznda
Ak kazn ak yumurtas
Ya gibi kayp,
Midesine inip, eridi.
Han Mirgen, glenip,
Kara yeri eeleyip, datt.
Donmu topra yumruklayarak,
Yamru yumru toprakta ilerledi.
(19892022)
Burada da yine atn azndan gelen bir nesne Han Mirgeni kendisine getirir. Bu
sefer atn azndan kan ya deil, ak kaz yumurtasdr. Ak kazn yumurtasyla yardm
etme motifi destanda birka defa daha tekrarlanr ki bu yardmlarn hepsi Altn Harlh
tarafndan Han Mirgene yaplr:
Yiit Han Mirgenin,
Saf gcn almad,
Ulu gc yetmedi,
Aaya doru inip,
Dan tepesine kurdurdu.
At bile var gcyle yardm etse,
Saf gleri almaz,
Ulu gleri yetmez.
Altn Harlh bunu grp, alaktan uup,
Altn Harlh yle dedi:
Kymetli kardeim Han Mirgen,
Azn atna ver:
kinci gcm veririyorum.
Han Mirgen averdi,

224

Ak kazn scak yumurtas


Onun iinde sakl kald.
Han Mirgen yiit ikinci defa
Tekrar yaratlm gibi oldu.
Donmu topran klne girdi.
rm topran iine girip,
Tazr Mirgeni salam tutup,
Din bir gle savat.
(66266647)

Altn Harlh kara yere


pek gibi ekilerek dt,
Kara yere dp,
Han Mirgene konutu:
Gzel kardeim, Han Mirgen,
nc gcm veriyorum.
imdi saf gcn yetmezse,
Sana yardm edecek gcm olmaz.
Azn atna ver.
Han Mirgen bunu iitip
Azn atna verdi.
Ak kazn ak yumurtas,
ine gidip, eridi.
Altn Harlh kardei
Ge doru utu, (66836697)
Altn Harlh kz konuur:
Deerli kardeim, Han Mirgenim,
Kymetli szm dinlemedin.

225

lp gidecein yurduna gelip,


lecein gn yaklamaktadr.
Akllca szm neden dinlemedin?
lp geecein yurduna geldin,
lp gecein vakit geldi.
Kara yerin stne serilip,
Han Mirgene seslendi:
Han Mirgen, sevgili kardeim,
Azn atna ver. Saf bedenine g topl anmam.
Han Mirgen yiit bunu iitip,
Azn atna verdi.
Azna beyaz kaz yumurtas girdi.
Ya olup iine gitti.
Yiit Han Mirgen
Donmu topran klne girerek,
rm topra da eteine ulatrarak
Varp savar.
(65966616)
Altn Harlh yapt her yardmdan sonra tekrar ku donuna girerek ge doru
uar:
Savaan Altn Harlh bunu grp,
Ellerini tutan Kara yiidi
Kara yerden kaldrp
Ge doru tutup,
Saf cann parampara edip,
Altn guguk donuna girip,
Ge doru utu.
(65866592)

226

Altn Harlh yapt yardmlarda bazen baarl olamaz. Han Mirgenin olu olan
Han ibek girdii bir mcadelede epeyce yara alr ve onu iyiletirmek iin gkten iner
ancak onu saaltmakta baarl olamaz:
Ablalar Altn Harlh
Kara dumann iinden kt,
Ak Hartann cann ald.
Burada bu yiitlere kar duracak
Baka bir yiit yok gibidir.
Tmn bitirmilerdir.
Ablalar Altn Harlh
lp giden Han ibeki
Geri gtrd.
lp geen Han ibeki
Geri gtrp, konutu:
lp geen yiidi
Altm yldr geri getirmekteyim,
lp geen kuvvetli eri
Elli yldr geri gtrmekteyim.
Ak ipekten rty kard:
Han ibekin cansz bedenine
la yapsa, bozulur,
Merhem yapsa, atlar.
Burada yiit Han ibekin
lp gittii gerektir.
(82918311)
Altn Harlh karakterini, biz destann bandan sonuna dek grmekteyiz. Altn
Harlh kahramanlarn yalnzca zor anlarnda fizik olarak utarlmasn salamaz. Onlara
akl verir, tecrbelerinden onlar faydalandrr ve ileride olaca tehlikelere kar onlar
uyarr.

227

Destann banda Altn Harlh, Han Mirgen ve Han Orbay iekten insana
evirdinde onlardan bir sz alr ki bu da alt sene dolmadan ailelerini karan Kara
Molatn yurduna herhangi bir sefere kmayacaklarna dairdir. Ancak Han Mirgen buna
uymaz ve zaman doladan sefere kar ve bana birok kt olay (atnn aynalar
tarandan karlmas vb.) gelir. Han Orba ise bunun szn tutacaktr:
Ulu gle yaratlan kz
Gzleriyle grmeye.
Byk evden karlar.
Sen usuz bucaksz yerin stnde
En gl yaratlm bir kzsn.
Byk evden kmaya,
Kzl kr atna binmeye
Henz alt yl var.
Sadece alt yl sonra
Kzl kr ata binersin.
Byk szm yerine getirmeye,
Geceli gndzl yer stnde
Daha yan kktr.
Babanzn yurdu sahipsiz kalr.
Bakalarnn yurdu olur.
Ananzn yurdu sahipsiz kalr,
Baka yurtlar vatan olur,
Kymetli yavrum, Han Orba kz,
Alt yl gemeden,
Uzak yurttan kmak hi yaramaz.
Han Orba bunu duyup, konuur:
Altn Harlh halam,
Gzel eyler syledin,
Dnyada yaamak iin
Yreime gzel isim verdin.

228

Alt yl dolmadan,
Uzak yurttan kamam.
Senin deerli szlerini
Bu yata tamamen unutmam.
(671699)
Han Mirgen ise bu sz tutamaz:
Han Mirgen ile Han Orba kz
Byk eve girdiler,
Altn masann bana oturdular,
Yiyeceklerin iyisini yediler.
A karnlarn doyurduklarnda
Zayf bedenlerini semirttiklerinde,
Yiit kii Han Mirgen
Kardei Han Orbaya konuur:
Biricik kardeim, bugn,
Ata bindiim gndr,
Kzl doru ata atlanp,
Babam Kara Hann yurdundan kp,
Maln davarn ardna giriyorum,
Halkn peinden gidiyorum.
Kara Molatn yurduna
Eziyet ekmeye gidiyorum.
Saf gcm ularsa,
Kara Molat yok edeceim,
Mal davar alp geleceim.
Saf gcm yetmezse,
Orada lr kalacam.
Atlanp bindiim doru atm
Baba yurduma tek bana gelirse,
Biricik kardein Han Mirgenin

229

Kara Molatn yurdunda


lp kaldn anlarsn.
Ulu gcm yetmezse,
Pek yiit Kara Molatn yurdunda
lr kalrm.
Eyerli kzl doru atm
Anam Kara Tarahn yurduna
pek dizgini zl gelirse,
Biricik aan Han Mirgenin
Kara Molatn yurdunda
Dp kaldn anlarsn.
Biricik kardeim, Han Orba,
Altn Harlh ablam dedi ki:
Alt yl gemedike,
Uzak yurttan baka yurda,
Ana yurdundan baka yurda,
Gitmek hibir ie yaramaz.
Sen rahat ve huzurlu olsan da,
Alt yln banda
Benim yoluma girdiinde,
Benim lp giden bedenimi
El yurdunda brakmayasn,
Baba yurduna getiresin.
Ulu gcm yetmez olup,
lverirsem,
lp giden bedenimi
El yurdunda brakmayasn,
Anamn evine getiresin.
Buradaki maln davarn
imdi sahibi olasn.
Buradaki boyun milletin

230

Hani beyi olasn.


Mal davar gdersin,
Tm halka gz kulak olursun,
Halkn yemekten ve
Sudan mahrum etmeyesin.
Kt niyetli kii olmayasn.
Han Orba kz bunu iitip
Aas Han Mirgeni pt,
Sylediklerini yapmaya sz verdi.
Yiit kii Han Mirgen
Dayankl zrhn alp giydi.
Yetmi yllk savaa dayankl
Krpe geyik derisinden zrh giydi.
Krk yl atmlk olan
Canl okunu cebine koydu.
Alp vurduu elik klc
Sa tarafna koydu.
Dokuz boumlu boynuzdan okunu
Sol yanna koydu.
(759832)
Destann baka bir yerinde de Altn Harlh, Han Mirgene akl verirken
grmekeyiz. Han Mirgen, Kara Molatn yurdundan kendi yurduna gitmek zereyken
geni ovann ortasnda bir eve ve iinde de ucube bir kza rastlar. Kzla pek iyi
gemeyen bir sohbetten sonra kz Han Mirgene yemesi iin ylan eti verir; ancak Han
Mirgen yemek istemez ve o anda akl yardmna Altn Harlh yetiir ve Han Mirgene
eti yemesini tler. Ondan sonra olacaklar farkldr:
Ve kzn yemei ular.
terek oturduklar zaman,
Geni yurdun ats yerde mi,
Ulu gn ruhu yerde mi,
Rzgr, grldeyip,

231

Kzn sesiyle konumu:


Yiidim ve dostum Han Mirgen,
Yurduna geldiinde,
ki rgl plak kz besleyerek
Dzgnce oturup, yersin.
Deerli dostum, Han Mirgen,
Memleketine geldiinde,
atal rgl kz besleyerek,
Ye, kzn yemeini.
Han Mirgen bunu anladnda,
Altn guguk donuyla gelen
Altn Harlh kardei konutu.
Han Mirgen bunu iitip,
ki gzn de kapatp
atal bal ylan yiyor.
atal bal ylann eti
Han Mirgenin aznda
Ya gibi kayar,
Baldan tatl gibi gelir.
Ackan karn doyduunda
Zayf bedeni semirdiinde
Gzn ap grr ki,
Gnein parltsnn
Fazlas burada var.
Han Mirgenin nnde
Altm rgs srtna dklen
Elli rgs omzuna salan
Kz durmaktadr.
Kzn lts gne ve aynkinden
Alt kat daha fazladr.
(23422376)

232

METNLER*

is arali ir pderde,

Bakrlar arasnda yer yaratldnda

Toptay kilp talar pderde,

Dalar yuvarlanarak yaratldnda

Xara irn stnde

Kara yerin stnde

ayxal kilp sular aarda,

Sular grldeyerek aktnda

albax prlg ottar,

Geni yaprakl otlar

Tamr tartp, zerde.

Kk salarak bydnde.

Xara past xalx on,

Kara bal halk

Purnna tnp, puttap pazarda,

Burnundan soluyup ilerlediinde

Xalax tudnp, xazan pulirda,

Sopasna el atp kazann


kartrdnda

10

15

Xams tartnp, kller pderde,

Kepe sallanp, gller yaratldnda

Pus altnca sular aarda,

Buz altndaki sular aktnda,

Amd tlni alnnda,

imdiki neslin ncesinde

Purungn soonda poltr

Eskinin ardndadr.

Ax talayn xaz irde,

Ak nehrin kysnda,

Ax tasxln tzinde

Ak zirvenin yamacnda

Albatx on urtaptr,

Boy millet yaad,

azaa toldra mal rtir.

Ovay dolduran mal davar gtt.

Xadarana xan polan,

Otlayana han olan,

Azraana pig polan,

Besleyene bey olan,

Xalk onn xan-pig

Tm halkn han ve beyi

lkemizde Hakas Trkesi zerine yaplan almalarda bavurulan transkripsiyon sisteminde


baz kaynaklarda grtlak nsz H h, X x ile gsterilirken bazlarnda veya H h ekilleri
kullanlmtr. Kltr ve Turizm Bakanl tarafndan yaynlanan Trkiye Dndaki Trk Edebiyatlar
Antolojisinin Ekrem Arkolu tarafndan hazrlanan Hakas Edebiyat cildinde mezkr harf iin H h
transkripsiyonu kullanlmtr. Yine ubat 2007de neredilen ve Erdal ahin tarafndan hazrlanan Hakas
Destan Altn s adl eserde de bu harfin karl Ekrem Arkolununkiyle ayndr. Bununla birlikte
Fatma zkan tarafndan hazrlanan Altn Ar destannda X x harfinin transkribe edilmi karl
olarak yine X x harfleri kullanlmtr. Biz de bu almamzda, metni transkribe ederken X x
harflerinin karlnda X x ifadelerini vermeyi uygun bulduk.

233

20

25

Aral maln eezi

Maln davarn sahibi

Xara toraatt Xara Xan poltr.

Kara doru atl Kara Handr.

Alp xonan ipiz Xara Tarax poltr.

Yiit zevcesi Kara Tarahtr.

Alp kz Xara Xan albatx onnna

Bahadr Kara Han, tm halkyla

l tooza xada polca poltr.

Yllarca birlikte yaamaktadr.

Pr dee kzn aza rgspece

Hi kimseyi yaya yrtmedi

Prdeezn astadp, suxsatpaan,

Hibirini a brakp, susatmad,

Pray on mall poltr.

Tm halk hayvanl kld.

Prdeez min artxm tbece,


30

35

40

45

50

Hibiri ben fazlaym demedi,

Prayz xomznmin urtaptr.

Hepsi ac ekmeden yayor.

Xara Xann irnde

Kara Hann yurdunda

Xnmas aaa kz ox poltr.

Onu sevmeyen kii yoktur.

Pu asxa amr urtaan irge

Bu vakte dek rahat yaanlan yere

s xulaxt xara toraatt

kulakl kara doru atl

Xara sast Xara Molat

Kt niyetli Kara Molat

Xann aana krbstr.

Kanl ordusuyla geldi.

Alp kz Xara Xan aaa

Yiit kii Kara Han, savaa

Ara urtta pasrtr.

Byk evde yakaland.

Ann ipz Xara Xan aaa

Onun ei Kara Hann savata

s ast oolaast poltr,

yanda olanc vard,

Poz alt ay xarnn xaltr.

Alt aylk da hamiledir.

Xann aa pu irge itkende,

Kanl orda yurda ulatnda,

Xara Xan alp kz

Yiit kii Kara Han

Xat xuyan atanan,

Sert zrhn kuand,

Xrh lga rebes kibn kisken,

Krk yl dayankl elbisesini giydi,

Tim-tiriin timnengen,

Tm hazrln yapt,

Alan ipzn alt xati oxsanan,

Karsn alt defa sevdi,

Oray palazn reene paznan,

Kk yavrusunu barna bast,

Ara urttan sara pasan.

Byk evden dar kt.

Alan ipz Xara Targax

Ei Kara Tarah

Ara urttan tasxar desken,

Byk evden dar kt,

234

55

60

65

Harah asha harlx turan,

Gzyana bouldu,

Harah sua hayl turan.

Gz suyuna bouldu.

Alp kz Xara Xan,

Yiit kii Kara Han,

At palacan altn sarnzar kilp,

Atn balad altn sarna gelip,

Pada turan hara toraatt

Bal duran kara doru atn

bek tnn siste tarthan,

pekten dizginini zerek ekti,

Timr zenee azan tepken,

Demir zengiye ayan geirdi,

zer ornna odra tsken,

Eyere oturdu,

At salca azr hamcn

Ata vurduu ifte kamy

O holna pik tuthan.

Sa eliyle salamca tuttu.

Mnna oylaan hara toraat

Kamdan ahlanan kara doru at

Xann aan ortznda tohtaan.

Kanl savan ortasnda kald.

Xarah hri krnmes on

Gzn gremedii halk

Xann aan hada kiltr.

Kanl savala birlikte gelir.

Xara taraa toraatt Xara Xan alp

Kara doru atl Kara Han yiit

Molat hlzn sara tarthan,

elik klcn yukar tuttu,

aanan kilgen

Orduyla geldi

Aar parza, alton alp pazn se,

Oraya geldiinde, altm ba


koparyor,

Peer aylanza, iton past toolata,

Buraya geldiinde, yetmi ba


paralyor,

70

Pu irde alp sg azr xaya,

Buradaki yiitlerin kemikleri


kayalar aarak,

r sg igr xaya pol hala.

Erlerin kemii yamuk bir kaya


gibidir.

75

Alp ahsdan ahaan han

Yiidin iyisinden akan kan

An su polp ap tur.

Nehir olup akyor.

Xara irn hasalar,

Kara yeri kazyorlar,

Xara palast saralar,

Kara bal sratyorlar,

Kgbelg ottarn hordralar,

Ter otlarn skyorlar,

Klbr palast kdreler.

Bal ve amuru kaldryorlar.

235

80

85

Toptayp turan talarn

Yuvarlanan dalar

Ah azaa aya teepeler.

Ak ovaya seriyorlar.

Aylanp ahhan sularn,

Dnp akan sularn

Art irnen tuli pazp,

S yerine basp,

Ah azaa kop asalar,

Ak ovaya oka aktyorlar,

zp turan aastarn

Bymekte olan aalar

Kp unada aapalar.

oka krp yayyorlar.

Ara urttan shhan alp,

Byk evden kan yiit,

Aral maln pirbin tudsa.

Maln davarn vermeyip savayor.

ne urttan shhan ir,

Ana yurdundan kan er,

lbetk onn pirbin, harbasa.

Boyunu milletini vermeyip,


kapyor.

90

95

100

105

Xara toraat Xara Xann,

Kara doru atl Kara Hann,

Xann aada ar kz albaza,

Kanl savata saf gc yetmediinde,

Aaa kilp polsa,

Ona gelip yardm etti,

Ada an oh poltr.

Baba yakn yoktu

r art Xara Xann

Erin iyisi Kara Hann

ne irne kilen

Ana yurduna geldiinde

ne an oh poltr.

Ana yakn yoktu.

Ara urtta Xara Tarax ipz

Byk evdeki evdei Kara Tarah

Xonan irn krip tur.

Kocasn grmektedir.

Xaraa tim itse, Xara Tarax

Kara Tarahn gz aldnda

Tn xaraazn tne xona,

Gece karanln geiriyor,

Tben lts sani xona.

Binlerce yldz sayyor.

Ay xaraazn ara xona,

Ay karanln geiriyor,

Alton ltst sani xona.

Altm yldz sayyor.

Tazrada ta atxanda,

Darda gne doduunda,

Xzarp kilp kn sxxanda,

Gne kzararak ktnda,

Xara Tarax oolaanan xada

Kara Tarah oluyla birlikte

Pazox la aazar xarapa:

Savaa bir bakar:

Xara tubannan ax tuban caylp,

Kara dumanla ak duman yaylp,

236

110

115

120

125

130

135

Ala xaraxxa nime krnmine.

Ala gze hibir ey grnmyor.

Ara urtta sxxan Xara Xann

Byk evden kan Kara Hann

Ar kz albna

Saf gc yetmiyor

Altanp mngen adna xada

Atlanp bindii atyla

Aral malna aymax irnzer

Mal davaryla el yurduna

Xul-alc iderge aparalar.

Kul kle olara gtrlyor.

ne urtna sxxan ir axsn

Ana yurdundan kan erin iyisinin

lbek kz itpine.

Ulu gc yetmiyor.

zerlep mngen adn xada

Eyerleyip bindii atyla

lbek onna il irinzer

Boyu milletiyle el yurduna

r klkz iderge aparalar.

Yiidin glyle gtryorlar.

Xalx on pu irde,

Burada boy millet,

Xarax azn kp tgp,

oka gz ya dkp,

Aral mal, rne parbin,

Mal davar, yerinden ilerlemedi,

s kn kstezp turpa

gndr kineyip duruyor

Kp smelg Xara Tarax,

Sihri ok Kara Tarah,

Mn krp, ooxtana:

Bunu grp, konuuyor:

Artx smem itpin xalza,

ok olan sihrim yetmez olursa,

Xara Xan irnde,

Kara Hann yurdunda,

Puttap pazp, purnnna tnp,

Adm atp, burnundan soluyan,

Alp axsz xaynmas.

Yiidin iyisi ile uramaz.

lbek smem min itse,

Benim ulu sihrim yetse,

lg smemne ibirem.

Elli sihirle geri dnerim.

lg smem itpin xalza,

Elli sihrim yetmez olduunda,

Xara Xann irnde

Kara Hann yurdunda

r axsz pas rbes".

Yiidin iyisi ilerlemez.

di ooxtanp Xara Tarax,

Byle konuup Kara Tarah,

Oray ast oolaazn

Kk yataki olancn

O xola tudna,

Sa eliyle tutarak,

Ara urttan tabrax sxxan.

Byk evden dar kt.

Ax tor platna

Ak ipekten rtyle

237

140

145

150

155

160

165

Ayn-knn alnnda

Ayn ve gnein nnde

Aylandra klp caabcxan:?

Dndrp savurdu:?

"Albatx onmn ard

Tm milletimin yars

Ax poro polip s xalzn,

Ak iek olup bysn,

Alton aynan irinde

Altm eytann yerinde

Pr dee alp plbezn.

Hibir yiit bunu bilmesin.

Xacan polza pu irde

Bu yerde her vakit

Xara Xanna tl ayalza.

Kara Hann soyu yrsn.

Poro polp sken on,

iek olup byyen halk,

Mn alnnda xaydi urtaan,

Burada nasl yayorsa,

Idk amir urtap turzn",

yle rahat yaasn,

di sapxanda,

Bylece rty vurduunda,

Ax porolar kizek irde.

Ak iekler ksm ksm

Ayn - knn alnnda,

Ayn ve gnein karsnda,

Altn li altrazp,

Altn gibi parlayp,

ayxalzp tur xalan.

Sallanmaktadr.

Klk Xara Tarax iney

Gzel ana Kara Tarah

Kk tor platna

Mavi ipekten rty

Knn-ayn alnnda,

Gnein ve ayn karsnda,

Kdr kilp, pazox sapxan:

Kaldrp da vurdu:

"ir altnda urtaan

Yerin altnda yaayan

iton irlktn rnde,

Yetmi Erlikin yurdunda,

Knn-ayn altnda

Gnein ve ayn altnda

Pr dee alp pilbezn.

Hibir yiit bilmesin.

Aral malmn ard

Maln davarn yars

Kk poro polp s xalzn.

Mavi iek olup bysn.

Xacan tusta pu urtta

Bu yurtta ne zaman ki

Xara Xann tl urtaza,

Kara Hann soyu yrr

Aral mal, xati ayalp,

Mal davar, bir kez daha yaratlp,

Ax azaa toldra retsn".

Ak yazy doldursun.

di tp sapxanda,

Byle deyip vurduunda,

238

170

175

180

185

190

195

200

Kk porolar kizek irde,

Mavi iekler ksm ksm,

Knnn-ayn alnnda,

Gnein ve ayn karsnda,

Kms li altrazp,

Gm gibi parldayp,

Mondlzp tur xalan.

Hafif hafif salland.

Xann ada alptar daa,

Kanl savataki yiitler de,

Xara sast Xara Molat taa

Kt niyetli Kara Molat da

Alton smezn Xara Taraxt

Kara Tarahn altm bysn

Ar daa plbin xalannar.

Hi anlamam.

lg smezn alp ineyn

Kara Tarahn elli sihrini

ir dee siznmin xalannar.

Oradakilerin hibiri anlamam.

tken nimez tozlanda,

Yapacak her ey bittiinde

p, stn tudnp,

Kara Tarah, karnn tutup,

Ax payzanzar kire oylaaan.

Ak saraya girdi.

Alt azaxt orana,

Alt ayakl yataa,

Aylan kilp, adbsxan.

Geri dnp, yatt.

Tos ayn tolata.

Dokuz ay doldurduunda

Tapxan an palaz

Evladn dourdu

Xs palacax pol partr.

ocuu kz oldu.

An krp, Xara Tarax

Kara Tarah onu grp

as palann kndgn.

Kk ocuun gbeini.

Alt or tartp, palaan,

Alt defa ekip, balad,

Ax tor platxa sulaan.

Ak ipekten rtye dolad.

Xan stlg Xara Molat,

Kan iici Kara Molat,

s xulaxt xara toraatxa mnp,

kulakl kara doru ata binip,

Ax payzazar pastr sxt.

Ak saraya at srd.

An krip, Xara Tarax

Kara Tarah bunu grp,

k palazn regine

ki yavrusunu da gsne,

Undulbas ide paznp ald:

Unutulmaz deyip bastrd:

Xayran min k palam,

Benim sevgili yavrularm,

Een irde xalazar.

Sahipsiz yerde kalrlar.

Amr-xazx zp alzar,

Salkl bir ekilde bydklerinde,

239

205

Ada urtn ibrerzer.

Ata yurtlarna geri dnerler.

Paarda sxxan k palamn

Karnmdan kan iki yavrumu

Paza krem me pu irde?

Yurdumda tekrar grecek miyim?

stmne sxxan k palam,

imden kan iki yavrumu,

ks xalazar pu irde.

Yoksa ksz m kalacaklar bu


yurtta.

k xaraamna srern

210

215

220

225

230

Sizleri gzlerimle,

Paza krem me arxta?

Yine grecek miyim bu dnyada?

k palaznn Xara Tarax

Kara Tarah iki ocuunu

Tos xati oxsanp alan,

Dokuz defa pp koklad,

Xolnda tutxan tor plad

Elinde tuttuu ipek rtyle

Xarax azna xayl paran.

Gzyalarn sildi.

k palaznn ip tudna,

ki yavrusunu tutarak,

Ax payzana sara pasxan.

Ak saraydan dar kt.

Oray xalatxan oolaazn

Byk olancn

Kms kk poro idbsken.

Gm yeil iek yapt.

as pala xzan,

Kk kzcazn,

Altn ax poroa aylandrp

Altn ak iee dntrp

Ax payza xrinda skir salan.

Ak sarayn bahesinde yetitirdi.

Aybnmin, nandra aylanp,

Fazla kalmadan dnp

Aar-peer ibnde pastr r.

Sknt ve eziyet iinde yaar.

s xulaxt xara toraatt Xara Molat,

kulakl kara doru atl Kara Molat

Ax payzazar kre salp,

Ak saraya girip,

Aba li azpa,

Ay gibi bryor,

Pr li kzrepe:

Kurt gibi uluyor:

Xara Xann palazn

Kara Hann evladn

Xayda irzer itkez?

Nereye gtryorsun?

An ooxtabin salza,

Onu konuturmazsan,

Xara pazn ze sabam!

Kara ban koparrm!

Xara Tarax, an istip,

Kara Tarah bunu iitip,

240

235

Palal xus li irkelene:

Yavrusu olan ku gibi nazlanyor:

Xanm-pigm, Xara Molat,

Hanm ve beyim Kara Molat

Aral maln alaz,

Tm mal davar alrsn,

lbetk onn srez,

Tm milleti buradan srersin,

Xada param onmna.

Halkmla birlikte de gideceim.

Amr pstn urtbst

Rahata yaadmz yurdumuzu

Aldap sald, Xara Molat

Aldatp yurdumuza saldrdn Kara


Molat

240

245

250

255

260

Aral mal sini pold.

Malmz davarmz senin oldu.

ptep urtaan urtbst

Derleyip yaadmz yurdumuzu

der sald, Xara Molat,

Tarumar ettin, Kara Molat,

lbetk onn xola ald.

Tm milleti ele geirdin.

Tastmda tat ol,

Dmda pas yok,

tsmde kr ol,

imde kir yok,

Sinne nime azrbiam,

Senden ne saklayabilirim?

Saaa kni ooxtapam,

Sana doruyu sylyorum,

Xara Xanna urtap,

Kara Hanla yaayp,

ir dee pala min tappaam.

Yavrumu bu yerde bulamadm.

iit tusta tappaanda ,

Gen yata bulamadmda

azm irt paranda,

Yam getiinde,

Xanm-pigm, Xara Molat,

Hanm ve beyim Kara Molat,

Xap-orta ar,

stersen parala,

Xap-orta kis,

stersen kes,

Pr dee nime ol,

Hibir ey yoktur,

Pr dee nime tappass.

Hibir eyi bulamazsn.

Tuyux past Xara Molat

Gizli bal Kara Molat

Treen poltr idnmes:

Doumuna ulamaz:

Xara Taraxt kirtndi.

Kara Taraha gvendi

Aran malna ilbetk onna

Mal davar ve milletle birlikte

Xara Taraxt apararga

Kara Tarah da gtrmeye

Alp tastarna ax pird.

Yiit klelerine emir verdi.

241

265

270

275

280

285

290

Xara Molatt xara tastar

Kara Molatn kara yiitleri

Xol-putta an xapxannar,

Onu elinden kolundan tuttular,

Ara urtta sara srteenner.

Byk evden dar karttlar.

Tasxar sxxanda, Xara Tarax

Kara Tarah, dar ktnda

Poro k palaznzar kre:

iek olan iki yavrusunu grr:

Kms paza altn porolar

Gm ve altn iekler

irge apsra ts partrlar.

Yere doru eildiler.

An krgen Xara Taraxt

Onu gren Kara Tarahn

Ulamox ree xaylan

Yrei daha ok eridi

Ala xarann az

Ala gznn ya

An su polp axxan.

Nehir olup akt.

k xaran az

ki gznn ya

ns tbn ax turan.

ni dibine akt.

Xayran ip noa laann

Kara Tarah aresizce aladnda

Xara tastar plbin xalan,

Kara kleler bunu anlamad,

Parasxan ineyn ilbetk onn

Zavall kadncaz, tm milletin

Alnna kire srgenner.

nne srdler.

Xalk onn xarax az,

Milletin gz ya,

Xazr su polp ap,

Takn su gibi akp,

Ax talaya par xozla.

Ak denize karr.

ir stnde kz s

Yeryzndeki insan iniltisi,

k xulakt tundra.

ki kula sar eder.

Aral maln kstesken

Maln davarn brts

ir-albaxxa ayla.

Usuz bucaksz yurda yaylyor.

Xara Xann rinde

Kara Hann yurdunda

Tos la toozlbas

Dokuz yl boyunca dalmaz

Xara tubanna ax tuban tura,

Kara duman ile ak duman belirir,

Ayn-knn xaraan tulapa.

Ay ve gnei karanlk kaplyor.

Xara Xan tudsxan irlerde

Kara Hann savat yerlerde

Xrx la ot speske

Krk yl ot bitmez

Xzl alnn ottar

Kzl yalavl alevler

242

295

300

305

310

315

320

Xan tgirge sara kygen.

Gkyzne doru kt.

Xara Molatt xara tastar

Kara Molatn kara talar

Aral maln, pr irge p,

Mal davar, bir yere toplayp,

Azr xamna srgenner.

ifte kamyla srdler.

lbetk onn, prge pooxtap,

Tm milleti bir yere toplayp,

gr xamcna rt parannar.

Eri kamyla eziyet ettiler.

Xarax ast Xara Tarax

Gz yal Kara Tarah

Xada xonan Xara Xan apsaana,

Ei Kara Hanla birlikte,

Xosti pazp, xoln tutxan,

Yan yana gelip el ele tututu,

zere pazp, izenn pirgen.

eri girip, etraf selamladlar.

Alp kz Xara Xan,

Bahadr Kara Han,

Altanp mnce xara toraatt

Kara doru atna binip

bek tnn idne,

pek dizginini yedekleyerek,

Xara Tarax ineyne

Kara Tarah anayla

Xosti pastr sxxannar.

Birlikte ktlar.

Ada ir ayn xald,

Ata yurdu sahipsiz kald,

ne ir een xald,

Ana yurdu sahipsiz kald,

l-pasxaz pol xald.

Bakasnn yurdu oldu.

Aral sna sxxanda,

Yksek tepeye ktnda,

Aylanp Xara Tarax krze,

Kara Tarah dnp baktnda,

Arnap salan ax porolar

Ak iekler saygyla selamladlar.

Ay alnnda

Ayn karsnda

Altn li arlanalar,

Altn gibi parldyorlar,

Srnnep salan kk porolar

Peinden giden mavi iekler

Kn alnnda

Gnein nnde

Kms li surlanalar.

Gm gibi parldarlar.

Anmcox pirp,

Hoa kal deyip,

Andar-mndar ayxal turlar

Oraya buraya sallanrlar

Xara Xanna Xara Taran

Kara Hanla Kara Tarah

Ax azaa aylanarbs pa tp,

Ak ovaya dnebilir miyiz, diyip

Aranzp ooxtasalar.

zlerek konuuyorlar.

243

Kk azzar kilerbs pe tp,

Yeil ovaya gelebilir miyiz deyip,

Xomznzp pastralar.

Hepsi birlikte zlyorlar.

325

Xara Xann irnde,

Kara Hann yurdunda,

Mal turan ornnarda

Maln davarn olduu yerlerde

Maltran past ottar sti.

Baldran bal otlar byd.

Xalk ox urtaan irlerde

Halkn boyun yaad yerlerde

Xaz zip, ayxal tur.

Ak aalar byyp, sallanyor.

Xara Xan rgen tnerde

Kara Hann yaad tepelerde

Parbax past ot s sxtr.

Dall budakl ot yetiir.

Xara Tarax paxsan xranarda

Kara Tarahn getii tarlalarda

Xzl poro ayxal sxtr.

Kzl iek sallanr.

Xara Xan aral malna,

Kara Han, mal davaryla

lbetk onna srgen soonda,

Halk boyu takip eder peinden,

Alt knn paznda,

Alt gnn banda,

Mnda ulu il krp,

Kuvvetli bir rzgr gelip,

Ulu xuyun oynap irtken.

Byk bir kasrgaya dnt.

Xan tigrn xara pulud

Gkyznn kara bulutu

Xara irge abra sablgan.

Kara yere vurup ykt.

Uux rgen xanatt xustar

Umakta olan kanatl kular

Xara irge tzre saptran.

Kara yere indiler.

Ay-knn xara pu irde

Ayn gnein gz burada

Xarasx polp irtken.

Karanlk oluverdi.

Nimen xyal pold,

Neyin felaketi oldu,

Nimen obal pold?

Neyin gnah oldu?

Onap-snap krgende,

Baklp grldnde,

Kk pulutt stnde,

Mavi bulutun stnde,

Ax pulutt altnda

Ak bulutun altnda

Altn kk xus uux kile.

Altn guguk uup gelir.

330

335

340

345

350

244

355

360

365

370

375

Alp Xara Xann irn

Yiit Kara Hann yurdunu

Alt aylandra uuxxan.

Alt defa dnp evreledi.

lbek irn Xara Xann

Kara Hann gzel yurdunu

bre uup, irge tsken.

Dnp dolatktan sonra yere indi.

Kk kibne sara segrp,

Guguk gibi yukarya srayp

Kk azzar par tsken.

Tekrar yeil ovaya inmi.

Altn kk kibn, p alp,

Altn guguk donunu karp,

Altn zebne sux salan

Altn cebine koydu.

Alton srmezi araa aylan,

Altm rgsn srtna att,

lg srmezi inn pasxan;

Elli rgsn omzuna sald;

Ay, tze, ay somn,

Ay ise ay tasvirli,

Kn, tze, kn somn;

Gne ise aydnlk;

Aln sarina ay salsa,

Karsnda ay durur,

Kist sarina kl salsa.

Arkasnda gne durur.

Slg xst arg

Gzel kzn aydnl

lg xan irn irtre paran,

Elli hanl yurdun tesine gitti.

Alton xan irn azra sapxan.

Altm hanl yurdun stnden at.

Altn kk kiptg xs pala

Altn guguk donlu kz ocuu

Ara utxa kire pasxan,

Uzak yurda girdi,

zk azp, izen pirgen,

Kapy ap merhaba dedi,

rkn altap, mind salan.

Eii geip selam verdi.

Ara urtt stnde

Uzak evin iinde

Ap-amr la turatxan.

Durgun ve sakin durdu.

Ara urtt aylandra krp,

Uzak evi dolaarak grp,

Ala xaraxna nime kr tappaan.

Ala gzleriyle grecek bir ey


bulamad.

380

Xara Taraxt itken iz

Kara Tarahn yapt a

Xoraan ox at xaltr.

Zarar grmeden duruyor.

An krip, xs pala

Kz ocuu bunu grp,

Altn stola odran.

Altn masaya oturdu.

Astaan xarnn tosxranda,

A karnn doyurduunda,

245

385

390

395

400

405

410
1

Aran poz simrgende,

Zayf bedeni semirdiinde,

Altn stolda sara pazp,

Altn masadan kalkp,

Ara urtt stndeg

Byk evin iindeki

Xrx xatpast1 par krgen

Evin kesini grd

Anda xrx klsne asa

Oradaki krk anahtarla atnda

Timr sundux turattr.

Demir sandkla karlam.

An krip, hs pala

Kz ocuu onu grp,

Xrx klst tlep tapxan

Krk anahtar isteyip buldu

Xya ip Xara Tarax

Akll kadn Kara Tarah

k palazn xuyaxtarn

ki evladnn zrhlarn

Timr sunduxxa sux saltr,

Demir sanda kaldrm,

k irkezn tirgleri

ki ocuunun silahlarnn

Anda ipti sal saltr.

Hepsini oraya koydu.

An krip, xs pala

Kz ocuu, bunu grp

Tasxar sara pasxan,

Darya kt,

k poron ze tartlap,

ki iei ekerek kopartp,

Ax tor platxa srgebisken,

Ak ipekten rtye sarnd,

Ara urtxa kire pashan.

Uzak eve geri dnd.

Ax kibs irge tzep salp,

Ak haly yere serip,

Altn porona kms poron,

Altn iekle gm iei,

Andar aparp, salbsxan.

Oraya alp gtrd.

Kk tor platna

Mavi ipek rt ile

Knn-ayn alnnda

Gndz ve gecenin nnde

s aylandra sapxan:

defa gidip geldi:

Klk ayalan Xara Xann

Yiit yaratlm Kara Hann

Kms poro idp salan.

Gm iee dndrd.

Oray ast oolcaa

Kk yataki oulcuu

Min alnmda tura tssn.

Benim karmda duruversin.

Xalanczn sapxanda

Kalanlarna vurduunda

Xara Xann oorap ool

Kara Hann kundaktaki olu

Xrx Xatnas bn i tbndegi pulin

246

415

420

425

430

Xs pala alnnda tura tsken.

Kz ocuunun karsndaym.

Xosti pazp xoln tutxan,

Yanna gidip elini tuttu,

zere pazp, izen itrgen.

Birlikte gidip, selam verdiler.

Xs pala knczn

Kz ocuu, ikincisini

Ax tor plat sara tartxan,

Ak ipek rty karp ekti,

Ayn-knni alnnda

Ayn gnein karsnda

Alt xati ibre sapxan:

Alt defa doland:

Xara toraat Xara Xann

Kara doru atl Kara Hann

Altn poro polp sken

Altn iek olup byyen

asta xalan xs palaz,

Kk kz ocuu,

Ada urtn aylandrar polza

Ata yurduna geri dndnde

ne urtn ibrer polza,

Ana yurdunda dolatnda,

Min alnmda tura tssn.

Benim karmda bulunsun.

Altnczn sapxanda,

Altncsn vurduunda,

asta xalan xs pala

Kk kz ocuu

as pozna tura tsken.

Gencecik durdu.

Altn kk kiptg xsxa,

Altn guguk donlu kzn

Xostap kilp, xoln pire,

Yanna gelip, elini verir,

zere pazp, izen itrge

Ata binip, selm verir

An krp, alp xs

Bunu grp yiit kz

Ool palan o xola xapxan,

Erkek evladn sa eliyle tuttu,

Xs palan col sola alan,

Kz ocuunu sol eline ald,

Altn stol kistne odrtxan,

Altn masann bana oturttu,

Aarl picezi timneen iisne

Gl kz kardei, hazrlad
yemeklerle

435

440

Azrap-sylap odra.

zzet ve ikramda bulunup oturur.

Astaan xarnlar tosxanda,

Ackan karnlar doyduunda,

Aran postar simrgende,

Zayf bedenleri semirdiinde

k xarndas sur turlar:

ki karde sorarlar:

Azp-ler tuzbsta

Geip giden zamanda

Adabs polan poltrz.

Babamz oldun.

247

445

450

455

460

465

470

Ad-sola kem poladr?

Adn sann nedir?

Noo xann tlzi?

Hangi hann soyusun?

Noo kzni palazz?

Sen kimin evladsn?

rtp-lce timbste

Geip giden zamanmzda

nebs polp sin xald.

Anamz olup sen kaldn.

Ad-sola slep pir,

Adn sann syleyiver,

Aymax irne sin kiltrz.

Memleketine sen getirdin,

Adabs an polarzn neke,

Belki, babamzn yaknsndr,

l irne sin kiltrz,

Yurdumuza sen getirirsin,

ne an polarz neke.

Belki, anamzn yaknsndr,

An istp, aydas xs

Yiit kz bunu iitip

k xarndasxa nandra:

ki kardee syler:

Aarl min k tumam,

Benim gl kardelerim,

Amr-xazx postarn

Onlarn huzur ve rahatn

Ala xaraxxa am krem.

Ala gzmle imdi gryorum

Xara Tarax eler

Kara Tarah ananzn

Arnap-srnep srern,

Sizleri sayp sevdiinden,

Altn, kms poro idp,

Altn ve gm iee dntrp,

Ara urtta skr salan.

Uzak yurtta yetitirdi.

An ara smezn

Onun uzak mabedinde

ir stnde, ir altnda

Yer stnde ve altnda

als taa alp siznmeen.

Sizin gibi hi kahraman yoktur.

rke min k tumam,

Benim gzel kardelerim,

zen-xazx postarn

Sizin salkl olduunuzu

k xaraamna am krem.

imdi iki gzmle gryorum.

Xara Tarax celern,

Kara Tarah ananz,

Xara sastlarda azrp

Kt niyetlilerden koruyup

Xarndas srer kleni

Siz iki karde birlikte

Poro idp skr salan.

iek olup bydnz.

arx irn stnde an

Onun nurlu toprann stnde

Pr dee alp plbin xalan.

Hibir yiit bilmezmi.

248

475

480

485

490

495

Ol nimen pl salp,

Her eyi bilip,

Paspas irge min pastm

Baslmayan yere ben bastm,

Kilbes irge min kildm

Girilmeyen yere ben girdim,

rbes irge min rdm

Ulalmayan yere ben ulatm,

Kilbeen polzam pu irzer,

Buraya gelmemi olsam,

Pazp srer rbesikser.

Siz ilerleyip durmayp ilerleyin.

Alt knn paznda,

Altnc gnn banda,

Azp, mndox lercikser

Burada lp gidersiniz

Alt kn irtp parza,

Alt gn getiinde,

Arinca xurup, tzercikser.

Tamamen kuruyup, dersiniz.

An plp, min pu irge

Ben bunu anlayp, buraya

Altn kk kibmne uuxtm.

Altn guguk donumla utum.

Ada urt Xara Xann

Kara Hann baba yurdunun

Ayn xalarn min plgem.

Sahipsiz kaldn anladm.

Xurup paran srer polzar,

Kuruyup kalm olsanz,

Xara Xann irnde

Kara Hann yurdunda

Xara pas kz ayalbasx.

Kara bal insan yaratlmam.

ne urt Xara Taraxt

Ana yurdu Kara Tarahn

Een xalarn min sizngem.

Sahipsiz kaldn anladm.

reelen paran srer polzar,

Size eziyet ettiler,

neler irinde

Analarnn yurdunda

r kz, ayalp, paspasx.

Er kii, yaratlp, yaamam.

Am, srer amr-xazxta,

imdi siz rahat ve huzurda,

Ada ir Xara Xann,

Baba yurdu Kara Hann

Xati ayalp, azaxxa turar.

Defalarca yaratlp, hayatn


srdrr.

500

k xarndas izen-xazxta,

Rahat ve salkl iki karde,

ne ir Xara Taraxt,

Ana yurdu Kara Tarahn,

kncz ayalp, zer.

kinci defa yaratlp, byr.

Amd srer, k tumam,

imdi siz iki kardeim,

Ada urtn aylandrarzar,

Baba yurduna dndnz,

249

505

510

515

520

ne urtn ibr kilerzer.

Ana yurduna geri geldiniz.

Mnna rax nimeste,

Buradan uzakta deil,

Tos xra azra irde,

Dokuz tarla alan yerde,

Tos ulat kise irde,

Dokuz dere geilen yerde,

Xara talay axxan polar.

Kara nehir akar durur.

Xara tasxl turan irde,

Kara zirvenin olduu yerde,

Xara toraatt Xan Xls adal

Kara doru atl Han Hls babal

Altn aax celg,

Altn aah anal,

Altn kk kiltg rce

Altn guguk donlu yaayan

Altn Xarlx xs minmn

Altn Harlh kzm ben.

Xara Tarax celern

Analar Kara Tarahn

Kg tumaz min polam.

Kk kardei benim.

Am kilbezem pu irzer,

imdi ben buraya gelmezsem,

Ada urt Xara Xan istemni,

Kara Han enitemin baba yurduna

ne urt Xara Tarax picemn

Kara Tarah ablamn ana yurduna

Ayn xalatxan polan.

eytan urard.

Xrx tl ol sarinda urtap,

Krk nesil o tarafta yaayp,

s xulaxt xara toraatt,

kulakl kara doru atl,

Xara sast Xara Molat

Kt niyetli Kara Molat

Xara Xan istemzer aana kilgen.

Kara Han eniteme yeni bir can


geldi.

525

530

Ada polan Xara Xan istem,

Baba olan Kara Han enitem,

Ar kz albin salp,

Saf gcn almayp,

lbek kz itpin parp,

Ulu gcn yetirmeyip,

Aral maln srne,

Maln davarn srerek

lbetk onn alna,

Tm halkn alarak,

Xara Molatt irnzer

Kara Molatn yurduna

Xul-alc polara srdrgen.

Kul kle olarak srld.

Xara Tarax xya picem

Akll ablam Kara Tarah

Ax talayn xaznda

Ak nehrin kysnda

Albatx on armn

Milletin yarsn

250

535

540

545

Ax poro idp, al xalan.

Ak iek edip, ald.

Ax azn ortznda

Ak ovann ortasnda

Aral mal armn

Maln davarn yarsn

Kk poro idp xalsxan.

Yeil iek edip brakt.

Pngzine irt parza, olar

Onlar bugnden gittiklerinde,

Xat tablattar pol pararlar,

Kuvvetli erkeler olurlar,

Xara irge pas rbester.

Kara yere basmazlar.

Min olarn trgzerbn.

Ben onlar canlandrrm.

Pu irge xatap rgzerbn,

Bu yere tekrar gnderirim.

Sin, irke ool tumam,

Sen, benim tatl erkek kardeim,

Ol timde s ast polaz.

O zamanlar yandaydn.

Xann aa toxtaan knde

Kanl sava bittiinde

Xs tuma trp xalan.

Kz kardein dodu.

Oray ast sin tuma

Senin kk kardein

ce imceen axsnda tutpaan.

Anasndan emdiini aznda


tutmad.

550

Ax st imerge ol mananmaan

O zamanlar ak st emmedi.

Xara Tarax klk picem,

Yiit ablam Kara Tarah,

Kms poro sin idp,

Seni gm iee dntrp,

Altn poro tuman itken.

Erkek kardeini de altn iee


dntrd.

555

560

An istp, k xarndas

ki karde bunu duyup,

Altn Xarlxt xucana,

Altn Harlhn kucana,

Parp, xatap odralar.

Gidip birlikte otururlar.

Prs, apsra tartp, xucaktanca;

Biri yanna varp, kucaklar;

Prs, reene paznp, oxsana:

Biri, gsne sokulup, per:

Azrap, skirbeze dee,

Bytp, yetitirmesen bile,

Azraan cebs osxas poltrz.

Bizi yetitiren anamz gibisin.

Tritpeen dee pst polza,

Bizi dourmam olsan bile,

Trtken cebs osxas poltrz.

Bizi douran anamz gibisin.

An istp, Altn Xarlxt

Bunu dinleyen Altn Harlhn

251

565

570

575

580

585

590

Xarax az pos ap tsken.

Gznden ya dkld.

Tasta xat reg talala,

Tatan sert yrei paralanr,

Pusta xat reg puzula.

Buzdan sert yrei zlr.

k xarann az,

ki gznn ya,

ns tbn ulat polp,

Akan bir dere olup,

Ax talaya par xozla.

Ak nehre karr.

Mn krip, k xarndas

ki karde bunu grp,

aca-cezne suralar:

Teyzelerine sorarlar:

Xayda sin nime plp,

Sen bunu bilip neden,

Xarax azna xarlxaz?

Gzyana boulursun?

Tikte nimes, e-aca,

Bo yere, teyzeciim,

Pdi lan sin turz?

Neden byle alarsn?

Arsa, preebst lern plp,

Hangimizin ldn sanp,

Pdi xarax az tkt?

Byle aladn?

Altn Xarlx xs pala,

Kz ocuu Altn Harlh,

Xarax azn znp,

Gz yan silinip,

Oolaasxa ooxtapa:

Erkek kardeine der:

-- rke min tumacaam,

-- Benim sevgili kardeim,

ooxtaan oomn istp rzen,

Sylediklerimi iitsen,

Xara Molatt irne

Kara Molatn yurdundan

zen-xazx aylanarz,

Sasalim dnersin,

lbetk onn ine irne

Tm halk, ana yurduna

br kilerz xaydi daa.

Dndrrsn.

ooxtaan oomn ispin.

Sylediklerimi iit.

rtre san rze,

tesini dndnde,

rtp-lce irge pararz.

lp geecein yere ularsn.

Aarl oomn pasxa alnza,

Deerli szlerimi aklna devirsen,

Xara Molatt irne

Kara Molatn yurdundan

Aral maln ada urtna

Mal davar, baba yurduna

Aylandrarz xacan polza.

Ne zaman olsa dndrrsn.

Xalanc oomn paza albin,

Dier szlerimi aklna yazmaz

252

595

600

605

610

Artx san rbsse,

Fazla dnmez olursan,

Aymax ir Xara Molatt

Kara Molatn memleketi

Azp-lce ir polar.

lp gidecein bir yer olur.

s xulaxt xara toraatt

kulakl kara doru atl

Xara sast Xara Molat

Kt niyetli Kara Molat

Artx kstg ayalan

Pek gl yaratlan

Xann stlg alp polcan.

Kan iici bir yiitmi.

Alton xanna alban ala,

Altm handan hara alr,

iton xann iizn pe.

Yetmi hann an yer.

Xara Molatt irne itse,

Kara Molatn yurduna gittiinde,

Altanp mngen adn

Atlanp bindii atn

Altn sarna palaba.

Altn sarna balayarak.

Aral snn stnde

Yksek tepenin stnde

Ar daa pos salarz.

Salkl olarak durursun.

Altn sarna palan salza,

Altn sarna baladn

Altanp mngen aldn

Atlayp bindiin atn

Xara paz aaranca,

Kara ban ardnda,

Xasxa tz saralanca,

Beyaz diin sarardnda,

Eek saal in pasxanca,

enendeki sakal omzunu


kapladnda,

Xaax saal arn apxanca,

Yanandaki sakal omzunu


rttnde,

615

620

Paz ax xozan kiptengence

Ban ak tavana dndnde,

Ala xaraxxa krbess,

Ala gznle gremezsin,

An srp itpess.

Onu srp gitmezsin.

Altanp mngen adn

Atlanp bindiin atn

Ara-smee alp,

Byk sihre kaptrp,

Azp mstg aynan

Boynuzlu eytan ap,

An stne odrtarlar.

Onun stne oturturlar.

Ara-smee sin krerz,

Sen ulu sihre kaplrsn,

Anda saay lerz.

te o zaman tamamen lrsn.

253

625

630

635

640

645

650

Altanan adn pos salza,

Bindiin at serbest braktnda,

Ada urtna aylanarz.

Baba yurduna dnersin.

e min plp turzam,

Fakat ben bunu anlarm ki,

Paran ol sin par,

Senin gidecek yolun var,

Paza aylan kilbess.

Tekrar geri dnmezsin.

Xara irn stnde

Kara yerin stnde

Attarn adira

Ad vermeye

Minne paxsa alp ol.

Benden baka yiit yoktur.

Xomay at adap salzam,

Kt bir ad verirsem,

Xuyun-il xaap parzn,

Kasrga gtrsn,

aks at adap salzam,

yi bir ad koyarsam,

on arali sablan rzn.

Halk arasnda vlsn.

Purnap treen ir palan

lk doan erkek ocuun

Adn pastap adirbn:

nce adn koydum:

Ax talayn xaznda urtt,

Ak denizin kysnda yaayan,

Ax tasxl tznde iblg,

Ak dan ortasnda evi olan,

Xara toraatt Xara Xan adal,

Kara doru atl Kara Han babas,

Xara Tarax inelg,

Anas Kara Tarah,

Xanna xzl igren att

Kandan kzl doru atl

Xan Mirgen polarz.

Han Mirgen olasn.

Amd xs tuman

imdi, senin kz kardeinin

Adn adabox pirim:

Adn da vereyim:

Ax talay xaznda urtt,

Ak nehir kysnda yaayan,

Ax tasxl tznde iblg

Ak kynn ortasnda evi olan

Xara toraatt Xara Xan xz,

Kara doru atl Kara Hann kz,

Xara Tarax celg,

Anas Kara Tarah olan,

Xan Mirgen acal,

Aas Han Mirgen olan,

Alton xll altn atxan,

Altm telli altn athan,

Altn tktg alton kk

Altn tyl altm guguk

Ad stnde kgles turca

At stnde yrlayan

Xzl xr att

Kzl kr atl

254

Xan Orba xz polarz.

Han Orba kz olasn.

Altan rce xzl xr ad stnde

Atlanp gittiin kzl kr atnn


stnde

Alton xll altn atxan oynaza,

Altm telli altn athan


alndnda,

655

660

665

670

675

680

Altn tktg alton kk kglir.

Altn tyl alm guguk akr.

An istp, apanp, on-axs

Bunu dinleyen halk zlp

Xarax asxa arlx turar.

Gz yana boulur.

Xzl xr atxa mnp paratsa,

Kzl kr ata binip gittiinde,

Alton xllx altn atxan oynaza

Altm telli altn athan alndnda

Altn tktg alton kk kglesse,

Altn tyl alm guguk akdnda,

Xara irn stn ibre,

Kara yerin stn dnp dolaarak,

ir-albaxt tre istlep.

Koca memlekette duyulup.

ir altnda aynalara

Yer altndaki eytanlara

Amr ad ol pirbes.

Rahat yz gstermez.

Ara urtta alp-axslara

Byk evdeki yiidin iyilerine

Amr urtas ox polar.

Rahat bir hayat oluvermez.

Artx ayalan Xan Orban krerge

yi yaratml Han Orbay grmeye

Ara urtta grerler.

Byk eve kouyorlar.

r-axslara ara urtta

Byk evdeki yiitlerin iyisine

stg ad ox polar.

Gzel konak yoktur.

lbek kstg ayalan xst

Ulu gle yaratlan kz

k xaraxna kr halara.

Gzleriyle grmeye.

Ara urtta sa salarlar.

Byk evden karlar.

albax irn stnde sin

Sen usuz bucaksz yerin stnde

kstg ayalan xs polarz.

En gl yaratlm bir kzsn.

Ara urtta sara,

Byk evden kmaya,

Xzl xr ada mnerge

Kzl kr atna binmeye

Am daa alt xl itkelek.

Henz alt yl var.

Alt l pazna na

Sadece alt yl sonra

Xzl xr atxa mnerge polzn.

Kzl kr ata binersin.

255

685

690

695

700

705

710

Ulu oomn toldrbin salzar,

Byk szm yerine getirmeye,

Ayl-knng ir stnde

Geceli gndzl yer stnde

astar xsxa pol parar.

Daha yan kktr.

Adalar urt ayn xalar,

Babanzn yurdu sahipsiz kalr.

Aymax-pasxaz pol xalar.

Bakalarnn yurdu olur.

neler urt een xalar,

Ananzn yurdu sahipsiz kalr,

l-pasxaz pol xalar,

Baka yurtlar vatan olur,

rkem-palam, Xan Orba xs,

Kymetli yavrum, Han Orba kz,

Alt l irteence, pir dee

Alt yl gemeden,

Ara urtta spara arabas.

Byk evden kmak hi yaramaz.

An istp, Xan Orba tlge:

Han Orba bunu duyup, konuur:

cem-acam, Altn Xarlx,

Altn Harlh halam,

axs nimeler ooxtad,

Gzel eyler syledin,

ir stnde pas rerge

Dnyada yaamak iin

reeme aras at adad.

Yreime gzel isim verdin.

Alt l tolbaanda,

Alt yl dolmadan,

Ara urtta sxpaspn.

Byk evden kamam.

Aarl oon sin

Senin deerli szlerini

Aarda pu asxa undubaspn.

Bu yata tamamen unutmam.

Ulu alzn Altn Xarlxxa

Bilge Altn Harlha

Xan Orba xs itre.

Han Orba kz gider.

O xolun aaa tudp,

Sa elini ona uzatp,

s xati axsanp ala.

defa dua eder.

An istp, Altn Xarlx,

Altn Harlh bunu iitip,

k xarndast idnp,

ki kardei saknp,

Tasxar sara pastran,

Dar kard,

Ax azzar alan,

Ak ovaya geldi,

Ax tor pladn sara tartxan,

Ak ipekten rty yukar kaldrd,

Ayn-knn alnnda,

Ayn ve gnein karsnda,

Alt aylandrp saap irtken:

Alt defa dndrp silkeledi:

Ax poro polp s xalan

Ak iek olup byyen

256

715

720

725

730

740

745

Xara Xan albatx on,

Kara Hann kalabalk halk,

Png knde azaxxa turp,

Bugn ayaa kalkp,

Alnda xaydi amr urtaan,

nceden nasl yaadysan

Ax talay xaznda dk urtazn.

Ak nehrin kysnda yle yaarsn.

Alt aylandrp sapxanda,

Alt defa evirip vurduunda,

Albatx on Ax talay xaznda

Ak nehrin kysndaki tm halk

Alndaox li urtap sxxan.

Eskisi gibi yaar oldu.

Ax tor pladn nandra suxxan.

Ak ipekten rtsn kaldrd.

Kk tor plat sara tarxtan,

Mavi ipekten rtsn kard,

Knni-ayn alnnda,

Gnein ve ayn nnde,

s ibrp, saap irtken:

defa dndrp, silkeledi:

Kk poro polp s xalan

Yeil iek olup byyen

Xara Xann aral mal,

Kara Hann mal davar,

Alnda xaydi amr ottaan,

nceden nasl otladysa,

Amd dk ottap rzn.

imdi de ylece otlasn.

s ibrp, saap irtkende,

defa evirip, silkelediinde,

Ara mal, ax azaa aylp,

Mal davar, ak yazya yaylp,

Alnnda li ottap rgen.

nndekiler gibi otlad.

ona on xozl sxxan,

Boya boy eklendi,

Mala mal xozl sxxan.

Mala mal eklendi.

An-mn it salp

Onu bunu halledip

Altn Xarlx ooxtan tur:

Altn Harlh konutu:

Aldnda xaydi amr urtaazar,

nceden nasl mreffeh yaadlarsa

Amd dk urtaar.

imdi de yle yaarlar.

Pray nimen ti lezer.

Her eyi bu ekilde yaarlar.

Xara aza kz rbezn.

Kt emre kimse gitmesin.

Maaa r polara arabas,

Bana uzun olmas gerekmez,

rce irm min rax

Gittiim yer uzaktr

Pn parbazam, oraylat salam:

Eer bugn gitmezsem gecikirim:

Ay-knn altnda

Ayn ve gnein altnda

Andada adam urt ayn xalar,

Orada baba yurdu sahipsiz kalr,

257

750

755

760

765

770

Aymax-pasxaz pol xalar,

Yurt bakasnn olur,

nem urt een xalar,

Anamn yurdu sahipsiz kalr,

l-pasxaz pol xalar.

El yurdu olur.

An pooxtap, Altn Xarlx,

Altn Harlh byle konuup:

Altn kk kibne kire segrp,

Altn guguk donuna girerek srayp,

Xara irde kdrlp,

Kara yerden kalkp,

Xara Xan istezn irn

Kara Han enitesinin yurdunda

s xati ibrgen,

defa dnp utu,

Ax pulut altnca,

Ak bulutun alt boyunca,

Kk pulut stnce,

Mavi bulutun st boyunca,

Krnmin, uubsxan.

Uduunu grdm.

Xan Mirgenne Xan Orba xs

Han Mirgen ile Han Orba kz

Ara urtxa kire pasxannar,

Byk eve girdiler,

Altn stol kistne odrannar,

Altn masann bana oturdular,

As-tamaxt aarliin eenner.

Yiyeceklerin iyisini yediler.

Astaan xarnnarn tosxranda,

A karnlarn doyurduklarnda

Aran postarn simrtkende,

Zayf bedenlerini semirttiklerinde,

Alp kz Xan Mirgen

Yiit kii Han Mirgen

Xan Orba tumazna ooxtapa:

Kardei Han Orbaya konuur:

Pngi knde, als tumam,

Biricik kardeim, bugn,

Atxa mnce knm min,

Ata bindiim gndr,

Xzl igren atxa atlanp,

Kzl doru ata atlanp,

Xara Xan adam irne sp,

Babam Kara Hann yurdundan


kp,

775

Aral maln soona krem,

Maln davarn ardna giriyorum,

Albatx onn stes param.

Halkn peinden gidiyorum.

Xara Molatt irnzer

Kara Molatn yurduna

Aar-oba krerge param.

Eziyet ekmeye gidiyorum.

Ar kzm itse,

Saf gcm ularsa,

Xara Molatt ox idem,

Kara Molat yok edeceim,

Aral maln al kilem.

Mal davar alp geleceim.

258

780

785

790

795

800

805

Ar kzm albin salza,

Saf gcm yetmezse,

Aymax irnde at xalam.

Orada lr kalacam.

Altanp mngen igren adm

Atlanp bindiim doru atm

Adam irne alsxan itse,

Baba yurduma tek bana gelirse,

als xarndas Xan Mirgen

Biricik kardein Han Mirgenin

Xara Molatt irinde

Kara Molatn yurdunda

l xalann plerz.

lp kaldn anlarsn.

lbek kzm itpin parza,

Ulu gcm yetmezse,

r art Xara Molat irnde

Pek yiit Kara Molatn yurdunda

rtip-lp xalarbn.

lr kalrm.

zerlg xzl igren adm

Eyerli kzl doru atm

Xara Tarax inem urtna

Anam Kara Tarahn yurduna

bek tnn szrne kilze,

pek dizgini zl gelirse,

als aca Xan Mirgen

Biricik aan Han Mirgenin

Xara Molatt irnde

Kara Molatn yurdunda

Ts xalann siznerz.

Dp kaldn anlarsn.

als tumam, Xan Orba,

Biricik kardeim, Han Orba,

Altn Xarlx picem teen:

Altn Harlh ablam dedi ki:

Alt l itpeence,

Alt yl gemedike,

Ara urtta aymax irnzer,

Uzak yurttan baka yurda,

ne urtna il irnzer,

Ana yurdundan baka yurda,

Pr dee parara arabas.

Gitmek hibir ie yaramaz.

Amr-xazx sin polza,

Sen rahat ve huzurlu olsan da,

Alt l paznda

Alt yln banda

Min olma krze,

Benim yoluma girdiinde,

Azp-lgen min sgmn

Benim lp giden bedenimi

Aymax irnde xalspass,

El yurdunda brakmayasn,

Adam urtna alarz.

Baba yurduna getiresin.

lbek kzm itpin xalp,

Ulu gcm yetmez olup,

rtp-lp at xalzam,

lverirsem,

rtp-lgen sgmn

lp giden bedenimi

259

810

815

820

825

830

835

l irnde artspass,

El yurdunda brakmayasn,

nem ibne itrerz.

Anamn evine getiresin.

Kizek pu ara maln

Buradaki maln davarn

Amd eez pol xalaz.

imdi sahibi olasn.

Kizek pu albatx onn

Buradaki boyun milletin

Xan-pig pol turarz.

Hani beyi olasn.

Aral maln xadararz,

Mal davar gdersin,

lbetk onn xayrallirz,

Tm halka gz kulak olursun,

onn asta astatpasxa,

Halkn yemekten ve

Sudan suxsatpasxa polzn,

Sudan mahrum etmeyesin.

Xara aza kz rbezn.

Kt niyetli kii olmayasn.

An istp, Xan Orba xs

Han Orba kz bunu iitip

Xan Mirgen acazn oxsan alan,

Aas Han Mirgeni pt,

oon todrarga ss pirgen.

Sylediklerini yapmaya sz verdi.

Xan Mirgen alp kz

Yiit kii Han Mirgen

Xat xuyan alp kisken.

Dayankl zrhn alp giydi.

iton xla aada rebes

Yetmi yllk savaa dayankl

as kiik teerz kibn kisken.

Krpe geyik derisinden zrh giydi.

Xrx la molcap ata

Krk yl atmlk olan

Tnn xostozn zepke suxxan.

Canl okunu cebine koydu.

Alp sapa molat xlst

Alp vurduu elik klc

O nanna tartn salan.

Sa tarafna koydu.

Tos uyal ms oxaan

Dokuz boumlu boynuzdan okunu

Sol nanna artnan.

Sol yanna koydu.

k xarndas ara urtta

ki karde uzak yurttan

idnzp sxxannar.

Apar topar ktlar.

Mnda mnce ad oxta,

Darda binecekleri atlar yoktu,

s xati srp irtken,

defa slk ald,

s xati xsrp salan:

defa seslendi

Atxa mnerge ayalan polzam,

Ata binmek iin domu olsam,

Altma mnce igren adm

Benim bineceim doru atm

260

840

845

850

855

860

865

870

Alnma, kilp turara polzn.

Karma, gelip duruversin.

zerlg atxa odrar polzam,

Koumlu ata binseydim,

zerlep mnce igren adm

Eyerleyip bindiim doru atm

zerne xada alnmda turzn.

Koumuyla karmda duruversin.

di ooxtap irtken soonda,

Byle konuup ilerlediklerinde,

Xara ir ayxal xalan,

Kara yer salland,

Xan tigr solxl xalan.

Gkyz soluksuz kald.

Xan Mirgenni alnnda

Han Mirgenin karsnda

zern stnde salnan,

Eyerin zerinde salnd,

bek tnn szrne,

pek dizginini zerek,

Xzl igren tura tsken.

Kzl doru ata bindi.

Alp kz Xan Mirgen

Yiit Han Mirgen

ibek tnn xza tutxan,

pek dizgini yannda tuttu,

Timr zenee azan tepken,

Demir zengiye ayan koydu,

zer xoynna odra tsken,

Atn stne oturdu,

ns tbn paztna ingen,

Aaya doru indi,

Xalx onna ax pirgen:

Boy millete t verdi:

Ara urtt eezi polp,

Uzak yurdun sahibi olarak,

Xan Orba xs tumam xala,

Han Orba kz kardeim kalyor,

An szn isterge polzn,

Onun szn dinlemeye,

Artx sast alp ox polzn,

ok akll yiit deildir,

iis-tamaxt ti lezer,

A eite bln,

Asta astap kz rbezn.

Hi kimse a kalmasn.

lbetk onm istg urtazn

Tm halkm iyi yaasn

Amr-xazx polzabstar

Salkl olsun halkm

Ala xaraxna krzerbster.

Ala gzleriyle baksnlar.

oon toozp, Xan Mirgen

Han Mirgen, syleyeceklerini bitirip

igren adna xamc sapxan.

Doru atna kam vurdu.

Xara ir ayxal xalan,

Kara yer salland,

Xan tigr soolap xalan.

Gkyz grldedi.

Xara Xan irnde

Kara Hann yurduna

261

875

880

885

890

895

Xara, ax tuban tur xalan.

Kara ve ak duman yayld.

Acazn dezbzp, Xan Orba

Han Orba, aasn uurlayp,

Ara urtsar pastran.

Uzak yurda gnderdi.

*
Xzl igren at oylaanda

Kzl doru at gittiinde

Xara ir ayxal tura,

Kara yer sallanyor,

Xan tigr solxl tura.

Gkyz soluksuz kalyor.

Xan tigrni xara pulud

Gkyznn kara bulutu

Xara irzer sabla.

Kara yere yaylyor.

Xan Mirgenni ad soonda

Han Mirgenin atnn ardnda

Xara, ax tuban tartl xala.

Kara ve ak dumanlar ekiliyor.

Xanna xzl igren at

Kandan kzl doru at

Xyan tast ire oylaanda,

Talk yerde gittiinde,

Xrx la ot speske,

Krk yl hi ot bitmez,

Xzl alnn ot, xaap,

Kzl alevli ate, sarp,

Xan tigrge sara kye.

Ge doru yanar.

Xan Mirgen krp paratsa,

Han Mirgen grp ilerlediinde,

Xara Xann maln srgen

Kara Hann maln srd

Xara Molatt alptar

Kara Molatn yiitleri

it polbas kir mallarn

lerlemeyen hayvanlarn

arnnarn, ara saap,

Krek kemiklerini, kesip paralayp,

Ax azda artstr.

Ak ovada brakt.

Par polbas apsax-ineylern

lerlemeyen ihtiyarlar

olda dre saap partr.

Yolda ldrerek gittiler.

Pu irde kpir sg

Buradaki birok lnn cesedi

adp, zpatxan poltr.

Orada kalp, rd.

Xara, saasxan, xusxun xustar

Karga, saksaan, kuzgun

Mnda toldra xaynsa.

Buralarda gezinip avlanrlar.

An krp, Xan Mirgenni

Han Mirgenin, bunu grmesiyle

262

900

905

910

915

920

925

Tasta xat reg talala,

Tatan kat yrei paralanr,

Pusta xat reg puzula.

Buzdan sert yrei zlr.

Xanna xzl giren atxa

Kandan kzl doru ata

Xamc sapxan Xan Mirgen.

Han Mirgen kam vurdu.

Alnnda turan tasxllarn

Karsnda uzanan dalar

Aza xonann plbin tur.

Nasl aacan bilemedi.

Kider turan tasxllarn

Gidecei dalar

Kize teep irtkenn plbin tur.

Nasl geeceini bilmez.

Ax porolar, zp, mondlan

Ak iekler, byyp, salland

Arast ax azlar

Acnas ak ovalar

igren att soonda at xala.

Doru atn ardnda kalr.

Kk porolar ayxalan

Yeil iekler salland

Klenstg kk azlar

Gzel yeil ovalar

Klk Xan Mirgenni soonda xala

Yiit Han Mirgenin ardnda kalr.

Piltr pasxa sularn

Ak baka nehirlerin

Kp kizp para igren at.

Hepsini ap geer doru at.

Pil pasxa talarn

Snrlar baka dalarn

Kp as para Xan Mirgen.

Hepsini aar Han Mirgen.

Xanna xzl igren at,

Kandan kzl doru at,

ks salp, oylaanda,

Drt nala gidip, ahlandnda,

Ta pastar soolap tur,

Dan doruklar grlder,

Tal pastar ayxal tur.

St balar sallanr.

Xra pastar xlas tur,

iekler hrdar

Xzl xrn ayxal tur.

Kzl st dal sallanr.

Ay parar irlern

Ayn gittii yerlerde

Ara xonmin irtp tur.

Hi konaklamadan gidiyor.

l parar irlerni

Yln gittii yerleri

it xonmin irtp tur.

Yedi gn konaklamadan gidiyor.

Adaz Xara Xann irn,

Babas Kara Hann yurdunu,

Aar idp, artsa.

Deerli klp, brakr.

Aymax Xara Molat irne,

Kara Molatn memleketine

263

930

Arinca idp, asa.

Utanarak ulap, yaklar.

nez Xara Taraxt irn,

Anas Kara Tarahn yurduna,

Kider idp, xalsa.

Gidip, brakr.

l ir Xara Molatt irne

Yabanc yurt olan Kara Molatn


yurduna

935

940

945

950

955

brlp-adap oylap tur.

Geri dnp koarak geldi.

Xanna xzl igren at

Kandan kzl doru at

Xyan tast teep oylaanda,

Yeri dvp ahlandnda,

Xzl alnn ot ky tur.

Kzl yalml ate yand.

albax tast teep oylaanda,

ahlanp byk kayalar teptiinde,

alnn ottar kys tur.

Yalml ateler yanar.

Aln aza tsken irde

n ayann bast yerde

Altn kller ayl xala.

Altn gller etrafa taar.

Altn tktg rtekter anda,

Orada altn tyl rdekler,

zs rp, at xala.

Yzp dururlar.

Kizn aza tsken irde

Arka ayann bast yerde

Kms kller tur xala.

Gm gller meydana gelir.

Kms tktg rtekter anda,

Orada gm tyl rdekler,

Tapsas rp, at xala.

tp durular.

At asa aral sna sxxan.

Atn at yksek dorua kt.

Xara Molatt irn

Kara Molatn yurdunu

Onap-snap kr turza,

Tanyp grr ki,

Tg pasxa mallar re,

Tyleri baka hayvanlar yaar,

Tl pasxa onnar mnda.

Dili baka halklar buradadr.

Aral snn stnde

Yksek tepenin stnde

Xara toraatxa mngen,

Kara doru ata bindi,

Xaax saal arn apxan,

Yanandaki sakal yanna salnm,

Eek saal imen pasxan,

enesindeki ise aa szlm,

Xara paz ax xozan kitelgen,

Kara salarna aklar dm,

Xasxa tz saralan apsaxt

Beyaz diinin sarardn,

Xan Mirgen kp tapxan.

Han Mirgen grd.

264

960

965

970

975

980

985

Xrx l mn alnnda

Krk yl boyunca burada

Azp-lgen mallarn

lp giden hayvanlarn

Xurup paran pastarn

Balarna vurdu.

Xaptara artnp, pastr re.

uvallara ykleyip, gider.

Astaan tusta, olarn,

Ackt zaman, onlar

Alaya xaynadp, pettr.

Piirip yedi.

An krp, Xan Mirgen,

Han Mirgen bunu grp,

Apsaxsar udur pastrp,

htiyara doru yollanp,

Xostap kilp, xoln pirgen,

Yanlarna gidip, elini verdi,

zere pazp, izenn itrgen.

Eyere basp, selamn verdi.

Ad-solazn surbaan daa.

Adn da sann da sormad.

Xrx l tubaan xazran,

Krk yl yavrulamayan dveyin,

Xamaana saap, itke soxxan.

Kafasna vurdu.

Xaxrp-tkrp xazan pdrgen,

Kakrp tkrp kazan yapt,

Aaa itt toldra suxxan,

Hepsini kazana koydu,

Apsax kzee ax pirgen:

htiyar ikaz etti:

Xara Molatt irn

Kara Molatn yurdunu

Min toos kilgence,

Yerle bir edinceye dek,

Pu itt tooza irge polzn.

Bu etler bitmi olsun.

Apsax, plp turza,

htiyar anlar ki,

beze dee lgedeg,

Etleri yemese de lecekler,

ize dee lgedeg,

Yese de lecekler,

Xazana ot idp,

Kazann altn yakp,

tt pzr sxxan.

Etleri piirdi.

Kemn palaz polann

Kimin ocuu olduunu

Pu daa apsax surbin xald.

Bu ihtiyara da sormad.

Xan Mirgen dee pu apsaxta

Han Mirgen de bu ihtiyardan

Xayda polaan surbad.

Nereden bulacan sormad.

Xara Molatt xul-alcz polp,

Kara Molatn kulu klesi olup,

Xalx on ireelenetkenn krd.

Halkn ac ektiini grd.

265

*
990

995

Alp kz xaraxsnza,

Han Mirgen grd ki,

At palaca altn sarnda

At balanan altn sarnda

Xara Molatt mnce ad,

Kara Molatn bindii at olan

s xulaxt xara toraad

kulakl kara doru at

Pada palalan turattr.

Bal durmaktadr.

Xanna xzl igren att

Kandan kzl doru at

s xulaxt xara toraatna xosti

kulakl kara doru atn yanna

At palaca altn sarna,

At balanan altn sarna

Alt aylandra tartp, palad.

Alt defa dndrp, balad.

Tortn parp kr turza,

Kardan baknca grd ki,

1000 igren ad pr xarsaa

Doru at, bir kar kadar

Xara toraatta pzk tura.

Kara doru attan byk durmakta

abs kilgen puluttar

Alaktan ilerleyen bulutlar

k xulaxxa ara sabla.

ki kulaa baka trl arpar.

Pzk kilgen puluttar

Koca koca bulutlar

1005 k xulaxxa ple sabla.

ki kulaa ayr ayr arpar.

An krip, Xan Mirgen sana:

Han Mirgen bunu grp, dnr:

Altma mngen adm

Bindiim atm

Artx ayalan at poltr.

Soylu bir hayvandr.

r pozm Xara Molatta

Ben yiit Han Mirgen, Kara


Molattan

1010 Artx kstg polarm,

Daha glym,

Aar xolmna azp-ler.

Kuvvetli elimden lp gider.

Xara Molatt urtna idp,

Kara Molatn yurduna ulap,

Xan Mirgen aylan krze,

Han Mirgen dnp grr ki,

Altanp mngen adn

Atlayp bindii atnn

1015 Ala xaraana axxan as,


An ulat polp axa.

Ala gznden akan ya,


Akan dere olup akar

266

zerlep mngen adn

Eyerleyip bindii atnn

k xaraana axxan as

ki gznden akan ya

k ulat polp,

ki dere olup,

1020 Xara talaya xozl tur.

Kara nehre kart.

Xanna xzl giren ad

Kandan kzl doru atnn

Xarax azn noa tkkenn

Neden gz ya dktn

Xan Mirgen oarbin salan.

Anlamad Han Mirgen.

Altn Xarlx picezn oon


1025 Arli sasta sartp.

Altn Harlh ablasnn szn


Aklndan tamamen karm.

Atlanp mngen min adm,

Atlanp bindiim atm,

At palacan altn sarnda

At balanan altn sarnda

Amr turayz min aylanana.

Dndmde rahat olursun.

zerlep mngen min adm,

Eyerleyip bindiim atm,

1030 At palaca altn sarnda

At balanan altn sarnda

zen-xazx turayz, - tp,

Rahat ve salkl dursun, - deyip,

Xara Molatt, urtna krgen.

Kara Molatn yurduna girdi.

zk azp, izen pirgen

Kapy geip, selam verdi

rkn altap, mind itrgen.

Eii atlayp, esenlik diledi.

1035 Alp kz Xara Molat,

Yiit kii Kara Molat,

Altn stol kistnde odrp,

Altn masann banda oturup,

As-tamaxt aarlini pe,

Yemek yiyor,

Araan xatiin se.

Raksn yudumluyor.

Xara Molatt xarax araz

Kara Molatn gzlerinin arasna

1040 Xars itpes,

Bir kar yetmez,

Xulax araz xulkas itpes,

Kulaklarnn arasna kula yetmez,

Xomt smas oon moynl,

Hamut smaz kaln boyunlu,

Xucan itpes oon xarnn

Kucaklanmayan byk gvdeli

Xan Mirgenn izenne

Han Mirgenin selmna

1045 Xara Molat izen pirgen,

Kara Molat selm verdi,

Mindzne mndi itrgen,

Selmna karlk verdi,

Xan Mirgenni pazna

Han Mirgeni, bandan

267

Azaana tre krp

Ayana kadar szp

Azaana pazna teere snaan:

Ayandan bana dek bakt:

1050 Min urtma pr de e

Benim yurduma hibir vakit

r krgen ox polan.

Yiit girmi deildir.

Xayda odayna sura-pas ox

zin almadan nasl

Min urtma sin krd?

Benim yurduma girdin?

Xayda irde kilgez?

Nereden gelmektesin?

1055 Noo xann tlz?

Hangi hann soyundansn?

Noo kzn palazzn?

Hangi kiinin evladsn?

Xan Mirgen alp kz

Yiit kii Han Mirgen

Xara Molatxa nandp tur:

Kara Molata karlk verdi:

Alp xomaylar pu irge,

Bu yere kt yiitler,

1060 Atlanp mngen attarn obadp,

Atlanp bindii atlarna eziyet edip,

Kp ite poltrlar.

oka doluurlar.

Ar kster xappin

Saf gleri tutulmaz

Ar tnarn irce poltrlar.

Saf canlarna ulatlar.

Ada urtna pr dee alp

Hibir yiit, baba yurduna

1065 Aylanp nanan ol.

Geri dnebilmi deildir.

Xara sast Xara Molat

Kt niyetli Kara Molat

Alton xann albann alaz,

Altm hann haracn alrsn,

iton xann izn pez.

Yetmi hann an yersin.

Mnna aar par polar

Bundan daha zoru da vardr

1070 Xrx tln ol sarinda,

O yakadaki krk neslin,

Ax talayn xaznda,

Ak nehrin kysnda,

Ax tasxln tznde urtap,

Ak dan ortasnda yaayp,

Xadarana xan polan

Bekleyene han olmu

Azraana pig polan,

Besleyene bey olmu,

1075 Pr dee onnn astatpaan,

Halkndan kimseyi a koymam,

Xara toraatt

Kara doru atl

Xara Xan adal,

Babas Kara Han olan,

Xara Tarax inelg,

Anas Kara Tarah olan,

268

Xanna xzl igren att


1080 Xan Mirgen min polarm.

Kandan kzl doru atl


Han Mirgenim ben.

Xara sast Xara Molat,

Kt niyetli Kara Molat,

as pozma abal itkez.

Bana ktlk etmektesin.

als ayaann alnnda

Bir tek yaratann huzurunda

Ulu pro itkez.

Byk gnah ilemektesin.

1085 Oray pozma obal itkez,

Bana ktlk etmektesin,

Ulu xudaya xyal itkez.

Ulu Tanrya si olmaktasn.

Ar kz albaan pabamn

Saf gcn alamadn babamn

Aral maln srgez.

Maln davarn sryorsun.

Xara Xan pabamn

Babam Kara Han

1090 Xul iderge alaz.

Kul etmeye yeltenirsin.

lbek kz itpeen pabamn

Ulu gc yetmeyen babamn

lbetki onn alaz.

Tm halkn alrsn.

nem Xara Taraxt,

Anam Kara Taraha,

l irnde ireelep,

Yurdunda zulmedip,

1095 alc iderge srgez

Kle etmeye alrsn.

Alton smen artx plgen

Altm sihri iyi bilen

Xara Tarax min cem.

Anam Kara Tarahtr.

lg smen irtre plgen

Elli eit sihri iyi bilen

cemn xyaz asxanda,

Anamn akl yittiinde,

1100 Xs tumam xazox xalan.


Amd min, Xan Mirgen
Alp timne idp alp,

Kz kardeim salklyd.
imdi ben, yani Han Mirgen
Yiitlik vaktime eriip,

Aral maln ay-soona krdm.

Maln davarn ardndan geldim.

Ada urtna aylandrarb.

Baba yurduna dndreceim.

1105 Ar tnna iderbn.

Saf canna ulaacam.

r timne idp alanda,

Erlik vaktime ulatmda,

lbetk onmn ibrp

Tm halkm geri evirip,

ne urtna apararbn.

Ana yurduma alp gtreceim.

rtre sast Xara Molat irn

leri niyetli Kara Molat, yurdunu

269

1110 Saay ox iderge min kilgem.

Tamamen yok etmeye gelirim.

Oray tuzmda obal itken

Olgunluunda gnah ileyen

Xara Molatt urtn

Kara Molatn yurdunu

Obra odirga min kilgem.

Bitirip yok etmeye gelirim.

as tuzmda abal itken

Gen yamda fenalk etmi

1115 Xara Molatt urtn,

Kara Molatn yurdunu,

abra alap, ox iderbn.

Ykp datp yok ederim.

Xara Molat, sin ayna,

Kara Molat, seni eytan!

Pu irge min itkence,

Buraya ulancaya dek,

ir iizn kist polarz.

Dnyann yiyeceini a edersin.

1120 Kizep kibn p alan polarz,

Giyilecek giysini srtna alrsn,

An istp, Xara Molat

Kara Molat bunu iitip,

Aba li azpa,

Ay gibi kuduruyor,

Tigr li kzrepe:

Gk gibi grldyor,

Sin, Xan Mirgen,

Sen, Han Mirgen,

1125 Arx pua altabas,

Zayf boann geemedii

z pua stabas ayna.

Semiz boann koklamad eytan

Artx kstg Xara Molatt

Pek gl Kara Molatn

Altna tspes alp ol.

Ayaklarna kapanmayan yiit yoktur

Amd minzer sin kilp,

Sen imdi yanma gelip,

1130 Aday li, rp turz!


An istp, Xan Mirgen

Kpek gibi, havlayasn!


Han Mirgen bunu duyup,

Xara Molatxa nandra:

Kara Molata cevap verir:

Azp-lce Xara Molatt

lp gidecek olan Kara Molatn

Xalanc tln on is xalzn.

Geri kalan szlerini halk dinlesin.

1135 Artx kstg Xan Mirgenn

Pek gl Han Mirgenin

Azp-lze xolna,

Eliyle lp gidecein,

lgen sin srn,

lecek olan ruhun,

Ax ztt irne parp,

Ak zte gidip,

Anda xomznp rzn:

Orada cezasn eksin:

1140 Artx kstg Xan Mirgenn

Pek gl Han Mirgenin

270

Alp xolnna lgem tp.

Yiit elinden lrm deyip.

Alp kz Xan Mirgen

Yiit kii Han Mirgen

Xara Molatxa xosti parp,

Kara Molata yaklap,

aalda xaap, tasxar szrgen,

Trn kapp, dar kt,

1145 O xoln xan tigrge kdrgen.

Sa elini ge kaldrd.

O xoln tzrgende,

Sa elini indirdiinde,

Xan tigrni xara pulud

Gkyznn kara bulutu

Xara irzer tartl tsken.

Kara yere ekildi.

Xan tigrde sara kygen

Gkyznden kan ate

1150 Xzl alnn ot

Kzl yalavl ate

Xara irn art turan.

Kara yeri aydnlatt.

Xara Molatt xalx on

Kara Molatn boyu milleti

Mn krp, ooxtas tur:

Bunu grp aralarnda konuur:

Xara Molat pu xolda

Kara Molat, bu elden

1155 Azp-lbin xalza,

lverirse,

Xara irn stnde

Kara yerin stnde

Alp kstii ol polar.

Yiit gl Han Mirgen olur.

Xan Mirgenni o xol teende,

Han Mirgenin sa eli dediinde,

Xara Molatt irnde

Kara Molatn yurdunda

1160 Xaraxxa nime krnmes tuban

Gzle grnmeyen duman

Tos kn turan, arbin,

Dokuz gnden sonra da dalmad,

Ulu aas usxanca pldrgen.

Ulu aacn yklp dtn anlad.

Ulu alp steen istlgen.

Byk yiidin iniltisi iitildi.

Xar abas ax tasxllara

Kar yamaz doruklara

1165 Arnca polar xar aap irtken.

Ard boyunca kar yad.

Apatxan Xara talaya

Akp duran Kara denize

Ni krp, sspin,

Kar sular karp, kt,

Ax azaa sara sapxan.

Ak ovaya tam.

Aral maln srdrgen,

Mal davarn srd,

1170 Albatx onn pllatran,


Xara Molatxa alc polatxan

Tm halkn elinden ald,


Kara Molata kle olan

271

Pray alptar t rngen,

Tm yiitler sevindi,

Xan Mirgenn alstaan.

Han Mirgeni kutladlar.

Xara tuban araan soonda,

Kara duman daldktan sonra

1175 Xara Molatt lgen sgne

Kara Molatn cansz bedeninden

Ayna kn azra salbin tur.

Ay ve gne gemez olur.

Ara urtt stnde

Uzak yurdun iinde

Xara Molatt alan xat

Kara Molatn ei olan

Xara Nincl pastr r,

Kara Nincil bulunmaktadr

1180 Xan Mirgenge ooxtapa:

Han Mirgene konuur:

Xara Molatna urtaabs,

Kara Molat ile yaarz,

Paarmna sxxan palabs ol,

Karnmdan kan ocuumuz yoktur

stmne sxxan irkebs ol.

imizden kan yavrumuz yoktur.

Pazrbin-appin ooxtap pirim,

Bastrp kapatmadm
konuuvereyim,

1185 Saam ort xarnda xaldm.

imdi karnm bo kald.

Timm idp, taap alzam,

ocuk yapma zamanm geti,

Alpt palaz albox polar,

Yiidin evlad yiit misali olur,

Klkt tl klgk polar.

Baturun soyu batur gibi olur.

Kirek polza, ort ar,

Gerekiyorsa ortadan yar,

1190 Paza pir dee palam ox.

Eer yaparsan evladm olmaz.

Kirek polza, ze sap,

ldr eer gerekliyse,

Pr dee prom tappas.

Hibir suumu bulamazsn.

An istp, krp,

Bunu grp iitip,

Xan Mirgen nandran:

Han Mirgen cevap verdi:

1195 Oray palaa obal polbas,

Kk ocuun gnah olmaz,

Alnmda minm ulu xuday,

Ulu Tanrmn huzurunda

Anda pro itpospn.

Byle bir gnah ilemem.

as pala aballanmaspn,

Kk ocua zulmetmem,

als ayaan alnnda

Tek bir Tanrnn huzurunda

1200 abal pr dee itpespn.

Hibir ktle kalkmam.

Xacan palan taap alza

ocuunu dourduun zaman

272

Xara Molat pabaz osxas

Babas Kara Molat gibi

Xara sast pol parp,

Kt niyetli olup,

oln abalna ollassa,

Ktlklere meydan verdiinde,

1205 Xanna xzl igren att

Kandan kzl doru atl

Xan Mirgenzer par kilzn.

Han Mirgen gelir olsun.

Xacan axsnana kilze

Ne zaman ki iyilikte bulunur

nek mz osxas

O vakit inein boynuzlar gibi

k nag nanc polarbs.

ki dost oluveririz.

1210 Timng nime timne irtpes,

Zamanl nesne zamannda ilerlemez,

Tim itse, niiktenerz

Zaman geldiinde rahatlarsn

Aylg nime ayna irtpes,

Ayl nesne ayla gitmez

Ay itse, taap alarz.

Ayla gitse, bulursun.

Knng nime knne irtpes,

Gneli nesne gndzn gitmez,

1215 Kn itse, krnerz,-

Gnle ulasa, grnrsn, -

di ooxtanp, Xan Mirgen

Han Mirgen byle syleyip,

Ara urtta sara pasxan.

Byk evden dar kt.

Anna sp, xarap krze,

Oradan kp grr ki,

Altn sarnda palat salan

Altn sarndaki bal olan

1220 Xanna xzl igren adn

Kandan kzl doru atnn

Xarana axxan xarax az,

Gznden akan gzya,

An ulat polp ap,

Nehir olup akmakta,

Xara talaya xozla.

Kara nehre karmaktadr.

Xanna xzl igren adm

Kandan kzl doru atm

1225 Xarax azn noa tke?

Neden gzyan dkersin? -

Sanp tur Xan Mirgen.

Han Mirgen dnp durur.

Xan Mirgenge alp, kilp,

Yiit Han Mirgene gelip

Xosti pazp, xoln pirgen.

Yannda durup, elini uzatt.

zere pazp, izen itirgen.

Eyere basp, selamlad.

1230 Xan Mirgen aylanp krze,

Han Mirgen dnp grd ki,

Een paran inlg

Sahipsiz giden kuvvetli

az paran arnn

Ovada ilerleyen kuvvetli

273

Alp axsz tur saltr.

Yiit iyisini yaar.

Alp kz Xan Mirgen

Yiit kii Han Mirgen

1235 zenne izen itrgen,

Selmna selm verdi,

Mindzne mind pirgen.

Esenliine esenlik diledi.

Alp-axsz ooxtap tur:

Yiidin iyisi konuur:

Alp Xara Molat acamn

Yiit Kara Molat aam

Adardm tp maxtanma,

Devirdim diye vnme,

1240 r treen min acamn

Benim kahraman aam

derdm tp rnme.

Yktm diye sevinme.

Xara Molatt tumaz

Kara Molatn kardei

Xara saraatt Xara Xusxun

Kara sar atl Kara Kuzgun

Alp teen min polcamn,

Denen yiit benim

1245 Ar tna iderge kild.

Saf canna ulamaya geldi.

Ada ir ayn xala,

Baba yurdu sahipsiz kalr,

Andar aylan nanmass.

Oraya geri dnemezsin.

ne ir een xala,

Ana yurdun sahipsiz kalr,

ne urtna itpess.

Ana yurduna ulaamazsn.

1250 rtp-lerz pu irde!


di teenn istp alp,

Burada lp gidersin!
Han Mirgen, Kara Kuzgunun byle
sylediini duyup,

Xan Mirgen nandra:

Han Mirgen cevap verir:

Azp-lgen Xara Molatt alnnda,

lp giden Kara Molatn


karsna,

Parp, ooxta pu tlaast.


1255 rtp-lgen acan alnnda,

Gidip, syle bu dileini.


lp giden aann nnde,

Turp, sle pu xabarn,

Durup, syle bu haberi,

Xara Xusxun alp!

Kara Kuzgun yiit!

Xara Xusxun, alp kz,

Yiit Kara Kuzgun,

Xan Mirgenn saap irtken.

Han Mirgene vurdu.

1260 Xara Molatt irnde


Aya tabz ispeen

Kara Molatn yurdunda


Tokat sesini iitmeyen

274

Alp-axsz xalbad,

yi yiit kalmad.

rgek tabz ispeen

Erkek sesi duymayan

r-axsz ispeen

Yiidi iitmeyen

1265 Pu irdeg pray on,

Buradaki boy millet,

Nime pol pard tp,

Ne oluyor deyip,

Xarax salp krgenner.

Gz attlar.

Xara Xusxun, alp kz,

Kara Kuzgun yiit kii,

Xan Mirgenn xara paz

Han Mirgenin kara ba

1270 Xayda irde tst tp,

Nereye dt deyip,

k xaran znp krze,

ki gzn ovuturduunda grr ki,

Alp art Xan Mirgen

Pek gl Han Mirgen

Xara irn stnde

Kara yerin stnde

Alt aylan parp tstr.

Alt defa yuvarlanp dt.

1275 Xara irce azaan altap,

Kara yerden kalkp,

Xara Xusxunzar pas kile.

Kara Kuzguna doru gelir.

Xan Mirgen alpt

Han Mirgen yiidin

rtte xzl sray

Ateten kzl surat

lgen paara kipteltr,

rm ciere benzer,

1280 Xanna xzl sray

Kandan kzl surat

Xara paara kipteltr.

Kara ciere dner.

Xosti pas kilp, Xan Mirgen

Han Mirgen, yanna gelip,

Xara Xusxuna ooxtapa;

Kara Kuzguna der:

Paba sin aalaanda,

Baban seni savatrdnda

1285 Peer sin kilgez me?

Sen buraya gelecek misin?

ce sin srgende,

Anan seni gnderdiinde,

Minne sin tudst ma?

Sen benimle dvtn m?

Kilgen ol sin par,

Geldiin yol vardr,

Aylan nanca nimess.

Dnp gidecek deilsin.

1290 Xara Molat acan

Aan Kara Molatn

lgen olna krerz.

lecei yola gideceksin.

Azp-lgen sin srn

Senin lp giden ruhun

275

Ax ztt irne parza,

Ak zte ulatnda,

Xara Molat acaa

Kara Molat aana

1295 Xan Mirgenne izen rzn.

Han Mirgenden selam sylersin.

rtp-lgen sin srn

Senin lp geen ruhun

Xara ztt irne itse,

Kara zte ulatnda,

Xara Molat acaa

Aan Kara Molata

r art Xan Mirgenni

Pek gl Han Mirgenin

1300 zg izenn itrzn.

Selamn iletirsin.

Xoln xan tigrge kdrgen:

Elini ge kaldrd:

Kk pulutt stne,

Mavi bulutun stne,

Ax pulutt altna

Ak bulutun altna

Xan Mirgen xoln tzrgende,

Han Mirgen elini indirdiinde,

1305 Xara Xusxun xomzna tsken.

Kara Kuzgun omzuna dt.

Xan Mirgenn xolna

Han Mirgenin eliyle

lbes poz lgedeg,

lmez bedeni lr gibi

Aspas poz asxada.

Gemez bedeni geer gibiydi.

Aral maln srdrgen,

Maln davarn srdrd,

1310 lbetk onn aldran

Tm halkn aldrd

Xara Molatt irnde

Kara Molatn yurdunda

Xul-alc polatxan alptar,

Kul kle olan yiitler,

Xan Mirgen xazx xalanda,

Han Mirgen sa ktnda,

rnzp, oxsans turtr.

Sevinip ptler.

1315 Xan Mirgen kilgende,

Han Mirgen geldiinde,

Xzr xazran een

Ksr deve yiyen

Xr saall kir apsax

Kr sakall yal koca

Xaydar-xaydar rntr.

Epeyce mutlu olmu.

knc xazran ol, solp,

kinci dveyi de kesip,

1320 dk xazana txtap,

Kazana atp,

Xalx ona ooxtap tur:

Boy millete seslenir:

Pu tusxa itre mnda

Bu zamana kadar burada

Pir kizek it beem,

Bir para et yemedim,

276

Pr samnax zg mn speem.
1325 Srer dee asta astap,

Bir kak orba imedim.


Siz dahi ackp,

Suda suxsap rgezer.

Susayarak yaadnz.

Xara Molatt aral maln

Kara Molatn maln davarn

Amd, sop, er, xorxpin.

imdi, korkmadan kesip yerler.

An istp, xul polan alptar,

Onu iitip, kul kle yiitler,

1230 Aral maln rnsne sop,

Mal davar neeyle kesip,

Xazanda pzrp, mazrasalar.

Aceleyle piiriyorlar.

Pray ona tini lep

Tm halka eite pay edip

Azrap tur pu apsax.

Besleyip durmu bu ihtiyar.

Ax saall pu apsaxxa

Bu ak sakall kocaya

1235 Als pirbes kz ol.

Teekkr etmeyen kii yoktur.

Xalx on araznda ol tusta

O vakit boy millet arasnda

Xabar taraan pray irde:

Haber tm yurda yayld:

Xan Mirgenn xolna

Han Mirgenin elinden

Xara Xusxun l xalar.

Kara Kuzgun lecek.

1240 Xul-alc polan alptar,

Kul kle olan yiitler,

Xazanda ittern tasti,

Kazandaki etleri brakp,

Xan Mirgen sapxann kr turlar

Han Mirgenin kestiini grrler

Xara Molat xarndazox li,

Kara Molatn kardei gibi,

Xara Xusxun lzg tp,

Kara Kuzgun lecek deyip,

1245 Xarap turan lan on.

Halk kargyp durdu.

Xan Mirgen s pastra

Han Mirgen, yzne doru

Xara Xusxunn saap irtken.

Kara Kuzguna vurdu.

Xara Molatt irnde

Kara Molatn yurdunda

Aya tabz ispeen

Tokat sesi iitmeyen

1250 Alp pr dee xalbad.

Hibir yiit kalmad.

rgek tabz ispeen

Erkek sesi iitmeyen

r-klk xalbad.

Er yiit kalmad.

Apatan Xara talay

Akp duran Kara deniz

Ax azaa sara sablan.

Ak ovaya yayld.

277

1255 zp turan aastar,

Byyp duran aalar,

Tamrna ze sablp,

Kklerinden paralanp,

Ax azaa parp tskenner.

Ak ovaya yld.

Pazp retken xalx onnar,

Yryp giden halk boylar,

Xara irzer tdere tzp,

Kara yerde yuvarlanp,

1260 Xatap azaxxa turannar.

Birlikte ayaa kalktlar.

Trt tuyaxt aral mal,

Drt toynakl mal davar,

Xara talaya kire sablp,

Kara nehre girip,

Xat zs r xald.

Glkle yzverdi.

Xar abas tasxllara

Kar yamayan zirvelere

1265 Xar aap, porastal irtken.

Karlar doluverdi.

Pustalbas an sulara

Buzlanmadan akan sulara

Pus toldra pol parp,

Tamamen buzlar dolup,

Ax azaa sara sablan.

Ak ovaya kart.

Ayn knn xaran tuli,

Ayn ve gnein n kapatp,

1270 Tos knge tarabas

Dokuz gn gn boyunca dalmaz

Xoy tuban tur xalan.

Youn bir duman kaplad.

Ayna kn xatap sxxanda,

Ay ile gne beraber ktklarnda,

Xan Mirgen aylanp krze,

Han Mirgen dnp grr ki,

Xara Xusxunn xara paz,

Kara Kuzgunun kara ba,

1275 Ax azaa parp, tstir;

Ak ovaya dmtr;

Xara Xusxunn xara saraad,

Kara Kuzgunun kara sar at,

bek tnn szrne,

pek dizginini zerek,

Xazp tizerge timnen tur.

Kap gitmeye yelteniyor.

An krp, Xan Mirgen

Han Mirgen, bunu grp,

1280 Xara saratt xuzuruxta xapxan:

Kara sar at kuyrundan tuttu:

Artx kstg Xara Xusxun,

Pek gl olan Kara Kuzgunun,

Pu irde att rgez,

Burada atl yrsn,

Azp-lgen sin srni

lp giden ruhunu

Ax ztt rinde

Ak ztn yurdunda

1285 Xara aza rbezn,

Attan yaya gitmesin,

278

Altanp mngen ada-

Atlanp bindii atna

Xara sarratxa odr rzn.

Kara sar ata binsin.

Xuzurnna xaap alp,

Kuyruundan tutup,

albax tasxa apsra sapxan

Koca kayalara vurdu

1290 Xara saratt teerz

Kara sar atn derisi

Xan Mirgenn xolnda xalan,

Han Mirgenin elinde kald,

alaas id ax azaa tsken,

plak eti ak ovaya dt,

Xara Xusxun, eezne

Kara Kuzgun, sahibiyle

Xosti adp, l xalan.

Birlikte serilip, ld.

1295 Xan Mirgen altn sarnzar krze,

Han Mirgen altn sarna baktnda,

Xanna xzl igren ad,

Kandan kzl doru at,

Anda dk le pada turp,

Hl orada bal durup,

Xarax azn as tur.

Gzyan aktmaktadr.

Ad lap turann krp,

Atnn aladn grp,

1300 Xan Mirgen tarnp irtken.

Han Mirgen zld.

Xara ir ayxal sxxan.

Kara yer salland.

Xan Mirgen xarax salp krze,

Han Mirgen gz atp grdnde,

Aral snna azra

Yksek tepeyi aarak

Tos xulas sunn

Dokuz kula uzunluunda

1305 Xara pr azp odr.

Kara kurt ilerlemektedir.

Xan Mirgenge itkende,

Han Mirgene yaklatnda,

Pr kibne sara pasxan,

Kurt donundan syrld,

Alton srmez arazna atxan,

Altm rgs srtna dt,

lg srmez inne aylan

Elli rgs omzuna yayld

1310 Xs pala, xosti pas kilp,

Kz Han Mirgene gelip,

O xolna izen pirgen,

Sa eliyle selam verdi,

zere pazp, mind itrgen

Eie basp, selam verdi

Xan Mirgen izenne izen pirgen,

Han Mirgen selamna karlk verdi,

Mindzne mind itrgen

Esenliine esenlik diledi

1315 Xs pala ooxtap tur:


Xara Molatt tumaz,

Kz, konuuyor:
Kara Molatn kardei,

279

Tos xulas sunn

Tokuz kula boyunda

Xara pr kiptg rce

Kara kurt donuyla yaayan

Xara Marxa xs min polam.

Ben Kara Marha kzm.

1320 Min pu irde sxxanna peer,

Ben buradan ktmdan beri,

Tos l irtt.

Dokuz yl geti.

Altn kk kiptg

Altn guguk donlu

Alton smez artx ayalan,

Altm sihri iyi olan,

lg smez irtre ayalan,

Elli sihri stn olan,

1325 Aydas-kpt pletken

ok gl bilinen

Altn Xarx xst

Altn Harlh kz

Adap tlep min param.

Adyla araym.

Tos la itre

Dokuz yl geirerek

ir-albaxt stn

Usuz bucaksz yerin zerini

1330 it ibr r kildm,

Yedi defa dnp dolatm,

olna idp krbedm.

Yoluna varp grmedim.

Xara irn altn

Kara yerin altn

Alt aylandra r kildm.

Alt defa dolatm.

Altn Xarlx xst

Altn Harlh kzn

1335 ir altnda polann

Yer altnda olduunu

Alp pr dee plbine.

Hibir yiit bilmiyor.

An tlep rermn

Onu isteyip gittiimi

Altn Xarlx pl saltr.

Altn Harlh kz anlar.

Tizg ox irge krgen,

Tuza olmayan yere girdi,

1340 Tigrge sxxan tze,

Ge km ise,

Tigrde urttan ir ol.

Gkte yaad yurdu yoktur.

Altn Xarlxt tapxan polzam,

Altn Harlh bulduumda,

Xara Xusxun acama

Kara Kuzgun aama

Xat idnerge alarcxpn,

E yapmak iin getirecektim,

1345 Artx sanp, tudsxa krze,

Eer ok dnp, dvseydi,

Ar tnna iderckpn.

Saf canna ulaacaktm.

Srer k xarndas ayalann

Siz iki kardein

280

Sizngem min olox tusta.

O vakit farkna vardm.

Altn Xarlxt tlep,

Altn Harlh isteyip,

1350 Srerzer parara kilspeen.

Size gitmeye gelmedi.

Sax ol timde paran polzam,

Tam o zaman ulatmda,

Srern p sal kilerckpn.

Sizi balayp gelirdim.

Am daa sin tumacaa,

Senin kardein henz

Alt l tolbaanca,

Alt yl dolmadan,

1355 Atxa mnerge ayalbaan.

Ata binmek iin yaratlmad.

An ar tncaan,

Onun saf cann,

Andar parp, zer polam.

Oraya gidip, paralarm.

An axs siznzem,

Onun iyice farkna vardm ki

Adam urtn ayn xalzp,

Baba yurdunu sahipsiz brakp,

1360 nem urtn een it turz,

Ana yurdunu sahipsiz brakrsn,

Alp kz Xan Mirgen.

Yiit Han Mirgen.

Amd mn plp alp,

Han Mirgen imdi bunu bilip,

Altn Xarlx xst

Altn Harlh kzn

oln ollaspn, zn stespin,

Yolunu yollamam, izini srmem,

1365 Parbin saldm tumazar.

Kardeine gitmedim.

Pu irzer mazrap am ittm.

Buraya imdi acele ulatm.

Ar tnarna k acamn,

ki aamn saf ruhlarna

Xan Mirgen, sin ittrz.

Han Mirgen, sen ulatrrsn.

Xat alca Xara Xusxun acamn,

E alacan Kara Kuzgun aam,

1370 Xat aldrbin, drd.

E almayp, ldrdn.

Anda xyal it salanda,

Bylece felaketi getirdiinde,

Ar szmn istp al:

Saf szm iitiver:

as tusta min xoncam,

Gen yataki eim

azm prge pazlanm,

Bir yama bastm,

1375 Xanna xzl igren att,

Kandan kzl doru atl,

Xan Mirgen, sin polarz.

Han Mirgen sensin.

Ulu xuday xosxanm,

Ulu Tanrnn yazd,

als ayaan pirgen xoniim,

Deerli yaratlm misafirim,

281

Xan Mirgen sin polarz.


1380 Aarl min ooma

Han Mirgen sensin.


Benim kymetli szme

Amr pne kilspin,

yi tle raz oldum,

Artx sasna tor sapsa,

yi niyetle karlarsn,

Ar tna iderbn.

Saf canna ularm.

Amr pne xon salzabs,

yi tle e oluruz,

1385 Pste artx kz urtabas,

Bizden iyi insan yaamaz,

Pisser, xorxpin, alp kilbes,

Bizler korkmayan yiit deiliz,

Ayn-knni kstg alb,

Gecenin ve gndzn gl yiidi,

Xan Mirgen, sin polarz.

Sensin, Han Mirgen.

Xara sast kstig alp

Kt niyetli gl yiit

1390 Xara Marxa min polam.

Kara Marhaym ben.

ptg szme kilspin,

Doru szme gelirim,

rtre sanp, tor sapsa,

yi dnp karlarsan,

k acamn xaydi dirgez,

ki aam nasl ldrdysen,

dk min sin drem.

Ben de seni yle ldreceim.

1395 axslazp prk parzabs,

yi olup bir araya geliriz,

ir-albaxt stnde

Usuz bucaksz yerin stnde

onna artx ps urtirbs.

Halktan iyi biz yaarz.

ir stn i kstg alb

Yeryzndeki en gl yiit

Xan Mirgen, sin polaz.

Sen olursun Han Mirgen.

1400 Xara aynan i apa alb

Kara eytann en abuk yiidi

Xara Marxa min polam.

Ben, Kara Marhaym.

Anda psser ir stne

Burada, bizlere yer stnden

Alp kilbes xacan daa.

Hibir vakit yiit gelmez.

An istp, Xan Mirgen,

Han Mirgen, bunu iitip,

1405 Xara Marxan alnnzar

Kara Marhann karsna

Oylap parp, tura tsken.

abucak gelip, yaklat.

Alp kz ooxtap tur:

Yiit Han Mirgen konutu:

Xara pazm irge atxanca,

Kara bam yere der olsa da,

Xara Marxa xst albaspn.

Kara Marha kz almam.

282

1410 Alp pozm azp-lgence,

Yiit olan ben lp gitsem bile,

Xara Marxan alp, xonmaspn.

Kara Marhay alp, e yapmam.

r pozm irtp-lgence

Kendim lr gider olsam bile

Xara aynan ip itpespn.

Kara eytan e etmem.

Xan Mirgenne Xara Marxa xs,

Han Mirgen ile Kara Marha kz,

1415 Xolna sabara mananmin,

Birbirlerine vurmaya alp,

aa-pasta xabsxannar,

Yaka paa dvtler,

albax pilde tartzp,

plak belden ekiip,

abal xarbas pastaannar.

iddetli dve tututular.

arap, axs tuds polbin,

Blp, iyi dv olmad,

1420 arm kn irtrgenner.


ptep, axs tuds polbin,
k-s kn irtrgenner.

Yarm gn geirdiler.
arabuk, iyi dv olmad,
ki gn geirdiler.

iti knge iteler,

Sava, yedi gne ulayorlar,

irge-tasxa tspineler.

Daa taa dmyorlar.

1425 Tos knge iteler,

Dokuz gne yetiirler,

Tobrax-tasxa tspineler.

Taa topraa serilmiyorlar.

Tos knni paznda

Dokuz gn getiinde

Tuds ipti par sxxan.

Mcadele olduu gibi gitti.

Xara irn xaza teepeler,

Kara yeri eiyorlar,

1430 Xara palas irde sxa.

Kara balk yerden fkryor.

Kkbelig ott xodra teepeler,

Ter otunu krp koparrlar.

Kbr palas krel sxa.

Yumuak amur bronz olur.

Aylanp axxan an sularn,

Dnp, akan nehirleri,

Art irne tuli pazp,

Geni yerinden aha kalkp,

1435 Ax azaa sara asalar.

Ak ovaya doru boaltrlar.

Toptayp turan talarn,

Yuvarlanp duran dalar,

Tali teep, azaa ayalar.

Ap, ovaya yaylr.

Alp kz atlanp mngen adna

Han Mirgenin atlanp bindii atyla

Amr pastrca ir xalbindr.

Rahat gidecei yerde kalmad.

1440 r-axs izerlg adna

Erin iyisinin eyerli atyla

283

ptep pastrca ir ol mnda.

Rahata ilerleyecei yer yoktur.

Xan Mirgenne Xara Marxa

Han Mirgen ile Kara Marha

Xazr tudsatxan tusta,

iddetli sava olduu vakit,

Kz oona ooxtanp,

Kii szyle konuup,

1445 Mal nne kstep irtken:

Hayvan sesiyle kinedi:

Alp-klgm, Xan Mirgen,

Yiidin yiidi, Han Mirgen,

Alton smee min krdm,

Altm sihre ben girdim,

Azr past ayna min apara.

Boynuzlu eytan beni gtrr.

Ala xaraxxa lgence paza krbess.

Ala gznle lene dek grmezsin.

1450 r-klgm, Xan Mirgen,

Gl yiidim Han Mirgen,

lg smee min aldlar,

Beni elli sihre aldlar,

k mstg ayna alara

Sihri iki boynuzlu eytan yapyor

Min paza tlep tappass.

Beni isteyip bulamazsn.

An istp, Xan Mirgen


1455 At palaca altn sarnzar krze,

Han Mirgen bunu iitip,


At balanan altn sarna baktnda

Xanna xzl igren adn stnde

Kandan kzl dor atnn stnde

Azr mstg xara ayna odrp,

ifte boynuzlu kara eytan oturup,

Aral snna azra oylatt.

Yksek tepeden geip gitti.

Xanna xzl igren at,

Kandan kzl doru at,

1460 Alton smee aldrtarn,

Altm sihre aldn,

lg smee ibrtern plp,

Elli sihre dndrdn anlayp,

Altn sarnda pada turp,

Altn sarnda bal durup,

Xarax azna xarlx turtp.

Gz yana bouldu.

Amd an sasxa kirp,

imdi onu dnp,

1465 Xan Mirgen stnde xomzn xalan.

Han Mirgenin iinde elem belirdi.

Xul-alc alptar, mn krp,

Kul kle olan yiitler onu grp,

Xarax astarn zn turan.

Gzyalarn silindiler.

Xan Mirgenne Xara Marxa

Han Mirgen ile Kara Marha

Xatap tuds sxxannar.

Birlikte savatlar.

1470 Xara ir pizk li abdla,


Teerben li tartla.

Kara yer beik gibi titriyor,


Deirmen gibi ekiliyor.

284

Asxan xarax apxanca,

Ak gz kapanncaya,

apxan xarax asxanca,

Kapal gz alncaya dek,

Aral snn stnde

Yksek tepenin stnde

1475 Aran-ula ax sarat turd:

Ak sar aran ula at belirdi:

stne odran alb-

stne oturan yiidi-

zerne ti oray xzcax.

Kzcazn eyeriyle denk.

Alton srmesi arazna ayltr,

Altm rgs srtna dkld

lg srmez inne ipteltr.

Elli rgs omzuna yayld.

1480 Ax saratt axsn

Ak sar atn gemini

Aral snda toxtada tartp,

Yksek tepede ekip durdurup,

Xara Molatt irn

Kara Molatn yurdunu

bre snap krgleen.

Etrafa bakp gzetlemi.

Ax saraatta irzer tsken,

Ak sar attan indi,

1485 Xan Mirgenge ooxtap sxxan:

Han Mirgene konutu:

Altn Xarlx picen

Altn Harlh ablann

Aarl oon undudp,

Deerli szn unutup,

Altanp mngen adn,

Atlanp bindii atn

Ara-smee aldrtp,

Byk sihre uratp,

1490 Azr mstg ayna pird.

ifte boynuzlu eytana verdin.

lbek Altn Xarlx picen

Ulu Altn Harlh ablann

ptep ooxtaan oon

arabuk sylediklerini

l irnde undudp,

El yurdunda unutup,

zerlep mngen adn

Eyerleyip bindiin atn

1495 k mstg ayna pird.

ki boynuzlu eytana verdin.

Xara Molatt ipz,

Kara Molatn evdei,

Xara xlxt Xara Nincl,

Siyah giyimli Kara Nincil,

Png knde tuz idp,

Bugne ulap,

Oolax pala taap ald.

Erkek ocuunu buldu.

1500 Ol pala, Xara Moladox osxas,

O ocuk, Kara Molat gibi,

Xan stlg, Xara Moladox osxas,

Kan iici Kara Molat gibidir,

Xan Mirgen krze, xzcax,

Han Mirgen grdnde, kzcaz,

285

Xat xuyan xatanmin,

Dayankl zrhn kuanmad,

Timr xuya kispin kiltr,

Demir zrhn giymemitir,

1505 Xzl tor kgenegtg le.

Kzl ipek gmleini de.

Xat xuya xatanmin,

Dayankl zrhn giymedi,

Timr xuya kispin,

Demir zrhn giymedi,

Xann irge noa kildn?-

Kanl yurda neden geldin? -

Anna surd Xan Mirgen.

Diye sordu Han Mirgen.

1510 Xara Molatt palaz

Kara Molatn evlad

Azax altap pas r sxsa,

Ayaklanp geip gittiinde,

Alp ad adal parza,

Yiit ismini koyduunda,

Arli irn xrarn plp,

Gzel yurdu ykp yakacan


anlayp,

Xuyax kizerge mananmin kilgem.


1515 Ax talayn xaznda urtaan,

Zrh kuanmayla uratm.


Ak denizin kysnda yaayan,

Ax tasxl xri irde

Ak dan zirvesinde

Xadarana xan polan

Otlatana han oldu

Azraana pig polan

Besleyene bey oldu

Aran-ula ax pora att,

Aran-ula ak bora atl,

1520 Ax Xan pabal,

Babas Ak Han olan,

Altn Ar celg,

Anas Altn Ar olan,

Aran-ula ax saraatt

Aran-ula ak sar atl

Ay Ar xs min polarbn.

Ay Ar kzm ben.

ox kzn, Xan Mirgen,

Han Mirgen, az olan gcn,

1525 odaa salp, tuds r.

Ayaklarna verip, sava.

Par kzn, Xan Mirgen

Han Mirgen, tm gcn

Paza salp, tuds r.

Aklna devirip, sava.

Ay Ar xs paran soonda,

Ay Ar kz gittikten sonra,

Aya tabz tazlap irtken.

Yay sesi vzldam.

1530 Xara Molatt irnde

Kara Molatn yurdunda

Xarbastap tabspas xara tuban

Hi grnmeyen kara duman

Tos knge itre

Dokuz gne kadar

286

Toozlbas-parbasxa turbsxan.

Hi dalp yok olmad.

Tos knn paznda,

Dokuz gn getiinde,

1535 Xara tuban araan soonda,


Xan Mirgenne Xara Marxa krzeler,

Kara duman daldktan sonra,


Han Mirgen ile Kara Marha
grrler ki,

Artx kstg Ay Ar xst

Pek gl Ay Ar kzn

Xol xan polbindr,

Eli kanlanmamtr,

deg is polbindr,

Etei islenmemitir,

1540 Tos xrl,

Dokuz keli,

Tos kzn xuca itpes

Dokuz kiinin kuca yetmeyen

Xara xatt xara pazn

Kara zevcenin kara ban

Saay ze saap tastaptr.

Tamamen kopartr.

Xara Molatt irn

Kara Molatn yurdunu

1545 Ay Ar obra odala,

Ay Ar blgesini yakyor,

Xzl alnn ot kygse.

Kzl yalml ate yanar.

Xara Molatt irnde

Kara Molatn yurdunda

Udur tudnar alp oxta,

Karsnda direnen yiit


olmadnda

Udur rer aday sxpaanda,

Karsnda havlayan kpek


kmadnda,

1550 Xara talayn xaznda turan

Kara denizin kysnda duran

Xara xayan zgn

Kara kayann iini

Aza tartp, kire salan

Ap giriverdi

Xara xaya stne Ay Ar

Ay Ar, kara kayann iinden

Tos xara xst sara tartxan.

Dokuz kara kz dar ekti.

1555 Tos xara xst

Dokuz kara kzn

Ar tnn ze sapxan.

Saf canlarn yok etti.

knczn Xara xaya stne

kinci kez Kara kayann iinden

Tos sar xs sara tartp,

Dokuz kara kz dar karp,

Pastarn ze saap tastan.

Balarn kopard.

1560 znczn krp Xara xayaa,

nc kez Kara kayaya girip,

287

Tos xara alpt szrp,

Dokuz kara yiidi srkleyip,

Toolada sapxan pastarn.

Dokuzunun da ban kesti.

Trtnczn krp Xara xayaa,

Kara kayaya drdnc kez girip,

Tos sar alpt sarp,

Dokuz sar yiidi karp,

1565 Tnnarn st Ay Ar.


Xara xayan stnde alp oxta,

Ay Ar, canlarn ald.


Kara kayann iinde yiit
kalmaynca,

Xara xayan, xaap alp,

Kara kayay tutup,

Xara talaya kire silgen.

Kara denize frlatt.

Ay Arn xzl tor kgenee

Ay Arn kzl ipekten gmleine

1570 Ort-ara tartl xaltr.

Yrta paralaya aslr

Xzl tor slg xur

Kzl ipekten gzel kemeri

Alt irde zg xaltr.

Alt yerinden yrtlr.

Ay Ar Xara Molatt irnde

Ay Ar, Kara Molatn yurdunda

A nn salp irtken:

Ac szn sylemi:

1575 Xan Mirgen, alp-axs.

Yiidin iyisi Han Mirgen.

Xara Molatt oray ool

Kara Molatn kk evlad

Png knde pazp pastad.

Bugn saldrmaya balad.

Palan adn adirlar.

ocuun adn koyuyorlar.

Paspin xalzam, oray polar:

Gitmezsem, ge olur:

1580 Prayzbs mnda lerbs.

Hepimiz burada lrz.

Pdi ooxtanp, Ay Ar xs

Byle syleyip Ay Ar kz

Xara Molatt, urtna krgen

Kara Molatn yurduna girdi

Ay Ar oray palan

Ay Ar, kk ocuu

Ara urtta sara srteen.

Uzak yurttan dar kard.

1590 aa-pasta xabzp,

Yaka paa kapp,

albax pilde tartzp,

Geni bellerinden ekiip,

az oray oolaxna

Ya kk olanla

Xarbas-tuds sxxannar.

Kavga dv ktlar.

An krp, Xan Mirgenni

Onu grp, Han Mirgene

1595 Aii kre, aynaz tuta.

Ac saplanr, kendini kaybeder.

288

Par-ox kzn pasxa sala,

Tm gcn aklna devirir,

ox kzn odaa sala.

Az olan gcn ayana salar.

Paran kzn p,

Tm gcn toplayp,

Xara Marxa xst,

Kara Marha kz,

1600 Xaap, tastira itken.

Tutup, talara atm.

Ar kz albina,

Saf gc yetmez,

Albax saa itpine.

Gc ulamaz.

Xara Marxa ooxtana:

Kara Marha konuur:

Ar kzzn albaanda,

Saf gcn almadnda,

1605 lbek saa itpeende,

Ulu gcn toplamadnda,

Xonca irm polbin,

Evleneceim eim olmazsn,

Xay pararz, Xan Mirgen.

Nereye gidersin, Han Mirgen.

Xara Molatt irnde

Kara Molatn yurdunda

Xara irge adarn

Kara yere yatarm

1610 Xan Mirgen amd plne.

Han Mirgen imdi anlar.

Xul-alc polan on,

Kul-kle olan halk,

Xan Mirgenge anp,

Han Mirgene yalvarp,

Xarax azn s turan.

Gz yan sildi.

Xara Molatt irnde

Kara Molatn yurdunda

1615 Xarasx polp kinetn,

Birdenbire gece olup,

Xazr xuyun oynap irtken.

iddetli bir frtna balad.

Ulu il krp,

Kuvvetli bir rzgr gelip,

sken aastar irge sablan.

Bymekte olan aalar yerlere


serildi.

Xarax salp krzeler,


1620 Xara pulutt stnde,

Gz atp baktklarnda,
Kara bulutun stnde,

Ax pulutt altnda

Ak bulutun altnda

Altn kk uux kile.

Altn guguk uup gelir.

Xara Molatt irn

Kara Molatn yurdunu

Altn kk xus

Altn guguk ku

1625 s xati ibre uuxxan.

defa dnp utu.

289

Xan Mirgenn krp,

Han Mirgeni grp,

Kz tlne ooxtana,

nsan diliyle konuur:

Xus nine tapsapa:

Ku sesiyle ter:

Al tumam, Xan Mirgen,

Budala kardeim, Han Mirgen,

1630 Ada urtnda ooxtaan oomn

Baba yurdunda konutuklarm

Xaydi undut salp,

Nasl unutup,

Xanna xzl igren adn,

Kandan kzl doru atn,

Ara smee aldrtp,

Tm sihirlere kaptrp,

Azr mstg ayna mnd.

ifte boynuzlu eytan bindi.

1635 ptep ooxtaan szmn

Sylediklerimi hemen

Xaydi tabrax undudp,

Nasl unutup,

Xanna xzl igren adn

Kandan kzl doru atna

k mstg ayna mne.

ki boynuzlu eytan biner.

An srp iderge

Onu srp ulatrmaya

1640 Am daa nime ayalbaan.

Hi kimse yaratlmamtr.

An soona min krem.

Ondan sonra ben ularm.

Altn Xarlx xs,

Altn Harlh kz,

irge abs ts kilp,

Yere inip,

Xan Mirgenge ooxtapa:

Han Mirgene konuuyor:

1645 Ayas kn sal kild,

Souk gn balad,

Axs adna pir.

Azn atna ver.

Axsn Xan Mirgen adna pirgen:

Han Mirgen azn atna verdi:

Xayax polp, kinetn

Birdenbire ya olup,

stnzer nime-de irte xalan.

ine her ey girdi.

1650 Xan Mirgen am to irn

Han Mirgen imdi, donmu topra

Tomxxa kire pasxan.

Yararak girdi.

rg irn Xan Mirgen

Han Mirgen erimi yerden,

dekke itre pas sxxan.

Da eteine kadar kt.

Mn krp, Xara Marxa

Kara Marha, bunu grp

1655 Altn Xarlxxa xsxra:


Tos l sin tlep tapaam

Altn Harlha barr:


Dokuz yl boyunca seni bulmak

290

istedim
Tapxan polzam, Xara Xusxun acama

Bulmu olsaydm, Kara Kuzgun


aama

Ar ksne al pirerckpn.

Saf kuvvetle alacaktm.

Alay ba ar tna iderckpn

Yoksa saf canna m ulaacaktm

1670 Xan Mirgenn dp salzam,

Han Mirgeni ap getiimde,

Ar tna iderge param.

Saf canna ulaacam.

An isken Xan Mirgen,

Bunu duyan Han Mirgen,

Xara Marxan irde kdrp,

Kara Marhay yerden kaldrp

Ar tnn sara sapxan.

Saf cann kard.

1675 Altn Xarlx xs

Altn Harlh kz

Xan tigrn altnca

Gn alt boyunca

Xzl igren att soona krgen.

Kzl doru atn ardna girdi.

Ay Ar xs Xara Mollatt

Ay Ar kz, Kara Molatn

Oray palazn dre saptr.

Kk olunu ldrmtr.

1680 Xara Mollatt irn

Kara Molatn yurdunu

Xaarta xra saptrlar.

Tamamen bozkra evirirler.

Xan Mirgenge Ay Ar xs,

Ay Ar kz, Han Mirgenin

Xostap kilp, xoln tutxan,

Yanna gelip, elini tuttu,

zere pazp, izen pirgen.

Eyere basp, selam verdi.

1685 Aral sna sp,

Yksek tepeye kp,

Xul-alc ona ax pirgenner:

Kul kle olan halka nasihat verdiler:

Xayda kilgen irlerzer,

Yurdunuza nereden geldiyseniz,

Aral mallar srne,

Mal davarn srerek,

lbetk onnar alna,

Tm halkn alarak,

1690 Aylanp, nanp odrar.

Dnp, geri gelip yaayn.

Xalx on, tze, mn istp,

Boy millet, ise, bunu iitip,

Xan Mirgenn t alstaan,

Han Mirgeni oka vd,

Aral mallarn srne,

Maln davarn srerek,

Ara urtsar nan sxxan.

Uzak yurduna dndrd.

1695 Xara toraatt alp kz,

Kara doru atl yiit kii,

291

Xan Mirgenge izen pirp,

Han Mirgene selam verip,

reene paznp, oxsanp ald

Yreine basp, pt.

Pr iney, pas kilp,

Bir nine gelip,

Xarax azn znp,

Gzyan silip,

1700 Moynnna xucaxtanp, oxsand.

Kucaklayp, pt.

Xan Mirgen am na tanp ald

Han Mirgen imdi tand

Pabaz Xara Xann,

Babas Kara Han,

Xara Tarax icezn.

Anas Kara Tarah.

Ara maln srep,

Mal davar srkleyip,

1705 lbetki onn ine urtxa aparar.

Tm halk ana yurduna dner.

Amr-xazx polzarstar,

Salkl olurlar,

Ada urtna aylanzam,

Baba yurduna dndmde,

Andada ooxtazarbstar.

Oralarda konuuruz.

zen-xazx polzarstar,

Esen ve salkl oluruz,

1710 bzer ibr kilzem,

Eve dnp geldiimde,

ptg ooxt ooxtazarbs, - tp,

Doru drst konuuruz, - deyip,

Xan Mirgen paba-cene anmcoxtasxan,

Han Mirgen baba anasna veda etti,

Tos xati oxsanp alan.

Dokuz defa pt.

Xara Xan maln srp sxxan,

Kara Han hayvanlarn sryp


kt,

1715 lbetk onn apar sxxan,

Tm halkn alp getirdi,

Ay Ar, ax saraatxa atlanp,

Ay Ar, ak sar ata binip,

Aral snn stnde turp,

Yksek tepenin stnde durup,

Xanna xzl igren at soona,

Kandan kzl doru atn ardna,

Xamc saabzp, kr sxxan.

Kam aklatp, gitti.

1720 Xara Molatt altn sarnda

Kara Molatn altn sarndaki

Xara Toraadna, pas kilp,

Kara doru atna binip

Xan Mirgen mnerge itken.

Han Mirgen ata bindi.

Xan Mirgen xoln izerge salanda,

Han Mirgen elini eyere koyduunda,

Xara toraatt pil sna,

Kara doru atn sars zedelendi,

1725 O xoln kdrp, alp kz

Han Mirgen, sa elini gtrp,

292

dre sapt pu att.

Bu at ldrd.

Aral snda Xan Mirgen,

Han Mirgen, yksek zirvede

Alt salaal, parbax prlg

Alt parmakl, parmak yaprakl

Pay xazn xodra tartp,

Birok ak aac paralayp,

1730 Azr xamc idnp.

ifte kam vurup.

Pozna xamc sabnan.

At kamlad.

Ax saraatt Ay Arn oln krze.

Ak sar atl Ay Arn yolunu


grdnde

Aln aza tsken irde

n ayann bast yerde

Ax alnn ot ky tur.

Ak yalml ate alevlenir.

1735 Kizn aza tsken irde

Arka ayann bast yerde

Kk alnn ot ky tur.

Mavi yalml ate alevlenir.

aza paratxan Xan Mirgenge

Yaya giden Han Mirgene

Krbes sas krpe:

Gelmeyen fikir aklna der:

Al pozmn n,

Budalalmdan dolay,

1740 Altanp mngen igren adm

Atlanp bindiim doru atm

Aymax irnde oba kre.

El yurdunda kederlenir.

r pozm irtre sanan n,

Kendimi yiit sandmdan

zerlep mngen igren adm

Eyerleyip bindiim atm

l irnde iree kre.

El yurdunda strap eker.

1745 Xayran xzl igren adm

Gzel kzl doru atm

e dne knn krpe.

ne deliinden gnei gryor.

Altn kk kiptg Altn Xarlx

Altn guguk donlu Altn Harlh

Xan tigrece ucux paradp,

Gkyz boyunca uup,

Xomznp, lap tartp.

zlp alayp.

1750 Xara az tsken irlerde

Gzyann dt yerlerde

Kizek kller tur xaltr.

Yer yer gller olutu.

Altn Xarlxt xanadna,

Altn Harlh, kanadndan

Atrp, mnda g tstp.

Vurulup, kanadndan ty dp.

An krp, Xan Mirgenni

Bunu grp, Han Mirgenin

1755 Pusta xat ree talala.

Buzdan kat yrei zlr.

293

Tasta xat ree talala.

Tatan kat yrei paralanr.

Xomznmas poz xomzna,

zlmeyen Han Mirgen zlr,

Ilabas poz lapa:

Alamayan Han Mirgen alar:

Xayran Altn Xarlx picem

Gzel Altn Harlh ablam

1760 Min n ireelene,

Benim iin ac ekiyor,

Xacan krem an paza?

Onu bir daha ne zaman grrm?

Xara irn xaza teep,

Kara yeri eeleyip,

Xara aza oylap sxxan.

Kt emri alp kt.

Ax poro sken azlarca

Ak iein byd ovalarda

1765 Oylap, Xan Mirgen

Gidip, Han Mirgen

Ax cbek li tartla.

Ak ipek gibi ekilir.

Kk poro sken azlarca

Mavi iein byd ovalarda

Kk bek li slne.

Mavi ipek gibi boy atar.

Xan Mirgenni, teep, oylaann

Han Mirgenin, varp, gittiini

1770 ir stn alptar,

Yeryznn yiitleri

ir altnda xara aynalar

Yer altndaki kara eytanlarn

Prayz pr xalca poltr.

Hepsi birden kald.

Xaydi daa oylaza, Xan Mirgen

Han Mirgen nasl dnse de

Altn kk kiptg Altn Xarlxt,

Altn guguk donlu Altn Harlh,

1775 Ax saraatt Ay Arn

Ak sar atl Ay Ar

Ala xaraxxa kr tappina.

Ala gzle grr.

Ax saraatt Ay Ar xst

Ak sar atl Ay Ar kzn

Pastr paran ollarnda

Gittii yollarda

Parbax past ottar se.

Parmak bal otlar byr.

1780 ortr paran ollarnda

Koturup gittii yollarda

axayaxtar ayxal tura.

iekler sallanr.

aya teep, oylaan irlernde

Ykp getii yerlerde

aym kller ayxal tura

Blk prk gller titrer

Oya teep, oylaan irlernde

Delip getii yerlerde

1785 Oym kller pdp xaltr.

Delik deik gller olutu.

Toptayp turan talarn

Yuvarlanp duran dalar

294

Tali teep, oylaptr ax saraat.

Ak sar at tepip, koturur.

Ot sken azlarn

Ot yetien ovalarn

Ooda teep, oylap partr.

Ykp, datp geer.

1790 Xara aza Xan Mirgen

Kara fermanl Han Mirgen

Tos xra asxanda,

Dokuz tarla atnda,

Tos ulat kizp, krze,

Dokuz nehir geip, grr ki,

Ax saraatt Ay Ar mnda

Ak sar atl Ay Ar burada

Xara alpt tnna ittr.

Kara yiidin canna ular.

1795 Altn kk kiptg Altn Xarlxt

Altn guguk donlu Altn Harlhn

gn tzre attr Xara alp

Tyn koparr Kara yiit

Altn Xarlxt tzre atp,

Altn Harlh drp,

An xat idnerge xadartp.

Onu e edinmek iin bekledi.

An plp,Ay Ar xs

Ay Ar kz bunu anlayp,

1800 Xara alpt dp sal partr.

Kara yiidi geip atverir.

Xara alpt drp, Ay Ar,

Ay Ar Kara yiidi ldrp,

Altanp mngen adna odrp,

Atlayp bindii atna oturup,

Pu irden xamc saap, oylattr.

Buradan kam aklatp, ilerler.

An krp, Xan Mirgen maxtapa:

Han Mirgen, onu grp ver:

1805 Alp ayalp sse pu irde,

Burada yiit yaratlp yetitiinde,

Ay Ar osxas polzn,

Ay Ar kz gibi olsun,

Xanna xzl igrenni oln

Kandan kzl doru atnn yolunu

Xara rni stnde krp,

Kara yerin stnde grp,

Xan Mirgen xarax azna xarla,

Han Mirgen gz yana boulur,

1810 Xarx suuna purluxa.

Gz suyuna gark olur.

Xanna xzl igren adn

Kandan kzl doru atnn

Trt aza tsken irde

Drt ayann bast yerde

Xzl xan, ap, tur xaltr.

Kzl kan akp durur.

Adna anp, Xan Mirgen

Han Mirgen atna acyp

1815 Azr mstg aynaa tarna

atal boynuzlu eytana sinirlenir

kpelen paratxan Xan Mirgen

Buna fkelenen Han Mirgen

Alnnda turan ax tasxllarn,

nnde duran ak dalar,

295

Ax xarta li, azp tur.

Ak doan gibi geer.

Kiderk turan kk tasxllarn,

Ardnda kalan mavi dalar,

1820 Kk xarta li, irtp tur.

Mavi doan gibi, aar.

Ax saraatt Ay Ar xst

Ak sar atl Ay Ar kzn

Oylat paran oln ollasa.

Geip gittii yolundan ilerler.

Pu irge idp, Xan Mirgen krze,

Han Mirgen buraya gidip grr ki,

Tos talay prkken poltr,

Dokuz nehir birikmitir,

1825 Tos tasxl tumzux sastr.

Dokuz ky ortaya kmtr.

Xan Mirgen ibre krze,

Han Mirgen dnp grdnde,

Ax azn ortznda

Ak ovann ortasnda

Altn Xarlx g tzre

Altn Harlhn tyleri kopmu

Sol xanadna atrtr.

Sol kanadndan vurulmutur.

1830 Tos tasxl tznde,

Dokuz dan ortasnda

Tos talayn xaznda,

Dokuz nehrin kysnda,

Alton srmez araa aylan,

Altm rgs srtna den,

lg srmez inne aylan

Elli rgs omzuna yaylan

Xara Tana xs palan

Kara Tana kz

1835 Ax saraatt Ay Ar drtr.

Ak sar atl Ay Ar ldrmtr.

Az-lgen Xara Tana xs

lp giden Kara Tana kz

Alton smez artx ayalan,

Altm sihri iyi yapan,

lg smezn irtre plgen

Elli sihri iyi bilinen

Xara sast, xan stlg poltr.

Kt niyetli, kan iicidir.

1840 Tasxl stnde odrp,

Dan stnde oturup,

Altn kk kiptg Altn Xarlxt

Altn guguk donlu Altn Harlhn

Xanadn soanna s atp,

Kanadn kesip,

Xara Nol tumazna

Kardei Kara Nola

Al pirerge itken poltr.

Vermitir.

1845 Uxta tabrax uuxatxan

Oktan da hzl uan

Altn kk kiptg Altn Xarlxta

Altn guguk donlu Altn Harlh

Pr g tzre at xaltr.

Vurarak tylerini koparmtr.

An plg, Ay Ar xs

Ay Ar kz bunu anlayp,

296

Xara Tanana pu irde tudstr.


1850 Xara Tanan ar kz albin,

Burada Kara Tana ile savamtr.


Kara Tanann saf gc yetmez,

Albax saa itpin.

Gc yetimez.

Pu irde azp-l xaltr.

Burada lp kalmtr.

Xara Tanan tumaz Xara Nol

Kara Tanann kardei Kara Nol

Puox irzer kilgen poltr

Buraya doru

1855 Altn Xarlxt al parara.

Altn Harlh almak iin

Xara Noln ar tnna

Kara Noln saf canna

Ay Ar xs mnda ittr.

Ay Ar kz burada ular.

Xan Mirgen snap krze,

Han Mirgen gerekten grr ki,

Xanna xzl igren ad

Kandan kzl doru at

1860 Tos tasxln stnde,

Dokuz dan stnde,

Azax alp, kilg turtr.

Ayaklanp, kar gelir.

Trt azaana axxan xan

Drt ayandan akan kan

Xoyp xaltr trt irde.

Drt tarafa aktr.

Xanna xzl igren ad

Kandan kzl doru at

1865 Tos tasxlda lap turtr.

Dokuz zirvede alar.

Ala xaraana axxan as,

Ala gzlerinden akan ya,

An ulat polp,

Irmak olup,

Xara talaya xozlltr.

Kara nehre karr.

Xanna xzl igren ad,

Kandan kzl doru at,

1870 Tos tasxlda tbn inp,

Dokuz zirveden aa indirip,

An suda su str,

Akan sudan iirir,

Azr msg xara ayna

ifte boynuzlu kara eytan

Azr xamczn kdrp saptr.

atall kamsn gtrp vurur.

Azax pazp oylaan irde

Ayan basp gittii yerde

1875 Ar xan saalap xaltr.

Saf kan alar olur.

Altn kk kiptg Altn Xarlx,

Altn guguk donlu Altn Harlh,

olna ollazp, zne stezp,

Yolunda ilerleyip, izini takip edip,

igren att soona krtr.

Doru ata yetiti.

An oln drbeske

Onun yolunu kaybetmemek iin,

297

1880 Ay Ar mnda xamc saptr.

Ay Ar burada kamlar.

Xara Tana atxan gn

Kara Tanann kopard ty

zepke suxt Xan Mirgen:

Han Mirgen cebine koydu:

Altn Xarlx piceme toassam,

Altn Harlh ablamla


grtmde,

ng pirem, - kirek tee polar.


1885 Par-ox kzn pasxa salp,

Ty vermem gerekir.
Tm gcn aklna verip,

ox kzn odaa salp,

Az olan ayaklarna salp,

ol xzrp oylaza daa,

Yolu ksaltp ilerlese de,

Xanna xzl igren atxa,

Kandan kzl doru ata,

Ax saraatt Ay Ar xsxa

Ak sar atl Ay Ar kza

1890 ider pr dee ox poltr.

Henz ulaamamtr.

Xanna xzl igren atna

Kandan kzl doru atla

Ax saratt oln krze,

Ak sar atn yolunu grse de,

Xat tuyax palastar,

Sert toynann amurlar,

Xacanaox xurup, xatp partr.

Devaml kuruyup, sertleir.

1895 Kstg attar pasxan ottar,

Kuvvetli atlarn bast otlar,

Knge xurup, saran xaltr.

Gnete kuruyup sararr.

ay itkenn Xan Mirgen

Han Mirgen yazn geldiini

Xamax tirne sizn tur.

Alnndaki terden anlar

arnna xro sapxanda,

Omzuna kra dtnde,

1900 Xsx itkenn plp tur.

Kn geldiini anlar.

An sun kr sald, -

Akan sular grd, -

Su zerge toxti tst.

Su imeye duruverdi.

Suda pozn krnze,

Suda kendisini grdnde,

Xat id xayl tstr,

Sert vcudu eridi,

1905 Xat skke aylan partr.

Kuvvetli kemiklere dnt.

To skke aylan partr.

Kat kemiklere dnt.

To id torl tstr,

Salam etleri ukurlat,

To skke aylan partr.

Kat kemiklere dnt.

k nan sg ras tur,

ki tarafndaki kemikleri takrdad,

298

1910 k xarax oymaanda xus

Ku iki gznn boluunda,

Uya salnar pol partr.

Yuva yapabilir.

Xuranp sxxan tor xur

Kuand ipek kemerini

irce szrlerge it partr.

Yer boyunca srkler.

Ar kz spattr,

Saf gc kmaktadr,

1915 Alp klkz polara ittr.

Yiit gl kaybolmaktadr

lbek kz irtpettr,

Ulu gc geicidir,

r klkz polara ittr.

Er gl yitmektedir.

An krp, Xan Mirgen alp,

Yiit Han Mirgen bunu grp,

Apatxan an sun,

Akp duran nehri,

1920 Tos xati tnanp sken.

Dokuz defa dinlenerek iti.

Astan xarnn tosxrd,

Ackan karnn doyurdu

Aran pozn simrtt.

Zayf bedenini semirtti.

Su xaznda odrp,

Su kenarnda oturtup,

Suna unnp, aynd.

Suyla ykanp, temizlendi.

1925 obalan poz tnanara

Acl bedenini dinlendirmek iin

albax tasxa odrd.

Koca taa oturdu.

Xamax tir sooalaxta,

Alnndaki ter kuruduunda,

Xaybanp kr sald:

Etrafna bakt:

Su xastada poznzar

Suyun kenarnda kendisine doru,

1930 Sar xuyaxt alp kile.

Sar zrhl bir yiit gelir.

Eek saal inne tstr,

ene sakal omzuna der,

Naax saal arnn aptr.

Yanandaki sakal omzuna ular.

Xosti altap, xoln tutxan,

Yanna yaklap, elini tuttu,

zere pazp, izen itrgen.

Eyere basp selam verdi.

1935 Alp kz Xan Mirgenge

Sonra yiit Han Mirgene

Ana oon ooxtap tur:

Szn sylemi:

Xara toraatt Xara Xann palaz

Kara doru atl Kara Hann evlad

Xanna xzl igren att

Kandan kzl doru atl

Xan Mirgen sin polarz.

Han Mirgen sensin.

1940 Xan Mirgen, an istp,

Han Mirgen, bunu iitip,

299

Alpta pdi surad:

Yiide yle sordu:

Admn min adapatxan,

Bana admla hitap eden,

Alp kz, xaydaz?

Yiit kii, neredensin?

Ad-sola kem polar?

Adn sann nedir?

1945 Noo xann tlz?

Hangi hann soyundansn?

Noo kzn palazzn?

Kimin evladsn?

Xayda irde urt-sulz?

Nerede yaamaktasn?

Sar xuyaxt alp nandra:

Sar zrhl yiit cevap verir:

Min urtm mndox polar,

Benim yurdum buralardr,

1950 Min polarbn su eez,

Ben su iyesi olan

Sar xuyaxt Sar Tamcl.

Sar zrhl Sar Tamclm.

Sinne min pu irde

Ben senden burada

Ar ks salzara,

Saf g gstermeye,

lbek ks snazara kildm.

Ulu gcm denemeye geldim.

1955 rg tusta, mn alnnda,

Eskiden bunun stnde,

Altn Xan teen aan

Altn Han denen beyin

Ar tnna mndox itkem.

Saf canna byle ulatm.

Sin tna am iderbn.

Senin canna imdi ularm.

Sar Tamcln Xan Mirgen,

Han Mirgen, Sar Tamcl

1960 aa-pasta xaap, ooxtana:

Yaka paa tutup, konuur:

Ar kzm sxxanda, xadarp ald.

Saf gcm ktnda, bekledin.

Ar kzm sxpaan polza,

Saf gcm kmayal

it knne irtrbin,

Yedi gn gemedi.

iderckpn tna.

Canna ulatm.

1965 lbek kzm toozld.

Ulu gcm tkendi.

lbek kzm polan polza,

Ulu gcm olsayd,

Tos knne irtrbin,

Dokuz gn gemeden,

Tn ze tudarcxpn.

Cann yok edecektim.

Xan Mirgenne su eez

Han Mirgen ile su iyesi

1970 aa-past xabs turlar,


abal xarbas sxtlar.

Yaka paa dvrler,


Kt bir eklide kaptlar.

300

Tous kn irtken soonda,

Dokuz gn getikten sonra,

Xan Mirgen pln turza.

Han Mirgen farkna varr ki.

Xarbasatxan alb

Dvmekte olan yiidin

1975 Xabra sgn xazi tuta,

Kaburga kemiini tutar,

Oorka sgn oya tuta.

Omurgasndan ekitirir.

lbes poz lgedeg,

lmezken lr gibi olur,

Aspas poz asxada.

Gemezken geer gibi olur.

Saz krse, Sar Tamclna,

Aklna geldike, Sar Tamcla,

1980 Sren kilp, tudsa.

Direnip, onunla dvr.

Saz sxsa, Xan Mirgen,

Han Mirgenin aklndan ktnda,

Xap li szrtp, soxtra.

uval gibi bkp, dvr.

Xat kirek urunatxanda,

Dv srasnda sertlik gerekir,

Xazr xuyun krp irtken,

iddetli bir kasrga balad,

1985 Xat il oylap paran.

Kuvvetli bir rzgr etraf sallad.

Xan tigr xarasxlanp irtken.

Gkyz karard.

k xanatt kleen

ki kanadnn grlts

k xulaxt tundran.

ki kula sar etti.

Ax pulutt altnda,

Ak bulutun altnda,

1990 Kk pulutt stnde

Mavi bulutun stnde

Altn kk kiptg Altn Xarlx

Altn guguk donlu Altn Harlh

Alptarzar kilgen poltr.

Yiitlere gelmektedir.

Altn Xarlxt xarax az,

Altn Harlhn gzya,

Namr polp, irzer apa.

Yamur olup topraa der.

1995 Tudsatxan k alpt


s xati ibre uuxxan,

Dvmekte olan iki yiidin


stlerinde defa doland,

irge abs ts kilp,

Topraa konup,

Xan Mirgenge ooxtapa:

Han Mirgene konuur:

rkem-tumam, Xan Mirgen,

Kymetli kardeim Han Mirgen,

2000 lbek kz itpezn plp,

Ulu gcnn yetmediini anlayp,

Tos tln ol sarina

Dokuz neslin yanndan

Tabrax nandra aylandm.

abucak geri dndm.

301

Xanna xzl igren adn

Kandan kzl doru atn

k xaraxna kr xalatxam.

ki gzmle grdm.

2005 Paza idermn plbinem

Ancak ulaacam bilmiyorum.

k xanadm glerin

ki kanadmdaki tylerimin

Tooza toolat parirlar.

Tamamam kopmutur.

Ax saraatt Ay Ar

Ak sar atl Ay Ar

Adn alsxan srse.

Atn tek bana srer.

2010 Aarl tumam, axs as.

Sevgili kardeim azn a.

Xan Mirgen, axsn azp, krze,

Han Mirgen, azn atn grr ki,

Ax xast ax nmrxazn

Ak kazn ak yumurtasn

Altn Xarlx picez

Altn Harlh ablas

Ann axsna kire tzre.

Azna sokar.

2015 Xan Mirgenni axsnda

Han Mirgenin aznda

Ax xast ax nmrxaz,

Ak kazn ak yumurtas

Xayax polp xaylp,

Ya gibi kayp,

Xarna siip, irt paran.

Midesine inip, eridi.

Xan Mirgen, ks krp,

Han Mirgen, glenip,

2020 Xara irn xazi tepken,

Kara yeri eeleyip, datt.

To irn tomxxa patra,

Donmu topra yumruklayarak,

gr irn ideke pasxan.

Yamru yumru toprakta ilerledi.

Saa xozlan Xan Mirgen

Savaa katlan Han Mirgen

Sar xuyaxt Sar Tamcln

Sar zrhl Sar Tamcl

2025 Xara irn stnde

Kara yerin stnde

ns tbn t par kile,

Aa doru yuvarlar,

Ta oar tstep re.

Don eteine doru yrr

Xara irde silktire,

Kara topra titretir,

Xalan tnn ze sapxan.

Canndan geri kalann yok etti.

2030 Altn Xarlx, mn krp,


Xan Mirgenn s ibrgen,

Altn Harlh, bunu grp,


Han Mirgenin etrafnda kez
dnd,

Xanna xzl igren att

Kandan kzl doru attan

302

Ay soona ana krgen, -

Daha sonra indi,-

Xanat kleen istl xalan.

Kanat sesleri iitildi.

2035 Xan Mirgen, an istp,

Han Mirgen, bu sesleri duyup,

Xsxr kilp, pozna

Barp, atnn sa butuna

Xamc sapxan o putxa.

Kamy aklatt.

Xan Mirgen oylap paratsa,

Han Mirgen ileri atlp gittiinde,

Altn Xarlxt xuzuriina

Altn Harlhn kuyruundan

2040 Pr g tzre attrlar.

Bir ty der.

An alp, Xan Mirgen

Han Mirgen ty alp,

O zebne suxxan.

Sa cebine koydu.

Anna rax imes irde

Ondan uzak olmayan bir yerde

Aydas tuds polan poltr.

Kavga dv olur.

2045 Ay Ar xolna

Ay Arn elinden

Xs palaz azp-ltr.

Kz ocuu lr.

Azp-lgen xs palan

lp giden kz ocuunun

Ad-solaz poltr

Ad san vard

Xara toraatt Sar Ninc.

Kara doru atl Sar Ninci

2050 Xara sasna xadarp,

Kt niyetle bekleyip,

Altn Xarlxt xuzurinna

Altn Harlhn kuyruundan

Pr g tzre at xaltr.

Bir ty kopartr.

An n Ay Ar xs

Ay Ar kz bu yzden

Sar Nincn tnn str.

Sar Nincinin cann ald.

2055 Altanp mngen xara toraadn

Atlanp bindii kara doru atn

drp, xrindatastaptr.

ldrp, tarlada brakmtr.

An krp, Xan Mirgen

Han Mirgen bunu grp,

Annzar arap, oylad.

Oraya doru atlarak gitti.

Alp poz krbsse,

Yiit, kendisi grmediinde

2060 Xzl porol az ortznda

Kzl iekli ovann ortasnda

Ax saraatt Ay Ar xst

Ak sar atl Ay Ar kz

ir altnda ayna irne

Yerin altndaki eytan ininden

Alton xarmaxna xaptrtrlar.

Altm oltayla ekerler.

303

Knng irn stine


2065 iton timr xarmaxna,

Gneli yerin stnden


Yetmi demir oltayla,

Ara-smee alp,

Byk sihri alp,

Xan tigrge tarttrlar.

Ge doru ekerler.

Ay Ar xst pu irde

Burada Ay Ar kzn

Ar kz albindr,

Saf gc alnmtr,

2070 lbek kz itpindr.

Ulu gc yetmemitir.

Alton timr xarmaxt

Altm demir oltann

Ots xarmaan ze teptr.

Otuzunu ste iter.

iton timr xarmaxt

Yetmi demir oltann

Xrx xarmaan ze tarttr.

Krkn ste eker.

2075 Ax saratt trt azaana

Ak sar atn drt ayana

Timr teglek kizrttrler.

Demir kelepe geirdiler.

Alton pud xum arazna artp,

Altm pud kumu stne ykleyip,

Timr siden stne tp,

Demir itin iine itip,

Timr ttxa palaltrlar.

Demir kelepeye geirirler.

2080 Mn krp, Xan Mirgenn

Bunu grp Han Mirgenin

Xannan xzl sray

Kandan kzl surat

Xara paara kipteld,

Kara ciere benzedi,

Azar-parar irme

Ap geldiim yurduma

Adam polan Ay Arn

Babam olan Ay Ar

2085 Xayda ayna pdi itt

eytan nasl bu hale getirdi

rtp-parp lce irme

lp gideceim yurduma

cem polan Ay Arn

Anam olan Ay Ar

Xayda alp dre?Tbine Xan Mirgen,


2090 Alp sapa molat xlzn

Nasl bir yiit ldrr? Diyerek Han Mirgen


Davranp, vuraca elik klcn

O nanna suura tartp,

Sa tarafndan karp,

Ots xarmaxt ze sapxan

Otuz oltay paralad

knczn kdrp sapxan,

Dierini de vurdu,

Xalan ots timr xarmaa

Kalan otuz demir oltay

304

2095 Ots irde ze araan.

Otuz yerinden kopard.

Ay Ar xs xara irge

Ay Ar kz kara topraa

albanca kilp tsken,

Boylu boyunca serildi,

Xan Mirgen, xosti pazp,

Han Mirgen yanna varp,

Ay Ar xst krze,

Ay Ar kz grr ki,

2100 Sol xara lg poltr.

Sol gz kr olmutur.

Xan Mirgen pn kilbeen polza,

Han Mirgen o an gelmemi olsayd,

Ay Ar xs lce poltr.

Ay Ar kz lecekti.

Ax tor pladn sarp,

Ak ipekten rty karp,

Ayn alnnda alt xati

Ayn karsnda alt defa

2105 Aylandra Xan Mirgen sapt,

Dndrerek sarst, Han Mirgen

Ay Ar, xara aylp,

Ay Ar kzn gz aralanp,

k xaraxna kr sxt

Gzleriyle bakt.

e r stnde azaxxa pazar

Daha sonra da ayaa kalkt


Ay Ar kz

Ar kz albin salan,
2110 lbek kz itpin xalan.

Saf gcn alamaz oldu,


Ulu gcn yetiremez oldu.

An krp, Xan Mirgen

Han Mirgen bunu grp,

knczn sol zebne

Sol cebinden ikincisini

Kk tor plat saran,

Mavi ipekten rty kard,

Kn alnnda it ibrgen.

Gnein karsnda yedi defa


evirdi.

2115 adpatxan Ay Ar xs

Yatp duran Ay Ar kz

Xara irde tura tsken.

Kara yerin stnde ayaa kalkt.

Ay Arn arii pu irde

Burada Ay Arn nuru

Ay-kn ariina artx polan.

Ayn ve gneinkinde daha fazlayd.

An krp, Xan Mirgen sana:

Han Mirgen bunu grdkten sonra


dnr:

2120 Ayl-knng ir stnde

Geceli gndzl yerin stnde

Ay Ar t slg poltr.

Ay Arn ruhu gzeldir.

Anda xst alza, arir.

Byle bir kz aldnda, aydnlanr.

305

Xan Mirgenni sanan sazn

Han Mirgenin dndklerini

Ay Ar alnnca pl turan.

Ay Ar nceden bilmektedir.

2125 Azp-letken pozmn

Beni lp gitmekteyken

Adam polp al xald,

Babam olup kurtardn,

Alp kz Xan Mirgen.

Yiit kii Han Mirgen

rtp-letken pozmn

Nerdeyse lecek olan bedenimi

nem polp al xald.

Anam olup kurtardn.

2130 Pn ne kilbeen sin polza,

Eer o an gelmemi olsaydn,

Pu irde azp, letkem.

Burada lp gidecektim.

Paza ayalp rbeskpn,-

Bu vakitten teye gitmeyecektim., -

di ooxtanp, Ay Ar xs

Ay Ar kz byle konuup,

Timr sidenge kire grgen.

Demir ite doru kotu.

2135 Timr tegletk tartp,

Demir kelepeyi ekip,

Xara talaya kire silgen.

Kara denize frlatt.

Alton pud xumn xaap alp

Altm pudluk kumu yklenip

Ax azaa aya tastan.

Ak ovaya savurdu.

Timr ttta ibek tnn sistp,

Demirden aacn ipek dmn


zp,

2140 zer xoynna odra tsken.

Eyerin ortasna yerleti.

Xan Mirgenne anmcaxtazp,

Han Mirgene veda edip,

Xanna xzl igrenn

Kandan kzl doru atn ardna dt.

soona krgen.
Ax saraat, teep, oylaanda,
2145 Xara ir xaltras xalan.

Ak sar at ahlanp ilerlediinde,


Kara yer salland.

Xan tigr tb solxls xalan.

Gn dibi soluksuz kald.

An krp, Xan Mirgen,

Han Mirgen bunu grp,

Ax saraatt azaa ornna turp,

Ak sar atn dibinde durup,

Xamc sapxan o pudna.

Sa buduna kamy aklatt.

2150 Ax saraat, pr xati tastap,

Ak sar at, bir kez atlp

Oylaan irde,

Kotuu yerde,

Xan Mirgen s xra azra,

Han Mirgen tarla aarak,

306

s ulat kizre itpes tastan.

dere geemezdi.

Xanna xzl igren ad

Kandan kzl doru at

2155 knczn azax al turtr,

kinci kez ayakland,

Mnda turp, lap altr.

Burada durup, alamtr.

Xarax az, tbn ap,

Gz ya, dipten akp,

Ax talaya xozltr.

Ak nehre karmtr.

Ana mnnaox sara,

Daha sonra buradan karak,

2160 arap, oylap sxtr.

Srayp, drt nala gitti.

Xan Mirgen, xara irn oya teep,

Han Mirgen, kara yerde koarak

Adn oln ollazp,

Atnn yolunda ilerleyip,

zn stezp, oylap sxxan,

zini izleyip, ilerledi,

Aral snda azaxxa turan.

Yksek tepede ayakta durdu.

2165 Xarax salp krze,


Ax azn ortznda
Pr xara turacax tura.

Baktnda grr ki,


Ak ovann ortasnda
Kara bir ev bulunmakta.

Xanca ir kilgen Xan Mirgen

O kadar yol giden Han Mirgen

Alp urtaan turan

Yiidin yaad evi

2170 Pastazn na am krd.

lk kez imdi grd.

Ta tbn pazp, tsken,

Dan dibine gidip,

ns tbn in kilgen.

Aaya indi.

zk alnna pas kilgen.


At palaca altn sarnda
2175 At palaan ox poltr.

Eiin nne geldi.


At balanan altn sarnda
Bal bir at yoktur.

Turacax ibre salanax str.

Evin etrafnda srgan otu biter.

Xan Mirgen xara turacaxt,

Han Mirgen, kara evi,

Krglep, ibre past.

Grp, etrafn dolat.

Kz par polar tp sanza,

Herhangi biri var mdr deyip


dndnde,

2180 Pu turacaxt zini azp,

Evin kapsn ap,

Alp rgen ol ol.

Yiidin gittii yolu yoktur.

Aymaxta kilp krd tze,

Uzaktan gelip girdiyse,

307

Kz pas kilgen ol ol

nsann girmedii yolu yoktur.

Xayda turacax polca tp,

Nasl bir evdir deyip,

2185 Timr tudazna aza tartp,

Kapnn demir kolunu ekip,

Xara turacaxxa kire pasxan.

Kara eve girdi.

zk azp, izenn pirgen.

Eii ap, selam verdi.

rkn altap, mindzn salan.

eri girip, esenlik diledi.

Xara turacaxt stnde

Kara evin iinde

2190 Sp-smzrx la polan.

Bir sessizlik hkimdi.

Pu turan stnde

Bu evin iinde

Seekter aarda daa kp,

Arlardan da ok sinek olup,

Xaynzp, kles turlar.

Arlarla sinekler vzldamaktadr.

Xan Mirgen zk xrinda

Han Mirgen eikte

2195 Ax-tik le turbsxan.

akn vaziyette durmaktayd.

Nandra sara idp,

Geriye doru gelip,

Tura puliinzar krbsse,

Evin kesine baktnda,

Alt azaxt oran tura.

Alt ayakl yatak vardr.

Anda xazanna xara,

Yatakta, kazandan da kara

2200 Xola tstg, xoramcl xaraxt,

Bronz dili, kurun gzl,

Tos purunn pr tudm pillg,

Aa kabuu burunlu, bir avu belli,

Paani osxas, id xodr,

Kurbaannki gibi yle uyuz,

Alton srmez arazn pasxan,

Altm rgs srtna gelen,

lg srmez inn apxan

Elli srmesi omzuna den

2220 alaas xs pala uzupa.

plak bir kz yatmaktadr.

Pu xst pallarna

Bu kzn yaralarna

Seekter lsattrlar.

Sinekler toplanmaktayd.

Xuba alaas xst kr salp

Soluk ve plak kz grp,

Xan Mirgen nandra sar tusta,

Han Mirgen, gerilediinde,

2225 Anz, kirlp, znp, usxun kilgen.

Kz, gerinip, uyand.

Alt azaxt orannda odra tsken,

Alt ayakl yatanda oturdu,

k xaran znp,

ki gzn svazlayp,

Xan Mirgenn kr salan.

Han Mirgeni grd.

308

Alt azaxt oranna


2230 Xuba alaas tura xonan,

Alt ayakl yatandan


Solgun ve plak bir ekilde
ayakland,

Xostap kilp, xoln tuta,

Yanna gelip, elini tutuyor,

zere pazp, izenn pire.

Eie basp selam veriyor.

Xan Mirgen pu xst krze,

Han Mirgen kz grdnde,

Arnca sray ol,

Yznde harhangi bir utanma

2235 Uyata xaraxt nimes.

Gzlerinde utanga bir bak yoktu.

An krp, Xan Mirgen

Han Mirgen, kz grp

Xaraan irzer tbn krgen,

Gzn yere indirdi,

Paza pazn kdrbin salan.

Ve ban da aa gtrd.

Pu xsta ulam na xorxa,

Bu kzdan korkar,

2240 Suda tal li srlese.

Sudaki st gibi titrer.

Xan Mirgen stnde sana:

Han Mirgen iinden dnr:

Pabam min xamclaanda,

Babam beni kamlad m ki?

cem min ksteende,

Anam beni zorlad m ki?

Pu xara turacaxxa krdm me?

Ben bu kara eve girdim.

2245 lbes pozm lerbn,

lmeyen ben lrm

Aspas pozm tzerbn.

Dmez bedenim decek.

Xara aynan kp krgem,

Kara eytan ok greceim,

e mndan am na krem.

Fakat bylesini imdi gryorum.

alaas xs ooxtan tur:

plak kz konumaya balad:

2250 r tappinatxan pozma

Kendime bir erkek aryorken

Xan Mirgen poz kili pird.

Han Mirgenin kendisi geliverdi.

asta min xoncam,

Benim taze konuum,

azm prge pazlan,

Kaderimiz birlikte yazlan

Xan Mirgen, sin polarz.

Han Mirgen sensin.

2255 Ulu xuday xosxan xonm,

Ulu Tanrnn gnderdii konuum,

Xan Mirgen, sin polarzn.

Han Mirgen sensin.

Pu xs krlede klgende,

Bu kz grleyerek gldnde,

Kn tastar kzp tse.

Mermerler gp der.

309

Xarxlada xatxranda,
2260 Xat xaya iderle.

Katla katla gldnde,


Sert kaya yuvarlanr.

Xs kz, odrp, maxtana:

Kz, oturup kendisiyle vnr:

Minne xonmaza pu irde,

Burada benimle birlikte olmazsan,

Paza kemne xonarz?

Baka kimle olursun?

ir stnde minne slg,

Yer yznde bende ho

2265 Minne iptg, ar xs

Benden gzel, saf kz

ir dee tlep tappass.

Yeryznde istesen de bulamazsn.

Xara pazm irge atpaanda,

Kara bam yere dmeden

Alp pozm azp-lbeende,

Yiit bedenim lp gitmeden,

Xuba alaas aynan albaspn, -

Solgun ve plak eytan almam, -

2270 di ooxtap, o xoln kdrp,

Byle konuup, sa elini savurup

Saap irtken Xan Mirgen.

Vurmu Han Mirgen

Xazanna xara srayl paz

Kazandan kara yzl ba

Xaydar parp, tst tp,

Nereye yuvarland deyip,

Xan Mirgen xaraan azp krze,

Han Mirgen gzn ap grnce,

2275 Xs palaz dk le,

Kz ocuu da

Xabaybin daa tur saltr.

Srtnmeyip kalkar.

Naax paz xaralbindr.

Yanaklar kararmad.

Xarax xrna su uxpindr

Gznn kenarna su bulamtr.

alaas xs pala ooxtana:

plak kz ocuu yle der:

2280 Alp xonca Xan Mirgen irm

Yiit misafirim Han Mirgen

Ayalap taa sappas pa,

Tokatlayp da vurmaz m ?

Aymax-pasxa onn

Baka halkn

Noo kireg xalandr.

Ne gerei var?

p idnce Xan Mirgen irm

Beni e edinecek, Han Mirgen


yiidim

2285 rgekne dee saap alar,

Erkekten de dayak yer

l-pasxa onn

Baka memleketlerin halkna

Noo kireg xalandr.

Ne gerei var?.

An istp, Xan Mirgen

Han Mirgen bunu duyup

310

knczn saap irtken.


2290 Xaraan azp, ir krze,

Kza tekrar vurdu.


Han Mirgen gzn ap baktnda

Alnnda turan alaas xs

nnde duran plak kz

Am daa la amr tura.

Yine sapasalam duruyor.

Naax paz xaralbindr,

Yanaklar kararmad,

Xarax altna su lbindr.

Gznn altna su sramtr.

2295 Alca xatn amox sox tur,

Evlenecein kadn hemencecik


ldr,

Amox soxpaza, Xan Mirgen,

Eer ldrmezsen, Han Mirgen,

Aaa al sas krer.

Sama dncelerle dolar akl.

ptep xonca ipn

Biran nce alacan einin

dn arta saap odr.

Cann yakp, onu dvd.

2300 dn amox arta sappaza,

Eer imdi onu alt etmezsen

p irtre san rer,-

Ein devaml dnr durur, -

di ooxtand xs pala.

yle dedi kz ocuu.

An istp, Xan Mirgen


Annaox t tarna.
2305 znczn, o xaln kdrp,

Han Mirgen bunu duyup


Ondan da can sklr.
nc kez, sa elini kaldrp

alaas xst saap irtken.

plak kza tekrar vurdu.

Ana xaraan azp krze,

Daha sonra bir gz attnda

Xara xs dk tura.

Kara kz ylece duruyordu.

Xara sazn daa pu xst

plak kzn kara san da

2310 Xymrada sappindr.

Oynatarak vurmad.

Xuba alaas xs palaz,

Solgun ve plak kz evlad

Xan Mirgenn xoltxtap,

Han Mirgeni kolunun altna alp,

Stol kistne odra.

Masann bana oturur.

Anz, pray kzn salp,

Kz, tm gcn toplayp

2315 Odrbasxa srene.

Oturmamak iin direnir.

e xs pala ar ksne

Fakat kz saf gcyle

Stol kistne odrta:

Masann stne oturtur:

rm polxa, Xan Mirgen,

Erkeim olan, Han Mirgen,

311

s xati sapxannaar,
2320 Pr dee nime ooxtanmaspn.

defa vurdun,
Bir kez bile konumadm.

rge paratxan xs kz,

Erkee varacak olan kz

Pastap odrbin, xarsa.

Kar karya oturur.

Sin, ir kz, nimede uyadp,

Sen ki er kiisin, niin utanp,

Stol kistne krbed?

Masann bana gelmedin?

2325 Altn stol kistnde

Altn masann banda

Amr ooxtar ooxtazarbs,

Rahata konuuruz,

lbek stol kistnde,

Byk masann banda,

ptep axs aytzarbs.

Gzel gzel konuuruz.

Xs-axs, pas parp,

Kzn iyisi, masa bana varp,

2330 Tos kz p toospas ayan

Dokuz kiinin iip bitirmedii


kadehi

Stol stnde tursxan.

Masann stne koydu.

Altnna itken samnaxt

Altndan yaplm ka

Alnnda salan Xan Mirgenn.

Han Mirgenin nne koydu.

Ulu ayaxxa toldra

Byk kadehi doldurarak

2335 Azr past lan saltr,

atal bal ylan koydu,

Aarta pstr lan id.

Pimi beyaz ylan eti.

Xan Mirgen asta lerge ittr,

Han Mirgen alktan lecekti,

Xus xaxlir id xalbindr,

Kuun eti kalmamtr,

Xuru la sk pol partr.

Kuru ve kemikli bir hale dnd,

2340 Asta astap, sudan suxsap,

Ackp ve susayp,

Ar kz sxxan poltr,

Saf gc bedeninden km,

e xst izn bine.

Ve kzn yemei ular.

di ol odratxan tusta,

terek oturduklar zaman,

ir-albaxt xri irde be,

Geni yurdun ats yerde mi,

2345 Tigr pzkt tz irde be,

Ulu gn ruhu yerde mi,

il, aastanp,

Rzgr, grldeyip,

Xs nne ooxtanan:

Kzn sesiyle konumu:

rkem, tumam, Xan Mirgen,

Yiidim ve dostum Han Mirgen,

312

l irnde kilgende,
2350 k tulun xs azraza,

Yurduna geldiinde,
ki rgl plak kz besleyerek

pti odrp, irge polzn.

Dzgnce oturup, yersin.

Aarl tumam, Xan Mirgen,

Deerli dostum, Han Mirgen,

Aymax irne kilgende,

Memleketine geldiinde,

Azr tulun xz azraza,

atal rgl kz besleyerek,

2355 An iizn irge polzn.

Kzn yemeini.

Xan Mirgen plp turza,

Han Mirgen bunu anladnda,

Altn kk kiptg rgen

Altn guguk donuyla gelen

Altn Xarlx picez ooxtand.

Altn Harlh kardei konutu.

An istp, Xan Mirgen,

Han Mirgen bunu iitip,

2360 k xaraan nuubzp,

ki gzn de kapatp

Azr past lann pe.

atal bal ylan yiyor.

Azr past lan id

atal bal ylann eti

Xan Mirgenn axsnda

Han Mirgenin aznda

Xayax li xayla,

Ya gibi kayar,

2365 Mtte tadl pldre.

Baldan tatl gibi gelir.

Astaan xarn tosxanda,

Ackan karn doyduunda

Aran poz simrgende,

Zayf bedeni semirdiinde

Xaraan azp, kr turza,

Gzn ap grr ki,

Kn ariina artx arx

Gnein parltsnn

2370 Pu irde poltr.

Fazlas burada var.

Xan Mirgenn alnnda

Han Mirgenin nnde

Alton srmez araa aylan,

Altm rgs srtna dklen

lg srmez inne aylan

Elli rgs omzuna salan

Xs pala tur saltr.

Kz durmaktadr.

2375 Ay-kn ariina an arii

Kzn lts gne ve aynkinden

Alt xati artx polar.

Alt kat daha fazladr.

Amd pu xs ooxtana:

imdi ise kz konuur:

Min t slg trp param.

Ben ruh gzelliiyle dodum.

Min pu ir stnde

Beni yer yznde

313

2380 T kp alp ple.

Birok yiit bilmektedir.

ir-albaxt stn

Geni yerin stnde

it ibre tlepeler.

Yedi kez dnp dolap isterler.

Xara irn altn

Kara topran altn

Alt aylandralar.

Alt kez dnp gelirler.

2385 e min krgen kz ol.

Fakat beni grm olan yoktur.

irmzer min kp alp kile.

Yeryzne birok yiit gelir.

abal turamn min krp,

Benim kt biri olduumu grp,

itre paspin aylanalar.

Bana yaklamayp dnerler.

Artx-slg ayalan n,

Gzel yaratml olduumdan,

2390 ir stnde xubul rem.

Yeryznde birok kez deitim,

di xubul rbezem,

Eer deimeseydim,

Artx kstg alptar

ok gl yiitler

Ar tnma iderckter.

Saf ruhuma gireceklerdi.

axs plgem sin kilern,

Senin geleceini doru bildim,

2395 urtxa krgenne rnem.

Yurda geldiinde sevindim.

Ax talayn xaznda,

Ak nehrin kysnda

Ax tasxln tznde urtaan,

Ak kynn ortasnda yurtlayan

Ax pora att Ax Xann xz

Ak bora atl Ak Hann kz

Altn Sas celg

Anas Altn Sas olan,

2400 Altn aax min polarbn.

Altn aah kzm ben.

Xzl igren adn aza

Kzl doru atn yaya olarak

Xacan daa srp itpess,

Her zaman srmezsin,

Annaar saa pols pirim.

Bu yzden sana yardm ederim.

Xacan polza, kzm itpese,

Ne zaman ki gcm yetmez,

2405 Arsa, kilp, pols pirerz.

Belki, sen gelip bana yardm


edersin.

Ar sast poza pirerbn

yi niyetli olan sana veririm

Azr xanatt xara lan.

atal kanatl kara ylan.

Azranan tamaa lan polbaan,

Yediklerin ylannki deildi,

Aarl xust id polan.

Yediklerin deerli kuun etiydi.

314

2410 Smene itken nimen

Onu byledi

Siznmed sin pr dee.

Bir kez de olsun fark etmedi.

Am mnda saadira arabas,

imdi burada ge kalmak uygun


olmaz,

Ad soona krerge kirek.

Atn peinden gitmek gerek.

Altn aaxna Xan Mirgen

Altn aah ile Han Mirgen

2415 Tasxar idnzp sxxannar.

Dar apar topar ktlar.

Xan Mirgen snap taa krze,

Han Mirgen gerekten de grr ki,

Ax azn ortznda,

Ak ovann ortasnda

Tos xulas sunn,

Dokuz kula uzunluunda

Azr xanatt lan ata.

atal kanatl ylan yatmaktadr.

2420 Kms gen paznda,

Gm gemi banda,

Kreelg izer stnde.

Kertikli eyeri stndedir.

Altn aax xs ooxtana:

Altn aah kz konuur:

Alp kz, Xan Mirgen,

Yiit kii, Han Mirgen,

Azr xanatt xara lana

atal kanatl kara ylan

2425 Xamc sappasxa polzn.

Kamlamaz oldu.

Xamc saabssa, odr sdabin,

Kamlarsan eer, baa kamazsn,

derl tzp, l xalarz.

ndirilip, lr kalrsn.

Xazx rze pu irde,

Rahat yaadn bu yerde,

Alta mngen adn

Altna bindiin atnla

2430 Xola kirp alza,

Ele geirdiinde,

Xan Mirgen, xara lann,

Han Mirgen, kara ylan,

Aymax irnde tastabin.

Yurdundan atarsn.

Ada irmzer nandrarz.

Ata yurduma dndrrsn.

An nandrbin salza,

Ylan geri dndremezsen,

2435 Alp pozm Altn aax

Yiit olan ben Altn aah

Anda snap azp-lem.

Orada gerekten lrm.

Azr xanatt xara lan

atal kanatl kara ylan

Artx kzm, tnm pola.

Fazla gcm, canm olur.

Am aylan kr xara turamzar!

imdi dn de bak kara evime!

315

2440 Alp Xan Mirgen aylan krze,

Bahadr Han Mirgen dnp baknca,

Altn-kmsne azalan,

Altn ve gmten yaplm,

Altn, slg payza tura

Altndan gzel bir saray vardr

Xara turacax ornna.

Kara evin yerinde.

Ax azaa toldra

Ak ovaya yaylarak

2445 Aral mal ottapa.

Tm mal davar otlanr.

An sun xastada

Akan suyun kysnda

Amr xalx on urtapa.

Huzurlu halk-boy yaar.

Ana plze Xan Mirgen,

Annen bilse, Han Mirgen,

Artox smelg Altn aax

Birok sihre sahip Altn aah

2450 Aral maln, xalx onn,

Maln davarn ve halkn,

Salanax idp, skrce poltr.

Isrgan otuna dntrp, bytt

Altn aax xs, anmcoxtazp,

Altn aax kz, vedalap,

Alp kzee o xoln tutxan.

Han Mirgenin sa elini tuttu.

Xan Mirgen, izer ornna odrp,

Han Mirgen atna binip,

2455 bek tnn slgbsken.

pek dizgini sarst.

Ara urtna aylanp,

Uzak memleketine dnp,

Altn aax xs pazox

Altn aah kz yeniden

Smelenp at salan.

Bysn yapt.

Xan Mirgen,

Han Mirgen,

2460 Xara lana odrp,

Kara ylann stne kp,

Xan tigrzer tartl sxxan.

Gkyzne ekitirdi.

arx tigr altnca

Aydnlk gn altnda

albax irn snapa.

Geni yurdu gzlyor.

Xanna xzl igrenn oln

Kandan kzl doru atn yolunu

2465 Xan Mirgen rt kr tapxan.

Han Mirgen gkyznden grd.

Ax saraatt Ay Ar xs

Ak sar atl Ay Ar kz

An soonca sr parattr.

Onun ardnca atn sryor.

Xanna xzligren att

Kandan kzl doru atn

Trt tuya xacanox tzp,

Drt nala koturup,

2470 alaas itne oylap para.

plak etinden sarsar.

316

Azr xanatt lana odrp,

atal kanatl ylana binip,

Adn srs paratxan irn

Atn takip ettii eri

Aaa xnmaan alptar.

Yiitler sevmedi.

Atp turlar oxaana.

Attklar oklardan

2475 Xanna xzl igrenni oln

Kandan kzl doru atn yolunu

Xan Mirgen, xaraxta poztpin,

Han Mirgen, gzden kaybetmedi,

olna ollazp, zne stese.

Atn yolundan ilerleyip, izini takip


eder.

r be, as pa paranda,

Az m ok mu gittiine

Xan Mirgen xarax salp krze,

Han Mirgen gz atp baknca,

2480 Ay Arn paratxan olnda

Ay Arn takip ettii yolda

Xara irde xan tigrge

Yerden ge dek

Kk pus tasxl skrtrler.

Mavi buzlarla kapl da bulunur.

Alp kz prdeez

Yiit kiilerden hibiri

An asxan ox poltr.

Bu dalar aamamtr.

2485 Xannatt xus xacan daa

Kanatl kular utuunda bile

Azra uuxxan ox poltr.

Dalar uarak geen olmamtr.

Ay Ar, alp xs,

Ay Ar, batur kz,

Kk pus tasxl unada saap,

Mavi buzlarla kapl da parampara


edip,

Kn irttr ol irn.
2490 Alp xst olnda xatabox
Ax pus tasxl pdrtrler.

Dorudan bu yeri geer.


Yiit kzn yolunda st ste ylp,
Ak buzlarla kapl da meydana
gelir.

An unadox saap, alp xs

Onu da paralayp geen, yiit kz

Xzl igrenn soona krtr.

Kzl doru atnn terkisine atlar.

Xan Mirgen, xarap krze,

Han Mirgen, bakp grr ki,

2495 Ay Ar xst alnnda

Ay Ar kzn nnde

Xara ta, psne xazalp,

Kara da, sivri bir ekilde dikilip,

Xan tigrge sara str.

Gkyzne doru ykselir.

Ay Ar xs pstg tan,

Ay Ar sipsivri olan da,

317

Adarp, tali sapxan poltr.


2500 deede parp, Xan Mirgen krze,

Dndrp vurup datm.


Han Mirgen, en byne vardn
grdnde,

elg sar tasxl turtr.

Sarp sar da durmaktadr.

rtre smelg Ay Ar xs,

leride, sihirli Ay Ar kz,

derp, an irtptr.

Onu indirip geirir.

Alt xra asxanda,

Alt tarla getiinde,

2505 Alt ulat kiskende,

Alt dere atnda

Alptar, xara sanp,

Yiitler, ktce dnp,

Ay Arn olnda

Ay Arn yolunda,

Ott alnn talayna

Alevli ve yalml nehirden

Ool talay pdrtrler.

Zehirli bir nehir yaratrlar.

2510 Ay Ar, talay zine kr polbin,

Ay Ar nehrin iine girivermi,

s kn mnda lap turtr.

gn boyunca burada alad.

Ana, ax saraatxa xamc saap,

Sonrasnda ise ak sar atn


kamlayp,

Talay ol sarinda par tstr.

Deniz tarafna ilerledi.

Ax saratt xuzurii

Ak sar atn kuyruu

2515 Tomx tuzna teere ky partr.

Dizinin tuzuna kadar yanverir.

Anna aarxzn Ay Ar xs

Ondan uzaktaki Ay Ar kz

Xanna xzl igrenn

Kandan kzl doru atn

Toxtabin, soona kr sxtr.

Durdurmayp ilerledi.

Xan Mirgen pu talayn

Han Mirgen bu denizi

2520 Pr kn pold kis polbin,


Ana at sapa azr xamcn,

Bir gnde geemedi,


Orada, atna aklatt atall
kamy,

Xan tigrge sara tudp,

Gkyzne savurup,

Xanad azr xara lana

Kanad atall kara ylana

Xamc sapxan par-ox ksne.

Tm gcyle vurdu.

2525 Xan Mirgen paza krnze,


Azr xanatt xara lan

Han Mirgen yine grm ki,


atal kanatl kara ylan

318

Ott, ool talay ol sarinda,

Alevli ve zehirli denizin o tarafnda,

Xanat saap, uux para.

Kanat rpp uup gidiyor.

Xanat pastar saralta kytr.

Kanatlarnn ular yanp solmu.

2530 Xan Mirgen Ay Ar xsxa


itpeste ite, adabasta adapa.

Han Mirgen Ay Ar kza,


Gidilmezden gider, yaklalmaza
yaklar

Ay Ara idp, krze Xan Mirgen,

Han Mirgen Ay Arha varp grr


ki,

Xayl tzp, nmzax id

Eriyiveren yumuak bedeni,

Xat skke aylan partr.

Sert kemie dnt.

2535 Torl tzp, toldra id

Ptrlerle dolu bedeni

To skke aylan partr.

Dayankl kemie dnmtr.

olda aar-oba krbeen polza,

Yolda eziyet grmemi olsa,

igren atxa itkedeg poltr.

Kzl doru ata yetiirdi.

Xan Mirgen xs-axsaa axpa:

Han Mirgen, yiit kz ikz eder:

2540 Ar kz sxtr, Ay Ar,

Saf gcn kt, Ay Ar,

Pu irde tnanp, min xadar.

Burada dinlenip, beni bekle.

lbek kz irttr Ay Ar,

Ulu gcn kaybolabilir, Ay Ar,

Pu irde odrp, min xadar.

Burada oturup, beni bekle.

Admn pozm tut kilerbn.

Atm kendim yakalayabilirim.

2545 Ar la parca kz oxta,

Saf ve fazla gc yoktur,

Atta tzp, odrbzp,

Attan inip, oturup,

Ay Ar xs tnan sxxan.

Ay Ar kz, ruhundan kt.

An soona r dee polbin,

Ondan sonra uzun zaman gemez,

ir-albaxt xri irde,

ok geni yurdun kr yerinde,

2550 Tigr-pzkt xri irde,

Usuz bucaksz gkte,

Alton xll altn atxan,

Altm yllk altn athan,

Sablp, aynap kile,

alnp, dnp gelir,

Altn tktg alton kk

Altn donlu altn guguk

Anna xada kglep kile.

Onunla birlikte ark syler.

2555 k xulaxxa tundra sabla.

ki kula da sar eder.

319

Xan Mirgen, istp, pl krze,

Han Mirgen, duyup, anlar ki,

Xzl xr att Xan Orba xs,

Kzl kr atl Han Orba kz,

Alt l tolanda,

Alt yl getikten sonra

Ara urtta sp,

Uzak memleketten ayrlp,

2560 Amd pu irge ittr.

imdi buraya geliyor.

Xzl xr att Xan Orba xs

Kzl kr doru atl Han Orba kz

Ara urtta sxxanda,

Uzak memleketten ktnda,

ir stn alb pltr

Yeryznn yiidini anlad

Xan Orban xzl xr ad

Han Orbann kzl kr at

2565 Xara ir stn teep oylaanda,

Kara yerin stnde debelenip


yeri sarstnda

zp turan aastar,

Byyp gelien aalar,

Tamrna xodrlp,

Kklerinden krlp,

Ax azaa parp, tsettr.

Ak ovaya ylr.

Toptayp turan pzk tasxllar,

Yuvarlanp duran byk dalarn,

2570 Ortzna ze arap,

Ortasndan frlayp,

Tse poltr kk azaa.

Yeil ovaya derler.

albax irn stnde

Geni memleketin stnde

Xan Orba osxas kstg alp

Han Orba misali gl yiit

ayalp rgen ox poltr.

Yaratlm deildir.

2575 Xara irden kdrp, tastira

Kara yerden gtrp, darda

Xara past alp ayalbaan.

Kara bal yiit yaratlmamtr.

Xzl xr att alnna oylirga

Kzl kr atn nnde komaya

ir-arxta at spindr.

Yer yznde at yetimemitir.

k xanatt xusta polar,

ki kanatl kutan olur,

2580 Atxan ux aaa itpece poltr.

Atlan ok ona ulamamtr.

Poras arxt irnde

Poras aydnlk yerinde

k xulaxt tundra

ki kula sar ederek

Alton xll altn atxan

Altm yllk altn athan

Alton kgne oylap kile.

Altm arkyla gelir.

2585 Altn tktg alton kk

Altn tyl altn guguk

320

Alton kgne kglep kile.

Altm arkyla oynar.

Poras arx ir ayxala,

Poras aydnlk yer sallanyor,

Pizk li abdla.

Beik gibi sallanr.

Xara ir xaltrapa,

Kara yeri titretir,

2590 Xan tigr solxls tura.

Gkyzn soluksuz brakr.

Xat azaxt mal oylapa,

Sert toynakl mal davar tepinir,

Xat plektg ir saap kile.

Sert bilekli erler vuruur.

Nuan xarax asxanca,

Kapal gzlerini anca

Asxan xarax apxanca,

Alan gzlerini krpnca

2595 Aral snn stnde

Yksek tepenin stnde

Xzl xr at kilp turan.

Kzl kr at geldi.

Xzl xr atxa odran alp,

Han Mirgen kzl doru ata bindi,

Alton srmez imen pasxan,

Altm rgs omzuna dt,

lg srmrz araa aylan,

Elli rgs srtna yayld,

2600 Snp parca sg ox,

Krlp kalan kemii yoktur,

Xzarp axa xan ox

Koyulap akan kan yoktur

Xara Xann xz

Kara Hann kz

Xara Tarax elg,

Kara Tarah anal,

Xan Mirgen acal,

Han Mirgen aal,

2605 Xzl xr atxa mn rce

Kzl kara ata binen,

Xan Orba xs pu irde ittr.

Han Orba kz buraya ulat.

Azr xanatt xustar

ift kanatl kular

Ala oraxt anar

Ala orakl hayvanlar

Xan Orban krp alara

Han Orbay grp, almaya

2610 Uz-paz ox ay-soonca

Ucu sonu olmayan ayn sonunda

Pu irge sspin kileler.

Bu yere birlikte geliyorlar.

Alp xst krgen a-xustar

Yiit kz gren hayvan ve kular

rnzp nanalar.

Sevinip geri dnerler

Ara snna Xan Orba

Uzak dadan Han Orba

2615 Xarap, snap ir ibre,


Xan Mirgen acazna ooxtapa:

Bakp, gerekten oraya dnerek,


Han Mirgen aasna konuur:

321

Artx sast acamn n,

ok gl olan aam iin,

Xanna xzl igren att

Kandan kzl doru at

Alt la teere srp,

Alt yl boyunca srp

2620 Ar kster sartrzar.

Saf glerini gsterirler.

rtre sast acamn n,

leri grl aam iin

lbek kster sartrzar

Ulu glerini gsterirler

Xacan daa, srp, srer itpesser,

Ne zaman ki, takip edip, size


ulaamasalar,

adararzar min mnda.


2625 Xzl igren at saam ,

Beni burada yatrmaya.


imdi, kzl doru at,

Poras arx irn irtp,

Poras aydnlk yeri geip,

Sar arx irge krd.

Sar ak yere girdi.

Xan Orba xs ox pola xalan.

Han Orba kz yok oldu.

Alton xll altn atxan

Altm yllk altn athan

2630 Alton kk kglep irtken.

Altm guguk tt.

s kn paznda pazox

gnn banda tekrar

Altn atxan oynap kile,

Altn athanla alnyor,

Alton kk kglep kile.

Altn guguk oynuyor.

Xanna xzl igren att

Kandan kzl doru at

2635 Xan Orba xs sr kile.

Han Orba kz srer.

Xara ayna azr mstg

atal Boynuzlu kara eytan

At stnde odr kile.

At stnde oturmaktadr.

Xan Mirgen ol aynan

Han Mirgen o eytan

Xara irge dre tastaan.

Kara yerin arasna geirdi.

2640 Sar arxt irnde

Sar aydnln iinde

Xanna xzl igren atxa

Kandan kzl doru ata

Altn Xarlx itken poltr.

Altn Harlh ulat.

Anda, spin, tutatxanda,

Orada, gndermeyip, tuttuunda,

Xan Orba, idp sr kiltr.

Han Orba, varp srd

2645 Altn Xarlx xsxa mnda


irge tzerge arabas poltr,-

Burada Altn Harlh kza


Yere inmek yaramad,-

322

Ada urtnzar aylan nanan.

Baba yurduna geri dnd.

Xan Mirgenne Ay Ar xsxa

Han Mirgen ile Ay Ar kza

Xan Orba izen-mindzn pirgen.

Han Orba selamn verdi.

2650 Azr xanatt xara lan

atal kanatl kara ylan

Ada irnzer Xan Mirgen poztt,

Baba yurduna Han Mirgen brakt,

Poz xzl irgren atxa odrd.

Kendisi, kzl doru ata bindi.

Pu irden s att xosti tudp,

Buradan atl yan yana,

Xamc sapxannar s alp.

yiit, ylan kamladlar.

2655 Poras arx irnde

Pek aydnlk yerde

Xara tubanna ax tuban tartlan.

Kara ve ak bulutlar ekildi.

Xan Orban ad, alt xulas

Han Orbann at, alt kula

Alnna parp, oylana.

nne gidip ahlanr.

Ort ola itkennernde,

Ortadaki yola vardklarnda,

2660 Ay Ar xs, anmcaxtazp,

Ay Ar kz, vedalap,

Ada urtzar aylanan.

Babasnn yurduna geri dner.

Xan Mirgen Xan Orba tumazna

Han Mirgen, kardei Han Orba ile

Ada irne ittler,

Baba yurduna vardlar.

Aral snda tstler.

Tm tepelerden indiler.

2665 Xarndastar kiletkendk,

Kardeler vardklarnda,

Xan Orba xst

Han Orba kzn

Altn atxan sablanda,

Altn athan vurulduunda,

Alton kk kgleskende,

Altn guguk dansa baladnda,

Xara Xan, Xara Tarax, apsax-iney,

Kara Han, Kara Tarah, ihtiyar ift

2670 Xalx onnna ara malna xada,

Halk ve tm mal davaryla birlikte,

bde sdas odr polbin

Evlerinde hep beraber oturmayp

Aral snda xadarannar.

Da banda beklemekteydi.

k palazn xoltxtanp,

ki evladn da koltuklarnn altna


alp,

ns tbn indrgenner,
2675 Ara urtxa kirgenner.
Xara Tarax cez ooxtanca:

ni dibine indiler,
Byk eve girdiler.
Kara Tarah analar konutu:

323

Aarl palam, Xan Mirgen,

Deerli evladm, Han Mirgen,

Ar sazn sltaanda,

Temiz dncenden dolay,

Aar-oba kr kilder,

Byk znt ektiniz,

2680 Ar kster sardar.

Saf glerini gsterdiniz.

rtre sanan sltaanda,

leri dndnden iin,

l irne rp,

Memlekete gidip,

ree-oba kp krder.

ok ac ve sknt ektiniz.

lbek kster irtken poltr,

Ulu glerini gsterdiniz,

2685 r timne sxtrzar.

Yiitlik zamannda ktnz.

Xzl xr att Xan Orba

Kzl kr atl Han Orba

als tuma polbaan polza,

Tek bir karde olmam olsa da,

Xacana daa itpeskser,

Hi ulaamazdnz,

Xanna xzl igren adn

Kandan kzl doru atn

2690 Xaraxxa lgence krbesks.

lene kadar grmeyeceksin.

Altn Xarlx pice ooxtaann

Altn Harlh kardein konumasn

Xaydi tabrax undutxazn.

Ne abuk unuttun

Azp-lce irnde

lp gidecein yurdunda

Ada polan Altn Xarlxna Ay Ar.

Altn Harlh ile Ay Ar baban oldu.

2695 rtp-lce irnde

Yok olup gidecein yurdunda

ne polan Altn Xarlxna Ay Arn

Anan olan Altn Harlh ile Ay Ar

Aarda pr dee undutpa.

Hibir zaman unutma.

Aar-obaa krp,

Sknt ve zntye kaplp

Ar kster xappinatsa,

Saf gleri yetmediinde,

2700 Ar kzn sin pirp,

Saf gcn sen verip,

Olarox li polzarz.

Onlar gibi yardm edersin.

ree-oban krp,

Eziyet ve ezay grp,

lbek kster itpinetse,

Ulu gleri yetmediinde,

lbek kzn pirp,

Sen yce gcn kullanp,

2705 Olarox li tudnarz,

Onlar gibi direnirsin,

axs itken kzlerge

yilikte bulunanlara

axsnaox nandrar kirek.

Gerisin geri iyilik gerek.

324

Tuza itken alptara

Seni kstekleyen yiitleri

Tuzanaox itrer kirek.

Gerisin geri ksteklemek gerekir.

2710 Saaa polsxan Ay Ar xs

Sana yardm eden Ay Ar kz

Ax Xann xz pola.

Ak Hann kzdr.

Xara Xan paba Ax Xanna

Ak Han ile baban Kara Han

Ulu na nanc polannar.

ok yakn dostturlar.

armn arl sener.

Yarm paylap ierler.

2715 Pkln plp cener.

Tmn blp yerler.

Xann aaa parzalar.

Hann huzuruna ulatklarnda.

Xada kle polcanar.

kiniz birlikte olacaksnz.

Aar-oban krzeler,

Sknt ve cefay grdklerinde,

Arstazp rcener.

Ac ekerler.

2720 ree-obaa uurazalar,

Skntyla karlatklarnda,

kle ireeler rcener.

kisi birlikte gittiler.

Xara Xan pabana Ax Xan alp,

Kara Han babanla yiit Ak Han,

Altn knigada pk pazp,

Altn kitapta yazlm olana,

Xacanox xol sal salannar.

Her daim bavurdular.

2725 Anda pdi pasxannar:

Kitapta yle yazard:

Xara Xanna pala trze,

Kara Hann ocuu olunca,

Aar-obaa Ax Xan uuraza,

Ak Han sknt ve eziyetle


karlanca,

Kilip, pols pir turara.

Gelip, yardm etmeye.

Ax Xanna pala ayalp sse,

Ak Hann ocuu olup byynce,

2730 ree-obaa Xara Xan krze,

Kara Han eza ve cefa ektiinde,

Kilp, turs parara polzn.

Gelip, birlikte katlanrsn.

Ax Xanna Xara Xann palalar

Ak Han ve Kara Hann evlatlar

axs, paarsax nanc polznnar.

yi ve cana yakn dostlar olsunlar.

e xalanc aarl oom, oolm,

Fakat geriye kalan deerli halkm,


olum,

2735 Min saaa soona ooxtap pirem.


Saam an iskrerge irte,

Ben senin ardndan konuaym.


imdi onu bildirmeye giderek,

325

rce ir am daa kp.

Senin gidecein yer hl oktur.

Aar-sidkt kp krerz,

Zorlu olan oka grrsn

Amr-xazx aylap kilze,

Sasalim dnp gelince,

2740 Aarl ooxt slep pirem.

Tm syleyeceklerimi sylerim.

Ax Xann xz Ay Ar,

Ay Hann kz Ay Ar

Pazlan pkt pray plp,

Yazlan mektubun tmn anlayp,

Paran saaa polzara.

Sana yardm etmeye geldi.

Ax saraatt Ay Ar xs

Ak sar atl Ay Ar kz

2745 Ax arxt stnde

Ak dnyann stnde

Artx kstg ayalan xs

Pek gl yaratlan kz

Ay Ar saaa polspaan polza,

Ay Ar yardm etmemeseydi,

Aral mal aylanmasx,

Mal davar geri dnmezdi

lbetki on ibr polbasx.

Boy millet geri dnmezdi.

2750 Xara Molatt irnde,

Kara Molatn yurdunda,

Ar kz albin,

Saf gcn almad,

lbek kz itpin,

Ulu gcne ulamad,

Azp-irtp, lercks.

Geip gidip lecektin.

r art Ay Ar xs

Erin iyisi Ay Ar kz

2755 ne urtna sarda,

Ana yurdundan ayrldnda,

r pozna anp parbaan.

Yiitliine kyamad.

zerlep mngen igren ad,

Eyerleyip bindii atn,

lg smee kr parp,

Elli sihre aldrp,

reelenetkenn plp,

Eziyet ektiini bilip,

2760 Aaa anp paran.

Ona acd.

Ax saraatt Ay Ar xs

Ak sar atl Ay Ar kz

Ar sast trp paran,

yi niyetli biri olarak dodu,

ks kz nmzax paarl,

ksz insan yumuak cierli,

als kz aban paarl.

Yalnz insan iyi cierli olur.

2765 Ada-ce ooxtaan ooxtarn,

Ana babann konutuu szleri,

Undutpin, san rerz.

Unutmayp, dnrsn.

Ulu ooxt nime salbaza,

Ulu sz ne diye sylemezsen,

326

Xara alzan rerge kilzer.

Tek bana ilerlemeye gider.

Ar kz sx parza,

Saf gcn ortaya karnca

2770 Xazr xuyuna xaptr rerz.

iddetli bir kasrgaya kaplrsn.

lbek kz irt parza,

Ulu gcn yitirince,

Ulu ilge tastadarz.

Kuvvetli rzgra kaplrsn

Ada-ce szn isse,

Ana babann szn dinlersen,

Ax arxta kz polarz.

Ak dnyada insan olursun.

2775 Ara urtxa krgende,

Uzak memlekete girdiinde,

Stol kistnde xosti odrp,

Masa banda yan yana oturup,

ce kz k palazn

Kara Tarah iki evladn,

As-tamaxna azrap pastaan,

Yiyeceklerle besledi,

ptg kirekke gret turan:

Dzenli olmasn retti:

2780 Sua krze, Xan Mirgen oolm,

Suya girsen, olum Han Mirgen,

Tayan polar Xan Orba tuma.

Kardein Han Orba dayanr.

Taa sxsa, Xan Mirgen oolm,

Daa ksan, Han Mirgen olum,

leg polar als tuma.

Tek dayanan kardein olur.

k xarndas xacan daa

ki karde her zaman

2785 Udur-tdr polzara polzn.

Birbirine yardm etsin.

Alt l tolanda,

Alt yl dolduunda,

Xan Orba xzmn

Han Orba kzm

Sar arxt irnzer

Sar yere doru

Saaa polzara min sxam.

Sana yardm etmeye gnderirim.

2790 Xan Orba tuma parbaza,

Han Orba kardeim gitmese,

Xanna xzl igren adn

Kandan kzl doru atn,

Xacana srp itpeskser.

Ne zamana dek sremeyecektin.

Xan Orba, als xzm,

Han Orba, biricik kzm,

Xara irn stnde

Kara topran stnde

2795 Arx kstg ayalan.

Saf gle yaratldn.

rge parbin slg xzm

Erkee varmayan gzel kzm

s tlge rerge ayalan.

nesle ulamaya yaratldn.

Xacan polza, Xan Mirgen oolm,

Ne zaman olursa, Han Mirgen

327

olum,
Sin ip alp urtaza,
2800 Sinne palalar ayalza,

Sen bir e alp evlensen,


ocuklarn olsa,

als tunma ol palalara

Biricik kardein ocuklara

cez-acaz polp rer.

Abla ve karde olup yaar.

Azr xanatt xara lan pirgen

ift kanatl kara ylan veren,

Altn aaxt undutpaar.

Altn aah unutmayn.

2805 Ar kz albinatsa,

Saf gc yetmediinde,

lbek kz itpinetse,

Ulu gc ulamadnda,

k xarndas Altn aaxxa,

ki karde, Altn aaha,

letpin, pols pirer kirek.

Ac vermeyip, yardm etmeniz


gerekir.

Altn Xarlx picen oon


2810 Xacan daa istp rerge polzn.

Altn Harlh kz kardeinizin szn


Her zaman dinleyip aklnzda
tutun.

Anda ooxtar toozlanda,

Syledikleri bittiinde,

Altn stoldan sara pazp,

Altn masann bandan kalkp,

k xarndas tasxar sxxan.

ki karde dar kt.

Apsax-iney olarn soonca,

Yal analar da onlarn ardndan,

2815 idnzp pastran.

Birlikte ktar.

Xan Mirgenne Xan Orba

Han Mirgen ile Han Orba

Aral maln aylandra,

Tm hayvanlar geri dndrerek,

lbetki onn kreler.

Tm halk grrler.

Xara Xan palaz ooxtapa:

Kara Hann evlad yle der:

2820 Aral maln, ilbetki onn

Tm mal ve halk,

Xaydi amr ps tutxabs,

imdi biz nasl tuttuysak,

Srer dk tudara polzn.

Siz de yle tutarsnz.

lbetki onn ireelebin

Tm halka eziyet etmeden.

Asta astatpin, suda suxsatpin,

A a brakmayp, susuzu
susatmadan,

2825 pti-tini azrap,

Haka besleyip,

328

aza rgispeske polzn.


k palam, min srerge

plak brakmayasn.
Evlatlarm ben sizlere

ooxtap pirdm xumartx oom.

Byle deyip vasiyet ettim.

Xarax azn znp, apsax,

Yal kadn, gz yan silip,

2830 Palalarn oxsanp,

ocuklarn okayp,

Paznp alan reene.

Onlar gsne bastrd.

lbetki on, mn krp,

Tm halk bunu grp,

dk las tur xalan.

Alamaya balad.

Ara urtxa adal-ool

Baba oul byk eve

2835 kle xosti krgenner.

kisi birlikte girdiler.

nelg-xs krgende,

Ana kz girdiinde ise

bre stola odrannar.

Masann bana oturdular.

Xucaktap alp k palazn,

ki ocuunu da kucaklayp,

Xara Tarax ooxtapa:

Kara Tarah konutu:

2840 Aar- oban kp krgezer,

ok sknt grdnz

Ulu uzubin kp rgezer.

lmeden ok yaayacaksnz.

Tos knge teere srer

Sizin dokuz gn boyunca

Alp uyuzn uzira kirek.

Alp uykusu uyumanz gerekir.

Xan Mirgenne Xan Orba

Han Mirgen ile Han Orba

2845 Tos knge etre

Dokuz gn getiinde

Alp uyuzn uzaannar.

Alp uykusundan uyandlar.

k irep kr turlar.

Kar koca bunlar grdler.

k palan snap krze,

ocuklarn grdklerinde,
gerekten de,

k xarndas pr kz osxas,
2850 T ty trp partrlar.

ki karde bir kii gibiydi,


Sanki tek ocuk domulard.

Xan Orba xst krzeler,

Han Orba kz grdklerinde,

Xaln uyunu uzup,

Derin uykusunu uyuyup,

Xazr ide tnanda

Sava bedenleri dinlendiinde

Xomay alptarn xarna

Kt yiitler, burnunun dibine

2855 Kire tartp aladag osxas.

Kz gelip alacak gibiydiler.

329

Xan Orba alp xzm

Han Orba yiit kzm

Artx ayal partr,- tp,

Gzelce yaratlmsn, -deyip,

Xara Tarax ooxtap tur.

Hara Tarah konutu.

Xara Xan als oolna,

Kara Han, bir tek evlad olan,

2860 Xan Mirgenge, anca poltr.

Han Mirgene, acr oldu.

Xati krze, ineyne kirtnmin,

Defalarca grse, anasna inanrm,

Xan Orba xz artx ayaltr.

Han Orba kz iyi yetitirdi.

Xara Xanna Xara Tarax irep

Kar koca Kara Han ile Kara Tarah

ooxtaspas ooxtarn ooxtasrlar.

Sylemedikleri szleri sylerler.

2865 azran sastarn sardrlar.

Sakladklar fikirlerini dile


getirdiler.

Plp turzalar apsax-iney,

Yal kadn bunlar biliyor olsa da,

Pngi knge k xarndas

O gnden sonra iki karde

Alt kn uzup saltrlar.

Alt gn boyunca uyudular.

k irep idnzp alp,

Kar koca ikisi birlikte

2870 Aral urtta sara pasxannar.

Byk evlerinden ktlar.

Ara maln aylandra krgenner,

Maln davarn dndn grdler,

lbetki onn ibre snaannar.

Tm halkn geri dndn


anladlar

Mala mal xozltr,

Hayvana hayvan eklendi,

ona on xozltr.

nsana insan eklendi,

2875 ir stn snap krzeler,

Yer stnde gerekten grseler,

ir- albaxt xri irde,

Geni topraklarn zirvesinde

Tigr-pzkti tz irde,

Usuz bucaksz gn ortasnda,

Xan tigrn xara pulud

Gkyznn kara bulutu

Xara irde tzre sabla.

Kara yerin yaylr stnde.

2880 Ax pulutt altnda

Ak bulutun altnda

Kk pulutt stnde

Mavi bulutun stnde

Altn kk kiptg

Altn guguk donlu

Altn Xarlx kile.

Altn Harlh gelir.

Pularn ibre uux rp,

Bunlarn stnde uup.

330

2885 Altn Xarlx ooxtan tur:

Altn Harlh konuur:

Pu irde png knde

imdi, buraya

Maaa tzerge arabas.

Bana konmak yaramaz.

Min rce irm

Benim gideceim yer

T sidkti rax ir

ok zorlu ve uzak bir yer

2890 Ar kzm alza,

Saf gcm yetse,

Ada urtna aylan kilem.

Ata yurduma geri dnerim.

Ar kzm albin salza,

Saf gcm yetmezse,

Aymax irnde azp xalam.

Orada kalrm.

Adam-inem slg ir

Ana ve babamn gzel yurdu,

2895 Aymax-pasxaz pol xalar.

Bakasnn yurdu olur.

lbek kzm itse,

Ulu gcm yetse,

l irn ibrp,

Yurdumun evresinde dnp,

ne urtna xazx idem.

Ana yurduma rahata ularm.

lbek kzm itpin xalza,

Ulu gcm yetmezse,

2900 l irnde irtp xalam.

Orada kalrm.

nem urt een xalp,

Ana yurdum sahipsiz kalp,

l-pasxaz pol xalar.

Bakasnn yurdu olur.

Altn aax xs palan

Kz ocuu Altn aahn

Ar kz albina-

Saf gc yetmeyince-

2905 Ara-smee aldrtxan.

Byk sihir yapt

lbek kz itpine-

Ulu gc ulamaynca,

lg smee aldrtxan.

Altm sihri yapt.

Aral maln pirbin,

Mal davar vermez,

Ar kzn salp, tudsa.

Ulu gcn ortaya koyup, savar

2910 lbetki onn poztpin,

Tm halka yardm etmez,

lbek kzn salp, xarbasa.

Ulu gcn ortaya koyup, dvr.

Aaa polzara min param.

Ona yardm etmeye gidiyorum.

Xan Mirgenne Xan Orba,

Han Mirgen ile Han Orba

k xnan tumamn,

ki sevgili kardeim,

2915 s kn paznda usxunzalar,

gn boyunca uyusalar,

331

Pu irde r tutpin,

Burada uzun sre kalmaz,

Altn aaxt irnzer

Altn aahn yurduna doru

Pols irerge zarzar.

Yardm etmeye giderler.

Altn Xarlx xs, pu irn

Altn Harlh kz, bu yeri,

2920 s xati aylandra uup,

defa uarak dolap,

Xan tigrzer tartlan.

Gkyzne ekildi,

r be, as pa polanda,

Az m ok mu bir vakit getiinde,

Xara Xann irnzer

Kara Hann yurduna

Xat xuyun krp irtken,

iddetli bir kasrga geldi,

2925 Xazr il oylan toxtaan.

Kuvetli rzgr etraf datt,

Xarasx irn stnde polca ma,

Karanlk yurdun stnde olacak m

arx irn stnde polca ma,

Aydnlk yurdun stnde olacak m

ir-albaxt xri irde be,

Gepgeni yurdun zirvesinde mi

Xan tigrn tz irde be

Gkyznn ortasnda m

2930 Xanat kleg k xulaxt

Kanat vurular iki kula da

Xatra-tundra sabl kile.

Sar eden cinstendir.

Xara Xanna Xara Tarax,

Kara Han ile Kara Tarah

Xatap snap krglep,

Tekrar grdler ki,

Ax pulutt altnca,

Ak bulutun altnca

2935 Xara pulutt stnce

Kara bulutun stnce

Azr xanatt xara lan

ift kanatl kara ylan

Uux kiletkenn krdler.

Uup gelmektedir.

Xara Xann irn ol

Kara ylan, Kara Hann yurdunu,

s xati ibrp ooxtanan:

defa dolandktan sonra konutu:

2940 Altn aaxt irne

Altn aahn yurduna

Altnda xara ayna irne,

Altndaki kara eytan, yerinden,

Alt ollap, xann aa kilgen.

Alt defa yollanp, kanl savaa


katld.

arx knng ir stne,

Aydnlk olan yeryznden

it ollap, aa sxxan.

Yedi defa gelip, savaa girdi.

2945 Ar kz xappinatxann

Saf gc yetmeyenleri

332

Altn aax plnp,

Altn aah bilip,

Ar maztta srerzer sxan.

Size abucak gndermi.

k xarndas turzalar,

ki karde ayaa kalknca,

Pst irzer kilznner.

Bizim yurdumuza gelsinler.

2950 Xara lan, anmcoxtazp,

Kara ylan, vedalap,

Nandra uux parbsxan.

Tekrar geri uup dnm.

Xara Tarax ooxtan tur:

Kara Tarah konuur:

k xarndas aylan kilzeler,

ki karde de dnp geldiinde,

Xan Mirgen oolbst

Han Mirgen olumuzu

2955 Ay Arna xondrarbs.


Paran kst pasxa salp,
ox kst odaa salp,

Ay Ar ile evlendiririz.
ok olan gc akla verip,
Az olan da bacaa salp,

Toy iderbs, Xara Xan.

Dn yaparz, Kara Han.

Paza anda toy iderge

Byle dn kurmak

2960 Pske xacan daa kilspes.

Bize her zaman uygun olmaz.

Tazrada ta atxanda,

Darda gne doduunda,

Xzarp kn sxxanda,

Kpkzl gne ktnda,

Xan Mirgenne Xan Orba xs,

Han Mirgen ile Han Orba

Kirl kilp, usxundlar,

Gerinerek uyandlar,

2965 Timr oranna tura xondlar.

Demir yataktan kalktlar.

Altn stol kistne odrp,

Altn masann bana oturup,

Azran sxt k xarndas.

Yemek yedi iki karde.

Xara Tarax, ce kz,

Analar, Kara Tarah,

k palazna iskr tur:

ki evladna da haber verir ki:

2970 Srer uzupatxannarda,

kiniz de uyuyup yattnzda,

Altn Xarlx tumam kil paran.

Altn Harlh kardeim geldi.

Ax oy att Altn aaxt

Ak kula atl Altn aah

Ar kz albinattr,

Saf gcni yitirmitir,

lbek kz itpinettr.

Ulu gc yetmemitir.

2975 Sirer k xarndast


Altn aaxxa pols kilerge

Siz iki kardei


Altn aaha yardm etmeye

333

Altn Xarlx piceer ooxtaan.

Altn Harlh teyzeniz aryor.

An soona sin mn rgen

Onun ardndan senin binip geldiin

Xara lan uux kilgen.

Kara ylan uup geldi.

2980 Altn aax srerzer


Adap polz surnp str.

Altn aah size


Seslenip, kendisine yardm etmenizi
istedi.

Sizrer,k palam, pnk

Siz, iki evladm, bugn

Andar parp, polzar kirek.

Oraya gidip, orada olmanz lazm.

Altn stolda kle sp,

kisi de altn masadan kalkp,

2985 Xat xuyaxtarn timnenp,

Dayankl zrhlarn giyinip,

Timr xuyaxtarn timnenp,

Demir zrhlarn kuanp,

Alp ata tnn xoston

Yiitlerin kulland oku

O zepke suxxannar.

Sa ceplerine soktular.

Alp sapa molat xlst

Batrlarn sallad elik klc

2990 Artnannar sol nana.

Sol taraflarna yklendiler.

Pray nimelern timnep alanda,

Her eylerini giyindiklerinde,

Ara urtta trtle sxxannar.

Byk evlerinden drd birden


kt.

Paba-cezne anmcax pirp,

Ana ve babasyla vedalap,

Alt xati oxsanp alp,

Alt defa kucaklap,

2995 k xarndas atxa mngenner.

Yiit iki karde, atlarna bindiler.

on araznca opasna parannar,

Halk arasndan yavaa ilerlediler,

Mal araznca paztna irtkenner.

Mal davar arasndan yryerek


getiler.

Aral sna sxxannar.

Yksek zirveye ktlar.

lbetk ona anmcox pirp,

Tm halka veda edip,

3000 k att xosti tudp,

Atlarna binip,

Xamc kzne sapxannar.

kisini de kamladlar

Xara Xan ir xaltras xalan,

Kara Hann yurdu titredi,

Xan tigr solxls xalan.

Gkyz soluksuz kald.

k at arap oylaanda,

ki at da ahlanp tepindiinde,

334

3005 Alton xll altn atxan

Altm yllk altn athan

Alton kgne oynap sxxan,

Altm trkyle alnd,

Alton altn kkter

Altm altn guguk

Alton kgne kgles sxxan.

Altm trkyle oynad.

Xara ayna irnde,

Kara eytann yurdunda,

3010 Knng irn stnde

Aydnlk yerin stnde

Puttap pasatxan, purunna tnatxan

Adm att, burnundan nefes ald

An ispes alp ox polan,

Bunu duymayan yiit kalmad,

rekteri xaylp,

Yrekleri eriyip,

Xarax asxa xarlp,

Gzyana boulup,

3015 Purun suuna purluxxannar.

Burun suyuna bouldular.

k xarndast attar

ki kardein atlar

Xara irn teep oylanda,

Kara topra tepip eelediinde

iton tam ir altnda

Yerin yetmi kat altndaki

iton irlk xana amr ad,

Yetmi Erlik hana, rahat yatacak


yer,

3020 urtas istg ox polp,


Attar teep oylaana sdaspin,

Ve gzel bir hayat olmayp,


Atlarn eelenip tepinmesine
dayanamayp

Xara ir stnde sxtrlar.

Kara topran zerine ktlar.

Artx ayalan k xarndast

Gzel yaratlm iki kardei,

Ala xaraxna krbin xalalar.

Ala gzleriyle gremezler.

3025 Attar kdrgen xara palas

Atlarn kaldrd kara balk

Xan tigrge tartlann

Gkyzne dein ekildiine

Ay-soolarnca kr xalalar.

Byk bir grltyle ahit olurlar.

lbek ayalan k xarndast

Gzel yaratlan kardeleri

k xarana xarapalar.

Gzleriyle seyrediyorlar.

3030 zerlg attar oylaan oln na

Koumlu atlarn gittikleri yolu,

soolarnca tanp xalalar.

kardklar grltlerden anlarlar.

r artxtar k xarndast

Yiidin iyisi kardeleri

pti krgen alp ol.

Doru drst gren yiit yoktur.

335

Ala arsaxt anar,


3035 Alp aca-tuman

Ala benekli hayvanlar,


Yiit kardelerin

Aydas paratxanna sdaspin,

iddetli gidilerine katlanamazlar,

Amr at polbin,

Rahata yatamazlar,

Alt kn aznada sp,

Alt gn getikten sonra kp,

Alt kn soona pas xalalar.

Altnc gnn sonunda ilerlerler.

3040 Ala arsaxt ana pr dee

Ala benekli hayvandan hibirinin

Aydas treen k xarndast

Gl yaratlm iki kardei

Ala xaraxxa krgen am ox.

Ala gzleriyle grml yoktur.

Ay-kn irde urtaan

Geceli gndzl, yurtta yaayan

Azr xanatt xustar,

ift kanatl kular,

3045 Alp treen Xan Orban

Yiit yaratml Han Orbann

Altanp mngen xzl xr at stnde

Atland kzl kr atn stnde

Alton xll altn atxan

Altm yllk altn athan

Alton kgne sabl oynaanda,

Altm trkyle alndnda,

Alton altn kkter

Altm altn guguk

3050 Alton kgne kgles parganda,

Altm trkyle oynadnda,

Uux rp sdap polbin,

Uamaz oldu,

s kn aznada uup

gnn akabinde havalanp

s kn ay-soona at xalp,

gn ay sonuna dek yatp,

Palal xus li xarxalasalar,

Yavrusu olan ku gibi giderler,

3055 nelg xus li irkeleseler.

Anas olan ku gibi severler.

r klg k xarndast

ki yiit kardei

k xaraxna krgen xus ox.

ki gzyle gren ku yoktur.

Puttap pas retkennerde,

Yol aldklarnda,

Purunna tnatxanarda

Nefes alp verdiklerinde

3060 k xarndast maxtabas

ki kardei vmeyen

Pr dee nime ox poltr.

Hibir varlk yoktur.

Attarna xamc saap,

Atlarn kamlayp,

Ada urtnan sxxan soonda,

Ata yurdundan ayrldktan sonra

Alp Xan Orba kz krze,

Yiit Han Orba kz grr ki,

336

3065 Pozn xzl xr ad

Han Orbann kzl kr at

Xanna xzl igren atta

Kandan kzl doru atn

s xulasa alnnda par tur.

kula nndedir.

An krp, Xan Orba xs,

Han Orba kz, onu grp,

Acaz tarnbzar tp,

Han Mirgen kzar deyip,

3070 Adn axs nandra tartp,

Atnn gemini ekip,

Acazna xosti paran.

Aasnn yanna gitti.

Pu k at teep oylaanda,

Bu iki at eelenip tepindiinde,

Ta pastar soolazp tura,

Dan zirveleri titreyiverir,

Tal pastar ayxalsa,

Aalarn stleri sallanr,

3075 Xra pastar xlas tura,

Aa balar hrdar

Xrn pastar xayxalsa.

Kk allar sallanr.

Xyan tast irce oylaanda,

Parampara talar yuvarlandnda

Xzl alnn ottar anda

Kzl yalml alevler orada

Xan tigrge sara kye.

Gkyzne ykselir.

3080 albax tast irce oylaanda,

Usuz bucaksz kayalk yer


sarsldnda

oarx puluttarn ple saap,

Gkteki bulutlar para para


blnp,

alnn ottar albrap xala.

Yalml ateler alev alev yanar.

Xan Mirgen acaz ooxtapa:

Han Orbann aas Han Mirgen


konuur:

als tumam, Xan Orba xs,


3085 At asxanna maxtanmasxa polzn,

Biricik kardeim, Han Orba kz,


Atn getiine vnmeyesin,

At xalanna xomznmasxa polzn.

Atn kaldna zlmeyesin.

Pasta marn sn ox,

lk mcadelen gerek deil,

knczn sn polar.

kincisi gerektir.

bek tnnern xza tudp,

pek dizginlerini kza doru uzatp,

3090 k zeen tie pazp,

ki zengiye beraberce basp,

k att xosti pastrp,

ki at beraberce yrtp,

At sapa azr xamclarn

Ata vuraca atall kamlarn

337

Kk pulutt stnde sara,

Mavi bulutun stnden savurarak

Ax pulutt altna tudp,

Ak bulutun altnda yakalayp,

3095 k xamc tie sapxannar.

ki kamy da birlikte vurdular.

Xara ir ayxals xalan,

Kara yer salland,

Xan tigr solxls xalan.

Gkyz soluksuz kald.

Xan Orba xst xzl xr ad

Han Orba kzn kzl kr at

Xanna xzl igren att

Kandan kzl doru atn

3100 s xulasa alnna krd

kula tesine yaklat

Xan Mirgen acaz xomznar tp,

Han Mirgen aas kzar deyip,

Xan Orba, adn axsn

Han Orba, atnn gemini

knczn nandra tartp,

Tekrar geriye doru ekip,

Acaznna tie pastra.

Aasyla beraber yrr.

3105 Xzl r att stndegi

Kzl doru atn stndeki

Alton xll altn atxan

Altm yllk altn athan

Alton kgne oynap paranda,

Altm trkyle alndnda

Alton altn kkter

Altm altn guguk

Alton nne kglep paranda,

Altm eit sesle yrladnda,

3110 Ot spes xuba azlarda

Ot yetimeyen kra ovalarda

Ottar sklep kgere.

Otlar byyerek gerir.

Aas spes alaas talarda

Aacn bymedii plak dalarda

Aastar zp, klese.

Aalar serpilip, hrdar.

Saasxan tspes sar azlarda

Saksaann gezmedii kuru ovalarda

3115 Xusxunnar tzre sarnapalar,

Kuzgunlar cvldarlar,

Ayas turan xan tigr puluttap,

Ak olan gkyz bulutlanp,

Xarna namr aap irte,

Kar ve yamur yaar,

Pulutt turan xan tigr,

Bulutlarla kapl gkyz,

Ay-ayas polp, altrapa.

Alp, aydnlanr

3120 k xarndas kr turzalar,

ki karde bunlar grnce,

Tor irzertn alp, kilp,

Kardaki yerlere gelip,

Pular parca ola krp,

Bunlarn gidecei yola girip,

Altn aaxt irnzer irttr.

Altn aahn yurduna devam eder.

338

An krp, Xan Orba xs


3125 Xan Mirgenne surap tur:

Han Orba kz, bunu grp,


Han Mirgene sormutur:

Aarl acam, Xan Mirgen,

Deerli aam, Han Mirgen

Sin pu att oln

Sen bu atn yolunu

Ala xaraxna axs krez,

Ala gzlerinde daha iyi grrsn,

Alp klgn tand ma?

Yiidin iyisini tandn m?

3130 r art, als acam,

Pek yiit ve tek kardeim,

zerlg att oln

Koumlu atn yolunu

k xaraxna axs krez,

ki gznle de grmektesin,

l irne izerge odrp,

Baka yurtta ata binip,

Altn aaxt irnzer

Altn aahn yurduna doru

3135 Kem parann pld me?

Kimin gittiini anladn m?

Xan Mirgen tumazna nandra:

Han Mirgen Han Orbaya der:

Aymaxta alp, pu irge idp,

Yiit, memleketinden, bu yere


gidip,

Altn aaxt irnzer partr.

Altn aahn yurduna ulat.

Ala xaraamna axs krem,

Ala gzmle iyi grrm,

3140 Alp klgn tanbadm.

Yiidin iyisini tanmadm.

Tigrzer krzem, tigr pzk,

G grsem, usuz bucakszln

irzer krzem, albax pldre.

Yeri gresem, geniliini bilirim.

Pr dee nime plbinem,

Her eyi bilirim,

Pr dee nime siznminem.

Her eyi farkederim.

3145 Xan Orba xs plp turza,

Han Orba kz anlar ki,

Xan Mirgen acaz snna daa

Aas Han Mirgen gerekten de

Pr dee nime plbes,

Her eyi bilen,

Pr dee nime siznmes,

Her eyi farkeden,

Tuyux sast alp poltr.

Gizli dnceleri olan bir alptr.

3150 Xan Mirgen tumazna sur tur:

Han Mirgen kardeinden sorar:

Arsa, sin pld, tumam.

Sen acaba biliyor musun, kardeim.

Altn aaxt irnzer

Altn aahn yerine

Xayda alp parann?

O yiidin nasl gittiini?

339

Aaa polzara paran ma


3155 Alay tnna iderge be?

Ona yardm etmeye mi


Yoksa canna ulamaya m
gitmektedir.

Kz asxnax, xomay alp

Gc az olan, kt yiidin

Andar parbas tp sanam.

Oraya gitmeyeceini, dnyorum.

Kstg le treen alptar

Gl yaratlm yiitler

Ol irzer parara tdnep.

Oraya gitmeye cesaret edip.

3160 Anzn sn ooxtad,-

Ona doruyu syledin, -

Teen Xan Orba tumaz, -

Diyen kardei Han Orba, -

Alp-axsz pu irtken

Byle iyi bir yiitti

Xacan tusta saaa polsxan

Sana yardm ettiinde

Ax saraatt Ay Ar xs.

Ak sar atl Ay Ar kz.

3165 Altn aaxxa polzara

Altn aaha yardm etmeye

Alt kn purnada parp,

Alt gnden nce gidip,

Ar kzn pirp, tudsa.

Saf gcn verip, savayor.

An istp, Xan Mirgen


Aranp pastad,
3170 An ree ai tsken,

Bunu dnp, Han Mirgen


Kzmaya balad,
Yreine ac dt,

Tumazna ooxtap tur:

Kardeine yle syler:

kn sn ox,

kincisinde gerek yok,

znczn xamc saap kree

ncsn kamlad

Altanp mngen attarbsxa.

Atlarmza atladlar.

3175 At asxan, aymax irne itse,

Atn rahvan memleketine ulanca

Maxtanara ox polzn.

vnmesi olmasn.

Ad xalan alp

At komayan yiidin

Xomznara ox polzn.

znts olmasn.

k alp, xosti turzp,

ki yiit, yan yana durup,

3180 k atxa xamc sapxannar.

Atlar kamlamlar.

Xara ir ayxal xalan,

Yeryz sarsld,

Xan tigr solxl xalan,

Gkyz soluksuz kald,

Parbax aast salaaznda

Dall aacn dalnda

340

Palal xustar kgles xalalar,

Yavrulu kular cvldar,

3185 gr aast salaaznda

Eri br aacn dalnda

nelg xustar kgles xalalar:

Anal kular cvldar.

Artg kstg k xarndas,

Saf gc olan iki karde,

Xacan daa tastaspin rer,

Hibir zaman ayrlmayn,

astar uzax polzn,

Yan uzun olsun,

3190 ayaannar pzk polzn.

Yaratanlarn ulu olsun.

Ax arxt tooza alb,

Ak dnyann btn yiitleri,

k xarndast ululap,

ki kardei ululayp,

Soolarnnca maxtap xalca:

Artlarnca verler:

Alp art Xan Mirgenne Xan Orba,

Yiidin iyisi Han Mirgen ile Han


Orba,

3195 rgen orxtar kilssn,

Gittiiniz yol rahat olsun

Ara urtxa aylanar,

Uzak evinize dnn,

Paratxan ollar askal polzn,

Katettiiniz yollar huzurlu olsun,

ne urtxa izen kiler.

Ana yurdunuza selam gtrn.

Xan Mirgenne Xan Orba xs

Han Mirgen ile Han Orba kz

3200 Xarap krer polzalar

Grrler ki,

Xanna xzl igren att,

Kandan kzl doru at,

Xan Mirgenne Ay Ar xs

Han Mirgen ile Ay Ar kz

Xacan-da srsken ola krtrler.

Her zaman ilerledikleri yola girerler.

Olan tuznda iree krp,

ocuk yanda ac ekip,

3205 Xara aza oln tanp,

Kara yolunu bilip,

Xan Mirgenn k xaraana

Han Mirgenin gzlerinden

Xarax az pos ap tur.

Gzya akar.

Xan Orba xsxa ooxtap tur:

Han Orba kza syler:

Xacan polza toozl parzam,

Bitip tkendiim zaman,

3210 Min olmca rerge kilse,

Yolum boyunca yrmek uygunsa

Arsa, aca sasxa krer.

Belki, Han Mirgen dnr.

Xara paar xaylp,

Kara cieri eriyip,

Xarax az tzrerz.

Gzyan aktrsn.

341

Xan Orba xst, an istp,


3215 Xara paar xayla tsken,

Bunu iiten Han Orba kzn,


Kara cieri eridi,

Nmzax ree srtlezp irtken.

Yumuack yrei arpt.

Alt xra asxanda,

Alt tarla atnda,

Alt ulat kiskende,

Alt nehir getiinde,

lbek xarbas mnda irttr .

Byk kavga burada olur.

3220 Tos xara alpt tnn zp,

Dokuz kara yiidin cann alp,

Alp kz pu irde sara

Yiit kii buradan karak

Altn aaxt irnzer partr.

Altn aahn yurduna gider.

Alp Xan Orba ooxtan tur:

Yiit Han Orba konuur:

Ay Ar xs pu irge kilgende,

Ay Ar kz buraya geldiinde,

3225 Tos xara alp, xadarp alp,

Dokuz kara yiit, bekleyip,

Ksne ip idnerge itken.

Gl bir e edinecekti.

Tos xara alpna tudzp,

Dokuz kara yiitle savap,

Ay Ar xst

Ay Ar kzn

Ar kz albinatxanda,

Saf gc alnamadnda

3230 lbek kz itpinetkende,

Ulu gc ulaamadnda,

Altn Xarlx pice kilgen.

Altn Harlh ablas geldi.

Xan tigrce xayn rp,

Gkyznde uup,

Tos xara alpt

Dokuz kara yiide

ze atp pr uxxa,

Bir ok atp,

3235 Altn aaxt irnzer

Altn aahn yurduna

Alnn alara parbsxan.

nn alp gitmedi.

Ax saraatt Ay Ar xs

Ak sar atl Ay Ar kz

An soonca sbsxan.

Onun ardnca kamam

Altn Xarlx picebs,

Altn Harlh kardeimiz,

3240 Altn aaxxa polzp,

Altn aaha yardm edip,

Artx kzn sal para.

Tm gcn kullanp,

Kzn pirp, olox irde

Glerini verip, tam o yerde

Altn aaxxa pols re

Altn aaha yardm eder

Alp art Ay Ar.

Pek kuvvetli Ay Ar.

342

3245 Altn aaxna toazarbzox,

Altn aah ile karlatnda,

Ara urtsar ol xrar.

Byk eve onu davet eder.

Pay stoln timneze,

Gsterili masay hazrlayarak,

Pray iist irge polzn.

Tm yiyecekler orada olsun.

Par ooxtarn pske ooxtaza,


3250 Pasxa salp, undutpas polzn.

Olan szlerini bize syleyince,


Aklnda tutup, unutmaz olsun.

k att xosti tudp,

ki at yan yana tutup,

kzne xamc sapxannar.

kisine de kam vurdular.

At asa aral sn stnde

Atn getii yksek tepelerde

k at xosti kilp turan.

ki at yan yana gitti.

3255 Aymax irn k xarndas

ki karde memleketi

Aylandra kreler.

Dnp dolaarak grrler.

l irn k alp,

ki yiit, yurt topraklarn

bre xarap, sitkipeler.

Etrafta gzetleyip, inceliyorlar.

Altn aax urtaan irge

Altn aahn yaad yere

3260 k xarndas ittrler.

ki karde ulat.

Altn aax pu irde

Altn aah burada

Xazr tudstr tos kn.

Dokuz gn boyunca savat.

Xan Mirgenne Xan Orba

Han Mirgen ile Han Orba

Aral snna krzeler,

Yksek tepeden baktklarnda,

3265 Xacan-da xara turacax ibre

Kara evin evresinde hep

Salanaxtar sken polan.

Isrgan otlar olurmu.

Salanax anda am ol.

imdi ise orada bunlar yokmu.

Xara turacax turan ornda

Kara evin olduu yerde

Xaznar, zp, ayxalsa

Akaalar, yetiip, sallanyor

3270 Xara ir mnda xazl xaltr.

Orada toprak yerinden skld.

Xara palas sartrlar.

Kara bal titrettiler.

Kgbelg ottarn xazrtrlar,

Ter otlar bklp katlanrlar,

Klbr palazn sartrlar.

Aalar titreir.

Altn aax alp xst

Yiit kz Altn aah

343

3275 Xann aa urtnda pastr.

Kanl sava meydannda yendi.

Altn aax xst xolna,

Altn aah kzn eliyle

zer, xolla tzenp,

Eyer ve kolanlar koulup,

zerlg attar kp ltr.

Eyerli atlarn hepsi ld.

Xara tlolar astanp,

Kara tepeler stnde,

3280 Alp-klkter kp attr.

yi yiitler hep serildi.

Altn aax pu irde urtaann

Altn aah burada yurt tutanlardan

Annaox artx plgcler plp,

Bildiklerinden daha fazlasn bilip,

Ayna irne alt ollap,

eytann yerinden alt defa gelip,

Ay-knng irden it ollap,

Geceli gndzl yerden yedi defa


gelip,

3285 Xann aa timnep kiltrler.

Kanl savaa hazrlanp geldiler.

Aral malna ilbetk on

Mal davarla tm millet

Ilas-sxtasxan irlernde,

Yurtlarnda alayp szlandklarnda,

An su polp, xarax az

Gzyalar dere olup

Ax talaya xozltr.

Ak denize kart.

3290 Xazr aan soona krp,

iddetli savan sonrasnda gelip,

Xamc saptlar k xarndas.

ki karde kam salladlar.

Xara toraatt Xan Tayc,

Kara doru atl Han Tayc,

Altn aaxt xolnda

Altn aahn elinde

Tos knne lerp plp,

Dokuz gnde leceini bilip,

3295 Xazr aanna timnep kiltr.

iddetli avaa hazrlanp geldi.

Altn aaxt kz xappaza,

Altn aahn gz tutmasa

Ar ksne xat idnerge

Saf gcyle e edinmeye

Artx sasna kilgen poltr.

yi dncelerle geldi.

Alp Altn aax xs

Yiit Altn aah kz,

3300 Xls paznca parp,

Klcyla cenge girip,

Xara irge tse poltr.

Kara yere vard.

da pazn tudnp,

Sngnn ucuyla kalkp,

Xatap azaxxa turp,

Tekrar ayaa kalkp,

Tuds-xarbas parp turtr.

Mcadeleye giriti.

344

3305 Xara toraatt Xan Tayc


irne itpes mayx mallarn,

Kara doru atl Han Tayc


Yurduna gitmeyen yorgun
hayvanlarnn

arnn ara saap, dr partr.

Kemiklerini paralayp, ldrmtr

Parp, it polbas kir onn

Gidip, ulaamayan yal insanlar

Ax azda xr partr.

Ak ovada ldrd.

3310 An krp, Altn aax,

Altn aah bunu grp

Alnlarna turp, polssa,

Yanlarna gidip yardm ettiinde,

Ar kz albaca poltr,

Saf gc kalmad,

lbek saa itpece poltr.

Ulu gc yetmedi.

Aar- obada Altn aaxxa,

ok zntl Altn aaha

3315 Aylanp kilp, polsa

Dnp gelip, yardm etti

Ada an ox poltr.

Baba kadar yakn olan yoktu.

ree-obal alp xsxa,

Pek kederli yiit kza

brp kilp, polsa

Dnp gelip yardm etti,

ne tuan ox poltr.

Anas gibi yoktur.

3320 k xarndas kre polzalar,

ki karde baktklarnda,

Azr xanatt xustar, lzp,

ift kanatl kular, toplap,

Altn aaxxa anp,

Altn aaha acyp,

Aas stnde lastrlar.

Aacn stnde alatlar.

Ala arsaxt anar, kilp,

Ala benekli hayvanlar gelip,

3325 Alp xsxa anp,

Yiit kza acyp,

Aral snda xomznstrlar.

Zirvede alatlar.

Alt xra asxannarnda,

Alt tarlay atklarnda

Alt kig kiskennernde,

Alt geidi getiklerinde,

Alnlarnzar xarap krzeler,

nlerine baktklarnda grrler ki.

3330 Anda ott aa polattr.

Orada scak bir sava olmaktadr.

Altn aax, Ay Ar, Altn Xarlx,

Altn aah, Ay Ar, Altn Harlh

Aral maln, ilbetk onn

Mal davar, tm halk

Xan Taycaa irnzer srdrtpin,

Han Taycnn yurduna


srdrtmeyip,

345

Xazr xarbasxa krtrler.


3335 Alp Altn aax xst

iddetli savan iine girdiler.


Yiit Altn aah kzn

Xat id tstr,

Sert eti yerine

Xat skke aylan partr.

Kuvvetli kemikleri gelir.

To id torl tstr,

Buzlam bedeni ukurlap,

To skke aylan partr.

Salam kaslara dnr.

3340 Artx kstg alptara

ok gl yiitlere

Xabra sgn xazi tuttra.

Kaburga kemiinin yann tutturur.

Oorxa sgn oya tuttra.

Omurga kemiini oydurur.

Xrx la teere rp,

Krk yllk derisine kavuup,

Xann aada xarbazp,

Kanl savata savap,

3345 Xorabas-parbas xat xuya


Xayl tstr arnnda.
Xzl tor kgenektg

Hi zarar grmeyen dayankl zrh


Karnnda eriyip gidiverir.
Kzl ipekten giysiyle

Xarbas-tuds rettrler

Savap mcadeler ettiler

Alp s xs, s nanc,

yiit kz, dost,

3350 Prayz pr ty pol partrlar.

de birbirine benzediler.

Mn krp, k xarndas

Bunu gren iki karde

Anmcoxtazp alannar.

Vedalatlar.

Alp sapa xlzn Xan Mirgen

Han Mirgen alp savurduu klcn

Xan tigrge sara kdrp,

Ge doru gtrp,

3355 Aar parza, alton alpt

Oradaki altm yiidin

Pazn ze saap turan.

Bann stne saplad.

Peer aylanza, iton alpt

Bu tarafa dndnde, yetmi


yiidin

Moynn ze saap rgen.

Boynunun stne vurdu.

Xan Orba kr turza,

Han Orba bunlar grdnde

3360 Xarbas pdi parar polza,

Savaa katlsa,

Alton la toozlbas.

Sava altm ylda bitmez.

Altanp mngen adna tzp,

Atlanp bindii atndan inip,

albax tas stnde odrp,

Byk bir kayann stne oturup

346

Altn zebne alp ata


3365 Tos uyal ms oxaazn,

Altn cebinden karp att


Dokuz yuval boynuzdan okunu,

Xrx la molcap ata

Krk yl mhleti olan

Tos tnn xosto sard,

Dokuz canl oku kard,

Xan Orba xs xrx la

Han Orba kz krk yla

Molcap ata tnn xostozn

Canl okuyla vurmak iin anlat

3370 Kirbeyte-sye tartxan.

Yay gerip ekti.

Kiiske salp, kzep sxxan,

Yaya koyup, nian alm,

Pske salp, pzep sxxan.

Bize vurup, keskinletirdi.

rtenne tnn xostozn

Canl okunu sabahleyin,

irge teere tart salan.

Atp akama kadar vurdu,

3375 Xan Orba alp xst oon

Han Orba yiit kzn szn

s xalannar alptar:

Yiitler iitti:

e tutxan xolm nimes,

ne tutmu elim yoktur,

ln, sabl parara.

Tutun, vurmaya.

r-axslarn krp atam,

Erin iyisini grp vururum,

3380 lbek tnnarna ider polzn.

Ulu canlarna ulaveririm.

Xuru tutxan xolm nimes,

Yksk, tutan elim yoktur,

Xuru irge parara.

Kuru yere gitmeye.

Xazr aana kilgen

iddetli savatan dnen

Xara sast alptarn

Kt niyetli yiitlerin

3385 Xara-xaarta xrar polzn.

Fesatlklarn tamamen yok olsun.

Xrx la molcaan xostom,

Krk ylda ulaan okum,

Xrx la toospas aan

Krk ylda bitmeyecek sava

Tos knge toozp,

Dokuz gnde bitirip,

als acama, s xsxa temin,

Biricik aama, kza demi olan,

3390 O zebme kilp, krzn.

Sa cebime gelip girsin.

Poztxan min tnn xostomna

Onlara yardmc olan canl okumla,

Pree alp lbin xalza,

Yiitlerden herhangi biri lmezse,

Minne artx ayalan polar,

Demek benden iyi yaratlmtr,

Min tnma olox ider.

Benim ruhuma tamamen ular.

347

3395 ptep atxan tnn xostomna

Yaya koyup atverdiim okumla

Pree alp tspin xalza,

Herhangi bir yiit dmemise

Minnen ilbek ayalan polar,

Benden daha iyi yaratlmtr.

Min pazma olox sar.

Benim bama o da kar.

Alp polzaar ats kreeer,

Yiit olanlar attlar,

3400 Klk polzaar kres kreeer!

Yiit olanlar kaptlar!

An istp, kilgen alptar,

Bunu duyup gelen yiitler,

Xomznp, ooxtas xalannar:

zlp syleirler:

Xara toraatt Xara Xann

Kara doru atl Kara Hann

k palaz pu irge kiltr.

ki evlad da buraya geldi.

3405 lbes poznbs am lerbs,


Toozlbas pozbs am zirbs.

lmeyen bizler imdi lrz,


Yok olmayan bizler imdi yok
oluruz.

k xarndast xoln kdrce

ki kardein ellerini tutacak olan

arx irde alp ol.

Aydnlk yerde yiit yoktur.

Artx kstg alptar olar,-

Onlar ki pek gl yiitlerdir,

3410 Azp-lce knbs itt.

leceimiz gn geldi.

lbek kstg alptar olar,-

Onlar ki ulu gl yiitlerdir,

Azp-lce knbs kild.

lp yok olacamz vakit geldi.

Ada urtna pu irde

Bu yerden baba yurduna

Alp pr dee aylan polbas,-

Hibir yiit geri dnemez,

3415 Aymax irnde azp-lerbs.

El yurdunda lrz.

ne irnzer am mnna

Ana yurduna imdi buradan

br nanmas pr dee alp-

Yiit hibir zaman geri dnmez

l irnde irtp-lerbs.

El yurdunda lrz.

Adabs urt ayn xala,

Babamzn yurdu yalnz kalr,

3420 nebs urt een xala.

Anamzn yurdu sahipsiz kalr.

Alptar xomznp irtkendk,

Yiitler hznlenip ilerledi,

Alp Xan Orba xs

Kahraman Han Orba kz

Tnn xostozn poztxan.

Canl okunu brakt.

Xara irn stnde

Kara topran stnde

348

3425 Xosto-axs xooli tsken,

Okun iyisi boa gitti,

Srn-axs sxtap xalan.

Okun iyisi es geti.

Xara irde kygen aln

Kara yerde yanan ate

Xan tigrge sara sapxan.

Gkyzne dek ulat.

Xara tuban, s tartlp,

Kara duman, is ekip,

3430 Xan tigrn tuli turan.

Gkyzn brd.

Xan Orba xs, alp kz

Yiit kz Han Orba

albax tasxa turp, krze,

Yce kayalarda ayaklanp, grr ki,

Tnn xoston olnda

Canl okun yolunda

Turan, atxan par-ox nime,

Bulunan, her ey yklp gitmi,

3435 Tali sablp, oodl xala.

Vurulup, krlr.

Tizp oylaan alptarn

Kap giden yiitlerin

Tnn xosto, srp, idp,

Canl ok, yryp gidip,

kpe-reen tre para.

Cieriyle kalbini delip geer.

Alt knne Xan Orba krze,

Han Orba alt gnde grse,

3440 Xrx l toospas xcx aada

Krk yl da bitmeyen agzl


savata

Xr saltrlar kp sabazn.

Tm ktlkleri yok eder.

Xrx la molcal xosto

Krk ylda ulaan ok

Xcx aan tep re.

Agzl sava delip geer.

Altn aax tudsxan oln

Altn aahn savat yolu

3445 Tnn xosto tooza arlap,

Canl ok katederek temizleyip

Altn Xarlxt olna krgen.

Altn Harlhn yolundan gitti.

Altn aaxna tudsxan alpt

Altn aah ile kapan yiidi

Tnn xosto drgen tusta,

Canl ok saplandnda,

Alp xst kz toozlp,

Yiit kzn gc bitip,

3450 Ar saz sxxan poltr.

Saf can kmtr.

Anna aarxzn tnn xosto

Ondan uzakta bulunan canl ok

Altn Xarlx tudsxan oln

Altn Harlhn savat yolu

Alptardan arlap saltr.

Yiitlerden temizlemitir.

Alp Altn Xarlx xs,

Yiit Altn Harlh kz,

349

3455 Aar parp, ta tayana,

Oraya varp, daa dayanr,

Peer kilp, ir xucaxtana, -

Beriye gelip, topra kucaklar, -

Ar kz sbox partr.

Saf gc de kmtr.

An soona tnn xosto,

Onun ardndan canl ok,

Ay Arn xat oln

Ay Arn sert yolunu

3460 Arlap, niiktep salp,

Temizleyip, kolaylatrp

Xan Mirgenn olna krgen.

Han Mirgenin yoluna girdi.

Xan Orba xs am na krze,

Han Orba kz imdi grr ki,

Tnn xoston atxannan peer,

Canl oku teye attndan beri

Tos kn tolattr.

Dokuz gn dolmaktadr.

3465 Molcap ata tnn xosto

Szleip att canl ok

Xrx l toozlbas xcx aan

Krk ylda bitmeyen agzl sava

Poox irge poop, xra,

Grlen yerdekini boup, kryor,

Xzm irge xzp, dre.

Zorlu yere skp, lr.

Ax tasxl tznde tnn xosto

Ak kynn ortasndaki canl ok

3470 Xara kn alpxa uuraan,

Kara yiit kahramana uurdu,

Xayda kilkm alp tp,

Ne de ulu yiit deyip,

Xan Orba xs snap krze,

Han Orba kz deneyip grnce,

Xcx aan alan,

Agzl sava temizleyen,

Xara sast, kstg ayalan

Kt niyetli, gl yaratlm

3475 Xara toraatt Xan Tayc poltr.

Kara doru atl Han Taycdr.

Xan Tayc daa, r saadabin,

Han Tayc dahi, ok gecikmeden,

Tnn xostoda azp-lgen.

Canl oktan lp gitti.

Udur tudncam alp sxpaanda,

Karlkl savatm yiit


kmadnda

Tnn xosto, aylanp,


3480 Xan Orban zebne krgen.

Canl ok geri dnp,


Han Orbann cebine girdi.

Altn Xarlxxa Xan Orba,

Han Orba, Altn Harlhn

Xosti pazp, xoln tutxan,

Yanna gelip, elini tuttu,

zere rp, izen itrgen.

Eikten geip, selam verdi.

ptig poz Altn Xarlx

Yiit kii Altn Harlh

350

3485 zenne izen pirgen,

Han Orbann selamna karlk


verdi,

Alt xati oxsanp alp,

Onu alt defa pp,

Xan Orba tumazn maxtap tur:

Han Orba dostunu vd:

Xara irde at ayalza,

Kara yerde at kotursa,

Xzl xr at osxas polzn.

Kzl kr at gibi olursun.

3490 Alp ayalp, zp rzn

Yiit yaratlp, yetiirsin

Artx kstg tumam osxas.

ok gl dostum gibi.

Ax arxt stnde sin

Senin ak dnya stnde

Artx kstg ayalan

Pek gl yaratldn

Xacanox min plgen polam.

Ben bilmi idim.

3495 Xrx l toospas xcx an

Krk ylda bitmeyen agzl sava

Tnn xostona toospaan polza,

Canl okla bitirilmemi olsa,

Tnbs mnda zlerck.

Ruhumuz burada yok olacakt.

An oo toozlan tusta,

Onun syledikleri bittiinde,

Xan Mirgen tumaz pas kilgen.

Dostu Han Mirgen, geldi.

3500 Xostap kilp, xoln tutxan,

Yanna gelip elini tuttu,

zere pazp, izen itrgen.

Eyere basp, selam verdi.

Altn Xarlx xs picez,

Kz kardei Altn Harlh,

Xoln tudp, izenk pirgen,

Elini tutup, o da selam verdi,

Xucaxtanp, ir tumazn

Kucaklayp, er kardeini,

3505 Alt xati oxsanp alan,

Alt defa pt,

Ana oon ooxtanan:

Daha sonra da konutu:

k xaraamna tumalarmn

Kardelerimi gzlerimle

Kretkenme rnem,

Grdme sevinirim,

Xazx tusta xaynzp,

Huzurlu olarak kaynap,

3510 Ala xaraxna krsebs.

Ala gzyle grrz.

Ana Xan Mirgenn sazna

Daha sonra Han Mirgenin aklna

Adn srs paratxan olda

Atn srp yrtt yolda

s g tapxan kr kilgen.

ku tyn bulduu yere geldi.

Altn Xarlxt xollarn krze,

Altn Harlhn ellerine baktnda

351

3515 k salaaz ox xaltr.

ki parmann olmadn grr.

An krp, Xan Mirgen,

Han Mirgen, bunu grp,

zebne gler sarp,

Cebinden tyleri karp,

Altn Xarlxxa tuttran.

Altn Harlha tututurdu.

Anz, gler xola alp,

Altn Harlh, tyleri eline alp,

3520 Ar irge salandox,

Szl yerine koydu.

Ay-xazx xoll pol paran.

Kanatlar eskisi gibi oldu.

Altn Xarlx piceler

Kardeleri Altn Harlh

Amd pulara ooxtap tur:

imdi onlara yle der:

Xabra sktere ux xapsa,

Kaburgalarna ok dese,

3525 Xayp krce min polam.

Arkama bakp gren bendim.

Oorxa skte ux xapsa,

Omurgalarna ok dese,

Oyp krce min polam.

Koup gren ben idim.

Azp-lce irlere

lp gideceiniz yerlere

Adalar polp min rem.

Babanz olup ben giderim.

3530 rtp-lce irlerie

lp gideceiniz yerlere

celer polp min rem.

Analar olup ben giderim.

k xarndas srerde pasxa

Siz iki kardeten baka

zence kzm paza ol.

Selamladm insan yoktur.

Par kzbs salp, ps

Tm gcmz gnderip, biz

3535 Pols reeler xacan daa.

Her zaman yardm ederiz.

An oo toozlanda,

Syledikleri bittiinde,

Alp Altn aax xs,

Yiit Altn aah kz,

Xostap kilp, xol tuta,

Yanna gelip elini tutar,

zere pazp, izen pire.

Eere basp, selam verir.

3540 Aral maln, ilbetk onn

Tm mal davar ve boy milleti

Ara urtxa aylandrp,

Byk eve dndrp,

Altn aax izennese.

Halkla selamlar Altn aah.

Alptarn alstap,

Yiitleri kutlayp,

Altn aax ooxtana:

Altn aah konuur:

3545 Azp-lce min irmde

lp gideceim yurdumda

352

Adalarm srer poldar.

Sizler babam oldunuz.

rtp-lce min irmde

Gp gideceim yurdumda

celerm srer poldar.

Sizler anam oldunuz.

Altn aax oon toostox,

Altn aah szlerini bitirdi,

3550 Ax saratt Ay Ar xs,

Ak sar atl Ay Ar kz,

Xostap kilp, xoln tuta,

Birlikte gelip, elini tutar,

zere pazp, izen ire.

Eere binip, selam verir.

Xan Orba xs kr turza,

Han Orba kz grdnde,

Xstarn ar kster sxtr,

Kzlarn saf gleri ortaya kar,

3555 Xarndas kle kilbeen polza,

ki karde de gelmemi olsa,

Azp-lerck zle.

birden lr giderdi.

Altn aax xs ooxtana:

Altn aah kz konuur:

abs daa polza , . par.

Aa da olsa amac var.

3560 Amd urtmzar paraaar,

imdi yurdumuza gittiler,

As-tamax p alaaar.

Yemeklerini yediler.

Altn aaxsar parannar.

Altn aaha gittiler.

An irne aylanp,

Onun yurduna dnp,

Aral mal ottapa,

Mal davar otlatyor,

3565 Ax talayn xastada

Ak denizin kysnda

lbetk on urtapa.

Tm halk yaatr.

lbetk xalx onna

Tm milletine

zenn pirp irtkenner.

Selamlarn verip getiler.

Ax azca parannar,

Ak ova boyunca ilerlediler,

3570 Aral maln krgenner.

Mal davar grdler.

Xrx l toospas xcx aa

Krk yl bitmeyen agzl savan

Xra ox itken ornda

Krarak yok ettii yerde

Amd altnna azalan

imdi altndan yapld

Ax payza slg pt partr.

Gzel bir ak saray yapld.

3575 At palaca altn sarn

Atn baland altn sarn

An xrinda idltr.

Onun bahesinde yapld.

Xara irge sreptrler,

Kara yerin stne kurup,

353

Xan tigrge tiikteptrler.

Gkyzne dikerler.

Attarn aaa palannar,

Atlarn sarna baladlar,

3580 Altn payzazar pasxannar.

Altn saraya girdiler.

Altna mnce ad oxta

Binecekleri at yok

Alp Altn Xarlx xs,

Yiit Altn Harlh kz,

Altn kk kibn xola tudnp,

Altn guguun kanadna tutunup,

Ara urtsar kire salan.

Uzak eve girdi.

3585 Altn ax ib eez

Altn aah ki evin sahibidir -

Aalclarn, xoltxta xaap,

Konuklarn, koltuklarndan ekip,

Aarl stolzar xra.

Tm masalara davet eder.

As-tamaxt aarliin peler,

A olanlarn ounu yedirirler,

Ayran suxsuzn seler,

Ayranlarn ierler,

3590 As-kp ooxtarn ooxtasalar.

Bol bol sohbet ederler.

Amdzn soonzar idp,

imdikileri daha sonra yapp,

Soondazn am iteler.

Sonrakileri imdi yaparlar.

Altn aax xs ooxtad:

Altn aah kz konutu:

Xara pazm palasxa atxanca,

Kara bam amura dtnde,

3595 Nmrt xaraam saay apxanca,

Kiraz gzm tmyle kapandnda,

Srer polsxann undutpaspn.

Yardmnz unutmayz.

Snap aar kn uuraza,

Eer zor gne denk gelirsen,

Srerge dk polzam.

Size de yardm ederim.

Altn aax, di ooxtap,

Altn aah, byle konuup,

3600 Ax payzana sara pasxan,

Ak saraydan dar kt,

Xalx onna ax pirgen:

Halkna nasihat etti:

Tos knge itre

Dokuz gn boyunca

Toozlbas toy salara.

Bitmeyen dn yapm.

Tor asxrn rne

Doru aygrn srsnden

3605 Tos l tubaan

Dokuz yl domayan

To xzraxtarn soara.

Semiz ksraklarn kesti

Xr asxrn rne

Yal aygrn srsnden

Xrx l tubaan

Krk yl boyunca domayan

354

Xzrax mallarn sox irge.


3610 Tos xulaxt xazannarda

Ksraklarn kesti.
Dokuz kulplu kazanlarda

Tooza ilbes it psxan,

Bitmek bilmeyen et piti,

Toya kilbeen kz xalbaan.

Toya gelmeyen kalmad.

An krp, Altn aax xs,

Bunu gren Altn aah kz,

Ax payzazar nandra krp,

Ak saraya aceleyle girip,

3615 Altn stola odran.

Altn masaya oturdu.

Alp Altn aax xs

Yiit Altn aah kz

Xan Orban snap krgen:

Han Orbay grdnde gerekten:

Snp parca sg ox,

Krlp paralanan kemii yok,

Xzarp axa xan ox

Kpkzl olup akan kan yok

3620 Xs pala treen poltr.


Xan Mirgenn snap krgen:

Bir kz ocuuydu.
Han Mirgeni grdnde
gerekten:

Kz ilbek, tuyux past,

Gc pek ulu, gizli bal,

Klk kz polan poltr.

Yiit bir kii olmutu.

Xacan tusta Xan Mirgen

Han Mirgen, ne zaman

3625 Ax saraatt Ay Ar xst

Ak sar atl Ay Ar kzn

Alp xonarn pl salan.

Evleneceini anlad

Ay Ar xst snap krgende,

Ay Ar kz gerekten grdnde,

Artx poltr Xan Mirgenne,

Han Mirgenden iyidir.

Ar sast, kp plgc,

yi dnceli, birok aksakal,

3630 als kz aban paarl,

Deerli kii, iyi cierli,

ks kz nmzax rektg,

ksz insan, yumuak yrekli,

Annaar Altn aax xsxa,

Bu yzden Altn aah kza,

Kilp, pols it para.

Gelip, yardm ediyor.

Altn Xarlxt snap krgende,

Altn Harlh grdnde gerekten

3635 Anz stol kistndeg

O masann stndeki

Alptar sazn le plettr.

Yiitlerin fikrini aka bilmektedir.

Alp Xan Mirgen Altn aaxta

Yiit Han Mirgen ve Altn


aahtan

355

Azr xanatt lannaar suran.

ifte kanatl ylanlar sordu.

Altn stolda turp,

Altn masadan kalkp,

3640 Alptar, idnzp,

Yiitler hep beraber,

Ax payzana sara pasxannar.

Ak saraydan dar ktlar.

Altn ta ziin aza tartp,

Altn dan sisini ap,

Andar kire pasxannar.

Oraya girdiler.

An stnde ay-kn sustala.

Dan stnde ay ve gne parldar.

3645 Altnna st palnap tur.

Altndan olan ii parldar.

Azr xanatt xara lan

ifte kanatl kara ylan

Anda atatxan poltr.

Orada yatmaktadr.

Aaa, parp, izen pirgenner.

Yiitler oraya gidip selam verdiler.

Azr xanatt xara lan,

ifte kanatl kara ylan,

3650 Xan Mirgenn tanp td:

Han Mirgeni tanyp dedi:

Min stmde odr rerge

Benim stmde oturmaya muktedir

albax irn stnde,

Geni yurdun stnde,

Xara irn altnda

Kara yerin altnda

Alp sken ox polan.

Yiit doan yoktur.

3655 Sin ne sdazp, odrp,

Sen sadece dayanp ve oturup,

Azr xamcna sapxaz,

ifte kamyla vurursun,

Sin artx kstg ayalan

ok gl yaratlm olan sen,

Alp Xan Mirgen poltrz.

Yiit Han Mirgen olmalsn.

Azr xanatt lanna

ifte kanatl ylanla

3660 Anmcoxtazp, alptar

Vedalaan yiitler

Altn tada sxxannar,

Altn Dadan ktlar,

Ax payzaa krgenner.

Ak saraya girdiler.

Am na sanap krzeler

O anda saydlar ki

Altn aaxt irnde

Altn aahn yerinde

3665 Alt kn pol saltrlar.

Alt gn boyunca kalmlardr.

Altn Xarlx xs ooxtana:

Altn Harlh kz konuur:

Tays taa polza, suum par,

ok da derin olmayan suyum var,

abs taa polza, taam par.

ok da dar olmayan, geidim var.

356

aa ol xrinda urttbn,
3670 iit xannarna xosti irlgbn.

Sava yolunun tepesinde yaadm,


Gen hanlarla yan yanaym

irlg kz irspem,

Yurdu olan kii gibi yurdumu zlerim

Suuma sanp, suxsapam.

Suya hasret kalp, susarm.

ol parara txtanp,

Yola gitmeye hazrlanp,

Tim-tirglern timnenp,

Tm eyalarn hazrlayp,

3675 Ara urtta sxxannar.

Uzak evden ktlar.

Altn aax des paran.

Altn aah uurlad.

Altn sarnda attarn,

Altn sarna bal atlarn,

bek tnnerne sistp,

pek dizginlerinden zp,

on arali idektep irtkenner.

Halk arasnda yedekleyip ilerlediler.

3680 Aral snn stnde

Yksek tepenin stnde

Altn aax anmcoxtazxan,

Altn aah veda etti,

zer xati oxsanp alan.

Yiitleri er defa pt.

Ana Altn Xarlx xs,

Altn Harlh kz daha sonra,

k tumazn oxsanp alp,

ki dostunu pp,

3685 Altn kk kibne krp,

Altn guguk donuna girip,

Xara irden kdrlp,

Kara yerden ayrlp,

Mnda xalan on stnde

Burada kalan halkn stnde

s xati ibre uup,

defa dnp dolaarak uup,

Ax pulutt altnda

Ak bulutun altndan

3690 Kk pulutt stnde sxxan.

Mavi bulutun stnden kt.

Krp turan on stne

Bakp durduu halkn stne

Kizek namr aap irtken:

isil isil yamur yamaktaym:

Altn Xarlx, uux paradp,

Altn Harlh, uup,

Aranp, lap irtt.

zlp alad.

3695 An xarax az pu irge,

Kzn gzya halkn stne,

Namr polp, aap irtken.

Yamur olup yad.

An soona zle

Ondan sonra birlikte

Attarn xosti tutxannar.

Hep beraber atlarn tuttular.

At sapca azr xamclarn,

Atlarna vurduklar kamlar,

357

3700 Xan tigrge sara tudp,

Gkyzne doru savurup,

Xat nana sapxannar.

Atlarn sert yanlarna aklatmlar.

s at arap oylaanda,

at da ahlanp tepindiklerinde,

Altn aaxt ir

Altn aahn yurdu

Teerben li tartl xalan,

Deirmen gibi ekildi,

3705 zk il abdl xalan.

Kap gibi salland.

Xara ir xaltras xalan,

Kara yer titredi,

Xan tigr solxls xalan.

Gkyz nefessiz kald.

Alptarn desken soonda,

Yiitleri uurladktan sonra,

Altn aax onna

Altn aah, halkna

3710 Aarl ax pdi pirgen:

Kymetli tler verdi:

Pske polsxan alptarn

Bize yardm eden yiitleri

Pr dee kz undutpazn.

Hi kimse unutmasn.

Ax talayn xastada ilbet onm

Ak denizin kysndaki tm halkm

Amr, iptg urtazn,

Salkl ve huzurlu yaasn,

3715 Pray iist ti r rer,

Tm yemekleri eite yiyiniz,

Pray kipt ti kizer.

Tm giysileri eit giyinin.

Altn aax, di ooxtanp,

Altn aah byle konuup,

Ax payzaa parp krgen.

Ak saraya girdi.

s alp paratxan plbes

yiidin gittiini bilmeyen,

3720 ig-arxta nime ol.

Aydnlk dnyada hibir ey yoktur.

Azrx ola itkende,

Nehrin azna ulatklarnda,

Attarn toxtada tartxannar.

Atlarn durdurarak ektiler.

Ay Ar, anmcoxtazp, sled:

Ay Ar, vedalap, syledi:

Xazx polzabs, xayns rgeybs,

Salkl olacaz, birlikte olacaz,

3725 Trg polzabs, toasxaybs.

Diri olacaz, tekrar karlaacaz.

Xan Mirgenzer matap krze,

Han Mirgeni her grdnde,

Xayran ree xaylp irtt.

Zavall yrei eriyip gitmektedir.

Xan Orba mn plbk xald.

Han Orba bunu anlad.

Xan Mirgenne Xan Orba xarndas,

Han Orba ve Han Mirgen kardeler,

3730 Anca-mnca polanda,

yle byle olduunda,

358

Ada irne itkenner.

Baba yurduna ulatlar.

Adaz Xara Xan,

Babalar Kara Han,

cez Xara Tarax,

Analar Kara Tarah

k palaz kiletkenn plp,

ki evladnn da geldiini anlayp,

3735 Aral snda xadartrlar.

Uzak tepede hayvan gtmektedir

Aral mallar, xalx on

Tm hayvanlar, halk boyu

Aral snzarox sxxannar.

Uzak tepeye doru kardlar.

Mala mal xozltr,

Hayvana hayvan katlr,

ona on xozltr.

Halka halk katlr.

3740 Aralda ins inp,

Dan zirvesinden inip,

Xalx arali trtle pastrp,

Halk arasnda drd birlikte

Ax payzaa krgenner.

Ak saraya girdiler.

Xara Xanna Xara Tarax

Kara Han ile Kara Tarah

Ast k palazn

Hznl iki evladn

3745 Altn stola odrtxannar.

Altn masaya oturttu.

As-tamaxt cez

Analar, onlarn a karnlarn

Aznadox timnep saltr.

Doyurmak iin bir eyler hazrlar.

Alnndazn am idp,

ncekileri imdi yapp,

Amdzn soonda idp,

imdikileri daha sonra yapp,

3750 Azranan araznda

Yemek esnasnda

Aarl ooxxa krgenner.

Koyu bir sohbete baladlar.

Trt knge ooxna odrp,

Drt gn boyunca sohbet edip,

Tnanara atxannar.

Dinlemeye koyuldular

Ax payzan tsnde

Ak sarayn iinde

3755 Apsax-iney ooxtasalar,

htiyarlar konuuyorlar,

Xara Tarax Xara Xana iskre:

Kara Tarah Kara Hana der ki:

r timne oolbs itt,

Olumuz yiitlik vaktine ulat,

p alp am xonzn.

E alp evlensin.

An alp xonca xz

Onun evlenecei yiit kz

3760 Ax saraatt Ay Ar,


Aarl nancn xz.

Ak sar atl Ay Ar,


Deerli dostunun kzdr.

359

Xan Mirgenge aar tustarda

Han Mirgene zor zamanlarda

Xzl igrenn sr rgen.

Kzl doru atn srd.

Olar nek mster osxas

Onlar inek boynuzlar gibi

3765 Ina nanc polarlar.

Dost ve arkadatlar.

Xacan Xan Mirgen usxunza,

Han Mirgen uyandnda,

Xalspin tlaazm iskrem.

Brakmayp dileimi sylerim.

Xat alza als oolbs,

Olumuz bir e alp gelse,

Xalanc toy iderbs.

Son dn ederiz.

3770 Xan Mirgen alara pararn

Han Mirgenin onu alacan

Ay Ar xacanox ple.

Ay Ar da bilmektedir.

Aca-tunma, tnanp alp.

Aa-karde dinlenip.

Alt azaxt oraanna turan.

Alt ayakl yataktan kalkt.

Suna, stne azanannar.

Su ve stle temizlendiler.

3775 Xan Mirgen tasxar sp krze,

Han Mirgen dar kp baktnda,

Xara Xan pabaz xalx onn,

Babas Kara Hann halkn boyunu,

Asta astatpin, suda suxsatpin,

Alktan acktrmayp susuzluktan


susatmad,

Maln simzn tallap sop,

Hayvann semizini ayrp kesip

Tamax paz timnedp,

Yemekleri hazrlayp,

3780 Tini prayzn azrap turtr.

Tmn dizginleyip besledi.

Xara Tarax ool Xan Mirgenge

Kara Tarah, olu Han Mirgene

ooxtapa:

der:

Amd sin, als oolbs,

imdi sen, biricik olumuz,

Alp ir timne it pard,

Yiitlik vaktine ulatn,

p alp, xonara arir,

Zevce alp, evlenmen uygundur,

3785 Alp xonca ipn

Alacan eini

Amd saaa ooxtap pirim.

imdi sana anlataym.

Xnza alp xon sal,

Eer seversen evlen,

Xnmaza poz pl,

Yok sevmezsen sen bilirsin,

asta sin xonca kz,

Evlenecein kii senin yanda,

3790 az prge pazlan

Yan bire eriti

360

Ax saraatt Ay Ar xs.

Ak sar atl sar kz.

An pabazna sin paba

Onun babasyla senin baban

Ina nanc polannar

Dost ve arkada olmular

Altn kngada pk pazp,

Altn kitapta yazlm olup,

3795 Anda olar xol salannar:

O zaman onlar kitaba baktlar:

Prsne ool ayalp trze,

Birinin olu olsa,

Prsne xs trp parza,

Birinin kz olsa,

Prktrp, urtattrara.

Bir araya getirip, yurtlandrmaya.

Xara Tarax altn knigan

Kara Tarah, altn kitab

3800 Altn stola alp salan.

Altn masaya getirdi.

Xan Mirgenner Xan Orba,

Han Mirgen ile Han Orba,

Xol salp, pazlan pkt

Kitab ellerine alp,

Tadrada xralar,

Seslice okuyorlar,

Taplada tanpalar.

Kitab anlyorlar.

3805 An krp, Xan Mirgen ooxtanan:

Bunu grp, Han Mirgen konutu:

Pabam itken nimede

Babamn yapt iin

Par polbaspn tor min,

Olmasna kar deilim,

Ulular sana sast,

Byklerin fikrettikleri dnceyi

Undup, xya itpespn.

Unutup, yan yana getirmezsin.

3810 Xan Orba acazna td:

Han Orba, aasna dedi:

Ax saraatt Ay Arda artx

Ak sar atl Ay Ardan ok

Aydas xs tappass als acam.

Daha gl kz bulamazsn biricik


aam.

Artx kstg, plgc xs ol.

Pek gl, bilgili kzdr.

Tada knde andar pararbs.

Yarn onlarn yanna gideriz.

3815 Altn Xarlx picebs kilerk.

Altn Harlh ablamz da gelir.

ir tim itkende, k xarndas

Akam olunca, iki karde

Xalx uyaa krbskenner.

Halk uykuya dald.

Tazrada ta atxanda,

Darda gn doduunda,

Xzar kilp kn sxxanda,

Kzaran gne doduunda,

3820 Alt azaxt oranna turp,

Alt ayakl yataktan dorulup,

361

Suna uunp, stne azanp,

Suyla ykanp, stle temizlenip,

Altn stola odrannar.

Altn masaya oturdular.

Astaan xarnlarn tosxranda,

Ackan karnlarn doyurduklarnda,

Altn stolda sara pazp,

Altn masadan kalkp,

3825 Xat xuyaxtarn xatanannar,

Dayankl zrhlarn kuandlar,

Timr xuyaxtarn kiskenner,

Demir zrhlarn giyindiler,

Anmcoxtarn pirgenner,

Vedalatlar,

Ara urtta spara pasxannar,

Byk evlerinden ayrldlar,

Altn sarnda k att

Altn sarnda bal iki atn

3830 bek tnnerne siste tartxannar,

pek dizginlerinden zerek ektiler,

Aral mal araznca

Maln davarn srasnca

Amr pazp irtkenner.

Rahata geip gittiler.

k xarndas, tastxti sp,

ki karde, uzaklara yol alp,

k att xosti tudp,

ki at da birlikte gtrp,

3835 k xamcn tie sapxannar.

ki

kamy

birlikte

Aral sna sxxannar.

Yksek tepeye ktlar.

Aarx sarin krzeler,

leriye doru baktlar ki,

Ay Ar xst irne ittrler.


Ax azaa toldra ottaan mal

aklattlar

Ay Ar kzn yerine ulatlar.


Ak ovaya doldurarak, otlatt mal
davar

3840 Amr-xazx turan poltr.

Sakince durmaktadr.

Ax talay xastada urtaan on

Ak deniz kysnda yaayan millet

zen-xazx urtaptr.

Sasalim yaamaktadr.

Xan Mirgenne Xan Orba xs

Han Mirgen ile Han Orba kz

ns tbniner tusta-

Yama aa indikleri srada -

3845 Kn xarasx pola tsken.

Gnee bir karanlk dt.

k xanatt kleg

ki kanadn grlts

k xulaxt tundra sapxan.

ki kula da sar etti.

k xarndas krer polzalar,

ki karde bakarlar ki,

Ax pulutt altnda,

Ak bulutun altnda,

3850 Kk pulutt stnde

Mavi bulutun stnde

362

Altn kk kiptg

Altn guguk donlu

Altn Xarlx pice uux kile.

Altn Harlh karde uup gelir.

Pu kzlern stnce

ki kardein stlerinde

s xati ibre uup,

defa dnerek uup geliyor,

3855 Xaynp, irge tsken.

Uraarak, yere indi.

Altn kk kibne sara pazp,

Altn guguk grnmnden syrlp,

Xosti pazp, xoln tutxan,

Kardelerin yanlarna gelerek, elini


tuttu,

zere rp, izenn pirgen

Ardnca gelip, selam verdi

Klk k tumazna.

ki gzel kardeine.

3860 Aral snna ingenner,

Yksek tepeden indiler,

At palaca altn sarna

At baladklar altn sarna

k att palannar,

ki at da baladlar,

Ax payzaa krgenner.

Ak saraya girdiler.

zk azp, izen pirgenner,

eri girip, selam verdiler,

3865 rkn altap, mind salannar.

Eik atlayp, esenlik dilediler.

Ax payzan tsnde

Ak sarayn iinde

Ay Ar alzan poltr.

Ay Ar tek banayd.

Xol tudzp, izenneskenner.

Elini tutup, selamlatlar.

Altn stol stne

Altn masann stne

3870 As-tamaan Ay Ar salan,

Ay Ar yiyecekleri koydu,

Aalclarn odrtxan.

Misafirlerini oturttu.

As-tamaxt ariin leler,

Yemeklerini yiyorlar.

Ayran susxzn seler.

Ayranlarn iiyorlar.

Astaan xarnlarn tosxranda,

A karnlarn doyurduklarnda

3875 Altn stolda sxxannar.

Altn masadan kalktlar.

Altn Xarlx ooxtan sxxan:

Altn Harlh konumaya balad:

Aarl polan Ay Ar xs,

Kymetlim Ay Ar kz,

Sinne ooxtasa oom par.

Seninle konuacaklarm var.

Xayda daa oox polza,

Ne konuursak konualm,

3880 Tarnara ox polzn.

Krgnlk olmasn.

363

Talay kizre ps kildbs

Deniz aarak geldik

Tuan-an polardaar.

Yakn akraba olmak iin.

az tre ol pastbs

Ova geip geldik

an-tuan polar n.

Yakn akraba olmak iin.

3885 Xra azra ol sal kildbs -

Tarla bahe ap yol geldik

Xarndas-tuan polar n.

Karde olmak iin.

Sn azra ol it kildbs

Da tepe aarak yol kat ettik -

Svat-xudaay polar n.

Dnrc olmak iin.

Azr tulunn xs palaz

ifte rgl kz evlad

3890 Aymaxxa parp urtira ayalan,

Darda gidip yaamak iin


yaratlm,

k tulun xs palaz

ifte rgl kz evlad

l irnde urtira ayalan,

El yurdunda yaamak iin yaratlm

Xalx on xosatxan xonii

Milletinin arkasndan gelen ein

Xara toraatt Xar Xann ool

Kara doru atl Kara Hann olu

3895 Xanna xzl igren att

Kandan kzl doru atl

Xan Mirgen tumam polar.

Han Mirgen kardeim olur.

Sin paba Ax Xan

Senin baban olan Ak Han

Xan Mirgenn pabazna

Han Mirgenin babasyla

Xarndas osxas nanc polannar.

Karde misali bir dosttur.

3900 armn arp eenner,

Yarm paylap yediler,

Pkln plp eenner.

Btn blp yediler.

Ana altn knigada,

Daha sonra altn kitaba

Pk pazp, xol salannar:

Yaz yazp, mhr bastlar:

Oolna xs trp parza,

Oul ve kzlar doduunda,

3905 Prktrp, urtadara.

Bir olup da evlenmeye.

Ay Ar xs nandra:

Ay Ar kz syler:

Ax saraatt Ay Ar pozm

Ben ak sar atl Ay Arm

rge parbasxa ayalam.

Yiide varmaya yaratldm.

Anda kirekteer oox ox polzn.

Byle bir konumaya gerek yoktur.

3910 Altn Xarlx alp xs

Yiit Altn Harlh kz

364

Ay Arn xstapa:

Ay Ar ikna eder:

Ar pozma kirtnmeze

Doruluuma inanmyorsan

Altn knigan peer al.

Altn kitab buraya getir.

Anz irk le polbasta,

Eer ondan da ikna olmazsa,

3915 Altn knigan al

Altn kitaptaki yazlanlar

Altn stolda aza tastaan.

Altn masada braklm.

Trtle, odrp alp,

Drd birlikte, oturup,

Tazrada xralar,

Darya arrlar,

Taplada tanpalar.

Yazlanlar biliyorlar.

3920 Altn Xarlx xaydi teen,

Altn Harlh kitaba baktklarnda

Ar daa di pazltr.

Gzel bir ekilde yazlmtr.

Ay Ar, paza polcaa oxta,

Ay Ar baka aresi olmadn,

s xarndasxa nandurd:

kardee syledi:

Pabam it salan ulu nimen

Babamn yapt byk iin

3925 Azra pazara arabas,

Ezip gemek gerekmez,

cem it salan ilbek kirekt

Anamn yapt bu byk i

Kizre pazara arabas,

Karsnda durmak gerekmez,

Ulular pdren ulu lgn

Byklerin yapt bu byk


trenin

Tor irtp polbaspn.


3930 Pazp salan pktern

Karsna geemezsin.
Kitaptaki yazlmlar

Pazp xatap polbaspn.

Tekrardan yazamazsn

ptezp itken nimlern

Nasihat edilen szlere

Moynap parp polbaspn.

tiraz edemezsin.

Altn Xarlx ooxtand:

Altn Harlh konutu:

3935 ptg tlne kilsetkennde,

Sylediklerine raz isen

O xol prayzna pir,

Sa elini herkese uzat,

Xan Mirgenn oxsanp al.

Han Mirgeni p.

Ay Ar prayzna xol tutxan,

Ay Ar hepsini onaylayp,

Xan Mirgenne oxsanzp alan,

Han Mirgen ile pt.

3940 Xay par axs tamaan salp,

Elindeki iyi an sunup,

365

Pularn sylap sxxan.

Bunlara sayglarn sunup kt.

Ay Ar xs timnen salanda,

Ay Ar kz hazrlandnda,

Ax payzana sara pasxannar.

Ak saraydan dar ktlar.

Ara urtt zin

Byk evin eiini

3945 Paza azlbasxa piktebzp,

Geip, kilitleyip,

Altn sarnzar pas kilgenner,

Altn sarna geldiler,

Pada turan s att

Sarnda bal duran atn

bek tnn siste tartxannar.

pekten dizginini zp ektiler.

Altn Xarlx tumazna ooxtaan:

Altn Harlh kardeine konutu:

3950 rkem-tumam, Xan Mirgen,

Sevgili kardeim, Han Mirgen,

Alan xatn Ay Arn

Evlendiin ein Ay Ar

Ara urtxa itrerge polzn.

Byk eve getiresin.

ptep xonca ipn

Karn olan evdeini

ne urtna itrerge polzn.

Ana evine getiresin.

3955 Min, srerde purun parp,

Ben, sizlerden nce gidip,

Toy-pay pilennep turarbn.

Debdebeli bir toy kuracam.

Altn kk kibne krgen,

Altn guguk donuna girdi,

Xara irden xanat saap,

Kara yerden kanatlanp,

Xan tigrzer xaynp sxxan.

Gkyzne kt.

3960 Ay Ar xs anda onna iskrgen:

Ay Ar kz orada halkna haber


verdi:

ir-albaxta xs pala

Baka yurttaki kz ocuu

alzan urtra ayalbindr,

Tek bana yaamaz,

Azraana xan polp,

A verene han olup,

Xadarana pig polp,

Mal sahibine bey olup,

3965 Min srerne urtaam.


Xada pr ti, amr urtaabs

Sizlerle birlikte yaarm.


Sizlerle birlikte eit ve huzurlu
yaarz

Xara slg xalx onm,

Gzleri gzel halkm boyum,

Xara Xann irnzer

Kara Hann yurduna

Mine xada pararzar.

Benimle birlikte gideceksin.

366

3970 rge parca timm itkende,

Evleneceim zaman geldiinde,

rge parara kilst.

Ere varmaya msaittir.

rge paratxan xs kz

Evlenecek olan kz

ne urtnda polbina,

Ana yurdunda deil,

rn irnde urtapa.

Kocasnn yurdunda yaar.

3975 Aymaxxa parara ayalan pozma

Darya gitmek iin yaratlan


kendime

Aymaxxa parara kilst

Darya gitmeye msait.

Aymaxxa paran xs kz

Darya giden kz

Ada urtnda urtabina.

Baba yurdunda yaamaz.

Aymax irnde urtapa.

Kendi memleketinde yaar.

3980 Asxrl rgen mallarm

Damzlk malm davarm

Xada parara polzn.

Hep birlikte gider olsun.

Amr urtaan irbste

Huzurlu yaadmz yurdumuzda

Ax porolar ayxalzn,-

Ak iekler sallansn, -

Azr xanatt xustar mnda

ifte kanatl kular, burada

3985 Kglep, sarnan irt turar.

Cvldap, akyp geerler.

ptg urtaan irbste

Gzel olan yurdumuzda

Kk porolar ayxal turzn, -

Yeil iekler sallansn, -

k xanatt xustar, kilp,

ki kanatl kular, gelip,

Sxtazp, lazp irt turar.

Alayp szlayp geer.

3990 Adam ir Ax talay

Baba topram Ak deniz

Amr ap tur xalar.

Sakince akar gider.

Ada palaz xs pozm,

Babasnn kz olan ben,

Aylanp, paza kilbespn.

Dnp yurduna gelmem.

cem ir Ax tasxl

Ana topram Ak ky

3995 ptg, amr tur xalzn,

Gzel ve huzurlu dursun,

ne palaz xs pozm,

Anasnn kz olan ben,

brp, peer kilbespn.

Dnp beriye gelmem.

as tuzmda rgen irde

Gen yamda gittiim yerde

axayaxtar ayxalar

iekler sallanr

367

4000 Olan tuzmda rgen irde

ocuk yamda gittiim yerde

Ottar kgers turar.

Otlar yeerir.

Pazp rgen min olma

Varp gittiim yolumda

Parbax past ottar zer,

Dall budakl otlar byr,

Paza kilp pu azlarda

Daha sonra bu ovalara gelip

4005 Pas rbespn xacan daa.

Her zaman gidemem.

Ax porol azlarm,

Ak iekli ovalarm

Ax tor li, aar turzn.

Ak ipek gibi yaylp dursun.

Kk poro se azlarm,

Yeil ieklerin yetitii ovalarm

Kk tor li, kger turzn.

Yeil ipek gibi gersin.

4010 An istp, xalx on

Ay Arn halk bunu duyup

Xarax astarn znan.

Gzyalarn silinmi.

Amr urtaan irlerne

Huzurla yaadklar yerlerden

Saay paratxan poltrlar.

Hepsi birden ayrlrlar.

rlezp rgen ll mal

Yukar doru kan ylk

4015 Kstezp irtken sarda,

Geerken kinemi,

Amr urtaan xalx on

Huzurlu yaayan millet

Xomznp irtken pararda.

Hznlendi.

Aral maln alnna kirp,

Maln davarn nne geip,

on-axs irne ks sxxan.

yi olan halkyla g etmi.

4020 Aral mal, xalx on

Mal davar ve tm halk

Aral sna as paranda,

Uzak tepeleri atklarnda,

Ax saraatt Ay Ar xs

Ak sar atl Ay Ar kz

Adaz irn aylanp krgen.

Babasnn yurdundan ayrld.

k xaraana as ap tsken,

Gzlerinden ya akt,

4025 Ax tor platna znp irtken.

Ak ipek al ile gzyan sildi.

s att xosti tutxannar,

at yan yana yrttler,

s xamcn tie sapxannar.

kamy aklattlar.

Ay Ar ir xaltras xalan,

Ay Arn yurdu titredi,

Xan tigr tb solxls xalan.

Gkyznn dibi soluksuz kald.

4030 Alton xll altn atxan

Altm yllk altn athan

368

Alton kgne oynap para.

Altm yrla alnyor.

Altn tktg alton kk

Altn tyl altm guguk

Alton kgne kgleskende,

Altm yrla oynadnda

ir stndeg trg nimen

Yeryzndeki canllarn

4035 Sa li xulaana sabl tura,

an sesi gibi kulaklarna yaylyor.

Tigr li kzrep xala.

Gk gibi grldyor.

O xulaxxa sraax krp,

Sa kulaa nlayarak girip,

Sol xulaxta sxxanda,

Sol kulaktan ktnda,

Xara Tarax tumazna ooxtaan:

Kara Tarah dostuna konutu:

4040 Aymaxxa paran k palam

Memlekete giden iki evladm

Aylanalar urttarnzar,

Yurtlarna dnyorlar

As-tamaxt piletep kree,

Yemeklerini hazrladlar,

Aymax onn xr kree

Yurdun halkn davet ettiler

l irne paran k palam

Yurtlarna gelen iki evladm

4045 br kileler iblernzer,

Evlerine geri dnyorlar,

As-tamaxt piletep kree.

Yiyecekleri hazrland.

l onn xr kree.

El yurdunun halkn davet ettiler.

At artna atlanp,

Birok ata atlanp,

Alton xann aylandra,

Altm han dndrerek,

4050 Toya toza onn xrp,

Yaplacak toya halk davet edip,

Alton alp parbsxan.

Altm yiit gidiverdi.

iton xann ibre rp,

Yetmi han dndrp,

Ulu toya xrp,

Ulu toya davet edip,

iton alp rbsken.

Yetmi yiit gidiverdi.

4055 olda kiletken s alp

Yolda ilerleyen yiit

Ort olda irtkenner.

Orta yoldan ilerlediler.

Xan Orban xzl xr ad

Han Orbann kzl kr at

Xan Mirgenni adna s xulas,

Han Mirgenin atndan kula

Ay Ar adna k xulas

Ay Arn atndan iki kula

4060 Alnnda par turan.


k xs, attarn toxtada tartp,

nde gidiyor.
ki kz, atlarn durdurup,

369

Xan Mirgenne tie par sxxannar

Han Mirgenle beraber gittiler.

s at teep oylaanda,

at drt nala giderken,

Xalx on ooxtas xala:

Halk millet konuup durur:

4065 Xayran treen k xarndas

Gzel yaratml iki karde.

Xacan daa arlbin rce polzalar.

Ne zamanki onlar ayrlr olsalar.

abal sast alptar

Kt niyetli yiitler

Pularn xarap xalalar:

Onlar ktlerler:

Xan Mirgenne Xan Orba

Han Mirgen ile Han Orba

4070 Xara irce rgennerde,

Kara yer stnde yaadklar


mddete,

Amr urtas pirbineler.

Rahat bir hayat srmesinler.

Artx alpt xolna

Bir ok yiidin eliyle

Azp-irtip lznner.

lp gp gitsinler.

Saasxan tspes sar azca,

Saksaann inmedii sar ova


boyunca ilerlerken,

4075 Xusxun tspes xuu azca paratxanda,

Kuzgunun yaamad boz ova


boyunca ilerlerken,

Ay Ar adn toxtada tarxan.

Ay Ar atn durdurdu.

Xacan tusta pu irce

ok nceden bu yer boyunca

Alp at oylap partr.

Ay Ar kz atla komutur.

Ay Ar xs ooxtan tur:

Ay Ar kz konuur:

4080 asta saaa polzara paran

Genken, sana yardma geldiim

Pu min pasta olm.

Bu benim ilk yolumdur.

Paza pdi xalanczn param,

Ve bu yzden kalannn gidiyorum,

Maaa xacan daa peer

Bana bundan sonra

Paza rerge kilspes.

Bundan byle yaamak uygun


olmaz.

4085 di ooxtanp, Ay Ar

Ay Ar byle konuup,

Xarax azn znp irtken.

Gzyan silindi.

Turan irde s atxa

Durduklar yerden ata,

ktep kilp, ks salannar,

Seslenip, drt nala ilerlediler,

370

Xsxrp kilp, xamc sapxannar.


4090 Aral snn stnde

Barp kam aklattlar.


Yksek tepenin stnde

Alp s at kilp turan.

atl yiit duruyor.

Paba-cez, Altn Xarlx picez

Ana ve babas, Altn Harlh


kardeini

Mnda xacanox xadartrlar.

Orada ne zamandr beklemektedir.

Xostap kilp, xol pireler,

Yan yana gelip, el verirler,

4095 zere pazp, izen pireler.

Ata binip, selam verirler.

Moynlarna xucaxtazp,

Birbirlerini kucaklayp,

s xati oxsans aldlar.

defa ptler.

Pular zle krzeler,

de bunlar grdklerinde,

Toya la on

Toyda biriken halk

4100 Xmsxa li xymxtas tur.

Karnca gibi hareket eder.

Alton xazann xosti turzp,

Altm kazan yan yana dizip,

Toldra it xaynattrlar.

ini etle doldurup piirdiler.

Altn sarna attarn palan

Altn sarna atlarn baladlar,

Ara urta krgenner.

Uzak eve girdiler.

4105 zk azp, izen pireler,

eri girip, selam veriyorlar,

rkn altap, mind salalar.

Eii geip, esenlik diliyorlar.

Tarax tudnan apa xattar

Tarak tutan hzl kadnlar

Taraxtarn azap turlar

Taraklaryla gzelleirler -

Ay Ar xst slg sazn

Ay Ar kzn gzel salarn

4110 pti rp pastadlar.

Dzgn bir ekilde dzelttiler.

Alton polan srmezn

Altm rgsn

Azr tulu ittler,

atall sa rgs ettiler.

lg polan srmezn

Elli rgsn

k tulu ittler.

ki sa rgs ettiler.

4115 Sas toy itken sltaanda,

Sa kesme toyu yaptndan,

Ulu stol salld.

Byk bir masa kuruldu.

Alton stoln aylandra

Altm masay evirerek,

Apsaxtarn odrttlar.

htiyarlar oturttular.

371

lg stoln ibre

Elli masann evresine

4120 neylern odrttlar.

Yallarn oturttular.

Altn stoln kistnde

Altn masann banda -

Xan Mirgenne Ay Ar.

Han Mirgen ile Ay Ar vardr.

Paba-cez olarn xrinda.

Ana ve babalarnn etrafnda.

Alp Altn aax xs

Yiit Altn aah kz,

4125 Aarl toya idk saltr.

Elenceli toya gitmitir.

Altn Xarlx toyna ustapa,

Altn Harlh toyu ynetiyor,

As-tamax stolda le,

Yemek masasnda toplanlyor,

Alton stoln aylandra rp,

Altn masaya geri dnp

Araa lep, iis salalar.

Rak datp, yiyecek veriyorlar.

4130 Ilg stoln ibre rp,

Elli masann etrafnda gezip,

iis salp, araa pireler.

Yemek datp, rak sunarlar.

Azax ox kzlern

Yryemeyen kiileri

Atna toya alalar

Atlarla toya tarlar

Xaraxna xomaylarn

Gzleri grmeyenleri

4135 idekne sya aldlar.

Yedekleyip arladlar.

Toya lan tooza ona

Dne katlan tm halka

Altn Xarlx ooxtap tur:

Altn Harlh yle hitap eder:

Xan Mirgen tumamn

Han Mirgen dostumun

Pasta ulu toy pola.

lk byk toyu olmaktadr.

4140 Mnda pray on ti polzn

Buradaki tm herkes birbirine


eittir.

Kzde artx kz ox polzn,

Kimse birbirinden farkl deildir,

Pray ona toy idle.

Bu yzden herkes elenecektir.

Ana parp, xol tudp,

Daha sonra, ellerini tutup,

Xan Mirgenne Ay Arn alstapa.

Han Mirgen ile Ay Ar kutlar.

4145 Araa sken apsaxtar,

Rak ien ihtiyarlar,

irn nandrlada teep, segrseler.

Etrafta dnp, hoplayp zplarlar.

reet sken ineyler

arap ien yal kadnlar

Sarnas-klges reler.

Elenip duruyorlar.

372

Kskde salan toylar


4150 asxaa itre pol para.

Sonbaharda olan toylar


Yaza kadar ular.

asxaa itken toylar

Yaza ulaan toylar,

Kskn irtbk para.

Sonbahara kadar devam eder.

Xazan tb xala -

Kazan, dibine dek boalr -

Xalx on tarapa.

Halk millet dalr.

4155 Tostaz toozla

Bitmeyecek olan biter -

Tooza on tarapa.

Tkenen halk dalr.

Xan Mirgenn toyn maxtabas

Han Mirgenin toyunu kutlamayan

Pr dee kz ox polan.

Hikimse kalmad.

Iraxta kilgen aalclara

Uzaktan gelen misafirlere

4160 Azx ola pireler.

Yolluk teberi verilir.

anna kilgen aalclarn

Yakndan gelen misafirlerin

Paxprn azp, salar.

Esrikliini giderip, gnderirler.

Mnda ulu toy polann

Buradaki byk toyun olduunu

Pr dee alp ispindr.

itmeyen hibir yiit yoktur.

4165 Mnda axs pay toyn


Pr dee kz krbindr.

Buradaki gzel ve zengin toyu


Herkes grmemitr.

Aymaxta kilgen aalclar

Yurtlarndan gelen misafirler

Ara urtxa aylanannar.

Uzak eve geri dndler.

lde kilgen aalclar

Memleketlerinden gelen misafirler

4170 blernzer nanlaannar.

Evlerine yollandlar.

Altn stol kistnde

Altn masann banda

Xan Mirgenne Ay Ar,

Han Mirgen ile Ay Ar

Paba-cez olarna xosti,

Ana ve babas onlarla birlikte

s alp xs mndoxtar.

yiit kz da byledir.

4175 Xara Tarax ooxtap tur:

Kara Tarah konuur:

Ps, tuan-annar, mnda

Biz, yakn akrabalar, burada

Pastazn na ldbs,

lk olarak sadece toplandk,

Paza lzara kilspes.

Bundan baka toplanamayz

Sin, Altn Xarlx tumam,

Seni, Altn Harlh dostum

373

4180 Paza sin, Altn aax,

Ve seni, Altn aah

Ala xaraamna krbespn,

Ala gzmle gremem,

Tadl srern tllern

Sizin tatl dillerinizi

k xulaamna ispespn.

ki kulamla iitemem.

k tuma, Ay Ar kilnm
4185 iitter, srern tastabastar,

ki kardeim, gelinim Ay Ar Yiitler, sizleri brakmazlar,

Xacan daa xada polarlar,

Her zaman yannzda olurlar,

Aar-oba preede uuraza,

Bazen zntl olarak


karlarsanz,

Udur-tdr pols turar,

Size yardm ederler,

Paza srerne xosti odrp,

Bundan sonra sizlerle oturup,

4190 Pdi ooxtazara kilspes.

Byle sohbetler yaplmaz.

der toyn it saldbs,

Yaplacak toyu yaptk,

urtir urtast urtap aldbs,

Yaanlacak mr yaadk,

rke min palalarm.

Benim gzel evlatlarm.

Min dee ox pol parzam,

Ben olmasam bile,

4195 Altn Xarlx piceler

Altn Harlh kardein,

ce polar srerge.

Sizlere birer ana olur.

An szn istp rne.

Onun szn dinleyin.

Alp iitter sizn krzeler,

Batur yiitler fark ettiler ki

Apsax-ineyn xara pastar

Kocamlarn kara balar

4200 Ax xozana kiptel partr.

Ak tavannkine dnmtr.

Altn Xarlx picezne td:

Altn Harlh ablasna dedi ki:

Sin oo, als picem,

Biricik ablacm, senin dediklerini

Min lgence undutpaspn,

lene dek unutmayacam,

Xazx polzabs, krzerbs,

Salkl olunca, grrz,

4205 Trg rzebs, toazarbs.

Gl yaaynca, rastlarz,

Altn stolda sara pazp,

Altn masadan kalkp,

iste-picezn xucaxtanp,

Enite ve ablasn kucaklayp,

Alt xati oxsanp alan.

Alt defa pverdi.

Ana iitterne anmcoxtazp,

Daha sonra yiitlerle vedalap,

374

4210 Xarax azn znp irtken.

Gzyan silindi.

Altn aax xs prayzn,

Altn aah kz hepsini,

dk xucaxtanp, oxsanp alan.

Kucaklap pm.

Ara urtta sara pasxannar.

Uzak evden dar ktlar.

bre xarax tastap krzeler,

Etrafa gz atp grrler ki,

4215 Ay Arn aral mal,

Ay Arnn mal davar

Xalx on xacanox kilp,

Halk boyu hep gelip,

Mala mal xozltr,

Mala mal katlr,

ona on xozltr.

Boya boy katlr.

Altn Xarlxna Altn aax

Altn Harlh ile Altn aah

4220 Toozlbas anmcox pirdler.

Defalarca veda ettiler.

Altn Xarlx xs,

Altn Harlh kz,

Altn kk kibne krp,

Altn guguk donuna girip,

Xara irde kdrlp,

Kara yerden havalanp,

Pu irn s xati ibre uup,

Kara yerin stnde defa dnerek


uup,

4225 Ada irnzer parbsxan.

Baba yurduna vard.

Altn aax, adna mnp,

Altn aah, atna atlayp,

on arazn opasna,

Halkn arasnda ilerleyerek

Mal arazn paztna parp,

Hayvanlarn arasnda yryerek


gidip,

Aral sna sp,


4230 Adna xamc saabsxan.

Yksek tepeye kp,


Atna kamy aklatt.

Xara ir xaltrap xalan,

Kara yer yerinden kalkt,

Xan tigr solxlp xalan.

Gkyz soluksuz kald.

r, tim tnanmaan kzler,

Uzun mddet dinlenmeyenler,

Ara urtxa krp,

Byk eve girip,

4235 Tzek-astxtarp salnp,


adp, pik uzubsxannar.

Yatak dek hazrlayp,


Yatp, iyice bir uyku ektiler.

375

Tnanp uzaan alptar

Dinlenip uyuyan yiitler

Tn xaraazn tnep xonalar,

Gecenin karanlnda gecelerler,

Ay xaraazn ara xonalar,

Ay karanlnda gecelerlerler,

4240 Tazrada ta atxanda,

Darda gn doduunda,

Xzarp kilp kn sxxanda,

Gne kpkzl olup ktnda,

Alt azaxt oranna turp

Alt ayakl yataktan dorulup,

Suna uunp, stne azanp,

Suyla ykanp, stle temizlenip,

Altn stol kistnde odrp,

Altn masann bana oturup,

4245 As-tamaxt leler.

Yemek yiyorlar.

Xara Tarax cez

Kara Tarah anas

Xan Mirgenge ooxtapa:

Han Mirgene syler:

rkem-palam, Xan Mirgen,

Sevgili yavrum Han Mirgen,

Alp kz ada urtnda

Yiit kiiye, baba yurdunda

4250 Amr urtir ox polan.

Huzurlu hayat yoktu.

r kzeee ine urtnda

Er kiiye ana yurdunda

stg urtas ox polca.

Gzel bir hayat olmad.

rkem-palam, Xan Mirgen,

Sevgili yavrum Han Mirgen,

Mnna aar par polar

Bundan etini vardr

4255 Tos tln ol sarinda

Dokuz nesil arasnda

Xara toraatt Xazr Xan.

Kara doru atl Hazr Han.

Xann stlg, xara sast,

Kan iici, kt niyetli,

Xalx onn xaltrata,

Halk boyu titretir.

lbetk onn ireelepe.

Tm halka eziyet ektirir.

4260 Xamc krbin, xarax az tkpin

Kamlanmayp, gz ya dkmeden

Xalx on kn irtrbine.

Halk gn geirmiyor.

Xazr Xan onn astata,

Hazr Han halkn acktrr.

Knn suda suxsata.

Halkn susatr.

axs kip kiksen alpt kibn alp,

yi giyimli yiitler gibi olan yiit,

376

4265 Azr xamcna sox sala.

ifte kamyla vurur.

Payram knnerde tnandrbin,

Bayram gnlerinde dinlendirmez,

rteenne iirge tondra.

Sabahtan akama dek altrr.

Xazr Xann xalx on

Hazr Hann halk boyu

axs urtas urtabina,

yi bir hayat yaamaz

4270 Knn ariin krbine,

Gnn aydnln grmez,

Xazr Xann xarapa.

Hazr Han lanetler.

Xara toraatt Xazr Xan

Kara doru atl Hazr Han

Xcx aana rgen kz,

iddetli savala yaayan kii,

Kz xappas alptarn

G yetirilmeyen yiitlerin

4275 Kp mallarn sr para,

Tm mal davarn srer,

Xalx onn al para,

Boyunu milletini alr,

Alton xann albann ala,

Altm handan vergi alr,

iton xann iizn pe.

Yetmi hann an yer.

aalap alan alptarn

Dvp savat hanlar

4280 Azr xamcna soxa,

ifte kamyla cezalandrr.

zg timrne rtepe.

Scak demirle yakar.

ir stndeg kp alp

Yeryzndeki birok yiit

An xolnda xul-alc pola.

Onun elinde kul kle olur.

Mnda paban ir xald.

Burada babann yurdu kald.

4285 Amd pst malbs srerge,

imdi bizim malmz srmek,

Xalx onbs alara

Halkmz boyumuzu almak

Xazr Xan aa timnepe.

Hazr Han sava hazrlndadr.

An andaox xara sast

Onun byle olan kt niyetli

Xan Xarta ool par.

Han Harta isimli olu var.

4290 Ol xara aza rce,

O, kt hkmle yaad,

Ar kstg ayalan alp.

Saf gle yaratld.

Sin anna tuds salza,

Sen onunla savamaya kalksan,

Ar kz sin xappas,

Senin saf gcn onunkine ulamaz

lbek kz sin itpes

Ulu gcn onunkine yetmez -

4295 Sinne artx ayalan alp.

Senden daha iyi yaratml yiittir.

377

Xazr Xann an aazna

Hazr Hann agzl savan

Ara urtta pastrbin,

Byk evde bastramazsn.

Ancox irnzer purnir kirek.

nce onun yurduna gitmek gerekir.

als tuma Xan Orba

Biricik kardein Han Orba

4300 Xada parar sinnek.

Seninle birlikte gider.

An szn istp rerz.

Onun szn dinleyip gidersin.

Xazr Xann irnzer

Hazr Hann yurduna

Altn Xarlx pice pn

Bugn Altn Harlh ablan

Altn aaxta pardlar.

Altn aah ile gittiler.

4305 Srer dee pnk parar.

Siz de bugn gidin.

rke min k palam,

Benim sevgili evlatlarm,

Srern slg xaraxtarn,

Sizin gzel gzlerinizi

Sybap skrgen pastarn

Okayp byttm balarnzn

Xalanczn min krem.

Sa olduunu ben gryorum.

4310 urtir urtast urtap aldbs,

Yaanas hayat yaadk,

azir ast azap aldbs.

Sakl ya yaadk.

Xazx-amr aylan kilzer,

Salkl bir ekilde geri dnseler,

Pst lgen sgbst

l bedenlerimizi

ptep txtap salarzar.

abucak gmverirler.

4315 k xarndas tastaspaar.

ki karde ileri atlrlar..

Xan Mirgenne Xan Orba

Han Mirgen ile Han Orba

Xat xuyaxt xatanalar,

Kuvvetli zrhlarn kuanrlar,

Xapayna kiseler.

Aceleyle giyinirler.

Timr xuyaxt timnepeler,

Demir zrhlarn hazrlanyorlar,

4320 Tabranca kiseler.

Hzlca giyinirler.

Alp atca tnn xoston

Kullandklar canl oku

Altn zepke sunannar.

Altndan ceplerine soktular.

Alp sapca molat xlst

Savurduklar demir klc

Nannarna artnannar.

Yanlarna aldlar.

4325 ce-pabazna, Ay Ara


Toozlbasxa anmcox pirdler,

Ana babasna ve Ay Ara


Bitmemecesine veda ettiler,

378

Undulbasxa xucaxtazp aldlar,

Unutmamacasna kucaklatlar,

Ara urtta sara pastlar.

Uzak evden ktlar.

At palaca sarn tznde

At balanan sarnn ortasnda

4330 Xara Tarax celer,

Analar Kara Tarah,

k palazn xucaxtanp,

ki evladn kucaklayp,

Ilap-sxtap ooxtanan:

Alayp szlayarak konutu:

stme sxxan k palamn

imden kan iki yavrumun

k xaraxxa paza krbespn.

Gzlerinden baka bir ey grmem.

4335 Paarmna sxxan k palamn

Karnmdan kan iki yavrumun

Srayn paza krbespn.

Yznden baka birey grmem.

Ap turan Ax talay

Akmakta olan Ak deniz

Ap turar ornnca,

Yatanda akt mddete,

Azp-lp parzabs,

lp gideriz,

4340 Pas rbesps pu irde.

Bu yerde zaman geirmeyiz.

Toptayp turan Ax tasxlbs

Sarslp duran Ak damz

Toptayp turar xacan daa,

Her zaman sarslr durur,

Toozlp, lp parzabs

lp bitip gideriz

Paza krbesps Ax tasxln.

Ak kyy bir daha grmeyiz.

4345 Ana paran xustar,

Sr halindeki kular,

asx itse, aylan kiler.

Zaman gese dner gelir.

lp paran pozbs

lp gideriz hepimiz.

Aylanmasps xaca daa.

Hibir zaman dnmeyiz.

Aylanp rgen ollarbsxa

Dnp geldiimiz yollarmzda

4350 Ax porolar, zp ayxalar.

Ak iekler, byyp sallanrlar.

Azp-lgen irbske

lp gittiimi yurdumuza

Arn na palas zp xalar.

Ard amur iinde kurur kalr.

brp pasxan irbske

Yurdumuza dnp geldiimiz

Kk porolar, zp, ayxalar.

Yeil iekler, byyp, sallanrlar.

4355 rtp-lcen irbske

lp geeceimiz yurdumuzda

mestg palas zp xalar.

Para para olan amur kurur kalr.

Xayran k palamn xaraan

Benim iki gzel evladmn gzyle

379

Undutpasxa krp alim,

Unutmamacasna greyim,

Xayran k palamn tosxanca

Benim iki gzel evladm doyasya

4360 regme paznp alim.

Gsme bastraym.

k palazn ce kz,

Kara Tarah, iki evladn

Xucaxtanp, reene paznan.

Kucaklayp, gsne bastrd.

Xarax asxa xarlxxannar,

Gzyana bouldular,

Xarax suuna purluxxannar .

Gz suyuna bouldular.

4365 k xarndas pabazn krzeler,

ki karde babalarn grdklerinde,

Eek saal imen pastr,

ene sakal omzuna dkmtr,

Naax saal parnn aptr,

Yanandakiler omzunu rtmtr,

Xara paz xazar partr

Kara ba aarmtr

Alpt kirz pol partr.

Yiidin yals olmutur.

4370 cezn xara paz,

Anasnn kara ba

Ax xozan li, aar partr,

Ak tavan gibi, aarmtr,

Aylanannarnca, xadar polbin,

Onlar dnnceye kadar,

lp pararn sizn salannar.

ldn fark ettiler.

An plp, k xarndast

Bunu anlayan iki kardein,

4375 Xat rekter xayl tsken,

Sert yrekleri eridi,

To rekter torl tsken,

Donmu kalpleri zld,

Xarax astar saalap tsken,

Gzyalar alayp akt,

Ax tor plattarn sarp,

Ak ipekten mendillerini karp,

Xarax astarn znannar.

Gzyalarn silindiler.

4380 Xan Mirgennem Xan Orba

Han Mirgen ile Han Orba

Pada turan attarn

Bal duran atlarnn

bek tnn siste tartxannar;

pekten dizginlerini zdler;

Pizle xoltxtazp,

Bei birlikte kol kola girip,

on arali amr pazp,

Halk arasnda rahata gidip,

4385 Mal arali iptep pazp,

Mal davar arasnda abucak geip,

Aral snzar sxxannar.

Yksek tepeye ktlar.

Xalx on, aral mal

Halk millet, mal davar

Xada des parannar.

Beraberce uurladlar.

380

Kir apsax-ineyne xada


4390 Xalx on las xalan.

htiyar aksakal ve ninelerle birlikte


Boy millet alad.

Xan Mirgen onna axaan:

Han Mirgen halkna seslendi:

Ps aylanp kilgence,

Bizler dnp gelinceye dek,

Amr, xazx urtaar.

Salkl ve huzurlu bir ekilde


yaayn.

Xalanczn xucaxtanzp,
4395 Alt xati oxsansxannar.

Kalanlar kucaklayp,
Alt defa ptler.

Aral snda k xarndas,

Uzak zirvelerde iki karde,

Xamc sabara aratpin,

Atlar kamlamad,

Arin paztna parannar,

Yava admlarla gittiler,

s xra asxanda,

bahe aldnda

4400 s ulat kiskende,

kula geildiinde

k att xosti tudp,

ki at yan yana gtrp,

k xamcn tie sapxanda,

kisine de kam aklattnda,

Xara ir ayxal xalan,

Kara yer titredi,

Xan tigri solxls xalan.

Gkyz havasz kald.

4405 k at, teep, oylap paranda,

ki at birlikte topra sarstnda,

ir stn on, istp,

Yer yznn halk, bunu duyup,

k xarndas xatabox

ki kardein yeniden

orx sxxann pl salalar.

lerlediini anlarlar.

Alton xll altn atxan

Altm yllk altn athan

4410 Alton kgne sablatxanda,

Altm yrla alndnda,

Altn tktg alton kk

Altn donlu altm guguk

Alton kgne kglepetkende,

Altm yrla akdnda,

Aral snda paba-cez

Yksek tepelerdeki ana babas

Aya-oostarn sabn xalannar.

Sevindiler.

4415 Ana aylanp, xalx ona

Oradan dnp, boya

Xalanc axn pirgenner:

Dier tleri verdiler:

Maln simzn tallap sonar,

Hayvann besilisini seip kesin,

Asta prdeez astap rbezn,

Hi kimse a kalmasn,

381

Suda prdeez suxsabazn,


4420 Xara aza kz rbezn.

Hi kimse susuz kalmasn,


Kt idareli kii hi olmasn.

Xarax astarn znp ala,

Gzyalarn silinerek,

Ara urtsar krgenner.

Byk eve girdiler.

Oylaan attarn Xan Orba krze,

Han Orba ahlanan atlarn grr ki,

Xr ad s xulas alnnda para,

Kr at kula nne dek geliyor,

4425 Xan Mirgen acaz xomznar tp,

Han Mirgen aas kzar diye

Adn toxtadp, tie par sxxan.

Atn durdurup, yanna yaklar.

Arast ax azlar

Acnas ak ovalar

Attarn soonda kp xala.

Atlarnn ardnda kalr.

Klenstg kk azlar

Sevilesi yeil ovalar

4430 Klkter soonda kp xala.

Yiitlerin ardnda kalr.

Azr xanatt xustar

ift kanatl kular

k xarndast krerge tp,

ki kardei grmek iin,

s kn aznada uup,

gn boyunca vaktinden nce


uup

Ay-soonda at xalalar.
4435 Aas salaaznda odrp,

Ayn yatarlar.
Aa dallarna konup,

Kgles, sarnas xalalar.

tp, birlikte elenirler.

Ala arsaxt anar,

Ala benekli hayvanlar,

Alt kn aznada oylap,

Alt gn boyunca vaktinden nce


ilerleyip,

Ay-soolarna at xalp,
4440 Pzk talar stnde turp,

Hemen yatp,
Byk dalar stnde durup,

Paran na ollarn kr xala.

Gidilen yollar grrler.

k at xara irn

ki at, kara topra

Xazi teep oylaanda

Beraberce sarstklarnda

Xara irn palazn

Kara yerin amurunu

382

4445 Xan tigrge saralar.

Gkyzne sratrlar

Xara palas araanda,

Kara amur sradnda,

Ay-kn xaraan tulap para.

Ay ve gne karanla brnr.

Piltr pasxa sular kiseler,

Nehrin azn sular kaplar,

Pil pasxa talar asalar.

Belin snrn dalar evreler.

4450 Ada urtn aar iteler,

Baba yurdunu deerli klarlar,

Aymax irne annap turlar.

El yurduna yaklarlar.

ne irn kider iteler,

Ana yurtlarna giderler.

l irne idp turlar.

Memleketlerine ularlar.

Ulu olda krzeler,

Byk bir yolda grdklerinde

4455 Udaa Xazr Xann irnzer

Sklkla Hazr Hann yurduna

Kp kstg alp parca poltr,

Pek gl yiit gitti,

Ada urtna aylanp nanan

Baba yurduna geri dnen

Pr dee alp ox poltr

Burada hibir yiit yoktur -

Prayz anda azp ltrler.

Oradakilerin tm lp gitmitir.

4460 r-axslar, izerlg atxa mnp,

Yiidin iyileri, koumlu atlarna


binip,

Xazr Xann irnzer kp partr.

Hepsi Hazr Hann yerine varrlar.

ne urtnzar ibrp nanan

Ana yurduna dndklerinde

r-axsz pr dee ol.

Hibir iyi yiit yoktur.

Aral sna sxsalar,

Yksek zirveye ktklarnda,

4465 Xazr Xan irne ittrler.

Hazr Hann yurduna ulatlar

Pu irde nime pola tp,

Burada neler var diyip,

Xarax salp krzeler,

Gz atp baktklarnda,

Altn Xarlx piceler,

Kardeleri Altn Harlh

Altn aax alp xs

Yiit kz Altn aah

4470 Xazr Xann irnde

Hazr Hann yurdunda

Ulu tuds itettrler.

Byk bir kavgaya tututular.

k xarndas, atta tzp,

Han Mirgen ile Han Orba atlarndan


inip,

Palabin, pos salbzp,

Atlarn balamadan yryp,

383

ns tbn tskenner.
4475 Xan Orba xs acazna ooxtapa:
Sin, aca, xazr aana tudzar,

Aaya doru indiler.


Han Orba kz aasna konuur:
Sen, aam, byk kavgada
dvrsn

Xazr Xann artx ayalan

Hazr Hann iyi yaratlan

Xan Xarta oolna min tudzam.

Han Harta oluyla dveceim.

Xan Mirgenne Xan Orba krzeler,

Han Mirgen ile Han Orba

4480 Xara Xann irnzer parara

Kara Hann yurduna giderek

Xazr Xan snap taa aa timneptr.

Hazr Hanla gerekten savat.

Altn Xarlx piceler,

Kardeleri Altn Harlh ile

Altn aax alp xs

Yiit Altn aah kz

Artx kstg alptarna

Pek kuvvetli yiitlerle

4485 Aydas tuds ittrler.

Pek iddetli mcadele ettiler.

Xat itter xayl tstr,

Kuvvetli vcudu eridi,

To itter torl tstr,

Buz gibi sert vcudu zld,

Alp sapa molat xlzn

Yiidin savurduu demirden klcn

Xan Mirgen, sara tartp,

Han Mirgen, kaldrp,

4490 Xan tigrge sara tutxan;

Gkyzne doru tuttu;

Xazr aan arazna krp,

iddetli savan iine dalp,

Aar pararda alton alp,

Altm yiit oraya geldiinde,

Peer kilerde, iton alp

Yetmi yiit buraya geldiinde

Pazn ze saap tastapa.

Bann stne vuruyor.

4495 Artx kstg Xan Orba xs,

Pek gl Han Orba kz,

ns tbn pas parp,

Aaya doru yol alp,

Ara urtxa kre salan.

Byk eve girdi.

zk azp, izen pirgen,

Admn atp, selam verdi,

rkn altap, mind salan.

eri girip, esenlikler diledi.

4500 Altn stoln kistnde,

Altn masann banda,

Tasxl tze, alp somn,

Da gibi, yiit misali,

Alp tze, tasxl somn

Yiit gibi, da misali

Alp, odrp, azran tur.

Yiit, oturup, yemek yer.

384

Xst izenne ize pirgen,


4505 Mindzne mind itrgen.

Kzn selamna karlk verdi,


Selamna esenlik getirdi.

Pu alp Xazr Xann ool,

Bu yiit Hazr Hann olu olup,

Xara sast Xan Xarta, poltr.

Kt niyetli Han Hartadr.

Artx kstg ayalan alp

Pek gl yaratlan yiit

Stol kistne tura tsken,

Masann bandan kalkp,

4510 Aba li azpa,

Ay gibi bryor,

Pr li ulupa:

Kurt gibi uluyor:

Xara irn stnde

Kara yerin zerinde

Paba Xara Xan xalan polan.

Baban Kara Handr.

Srer pu irzer kilben polzar,

Sizler buraya gelmemi olsaydnz,

4515 Tada srern irzer parp,

Tan vakti sizin yurdunuza gelip,

Aral mallar srerckpn,

Malnz davarnz srecektim,

Xalx onnarn alarcxpn,

Halknz boylarnz getirecektim,

Srern xul-alc iderckpn.

Sizleri kul kle edecektim.

An istp, Xan Orba xs

Han Orba kz bunu duyup,

4520 Tarnmas poz kpelen sxxan

Kzgn olmasa da fkelenmi,

kpelenmes poz kpelen sxxan,

fkeli olmasa da kzm,

Xosti pas kilp, ooxtanan:

Onun yanna varp, konumu:

Xan zp tospas pabana xada

Kan imeye doymayan babanla


birlikte

Xalx on xann settrzer.


4525 lbetk onn idn

Halkn boyun kann itiniz.


Tm halkn etini

t l tospas pabana

Et yemee doymayan babanla

Xada trge pettrzer.

Birlikte canl canl yediniz.

Xazx kzlern adana xada,

Babanla birlikte salkl kiileri,

Xamcna sop, drettrzer.

Kamyla dvp, ldrdnz.

4530 Artx kstg ayalp sken

Pek gl yaratlp byyen

Alp art Xan Orba pozm

Pek yiit Han Orbaym ve

Ar tna iderge kildm.

Yiit canna ulamaya geldim.

A li urtaan urtastarn

Hayvan gibi idame ettirdiin

385

hayatn
Adararbn png knde.
4535 pti ox urtaan urttarn
dererkpn xs pozm.

Bugn bitireceim.
Dzensiz idame ettirdiin hayatn
Darmadan edecek olan kz,
benim.

Xan Xarta nandra:

Han Harta cevap verir:

Pu timge teere urtap,

Bu zamana kadar yaadm,

Adam irne alp kp kilp,

Baba yurduma birok yiit gelip,

4540 Aral snna prdeez aspaan.

Hibiri zirvelerden aamamtr.

Aral sndox ox itebs.

Yksek tepeden de geen yoktur.

Ara urtxa amr krgen

Byk eve sasalim giren

pasta alp sin polaz.

lk yiit sen olmaktasn.

nem irne ir-klkter kilce,

Ana yurduma gelecek yiit erler,

4545 Aral snna indrbecems.

Yksek zirveden inemezler.

ns inp, inem urtna

Anamn yurduna doru, ini inip

r-axsz pr dee krbeen.

Girebilmi hibir iyi yiit yoktur.

nem urtna iptep krgen

Anamn yurduna girebilen

pastaz - Xan Orba xs.

lk kii, Han Orba sensin.

4550 Pr sste k sske parannar,


k sste s sske talas-sgs sxxannar.

Bir laftan dierine getiler,


ki laftan ncs kavgaya
dnt.

Xan Orba sgp-klp paranda,

Han Orba svp glerek gittiinde,

Xan Xartan kpe-reen tre tpe,

Han Hartann kinli yreini geer

Aaa sdas polbin, alp aydaz,

Yiidin gc ona yetmez,

4555 Stolda azra segrp,

Masann zerinden zplayp,

Xst alnna tura tsken.

Kzn nnde belirdi.

Xs-axs ir-klkt xaraana,

Kzn iyisi, yiit erin gzne

Xaxr kilp, tkrgen.

Kakrp, tkrd.

aa-pasta xabsxannar,

Yaka paa kaptlar,

4560 albax pilde tudsxannar,


Ara urtaa sara srteskenner.

Geni bellerinden savatlar,


Uzak evden dar srklendiler.

386

Tos knn paznda, iptep tudzp,

Dokuz gn boyunca, devaml


dvp,

Ax azda tolas-tuds sxxannar.

Ak ovada dne burkula


yuvarlandlar.

Aylanp axxan an sularn,


4565 Art irde tuli pazp,

Dnp akan takn sular,


Birok yerden

Ax azzar asxannar.

Ak ovaya aktlar.

Toptayp turan talarn

Yuvarlanp duran dalar

azaa aya tepkenner.

Ovaya ve bo yerlere ittiler.

Alp kz mngen adna

Yiit kiinin, bindii atyla

4570 Amr pastrar ir xalbindr.

Rahata getii yer kalmad.

r kz, izerlg adna odrp,

Yiit kiinin, koumlu atna binip,

ptep pastrca ir xalbindr

Dzene soktuu yer kalmad.

Pray unada tali pastrlar.

Tmn paralayarak ilerlediler.

Xazr Xann xalx on,

Hazr Hann milleti,

4575 rnp, ooxtas tur:

Sevinip, konuur:

Xayran treen Xan Orba xs,

Gzel yaratml Han Orba kz,

Xan Xartan tnn sen polzan

Han Hartann cann alsaydn

Xalx on sin alstircx.

Halk millet seni tebrik edecekti.

Xan Orba xs plp turza,

Han Orba kz bunu anladnda,

4580 Pn tos kn toladr.

Bugnle birlikte dokuz gn doluyor.

Xan Xartaa ol ooxtand:

Han Hartaya konutu:

Par-ox kzn paza salp,

Btn kuvvetini bana verip,

ox kzn odaa salp, sren.

Az olan gcn bacaklarna verip,


dayan.

Ay-kn ariin krp al,


4585 on xarax azn paza tkpess,

Ayn ve gnein nurunu grp,


Halk, gzyan da dkmesin,

Azr xamcna ox polbass.

ifte kamyla lmezsin.

Alp xs ir aydazn

Yiit kz er gcyle

ns tbn t para,

Aaya doru iner,

Ta oar tstep para,

Dan yukarsna kar,

387

4590 Xara irde slge tarta,

Kara yerden yukarya eker,

Xastx pazn xabndrbad,

Kabuk ban kaptrmad,

Tablat pazn tartndrbad,

Erke sakaln ektirtmedi.

Xan tigrge sara tudp,

Gkyzne doru karp,

Ar tnn sara,

Saf cann kararak,

4595 Xara pazn ize sapxan.

Kara ban kopard.

An krgen xalx onn

Onu gren halkn milletin

Xan grbes sraynda

Kan yrmez yznde

Xan grp irtken,

Kan yrr olmu,

Klbes xaraxtar klp irtken,


4600 rnmes postar rnskenner.

Glmeyen gzleri gld,


Sevinmez insanlar sevindiler.

Xazr Xann pray on

Hazr Hann tm halk

Xan Orban, maxtap, alstaan.

Han Orbay tebrik edip alklad.

Aylanp, pas sxxanda,

Dnp, ktnda,

Aya tabztazlap irtken.

Han Orbay alklam.

4605 Xara irn stnde Xan Orba

Han Orba, kara yerin stnde

s aylandra saptran, -

defa dnp dolat, -

Pu timge teere alpxa

Bu vakte dek yiidin

Pastazn na t saptrd.

lk defa cann ald.

Azaxxa tura pazp, krze,

Ayaa kalkp, grr ki,

4610 Xara toraatt Xazr Xan saptr.

Kara doru atl Hazr Han


vurmaktadr.

An krp, Xan Orba xst

Bunu grp, Han Orba kzn

Aynaz tutxan, kpez turan.

eytan tuttu, ldrp fkelendi.

Xosti pas kilp, ooxtanan:

Yanna gelip dedi:

Xol dzn xolnaox nandrca,

El borcunu elinden de dndrd:

4615 Ort pirgen ree toldra pirbes,

Yar veren fincana doldurmaz,

Toldra pirgen iree ort pirbes

Doldurulan fincana yar vermez

Alp Xan Orba xs polcamn.

Alp Han Orba kzm.

Sin mry irt pard,

Senin zaferin ge oldu,

Am min xolmn krerz.

imdi benim elimi grrsn.

388

4620 Xan Orba xs o xoln

Han Orba kz sa elini

Xan tigrge sara tutxan

Gkyzne kaldrd.

An krp, xalx on

Bunu gren millet boy

Udur-tdr ooxtasxan:

Hep beraber konutu:

dst trge petken,

Etimizi canl canl yiyen,

4625 Xanbst trge setken

Kanmz canl canl ien

Xara sast Xazr Xann

Kt niyetli Hazr Hann

Ar tnna ite polza,

Saf canna ulam olsa,

Ayna kn, xonmin, sal turarcx.

Gn gemeden brakrd.

Xazr Xana aday daa anmas.

Hazr Hana kpek bile acmaz.

4630 Xan Orba, alp xs,

Han Orba yiit kz,

O xoln tzrgende,

Sa elini indirdiinde,

Xan Tigrn xara pulud,

Gkyznn kara bulutu,

Xola tartlp, irzer tsken.

Ele ekilip, yere indi.

Alp xst o xol tskende,

Yiit kzn sa eli indiinde,

4635 Xosto li xoolap tse,

Ok gibi vzldar,

Srn li sxtap tse.

Islkl ok gibi uulduyor.

Mn krp, xalx on

Halk millet, bunu grp

Xayxazp ooxtasxan:

arp konutular:

Xan Orban xolna sdap turca

Han Orbann gcne dayanacak

4640 Xara irn stnde

Kara yerin stnde

Xara past alp ayalbaan.

Kara bal yiit yaratlmamtr.

Xazr Xan an xolna azp-ler.

Hazr Han onun gcnden lp


gider.

Alp Xst o xol teende,

Yiit kzn sa kolu dediinde

Xazr Xann xara paz,

Hazr Hann kara ba,

4645 Moyna ze sablp,

Boynunun stnden vurulup,

Ax azda parp tsken.

Ak ovaya yld.

Xuru kgz oylap parp,

Zayf gs hareket edip,

Tdere tzp, kzri tsken.

Dnerek ve grltyle dt.

Xazr Xann xalx on

Hazr Hann halk boyu

389

4650 Xan Orban rnp, alstaan,

Han Orbaya sevinip, onu kutlad,

Maln simzn sop,

Maln davarn semizini kesip

Tos xulaxt xazana pzrp,

Etini dokuz kulplu kazanda piirip,

Pastazn na toy-pay itt.

lk olarak da zengin bir toy


dzenledi.

Xazannar pzarn sap polbin,


4655 Astap paran xalx on,

Kazanlarda pienleri bekledi.


Ackm olan halk millet

Ot ibre turp, sapa.

Atein etrafna gelip, yakarlar.

Piletelgen pz tamax

Hazrlanan yemekler

Prayzna tini itken.

Hepsine eite verilmi.

Ar kster albin,

Saf gleri toplanm.

4660 Aral maln srdrgen alptar,

Mal davar sren yiitler,

Alp xsxa als pirp,

Yiit kz kutlayp,

Aral maln srne,

Mal davar srerek,

Xalx onn alna,

Halk boyu alarak,

Ada irnzer aylanan.

Baba yurduna geri dnm.

4665 lbek kster xappin,

Ulu gleri yetti,

lbetk onn aldrtxan irler,

Tm halk aran erkekler,

Undutpasxa als itrp,

Unutulmadna sevinip,

lbetk onn alnna,

Tm halkn alarak,

Aral maln srne,

Maln davar srerek,

4670 ne urtnzar nanbsxan.


Tos knge arbas tuban
duma Xan tigrzer tartl sxxanda,

Ana yurduna dndk.


Dokuz gn boyunca dalmayan
Gkyzne ekildiinde,

Alp xs aylan krze,

Yiit kz bakar ki,

Alnnda Xazr Xann tumaz

nnde Hazr Hann kardei

4675 Xan Sabar, turp, ooxtana:

Han Sabar durup konumakta:

Aar-peer sin rze,

Orada burada yaasan,

stg-ad pirbincez.

Rahat yer vermezsin.

Alton xll altn atxan

Altm yllk altn athan

Alton kgne oynap paranda,

Altm yrla alndnda,

390

4680 Alton altn kkter

Altm altn guguk

Alton kgne kgleskende,

Altm yrla cvldadnda,

k xulax tunp tura,

ki kulak sar olur,

Sa li sabla,

Ok gibi vzldar,

Tigr li kzrepe.

Gk gibi grlder.

4685 Sin k xulaxna xacanox iskem,

Seni hep duydum,

k xaraxna am na krem.

imdi sadece gzlerimle gryorum.

Sin azr xulaxna xacanox iskem,

Seni hep iittim,

Ala xaraxna am na krem.

imdi sadece gzlerimle grrm.

Artx kstg Xazr Xan acamn,

Pek gl Hazr Han aamn,

4690 An ool Xan Xartan

Onun olu Han Hartann

Ar tnarna ittz .

Saf canlarna ulamsn.

Artx kstg ayalan pozm

Pek gl olan ben de

Amd sin tna iderbn.

imdi senin canna ulaacam.

rtngen ir Xan Sabara

Kibirli er Han Sabara

4695 ptep alp xs nandra:

Yiit kz dnp cevap verir:

Azp-lgen adaa ooxta,

lm gitmi babana syle

rtp-lgen cee sle.

Gp gitmi anana syle.

Pr ooxta k ooxxa parannar,

Bir laftan dierine getiler,

k ooxta ske parannar,

ki laftan ncsne getiler,

4700 Ana sraylarna tkrskenner,

Sonra da birbirlerine tkrdler,

aa-pasta xabs sxxannar.

Yaka paa kaptlar.

Tos knn paznda,

Dokuz gn boyunca

ptep tudzp, xarbas sxxannar.

Kavga edip, dvtler.

Xan Orba plp turza,

Han Orba anlar ki,

4705 Xazr Xann irnde

Hazr Hann yurdunda

Alt la it partr.

Sava alt yla ulaacak.

Xazr aazar xaraxsn krze,

iddetli mcadeleye baktnda,

Altn Xarlx, Altn aax,

Altn Harlh, Altn aah ve

Acaz Xan Mirgen nimeler

Aas Han Mirgen

4710 aa ortznda xarbas turlar.

Savan ortasnda kapmaktadr.

391

Aar parzalar, alton alpt

Oraya gitseler, yetmi yiidin

Ara moynn kize sapalar,

Balarn kesiyorlar,

Peer aylanzalar, iton alpt

Beriye dndklerinde, yetmi


yiidin

Pazn ze saapalar.
4715 At sgn azr xaya,

Balarn alrlar.
Atlarn kemiklerinden yksek bir
tepe,

r sgn igr xaya iteler,

Erlerin kemiklerinden yumru bir


tepe yaparlar,

e nince dee alp xrzalar,

Fakat ka yiit ldrseler de

Alp ulamox kp xozl tura.

Daha ok yiit katlr aralarna.

Xan Orba xs plp turza,

Han Orba anlar ki,

4720 Pu odayna aalassalar,

Bu ekilde savatklarnda,

Pu xrx l toospas xcx aan

Krk yl bitmeyecek agzl sava

Pu asxa toos polbastar.

O vakitte de bitiremezler.

Xan Orbanna Xan Sabar

Han Orba ile Han Sabar

Xazra-pgre pazsalar,

Krankra savayorlar,

4725 Xazra-torbax li orlasalar,

Yuvarlanan dana gibi bryorlar,

gre pgre pazsalar

Eilip brlp savayorlar

k pua li mreseler.

ki boa misali bryorlar.

ir-albaxt xri irde be,

Yeryznn ats yerde mi,

Tigr-pzkt tz irde be

Gkyznn ruhu yerde mi

4730 Xat azaxt at oylapa,

Sert toynakl at ahlanr,

Xat plektg ir sapa.

Sert bilekli yiit dvr.

Nuan xarax asxanca,

Kapal gz alncaya

Asxan xarax apxanca,

Ak gz kapanncaya dek,

Aral snn stnde

Yksek tepenin stnde

4735 Xara toraat kilp turan.

Kara doru at geliverdi.

Xuzurii soon azaan appindr,

Kuyruu ayana arpt,

iln izp, moynn tulabindr,

Kuyruun yeli esip, boynuna


arpmtr,

392

T iit at kiltr pu irge,

Buraya pek ok yiit at gelir,

Altanp mngen ir klk

Becerikli yiit ata binip,

4740 zerne ne ti odrtr.

Eyerine oturdu.

Xzl tor kgenek kizp,

Kzl ipekten elbise giyip,

Xzl tor xur xurantr.

Kzl deriden kemer kuand.

Xuyax kispin pu irge kilgen

Zrhn kuanp buraya gelen

Oray ast oolaas poltr.

Gen yataki erkektir.

4745 At stne odra krp tapxan.

At stnde otururken

Pray alptarn kr tapxan.

Tm yiitleri grd.

Ana aan snap krgen:

Olan sava tamamen grd:

Xazr Xann xara taa stne

Hazr Hann kara dann iinden

Uz-paz ox alptar, sp,

Saysz yiit kp,

4750 Xcx aa kilp xozla.

Agzl savaa gelip katlyor.

Xara tan tsnde

Kara dan iinde

Alp-klkter ayalattr.

Becerikli yiitler yaratlmtr.

An ox itpeende,

O yok edilmedii srece,

aan pu asxa toos polbastar.

Sava bu zamanda bitirilemez.

4755 Oray ast oolaas,

Gen yataki olan

At pazna azra segrp,

Atn stne atlayp

ns tbn indre pazp,

Aaya doru yollanp,

Xara ta tsne parp krgen,

Kara dan iine girdi,

Xara ta tsnde

Kara dan iinde

4760 Tigr tb sooli tsken.

Gn dibindeki parmakla dt.

ir araz ze sablan,

Yerin ardndakini kopard,

Xat molat xadras irtken,

Sert elikten krk imi,

Snx molat srap irtken.

Krk elik nlad.

Ulu aas usxanca pldrgen,

Byk aa uuyor gibi grnm,

4765 Ulu kz, step, tsken pldr xalan.

Ulu kii, inleyip, dm gibi


grnm.

Xan Orba xara tazar krze,

Han Orba kara daa baknca,

Oray ast pala an

Gen yataki ocuk, onu

393

Tos irde tali saptr,

Dokuz yerden vurup datm,

Anna paza alp sxpina

Ondan baka yiit kmyor -

4770 Andalarn ox ide saaptr.

Oradakileri de yok ediyor.

Xan Orba xs Xan Sabarda

Han Orba kz, Han Sabarn

Tutxan irde tudmn itter,

Etlerini, tuttuu yerden,

ze tartp, tastapa.

Koparp, atyor.

Xapxan irde xamst itter,

Kaml etlerini tuttuu yerden

4775 ara tartp, tastapa,

Uuruma ekip, atverir.

Xara irde slge tartt,

Kara yerden sarsld,

Xastx aas pazn xabndrbad,

Ak aacn ban tuttumad,

Tablat tartnara pirbed,

Erke sakaln ekemedi,

Xan tigrge sara tutxan,

Ge doru tuttu,

4780 Ara moynn ze sapxan,

Boynunun arkasna saplad,

Nske piln ze tastaan,

nce belininin stne att,

Xrx l toospas xcx aan

Krk yl boyunca bitmeyen sava

Xzm irge xsalar,

Dar geitte skr,

Poom irge poopalar

Boumlu yerden bouyorlar

4785 Xay pree xalan alptarn

Herhangi bir yerde kalan yiitleri

Oray ast oolaas,

Gen yataki ocuk,

Obra odap, abra pasxan.

Ate yakp, bastrd.

Xazr Xann irnde

Hazr Hann yurdunda

Xara tuban tartls xalan,

Kara duman ge ekildi,

4790 Xzl alnn ottar

Kzl yalml ateler

Xan tigrge sara kygen.

Gkyzne doru yand.

Azp-lgen alptar sgne

lp giden yiitlerin kemiklerini

Azra pasa ir ol -

Aabilen yoktur.

Alp stnde alp ltr.

Yiit stnde yiit lmtr.

4795 Xat krgen xul-alc on

Zorluk grm kul kle halk

Xan Orban azaana tsken.

Han Orbann ayana dt.

Alp xs ona ax pirgen:

Yiit kz halka t verdi:

Xazr Xann payn lezp,

Hazr Hann servetini blp,

394

Ara urtn rtebzerge!


4800 Xazr Xann irnde

Uzak evini yakmaya!


Hazr Hann yurdunda

Pr dee nime xalbad

Hibir ey kalmad.

Xan Orban alstap ala,

Han Orbay kutlayarak,

Xalx on ta-suunzar taraan.

Boy millet da su kenarna dald.

Xostap kilp, xol pirseler,

Beraber gelip, el veriyorlar,

4805 zere pazp, izenneseler,

Atlara binip, selamlayorlar,

idnzp, aral sna sxalar.

Yedeklenip, yksek zirveye karlar.

Xazr Xann irnde

Hazr Hann yurdunda

lgen sktern xaxlira

lm bedenlere gaklamaya

Xara-saasxan na xald.

Sadece karga ve saksaan kald.

4810 Mal turan irlerde

Maln davarn olduu yerlerde

Maltrannar s xalan,

Baldranlar byd.

Xalx on urtaan irlerde

Boyun milletin yaada yerlerde

Xazx aastar ayxalsa.

Gr aalar sallanr.

Aral sna sxxanda,

Yksek zirveye ktklarnda,

4815 Oray ast oolaas

Gen yataki olanck

Xan Mirgen pabazn oxsanan,

Babas Han Mirgeni pt,

Ana s alp xst,

Daha sonra yiit kz,

Xan Mirgenn ool polatxann

Han Mirgenin olu olduunu

Mnda ol iskr pirgen.

Burada bildirdi.

4820 An istp, paba kz Xan Mirgen oxsand.

Bunu duyan Han Mirgen pt,

Xazx polza, xaynzp toazara,

Salkl olsa, kaynap grmeye

Trg polza, rzp toazara,

Salkl olduunda gidip


karlamaya,

Anmcoxtazp, arls sxxannar.

Vedalap, ayrldlar.

Altn Xarlx piceler,

Kardeleri Altn Harlh,

4825 Altn kk kibne krp,

Altn guguk donuna girip,

Ara urtnzar uux sxxan.

Uzak evine utu.

Altn aax puox irde

Altn aah bu yerden de

Adna xamc saabsxan.

Atn kamlayp kt.

395

Timr zeee tie teep,


4830 zer ornna s alp odran.

Demir zengiye basp,


Eyerine yiit oturmu.

s att xosti tutxannar,

yiit atlarna bindi

s xamcn putxa sapxannar,

Atlarn klarn kamladlar,

Xazr Xann ir, aar parp,

Hazr Hann yurduna glkle


gidip,

Ornna kilp turbsxan.


4835 Xazr Xann ir xaltras xald,

Yurduna ulat.
Hazr Hann yurdu titredi.

Xan tigr solxls xald.

Gkyz soluksuz kald.

Alton xll altn atxan

Altm yllk altn athan

Alton kgne oynap sxxan,

Altm yrla alnd,

Altn tktg alton kk

Altn tyl altm guguk

4840 Alton kgne kgles sxxan.

Altm yrla akd.

An pastazn istp,

lkin onu iitip,

Oray ast oolaas

ocuk yataki olan

Xan Oarban adnzar kre,

Han Orbann atn grr,

Xat ree xaylp irtken,

Sert yrei eridi,

4845 Pus ree puzlp irtken.

Donmu yrei zld.

Oray ast pala soona,

Gen evladnn ardndan,

Alp timne idp alza,

Yiitlik zamanna ulatnda,

Artx kstg alp polar, -

Pek gl yiit olur, -

San salan Xan Orba xs,

Dnceye dalan Han Orba kz,

4850 Ay parar irlern

Ayn ulat yerleri

Ara xonmin paralar.

Hi durmadan gidiyorlar.

l parar irlern

Yln ulat yerleri

it xonmin irteler.

Yedi gn yatmadan geiyorlar.

Atar uxt arbnn alalar,

Atlacak okun byn alrlar,

4855 Uuar xust trgnn alalar.

Uan kuun iyisini alyorlar.

aya teep, oylaan irlernde

Yaylp giden yerlerde

aym kller pt xala.

bek bek gller oluur.

Oya teep, oylaan irlernde

Delik deik olan yerlerinde

396

Oym kller pt xala.


4860 Aymax irn aar iteler,

ukurlarda gller oluur.


Memleketin topran deerli
klarlar,

Ada urtna idpeler.

Baba yurduna ularlar.

l irn kider iteler,

Yurtlarna giderler,

ne urtna idp turlar.

Ana yurduna ulamlardr.

Azr xanatt xustar,

ifte kanatl kular,

4865 Ala arsaxt anar

Ala benekli hayvanlar

Xan Orban krp alara

Han Orbay grmek iin

Pu irge teere srstrler.

Birbirlerini takip ederler.

Aral snda, kilp, toxtannar.

Yksek zirveye gelip, dururlar.

s alp kiletkenn istp salp,

yiidin geleceini iitip,

4870 Ay Ar xalx onnna xada,

Ay Ar milleti ve boyuyla birlikte,

Aalda kilp, xadaran poltr.

Kyden gelip, beklemektedir.

Attarna tzp, s alp

yiit de atlarndan inip

zen-mind pirgenenr xalx ona.

Boya millete selam verdiler.

Ay Ar oray ast palazn,

Ay Ar, kk evladn,

4875 Oxsanp, reene paznp alan.


idnzp, ins tbn ingenenner,

pp, barna bast.


Birbirlerini itekleyerek aaya
indiler,

Attarn altn sarna palannar.

Atlarn altn sarna baladlar.

Ara urtxa krgenner.

Uzak eve girmiler.

Altn stola odrannar.

Altn masaya oturdular.

4880 As-tamaxt aarliin peler,

Alklarn gidermek iin yerler,

Ayran susxnn seler,

Susuzluklarn gidermek iin ierler,

Astaan postarn tosxranda,

A karnlarn doyurduklarnda,

Altn stolda sxxannar.

Altn masadan kalktlar.

k xarndast, idnp alp,

ki kardei de apar topar

4885 Ay Ar altn tazar aparan.

Altn daa gtrm Ay Ar

ce-pabazn lgen skter

Ana babasnn kemikleri,

Altn ta tsnde atattr.

Altn dan iinde yatmaktadr.

397

Adazn sgn aylandra pazp,

Babasnn mezarna dnp,

Alton kgne sxtapa Xan Orba.

Altm atla alar Han Orba

4890 cezn sgn ibre pazp,

Anasnn mezarna gidip,

lg kgne sxtapa Xan Orba.

Elli atla alar Han Orba

sken ottar tamrn

Kklerin byyen otlar

Sana toolap sxtapa,

Saysna bakp alyor,

Tigr ltzn pray

Gkteki tm yldzlar

4895 Sana salp sxtapa.

Hesabn yapp alyor.

Xurup paran talara

Dalarda kurumu olan

Kk ottar stre sxtapa.

Yeil otlar szlayarak alar.

Xurup aastara

Aalarda kurumu olan

Kk prler sara sxtapa.

Yeil yapraklar szlayarak alar.

4900 Alp Xan Orba xs sxtaanda,

Yiit kz Han Orba dadan


ktnda

Xalx on, istp sdabin,

Boy millet kzn aladn duyup,

Xadox sxtazp, las turan.

Ei de alayp szlad.

Ara urtxa kilp krgen

Byk eve girdi

Aar oban krgen s alp,

Byk elemi gren yiit,

4905 Alt azaxt orana adp,

Alt ayakl yataa yatp,

Tos knge uzubsxannar.

Dokuz gn boyunca uyudular.

Ara urtt tsnde

Byk evin iinde

Ay Ar la xayn re.

Sadece Ay Ar urar.
*

adp uzaan s alp,


4910 Tos knne usxunp,

*
Yatp uyuyan yiit,
Dokuz gn boyunca uyuyup,

Alt azaxt oranna turp,

Alt ayakl yataktan kalkp,

Suna stne azanalar.

Su ve st ile temizleniyor.

Altn stol kistne odrp,

Altn masann bana oturup,

As-tamaxt ariin peler,

A karnlarn doyuruyorlar,

4915 Ayran suxsunn seler.

Ayran ile susuzluklarn giderirler.

398

Astaan xarnlarn tosxranda,

A karnlarn doyurduklarnda,

Ay Ar pi ooxtanp tur:

Kardeleri Ay Ar konuur:

Paarda sxxan palabs par,

Bizim bir evladmz var,

stbste sxxan irkebs par.

imizden kan deerlimiz var.

4920 An saam ad ol.

Ama hl bir ismi yok.

Mal trpe tktg,

Hayvann doduu gibi,

Alp urtapa ad-solal.

Yiit ad sanyla yaar.

Alp kz aymaxxa rerde,

Yiit kii yurdunda yaad mddet

Ad adalbaan rbezn.

Ad konulmadan yaamasn.

4925 Aydas treen Xan Orba picez le

Sadece gl Han Orba kardei

An adn adira ayalan.

Onun adn koymaya muktedirdir.

Xan Orba xs, pas kilp,

Han Orba kz, gelip,

Oray oolaxxa ooxtanan:

Gen yavruya konutu:

Sin adn, tumam, adaca

Kardeim, sana ad koyacak

4930 Minen pasxa kz ox poltr.

Benden baka kimse yoktur.

axs at adap salzam,

Sana gzel bir isim verdiimde,

on araznda sablan rzn,

Halk arasnda namn yrr,

arabas at adap salzam,

Geliigzel bir isim koyarsam,

il-xuyon xaap parzn.

Yel frtna kapp gtrr.

4935 Slg at adap salzam,

Gzel bir isim versem,

on araznda maxtat rerz,

Halk arasnda vlrsn,

Kilspes at adap salzam,

Yaramaz bir ad versem,

Ta-sua tarap parzn.

Daa suya dalr.

Xanna xzl igren att,

Kandan kzl doru atl

4940 Xan Mirgen adal,

Han Mirgen babal,

Ax saraatt Ay Ar celg

Ak sar atl Ay Ar anal

Xara toraatxa mnp rce

Kara doru ata binecek olan

Xan ibek sin polarz

Han ibek sensin.

ayalan pzk polzn,

Yaratlmn byk olsun,

4945 az sin uzax polzn.


als kzee aban paarl pol,

Yan uzak olsun.


Bekr kiiye iyi e ol,

399

ks kzee nmzax paarl pol.

ksz kiiye yumuak e ol,

Tutxan xoln poztpas,

Tuttuu eli brakmaz

Palaan paa sistmes

Balandn ba zmez

4950 Alp polarz, tumam.

Bir yiit olursun, kardeim.

Xara toraat kis polbas

Kara doru at gen olmaz

Kig pr dee xalbazn.

Hibiri kk kalmasn.

Xan bek r polbas

Han ibekin yaamad

arx stnde ir xalbazn.

Yer stnde yer kalmasn.

4955 axs at adadm ma, tumam?

yi bir ad verdim mi, kardeim?


diye -

Sura Xan Orba xs.

Han Orba kz sorar.

Ya, Xan Orba, xya picem,

Evet, akll ablam Han Orba,

Kilstre at adad.

Bana uygun bir isim verdin.

reeme matap parapa, - tp,

Yreime ok iliyor, deyip,

4960 Xan bek, tur kilp,

Han ibek, ayaa kalkp

Prayzna o xoln tutxan.

Hepsine birden sa elini uzatt.

Anay Ay Ar ooxtan tur:

Anas Ay Ar konutu:

Paba-celer toozl paranda,

Anan baban ldnde,

lgen sktern krp alara

Naalarn grp almaya

4965 Altn Xarlx piceler kil paran.

Altn Harlh kardein gelmitir.

Ol pdi ooxtap paran:

Bunun zerine o da konutu:

Xan Mirgenn oolna at adap,

Han Mirgenin oluna ad koyup,

Xat alara ol parza,

O, e almaya gitse,

Aaa polzara pararbn.

Aabey olacam.

4970 Altn Xarlx piceler

Altn Harlh, kardelerinin

ooxtaan oon xubuldrbas,

Sylediklerini deitirmez

Pirgen szn sndrbas xs.

Kz verilen sz bozmaz.

Xan bekt xat alca ir

Han ibekin eini alaca yurt

Xatda xat ir polar.

Sertten de sert bir yerdir.

4975 Xan bekt alp xonca ipz


Kk talayan xaznda urtaan,

Han ibekin evlenecei ei


Mavi denizinin kysnda yaayan,

400

Kk tasxln tznde urtt,

Mavi dan ortasnda hayat sren,

Kk pora att Kk xann xz

Mavi bora atl Gk Hann kz

Kk Nincl polar.

Gk Nincildir.

4980 Kk xan xzn irge pire


Kk alpt kstiin tallapa,

Gk yiidin gcn snar,

Att tabran tlepe.

Atnnn evikliini arar.

Kk xann xz Kk Nincl

Gk Hann kz Gk Nincil

Srern kilerlern xadara.

Sizlerin gelmesini bekler.

4985 Altn Xarlxna Altn aax

Gk Han kzn ere verir -

Altn Harlh ile Altn aah

Andarox parp, ttler.

Onlara gidip, ulatlar.

Ar kster alza,

Saf glerini alsa,

Alca xatt alp kilerzer.

Alacan ei alp geliyorlar.

Ar tnnar pir salarzar.

Saf canlarn veriyorlar.

4990 Alcan xatt al polbin,

Evlenecein ei alvermi,

Ar tnnar pir salarzar

Saf canlarn verirler.

lbek kster itse,

Ulu gleri ular,

p alp aylanarzar,

Zevce alp dnyorlar,

lbek kster itpin xalza,

Ulu gleri yettiinde,

4995 dnce ipn al polbin,

Edinecei eini ald,

rtp-lp, adp xalarzar.

lp kalp, yatp kalmaya.

Pn parzar, pazarzar,

Bugn pazara gidiyorlar,

Pn parbazar, xaraxxa daa krbesser.

Bugn gitmeseler, gzleriyle de


grmezler.

Kk xann irne itse,


5000 Ulu mar polatxan polar.

Gk Hann yurduna ulatklarnda,


Byk bir yar balamtr.

Pastap attar arz polar,

lkin, at yar olur,

Ana alptar kzn plerler.

Daha sonra yiitler glerini


denerler.

Alp xomaylar ol irde,

Orada yiitler iniltileriyle,

Azp-lp, at xalarlar.

lp gidip, serilirler.

5005 r xomaylar anda,

Orada er iniltileri,

401

rtp-lp, saay tzerler.

lp kalp, hepsi birden derler.

Tim-tirglern timnengenner,

teberilerini hazrladlar,

Xat xuyaxtarn xatanannar.

Dayankl zrhlarn kuandlar.

Alp sapa molat xlstarn

Alp savurduklar elikten kllarn

5010 Nannarna xznannar,

Yanlarnda hazr tuttular.

Xrx la molcap ata

Krk yl mhletli

Tnn xoston o zepke suxxannar.

Canl oku sa ceplerine soktular.

Ara urtta sara pasxannar.

Byk evden dar kmlar.

At palaxa altn sarnda

At balanan altn sarndaki

5015 s att siste tartxannar.

at zp ektiler.

Mal arazn paztna,

Maln davarn arasndan yryerek,

on arazn orxna irtkenner.

Halk arasn admlaryla getiler.

Aral mal, xalx on

Mal davar, boy millet

Aral sna deskenner.

Yiitleri yksek zirveye uuladlar.

5020 Anda Xan Mirgen ooxtanan:

Daha sonra da Han Mirgen konutu:

Amr turan aral malm,

Salkl duran malm davarm,

Min aylan kilgence,

Ben dndmde de,

dk amr turar.

Eskisi gibi olun.

Asta prdeez astabazn,

Hi kimse a kalmasn,

5025 Suda prdeez suxsabazn.

Hi kimse susuz kalmasn.

ptg ibrp aylananca,

Sasalim dnene,

Min ibrp aylananca,

Ben geri dnenen dek,

dk iptg urtaar

Gzelce yaayn.

s ulat kiskende,

ay getiklerinde

5030 s xra asxanda,

bahe atklarnda

s alp s xamcn,

yiit kamy

Xan tigrge sara tudp,

Ge doru savurup

albax putta tie sapxannar.

Atlarn kna birlikte vurdular.

s alp at teep oylaanda,

yiit at ahlandnda

5035 Xara ir xaltras tura,


Xan tigr solxls tura.

Kara yer sarslr,


Gkyz soluksuz kalr.

402

Alton xll altn atxan

Altm yllk altn athan

Alton kgne sabl sxxan,

Altm yrla alnd,

Altn tktg alton kk

Altn tyl altm guguk

5040 Alton kgne kgles sxxan.

Altm yrla akd.

Kgn istp, Kk Nincl xs

Yr iiten Gk Ninci kz,

Kk Xan pabazna ooxtapa:

Gk Han babasna der:

Xara Xann irne

Kara Hann yurdundan

s alp, sp, kileler.

yiit kp geliyor.

5045 Olar pu irge itpeence,

Yiitler buraya ulamadka,

Mar iderge arabas.

Mcadele balamasn.

Altn atxan oynaann istp,

Altn athann alndn duyup,

Alton Xarlxna Altn aax

Altn Harlh ile Altn aah

Arin, iskrbin, pteskenner:

Hastalandklarn birbirlerine
bildirdi:

5050 Alp-klkterbs pn

Bugn cengver yiitlerimiz

Ara urtta sp kileler

Uzak yurttan kp gelmektedir -

At mariina timnen kree.

At yarna hazrlandlar.

r-klkterbs saam tusta


ne urtna sp kileler
5055 Ulu mara txtan kree.

Yiit erlerimiz imdi


Ana yurtlarndan kp gelmektedir Byk yara toplanmlardr.

Alp attar teep oylaanda,

Yiit atlar ahlandklarnda

Alnnda turan ax tasxllarn

nlerinde bulunan ak dalar

Aya xus li azp turlar.

Ayan ku gibi geiyorlar.

Xrinda turan kk tasxllarn

Dada ykselen yeil zirvelerini

5060 Xarta xus li azp turlar.

Ala doan gibi ayorlar.

Ada irn aar iteler,

Baba yerini deerli klarlar,

Aymax irne idp turlar.

Geni yurduna ulamlardr.

ne irn kider iteler,

Ana yurduna gidiyorlar,

Ara urtnna sp,

Uzak yurdundan kp,

5065 Xamc saptox, plgebs.


Alton xll atxann n,

Kam vurduunu anlarz.


Altm yllk athann sesi,

403

Alton altn kkt sarn

Altm altn guguun yr

Alton-iton sa li istlgen.

Altm yetmi tane zil gibi iitildi.

Anda kglg retken alp

Bylesine neeli ilerleyen yiit

5070 Pr dee lbin rce polza.

Hi lmez gibi olduunda.

Ax payzaa kire pasxannar.

Ak saraya girdiler.

zk azp, izen pirgenner.

eri girip, selam verdiler.

rkn altap, mind salannar.

Eii geip, esenlik dilediler.

Altn stoln kistnde

Altn masann banda

5075 Asxa izrgen alp Kk Xan,

ki ien alp Gk Han,

k alp ortzna odrtr.

ki yiidin arasna oturdu.

skennern iskenge izen pirdler.

enler iene selam verdi.

speenner aylan taa krbin saldlar.

meyenleri dndklerinde grdler.

zle, izen dee pirbin,

de selam vermeyip,

5080 Ulu ooxta odralar.

Koyu sohbete koyulurlar.

Kk Xann ipz Xara Tana

Gk Hann ei Kara Tanann

l irne annap turlar.

Yurduna yaknlamlar.

Aral sna zle krzeler,

yksek tepeden grrler ki,

Arli pasxa tktg mallar,

Baka baka hayvanlar,

5085 Tl pasxa alptar

Baka dilli yiitler

Xmsxa li xymrasa.

Karnca gibi hareket ediyorlar.

At palaca altn sarnda

At balanlan altn sarnda

Kk Xann kk pora ad palaltr.

Gk Hann gk bora at baldr.

Anna xosti pada tura

Onun yannda da yine bal duran

5090 Sar saraatna ax pora at.

Sar atla ak bora at vardr.

An krp, Xan Orba xs

Han Orba kz onu grp,

Adal oola ooxtapa:

Babal olana konuur:

Altn sarnda palalan s at

Altn sarnda balanm at

Arx kstg alptar ad.

Pek gl yiitlerin atdr.

5095 Mara olox attar parar.

Yara byle atlar gider.

Ol attarn eelerne

O atlarn sahipleriyle

Ar ksne tudzarbs,

Saf glerle kapacaz,

404

lbek ks salp, xarbazarbs.

Ulu g harcayp, savaacaz.

Aymax irne rgen alp

Baka yurda giden yiit

5100 Ala xaraxna nime krbine,

Ala gzle hibir ey grmyor

Azr xulaxna nime ispine

Kulaklaryla hibir ey duymuyor -

Amr rerge polzn.

Rahat olsun.

l irne rgen alp

Memlekete giden yiit

k xaraxna nime krbes,

ki gzyle bir ey grmez,

5105 k xulaxna nime ispes

ki kulayla bir ey grmez -

ptg rerge kirek.

yi yaamas gerek.

ns tbn ingenner,

Aaya indiler,

Altn sarna pastrp,

Altn sarna yryp,

Alp attarn krzeler,

Yiit atlarn grrler ki,

5110 Pada turan s atta

Bal duran at da

leede pzk turalar.

ok byktr.

Pzk kilgen puluttar

Koca koca gelen bulutlar

Xulaxtara ara sabla.

Kulaklara baka vurulur

abs kilgen puluttar

Alaktan giden bulutlar

5115 Xamaxtarna tari sabla.

Alnna yaylp dalyor.

An krp, Xan Orba sana:

Bunu gren Han Orba dnr:

Altn sarnda s atta

Altn sarndaki attan

Attarbs artx ayaltr,

Atlarmz iyi yaratmldr.

Altanp mngen alptar

Atlarna binen yiitler

5120 Pste xomay ayalan polar.

Bizden kt yaratmldr..

Ax payzazar pas sxxannarnda,

Ak saraya ktklarnda,

Xostap kilp, xol ite,

Beraber gelip, g yetirir,

zere kilp, izen ite.

eri gelip, selam verir.

Peer lan on prayz

Buraya toplanan halkn tm

5125 Pu alptarn maxtap irte:

Bu yiitleri verler:

Xan Orba xs, sin kiletkende,

Han Orba kz, sen geldiinde,

rn xulaana sbxtaan:

Erinin kulana mrldand:

Tkter pasxa mallar kild,

Tyleri farkl hayvanlar geldi,

405

Tller pasxa alptar kild,


5130 or ulu mallar kild,
oza pasxa alptar kild.
pzn oon istp,

Dilleri baka yiitler geldi,


Yry heybetli hayvanlar geldi
Tresi farkl yiitler geldi.
Einin szlerini dinleyip,

Kk Xan tigr li kzrepe,

Gk Han, gk gibi grler,

Tiin ne li salapa:

Sincap gibi saalyor:

5135 Toy toozlan, pay parxxan,

Toy bitti, zengin gitmi,

Ulu ayax tut salam,

Byk kadeh tutuldu,

Kzee polcanar tabl paran.

Damat olacaklar bulundu

Talayda ulu su s salam,

Denizden byk su ierim,

Tada ulu iis p salam.

Dadan yksek yemek yerim.

5140 Tuan-annar tabl paran.

Yakn akrabalar getirildi.

Kilgen alptar nanznnar.

Gelen yiitler dnsnler.

Aday spes sar su sus pir.

tin imedii sar su ekilir.

Xara Tana xrx xatpas stne

Kara Tanaya krk oda iinden

Tos kz toospas ayaxna

Dokuz kiinin bitiremedei kadehle

5145 Aran i aiin ald.

Raknn en acsn getirildi.

Araa speen k alp,

Rak imeyen iki yiit olan

Xan Orba xsna Xan bek,

Han Orba ile Han ibek,

Xara Tanan araazn spin,

Kara Tanann raksn iti,

Ayaxt altn stola turstlar.

Kadehi altn masaya koydular.

5150 Ada kz Xan Mirgen,

Baba olan Han Mirgen,

Altn Xarlxna Altn aax,

Altn Harlh ile Altn aah,

Ayaxt tutpin, stler.

Kadehi alp itiler.

Aalclar tp, pazox tuttlar,

Misafirler, deyip, tekrar kaldrdlar

Anz zne tartbostlar.

Onlarn yle ekiip boutular.

5155 Kk Xann alnnzar pas parp,

Gk Hann huzuruna varp,

Altn Xarlx xs ooxtanan:

Altn Harlh kz konutu:

der marn itpincez me?

Yarmay yapmayacak msnz?

tpez polsa dk ooxta.

Yapmayacaksanz da syleyin.

rte-payaa kilgen alptar

Erkenden gelen yiitler

406

5160 p alp nanar nime polan?

Kadn alp gitmek nere?

Oray kilgen ir-axslar

Ge gelen iyi yiitler

p ox nanar nime polan?

Kadn almadan gitmek nere?

Azndra kilgen alptar

nceden gelen yiitler

Xat alp nanar nimez polca?

Kadn alp gitmek ne?

5165 Soona kilgen alp-klkter

Sonradan gelen yiitler

Xat ox nanar nimez polca?

Kadnsz gitmek ne?

Ar pne kilspeze,

Saf tlerle gelmesen,

Amr urtn adarp,

Huzurlu evini ykp,

Alca xatt ksne alarbs.

Alacanz ei zorla alrz.

5170 ptg tlne kilspeze,

Tatl dille gelmezsen,

ptg urtaz idererbs

Gzel evini yerle bir ederiz,

lbek ksne xzn alarbs.

Ulu gcmzle kzn alrz.

An istp, klk Kk Xan

Bunu duyan yiit Gk Han

Altn stolda sara pazp,

Altn masadan ayaklanp,

5175 Altn Xarlx xsta suran:

Altn Harlh kza sordu:

Noo xann tl polarz?

Hangi hann soyundansn?

Xayda alpt palaz polarz?

Hangi yiidin evladsn?

Xor-sar ad kemdr,

Namn-sann adn nedir,

Xorxpin mine ooxtasatxan?

Benimle korkmadan konuan?

5180 Minne xorxpas, min plbes

Benden korkmaz beni tanmayan

ir-albaxt stnde

Yeryznn stnde

ir dee aydas alp ol.

Hibir yerde gl yiit yoktur

Alp Kk Xann xazr suriina

Yiit Gk Hann kzgn sorusuna

Altn Xarlx xs nandran:

Altn Harlh kz cevap verdi:

5185 Ax talayn xaznda,

Ak denizin kysnda

Ax tasxln tznde

Ak zirvenin ortasnda

Xara Tarax ineylg

Kara Tarah zevceli

Xara Xan urtaan polan.

Kara Han yaamaktadr.

An ool Xan Mirgenn

Onun olu Han Mirgenin ve

5190 Xan bek ool s paran.

Han ibekin olu byd.

407

Kk Nincl xzn aparara

Kzn Gk Nincili alp gtrmeye

Adal ool pu irge kilgen.

Babal oul bu yere gelmitir.

Min, Altn Xann xz,

Ben ki Altn Hann kzym

Altn kk kiptg uux rce

Altn guguk donla uan

5195 Altn Xarlx xs polarbn.

Altn Harlh kzm.

Xan Mirgenn cez Xara Tarax

Han Mirgenin anas Kara Tarah

Min als picem polan.

Benim biricik ablamdr.

Amd min olarn

Ben imdi onlarn

als piceler polcamn.

Biricik kardeleri olacam.

5200 Kk Nincl xzn, kilsse,

Gk Nincil kzn, razysa

Al parara kilgebs.

Almaya geleceiz.

Xara Xann xz Xan Orba tumam,

Kara Hann kz Han Orba


kardeim,

Artx kstg Altn aax xs

Pek gl Altn aah kz

Xada psne kilgenner.

Bizle birlikte gelmitir.

5205 An istp Kk Xan alp

Gk Han bunu duyup

Amd nandra odran,

imdi Altn Harlhn yanna oturdu,

Altn Xarlxxa udur ooxtanan:

Altn Harlha hitaben konutu:

Aydas alptar tp, srerdeer

Gl yiitler diyip, sizlerden

Azr xulaxna xacanox iskem,

Kulaklarmla bunlar iittim,

5210 Ala xaraxna am na krem.

Ala gzlerimle bunlar gryorum.

lbek kstg alptar par tp,

Pek gl yiitler var diyip,

k xulaxna isken polam,

Kulaklarmla duymu oluyor,

k xaraxna am na krem.

Gzlerimle de sadece imdi


gryorum.

Xara Xann xz Xan Orba


5215 Pu irzer kiletkenin,

Kara Hann kz Han Orba


Buraya geldiini,

Adna xamc saptox, plgem.

Atna kam vurduunu, anladm.

Alton xll altn atxan

Altn telli altn athanla

Alton kgne sablanda,

Altm yr alndnda,

Altn tktg alton kk

Altn tyl altm guguk

408

5220 Alton kgne kgleskende,

Altm yrla akdnda,

Sa li sablp, istl turan,

Zil gibi vurulup, iitildi,

k xulaxt tundrp turan.

ki kula sar etti.

An isken xalx onn

Bunu iiten boy milletin

rekter sdaspin,

Yrekleri dayanamad,

5225 Xarax astarn xan itkener,

Gzyalar kanland,

Xapax sularn pus itkenner.

Gz sular buzlanm.

Altn Xarlx, alp xs,

Yiit kz, Altn Harlh,

Anna andar tr tur:

Oradan oraya geti:

Sin Kk Nincl xza

Senin Gk Nincil kzna

5230 Oolbs xnza, al pararbs.

Olumuz sevdii iin, alrz.

Snap irkebs xnmin salza,

Gzelinizi gerekten sevmez,

Sndrzap daa, albasps.

Snsa da, almayz.

Sin Kk Nincl xza

Senin Gk Nincil kzna

Oolbs klenze, al pararbs.

Olumuz sevdii iin, biz onu alrz.

5235 Snap tumabs klenmin salza,

Kardeimiz gerekten kz seviyorsa,

Srs tee rze, aparbasbs.

Peinden de gitse, alr getiririz.

Stol kistnde odran k alp

Masann banda oturan iki yiit

Altn Xarlxxa nandrannar:

Altn Harlha cevap verdiler:

Alp alan Kk Nincln

Gk Nincili alacak olan

5240 Xatap pr dee alp albas.

Hibir yiit yoktur.

Xonp salan Kk Nincln

Evlenmemi Gk Nincili

Xati alpxa pirbesps.

Her yiide vermeyiz.

O sarinda odran alp

Sa tarafta oturan yiit

Sar saratt Sar Xarta,

Sar sar atl Sar Harta,

5245 Sol sarinda odran alp

Sol tarafta oturan yiit ise

Ax pora att Ay Mirgen poltr.

Ak bora atl Ay Mirgendir.

Pu k alpt attar

Bu iki yiidin atlar

Altn sarnda palalan poltr.

Altn sarnda baldr.

Ara urtta sara pazp,

Byk evden dar kp,

5250 Toya lan tooza alpxa

Toya katlan tm yiitlere

409

Klk Kk Xan iskrgen:

Bahadr Gk Han bildirdi:

Mar ite kn itt,

Yarn yaplaca gn geldi,

Mar idp kreeer.

Yarp grn.

Xara irn altn

Kara yerin alt

5255 Alt ibre oyladara,

Alt defa eelensin,

Knng-ayl ir stn

Gndzl geceli yer stnde,

Alt ibre grerge polzn.

Alt defa koulsun.

Tigrge naari sken

Ge doru ykselen

Timr ttta altn prn

Demir melez aacnn altn yapra

5260 Kemn ad, purnap kilp,

Kimin at ne geip

ze tartp, al pirer,

ste ekip, alverir,

Kk Nincl xzmn

Gk Nincil kzm

Ol alpxa pirerbn.

O yiide veririm.

An istp alp klkter,

Bunu iiten bahadr yiitler,

5265 Attarn tnn moynna palan,

Atlarnn dizginlerini boynuna


balad,

Xamc saap, kil, poztxannar.

Kam aklatp, dizginleri


gevettiler.

Sar saraatt Sar Xarta,

Sar sar atl Sar Harta,

Ax pora att Ay Mirgen alp,

Ak bora atl Ay Mirgen yiit,

Ara urtta sara pazp,

Uzak evden dar kp,

5270 Attarn tnn moynna palan,

Atlarnn dizginini boynuna balad,

Azr xamcn kdrp, teenner:

ifte kamlarn aklatp, dediler:

Ada urtna sarda,

Baba yurdunun dnda,

Azr xanatt xus polazar.

ift kanatl ku olurlar.

Aymax irne kilgende,

Memleketine geldiinde,

5275 Azaa ox at polp xalzar,

Ayaksz bir at olurlar,

Ar tnnar ze saparbs,

Saf canlarn yok ederiz,

ne urtna sxxanda

Ana yurdundan ayrldnda

k xanatt xus polazar,

ki kanatl ku olsalar,

l irne kilgende,

Yurtlarna geldiklerinde

410

5280 nek osxas polbin,

nek gibi olmayp,

Attar soona xalbasxa polzn.

Atlarn arkasna kalmaz olsun.

k alp xamcn tie sapxannar.

ki yiit kamlarn atlara


aklattlar.

Sar saraatna ax pora at

Sar sar at ile ak bora at

Xara irn xaza teep oylaannar.

Kara yeri kazarak eelemiler.

5285 Pu irde attar teep oylaanda,

Burada atlar ahlanp


tepindiklerinde,

Xara ir ayxal tura,

Kara yer titreir,

Xan tigr solxls tura.

Gkyz havasz kalr.

Alptar attarn pozttrlar,

Yiitler atlarn trsa ekip,

Xan bek le poztpin xaltr.

Han ibek dahi atn gevetti:

5290 Altn Xarlx picez teen:

Altn Harlh kardei der:

Xan bekt xara toraad

Han ibekin kara doru at

Pst sarina alzan parar.

Bizim yanmzdan tek bana


geecek.

Anna pasxaz mnda turar.

Burada ondan bakas vardr.

Xara sast alptar

Kt niyetli yiitler

5295 Xara toraat ara-smee kirerler.

Kara doru atlaryla sihiri yapacaklar.

Xara toraatna xada uuarbn.

Kara doru atla birlikte uarm.

Min xada uux parbazam,

Benimle birlikte umasam,

An ara-smee alptar alar.

Yiitler onu bylerler.

Xara toraat, ara-smee krp,

Kara doru at, sihirleyip,

5300 Pu irge paza aylanmaz.

Buraya tekrar dnmez.

Alca xatt al polbasps.

Onun alaca ei almayz.

Aymax irne parza,

Memleketine geri dndnde,

An plp, xada rerbn.

Onu tanyp, birlikte giderim.

Alton smelg alptarn

Altm hileli yiitlerin

5305 Alton smezne alp xalam.

Altm hilesini yok edeceim.

lg smelg alptarn

Elli hileli yiitlerin

lg smezne ibr xalam.

Elli hilesiyle dneceim.

411

Xan bek altn sarnda adn

Han ibek, altn sarndaki atnn

bek tnne siste tartxan,

pek dizginini zp atn ekti,

5310 An moyna ori tartxan,

Atn boynuna balad,

Azr xamczn kdrp, ooxtaan:

ifte kamsn aklatp, konutu:

Adam irne kilerde,

Baba yerinden geldiinde,

Azr xanatt xus polaz.

ifte kanatl ku olursun.

Aymax irne kilp,

Memleketine gelip,

5315 Attar soona xalar polza,

Atlarn ardndan kaldnda,

k nann tali sabarbn.

ki tarafn vurup datrm.

cem irne sxxanda,

Ana yurdundan ayrldnda,

k xanatt xus polaz.

ki kanatl ku olasn.

l irne itkende,

El yurduna ulatnda,

5320 zerlg attarn soona xalza,

Eyerli atlarn ardnda kaldnda,

k nann s sabarbn.

ki tarafna ubukla vuracam.

Am sapxan xamcna it zeen

imdi vurulan kamyla vcudun


yanmas

Pu irge aylananca irtpezn, - tp

Buraya geri dnmeyesin, - deyip

At sapa azr xamcna

Ata vurduu ifte kamyla

5325 albax pilde saap irtken.

Atn koca beline vurdu.

Xara toraatt so azaxtar

Kara doru atn arka ayaklar

Xara irge armni patxan.

Kara yerin yarsna kadar batt.

t ariina sdas polbin,

Bedeninin acsna dayanamad,

Xara irde sara segirgen.

Kara yerden karak seirdi.

5330 Trt azaan trgi teep,

Drt ayan bkp,

arap, oylap sxxan.

Srayp, kt.

Altn Xarlx, alp xs,

Yiit kz, Altn Harlh,

Altn kk kibne krp,

Altn guguk donuna girip,

Xan tigrzer uup,

Gkyzne doru uup,

5335 Xara toraaatt ay-soona krgen.

Kara doru atn ardndan gitti.

Xara toraat teep oylaanda,

Kara doru at ahlandnda,

lan on ooxtas xalan:

Oraya toplanan halk konutu:

412

Xara toraat artx ayaltr

Kara doru at iyi yaratmldr -

Altn prn olox xabar.

Altn yapra da tutar.

5340 Xan bek artx kstg

Han ibek pek gldr -

Kk Nincln olox alar.

Kk Nincil de alr.

Purnan paran attara idp,

nceden varan atlara gidip,

Xara toraat alnna ke.

Kara doru atn nne geer.

Sar saraatna ax pora at

Sar sar at ile ak bora at

5345 leede rax parbstr.

ok uzaklara gitmitir.

Xara toraat olarn sre,

Kara doru at onlar takip eder,

Xara ir altn s ibrd,

Kara yerin altn defa dnd

Sar saraatna ax pora att krbed.

Sar sar atla ak bora at grmedi.

Kinetn ne xara toraat

Kara doru at birdenbire

5350 Altrxz xara irde

Kara yerden

Alton timr xarmaxxa xaltran,

Altm demir oltaya kapld,

ir-albaxt stne

Geni yer stnden

iton is xarmaxxa llgen.

Yetmi bakr oltaya takld.

Par-ox kzn pasxa salp,

Tm gcn aklna toplayp,

5355 ox kzn odaa salp,

Az olan ayana salp,

Xara toraat srengen

Kara doru at dayand.

Alton xarmaxt ze teberge,

Altm oltay koparmaya,

iton xarmaxt s teberge.

Yetmi oltay paralamaya.

Ar kz albina,

Saf gc almaz,

5360 Albax saa itpine,


Xara ir altnzar kire tartran.
Timr xarmaxtar kpe-reen

Fazla gc yetmez,
Kara yerin altna girerek ekti.
Demir oltalar cierinin

dre tartara idp turan.

inden karmaya gitti.

lbes poz lerge it tur,

lmez bedeni yok olur,

5365 Aspas poz azarga it tur.

Gemez can geer.

Sol xara lg tusta,

Sol gz kreldiinde,

O xara trg tusta,

Sa gz canlandnda,

Xat xuyun oynap irtken,

Kuvvetli frtna balad,

413

Ulu il krp irtken.

Byk rzgr ulad.

5370 Xan tigrn xara pulud

Gkyznn kara bulutu

irge tzre sablan.

ndirip yere ald.

O xaraan azp krze xara toraat,

Kara doru at sa gzn ap grr


ki,

Altn Xarlx irzer tzp tur.

Altn Harlh yere dmektedir.

Alton timr xarmaxt

Altm demir oltay

5375 Alt irde ze sapxan.

Alt yerinden koparm.

iton is xarmaxt

Yetmi bakr oltay

it irde ze sapxan.

Yedi yerinden koparm.

Xara toraatt pozdp, Altn Xarlx,

Kara doru at brakp, Altn Harlh,

At sapca azr xamcna,

Atna vurdu ifte kamyla,

5375 Uux parp, an sapxan.

Uup, ona aklatt.

Xara toraat it ariina sdas polbin,

Kara doru at bunun acsna


dayanamad,

Xara irde arap,

Kara yerden srayp,

knczn oylap sxxan.

Daha sonra hzlca gitti.

Tigrde uuxxan Altn Xarlx

Gkyznde uuan Altn Harlh

5380 Xara toraatxa ooxtan tur:

Kara doru ata konuur:

ox kzn odaa sal,

Az olan gcn bacaklarna ver,

Par-ox kzn paza sal,

Tm gcn ise bana ver,

Sar saraatna ax pora atxa itpeze,

Sar sar atla ak bora ata


ulamadnda,

albax nann ara sabarbn.


5385 Xara toraat teep oylaanda,
Xara ir ayxala.
Xan tigr solxl tura.

Geni tarafn uuruma vururum.


Kara doru at ahlandnda,
Kara yer titreir,
Gkyz havasz kalr.

Xara toraat alnnzar krze,

Kara doru at karsnda grr ki,

Tigrge teere pus tasxl tura.

Ge deen bir buzlu zirve vardr.

5390 Pus tasxln azra


Ay-kn suz salbina.

Buzlu zirveyi geerek


Ayn ve gnein nuru gemiyor.

414

Pr dee aas-ot speen,

Hibir aa ot yetimemi,

layax, km tasxl turtr.

Kaygan ve sarp bir zirvedir.

Azr xanatt daa xus

ifte kanatl kuun bile

5395 Azra uuxxan ox poltr.


Xara toraat, tasxl as polbin,
leede tim irtr salan.

Ap uan yoktur.
Kara doru at, zirveyi aamam,
ok zaman geti.

Xazr xuyon oylana,

Kuvvetli kasrga gelir,

Xazr ir krpe

Sert yeri etkiliyor

5400 Ayn-knn ar

Gecenin gndzn aydnl

Xarasx polp turbsxan.

Karanlk oluverdi.

Xan tigrn xara pulud

Gkyznn kara bulutu

Xara irge tzre sablan.

Kara yere yayld.

Ax pulutt altnca,

Ak bulutun altnda

5405 Kk pulutt stnce

Gk bulutun stnde

Altn Xarlx uux kilp,

Altn Harlh uup,

Pus tasxln o xanadna sapxanda,

Buzlu zirvesini sa kanadyla


dvdnde

Anz say li saylalan,

Kemik gibi ufaland

Xum li uzalp; xuma xozlan.

Kum gibi ezilip, kuma karm.

5410 Alton smelg alptar

Altm kurnaz yiit

Ara-smee alalar,

Hilelerini yapyorlar,

lg smelg alptar

Elli hileli yiit

lg smezn salalar.

Elli hileyi brakrlar.

Sar saraatna ax pora atxa idp,

Sar sar atla ak bora ata ulap,

5415 Altn prn xaap polbaza,

Altn yapra tutamazsan,

Alca xatt al polbasps, - tp,

Evlenecein ei alamayz, - diyip,

Azr xamcna xara toraatt

Kara doru ata ifte kamyla

Altn Xarlx saap itken.

Altn Harlh aklatt.

t ariina sdas polbin,

Acsna dayanamad,

5420 Xara toraat, turan irde arap,

Kara doru at durduu yerden


srayp,

415

Par-ox kzn pasxa salp,

Tm gcn aklnda toplayp,

ox kzn odaa salp,

Az olan ayana verip,

Xara irn patra teep, oylap sxxan.

Ayayla kara yeri ezip, gitti.

Purnan paran attara kp idp,

Daha nce varan atlara ok ulap,

5425 Alnna krp, tastap para.

nlerine kp, onlar brakr.

Sar saraatna ax pora att

Sar sar at ile ak bora at

Ala xaraxxa kr tapt.

Ala gzyle bakarak buldu.

itkenne olara idp,

Onlara gidene ulap,

annaanna anaapa.

Yaknlaanlarla yaknlar.

5430 Kinetn xara toraatn alnnda

Anszn, kara doru atn karsnda

Ott talay xaynap ax tur.

Ateli bir nehir kaynayp akar.

Ott talayn zii

Ateli nehrin sca

kpe-rekt tre sapa.

Cieri deler geer.

Ott aln ky sxxanda,

Ateli yalm alevlendiinde,

5435 Xan tigrge sara ky tur.

Alevi ge kar.

An krp xara toraat

Kara doru at bunu grp

Xarax asxa xarlxa,

Gz yalarna boulur,

Xapax suuna purluxa.

Gz suyuna boulur.

Ott talayn kizp alara

Ateli nehri gemeye muktedir

5440 Xara irn stnde

Kara yerin stnde

Nime ayalp spindr

Kimse yaratlmamtr -

Prayz otxa ky xala

Tm ate alevlenir

Tigrzer krze, tigr pzk,

Ge ksa, gk byk

irzer krze, ir albax.

Yere inse, yer genitir.

5445 Ott talayn uz-paz,

Ateli nehrin ba sonu,

Xri pr dee krnmine.

tesi hi grnmez.

Xara toraat, aar-peer rp,

Kara doru at, zorlukla ilerleyip,

Ilap turan tuznda,

Szlandnda,

Xat xuyon oylapa,

iddetli bir frtna gelir,

5450 Xazr il kre,


Ax azaa sp ott talay

Sert topraa girer,


Ateli deniz ak ovaya yaylp

416

Xara kl ide rtepe.

Kara kl haline gelerek yakar.

Xan tigrni xara pulud

Gkyznn kara bulutu

Xara irge tzre sabla.

Yeryzne yaylr.

5455 Ax pulutt altnda,

Ak bulutun altnda,

Kk pulutt stnde,

Mavi bulutun stnde,

Altn Xarlx, alp xs,

Yiit olan Altn Harlh kz,

Atxan uxta tabrax kile.

Att oktan sratle gelir.

Xara toraatxa ooxtan kile:

Kara doru ata syler ki:

5460 Alp xonca Kk Nincl

Yiit ein Gk Nincil

Aymax pasxaz pol xalar.

Baka bir yerdedir.

ptep xonca Kk Nincl

Ein olacak Gk Nincil

l pasxaz pol xalar.

Baka bir memlekettedir.

Ulu plgc Altn Xarlx,

Ulu bilici Altn Harlh

5465 Ott talayca uup,

Ateli nehir boyunca uup,

k xanatna sapxanda,

ki kanadn rptnda,

Ott talayn od usxan.

Ateli nehrin atei snd.

Xara irge abs tzp,

Kara topraa inip,

Xara toraatt xamcna sapt.

Kara doru at kamlad.

5470 Xara toraatt armzn

Kara doru atn yarsn

Xara irge patra saptr.

Kara topraa batrd.

Xara toraat, it ariina sdaspin,

Kara doru at, acsna dayanamad,

Xara irde sara segrp,

Kara yerden seirerek kp,

To irge tomxxa patra,

Donmu topraa dizini batrarak,

5475 rg irge xarnnca patp,

Erimi topraa karnna dek girip,

Par-ox kzne oylap sxxan.

Tm gcyle oradan kt.

Xara irn palazn

Kara topran amurunu

Xan tigrge sara teepe.

Ge doru savurur.

Xara toraat plp turza,

Kara doru at bunu anladnda,

5480 Xara ir altn toozp,

Kara yerin altn tketip,

arx ir stn

Aydnlk yer stn

s xati ibr saltrlar.

defa dnp dolatlar.

417

Xara toraatn alnnda

Kara doru atn karsnda

Saraatna pora at la parattr.

Sadece sar at ile bora at giderler

5485 Saasxan tspes sar azaa,


Xusxun tspes xuu azaa itse,

Saksaann gemedii sar ovaya,


Kuzgunun inmedii boz ovaya
vardnda,

Sar saraatna ax pora att

Sar sar at ile ak bora atn

Xayda-xayda rax irde

Pek uzaktaki bir yere

Teep paratxannarn

Gittiklerini

5490 Kr tapxan xara toraat.

Grm kara doru at.

Krgen irde kre ite,

Grd yerden grp gider,

Paran ollarna pazp ite.

Gittikleri yola ular.

itkenne idp tur olara,

Onlarn gittikleri yere ulap,

adaanna adap tur xara toraat.

Yaklatklarna yaklamtr kara


doru at.

5495 Alnnzartn alt xulas sunn,

nne alt kula boyunda,

Alt sar pr, oylap kilp,

Alt sar kurt, hzla gelip,

Xara toraatxa apsnannar.

Kara doru ata atlmlar.

s prz o sarina,
z sol sarina, kilp,
5500 Xapxal-tutxal sxannar.

kurt hem sa taraftan,


Hem de sol taraftan, gelip,
Yakalayp tutmular.

Xapxan irde xamst itter,

Tuttuklar yerden kepelediler,

Tutxan irde kizek itter,

Tuttuklar yerden paraladlar,

ze tartp, p paralar.

Koparp, yiyorlar.

Aydas ayalan xara toraat

yi yaratlan kara doru at

5505 Aln azaxtarna sabs para

n ayaklaryla vurur

So azaxtarna teep, oylapa.

Arka ayaklaryla tepip, gider.

Xaydi daa tuds parza,

Her ne kadar mcadele etse de,

Ar kz albina,

Saf gc yetmez,

lbek saa itpine.

Ulu gc yetmez.

5510 Xabsta s kn irtrd.


Xat xuyun oylapa,

gn boyunca mcadele oldu.


iddetli mcadele devam eder.

418

Xazr il kr sxxan.

Sert rzgr balad.

Xan tigrn xara pulud

Gkyznn kara bulutu

Xara irge sabl kile.

Yeryzne yaylr.

5515 Ax pulutt altnda,

Ak bulutun altnda,

Xara pulutt stnde

Kara bulutun stnde

Altn Xarlx uux kile.

Altn Harlh uup gelir.

Xan tigrde oxaa, soann sarp,

Gkyzndeyken okunu sadan


karp,

Alt xulas sunn


5520 Alt sar prlern

Alt kula boyundaki


Alt sar kurdu

Pr soanna tre sald.

Bir okla delip geti.

irge abs ts kilp,

de yere serilip,

Ayn-knn alnnda

Gece ve gndzn altnda

Ax tor platna puli sapxan,

Ak ipekten rtyle sarmalad,

5525 Xara toraatn pallarnda

Kara doru atn yaralarnda

t ornna it se,

Etine et gelir,

Xan ornna xan tola.

Kanna kan eklenir.

Altn Xarlx xara toraatt

Altn Harlh kara doru at

Alnndazna am artx,

imdi ncekinden ok,

5530 Purunzna am kstg ayad.

lkinden de gl kld.

Ana uup, ooxtan tur:

Daha sonra uup, konuur:

Altanp mngen Xan bek klk

Bahadr Han ibekin bindii atn

dn arta sapan polza,

Etlerine actrcasna vurulacaksa,

Min saap pirim.

Ben vuruvereyim.

5535 zerlep mngen Xan bek ir

Er Han ibekin eyerleyip bindii


atn

ndn zde sapan polza,

Etine yandrarak vurulacak olsa,

Min saap krim.

Ben vuruveriyim.

Sar saraatna ax pora atxa

Sar sar at ile ak bora ata

idp, xostana polzn.

Ulap, birlesin.

5540 Kk Xann irne itkence

Gk Hann yerine ulatnda

419

Min sapxan it arii irtpezn, - tp,

Benim vurduum yer armasn,


deyip,

Azr xamcn kdrp sapxan.

ifte kamy vurdu.

Xara toraatt srtna itre

Kara doru atn arkasna ulaarak

Xara irge patra, sapxan.

Kara topraa batrarak vurdu.

5545 Xara toraat, it ariina sdaspin,

Kara doru at, acsna dayanamad,

ir stne sara segrp,

Yer stne karak seirip,

Atxan uxta tabrax oylaan.

Vura dke hzlca gitti.

Sar saraatna ax pora atxa

Sar sar at ile ak bora ata

itkenne ite, adaanna adapa.

Ulatklaryla ular, yaklatklarna


yaklar.

5550 albax irn xalanczn ibrp,

Usuz bucaksz yurdun kalann


dnp,

Kk Xann irnzer aylanalar.

Gk Hann yerine dnerler.

Altn Xarlx, alp xs,

Yiit kz, Altn Harlh,

Amd xada uuxadr.

imdi birlikte umaktadr.

Xara toratt kr para,

Kara doru at grr,

5555 k atxa xara toraat

Kara doru at, iki at

Krgen irde kre ite,

Bakt yerden grr,

Oylap parp, aba ite.

Hzlca ilerleyip, vurarak gider.

Kk Xann ir krn tur.

Gk Hann yurdu grnr.

Xara toraat k atxa xostand.

Kara doru at iki ata katld.

5560 An krp, sar saraatna ax pora at,

Bunu gren sar sar at ile ak bora at,

Par-ox kstern pasxa salp,

Tm glerini aklna salp,

ox kstern odaa salp,

Az olan ayana verip,

Kk Xann aral snna

Gk Hann zirvesine

s at tie sxalar.

at yan yana karlar.

5565 Tigrce uuxxan Altn Xarlx,

Gkyznde uuan Altn Harlh,

irge abs ts kilp,

Yere inip,

Xara toraatt saap irtken.

Kara doru at kamlad.

Xara toraat xuzuriina xuyun kirgen,

Kara doru atn kuyruunda frtna

420

koptu,
ilnnde il oynatxan.
5570 Xara irn oya teep sxxan.
k att s xulas alnna kird:
Xan tigrge naari timr ttta

Rzgrnda yeller esti.


Kara yerde ahlanp oynatt.
ki atn kula yanna yaklat:
Ge doru uzanan demir melez
aacn

Altn prn xaap alp,

Altn yapran yakalayp

Xara irge kil tsken.

Kara topraa indi.

5575 Xan bek, Xan Orba, Altn aax

Han ibek, Han Orba ve Altn


aah

Xara toraatt, xucaxtap, sybap,

Kara doru at kucaklayp, okayp,

oxsanannar.

ptler.

Tirlep paran idn

Terlemi olan bedenini

Ax platna sxannar.

Ak mendille sildiler.

Xostap kilp, xol itken,

Hep beraber ilerledi,

5580 zere pazp, izen pirgen

Eve girip selam verdi

Altn Xarlx, alp xs.

Altn Harlh yiit kz,

Kk Xan irnde lan on,

Gk Hann yurdunda toplanan halk,

kpelenzp, talasxannar.

fkelenip, dalatlar.

Xan bekt xara toraad

Han ibekin kara doru atnn

5585 Att art pol pard


Alca xatt Xan bek alar.

Herhangi bir attan fazlal vard Kzla evlenecekse Han ibek


evlenecek.

Sar saraatt Sar Xartana

Sar sar atl Sar Harta ile

Ax pora att Ay Mirgen

Ak bora atl Ay Mirgen

Xan bekke xsxrannar:

Han ibeke bardlar:

5590 Mngen ad artx tp,

Bindiin at iyi deyip,

Maxtanara ox polzn.

Sevinmeyesin.

Ar kst plspeence,

Saf gc bilinmeyince,

Ar tna idspeence,

Saf ruha erimeyince,

Kk Nincln pirbesps!

Gk Nincili vermeyiz!

421

5595 zerleen ad artx tp,

Eyerlediin at iyi deyip,

rnzerge ox polzn.

vnmeyesin.

lbek kst snaspaanca,

Ulu gcn denenmedike

Kk Nincln pirbesps!

Gk Nincili vermeyiz!

aa-pasta xabzp,

Yaka paa kapp,

5600 Xan bekne Sar Xarta,

Han ibek ile Sar Harta,

Xan Mirgenne Ay Mirgen

Han Mirgen ile Ay Mirgen

Xat xarbaz pastaannar.

iddetli bir savaa baladlar.

Kk Xann irne

Gk Hann yurduna

Xara sast alp

Kt niyetli yiitlerin

5605 Kp lan poltr.

Hepsi toplanmtr.

Xara Xann tln olar

Kara Hann soyundan olanlar

Xaarta xrara ptestrler.

Tamamen ykmaya karar verdiler.

Xara sast alptarna

Kt niyetli yiitlerden

Xayran s alp xsxa

yiit, gzel bir kz iin

5610 Xabs-tuds iderge kilsken.

Dvmeye geldiler.

Tos knn paznda

Dokuz gn getiinde

Xan bek Sar Xartan

Han ibek Sar Hartay

ns tibn t para,

Aaya indirir,

Ta oar tstepe,

Dan yukarsna kartr,

5615 Xara irde slgpe,

Kara yerden silkeler,

Xastx aast xabndrbad,

Aac aklna getirmedi,

Tablat pazn tartndrbad,

Erke sakaln ektirmedi,

Xan tigrge sara tudp,

Ge doru savurup,

Xat piln ze tastaan,

Sert belinin stnden att,

5620 Xara pazn ze sapxan.

Kara bann stnden savurdu.

Xat sg saylal xalan,

Sert kemii ylece kurudu,

Xum sg xuma xozlan.

Kum kemii kuma kart.

Xan Mirgen Ay Mirgen alpt,

Han Mirgen, Ay Mirgen yiide,

Xsxr kilp, xara irde

Barp, kara yerden

5625 Xan tigrge sara tudp,

Ge doru kaldrp,

422

Alp sapa azr xayaa

Savurduu byk kayaya

Ara moynn ze sapxan.

Boynunun stnde vurdu.

Ulu aas usxanca pldrgen,

Ulu aacn uacan sand,

Ulu alpt aar steen

Ulu yiidin ac iniltisi

5630 Azp-lgence istlgen.

lp gittii iitildi.

Kk Xann irnde

Gk Hann yurdunda

Ax tubanna xara tuban

Ak dumanla kara duman

Tos knge xarbastazp,

Dokuz gn boyunca aralanmayp,

Tabspas polp tur xalan.

Birlemeyip ylece kald.

5635 Tigr tb soolap irtken,

Gn dibi soudu,

ir araz ze sablan,

Yeri kesip paralad,

Aast ulii usxan li,

Aacun ulusu uar gibi,

Alp-axsz lgen pldrgen.


Xara tubann arazna,
5640 Albn ar tnna idp,

Yiidin iyisinin leceini anlam.


Kara dumann iinden,
Yiidin saf canna ulap,

Altn Xarlx sara pasxan.

Altn Harlh kvermi.

Xan Mirgenne Xan bek

Han Mirgen ile Han ibek

Xarbazp drtken alp attarn,

Telef edilmi yiit atlar arayp,

Xuzuruxta tudp,

Kuyruklarndan tutup,

5645 Xat tasxa sapxannarda,

Sert kayalara vurduklarnda,

Teerler xolda xalan,

Derileri ellerinde kalm,

alaas itne grp,

plak etleri ryp,

Xara irde par tskenner.

Kara yere ulamlar.

Artx alptar lgen irde

Gl yiitlerin ldkleri yerde

5650 Xara azag rbin,

Kt idare yrd,

Attarna mn rznner, -

Atlarna bindiler, -

ooxtas turan adal ool.

Konuup durmu babal evlat.

Tigr tb sooli tsken,

Gn dibi soudu,

ir araz ze sablan,

Yerin srt paraland,

5655 Xara tubann arazna

Kara dumann iinden

Xan Orba xs sara salan.

Han Orba kz kt.

423

Xara kn kstg alpt

Kara amann gcne sahip yiidin

Ar tnna itken poltr.

Saf ruhuna ulamtr.

Ar kster itpes alptar,

Saf gleri ulamayan yiitler,

5660 Aral snn azra tzp,

Zirvedeki tepeyi ap,

Aar tudst kreler, pu alptar

iddetli sava grrler, bu yiitler

Kk Xann irnde

Gk Hann yurduna

Tos la it partrlar

Dokuz ylda ularlar

Alp-klktern toostrlar

Yiidin gllerini bitirirler

5665 r-klktern ox ittirler

Erin gllerini yok ederler

Xostap rp, xol pirseler,

Beraber gelip, el verirler,

zere pazp, izenneseler,

eri girip, selamlar,

Ara-moynna xucaxtazalar pis alp,

Be yiit kucaklarlar,

Kk Xann xat irnde

Gk Hann sert yurduna

5670 Tos la iderzer tp,


cem sn ooxtaptr, - teen Xan bek.

Dokuz ylda ularlar deyip,


Anam doru sylemitir, dedi
Han ibek

pti pazp, Kk Xan urtna krgenner.

Dzgnce gidip, Gk Hann


yurduna girdiler

zk azp, izen pirgenner.

Eii ap, selam verdiler.

rkn altap, mind salannar.

eri girip, esenlik dilediler.

5675 kpelg rgen Altn Xarlx,

fkeli olan Altn Harlh

Altn stol kistndeg Kk Xann

Altn masann bandaki Gk Hann

Alnnzar parp, ooxtanan

Karsna kp, konumu:

Pirce sin xz n

Verecein kz iin

Pray kzbs saldbs pa?

Tm gcmz harcadk m?

5680 Pirbes sin xz n

Vermeyecein kzn iin

Tik kzbs pirdbs pe?

Boubouna mu g yetirdik?

Sn azra ol pastbs,

Tepeleri ap yol gittik,

Svat-tuan polar n.

Dnrc olmak iin.

Ta azra ol ittbs,

Dalar ap yol atk,

5685 Tuan-xudaay polar n.

Dnrc olmak iin.

424

Pst kilgen olbsxa

Bizim geldiimiz yola

Xro tspezn xacan daa.

Hibir zaman kra dmesin.

Xudaay-tuannar undutpasps.

Dnrcleri unutmayz.

Pst kilgen olbsxa

Bizim geldiimiz yola

5690 Ar tspezn xacan daa.

Hibir zaman iy dmesin.

Tuan polan Kk Xanna

Dnrc olduumuz Gk Handan

Tastapasps xacan daa.

Hibir zaman ayrlmayz.

Xan bek tumama

Han ibek kardeime

Xoltiina xazanca xoos marxa kirek

Koltuuna taklacak dme gerektir.

5695 Xonxt kzn tlne

Yaayacan kiinin soyundan

Xat alara itebs.

E alacaz biz.

azana xazanca arx marxa kirek -

Elbisene taklacak deri dme


gerekir.

axslarn tlne

yilerin soyundan

alaxay ipee kilgebs.

Tatl zevceye geliyoruz.

5700 Kk Xann xat Xara Tana

Gk Hann ei Kara Tana

Alptara araa pirgen.

Yiitlere rak verdi.

Altn Xarlx tor sapxanda,

Altn Harlh kar durduunda,

Prdeez spin, sm turannar.

Hibiri iitmeyip, sakin kaldlar.

Kk Xan Altn Xarlxxa teen:


5705 Xan bekke pirbeen palamn
Xamaanda mstg alpxa pirem me?

Gk Han Altn Harlha dedi:


Han ibeke vermediim yavrumu
Alnnda boynuz olan yiide mi
vereyim?

Ar sast srer osxas

Sizler gibi iyi niyetli

Artx alptara pirbezem,

Gl yiitlere vermezsem

Xayda alptara pirerbn?

Hangi yiide veririm?

5710 Aparar als palamn,

Gtrn biricik yavrumu,

Srerge pirem Kk Nincl xzmn!Sizlere veriyorum Gk Nincil


kzm!
Altn stollarn azap sxxannar,

Altn masalar sslediler,

As-tamaxt sal salannar.

Yemekleri sundular.

425

Kk Xanna Xara Tana ipz


5715 Pis alpt, xoltxta xaap,

Gk Han ile ei Kara Tana


Be yiidin koluna girip,

Altn stola odrtxan.

Altn masaya oturttu.

Pastap pirgen ren,

Balayverin yemee,

Alp, tudbzaaar, - td

Yiite savatnz, - dedi

Altn Xarlx tumalarna.

Kardeleri Altn Harlha.

5720 Pasta ireett zbstler.

lk arab iirdiler.

Kk Xanna Xara Tana,

Gk Han ile Kara Tana

Xrx xatpassar krp,

Krk odaya girip,

Kk Nincl xst alannar.

Gk Nincil kz alp geldiler.

Kk Nincln aln sarina

Gk Nincilin yz

5725 Ayda artx arx saapa.

Aydan da aydnlktr.

Kistnzer krzeler alptar,

Yiitler, kzn giyimini grrler ki,

Kn ariina artx arpa.

Gn ndan da aydnlktr.

Alton srmez arazna ayltr,

Altm rgs srtna iner,

lg srmez inne ayltr.

Elli rgs omzuna dklr.

5730 Xan bek kre le klenbst,

Han ibek sevdiini grerek

reg saay arat sald.

Onu kalbiyle gerekten onaylad.

ir-albaxt stnde

Yeryznn stnde

Mnda ayza slg xst

Byle alml ve gzel kz

lan alptar am na krd.

Buradaki yiitler ancak imdi grd

5735 Kk Xann turazn st


Ay-kn ariina artx arp tur,

Gk Hann evinin ii
Ay ve gnein nurundan da
aydnlktr,

k past pr irge prktrgenner,

ki ba bir yere topladlar,

Kk Nincl xsta surannar:

Gk Nincil kza sordular:

Xan ibek alpxa parp,

Yiit Han ibeke varp,

5740 Xonca kn par ba, ox pa?

Ona varmaya gnln var m, yok


mu?

Kilstrbinetse oolbst,

Olumuzu altrmazsan,

Ar ksne albasps,

Saf gle almayz,

426

Ada urtna aylanarbs,

Baba yurduna dneriz,

Xnminatsa irkebske,

Erimizi sevmezsen,

5745 lbek ksne albasps,

Ulu gle almayz,

ne urtna nanarbs.

Ana yurduna dneriz.

ptg Kk Nincl nandran

Gzel Gk Nincil cevap vermi:

asta mini xoncam

Benim evleneceim yata

azm prge pazlanm

Yam bire bast

5750 Xara toraatt Xan bek polar.

Kara doru atl Han ibek olur.

Xuday xosxan xonm

Tanrnn ltfettii hayatm

Xan Mirgen alpt ool

Yiit Han Mirgenin olu

Xara toraatt Xan bek polar.

Kara doru atl Han ibekin olur.

Kk Xan altn knigazn alan,

Gk Han altn kitabn getirdi,

5755 Taplada tanpalar alptar,

Yiitler yazlanlar anladlar,

Tazrada xralar klkter.

Yiitler darda seslenirler.

Snap taa, altn knigada

Gerekten de, Altn kitapta

Kk Ninclne Xan ibek xada,

Gk Nincil ile Han ibekin birlikte,

Alzp, urtira pazltr.

Evlenip yaayaca yazldr.

5760 klen xosti odrtxannar,

kisini yan yana oturttular,

Xol tudstrp, oxsandrannar.

Ellerini tutturup, ptrdler.

k past xos salanda,

kisini de e kldklarnda,

Xonxt kilstr salanda,

Hayatlarn birletirdiklerinde,

A araan lep pastaannar.

Ac raky bltler.

5765 Kk Xan pizne ooxtana:

Gk Han kz kardeine konuur:

Kzee polca Xan bekke

Damat olacak Han ibeke

Kms rene itr tur.

Gm fincandan gtrn.

iste polca Xan bekke

Enite olacak Han ibeke

is rene itr tur.

Bakr fincandan gtrn.

5770 Xarndas-tuan polcanarma

Akrabam olacaklara

Xorabas araa pirp tur.

Bitmeyecek rakdan verin.

Tuan-an polcanarma

Yakn akrabalarma

Xorabas araa pirp tur.

Bitmeyecek rakdan verin.

427

Aymaxta kilgen tuannarma


5775 A araazn itr tur.

Memleketten gelen akrabalarma


Ac rakdan verin.

lde kilgen annarma

Yurttan gelen akrabalarma

Xat araazn itr tur.

Sert rakdan getirin.

Xan bekne Kk Nincl le,

Sadece Han ibek ile Gk Nincil

Xatn spin, tudnannar.

Sert rakdan imeyip, ellerinde


tuttular.

5780 An krp, Altn Xarlx teen:

Altn Harlh bunu grp dedi:

spinetkenner t axs,

kisinin de imemesi iyidir,

Olara zerge arabas,

ki onlara yaramaz,

Olar am daa olannar,

Onlar henz ocukturlar

Olarn zer xay parbas.

Onlarn imesi neye yarar.

5785 A araalarn zp aldbs,

Ac raklarn iiverdik

Aarl iister p aldbs,

Birok alarn yiyiverdik,

Am pst araan s kreeer.

imdi raklarn itiimizi grdler

Ulu ayaxtara urp alp,

Yiit, raky byk kadehlere aktp,

Ulu svat-xudaaya itrgen.

Byk dnrclere gtrd.

5790 s kn toy-pay salannar.

gn boyunca toy edildi.

Astaan xarnlar tosxanda,

Ackan karnlarn doyurduklarnda,

Altn stolda sara pasxannar.

Altn masadan kalktlar.

Ara urttan sxxannar.

Uzak evden ktlar.

Altn sarnda attarn

Altn sarndaki atlarnn

5795 bek tnern siste tartp,

pek dizginlerini zerek ekip,

Aral sna sxxannar.

Yksek tepeye ktlar.

Aral snn stnde

Yksek tepenin stnde

Kk Xanna Xara Tanaa

Gk Han ile Kara Tanaya

Altn Xarlx aylanan:

Altn Harlh yle dedi:

5800 Ulu ayaxta iis dbster,

Byk tabaktan yemek ulatrdk,

Undubas tuan polarbstar.

Hi unutulmayacak akraba olduk.

Tada ulu iis dbster,

Dadan byk yemek ulatrdk,

Tastaspas tuan polarbstar.

Kavgasz akraba olduk.

428

Talayda ulu su stbster,


5805 Tuan-xudaay polarbstar.

Nehirden de ok su itik,
Dnrc olduk,

Xara pazbs xazx tusta,

Kara bamzn iyi olduu zamanda,

Xayns rip, toazarbs.

lerini grp, grrz.

Trg, xazx polzabstar,

Salkl ve huzurlu olduklarnda,

Tezp, toas rerbs.

Rast gelip, karlarz.

5810 axs tlde xs aldbs,

yi soylu bir kz aldk,

olbs sootpin rerbs.

Yolumuzu soutmadan gideriz.

Xonxtlar tlne aldbs,

Hayatllarn soyundan aldk,

Xacan daa tastaspin urtibs.

Evimizde hibir zaman atmadk.

ooxtap salan min oom

Benim bu sylediklerimi

5815 Xalx on istp xalzn.

Boy millet hep dinlesin.

Pazp rgen pst olbst

Bizim geip gittiimiz yolu

Pasxa aymaxtar krp xalzn.

Baka milletler grsn.

irlg kiz irspebs,

Yurdu olana yurdu

Sul kz suxsapabs.

Suyu olana suyunu zletiriz.

5820 Iraxxa kilgen attarbs,

Uzaa gelen atlarmz,

irn sanp, kstep tur.

Yurdunu dnp, kineir.

Iraxxa kilgen ps alptar

Uzaa gelen biz yiitler

irbsser tartlabs.

Yurdumuza ekiliriz.

Toozlbasxa oxsanstlar.

Bitmemecesine ptler.

5825 Undudspasxa oxsanstlar.

Unutulmamacasna ptler.

Mn krgen xalx onn

Bunu gren boy milletin

rekter xaylp irtken.

Yrekleri eridi.

Altn Xarlx piceler,

Kardeleri Altn Harlh,

Altn Kk kibn kizp,

Altn guguk donuna girip,

5830 Xara irde kdrlp,

Kara yerden havalanp,

Xan tigirzer tartl sxxan

Ge doru kt

Ara urtta toy timnirbn,

Byk evde toy hazrlayaym,

Tabrax ibzer aylanar.

Hzlca eve dnn.

Ada irnzer srer itkence,

Siz baba yurduna ulatnzda,

429

5835 Toy-pay timde polar,-

Debdebeli toy olacak, -

An ooxtap, ulu piceler

Byk ablalar bunu konuup:

Ax pulutt altna,

Ak bulutun altna,

Kk pulutt stne sxxan,

Mavi bulutun stne kt,

k xanadn sabnp,

ki kanadn arpp,

5840 Atxan uxta tabrax

Atlan oktan daha hzl

Xara Xann irne uuxxan.

Kara Hann yurduna utu.

Xalannar atxa mngenner,

Kalanlar ata bindiler,

Kk Nincl kk atka mngen.

Gk Nincil mavi ata bindi.

s xra asxanda,

tarla atklarnda

5845 s ulat kiskende,

ay getiklerinde,

Pizle, atarn xosti tudp,

Bei de atlarn birlikte srp,

At sapa azr xamcn

Atlarna vurduklar ifte kamy

Atxa tie tzrgenner.

Ata hep birlikte vurdular.

Pizlen alp attar,

Beinin yiit atlar,

5850 Xara irn palazn

Kara yerin amurunu

Xan tigirge sara teep,

Ge sratp,

Ay-kn xaraan tulapalar.

Ay ve gnei karanla brrler.

Aral sna sxxannar,

Zirvedeki tepeye ktlar,

Ada irne itkenner.

Baba yurduna ulatlar.

5855 Attarna pis alp tsken,

Be yiit de atlarndan inip,

zen-mindlern pirzp,

Selamlarn verip,

Xucaxtazp, oxsanstlar.

Kucaklap ptler.

Ax payzaa itkenner,

Ak saraya girdiler,

Altn sarna at palannar.

Altn sarna atlarn baladlar.

5860 Xnp, toya lan on

Sevinip, toya gelen halk

Xmsxadan kp polan,

Karncadan da oktu,

Sas rce ineyler

Sa ren neneler

Taraxtarn tudna odrtr.

Taraklarn tutarlar.

Kk Nincln pladn suurp,

Gk Nincilin aln karp,

5865 Sazn rp pastaannar.

Salarn rdler.

430

Alton polan srmezn

Altm rgy

Azr tulu ittler.

Gzelce ifte rg** ettiler.

lg polan srmezn

Elli rgy

k tulua rdler.

ki tarafl rdler.

5870 Xan Mirgen tastarna axpa:

Han Mirgen darya seslenir :

Tor asxrn rn, sop,

Doru aygr srsn, kesip,

Tozon xazana pzrar.

Doksan kazanda piirmiler.

Xr asxrn rn sop,

Kr aygr srsn kesip,

Xrx xazana pzrar.

Krk kazanda piimiler.

5875 igren asxrn rn, sop,

Boz aygr srsn, kesip,

iton xazana is ider.

Yetmi kazanda a etmiler.

Altn stollarn alton xadl turstlar,

Altn masalarn altm kat ederler,

is stollarn iton xadl turstlar.

Bakr masalarn yetmi kat ederler.

Toy-pay pastal tur,

Debdebeli toya balarlar.

5880 Tooza onn stola xrdlar.

Tm halk masalara yerletirdiler.

Alton altn stol aylandra

Altm altn masa dndrlerek

Aydas alptar odrannar,

Gl yiitler oturmular,

iton is stoln ibre

Yetmi bakr masay evirerek

iit ir-klkter odrannar.

Gen er yiitler oturdu.

5885 As-tamaxt stola salannar,

Yemekleri masalara dattlar,

Araazn lep pastaannar.

Raklar bltler.

Altn stol kistndeg alptar

Altn masa bandaki yiitler

Alton ssne alstapalar.

Altm szle vlmler.

is stol kistndegi alptar

Bakr masa bandaki yiitler

5890 iton ssne alstapalar.

Yetmi szle vlrler.

Toya lan xalx on,

Toya katlan boy millet

Alstap, maxtap para:

Alk getirip verler:

Xanca toyda poldbs,

Birok toy grsek de,

Mnda toyn pastazn krebs.

Bylesini ilk defa gryoruz.

5895 Xazan tb xala,


Xalx on tarapa.

Kazann dibi boalr,


Boy millet dalr.

431

Tostaz toozla,

Kaplar biter,

Tooza on tarapa.

Tm halk dalr.

Altn Xarlxna Altn aax

Altn Harlh ile Altn aah

5900 Paza ib eeler xalanar.

le ev sahipleri kaldlar.

Pular mnda, xosti odrp,

Bunlar da beraberce oturup,

Alndazn am itkenner.

Maziyi hl yapmlar.

Amzn alndaz itkenner

Hli mazi yapmlar.

Par ooxtar toozlanda,

Var olan szleri bittiinde,

5905 Altn aax nanara txtand.

Altn aah yanlarna gitti.

Undulbasxa anmcox pirgen,

Unutulmamacasna veda etti,

Tastaspasxa oon pirgen,

Brakmamaya sz verdi,

Ara urtta deskenner.

Uzak evden uurladlar.

Aral snn stnde,

Yksek tepenin stnde,

5910 Aarllarnan oxsans alp,

Sevdikleriyle pp,

Ax oy adna altanan

Ak kula atna atlad

s xra asxanda,

tarla atnda

s ulat kiskende,

dere getiinde,

Altn aax alp xs,

Altn aah, yiit kz,

5915 At sapa azr xamczn,

Atna vurduu ifte kamsn,

Xan tigrge sara tudp,

Ge doru savurup,

Ax oy atxa xamc sapxan.

Ak kula atna aklatm.

Ara urtta xalannar,

Byk evde kalanlar,

Altn stola odrp,

Altn masaya oturup,

5920 Par ooxtarn ooxtasxannar.

Sohbetlerini devam ettirdiler.

Altn Xarlx ooxtanan:

Altn Harlh konutu:

Paza maaa pu irzer

Bundan sonra bana buraya

Azax pazara kilspes.

Ayak basmak yakk almaz.

Am daa srerne xada rp,

Her zaman sizinle birlikte yaayp,

5925 oba-iree kreem par.

Ac sknt ekerim.

l lsa, ay alsa,

Yl kaynar, ay deiir,

azm azap min irtirem.

Yam ilerleyip geiyor.

432

Altn Xarlx, pas kilp,

Altn Harlh, gelip,

Xan Mirgenn xucaxtaan:

Han Mirgeni kucaklad:

5930 rkem-tumam, Xan Mirgen,

Sevgili dostum, Han Mirgen,

Sinne xosti odrp,

Seninle oturup,

Tgencizn ooxtasam.

Sonunu konuurum.

Slg xaraan tunmacaam,

Kardeim, gzel baknn,

Xalanczn min krem

Gerisini ben grrm

5935 Tadl tln, aarlicaam,

Kymetlim, tatl dilinin,

Xalanczn min isem:

Kalann ben ierim:

Paza sinne rerge kilspes,

Ve seninle yaamaya gerek yok,

Sini xalanc or polar.

Bu senin son yolculuun olur.

Ada urtna xazx pararzar,

Baba yurdundan rahata ktnda,

5940 Paza aylanp, kilbess,

Daha sonra dnp gelmezsin

Aymax irnde azp-lerz,

Yurdunda lp gidersin,

ne urtna izen sarzar,

Ana yurdundan sa ktnda,

ne urtna ibr kilbess.

Tekrar sa gelmezsin.

l irnde irtip-lerz,

Yurdunda lp geersin,

5945 Ps ol irzer pararbzox.

Biz de o yere gideriz.

Altn Xarlx picezn

Altn Harlh kardeinin

k xaraana axxan as

ki gznden akan ya

k ulat polp ap tsken.

ki dere olup akt.

Ala xaraanna axxan as

Ala gzlerinden akan ya

5950 An su polp ap tsken.

Nehir olup akt.

Altn Xarlx Xan Mirgenn,

Altn Harlh, Han Mirgene,

Undutpasxa reene paznp,

Unutmamacasna sarlp,

Toozlbasxa oxsanp alan.

Bitmemecesine pt.

Am parar irler t aar ir.

imdi gittiin yerler de zorludur.

5955 Krbeen knn anda krerzer,

Orada grmediin gn grrsen,

Krbes sas anda krer,

Girmez akl orada girer,

Srer, Xan Orba, k xarndas

Siz, Han Orba, iki karde

Xacan daa arlspin rer.

Birbirinizden hi ayrlmayn.

433

celern Xara Tarax picem


5960 Xacan tusta dk ooxtaan.

Ananz Kara Tarah ablam


Hep byle sylerdi.

An on undutpaar.

Onun szn aklnzdan karmayn.

Ara urtmda polbin,

Byk evimde olmadan

Tos l azp pardm.

Dokuz yl geirip gittim.

Sul kz suxsapam,

Suluyu susatrm

5965 irlg kz irspem,- tp,

Yurtluyu doyururum, - deyip,

Altn Xarlx piceler

Kardeleri Altn Harlh

Undlbasxa anmcox pirgen.

Unutmamacasna veda etti.

Tastaspasxa oon pirgen.

Bitmemecesine konutu.

Ara urtta prayz desken.

Byk evden hepsi ayrld.

5970 Altn Xarlx piceler

Kardeleri Altn Harlh

Altn kk kibn kisken.

Altn guguk donuna girdi.

Xara irde kdrilp,

Kara yerden havalanp,

Ax pulutt altna,

Ak bulutun altna,

Kk pulutt stne sxxanda,

Mavi bulutun stne ktnda,

5975 Kizek namr aap irtken.

Yamur yad.

Ara urtta xalannar,

Byk evde kalanlar,

As-tamaxt tosxanca p,

Doyuncaya kadar yiyip,

Timr xuyaxtarn suurannar,

Demir zrhlarn karmlar,

Xat xuyaxtarn siskenner.

Sert zrhlarn soyunmular.

5980 Aar-oba krgen alptar

ok sknt eken yiitler

Ara urtta tnanp alara

Byk evde dinlenmek iin

Alt azaxt timr oranda

Alt ayakl demir yatakta

Tos knge tere uzaannar.

Dokuz gn boyunca uyudular.

434

Tazrada ta atxanda,

Darda tan attnda,

5985 Xzarp kn sxxanda,

Gne kzarp ktnda,

Alt azaxt oranna turp,

Alt ayakl yataktan kalkp,

Suna uunp, stne azanp,

Suyla ykanp, stle temizlenip,

Altn stol kistne odrp,

Altn masann bana oturup,

As-tamaxt peler.

Karnlarn doyururlar.

5990 Ay Ar, xayn rp,

Ay Ar, ev ilerini grp,

Par ox iistn pazn sala.

Olan yemein iyisini koyuyor.

Aar krze, lap re,

Oray grnce alar,

Peer krze, klmzrep re.

Buray grnce, glmser.

An krp, Xan Mirgen

Han Mirgen, bunu grp

5995 Ay Ar pizne sura:

Ei, Ay Ara sorar:

Ulu plstg xonanm,

ok bilgili eim,

Xayda nimee sin xomznp,

Sen neden zlp

Xarax azn tkez?

Gzyan dkersin?

Arsa, kemn azp-lern pld me?

Birisinin ldn m grdn?

6000 Ay Ar ipz nandran:

Ei Ay Ar cevap vermi:

Slg sin k xaraan

Senin iki gzel gzn

Pn xalanczn krem.

Bugn kaldn grrm.

Xaraata sin xaraan

Senin gzn

Paza trge krbespn.

Bir daha canl gremem.

6005 Tadl sin tln


k xulaxna ispespn.

Senin tatl dilini


ki kulamla iitemem.

Ara urttan pn pararz,

Uzak evden bugn gidersin,

Aylanp, paza kilbess.

Bir daha dnp gelmezsin.

Ar kz albin,

Saf gcn alamaz,

6010 Aymax irnde azp-lerz.

El yurdunda lrsn.

ne urtna sp pararz.

Ana yurdundan gidersin.

brp, paza sin nanmass.

Tekrar geri dnmezsin.

435

lbek kz itpin,

Ulu gcn ulamaz,

l irnde at xalarz.

Baka yurtta ylr kalrsn.

6015 Ada irn sin, Xan Mirgen,

Sen babann yurdunu, Han Mirgen,

Ala xaraxna krez,

Ala gzlerinle grrsn,

Aral maln krp al.

Malna davarna gz kulak ol.

ne irn, Xan Mirgen,

Han Mirgen, ana yurdunu

k xaraxna krez,

ki gznle grrsn,

6020 lbetk on tosxanca kr xal.

Tm halkn doyur.

Olan tusta rgen ollara

ocukken yrdn yollarda

Ottar zp, ayxalp turar.

Otlar byyp sallanr.

as tusta rgen ollara

ocukken yrdn yollarda

axayax zp, ayxal xalar.

iekler byyp sallanr.

6025 Pazp rgen sin olnda

Senin geip gittiin yolda

Parbax ottar ayxal turar.

Dall otlar sallanr.

Pu irge paza aylanmass.

Buraya bir daha dnmezsin.

Aylanp, pazp rgen ollarda

Dnp, getiin yollarda

Ax poolar ayxals turar,

Ak iekler sallanr,

6030 Ada urtna aylan krbess.

Baba yurduna dnmezsin.

bre pasxan irlerde

Dnp geldiin yerlerde

Kk porolar ayxals turar

Yeil iekler sallanr.

ne urtna ibr krbess.

Ana yurduna geri dnmezsin.

arp sxxan arx kn

Iyp aydnlanan gn

6035 arn spin sal turar.

Nurunu vermez olur.

lp paran sin poz

Sen kendin ldnde

arx knn krbess.

Aydnl gremezsin.

Aarp sxxan ay-axs

Aarp doan ayn ve

Knn aarp sx turar.

Gnein iyisi aydnlanp doar.

6040 Azp-lgen sin poz

Sen kendin ldnde

Ayn ariin krbess.

Ayn ltsn gremezsin.

Ana paran xustar,

G eden kular,

asx itse, aylan kilge.

Baharn gitseler de dnecekler.

436

Aymaxxa paran Xan Mirgen irm

Baka memlekete yiit


Han Mirgenim

6045 Aylan kilbes xacan daa

Hibir vakit gelmezsin

Iraxxa paran xustar,

Uzaa uan kular,

Tim itse aylana.

Zaman geldiinde dnerler.

Iraxxa paratxan Xan Mirgen apsaam

Uzaa giden kocam Han Mirgen

brp kilbess xacan daa.

Hibir zaman gelmezsin.

6050 als min Xan bek irkemn

Benim biricik Han ibekimi

axs, iptep al rer.

yi, abucak alrlar.

stmne sxxan Xan bek irkemn

Benden olan Han ibek yavrumu

ptep, amr al rer.

abucak ve rahata alrlar.

Xara paarm xayladr,

Kara cierim erimektedir.

6055 Xat regm sstapadr.


Srer t xat irzer pararzar,

Kat yreim szlamaktadr.


Seninle kat yere vardnda,

Aarliim, Xan Mirgen, azp-lze

Deerlim, Han Mirgen, lrsen

Ayna kn, ir artpin,

Ay ile gne yurdu aydnlatmaz,

Tos kn lg turarlar

Dokuz gn boyunca donuk dururlar,

6060 Pu ir xarasx polp turar.

Bu yer karanla gmlr.

Andada la ps plerbs

Burada biz anlarz

Sin azplgenin.

Artk senin ldn

Srer am pararzar

Siz imdi gidersiniz

Tazr xaya Tas Xanna

Sarp kaya Ta Han ile

6065 Puzr xaya Pus Xann irnzer.

Buzlu kaya Buz Hann yerine.

Tas Xanna Pus Xan, k xarndas,

Ta Han ile Buz Han ki iki kardetir,

Ulu kstg xara sast alptar,

Ayn zamanda da kt niyetli


yiitlerdir,

Xalx onn xaltratalar,

Boyu

Xann aada la ireelepeler,

Kann dkerek strap ektirirler,

6070 Ar kz itpes alptarn

milleti

titretirler,

Saf gleri yetmeyen yiitleri

Azr xamcna sop,

ifte kamyla dorayp,

Aral maln alalar,

Maln davarn alrlar,

437

lbetk onn sreler.

Tm halk kovalarlar.

Tas Xanna Ps Xann xalk on

Ta Han ile Buz Hann milleti

6075 arx kn ariin krbineler,

Aydnlk gnn ltsn grmezler,

Xarax asna krseler,

Gzyan dkerler,

Xan-piglern xarapalar.

Han beylerine beddua ederler.

Tas Xanna Pus Xan

Ta Han ile Buz Han

Alton xann albann palar,

Altm handan vergi toplarlar,

6080 iton xann iizn leler.

Yetmi hann an yerler.

Trt tuyaxt attar, parp,

Drt toynakl atlarn, gidip,

Tobra tepken ir nimes.

Ap gemedikleri yer yoktur.

Alp-klkter, andar idp,

yi yiitler oraya varp,

Ooda sapxan ir nimes.

Yerlebir olan yer deildir.

6085 Min tadl, zg iizmn


Tosxanca p alar.
Astabasxa iis dler,

Benim tatl, scak am


Doyuncaya kadar yerler.
Ackana a verdiler,

Suxsabasxa ayran stler.

Susayana ayran verdiler.

Undutpasxa ooxtastlar,

Unutmamacasna konutular,

6090 Toozlbasxa paarsastlar.

Bitmemecesine birbirlerini sevdiler.

Ol timde xat azaxt at oylapa,

O vakitte sert toynakl at ahlanr,

Xat plektg ir sapa.

Kuvvetli bilekli er vurur.

Xara irn xri irde be,

Kara topran tepesinde mi,

Xan Tigirn tz irde be?

Gkyznn ortasnda m?

6095 Nuan xarax asxanca,

Kapal gz aldnda,

Asxan xarax apxanca,

Alan gz kapandnda,

Aral snn stnde

Yksek tepenin stne

Ax sabdar at kilp turan.

Ak kr at gelip durdu.

stnde odran alp-axs

stndeki iyi yiit

6100 Een paran imenng,

Omzuna gelen omuzluk,

az paran arnn poltr.

ri yapldr.

on arazn opasna irte,

Halkn arasnda ilerleyip geer,

Mal araznca paztna irtp,

Maln arasnda yryerek geip,

438

Altn sarnda adn palaan.


6105 Ara urtxa kire pazp,

Altn sarna atn balad.


Uzak eve girip,

zk azp, izen pirgen,

Eii geip selam verdi,

rkn altap, mindzn itrgen.

Eve girip, esenlikler diledi.

Aymaxta kilgen alp,

Memleketten gelen yiit,

Astap-suxsap taa redr,

Hem ackm hem de susamtr,

6110 Ay Arna Xan Mirgen irep,

Karkoca Ay Ar ile Han Mirgen

Xoltxta xaap, xolda idnp,

Yiidin kollarndan tutup,

Altn stola odrtxannar.

Altn masaya oturttular.

An krp, pu kilgen alp,

Bu gelen yiit, bunlar grp,

Xara pazn ayxap, ooxtapa:

Kara ban sallayp, konuur:

6115 Pst xanbs-pigbs

Bizim hanmz ve beyimiz

Xadarana xan polan,

Mala davara han olmu

Azraana pig polan

Ackana bey olmu

Tazr xaya Tas Xan,

Sarp kaya Ta Han,

Puzr xaya Pus Xan

Buzlu kaya Buz Han

6120 k xarndastar srer li

ki karde, sizin gibi

Aymaxta kilgen alpt

Dardan gelen yiidi

Altn stola odrtpas.

Altn masaya oturtmaz.

Min malm, onm parox polan.

Hayvanlarm ve boyum yok oldu.

Tazr xaya Tas Xanna

Sarp kaya Ta Han ile

6125 Puzr xaya Pus Xann irne

Buzlu kaya Buz Hann yurdunda

Artx alp, kilp tuds itken

Birok yiit, savamakta

Ar kzm albin salan,

Saf gcm yetmez,

lbek kzm iptin salan,

Ulu gcm ulamaz,

Aral malm srne,

Malm davarm srerek,

6130 Xalx onmn alna,

Boyum milletimi alarak,

Tazr xaya Tas Xanna

Sarp kaya Ta Han ile

Puzr xaya Pus Xann irnde

Buzlu kaya Buz Hann yurdunda

Xadaran maln xadarz,

Otlayan maln bekleyeni

Xalx onn krdegcz

Boyun milletin muhafz

439

6135 Ax sabdar att Altn Tas polam.

Ak kr atl Altn Tam.

Xrx la teere

Krk yldan beri

Xul-alc poldm

Kul kleyim.

k xarndast irnde

ki kardein yurdunda

Pr dee xati tosxanca bedm,

Hibir vakit doyana dek yemedim,

6140 nme axs kip kispedm,

stme iyi bir elbise giymedim,

Pr samnax zg mn spedm,

Bir kak scak orba imedim,

Pr kizek tee it bedm.

Bir tabak dahi et yemedim.

Tazr xaya Tas Xanna

Sarp kaya Ta Handan

Puzr xaya Pus Xanna

Buzlu kaya Buz Handan

6145 Ar tnnarn sken alpxa

Saf canlarn alacak yiide

ir stndeg pray on

Yeryzndeki tm halklar

lgence als pirerck.

lene dek dua edecekler.

Ac-tamaxt ariin p,

Yiyeceklerin gzelini yiyip

Ayran susxzn s turan

Ayrann iti

6150 Altn Tas alp asta astaptr,

Altn Ta yiit yemeklerle beslendi,

Suda suxsaptr.

Suyla susuzluunu giderdi.

Xan Mirgen Altn Tasta sura:

Han Mirgen, Altn Tasa sorar:

Ax sabdarl Altn Tas,

Ak kr atl Altn Ta,

rbes alp sin rd,

Yrmez yiit, sen yrdn,

6155 Kilbes alp sin kild.

Gitmez yiit, sen geldin.

Xayda kirekne sin itt?

Peki sen nasl ulatn?

Kiree sin ox polza,

htiyacn yoksa,

Altanp mnce ax sabdarn

Ak kr atna atlayp

Srdekke alp, kilbesks.

arp gelmeyecektin.

6160 Alp poz, Altn Tas,

Yiit olan Altn Ta,

oba krp, kilbesks.

Eziyet grp, gelmedin.

Pste alca alban par ba?

Bizden alacan haracn var m?

Alay pske pirce alm par ba?

Yoksa bize verecein mi var?

Atxan ux nandra sanabina,

Attn ok geriye dnmyor,

6165 Alp olda aylanminca,

Yiit yoldan dnmeyince,

440

Xayda kirekne kilgenmn

Nasl gelmem gerektiini

Xaarta ooxtap pirerbn.

Tmyle sylemem.

Mnda min prom ol

Bunda benim bir suum yoktur.

Maaa tarnara ox polzn.

Bana fkelenmeyin.

6170 Srer k xarndast,

Sizler, iki kardei

Aral mallarn srne,

Mal davar srerek,

Xalx onn alna,

Boyu milleti alarak,

Tazr xaya Tas Xanna

Sarp kaya Ta Han ile

Puzr xaya Pus Xann irne

Buzlu kaya Buz Hann yurduna

6175 Xul-alc polara kilznner tip,

Kul kle olmaya gelsinler diyip,

Min ooxtira sxannar.

Beni konumam iin gnderdiler.

Amr pne kilspezeler,

Tatl dille gelmezlerse,

Tazr xaya Tas Xanna

Sarp kaya Ta Han ile

Puzr xaya Pus Xann irne

Buzlu kaya Buz Hann yerinden

6180 Artx kstg alptar kilerler

Pek gl yiitler gelirler

Aral maln srerge,

Mal davar srmeye,

Ar ksne onn alara.

Kaba kuvvetle halk almaya.

ptg tlne kilspezeler,

Gzel dille gelmezlerse,

lbetk onn aparara,

Tm halk gtrmeye,

6185 lbek ksne maln srp,

Kaba kuvvetle hayvanlar srp,

k xarndast, atxa tisker palap,

ki kardei, ata srt srta balayp,

Tas Xanna Pus Xann irnzer,

Ta Han ile Buz Hann yurduna,

Xamcna sop, itirerge teenner.

Kamyla dvp, ulatrmaya


gelirler.

Srer arbazar, ol irde,


6190 Artx kstg alptar,

Onlara beddua ederseniz, o yurttan,


ok gl yiitler,

Min itsemk, kilerler, - tp

Ben yetisem de, gelirler, - diyip

Altn Tas alp iskir pird.

Yiit Altn Ta bildirdi.

Xan Mirgen aaa nandrd:

Han Mirgen ona cevap verdi ki:

s kn paznda iderbis.

gn iinde gideriz.

6195 Kispes kip-azaxtarn kissnner,

Giyilmeyen ayakkablarn giysinler,

441

ibeen iistern p alznnar.

Yenilmeyen alarn yesinler.

Xanalap itken xazaalarn

Duvarlarla rl evlerini

Xara irge idererbs,

Kara topraa indiririz,

Amr atxan urttarn

Rahata yaadklar evlerini

6200 Xara talaya azarbs.

Kara denize dkeriz.

Xara irnn stnde

Kara topran stnde

Ps k xarndasta

Biz, iki kardeten

Artx kstg alp ol.

Daha gl yiit yoktur.

albax irn stnde

Tm dnyann zerinde

6205 Pst xolbs kdr parar

Bizim elimizin kaldrmad

Pr dee alp ayalp speen.

Hibir yiit yaratlmamtr.

Astaan xarnn tosxranda,

A karnlarn doyurduklarnda,

Altn Tas altn stolda sp,

Altn Ta, altn masadan kalkp,

Xrx la teere

Krk yldan beri

6210 Mnda tadl, zg ist


Am na dm tosxanca.

Byle lezzetli ve scak a


Yalnzca imdi doyuncaya kadar
yedim.

Mnda ar sast,

Byle iyi niyetli,

alsxa aban paarl,

Kimsesize iyi cierli,

kske nmzax rektg,

ksze yumuak yrekli,

6215 Xalx onn astatpin,

Boyunu milletini a koymam,

Suxsatpinatxan alptarn,

Yiitlerini susuz brakmam,

Xul-alc idp, paznara

Kul kle edip, zulmetmeyi

Tas Xanna Pus Xan san tur.

Ta Han ile Buz Han dnr.

ooxtaan srern oonarn,

Sylediiniz szleri,

6220 Aparp, iskrem olara, - tp,

Gtrp, onlara bildireceim,deyip,

Altn Tas alp nandran.

Yiit Altn Ta byle cevap verdi.

Altn Tast dezp,

Altn Ta uurlayp,

Ara urtta sxtlar.

Byk evden ktlar.

Altn sarnda ax sabdar att

Altn sarndaki ak kr atnn

442

6225 bek tnn siste tartxan,

pek dizginini zp ekti,

zenee sol azaan kire tepken,

zengiye sol ayan geirdi,

zer oymana odran.

Eyerin ortasna oturdu.

Aral sna sxxanda,

Zirvenin tepesine ktnda,

Ax sabdara xamc sapxan.

Ak kr at kamlad.

6230 Ara urtta xalan alptar

Byk evde kalan yiitler

Xat xuyaxtarn xatanannar,

Sert zrhlarn giyindiler,

Timr xuyaxtarn timnepeler,

Demir zrhlarn kuandlar,

as kiik teerzne tkken

Gen geyik derisinden dikilen

as xamzollarn kiskenner.

Yeni yeleklerini giydiler.

6235 Xzl tor xurlarn,

Kzl ipekten kemerlerini,

Xza tartnp, xuranannar,

Hemen hemen taknp, kuandlar,

Xrx ultun dk kiskenner.

Krk numara tabanl izme giydiler

Tos uyal ms oxaa alp,

Dokuz ksml boynuzlu oku alp,

Sol arna artnannar.

Sol tarafa yklediler.

6240 Tos kstg tnn xoston

Dokuz gzl canl oku

O nannarna zepterne suxxannar.

Sa ceplerine koydular.

Alp sapa molat xlstarn

Saplayacaklar elik kllarn

O nannarna artnannar.

Sa yanlarna koydular.

Pn parbazalar, tada knde

Bugn gitmezlerse, sabahleyin

6245 Tas Xanna Pus Xann irne

Ta Han ile Buz Hann yurdundan

Artx kstg alptar kiler.

ok gl yiitler gelecek.

Ara urtta pastrara arabas

Byk evden gitmek yaramaz

Altn sarnda attarn

Altn sarndaki atlarnn

bek tnern siste tartp,

pek dzginlerini zerek ekip,

6250 Aral mal araznca

Maln davarn iinden

Amr idp irtkenner.

Rahata ilerlediler.

Xalx on araznca

Boyun milletin iinden

ptep pazp irtkenner.

lerleyip gittiler.

Aral sna sara

Zirvedeki tepelere karak

6255 Aral mal, xalx on desti.

Mal davar, boy millet ayrld.

443

Xan Mirgenni xat Ay Ar

Han Mirgenin ei Ay Ar

Xarax azna xarlxa

Gzyana boulur

Xarax suuna purpuxa.

Gz suyuna boulur.

Moynlarna xucaxtasxannar.

Birbirlerine sarldlar.

6260 Undudspasxa anmcoxtasxannar.

Unutmamacasna vedalatlar.

zeee pazp, s alp

yiit, zengiye basp

zer ornna odran.

Eyere oturdu.

Xan Mirgen, Xan Orba, Xan bek,

Han Mirgen, Han Orba ve Han


ibek,

Aral snda xamc sappin,

Zirvedeki tepede kamladlar


atlarn

6265 s xra amr asxannar,

tarlay rahata atlar,

s ulat iptg kiskenner,

dereyi rahata getiler,

s att xosti tutxannar.

at yan yana ilerlediler.

s atxa xamc teen

ata kam vurduklarnda

Xara irn stndeg

Kara yerin stndeki

6270 Xalx ona istlgen,

Boy ve millet iitti,

Ala arsaxt anar,

Ala benekli hayvanlar,

Azr xanatt xustar plgen

ifte kanatl kular anlad ki

Tas Xanna Pus Xann irnzer

Ta Han ile Buz Hann yerine

s alp oylat paratxan.

at hzlca gelmektedir.

6275 s at teep oylaannarda,

at ahlanp geldiinde

Ax poro ksen ax azlar

Ak ieklerin yetitii ak ovalar

Ax tor li altrap xala,

Ak ipek gibi parldar,

Kk poro sken kk azlar

Mavi ieklerin yetitii yeil ovalar

Kk tor li palnap xala.

Mavi ipek gibi parldar.

6280 Alton xll altn atxan

Altm yllk altn athan

Alton kgne sabl para,

Altm yrla alnr,

Alton tln azra atxan

Altm soyu besleyen athan

Alp-kstgler, an istp,

Gl yiitler duyup,

Ala xarax zn xalalar,

Ala gzlerini silerler,

444

6285 Azr xanatt xustar, odr sdaspin,

ifte kanatl kular, tnemedi,

s alpt krerge tp,

yiidi grmek iin,

s kn aznada uup,

gn nceden uuup,

Pr kn soona at xalp,

Bir gn sonrasnda serilip,

Xomznp, sarnas xalalar:

zlp, at yakarlar:

6290 Xayran treen Xan Orba xst

Gzel yaratml Han Orba kz

Xaydi krp alcams,

Nasl grdk,

Xayran treen Xan Orba xs

Gzel yaratml Han Orba kz

Xalx onna na polcan polza!

Millet boydan olacak olsa!

Alp ayalzn ir stnde

Yeryznde yiit yaratlsn

6295 Alp treen Xan Orba osxas.

Yiit yaratml Han Orba gibi.

At ayalzn ir-albaxta

Geni yeryznde at yaratlsn

Alp xzl xr at osxas.

Yiit kzl kr at gibi.

Altn tktg alton kk

Altn tyl altm guguk

Alton kgne kgleskende,

Altm yrla akdnda,

6300 iton xann irn azra

Yetmi hann yurdunu geerek

Sa sarn ayl para.

Zil sesleri yaylr.

Ala arsaxt anar,

Ala benekli hayvanlar

An istp, sdas polbin

Bunu iitip birlikte dayandlar

Alt kn aznada oylap,

Alt gn yol katedip,

6305 s kn soona at xalp,

gn dinlenip,

Xomznzp, aran turlar.

zlp fkelenirler.

Alp art Xan Orba xst

Pek gl Han Orba kz

k xaraxna kr xalzabs,

Gzlerimizle grsek,

lgenbske xomznmasxbs.

lsek de gam yemeyiz.

6310 Alp trzn arx stnde

Yeryznde bir yiit dosun

Artx kstg Xan Orba osxas.

Pek gl Han Orba gibi.

Klk Xan Orba xst

Yiit Han Orba kzn

ayaan pzk polzn.

Tyneti ulu olsun.

az uzax polzn.

Ya ok olsun.

6315 ayalan azna kglg rzn.

Verilmi yana nee dolsun.

445

Tazr xaya Tas Xanna

Sarp kaya Ta Han ile

Puzr xaya Pus Xann irnde

Buzlu kaya Buz Hann yurdunda

Sa li sabla,

an gibi yaylr,

Ulu xuyunn il kre,

Byk bir frtna girer,

6320 Xara ir pizk li ayxala,

Kara yer beik gibi sallanr,

Teerben li tartla.

Deirmen gibi ekilir,

Ax le sken azlara

Ak len ovalar boyunca yetiir

Attar azaa temin para.

Atlar ahlanr.

Kk le sken azlarda

Mavi lenin byd ovalarda

6325 Attar azaa kn irte.

Atlar ahlanr.

Xayal irce parannarda,

Kayalk yerlere vardklarnda,

Xzl alnn ot ky xala.

Kzl yalml ate alevlenir.

Kk tasxllarca oylaannarda,

Mavi zirvelere gittiklerinde,

Kk alnn ot ky xala

Mavi yalml ate alevlenir.

6330 Alnnda turan ax tasxllarn

nnde duran ak zirveleri

Aya xus li as turlar.

Ayan ku gibi geerler.

Kider turan kk tasxllarn

Batdaki mavi zirveleri

Ilan xus li asalar.

Lain kuu gibi geerler.

Timr zeeler srsa,

Demir zengiler akrdar,

6335 Timr suluxtar tartlsa.

Demir gemler ekilir.

Aral snn stnde

Zirvedeki tepenin stne

Alptar, sp, krzeler,

Yiitler, skp, baktklarnda,

Xaln tuban pu irde

Burada kesif bir duman

Ayna kn xaraan tuu aptr.

Ay ile gnei tamamen kapatr.

6340 zer, xolla tzene,

Eyer kolan srtna alp,

At-axsz kp ltr,

Birok iyi at lr,

Xara tlo astana,

Kara tepeye serilerek,

Alp-klkter kp attr.

Birok batur yiit ylr.

Azp-lgen alptarn

lp giden yiitlerin

6345 Xzarp axxan xannar,


An ulu ulat polp,

Kpkrmz kanlar,
Byk bir nehir olup,

446

Xara talaya xozltr.

Kara denize karr.

Xara talay xzl xana

Kara deniz kzl kanla

Xzl talay polp axa.

Kzl deniz olup akar.

6350 Xacanox kilp, tuds ittrler

Ne zaman gelseler savarlar

Altn Xarlxna Altn aax xs.

Altn Harlh ile Altn aah kz.

on urtia ir idspin,

Halk yaayaca yere ulaamad,

urt idp, xayada urtaptrlar.

Ev yapp kayalarda yaad.

Tg pasxa mal kp poltr,

Derisi baka hayvanlar oktu,

6355 Tl pasxa on urtaptr.


Kn ss sarinda Tazr xaya.

Dilleri baka halk yaamaktadr.


Gnein doduu yerdeki Tazr
kaya

Tazr xayan tsnde,

Tazr kayann iinde,

Anda onn eez polp,

Oradaki halkn sahibi olarak,

Art kstg Tas Xan urtaptr.

ok gl olan Ta Han burada


yaar.

6360 Kn xons sarinda Puzr xaya.

Gnein batt taraftaki Puzr kaya.

Puzr xayan tsnde,

Puzr kayann iinde,

Pu onn eez polp,

Bu halkn sahibi olup,

Poda alp Pus Xan urtaptr.

Cesur yiit Buz Han yaamaktadr.

Tas Xanna Pus Xann irne

Ta Han ile Buz Hann yurduna

6365 Ama teere alp, kilp,

imdiye kadar herhangi bir yiit

Aral snna asxan ol.

Bu zirvelerden aabilmi deildir.

Artx kstg alptar,

Pek gl yiitler,

Aral snna prdeezn

Yksek zirvelerden hibirini

Azrbin, dirce poltrlar.

Geemedi ve orada ldler.

6370 Altn Xarlxna Altn aax la

Ancak Altn Harlh ve Altn aah

Aralda tuds partrlar

Zirveden zorluklarla atlar

Kstg mnda alptar

Byle gl yiitler

Artx kske saldrp kilgennern

ok g yetirip gelenlerin

Ar tnna ite poltrlar.

Saf canna ularlar.

6375 Amr pne kilgennern

Rahat bir ekilde gelenleri

447

Xat pazda tuta poltrlar.

Baskyla alkoyarlar.

Xul-alc polatxan alptar

Kul kle olan yiitler

Udur-tdr ooxtasxannar:

Birbirleriyle konutular:

Tas Xanna Pus Xann irn

Ta Han ile Buz Hann yurdunu

6380 Xara Xann tl ox ider,

Ancak Kara Hann soyu yok eder,

Amr urttarn iderer.

Bayndr yurtlarn tarumar eder.

ptg urttarn iderer.

Gzel yurtlarn yok eder.

Aral snn stnde

Yksek zirvenin stnde

s alp atta tsken.

yiit attan indi.

6385 Xan Orbana Xan bek

Han Orba ile Han ibek

At moynna bek tnn

Atn boynuna ipek dizgini

Pozbas ide pik palannar.

zlmeyecek ekilde baladlar.

Ps palaan bek tn

Baladmz ipek dizgini

Pr dee alp sis polbazn.

Hibir yiit zmesin.

6390 Pste pasxa srerge

Sizlere, bizden baka

Pr dee alp mnmes polzn.

Hibir yiit binmesin.

Alton smee aldrtpin,

Altm hileyi aldrd,

lg smee ibrtpin,

Elli hileyi dndrd,

ptep, amr rerge polzn.

Dzene koyup rahat yaasn.

6395 Ps, Tas Xanna Pus Xan irn

Biz, Ta Han ile Buz Hann


yurdunu

Pray toozp, aylananca

Birlikte bitirip, dndkten sonra

Ottg tan odn ottaar,

Ateli dan ateini yakn,

Sttg kln sdn zer.

St dolu gln stn iin.

Mayxxan postarn tnanp alar,

Yorulan bedenlerini dinlendirirler,

6400 Araan postar simrp alar,

Zayflayan bedenlerini semirtin,

t ornna it tolzn,

Etin yerine et gelsin,

a ornna a tolzn, - tp

Ya yerine ya dolsun, - deyip

ilnlern sybap, moynlarna

Yelelerini svazlayp,

xucaxtap,

kucaklayp,

s xati oxsanp, attarn pozttlar.

defa pp, atlarn saldlar.

448

6405 Xan Orbana Xan bek

Han Orba ile Han ibek

Xan Mirgenn krzeler,

Han Mirgeni grrler ki,

Xanna xzl igren adn,

Kandan kzl doru atn,

Moynna xucaxtap, oxsanp tur.

Boynundan kucaklayp, pmektedir.

Xarax azna xarlp,

Gz yana boulup,

6410 Xapax suuna purlup, td:

Gz suyuna karp, dedi:

Altanp mngen xzl igrenm,

Atlayp bindiim kzl doru atm,

Aymax irne sinne rp,

Usuz bucaksz yurda seninle gidip,

Aar oban kp krgebis.

Ac ve sknty ok ekeceiz.

Azar-parar irmde

Geip gittiim yurdumda

6415 Adam osxas polgaz.

Babam gibi olursun.

Azp-lce tnmn

lp giden canm

Al xalaz kp xati.

ok defalar alrsn.

Ada urtna sxxanda,

Baba yurdundan ktnda,

Azr xanatt xus polaz.

ifte kanatl ku olursun.

6420 Am Tas Xanna Pus Xann irnde,

imdi Ta Han ile Buz Hann


yurdunda,

Ar kzm albin, tssem,

Saf gcm almayp, ylrsam,

Azp-lgen min sgmn,

lm gitmi bedenimi,

Aymax irnde xalspin,

El yurdunda kalmasn,

Adam irne itrerz.

Baba yurduna ulatrrsn.

6425 Adam irnde ooxtap pirerz,

Baba yurduna konuup verirsin,

Alp- klgm Xan Mirgen,

Batr yiidim Han Mirgen,

Ar kz albin,

Saf gcn almad,

Aymax irnde ld tp,

El yurdunda ld deyip,

Xan Mirgen adn, xucaxtanp,

Han Mirgen atn, kucaklayp,

6430 Undubasxa oxsanp, poztxan.

Unutmamacasna pp svazlad.

Xan Orbana Xan bekser kilp,

Han Orba ile Han ibek gelip,

Xucaxtanp, xomznp teen:

Kuzaklayp, zlp dedi:

Xomznmas pozbsxa xomzns itt,

zlmez bedenime keder girdi,

449

arlspas pozbsxa arls itt.


6435 als tumacaam, Xan Orba,

Ayrlmama ramen ayrlk geldi.


Biricik kardeim, Han Orba,

Xostalzp paza rbesps,

Kovulsak da gitmeyiz,

At xosti tudp oylatpasps.

Atmla birlikte ahlanmayz.

Xzl xr ad stnde

Kzl kr atn stnde

Altn atxan oynaann,

Altn athan alann,

6440 Alton kk sarnn paza ispespn.

Altn guguun akmasn da


iitmedim.

Xazx-amr polza, Xan Orba tumam,

Han Orba kardeim, rahat olsan bile,

Ps rgen ollarca rerge kilzer,

Bizim gittiimiz yollar boyunca


yrd

Xzl igren admn oln krp,

Kzl doru atmn yolunu grp,

Min sanp, xomzn rerz.

Beni dnp, zlrsn.

6445 als acan undutpin r.

Biricik aan unutmazsn.

Azp-lgen min sgimn,

lm gitmi naam,

Aymax irnde xalspin,

El yurdunda kalmasn

Adam irne itrerz.

Babamn yurduna ulatrrsn.

rtp-lgen min sgmn,

lp gidip naam,

6450 l irnde tastabin,

Memlekette braklmasn,

nem irnde itrerz.

Anamn yurduna ulatrrsn.

als Xan bek oolmna

Biricik Han ibek olumla

rerge polzn tastaspin.

Ayrlmadan yaayasn.

reene anp, paarsap r

Acyp merhamet et

6455 als Xan bek oolma.

Biricik Han ibek oluma.

Xan bek, als oolm, sin

Biricik olum Han ibek, sen

Xan Orba picen szn isterzn,

Han Orba halann szn dinlersin,

lgence xada tastaspin,

lnceye dek ayrlmayasn,

Aral maln astatpin,

Mal davar acktrma,

6460 Xalx onn xomzndrbin,

Boyu milleti zme,

Xazx-amr tudarzar, - tp,

Onlar bayndr kl, - deyip,

Xan Mirgen tumazn, ooln

Han Mirgen, Han Orba ve

450

Han ibeki
Udutpasxa xucaxtanpalan,

Unutmamacasna kucaklad,

Toozlbasxa reene pasxan.

Bitmemecesine yreine bast.

6465 Xarax azna xarlp,

Gzyana boulup,

Xapax suuna purlup, arlsxannar.

Gz suyuna karp, ayrldlar

Xan Mirgen ins tbn tsken.

Han Mirgen aaya indi.

Aaa udur een paran imenng,

Ona kar doru yalnz giden


omuzlu,

az paran arnn,
6470 Xartaca xaraxt,

Ovada giden iri yar,


Ala doan gzl,

Xanna xzl srayl,

Kandan kzl yzl,

Xarax araz xars itpes

Gzlerinin arasnn kar ulamayan

Xulax araz xulas itpes

Kulaklarnn aras kula ulamayan

Alp, pas kilp, teen:

Yiit gelip dedi:

6475 Xan Mirgen, alp-axs,

yi yiit Han Mirgen,

Peer kilgen ol par,

Buraya gelen yolun var,

Paza aylanca kz nimess.

Tekrar geri dnemezsin.

Praylar mnda adarzar.

Hepsi burada yatmaktadr..

Aaa Xan Mirgen nandran:

Han Mirgen ona cevap verdi:

6480 Azp-lgen adan ooxtan,

lp giden baban syle,

rtp-lgen inen ooxta, - tp.

Geip giden anan syle, -deyip.

O xoln kdrp sapxanda,

Sa elini kaldrp vurduunda,

Tas Xanna Pus Xann irnde

Ta Han ile Buz Hann yurdunda

Tos knge teere arbas

Dokuz gne kadar dalmayan

6485 Xara tuban tartls xalan.

Kara duman ekilip kald.

Xara tuban arazna

Kara dumanlarn arasndan

Xan Mirgen sa sald,

Han Mirgen kverdi,

deg is polbindr,

Elbisesi is olmamtr.

Xol xan polbindr.

Eli kan olmamtr.

6490 Alp Xan Mirgen krze


Xan Orbana Xan bek,

Yiit Han Mirgen grr ki,


Han Orba ile Han ibek,

451

Altn Xarlxna Altn aax,

Altn Harlh ile Altn aah

Kstg alptarn tastap,

Gl yiitleri brakp,

Kstg alptar xolna kreler.


6495 Xan Mirgenn kistinzertn

Gl yiitlerin kollarna girerler.


Han Mirgenin giydiklerinden

Aya tabz tarslap irtken.

Alk gibi ses kt.

Xara irde Xan Mirgen,

Kara yerde Han Mirgen

s aylanp, par tsken.

defa dnp, geldi.

Azaxxa turp, krer polza,

Ayaa kalkp grdnde

6500 Aba tktg xara alp saptr.

Ay giyimli kara yiit vurmutur.

An krgen Xan Mirgen

Han Mirgen bunu grm,

aa-pasta kilp xapxan,

Yakasndan paasndan gelip tuttu,

albax pilde kilp tartxan,

Geni belinden gelip ekti,

Tos kn paznda, kn xonarda,

Dokuz gn banda, gn batmnda

6505 Xan Mirgen, abal tudp,

Han Mirgen, kty tutup,

Xara irde slgp tarta,

Kara yerden silkip ekerek

Xan tigrge sara tudp,

Ge doru kaldrp,

Xat moynna ze sapxan.

Sert boynunun stne vurdu.

Altn Xarlxna Xan Orba,

Altn Harlh ile Han Orba

6510 Alptarna xarbasadp,

Yiitlerle kapmakta olan,

Xan Mirgenn kr salalar.

Han Mirgeni grrler.

Noa di kretkennern

Neden yle grm olduklarn

Xan Mirgen pr dee plbin turan.

Han Mirgen de bilmiyormu.

Tazr xayan zk alnnda

Tazr kayann eiinde

6515 Tas Xann ool Tazr Mirgen,

Ta Hann olu Tazr Mirgen,

Xan Mirgenzer kn krp,

Dorudan Han Mirgeni grp

Tstern kize pazn tur.

Dizlerini krp durur.

An krp, Xan Mirgen

Han Mirgen bunu grp

Andar udur pas sxxan.

Ona doru ilerledi.

6520 An krip, Altn Xarlx xsxrd:

Altn Harlh ise bunu grp, bard:

rkem, tumam, Xan Mirgen,

Kymetlim, kardeim, Han Mirgen,

Xan Orbana Xan bekten pasxa

Han Orba ve Han ibekten baka

452

Tazr xayazar kz parbazn.

Tazr kayalarna kimse gitmesin.

Olarda purnap parp,

Onlardan nce ulap,

6525 Tazr Mirgenne tudssa,

Tazr Mirgen ile savasan,

lbes poz l xalarz.

lmez olan sen lrsn.

Xan Mirgen, ispes xulax,

Han Mirgenin kula iitmez,

Krbes xarax polp,

Gz grmez olup,

Altn Xarlxsar aylan taa krbin,

Altn Harlhn geldiini bile grmez

6530 Alp oolzar kre past:

Yiit olan grverdi:

Artx kstg alp polza,

Pek gl yiit olsan,

Ar kst plzerge kildm,

Saf gcn olduunu sezerdim,

lbek kstg ayalan polza,

Ulu gl yaratlm olsan,

lbek kst snazara kildm.

Byk gcn snardm.

6535 Xan Mirgen alp, min sin

Yiit Han Mirgen, ben seni

Xacanox pozma kr salam

Hep kendimde grdm

Ar kst plizerge,

Saf gc anlamaya,

lbek kst snazara.

Ulu gc snamaya.

Psser kilgen alptar,

Bize doru gelen yiitlerin,

6540 Prayz azp-leler.

Tm lp gidecekler.

Ada urtna alp nanmaan,

Baba yurduna yiit dnmedi,

ne urtna alp ibrbeen.

Ana yurduna yiit dnmedi,

Minzer kilgen ol par,

Bana gelen yolun var,

Mnda xolmna lerz, -

Ellerimde lrsn, -

6545 Arandra Tazr Mirgen.

Diye zlr Tazr Mirgen.

Alptar sklezp pastaannar,

Yiitler birbirleriyle dvtler,

Adara tste sazsxannar.

Birbirleriyle ititiler.

Ana aada tudzp,

Daha sonra yakalarndan ekiip,

Alptar pilde tartsxannar.

Yiitler bellerinden ekitiler.

6550 aada axs tuds polbin,

Yakalarndan iyi ekimediler,

it knge itkenner.

Yedi gn boyunca savatlar.

Tos knn paznda,

Dokuz gn boyunca,

Xazr kstern salzp,

Tm glerini sarfedip,

453

Xara irn tali teep,

Kara yeri tepip dalayarak,

6555 gre-pgre pazsalar,

Ykp dkerek dvrler,

k pua li orlasalar.

ki boa gibi brrler.

Xazra-apsra pazsalar,

Yan yana itekleirler,

Xazra-torbax li orlasalar.

Dve-dana gibi brrler.

Xan Mirgenn xzl igren,


6560 r altna tzerge pirbin,

Han Mirgenin kzl doru at


Yiidin karsna varamad,

Tazr Mirgenge tastadara pirbin,

Tazr Mirgene brakamad,

Xadarp eezn, pas re.

Sahibini bekleyip, gider.

Xan Mirgen plp rze,

Han Mirgen anlar ki,

Xarta salaal Tazr Mirgen

Ala doan peneli Tazr Mirgenin

6565 Xabra sgn xazi tuttr,


Oorxa sgn oya tuttr.

Kaburgalarn tutar,
Omurgasn oyar.

Xan Mirgenge krbes sas am kre,Han Mirgenin aklna gelmeyen


imdi gelir,
Xomznmas poz xomzna.

Sklmayan can sklr.

Tazr Mirgen Xan Mirgenn

Tazr Mirgen, Han Mirgeni

6570 Xara irde kdr tastirda,


Xan Mirgen ad, pr dee pirbin,

Kara yerden gtrp braktnda,


Han Mirgenin atna hibiri
binemedi,

Eezn irzer nandra pasa.

Sahibinin yurduna geri dner.

Xan Mirgen xatap tuds sxa.

Han Mirgen tekrar dvr.

Xzl igren plp turza,

Kzl igiren doru at anlar ki,

6575 Alp kz Xan Mirgenn

Yiit kii Han Mirgenin

Ar kz spadr,

Saf gc kmtr,

lbek saa irtpedr.

Ulu gc gemektedir.

Suda tudssa Xan Mirgen,

Han Mirgen suda dvtnde

Taya poladr an ad.

At ona dayanak olmutur.

6580 Taa sp tudssalar,

Daa kp dvtklerinde,

lek polp re ad.

At ona dayanak olur.

Xanca kzn salp polssa,

Ka kere gcn salp yardm etse,

454

Xanna xzl igren att

Kandan kzl doru atnn

Ar kz albina,

Saf gc yetmez,

6585 lbek kz itpine.

Ulu gc yetimez.

An krp, xarbasatxan Altn Xarlx,

Savaan Altn Harlh bunu grp,

Xola tutxan Xara alpt

Ellerini tutan Kara yiidi

Xara irde kdrp,

Kara yerden kaldrp

Xan tigrce al kilp,

Ge doru tutup,

6590 Ar tnn ze saap,

Saf cann parampara edip,

Altn kk kibne krp,

Altn guguk donuna girip,

Xan tigrzer uuxxan.

Ge doru utu.

Xan Mirgenn krer polza,

Han Mirgeni grdnde,

Ar kz xappina,

Saf gcn kaptrmaz,

6595 Albax saa itpine.

etin gc yetimez.

Altn Xarlx xs ooxtapa:

Altn Harlh kz konuur:

Aarl tumam, Xan Mirgenm,

Deerli kardeim, Han Mirgenim,

Aarl szmn ispin sald.

Kymetli szm dinlemedin.

Azp-lce ire kilp,

lp gidecein yurduna gelip,

6600 Azp-lce kn ittr.

lecein gn yaklamaktadr.

ptg szmn noa isped?

Akllca szm neden dinlemedin?

rtp-lce ire kild,

lp geecein yurduna geldin,

rtp-lce kn ittr.

lp gecein vakit geldi.

Xara irge abs tzp,

Kara yerin stne serilip,

6605 Xan Mirgenge xsxsrp irtken:

Han Mirgene seslendi:

Xan Mirgen, irke tumam,

Han Mirgen, sevgili kardeim,

Axsn adna pir.

Azn atna ver. -

Ar poza ks xozarbn.

Saf bedenine g topl anmam.

An istp, Xan Mirgen alp

Han Mirgen yiit bunu iitip,

6610 Axsn adna pirgen.

Azn atna verdi.

Axsna ax xas nmrxaz krgen,

Azna beyaz kaz yumurtas girdi.

Xayax polp stne paran.

Ya olup iine gitti.

Alp Xan Mirgen

Yiit Han Mirgen

455

To irn tomxxa kire,


6615 rg irn idekke itre

Donmu topran klne girerek,


rm topra da eteine
ulatrarak

Pazp, xarbas tur.

Varp savar.

Tazr Mirgenn xatap tudp,

Tazr Mirgeni tekrar tutup,

Xat plekne xarbap sxxan.

Sert bileiyle yakalad,

Xan Orba xs, acazn krp,

Han Orba kz, aasn grp,

6620 Xarax asxa xarlxa,

Gz yana boulur,

Xapax suuna purluxa,

Gz suyuna boulur,

Xan Mirgen, an krp,

Han Mirgen bunu grp,

Xara irn xazi teep,

Kara yeri kazyp,

Xatap srenp, tuds sxxan.

Tekrar direnip, savat.

6625 Tos knn paznda

Dokuz gnn banda

Alp Xan Mirgen,

Yiit Han Mirgenin,

Ar kz albin,

Saf gcn almad,

lbek kz itpin,

Ulu gc yetmedi,

ns tbn trp,

Aaya doru inip,

6630 Ta oar tstedp pastaan.

Dan tepesine kurdurdu.

Ad daa par kzne polssa,

At bile var gcyle yardm etse,

Ar kster albina,

Saf gleri almaz,

lbek salar itpine.

Ulu gleri yetmez.

An krp, abs uup,

Altn Harlh bunu grp,


alaktan uup,

6635 Altn Xarlx pdi td:

Altn Harlh yle dedi:

rkem-tumam, Xan Mirgen,

Kymetli kardeim Han Mirgen,

Axsn adna pir:

Azn atna ver:

knczn kzm pirem.

kinci gcm veririyorum.

Xan Mirgen axsn azi pirdk,

Han Mirgen averdi,

6640 Ax xast zg nmrxaz

Ak kazn scak yumurtas

An stnzer xapla xalan.

Onun iinde sakl kald.

Xan Mirgen alp knczn

Han Mirgen yiit ikinci defa

456

Xatap ayalan osxas polan.

Tekrar yaratlm gibi oldu.

To irn tomxxa kire pasxan.

Donmu topran klne girdi.

6645 rg irn idekke teere pazp,

rm topran iine girip,

Tazr Mirgenn pik tudp,

Tazr Mirgeni salam tutup,

Tuds sxxan naa ksne.

Din bir gle savat.

Xan Orbana Xan bek,

Han Orba ile Han ibek,

Altn aax xst krze,

Altn aah kz grdklerinde,

6650 Annaox kstglerne tudsalar.

Hep birlikte gleriyle savarlar.

Tumazn xarax az

Kardeinin gz ya

Ulamox t ap re.

Daha ok akp gider.

Paraznzar krp, xarax azn

Gz yann, aktn grp

Ool dk tooladp re.

Olunun da gzlerinden ya damlar.

6655 Xan Mirgenne Tazr Mirgen,

Han Mirgen ile Tazr Mirgen

Xara irn xazp, kln

Kara yeri eeleyip, kl

Xan tigrge saralar

Ge doru savururlar.

Xat xuyaxtar xaylp tse,

Sert zrhlar eilip der,

Timr xuyaxtar torlp tse.

Demir zrhlar zlp der.

6660 alaas ittern ayabin,

plak etlerine merhamet etmez,

albax tasxa tastasalar,

Byk kayalar birbirlerine atarlar.

Xzl ittern xaranmin,

Kzl etlerini kskanmayp,

Xzl xayaa tastasalar.

Kzl kayalar birbirine atarlar.

Tutxan irde tudmn itt

Etlerini tuttuklar yerden

6665 ze-ara tartsalar.

Koparp paraalayp ekiirler.

Xapxan irde xamst itt,

Kaml etlerini tuttuklar yerden,

Xarbastap, rax tastapalar

Dverek uzaklara atarlar

s tos kn paznda Xan Mirgenn

Seksen gn getiinde
Han Mirgenin

Ar kz albina,
6670 Albax saa, ilbek kz itpine,

Saf gc yetmez,
etin ve ulu gc yetmez,

Eezn ibre pas rp,

Sahibini dndrp yrtp,

drterge pirbin, ad polsa.

Henz lmemi, at yardm eder.

457

Xan Mirgen, sas krze,

Han Mirgen, aklna geldiinde,

Xatap turp, tuds re,

Tekrar ayaklanp savar,

6675 Saz sx parza,

Aklndan ktnda,

Xap li szrtp, soxtra.

uval gibi srkleyip, dver.

Tazr Mirgen, xara irde kdrp,

Tazr Mirgen, kara yerden kaldrp,

Tnn sara sabara itse,

Cann dar kardnda,

Xzl igren ad pirbin re.

Kzl igiren at veremez.

6680 Altn Xarlx, uux rp,

Altn Harlh uup,

Xan Mirgenn krpe.

Han Mirgeni grr.

Xan li szrtkennn krp,

Kan gibi aktn grp,

Altn Xarlx xara irzer

Altn Harlh kara yere

bek li tartla tsken,

pek gibi ekilerek dt,

6685 Xara irge abs tzp,

Kara yere dp,

Xan Mirgenge ooxtanan:

Han Mirgene konutu:

Xayran tumam, Xan Mirgen,

Gzel kardeim, Han Mirgen,

znczn kzm pirem.

nc gcm veriyorum.

Am ar kz albaza,
6690 Arli polsa kzm ol.
Axsn adna pir.
An istp, Xan Mirgen

imdi saf gcn yetmezse,


Sana yardm edecek gcm olmaz.
Azn atna ver.
Han Mirgen bunu iitip

Axsn adna pirgen.

Azn atna verdi.

Ax xast ax nmrxaz,

Ak kazn ak yumurtas,

6695 stnzer irtp, xayl tsken.

ine gidip, eridi.

Altn Xarlx picez

Altn Harlh kardei

Xan tigrzer uuxt, -

Ge doru utu, -

Tas Xanna Pus Xann irnde

Ta Han ile Buz Hann yurdunda

Ulu namr, aap, irtt.

Saanak bir yamur yad.

6700 Ulu xuyun, krp, oynad.


Al Altn Xarlx xanat sapxanda,

iddetli kasrga gelip esti.


Kederli Altn Harlh kanat
rptnda,

Anda xuyon, krp, oynaltr.

Kasrga gelip eser.

458

Xan Mirgenge ks xozlanda,

Han Mirgene g toplandnda,

Xara irge srenp pazp,

Kara yere dayanp,

6705 Xati srenp, tuds sxxan.

Tekrar dayanp, savat.

r alpxa Altn Xarlx teen:

Altn Harlh, Han Mirgene dedi:

rkem-tumam, Xan Mirgen,

Kymetli kardeim, Han Mirgen,

ox kzn odaa sal,

Az olan gcn ayaklarna ver,

Par-ox kzn pazna sal,

Tm gcn aklna ver,

6710 Paza polsa kz ol.

Yine de yardm edecein kii yoktur

Ar kz albin xalza,

Saf gcn yetmezse,

Azp-lcez pu irde.

Bu yerde lp gidersin.

lbek kz paza itpeze,

Bundan sonra ulu gcn yetmezse,

rtp lerz Tazr Mirgenne.

lmn Tazr Mirgenden olur.

6715 Xan Mirgen pazox kre:

Han Mirgen de ilerler:

Tumaz, ool, Altn aax

Kardei, olu, Altn aah

Xazr kstglerne xarbas turlar,

Ulu gleriyle kaprlar,

Xan Mirgenne xarax albinalar.

Han Mirgenden iaret grmezler.

Xan Orbana Xan bek ool

Han Orba ile Han Mirgenin olu


Han ibek

6720 Ulamox t las turlar.

Birlikte daha da ok alarlar.

Ilabas alp Altn aax xs

Gz ya dkmeyen Altn aah kz

Xarax asxa xarlxa,

Gz yana boulur,

Xapax suuna purluxa.

Gz suyuna boulur.

Xan Mirgen plp rze,

Han Mirgen bunu anladnda,

6725 Snap taa, ol pu irde

O gerekten de burada

Xalanczn pazp re.

Kalann basar.

Xalanczn krsetken poltr.

Kalann grmektedir.

An plngen Xan Mirgenn

Bunu anlayan Han Mirgen

Araz tutxan, kpez turan.

zlr ve fkelenir.

6730 Tazr Mirgenn alaas idn,

Tazr Mirgenin plak bedenini,

ara tartp, tastap turan.

ekitirip ve frlatr.

k alp xatap srens sxxannar.

ki yiit birlikte yuvarlanrlar.

459

k alp itterne it iiseler,

ki yiit bedenlerinden et yerler,

ns-tbn dseler,

Aaya doru yuvarlanrlar,

6735 Xannarna xan zseler,

Kanlarndan kan ierler,

Xas oar nannasalar.

Kynn yukarsna dnerler.

Alp Xan Mirgen plp turza,

Yiit Han Mirgen anlar ki,

Ar kz albina,

Saf gc yetmiyor,

lbek kz itpine.

Ulu gc ulamyor.

6740 Aaa, kilp, polsa alp ol.

Ona yardm edecek yiit yoktur.

Arz polan ad la,

Yareni olan at dahi

Altna kirbin, pols re.

Altna gelir, yardm eder.

als min zestg adm,

Benim biricik gvenilir atm,

Azp-ler irme

lp gideceim yurduma

6745 Adam polp rez.

Babam olup gtrrsn.

Azp-lp min parzam,

Ben lp gittiimde,

Ada urtnzar aylanarz.

Baba yurduna geri dnersin.

rkem min igren adm,

Benim sevgili doru atm,

rtp-ler irme

lp gideceim yurduma

6750 nem polp rez.

Anam olup gtrrsn.

rtp-lp min parzam,

Ben lp gittiimde,

nem urtnzar nanarz, - tp,

Ana yurduma geri dnersin, - deyip

ooxtanp irtken Xan Mirgen.

Konumu Han Mirgen.

Xzl igren adn krze,

Kzl doru atn grdnde,

6755 Trt tuya tsken poltr,

Atnn drt aya da yklmtr,

alaas itne rpettr.

Clz bedeniyle ilerlemektedir.

Azaxtar pasxan irde

Ayaklarnn bast yerde

Xzl xannar ap xala.

Kzl kanlar akmaktadr.

Xanna xzl tkter, toolap,

Kandan kzl tyleri, dalp,

6760 alaas teerge aylan partr.

rlplak bir deriye dner.

Ar kzn sara polstr,

Saf gcn ortaya kararak


yardm eder,

lbek kzn tooza pirtr.

Ulu gcn bitirir.

460

Aaa Xan Mirgen t xomznan:

Han Mirgen ona da szlanr:

Paza polsa alb ol.

Bundan sonra yardm edecek


yiit yoktur.

6765 lbes poz Xan Mirgen,

Han Mirgenin lmez bedeni

lp, pu irde atxada.

lp burada serilip kalr.

An plnp, Xan Mirgenn

Han Mirgenin ld anlalp

Tasta xat ree talala,

Tatan da sert yrei erir,

Pusta xat ree xayla.

Buzdan da sert yrei zlr.

6770 Ta oar nannadp re,

Dan yukarsna doru dnp gider,

Ta indre tstedp re.

Dan aasna doru iner.

Xzl xann xayaa slata,

Kzl kann kayalara sratr,

alaas idn tasxa saptra.

plak bedenini kayalara vurur.

Xzl igrenn polsaa ol,

Kzl doru atnn yardm edecei


yoktur,

6775 bre mns krp re.

Bunu grp acyla geri dner.

Kinetn pu irde

Birdenbire bu yerde

Kzg nng xs pala ooxtand:

Sesli kz ocuu konutu:

Xan Mirgen als acamn

Biricik Han Mirgen aamn

Xalanczn krp xalam.

Kaldn grp (ben de) kalrm.

6780 Pozir xola krbeebs,


Poztpas xoldabs oolna xada.

Brakacak ele dmedik,


Brakmayacak kimsenin eline
dtk.

Parp polsa odaybs ol.

Gidip yardm edeceimiz yoktur.

Xan Orbana Xan bekt

Han Orba ile Han iekin

St tabz istl turan.

Alayan sesi iitildi.

6785 Xan tigrde Altn Xarlx

Altn Harlh, gk yznde

Palal xus li parxalana,

Yavrulu ku gibi tyor,

nelg xus li irkelene:

Anal ku gibi nazlanr:

Xalanczn sin krem,

Senin kaldn gryorum,

rkem-tumam, Xan Mirgen,

Kymetli kardeim, Han Mirgen

6790 Paza polsa kzm ol.

Artk sana yardm edecek gcm

461

kalmad.
Xara irzer ata tzp,

Kara topraa zplayarak inip,

Tazr Mirgenn k xanadn

Tazr Mirgene, iki kanadn

Xatr kilp, saap irte.

yice sertletirip, vurur.

Xanat gler snp tse.

Kanadnn tyleri kopup der.

6795 Paza ite oday ol,

Daha sonra yapaca bir yardm


kalmaz,

Paar ap, lap uuxa.

Eteini ap, alayarak uar.

ir-albaxt xri irde be?

Usuz bucaksz topran


tepesinde mi?

Tigr-pzkti tz irde be

Geni gn ortasnda m

Xat azaxt at oylapa.

Sert ayakl at ahlanr.

6800 Xat plektg ir sapxann

Gl bilekli yiidin vurduunu

stp turlar alptar.

Yiitler iitirler.

Xara ir ayxalsa,

Kara yer titrer,

Teerben li tartlsa,

Deirmen gibi ekilir,

Pizk li abdl tur.

Beik gibi sallanr.

6805 Tas Xanna Pus Xan irndeg

Ta Han ile Buz Hann yurdundaki

Xalx on ooxtas irtken:

Boy millet konutu:

Pu irge anda

Bu topraklara bylesine

Xat azaxt at teep kilbeen,

Sert ayakl at ahlanp gelmedi,

Xat plektg ir saap kilbeen.

Gl bilekli yiit vurup gelmedi.

6810 Xara abal Tas Xanna Pus Xan irn

Kt kara Ta Han ile Buz Hann


yurdunu

Tooza xra alp kile.

Yiit yok edip gelir.

Xul-al alptar rnskenner.

Kul kle olan yiitler sevindi.

Uux rketken Altn Xarlx

Uup gelen Altn Harlh

Tumazna xsxrp irtken:

Kardeine haykrd:

6815 rkem-tumam, Xan Mirgen,

Deerli kardeim, Han Mirgen,

Par-ox kzn pasxa sal,

Tm gcn aklna ver,

Paarda sxxan pala kile

Cierinden kan yavrun geliyor

462

ox kzn odana sal,

Az olan gcn ayaklarna ver,

stne sxxan irke kile.

inden kan yavrun geliyor.

6820 An istp, Xan Mirgen alp

Yiit Han Mirgen bunu iitip,

Azax stne srenp pasxan,

Ayaklarnn stnde kalkt,

Aar passa, adara sastra,

Oraya gitse, srt st der,

Peer passa, idere tre.

Buraya gitse, yere der.

Xazr xuyun peer sabla,

iddetli kasrga buraya vurur,

6825 Xara tuban oylap kile.

Kara duman szlp gelir.

Taban tabz tadrap kile,

Ylan tslamas gelir,

Tana tnz soolap kile.

Dana nefesi uuldar gelir.

Asxan xaraxt apxanca,

Alan gz kapanncaya,

apxan xaraxt asxanca,

Kapal gz alncaya (dek),

6830 Aral snn stne

Yksek zirvenin stne

Xara xulun kilp turan.

Kara kulun gelmitir.

Xara xulun pn trptr,

Kara kulun daha bugn domutur,

lne izer salltr,

lden eyer konulmutur,

Kms genn suxtrlar.

Gm gemini sokarlar.

6835 Xuzurii zp xulunn

Kulunun kuyruu uzadnda

Azax uyazna itpindr.

Ayann eklemine yetimez.

iln zp xulunn

Kulunun yelesi bydnde

Moynn tuli spindr.

Boynunu kaplayacak kadar


uzamtr.

Mnp kilgen alp klii


6840 Alton srmez inne skelek,

Atna atlayp gelen er yiidi


Altm rgs omzuna doru uzam

lg srmez araa itkelek,

Elli rgs srtna inmi,

Oray ast xs pala poltr,

Kk yataki kz ocuudur.

Xat xuyan xatanmindr,

Dayankl zrhn kuanmamtr,

Timr xuyan kispindr.

Demir zrhn giyinmemitir.

6845 Xzl la tor kgeneen kistr.

Yalnzca kzl ipek gmleini


giymitir.

Xaraxsnp, snap krp,

Gerekten de etrafna baktnda

463

Xarndastarn xarbasta krp tapxan.

Kardelerini savarken bulmutur.

Tazr Mirgen Xan Mirgenn

Tazr Mirgen, Han Mirgeni

Xara irde slgpe,

Kara yerden silkeler,

6850 Xan tigrge kdre.

Ge doru kaldrr.

An krp, oray ast xs pala,

Gen yataki kz ocuu bunu


grp,

Xulun pazna azra segrp,

Kulunun stnden srayp,

Xan Mirgen pabazn kre aylan.

Babas Han Mirgeni grvermi.

Xs pala grp itkendk,

Kz ocuu koup gitti,

6855 Tazr Mirgen Xan Mirgenn

Tazr Mirgen, Han Mirgeni

Xan tigrden xara irzer

Gkyznden kara topraa

Xarax krbin tzrgen.

Gzn grmeyecei bir yere


drd.

Oray ast xs palaz

Kk yataki kz ocuu

Pabazn aza xaap xalan.

Babasnn yanndan tutup yakalad.

6860 Tazr Mirgen Xan Mirgenn

Tazr Mirgen, Han Mirgenin

Ar tnn sara tastaan

Saf cann dar kard.

St tabz istile xalan.

Alama sesi duyuldu.

Ulu aas usxanca pldrgen,

Yce aacn devrildiini sand,

Ulu alp, step, azp-lgen.

Byk yiit, byyp, lp gitti.

6865 Tos knge arbasxa

Dokuz gn boyunca dalmayan

Xara tuban turbsxan.

Kara duman ortal kaplad.

Pzk turan tasxl-talara

Yce yce duran dalara tepelere

Xar aarta aap irtken.

Karlar yam.

Xara talay sularna ni krp,

Kara denizin sularna buzullar


karp

6870 Sspin ap, ax azaa sxxan.

Denizin sular tap ak ovaya


yayld.

Apatxan an sular

Akmakta olan bu sular

Axpin turan tos knge.

Dokuz gn boyunca akt.

Altn knge ay-kn lgen.

Altn gnde ay ve gne snd.

464

Altn Xarlx xan tigrde,


6875 Aylan kilp, irge tsken.

Altn Harlh, gkyznden,


Dnp gelip ve topraa indi.

Altn kk kibne sara pasxan.

Altn guguk donundan syrld.

Ar oray xs palaa,

Saf gen kz ocuunun,

Xosti kilp, xoln tutxan,

Yanna gelip, elini tuttu.

zere pazp, izenn pirgen.

Eyere oturup, selam verdi.

6880 Azp-lgen Xan Mirgenge,

lp giden Han Mirgenin,

Aylan rp, las turlar.

Yanna varp, aladlar.

rtp-lgen Xan Mirgenge,

lp giden Han Mirgene,

bre rp, sxtasalar.

Yaklap, alarlar.

Xanna xzl igren ad

Kandan kzl doru at

6885 Xarax azna xarlx tur,

Gz yana boulur,

Purn suuna purlux tur.

Burun suyuna boulur.

Xuzuriina xuyon oynata,

Kuyruunu salladnda frtna eser,

ilnne il kire,

Yelesi rzgr gibi gelir,

Xara irn xaza teep,

Kara topra eeleyip,

6890 Xara Xan irne oylap sxxan.

Kara Hanin yurduna koup gitti.

Oray ast xs palan

Kk yataki kz ocuunun

rtte xzl sray

Alevlerden de kzl surat

lgen paara kiptelgen,

rm ciere dnd,

Xanna xzl sray

Kandan kzl surat

6895 Xara paara kiptelgen.

Kapkara ciere dnt.

Xosti pas kilp, oray pala

Gen ocuk beraber gelip,

Tazr Mirgenn saap irtken.

Tazr Mirgene vurdu.

To molat torlp tsken,

Donmu elik zedelendi,

Snx molat torlp tsken,

Krk elik eri br oldu,

6900 Snx molat snp irtken.

Krk elik iyice krld.

Talay tb soolap irtken,

Denizin dibi grldedi,

ir araz ze sablan

Yerin alt paraland.

Tazr Mirgenn tn zltr.

Tazr Mirgenin can kopar.

Aylan kil, xs palaz

Kz ocuu dnp gelerek

465

6905 Tazr xayan ziin asxan,

Tazr kayann eiini at,

O xoln xan tigrge kdrgen,

Sa elini ge doru kaldrd,

O xoln kil tzrgende,

Sa elini indirdiinde,

Tigr li kzrep tse,

Gk gibi grlder,

Xosto li kzrep tse.

Ok gibi vzldar.

6910 Tas Xann sol naana tazli tsken,

Ta Hann sol yanna dt,

Tigr tb soolap xalan,

Gn dibi grldedi,

ir araz ze sablan.

Yerin dibi paraland.

Tas Xann paz, ze sablp,

Ta Hann ba, kopup,

Ax azaa parp tsken.

Ak yazya yuvarland.

6915 Amr urttarn oodarbn

Bayndr yurtlarn ykt

ptg urttarn idererbn, -

Gzel yurtlarn yerle bir etti,-

Tp, oray ast xs pala

Diyip, gen yataki kz ocuu

Puzr xayan kre pasxan.

Buz tutmu kayay grd.

Xan Orbana Xan bek,

Han Orba ile Han ibek,

6920 Altn aax alp xs,

Altn aah yiit kz,

Knn alptar tastap,

Yiitler eski gn brakp,

Knn naalarna kreler.

Yeni bir gne giriyorlar.

Oray ast xs palaz

Gen yataki kz ocuu

Pus Xann, aazna xaap,

Buz Han yanndan ekip,

6925 Puzr xayaa apsra sapxan

Buz tutmu kayaya savurdu,

Paz an ze araan.

Buz Hann ba koptu.

Puzr xayazar pazox krp,

Buz tutmu kayaya ba da arpp,

Pus Xann ool Puzr Mirgenn,

Buz Hann olu Puzr Mirgeni,

aazna sara srtep,

Yakasndan dar srkleyip,

6930 Puzr xayaa apsra sapxan

Buzlu kayaya arpmtr.

Paz mndox zld.

Ba ylece koptu.

Paza alp par ba tp,

Daha sonra baka yiit var m deyip,

Tazr xayana Puzr xayada

Tazr kaya ile Puzr kayada

Tas Xanna Pus Xann

Ta Han ile Buz Hann

6935 plern kr salan.

Elerini grd.

466

Pularda pro ox tp,

Bunlarn suu yok deyip,

Prdeezn temin salan.

Hibirine dokunmad.

Mnda urtaan xalx on,

Burada yaayan boy millet,

rnzp, xucaxtasa.

Sevinip, kucaklarlar.

6940 Aral maln simizn sop,

Maln davarn besilisini kesip,

Ulu toy-pay iteler.

Byk bir toy dzenlerler.

Alptara als itre.

Yiitlere vg dzelerler.

Toozlbasxa anmcox pirp,

Bitmemecesine vedalap,

Aral maln srne,

Mal davar srerek

6945 Xalx onn alna,

Boyu milleti alarak,

Ara urttarnzar nanalar.

Uzak memleketlerine dnerler.

Oray ast xs pala krze,

Gen yataki kz ocuu grr ki,

Altn Xarlx piceler,

Altn Harlh ablalar,

Aydas kzn Xan Mirgenge pirp

Tm gcn Han Mirgene verip,

6950 Alpna tudsan kz ox xaltr,

Yiitle savatndan gc
kalmamtr.

Xul-alc polan alptarn

Kul kle olan yiitlerini

Ara urtxa aylandr re.

Uzak memlekete dndrr.

Xostap kilp, xol pirseler,

Beraber gelip, el verirler,

zere pazp, izenneseler.

eri girip, selamlarlar.

6955 Azp-lgen Xan Mirgenn

lp giden Han Mirgenin

Aarl sgnzer pardlar.

Deerli mezarna gittiler.

An sgn aylandra rp,

Han Mirgenin naana gidip,

Alton nne sxtasalar.

Altm atla aladlar.

bre rp, ilg nee sxtasalar.

Tekrar gelip, elli atla alyorlar.

6960 Oray ast xs pala sxtaanda,

Gen yataki kz ocuu aladnda

Xurup paran azlara

Kuruyan ovalarda

Kk ottar zp pastad.

Yeil otlar bitmeye balad.

Xurup paran aastara

Kuruyan aalarda

Prler sara sxtapa.

Yapraklar kmaya balar.

6965 Xan tigrn pray ltzn

Gkyzndeki tm yldzlar

467

Sana salp sxtapa,

Sayszca ortaya kar,

sken ottarn tamrlarn

Byyen otlarn kkleri

Tooza plp sxtapa.

Bittiklerini anlayp karlar.

Aral mal, xalx on,

Mal davar ve boy millet

6970 Azr xanatt xustar,

ifte kanatl kular,

Arli pasxa tktg anar,

Hepsi bambaka tyl hayvanlar,

Xs palan nne sdaspin,

Kz ocuunun sesine dayanamayp,

Xarax as tzrp, lasxannar.

Gz yan aktp, aladlar.

Altn Xarlx piceleri teen:

Altn Harlh ablalar dedi:

6975 lgenne xada parara arabas,

lenle birlikte gitmek yaramaz,

Ara urtsar aylanar kirek.

Byk eve dnmemiz gerekir.

Aar aada sxxan alptarn

iddetli bir savatan kan yiitlerin

Xus xaxlap ce itter ol,

Kularn gagalayp yiyecekleri etleri


kalmad,

Xaylp, unal tsken poltr.

Yiitlerin etleri eriyip para para


oldu.

6980 Xan Mirgenn aparara

Han Mirgeni gtrmek iin

Xarndastar ptestler.

Kardeleri anlatlar.

An aparca at ox osxas.

Onu gtrecek at yok gibiydi.

Krzeler, xanna xzl igren at,

Baktklarnda ise, kandan kzl doru

Aralda azp, xosti turd.

Srttan kp, yiitlerin yanlarna


geldi.

6985 Alp sgn atxa salara

Yiidin naan ata yerletirmeye

Ar kster itpince.

Hibirinin saf gc yetmedi.

Oray ast xs palox, xaap

Kk kz ocuu, naa tutup

Xzl igren atxa sald.

Kzl doru ata yerletirdi.

Xalx on, mnda xalara xnmin,

Boy millet, burada kalmak


istemeyip,

6990 Prayz pularna xada paran.

Tm yiitlerle birlikte gittiler.

Tas Xanna Pus Xann ipler,

Ta Han ile Buz Hann evdeleri de

Xalara xnmin, xadox parannar.

Orada kalmayp, birlikte gittiler.

468

Altn Xarlx uux parbsxan.

Altn Harlh uup geliverdi.

Attarna mnp, mndalar

Yiitler atlarna binip, oradakiler

6995 Ara urtsar nanannar.

Byk evlerine dndler.

Alton xll altn atxan

Altm yllk altn athan

Alton kgne oynap sxxan,

Altm yrla alnd,

Altn tktg alton kk

Altn tyl altm guguk

Alton kgne kglebsken.

Altm yrla tt.

7000 An istp, xs palan,

Bunu duyup, kz ocuun,

Xada paratxan xalx onn

Onunla birlikte giden boy milletin

Xarax az saalap tsken,

Gz ya alayp akt,

A-xustar, srs kilp,

Hayvan ve kular, pelerinden gidip,

Aranp lasalar.

zntyle alarlar.

7005 Aymax irn aar itkenner,

El yurdunu zor ettiler,

Ada urtna itkenner.

Baba yurduna ulatlar.

l irn kider itkenner,

El yurduna gittiler,

ne urtna itkenner.

Ana yurduna ulatlar.

Aral snn stnde

Yksek tepenin stnde

7010 Ay Ar kilnnen

Ay Ar geliniyle,

Altn Xarlx xs,

Altn Harlh kz,

Xacanox kilp, xadartrlar.

Devaml gelip, beklemekteydiler.

Xucaxtazp, lasxannar,

Kucaklap, alatlar,

Aral snna tbn ingenner,

Yksek tepeden aa indiler,

7015 Altn sarna at palannar,

Altn sarna atlarn baladlar,

Xada kilgen xalx on

Onlarla gelen boy millet de

Ara urtxa tarap paran.

Uzak yurda blk blk vardlar.

At stndeg Xan Mirgenn

At stndeki Han Mirgeni

Timr xomdaa atrannar.

Demir tabuta yatrdlar.

7020 Ara urtta Ay Ar ipz

Uzak yurtta ei Ay Ar

Alp irn sgne

Yiit erkeinin naana

Alton nne sxtap tur.

Altm atla alar durur.

rtp-lgen irn sgne

lp giden erkeinin naana

469

lg nne sxtap tur.


7025 Alpt prayz krp ald,

Elli atla alar durur.


Oradaki herkes Han Mirgeni grd,

Altn ta tsne aparp,

Altn Dan iine gtrp,

Alp Xan Mirgenn adna xada

Yiit Han Mirgeni atyla birlikte

Paza sxpasxa piktep salannar.

Dmemesi iin baladlar.

Xzl igren ir stnde

Kzl doru at yer yznde

7030 alsxan rerge ayalbaan poltr.

Tek bana gitmek iin yaratlmam

Ay Ar, altn stoln azp,

Ay Ar, altn masalar kurup

Altn stola on odrtxan.

Altn masalara halk oturttu.

Ay Ar amd ooxtan tur:

Ay Ar imdi konuur:

Tas Xanna Pus Xan alptar ir

Ta Han ile Buz Han yiitlerin


yurdu

7035 T kstg alpt ir polan.

ok gl yiitlerin yurduydu.
bulunduu yurttu.

Ama an ooda sapxan

imdi ise bu yurt

Alp aydaz ox polan.

Yiidin glsyle yok oldu.

Andar polp, ks tkkezer,

Oraya varp, g gstermeye,

Alp odaynan sxxazar.

Han Mirgenin tresiyle ktlar.

7040 ree-oba krgezer,

Elem ac grmeye,

lbek kster pirp,

Ulu glerini harcayp,

r odayna sxxazar.

Er tresiyle ktlar.

Oray ast xzmn

Gen yataki kzm

Treenk kn spaan polzam,

Doduu gn gndermemi
olsaydm,

7045 Tos l am daa aa polarcx.

Hl daha dokuz yl sava olacakt.

Xzl igren at, kilp,

Kzl doru at, gelip,

Xan Mirgen lgenn iskrgen.

Han Mirgenin ldn duyurdu.

Ay Ar tos stoln salanda,

Ay Ar, dokuz masay kurduunda,

Astaan xarnnarn tosxrannar,

Ackan karnlarn doyurdular,

7050 Aran postarn simrtkenner.


Altn stolda sara pazp,

Zayf bedenlerini semirttiler.


Altn masadan kalkp,

470

Tasxar sp, krzeler,

Dar kp grdklerinde,

Mala mal xozltr,

Mala mala eklenmitir,

ona on xozltr.

Halka insan katlmtr.

7055 Xalx on Xara Xann irnde

Boy millet Kara Hann yurdunda

Xazx-amr urtapattr.

Mutlu ve bayndr yaamaktadr.

Ara urtxa krgende,

Byk eve girdiklerinde,

Amdn soonzar iteler,

imdikini daha sonra,

Soondazn am iteler.

Sonrakini imdi yaparlar.

7060 Xan bek xat Kk Nincl

Han ibekin evdei Gk Nincil

ooxtanp tur: Xan Mirgenn

Konumaktadr: Han Mirgenin

Xara toraatt xzn adn adira

Kara doru atl kzna ad vermeye

Xan Orbada pasxa alp ayalbaan.

Han Orbadan baka bir yiit


yaratlmamtr.

Png knde at adalzn.


7065 Xan Orba, tur kilp, adap sxxan:

Bugn ona ad verilsin.


Han Orba, gelip, ad koydu:

Xan Mirgen adal,

Han Mirgen babal,

Ay Ar celg

Ay Ar anal

Xan bek acal,

Han ibek aal,

Xara toraatxa mnp rce

Kara doru ata binip giden

7070 Xaan Xs sin polarz.

Kaan Kz, olsun adn.

Sn at adad , - tp,

Gerek bir adn oldu, deyip,

Kk Nincl Xan Orba xsxa

Kk Nincil, Han Orba kza

Ayaxna araa trd.

Kadehle rak getirdi.

axs at tp, rinskenner.

yi ad konuldu deyip, sevindiler.

7075 Tays taa polza, suubs par,

ok az da olsa, giysimiz var,

abs taa polza, taabs par tp,

Az da olsa, akrabamz var deyip,

Altn Xarlxna Altn aax

Altn Harlh ile Altn aah

Nanara timnen sxxannar.

Yanlarna vaktiyle ktlar.

471

klen ara urtta deskenner.


7080 Undutpasxa anmcoxtazp,

kisini uzak yurttan yolladlar.


Unutmamacasna vedalap,

Oxsanzp alannar.

pp kokladlar.

Altn Xarlx xs,

Altn Harlh kz,

Altn kk kibne krp,

Altn guguk donuna girip,

Xara irde kdrlp,

Kara yerden havalanp,

7085 Ax pulutt altna,

Ak bulutun altna,

Kk pulutt stne sp,

Mavi bulutun stne kp,

Ara urtnzar ol tutxan.

Uzak yurda doru yol ald.

Altn aax xs,

Altn aah kz,

Adn bek tnn siste tartp,

Atnn ipek dizginini zerek,

7090 zer xoynna odran.

Eyere oturdu.

Aral sna sxxanda,

Yksek zirveye ktnda,

Adna xamc saabsaxan.

Atna kamy aklatt.

Xay par ooxt toosxan soonda,

Konumalarn bitirdiklerinde

Krer polzalar, l lzp,

Grdklerinde, yl kaynap,

7095 Ay alzp, ileede tim irt partr.

Ay deiip, ok zaman gemitir.

Aar oba krgen alptar

Eziyet ve sknt yaayan yiitler

Alp uyuzn uzira att.

Yiit uykusuna daldlar.

Ara urtt tsnde

Byk evin iinde

Ay Ar la xaln re.

Ay Ar da ev ileriyle urar.

7100 Alptar, tos kn azp,

Yiitler, dokuz gn geirip,

Altn stol kistne odrannar.

Altn masann bana oturdular.

As-tamaxt arin eenner.

Yiyeceklerin en gzelini yediler.

t ornna it tola.

Et yerine et dolar.

a ornna a tola.

Ya yerine ya dolar.

7105 Xara irn xarasx aabst.

Kara topran karanlk sava.

Xat xuyon oylapa,

iddetli bir frtna gelir,

Xat xanat klepe.

Sert kanat grlder.

Xan tigrn xara pulud

Gkyznn kara bulutu

Xara irge tzre sabla.

Kara yere yaylr.

472

7110 Nime pold tp,

Ne oldu deyip,

Tasxar sp krzeler,

Dar kp baktklarnda,

Ax pulutt altnca,

Ak bulutun altnda,

Kk pulutt stnce

Mavi bulutun stnde

Altn kk kiptg

Altn guguk donlu

7115 Altn Xarlx piceler kile.

Altn Harlh kardeleri gelir.

Aylandra uup, ooxtan tur:

Dnerek uup, konuur:

Aarl min tumalarm,

Benim kymetli kardelerim,

Alp kzee irn stnde

Bu dnya stnde yiit kiiye

Amr urtir ox poltr.

Rahat bir yaam yoktur.

7120 Amd ps pararbstar

imdi biz hep beraber

Xan stg, xara sast

Kan iici ve kt niyetli

Xara toraatt Xara Mool irnzer.

Kara doru atl Kara Moolun


yurduna gideceiz.

Xara Mooln urtn oodara

Kara Moolun yurdunu altst etmek


iin

Xara past alp treelek.


7125 Altn aax xs

Kara bal bir yiidin olmas gerek.


Altn aah kz

Xacanox andar parbsxan.

Hemen oraya varacaz.

Xat xuyaxt xatanar,

Dayankl zrh kuandlar,

Timr xuyaxt kizer.


Parar irge parara,
7130 Palal xat osxas polbasxa.

Demir zrh giyindiler.


Gidilecek yere gitmeye,
Evlad olan e gibi olmaya.

rer irge rerge,

Ulalacak yere gitmeye,

oon xat osxas polbasxa.

Byk e gibi olmamaya.

rkem-tumam, Xaan Xs,

Deerli kardeim, Kaan Kz,

Xat xuyax xatanmin,

Dayankl zrh kuanmadan,

7135 Timr xuyax kispin,

Demirden zrh giyinmeden,

Tg irzer parca ox.

O yere varamazsn.

Xan Orba, irkem-tumam,

Han Orba, kymetli kardeim,

Xara Mooln rinzer parza,

Kara Moolun yurduna vardnda,

473

Xara Mooln xzna

Kara Moolun kzyla

7140 Xazr Noasna tudzarz.

Azgn Noas ile savarsn.

ir stndeg xara ast,

Yer stndeki kt niyetli,

Xann stlg xara sast,

Kan iici kara fikirli,

Xazr Noasxa utst salannar.

Azgn Noasa yenildiler.

ir stndeg ar sastlar,

Yeryzndeki iyi dnceliler,

7145 Azr xanatt xustar,

ifte kanatl kular,

Ala arsaxt anar,

Ala benekli hayvanlar,

Utst, tumam, saaa saldlar.

Zaferi, kardeim, sana yolladlar.

Ulu mar it salannar.

Byk bir mcadeleye giritiler.

k alp xs tudsxann krerge

ki yiit kzn mcadelesini grmeye

7150 ir stndeg alp-klkter,

Yer stndeki batur yiitler,

Azr xanatt xustar,

ifte kanatl kular,

Ala arsaxt anar

Ala benekli hayvanlar

Xara Mool irnzer lalar.

Kara Moolun yurduna


toplanyorlar.

Anda krbes knn ps krerbs,


7155 Plbes nimen plebs.
Ay-kn ariin as krerbs,

Orada grlmeyen gn bir grrz,


Bilinmeyeni biliriz.
Ayn ve gnein nurunu azck
grrz.

Ar kst sararbs.

Saf gcmz ortaya koyarz.

lbek kst pirerbs.

Ulu gcmz veririz.

Ar kz sin albin,

Senin saf gcn almaz,

7160 Alp Xazr Noasta lze, -

Yiit Azgn Noas seni ldrse,-

Aral maln srerler,

Maln davarn srerler,

Xalx onn alarlar.

Boyunu milletini alrlar.

lbek kz sin itpin,

Senin ulu gcn yetmez,

Xazr Noast xolna irtp xalza, -

Azgn Noasn elinde kalsan, -

7165 lbetk onn alalar,

Tm halkn alrlar,

Aral maln sreler.

Maln davarn srerler.

t salan nimen

Ne yaparsan yap

474

Nandra idp polbaspn,

Geri dnemezsin,

Pdr salan marn

Yaplan bu savaa

7170 Tor idp polbaspn.

Kar gelemezsin.

Png knde ol irge

Bugn, buraya

Prayz iderge kirek.

Herkesin gitmesi gerekir.

d ooxtanp, Altn Xarlx

Altn Harlh byle konuup,

Xara pulutt stne sxxan,

Kara bulutun stne kt,

7175 Ax pulutt altna itken,

Ak bulutun altna ulat,

Toozlbasxa anmcon pirp,

Bitmemecesine vedalaverip,

Xara Mool irn kre uuxxan.

Kara Moolun yurduna utu.

Ay Ar prayzn, urtxa kirp,

Ay Ar tmn yurda sokup,

Altn stol kistne odrtxan.

Altn masann bana oturtmu.

7180 Ay Ar, xayn rp, ooxtan tur:

Ay Ar, i grp konuur:

Xat irzer am pararzar

Sert yere imdi gitmek iin -

Xara toraatt Xara Mool irne.

Kara doru atl Kara Moolun


yurduna

Xara irdeg kstg alptar

Kara yerdeki gl yiitler,

Xs alptar xarbaziin krerge

Yiit kzlarn kapmasn grmeye

7185 Xmsxa li lsalar.

Karnca gibi toplanrlar.

Xara toraatt Xara Mool alp

Kara doru atl Kara Mool yiit

Xarbaz, aa ox urtabas kz.

Kapmas ve sava olmadan


yaayamayan bir kiidir.

Asxnax kstg alptarn,

ok gl olmayan yiitlerin,

Amr pne pirbinetse,

yilikle raz olmazsa,

7190 Ar tnnarn sara saap,

Saf canlarn dar kartp,

Aral maln srp,

Maln davarn srp,

Xalx onn xola ala.

Boyunu milletini ele geirir.

Altn aax, xs palaz,

Kz ocuu, Altn aah,

Ol irzer parp, azp-ler.

Oraya varp, lp gider.

7195 Azp-lgen an sgn,


Aymax irnde xalspin,

Onun lp giden bedenini,


El yurdunda brakma,

475

Ara urtna alp,

Kendi yurduna getirip,

Altn tada xomdaa atrp,

Altn dadaki mezara koyup,

Amr txtap salar polzn.

Dzgn bir ekilde oraya koyarsn.

7200 rkem-palam, Xan Orba,

Deerli evladm, Han Orba,

Ar kz alza,

Saf gcn aldnda,

Ada urtna aylan kilerz.

Baba yurduna dnersin.

Ar kz itpeze,

Saf gcn yetmediinde,

Aymax irnde lerzn.

El yurdunda yerinde lrsn.

7205 Artx kstg Xazr Noas

Pek gl olan Azgn Noas -

Artx plgc alp xs.

yi bilici yiit kzdr.

rke min k palam,

Benim iki gzel yavrum,

arlspin na rer.

Birlikte ayrlmadan ilerler.

als piceler Xan Orban,

Biricik ablanz Han Orbay,

7210 arp, pr dee tastabin,

Ayrlp, hi brakmadan,

l szn isterge polzn.

Scak szn dinleyin.

Xan Orba xs ooxtanan:

Han Orba kz konumu:

Xara pazm xazx tusta

Kara bam, iyi zamanda

Xalx onm xacan daa,

Boyum milletim hibir zaman,

7215 Xul-alc polp, ireelenmes,

Kul kle olup, sknt ekmesin,

Ara malm srdrbes.

Malm davarm srlmesin.

ir-albaxt alptarn

Usuz bucaksz yurdun yiitlerini

Xul-alc pr dee itpespn.

Hibir vakit kul kle yapmam.

Artx kst sanazarbs,

ok gl sayclarz,

7220 lbek kst plzerbs

Ulu gl bilicileriz

Alp Xazr Noas xsna.

Yiit Azgn Noas kzdan.

Astabasxa is p alp,

Ackanlar a yiyip

Suxsabasxa ayran zp,

Susayanlar ayran iip,

Altn stolda turannar.

Altn masadan kalktlar.

7225 Xat xuyax xatanp,

Dayankl zrh kuanp,

Timr xuyax timneenner.

Demir zrhlarn giyindiler.

Xan bek xat Kk Nincl

Han ibek, ei Gk Nincil

476

Altn stoln stne

Altn masann stne

Ax tor plat asxan.

Ak ipekten bir rt yayd.

7230 Ay-kn altnda polatxan nime

Ayn ve gnein altnda ne olacaksa

Ax tor platta

Ak ipekten rtde (hepsi)

Ar, arx krnce poltr.

Saf ve aydnlk grnd.

Ax torn kr turzalar,

Ak ipee baktklarnda,

Altn Xarlx piceler

Altn Harlh ablalar

7235 Xara Mooln irne ittr.

Kara Moolun yurduna ulamtr.

Alp Altn aax andox

Yiit Altn aah orada

Alptarna tuds ite.

Yiitlerle mcadeleye giriir.

Xara Mooln irnde

Kara Moolun yurdunda

Mar krerge kilgen alp

Mcadeleyi grmeye gelen

7240 T kp l partr.

Birok yiit topland.

Pu s alpt

Bu yiidin

Andar parca zlen ol

Buraya varacaklar

Ax torda axs krnce.

Ak ipekte iyice grlmektedir.

Andartn kilce ollar

Onlarn gelecekleri yollar

7245 Xarasxlanp krnce.

Baklp grlmektedir.

An krp, Ay Ar td:

Onu grp, Ay Ar dedi ki:

Xaydi xazx aylan kilerern

Onlarn nasl rahata geleceklerini

Min plbinem.

Ben bilmemekteyim.

Xaan Xs irkezne Ay Ar

Ay Ar, sevimli Kaan Kza

7250 Xrx l aada

Krk yllk savata

Xrlbas-parbas xuyan kizrtken,

Paralanmayan zrhn giydirdi,

Torlbas-parbas xuyan kizrtken,

Zedelenmeyen zrhn giydirdi,

Molcap ata tnn xoston,

Att, mhletli canl okunu,

Tos uyal ms oxaan,

Dokuz eklemli boynuzdan okunu,

7255 Xara molat xlzn pirgen.

Kara elikten klcn verdi.

An krp, Xan bek san tur:

Han ibek bunu grp dnr:

Alton srmestg

Altm rgl

Aymaxxa parp urtaca tumam

Memlekete gidip yaayan kardeim

477

Minne artx kstg


7260 ayal paran polar ba?

Benden de gl
Yaratlm yiit var m?

lg srmestg

Elli rgl

rge parp xonca tumam

Kocaya varp evlenen kardeim

Minne irtre kstg

Senden daha gl

ayalan xs polca ma?

Yaratlan kz var m?

7265 Alp Ay Ar cez paza


Xan Orbana Kk Nincl krzeler,

Yiit Ay Ar ile
Han Orba ile Gk Nincil
grdklerinde

Xaan Xs artx kstg xs poltr.

Kaan Kz pek gl kz olmutur.

Snp parca sg ox,

Krlan kemii yok,

Xzarp axca xan ox

Kzarp akan kan yok

7270 Xaan Xs ayalp trptr.

Kaan Kz bymtr.

Tim-tirglern timnenp alp,

Kaan Kz, zamannda hazrlanp,

Xat xuyaxtarn xatanp alp,

Kaan Kz, demir zrhlarn kuanp,

Ara urtta amr-xazx sxtbs,

Byk evden rahata ayrldk,

Kk Nincl ooxtan tur:

Gk Nincil konutu:

7275 Ara urtta amr-xazx sxtbs,


Ara urtxa dk aylanara polzn.

Byk evden sa salim ktk,


z yurdumuza yine sa salim
dnmz olsun.

Altn sarnda attarn

Altn sarnda bal atlarn

bek tnnerne siste tartxannar.

pek dizginlerini zp ektiler.

Aral mal, xalx on, dezp,

Mal davar, boy millet, uurlayp,

7280 Aral sna xada sxxan.

Yksek zirveye birlikte ktlar.

Aarl onna anmcoxtaztlar.

Boy milletle vedalatlar.

s xra asxannar,

tarla atlar,

s ulat kiskenner,

dere getiler,

Xan Orba piceler teen:

Han Orba kardeleri dedi:

7285 Aymax irne rgende,

Memlekete gittiklerinde,

Alp kz altanp mngen adna

Yiit kii binip atland atna

Xamc sappin rbine.

Kam aklatmaz.

478

l irne ir-klkter rgende,

Yiit erler yurda gittiklerinde,

zerlep mngen adn idn

Eyerleyip bindii atnn etine

7290 znde sappin rpine.

Yakarcasna vurmaz.

At asxan maxtanmasxa,

Atn getiine vnmez,

At xalan xomznmasxa polzn.

Atn kaldna zlmez olsun

s att xosti tudp,

at da beraber yrtp,

At sapa azr xamcn,

Ata aklatlan ifte kamy,

7295 Xan tigrge sara tudp,

Ge doru savurup,

s alp tie tzrgenner.

yiit beraber indirdiler.

Xara ir xaltras xalan,

Kara yer titredi,

Xan tigr solxls xalan.

Gkyz soluksuz kald.

s alp at teep oylaanda,

yiit at trsa kalktnda,

7300 Xara ir, zenne astp


Xatap ornna krgen pldrd.

Kara yerin ii dna kp


Tekrar yerine geldiini grd.

Alton xll atxan oynaanda,

Altm yllk athan alndnda

Alton kgne kk sarnaanda,

Altm yrla guguk cvldadnda,

alaas tigeylerge ot sken,

plak zirvelerde otlar byd,

7305 Xuru aastarda pr sxxan.

Kurumu aalarda yapraklar kt.

Ayas tigrde namr aap,

Ayaz gkten yamur dp,

Namrl knner ayastana.

Yamurlu gnler geri dner.

Alp Xan Orba piceler

Yiit Han Orba ablalar

Adn axsn toxtada tutxan,

Atnn azn kapal tuttu,

7310 Xarax azna xarlxa,

Gzyana boulur,

Xarax suuna xarlxa.

Gz suyuna boulur.

Xan Orba pulara ooxtapa:

Han Orba bunlara konuur:

as tusta Xan Mirgen pabalar,

Gen yata, Han Mirgen babalarn

Xanna xzl igren adn

Kandan kzl doru atn

7315 Ara-smee aldrp,

Kurnazlk yapp,

An sr paratxanda,

Onu srdklerinde,

Mnda odrp tnanan.

Burada oturup dinlendi.

Xan bekne Xaan Xst

Han ibek ile Kaan Kzn

479

rekter xaylp irtken.


7320 s atxa pazox xamc sapxannar.

Yrekleri eridi.
ata kam aklattlar.

Xara ir xaltras xalan,

Kara yeri yerinden kaldrdlar,

Xan tigr solxls xalan.

G soluksuz braktlar.

Pil pasxa sular kiseler.

Snr baka olan sular geerler.

Piltr pasxa sular kiseler

Az baka olan nehirler geerler.

7325 Ada irn aar iteler,

Baba yurdunu deerli klarlar,

Aymax Xara Mool irne iteler,

Kara Moolun yurduna ularlar.

ne irn kider iteler,

Ana yurduna gider olurlar,

l irne iteler.

El yuruduna ularlar.

Aral snda s alp,

yiit yksek zirvede,

7330 At toxtadp, turannar.

Atlarn durdurdular.

Tg pasxa mallar,

Derileri baka hayvanlar,

Tller pasxa onnar,

Dilleri baka boylar,

Xmsxada kbk lp,

Karncadan da fazla olup,

Pu irge sspin,

Bu yurda smam,

7335 Alt xra azra,

Alt tarla aarak,

Alt ulat kizre

Alt dere geerek

aylp rgen poltrlar

Yaylp yaar olurlar.

Mar krerge alp on

Yiit halk mcadeleye grmeye

Am daa zlbin peer kile.

Hl daha oraya gelmektedir.

7340 Xat xuyax saxay


Xalp mske urap tur.
Timr xuyaxt saxay

Dayankl zrh kemii


Boynuza kartrlr.
Demir zrhn kemii