You are on page 1of 338

21.

Yzyl letiim an Aydnlatan Kuramclar

KADFE KARANLIK
McLuhan
Postman

Foucault

Lacan

Chomsky Baudrillard

Zizek

Birinci Bask : 2003


kinci Bask

: 2005

ISBN

975-6709-27-8

Editr
Kapak Tasarm
Yayna Hazrlk :
Redaksiyon
Bask

Prof. Dr. Nurdoan Rigel


Hayalgc Tasarmevi (02 1 2 286 70 56)
Su Yaynevi
Derya ncesar -Aye Uyguner
Ser Matbaaclk (02 12 565 1 7 74)
Merkezefendi Mal. Fazlpaa Cad.
4.Zer.San.Sit. No: 1 6-26 Topkap-ST.

Bu kitabn tm haklar SU Yaynlan'na aittir

Su Yaynevi
Caalolu Yokuu, Evren Han, No: 29, Kat.3/53
Caalolu-STANBUL
Telefax: 02 1 2 . 5 1 2 16 68
www .suyayinevi.com
e-rnail: recep@suyayinevi.com

Yzyl letiim am
Aydmlatan Kuramclar

21.

KADiFE
KARANLIK
Mcluhan

Foucault

Postman

Chomsky

Lacan

Baudrillard

Zize k

Hazrlayanlar:
Prof. Dr. Nurdoan Rigel
Do. Dr. Gl Batu
Yrd. Do. Dr. Gleda Ycedoan
Bar oban

NDEKLER
nsz

...................................................................................................

McLuhan (Derya Altay)

............................................ ..... ..... ............ . ...

<.(

McLuhan'n almalarna Ik Tutan Dnceleri ve Kuramlar. 15


McLuhan' Anlamak
.
22
Global Ky
.
24
Gutenberg Galaksisi
48
............... .... ............................. ............ ..... ....

.......................... ................................... . ............... .......

.............................................. .. ....... ...... . .........

Foucault (Nesrin Canpolat)

........ ....... ..... ............. ..............................

Foucault'nun Aydnlanma, Hmanizma, Modemizm,


Postmodemizm ve Postyapsalcla Bak.
.
Foucault'nun ktidar Anlay
.
Foucault'nun Tarih Teorisi ve Tarihin Alanlar
.
Tarihin Alanlar: Delilik.
Cinsellik
.
Hapishane
.
Cezadan Disipline
Gzetim

75

91
98
1 12
115
121
125
128
130

...... ............ ........... ...

.....

.. ...... ................. .......... ...............

..... ....... .......... ...

..... ... ................... . ................................ ..

................ . ......... ..................... .......

. . . ......... ..... . ... ...... ... ..

......................... ................... ............... . .............. . .........

.............. . ............................... . . ......... . ............. .

................... . . ..... ............ ............. .... .................................

Chomsky (Derya Glsoy)

139
15 1
.
.
1 60
.
161
.
...
.
1 68
. . . . 1 73
.
1 74
. . .. 1 77
. . ..
1 80
: . . . . . . . . . . . . . . . . . ...................... 1 85

.................. ......... ......... ... .............. .........

.
Chomsky'nin Kuram
Chomsky, Politika, Medya
Amerikan Mdahalecilii
Vietnam
.
Latin Anerika
Ortadou
srail-Filistin .
Afganistan
Medya

... ... . ... ... ... ................. ............... .. . .. ...... . . .....

....... ....... .... ....................... . . ......... . ... .

... ... ...... .. ........ .. .......... .................. .. . ....

..... . ... ... . ........ ....

.......... .......... ............... ......... . . ...... .....

. ........................................ ..... .................. . .

................. .... .......... .... . .................................

.. . ................................................... .... .....

...

.. ...... .

. . ..

. ..

... .

.............. ................ ............................ ....... . . ....

. .

. ......

..

..

.........

. ... .. ...... . ...................... . ..............

Baudrillard (Zuhal ker)

.. . . 193
.. .. . .
. 196
. .
.
. 198
. ..
204
.. ..
. . 20&
. . .
. 211

.. .......... ..... .. .......... .. . ...... ..... .

. .
Jean Baudrillard ve "Nihilizm"
Baudrillard'n Grlerine Genel Bir Bak
Kltr ve Unc Dnya
Krfez Sava ve Terrizm
Baudrillard ve Simlasyon Evreni .

..... ....... .... .. ......... .

...... . ...

. .. .

.. .

...... .............. .. . ................ .

....

. .

. .. .

. .

..

. . .. . .

.. . .

..................... . ............... .

.... .. ........ ... ...

. . ...

....

. ..

...

...

.. . .

.. . . . .. .

.. . . . . .

... . .

...

..

. .. . .

..

. .

...

.. .

Baudrillard'n Bak Asndan Medya . . . .. .


Medya, iddet ve Terrizm .. .... . . .. ..... .
. .. .. ...

Postman (Do. Dr. Gl Batu)

...

... . .

...

. ..
. 237
.. . ... . ... . 256

. .... ...

.. .......

.
.
.
Postman'n Yaam
.
..
Kltr ve letiim
. .. .
Kltrel Formlarn Genel Belirleyicisi; letiim .
Ticari Shov a
. .
...

...

..............

..

. .

. ..

...
.

..... ....................... ............ . . .....

...... ......................... .............

....................................... ....

........ ....... ......

. .........................

.............

..

....

..

....

.......................................... ... ........ ..................

Lacan (Bar oban)

..
.
.
.
.
..
Lacan'c Kuramn Temelleri; Freaud ve Sassure
.
.
Dil ve Bilind .
.
.
. . ..
Gerek, mgesel, Simgesel, Arzu ve Ayna
.
.
teki, Eksik ve zne
.
.
.
.
..
Byk teki: Fallus'un Yasas .
. .
.
........

.......

.............. . . ........ ..... ............

261
263
265
269
272

. 277
278
280
282
286
29 1

...... .

..... ..... .............

. ..........................................

...... ...... . ....

................. .......

............ ...... ....... ...............

..............

........

........

.......

.................... .. ....... ...................

Zizek (Prof. Dr. Nurdoan Rigel)

295
Ariamorfoz (Yamuk Bakmak)
.
299
mge ve Bak
.
306
Semptom
.
308
Semptom 'un Dialektii
309
Sinthome
311
Gerek
3 12
deoloji, Sinizm, Kinizm
316
deolojik Fantezi
.
319
.
.
320
deolojik Anamorfoz .
J ouissance .
.
.
. 32 1
Objet Petit a (Kk teki Nesne ya da Arzu Nesnesi)
. 322
.
..
: . . . . ..... . . . . ....... 325
Byk teki . .
.
Byk teki'nin zin Verdii "Sistem hlalleri"
326
Byk teki 'nin kt Anlar
327
....................................................

............................................... ......

......................................................... ....................

......................... ............... . ........... ..........

.......................

... .............................. . . .............................

.............................................. ........................................

..........................................................................................

..............................................................

.................................. . . .....................................

....................................... ........ ..................

. ...................... ........... ............................................ ..

............. .

.................. ...........

.........................

............

............

..................................................

Kaynaka

................... .......................................................... ........

. . 330
.

NSZ
letiim, modem bilimler arasnda yerald iin, "anlam garanti al
tna alan Aklanamayanlar Alemini ortadan kaldrma jestini ierir."
Bu kapal evreni "ak" hale getirmenin tek yolu, bu alandaki d
nrlerin kavramyla dnsel dnmlerinin peine taklmakt. Eli
nizdeki alma bu abann rndr.
letiim Bilimlerinin makro ve mikro alanlarnda srekli ihmal edil
meye doru giden insann iletiim ekolojisindeki etkin rolnn iade
edilmesi almamzn temel amacn oluturdu. Artk, iletiim sreci
ve ekolojisindeki rol; edilgen, pasif almlayan, hedef kitle gibi
kavramlarla anlmaya balanan insann, barol profesyonel ileti tasa
rmclarnn elinden alnmasnn tek aresi "bilmek"tir. Bu alma,
bilmenin bilgiden geen yolunu kavramlaryla deyen dnrleri,
iletiimde kod zc olarak tantmay amalyor.
Her blm ayr bir yazara ait. Yazarlarmzn ou eski rencileri
miz, yeni mezunlarmz. almada ele alnan dnrler, letiim
Fakltesi 'ndeki derslerimize "kavramlaryla", "dnsel sreleri"yle
sklkla konuk olurlard. Derslerde verilen bilgiyle yetinmek isteme
yen rencilerin nne genellikle iki engel kyordu; kitap fiyatlar
ve baz dnrlerin eserlerinin artk basksnn olmamas. Sonunda
bunlar amann yolunun bir ortak almadan geeceine kanaat getir
dik ve bu projeyi gerekletirdik. Umarz yanmzda yryenlerin sa
ys giderek artar.
Uzun soluklu almamz srasnda hem bize, hem de dnr
lerimize katlanan ailelelerimize, gsterdikleri sabr iin teekkr
ederiz. Ayrca projeyi ilk aktarmda desteklemeye balayan ve bizler
den dostluunu esirgemeyen Su Yaynlan sahibi Recep Tatar'a da
kran borluyuz.

Nurdoan Rigel
stanbul-2003

Kresel Kyn Medyatik Mimar

*
MARSHALL McLUHAN
Marshall McLuhan, iletiim alannda birok nc almaya imza
atmtr. "Ara mesajdr" ve "kresel ky" gibi klasikleen ftristik
nermeleri ortaya atan Kanadal iletiim uzman McLuhan'n zellikle
"Gutenberg Galaksisi" ve "Medyay Anlamak" kitaplar yazarn ze
rinde en ok tartlan ve konuulan eserleri olmutur. Akademik kari
yeri boyunca 13 kitap yazan McLuhan, almalaryla birok iletiim
uzmanna rnek olmutur. McLuhan Kanadal ekonomist ve iletiim
tarihisi Harold Innis'in dnce ve almalarndan etkilenmitir.
McLuhan'n yaam ve almalar, onun kuramlarnn daha kolay
anlalmasna yardmc olabilir.
Herbert Marshall McLuhan 21 Haziran 19 1 1 ylnda Kanada'da
dnyaya geldi. "Babas sigorta satcs ve annesi aktris olan Marshall
McLuhan, annesinin hitabet sanatna duyduu ilginin etkisi altnda b
yd. iire byk ilgi duyan Marshall McLuhan, niversiteye ginne
den nce birok iiri ezbere rendi." Bu iir sevgisi onun almalar
na ve yaptlarna da yansd. McLuhan iirin etkisiyle kitaplarnda ve
almalarnda sz oyunlarna ok sk olarak bavurdu. 1928 ylnda
Manitoba niversitesi'nde mhendislik okumaya balad, ayn niver
sitede ngilizce ve felsefe zerine yksek lisans yapt. Bu okulu bitir
dikten sonra 1 935 ylnda Cambridge niversitesi'nde edebiyat zeri
ne doktora yapmaya balad. Cambridge yllar ayn zamanda McLu
han'n yaamnda ok nemli bir dnm noktas haline de geldi. Bu
niversitede okurken mezhebini deitirerek Katolik mezhebine geti_

Derya Altay, i.. letiim Fak.

Btn yaam boyunca Katolik kilisesinin sadk bir yesi ve dindar bir
kii oldu. Cambridge niversitesi'nde 1 944 ylnda doktorasn ta
mamladktan sonra Amerika Birleik Devletleri'ndeki eitli niversi
telerde grev ald. 1 946 ylnda Toronto niversitesi'ne geti. "Bir yl
New York kentindeki Fordham niversitesi'ndeki almalar dnda
Marshall McLuhan btn akademik kariyeri boyunca Toronto niver
sitesi'nde grev yapmay srdrd."
1 950'li yllarda Toronto niversitesi'nde Antropolog Edmund
C apenter ile tant ve iki bilim adam daha sonra ksa mrl olan
"Explorations" adl bir gazete karmaya balad. Bu dnemde McLu
han disiplinleraras bilimler konusunda aratrmalar yapt. McLu
han'n "Explorations" iin iletiim konusunda yapt aratrmalar
dier btn almalar iin birer veri haline geldi. 1 960'l yllarn
ortasna gelindiinde "Explorations"n yayn hayatna son nokta
konuldu. McLuhan, 1963 ylnda tm almalar iin bir kale haline
gelecek olan Kltr ve Teknoloji Merkezi 'ni at. McLuhan, Toronto
niversitesi bnyesinde kumlan bu merkezde almalarn elektronik
teknolojisi zerinde younlatrd. 1 9 60'l yllarn sonuna doru ya
ymlad "Ara Mesajdr" (The Medium is the Message) kitabyla bir
anda byk bir ne kavutu. 1 967 ylnda NBC televizyonu bir saat
boyunca yapt yaynla Marshall McLuhan'n nn daha da artrd.
letiim uzmanlarna gre McLuhan popler kltrn prensi haline
geldi. McLuhan 'n n o kadar ok yayld ki Playboy Dergisi bile
onunla rportaj yaparak bunu sayfalarna tad. "Laugh-In" adl tele
vizyon komedi dizisinde bile bir kez sahne ald ve Woody Allen'n
"Annie Hall" adl filminde de rol alarak nn artrd. Ancak eserleri
20 dile eviren McLuhan'n n 1 970'li yllarda Kuzey Amerika' da
snmeye balad. Bu dnemde Toronto niversitesi'ndeki Kltr ve
Teknoloji Merkezi'nde almalarn srdrd ve olu Eric ile dn
celerini gelitim1eye alt. Eric ve Marshall McLuhan bu dnemde
birlikte baz kitaplar ve makaleler yaymlad. McLuhan yaam boyun
ca ciddi salk problemleri yaad ve almalarnn en verimli _olduu
1 967 ylnda nl iletiim uzman beynindeki tmrn alnmas iin
ameliyat geirdi. 1 979 ylna gelindiinde Marshall McLuhan birka
kez kalp krizi geirmi ve konuma yeteneini kaybetmiti. 3 1 Aralk
1 980 ylnda 6 ocuk babas olan Marshall McLuhan hayatn kaybetti.
McLuhan'n n zellikle 1 990'l yllarda lmnden 1 0 yl sonra
yeniden artt. Bu yllarda McLuhan "adeta yeniden dodu" denilebilir.
ntemeti, yeni teknolojileri anlamak isteyen birok kii yeniden onun

10

dncelerine yneldi. McLuhan'n 1963 ylnda at Kltr ve


Teknoloji Merkezi hala faaliyetlerini srdnnektedir. McLuhan adna
saysz nternet sitesi kurulmutur. Gnmzde Marshall McLuhan
onuruna teknoloji dalnda nemli almalara imza atan kiilere Mars
hall McLuhan dl verilmektedir. "1987 ylnda Herbert Marshall
McLuhan Vakf Kurulmu ve bu vakf Marshall McLuhan'n alma
larnn anlalmas iin faaliyetler gstermeye balamtr. 1989 yln
da Marshall McLuhan'n ei Corrine McLuhan iletiim uzmannn a
lmalarnn yaymlanmas hakkn bu vakfa devretmitir."

McLuhan 'n Eserleri


Marshall McLuhan btn yaam boyunca 13 kitap, 60 makale, 75
bin mektup yazm ve dncelerini dile getirdii saysz video kaseti
ne imza atmtr. McLuhan' n belli bal eserleri yledir:
The Mechanical Bridge (Mekanik Gelin, 1951)
The Gutenberg Galaxy (Gutenberg Galaksisi, 1962)
Understanding Media (Medyay Anlamak, 1964)
The Medium is the Message (Ortam Mesajdr, 1967)
(Quentin Fiore ve Jerome Agel ile birlikte)
War and Peace in the Global Village (Kresel Ky'de Sava ve
Bar, 1968) (Quentin Fiore ve Jerome Agel ile birlikte)
From Cliche to Archeytpe (Kiliseden Arketipe, 1970)
(Wilfred Watson ile birlikte)
Counterblast (1969)
Culture is Our Business (Kltr Bizim imiz, 1970)
City as a Classroom (Derslik Olarak Kent, 1977)
(Kathryn Hutchon ve Eric McLuhan ile birlikte)
Laws of Media: The New Science (Medyann Yasalar: Yeni Bi
lim, 1988) (Eric McLuhan ile birlikte)
Marshall McLuhan'n en nemli ilk eseri 1951 ylnda yaymlanan
"Mekanik Gelin: Sanayi nsannn Faktr"dr. Bu kitabnda modem
popler kltre medya rnleri ve reklamlardan alnan metin ve re
simlerle bir eletiri yneltir. Kitabnda grsel tketim ynelimli top
lumda, kadnn erkekler gibi trdelemi, blnm, uzmanlam ol
madn ele alr. 1929' a gelindiinde Marshall McLuhan' a gre ka
dn, sinemalar ve fotorafl reklamlar araclyla trdelemiiir. An
cak kadnn zerinde yalnzca matbaa, bir meklie, yinelenebilirlie
ve uzmanlamaya indirgeyecek kadar gl bir etki yapmamttr.
Marshall McLuhan "Mekanik Gelin"de kadnlarn trdelemesinin

11

nihai olarak, matbaann erke getirmi olduu grsel bir rneklik ve


yinelenebilirlikle ayn yolu izlemelerine izin veren fotogravrn yet
kinlemesinden sonra, ancak 20. yzylda gerekletiini anlatr.
Marshall McLuhan'n ikinci en nemli eseri 1 962 ylnda yaymla
nan "Gutenberg Galaksisi: Tipografk insann oluumu"dur. Yeni
eserlerine k tutacak olan bu kitapta medya "guru"su, basl eserin
insan iletiimindeki ve alglayndaki etkilerini inceler. O, kitabnda
fonetik alfabenin ve tipografinin Bat kltrne ve deerlerine ekil
veren ilk g olduunu savunur. McLuhan "Gutenberg Galaksisi" ki
tabyla Genel Vali (Govemor General Award) dl'ne layk grl
d.
1 964 ylnda McLuhan yank uyandran "Medyay Anlamak: nsa
nn Uzantlar" adl eserini yaymlad. letiim uzmanlar bu kitabn
Marshall McLuhan iin hrete giden bir bilet olduunu syler. ki
blme ayrlan kitabn ilk blmnde McLuhan, genel kuramsal al
malar zerinde durdu. letiim uzman, kitabnn ikinci blmnde
medya zerine aratrmalara yer verdi. McLuhan'a gre medyann ge
ni bir anlam vard. Onun iin saat, kyafet, silah ve oyun da birer
medyayd. McLuhan kitabnda herhangi bir topluma yeni medyann
girmesi sonucu oluan dnmleri inceler.
1960'l yllarda "Medyay Anlamak"n ulat baarlarn ardn
dan

1967 ylnda McLuhan "Ara Mesajdr" kitabn yaymlad.

McLuhan bu kitabnda ana dncelerini fotografik bir netafor kulla


narak harmanlad.
1968 ylnda ayn formatta yazlan "Global Kyde Sava ve Ba
r"ta McLuhan medya ve iddet arasndaki ilikileri ele alr. 1 969 y
lnda yaymlanan "Scak ve Souk"taysa McLuhan ve dier yazarla
rn, dnrlerin grleri incelendi. 1970'te yaymlanan "Klieden
Arketipe" ve "Kltr Bizim imiz"de McLuhan sanat, tarih ve pop
ler kltr arasndaki etkileimi ele ald. 1970'te yaymlanan "Kltr
Bizim imiz", 1951'de yaymlanan "Mekanik Gelin"le kulland
yntem bakmndan benzerlik gsterir. 1972 ylnda "Take Today:
Executive as Dropout"da McLuhan elektronik medyann i yaam
zerindeki etkilerini inceledi. McLuhan 1 972 ylnda da "Counterb"
last" kitabn yaymlad. Kitapta O'nun dnceleri grafiklerle yans
tld. 1973 ylnda "Picnic in The Space" adl, medyann duyular
deitirmesini gsteriyle anlatmaya alan bir film yapt. 1 970'li yl
larn sonuna doru McLuhan olu Eric ve Kathryn Hutchan ile birlikte
alarak medya zerine aratrmalar gerekletirdi. 1977 ylnda "S-

12

nf Gibi Kent" kitab rencileri medyayla ilgili almalara tevik et

mek zere yaymland. 1988 ylnda yaymlanan "Medya Yasalar" ise


McLuhan'n dncelerinin bir sentezi oldu. Olu Eric halen bu konu
zerindeki almalarn srdrmektedir. McLuhan'n lmnn ar
dndan yazarla ilgili ok sayda kitap yaymland. Bunlardan en nem
lileri; Philip Marchand ve Neil Postman'n 1989 ylnda yaymlad
"McLuhan: The Medium and The Messenger" ile 1979 ylnda Gor
don Terrence tarafndan yaymlanan "McLuhan: Escape into Unders
tanding"dir. Bu biyografiler McLuhan'n eserlerine ve yaamna k
tutmaktadr. Yazarn yaptlarnda hem mhendislik eitiminin tekno
lojiye eilen yan hem sanat ve edebiyatn anlatma renk katan iirimsi
yaratcln hem de Katolik dininin totalciliinin etkilerini buluruz.

McLuhan'm Kuramna Ik Tutan Szleri

"Kresel bir kyde yayoruz ve saymz durmadan artyor.

Aslnda insanlar gazete okumuyorlar her sabah scak bir banyo

Byk olmann en ho yanlarndan biri, kk dnme lksne

Yarn bizim daimi adresimizdir.

yadalar gibi onlarn iine dalyorlar.


sahip olmaktr.

Ara mesajdr.

Kullanc ieriin ta kendisidir.

Televizyon her an retmektedir. Televizyon btn okullardan


ve btn yksek retim kurumlarndan daha ok eitim verir.

Teknolojiler yalnzca insanlarn kulland icatlar deildir, insanlar yeniden icat eden aralardr.

Anadil propagandadr.

McLuhan ve Harold Innis


Marshall McLuhan'n dnceleri zerinde retmeni Kanadal
ekonomist ve iletiim tarihisi Harold Innis'in byk etkisi olmutur.

"McLuhan, Toronto niversitesi'nde ayn fakltede alt Harold

Innis'in dncelerinden oka etkilenmesine ramen McLuhan ve ln


nis ok az yzyze grmlerdir."
Marshall McLuhan'n, Harold Innis'in kitaplar "Empire and Com

munication" (1950) ve "The Bias of Communication" (1952). 10 yl

sonra yaymlad "Medyay Anlamak"ta bu iki kitabn etkisi net bir

ekilde grlebilmektedir. "Ekonomi tarihisi olan HaroJd Inis al


malarnda iletiim teknolojilerinin ekonomik, sosyal ve

pohtik kurum

lar zerindeki etkisini incelemitir. Marshall McLuhan da ayn kuram1

13

izlemi ancak Harold Innis'ten farkl olarak iletiim teknolojilerinin


bireyler ve kiiler aras iletiim zerindeki etkilerini ele almtr.
McLuhan btn yaam boyunca edebiyat ve dil zerinde almalar
yaparak elektronik medyay kavramaya almtr. Harold Innis'e
gre herhangi bir toplumda iletiim aralar sivil kurulular ve sosyal
organizasyonlar zerinde byk bir etkiye sahiptir. Yeni iletiim ara
lar sosyal organizasyonlarn yaplarn deitirir. Yeni bir bilgi formu
oluturur ve genellikle iktidarn merkezini deitirir."
Marshall McLuhan gibi Kanadal iktisat Harold Innis'e gre de
teknolojik aralarn ou insann fiziksel yeteneklerini gstermek
abas iindir. iletiim teknolojisi dncenin, bilincin, insann nadir
kavramsal yeteneklerinin uzantsdr. Dolaysyla, geni anlamda
simgesel temsil biimlerini ieren iletiim aralar, gerek dncenin,
beynin uzantsdr.
Innis'e gre ada Bat tarihi, iletiimin egemenliinin ve basn
zerine kurulmu bilgi tekelinin tarihidir.
"Basnn geliimi Orta a kilisesinin zamansal tekeline saldrd
ve milliyetiliin, imparatorluklarn geliimini salad. Basn btn
kurumlara girerek laik toplumun yaratlmasnda en etkili g oldu.
Szl gelenein nde gelen ahlak, deer ve metafiziini yeraltna itti.
Dini, ekonominin ve gereksinimlerini karlayacak ekilde deitirdi" '
diyen Innis'e karlk olarak McLuhan 'ara mesajdr' demitir.
Harold Innis, ekonomik, sosyal, siyasal kurumlar ve iletiim
sistemleri arasnda karlkl byk bir dayanma olduu grnde
dir. Toplumsal dnmn belirleyici unsurunun iletiim biimlerin
deki gelime olduuna inanan Harold Innis, medyay iki ynde
inceler: Zamana bal medya ve mekana bal medya.
"Ancak Innis rencisi McLuhan'n tersine, yazl kltrden elekt
ronik kltre gei konusunda son derece karamsardr."
McLuhan, elektronik ada insanlarn, yazl kltrde olduundan
ok daha bilinli olacan savunmutur. Ona gre yazl kltr insan
larn bilinlerinin yok olmasna neden olurken elektronik a, bilincin
yeniden olumasn salayacaktr. McLuhan elektronik aa bu iyim
ser bakyla kimi iletiim uzmanlar tarafndan iddetle eletirilmitir.
McLuhan'n bu iyimser bakna karlk, Harold Innis bu konuda o
kadar karamsardr.
Harold Innis 1 950'1i yllarn balarnda, Marshall McLuhan ise
temel konular zerindeki grlerini oluturamadan yaamn yitirmi1

Nurdoan RGEL, Kat Kaplanlar, Der Yaynlar. stanbul. 1993. s: 1 3 5

14

tir. "letiim uzmanlarna gre Innis daha uzun yaayabilseydi McLu


han'n eserlerini daha gl hale getirebilir ve belki de iki uzman,

yaptklar ortak almalarda ayn ayn yaptklar almalardan daha

baarl olabilirdi."

McLUHAN'IN ALIMALARINA IIK TUTAN


D NCELER ve KURAMLARI
Ara Mesajdr.
Marshall McLuhan'n "Ara Mesajdr" sz en ok tartlan
kuramlarndan birisidir.

"Birok kimse teknolojinin,

yani

aracn

doutan iyi ya da kt olmad grndedir. Aracn deeri nasl


kullanldklaryla biimlenir. McLuhan ise bu grn tam zttn
dnr. Ona gre aracn gerek ierii kendisidir."
Ara insann uzantsdr. Bu uzant akla gelen her eyi kapsar.
Konuulan ve yazl szck, giysi, ev, para, basn, yol, araba, tekerlek,
uak, fotoraf, telgraf, daktilo, telefon, sinema, radyo, televizyon ...
Yani McLuhan'n nl szyle ara mesajdr. McLuhan bu sloganla
trlm szne temel oluturan dnceleriniyse yle aklayabiliriz:
"erik yerine biime eilmek gerek. letiimin ekli belli iletiler iin
tercihe sahiptir. erik daima belli bir ekilde vardr ve bu biimin
dinamii tarafndan bir dereceye kadar yneltilir. Eer ara bilinmezse
mesaj da bilinmez. Bu anlamda ara ortak iletidir. Ara kullanan kii
lerin algsal alkanlklarn deitirir. Ara yansz deildir. Kiilere
2
olduu kadar topluma da mesaj verir." Yani McLuhan mesajn ieri
inin iletildii aratan daha nemli olduu grnn aksine aracn
bir etki oluturduunu savunur. Ona gre arala neyin sylendii
nemli deildir. rnein bir hikaye, szl sylenmesi, sahned\oynan
mas, radyoda anlatlmas, filmde gsterilmesi ve televizycmda sergi

lenmesiyle farkl anlamlar kazanr. Ara doal olarak bir dile ve eili
me sahiptir. Yani ara mesajdr.

"McLuhan'n bu sz iin yle der: "Bir medya (ara) bizim

alg

mz ekillendirir ve yeniden ekillendirir. Ara mesajdr diyerek bunu


kastetmeye alrm."

Medya, yani ara iletilen mesajdan ok insanlar zerinde etkilidir.

Ara sadece mesajn taycs roln stlenmez. O belki de mesajdan


daha ok insanlarn dnce yaplarn ve alglaylarn

deitirir.

Algmz ekillendirir ve belki de algmz baka formlara sokar. Ki-

2 RGEL,

a.g.e, s: 135
l.5

tap, radyo, televizyon ve sinemada verilen mesajlarn hepsi farkl etki


oluturur. rnein insanlar yazl kltrn etkisiyle kitapta verilen
mesaj daha zor unuturken, televizyonda verilen mesaj daha kolay
unutabilmektedir.
"McLuhan'a gre, bizim aralara allagelen yantmz yani ara
larn nasl kullanldnn nemli olduu, teknolojik mankafann uyu
uk tutumudur. nk bir aracn ierii hrsz tarafndan beynin, beki
kpeinin dikkatini baka yere ekmek iin tad yal bir et para
sdr. Ara etkisi gl ve youndur. nk bir baka araca ierik ola
rak verilir. Sinemann ierii roman, oyun ya da operadr. Sinemada
biimin etkisi program ieriiyle ilikili deildir."
McLuhan 1967 ylnda yazd "Ara Mesajdr" kitabnda aracn
toplum ve bilgi zerinde ieriinden daha etkili olduunu savunur.
Ona gre ara iletiimin anlamn saptar ve hibir iletiim arac ya da
kanal yansz deildir.
letiim uzmanlarna gre McLuhan grleriyle yllardan beri
srp giden iletiim tekniinin ntrl mitosunu ykmaktadr. nk
bu aralar sandmz gibi ntr, zerine ne konulursa onu tayan ve
bu konumuyla da iletiim srecinin dnda kalan aralar deildir. Tan1
aksine, iletiim srecinde, iletiye anlamn veren duyma; dnme ve
davran zerinde etkili olan bir edir. McLuhan'n deyiiyle insanla
rn iliki ve eylem llerini biimleyen ve belirleyen ey kullanlan
aratr. Bir kltrn iletilme biimi ve teknii bu kltrn ieriini
etkiler ve onu belirler. Bunun anlam da her iletiim tekniinin ya da
belli iletiim teknikleri, gmbun belli tr bir kltr ortaya karacadr.
Ksacas Marshall McLuhan, iletiimde aracn aslan payna sahip
olduunu dnmektedir. "McLuhan, aracn vcut ve beyni bilinsiz
ce etkilediini sylemektedir. Buna karn mesaj bilinli beyin zerin
de etkilidir. Marshall McLuhan bir aracn ieriinin daima bir baka
ara olduunu belirtmektedir. Mesela yazmann ierii konumadr, el
yazmas da basmn ieriidir. Marshall McLuhan burada 'Ara Me
sajdr' derken mesajn ve ieriinin hibir nemi olmadn kastetme
diinin altn izmektedir. Buna karn McLuhan aracn hi nemsen
memesi halinde yeni teknolojilerin insanlar zerindeki etkisinin anla
lamayacana dikkat ekmektedir. McLuhan bunun sonucunda da in
sanlarn yeni medya (ara) tarafndan olutumlan yeni evre karsn
da hazrlksz yakalanacann ve hayrete deceinin altn izmekte
dir."

16

GJobaJ Ky Kavram
"McLuhan almalarnda kitle iletiim aralarnn, bask makine
sinden balayarak radyo ve zellikle de televizyonun, toplum zerine
etkilerini incelemi ve elektronik iletiim aralarnn kltr yaygn
latrarak dnyay 'kresel bir kye' dntreceklerini ne srm
3
tr."
McLuhan elektronik medyay, dnyay alglamann kolektif yolla
rna bir tr geri dn olarak deerlendirmitir. Aslnda McLuhan
'kresel ky' kuramn elektronik medyann insanl yeniden birle
tirdii saptamas zerine oturtmaktadr. Marshall McLuhan'a gre
'Global Ky' haline gelen dnya tek bir bilinlilik haline dntrle
cektir. McLuhan bu konudaki grlerini yle ifade eder: "Eer kent
almas insan gmen atalarnn baardndan daha uygun bir
forma sokuyorsa, imdi btn yaamlarmzn tek bir enformasyon
ruhuna sokulmas tm insanolunu tek bir bilinlilie dntryor."
Marshall McLuhan 'Ara Mesajdr' kitabnda "Yeni karlkl da
yanmann dnyay global ky imajnda yeniden yarattn" savunur.
"Marshall McLuhan'a gre telgrafn icadyla insanlar elektronik
aa adm atmlar ve teknoloji sayesinde iletiimle insanlarn yeniden
dokunma ve duyma duyulan n plana kmtr. Bunun sonucunda
bireysellik kltrmzden ayrlm ve 'Global Ky' olumutur."
McLuhan'a gre matbaann bulunmasyla birlikte kitap tanabilir hale
gelmi, bylece el yazmas kltrnde olduu gibi kitaplar toplu halde
okunmamaya balanmtr. nsanlar bireysel olarak sessizce kitaplar
okumaya ynelmitir. Bunun sonucunda bireysellik n plana km
ve insanlar birbirinden kopmutur. nsanlar arasndaki iletiim zayfla
mtr. Oysa elektronik ada bunun tam tersi gereklemektedir.
"Marshall McLuhan elektronik medya sayesinde, szel gelenein

yeniden olutuunu ve insanlarn btn duyular yeniden eit oranda


kullanmaya baladn vurgular. Kanadal iletiim uzman 'Ara Me
sajdr' kitabnda global bir kyde yaadmz ve bu kyde her eyin
ayn anda olduunu ve zaman ile yer kavramnn yok olduunu sy
ler."

ayn marka
yln
da syledii "Global Ky" bugn nternet ve web sayesinde roh bulu
yor. Marshall McLuhan, enformasyon aknn elektronik ada hzGerekten de insanlarn ayn marka kyafetler giydii,

sigara ve iecekler itii bir ada yayoruz. McLuhan'n 1967

Ayseli Usluata, letiim, letiim Yay., st. 1 985 s:24

17

landnn da altn izer. "Enformasyonun tketimi dnyay byk bir


tketim fonksiyonuna sokmutur. Dnya, insanlarn her eyi ayn anda
rendii bir ky haline gelmektedir. Hatta gnmzde Marshall
McLuhan'n 'Global Ky', 1970'lerden sonra, uydularla birbirine
balanan, post-endstrializmle, ideolojinin sonunun ilan edildii ve
hizmet sektrne dayanan global kente dnmtr. Dnya, modem
uydu iletiimi ve kapitalist retim biimindeki gelimelerle btnleik
bir dnya olmutur. Global kent, reklamclarn reklamn yaptklar,
tketim mallarnn reticisi uluslararas firmalar ve ortaklarnn ky
olmutur."
Gnmzde "Global Ky"de, dnyann hakimi uluslararas firma
lardr. Bu gl firmalar dnyann drt bir yanndaki insanlarn yaam
biimleri zerinde etkili olmaktadr. Ayn zamanda uluslararas firma
lar neredeyse btn dnyadaki dnce yaplarn da etkilemektedir.
Bu firmalar politika zerinde bile etkili olmaktadr ve ynetimler ze
rinde hakimiyet kurmaktadr. Bu kadar geni gce sahip olan uluslara
ras irketler insanlarn tketim alkanlklar zerinde de etkilidir.
Global kyde insanlar hzla tketmeye balamtr.
"Bu kyde insanlar neredeyse sadece tketim iin

vardrlar.

Marshall McLuhan aslnda 'Global Ky' dncesini airet ky yaa


myla ilikilendirir. Birok ynden 'Global Ky' tek bir deneyimler
a toplamdr."
Marshall McLuhan aslnda "Global Ky" tezinde iletiim teknolo
jisinin, zellikle televizyonun, dnyay benzeri duyularn paylald
global bir ky haline getirdiini savunmutur. Bu sav, global ekono
mik sistemin ileyiinin ve kard insanlk durumlarnn eletirisi
deil, umutlu ve cazibeli bir vgsyd. "Global Ky'n insanlar,
zellikle Batllarn dndakiler 1980'den beri elektronik medyann
haber, hayal ve imaj dnyasnn iine kitleler halinde atlmlardr.
Ancak birok iletiim uzmanna gre McLuhan'n iddiasnn aksine,
globalleme ve transformasyon siyasal, ekonomik, sosyal ve kltrel
farkllklar tesinde insanlar egemen bir dnya cemiyetinin yesi
yapmamtr. McLuhan Global Ky' de egemen pazar ekonomisi dze
ninin ve ideallerinin araycs olmutur."

"Teknoloji nsamn Uzantsdr"


Kanadal iletiim uzmanna gre btn medya insan duygularnn
ve glerinin uzantsdr. Marshsall McLuhan "Medyay Anlamak"
kitabnda bu konu zerinde durur. Global elektronik a bizim sinir

18

sistemimizin bir uzants olarak grr. Sinir sistemi btn deneyimle

rimizin birletirilmi bir halidir ve global network de buna benzer. Ay


rca nternet ve web'in alma sistemi beynimize ok benzemektedir.

Marshall McLuhan insann uzants olan teknolojilerin insan iliki

lerini etkilediine vurgu yapmaktadr.


"Marshall McLuhan insann dncesinin ve organlarnn bir uzan

ts olarak yeni bulular yaptm sylemektedir. Mesela toprak

kazmak iin icat edilen krek insann elinin ve ayann uzantsdr.


Mikroskop ve teleskop da insann gznn uzantsdr. Otomobil

de

insann ayann uzantsdr. nsanlar otomobilleri sayesinde gidecek

leri yere daha az efor sarf ederek ve daha hzl giderler. Ama ayn

zamanda yeni bir teknoloj i hali hazrdaki teknoloj ileri ya tamamen


ortadan kaldrr ya da gelitirir. Mesela ateli silahn bulunmasyla
okuluk yetenei ortadan kalkmtr. Silahlar sayesinde okuluk eski

mitir. Otomobilin icat edilmesi de yrme kltrn ortadan kaldr

m ve bunun sonucunda kentler ve lkeler otomobile uygun olarak

gelime gstermilerdir. Telefon sesin uzantsdr. Ancak telefon

insanlarn mektup

yazma alkanlklarn yok etmitir.

Marshall

McLuhan genellikle insanlarn, yeni icatlarn ve teknolojilerin getirdi

i iyi ynl yeniliklerle ilgilendiklerine dikkat eker. Ancak McLuhan


teknolojilerin getirdii ktlklerin insanlar tarafndan grmezden ge

lindiini vurgular. rnein otomobilin hzl gittiini ve insann daha

az efor harcamasn saladm sk sk dile getiririz. Ancak otomobilin

yol at evre kirliliine deinmekten kanrz. Otomobillerin in

sanlar daha iman yaptm ve salkszlatrdm da kabullenmek


istemeyiz."

McLuhan yeni teknolojilerin insanlarn organlarnn fonksiyonlar

n da kuvvetlendirdiine dikkat ekmektedir. Marshall McLuhan'n bu

dnnn altnda yatan neden yeni teknolojilerin insanlarn duygu

lar arasndaki dengeyi bozduu inandr. "McLuhan aslnda bu

ncesini Edward Hall'den etkilenerek gelitirmitir. Hali 'Silent Lan

guage' kitabnda u ifadeyi kullanmtr: Bugn insanlar, vcuduyla

yapmaya alt her eyin uzantlarn gelitirmitir. Silahlarn evrimi


di ve yumrukla balar ve atom bombasyla sona erer. te

Marshall

McLuhan 'Ara Mesaj dr' ve 'Medyay Anlamak' kitaplarnda bu d


nceyi ele alm ve gelitirmitir. Ancak McLuhan, Hall'den farkl

olarak bir duyunun uzamasnn dier btn organlarn dalmyla


nuland grndedir."

so-

nsanhk Tarihi Blmlenmesi


Marshall McLuhan insanlk tarihini drt nemli dneme ayrmtr.
Bu dnemlerden dierine gei iletiimin toplum zerinde byk dei
,
iklie yol aan modelleridir. Bu dnemler yle sralanr:
Kabile a
Edebiyat a
Basm a
Elektronik a (u an iinde bulunduumuz a)
Kabile an deitirecek olan bulu fonetik alfabedir. Bu ilk
insanlar iin duyma en nemli duyulanyd. Duymay kontrol eden
beynin sa yar kresi bu dnemde hakim olan yarm kreydi. Alfabe
nin bulunmasyla, edebiyat ama geilmitir. nsanlar bu dnemde
kulaklar kadar gzlerini de kullanmaya zorlanmtr. Bu o dnem in
san iin byk bir deiim olmutur. Marshall McLuhan'a gre fone
tik alfabenin bulunmasyla matematik, bilim ve flozof bilim dallan
ortaya kmtr. Ancak bu 'edebiyat' a, basm teknolojisinin ortaya
kyla yok olmutur.
Gutenberg buluuyla toplumu basl aa tan ve bylece grsel
bamllk daha yaygnlamtr. nsanlar kelimeleri ilk kez yazl ola
rak grmler ve yazl kelimelerin anlamlar tamamen deimitir. O
dnemde dncelerin baslabilmesiyle dnya apndaki btn gr
ve fikirlere ekil verilmitir.
McLuhan'a gre telgrafn icat edilmesiyle insanlar byk bir dei
im geirerek 'elektronik aa' gemilerdir. McLuhan, basl kitapla
oluan bireyselliin Global Kyde yeniden ortadan kalktn dn
mektedir. Telgrafla balayan yeni sre bireysel ve toplumsal bilinli
lii ortaya koymutur. Biz imdi enformasyon ve iletiim dneminde
yayoruz. Elektronik medyada btn insanlarn katlm sz konusu
dur. McLuhan televizyonun ayn anda byk bir hzla insanlar btn
ortam ve zamanlara gtrdne dikkat ekmektedir.
McLuhan'a gre Gutenberg ile balayan basm devrimi endstriyel
devrimin ncs olmutur. Ancak basm devrimi ayn zamanda toplu
mu paralamtr. Dolaysyla okuyucular tek balarna okuma frsat
elde etmiler ve toplumdan soyutlanmlardr. Ancak elektronik med
ya sayesinde insanlar dnyay yeniden birlikte alglamaya balamlar
dr.
"Katolik Pierre Teilhard'n dncelerinden etkilenen Marshall
McLuhan onun gibi elektronik uygarlamann ruhsal bir ilerleme sa
layacan ve bunun insanlar Tanr ile yaknlatracana inanr.
20

Ancak daha sonra kendisiyle tam bir elikiye derek elektronik


evrensellii, 'kutsal olmayan dolandrc' ve 'Hristiyan kart bir
Manifestasyon' olarak nitelemitir."
Basl kltrn sral ynetimini kran elektronik enformasyon
(bilgisayar verileri ve televizyon yaynlar) balantsz ve dzensiz
grlebilir. Szel kltrler Gutenberg ile yazl kltre dnmtr.

Yazl kltrde elektronik bir kltre dnmektedir. Buna bal o la

rak dnce tarzmz da deimektedir. Marshall McLuhan, televizyo

nu insan yaamnn izgisini ve dncesini kran bir alet olarak


grmtr. Televizyon sayfalardan ve dizilerden oluan sral basl
kltr etkilemitir. Yeniada yani elektronik ada klit geometrisi
yeniden geri itilmitir. Marshall McLuhan'a gre, fonetik alfabe in
sanlara garip alkanlklar kazandrmtr. nsanlar hkmetme dn
cesinin etkisine girmitir. Batl insan alfabesiyle mandac bir mantkla
dier insanlara ynelmitir. O uygarln, edebiyatn btn ynlere
yaymtr.
Marshall McLuhan, tanabilir kitabn ykt kabilecilie, elektro
nik ada geri dndmze inanmaktadr. 19. yzyla ait olan grsel
dnya trde, art arda ve birbirine baldr. Ona gre gnmzde gz
den kulaa gei olarak bir deiim yaanmaktadr. Grsel bir dnya
da yaamann getirdii zorluklarla karlayoruz. Ayn anda enfor
masyon dnyasnn etkilerini hissediyoruz.
Bu elektronik ann bir baka ilgin zellii gizlilii tamamen
ortadan kaldrmasdr. Elektronik hzda, patent, politika ve moda dn
yasnda hibir gizlilik kalmamtr. Marshall McLuhan bunun en gzel
rneinin W atergate Skandal olduunu sylemektedir. Ona gre
Watergate Skandal, gizliliin nasl bir gsteriye dnebileceinin en
iyi kantdr. McLuhan elektronik ann en nemli arac olan televiz
yonun dary ieriye, ieriyi darya tadn sylemektedir. Ona
gre televizyon gz kulak olarak kullanr. Televizyon ok farkl so
nular dourur ve asla sadece bir ileti tama aleti olarak kullanlmaz.
Marshall McLuhan aynca grsel dnyaya skp kalm bir top
lumla, elektronik aa gemi bir toplum arasnda yanl anlalmala
rn ortaya kabileceinin ve bunun atmayla sonulanabileceini
belirtmektedir.

Teknolojik Determinizm Kuram


letiim uzmanlarna gre iletiim kuram olarak teknolojik deter
minizme Marshall McLuhan ekil vermitir. Bu kuramn arkasnd

2L

yatan temel dnce insanlarn iletiiminin insanlarn varolularn e

killendirdiidir. McLuhan'a gre kltrmz nasl iletiim kurduu


muza bal olarak ekillenir. letiim teknolojisindeki bir bulu klt
r} deiime yol aar.

iletiim modelindeki deiim insan yaamna ekil verir. Marshall

McLuhan'a gre biz ilk bata aletlerimize ekil veririz ve daha sonra
aletlerimiz bize ekil verir. "Teknolojik detenninizm gemite ve im

di neler olduunun anlatlmasna yardmc olur. Ancak Ona gre


teknolojik determinizm gelecekle ilgili ngrde bulunmaz. Byle bir
kuramn test edilmesi de hemen hemen olanakszdr. Mesela alfabenin

insanlar zerindeki etkisini ilk alfabeyi bulan insanlarn tarihlerini


yazma olanaklar olmad iin tam olarak deerlendiremeyiz. Bu
kuramla insanlarn dnyaya bakn deitirecei sonucuna varlabi
lir. Teknolojik determinizm bize ierik yerine araca bakmamza tavsi
ye eder. Sadece teknolojilerin u an iin bulunduumuz evreye ekil

verdiini dnmek, aslnda dar bir bak asdr. Bu bak; doal


evrimi, dini grmezden gelmektir. Bu ileri gidiin Tanr'nn ve politi

kaclarn elinden alnarak mhendislerin ve bilim adamlarnn eline

verilmesi anlamna gelmektedir."

Aslnda Marshal McLuhan'n teknolojik determinizme olan inanc


n en iyi "aralarmz (aletlerimizi) biz ekillendiririz ve karlnda
onlar bizi ekillendirir" sz ifade etmektedir.

McLUHAN'I ANLAMAK
Marshall McLuhan 'Understanding Media' kitabnda telefon, film,
radyo, telgraf ve televizyon gibi iletiim aralarnn 20. yzylda me

deniyeti yeniden ekillendirdii grndedir. Biz gazeteyi batan so

na okumak yerine yle bir gz gezdiririz. Balklara, altbalklara ba


karz, fotoraflar ve reklamlar inceleriz. McLuhan'a gre aslnda in

sanlar gazete okumazlar scak bir banyo gibi her sabah gazetelerin ii
ne dalarlar.

"nsanlk tarihini basl a, elektronik a gibi blmlere ayran

Marshall McLuhan'n aslnda bu gr zgn deildir. Marshall

McLuhan kendisinin de kabul ettii gibi dnnde Harold Innis


"The Bras of Communication'', Chaytor'un 'From Script to Print' gibi

kitaplardan etkilenmitir." Marshall'n "Ara Mesajdr" kuram da bir


ok anlam ierir. lk anlam insanlarn ieriine bakmadan sevdikleri
iin aralar kullanddr. Mesela televizyon, nsanlar sadece televiz
yon izlemek iin televizyon izlerler. nsanlar sadece basmdan holan-

22

dklar iin okurlar, telefonda konumay sevdikleri iin telefonda


konuurlar. kinci olarak bir aracn mesaj toplumda blfakt etkidir.
rnein basmn mesaj btn Bat kltrnn bak ve basmn etki
sidir. nc olarak "ara mesajdr"n anlam, aracn ieriinin olas
lklarn ve limitlerini ekillendirdiidir.
McLuhan aratrmalar, keifler yapmay kesin sonuca varmaktan
daha ok severdi. Bu nedenle bir dncesini tamamen doru olduu
gerekesiyle ok nadir savunmutur. Ancak, bu dnceleri nasl ge
litirdiini anlatmaktan saknmazd. letiim uzmanlarna gre McLu
han 'n baz dnceleri gerekten mantkldr, bazlar samadr ve b
tn nerileri tartmaldr.

Dolaysyla kitaplarn

okuyan

iyi bir

zmleme yapmaldr. Kitaplarnda baz hkmlere varr. Ancak


bunlarn hibirisi teze dnmez ve hkmlerinde farkl alardan
yaklaarak ayn sonulara varr. Dolaysyla McLuhan'n kitaplar
bask insannn alt gibi batan sona okunmamaldr. "Gutenberg
Galaksisi" kitabnda da McLuhan okuyucularna kitabn son blmn
den kitab okumaya balamalarn tavsiye etmektedir. steyen McLu
han'n kitaplarnda diledii gibi tur atabilir. McLuhan eserlerinin sa
dece tek bir anlam olduunu dnmez. Yeni medyann insanlarn
kendi varolularna ulamalarn kolaylatrdn, ancak ayn zamanda
toplumun da ona ulamasn kolaylatrdn belirtmektedir. zel ha
yat tehlikeye atacak bu duruma kar, Kanadal iletiim uzman herke
sin medya hakknda ok ey bilmesini tavsiye etmektedir. Ona gre
teknolojilerin evremizi nasl etkilediini bularak bunlarn stesinden
gelebiliriz. Medya "guru"su bunun iin gnmz eitim sisteminde de
ciddi deiimlere gidilmesini savunmaktadr. Gerek bir entelektel
olmak

iin

gnmzde medyann etkilerini iyi bilmek

gerekir.

McLuhan'a gre eitim bask geleneinden koparlmaldr.


Kanadal iletiim uzman 1959 ylnda Ulusal Eitim Yaymclan
Birlii ve Amerikan Eitim Kurumu 'nun medya projesinin mdr
olarak alr ve bu almadan elde ettii deneyimleri "Understanding
Media" kitabnda kullanr. Aslnda Toronto niversitesi bnyesinde
kurulan Kltr ve Teknoloji merkezi de bir kurum ilevi grmemi ve

McLuhan'n almalarn rahat yrtebilmesi amacyla kurulmutur.

Medya gurusu karlatrma yaparak ve "Bir ey akmsa. akm

oluturur" gibi kelime oyunlarn kullanarak yazlarn yazar. Bu

yz

den birok dnre gre McLuhan'n anlalmas gtr. Kendisi bi


le kendi kuramlar iin "onlar anlamaya almyorum.

Benim dii.n

celerim ol zordur" demitir.

23

MCLUHAN'IN GAZETEC LGE BAKII


Marshall McLuhan gazetecilik mesleinin de elektronik ada
farkl bir boyut kazand grndedir. "Ona gre nceden gazeteci
olayn yanllarn ve kartlarn vererek durumun objektif bir fotora
fn oluturmaya alrd. Daha nce gazeteciler bir olayn krk farkl
taraf ve hatta bin farkl ynnn olabileceini hesaba katmazlard.
Ancak daha sonra bu gazetecilik ortadan kalkm ve Truman Capote,
Norrnan Mailer ve Tom Wolfe'un ban ektii yeni bir gazetecilik
olumutur. Yeni gazetecilik McLuhan'a gre size hibir taraf ver
mez. Sizi btn olay anlayabileceiniz ekilde olayn iine daldrr.
Dolaysyla siz bir yangnn ortasnda, bir kongrenin ortasnda bulur
sunuz kendinizi. Mesela Mardi Grass.(*) Mardi Grass olmaktadr ve
Mardi Grass'la ilgili objektif bir habercilik yaplamaz. Siz sadece
Mardi Grass' n iine dalarsnz."

GLOBAL KY
Marshall McLuhan ve Bruce R. Powers "Global Ky" kitabnda
21. yzylda yeryz yaamnda ve medyada meydana gelecek dn

mleri ele almaktadr.


Powers ve McLuhan'a gre insanolunun doas, byk bir hzla,
ok yaygn bir yerkresel duyarlln olumasna ve hibir gizin kal
mamasna yol aacak olan enformasyon sistemlerine dntrlmek
tedir.
Powers ve McLuhan kitaplarnda insanlarn yaantlarn, bir nce
ki dnemde yaplm olanlarn akla uygun taklitlerini yaparak geir
diklerinin altn izmektedirler. rnein Rnesans insan, eletirel ol
mayan klasikliin zorlanmasyla, akl ve insan olarak Orta ada ya
ar. 19. yzyl insanysa Rnesans'ta yaar. Yazarlara gre biz 19.
yzylda yazyoruz. "imdiki zamanda olan odur ki, artk deiim y
le byk bir hzla gereklemektedir ki, dikiz aynas ie yaramamakta
dr. Jet hzyla giderken dikiz aynalar ie yaramazlar. Kii, gelecekle
baa kmann bir yolunu bulmak zorundadr. nsanolu bundan byle,
bilinmeyen karsnda duyduu korku yznden yeni olan eyleri eski
si gibi bireylere dntrmek iin bu kadar ok enerji harcayamaz ve
sanatnn yaptn yapmaldr. imdiki zamana bir grev anlayyla
yaklamal; tartlmas gereken bir evre olarak zmleme ve baa

24

kma alkanl gelitirilmeli ki, gelecek ok daha net bir biimde

grlebilsin. "4

Bruce Powers, Global Ky'n bir ansiklopedi, bir 19. yzyl kit:b
olmadnn altn izmektedir. Onlara gre Global Ky nihai yant
asla iermeyen; ekonominin tamamnn, bireysel olarak yrtlen hiz
metlere doru ynelmi gibi grnd; seenekse} bir gelecei belir
lemek amacyla, gemii, imdiki zamana tayan bir kitaptr. Powers
kltrel olarak u anda olmakta olanlarn ancak bir referans sistemiyle
anlalabileceini ve bunun McLuhan tarafndan oluturulduunu vur
gulamaktadr. McLuhan referansn yeni bir terim lemesiyle sun
maktadr. Bunlar grsel uzam, iitsel uzam ve drtldr. I3ruce Po
wers'a gre Global Ky, dnya kltrn alglamann tamamen farkl
bir modunu; dinamik birok merkezlilik dorultusundaki modu be
nimsemek iin kendisini yeniden nasl konumlandn gsterirken, bu
terimi tanmlamaya ve sunumlamaya adamtr.
"Grsel uzam, drt bin yl boyunca, dev gibi tek bir paradan olu
an ve izgisel olan imajn oluturma ynnde ilerleyen Bat uygarl
nn akl dzenidir. itsel uzamsa, insan beyninin sa yar kresinin
bir yansmas, ncelikler sralamas yapmay ve yaftalar yaptrmay
hor gren ve nitel dncenin ablon oluturabilen niteliklerini n pla
na kartan bir zihin durumudur. Ancak gnmzde, iitsel olan ile
grsel olan, n patlayc hzyla birbirine apmaktadrlar. Elektrik
akm, birbirinden farkl olan toplumlar btn yerkrede, sk sk dn
ya apnda deer atmalarna ve doas gergin kltrel rahatszlkla
ra yolaan andrc bir temas noktasna getirmi ve bylelikle, rne
in Beyrut'ta bir rehine alndnda dnyann teki tarafnda bulunan
tm bir ulusun tehlikeyle yzyze kalmas szkonusu olmutur
McLuhan'a gre

."

20. yzyln son yarsnda Dou Bat ' ya doru

kotururken Bat da oryantalizmi kucaklayacak ve btn bunlarn hep


si de, birbirleriyle baa kma, iddetten kanma abas erevesinde
gerekleecektir. McLuhan barn anahtarnn, iki sistemi, sinultane
olarak anlamak olduunu sylemektedir.
Bruce Power, Marshall McLuhan ile kitaplarnda teknolojilerin
toplum stndeki yapsal etkisini incelemek amacyla bir model olu
turduklarn sylemektedir. Powers bu modelin bir keiften kaynaklan
dn; btn medya ve teknolojilerin temelde, dilsel

(lingu istik) bir

yapya sahip olduklarn kefettiklerini belirtmektedir. Powers' a gre


4
5

Marshall McLuhan, Global Ky, Scala Yay. stanbul. 200 1 .


Mc LUHAN, a.g.e, s: l 3- 1 4

s:

ll

25

btn medya ve teknolojiler yalnzca dile benzemekle kalmazlar;


dahas, kklerini temel olarak insanolunun kendisinin duyular vas
tasyla evreye doru geniletme yeteneinden aldklar iin bizatihi

dildirler. Toronto niversitesi'nin Kltr ve Teknoloj i Merkezi'nde


McLuhan ve Powers iletiim biimsel cephelerine ynelik bir incele

me yapmlar ve drtl bir yap kartmlardr. "Medyann btn

biimleri, bir kltrde bir takm eyleri n plana kartmakta, ama


ayn zamanda, baka bir takm eyleri de skartaya kartmaktadrlar.

Medyann btn biimleri ayrca, uzun sre nce bir kenara braklm
bir aamas ya da unsuru tekrar ne kartmakta ve kendi potansiyel li
mitlerinin dna tarldklarnda bir tadilata (ya da tersine evirmeye)
6
uratmaktadrlar. Sonu, drt paral bir metafordur."
Powers'a gre logosun (szck) bu drt paral yaps teknolojilere

uygulandnda, kii, insan eliyle oluturulmu herhangi bir yapnn,


iine uzand toplumdaki dinamik ve sosyal etkisini belirlemeyi

baarmaktadr. Bruce Powers kitabn nsznde McLuhan'n bir


konuyu tek bir bak asndan ele almak yerine, her biri eit yargsal
arlkta olan binlerce fikirle incelemeye ve tekrar incelemeye inand
na dikkat ekmektedir. Powers "Global Ky"n bu bak as
dikkate alnarak okunmasn tavsiye etmektedir.

Kitabn "Rezonans Aral" ad verilen ilk blmnde gnmzde

iletiimin bir sa beyin modelinin oluturulmas gerektiinin alt izil


mektedir. Zira elektrik anda, k hzyla hareket eden enformasyo

nun hepsi bir andalk niteliini gsterir. "Ses, basm, imaj ve duyum

sal veriler ayn anda ilerlediinden, figrle zemin arasndaki iliki


ounlukla, ardlktan ziyade bir aradalk ilikisidir."7
nsan eliyle oluturulmu, yeterince gelimi her yapnn dnya

kullancy kendi iine alma eilimi gsterdiine dikkat ekilir. McLu


han "Gutenberg Galaksisi"nde sk sk vurguland duyularn orann

bu kitabnda da ele almtr. 'Teknoloji, insan duyularndan herhangi

bir tanesini ne karmaya zorlar, ayn anda teki duyularla ya zayfla

tlr ya da geici olarak tmyle ortadan kaldrlr. Yeterince ileri


gidildiinde de bylelikle insanolu 'kendi makinesinin bir yarat'

haline gelir. McLuhan ve Powers rezonans araln, grsel ve iitsel


uzamlar arasndaki grnmez snr izgilerinden biri olarak kabul
etmektedir.

6
7

McLuhan, a.g.e., s: l 5 - 1 6
McLuhan, a.g.e., s:25

26

"Hepimiz biliyoruz ki, bir hudut ya da snr izgisi, iki dnya ara

snda, yan yana ya da paralel iki izginin arasnda yer alan ve kalaba
lklk ya da evrensellik duygusu uyandran bir uzamdr. ki kltr ya
da iki olay ya da iki dnce birbirine yakn bir konuma yerletirildi
inde bir oynama (interplay) bir tur sihirli isel alveri meydana
gelir. Ara yze benzerlikten ne lde uzaksa, alveriin gerilimi de o
8
lde yksek olur."
McLuhan' medya "gun"su haline getiren "ara mesajdr" tezine
bu kitapta da deinilmitir. Kitapta herhangi bir teknolojinin zemini
nin, hem onun ortaya kmasn salayan durum, hem de sz konusu
teknoloji sayesinde ortaya kan hizmetlerden ve zarar ziyandan olu
an btn bir evre olduunun alt izilir. "Bunlar yan etkilerdir ve
kendilerini kltrn yeni bir biimi olarak rastgele empoze ederler.
Medyum mesajdr. Eski bir zeminin yerine, yeni durumun ierii gei
9
rildii iin sradan dikkat figr grmeye balar."
McLuhan ve Powers kitaplarnda gnmzde yaanan youn
enformasyon akna da dikkati ekmektedirler. Onlara gre mekanik
a deerlerinden geri kalan ne varsa, an enformasyon yklemesi
tarafndan yutulmak zeredir. Onlara gre, medyann belirleyicilii,
yeni kltrel zeminlerin, ister istemez yeni teknolojilerin eylemleriyle
yklenmesi, yalnzca kullaniclar iyi ayarlanmlarsa, yani derin uyku
dalarsa mmkndr.
McLuhan ve Powers'a gre kendisini annda enformasyon arena
snda bulmu olan elektronik insan, aynca uzam ile nedenin tek rnek
balantl ve kararl grnd ok daha geleneksel daha eski sistem
den de giderek dlanm bulur. Onlara gre Batl insanlar, imdi
bunun yerine ayn anl, dinamik enformasyon yaplaryla bir alkanlk
iliki gelitirmektedir. "Ayn biimde iitme duyusu da

360 derecelik

bir krede, sanki bir magnetik alan ya da elektrik alanym gibi her
ynden ayn anda ayrntlar kavramaktadr; bylece kendi kendini ta
nmak olgusu, iitsel form iinde yeniden ekillenmekte, yeniden ka
zanlmaktadr. Byle olunca nmzdeki yzylda bu olay var olan

btn okul yaplarn imha edecektir. McLuhan ve Powers gnmz


deki karmaann ounun, bir elde Batl okuryazar insannn farkl
farkl yaantsnn, teki eldeyse annda ve iitsel bilgiden oluan

yeni

evresinin bulunmasndan kaynaklandnn altn izmektedir. Batl


insan, grsel ve iitsel kltrler ya da yaplar arasnda ikiye bfmn8 McLuhan, a.g.e.,
9 McLuhan, a.g.e.,

s:27
s:29

27

tr. Grsel kltr paraldr; iitsel kltr btnseldir. "Merkezi elekt


ronik teknolojileri olan yeni iitsel uzam, btn gemilere ayn anda
ulaabilmemize imkan verir. Daha nce deindiimiz kabile insan
iin olduu gibi bizim iin de tarih yoktur; dnyasal olan, nne hibir
engel kmakszn mitsel alana dnrler, her eyi imdiki halde
10
McLuhan ve Powers kitaplarnda sk sk elektrik ada grsel

dir."

duyudan iitsel duyuya geildiinin altn izmektedir. Onlara gre


elektronik teknolojisi grsel uzanm yerine gemektedir ve zemin artk
alfabetik uygarln moloz birikintisini iermekte de olduundan, iit
sel uzam yeni bir form ile geri kazanmaktadr. McLuhan ve Powers
bu durumun Dou'daki yansmasnn olduka farkl olduuna dikkati
ekmektedirler.
"Doudaki etki olduka farkldr. O ldeki, Asya kltrleri Bat
l fanatik alfabe ve aygt donanm giysilerini giyinmektedirler. Alfabe
onlarn grup dncesinden bireysellie dnmlerinde arac haline
gelmektedir. Harold Innis, yazma medyasnda gerekleen bir yer
deitirme dolaysyla tapnak brokrasilerinin yerini askeri brokrasi
lerin ald ve genileme ya da fetih programlarnn balad sreci
incelemitir. ran birka yl nce elektronik medyann etkisiyle bozgu
na uram ve askeri bir ynetimden mollalarn elinde tapnak dene
timli bir ynetime geri dnerek, Irak gibi arkaik geleneksel treleri
ok daha az etkin olan birok komusuna bir geri kazanm olaynda
nclk etnitir."

11

McLuhan ve Powers grsel uzanm fonetik alfabenin bir sonucu


olduunu dnmektedirler. Onlara gre grsel uzam, Fenikeliler tara
fndan yaratlan ve Yunanllar tarafndan gelitirilen fonetik alfabenin
tekdze, sregelen ve paral karakterinin bir yan etkisidir. Grsel
uzanm sol beyne zg olduu ve iitsel-dokunsal uzanm i sa beyne
zg olduu tahmin edilir. McLuhan ve' Powers'a gre gnmzde
dayandmz enformasyonun byk ksm gzler yoluyla gelir. Tek
nolojimiz bu etkiyi oaltmaya ayarlanmtr. McLuhan ve Powers
matbaadan ve fonetik alfabeden nceki insann duyularm eit kullan
dna dikkat ekmektedirler. "iero'nun zamannda be duyu deyi

mi grme, iitme, tat alma, koklama ve dokunma gibi btn duyularn


eit olarak birbirlerine evrildii anlamna geliyordu. Bu fiziksel ve
psikolojik enerjinin sabit olduu ve btn duyu alanlarna dengeli bir
biimde dald, salkl, doal durumdaki insann Latince tanmy10 McLuhan,
1 1 McLuhan,
28

a.g.e., s:43
a.g.e., s:77

d. Byle bir durumda hallsinasyon grmek olduka gtr. Herhangi


bir kltrel dzenlemede, bir duyu bir enerji hcumuna hedef oluyorsa
ve tm tekilerden daha fazla uyan alyorsa, her zaman sorun kar.
Modem Batl insan iin bu, gsel durumdur." 12
McLuhan ve Powers'a gre Batl insan sadece beyninin bir bl
myle dnr ve teki blmn aln duyar. Onlara gre sol beyin
bir blmyle dnr ve teki blmn aln duyar. Sol beynin
kategorik hiyerarileri iin fazlaca yaylml olan kulak kltrn ih
mal ederek, kendisini yalnzca izgisel bir kavramlatrmann kabul
edilebilir olduu bir konuma hapsetmitir.
"Eer kltrnz sizi gze nem verme ynnde besliyorsa, beyni
niz herhangi bir balca duyu eilimine eit arlk vermekte zorlanr.
Yalnzca grsel faraziyelerin tuzana dersiniz. Yzyllar boyunca
Japonlar, Batllar'dan farkl olarak bir resimdeki nesneler arasnda
kalan resimsel uzama deer vermiler ve bu tr uzam izilmi olan
btn nesnelerden daha basit olarak grmlerdir.
Grsel uzam yaps, Yunan fonetik okuryazarlnca yaratlm
olan Bat uygarlnn insan eliyle oluturulmu bir yapsdr. Btn
teki duygulardan ayrlm ya da soyutlanm gzler tarafndan algla
nan bir uzamdr." 1 3
Ancak bunun yan sra McLuhan ve Powers'a gre baz kiiler
ans eseri gerek anlamda iki kltrl olacak biimde doru yerde ve
doru zamanda bulunmulardr. Onlar hem grsel, hem iitsel klt
rn iinde yaamlardr. rnein Hemingway ve Toqueville hem iit
sel, hem de grsel kltrde yaamlardr.
Grsellik kltrnn n plana kmasyla szellik yavaa tkenip
gitmitir. "Orta an yazl kltr, karakter asndan katmsal ola
rak szel iitseldir. Metinlerin yksek sesle okunmas gerekiyordu. Ki
lise ilahi okullar, szele sadakati garantilemek iin kurulmutu. Gu
tenberg teknolojisi dili sistemletirerek ve telaffuzla anlam konusunda
o ana kadar var olmayan standartlar kurumsallatrarak, eskilerin iit
sel / dokunsal nitelii stne sifonu ekti. Tipografiden nce kt gra
mer diye bir ey yoktu." Ancak 1. Dnya Sava'ndan ve Marconi ile
Edison gibi bilim adamlarnn ortaya kndan sonra iitseldokun
sallk yeniden n plana kmtr. Basm sayesinde radyo, film (tele
vizyon) ve kayttarafndan paralanmasn kutlad. Radyo hoparlrle
ri, yeni bir kabileselliinin yansmas olmutur. Uydu, bilgisayar, veri
12

13

McLuhan, a.g.e., s:77


McLuhan, a.g.e., s:88
29

taban, teleteks gibi ortaya kan yeni medyumlar (aralar) ve GTF,

ITT gibi uluslararas ok taycl irketler basl sze ynelik saldr


larn iddetlendirmilerdir. Marshall McLuhan'a gre bu yeni oluu
mu kendi ifadesiyle szle imaj arasndaki bu yeni oynamay kafatas
mzda, fiziksel olarak birlemek iin, ciddi bir aba gsteren iki beyin
tadmz kavrarsak anlayabiliriz.
McLuhan ve Powers kitaplarnda ayrntl olarak beynin ilevlerini
ele almaktadrlar. Sol beyin niceldir ve okuma yazma gibi eylemleri
beynin bu yan kresiyle gerekletiririz. Sa beyinse niteldir ve uzam
sal-dokunsal olann, mziksel olann ve iitsel olann kaynadr.
McLuhan ve Powers'a gre bu yari kresel ilevler gerek bir dengede
olduklar zamanki (bu ok nadir Q\ur) sonu "kapsaml kavraytr".

"Gerek bilinliliin daima nicel ve nitel bir karakteri olmutur. Bat


dnyas zellikle de Avrupa ve Amerikallar, sol beyin dncesini
1
sa beyin dncesine stn tutarlar." 4
Ancak teknolojinin ve matbaann etkisine ginnemi Kuzeydou
Kanada'da Baffin Adas'nn inuit ya da Eskimo halk iin farkl bir
durum sz konusudur. "Arazinin kendisi onlara, karmak bir biimde
gelimi sa yan kreye zg, zel bir grsel-uzamsal yetenek kazan
drm gibidir. Ama eh nemlisi, yaam stillerinde ve sanat eserlerin
de, sa ile sol beyin arasnda

iyi

tanmlanm bir ibirlii var gibi

grunektedir. Bu nedenle eer siz bir inuitseniz zihinsel faklteleri

msal bir

nizi sa yar kre dorultusunda bir duyumsal tercihe ve du


1

dokuma ve eko yapan bir ritel form dnyasna sahiptir."

Sa, sola

nclk eder. Eer Bat'daysanz ve zellikle de ok uygarlam bir


kiiyseniz zihniniz sola arlk vermeye eilim gsterecek, bir anlam

da boyun eimi olan bir sa ile oynaacaktr. McLuhan ve Powers

kitaplarnda aynca, sa ile sol yar krelerin ilevlerini ayrntl bir


biimde ele almaktadrlar. rnein sol yar kreyi etkileyecek bir kaza

konumay snrlandrabilir. Ama zellikle sa yan krede meydana

gelen zarar, genellikle dilsel yeteneklere bir ziyan vermezken, uzamsal


grevlerle ilgili icra gcn, basit mziksel yetenekleri, bilinen nesne

lerin ve yzlerin tannmasn ve bedensel zkavray azaltabilir. Zira


szel olan sol yar kre bedenin sa yann denetler ve konuma ve
grsel yetenekler zerinde etkilidir. itsel olan sol yar kre gz
temsil eder.

ia yan kreyse bedenin sol yann denetler ve dokunsal

dr, uzamsal ve mzikaldir. Sol yar kre gz temsil eder. Sol yar -

14 McLuhan, a.g.e. , s:99


15

McLuhan, a.g.e.,

30

s: I 00- 1 0 1

krede ardk idrak hakimken, sa yan krede ayn anda idrak hakim
dir.
McLuhan ve Powers' a gre Bat uygarl, akabinin acentelii
yoluyla-iitsel olana ilikin kavraymz bastrp sktrm olsa bile,
grsel ve iitsel uzamlarn her insanda daima bir arada bulur.

Powers ve McLuhan bu konuda nc dnya lkeleriyle birinci

dnya lkeleri arasndaki farka da dikkat ekmektedirler.


"nc dnya, Sanskrite gibi yazmann fonetik olmayan bir
formunu gelitirmi olsa bile esas olarak szel iitseldir. te yandan
Birinci Dnya lkeleri nfuslarnn ounluu bir yar-okuryazar
duruma meylediyor olsalar bile grsel olma eilimindedirler. Sanayi
toplumlarnn grsel klrnn, elektronik teknolojilerden oluan bir
evrede, byk oranda iitsel bir yne doru etki altna girdikleri g
16
nmzde, durum budur."
McLuhan ve Powers'a gre Batl insan llebilir olguyu onayla

mak iin, orantsal uzam kavramlatrma kapasitesine bel balamak


tadrlar. McLuhan ve Powers'a gre "Eskimo insan, gerekte oryantal
bir dizpoziyonu olan btn halklar gibi gerei 'grmek inanmaktr'
ile deil, szel gelenekle, mistizmle, sezgiyle, dnce btnlyle
bulur; bir baka biimde ifade etmek istersek, yalnzca gzlemle ve

fiziksel fenomenin llmesiyle deil. Onlar iin okuryazar olarak


grnen grnt, iitsel olan kadar yaygn deildir. Onlarn kutsal
kiiler iin doru sfat, grc deil iitici olurdu.
Doulular'n btn ruhsal ve sosyal koullara annda uyarlanma
kapasiteleri vardr. Bu onlarn iitsel modda olmalarnn bir sonucu
dur. Batllar ise, sabit bir bak asna baldrlar.
McLuhan ve Powers Eflatun'un Batl kltrde grsellii n plana
kartmaya alan ilk kii olduuna dikkat ekmektedirler. Eflatun
Yunan kabileciliinin Dou eilimini bozmaya almtr. O sol be

yin dncesinin saa stn gelmesini salamtr. Eflatun zihnin iir

sel durumunu ba dman olarak grmtr. Zira o yzlerce yllk rit

mik hatrlama deneyimi alkanlna karlk, listeleri devreye sok

mutur. nsanlardan deneyimi yaamalarn ve yeniden dzenlemeleri


ni, sadece konumak yerine ne syledikleri hakknda dnmelerini
istemitir. Eflatun'un yapmaya alt gibi Batl insanda sol yan
kre stn geldikten sonra alfabe, hizmetlerin ve deneyimlerin izgi

sel ve grsel bir evresini yaratmtr ki, bu sol ya da izgisel yan


krenin ykseliine ya da egemenliine katkda bulunmutur. Alfabe

16 McLuhan, a.g.e., s: l 02
31

grsel uzam, koku, dokuma, kinestezi ve iitme duyularna ilikin du


yumsal alanlarn birok dier trnden ayrm ve tecrit etmitir. Sol
yar kre fonetik alfabesinin uzman nitelikleri, szel toplumlarn igal
edilip ele geirilmesi iin uzun sre boyunca yegane ara olmutur.
Bu sayede Bat kltrnde propaganda etkili olmutur. Propagandaya
ve yaylmaya adanm olan Hristiyan kilisesi, ilk gnlerinden itibaren
fonetik Grekoromen okuryazarln benimsemitir.
Marshall McLuhan ve Bruce R. Powers'a gre eer bir insana da
yatlan propagandann baarya ulamas isteniyorsa, o insan hi deil
se az bir kltr sahibi olmaldr. "Bat kltrnn izlerini tamayan
insanlar arasnda propaganda etkili deildir. Burada zekadan szetmi
yoruz; baz ilkel kabileler tam anlamyla tekrarlar, ama bu zeka bizim
kararlarmza ve alkanlklarmza yabancdr. Bir temel gereklidir,
rnein retim; okumayla ilgilenmeyen bir insanda propagandadan
kaacaktr. nsanlar okumay renmenin insanolunun ilerlemesine
kant tekil ettiini dnmeye altrld. Okuma-yazma bilmeyenle
rin orannn dmesini hala byk bir zafer olarak kutluyorlar; okur
yazarlk oran ok dk olan lkeleri lanetliyorlar, okumann zgr
le giden yol olduunu dnyorlar. Btn bunlar tartmaya ak
tr, nk nemli olan okumay baarmak deil, kiinin okuduunu
anlamas, anladn aktarmas ve okuduunu yarglayabilmesidir.
Bunun dnda okumann bir anlam yoktur." 1 7
McLuhan ve Powers'a gre insanlarn byk ounluu, belki de
yzde 90' okumay bilir ama zekasn bunun tesinde uygulamaz.
Basl, sze ya otorite ve yksek deer atfeder ya da tersine tmyle
reddeder. Bu insanlar dnecek ve ayrtedecek yeterli bilgiye sahip
olmadklarndan ya tamamen inanr ya da inanmazlar. Propagandaya
kusursuz bir uyum salarlar.
McLuhan ve Powers kitaplarnda elektronik an, ayn andalkla
kanlmaz yzletirme zellii dolaysyla, sol yar krenin ikibinbe
yz yl sren vasatlna kar ilk ciddi tehdit olduunu sk sk vurgu
lamaktadrlar. Gnmzde beynin sa (ayn andal ve iitsel) yar
kresinin ya da sol (izelge grsel) yan kresinin ne kmasn ve
stnlk kurmasn salayacak bir dizi deiik unsur vardr.
Yazarlara gre yeni bir konfgrasyon ya da zemin olarak elektro
nik medya, yalnzca sa yan kreye ncelik vermeye balamtr.
McLuhan ve Powers'a gre gnmzdeki o eski ve teki renme
yetersizlii glkleri sa yan kreye geri dnmemiz iin bize bask
17

McLuhan, a.g.e.,

32

s: 1 08

yapan televizyon ve dier elektronik medyann dorudan bir sonucu


olabilir. "Dikleski, btn harfler ve szlkler balamnda tek bir sabit
bak as benimseme yetersizliidir. Tam tersine, harflere ve szck
lere, bak alarndan yalnzca tek bir tanesinin doru olduu ynn
de bir varsaymdan yoksun olarak, ayn anda eitli bak alarndan
1
yaklamay gerektirir (yani bir sa beyin uygulamas)." 8
McLuhan ve Powers elektrik anda yazma sistemimizin de de
imesi gerektiini vurgulamaktadrlar. Onlara gre eer okuryazarlk
Bat'da hayatta kalacaksa, yazma sistemimizin ksa bir zaman iinde,
sa yar kre duyarllklarna ve doyumlarna uygun bir kalp iinde
yeniden biimlendirilmelidir. "Dorulardan ve dairelerden oluan yaz
karsnda gramer ynteminden daha ksaltlm bir forma gei
yapmak, ksaca herkesin bir kbist haline gelmesi gerekebilir. Szgeli
mi McLuhan ve Powers gnmzde elektrik anda kabileselcilie
geri dnldn ve bireye gnmz toplumunda yer olmadn
belirtmektedirler. Zira sol yar kre toplumu, kabilesel gruplar nasl
tehdit edici bulur ise, tpk bunun gibi sa yan kre kltrnde de zel
birey iin yer yoktur. McLuhan ve Powers sa yan kre kltrnn
elektronik enformasyon ann ayn andalna byk bir eilimi ol
duunun altn izmektedirler. nk batl teknolojiler zemin itibariy
le elektronik ve ayn andaldr ve dolaysyla yapsal olarak sa yan
kresel ve oryantal ve doas itibariyle szeldir. "Durumun byle
olmasnn gerekesi, ou Bat teknolojisinin, bilgisayar gibi oun
lukla da gereksiz bir biimde, 19. yzyl kltrel geriliinin bir formu
olarak, mekanik tekbir ey eilimini aklnda tutuyor olmasdr." 19
McLuhan ve Powers kitaplarnda nc Dnya lkeleri'nin
teknolojileri de zor benimsediklerinin de altn izmektedirler. Onlara
gre Asya'daki ya da nc Dnya'daki szel insanlar ortaya kan
yeni teknolojilere etkilerine dikkat ekecek lde muhafazakardrlar
ve onlarn tarihi, yeniliklerin reddedilmesinin tarihidir. Bunun zddna
Batllar ise abuk kar getirmesi vaadeden her eyi benimseme ve b
tn yan etkileri grmezden gelme eilimi gsterirler. "Bir oryantalin
davranlarn, bir ablondan tekine annda deitirebilmesini sala
yan da ite zemine kar bu duyarllk, art gl bir trelere uyma du
20
yusu ve zel kimlikten yoksunluktur."

18 McLuhan, a.g.e., s: l 1 4
1 9 McLuhan, a.g.e., s: 1 20
20 McLuhan, a.g.e., s: l 2 1

33

McLuhan bu kitapta ok nemli bir tezini daha ortaya koymakta


dr. McLuhan'a gre yarattmz her ey bizim bir uzantmzdr.
rnein otomobil ayamzn uzantsdr. "nsan eliyle oluturulmu
btn yaplar; dil, yasalar, fikirler ve varsaymlar, aletler, giysiler ve
bilgisayarlar, btn bunlar, insan bedeninin uzantlardr. nsan eliyle
oluturulmu her yap bir arketiptir. nsan eliyle oluturulmu eskiyle
yeni yaplarn srp gitmekte olan kltrel yeniden kaynatrlmas ii,
btn keiflerin motorudur. Her kefin, kefi izleyen ve yenilik ad ve
rilen geni anlam, kullanm ynlendirir. Daha geni anlamda, kendi
sini ieren evreyle, medyumla ya da koullar ve evreyle balants
21
olmayan hibir eyin anlam yoktur."
McLuhan ve Powers kitaplarnda sk sk elektrii, an iitsel
grsel olduunu vurgulamaktadrlar. Onlara gre ada fizikiler bile
iitsel ve grsel duyularn n plana kartmakta ve istemeseler bile
eiti Dou zihniyetiyle uyumlu bir dnya grn tekrar benimse
mektedirler. Sonuta zihnimizin de sa yan kresi, tekrar sol yar
kresine kar zafer kazanmtr. Zira elektronik ada kullanlmas
iin, iletiimin bir sa yar kresel ablonu gereklidir. nk hem kl
trmz dnsel deerlerini soldan saa kaydrma srecini tamamla
mtr. Hem de elektronik medyann kendisi, ablon ve ilem asn
dan sa yar kreseldir. Sorun, kltrmze yine de uygun olan ve sol
yan kresel ynetimin art da olacak byle bir modelin kefedilme
sidir.
McLuhan ve Powers kitaplarnn "Global Robotuluk Doyumlar"
adl blmnde Amerika' nn gelecekte nasl olacan da ele almakta
drlar. Onlara gre 19. yzyl Amerikas, bacal bir ekonominin tek
dze ethosu stnde younlamtr. Amerika' nn amac, uzman,
kendine yeterli ve kendi kendisini ynetir olmakt. Amerika'da 19.
yzylda sol yar kreye zgr duyusal bir eilim szkonusuydu.
Amerika bu yzylda uzak batya doru mmkn olduunca yaylma
ya kararlyd ve Amerikallar bir sonraki pazaryerine ulamak iin

20. yzyl Ameri


2020 ylna kadar daha ziyade yasal ve

srekli dere tepe ayor, ormanlar geiyorlard.


kas'ysa, bugnden yaklak

yasal olmayan gn bir sonucu olarak iten ite ortaya kan etkiyle
tek yanl bir biimde tahl retmekle ya da elik fabrikalar kurmakla
insanlar beslemek kadar uramayacaktr. Japonya, in, Gneydou
Asya ve Orta Amerika'daki askeri maceralar, Amerika anaktasna
srekli akan glerin kayna olmutur ve olmaya devam edecektir.
21

McLuhan, a.g.e., s: l 23

34

Bu gler, Amerika Birleik Devletleri'nin ynetiminin beyaz, Anglo


sakson kastnn eitiminin ve i yaantsnn yaplarn kymk haline
getirecek ve herhangi tek bir tanesinin nceden baat olmad, salata
vermesi bir etnik aznlk karm yaratacaktr. McLuhan ve Powers bu
rklar gcnn alclar olar Bat kysndaki ve Atlantik'in gneyinde
ki byk ehirlerin, Birleik Amerika'nn yzyllk kyden kente gei
hareketi esnasnda hacimlerini ikiye ya da e katlayan ve havalandr
mann yl boyu alaca ehirler olaca grndedirler. McLuhan
ve Powers ' a gre Amerika, yksek ii cretleri nedniyle doal
maddelerin ilendii, tarmsal ve dk dzeyli imalat sanayilerinin
ou, nc Dnya lkelerine kaptrlacak ve Birleik Amerika ile
Kanada'nn baz blgelerini tketici robotlar ve elektrikli kitle ulam
aralar trnden (yksek) tketim mallarnn yapm konusunda sk
dven hacimler haline gelecektir. Onlara gre Amerika nfusunun
bir blm, yksek teknolojinin katlmclar haline gelmeye yetecek
lde eitimli ve zihinsel adan uyum salam olsalar bile doma
byme Amerikallarn ou, ortaya kacak ve zeka dzeyleri ile ei
timlerine her zaman uyumayacak hizmet balantl iler neren yeni
tketici ekonomisi konusunda hazrlksz olacaklardr. Buna karn
"Amerika Birleik Devletleri kylarna ylan inliler, Japonlar, Ko
reliler, Araplar, Lbnanllar, Meksikallar, Orta Amerikallar ve Kzl
derililer, yeni medya teknolojilerinden iyi hizmet alacaklardr. Yz
kanall kablo sistemleri, kltre ve aileye gre blnecektir. Videoka
setler ve videodiskler, etnik mzik, sinema ve sahne rnleri iin yeni
pazarlar yaratacaklardr. Blgesel bankalar, elektronik aralar, azm
lklarn para kullanma geleneklerine uygun hale getirilmi, yeni kredi
22
ve muhasebe yntemleri yaratmak iin grevlendireceklerdir."
McLuhan ve Powers nc ya da drdnc kuak Amerikallar'm
ounun ortaya kan deiiklikler karsnda uyuup kalacaklar
grndedirler. Buna karn henz unutmam olduklar yabanc ge
mileriyle ynetimin ve i dnyasnn liderleri, Amerika kentlerine
ilikin kanlmaz bir gerei gnnekte gecikmeyeceklerdir. Bu ger
ek udur: "Gemite ncelikle demiryolu, hava ve deniz ticareti iin
birer aktarma ve depolama noktas olmu olsalar da 1 994 ylnda bell:i
bal kentler, doma-byme Amerikal olanlarn doum oranlarnn
azald ve beyaz nfusun yaland bir lkede, ekonomik pastadan
ne kaldysa onu paylamak iin birbirleriyle savaan.beyazlarn, siyah22

McLuhan, a.g.e., s: l 4 1
35

larn, Asyallar'n, spanyol aslllarn Getaltmtrak siyasi konglome


ralarna dneceklerdir. "23
Buna bal olarak McLuhan ve Powers'a gre siyasetilerin stili,
kendi grubu iindeki atmalar azaltmak ve teki aznlklarla srt
meleri yattrmak olacaktr. Onlara gre birka kuak sonra, yeni
etnik gruplar i evlilikler yaptka ve lkenin ok daha uzak blgeleri
ne seyahat ettike, fiziksel yaknlk yerini elektronik yaknla braka
caktr. Asimilasyon akmna kaplm giderlerken, ailesel kklerini de
korumak isteyeceklerdir. Dolaysyla insan, bu ihtiyac doyuracak zel
elektronik veri hizmetlerinin oluturulacan da umabilir. McLuhan
ve Powers'a gre bilgisayarlar ve sofistike tele-iletiim sistemleri,
nfusun % 80 ' i iin i retecek biimde biraraya gelecek ve bu da,
ar sanayiye dayal bir ekonomiden, merkezinde tekil tketicinin ihti
yalar bulunan hizmet ynetimi bir ekonomiye geii tamamlayacak
tr. Onlara gre 2020 ylnda Birleik Devletler, sol-ayar kresel bir
eitleme olan grsel, tekdze, homojen dnme tarzndan, grsel,
iitsel olarak tanmlamaya altmz, ok yzeyli, konfigrasyonal
bir zihin durumu olan sa yar kresel dnme tarzna doru farkl
bir psikolojik geiin stesinden gelecektir. "Baka bir deyile, birok
Amerikal, matematiki ve muhasebeci iin ok yararl olan noktadan
noktaya izgisel tutumlar tarafndan esir alnmak yerine, bir ksm an
togonist etnik mirastan kaynaklanan bir de farkl dnme sistemine
ayn anda tahamml etmeye muktedir olacaktr. Sosyal ablonlar, alfa
saysal lmlerden daha ok arlk tayacaktr."24 Ksaca Amerika
llar sa yar kresel deerlerin ve tutumlarn iine balklama dalmaya
hkml olacaktr.
McLuhan ve Powers btn medyann, yeniden yapm ve insann
icra edebilecei yeteneklerin tesinde hzlandrlm bir takm biyolo
jik yeteneklerinin bir modeli olduunun altn izmektedir. McLuhan
yeni icat edilen her eyin insann bir uzants olduunu sylemektedir.
rnein, tekerlek ayan bir uzantsdr; elektrik devresi, merkezi sinir
sisteminin bir uzantsdr. "Her (ara) medyum, bizi ipnotize edecek
bir gle girdap oluturan kuvvetinin zirve noktasna getirilmitir.
Medyumlar, btn medya birarada hareket ettiklerinde bilinliliimizi,
ruhsal anlamda tmyle yeni evrenler yaratacak lde deitirebilir
ler. "25
23

McLuhan, a.g.e., s: l 42
McLuhan, a.g.e., s: 1 44
25 McLuhan, a.g.e., s: 1 45

24

36

McLuhan ve Powers insan beyninin televizyon karsnda na s l bir


tepki verdiini de ele almaktadrlar. Hemen hemen annda, ekranda bir
saniyenin otuzda biri kadar bir zaman iinde ardk olarak yanp
snen noktalarla skun bulan sol beyniniz, baat olmayan tarafsz bir
duruma geer. Ama parlak duygusal imajlarla, mzikle ve rastgele
hareketlerle gdlenen sa beyin uyank kalr. "Beki kpei solun
snrlamalarndan azade kalan zihniniz, zimmen her imaya, zellikle
de doalar itibariyle duygusal ya da sembolik olanlara yant verecek
bir durumdadr. O anda hi de rasyonel bir mteri saylmazsnz."26
McLuhan ve Powers daha sonra televizyon ve bilgisayarn ilevle
rini ayrntl olarak incelemeye balarlar. Onlara gre evlerin ii, kab
lolu televizyon, videokasetler, videodiskler ve drdl ses dzenei de
ev inaatlarna eklendii takdirde ok daha etkili ve otomatik hale ge
lecektir. "Kama ihtiyac iinde olanlar iin yksek younluklu ekran
lar, alfa durumunu glendirecek ve hzlandracaktr. Enformasyon
peinde olanlar iin, bilgisayar balamn televizyon, kongre ktpha
nesinin kaynaklarna yava yava stn gelecektir.
Associated Press haber kablosu trnden uydu balantlarndan
gelen basl verinin hz, bireysel kullanclara, belki de kiinin profes
yonel ihtiyalar dorultusunda biimlendirilmi, ok geni bir perfor
masyon menzili salayacaktr. Srekli canl enformasyon olana,
nemli haber olaylarna diskin geri plan verilerinin srekli gncelleti
rilmesine yol aacaktr. Bir video oyununun zihniyetine alm olan
izleyiciler, kitaplar ve gazeteleri ihmal ederek bir sre sonra, en uzak
limitlerine itildiinde ideograf stiline eri dnen habercilii ho kar1ayab1
r1er. "27
McLuhan ve Powers'a gre tek yanl 'datc' deerleriyle tele
vizyon, -eer Beyaz, Anglosakson kurulu dzeninin elinde kalrsa- et
nik ayrla zg ykc etkilerin yolunu kesen bir payanda haline d
nebilir. "Bireysel veri taban kullanclar, iki ynl 'eyleimli' de
erleriyle bu medyumu, ulusal ebeke programclnn, yalnzca bir
ka kaynaktan fkran propagandac karakterine direnecek biimde
"28
kullanabilirler.
McLuhan ve Powers 'a gre btn bu deiimlerin sonunda, Ame
rikan ekonomisi, retici bir toplum olmaktan kp pazarlamac bir
toplum olacaktr. McLuhan ve Powers Amerika'daki teleiletiim yat26 McLuhan,
27 McLuhan,
28 McLuhan,

a.g.e., s: l 46
a.g.e., s: l 46
a.g.e., s: l 46
37

nmlannn ounun, kendi yaadklar dnemlerinde 1 990'daki Ameri


ka Birleik Devletleri 'ndeki evlerin % 80'ine ulama gibi bir hedef
erevesinde, toprakalt kabloya yneldiklerine dikkat ekmektedirler.
"Balca teknik paras ift eksenli teller olan kablo, halihazrda ulusal
yapan ebekelerden (ABC, CBS ve NBC) kaynaklanan sinyallerin
szlmesine ve tekrarlanmasna adanmtr. Ancak, henz tamamyla
yerine getirilmesi beklemekte olan en nemli ilevi, iki ynl niteli
inde yatar. Bu da, kablo giriinden sinyal yollarken, ayn zamanda
bireysel evlerden ve iyerlerinden sinyal almaktr." McLuhan ve Po
wers'a gre btnyle gerekletirildiinde bu evlerin yetenekleri, hi
deilse balangta, rutin evii grevleri, gvenlik ve tele-alveri gi
bi stesinden gelmekte kullanlabilir. McLuhan ve Powers bunun da
en azndan ev sahipleri iin daha fazla kiisel zgrlk ve evde al
ma ans anlamna geldii grndedir. Onlara gre bu, evin, Ameri
kan toplumunda, bo topraklar dneminde olduu gibi, bir kez daha
merkez nokta haline geleceini sylemenin bir baka yoludur. Yazar
lara gre gelecekte Amerikan toplumunda seri evlilikler ve boanma
lar artacak ve tam bir ekstra akrabalk ve yarm kardelik hali yarata
caktr. Evin iinde olup bitecekler enformasyon hizmetlerini etkileye
cektir. retici olarak tketici, inisiyatifi holdinglerden alacaktr.
McLuhan ve Powers kitaplarnda intemetin sinyalini de vermiler
dir. Onlara gre binlerce iletiim aygt araclyla k hznda alan
bilgisayar, tercihlerini, ister kusursuz dzenlenmi bir sigorta yatrm
program, ister dsel bir seyahat olsun, veri taban yoluyla nceden
sinyallemi potansiyel alclara, smarlama rnler ve hizmetler re
tecektir.
McLuhan ve Powers annda denetimin, aradaki kiileri giderdiine
dikkat ekmektedirler. Buna bal olarak da rnein birey Amerika' da
bankaclk ve sigortaclkla uraan krkbin ksur mali kuruluun
elektronik anlamda tek bir kurulu haline gememesi iin hibir teknik
gereke yoktur. McLuhan ve Powers'a gre, Diner's Club ya da Ame
rican Express gibi yatay olarak dzenlenmi oulcu hizmetler veren
irketler, yalnzca uluslararas imtiyaz geerek, blgesel ve yerkresel
hale gelebilirler. Dnya leinde dk maliyetlerle organize olabil
me yetenei, baz balantl irketlere herhangi bir tekil uluslararas i
letmeden ya da modem devletten daha ok g verecektir. McLuhan
ve Powers enformasyon ann, imajmzdaki dnyay yeniden yarat
makta olduunu dile getirmektedirler. insann medya uzantlar, geze
genin insanlatrlmasdr; zgn yaratlnn ikinci aamasdr.
38

McLuhan ve Powers atmann, insann etkinliksizliinden tr de

il, teknoloji birbirleriyle uyumsuz hzlarla hareket ettii iin meyda

na geldiini belirtmektedirler.

McLuhan ve Powers btn toplumlarn yeni bir teknoloji benim

serken balangta uyuuk kaldnn altn izmektedirler. Zira her

medyann (ara) tm alan doldurmak iin belli bir duyuya saldrarak

bu blgede hipnoz iin gerekli koullan yaratr. Medyum (ara) kulla


nc iin bilinmez bir kuvvet haline gelir.

McLuhan ve Powers bilinliliin be duyu arasndaki uyumla ger

ekletiini vurgulamaktadrlar. McLuhan ve Powers 'a gre duyular

arasnda birleik bir oran bulunmas, rasyonelliin bir iaretidir.

"McLuhan bilgisayarn insanlarn duyulan arasndaki uyumu yeni

den salayaca grndedir.

Enformasyonu k engelinin biraz altnda saylabilecek bir hzla

hareket ettiren bilgisayar, binlerce yldan beri kendisini paralara ayr


makta olan insann sonu olabilir. imdiye kadar insann uzantlar bir

birleriyle sava halindeydi. Tfee kar mzrak, lokomotife kar atl

araba, radyoya kar televizyon . . . Yatay olarak organize edilmi, oul

hizmetli irket ya da ona benzer bir eyi zenginlik olarak enformasyo

nu, fabrikada ya da perakende sat noktasnda ilk teker dnmezden ya

da ilk dmeye baslmazdan nce tketici ihtiyalarn elektronik ola

rak nceden n grmek suretiyle bizi, kavrayn btnsellik kazandr


d bir duruma geri dndrebilir."29

McLuhan ve Powers'a gre bin yl sren da doru patlamadan

sonra ie doru patlama ana giriyoruz. Ayn andaln elektrik alan

herkesi herkesle ilgilendiriyor. letiim anda btn bireyler, arzula


n ve doyumlaryla birarada varolmakta . . . Ama bilgisayar bankalar in
san imajn zyor. Veri bankalarnn ou, birbirlerinin yerine gee

bildikleri bir btn halinde biraraya geldiklerinde Batl kltrmzn

tamam alabora olacaktr.


McLuhan ve Powers kitaplarnda byk bir ngryle globalleme

hakknda ayrntl bilgi vermektedirler. Onlara gre gelecek yzylda


yeryznn kolektif bilinlii btn uluslarn, eer hala farkl beden

ler halinde var oluyorlarsa birbirlerinin zaferlerinden straplarndan


ac bir ekilde haberdar olacak. "kilii, sinestezi kulukas iinde

yaayabilecekleri youn bir elektronik senfoni halinde, gezegenin


yzeyinden ykselmi olacak. Buna gre yeni teknolojik insan, biltn
cllne ve kapsamllna doru yarrken, yaamak zere tasadan-

29 McLuhan, a.g.e., s: l 56

39

mam olmasdr. Birbirlerine ayn kuvvetle kar koyan doa ve


fiziksel yasalar dengesi olmakszn, yeni orduya balantl medya,

insanolunun kendi iine doru patlamasna yol aacaktr. ster evde

ister iyerinde olsun, enformasyon denetim odasnda oturup dnyann

her blgesinden gelen verileri anormal hzlarla almann imajlar, ses ya

da dokunma halinde sonulan, tehlike yaratacak kadar iirici ya da


izofreni olabilir. Bedeni bir yerde olacak ama zihni veri bankasnn

her yerinde tek bir anda olmak zere elektronik boluk iinde yze
cektir. " 3 0
McLuhan ve Powers artk her eyin srekli deiim halinde oldu

unu ve bunun da insanlar tehdit ettiini vurgulamaktadrlar. Onlara


gre artk yolcu yoktur. Herkes mrettehattr. McLuhan ve Powers s

rekli deiikliin, sabit deiikliin herkesi tehdit ettiinin altn iz


mektedirler. Onlara gre, enflasyonun temel nedenlerinden biri srekli

olarak deien ve mutasyona urayan teknolojidir. Ik hzyla hareket


eden enformasyon karsnda sradan insanlar tela ve iddet duygusu

na kaplacaklardr. McLuhan ve Powers'a gre elektronik toplumun

somut alar, hedefleri ya da zel kimlikleri yoktur. McLuhan ve Po

wers kitaplarnda nfus art ve kaak gmen sorununa da dein


mektedirler. Onlara gre Kuzey yan krenin ok kalknm sanayi l

keleri, doann eski zamanlarnda olduu gibi bir vahi doa deneyi

mine sahip olmayacaktr. Onlara gre yeni teknolojik insan, temas


kaybedecektir. McLuhan ve Powers temasn yalnzca bir deri basnc

olmadn ve btn duyularn ayn anda kavranmas olduuna dikkat


ekmektedirler. Onlara gre doay dorudan ve deneyim olarak yitir

meniz halinde denge tekerin, doal yasann mihenk tan yitiririz. s


ter uyuturucuyla, ister uyuturucusuz, zihin, soyutlamann tehlikeli

snrlarna doru zgrce seyretme eilimi gsterir.

McLuhan ve Powers bu yzylda nc Dnya'nn giderek artan

oranda Bat'y manipule ettii grndedir. "'Daha zayf toplumlar

gl toplumlar silah yoluyla deil, fakat beyaz, Anglosakson oun

luk onlar ' grmeye' muktedir olmad iin, Gney yar kre ve Pasi
fik; kys lkelerinden gelen insanlarn Birleik Devletler'in iine sza

rak, aa yukar benzer bir biimde bir szma hareketiyle igal ve fet
hetmektedirler. "3 1

McLuhan ve Powers ar bilgi yklemesinin insanlarn psikolojile

ri zerinde olumsuz etki yaptna da dikkat ekmektedirler. Ar bil30 McLuhan,


31

a.g.e. , s: 1 57
McLuhan, a.g.e., s: 1 58

40

gi yklenmesi insanlar duyarszlatrmakta ve izofrenik bir noktaya


srklemektedir. 2 1 . yzyln en nemli kavray olabilecek ey,

insa

nolunun k hznda kontrol yoluyla nfus art oranlarn azalma


dorultusunda tutmasdr. Bat, toplumsal olarak ie patlama durumu

nu muhafaza ederken, nc Dnya, zellikle de Afrika ve Asya

lkelerinde nfuslarn ylda ortalama 2 ya da

3 orannda artar. McLu

han yine ok iyi bir ngryle 2020 ylnda nfusu yeniden deerlen
dirildiinde nc Dnya'nn gezegende yaayan insanlarn %

80' ini iinde barndryor olacann ve kendisini besleyemeyen iin

kendisini kendi topraklarnn dna atacann altn izmektedir.

McLuhan ve Powers radyonun okuma yazma alkanln nasl

etkilediinin de zerinde durmaktadrlar. Onlar 60'l ve 70 ' li yllarda


Birlemi Milletler Eitim, Bilim ve Kltr rgt'nn Afrika ve Or

ta Dou'da zgr radyo istasyonlarnn kurulmasn saladnda bu

nun sz konusu blgelerdeki okuma ve yazma kurumlarn sarstna


dikkat ekmektedirler. yzyldan beri beyaz misyonerler, Bat alfa

besiyle btn bu lkeleri kabilecilikten uzaklatr.nak iin didiniyor

lard. Bir kuaktan ksa bir srede radyo ve daha sonra televizyon,

kabilenin iitsel temelini tekrar devreye soktu. ran ve Libya'da Batl


sol yar kresel deerler alaa edildi. Mollalar kalabaln gc,

yaygn radyo ve televizyon yayncl ve videokasetler araclyla,


ynetimlerini yeniden kurdular.

McLuhan ve Powers elektronik an iitsel uzamnn bir yan etki


sinin narsizm olduu grndedir. Narsizm, AID S ' in yanbanda,
Batl insann en hzl gelien sosyal hastal olma dunmundadr.

McLuhan ve Powers nc Dnya lkeleri'nin gelecekte en byk

sorunlarnn nfus ve yiyecek sknts olduuna dikkat ekerler. On la

ra gre ok fazla insan ve ok az yiyecein var olaca nc Dnya

Toplumlar, bugnden yarna yiyecek ve barnak bulma telanda ola

caklar ve bamsz amalar ya da gelecee ilikin sosyal tercihlerle


nceden ilgilenmeye vakit bulamayacaklardr.

Onlara gre 2020 ylnda yaklak 8 milyar insan gezegeni doldu

racak ve % 1 5 -20'si dnda bunlarn hepsi, bugnn azgelimi lke


lerinde yayor olacaktr. McLuhan ve Powers, Birinci ve kinci
ya'nn sahip olanlarla sahip olmayanlar arasnda, sonu

Dn
Japon
getirecek fela

bamsz olarak btn gezegen iin yiyecek ve ruhsal

liderlik sala

ya lkeleri'nden yani B irleik Devletler, Avrupa,

Rusya

ve

ket bir savatan kanmak istiyorlarsa onlara ulusal nceliklerinden

maya hazrlanmalarn tavsiye etmektedirler.

4l

McLuhan ve Powers, okul kurumlarnn sol yar kre standartlarn

ve yeteneklerin fazlaca eilimli olduuna iaret etmektedirler. Buna


karn onlara gre elektronik koullarda sa yar kre, 2.500 yl nce
ortaya kndan bu yana ilk kez ncelik ve tercih hakk almaktadr.

Zira elektriksel zemin, sa yar kre iin uygun bir evre yaratmakta
dr. Elektronik insan, aynen sa yar kresine uygun olarak ayn anda

ki ak ulu ve iitsel evreler yaratmaktadr. Elektronik ada evre

ye anlk yeniden uyarlanma ya da robotuluk kanlmazdr. Ancak


paradoksal olarak, elektronik insan, Dou'nun ve nc Dnya'nn
koullarn, yeni dnyamzn normu olarak yeniden yaratmaktadr.

Elektronik ada kiiye bal olarak zaman ve yer, gerekten greceli

hale gelecektir.

McLuhan ve Power elektronik ada veriye ulamann kolaylna

da dikkat ekmektedirler. Gerekten de gnmzde Rusya' daki nkle

er santrallerin nasl korunduundan, iek hastaln nasl bulatna

kadar her trl uzmanlk bilgisine nternet araclyla ulalabilmekte


dir.

"Veri bu duruma geldiinde korunmas zmmen olanakszdr. Az

ck bir uzmanl olan herkes, enformasyona ulaabilir. Sizin hesap

numaranzla silahlanm olarak, bir sulu kadar yabanc aratrmaclar


da banka bilanonuzu bulup kartabilirler. Birok banka tarafndan

basl olarak muhafaza edilen ifte girii, kodlarnz ele geirmek isti

yorlarsa, hesap bilanosu, kullanlabilir kredi, devreden krediye ilikin


artk bilano, kar toplam, yatrma ve

ekme tarihleri vs.

daha sofistike sondajlar yrtebilirler."

stnde ok

McLuhan ve Powers kitaplarnda televizyonun zemini olmayan bir

figr olduuna da dikkat ekmektedirler. rnein "Blgesel ya da ulu

sal bir televizyon da grnen bir kii, otomatik olarak arkadalarndan

komularndan ve kendi zel damgas olan belirgin yaama tarzndan

kopar. Kendi alglamalarnn tersine, yaamdan daha byk hale gelir


ve kendisine yabanclar. Politikaclarda ve ov dnyasnn insanla

rnda da ayn etki grlr; tek bir farkla ki, tekrar yoluyla milyonlarca
defa glenmi olarak. Kiisel imajlar ikon benzeri bir biim iinde

donar kalr. Kamusal bir figr olmak demek, bir arketip haline gelmek

demektir; karizmatik bir figrn, size baka herkesi anmsatmas anla

mnda."

McLuhan ve Powers bilgisayarn ii, alanlar iin elenceye ayra

cak bol vakit yarataca grndedir. Onlara gre bilgisayar ii gc


32 McLuhan,

42

a.g.e., s: 1 86

olmayanlar iin, geniletilmi hayr ileri iin, elektronik politika iin


de rol almak zere vakit yaratr.

McLuhan ve Powers teknolojideki hzlanmann yn zerinde de

durmaktadrlar. Onlar teknolojik hzlanmann insanlar, psikolojik ola

rak nasl etkileyeceini de ele alrlar. Yazarlar uyduyu da incelemeye


alrlar. Onlara gre uydu telgraf ve telefon gibi kullancy okmerkez

liletirir. "Uydu, kullancy bedensiz enformasyona dndrr. Bilgi

sayar / vericiyle ilikiye geecei yere otUrdu mu, kullanc artk her

yerdedir. Siz her yerdeyseniz, sistemi kullanan herkes de yledir.

Uydu hakknda gerekten yeni olan, bir anda her yerde olma srecini

younlatrmasdr. Uydu evresinin doas, merkezinin ve snrnn


olmamasdr. "Merkezler" her yerdedirler. Ulusal snrlar yoktur,

yalnzca dnce ve etki merkezleri, varoluan dnce ve etki mer


33
kezleri, varoluan dncelerin sk sk ziyaret ettii kentler vardr."
Gutenberg Matbaas 'nn ulusal kavram pekitirdiini ve milliyet

ilik kavramn ortaya koyduunu savunan McLuhan bu kitabnda


elektronik ada ulus kavramnn yok olaca grndedir. Ona gre

elektronik ada ulusallk kavram zayflayacak ve dnya uzay gemi

sinin politik donanmlar, bir dnya devleti yaratrken, blgesel devlet

ler decektir. Uydu, dnya propaganda savanda, insanolunun

beynine ve yreine hitap eden balca enstrman olarak kullanlacak

tr. McLuhan'a gre enformasyon alverii pazarna, daha ok sayda


insan girecek bunlar, sre iinde zel kimliklerini yitirecektir. McLu

han ve Powers 1 900'l yllarn balangcndan itibaren telgraf ve tele


fon hatlaryla zetlenir olan telli toplumun, yava yava uzun mesafe

deki radyo, mikrodalga ve uyduyla zetlenir olmaya baladnn alt


n izmektedirler. Onlara gre iki eksenli kablo skartaya kmtr.

Gerekten iitsel olan, ak telsiz yayn, bir grup sesidir. Uydu evresi

sonunda yerine tam olarak kilitlenirken, yazlm donanm, sol yar

kreden sa yar kreye doru, grsel alandan iitsel alana doru bir
geie nderlik edecektir. Dnya ilikilerinde ok merkezlilik, bln

meye ve paralanmaya dikkat ekecektir. Ama ayn zamanda yaynn


hz, ifre zme konusundaki insan yeteneini kendisine ekecektir.

Sonu olarak uzmanlk, kitlesel lekte anonim rol paylamn dou


racaktr.

McLuhan ve Powers anonim bir irketin nasl yaplandn da

incelemektedirler. Onlara gre ticari bir anonim irket rgt, insan

zihninin byk bir uzantsdr. nsan davranlarn ekonomik bir kar


33

McLuhan, a.g.e., s: 1 69
43

retmek zere rgtleyen denetleme yaplar gelitirir. Etkinlikleri ge

nelde beynin sol ve sa yar krelerinin isel bamsz ilikisiyle k

yaslanabilir. Bir irketin izgi ileri, sol yar kreninkiler gibidir; ano
nim irket mevcudiyetinin isel ve dsal ilikilerinin nicel kapal sis

tem lmlerini reten szel konuma ereveleriyle ilgilenir. Sa


yar kreyse, mantkl bir biimde formlletirilmeyen yani uzamsal,

mzikal, sanat ve sembolik olan sosyal zekayla ilgilenir. Sa, halkla


ilikiler reklam kampanyalarnn bir ncs olan, irketi almala

rndan elde edilen soyut ablonlarn ayn anda idrak edilmesiyle ve


alglanmasyla urar.

McLuhan ve Powers kitaplarnda sk sk elektronik ada insanla

rn beyinlerinin sa yar krelerini daha sk kullanmak zorunda olduk


larn vurgulamaktadrlar. McLuhan ve Powers hepimizin bir sa yar
kre dnyasnda yaadmzn bilincinde olmamz gerektiinin altn

izmektedirler. Zira 20. yzylda yaam, elektriin ortaya kndan

bu yana yava yava san renk dzenine girmitir.

McLuhan ve Powers telefon ilevlerini de ayrntl bir biimde ele

almaktadrlar. Onlar telefon altyapsn, telli bir ulusun ' sinir sistemi'

olarak tanmlarlar. Telefon, otoyollar ve demiryollar gibi, zel bir

zaman-uzam balantsnda bizi birbirimize balar. Ama bir zaman


evresi iinde ardk olan otoyollardan ve demiryollarndan farkl ola

rak telefon, anlk temasn zel bir formunu yaratr. Bir anda uzam,
hilii daraltr. Telefon onlara gre uzun mesafelerde giriim olayn

nlemek, uzamsal uzakl gidermek ve insan sesinin hzn artrmak

iin tasarlanmtr. McLuhan ve Powers telefonun bir aygt donanm

olarak insan bedenini skartaya karttnn ve bu anlamda telefonun

bizim telepatiye ynelik, alar ncesi sa yar kresel eilimimizi

artrdnn altn izmektedirler. Yeni telefonun en byk sosyal etki

si, arayann kimliini yok etmesidir. "Arayan eer tanmlanmamsa

ya da kendisini tanmlamamay semise, corafi bir lokasyonla ve

sosyal bir ilevle temas olmaz. Gerekten bedensizleir ve bu ruhsal

halle de denetimsizleir. Bu haliyle ara sra mstehcen telefon gr


34
nmleri yapan bir telefon hortladr."
McLuhan ve Powers televizyonun sinema zerindeki etkilerini de

incelemeye almaktadrlar. 193 1 ' den 1 945'e kadar Hollywood film

stdyolar, kitlesel izleyiciye kilitlenmiti. Eitimli insanlar da dahil

olmak zere herkes sinemaya gidiyordu ve film senaryolar, buna

bal olarak, orantl bir miktar edebiyat da ieriyordu. Ama kitlesel


34

McLuhan, a.g.e., s:200

44

bir medyumun karakteristiklerini daha da gelitiren televizyon ortaya

kar kmaz, filmler, izleyicinin dzeyine gre uzmanlatlar. Sanat

filmi sonradan ortaya kt. Disney filmleri, ergenlik ncesine uyum

salad vs. Baka bir deyile yazlm donanm, o gne kadar yaptn

dan daha youn bir biimde eitlenmeye balad. Yazlm donanm

eitliliinde nihai sonu, zel hattr. lke, televizyonla da uyum


gstermektedir. Primetime, kitlesel izleyici iin tasarlanmtr; ama

kablo, kitlesel kullanm paralamak iin tasarlanmtr. Gerekten de

gnmzde IBM gibi bilgisayar irketleri srekli olarak yeni yazlm


donanmlar gelitirmektedirler.

McLuhan ve Powers elektronik ada insanlarn zel kimliklerini

kaybedeceklerini vurgulamaktadrlar. Onlara gre bilgisayarllatrl

m yksek hzl veri yaynnn srelerini, ister anlasnlar ister anla


masnlar, btn insanlar eski zel kimliklerini kaybedeceklerdir.
McLuhan ve Powers uzmanlamann da ortadan kalkacan vurgula

maktadrlar. Onlara gre ortada ne bilgi varsa herkesin kullanmna


ak olacaktr. Bylece bu anlamda herkes hi kimse olacaktr. "B

yk lekli veri ablonlarn yorumlayan ya da yneten ve bylelikle

k hz toplumunun ilevlerini denetleyen birka elitist de dahil ol

mak zere herkes, bu robotsu sahne oyununa dahil olacaktr. Enfor


masyon alveriinin oran hzlandka, eski zel kimliklerinin kalite
damgas olmu olan gerek uzmanlamlktan yoksun kalarak hepi

miz, yeni robotsu anonim irket mevcudiyetinin iine daha ok karp

kaybolacaz. Kii ne kadar ok enformasyon deerlendirirse o kadar


35
daha az bilir hale gelecektir. Uzmanlk, k hznda varolamaz. "
"Global Ky" kitabnn "Meleklerden Robotlara; klit Uzamndan

Ayntayn Uzamna" adl kitabnda Bruce Powers, Marshall McLu


han 'a eitli sorular ynelterek onunla tartmaktadr. Bu blm
McLuhan'n grlerini ortaya koymas bakmndan olduka nemli

dir. McLuhan bu blmde drt duyu organ olduunu ve btn tekno


loj ilerin bu duyularn bir uzants olduunu tekrar vurgulamaktadr.

McLuhan duyularn drt ana blme ayrldn, ama tat almann koku

almann bir eitlemesi olduunu kabullenen ada aratrmaclarla

ayn gr paylatn sylemektedir. McLuhan drt duyu orgam,

grme, iitme, dokunma ve koku alma olduunu belirterek btn tek

noloj inin bu drt yetenein bir uzants olduunu vurgulamaktadr.

McLuhan beynimizin biri grsel ya da klit'e zg uzamla, dieri

akustik uzamla ilikilendirilen iki ayr kreye blndn


35

bu blm-

McLuhan, a.g.e., s:227


45

de de tekrarlamaktadr. McLuhan klityan yapmnn denetlenebilir


olduunu sylerken akustik (iitsel) uzanm "merkez"inin her yerde
olduunu belirterek akustik uzanm bu nedenle kaoscu gibi gzkt
n vurgulamaktadr. McLuhan bu blmde filmlerin nasl yapld
na da deinmektedir. Ona gre filmler klit'e zg ve akustik dme
tarznn, mekaniin ve elektriin bir karmndan ibarettir. McLuhan
filmlerin yeryzne ilikin uzanlan zihinde canlandrmalar sz konu
su olduunda klitten g aldklarn, ama k hzndan daha byk
hzlarla seyahat etmenin sonularn zihinde canlandrdklarnda ken

dilerini akustik (iitsel) bir evreye evirdiklerini belirtmektedir.


McLuhan B at dnyasnn kabile toplumundan okuryazar topluma ge
ildii andan itibaren btn yaama tarzna nfuz eden, srekli by
yen bir klityan dnce karmas gelitirdiini vurgulamaktadr. Uy
garlk klityan' dr. lkel toplumsa akustik ve szeldir.
Szel Dnya, ilkeseldir. Okuryazar insan deiim konusunda daha
aktr. Okuryazarlk ncesi insann hafzas dardr. Okuryazarlk
ncesi dnem tpk elektronik ada olduu gibi gnp ya da kabile
kimliinin ne kt bir dnemdir.
McLuhan bilgisayarn ilevlerine de bu blmde deinmektedir.
McLuhan'a gre yeni ev enformasyon hizmetleri olan bilgisayar, bir
kii tarafndan zel veri gereksinmelerini rgtlemek amacyla kulla
nlr. "Bir aratrma ve iletiim enstrman olarak bilgisayar, geri ka
zanm glendirebilir, kitlesel ktphane rgtlenmesini skartaya
kartr; ansiklopedik ilevi bireye geri kazandrr ve altst olarak sat
labilir trden, smarlamaya uygun, hzl verilerden oluan zel bir hat
haline gelir."3 6 McLuhan bilgisayarn kiiye daha ok bo vakit sala
dn vurgulamaktadr. nsanlar da bu bo vakitlerini bir hobiyle, bir
sporla, gizli bir amatr urayla doldururlar. Bilgisayar McLuhan'a
gre "ii kracak" ve kendi ilerine "ayarlanacak" daha ok zaman
salar. McLuhan ve Powers kitaplarnn son blm olan "Sonsuz Bir
Kar evre olarak Kanada"da zihinsel ilevler ve Kanada ile Avru
pa'nn ve Amerika'nn bu adan karlatrlmasn ele almaktadrlar.

McLuhan ve Powers elektronik ada bilgi yklenmesine maruz


kalan insanlarn saklanmak iin bir yere ihtiya duyduklarn vurgula
maktadrlar. Onlara gre ar sol yar kre yklemesinin avantaj larn

kullanan video-balantl teknolojiler yar kreler arasnda var olan


daha nceki dengesizlii gidererek isel duyarllklarmzn ie doru
patlamasna yol amtr. "Ama bunun daha da tesinde bu teknoloji36

McLuhan, a.g.e., s:227

46

ler, uyank olduumuz her an doldurarak bizim isel barmz igal


edeceklerdir. Saklanmak iin bir yere ihtiyacmz olacaktr."37
McLufan ve Powers Avrupallar'n saklanmak iin evlerini setik
lerini sylemektedirler. Zira onlara gre o dardaki boluklarda deil
ierdeki kalabalkta bulur gizlilii. Btn yaantsn, stratejileri ve
sosyal maskelerin kullanlmasn incelemekle geirir. Avrupal, al
kanlk gerei sosyal olmak iin dar kar ve yalnz kalmak iin evi
ne gelir. Amerikal ve Kanadal ise bunun tam tersini yapar.
McLuhan elektronik enformasyon anda Birinci Dnya ' nn
byk uluslarnn hem kimliklerini hem de amalarm yitirdiklerinin
altn izmektedirler.
McLuhan ve Powers elektronik an merkezilemenin dman
olduunun da altm izmektedirler. "Aniden 'kk gzeldir' denme

ye ve merkezcillemeyi bir hastalk gibi kabul etneye balayan bir


dnyada, kimliin, yaamn, niteliinden g alan yeni imaj lar olu
turmaktadr."38 McLuhan bu yeni dnemde esnek kimlii, merkezci
likten rak ve yumuak odakl imajyla Kanada'nn avantaj kazanaca
n sylemektedir. McLuhan'a gre nc Dnya'nn birok karak
teristiini paylaan Kanada, Birinci ve nc Dnya arasnda kolay
ca arabuluculuk yapabilecektir.
McLuhan ve Powers insanlarn yalnz kalmak iin nereleri setik
lerine, kitaplarnn son blmlerinde sk sk deinmektedirler. McLu

han ve Powers Avrupal'nn almak ve dnmek iin oday arad


n Kuzey Amerikal'nnsa gizli uzam salayacak olan otomobiline
gvendiinin altm izmektedirler. "nsann hareket halindeyken bir
Amerikan arabasndan dary grebilmesi ama, dururken ieriyi
grmemesi bu duruma tipik bir zelliktir. Bir Avrupa otomobilinde ise
bunun tersi dorudur: nsan onun iini grebilir ama yoldayken ier
den dary gremez. Yine Kuzey Amerikal, sinemaya ya da tiyatro
ya sevgilisiyle yalnz kalmak iin giderken, Avrupal, izleyicilerle bu
lumak iin gider. Kuzey Amerikal reklamlar sinemasndan ya da t i
yatrosundan uzak tutarken, Avrupal reklamlarn, toplu elence yerle
rinde zel hayatn ihlal ettiini dnmez. te yandan Avrupallar da
reklamlar, evlerindeki radyolardan ve televizyonlardan uzak tutarlar,
ama Kuzey Amerika evlerinde zel hayat ok az olduu ya da hi
olmad iin, reklamlara tahamml edebilir."3 9
37
38
39

McLuhan, a.g.e., s:232


McLuhan, a.g.e., s:235
McLuhan, a.g.e., s:242
47

McLuhan ve Powers merkeziyetilik gibi kltrlerin ve milliyeti


liinde enformasyon anda tehlikede olduunu vurgulamaktadrlar.
Onlara gre elektrik enerjisinin ve enformasyonun, radyo ve televiz
yon tarafndan oluturulan yeni ve geni snrlar, btn lkeler arasn
da kltrn ve milliyetiliin halihazrdaki formlarn deitiren yeni
lekli dnya snrlar ve arayzeyleri yaratmtr. "Birinci Dnya g
znne alndnda, elektronik enformasyonun Drdnc Dnyas,
milliyetiliin ve zel kimliklerin stndeki karartrken Hindis
tan, in ve Afrika'nn nc Dnya' syla karlatnda yeni elekt
rik enformasyon evresi bu halklar grup kimliklerinden yoksun brak
ma etkisini gsteriyor."40

McLuhan ve Powers Kanada'nn enformasyon (elektronik) an


da dier lkelere gre ok daha avantaj l olduklarna dikkat ekmekte
dirler. Zira elektronik ada gl kimliklerle kutsanm memleketler
kimlik imajlarnn sarslmasyla kar karyadr. Buna karn Kanada
elektronik ada kesin bir biimde tanmlanm ulusal ya da zel
kimlikten yoksun olmann avantajn yaamaktadr. "Bylesine gl
bir biimde kaznm karakteristikler olmadan yaamasn renmi
olan dk profilli Kanadal, sper g durumunda var olmayan bir
gvenlii ve z gveni yaamaya balyor. Elektronik ada btn
hizmetler her yerde alnabildiinden, merkezleme imkansz hale geli
yor. Oysa Kanada, zaten geni hacmi ve kk nfusu dolaysyla
1
hibir zaman merkezlemeyi baaramam bulunuyor."4

McLuhan ve Powers' a gre elektronik yaantnn en ideal ablonu,


bugn eski sanayici aygt donanm skartaya kmken, Kanada' ya
zg dk profilli kimlik ve oul snrlardr.

GUTENBERG GALAKS S
Medya gurusu Marshall McLuhan'n yazd 13 kitap arasnda en

nemlilerinden birisi de 1961 ylnda kaleme ald "Gutenberg


Galaksisi"dir. Yazar bu kitabnda Gutenberg'in buluu matbaann ve
tipografik yaznn insan yaamna etkilerini inceler. Her yeni buluun
insann bir uzants olduunu dnen McLuhan ' a gre (kulak) duyu
sal duyuya bal olarak yaayan insan matbaann buluuyla grsel ala
na kaymtr. McLuhan 388 sayfalk kitabnda kulland ynetimin
Claude Bemard' n "The Study of Experimental Medicine" ("Deneysel
Tp almalar';) kitabnn klasikler giriinde sunulan yntemle do40
41

McLuhan, a.g.e., s:259


McLuhan, a.g.e., s:235

48

rudan ilikili olduunu syler: "Bernard gzlemin, grngeleri rahat


sz etmeksizin onlar kaydetmekten ibaret olduunu aklar; te

yandan "Ayn fizyologlara gre deney, tam tersine, aratrmacnn

doal grnglerin koullarnda meydana


4
koullar bozma dncesini ima eder."

p;etirdii

deiiklik ya da

McLuhan'a gre bunu

yapmak iin canl bir znede, kesme ya da karma yoluyla bir orga

nn almasn engelleriz ve organizmann btnnde ya da meydana


gelen zel bir bozulmadan kayp organn ilevini karrz.

Gutenberg Galaksisi'nin bu yntemi kullandn syleyen McLu

han, kitabnn nsznde elektronik bir ada yaadmzn altn iz

mektedir. "Ama biz ayn zamanda, caz mzisyenlerinin szl iirin

btn tekniklerini kulland bir elektrik anda ya da okur yazarlk


sonras ada yayoruz. Her eit szel tarzla empati, zdeleim

kurmak, bizim yzylmzda artk hi de zor deil. Getiimiz be

yzyln tipografik ve mekanik ann yerini alan bu elektronik


ada, durumun bileenleri szl olmad zaman bile, biimi "szel"

olan ifadenin ve insanlarn karlkl bamllnn yeni biim ve ya

plaryla kar karya geliyoruz. Bu sorun, Gutenberg Galaksisi'nin


son kesiminde daha geni bir ekilde ele alnacak. Bu kendi iinde g

bir sorun deil, ama yaratc yaamn bir lde dzenlenmesini kesin
43
likle gerektiriyor."

Kitabnn nsznde McLuhan ayrca her aracn ve buluun insan

larn bir uzants olduunu vurgulayarak biyolog J. Z. Young'un


"insanlarn sradan konuma ve eylemde bulunma tarzlarndaki byk
deiimlerin, yeni aralarn benimsenmesiyle sk skya balants

olduunu anlamak nem tayor" szne yer verir. Kanadal medya

kuramcs, bylesine temel bir gerein zerinde uzun sre nce kafa
yormu olmamz halinde, teknolojilerimiz tarafndan itilip kaklaca

mz yerde, btn teknolojilerimizin doasna ve sonularna kolaylkla


hakim ol!:J.bileceimizi sylemektedir. McLuhan'a gre her ne olursa
olsun, Gutenberg Galaksisi, Z. Young'un bu temas stne gecikmi

bir meditasyondur.

McLuhan matbaann bulunmasnn insan yaam zerindeki etkile

rinin en iyi 1 7. yzylda hissedildii grndedir. Medya gurusu

McLuhan'a gre matbaann bir sonucu olan duyular arasndaki kopu

un etkileri en iyi olarak ngiliz oyun yazar Shakespeare'in "King

Lear" oyununda grlr.


42 McLuhan,
43 McLuhan,

Gutenberg Galaksisi, YKY, stanbul, s: 1 1


a.g.e., s:9
49

"Duyularn soyunmasnn ve dokunsal sinestezideki etkileimleri

nin kesintiye uramasnn, Gutenberg teknolojisinin sonularndan biri


olmas pekala mmkndr. levlerin bu ekilde ayrlmas ve indir
genmesi sreci, King Lear' in yazld 1 7 . yzyln banda kesinlikle
44
kritik bir noktaya ulamt."
McLuhan matbaann yol at ayrmla Batl insann gz dnyas
na yneldiini ve kulak dnyasndan koptuunu belirtmektedir. Med
ya gurusuna gre kulak dnyas scak bir dnyayken, gz dnyas g

rece souk, tarafsz bir dnyadr, Batl, kulak kltr insanlarna tam
bir souk nevale gibi grnr. Ancak iletiim uzman McLuhan mat
baann etkilerinin yava olduunu ve okuryazarlk, dil ve duyarllk
altyaplarn ancak yava yava deitirdiini belirtmektedir.
McLuhan' a gre Rusya bile hala derinlemesine szel bir eilim ta
maktadr. McLuhan bunun sonucu olarak grsel kltrn daha ok
etkisine girmi, Amerika'nn ve ngiltere 'nin deer verdii eyin ifade
zgrl olduunu, ancak Sovyetler Birlii'nde bu zgrl kullan
mann sonularnn ne ktna dikkat ekmektedir.
"Medyann sonularna ynelik bu Sovyet ilgisi, karlkl baml

ln topyekn yapda anlk neden ve sonu etkileiminin sonucu ola


rak ortaya kt, btn szel toplumlarda doal olan bir ilgidir. Bir
kyn karakteri byledir. Ya da elektrikli medyann ortaya kndan
4
bu yana, kresel kyn karakteri de byledir." 5 McLuhan kresel
karlkl bamlln bu yeni temel boyutunun, en ok farknda olan
larn da reklamclar ve halkla ilikiler topluluu olduunu vurgula
maktadr. McLuhan kitabnda fonetik alfabenin insan kabile insan
olmaktan kardn elektronik teknolojiyle insann tekrar kabile insa
nna dntrdn belirtmektedir. Resimsel hiyeroglif hibir yaz
tarz, fonetik alfabenin insan kabile insan olmaktan karma gcne
sahip deildir. Fonetik yazdan baka hibir yaz eidi, insan topye

kn karlkl bamlln ve ilikilerin sahiplenici dnyasnn, yani


iitsel an dna tamamtr. McLuhan fonetik alfabenin insan ka
bile insan olmaktan ve yalnzla itmesinin dnda ayn zamanda

izofreni yapt dncesindedir. Ona gre izofreninin, okuryazarl


n zorunlu bir sonucu olmas mmkndr.
"E zamanl ilikilerin bu byl dnyasndan, yani szel ve akus
tik uzaydan, kabile insan olmaktan km insann zgrlk ve bam
szlna giden tek bir yol vardr. Bu yol, fonetik alfabeden geer. Fo44 McLuhan,
45 McLuhan,

50

a.g.e., s:27
a.g.e., s:33

netik alfabe, insanlar derhal ikilik ilkesine dayanan izofrenin deiik


4
derecelerine gtrr." 6

McLuhan fonetik yazyla birlikte duyularn birbirinden koptuunu

ve aralarndaki uyumun bozulduunu belirtmektedir. McLuhan tekno


lojik genilemeden kaynaklanan yetiler arasndaki blnme ya duyu
lardan birinin ya da dierinin dsallatrlmas olgusunun, geen yz
yln ok yaygn bir zellii olduunu belirtmektedir. McLuhan'a gre
tarihte ilk kez kendi dneminde bu kltr bakalamlarnn nasl ba

ladnn bilincine varlabilmitir. Marshall McLuhan, matbaadan n


ce zellikle insanlar arasnda gzel konumaya ve hitabet sanatna
nem verildiine dikkat ekmektedir. McLuhan, o dnemin nde ge
len dnrlerinden Cicero'nun bilgelii iyi konuma olarak grd
ne vurgu yapmaktadr. McLuhan o dnemde bilginin ancak iyi konu
ma sayesinde insanlarn zihnine ve yreine sokulabildiini syle
mektedir. McLuhan kitabnn her blmnde vurgulad duyular ara
sndaki uyumun nasl koptuunu yle zetlemektedir.
"Bir kltrn iinden ya da dndan bir teknoloji balatlr ve bu
teknoloji duyularmzdan birine ya da dierine yeni bir vurgu ya da
stnlk verirse, btn duyularmz arasndaki oran deiir. Artk ne
eskiden hissettiimizin aynn hissederiz, ne de gzlerimiz ve kulakla
rmz ve teki duyularmz ayn kalr. Anestezi koullar dnda,
duyularmz arasnda srekli bir etkileim vardr. Ama herhangi bir
duyu, yksek bir younluk dzeyine karldnda, teki duyular
4
stnde anestetik bir etki yapar." 7

McLuhan, elektronik teknolojisi dnyada duyular arasndaki ora


nn iitsel duyunun lehine deitiine dikkat ekmektedir. Marchall
McLuhan, elektrik teknolojisinin dnyamz grsel bir ynelimden
iitsel bir ynelime kaydrdn ve evremizde her gn pek ok
duygulanm ve atmann. ortaya ktn belirtmektedir. Ona gre
uygar insanlarn ounun, szel ve iitsel kltrlerin ok yksek duyu
sallyla karlatrldnda, alglamalarnda ham ve uyuuk olduklar
son derece aikardr. Zira gz, kulan hassasiyetlerinden hibirine sa
hip deildir.
McLuhan kitabnda okur yazar toplumla, okur yazar o1mayan
toplum arasndaki farka da deinmektedir.
Ona gre el yazmas dnyas, serinkanl, grsel uzakln yerine,
btn duyularn katlmn ve empatiyi koyar. Okuryazar olmayan kul46

McLuhan, a.g.e., s:35


47 McLuhan, a.g.e., s:38
51

trlerse kulan gz karsnda ylesine ezici bir zorbaln yaarlar


ki, bu ilikinin dinleyen tarafnda, duyular arasnda dengeli herhangi
bir etkileim bilinmez. Tpk matbaann Batl'nn deneyiminde grsel
bileeni ar bir younlua ulatrmasndan sonra duyularn dengeli
etkileiminin ok g olmas gibi.
Buna karn McLuhan elektrik dnyasnda yeniden hzla iitsel
dnyaya ilerlendii grndedir. Ona gre elektrik kresel lekte
ok yksek derecede karlkl bamllk koullarn yarattka yine e
zamanl olaylarn ve topyekn bilinliliin iitsel dnyasna doru hz
la ilerlenmektedir. Marshall McLuhan okur yazarlk ve grsel eili
min, tam bir ykma uramadan nce elektrie ve "birleik alan" bilin
cine uzun bir sre kar koyabileceini dnr. McLuhan uzun
zamandr okur yazar olan kltrlerin, doal olarak amzn btnsel
elektriksel alan kltrnn iitsel dinamiklerine kar daha direnli ol
duu grndedir. Gerekten de nc dnya lkelerinin grsel tek
nolojiden daha abuk ve kolay etkilendiklerini ve elektronik teknoloji
nin bysne daha abuk kapldklarn gryoruz.

McLuhan 1 962 ylnda yaymlad kitabnda kendinden sonraki


yllarda kltrel emperyalizm ve kresellemenin yaanacan sezin
lemitir. "u anda yalnz blnm ve klk deitirmi dnyalarda
ampirik olarak yaamakla kalmayp ayn zamanda birok dnya ve
kltrde oulcu olarak yaayabilmemiz de mmkn. Artk tek bir
kltrde insan duygular arasndaki tek bir orana tek bir kitap, tek bir
dil ya da tek bir teknoloj iye olduumuzdan daha ok baml dei
4
liz." 8

McLuhan bu kitabnda 1 960'l yllarda ilk kez ortaya att ve


byk tartmalara yol aan "Global Ky" kavramna da sk sk dein
mektedir. Ona gre kesin olan bir ey var ki, o da, elektromanyetik ke
iflerin btn insani ilikilerde e zamanl alan yeniden yaratm ol
duudur. yle ki, insan ailesi artk "kresel bir ky" koullan altnda
yaamaktadr. u anda biz kabile davullaryla nlayan tek bir bz
m uzayda yayoruz.
O kendi dneminde dnyann gelecekte neyin etkisi altna girebile
ceini ok iyi tahmin etmitir. Ona gre yeni elektronik karlkl
bamllk, dnyay kresel bir ky imaj nda yeniden yaratr. Marshall
McLuhan yeni elektrik kltrn, yaamlarmza sokabilecek bir temel
salad grndedir. Marshall McLuhan kitabnda, George Orwell
"Bin Dokuz Yz Seksen Drt" kitabnda iledii byk bir biradere de
48 McLuhan,

52

a.g.e., s:47

deinmektedir. McLuh!1n kitabnda "Byk Birader"in yaammz


nasl etkilediini yle anlatr:
"Dnya, byk skenderiye ktphanesine doru evrilmek yerine,
ocuklar iin bilimkurgu rnlerinde olduu gibi, bir bilgisayara,
elektronik bir beyne dnmtr. Ve duyularmz, dar kt iin,
Byk Birader iimize girmektedir. Bylece, bu dinamikten haberdar
olmadmz takdirde, derhal kabile davullarnn kk dnyasna,
btnsel karlkl bamlla ve zorla kabul ettirilmi bir birlikte
varolua tastamam uygun den bir panik ve dehet evresine girece
- .
,,49
gz.
McLuhan ' a gre "Byk B irader' in gz bizde" deildir. Zira o

artk iimize girmitir. Orwell'in dedii gibi artk insanlar bir rnek
hale getirecek ve dnce sistemlerini aynlatracak byk bir gcn
varl McLuhan ' a gre artk iimizdedir ve ruhumuzdadr.
Marshall McLuhan kitabnn ilerleyen blmlerinde dokunsal ve
iitsel alanla grsel alann farklar zerinde durmaktadr.

Duyularn kullanmnn kltrleri etkilediinin altn izen McLu


han, hangi kltrde yaadna bal olarak sanatlarn yaptlarnn da

etkilendiini vurgular. rnein iitsel kltrn etkisinde yaayan Ce


zanne, nesneleri grlyormu gibi deil, tutuluyormu gibi boyam
tr. McLuhan yaz ile kamna arasndaki farka da deinmektedir.
McLuhan yaznn grsel olmayan uzay ve duyularn grsel bir ereve
iine almas olduunu sylemektedir. Dolaysyla yaz, allagelmi
duyusal etkileimden grsel duyunun bir soyutlandr. Medya
"guru"su, konumann ayn anda btn duyularn dlatlmasyken, ya
znn konumadan soyutlandn vurgulamaktadr. McLuhan fonetik
yaznn konuma iin grsel bir kod oluturduunu ve konumann fo
netik yaznn ierii olduunu sylemektedir.
Marshall McLuhan'n almalarnda en ok etkilendii isim olan
Harold Inni s ' in ilk kez gsterdii gibi alfabe, saldrgan ve militan bir
kltr zmleyicisi ve dntrcsdr. Buna karn McLuhan okur
yazar olmayan tarzlarn ister ilkel gemite, ister gnmzn elektro
nik dnyasnda olsun artk, ezamanl ve sreksiz olduuna vurgu
yapmaktadr. Matbaa kltryse bir rneklik, sreklilik ve trdelii
getirmitir.
McLuhan kitabnn hemen hemen her blmnde matbaann gn
mz kltryle atma halinde olduunu vurgulamaktadr.

49

McLuhan, a.g.e., s:49


53

"Gelgelelim matbaa aamas, bugn elektronik dnyann yeni or

ganik ve biyolojik tarzlaryla atma halindedir. te bizim amz


okur yazar olmayan kltrlerle, deyim yerindeyse doutan birlemi
klan, karakterinin bu tersine evriliidir. "5 0
McLuhan gnmz insannn, yerli ya da okuryazarlk ncesi
insanlarn deneyimini anlamakta glk ekmediini, onu kendi klt
rnde elektronik olarak yeniden yarattn sylemektedir. Zira "Grek
ler arasnda grsel vurgunun art, onlar ilkel sanattan uzaklatrd,
imdi elektriin toptanclnn birleik alann iselletirdikten sonra,
1
elektronik a bu ilkel sanat yeniden icat etmektedir."5

Ona gre amz kendisini, ezamanlln elektronik basks


yznden szel ve iitsel tarzlara geri aktardklar, gemi pekok
yzyl tarafndan grsel retilerine ve modellerin eletirisiz kabul
edildiinin gittike daha kesin bir ekilde bilincine varyoruz. McLu
han matbaay ve tipografk yazy inceledii "Gutenberg Galaksi
si"nde okur yazarlk tarihinin ancak kk bir blmnn tipografk
olduuna dikkat ekmektedir. Bat dnyasnda kitabn tarihinin ancak

te biri tipografk olmutur. McLuhan kitabnda sk sk belittii


kltrlerin icat edilen aletlerden etkilendii dncesini en iyi u
ekilde ifade etmektedir: "Kltrler, imdiye kadar toplumlar iin
mekanik bir kader, kendi teknoloj ilerinin otomatik bir iselletirilmesi
olagelmitir. " 52
McLuhan okuryazar olmayan insann zellikleriniyse yle srala
maktadr. McLuhan bunun iin James Joyce'un grlerinden yarar
launaktadr. Joyce ' a gre okuryazar olmayan insan, dnce an
btn dnyaya yayar ve okuryazar olmayan halklarn ou, ar dere
cede gerekidir. Okuryazar olmayan haklarn dnyann okuryazar
halklarnn yaptndan ok daha sk bir ekilde, kendilerini iinde ya
adklar dnyayla zdeletirdiini anlamas gerekir. nsanlar ne ka
dar okuryazar olurlarsa, yaadklar dnyadan kendilerini o kadar ok
koparrlar, okuryazarlk ncesi insan, manta ok sk ve ou zaman
yetersiz ncller temelinde bavururdu.
Marshall McLuhan duyularn kullanmnn sanat ve bilimi de birbi
rinden ayrd grndedir.
"Greceimiz gibi, 16. yzyl asndan, say ve grsellik ya da

dokunsallk ve retina! deneyim, birbirinden btnyle ayrld ve her


50 McLuhan,

a.g.e., s:68
McLuhan, a.g.e., s:92
52 McLuhan, a.g.e., s: l 1 0
51

54

biri sanat ve bilimin birbirine rakip imparatorluklarn kunnak zere


kendi yollarna gitti. "53
McLuhan bunun yannda bir duyunun dier duyuya kar zafer
elde etmesinin uzun bir sreten getiini de belirtmektedir. Bu srece
en iyi rnek el yazmas kltrdr. Aslnda gze hitap eden el yazma
s eserleri uzun sre yksek sesle okunmutur. Rnesansta matbaann
kullanlmaya balamasndan sonra da insanlar yksek sesle okumaya
devam etmilerdir.
"Bu adan elyazmas kltr, srf icra olarak yayn yoluyla yazar
la dinleyicisinin fiziksel olarak balantl olmas nedeniyle bile olsa,
syleiseldir." El yazmas eserlerin szel sunuunun, edebiyatn niteli
inin de etkilendiini grmek gerekir. O dnemde zellikle iirin
btn eitleri szel sunu iin tasarlanmt. 12. yzyl dinleyicisi

okumalar blm blm dinlerken biz oturup onu bo zamanmzda


okuyabilir ve arzumuza gre nceki sayfalara geri dnebiliriz. "Okur
ocuklarnn geleneksel bilgisi, el yazmas insanyla tipografk insan
arasndaki uurumun gstergesidir."5 4
McLuhan elyazmas kltrnn zellikleri zerinde durduktan
sonra yine matbaann insanlar zerindeki etkisini incelemeye devam
etmektedir.
McLuhan zellikle bellein matbaann icadyla urad zararn
zerinde durur. Kanadal iletiim uzman bu konuda H. J. Chaytor'dan
yararlanmaktadr. Chaytor "From Script to Print" kitabnda matbaann
bellek zerindeki etkisini arpc bir biimde ortaya koymaktadr.
"Belleimiz matbaa tarafndan sak.atland, yalnzca raftaki bir kitaba
bakmakla bulabileceimiz bir konuyu "belleimize ykleme"ye ihti
yacmz olmadn biliyoruz artk. Nfusun byk bir blmnn
okuryazar olmad ve kitaplarn nadir olduu bir dnemde, bellek o
u zaman modern Avrupal'nn deneyimiyle karlatrlamayacak l

de gldr. Kzlderili renciler bir ders kitabn ezbere renebi


lir ve bir snav salonunda kitab szc szcne tekrarlayabilir
ler."55 Ancak Marshall'a gre daha kusurlu anmsamann daha temel
nedeni, matbaayla birlikte, grsel duyunun iitsel -dokunsaldan tam bir
ekilde ayrlm olmasdr.
McLuhan kitabnda rencisi Walter Ong'un da giilerine yer
vermektedir. McLuhan'n dncelerinden etkilenen Walter Ong,

53 McLuhan, a.g.e., s: 1 1 7
54 McLuhan, a.g.e., s: 1 22-130

55

McLuhan, a.g.e., s: 1 34

55

kltrel zmlemesini szl kltr ve yazl kltr olarak ikiye ayr


maktadr. Onun zmlemesinde ikinci yazl kltr ve ikinci szl
kltr vardr. Televizyon ikinci szl kltr temsil ederken bilgisa
yar ikinci yazl kltr temsil eder.
te McLuhan'da "Gutenberg Galaksisi"nde Ong'un tipografinin
ykseliiyle insan duyarllnda meydana gelen deiimi nasl ele
aldin grmektedir.
"Ong tipografinin ykseliiyle insan duyarllnda meydana gelen
deiimi, basmcln kullanmnn, szc sesle olan zgn btn
lemesinden nasl uzaklatrdn ve ona daha ok, uzayda bir ey
56
olarak muamele ettiini gstererek vurgular."
Marshall McLuhan kitabnda aslnda enformasyon artnn ve
enformasyon aknn hznn da grsel dzenlenii destekledii gr
ndedir. Matbaa gibi enformasyonlarn art da grsel duyunun n
plana kmasnda etkili olur. "'Enformasyon hareketinin niceliindeki
artn kendisi, tipografiden nce bile bilginin grsel dzenleniini ve
57
perspektifin ykseliini destekledi." Bu duruma en iyi rnek haber
kanallardr. Grsellie dayal bu kanallarda enformasyon hemen
hemen annda izleyiciye tanmaktadr.
Marshall McLuhan'a gre matbaann getirdii tipografi milliyeti
lik zerinde de etkili olmu ve tipografi milliyetilii tam olarak bes
lemitir. McLuhan burada Horald Innis'in "Empire and Communicati
ons" adl yaptndan yararlanmtr. Horald Innis zellikle mamul
kadn 1 2. yzyldan sonra bol bulunur olmasnn erken dnem impa
ratorluklarn kurulmasna yardm ettiini vurgulamaktadr.
"Zaman vurgulayan aralar, paromen, kil, ta gibi kalc nitelikte
olanlardr. . . Uzay vurgulayan aralarsa, papirs ve kat gibi, daha az
kalc ve hafif niteliktedir. Mamul kadn, zellikle 1 2 . yzyldan
sonra bol miktarda bulunabilir olmas la, uzak blgelerdeki brokratik
ve merkezi rgtlenme bymtr." 8
McLuhan .rnesansn iitsel-dokunsal deneyimi grsel terimlere
aktarld bir a olduunu belirtmektedir. Medya gurusu btn Orta
a gelimelerinde olduu gibi, sonraki evrelerin gittike artan grsel
bir vurgu tercihini gsterdiini belirtmektedir. McLuhan kitabnda
iitselin grsel szce dnmnn tipografinin balca sonucu
olduunu sk sk vurgulamaktadr.

ls

56 McLuhan,
57 McLuhan,

a.g.e., s: l49-150
a.g.e., s: 1 65
58 McLuhan, a.g.e., s: 1 65
56

Milliyetiliin olumasnda etkili olan tipografi McLuhan'a gre


sinemaya ok benzemektedir.
"Basknn okunmas, okuyucuyu sinema projektrnn rolne
sokar. Okuyucu, nndeki basl harfler dizisini, yazarn zihnin hare
ketlerini kavrayna uyan bir hzla hareket ettirir. Yani, basknn oku
yucusunun ite aradaki bu benzerlik hem tipografinin hem de sinema
59
nn grsel duyuya hitap etmesinden kaynaklanr."
. McLuhan kitabnda basknn okuyucusuyla, elyazmasnn okuyu
cusunun birbirinden farkl olduuna da dikkat ekmektedir. Ona gre
bask, yksek sesle okumay yava yava anlamszlatrm ve okuyu
cuya kendisini yazarnn ellerinde olduunu hissettirinceye kadar oku
ma edimini hzlandrmtr. McLuhan, basknn kitlesel olarak retil
mi ilk ey olduu gibi, bir rnek ve yinelenebilir olduunu da vurgu
lamaktadr.
McLuhan kitabnda sk sk tipografinin btn deneyimi tek bir
duyuya indirmesini, tipografinin sanat ve bilimler stnde olduu
kadar insan duyarll stndeki etkisinin sonucunda ortaya kt
grndedir.
McLuhan el yazmas kltrnn, tipografisinin ortaya kard
gibi yazarlara ve kamuoyuna sahip olmasnn da imkansz olduunu
sylemektedir. Basl sayfa mizanpajn btnyle deitirirken siya
seti ve toplumu da deitirmitir. McLuhan halkn ounun elyazma
syla basl kitap arasndaki fark grmemesinden ikayet etmektedir.
"Bugn, televizyonun mozaik imajyla fotorafn resimsel uzay
arasnda birok ortak yn olduunu dnrz. Aslnda bunlarn hi
bir ortak yn yoktur. Basl kitapla el yazmasnn da yle. Basl
sayfann gerek reticisi, gerek tketicisi, onun el yazmasnn dolaysz
60
bir devam olarak dnr." McLuhan ayrca el yazmas kltrnn
tamamen kendin yap kltr olduuna dikkat ekmektedir.
McLuhan'a gre basl kltr yazarlarla ve onlarn gerek kimli
iyle ilgilenen sadece tketici ynelimli bir kltrdr. Oysa elyazmas
kltr retici ynelimlidir, neredeyse btnyle bir "kendin yap"
kltrdr ve doal olarak malzemenin kaynaklarndan ok, konuyla
ilgisine ve kullanllna bakar.
McLuhan "Gutenberg Galaksisi"nde bask kltrnn tketici kl
trn de beraberinde getirdiini syler. Baskyla birlikte Avrupa'nn
ilk tketici an yaadn bel(rtmektedir.
59 McLuhan,
60 McLuhan,

a.g.e., s: 1 77
a.g.e., s: 1 85
57

"Yalnz basknn bir tketici arac olmas nedeniyle deil, onun


insanlara btn dier etkinliklerini de sistemli ve izgisel bir temelde
nasl rgtlemesi gerektiini retmesi sayesinde, O insanlara pazarla
rn ve ulusal ordularn nasl yaratlacan gsterir."6 1
Zira McLuhan'a gre bask insanlarn ilk kez kendi yerli dil zel
liklerini grmelerine ve yerli snrlar temelinde ulusal birlik ve iktidar
grselletirmelerine olanak tand.
McLuhan kitabnda gnmz elektronik enformasyon dnemine
deinir ve bunun etkileri zerinde de durmaktadr. "Uzmanlama ve
yalnzl getiren bask kltrnn aksine elektrikli enformasyon
btn toplumsal dzeylerde uzmanlama ve kiisel inisiyatiften ok,
diyalog ve katlma koullarn ve ihtiyacn yeniden kuruyor." McLu
han'a gre bu yeni tr karlkl bamllkta rol almz bir oklarnda
rnesans mirasmzdan gnlsz bir yabanclama yaratyor.
McLuhan basl kltre alan insann elektrik enformasyon ana
almasnn kolay olmadn vurgulamaktadr.
Bizim film, radyo, TV gibi yeni medyaya kar Batl tepkimiz, bu
"meydan okumaya" kar, apak bir kitap kltr tepki olmutur.
McLuhan, bir kltrden dier kltre geite neden zorlanldn da
anlamaya alr. Ona gre bu zorlanmada bilinaltnn etkisi byk
tr. Zira zihinsel sre ve zihnin tutumunda ortaya kan fiili reni
min aktarlmas ve deiim neredeyse btnyle bilinaltdr. "Anadil
araclyla bir duyarllk sistemi olarak edinenler ister verbal ister
sembolik olsun, teki renme yetenei etkileyecektir. Basl kltrn
izgisel ve trde tarzlarna gmlm olan yksek lde okuryazar
Batlnn, modem matematik ve fiziin grsel olmayan dnyasnda bu
kadar glk ekmesinin nedeni de belki budur. Hi kukusuz yeni
icat edilen bir aracn bir teknolojinin toplumlar tarafndan abuk be
nimsenmesinde baka unsurlar da etkilidir ve yeni bir teknoloji ayn
zamanda bilinci uyuturma gcne de sahiptir. nsann tasarlad ve
dsallatrd her teknoloji, ilk iselletirilme dneminde insani bilin
ci uyuturma gcne sahiptir. Zira onlar yapan biz olduumuz iin
makineler hakknda bilinmesi gereken her eyi bildiimize kendimizi
6
inandrmak hatasna sk sk deriz." 2 McLuhan Gutenberg teknoloji
siyle birlikte, makinenin havalanma, ykselme ana girdiine dikkat
ekmektedir. Avrupa Gutenberg ile birlikte, deiimin kendisinin, top-

61
62

McLuhan, a.g.e., s: 1 96
McLuhan, a.g.e., s:200

58

lumsal yaamn arketipsel kuralna dnt, teknolojik ilerleme ev


resine girmitir.
McLuhan kitabnda matbaann bilimcilerin iini kolaylatrdn
ancak kuramlarn veya yeni bilginin benimsenmesini hzlandracak

hibir katkda bulunmadn sylemektedir: "Eit derecede paradok


sal bir husus, basmn, okuyucuyu snrsz zgrlk ve kendiliinden
oluan znel bir evrene yerletirme gcdr. Ama ayn ekilde, basm,
okuyucuyu, dsal yaam ve eylemlerini grsel adet ve skntlara gre
dzenlemeye ikna eder, ta ki, erdem ve istikrar btn isel drty ele
,,
. .
gemnceye k adar. 63
McLuhan' a gre tipografi yalnz bir teknoloji deil, tpk pamuk
ya da kereste ya da radyo gibi kendi iinde bir doal kaynak ya da te

mel rndr ve btn temel rnler gibi, yalnz kiisel duyu organlar
na deil ayn zamanda komnal karlkl bamllk modellerine de
ekil verir. "Matbaa insan daha balangta kabile insan olmaktan ya
da kollektiflikten karan alfabe kltrnn en u evresidir. Matbaa,
alfabenin grsel niteliklerini en yksek tanmlama keskinliine ulat
rr. Dolaysyla matbaa, fonetik alfabenin bireyselletirme gcn el
yazmas kltrnn yapabildiinden ok telere tar. Matbaa, birey
ciliin teknolojisidir. Eer insanlar bu grsel teknolojiyi bir elektrik
teknolojisiyle deitirmeye karar verdilerse bireycilik de deiecek
4
tir."6 Matbaa btn tarihilerin de dorulad gibi, bireycilik eilimi

ni iddetlendirmitir.
Bireyciliin teknolojisi olan matbaa, fiyat sistemini de yaratmtr.
Kitabn bir rneklii ve yinelenebilirlii, yalnz modem pazarlar
deil, okuryazarl ve sanayiden ayrlma nitelikteki fiyat sistemini de
oluturmaktadr. Bask kendi bana bir mal, bize kendimiz de dahil
btn dier tr kaynaklar nasl kullanacamz da gsteren, yeni bir
doal kaynak haline gelmitir. "Okuryazarlk araclyla, buna benzer
bir rnek bir ilem gereklemi olmasayd, ne pazar ne de fiyat siste
mi olabilirdi, bu, geri kalm komnist ya da kabilesel olmak ynnde
zorlayan bir etkendir. Uzun sreli ve geni kapsaml bir okuryazarlk
deneyimi olmakszn bizim fiyat ve datm sistemine sahip olmann
bilinen hibir yolu yoktur."65
Kitaplarn kendisi de birer ticaret malzemesi haline girmitir. Zira

kitap retiminde yararlanlan kitlesel retim yntemleri, kitaplarn d63

McLuhan, a.g.e., s:22 1


McLuhan, a.g.e. s:223
65 McLuhan, a.g.e. s:243

64

59

ncenin iletiimine hizmet eden szcklerin temsilleri olmaktan ok,


eya olarak alglanmas mmkn, hatta zorunlu klmtr. Kitaplar git
gide daha ok, emek rn ve ticareti yaplacak mal olarak kabul edil
meye balanmtr. Basmn yalnz yazar ve anadiller iin deil, piya
salar iin de bir devasalama olgusu yarattn akldan karmamak
gerekiyor. Byyen piyasalarda ve ticarette, kitle retiminin bu ilk bi
iminin esini dorultusunda gerekleen ani genilemedir. Daha nce
de belirttiimiz gibi matbaa, McLuhan'a gre ayrca sanat ve bilimi de
birbirinden ayrmtr. Sanatla bilim arasnda 1 6. yzyldaki byk bo
anma, hzlandrlm hesaplama aralaryla ortaya kmtr. Matbaa
da, saylarn ya da grsel konumun zaferini on altnc yzyl balarn

da kesinletirmitir. 16. yzyl sonlarna gelindiinde, istatistik sanat


bymeye balamtr bile ve harflerin, saylarn sanat ve bilimin o za
mandan beri kark olan kendi uzmanlk yollarna ayrlmasn sala
yan matbaa olmutur. Ancak sanat bilimi tarihileri gnmzde ortak
bir grte yine birlemektedir. Matbaann bat dnyasn gittike da
ha fazla hipnotize ettii, bugnlerde btn sanat ve bilim tarihilerinin
ortak temasdr. Ayrca iirle mziin boanmas da ilk olarak basl
sayfada kendini gstermitir. Uyaksz iiri szlerle mzii birbirinden
ayran mzik aletlerinin uzmanlam bamszlna ilerleyen bir a
da domutur.

"Ulaabilirlik ve tanabilirlie doru son derece doal eilim, bir


rneklik ve yinelenebilir harflerle mmkn hale gelen, ama el yazmas
koullarnda kesinlikle olanaksz olan, okuma hzndaki byk artla
el ele yrd. Ulalabilirlik ve tanabilirlie ynelik ayn drt, Gu
tenberg'a giriimi asndan kanlmaz olan gitgide daha geni okur
"66
k.t1e 1en ve pazar1 ar yaratt.
Matbaa, retici ve tketicinin rollerini birbirinden koparmtr.
Ama matbaa ayn zamanda uygulamal bilginin aracn ve drtsn
de yaratmtr. Ara ihtiyac yaratr. htiya da tketicilii artrmtr.
Kitle iletiiminin o ilk andaki lgnca bir tketici drts,
1 920'lerde sinema ve radyoyla Amerika Birleik Devletleri 'ni vuran
.

drt kadar glyd. Ayn tketici drts, Avrupa ve ngiltere'ye,


kinci Dnya Sava'ndan sonra ancak yeni yeni ulayor. Bu, deneyi
min yksek younluklu grsel vurgusu ve rgtlenmesiyle yan yana

yryen bir grngdr. Bir piyasa ekonomisi, bir piyasa toplumunda


varolmu ise Gutenberg teknolojisinin aracln gerektirir, gnmz
de Rusya ya da Macaristan gibi, 2 1 . yzyla kadar feodal koullarn
66

McLuhan, a.g.e. s:291

60

hkm srd lkelerde piyasa ekonomisini kurmaya almann


samal da buradadr. Bu tr yerlerde de modem retimi kurmak
mmkndr, ama retim bantlarnn ortaya koyduklaryla baedilecek
bir piyasa ekonomisi yaratmak, ok uzun dnemli bir dnm, ba

ka bir deyile, alg ve duyu oranlarn deitirme dnemini gerektirir.


Matbaayla birlikte piyasa toplumu kendisini tanmlarken, edebiyat t
ketici mal rolne kaymtr. Halk, hain haline gelmitir. Alglama k
lavuzu olarak rol tersine evrilen sanat uygun grlen bir bolua ya
da ambalaja dnmtr. Ama retici ya da sanat, daha nce hi ol
mad zere, sanatnn etkisini aratrmaya zorlanmtr. Bu da, sonu
olarak sanatn ilevinin yeni boyutlarn insann dikkatine getirmitir.

Kitle, piyasann ynlendiricileri sanat stnde bask kurduka, yal


tlm durumdaki sanat, bir insani dzen ve baar sanatn ve tasar

mn yaamsal rolyle ilgili yeni kehanetlerde' bulunmay baarmtr.


Geriye dnp bakldnda, mallarda olduu kadar, gzellikle de bir
dnya dzeni arac yaratmann sorumluluunun, kitlesel piyasa dne
mine ait olduunu kabul etmek gerekir." Ayn zamanda yeni piyasala
rn ve kitlelerin varl sanaty benzersiz benlikten feragat etmeye
tevik etmitir. Bir rneklik ve yinelenebilirlik tarafndan gerekleti
rilen popler hipnotizma, insanlara iblm ve dnya piyasalar ya
ratmann mucizelerini de retmitir. imdi bu aamada tekrar McLu
han'n matbaann milliyetilii ve ulusal devleti oluturduu ynnde
ki tezine geri dnelim ve bunu ayrntl olarak inceleyelim. Ona mat
baa, anadilleri kitle iletiim aralarna ya da kapal sistemlere dnt
rrken, modem milliyetiliin bir rnek, merkeziyeti glerini de ya
ratmtr.
"Anadilin fotoraf film ve televizyonun szel olmayan rekabetiyle
yz yze kald kendi yzylmzdaysa tersine bir etki kendisini
gstermitir. Simone de Beawars bunu Mandarinlerde arpc bir
ekilde ortaya koymutur. Guatemal ya da Hondurasl bir yazar
olmak, ne gln bir zafer! Onun, kendisini, her sesin btn yerkre
boyunca yankland, dnyann ayrcalkl bir kesiminin sakini olarak
gryordu, artk szcklerinin ayaklarnn dibinde olduunu bili,,67
yor.
Franszlar, ulusal bir deneyim olarak ana dillerinin bir mekletiri
ci gcn btn dier modem uluslardan ok daha fazla hissetmiler
dir. Bu, onlarn szel olmayan medyann etkisiyle, tipografik olarak
yaratlm bu birliin paralann ilk kaydeden ulus olmasna da
67

McLuhan, a.g.e., s:278


61

uygun dyor. Demek ki, yeni teknoloji anadili gzle grlr, merke

zi ve bir rnek hale getirdike, mahrem isel deneyimin dsallatnl

mas ve dile getirilmesiyle kolektif ulusal bilincin bir yn haline gel

mesi de tipografinin ileyii ve sonularyla yakndan ilikilidir. Rne


sansn yeni monarilerinde hz ve grsel kesinliin hissedilmesini sa

larken, basl kitabn gl merkeziyeti bir etkisi vardr. Yeni kentli


ya da burj uva insan, merkez, evre ynelimlidir. Yani kentli insan

grseldir, grnlerle, uyumla ya da saygnlkla ilgilenir. B irey hali


ne geldike ya da bir mekletike trdeleir. O aittir. Ve milliyeti

likten balayarak byk merkeziyeti gruplamalar yaratr ve byle


gruplamalar iddetle arzular.

Matbaa ve milliyetiliin, aksiyonolojik ya da egdml olmas


pekala mmkndr, nk matbaa araclyla bir halk kendisini ilk

kez grr. Yksek grsel tanm haliyle anadil, kendi snrlaryla


toplumsal birliin bir grnn sunar ve insanlar kendi dillerinin bu

grsel birliini kitaptan ok gazete araclyla yaamtr. Marshall

McLuhan matbaann ayn zamanda bireysel haklar savunmasn da


salad grndedir. Milliyetilik hem bireyler hem de uluslar

arasnda hak eitlii stnde srar eder. Nasl gl bir merkeziyetilik

okur yazarln ve matbaann temel bir zelliiyse bireysel haklarn


cokulu savunmas da yledir. Ona gre milliyetilik matbaa, perspek

tif ve grsel niceletirmeyle balayan "sabit bak asna" dayanr ve


ya ondan doar.

McLuhan matbaann diller zerindeki etkisini de ayrntl bir ekil

de incelemitir.

Ona gre matbaa, Latince'nin sonunda ortadan

kalkmasna neden olacak ekilde arndrlmasna yol amtr.

"Anadillere uygulanan matbaa, onlar kitle iletiim aralarna

dntrmtr. Tipografinin ilk kitlesel retim biimi olduu gz


nne alndnda, bu hi de garip deildir. Ama Latinceye uygulanan

matbaa tam bir felaketti. Roma yazsnn basmclk iin son derece
kullanl olan yksek grsel nitelii, Latince ' nin egemenliine son
6
veren ana etmen olmutur." 8 McLuhan'a gre tipografi kendi karak
terini, dillerin dzenlenmesi ve sabitletirilmesine kadar yaymtr.

McLuhan, ister Latince olsun, ister anadillerde, yazl sylem biimle

ri 16. yzyln balangcna kadar, konuma dilin kalb dorultusunda

evrilmeyi srdrdnn altn izmektedir. McLuhan el yazmas

kltrnn dili sabitletirme ya da onu ulusal apta birlemi bir kitle

iletiimi araclyla bir ana dille dntrme gc olmadna dikkat

68

McLuhan, a.g.e., s:3 1 9

62

ekmektedir. "Matbaann ardndan da yeni hkmdarlar, basmcl


yalnz din ve dnce alanna deil, yazm ve dilbilgisi alanna da
genileme ruhuyla bir rneklik yasalarn byk bir memnuniyetle
karmtr. Gnmzdeyse, e zamanl elektronik anda, byk
sermayeli ilerden, her yere yaylan adem-i merkeziyetilie ve oul
culua ynelik yeni drtden balayarak, btn bu politikalarn tersine
evrilmesi gerekiyor. imdi merkeziletirici ve trdeletirici bir g
olarak basmcln gcnn dinamik mantn anlamamzn bu kadar
kolay olmasnn nedeni de budur. Zira matbaa teknolojisinin btn
etkileri, artk elektronik teknolojisiyle katksz bir atma halindedir.
1 6. yzylda, btn antik ve Orta a kltr yeni matbaa teknoloji
siyle ayn lde atma iindeydi. Avrupa'nn geri kalanndan daha
oulcu ve kabilesel eitliliine sahip Almanya' da bir edebi dilin du
yumunda basmcln birletirici ilevleri arpc lde etkili oldu."69
McLuhan'a gre matbaa yalnz yazm ve dilbilgisini deil, dillerin
vurgusunu ve ekimini de deitirerek, kt dilbilgisini mmkn hale
getirmitir. "Baka bir deyile matbaann dili, deneyimi ve motivasyo
nu yepyeni ekillerde yaplandrmakta olmas bilinli yntemlerle
kavranmad srece, yaam hipnotizma yoluyla yoksullamtr."70

Szel kltrden grsel kltre geiin yaratt deiimle, yalnz


anlamlarn ezamanll elde edilmekle kalnmam, telaffuz ve ses
ykseklii de elden geldii kadar dzletirilmitir. Bu deiim de en
ok Amerikallar' etkisi altna almtr. "Zira Amerikallar gnmz
de deien ses yksekliinden yararlanmamaktadrlar. Bilimd ola
rak, yapmackl diye ondan kanarak tek uzun monoton vzlt, yaya
rak syleyen bir ar syleyi veya homurtu iinde anadillerinin etkin
liinin yansn yitirirler. te ngilizler' in konumasn Amerikal
lar' nkinden onca anlalr klan, ses yksekliinin esnek olmasdr.
Zira Amerikallar matbaann katksz grsel sonularnn peinden,
baka herkesten daha byk bir samimiyetle komulardr.
ekimin ve szck oyununun dzletirilmesi de, 1 6. yzyldan
uyarlanarak bilgi programnn bir parasna dnmtr. Zira beceri
lerin ve deneyimin tek bir dzeye indirgenmesi, uygulamal bilginin
en can alc noktasdr. Basmla birlikte insanlar "hep birlikte tek bir
dil slubunu kullanabilir" hale gelmilerdir. Btn kltr matbaa tek
nolojisinin potansiyeliyle uyumlu hale getirmek iin, her eit

69 McLuhan, a.g.e.,
70 McLuhan, a.g.e.,

durum-

s:323
s:324
63

da trdeleme ihtiyac, kolayca tannabilir ve anlalabilir bir tutum


dur.
Yaamn ve dilin dokunsal niteliklerinin indirgenmesi, Rnesans'ta
peinden koulan ve imdi elektronik anda artk kabul grmeyen
anlatrmay oluturmutur. Tutkulu anadil milliyetilerinin nemli te
malarndan biri, bizi matbaann, dili dokunsal niteliklerinin
biroundan abucak yoksun brakc etkisine gtrmtr. 1 9. yzy
la dein, ngiliz dilinde 1 6. yzyldan beri srp giden "anlatrma"
ile vnmek yaygn bir tutum olmutur. Basm ayrca okuma srasnda
srekli ilerlemeyi ve duraksamamay da beraberinde getirmitir.
Bunun ilk sinyalini de Descartes vermitir. Descartes okuyucularn,
yaptn "dikkatlerini ar derecede zorlamadan ve glklerle kar
latklarnda durmadan, roman gibi batan sona ylece okumay zen
dirmitir. Anlat bilincinin tek tek dzeyleri boyunca durmakszn iler
leme kavram, dil ve bilincin doasna btnyle yabancdr. Ama ba
sl szn doasyla son derece uyumludur.
McLuhan' a gre matbaa ayn zamanda uzak alarn yazarlarn da
ulalr klmtr. Matbaa ann ilk dnemlerinde insanlar onlarn us
luplarn taklit etmeye balamlardr. Ayrca matbaann ilk dnemin
de ve daha sonraki uzun yllarda baslan eserlerin ou Orta a
yazarlarna aittir. Matbaa, neredeyse btn ilk iki yzyl boyunca,
Orta a el yazmalarna dayanmak zorunda kalmtr. Matbaa Orta
an eski gerekliini ilk kez halk iin ulalabilir klmtr. Orta a
romanslar ibadet kitaplarndan sonra o dnemde en byk kalemi
oluturuyordu. Ancak daha sonra yazarlar matbaas bir lmszlk
makinesi olarak kabul etmeye balamlardr. ngiliz oyun yazar Sha
kespeare dnda herkes bu hataya dmtr. Ayn zamanda, anadil
deki basl szn, hrete yapay bir sonsuzluk verebilecei dncesi
kendini gstermitir. McLuhan'a gre henz yz yanda olan matbaa,
hatal olarak bir lmszlk makinesi gibi alglanm ve insanlar
edimlerini ve tutkularn gelecek alar adna ona emanet etmekte ace
le etmilerdir. Matbaa iin ruhlarmzn antn lmszletiren deyii,
byk bir gayret ve bu gayretin mekanik yinelenmesi araclyla ka
zanlan bir lmszle ilikin 1 6. yzyl dncesini mkemmelen
vermektedir. "Zira basl sz araclyla ebedileme temas, gemi

alarn onca unutulmu ve bilinmeyen yazarlarnn tipografiyle el


yazmas dneminde sahip olduklar bilinen fiili varolularndan yep
yeni ve ok daha gl bir yaama dndrld tipografinin erken
dneminden gerekten ok byk bir geerlilik kazanmtr. McLuhan

64

kitabnda basl kitabn bireycilie byk katklarda bulunmu olan fi

ziksel bir yorumunu da ele almaktadr. Ona gre sehpa resmi gibi, ki

tabn tanabilirlik nitelii de, yeni bireycilik kltrne byk katkda

bulunmutur. Nasl sehpa, resmi kurumsallktan kardysa, bask da

ktphanenin tekelini krmtr. Ulalabilirlik ve tanabilirlikte Gu

tenberg giriimi asndan kanlmaz olan gitgide daha geni okur kit
leleri ve pazarlar yaratmtr.

McLuhan kitabnda okula bak asn da ortaya koymaktadr. Ona

gre okul sistemi basl kltrn bekisi olmutur. Okul sisteminde

salam birey iin yer yoktur. Okul btnsel kkleri ilenmek zere
atlan trdeletirici besleme hunisidir. Buralarda basl kltre uygun
olarak tek tip insan yetitirilmektedir ve bu kurumlarda zgn dn
ceye yer yoktur.

McLuhan kitabnda matbaann hangi toplumlar kolayca etkisi alt

na aldn buna karn hangi toplumlarn matbaaya direndiini de


incelemektedir. Daha nce bahsettiimiz gibi Amerikallar belki de

matbaann etkisine en kolay giren devlet olmulardr. Buna karn


spanyollar Magribilerle ok uzun sren kavgalar yznden tipografi

ye kar baklk kazanmlardr. "Anglosakson dnyas matbaann


uygulamal bilgi demek olduunu anlamken, Latin dnyas matbaay

daima kendinden uzak tutarak, onu szel tartma ya da askeri virt

ozite dramasn glendirmek iin kullanmay tercih etmitir. Jakoben

ler matbaann askeri mesajn izgisel dzenleyici saldn olarak alr


ken, ngilizler matbaay retim ve piyasalara uygulamlar. Bu yzden
ngilizler matbaay fiyatlara, muhasebeye ve her trden kendin yap el

kitaplarna geniletirken, spanyollar matbaadan muazzam ve insans


t aba mesajn karmlardr. spanyollar bylelikle matbaann uy
gulamal, dzletirici, trletirici ynn btnyle yadsmlardr."71

McLuhan'a gre Rnesansta matbaann belki de en gze arpan etkisi

Aziz Ignatius Loyola gibi spanyollar'n giritii reform kart militan


seferberlikler olmutur. Onun kurduu, basmcln balamasndan

sonra kurulanlarn ilki olan dinsel tarikat, dinsel altrmalarda byk

grsel vurgu, youn yazl retim ve askeri rgtlenme trdeliinin


somutlamas olmutur.

McLuhan' a gre ulusal bir rneklii ve devlet merkeziyetiliini

yaratan matbaa, ayrca bireycilii ve devlete kar muhalefeti de


dourmutur. "Basmn anadilleri kitle iletiim aralarna dn1nne

sinden sonra bunlar da toplum stnde, papirs, alfabe ve ta deli


71

McLuhan, a.g.e., s:3 1 5-3 1 6


65

yollaryla Romallar'n tank olduklarnn bile tesinde merkezi devle


tin birer denetimi aracn oluturmulardr. Matbaann doas, retici
lerle tketiciler ve ynetenlerle ynetilenler arasnda olduu zere, iki
yanl atan karlar da yaratr. Zira basm, merkezi olarak rgtlen
mi bir kitlesel retim biimi olduu iin zgrlk sorununun bundan
byle btn toplumsal ve siyasal tartmada ne kmasn salayacak
tr."72 Amerikallar zgrln anlamn dnme hakk olarak gr
meye balayacaktr. Amerikallar'a gre dnme hakkysa okuma
hakk demektir. Herhangi bir yerde herhangi bir kii tarafndan her
hangi bir zamanda yazlm her eyi okuma hakk. Btn bu dn
lere kar kan uyumsuzlarsa basmn anlamn zel ve bireysel olarak
yorumlayarak, okuyucu ya da tketici tarafna doru eilim gsterdi
ler. Uyumlularsa, yazar-yaync, yani bu yepyeni gcn yneticisi ol
ma eilimindeydiler. Ancak ynetici ve merkezi gce bakaldrlar or
taya kmtr. Kitap piyasasnn yzyln sonuna doru bydke ve
okuma alkanln geni bir biimde yaygnlatrdka, merkezi
denetimlere kar tketici bakaldrsa da gnden gne glendi.
"Basmclar ekonomik nedenlerle, puritenler dinsel nedenlerle ve
parlamentonun en azndan bir yesi de siyasal nedenlerle olmak zere,
yaltlm gruplar, hkmet denetimleri sistemine meydan okumaya
balamtr bile."73

McLuhan kitabnn sonlarna doru matbaann bilinci etkiledii


bilind yaama yol at ynndeki tezini yeniden ele almaktadr.
Ona gre matbaa dneminde bilinli yaamn yadsnmas ve tek bir
dzeye indirgenmesi, 1 7. yzyln yeni bilind dnyasn yaratm
tr. Sahne, arketiplerden ya da bireysel zihnin durulardan temizlen
miti ve artk kolektif bilindnn arketipleri iin hazr durumdayd.
Demek ki, basmn ilk a, paradoksal bir biimde, bilindnn ilk
an da balatmtr. Basm, duyunun kk bir parasnn teki
duyulara egemen olmasn salamtr. Bilind, basm teknolojisinin
dolaysz bir yarats, reddedilen bilincin gnden gne byyen atk
yndr. McLuhan Gutenberg tipografisinin dnyay doldurduka
insann sesini kstn ve susturduunu sylemektedir. Ona gre
insanlar, tketiciler olarak sessizce ve edilgence okumaya baladlar.
nsan zihni, kitap tarafndan yaratlm bir bilindnn amuruna
gmlmtr. Grsel duyunun teki duyularn etkileiminden gittike
ayrlmas, deneyimimizin byk blmnn bilinten karlmasna
72
73

McLuhan, a.g.e., s:330


McLuhan, a.g.e., s:333

66

ve sonuta bilindnn ar bymesine yol aar. "Dolaysyla akl

duyularmz ve duyarlklarmz arasndaki hzl etkileim, aralksz bir


biimde, srekli hakkndan fazlasn alarak byyen bilind tarafn
7
dan anestezi altna alnr." 4

McLuhan kitabnda Harold lnnis ' in de kendisiyle ayn gr


paylatna dikkat ekmektedir. Harold lnnis basmn btnsel
operasyonunun, yalnzca bilind olmadn ama tam da bu nedenle
bilind alan hatr saylr lde genilettiini varsayar. McLuhan
kitabnn "Yeniden Biimlenen Galaksi" adl blmnde matbaann
duyu organlan arasnda yaratt kopuu ayrntl bir ekilde ele
almaktadr. McLuhan kitabnda duyu organlarnn deitiinde insan
larn da deitiini aka ortaya koymaktadr. Duyu organlar,
duyulardan ya bedensel ya da zihinsel ilevlerden herhangi biri
teknoloj ik biimde dlatrld zaman deiir ve her duyu, yeti
kapal bir sisteme dnr.
Bu trden dsallatrmalardan nce, deneyimler arasnda btnsel
bir etkileim vardr. McLuhan ' a gre duyular birbirinden yaltan ve
dolaysyla toplumu hipnotize eden teknoloj ilerin kudretini ve iti
gcn anlamamz gerekir. "Hipnozun forml bir defada tek

duyudur ve yeni teknolojinin hipnotize etme gcnn bulunmasnn


nedeni, duyular yaltabilmesidir. Her yeni teknoloji, bakann ve
nesnenin bir eit zlemesinin kendini gsterdii yenilik alannn da

kendisinde, duyu etkileimini ve bilinci azaltr. Bakan kiinin, yeni


biim ya da yapya bu uyurgezer boyun eii, dinamiinin en az
75
farknda olan bir devrinde en derinlemesine etkili olacaktr."
Dolaysyla McLuhan' a gre yeni ortaya kan bir teknoloji insanlarn
beynini uyuturarak etkisi altna alr.
McLuhan kitabnda Hristiyanlk'taki mezhep atmalarna da
deinerek bunun neden kaynaklandn kendi grne gre ak
lamaktadr. Ona gre bunun nedeni birisinin szel dierinin ise grsel
olmasdr. " Szgelimi, Dou ile Roma kiliseleri arasndaki talihsiz
ekimeler, insanda hibir ilgisi olmayan, szel ve grsel kltrler
arasndaki kartlk tipinin ak bir rneinden baka bir ey deil
dir."76 te McLuhan'a gre basl kltr; dinden, milliyetilie, duyu
organlarnn paralamasna kadar her ey zerinde etkili olmutur.

74

McLuhan, a.g.e., s:36 1


McLuhan, a.g.e., s:97
76 McLuhan, a.g.e., s:98
75

67

Gutenberg Galaksisi'nde McLuhan'n Elektronik aa Bak


Marshall McLuhan matbaann insan yaam zerindeki etkilerini
inceledii "Gutenberg Galaksisi"nde elektronik an etkileri zerinde
de durmaktadr. Kitabnda okurlarnn hem tipografk hem de elekt
ronik devrimlere ilikin anlayn derinletirmeyi planladn
sylemektedir. Ona gre elektronik ada matbaann n plana kar
d grsel duyu, ikinci plana itilmi ve iitsel dnya yeniden n plana
kmtr. Marshall McLuhan kendisini medya gurusu haline getiren
"kresel ky" kavramn kitabnda sk sk kullanmtr. Ona gre
elektromanyetik kesitler, btn insani ilikilerde e zamanl alan
yeniden yaratmtr ve insan ailesi artk "kresel bir ky" koullar
altnda yaamaktadr. u anda biz kabile davullaryla nlayan tek bir
bzm uzayda yayoruz. Bylece bugn ' ilkel'e ynelik ilgi, 1 9.
yzyln ' ilerlemeye' ynelik ilgisi kadar sradan hale gelmitir.
McLuhan' a gre yeni elektrik kltrmz yaamlarmza kabilesel bir
temel salamaktadr. Yani kabilesel yaama geri dnlmektedir.
nsanlar arasndaki diyalog yeniden artyor. "Elektrikli enformasyon
yaplarnn e zamanl alan, bugn btn toplumsal dzeyler, uzman
lama ve kiisel inisiyatiften ok, diyalog ve katlma koullarn ve
ihtiyacn yeniden kuruyor. Bu yeni tr karlkl bamllkta rol
almz, biroklarnda Rnesans mirasmzdan gnlsz bir yaban
77
clama yaratyor."
McLuhan yaad an verimli bir a olduunu dnmektedir.
Ona gre hzl bir gei a, iki kltrn ve atan teknolojilerin
arasndaki snrda var olan adr. Bu an bilincinin her an, bu kl
trlerin her birinin dierine aktarlmas edimidir. Bugn, beyzyllk
makinelemeyle yeni elektronik arasnda duran, trde ve e zaman

lnn arasndaki snrda yayoruz. Bu, acl fakat verimli bir a.


McLuhan elektronik ada insanlarn tepkilerini film, radyo,
televizyon gibi aralara kar ynettiklerini sylemektedir. Ona gre
film, radyo ve televizyon gibi yeni medyaya kar Batl tepkide kitap
kltr etkili olmutur. McLuhan kitabnda yeni elektronik kltre

geri kalm lkelerin daha kolay alacan sylemektedir. Ona gre


kltrn izgisel ve trde tarzlarna gmlm olan yksek lde
okuryazar batl, modem matematik ve fiziin grsel olmayan
dnyasnda glk eker. Oysa "geri kalm" ya da iitsel-dokunsal
lkeler bu anlamda ok avantaj ldr. Bu durumu kantlarcasna en st
77

McLuhan, a.g.e., s: 1 99

68

,
sosyo-ekonomik

grubun

ocuklar

kitap

okumay

severken

ve

matbaann sadk bir kullancsyken en dk sosyo -ekonomik dzey


deki ocuklar televizyona ve yalnzca televizyona bamldrlar.
McLuhan'a gre elektronik ana ilerledike matbaa kltr dn
daki kltrlerin ok daha kolay bilincine varlr. "nk telgraf, radyo

ve televizyon, etkileri asndan matbaa kltrnn trdeliine doru


ilerlemiyor ve matbaa kltr dndaki kltrlerin ok daha bilincine
. ,,
varmaya hazr1yor bz. 7 g
imdi matbaa kltrnn tekbencilii tek banal ve bir rnek
lii ar bir elektronik bask altndadr. Elektronik an rnleri
sinema ve radyo kitap okuma kltrn de etkilemitir. Anglosakson
dnyasndaki geni kurgusal edebiyat alannda, gazetenin, sinemann
ve radyonun etkisi, ok satan kitaplarnda ve aralarnda ok kk bir
iletiim olasl bulunan zel okuyucu snflarnn yaratlmasnda

aka kendini gstermitir. Telgraf da dilde daralmay dayatm ve


ngiliz ve Amerikan dillerinin hzla birbirinden ayrlmasn kolayla
trmtr.
Yeni elektronik teknolojiler matbaann yok ettii yapsalclk
kavramn da geri getirmitir. Yapsalclk, sanatn dilinde ve edebiyat
ta Bat'nn Gutenberg teknoloj isi araclyla ortadan kaldrmak iin
ok urat bir bilinlilik tarzyd. amzda, ister iyi ister kt
olsun, yapsalclk geri dnmtr.
McLuhan kitabnda zellikle yeni teknoloj ilerin bilindna ynel
diine de dikkat ekmektedir. Ona gre bugn, yeni elektronik ortam
da, Descartes artk pek nemsenmemekte ve insanlar artk bilin
dna, eskiden kartezyen bilincin parltl anlarna vermi olduklaryla
ayn paral dikkat ve kabul gstermektedirler.
McLuhan kitabnda elektronik aa yaklarken basmn insanlar
dan uzaklatn sylemektedir. Ona gre 1 960'larda bizim iin
basm, sinemann ve demiryolunun gittike uzaklaan sevimli ve yal
bir karakteri gibidir. Bu ge dnemde, basmn gizli glerini tanmak
yoluyla, basmn olumlu erdemlerinin altn izmeyi renebiliriz,
ama ok daha gl ve ok daha yeni biimler olan radyo ve televiz
yona ilikin igr de kazanabiliriz.
McLuhan teknolojilerin bilinalt ileyiinden kendimizi kurtarmak

iin neler yapmamz gerektiini de belirtmektedir. McLuhan medya


serpintisine kar sivil savunmann eitimin z olup olmadn
sorgulamaktadr. McLuhan'a gre bu abaya hibir kltrde hib ir
78 McLuhan,

a.g.e., s: :234
69

zaman giriilmemi olduundan, yant kukulu grnebilir. "nsanda,

medya teknolojisinin etkileriyle yzlemenin ortaya koyabilecei,


zihinsel uyku ve kendini hipnoz ynnde imdiye kadar hi sorgulan..

mam ve bilgece bir drt bulunuyor olabilir."79 Bu balamda


McLuhan kendi dneminin insann daha sorgulayc olduu grn

dedir. "imdi Newton'un bilimle eanlaml olmaktan kt gn


mzde, bizler artk kendi kendini dzenleyen ekonomiyle hazc hesap

lamann ikilemleri stne yksek ferahl ve ak zihinlerle kafa

yorabiliyoruz. Ama 1 8 . yzyl insan, nasl olduunu anlamadan ken

disini kuatan kapal bir grsel sistem iine hapsolmutur. B ylece


yeni vizyonun buyruklarn yerine getirmek zere, robo-merkezli
0
olarak ilerledi." 8 McLuhan gnmz toplumunun, dierlerinin aksine

teknolojilerin etkisinin farknda olduuna dikkat ekmektedir. Ancak

ona gre arpma olmasa bile teknolojilerin ve farkndaln byle bir


arada yer almas, yaayan her kiide travma ve gerilim yaratr.

McLuhan' a gre en sradan ve uzlamsal tutumlarmz anszn tuhaf


ekillere ve resimlere brnm gibi grnyor. Tandk kurulular ve

birlikler, zaman zaman tehditkar ve menfur gibi grnyor. McLuhan


bunlarn herhangi bir topluma yeni medyann girmesinin sonular ol
duunu sY.lemektedir.

McLuhan'n Gzyle Gutenberg Galaksisi


McLuhan "Gutenberg Galaksisi"ni

H. J. Chaytor' dan etkilenerek

yazdn sylemektedir. McLuhan kitabirin bir blmnde "Guten


berg Galaksisi"ni yazmaya nasl karar verdiini yle ifade eder.

"Bende Gutenberg Galaksisi'ni yazma ihtiyacn uyandran, Chay


tor' dan edebi geleneklerin szl, yazl ya da basl biimlerden nasl
etkilendiini renmem oldu."8 1 McLuhan kitabnda, uygar insann

kaba ya da aptal olsa bile, btn kltrnde gl, grsel bir eilime
sahip olduunu syler. Kitabn yazma amacysa fonetik kltrn, gr

sel eilimin, ilkin elyazmas, ardndan tipografiyle ne kadar uzaa


gtrldn gstermek olduudur. McLuhan kitabnn, Gutenberg

teknolojisiyle btnleen olaylarn ve eylemlerin dzenleniini ya da


galaksisini aklamaktan te bir hedefi olmadn vurgulamaktadr.

Gutenberg teknolojisiyle birlikte makinenin havalanma ve yksel

me ana girdiini belirten McLuhan, her teknolojiyi kullanmaya


79 McLuhan, a.g.e., s:330
80 McLuhan, a.g.e., s:333

8 1 McLuhan, a.g.e., s: 1 26
70

baladktan

sonra ondan nceki dnemin daha net anlaldn

sylemektedir. Ona gre her zamanki gibi, nceden saydam olmayan


bir

alan

saydamlatnda,

bunun

nedeni

nceki

durumun

izgilerini kolaylk ve aklkla izleyebildiimiz bir baka evreye


gemi olmamzdr. McLuhan Gutenberg Galaksisi'nin yazlmasn
mmkn klann da bu gerek olduunu sylemektedir.

"Temel

izgilerinin gitgide daha glenen belirtileriyle birlikte, yeni elekt


ronik ve organik a yaadka, onu nceleyen mekanik a, son
derece anlalabilir hale geliyor. retim bandnn elektrikli teybin
ezamanl hale getirdii, yeni iletiim kalplarnn nnde geri ekil
dii gnmzde kitle retiminin mucizeleri btnyle anlalabilirlik
kazanyor. Ama otomasyonun yenilikleri isiz ve mlksz topluluklar
82

yaratarak, bizi yeni belirsizliklerin iine hapsediyor."

Gutenberg teknolojisiyle birlikte makinenin havalanma ve yk


selme ana girdiini belirten McLuhan, kitabnn bir blmnde
matbaann iyi bir taraf olup olmadn sorgulamaktadr. McLuhan
kitabnn temasnn, matbaann iyi ya da kt bir tarafnn olup
olmadn deil, her gcn, zellikle de kendimizi oluturduumuz
bir gc, etkilerinin bilind olmasnn bir felaket olduunu belirt
mek iin sylemektedir. Yani McLuhan insann kendi eliyle olutur

duu matbaann etkilerine kapldn ve bu etkilerden kurta


rlamadn belirtmektedir. McLuhan insann oluturduu bir gcn
etkilerinin bilind olmasnn felaket olduuna dikkat ekmektedir.
SONU

VE ELETRLER

McLuhan'a kar eletiriler eitli alanlar kaplar. McLuhan insan


kltrlerinin kullanld farkl yaz biimlerinin duyulara etkisiyle
farkl dnya grleri kardn ispat etmek iin rnek olarak in
kltrn verir. McLuhan, in kltrnn ideogramlara dayandn
ve bu nedenle bu kltrde zaman ve mekan (uzam) kavram soyut
luunun olmadn belirtmektedir. Fakat aratrmalar bu iddiann
aksine in kltrnde soyut karakterleri formle etme yoksulluunun
olmadn gstermektedir. Bu da McLuhan'n alfabe kullanmayan
kltrlerin, rnein in gibi ideogram kullanan kltrlerin, dnyay
paralar halinde grmeden ve soyut kavramlar formle etmeden
yoksunluk tezinin geersizliini ortaya kartr.
McLuhan'n Shannon-Weaver iletiim modelinin Batn iletiim
kuramnn temeli olduunu ve alc yannn tmyle grmezden gelin82 McLuhan,

a.g.e., s:384
71

diini belirtir. Bu szn ilk blm doru olabilir, ancak zellikle


pozitivist okulun pasif izleyici tezini terk edip aktif izleyici tezine
sarlmas gerei nnde geersizdir. Ayrca, Shannon-Weaver
modelinde ileri srlen grlt kavram fiziksel bakmdan araya giren
ve mesajn iletimi ve almn etkileyen faktrlerdir. '
McLuhan'n birok iddialar gibi, basmn bireyciliin gelimesine
neden olduu da gerekte test edilmesi gereken bir hipotezdir. Ayrca,
bireycilii yaratmas yannda basnn icadnn milliyetilii, endst
rilemeyi, kitle pazarlarn, bilginin fragmentasyonunu getirdiini de
savunmak geerlilie yakn deildir. Bu nedensellik varsaym, basm
iletiim teknolojisinin sadece total teknolojik yapda bir para
olduunu, bu parann oynad roln milliyetilii, endstrilemeyi,
kitle pazarlarn getirme deil, onlarla birlikte karlkl ilikilerle
desteklendiini bir kenara itip, tek bir teknolojinin yaygn etkisini
hayal etmektir.
"Marshall McLuhan'a ynelik eletirilerin iki nedeni vardr: (a)
McLuhan'n aklamalarnn klasik sosyal bilimcilerdeki kurumsal
alma ciddiyetinden yoksun oluu; (b) klasik sosyal bilimcilerin bu
zelliinden yoksun oluunun yan sra, dar kapsaml kavramsallatr
malarla snrl tutulmu varsaymlarn snanmasndan yana olan amp
rik aratrmaclarn yntembilim anlayna da katlmay ve hatta
bunlar kmsemekte oluu. Bylece peygamberlik yknmesi iin
de ettii szler bilimsel bir nitelik tamaktan ok, kurulu dzenin yol
at eitli sorunlarn sisteme dokunmadan iyiletirilebileceine,
zmlenebileceine inananlarn, inanlmasn isteyenlerin ilgisini
eken szler olarak kalmtr."
Yani McLuhan, varolan toplumsal sistem asndan da pratikte bir
ie yaramayan, yanltc yanlan olan aklamalarda bulunduu gerek
esiyle youn eletiri almtr.
Marshall McLuhan, 'Understanding Media' kitabnda 'Medyann
kard kitlesel, siyasal, ekonomik, estetik, psikolojik, moral, ahlak
sal ve sosyal neticelerle dokunmad, etkilemedii ve deitirmedii
bir yer ve bir ey brakmaz' tezini ele alm ve savunmutur. 'Unders
tanding Media' teknolojik saptayclk, teknolojik sunum sanatnn
cazibeli cmlelerle birletii bir yapttr. 'Understanding Media'daki
ana tez, insann uzants olarak nitelenen medyann insan ruhuna,
duyusuna ve insan psikolojisine yapt zel etkilerdir. Yani kiilerin
i doasn iletiim teknolojisi yoluyla direk deiimini ele alr."
1 970'te yazlan kitap, yazarn dier almalarnn aksine saptaycl
72

olduka yumuatmtr ve medyann kiide varolan dnce biim


lerini alp kard, neden olmadm belirtmitir. Yani McLuhan'a
gre medya belirleyici neden olmadan ok varolam deip karc ol
mutur. Bu deip karmay yazar ounlukla olumlu bir gzle grr,
Marksizmdeki kltrel smr Frankfurt okul anlayndaki kitle kl
trnn btn yaam etkileyici, belirleyici, tutucu okulun kitle kl
tr anlayndaki bayalatrc, seviyesizlii, kltrel deerden yok
sunluu gibi deerlendirmeler yapmaz. 'Understanding Media' yapt
anlalmas zor olsa bile, 1 960'lann deiim ve aray sanclarm belli
bir adan ve belli snrlar iin dile getiren, okuyucuyu arpc, ar
tc, dndrc, yakalayc ve nceden sylenmemi yeni klielerle
sslenmi bir sanat eseri olarak nitelendirilir.
letiim uzmanlarna gre Kanadal yazar "Mekanik Gelin" ve
"Gutenberg Galaksisi"deki eletirici orijinalliini 1 960'larn sonuna
doru yitirmitir. Baz iletiim uzmanlarna gre 1969 'da yazd
Counterblast yapt da o zamann elektrik ann galaksisinde anlam
lar uyandrma yerine anlamsz kaosla doluydu.
"Laws of Media" McLuhan'n lmeden nce olu Eric'in yar
dmn alarak yazd son kitaplardan birisidir. 1 988 yllnda yaym
lanan kitapla ilgili olarak o dnemde New York Times Gazetesi'nde
de John Sturrock imzal yoruma yer verilmitir. Yorumda kitabn
McLuhan'n 1 964 ylnda byk yank uyandran 'Understanding
Media' kitabnn deitirilmi ve gelitirilmi hali olduuna dikkat
ekilir. Kendisi de yazar olan John Sturrock kitabn "Medyay an
lamak"tan daha kafa kartrc olduu grndedir. Kitap Marshall
McLuhan'n ne kadar zgr bir dnr olduunu da ortaya koymak
tadr. Marshall McLuhan'n bu kitabnda kltrleri anlatmak iin yap
t tema heyecan vericidir. Ancak bu kitabnda da yapt ema ok
ey ifade etmez ve keyfidir.
McLuhan bir ara'n etkilerini anlamak iin drt soru
sorulabilecei grndedir. Bu onun drtl kavramdr.
Ara neyi artrr ve n plana kartr?
Ara neyi skartaya kartr?
Son noktaya kadar zorlandnda neyi retir veya neye dnr?
nceden skartay kartlan neyi geri kazanr?
McLuhan ara kelimesini insann oluturduu her ey i in kullanr.
Ona gre insann oluturduklar insann bir uzantsdr. McLuhan
"Laws of Media"n son blmnde eitli aralar bu emadn ve
drtlden geirerek sonulan ortaya karmaya almaktadr. Ancak
73

baz iletiim uzmanlarna gre bu drtl kuram hibir eyi kant


lamamaktadr. Sadece McLuhan'n sorularnn ve cevaplarnn hibir
bilimsel kant olmadnn gstergesidir. McLuhan'n kitaplar da
mozaik gibidir. Yan yana birok dnceyi ierir ancak bu dnceler
birbirini izlemez. Ancak McLuhan'n ard ardalklardan kurtulmak iin
yapt bu abasna karn dnceleri kitapta yaymland iin ard
arda sralanr. Buna karn McLuhan zerinde dnlecek yeni fikir
ler vermektedir. "'Gutenberg Galaksisi', 'Mekanik Gelin' gibi kitap
larn dncelerimizi tekrar dzenledii sylenir. McLuhan'a bize
elektronik medyann masum olmadn gsterdii iin ok ey
borluyuz. Biz artk elektronik medyann ieriinin gerisindeki eyler
3
le de ilgileniyoruz."8

83

www.nytimes.com/books/97/1 1 /02/homes. mcluhan.neuscience.htm

74

Bilginin Arkeolou

MICHEL FOUCAULT

Yazarlarmz bir sredir kitaplarn popler kltrn gerektirdii


biimde grltyle, postmodem tketici toplumu rnlerinin, her eyi
kapsayan pazarna sunmaktadrlar. rnein Orhan Pamuk, Ahmet Al
tan, Murathan Mungan gibi. Gnmzde yazarlarmz bilbordlarda
parlak neon klan altnda, kendileri ve kitaplarnn tantmn yaptr
maktadrlar. Bunlar dnnce aklmza , Michel Foucault'nun bir
nerisi gelmektedir. Foucault Fransa'da yazarlara bir yl boyunca ki
taplarn imzasz yaynlamalarn nermitir. Ayrca Christian Dela
campagne' da Foucault ile entelektellerin konumu, kltr ve felsefe
nin yeri zerine bir sylei yapmak istediinde, Foucault'nun bunu bir
artla kabul ettiini yazmaktadr: Kimliinin gizli kalmas kaydyla.
Bu gizlilik nedendir? Utangalktan mdr? Yoksa hesapl bir davran
n m sonucudur?
Foucault neden anonim kalmak istediini yle aklamaktadr,
"Afrika'nn en cra kelerinden birine, bir test filmi gstermek zere
giden psikologlar, gsterimin sonunda seyircilerden filmi anladklar
gibi anlatmalarn isterler. kahraman arasnda geen bu ykde
seyircileri yalnzca tek bir ey ilgilendirmitir. Aalarn arasnda ge
zinen k ve glge oyunlar. Bizim alglarmzsa kiilere gre belirle
niyor. Gzlerimiz bir artlanmlk iinde, gelip giden, ortaya kan ve
kaybolan kiileri aryor. Anonimlii kullanmay neden srarla istedii
mi mi soruyorsunuz? Sylediklerimin, henz hi tannmam olduum
iin, dinlenme ansna sahip olduu bir zamana duyduum zlem y
znden. Olas okurlarla buluacam noktalar nceden belirlenmemiti

Nesrin Canpolat, .. letiim Fak.


75

o zamanlar. Kitabn etkileri hi beklenmedik noktalarda ortaya kyor


ve hi aklma getirmediim durumlar douruyordu. Biz yazar adlary
la oyunu basitletiriyoruz" der. 84 Ksaca Foucault okurlarn kitaplar
nyargsz ve ideolojik saplantlardan arnm bir ekilde okumalarn
dlemektedir. Ona gre kitaplar yazarlar iin okunmamal ya da ya
zarlar yznden okumadan mahrum kalmamalyd. ktidarn filozofu,
maskesini takarak okuyucusunu zgrletirmek istemekteydi. imdi
Maskeli Filozofumuzun maskesini kaldrmaya ve yaam boyunca ne
ler yapm olduunu gzlemlemeye alacaz.
Foucault, orta snf bir ailenin ocuu olarak 1 5 Ekim 1 926 'da
Fransa'nn Poitiers kentinde dnyaya gelmitir. Doktor olan babas
Foucault'yu nce bir Katolik okuluna kaydettirmitir. 2. Dnya Sava
'nn sonlarnda gen Michel, Paris'te 4. Henry Lisesi'nde yatl ola
rak iki yl sreyle okumu, 4. Henry Lisesi'nde ilk felsefe derslerini
Jean Hyppolite'den almtr.
Bu arada Fransa'nn hatr saylr yksek okullarndan olan Ecole
Normale-Superieure 'n giri snavlarna hazrlanm ve girmeyi baar
d bu yksek okulda, Hegel'in Zihnin Fenomenolojisi adl eserini
Franszca'ya evirmi ve yorumlam olan Jean Hyppolite ve nemli
bilim tarihilerinden Georges Canguilhem'in, yapsalc, Marksizm'in
kurucusu Louis Althusser'in derslerini izlemitir. Hyppolite zerine
yazd bir makalesinde Foucault, "Hegel'in sesinden ve belki de fel
sefenin kendi sesinden bir eyler dinliyorduk" diyerek, geleceinin
belirlenmesinde kendisine nclk ettiinde kuku bulunmayan bu
dnrn derslerinden vgyle sz eder."85 Ecole Normale-Superieu
re'i 1 948 ylnda felsefe diplomas alarak bitirir. Felsefe retmeni
olarak mezun olduktan sonra, Louis Althusser'in etkisinde kalarak,
1 950 ylnda Fransz Komnist Partisi 'ne katlr; ancak 1 95 1 ylnda
bu partiyle ilikisini keser. Foucault ksa srede felsefeden souyup
psikopatolojiye ynelir.
1950'de psikoloji, 1952'de psikopatoloji diplomas alr. Bu alanda
ilk kitab olan "Maladie Mentale Et Psychologie" 1 954'te "Akl Has
talklar ve Psikoloji" adl yaptn yaynlar. Georges Dumezil'in tavsi
yesiyle sve Uppsala'daki Marson De France'a direktr olur. Drt yl
boyunca sve'in Protestan Uppsala niversitesi'nin Franszca bl
mnde ders verdikten sonra, birer yl arayla Varova ve Hamburg'daki
Fransz enstitlerinde mdrlk yapar. sve'teyken zerinde alma84 Michel FOUCAULT, Dostlua Dair, ev: C. Ener, Telos Yay., 1 992, s: 1 1 - 1 4
85 Veli URHAN, M ichel Foucault v e Arkeolojik zmleme, Paradigma, 2000, s : 3

76

ya balad Klasik a'da Deliliin Tarihi adl uzun aratrmasn


1 955-1 960 yllan arasnda tamamlar, 1 96 1 'de ilk basksn yapar. Bu
alma kendisine devlet doktorasn kazandrr.
Klasik a' da "Deliliin Tarihi" bu kitabnda delilii bir olgu ola
rak deil, yarg olarak ele alan Foucault, deliliin klasik a adn

verdii 1 7. ve 1 8 yzyldan balayarak Orta a'da, czzamn ald


toplumsal dlanmlk roln stlenmek zorunda kaln ele alr.
"Hibir zaman Freudu, Marksist ve yapsalc olmadm" diyen Fouca

ult, bu eserin "ne Freud'un ne de Marks' n dnceleri dorultusunda


bir anlayla yazlmadn syler. Sz konusu eserin gereklemesin

de, kendisine fikri bakmdan kaynaklk etmi dnrler arasnda en


nemli yeri Georges Dumezil, Georges Canguilhem ve zellikle Jean
Hyppolite 'e verir. Clermond Ferrond niversitesi'nde psikoloji ders
leri vermeye balar. Ve 1 96 1 'de Deliliin Tarihi 'ni doktora tezi olarak
savunur. Ardndan Clermond Ferrand' da felsefe blmnn bana
geer.
Deliliin Tarihi'nde (Madness and Civilization) Foucault, deliliin
tarih ierisinde akln tekisi olarak oluturulduu "u Suskunluun
Arkeoloj isi"ni yazmaya giriir. Foucault, dlama ve kapatma sylem
leri araclyla modem akln, deliyle iletiimi kopard ve akldl
n yeraltndaki gizli tehlikesine kar nlemini almaya giritii 1 656
ylndaki, byk kapatma hareketinin damgalad kesintiye geri
dner. Klasik ve modem sylemler, akl ve hakikat normlarn glen
dirme ynnde i gren salkl ve hasta, normal ve anormal arasnda

kartlklar ina eder.


Daha sonra, "Tbbi Algnn Bir Arkeoloj isi" alt balkl kitab (The

Birth of Clinic) "Kliniin Douu"da 1 963 'te ilk kitab gibi (Presse
Universitaire de France) P.U.F Yaynevi tarafndan yaynlanr. Fou
cault, Kliniin Douu'nda modem ncesi speklatif tertelli tptan,
bilimsel bakn rasyonelliinde kk salan modem bir ampirik temelli
tbba geii analiz eder. Klinikilerin bilincine yaslanan bir tarihi red
deden Foucault, tbbi deneyimin modern zamanlardaki olanakllk ko
ullarn ve bireye ilikin bir sylemin ilk kez ortaya kabilmesine
izin veren tarihsel koullar belirlemeye alan yapsal bir sylem
incelemesinin peine der. 86 Ayn sene Foucault'nun Raymond Rous
sel zerine yazd kitab Gallimard Y aynevi tarafndan yaynlamr.
Foucault bu kitabnda dil yntemleri zerinde urar. Foucault burada
86

Steven BEST, Douglas KELLNER, Postmodem Teori, Ayrnt Yay., 1 998, s:

61

ilk defa ift, double kelimesi zerinde durur. Yani iki tane olmak. Ba
ka bir yazsnda da Foucault, Jean Pierre Brisset zerine eilir.
Foucault, 1 964 ylnda J. Vrin Yaynevi tarafndan yaymlanan
Kant, Pragmatik Ynden Antropolojisi (Kant, Anthropologie Du Point
De Vue Pragmatique) kitabn evirir. Ne kadar bu kitabn zerinde
durulmayp silik kaldysa da, Ali Akay'a gre Foucault ilk defa ocuk
bakclarnn sylemlerini kullanmay Kant'n bu kitabn evirirken
aklna getirmitir. Akay, aynca bu kitapla ilgili u dnceleri dile
getirir: "!(ant bu kitapta bilin fikrini, kendi kendinin bilincir_ijz
bilin) ikiye ayrr, bu da Foucault'daki ikilik fikriyle ax: paralellik
tedir; hissetmenin verdii sze karma bilinciyle renme bilinci olan
deneysel bilin. Yine ayn ekilde; Kant'ta bilincin sylemsel ve sez
gisel bilin diye ayrlmas Foucault tarafndan ayrks ilkesi olarak ele
alnr". 87 Foucault, 1966 'da "nsan Bilimlerinin Bir Arkeolojisi" alt
balkl "Kelimeler ve eyler" de (The Order Of Things) insan bilimle
rinin ortaya kn betimler. Foucault, hayat, emek ve dil bilimlerin
deki, deiikliklere odaklanarak, Rnesans, Klasik ve Modem alarn
temel oluturucu kurallar, varsaymlar ve dzenleme yordamlarna
ilikin en ayrntl analizini sunar.
Bu analizde Foucault, sylemsel bir ira olarak hsa_nn dQuunu
gz nne serer. nsan Bilimleri (psikoloji, sosyoloji ve edebiyat) ola
rak felsefenin nesnesi insan, klasik temsil alan zlp oald ve
insan varlnn ilk kez yalnzca dnya karsnda mesafeli durarak, ta
sarmlayan zne olmaktan kp, ayn zamanda yaama, emek sarf et
me ve konuma kapasiteleri evresinde incelenebilecek erekli ve tarih
sel olarak belirlenmi bir varlk haline gelir. Modem bilimsel aratr
mann nesnesi haline geldii zamanda boy gsterir. Yeni bir zaman
sallk ve ereklilik alanna gmlm olan znenin bilgi zerinde ege
men durma stats tehdit altnda kalr; ama aknsal biim altnda ye
niden oluturulmasndan tr hkmranl muhafaza edilir. 88
Foucault modem felsefenin insan, bilginin hem nesnesi hem de
znesi gibi bir dizi istikrarsz elemeler ierisinde nasl ina ettiini
betimler. nsann douunun analiz edildii Kelimeler ve eyler, orta
ya kmakta olan posthmanist, postmodern, epistemik uzamda, epis
temolojik bir zne olarak insann lmn haber vererek sona erer. Bu
posthmanist, postmodem, epistemik uzamda zne ilk ve son kez tah
tndan indirilir ve dil arzu ve bilindnn bir etkisi olarak yorumlanr.
87
88

BEST, KELLNER, a.g.e., s: 1 7


BEST, KELLNER, a.g.e, s: 6 1

78

Bu geliim 20. yzylda kar disiplinlerin (psikanaliz, dilbilim ve et


noloji) ortaya kyla balar. 89 Bu kitabnda Foucault, insann lm
n ilan eden ve felsefeyle insan bilimlerindeki tm hmanist gelenei
karsna alarak zellikle J ean Paul Sartre ve Komnist Parti ' ye yakn
entelektellerin saldrsna urar. Bu dnemde evresinde o dnemin
moda akm yapsalclkla sert bir polemik yaanr. Bu tartmalardan
ve Fransa'nn boucu geleneksel ahlakndan rahatsz olan Foucault,
Tunus niversitesi'nde felsefe profesr olarak almak zere Fran
sa'dan ayrlr. Tunus'ta anti-emperyalist gsteriler yapan rencilerle
ibirlii yapan ve Mays 1 968 olaylarndan sonra, Tunus polisinin
srekli tacizi zerine90 1 968 ylnda bir yl kald Tunus niversite
si'nden, Chalet, Deleuze, ( 1961 ' de Deleuze ile tanr) Lyotord, Badie
gibi nl Fransz dnrlerini yetitinni olan Vincennes Deneme
niversitesi'ne felsefe blm bakan olarak gelir ve burada bir yl
ders verir. Foucault 1 969 'da Tunus'ta tamamlad ve "Kelimeler ve
eyler" de kulland yntemi aklama denemesi olan (L' Areheologie
Du Savoir) "Bilginin Arkeoloj isi" yaymlanr. "Bilginin Arkeoloji
si"nde "Kelimeler ve eyler" gibi Fransa'nn nl yaynevlerinden
Gallimard tarafndan yaynlanr. Foucault'nun kitaplarnn Gallimard

tarafndan yaynlanmaya balamasyla Paris yolunun Foucault' a al


d sylenir.
Foucault, Bilginin Arkeolojisi'nde bilgilerin evrimini tarih boyun
ca birbirini izleyen ve her biri farkl bir bilim-kuramsal alan olan insan
bilgisinin farkl katmanlamalarn gznne sererek aklar. Fransz
bilim tarihileri B achelard ve Canguilhem' in almalarna yaslanan
Foucault, yeni bir tarih bilincinin kendi kuramn gelitirmeye alt
n z bilinli bir ekilde ilan eder. Bu yeni kavramsal uzamdan
bakldnda modem sreklilik, teoloji, oluum, totalite ve zne izlek
leri kendine yeterli izlekler deildir ve yeniden ina edilir ya da iptal
edilebilir. Modem tarih yazmnda olduunun tersine, kesintililik bun
dan byle tarihsel anlat zerindeki bir kf olarak grlmez ve tarih
yazm ilke olarak lekelidir. Foucault daha ziyade kesintililii olumlu
bir ie yatkn kavram olarak benimser. Kendisinin post-modem oldu
u sylenebilecek genel tarih kavramn, Hegel ve Marks bi simalara
.f
atfettii modem bir total tarih kavramnn karsna diker. 1 College de
France'nin daha nce Jean Hyppolite'ni'n ynetiminde bulunan Felsefi
89 BEST, KELLNER, a.g.e, s: 62
90 Michel FOUCAULT, zne ve ktidar,
91 BEST, KELLNER, a.g.e, s: 62-64

Ayrnt Yaynlar, 2000, stanbul, s: \>-10


79

Dnce Tarihi Krss, Hyppolite'nin 1 968 ylndaki lmnden bir


yl sonra 30 Kasm 1 969'da Dnce Sistemleri Tarihi Krss olarak
deitirilmek suretiyle, bana 1 2 Nisan 1 970'te Foucault getirilir.
Bunun ardndan Hapishaneler zerine Enformasyon Grubu adl
oluumun kurucularndan biri olur. Gerek bu, gerekse de adalet, tp,
psikiyatri ve cinsellikle ilgili bir dizi mcadele evresinde yeni bir
politik etkinlik biiminin ncln yapar. Geleneksel parti politika
larnn dna kan bu etkinlik biimi yeni bir eylem anlayyla yeni
bir entelektel anlayn da beraberinde getirir.
1 973'te Sartre ve Maurice Clavel ile birlikte Liberation Gazetesi
'nin kuruluuna katlr. (1961 ylnda Critigue Dergisi'nin yayn kuru
lunda da bulunmutur.)92 1 971 ylnda "Sylemin Dzeni" adl kitab
Gallimard Yaynevi tarafndan yaynlanr. Foucault bu kitabnda ikti
dar kavramn ele alr ve iktidar sahip olunan bir hak ya da bask
yapabilme gc deil, retken, pozitif ve ok odakl bir oluum olarak
tanmlar. Foucault'ya gre her bilgi iktidar retici, her iktidar bilgi ku
rucu, bilimsel nitelii gerei tarihsel ve iktidar oluturucudur. Fouca
ult burada, nceki grlerini iktidar kavram erevesinde yenien
gzden geirir. Foucault, 1 973 ylnda Magritte adl ressamn pipo re
mini inceler ve Fata Morgona'da "Bu Bir Pipo Deildir" kitabn yaymlatr. Foucault bu kitabnda bir resimle szce arasndaki fark belir
tir. Magritte'nin yapt figratif bir pipo resmine bakarak "Bu Bir Pi
po Deildir" yazmasndaki anlam, grlen eylerle, sylenen eylerin
arasndaki fark, anlamn zorluunu anlatmasnda odaklanmaktadr.
Devaml kendi eserlerinde mutasyonlar geiren Foucault, bu sefer
tekrar ilk senelerinin aratrmalarna benzer bir ie giriir. Ve 1975
ylnda "Gzetleme ve Cezalandrma: Hapishanenin Douu" (Surve
iller Et Punir: Vaissance De La Prison) kitab Galimard Yaynevi'nce
baslr. Bu kitapta hapishanenin douunu konu edinen Foucault, 1 8.
yzylda da hapishanenin ne ekilde ktn inceler. Foucault, bu
kitabnda, hapishaneler, okullar, hastaneler ve iyerleri gibi kurumlar
da ileyen eitli disipliner iktidar ierisinde ruh, beden ve znenin
tarihsel oluumunu betimler. 1 973 ylnda su konusuyla uraan
Foucault, Ben, Annemi, Kz ve Erkek Kardelerimi Boazlayan Pierre
Riviere (Moi Pierre Riviere Ayant Egorge Ma Mere, Masoevr Et Mon
Frere) kitabn Gallimard-Julliard'dan yaynlar. Bu metin Rene Ailio
tarafndan evrilen bir filmin konusu olur. Birka yl kitap yaynlama92

FOUCAULT, zne ve ktidar, a.g.e, s: 8

80

r
yan Foucault, deiik bir alana doru iktidar ve bilgiden zevk odakla
rna kayar.
1 976'da "Cinselliin Tarihi" (Historie De La Sexualite) balkl ve
alt cilt olmasn planlad dizinin ilk kitab "Bilme stenci" (La
Volante De Savoir) kar. Bilme istenci cinselliin bastnlmadm
tam tersine modem biyo-ik;tidar tarafndan retilip bedene n,i.iftz
etmek iin bi;eylere dayatldn syledii bu kitap, Sigmund
Freud'dan Herbert Marcuse'ye kadar uzanan, insann hakikatini ve
zgrln, arzularn zgrlemesinde bulan kuramn ar bir eleti
risidir. zgrlemenin yerine alternatif olarak kendini yaratmay ve
arzunun zgrlemesi yerine zevki younlatrmay ne karan bak
asn bu kitabn ardndan gelitirir.93 1 977'de Foucault yine iktidarla
megul olur ve "ktidarn Mikrofizii"ni (Microphysique du Pouvoir)
Einaudi tarafndan yaymlatr. 1978 ylnda da Alexina B. denilen
Herculin Barbin kitabn Foucault, Gallimard'da yaymlatr.
1 982 ylnda Arlette Fage ve Michel Foucault tarafndan sergilenen
Bastille Hapishanesi'nde sakl mektuplar; "Ailelerin Dzensizlii"nde
Gallimard'da yaymlanr. 1 984'te "Cinselliin Tarihi"nin iki cildi
birden Gallimard yaynevince yaymlanr. "Cinselliin Tarihi"nin
ikinci cildi "Hazlarn Kullanm"nda (The Use Of Pleasure) Foucault,
Grek kltrnn arzu karsndaki tutumlar asndan liberter olduu
nu bildiren genel yorumun rk olduunu, Grekler'in arzuyu ll
le ve dzenlenmeye gereksinim duyan kudretli ve potansiyel olarak
ykc bir g olarak grdklerini serimleyerek gsterir. Foucault, bun
dan dolay sofuluk pratii ve bilgi araclyla kendi kendini olutur
mann Hristiyanlk'ta deil, bizzat antik ada baladn anlatr.
"Cinselliin Tarihi"nin nc cildi olan "Benlik Kaygs"nda
(The Care Of The Self) Roma toplumunda hazzn sorunlatnlmasnn
nasl da Grek toplumundaki soruturmayla temelde ayn biime brn
dn zmler.94 Foucault, "Cinselliin Tarihi"nin drdnc cildi
olan "Etin tiraflar"n (Les Aveux De La chaire) yaymlamaya frsat
bulamadan 25 Haziran 1 984'te vefat eder. Foucault'nun vasiyetine
gre de Cinselliin Tarihi'nin bu son cildini yaynlama olana yok.
nk Foucault, lmnden sonra hibir kitabnn yahut yaymlanma
m notlarnn yaynlanmasn istememitir. 1 994'te Dits Et Ecrits
(Syledikleri ve Yazdklar) ad altnda Gallimard Yaynevi'nin yayn
lad drt ciltlik kitab piyasaya kar. Bu Foucault'nun tm sylei93
94

FOUCAULT, zne ve ktidar, a.g.e, s: 9


BEST, KELLNER, a.g.e, s:84
81

leri, makaleleri, radyo konumalar vb. 'den oluan bin sayfalk ya

zlardr. Bu arada Foucault bir de Manet ve empresyonizm zerine


yazd bir el yazmasn da yok etmitir. Paul Vayne, Foucault'un bir
metafizik kitab yazdn ama bunu hibir zaman yaymlamak isteme
diini, Christian Descamp ile yapt bir konumada sylemitir.

Entelektel Militan
Foucault bir sylei de entelektelle ilgili soruya u cevab verir:
"Entelektel garip bir szck gibi geliyor bana. Bugne dek bir ente
lektelle hi karlamadm. Romanlar yazan insanlara rastladm ya da
hastalarla alanlara; ekonomik analizler yapan ya da elektronik
mzik besteleyen insanlara rastladm; eitim veren ya da resim yapan
larla ve herhangi bir ey yapp yapmadklarn pek iyi anladm
insanlarla karlatm. Ama . entelektellerle asla. Buna karlk,
entelekteller hakknda konuan pek ok insan grdm. Ve konutuk
larn dinleyerek, bu yaratklarn ne menem bir ey olduklar konusunda bir fikir edinebildim. Meer entelektel sulu olan kiiymi . Akl
mza gelebilecek her eyden o sulu; konutuu iin, sustuu iin, h'
bir ey yapmad ya da her eye kart iin sulu . . . Ksacas, ir
yargda bulunmak, sulamak, mahkum etmek ve kapatmak szkonmlu
olduu zaman gelsin entelekteller"95 Foucault, ironik bir biimde ei

telektelin olmadn ya da kim olduunu bilmediini sylese de


entelektelin tanm ve ilevi ile ilgili radikal grler getirmitir.
Dnya yzyllardr mcadelelere sahne olmutur, bu mcadeleler
ne tr rejime ya da sisteme yahut kime kar olursa olsun; kitlelerin
veya bireylerin bir ekilde iktidara kar mcadelesidir. Halkn monar
ka kar proletaryann burjuvaziye kar, rencilerin proletaryayla
birlikte ya da yalnz devlete kar mcadelesi, bireylerin birbirlerine
kar mcadelesi vb.

Kitlesel mcadelecilerin amac genellikle devrimdir. B urjuva


demokratik devrimi; proleter devrimi, cinsel devrim vb. . . Tm bir
sistemin radikal ve global anlamda deitirilmesi anlamna gelen
devrimin program stratejisi, nasl olacak, bunu kim yapacak? "Bylesi
ayrntl bir program yrtecek olan kimdir?" sorusuna geneleksel
olarak verilen vazgeilmez bir yant vardr: Entelektel. 1 8 . yzyldan
beri zellikle Bat'da ortaya kan geni lekli toplumsal ve siyasi

mcadelelerde kitlelerin yalnz hareket etmedii, yanlarnda hep


ellerinden tutup onlara yol gsterecek bir entelekteller grubu olduu
95 FOUCAULT,

82

Dostlua Dair, a.g.e, s. 1 2- 1 3

'

grlmtr. nk entelektellerin bildii ama kitlelerin bilmedii


ok nemli bir ey vardr: Hakikat.
Foucault' ya gre entelektel haHl. hakikati grememi ve hakikati
syleyemeyenler adna hakikati sylyordu. Entelektel vicdand,
bilinti ve belagatti.96 Foucault entelekteli ikiye ayrr: 1 ) Geleneksel
ya da evrensel entelektel 2) Spesifik entelektel. Foucaut'un evrensel
entelektel dedii entelektelin toplumsal eletirisinin temelinde
evrensel akl vardr; entelektel bu eletiriyi tm toplumu tarif eden ve
herkesi balayan normatif ve global bir kuram biiminde formle
eder. Foucault, "evrensel entelektelin bilgi ve eletiriyi kuramsal ola
rak btnletirmesinin, siyasi eylem alannda da kuram ile pratik ara
snda bir btnlemeye dntn gryoruz"97 diyerek evrensel
entelektellerin olumsuz ynlerini ortaya koyar.
Evrensel entelekteller, politik ve kuramsal bakmdan imtiyazl
konumdadrlar. Ve tekiler adna konuan tekilerin kendi kendileri
adna konumasn engelleyen konumdaki bu entelektel, tahakkm.
srdrme riskine der. Entelektelin adna konutuu insanlar
kuramclara ve partiye tabi hale gelirler. Halk gleri yukardan gele
cek klavuzluu beklemek zorundadrlar. Ayrca, resmi kartln
parametreleri dnda duran mcadele tarzlar marjinalletirilir ve
yasaklanr.98 2) Foucault'un spesifik entelektel dedii yeni entelekt
el, spesifik bir disiplin ya da kurumda alan kiidir. Hastanede, ni
versitede, ailede vb. Spesifik entelektelin bilgisi btnletirici bir bil
gi deil; spesifik bir alandaki uzmanl ve becerisidir. Foucault'ya
gre adalet ve yasa adamndan doan evrensel entelektelden farkl
olarak spesifik entelektel bilginden domutur.
Foucault bu yeni entelektelin neminin ortaya kmasnn 2 . Dn
ya Sava ve atom fizikisiyle olduunu syler. Atom fizikisinin
elindeki yerel bilimsel bilgi yaama faydal olabilecek ya da yaam
yok edebilecek, hatta kanlmaz olarak, dnyann ve insan trnn
kaderini belirleyebilecek bir iktidar olduunu gstermitir. Bylece
spesifik entelektel, bilgini, siyasi glerin bir hedefi ya da siyasi bir
tehdit haline de gelmitir.99 Bu yeni entelektelin ynl bir spe si
fiklii vardr: a) kendi snfsal konumunun (kapitalizmin hizmetlerin
deki kk burj uva ya da proletaryann organik entelekteli olarak)
96

Michel FOUCAULT, Entellektelin Siyasi ilevi, Ayrnt Yay., 2000 istanbul, s: 1 4


FOUCAULT Michel, a.g.e, s . 1 9
98 Christopher FALZON, M . Foucault ve Sosyal Diyalog, Paradigma, 200 1 , s:J()(i
99 FOUCAULT, Entellektelin .. ., a.g.e, s:25
97

83

spesifiklii; b) bir entelektel olarak durumuyla (aratrma alan, ni


versitede, hastanede, vb. boyun edii ya da bakaldrd siyasi ve
ekonomik talepler) bantl biimde yaam ve alma koullarnn
spesifiklii; c) son olarak da, toplumumuzdaki hakikat siyasetinin spe
sifiklii.
Bu yeni entelektelin konumu toplumdaki hakikat siyasetine bal
olarak genel bir nem kazanr. Spesifik alandaki uzmanlyla entelek
tel, hakikat retimi rejimine hizmet eder. Buradaki hakikat doruyla
yanln birbirinden ayrld ve doruya bir takm spesifik iktidar
oo
etkilerinin yklendii kurallar btndr.
Yukardaki paragraflarda da ele aldm gibi Foucault, bilinli ola
rak politik eylem dersleri buyurmay, direni biimleri tavsiye etmeyi,
insanln vicdan olmay, tekiler adna konumay ve onlarn dire
nilerini devrimci bir plana balamay reddeder. Byle bir konum
meydan okumaya alt, kapanma ve tahakkm biimlerine katkda
bulunma ve dolaysyla direni ihtimallerini snrlama riskini tar.
Bu balamda da Foucault, entelektel etiinden bahseder. Bu etik
ksmen yapt eyi tekilere sylemeyi, tekiler iin yasalar, buyur
may ve direni buyurucu, peyftambervari sylemin arl altnda
tahakkm gizlemeyi, reddeder. 0 1 Filozof, tarihi ve aratrmac ola
rak bilgi reten Foucault, rettii bilgiyi siyasi mcadele alannda da
kullanarak, fiili bir almay, bir niversite gevezeliine ve kitaplarn
iziktirilmesine tercih ederim diyerek entelektelin nasl olmas gerek
tiini gstennitir.
zellikle 1 969 ylndan itibaren gl bir siyasi kimlik edinen,
Foucault'nun eylemleriyle ayn anda gelitirdii entelektel tanm
birbiriyle rtmektedir. Siyasi eylemleri arasnda Vincennes 'deki
boykotlarda rencilerle birlikte gvenlik glerine kar en n saflar
da yer almas; Arap gmenlerine kar rkl protesto etmek iin,
Sartre, Genet gibi bir ok nl isimle dzenledii ve katld gsteri
ler; Franco rejiminin lme mahkum ettii militanlara destek vermek
iin Costa Gavras, Yves Montand, Claude Mauriac, Regis Debray'le
Madrid'e gitmesi ve polisin mdahalesiyle Fransa'ya geri gnderilme
si; Dou Bloku'ndaki rejim aleyhtar entelektellere destek vermek
iin dzenledii toplantlar. Ve Dayanma Sendikas'nn grevi esna
snda insani yardm tayan bir kamyonu doktorlar ve Simone Signoret

1 0 FOUCAULT, Entellektelin ... , a.g.e,


1 01 FALZON Christopher, a.g.e, s:99

84

s:83

102

kurulmasna ncelik ettii Hapis


ile Polonya' ya kadar kullanmas,
haneler zerine Haberleme Grubu ile hapishanelerdeki yaam koul

larnn iyiletirilmesi iin verdii mcadele.


Foucault, "Hapishaneler zerine Haberleme Grubu" (G.I.P.)
brorne Jean Genet ile nsz yazar, bu mcadelesinde sunduu
fikirlerle de rten bir eylemde bulunarak, mahkumlarn kendisini
konutururlar (illegal olarak hapishanelerde anket formlar dolatrrlar
ve bu anket formlarna verilen cevaplardan yola karak, bror yazar
1 03
onlarn adna konumazlar. G.I.P. 'nin ok eitli etkileri olur.
lar),
lk etkilerinden biri hapishanelere o zamana kadar yasak olan gndelik
basnn, radyonun girmesi, proletarya ve lmpen proletarya zerine si
yasal sylem mitolojisinin sorunsallatrlmas olur. G.I.P. 1 970 sonra
s militanln deimesine de katkda bulunur. G.l.P. modeline daya
narak doktorlarla hastalar arsndaki iletiim engellerini ortadan kald
ran G.I. S . (Salk Haberleme Grubu), G.I.A. (Akl Hastaneleri zeri
ne Haberleme Grubu), G.I.S .T.I. (Gmen leri Haberleme ve Da
1 04
Foucault, ayn zamanda Sartre, Simone De
yanma Grubu) kurulur.
Beauvair, Deleuze gibi dnemin entelektelleriyle Celali rgtnde de

grev alr.
Bu rgt Celali adnda bir Arap gencinin ldrlmesi zerine
kurulan bir rgttr. Fransz aydnlar, Paris ' teki Goutter El Or
Mahallesindeki S aint-Bruno Kilisesi 'nde nbetlemiler ve igal edi
1 05
len evlerde Foucault konferans vermitir.
Bu eylemlere ran Devrimi gibi o dnemin en nemli siyasi olayn
tartt yazlarn da ilave edebiliriz. Foucault'nun btn eylemlerin
de karmza k:an ana tema, nerden gelirse gelsin tahakkm biimi
alm veya almaya eilimli tm iktidar ilikilerine kar verilen yerel
mcadele biimi olmalardr.
Foucault, kitlelerin kendileri iin neyin iyi ya da doru olduunu
herkesten iyi bildiklerini dnr. Foucault, kuramn pratik iin bir
yol gsterici deil, ancak yeri geldi inde ie yarayabilecek bir alet
1 6
kutusu olduu zerinde de srar eder.

1 02

FOUCAULT, Entellektelin . . ., a.g.e, s: 1 1 - 1 2


Michel FOUCAULT, Byk Kapatlma, Ayrnt Yaynlar, stanbul 2000, s : 1 24
1 04 FOUCAULT, Byk .. ., a.g.e, s: I 00- 1 0 1
os Ali AKAY, Tekil Dnce, Afa Yaynlar, stanbul 1 999, s:47
o6 FOUCAULT, Entellektelin.. ., a.g.e, s: 1 1 - 1 2

1 03

85

Bilginin Arkeolou
Bilgi, ilk dncelerden bu yana farkl bak alarndan deerlen
dirilmitir. Bilginin kayna, z ve snr stndeki aratrmalar eit
li retiler dourmutur. 1 0 Usuluk, grgclk, deneyselcilik, inak
lk, olasclk, anlklk, iradecilik, doutanclk, bilgicilik vb. Bil
ginin insan iin olanakl olup olmad yolunda ileri srlm savlar
ve retilerdir. Antika Yunan dncesinde bilgiciler ve pheciler
bilginin olanaksz olduu kansndaydlar.
Socrates'te fizik bilginin kesin olmadn, kesin bilginin ancak
trebilimsel alanda gerekleebileceini ileri srmtr. Bunlara kar
bilginin olanakl olduunu ileri sren retilerde vardr. Bunlar bilgi
nin nasl elde edilecei konusunda iki byk kampa ayrlmlardr.
Usular, bilginin douundan beri insann aklnda var olgunu,
duyumcularsa bilginin ancak duyularmzla elde edileceini savun
1 08
mulardr.
Marks ise, bilgi doada hazr deildir, doada nesneler ve olaylar
vardr; ama bilgi yoktur. Bilgiyi yaratan ve reten doa stndeki
almas ve bu almaya dncesinin katksyla, bizzat insann
kendisiqir. Marks'tan yola karak yle diyebiliriz; bilgi insann
etkinliinin bir rndr. Bilgi her zaman tamln dorultusunda iler
leyen eksik ve tamamlanmam bir sretir. Her zaman da byle kala
caktr. Ama bu hibir zaman tam (kesin, bitmi, saltk) bilgiye eriile
meyecek anlamna gelmez. nk her eksik bilgi tamln iermekte
dir.
Bilgi hibir zaman ve hibir yerde bitmeyecek ve metafizikilerin
hayal etkileri gibi hibir zaman ve hibir yerde bir son bilgiye varla
mayacaktr. Engels yle der: "Bil inin sona ermesi sonsuzun sona
ermesi demek olur ki, olanakszdr". 09 nsan bilginin yaratcs olarak
tanmlayan Marks'tan sonra, bilgiyi deiik bir alana konumlandran
bir dnr daha sahneye kar, Michel Foucault. Foucault, bilgiyi
iktidar kavramyla birlikte ele almasnn yan sra, bilgi sylem iliki
sine de yeni bir bak getirir.
}<oucault, bir sylemsel pratik tarafndan dzenli bir biimde olu
turulmu ve bilime yer vermekle ykml bulunmadklar halde, bir
bilimin kuruluu iin gerekli olan unsurlarn toplamna bilgi ad veri107

Orhan HANERLOGLU, Felsefe Ansiklopedisi, Remzi Kitabevi, 993, s: l 65


HANERLOGLU, a.g.e, s: 1 66
109
HANERLOGLU, a.g.e, s: I 67

108

86

leceini syledikten sonra, onu kendisi araclyla zellemi bulunan


bir sylemsel pratiin iinde kendisinden sz edilen eydir diye nite
1 10
lendirilir.
Foucault'ya gre bilginin ancak iktidar ilikilerinin askya alnd
yerde var olabileceini; bilginin ancak iktidarn buyruklar, talepleri
ve karlar dnda geliebileceini hayal ettiren gelenei ve bilginin
iktidar yadsmann koullarndan biri olduu inancn terk etmeliyiz.
Foucault, iktidarn, bilgi rettiini; iktidarla bilginin dolaysz olarak
birbirlerini ierdiini; ne e gdml bir bilgi alan olmakszn,
herhangi bir iktidar ilikisinin varolabileceini ne de iktidar ilikileri
varsaymayan ve oluturmayan bir bilgi alannn var olabileceini
111
kabul etmememiz gerektiini syle:.
Fo,cault'ya gre bilgi ilikileri.,. ktidar sistemiyle balantl bir
biimde zgr olan ya da olamayan bir bilgi znesi temelinde
zmlenmemelid!r. Tam tersine bilen zneye, bilinecek nesp.elere ve
bilgiye iktidar-bilginin bl! temel ierimler ve bu ierimlerin geirdii
tarihsel dnmlerin etkileri olarak baklmaldr. Ksacas, iktidara
yararl olan ya da di.renen bilgi btnn reten ey, bilgi znesinin
faaliyeti deildir. :Silginin biimlerini ve olas alanlarn belirleyen ik
1 12
tidar-bilgiyle onu olutlran srler ve mcadelelerdir.
Bir pozitiflik sisteminden hareketle, oluturulmu ve bir sylemsel
oluumun birlii iinde ortaya konulmu olan birlie bilgi adnn veri
lebileceini ve bilgilerin, bilmelerin bir toplam olamayacan ne s
ren Foucault, her zaman iin kendilerinden doru veya yanl, kesin
veya kukulu, belirsiz veya belirli, elikili veya tutarl, olup olmadk
larnn sylenebilmesi gereken eyleri bilmeler olarak ele alr ve bir
sylemsel oluumun alan iinde, bir pozitiflikten hareketle oluturul
mu nesneler, dile getirilme tipleri, kavramlar ve kuramsal seimler
gibi elemanlarn bir arada bulunmasndan ibaret saylan bilgiyi betim
113
lemek iin bu ayrmlardan hibirinin uygun olmadn syler.
Bilgi ve bilme szcklerinden yararlanarak daha ok bilimsel alan
lar iin sz konusu edilebilecek olan yzeysel bilgiyle bilimin syle
..

diklerinden daha fazlasn iinde bulunduran derinlemesine bilgiyi,


birbirinden ayrt etmek suretiyle Foucault, belirli bir ifadeye kavu1 10

URHAN, a.g.e, s:32


Oru ARUOBA, Foucault'nun Kavramlarnda Bilgi ve ktidar, Tan Dergisi, say 3-4,
Ankara, 1 982, s:90
112
Allan MEGLL, Arln Peygamberleri, Bilim Sanat Yay. stanbul, 1 <)9
1 13
URHAN, a.g.e, s:32
111

87

mu cmlelerin oluturduu bir dokunun tarihini anlatmak olanan


veren eyi belirlemek amacn gden arkeoloji adn verdii, bir
kuram bu cmlelerde ierilmi olan bilgiyle pek o kadar ilgilenmeden
1 14
dile getirmek ister.
Geleneksel dnce tarihi anlayn bir yana brakan Foucault,
kesinti kavramna dayanan yeni bir tarih bilimi oluturmaya ynelir.
Kesintililii de tarihinin zmlemesinin temeli olarak grr. Fouca
ult'ya gre gemiteki insanlarn sylemelerinde hem tarihsel srekli
lik hem de kesintiler vardr. Bir kltrde nermelerin ortaya kp kay
bolmasn dzenleyen mekanizmaya ariv dersek; onlar belgeler ola
rak deil, antlar olarak ele alrsak bir arkeoloji yapm olun,z. Fouca
ult'ya gre kesintiler arasndaki olay incelemek iin, sylemsel olu
umlar tanmlayan ltler kullanmak gerekir.
Bunlar drt vars.ayuna dayanr: 1 - Farkl nermeler, bir tek nesne
ye ilikin olduklar srece kolayca gruplandrlabilirler. 2- Bu farkl

nermelerin ortak bir ileri srl biimleri vardr. 3- Kullanlan


kavramlar bir eit mimari oluturur ve bu bir dilbilgisi gibi ele alna
bilir. 4- Bu sylemsel oluumlarn ortaya gelii, btn yanlaryla
.
1 15
nsann tar'h'ne dayanr.
Foucault, arkeoloji tarihi olarak sylemleri birer 'dokman olarak
ele almaktan ok birer ant olarak d11i,ir. Arkeoloji, Platoncu bir do
xaloji deildir, bilgiye giden bir sreci anlatmaz; eseri uyumlu bir ke
sinti noktas olarak grmez; sylemin kendisini tekrar etmekle yetin
mez; kurucularnn adlarn anmakla yetinmez; bunlarn tersine sy
lemsel pratikleri, kalplamaya balayan kuralllklar ortaya karp,
1 16
engellere taklmadan gzler nne sermeye alr.
Belli bir dnce eklini gerekli klann tarihini belirtmek iin
arkeoloji szcn kullanm olan Foucault, bu terimin, "episte
me"ler dedii gerekli, bilinsiz ve ortak dnme biimlerini inceledi
ini syler. "Episteme" Platon'un dncesinden farkl olarak, bilgi
nin e anlamls deil, herhangi bir bilimsel aba tarafndan gerekle
tirilmi bir sylemin dzene sokuluundan ve sylemden bamsz
olarak bulunan bilgilerin tarihsel bir dzenin iine konuluundan nce
1 17
var olan ilkenin ifadesidir.

114

URHAN, a.g.e, s:33


Byk Larousse, Geliim Yay. 1 987, stanbul, Cilt 7, s:4228
1 16
AKAY, ktidar ve . . . , a.g.e, s:21
117
URHAN, a.g.e, s:40-48
115

88

Arkeoloji bilgileri, belirli bir ada bilgilerin mmkn oluunun


koulu olan epistemeden hareketle, bir an epistemesini gstermek
suretiyle bilgiler arasndaki benzerlikleri ve farkllklar zmler. Bir
an bilgisinin genel ve derin karakteristii olarak, " episteme" srek
sizlik asndan arkeolojiyi bilgi kuramna gre kurmak imkann ve
rir. Her yeni "episteme" bir kopukluu ve bir sreksizlii ierir. Post
modem bir tarih kavramna kaynaklk edebilecek nitelikte farkllklar
ne karan bir tarih anlayn Hegel ve Marks gibi modem dnemin

nl dnrlerinin btnletirici tarih anlaylarnn karsna koyan


ve btnletirici bir betimlemenin tm fenomenleri tek bir merkez, ya
ni bir ilke bir anlam, bir tin, bir dnya gr etrafnda toplar. Genel

tarihin bir dalm alann kullandn ne sren Foucault'nun reddet


tii tamlk tipleri, tarih, medeniyet ve a gibi yek are dikey tamlkla
p1 8
r, toplum ya da dnem gibi yatay tamlklar ierir.
Foucault'nun arkeoloji yaklamnn amac, Baudrillard, Lyotrd ve
Derida'nn yaklamlarndan iki nemli adan ayr tutulabilir: Birinci
si, Foucault tm yap, tutunum ve kavranlabilirlik biimlerini sonsuz
bir anlamlandrma ak biiminde zp datmaz. Zemini temizle
dikten sonra hangi kuralllk, bant, sreklilik ve totalite biimlerinin
gerekten varolduunu kavramaya giriir. Arkeolojinin grevi, sadece
yan yana konulmu ve birbirinden bamsz bir tarihler oulluuna
varmak deil, ayn zamanda farkl! eylerden oluan diziler arasnda
hangi bant biimlerinin geerli olacan .belirlemektir. 1 1 9

Foucault, insann 1 8. yzyla kadar ortalkta grlmediini iki


yzyl nce bilginin evreni dzenleme abasyla kendiliinden ortaya
km yeni bir varlk olduunu ileri srer. Foucault'a gre klasik
dnemde insan yaayan ynyle Doa Tarihi'ne, alan ynyle
zenginliklerin zmlenmesine, konuan ynyle de Genel Dilbilgi
si'ne inceleme ve aratrma konusu olurken; modem dnemde ise
disiplinlerden birincisinin biyolojiye, ikincisinin iktisat politikasna,
ncsnn filoloj iye dnt grlr. Foucault'ya gre bu dn
mler, her an bilgi biimlerini yneten "episteme"lerin deime
siyle olanakl hale gelir. Tarihsel deiim de bu "e isteme"ler arasnda

ortaya kan k ve alt st olulardan ibarettir. 2 Foucault, episte


meye. dnemletirme yaparak bakar: Birincisi Rnesans "episte
me"i, ikincisi klasik "episteme'', ncs modem "episteme".
118

URHAN, a.g.e, s:50


BEST, KELLNER, a.g.e., s:63
120
URHAN, a.g.e, s:52

1 19

89

Foucault'ya gre Rnesans dneminin belirleyicisi benzerlik


"episteme"idir. Rnesans dneminin belirleyicisi dikkate alnabilecek
olan benzerlik epistemesinin 1 7. yzylda birden bire ortadan kalkt
na dikkat eken Foucault, artk bilginin, baka bir biimda ilerlik ka
zandn ne srer. Rnesans'a zg bilginin temelinde yatan kyas,
yerini Klasik a' da zmlemeye brakrken; zihnin etkinlii de ar
tk 16. yzylda olduu gibi, eyleri birbirine yaknlatrmak deil, ter
12 1
sine onlar birbirinden ayrt etmek olmutur.
Klasik a' da insann
insan olarak bir epistemolojik bilincinin bulunmadn dnen
Foucault, klasik epistemenin insana zg ve ona zel bir alan hibir
ekilde belirginletirmeyen, izgilerden olutuunu ne srer.
Foucault, klasik an "episteme"i zerinde, Rnesans 'n "episte
me"inden daha fazla durur. Klasik "episteme" insana zg bir alanla
snrl bir dnce ak iinde ifade edildii halde, modem "episteme"
kategorileri btnyle antropolojik bir nitelik tar. nsan hakkndaki
zmleme olarak niteledii antropolojinin modem dncenin dou
unda nemli bir rol oynadn dnen Foucault, sonuta ada
epistemenin Klasik a'n btn alann belirleyen sonsuzluk fikrini
yerinden etmi fulunan sonluluk kavamnn ?zmleye dayand
n vurgular. 2 Sonuta ada "epsteme lern heps nsan sonlulu
unun zmlemesine dayanr.
Veli Urhan, Foucault'un her aratrmasnda arkeolojiyi farkl
biimde gerekletirdiini syler: "rnein, Klasik a'da Deliliin
Tarihi'nde, arkeoloji modem olarak alnm olan bir temel deneyim
den hareketle, deliliin algsn ve bilgisini deerlendirirken; Kliniin
Douu'nda tbbn iki tarihsel tipi arasndaki arkeolojik kopua, tbbi
bilginin derinlik boyutuna iaret eder; Kelimeler ve eyler' deyse
dzene konulu lt olarak kabul edilmi olan "episteme"den hare
ketle, bilginin bir i ve kurucu dzenini, onlarn pozitiflii iinde ger
ekletirir. Yaayan, alan ve konuan bir varlk olan insan hakknda
yaplm arkeolojik zmlemesidir." 1 23 Bilginin Arkeolojisi de, Fo
ucault'nun net bir ekilde arkeoloji olarak tanmlad son almas
dr.

121

URHAN, a.g.e, s:73


URHAN, a.g.e, s:75
123
URHAN, a.g.e, s:52

122

90

FOUCAULT'NUN AYDINLANMA, HMANZMA, MODER


NZM, POSTMODERNZM VE POSTYAPISALCILIGA BAKII
Hibir zaman Freudu, Marksist ve yapsalc olmadm diyen Fo
ucault, biraz daha ileri giderek kendisine yapsalc diyenlere, rktc
bir ekilde isyan ederek u cevab verir: "Fransa'da, baz "yarm akll
yorumcular, beni yapsalc olarak damgalamakta srar ediyorlar. Yap
sal analize zg yntemlerin, kavramalarn ya da anahtar terimlerin
hibirini kullanmadm bir trl bunlarn kk kafalarna sokama
2
dm." 4 Foucault'nun kitaplarn ya da dncelerini zmlediimde
karsadm u oldu: O sadece bir muhalif ve belli bir akma, dn
ceye tabi olamaz. Ben de onu herhangi bir kalba sokmayacam, sa
dece bu kavramlar hakknda ne dndn anlatmaya alacam.

Aydnlanma
1 783 ylnn aralk aynda Berlinische Monatsschrift dergisi, ilahi
yat ve eitim reformcusu olan Johan Fredrich Zllner'in her yanyla
resmi olan evlilik trenlerinin nemi zerine yazd bir makalesini
yaymlar. Zllner, derginin aufklren, aufgeklrte ve aufklrung
terimlerini ku1landn belirterek, bir dipnotta yle sorar: Aydnlan
ma nedir? Hakikatin ne olduunun bilinmesi kadar nemli olan bu so
ru aydnlanmaya balamadan nce cevaplandrlmas gereken bir soru
dur.
Bunlar yazldktan sonraki on yl iinde aydnlanmann snrlan ve
doas zerine yaplacak tartmalar Alman edebiyat ve felsefe dergi
lerini kaplayacaktr. mmanuel Kant'n bu soruya verdii cevapsa en
2
mehur cevap olacaktr. 1 5 Kant, aydnlanma nedir? Sorusuna "Aydn
lanma, insann kendi suuyla dt ergin olmama durumundan kur
tulmasdr. Bu ergin olmaysa, insann akln bir bakasnn klavuzlu
una bavurmakszn kullanamaydr. Ve bu ergin olmaya insan
kendi suuyla dmtr.
nk insan akln bakasnn klavuzluu ve yardm olmakszn
kullanma kararlln ve yrekliliini gsterememitir. nsan aklm
kendisi kullanmak cesaretini gstermelidir.
1 984 ylnda Michel Foucault, Kant'n Kasm 1 7 84'te, Berlinische
Monatschrift adl dergiye gnderdii ve aydnlanmann bildirisi n iteli
-

124

MEGLL, a.g.e, s:288


James SCHMIDT, Aydnlanma Neydi? Toplumbilim Dergisi, Say l 1 , Baglam
Yay. stanbul, 2000, s:23
125

91

indeki "What is Enlightement?" balkl yazsyla ayn bal tayan


bir makale yaynlar. Foucault, Kant'n nerdii aydnlanma bildirisi
nin amacn kabullenirken, modernizmin snrlayc yanlar olduunu
syleyerek alternatif yntemler ileri srer. Foucault, Kant'n aydnlan
maya yantlar bulurken bugn kavramn, farkl bir yaklamla ele
aldn ve bugn kavramn gemi ya da gelecee atflarda buluna
rak bir btnlk iinde deil, gncel gerei temel alarak tanmlad
m syler.
Dilek Dolta, Foucault'nun Kant'n aydnlanma fikrini bir da
kma, insanlara konan snrlar sorgulama ve onlar ama olgusu
olarak betimlediirii ne srer. Foucault, Kant' n insann aklm kullan
madn, baka birisinin otoritesine boyun ediini syleyerek, bu
duruma rnek tekil edecek duruma, geleneksel otorite merciine
dikkat ektiini syler: 1 - Kendi kavray gcmzn yerini bir
kitabn, 2-Vicdanmzn yerini ruhani bir klavuzun, yani dini bir lide
rin 3- Nasl bir diyet uygulayacamza, bir doktorun bir karar verdii
ni ve bunlarn da insann olgunlaamamasnda rol oynadn ileri
srer. 1 2 6

Foucault'ya gre, Kant, bilin, otorite ve akln kullanm biimleri


arasnda otoriteye dayal olarak kurulmu bu ilikilerin yeniden dzen
lenmesi gerektiini ne srer. Foucault'ya gre, Kant'n metni bir
btn olarak ele alndnda aydnlanmaya getirilen tanm ve akla
malarda bir karmaklk vardr. rnein Kant, aydnlanmay hem
insanlarn topluca katld, devamll olan, tarihsel deiim ieren,
insanlarn sosyal ve pratik durumlarm etkileyen bir olgu gibi grmek
te, hem de onu cesaret ngren kiisel bir grev ve bir zorunluluk gibi
ele almaktadr. Ayrca, Foucault'ya gre, Kant, insan szcne de
karmak bir anlam ykler. Kant, insandan sz ederken aydnlanmann
etkisinde gelien ve deien insanolunu mu, yoksa kiisel zellikle
riyle deien, olgunlaan bir bireyi mi kasteder belli deildir. 1 2 7
Foucault, Kant, tarafndan ne srlen aydnlanmayla ilgili iki
koulun; ahlaki, ruhsal, kurumsal ve politik diye tanmlanabilecek drt
madde halinde incelenebileceini syler. Birinci madde, itaatle akln
kullanm alanlarnn birbirinden ayrlmasdr. nemli olan akln bir
amaca ynelik deil, yalnzca gerektii iin kullanlmasdr. Akln bu
ekilde kullanan kii ergin olmama halinden kurtulur. kinci koulda
da akln kullanm alanlarnn zel ve genel diye ikiye ayrlmas vardr.
126

1 27

92

FOUCAULT, zne . . . , a.g.e, s: l 76


Dilek DOL TA, Postmodemizm, Telos Yay. stanbul 1 999, s:52

zel alanda kii toplum iindeki yerinin, sorumluluklarnn bilincinde


olmaldr. Ve stne den grevleri, kendisine sylendii biimde
yerine getirmelidir.
Bu yaklam aydnlanmann ruhsal ve kurumsal alanla ilikisini
belirler. Ancak akln genel kullanm alannda kiiler grevlerin, emir
lerin, kurumlarn akla uygun olup olmadn sorgulamallar ve dn
celerini herkese ak bir biimde dile getirmelidirler. Bylece Kant'm
akln genel anlamda kullanmn aydn olmay isteyen herkese art
kotuunu gryoruz. Kant aydnlanmay sadece bireyin, dnce
zgrln garanti altna alan bir olguymu gibi ele almaz. Kant'm
dncesinde her kiinin dnce zgrl, ancak bakalarnn
dnce zgrlkleriyle birletiinde evrensel ve genel bir nitelik
kazanacaktr. Toplumlarn ilerlemelerine de bu yolla olanak salana
caktr.
Foucault'ya gre, Kant bylece aydnlanma kavramna ruhsal ve
kurumsal olduu kadar, ahlaki ve politik bir nitelik de yklemitir. Bi
reyin, akln kullanmas kiisel bir zorunluluktur; ancak, btn bireyle
rin akln zgrce kullanabilecekleri bir ortamn yaratlmas, bu
olanan onlara verilmesi politik bir konudur. Kurumsal dzeyde ita
atn titizlikle uyguland ortamlarda bir zgr dnceye olanak
veren bir politik ortamn var olmasn Foucault pek mmkn grmez.
Aslnda Foucault'ya gre Kant'n aydnlanma bildirisi aydnlanmay
.
128
yeternce tanm1ayamaz.
Aydnlanma blmn Foucault'nun tanmyla bitirmek sanrz
yararl olacaktr: Aydnlanma bir dnemdir. Kendi yasalarn, kuralla
rn formle eden ve genel dnce tarihi ve imdiki zaman karsnda
bilgi, cehalet ve yanlsama biimleri karsnda yapmak zornnda oldu
u eyleri syleyen bir dnemdir.

Hmanizm
Foucault, hmanizmi yle tanmlar; Avrupa toplumlarnda zaman
iinde farkl ekillerde, yeniden boy gsteren bir temalar btndr.
Daima ilerinde deer yarglan barndran bu temalar, gerek ierikleri
gerekse barndrdklar deer bakmndan byk deiiklikler gsterir
ler. Foucault'ya gre 1 7. yzylda kendini Hristiyanln ya da dinin
eletirisi olarak sunan bir hmanizm ve bunun karsnda da ok daha
tanr merkezli bir hmanizm vardr. 1 9. yzylda, bilime kar
dmanca ve eletirel yaklaan kukucu bir hmanizmle btn umut128

DOLTA, a.g.e, s:54


93

lann ayn bilime balayan baka bir hmanizm ortaya kmtr. leri
ye doru da bu byle devam etmitir.
Foucault, bu adan bakldnda, hmanizmle bantl olan her
eyin reddedilecei sonucuna deil, hmanist dncenin tek bana
bir ilev gremeyecek kadar esnek, eitli ve tutarsz olduu sonucuna
varmalyz der. Foucault'ya gre, en azndan 1 7. yzyldan beri,
hmanizm olarak adlandrlan olgunun her zaman iin din, bilim ya da
siyasetten dn alnm, belli insan anlaylarna dayanmak zorunda
kald bir gerektir. Bundan dolay da Foucault'da hmanizm kendi
sine bavuran insan anlaylarn renklendirme ve onlar hakl gster129
.
meden baka b r
yaramaz.
. e
Foucault, bu dncelerine ek olarak hmanist dncenin somut
insan dlayarak, soyut hayaletimsi bir insan anlay ortaya attn
syleyerek anti hmanist bir gr sunar. Foucault, dnyadan ve etki
lerinden bamsz hmanist zne olmak iin de kendimizle ilgili
maddi, sonlu/snrl sosyal ve tarihsel her eyi reddetmemiz, kmse
memiz, alt etmemiz ya da amamz gerektiini ifade eder.
Foucault, hmanizm, sonluluumuzdan/snrllmzdan nefrettir,
der. Ve bunun dile getirmek istedii ey, hmanist yorumda tam insan
olmak iin, insann kendi insanln reddetmesi gerektiidir. Fouca
ult, insan merkeze almaya alan hmanizmin, bunu yalnzca, bizi
ayrc ekilde insan yapan -tecessm etmi olmamz ve somut insanl
mz- insanla ilgili her eyi feda etme pahasna byle yapar ve bunu
byle yaparak bizi hayaletimsi znelere indirgediini bildirir. Hma
nizmin, gayri insani, hayattan kopuk karakteri, son zamanlarn anti
hmanist dncesinin, zellikle de Foucault'nun dncesinin bir di
er hareket noktasdr. 1 30
Foucault'nun reddettii ey, ndeki paragrafta ne srdm gibi,
hmanizmin gayri insani olan insani varlk anlaydr. Foucault,
hmanizm beni dnyevi btn etiketlerden koparmaya alarak,
cisimlemiliimi reddeder ve bizi hayaletimsi, bedensiz znelere,
mecalsiz, renksiz iradelere indirger; dahas byle yaparak aslnda
hmanizmin bizim aktif failler olma kapasitemizin altn oyduunu
belirtir. B u yzden anti-hmanizmiyle Foucault, gayri hmanist dn
da bir eydir.
Foucult, hayaletimsi, cisimlememi irade olarak anlalan gayri
insani varlk fikrini reddederek , cisimlemi, maddi, somut insani var129 FOUCAULT, zne. . , a.g.e,
13 FALZON, a.g.e, s:4 1
.

94

s: 1 86

lklar anlay gelitirir. Yani insann reddi deil, aksine bu dnyann


ortasnda yaayan, somut insana dn yapar ve insan sonluluu iin
de dorular.

Modernizm
Foucault, Kant'n "Aydnlanma nedir?" adl bildirisinde, Kant' n
kendi nerilerini hem bilgi ve tarih konularndaki dnceleri ereve
sinde ele aldn, hem de bugn tarih iinde bir farkllk olarak nite
lendirdiini sylemektedir. Foucault'ya gre, Kant'n bu yaklamnda
modemist dncenin ana hatlar vardr. Foucault, modernlii bugn
dnden baka gren, bir yaklam olarak tanmlamaktadr.
Foucault, modernlik kavramn Baudelaire' in Modem Yaamn
Ressam ve Baka Denemeler adl yaptyla, Modem Yaamn Kahra
manl zerine balkl makalesinde tanmlad ekilde ele alp tart
r. Baudelaire'e gre, modernlik tarih iindeki bir zaman birimiyle
ilgili deildir, kiilerin gncel gerekle kurduklar iliki sonucu ortaya
kan bir dnce ve duygu tarzdr. Bu tarz ayn zamanda bilinli ola
rak bu duygu ve dnceye ait olmay ve onun amacna ynelik
davranmay da ierir. bununla birlikte B audelaire, modem olmak
kendini akp giden zamann iinde olduu gibi kabul etmek deildir.
Modem olmak kendini karmak ve anlalmas zor bir gelime sreci
nin nesnesi olarak grmektir diyerek bunu dandizm olarak tanmla
maktadr.
Ancak modernlik, zamann akm takip etmekten baka bir ey
yapmayan modadan farkldr. Modernlik imdiki ann kahramanca bo
yutunu kavramay salayan tutumdur, modernlik, kap giden imdiye
duyarl olma olgusu deil, imdiyi kahramanlatrma istemidir. Yani
modernlik zaman karsnda tavr alr.
Ayrca modernlik sadece zamana ilikin bir tavr da deildir. O
ayn zamanda yaam biimidir. Modem kii kendini ilenilmesi gere
ken kompleks bir nesne gibi grr. Modem insann amac kendini ke
fetmek, kendisiyle ilgili srlar, gizli gerekleri renmek deil, vcu
dunu, davran biimlerini, duygularn, zetle varolu biimini ekil
lendirerek kendini bir sanat eseri gibi yaratmaktr. 1 3 1
Foucault, daha sonra aydnlanmayla modemist bak asn kyas
lar... Ona gre her iki yaklamda da insanolunun zamanla ve gncel
gereklerle ilikisi, felsefi sorgulamalar yoluyla sorunsallatrlr. Ay131

Dilek DOLTA, Foucault, Kant, Habermas ve Postmodemizm, Varlk Dergisi ,


Say: 1 069, stanbul, 1 996, s:48
95

nca her ikisinde de kiiliin olumasndaki vazgeilmez art kiinin


bamszldr. Foucault modernlikle aydnlanmann benzerliini vur
gularken, aydnlanmayla zdeletirilmi, ancak aydnlanmay tanm
layc nitelikte olmayan baz karmak entelektel yaklamlara da dik
kat eker; rnein aydnlanmay tartrken, onu 1 8. yzylda ortaya
kan aklclkla edeer tutmann ve bunun sonucu aklcl sorgula
yarak, aydnlanmaya yanda ya da kar olmann bizi entelektel an
1
tajdan teye gtrmeyeceini syler. 32
Foucault'ya gre, aydnlanmayla hmanizmann birbirine kart
rlmasnn nedeni 1 8. yzylda hem insanoluna nem verilmesi hem
de insana ilikin sorularn arlk kazanmasdr. Foucmlt, a;ydmlanma

temelinde insanolun_un kendisini srekli olarak sorgulama ve l'!a.Jm


sz bir zne olarak yaratma isteini barndrr. Bu ama, moderniznin
insan zgrletirme ve bir sanat eseri gibi yeniden yaratma arzusuyla
rtr. Ancak hmanizmann, insan belli ekillerde anlamlandrma
ve ona deer yklemeleri yapma abalarna ters der. Bu nedenle de
Foucault' ya gre aydnlanmayla hmanizma benzer yaklaurlar
kabulleniyorlarm gibi ele alnamaz.

Postmodernizm
Davit Harvey postmodernizmi, genel geerlik iddias tayan ner
melerin reddedilmesi; dil oyunlarnda ya da bilim adam topluluklarn
da oulculuun ve paralanmln kabul edilmesi; farklln, eitli
in vurgulanmas ve son olarak da her eyin geici olduunun ruhsuz
ca ve alayl bir ekilde kabul edilmesi olarak tanmlar.
Postmodern terimi 1 940 ve 1 950 ' li yllarda yeni mimari ya da iir
biimlerini betimlemek zere kullanlmtr. Ancak 1 960 ve 1 970'li
yllar sonras postmodem terimi, kltr alannda, modernizmden sonra
gelen veya modernizme kar kan eserleri betimlemek zere, kulla

nlmtr.
1 960- 1 970'li yllarda kltr kuramclar, modernizm kltrnden
kopular ve yeni postmodern sanat biimlerinin ortaya kn tart
maya balamlardr. Irwing Howe ve Harry Levin, postmodernizme
aydnlanma idealinin k ve anti-entellektalizm eklinde bakarak,
olumsuz bir bak sergilemilerdir. Susan Sontag, Leslie Fredler ve
Ihab Hassan' a greyse postmodem kltr, modemizm ve modernliin
baskc boyutlarna kar kan olumlu bir gelimedir. rnein Sontag,
postmodemizmi, kltr ve sanatlarda ierik, anlam ve dzene duyulan
132

96

DOLTA, Postmodemizm ... , a.g.e, s:56

rasyonalist ihtiyaca meydan okuyan, yeni bir duyarlln ortaya k


olarak selamlar.
Gelelim Foucault'nun postmodem grne, Foucault'nun post
modemiteyi tandn syleyemeyiz. rnein, Gerard Roulet ile
grmesinde, "postmodemite olarak adlandrdnz ey nedir? Ben
gndemi takip etmiyorum" diyerek postmodemizmi benimsemediini
belli eder. 1 33 stelik Foucault, postmodem sylemi nadiren kullanr.
Ve hibir yerde benimsemez. Yine bir mlakatta postmodemlik
hakkndaki soruya sahi biz neye postmodem demekteyiz? diyerek
yantlar. Foucault, ironik ya da oyuncu! bir tarzda konuuyor, tabii ki
bu sylemler hakknda itiraf ettiinden fazlasn biliyordur; ancak bu
belki de postmodemizne souk baknn bir gstergesidir.

Post yapsalclk
En geni tanmyla postyapsalclk, yapsalclktan sonra gelen ve
onun etkisi altnda ilk olarak Fransz sonra da ngiliz ve Amerikan
entelektel evrelerde gelien akmdr. P()styapsalchl, anti-yapsalc
lktan ok, xa.:p_salcln yeniden gzden geirilmesidir. 1 34
Posyapsalclk yapsalclarn zneyi azletmelerini felsefesinde
saklar. Yapsalcln yapt gibi zneyi, yapnn altna yerletirmez.
Postyapsalclar asndan nemJi olan ne znenin kurucu isellii ne
de yaplarn kurucu dsalldr. nemli olan hem zneleri, hem de
yaplar reten olumsal pratiklerin adr.1 3 5 Foucault, post yapsalcl
a da scak bakmaz. rnein yine bir grmede, postyapsalclkla
ilgili soruya da u cevab verir: "u anda yapsalclk olarak bilinen
eyin yeni bir tanmn yapmaya kalkmann ne kadar ilgin olacan
dan emin deilim" 1 36 der. Foucault, ayrca postmodem ya da postyap
salc diye adlandrdnz insanlarn ne eit bir sorunu olduunu anla
madndan da bahseder. nceki blmlerde de bahsettiimiz gibi,
Foucault'yu belli bir alana ve dnce kalbna sdramamaktayz;
nk, o bir muhaliftir. Steven Best ve Douglas Kellner' de beni do
rulayacak eyler sylerler: "Postmodem kuram tayin edici bir ekilde
etkilemi olmasna ramen, Foucault bu yaftaya sdrlamaz; nk,
133 Michel FOUCAULT, Yapsalclk ve Postyapsalchk, Birey Yaynlar, st.
2000, s: J O
1 34 Nazife GNGR, Popler Kltr ve ktidar, Vadi Yay. Ankara, 1 999, s:370
m Tod MA Y, Postyapsalc Anarizmin Siyaset Felsefesi, Ayrnt Yay. ist. 2000
s:96-97
136 FOUCAULT, Yapsalclk ... , a.g.e, s: J O

97

Foucault oul kaynaklardan ve sorunsallardan yararlanrken bunlarn


herhangi tek bir tanesiyle saf tutmayan, karmak, eklektik bir d
nrdr."1 37
Burada dipnot olarak belirtilmesi gereken bir nokta daha gze
arpmaktadr. Foucault'nun kendine zg bir dnemletirme sylemi
vardr. Foucault, Rnesans ve Klasik a'n yan sra ondan daha
sonra gelen adlandrlmam olan ve postmodem denilebilecek adan
ayn tuttuu modem bir adan da sz etmektedir.

FOUCAULT'NUN KTDAR ANLAYII


ktidar kavram uzun yllar boyunca yalnzca siyasi iktidarla ean
lamda tutuldu. Ancak bu doru muydu? ktidar sadece siyasi iktidara
indirgenebilir miydi? M. Godelier, Yeni Gine'de yaayan Baruya Yer
lileri arasnda yapt bir aratrmada, grnte snfsz bir yapya
sahip olan bu toplumda, baka bi imlerde ortaya kan bir egemenlik
S
ilikisinin varlndan sz eder. 1 8 Ortada devlet, dolaysyla onun
dolaysz bask aralar bulunmadna gre bir insann teki zerinde
ki egemenlii hangi yollar ve aralarla kabullendiriliyordu. 1 39 Bu nasl
aklanabilirdi?
O zaman unlar syleyebilir miydik? ncelikle iktidar, belirli bir
siyasi mekanizmann, vatandalarnn boyun eilerini salad bir di
zi kurum ya da kaba kuvvet veya kuralllk biiminde olumu bir he
gemonya tarz deildir. ktidar ne de bir kmenin bir bakas zerine
uygulad; etkileri btn toplumsal gvdeye yaylan bir genel hakimi
yet dizgesidir. Evet bunlar syleyebilirdik. nk Foucault bunlar ve
bunlardan daha fazlasn syleyebileceimizi belirten, iktidar mikro
ynleri ve teknolojileri araclyla gren bir iktidar kavram gelitir
mitir.
Foucault'nun iktidar kavram, Marksizm'in iktidar ekonomik
karlardan kaynaklananan bir snf hakimiyetinin arac olarak gr
nn bir eletirisidir diyebiliriz. Foucault, iktidar bakalarnn iradele
rini kendi dorultusuna eken irade anlamnda kullandnda, Nietz
sche'ye yakn olduunu syleyebiliriz.
Foucault, iktidar sahip olunan bir ey olarak gnnez, iktidar
uygulanan ve pozitif bir ey olarak grr. Ona gre iktidar araclara ve
karlara balanamaz, saysz pratikle birleir. Tabii Foucault'nun ikti1 37 BEST, KELLNER, a.g.e, s:53
1 38 Erturul ZKK, Sanat, letiim, ktidar, Tan Yay. Ankara, 1 982, s: 1 5
139 Erturul ZKK, a.g.e, s. 1 6
98

dara tek ynl bakmama tavr hemen olumu bir ey deil, bir dn
sel evrim sonucu olumu bir eydir.
Foucault 1 970'lerdeki, 1 960'lardaki almalarna dnp baktn
da, iktidara tamamen olumsuz bir karakter ykledii iin almalarn
yetersiz bulur. rnein, Foucault'nun "Deliliin Tarihi" yaptnda
iktidar dlar, bastrr, sansrler, tecrit eder, maskeler ve gizler. ktidar
bunlardan glen bir kendiliktir. Oysa 1 970' lerdeki almalarnda
Foucault, iktidarn olumsuz deil, olumlu bir olgu olduunu ne srer:
iktidar retir; gereklii reti;:; nesne alanlar ve hakikat ayinleri re
tir. rnein, "Hapishanenin Douu" kitabnda Foucault iktidara y
nelik bu yeni tutumunu sergiler.
nk, bu yaptta ne srlen iddialardan biri, hapishanenin
toplumsal rolnn suu bastnnak deil, yaratmak olduudur. Hapis
hane bylece toplumsal istikrar iin bir tehdit oluturarak u anda
hakim olan bir denetim ve disiplin aygt ina edilmesine gereke
hazrlamtr. Foucault'nun bu retken iktidar anlay "Bilme ste
mi"nde iyice kendini gsterir. Bu yzdende Foucault'nun bu kitab
kendisini, iktidarn kt, irkin, zavall, ksr, monoton ve l olduu
fikrinden tamamen kurtard ilk kitab olarak adlandrlr.
Foucault'nun iktidarn retkenlii, iddiasnn nereden geldii
konusunda gizem yaratlamaz. nk iktidarn retken bir ey olduu,
o Dionysoscu canavar, Zerdt'n bildii en st dzeyde Dionysoscu
bir igrdr. foucault'nun iktidar anlay Nietzsche'nin g istemi
ne dayanr. Nietzsche, g isteminin pozitif bir deer yklenmi ken
dilik olduunu syler, o yzden de Foucault iktidarn baskc deil de
yaratc olduun. sylediinde Nietzsche'yi takip ettiini anlyonz. 1 40
Foucault' ya gre iktidar, ke.ndi rgtlenmelerini kendileri olutu
ran, g ilikilerini dntren, glendiren ya_ d_a tersine _eviren bir
sre ve bu g ilikilerini etkili klan stratejiler olarak anlalmal dr.
G ilikilerinin devingenlii, ktidarn olanakll!,!s kouludur. G
ilikileri eitsiz old\u iin, ortaya srekli bir iktidar dunmu kar. Bu
dunrl ise hep yerel ve dengesizdir. ktidar her yerdedir, bu he yer
delik iktidarn bi.r noktadan tekine uzanan her ilikide retilmesinden
kaynaklanr. ktidar her yeri kuattndan dolay deil, her yerden
ktndan dolay, iktidar ne bir kunm ne bir yap; ne de bize bahe
dilmi belirli bir glktr; iktldar toplumlarda bulunan bir kamak
stratejik dunma verilen addr. Foucault'nun iktidarla ilikisi bu gr
lerinden u nennelere varabiliriz: Foucault'a gre iktidar, elde ediJen.
140

MEGILL, a.g.e, s:370


99

gasp edilen ya da paylalan, elde tutulan ya da elden karlan bir ey


deildir. ktidar, eit olmayan ve devingen ilikilerde ortaya kar ve
iletilir.
Foucault iktidar ilikilerini de yle tanmlar: ktidar ilikileri, .ikti
sadi sreler, bilgi ilikileri, cinsel ilikiler gibi tipten ilikilerde
dsallk konumunda deildir, onlarn iinde ikindir. Bu teki iliki
lerde olup biten ayrmlarn, eitsizliklerin, dengesizliklerin, dolaysz
etkileri ve ters taraftan da, bu farkllamanQ i koullardrla:. G
ilikilerinin yeri, sadece bir bas.trma ya da elik etme rol oynayabile
cekleri st yapsal kurumlar deildir; ilikileri, iledikleri her
yerde dolaysz olarak retici rol oynarlar. 4 1
Foucault, bir grmede; btn insan ilikilerinde, bu ister bir sz
l iletiim salama, istet bir ak ilikisi, ister kurumsal ya da ekono
mik bir iliki sz konusu olsun iktidar hep vardr. Bu iktidar ilikileri
hareketli ilikilerdir. Yani deiiklie urayabilirler, kesin ve dei:
mez biimde verili deillerdir, diyerek kendisiyle konuan renciy.e
u rnei verir: "Benim daha yal olmam ve sizin ilk bata bu yzden
ekingen olmanz durumu, konuma ierisinde tersine dnebilir. Ve
daha gen olduunuz iin nnzde ekingen duruma den ben ola
" 1 42
bilirim.
Foucault bununla iktidar ilikilerinin deiebileceini, tersine
dnebileceini ve kalc olmayan eyler olduunu anlatmaya alr.
Foucault, ayrca zneler zgr olmadka da iktidar ilikilerinden sz
edilemeyeceini belirterek, eer iki kiiden biri tamamen tekinin
ynetiminde olur ve onun zerinde snrsz ve sonsuz bir iddet uygu
layabilecei nesnesi haline gelirse, burada iktidar ilikileri olamaz der.
Foucault'ya gre iktidar ilikileri hem amasaldr, hem de znel
deildirler. Ama Ye hedef Q}maksm iletilen iktidar yoktur, iktida
n: aklsalln niteleyen Jaktiklerdir. Foucault nerede iktidar varsa
orada direnme olduunu belirterek iktidar ilikilerinin var olmalarn,
bir direnme noktalar oulluuna dayandrr. Ve bu noktalarn iktidar.
ilikilerinde hasm, hedef yada dayanak rol oynadklarn syler. Fo
ucault'nun bu direnme noktalar iktidar ann her yerinde bulunur ve.
kendiliinden sert, yalnz, planl, saldran, iddetli ya da tavizkar, ka
43
tlmc ve kendini feda edici olabilirler.

1 41 ARUOBA, a.g.e, s.86


142 FOUCAULT, zne ... ,
143 ARIOBA, a.g.e, s:87

1 00

a.g.e, s:236

Foucault, iktidarn aadan geldiini, yani iktidar ilikilerind.e_

kapsayc bir ynetl!ler ve ynetilenler kartl bulunmadn. ikti


darn tn toplumsal gvdepin iine nfuz ;:ttiip.i bildirir. Daha nce
ki Bilginin Arkeolou blmnde de bahsettiim gibi Foucault'da h,er
bilgi iktidar retir ve her iktidar bilgi kurar, bilimsel nitelii gerei
tarihsel ve iktidar oluturucudur.
Ayrca, Foucault'ya gre, .iktidar ayn zamanda zneler retir.
Baka bir deyile iktidar hem yaratr, hem bastrr, ama bastrmadan
nce yaratr; nk bastrd nesneler-bireyler-byk lde kendisi
nin rnleridi:. Foucault, iktidar harekete geiren, onu reten, glen
diren ya da zayf1aan eyin sylem olduunu da yazar: Sylem, ikti

dar harekete geirir. Ve onu retir; onu glendirir ama bir yandan da
yaratr, zayflatr ve onun silinmesini salar.
Son olarak, Foucault, Clausewitz'in nl deyiini tersine evire
rek, "il\ti<:l_:_b!!K.!!_ aralarla_ srdrl.en_bfr sava_tr'.'144 der. B aka bir
deyile, FQucal t ik!(cfcn llidi bir toplumda ilan edilnem.i, eitli
toplumsal kurumlarqa ekonomik: eitsizliklerde, dilde, bedenlerin!i:z;de
yaayan atmalar kapsayan sessiz ve gi;li bir i sava olarak tanm
lar.
__

Biyo-iktidar

1 8. yzyln sonuna gelindiinde cezalandrma artk monarik


hukuktaki gibi, izleyicileri dehete dren bir hkmranlk treni ve
iddet gsterisi deildir. Giderek gililik gerektirir hale dnen ve
ilevleri, kurallar, teknikleri asndan zerk yeni bir cezalandrma bi
imi olumaya balamtr. Foucault'ya gre bylece cezann mdaha
le amac, artk suun hakikatini ortaya karmak ve hkmrann ikti
darna verilen zarar, izleyenlerin nnde bedensel azapla onarmaktan
kmtr. Artk mdahalenin alan bireyin davran biimleridir, ama
c da bu davran biimlerinin slah edilmesidir.
Eski mdahale biiminin aralar, daraalar, kzgn kerpetenler,
kaynar yalar vb. yerini, dzenli etkinlikler, orta alma, sessizlik,
sayg ve iyi alkanlklara brakmtr. Ama, itaatkar, kurallara, dze
ne ve kendii katan otoriteye boyun emi ve otoriteyi iselletirmi
bir birey yaratmaktr. Foucault, bu deiimin nedenini 1 8 . yzyldan
itibaren Bat toplumlarna hakim olan yeni bir iktidar biimi olarak
grr. Olumsuz snrlayc olan ve hkmrann yaam almak ya da af
fetnek hakkyla belirlenen, eski iktidar biimlerinin tersine, bu yeni
1 44 MERQUOR, a.g.e.,

s: 1 47
11

iktidar biimi olumlu, retken ve yaamn desteklenmesine yneliktir.


Foucault, bu yeni iktidar teknikleri ve mekanizmalarna biyo-iktidar
adn verir. 1 45
Biyo-iktidar, Foucault'nun ynetebilirlik adn verdii eyin doa
snda gereklemi olan bir dizi dnm ierir. Bu terim Rne
sans 'tan beri, ilk kez olarak, ak bir biimde Makyavelli'nin "H
kmdar"nda ifade edilen daha dar hikmet-i hkmet'in yan sra ge
litirilmi olan giderek daha zerk bir ynetsel rasyonaliteye gnder
me yapar. Ayrc bir biimde, modem olan bu ynetim biiminin do
uuna politika bilimi ve idare konusunda, 1 7 . yzyldan itibaren ya
plm olan bir dizi alma nemli bir katk yapmtr. Politika ya da
idare bugn normalde devletin dpedz bastrc olan ileviyle birleti
rilse de Foucault, bize onlarn balangtaki daha geni anlamlarn
anmsatr. 1 46
Biyo-iktidar iki ana biimde gelimitir: nsan bedenine bir makine
olarak yaklaan birinci biimi disiplinci bir iktidardr; amac bedeni
disipline etmek, yeteneklerini gelitirmek ve ekonomik denetim
sistemleriyle btnletirmektir; ikinci biimiyse insan bedenine bir
doal tr olarak yaklar ve nfusu dzenleyici bir denetim zerind.e._
younlar biyo-iktidar kcpitalizmin zerinde younlar. Biyo-iktidar
kapitalizmin gelimesind vazgeilmez bir unsur 47 ve olmazsa olmaz
bir kouldur.
Foucault'ya gre biyo-iktidar, kapitalizmin, bedenlerin, retim
srelerinin iine rnga edilii ve nfus olgusunun, iktisadi srelere
gre ayarlan olmakszn mmkn olamazd. Biyo-iktidarn amac
nn iki bileeni vardr: insann bedeni ve nfus iktisad olarak
biyokapitalizm. :urada iki kutuplu bir stratejiye ulalr: Nfusun
biyo-politii ve bedenin anatomo-politii. Bu stratejilerden ilki olan
nfusun biyo-politii; insan tri.inn, biyolojik srelerinin zemini ola
rak hizmet veren, beden zerine younlar. reme, doum ve lm,
salk dzeyi, lm ya ortalamas, yerleim, g. Bunlar biyopolitii
ilgilendiren ana sorunsallardr., .
,mh.r di!zenleyici, de.netine ve i.ktisadi gzleme tabidirler. Nfus
biliminin domas, insan yerleimlerindeki kaynaklarn insanlar
145 Ferda KESKN, Foucault'da iddet ve ktidar, Cogito Dergisi, YKY. Say 6-7,
s: l 2 1
146 David WEST, Kta Avrupas Felsefesine Giri, Paradigma Yay. stanbul 1 998,
s:239
147 KESKN, a.g.e, s: l 2 1

1 02

arasndaki ilikinin deerlendirilmesi, bu deerlendirmeleri analiz


eden tablolarn oluturulmas, istatistik biliminin ortaya k, beden
lerin sahip olduu gler toplam olan nfusu denetlemeye dair aba
lardr. Bu abalar neticesinde nfusun biyo-politiinin kitleleri dzen
leyici, denetimi mmkn klnmtr. kinci strateji olan bedenin ana
tomo-politiiyse, bir makine olarak grd . ):>edenin kullanmyla
i lgilid.ir; Becl,enin disipline edilii, yeteneklerinin optinun b,ale. gefi
lii ve iktisa.di <lenetim sistenkriyle btnletirilne._i, ksaca bedenin
anatomo-politii, bireylerin. bedenlerini yararl fabrika ellr;!rine dn
1 48
trmeyi aklar.
1 8 . yzyln balarndan itibaren meydana gelen bu gelimeler neti
cesinde insan bedenine, cinsellie, aileye, okula, . orduya, fabrikalara
vb. yaylan bir iktidar alan dizisi meydana gellitir. Foucault'ya
gre Modem ruh, birey ve insan kavramlar da iktidarn insan bedeni
ni kuatma biiminde m.eydana gelen bu deiikliklerin bir rndr.
Foucault, Bat toplumunda beden bir iktidar ilikileri anda yer
alr; nk "retim biimi gerei, beden emek gcne dntrlmeli
ve retim gc olarak kullanlmaldr" der. Bu retim biimi iin gere
ken itaatkarlkta, bu yeni disiplinci iktidar tarafndan, bedenin kuatl
masyla elde edilir. Foucault, disiplinleri, bedenin ilemesini .b.ir dene
tim altna almay nn:k11 klan ve bedenin aralksz .itaatini salayan
yntemler olarak tng:Jyor. Bu yntemlerin meydana getirdii iktidar
da birbirinden farkl kk ve dank srelerden ortaya kmtr. Bu
modem 'an bireyini reten disiplinci iktidarn itaat ettirme biimi
dir.
nk modem an bireyi, bu yeni iktidar biiminin cezaland
ranlar, denetlenenler, ehliletirenler, slah edilenler, deliler, ocuklar
ve yaamnn sonuna kadar ayn yerde ayn ii yapmaya mahkum
olanlar zerindeki ileyiinin bir rndr. Foucault'ya gre biyo-ikti
149
dann getirdii b_i: bak:a yenilik, iktidar yasayla zdeletirm ele
iktidar biimlerinin aksine, y:sa ikinci plana gemitir ve iktidarn qe
lirledi 19rmlar n plana 1kn:_tr, Bylece de biyo-iktidar bir nor
malizasyo11_ toplumu oluturur, bireyleri norma uymaya zorlayan onla
r normalletiren bir toplum. Normalizasyon toplumunda birey ve z
nellii; biimsel disiplinci mekanizmalar tarafndan, oluturulmu ve
biimlendirilmi bir bilgi nesnesi ve mesi olarak ortaya kaT.
148

Koray ALIKAN, Kapital ve Disiplin, Birikim Dergisi, say 90, stanbul


1 996, s: l 7
149
KESKN, a.g.e, s: 1 2 1
1 03

u toplumda hapishane, okul, aile, ordu, akl hastanesi 1?:.t:.yi


normalletiren ve retim srelerine uygun klan kurumlar olarak
grev yaparlar. Foucault, biyo-iktidarn niin bedense.l iddeti dlayp
onun yerine hkmly, itaatkar ve retken hale getiren yapy . t<;!Icih
ettiini, bireyin biyolojik yaam ve onun ynetilmesinin iktidarn
vazgeilmez bir unsuru olduuna balar. ktidar, bu yaamn sahip
olduu gleri engellemek ve yok etmek yerine, tevik etmek, glen
dirmek, denetlemek, en iyi ekilde kullanmak ve rgtlemek zorunda
dr. Hkmrann sulunun yaamn alma hakk, yerini iktidarn yaa
m koruma, emniyete alma ve gelitirme hakkna brakmtr. 1 50

Bunlardan dolay da bu yeni iktidar, yaatma iktidar olarak tanm


lanr. Hkmran ldrp, yaama izin veriyorken, biyo-iktidarsa tersi
ne yaatmaktan, lmeye izin vermekten oluuyordu. Biyo-iktidarn so
nu ve snr lmd. Biyo-iktidarn lm zerinde; ancak genel ve
kresel istatistik olarak etkisi vardr.
Bu balamc\a sosyolog ve tarihiler, lmn gnmzde saygnl
n yitirmesini, lmn biyo-iktidarn snr ve sonu olmasna bal
yorlar. rnek olarak da; lme ilikin kamusal trenlerin 1 8 . yzyl
sonlarndan itibaren yok olduu ve gnmzde, lm trenlerinin, bi
reylerin ailenin grubun neredeyse btn toplumun katld parlak t
renler yerine lmn saklanan, utanlan bir ey haline geldiini gste
riyorlar.
Biyo-iktidarda asl nemli olan yaam bytmek, sresini uzat
mak, imkanlar artrmak, kazalar nlemek ya da zarar telafi etmekse
byle bir iktidar nasl ldrlebilir? Biyo-iktidara dayal siyasi bir_
sistemde ldrme yetkisi nasl uygulanr? Bu soruya verilecek yant
rklktr. Irkl devlet mekanizmasna sokan ey biyo-iktidarn
douudur. Biyolojik trden rklk, bu iktidarda lme meruluk ve
rir. Irklk ncelikle iktidarn stlendii bu yaam alanna bir kopuk
luk sokma aracdr: Irklarn ortaya k, rklarn farkllamas, rkla
rn hiyerarisi, baz rklarn iyi olarak deerlendirilirken, bazlarnn
aa olarak nitelendirilmesi, tm bunlar biyo-iktidarn nfus iinde
gruplar birbirine gre ayarlamasnn yoludur.
Irkln ilk ilevi biyo-iktidarn yneldii biyolojik sreklilik
iinde duraklar yaratmak ve paralara ayrmaktr. 1 5 1 Irkln ikinci
ileviyse biyolojik trden bir ilikinin yerlemesini salamak yani
1 5 KESKN, a.g.e, 1 22
1 5 1 Michel FOUCAULT,

Yaatmak ve lmeye zin Vermek, Birikim Dergisi, say


74, Birikim Yay. stanbul 1 995, S. 57

104

yaanak .. istiyorsan ldrebilmelisini. iletmektedir. Bu ileyi biyo


iktidann uygulamalaryla da badamaktadr. nk aa trler yok
olduka, anormal bireyler de ortadan kalkacaktr; tr iinde ne kadar
az yozlam insan olursa, tr olarak o kadar ok yaarm, gl olu
rum, salkl olurum, o kadar uzun yaayabilirim.
Yani yaam, daha salkl ve katksz klacak olan tekinin lm,
aa rkn lmdr. Biyo-iktidar sisteminde ldrme ve lm emri,
siyasi rakipler zerinde zafere deil, biyolojik tehlikenin ortadan
kaldrlmasna ve bu ortadan kaldrmaya dorudan bal olarak trn
152
kendisinin ya da rkn glendirilmesine ynelirse kabul edilebilir.
Biyo-iktidar mekanizmasnda, bir suluyu lmle kar karya brak
mann ve kapatmann mmkn olduu andan itibaren, sululuk da rk
lk terimleriyle dnlmeye balanr. Delilik ve eitli anormallik
ler iin de durum ayndr.

ktidar-Sylem likisi
Sylem terimini "felsefi anlamda ilk kullanan Aquinal Tho
mas ' dr. Yapsalclar da sylemi bir inceleme nesnesi olarak grrler.
Yapsalclar kategoriletirmeye, ikili kartla dayal anlam yaplan
malarna ve konumaya nem veriler. Bu balamda da yapsalc anla
y dilinin ardnda her zaman bir yap olduunu, sylemin de her za
man bu yapdan yola ktn ve yap araclyla bir kme kurmaya
giritiini savunurlar. Saussure'un yapsalc dilbilimi, Levi Straus
se'un akrabalk sistemleri zerine incelemesi, Barthes'in mit akla
malar, Lacan'n znenin yaplanmas larak sylemi ele alyla sy
lem bir inceleme nesnesi haline gelmitir.
Ar.;,}<., sylemi; iktidar, ideoloji, toplumsal oluum snf ve benze
ri gibi kavramlar da iine alarak orijinal bir kuram gelitiren Michel
Foucault' dur. Foucaultcu grte iki lm vardr. Yazarn lm ve
insann lm, yazarn lm kartezyen dncede yerini bulan bilin
felsefesinin akn znesinin de lmdr, akn zne metafizik bir z
nedir; insanolunun kendisi deildir: insann lmyse Foucaultcu
modernite analiziyle ortaya kt gibi, bilginin lmdr. Foucault,
insann lmnn temelini modern episteme kaynaklarna dayandr
maz. O kartezyen dncenin akn zne fikrine kar, anti-kartezyen
sylem dzenini ina eder. Bu sebeple de Foucault, sosyal bilimlerde
sylemin kurucusu olarak grlr.
152

a.g.e,

s. 58
1 05

Foucaultcu dncede sylem, hakikat, bilgi ve gc dii.zerler.


Bilgi sylemlerin iine kaznmtr, sylemlerin dnda olamaz.
deoloj i kavram da znenin kuramsal anlayna kilitlenmitir, Bilgi,
g de ikindir. Eylemlerse birer strateji ve taktiktir.
Foucault'nun sylem kuram tarihe baldr, tarih, yapsal etkilen
melerin yeniden yaplanmas iinde pratikler/kurallar, grnen /
grnmeyen, bilgi g snrlarnda alr. Bilgi/g ne grnrdr ne
de grnmez. Fakat bilgi, g grnenin pratik edilmesidir; nk bil
gi/g sadece grnrde ayn zamanda dzenleyicidir.
Foucault'ya gre sylemin retimi, birikimi, dolam ve ileyii
olmadan iktidar ilikileri ne yerletirilebilir, ne glendirilebilir ne de
retilebilir. Foucault, insan ruh, birey, insan bilimleri gibi modem
kavramlarn aslnda, iktidarn insan bedenini kuatmak iin gelitirdii
sylemin rn olduklarn dnr ve sylemi, bilgi ve iktidar iliki'
lerinin i ie getii bir e olarak tanmlar. Foucault, ayrca syleme,
iktidarn bilgiyi ortaya kard, bilginin de bu iktidar geniletip g
lendirdii bir ark olarak da bakar.
Foucault, "Sylemin Dzeni" adl yaptnda, her toplumda syle
min, o toplumun glerini ve tehlikelerini ortadan kaldrmak, belli
olaylara kar gl olabilmek iin denetlendiini, seime tabi klnd
n, dzenlenip yeniden datmnn yapldn yazar.
Foucault ilk olarak sylemin snrsz olduu ve sonsuzlua doru
oald zerinde durur. Akla gelen her ey sylenebilir; ancak
toplumlar bu anarik remeyi farkl ekillerde denetim altna alrlar.
Bu denetim mekanizmalarndan birincisi, yasaklamadr, bu sylemin
dorudan kstlanmasdr. rnein, baz konlara tabular getirerek ya
da baz konularda konuma hakkn uzman kiilere vererek yaplr. r
nein duruma salonlarnda hakimlere, dini ayinlerde din adamlarna,
haber konularnda yorum yapmalar istenen medya uzmanlarna. Bu
uygulamalar sonucunda ne sylendii ve kimin konutuu snrlanarak
sylem denetim altnda tutulur.
Foucault'nun bu konudaki ikinci denetim mekanizmas da sylem
lerin ieriden dzenlenmesidir. Bu sylemlerin baz dzenleyici ilke
lere tabi klnarak denetim altnda tutulmasdr. Foucault bunlara
seyreltme prosedrleri diyerek, seyreltmenin genel anlamda daha az
youn hale getirmek, szmek ve anlatrmak olduunu, bunun da belli
bir konuda anlatlanlarn inceltilmesi anlamna geldiini belirtir. 153 Fo
ucault, burada sylemin iinden klamayan younluuyla nasl ba
153

John TOMLNSON, Kltrel Emperyalizm, Ayrnt Yay. stanbul, 1 999, s:24

1 06

edildiini anlatmaktadr. Foucault'ya gre disiplinler kendi alanlan


iinde neyin mem bilgi saylaca konusunda kurallar oluturarak
sylemi denetim altnda tutmaya alrlar. Disiplinlerin kendi sylem
leri vardr. Disiplinler, bilgi ve ok sayda bilgi alan yaratr ve sylem
tarlar.
,
Sylemler, gce/iktidara boyun emi ya da ona kar oltitumlmu
deildir. Sylem, iktidarn arac ve sonucu ya da kart bir strateji iin
engel veya k noktas da. olabilir. Sylem iktidar harekete geirir,
retir, glendirir. Ancak dier bir yandan da iktidar ypratr, zayfla
tr ya da onun silinmesini salar.
Foucault "Sylemin Dzeni" adl almasnda yle der: "Bugn
yapmak zorunda olduum konumada ve burada belki de yllar boyun
ca yapmak zorunda kalacam konumalarda, hi kimseye sezdirme
den eriyip gitmeyi dilerdim. Sze balamaktansa, szn beni sarp sar
malamasn ve beni her trl olas balangcn ok telerine tamasn
isterdim. Konuacam srada kimlii bulunmayan bir sesin benden
epeyi nce sze balam olduunu fark edivermek ne ho olurdu. O
zaman szckleri balamak, cmleyi srdrmek, kendisini sanki bir
an iin askda tutarak bana iaret vermiesine yaratt boluklarn
arasna, hi kimsenin fazlaca dikkatini ekmeksizin yerleivermek ye
terdi bana. Bylece balang olmayacakt ve sylemin kendisinden
kaynakland kii olacak yerde onun uzayp gidiinin rastlantsall
nda, zayf bir boluk olas eriyiindeki biti noktas olacaktm." 1 54
Hekman, Foucault'nun, sylemin hem nesneleri, hem de zneleri ya
ratt teziyle toplumsal kurama en nemli katky yaptn syler.
Foucault sylemi savamak iin dar kan bir ey olarak da
resmeder; rnein, 1 835 'te ailesindeki bir ok kiiyi budama bayla
ldren Normandiyal gen bir kylnn hayat hikayesi olan "Anemi
Kz Kardeimi ve Erkek Kardeimi Katleden Ben Pierre Riviere"yi ele
aldnda Foucault bu kitabna yazd sunuta,' bu vakann belgeleri
nin, sylemler arasnda ve sylemler yoluyla srdrlen garip bir e
kimeyi, bir hesaplamay, bir iktidar ilikisini, bir sava ortaya kar
dn syler. Mesele, savan btnyle sylemin kendisi iinde olu
yormu gibi grnmesidir. Sonu olarak Foucault, dnyaya sanki sy
lemmi gibi b:knaktadr.
Bu nemli bir hamledir, nk eer dnya sylemsel bir eyse , o
zaman meycut dzenin tamam da sylemseldir, 1 55 Ayrca Fouca1 54
1 55

Michel FOUCAULT, Sylemin Dzeni, Hil Yay. stanbul 1 987, s: 21


MEGILL, a.g.e, s:353
l07

ult'nun bilginin arkeolojisinin ve ondan sonraki yaptlan11 diliyle


sylersek de dnce sylem haline gelir ve Foucault'da dncenin
olmad rolden bahsederken yle der: "Asl nemli olan, dncenin
hem kendisi iin hem de kendi yaptklarnn younluu ierisinde,
hem bilgi hem de bildii eylerin dntrlmesi, hem akl yrtme,
hem de zerinde akl yrtt eyin varlk tarznn dntrlmesi
haline gelmesi gerektiidir. Dnce neye ciokunursa annda onun
hareket etmesine yol aar. Dnce artk kuramsal deildir, ilemeye
balar balamaz kzdrr, uzlatrr, eker, iter, krar, koparr ya da
yeniden birletirir. Kurtarmamak ya da kleletirmemek elinde deil
dir." 1 5 6

Foucault'nun syleme dier bir bak da, sylemin ilk durum.da


yaz, ikincisinde okuma, ncsnde de dei toku olan bir oyundan
fazlaca bir ey olmaddr; bu yaz, okuma ve dei toku hibir za. man iaretlerden/gstergelerden baka bir eyi devreye sokmaz. By
lece sylem, kendisini, anlamlandran eyin buyruuna brakarak ken
di kendini iptal eder. Buraya kadar yazdklarmzdan da anlalaca
gibi sylem alabHdiine _kQmplJ bir gerekliktir ve Foucault'nun ki
iliinden de kaynakland gibi -Foucault'nun bir konu ya da dnce
hakknda kesin bir tanm yoktur ve bir eye tek bir adan bakmaz
Foucault, syleme de tek bir tanmla yaklamaz ve tek bir adan bak
maz. Foucault'da sylem bazen dQncedir. Bazen dnyaya sylem
mi gibi bak;r. J3a.zen s()ylem, savamak iin dar kan bir ey, bl!
zen hakikat, bilgi ve gc dzenleyen mod, bazen iktidar ilikilerinin
onsuz yrtlemeyecei bir alan ...
Foucault, almalarnda zellikle insann bedeni zerindeki,
cinsellik, delilik, homoseksellik gibi sylem etkilerini gstermeye
alr. foucault'nun sylem kuramnn zellikle iki unsuru ann
dnce dnyasna nemli yenilikleri getirmitir. lk yenilik, aydnlan-,
ma felsefesinin zne nesne ikiciliinin merkezi durumuna kar sy
lem, merkezi ikicilii ortadan kaldran bir anlaya sahiptir. Sylem
hem zne hem de nesneye ilikindir. Bu tezle beeri bilimler, ncelik
le sylem ve nesneler arasndaki ilikinin farkna varr. kinci yeni
likse, g ve bilginin kanlmaz olarak syleme bal olmasdr.

deoloji ve Sylem likisi


Fransz dnr Destutt De Tracy tarafndan idea (grlen biim)
szcyle logos (bilgi) szcnn birletirilmesiyle yaplm ve
1 56 MEGILL, a.g.e, s:372

1 08

dnceyi inceleyen anlamnda ileri srlmtr. 57 Tracy bizim


eylerin kendilerini blemeyeceimizi, ancak eyler hakknda duygu
larmzla biimlenen fikirlerimizi bilebileceimizi savunmutur. Eer
bu fikirleri ve duygular sistemli bir ekilde analiz edebilirsek bilimsel
bir bilgi iin dayankl bir temel atm oluruz. Tracy, bu fikirler bili
mine de ideoloji adn verir. 58

deolojiye eitli yaklamlar olmutur: rnein, Michele Barret


ideoloji kavramna Marks 'ta alt yaklam bulunduunu syler. Birinci
yaklam insanlar kendi dncelerinin reticileridir. Bilin, bilinli
varolutan baka hibir ey olamaz ve insanlarn varoluu onlarn fiili
yaam sreleridir. Eer btn ideolojide insanlar ve onlarn koullar,
camera obscru'daki gibi ba aa grnyorsa, bu grng nesnelerin
retina zerindeki ters durmalar, o nesnelerin fiziksel yaam srecin
den kaynakland gibi insanlarn tarihsel yaam srecinden kaynakla
nr.
Barret, birinci nermesini aklamak iin, Marks'tan alntlad bu
pasajn, ideolojinin maddi gerekliin, bir bakma tersi ya da kart
olduu fikrine yol atn, bu anlamlandrma erevesinde yanl
(sahte) bilin dncesinin g kazandn syler. (Yani ideoloji
yanl bilintir.) Barret'in ikinci yaklamysa Marks 'n din, ahlak ve
metafizie gnderme yaparak ideolojinin zorunlu olarak arpk ya da
yetersiz bir dna gr olduu dncesinin temel esini sergiledi
i eklindedir. 1 9
nc yaklamndaysa Barret, Marks' n egemen snfn dnce
lerinin, her ada egemen dnceler olduu ve egemen snfn,
ideolojik retim aralarn denetledii dncesinden hareket ederek,
bu fikir ve bilin oluturma aralarnn denetlenmesinde var olan ide
olojik gle ilgili genel bir belirlemeye varr.
Marks'n retim ilikilerinin toplam toplumun ekonomik yap s
zerinde hukuksal ve siyasal bir st yapnn ykseldii ve belirli
toplumsal bilin biimlerinin karlk geldii gerek temeli oluturur
dncesi, Barret'in ideolojiyle ilgili drdnc yaklamdr. Devletin
ileyiini ideolojik bakmdan zmleyen ve bu zmlemeyi meka
nik olmayan bir ekilde, toplumsal btnln dier yanlaryla iliki-

1 57

HANERLOGLU, a.g.e, s:26

158 i. ERDOGAN, A. KORKMAZ, Popler Kltr ve letiim, mit Yay. 1994, s: 1 79


1 59 Michele BARRET, Marx'tan Foucault'ya deoloji, Mavi Ada Yay. stanbul

2000, s: l 5

1 09

lendirmeye alan gelenek de Barret'in beinci yaklamnn


Marks'taki dayanak noktasn gsterir.
Son olarak Marks 'n "metafetiizm" zmlemesi ideolojik yanl
samalarn kayna bizzat gerekliin grngsel biimidir1 60 eklinde
ki genel kuram da altnc yaklam olmutur. Sonuta, bu yaklam
lardan kardmz gibi klasik Marksist yaklam, ideolojiye olumsuz
anlam ykler. deoloji burada yanl bilince dayanr. Bu da hakim eko
nomik sistemden kaynaklanr. 1 6 1 Bylece Marksist kuramda ideoloji
tahakkmle balantlandrlan olumsuz bir ilev ve yanlsamadr. Daha
sonralar Marksist egemen ideoloji kavramna farkl yaklamlar geti
rilmitir: rnein Antonio Gramsci ve Louis Althusser vb. gibi d
nrlerin getirdii yaklamlar.
Antonio Gramsci, ideoloj iyi zerinde insanlarn hareket ettikleri
kendi konumlarnn bilincine vardklar, mcadele ettikleri bir alan
olarak grr ve ideolojiyle hegemonya arasnda iliki kurar. Althus
ser'e greyse, ideoloji insanlarn, tarihsel dnyayla ilikilerini yaadk
lar bir semboller sistemidir. Althusser'in bu ideoloj i kavram eletiri
ye urar.
Althusser'i eletirenlerden kimisi onun ideoloji kavramnn ok
genel olduunu sylerken, Foucault ise Althusser'in halii kuramsal
olarak ideolojinin olumad bir bilgi alann, yani bilimsel Marksiz
m'i muhafaza etmeyi istemesinden tr, onun ideoloji kavramnn
yeterince genel olmadn savunmaktadr. 1 62 Bu tartmalardan yola
karak ideoloj i konusundaki yaklamlar, artk ideolojiye yaplan
gndermeler yoluyla deil, ortak bir sylem ats altnda birleirler. 1 63
Foucault'nun sylen; kavram ideolojiyi tam olarak olumsuz qeil,
olumlu, retken, bir kavram olarak grr. Ve yeniden yorumlamay
gerektirir. Baka bir deyile Foucault'da ideoloji, bilgiyle birlikte
varolur ve toplumsal amalar asndan olumlu ya da olumsuzluu
kullanma ekli belirler.
Foucault, ideoloji kavramnn Marksizm'in ekonomik, belirleyicili
i tarafndan geri dndrlemeyecek ekilde kirletildiine inanm.akta
dr. Foucault'ya gre ideoloji kuram noktada sendeler: Foucault,
nedenden tr ideoloji kavramnn kendisine yararlanlmas g
grndn syler. "Birincisi, ister holann, ister holanmayn her
160

BARRET, a.g.e, s:24

16 1 Mehmet KK, Medya,


162 KK, a.g.e, s:278
1 63 KK, a.g.e, s:283
1 10

ktidar, deoloji, Ark Yay. Ankara 1 999, s:274

zaman hakikat saylmas gereken, baka bir eyin fiilen karsnda dur
duu iin; imdi sorunun bilimsellik ya da hakikat kategorisine bir
sylemle baka bir kategoriye giren ey arasna, bir izgi ekmekte
deil, kendilerini ne hakiki, ne sahte olan sylemler iinde tarihsel
olarak hangi hakikat sonularnn retildiini grmekte olduuna ina
nyorum. kinci neden, ideoloji kavramnn sanrm zorunlu olarak, bir
znenin dzeni gibi bir eye iaret etmesidir. ncsyse ideoloji
kendi altyaps olarak ma.ddi, ekonomik belirleyeni vb. olarak ilev
gren bir eye gre ikincil bir konumda durur." 1 64
Foucault bu nedenden tr ideoloj i kavramnn, bir takm
nlemler alnmakszn kullanlamayaca zerinde durur. Fouca
ult'nun itiraz zellikle ideoloji kavramnn bilimle ideolojinin kart
lk iinde bulunduu bir sylemde kullanlmasyla ilgilidir. Fouca
ult'ya gre bylece gereklii kavrayan bilime kar, ideoloji yanl
olarak tasarlanr. Foucault'da ideoloj i ve bilim birbirinden ayr d
nlemez.
Lemert ve Gillian'n belirttii gibi, bilim ve ideoloji, genel siyasi
eylemin sadece bir boyutudur. Foucault kendisini gerek bilimsel
Marksizm'i ina etmeye alanlardan gerek de saf bilimin zgrl
ne umutsuzca sarlanlardan da uzak tutar. Foucault'da sylemsel a
dan bilgi hem bilimi hem de ideoloj iyi aar.
Foucault'ya gre ideoloji bilgi ve hakikat retir. deoloji yanll
n egemenlii olarak, yalnzca olumsuz ya da bask altnda tutan bir
ey olarak grlmemeli. Foucault'nun hakikat rej imi dedii, eye da
yanan bir retkenlik ve olumluluk olarak da grlmeli. Foucault her
toplumun kendine zg hakikat rejimi genel hakikat siyaseti olduunu
belirtir. Yani Foucault'ya gre her toplumun doru olarak kabul ettii
ve ilev ykledii belirli sylem trleri; doru ve yanllarn ayrt edil
mesini salayan .mekanizmal.r ve bu mekanizmalara onay verilmesini
salayan aralar, teknikler ve yordamlar vardr. 1 65

Foucault, hakikat ideolojinin dnda duran bir bilimin mlkiyetin


de olamaz diyerek bu gr temelinde ideoloji eletirisine kar bir
proje sunar. Sorun, insanlarn bilincini ya da kafalarndakini deitir
mek deildir. Sorun siyasi, ekonomik, kurumsal hakikat retimi rej i
mini deitirmektir. Asli sorun hakikatin her iktidar sisteminden
zgrletirilmesi deildir. nk hakikat zaten iktidardr. Sorunun ya
nt hakikatin iktidarn u an iinde iledii toplumsal, ekonomik ve
164

165

BARRET, a.g.e, s: l 37
KK, a.g.e, s:284
1 L1

kltrel hegemonya tarzlarndan ayrmaktr. Ksaca sylersek Fouca


ult siyasal sorunu hakikatin kendisinde arar.
Foucault, dncelerin kayna olan zneyi ya da faili reddettii
iin de ideolojiye itiraz ederek, znelerin bir organizma, g, malze
me, arzu ya da dnceler olarak nasl kurulduklarn kendimize
1
sormamz gerektiini syler. 66 Foucault'ya gre sylemler zaten ikti
dardr, bu yzden de retim eklindeki gibi maddi glerini, baka bir
yerden almaya gereksinim duymazlar. Foucault, zellikle, iktidar
ilikilerinin arac olarak ideolojiye abartl bir nem verdii iin :Mark
sizm'i eletirir.
Foucault, ideolojiyi analizini karlar yansitma kavramndan ay
m; bilgi ve iktidar analizinin bilinli ama ya da karar dzeyinde ide
olojinin retimiyle uramamas gerektiini bundan tr de, belli in
sanlarn niin tahakkm etmek istediklerini, neyin peinde olduklarn,
stratejilerinin ayrntlarnn ne olduklarn sormaktan vazgeip; bunun
yerine, srp giden boyun edirme dzeyinde, bedenlerimize boyun
ediren, jestlerimizi yneten, davranlarmz dikte eden, srekli ve
kesintisiz sreler dzeyinde eylerin nasl altn sormamz gerek
tii zerinde durur. 1 67

zetlersek, Foucault'ya gre, zerinde durulmas gereken sylem


lerin etkileri deil, ideoloji teriminin kullanldr. deoloj inin gerek
bir gnderme noktas olabilir; ama bu artk siliklemi ve belki de yiti
rilmitir.

FOUCAULT'UN TARH TEORS VE TARHN ALANLARI


Tarihi olmamasna ramen, amac imdilik zamann tarihini
yazmak olan Foucault, unlar syler: "Benim amacm hibir teoloji
nin peinen etkisiz hale getiremeyecei bir kesintililik iinde tarihi
incelemek; hibir akn yapnn kendisine zne biimini dayatamaya
ca bir anonimlik iinde tarihin almna olanak salamak; tarihi hi
bir biimde balang noktasna dnme umudu vermeyecek bir geici
lie kavuturmakt" diyen Foucault, dier bir amacnn tarihi deney
st narsizmden tamamen ayrmak olduunu syler. 1 68

Deliliin, cinselliin, hapishanenin tarihini bundan tede kendi


deyimiyle bedenin tarihini yazan Foucault tarihilere duygularn,
davranlarn ve vcudun da tarihinin yazlabileceini gsterdiini u
166

KK, a.g.e, s:286


KK, a.g.e, s:286
168
MERQUOR, a.g.e, s:22

1 67

1 12

szleriyle belirtir: "Birka yl nce, tarihiler sadece savalarn, kralla

rn ve kurumlarn tarihini deil, ekonominin tarihini de yazabildikleri

ni kefetmekten ok onur duyarlard; imdiyse hepsi, aralarnda en


akgz olanlar bile duygularn, davranlarn ve vcudun tarihini yaz
mann da olanakl olduunu renmilerdir." 1 69
Foucault'ya gre tarihin iinde, zsel bir neme sahip alan ya da

problem yoktur. Yalnzca naddi kar, alan blgeler vardr. Fouca

ult'ya gre, tarihi, nesnesine u ann bak asndan yaklar. Tarih,

daima imdinin perspektifinden yazlr ve imdinin perspektifiyle

yazlan tarih, imdinin ihtiyalarna ve karlarna hizmet eder. Dier


bir anlatmla iinde bulunulan an tarihinin aratraca konulan ve
problemleri belirler. Foucault'ya gre imdi tarihinin konularn, ilgi

alanlarn belirledii iin de gemi kanlmaz olarak bugne ya da

imdiye getirilir. Bylece tarih de kesintilikleri, gzden kaybettiren,

bir sreklilik baskn kar bu da durumu arlatrr.

Sonu olarak gemi imdinin ilgi ve karlarna uyacak ekilde

tanmlanr. Foucault'ya gre imdinin srekli bir dnm iinde

bulunduu dikkate alnmal ve gemi srekli olarak yeni batan ele

alnp deerlendirilmelidir. Yani gemiin tarihini yazmak, onu yeni


den baka bir k altnda deerlendirmek olmaldr.

Foucault, bu durumun gemile imdi arasndaki basit bir neden

sellik ilikisini imkansz hale getirdiini dnr. Tarih bir anlamda

hep imdinin tarihi olduuna gre, gemi asla kendi terimleriyle anla
lamaz. Foucault'nun imdi kavram ve gemiin srekli olarak yeni

den deerlendirilmesi gerektii gr, arkeolojik yntem ve soy k

t anlayyla yakndan ilikilidir. Foucault soy kt n mevcut il


gi ve karlarn nda yazlm tarih olarak tanmlar.

1 0

Foucault'nun tarih almalarnda anti-Hegelci bir bak ve Nietzc

heci soy ktklerin izinden giden bir tarih yorumu vardr. Foucault,

"Nietzche, Soy Kt, Tarih" balkl denemesinde Nietzche 'nin soy

kt

kavramn

kendisinin

kken

arayyla

balantlandnr.

"Kken garabetlerini, doktora gereksinim duyulduunda bir felsefeci

armaya benzetir; tarih, younluk alanlaryla, atlamalaryla,

uzun,

ateli ajitasyon dnemleriyle bayltc byleriyle somut bir gelime

169

BARRET, a.g.e, s: 1 48
Ahmet CEVZC, Paradigma Felsefe Szl, Paradigma, stanbul 1999,
s:363-364
170

H3

gvdesidir ve sadece bir metafiziki onun ruhunu uzak kken ideoloji


71

nin de idealliinde aramaya alr." 1

Foucault, b u denemesinde Nietzche'nin eitli Almanca szckle-

' ,!,

rinin (ounlukla hepsi de kken olarak evrildii halde, dorusu

"soy" [herkunft], "beliri" [entstehung] ve "kken"e [ursprung] iaret

eden) farkl zamanlardaki kullanmlarn eletirel bir ekilde deerlen

dirir. Foucault'ya gre kkeni soy olarak yeniden kullanmak insan

benzerlikten ok farklla, bir balangtan ok balanglara, isel


hakikatlerden ok, dsal rastlantlar dnmesine yol aar. Fouca

ult'ya gre soyu aratrmak temel atmann kartdr. Hareketsizi ra

hatsz ettiini, birleii paraladn syler. Son olarak soy alan da

vcudun alandr ve soy kt bu nedenle vcut ve tarih eklemlen

mesinin iine konumlandrlr. Belirise Foucault'ya gre allm k

ken perspektifiyle eit derecede badamazdr. Ve beliri, tarihsel s


72
recin doruu deil sadece bir dizinin mevcut blmleridir. 1

Foucault da tarih ak bir dizi kopu ya da sreksizlik tarafndan

kesilmitir. Bu dnce ynndeki motifle Deliliin Tarihi 'nde kar

larz; ancak bu eilim daha ok Kelimeler ve eyler' de baskndr.

Foucault, bu kitabnda bir "episteme"den dierine gemeyi salayan

"mutasyon"un aklanamayacak derecede radikal olduu zerinde

durur. Sreklilik unsurlar ille de inkar edilmeseler de; Foucault'nun

gemiten ektii birbirini izleyen fotoraflar da bu unsurlara pek

rastlanmaz. Kelimeler ve eyler' de ve Foucault'nun bunu izleyen baz

yazlarnda, bu sessizlik srarna getirilen aklama genelde znenin

ayrcaln ortadan kaldrmaya almasdr. Allan Megill aslnda


Foucault'nun yaptnn Hegel' den bamsz olduunu beyan etmek
olduunu syler. Diyalektiki Hegel, evreni rasyonel zihnin hareketi
1 73
iinde kuatmaya almtr.

Hegel tarihi, zaman d mutlak bir zneye tabi klarak, mutlak

znenin tarihin aklanmasn salayan ilke olduunu, btn gereklii ve tarihin kendisini ierdii iin, mutlak znenin tarihsiz yani tarih
d olduunu syler. Christopher Falzon'a gre; buradan Hegel' in

tarih bilincinden yoksun olduu sonucu karlmamaldr. nk


Hegel, en fazla tarih bilincine sahip filozoflardan biridir. O hem tarihe
dner, hem de tarihe tarih d, mutlak znenin perspektifini empoze

1 71

BARRET, a.g.e, s: l 47
BARRET, a.g.e, s: 1 47
1 73 MEGILL, a.g.e, s:293
172

1 14

,,

eder. Yani Hegel'in tarihinin dnce sreci mutlak znenin ileri,


dzenli ve srekliliiyle olur.
Foucault her trl dnya tarihinin hatta Avrupa zihni anlayn
aka, reddeden btnletirme kart bir dnce biimini savunur.
Foucault, tarihsel aratrma yntemine de arkeoloj i adn verir.
Foucault, burada kendisinin Nietzsche'nin izinde olduunu d
nr; ve Nietzsche'nin dncesini doru biimde Zerdt kopma
burcu altnda var olan bir dnce olarak yorumlar. Nietzsche, tarihi
nin yapt iin gerek deerinin tandk, hatta orta mal bir temay,
beylik bir melodiyi alp onun zerinde eitlemeler bestelemesinden,
onu ykseltip kapsaml bir semboer katna karmasndan ve byle
ce zgn temada derin, gl ve gzel bir dnyay gzler nne
sermesinden ileri geldiini syler. 1 74
zetle Nietzsche, temsil olarak tarihi reddeder, tarihi edebiyat, iir
ve mit olarak yeniden yaratmak ister. Heidegger de geleneksel temsil
edici anlamda tarih yazm baskc bir ey olarak betimlenir ve
Heidegger bugnn sahipsiz olduunu dnr.
Marks'a greyse ncelikle tarihin bir erei vardr. Ve tarih deiti
rilme olanana sahiptir. Marks, eer tarihin bilgisini oluturucular
olan snflardan birinin snf bilinci haline getirebilirsek, o zaman o
snfn eline tarihi deitirme olanan da vermi olduumuzu syler.
Buradan da karlaca gibi Marks'ta tarih, birikimler olarak tek
ynde ancak, ok ynldr. Bundan dolay da bir aamadan (toplum
yapsndan), bir bakasna geilerde, kopukluklar, yeniden birleme
ler ierir. Foucault, bu srelerin krlma noktalarn ele alr. Nietzsc
heci soy ktklerin izinden giden filozof, bilinmeyeni, unutulmu, d
lanmlarn, hapishanelerin, tmarhanelerin, kliniin, kapatlanlarn,
sapknlarn, anormallerin, yenilmilerin tarihini yazmaya alm,
oyun d braklm sylemlerin canlandrlmas, arsnda bulun
mutur. Foucault'nun amalarndan biridir bu. Kendisinin de belirtii
gibi "bugne kadar sz alamam olanlara tarih tarafndan, tarihin
iddeti tarafndan, btn tahakkm ve smr sistemleri tarafndan
sessizlie mahkum edilmi olanlara nihayet sz vermek." 1 75
Tarihin Alanlar: Delilik
Gndz Vassaf, bir makalesinde, Hacettepe niversitesi, Psikiyatri
Poliklinii 'nin bekleme odasnda duvara erevelenmi bir yazdan
174 MEGILL, a.g.e, s:295
1 75 Michel FOUCAULT, kence Akldr,

Varlk Dergisi, Say: 1 057,

1 995, s: 1 2

1 15

bahseder. Yaz, "psikiyatristlerle grmeyi bekleyen hastalara dnya


y deitirmekle uraacaklarna nce kendilerini deitirmelerini"
1 6
tlyordur. 7
Buradaki varsaym, evreyle uyum iinde yaamann normal oldu
udur. Psikiyatristlerin bu nermesi doru mudur? Normal, anormal
ya da baka bir deyile deli nedir ve kimdir? Bu noktada ncelikle
deliye kulak verelim. Deli, nasl delirdiimi mi soruyorsunuz diyerek
balyor anlatmaya: "Tanrlarn ou daha domadan ok uzun zaman
nce, birgn derin bir uykudan uyandm ve yedi hayatta taktm mas
kelerin alnm olduunu grdm. Kalabalk sokaklarda, hrszlar,
hrszlar diye bararak kotum. Erkeklerle kadnlar benimle alay edi
yordu. Bazlar da korku iinde evlerine kayorlard. Ve pazar yerine
vardmda bir gen atda dikilip deli diye haykrd. Onu grmek iin
yukarya baktm ve gne plak yzm ilk defa pt. Ve ruhum g
nee kar evgiyle doldu, bir daha da maskelerimi aramadm. te
1
byle delirdim." 77 Delinin kendini anlatndan sonra sorularmza
geri dnecek olursak, sanrm bu sorulara en gzel cevab Foucault,
delileri, anormalleri ksacas dlanmlar konu edinip onlarn tarihini
yazmakla vermitir.
1 96 1 'de yaynlanan "Klasik ada Deliliin Tarihi; Delilik ve
Akldlk" ya da 1 964'te ksaltlarak ngilizce'ye "Delilik ve Uygar
lk" diye evrilen kitap Foucault'nun etkili yaptlarndan ilkidir. Bu ki
tapta deliliin 1 7. yzylda toplumsal bir sorun olarak devletin alanna
girdiini, 1 7. yzyldaki byk hapsetmenin, dolayl olarak akl d
znelerin normal toplumsal pratikten dlanmasn amalayan akl ve
akl d arasndaki toplumsal ayrm dncesi temelinde iletildiini
1
ileri srer. 78
Foucault, Deliliin Tarihi'nde Descartes'n aklszl dlayarak
kendi dnce biimini ortaya koyduunu belirtir. Descartes'n,
dnce sisteminde ryann yannda her trl hatann biimi olarak
delilik vardr. Descartes'a gre deli olmak, bilgi rya alemine girer.
nk, delilik insann bedenine olan hakimiyetini zer.
Descartes, kendi kendine bu ellerin ve bu bedenin bana ait olduu
nu nasl yadsyabilirim, sorusu zerine dnrken, akl ve maddilik
arasndaki ilikiye de deinir. Yani Descartes, delilik ve hayalgcn
176

Gndz VASSAF, Toplum Bilim Dergisi, Birikim Yay., K 1 980, s:65


stanbul 1 998, s: 1 -2-3
178
Orhan TEKELOGLU, M . Foucault ve Sosyolojisi, Balam Yay. st. 1 999,
s:4 1

117 Halil CBRAN, Deli, Anahtar Yay.

1 16

bir araya getirir ve yle der: Fakir olduklarnda kendilerini kral


sananlar ile plak olduklarnda altn kumatan elbise giydiklerini
dnenlerle kendimi bir tutamam. Buradan anlalaca gibi, Descar
tes, hayal etmeyi akln dna tar. Foucault'ya gre; Descartes rya
ve hayalgcnn, akln dlamas gerekenler arasna koyarak, yani
aklszl dlayarak, kartezyen kuram gelitirmitir. O halde bu yn
teme gre, dnen kimse deli olamaz. Foucault, Descartes'in kartez
yen dncesiyle deliliin bir akl darbesiyle, sessizliin mahkum
edildiini syleyerek, deliliin sessizliinin arkeolojisini ._raparken,
ayn zamanda akl dlama tarihini de yazmaya balamtr. 17
Ortaada kutsal bir ey olarak grlen delilik, Rnesans dnemin
de alayc yksek aklla zdeletirilir. Erasmus'un "Delilie vg"
snde ilenen budalaln bilgelii bu durumu yanstmaktadr. Yine
Shakespeare'in yaptlarndaki deli karakterleri ile (Kral Lear gibi),
Cervantes'in (Don Quijote'si) ou kez soylu davranlar sergileyen
budala valyesinde de bu durum grlmektedir.
ada dnem ncesinde delilie kar taknlan kararsz tutum en
iyi ifadesini Rnesans dneminde halkn hayalgcne musallat olan,
budalalar gemisinde bulur. adalk ncesi Bat budalalar gemisi
araclyla bir bakma kendi kaklarn uzaklara gndererek delilii
bandan savmtr. 1 80
Ve bylelikle delilik toplumdan uzaklatrlyor; ama kesilip atl
myordu. Rnesans insan gereklik iinde deliliinde bir pay olduu
nu dnmekteydi. 1 7. yzyl ortalarna doru, delilik aniden teki
dnyaya zg bir durum olmaktan kt. Dsel gemi kasvetli bir ha
pishaneye dnt. Avrupa yllar nce terkettii czzam evlerini
(Osmanl'da Miskinhane) tmarhanelere dntrd. 1 81
Ortaan sonunda czzam Bat toplumundan ekilir. Bundan
byle bela cemaatin der kenarnda, ehir kaplarnda yer almayacak;
uzun bir zaman iin yaanmaz kld, ksrlatrd byk sahil dz
lklerinin ardnda brakacaktr. Yzyllar boyunca bu dzlkler insani
olmayana ilikin kalacaklardr.
14. yzyldan 1 7. yzyla dek bekleyecekler ve tuhaf by szle
riyle belann yeniden biimlenmesini, korkunun bir baka honutsuz

1 79

s:9

Ali AKAY, amz ve Akln Snrlar, Varlk Dergisi, say: 1 057, st. 1 995 ,

so MERQUOR, a.g.e, s:26


181

MERQUOR, a.g.e, s:27


1 17

ehre almasn, artma ve dtalama araclyla bylerinin yenilen


1 82
mesini kkrtacaklardr.
Bu delileri toplumsal olmayan bir kategori olarak ayrp, bir araya
toplayarak, delilii zararsz hale getirmeye alan "Byk
Kapatlma"dr. Foucault insan faaliyetinin alann drt kategoriye
ayrr; 1 ) alma veya ekonomik retim. 2) Cinsellik, aile, yani toplu
mun yeniden retimi. 3) Dil, sz. 4) Ayinler ve bayramlar gibi oyunsal
faaliyetler. Btn toplumda dierlerinden farkl davranlar olan bu
drt alanda ortak olarak tanmlanm, kurallara u61ayan kiiler, ksa
cas marjinal bireyler diye adlandrlanlar vardr. 1 3
Bu drt kategoride de dlananlar vardr ve bunlar bir alandan die
rine deiirler. rnein birinci kategoride siyasal ve dini yneticiler
vardr. Bunlar birok toplumda bakalarnn almalarn denetlemek
ve doa st glerle arac hizmeti grdkleri iin dorudan almaz
lar. kinci kategoride de toplumsal yeniden retimin dnda kalan ki
iler vardr: Bekarlar, homosekseller ve travestiler... zellikle homo
sekseller ve travestiler, toplumsal yeniden retimde marjinal bir ko
num igal ederler. nc olarak, sylemde de kural d kiiler var
dr. rnein, airler. Kullandklar szlerin farkl anlamlan vardr.
Drdnc kategoride de, bt11 toplumlarda oyunlardan ve bayramlar
dan dlanan kiiler vardr. bunlar bazen tehlikeli kabul edildikleri iin
dlanrlarken, bazen de bir bayramn nesnesi haline gelebilirler.
Ancak ayn kiinin btn alanlardan dland d olur: Bu dlidir.
Hemen hemen btn toplumlarda deli her eyden dlanr ve duruma
gre, deliye dinsel, bysel, oyunsal veya patolojik bir konum da ve
lebilir. rnein ilkel "bir Avustralya kabilesinde deli, toplum iin doa
st bir gle donanm, korku veren bir varlk olarak kabul edilirken,
dier taraftan baz deliler toplumun kurban olurlar. Her durumda bun
lar, almada, ailede, sylemde ve oyunlarda dierlerinden farkl dav
ran olan kiilerdir. imdiki modern sanayi toplumlarnda da deliler,
toplumdan dlanmtr. Ve kendilerine marjinal bir karakter verilmi
1 84
tir. .Bir bireydeki delilii bel!rlemek iin aranlan ilk krit.er kiinin
almaya uygm olmayan biri olduunu gstermektir. Avrupa'da, Or
ta ada, delilerin varl kabul edilmitir: Deliler sinirli, dengesiz ve
tembeldirler; ancak ortalarda dolanabilirler.

1 82 M ichel
183 Michel

FOUCAULT, Deliliin Tarihine Giri, Tan Yay. Ankara 1 982, s:9


FOUCAULT, Byk Kapatlma, Ayrnt Yay. stanbul 2000, s:77
1 84 FOUCAULT, a.g.e. s:78
1 18

1 7 . yzylda sanayi devrimiyle birlikte artk bu tr kiilerin varl


na izin verilmez olur. nk bunlar sanayi toplumunun taleplerine ce
vap verememektedirler. Bylece Fransa ve ngiltere'de hemen hemen
ayn anda delileri kapatmak iin byk kurumlar kurulur. Ancak bura
lara sadece deliler konmaz; isizler, sakatlar, yallar, alamayacak
durumda olan herkes konur. rnein Paris'teki Genel Hastane 14.
Louis'nin 1 656'da yaynlad bir kararnamenin ardndan ilk derli
toplu, rgtl hayrseverlik ve refah kurumu olarak ald; bu ada
anlamda bir tp kurumu deildir, tersine bir hapsetme yeri niteliinde. 1 5
dr. 8
Foucault bu kurumun deli insanlara yardm etmek iin deil, bu in
sanlar gz nnden kaldrmak, deli denilen ahslar dnda, tembel
olanlar, aile kurallarna uymayanlar, isizleri, dilencileri ve srad
yaayanlar kapatmak iin kurulmu olduunu syler.
Foucault bu dncesinde yanlmaz. nk, drt ylda burada
kalanlarn says alt bine kmtr. Ve bunlarn sadece yzde onunu
deliler oluturmaktayd. Refah kurumlarnn tarihinde, dlama aracl
yla, toplumsal mutluluun ycelttii bir program ilk kez bu kurum
larda uygulanmtr. Toplumsal desteklemek iin yasal sylem geliti
rilip btnyle alamaz durumdaki zneler zerinde uygulanmtr.
Bu anlamda toplumsal sisteme ait iki ara kullanmtr. lk olarak,
"letters de cachet" (balangta bir kiiyi sulayabilen, tutuklatabilen
ve hapsettirebilen kraliyet mektuplan) ounlukla almayan bireyle
ri hapsetmek iin yazlrd. kincisiyse, slah stratejileri balamnda,
ehirlerin sorunlu znelerini bulmay da i edinen polis sistemidir. 1 86
Foucault bunu yle aklar; "bir yanda polis, ehri ok sk denet
lenen blgelere blnmt. Her blgede bir denetisi vard. Sokaklar,
fahieler, ecinseller ve benzerlerinin tutuklanmasn salayan mfet
ti ve muhbirlerle kaynyord. Dier yanda da bu srele birlikte iler
leyen 'letters de cachet' vard. ok yaygn bir kullanm olan bu mek
tuplar araclyla, herhangi bir insan blge denetisine birisini tutuk
lattrabilir yada hapsettirebilirdi. Her ke banda bulunan yazclar
tarafndan yazlan ok sayda mektup bulunmutur. Bunlar byk ola
slkla ayakkab tamircisinin ya da balk satcsnn kars, kocas, olu,
amcas, kaynbabas ya da baka birinden kurtulmak istemitir. Ve do
laysyla da bir yazcya ikayetlerini yazdrmtr." 1 87
1 85 TEKELOGLU, a.g.e, s:45
1 86 TEKELOGLU, a.g.e, s:45
1 87 TEKELOGLU, a.g.e, s:46
119

lkel toplumda olduu kadar, modem toplumda, Orta a' da oldu


u kadar, 20. yzylda, delilere evrensel bir konum verilmitir. Ancak
bir fark vardr. O da 17. yzyldan, 19. yzyla kadar bir delinin kapa
tlmasn, isteme hakk ailenindir. Yani delileri ncelikle aile dlam
tr. 19. yzyldan itibarense aile bu ncelikli hakkn yitirdi. Bu hak
hekimlere geti. Yani bir deliyi kapatmak iin tbbi bir belge istendi.
Bununla birlikte deli bir kez kapatldnda, aile yesi olarak btn
sorumluluklarndan ve btn haklardan yoksun brakld, hatta yurtta
ln bile kaybetti. Bylece deliler marjinal bir konumla donatldlar.
Dier dikkat edilmesi gereken husus da, mastrbasyon, ecinsellik,
nemfomani gibi cinsel pratiklerin ve cinsel anormalliklerin 19. yzyl
dan itibaren delilikle zdeletirilmi olmasdr. Ayrca bunlar Avrupa
burjuva ailesine uyum yetenei olmayan bir varln gsterdii hasta
lklar olarak da kabul edilmitir.
Beyle'in ilerleyen felci tanmlayarak bunun frengiden kaynakland
n kantlamasyla da deliliin, temel nedeninin cinsel anormallikte
yatt dncesi onaylanmtr. Aynca Freud'un libido dzensizliini,
deliliin bir nedeni vera bir ifadesi olarak kabul etmesi de ayn dere
cede etkili olmutur. 1 8 Tarihilerin geleneksel bak asna gre, 1 8 .
yzyln sonunda, yani 1 793 ylnda Fransa'da Pinel delileri zincirle
rinden kurtard; ve yaklak olarak ayn dnemde bir Quaker olan
' Tuke, bir psikiyatri hastanesi kurdu. Delilere o zamana kadar sulu
gibi davranld ve Pinel'le Tuke'un onlar ilk kez hasta olarak nitele
dikleri kabul edilir. Fakat, Foucault, bu bak asnn yanl olduunu
syler.
Ve Foucault, "ilk olarak Fransz Devrimi 'nden nce delilerin sulu
olarak kabul edildikleri doru deildir; ikinci olarak delilerin nceki
konumlarndan kurtarldklarn dnmek bir nyargdr" der. 1 89

Foucault, Pinel'in 1793 'te delileri sald sylenir; ancak onun


zgr brakt sadece sakatlar, yallar, aylaklar ve fahielerdir, diye
rek Pinel'in delileri kurumlarda braktn belirtir. Bu durumu da u
olaylara balar: bunlarn braklmasnn nedeni, 19. yzyl bandan
itibaren sanayileme hznn artmas ve kapitalizmin, yedek igc
ordusuna gereksinim duymasdr. Bundan dolay da alabilecek
durumdayken, almayanlar, kurumlardan ktlar. Ancak burada
ikinci bir ayklama gerekleti: almak istemeyenler deil, alma
yetenei olmayanlar, yani deliler kurumlarda brakldlar ve hastalkla188
18 9

FOUCAULT, a.g.e, s:80


TEKELOLU, a.g.e, s:79

120

r karakterle ilgili ve psikolojik nedenler tayan, hastalk olarak kabul


edildi.
Bylece o zamana kadar bir kapatma kurumu olan ey, bir akl has
tanesi haline geldi. Bunu: 1 ) Fiziksel nedenlerle alma yetenei ol
mayanlar kapatmak amacyla; 2) Bedensel olmayan nedenlerle ala
190
mayanlar kapatmak amacyla; hastanelerin yerlemesi izledi.
1 9. yzyl boyunca btn ruh karklklarn kapsayan delilik
kavram, bugn iin fazla genel kalmakta ve artk psikiyatride kulla
nlmamaktadr. Delilere artk eskisi gibi baka varlklar olarak bakl
myor. Gnmzde artk her bireyin toplum yaamnn basksyla ie
itilen, gemlenen ya da kanalize edilen, isteklerinden oluma bir karan
lk ya da risk pay tad anlalmtr. rnein fkeden deliye
dnmek, deyiminin aka dile getirdii gibi herkes her an delirebilir;
9
ya da ksa ya da uzun, belirli bir sre iin delilie debilir. 1 1
Cinsellik
Cinsellik insanlara ne ktlk etmitir de kimse utanmadan ve
yz kzarmadan ondan sz edemez. Ciddi ve edepli sohbetlerde ona
yer verilmez. Hi sklmadan almak, aldatmak, diyebiliyoruz ama s
ra cinsellie gelince sesimizi ksyoruz. Halbuki her yataki insan onu
ekmei bildii kadar bilir. Dile, sese, harfe gerek olmadan herkesin
iine yazlr. Suskunluun dokunulmazl iine hapsetmiiz cinsellii.
Onu o hapisten, sulamak ve yarglamak iin bile olsa karmak sanki
sutur. Ancak dolambal szlerle ve resimlerle krbalamaya kalkabi
92
liriz onu. 1
Cinsellik nedir? Afar Timuin, felsefe szlnde "cinsellik, cin
sel yaam olgularnn tm. nsanda ve hayvanda remeye temel olan
ve erkekle diiyi ayran zellik, cinsel canllar dnyasnda, cinsle ilgili
9
edim ve sorularn tm 1 3dr; ancak cinsellik henz geici olarak bile
yantlayamadmz bir sorudur" der.
Acaba yle mi? Cinsellik nedir diye baz dnrlere baktmz
da, Freud, "cinsellik her eyden nce, bir reme igds, dolaysyla
da kart iki cinsten insann karlama araydr" diyerek, en genel
anlamda cinsel arzuyu libidoyu insan ruhsallnn temeline yerletirir.

1 9 FOUCAUL T, Byk ... , a.g.e, s:84


1 9 1 Nejat BOZKURT, ada Felsefeden Kesitler, Sosyal Yay. stanbul 1 990, s:19()
1 92 MONTAGNE, Denemeler, Cem Yay., stanbul 1 997, s:354
1 93 Afar TMUN, Felsefe Szl, nsalc1l Yay. stanbul 1 998, s:59

1 21

Schopenhauer' da cinsellik, "igdsel bir aln doyurulduu bir


yer", Merleau-Ponty'de ise "rtl bir g"tr. Foucault'da ise
cinsellik "ne doal bir zellik ne de insan hayatna ait bir olgu"dur.
"Cinsellik kurgulanm bir deneyim kategorisidir ve biyolojik deil,
tarihsel, toplumsal ve kltrel kkenlere sahiptir." 1 94
Buradan Foucault'nun cinsellikle ilgili biyolojik etkenleri gzard
ettii anlalmamaldr. O yalnzca, cinselliin oluumunda kurum ve
sylemlerin stlendii role ,daha ok nem vererek, bu konulara nce
lik tanmaktadr. Yani Foucault, cinselliin ne ol<iuundan ok,
toplumdaki ileviyle ilgilenmitir.
Foucault cinsellii farkl dnemlere ayrarak, her dnemdeki cin
sellie farkl zellikler atfetmitir. Foucault bu bak asyla cinselli
in bir iktidar arac haline geldiini kantlamaya almtr. Antik
Yunan'da .cinsellik ahlak sorunu, denetim sorunu ve kendini denetle
menin ve erdemli olmann bir ltdr. Platon, "devlet"i lll,
zevklere ve arzulara vurulmu bir dzen ve denetim biimi olarak
tanmlar. Aristo'nun "Nikomakhos Etii", enkrateia'n (cinsellik)
mdahaleci yapsn vurgular; bu anlamda enkrateia, insann serinkan
l, akla gre eylemlerini belirledii, yumuak bir erdem olan sa gr
den farkldr. Bu erdeme sahip olan insanlar her eyden nce kendi
zerlerinde bir zafer kazanrlar: Arszlk ve duygusuzluk arasnda orta
bir yol tutturabilecek biimde kendi tutkularna egemen olmay bilir
ler. 1 95 Antik Yunan'daki bu tartmalarn iinde erkek ve kadn arasn
daki ak ilikilerinden ok erkekler arasndaki ak ilikileri vardr; an
tik yunandaki bu ahlak kadnlan ve kleleri kapsamazd. Yunanllar'n
ahlak, bir erkek toplumuna balyd. Bu toplum klelerin bulunduu,
kadnlarn olduka deersiz yaratklar sayld bir toplumdu. Bundan
dolay da sz geen ahlak erkek ahlakdr. Yani zgr erkekler tara
fndan ve erkeklere hitaben dnlm, yazlm ve retilmi bir ah
laktr. 1 96

Foucault'a gre cinselliin grntleri 1 6. yzylda bir patlama


iine girmitir. Cinsellik tarihinde, zellikle on altnc yzyldan
Reformasyon ve Kar Reformasyon hareketlerinden bu yana itiraf
mekanizmas nemli bir yere sahip olmutur. Reformasyon 1 6. yzyl
balarnda Avrupa Hristiyanl'nn bir blmnn Martin Luther n-

194 Tamsin SPARGO, Foucault ve Kaklk Kuram, Everest Yay.


195 MERQUOR, a.g.e, s: 1 7
1 96 Michel FOUCAULT, Cinselliin Tarihi 2, Afa Yay. stanbul

1 22

stanbul 2000, s:2


1 988, s:29

derliinde 1 97 Roma Katolik Kilisesi'nin, Protestan yenilenmeciliine


kurduu egemenlikten syrlmasna ve Protestan kiliselerinin kurulma
sna nclk eden bir harekettir. Kar Reformasyon ise ayn yzyln
ortalarnda Katolik Kilisesi 'nin, Protestan yenilenmeciliine kar ba
latt reform hareketidir. Trento Konsili, Katolik Kilisesi'nin kendisi
ne eki dzen vermesinde rol oynamtr. Trento Konsili, gnah kar
mann tm Hristiyanlar arasnda yaygnlatrlmasn ngrerek, zel
likle bedene ilikin tm itiraflar nemsemitir.
Cinsellik ilk gnahn kayna olarak algland iin, gnah kart
ma geleneinde ilk sray almtr. Foucault; uyarlm cin:elliin,
Tanrya bakaldrm insann simgesi olduu zerinde durur. nk
ona gre ilk gnahtan nce insann bedeni, tmyle Tanrsalla
balyd. Yani insan bedenini ancak yaratcsnn istemleri dorultu
sunda hareket ettirebiliyordu. Ve insanolu ilk gnahla birlikte, Tanr
sal istemlerden kurtularak, c;inselliini kendi istemleri altna ald. By
lece de cinsellik bir itiraf olan gnah karma ileminin temel dayana
haline geldi. Bu gre gre de beden tm gnahlarn kaynadr ve
bu yzdende bedenin hareketleri, etkinlikleri en ince ayrntsna kadar
izlenmelidir.
Orta a'da, gnahkarlar cinsel yaamlaryla ilgili ayrntl bilgi
ler vermeye zorlayan papazlarn sylemi, Reformasyon ve Kar Re
formasyon hareketleriyle birlikte deiime uratmtr. 1 98 Papazlar ar
tk yalnzca gnahkarn somut cinsel yaamyla ilgilenmemitir. Bu
nun yannda cinsel arzular ve bunlarla ilgili dlerle de ilgilenmekte
dirler. Bylelikle de kiinin bedeninin yan sra zihin ve zihinsel etkin
likleri de denetlenmeye balanmtr.
Cinsellik, gzetlenmek ve denetim altna alnmak iin dile getiril
melidir. Cinsellie ilikin her ey sylenmeli ve anlatlmaldr. nk
sylem alan geniletilip, yayld taktirde cinsellik dzenlenebilecek
tir. Bylece bir iktidar cinsellii ya da bir cinsellik iktidar kurulmu
tur. Cinsellie ilikin sylemler de bu iktidarn etkili olduu yerde ve
. . arac o1 arak ge l't.. 1 99
bu etkmm
1 7. yzyla gelindiinde, cinsellik hakknda genel olarak susulduu
varsaylan bir dnem olduu sylenir. Oysaki bu suskunluk, yasakla
ma ve bask altna almayla olumamtr. Bu dnemdeki cinsellik daha
1 97 ebnem SUNAR, Bir ktidar Biimi Olarak Cinsel Ahlak Ve Yazn,
Yksek Lisans Tezi, st. 1 996, s:36
1 98 SUNAR, a.g.e, s:37
1 99 SUNAR, a.g.e, s:38

1 23

ok, belirli kodlara gre uygulanan ve konuulan bir cinselliktir ve


dinsel bir belirlenim zerine kurulmutur. Cinsellikle ilgili uygulama
lar toplum ve ahlak kurallarnn hizmetisi konumundadr.
Yani cinselliin hangi zamanda, nasl ve nerede konuulaca
toplumdaki ahlak kurallar araclyla belirlenmitir. Bylelikle de
iktidann kendi alannda cinsellikle ilgili sylemlerin kullanm artm
tr. 18. yzyldaysa, cinsellik kamu dzeni tarafndan tevik edilmitir.
Yani bu dnemde cinsellik zerine konumak kamusal sylemi dile
getirmekle e tutulmaktadr. Kamu dzenleyicileri, cinselliin toplum
yaran iin kullanlabileceini savunmaktadrlar.
Bylelikle de cinselliin ynetilebilecek bir deer olduu ortaya
kmtr. Ve cinsellik reme ve nfusu artrma izgisine ekilmitir.
zetlersek 18. yzyl cinsellii kamu dzeni tarafndan oluturulmu bir
retim mekanizmasna dayanmaktadr. Cinsellik ve ona ilikin sylem
ler nfusu artrma tasarsna yneliktir. Bu ekonomik ve siyasal bir sy
lemdir. Nfusu artrmaya ynelik bu cinsel sylem devletlerin zenginlik
siyasetiyle de ilikilidir. nk devletlerin zengin ve gl olabilmeleri
nfus artna baldr. Nfus ancak dzenli olarak art sterdiinde
J
emek gc artacak ve zenginliklere katkda bulunacaktr.
19. ve 20. yzyldan bu yana da cinsellie ilikin sylemler, cinsel
lik biyoloji, tp, psikiyatri ve psikoloji zerine kurulmu bilgi sistem
leri ve g sistemlerinin birbiriyle karm sonucu ak bir biimde
ortaya konulmutur. 20 1 Biyoloji, tp, psikiyatri ve psikoloji gibi disip
linlerin her biri kendi iinde cinsellii farkl alardan zmlemekte
ve kendine zg bir cinsel sylem gelitirmektedir: steri ve zhrevi
hastalklar araclyla tp, kendi kendine doyuma ulamay ve cinsel
sapknlklar genelde dlayan bunlarn nedenlerini aratran psikiyatri,
ocuklarn ve genlerin cinselliini dzenlemek iin aba gsteren,
hazrlad bildiriler ve istatistikler araclyla ana babalar uyaran
pedagoji ve bunlara benzer amalan gden dier disiplinler.
0
Foucault'ya gre bu disiplinlerin hepsi de cinsellik zerinde bir
iktidar kurmaya alan kurumsal denetleme biimleridir. Buradan da
anlalaca gibi, iktidar Fouacult'nun syledii gibi her yen;le.dir,
oul ye hareketlidir. ktidar cinsel sylemler retir, cinsellii toplum
adna dzenler ve belirler, bu iktidann temel amalarndan birini olu
turmaktadr.
200 SUNAR, a.g.e, s:40
20 1 Arnold DA VDSON,

Arkeoloji, Genealoji, Etik, Dou-Bat Dergisi, Say:4,


Felsefe Sanat ve Kltr Dernei Yayn, Ankara 998, s: 1 33

1 24

Hapishane
Foucault, dncesinde nemli bir eksen deiikliini belirleyen
ve "ilk kitabm" olarak tanmlad Hapishanenin Douu (Surveiller
et Punir Naissance de Prison), Fransa Kral 1 5 . Louis'yi baklad
iin 1 757'de lm cezasna arptrlan Damiens'in cezasnn infaznn
betimlemeleriyle alr. lk okumada betimlenen bu infaz yntemi in" 202
. . gelr.
sana dehet venc
Mahkemenin kararna gre, Damiens, yk arabasyla Grev'e mey
danna gtrlecek ve burada kurulmu olan daraacna karlarak,
memeleri, kollan, kalalar, baldrlar kzgn kerpetenle ekilecek;
babasn (kral) ldrd ba, sa elinde tutacak ve kerpetenle
ekilen yerlerine, erimi kurun, kaynar ya, kaynar reine ve birlikte
eritilen balmumuyla kkrt dklecek, sonra da bedeni drt ata ekti
rilecek, paralatlacak, ve vcudu atele yaklacak; kl haline getirile
cek ve klleri rzgara savrulacak.203 Btn bu sahne in'in btn ay
lar pahasna, byle bir elenceyi karmayacak olan dini btn halkn
gzleri nnde geer.
Burada betimlenen infaz rastgele seilmi bir iddet gsterisi deil
dir. Bu monarik hukuka gre bir cezalandrma rnei olmann dn
da hkmrann varlna kast etmenin, yani iktidara kar, ilenmi bir
suun cezalandrlmasdr. .Foucault'ya gre, 19 . yzyla kadar, ciddi
her ceza, iddeti iinde barndran bedensel- bir cezalandrma iermi
tir. kence hem yasal bir sorgulama, hem de bir infaz yntemidir. Ve
suun hakikatinin ortaya karlmasnda ve bu hakikatin infaz izle
yenler tarafndan sulunun bedeninde tannmasnda kullanlmtr. 204
Halka ak olarak suluya uygulanan iddetin, yasal ilevi yannda,
bir de siyasi ilevi vardr: ikencenin arlklannda bir iktidar ekono
misi gizlidir. Foucault, Klasik a olarak adlandrd (yaklak olarak
on yedinci yzyln ortasndan 18. yzyln sonuna kadar uzanan) bu
dnemin monari kurumuyla rttnQ bu dnemin, hukuk anlay
na gre de yasaya kar ilenen suun nitelii ve hedefi ne olursa ol
sun, suun hkmrana kar, ilenmi olarak kabul edildiini syler.
nk bu dnemde yasa hkmrann iradesiyle zdetir. Yasann
gc, hkmrann gcdr.

202 Ferda KESKN, Foucault'da iddet ve ktidar, Cogito, Say 6-7, YKY. 1 996, s:l 1 7
203 Michel FOUCAULT, Hapishanenin Douu, mge Yay. Ankara 2000, s: 33
204

Keskin, Foucault'da... , a.g.e, s: 1 1 7

Dolaysyla halka ak olarak yaplan infaz, suun iktidara verdii


zararn bir nevi onarlmas ve iktidarn stnlnn kantlanmas an
lamna gelir. Bylece bu tren hkmrana yasaya g veren iktidar
nn herkes tarafndan, grlmesini ve tannmasn salamaktadr. Ger
ekte Foucault' nun bu zmlemesinin altnda yatan, yepyeni bir iktj
dar zmlemesidir, Foucault'ya gre, Klasik a'da, suun iddet
yoluyla ve halka ak olarak cezalandrlmasn mmkn klan, h
kmrann ve temsil ettii iktidarn sahip olduu bir ayrcalktr. Bu ay
rcalk, yaam ve lm zerine karar verebilme ayrcaldr. Her ne
kadar bu ada iktidarn ileyii her zaman, mutlak ve koulsuz olra
sa da hkmran kendisine kar gelen ve yasalarn ineyen birinin
varlnda, iktidarn dorudan doruya onun yaamn elinden almak
205
zere kullanabilir.
Foucault 1 8 . yzyln ikinci yansndan itibaren, halka ak infazla
ra ve ikenceye kar klarn, ciddi biimde artt zerinde durur.
Reform hareketi olarak adlandrlan ve hkmlnn insanlna sayg
temelinde dillendirilen bedensel ikencenin dlanmas talebi, Fouca
ult'ya gre, iktidarn cezalandrma alanna getirilmi bir yasal snrdr.
Yani insan iktidarn snr haline gelmitir.
1 8 . yzyln sonuna gelindiinde cezalandrma artk, monarik
hukuktaki gibi, izleyenleri dehete dren bir hkmranlk treni ve
iddet gsterisi deildir. Cezalandrma artk gizlilik gerektiren ve
ilevleri, kurallar, teknikleri asndan zerklemeye balam bir ey
haline gelmitir. Bu yeni cezalandrma biiminin temeli de hapishane
olmutur. Foucault'ya gre, hapishane . tarihsel olarak ilk kez bu
dnemde ortaya kmamtr. Ancak kullanl amac ve biimi asn
dan yepyeni bir ilev edinmitir. Cezann mdahale amac artk suun
hakikatini ortaya karmak ve hkmranm iktidarna verdii zarar, iz
leyenlerin nnde, be.dense! ikenceyle onarmak deildir. Mdahale
nin alan bireyin davran biimleri; amacxsa bu davran biimlerinin
slah edilmesidir. Bu mdahale biiminin kulland aralar 06 dzenli
tkinlikler, orta alma, sessizlik, sayg ve iyi alkanlklardr; ama,
itaatkar, kurallara, dzene ve kendini kuatan otoriteye boyun' emi
ve bu otoriteyi iselletirmi bir biey yaratmaktr.
Hapishanenin douu, eletirileri de beraberinde getirmitir. lk g
r, hapishaneye kapatlan birey, bir mutlaklkla kar karyadr: Top
lumsalln hibir trnde grlmeyen bu kapatlma ve birliktelikle
205 Keskin, a.g.e, s: 1 1 8
206 KESKN, a.g.e, s: 1 20

126

tm 24 saatleri ayn insanlarla beraber geirme zorunluluu, baka ya


am biimlerinde grlmez. Hapishanedeki insann yaayaca meka
n ve beraber yaayaca insanlar seme hakk da yoktur; karar baka
larna aittir. Kapatlan kii, bir anlamda, insana tutsak edilmitir. Hem
gzetleyen, denetleyen insana, hem de yanndaki kendisi de kapatlm
olan bakalarna. Kapatlan kii hakkndaki bilgilerin toplanmasyla
beraber, bir sayya indirgenir ve dosya numaras klnmann hedefi
olur.207
Hapishanenin bireyi yok ettiini savunan bl grn yannda bir
gr daha vardr. Bu gre gre de, hapishane yarg gcnn, ceza
larn uygulanmasn, denetlemesini ve saptanmasn engeller; hapisha
ne hem farkl, hem de bir bana kalm mahkumlar birbirine kartrarak, mahpusken dayanma kuran ve darda bu dayanmay srd
ren, badak bir sulular toplumu yaratr. Hapishane gerek bir i
dmanlar ordusudur. Hapishane mahkumlara yatacak yer, yiyecek,
giyecek ve ounlukla da i vererek onlara, kimi zaman bir iininkin
den daha iyi yaam koullan salar. Sutan caydrma ilevini, yerine
getiremedii gibi, su ilemeyi ekici hale getirir. Hapishanelerde
edindikleri, alkanlklar ve ktlkler yznden sua eilimli kimseler kar. 2os
Aynca da aile reisini hapishaneye gnderen mahkeme karan anne
yi, her gn yoksunlua, ocuklar terk edilmeye, ailenin tmn serse
rilie ve dilencilie srkleyerek de hapishane dolayl yoldan sulu
imal eder. Bu iki gr okurken aklma u soru geliyor: Hapishanesiz
bir toplum olabilir mi ya da hayal edebilir miyiz?
Bakn Foucault kendisine yneltilen byle bir soruya nasl cevap
veriyor: "Sorun, kurallarn uygulanmasnn gruplarn kendileri tarafn
dan denetlendii bir toplum hayal edip edemeyeceimizi bilmektir. Bu
btn bir siyasi iktidar sorunudur; hiyerari, otorite, devlet ve devlet
aygtlar sorunudur. Ancak, bu devasa sorun zldnde sonuta u
denebilir: Evet, bu ekilde cezalandrmak uygundur veya cezalandr
mak gereksizdir ya da bu kural d davrana toplum u cevab verme
lidir. "209

207

KESKN, a.g.e, s: 1 1 4- 1 1 5
Michel FOUCAULT, Ders zetleri, ev: Selahattin Hilav, YKY. st. 2001 , s:29
209 FOUCAULT, Byk . . . , a.g.e, s: l 28
208

127

Cezadan Disipline
1 9. yzyl ncesi, tercih edilen ceza yntemi ikenceydi. Bir ceza
landrmadaki ikence, hkmrana ait iktidar egemenliiyle uyum iin
deydi. Su, egemenlie kar bir saldr olduundan dolay yneticinin
kendisine kar yaplm olarak da kabul ediliyordu.
Bylece de su ileyene kar egemen bedenini yeniden kurmak '
iin, iktidarn, saldrgana kar gsteriyordu. Bunun sonucunda da Fo
ucault'nun "Hapishanenin Douu" kitabnn giri sayfasndaki kor
kun ayin ortaya kyordu. kencenin ortadan kalkmasna yol aan
iki unsur vard: Birincisi ikenceyi izleyenlerde olutuu varsaylan
korkunun (egemenin bedenine ait iktidar korkusu) genellikle ikence
grene kar bir sempatiye ve egemene kar kzgnla dnt var
saymn barndran birinci unsurdur. Kamusal ikence gsterisinden
ve ierdii yozlamadan dehete den reformcular grubunun ortaya
kmas da ikinci unsurdur.
Bylelikle cezalandrma ynteminin deitirilmesi ynnde d
nlmeye balanmtr: lk olarak cezalandrma daha insafl olmaldr;
ancak kapitalizmin ykselii iinde daha etkili olmaldr. Ksaca ceza
landrma, reformcularn savunduklar gibi, hem insani hem de evren
sel olarak uygulanmalyd. Dank blgelerde kullanlan tekniklerden
biri, yasa reformcularnn gzne takld: Disiplin (Franszca "surveil
ler", hem bir disipliner uygunluk, hem de gzetleme fikrini belirtir).
Uzun zamandan beri manastrlarda ve cizvit kolejlerinde uygulanm
t. Fakat imdi farkl biimlerde, okullarda, fabrikalarda ve askerlikte
uygulanyor.
Disiplin iinde bedenler, dzenli gzetleme ve bedensel hareketle
rin dzenlenmesi araclyla terbiye edilir. Bu yolla iktidar sadece
yekpare olarak deil, ayn zamanda inceden inceye ve daha etkin
biimde uygulanr. Bedeni eiterek hareketlerini analitik olarak,
paralara ayrp, ardndan bu hareketleri disipliner srelere baml
klarak uysal bir beden -dzenli olarak retilen alkanlklarn bede
:i- yaratlr. Bu slah tekniinde restore edilmeye allan ey, daha
ok yasal zne deil, boyun emi znedir, alkanlklara, kuralla,
dzenlere, srekli olarak kendi etrafnda ve zerinde uygulanan ve
otomatik olarak kendi iinde, ilev grmesine izin21 0 verilen bir yetke
ye bal bireydir.

21 0

MAY, a.g.e, s: 1 23

128

Uysal bedenin ortaya k, ardndan (cezalandrc olana kart

olarak) dizi deiimi getirdi. Birincisi, sululuk, imdi reformcularn


dnd gibi, sadece egemene ya da devlete kar deil, normallie

kar da ynelmi bir saldn olarak grlyordu. Sulular artk yasa


d kiiler deil, toplumun verimsiz yeleriydiler. kincisi, yasal ve
yasal olmayan ikili kartlk, ikili olmayan yeni bir kartla yol

amtr: normal ve normal d. Burada da uysal beden normaldi ve

normal dlksa normal durumdan sapmaya dayanarak llyordu.

Bundan byle disiplin sadece yasay ihlal edenlere deil, herkese

uygulanabilirdi. Artk yasal mdahalenin merkezi su davran


21 1
olmaktan karak, sulunun kendisi haline gelmitir.
Azaptan kan
cezalandrma, bir askya alnan haklar ekonomisine gemitir. Adalet,

mahkumlarn bedenine ok daha derli toplu, kurallara gre ulaacak


ve daha yksek bir amac hedefleyecektir. B ylelikle de anatomi ze

rinde oynayarak, azap ektiren celladn yerini koskoca bir teknisyenler


ordusu almtr: Gzetmenler, hekimler, papazlar, psikiyatristler, psi
kologlar, eitmenler...

Foucault, Bat' da disiplinin uygulanmas iin yeni bir ok tekniin

devreye girdiini belirtir, bu tekniklerden ilki, ilk kez Rochefort'daki

Deniz Kuvvetleri Hastanesi gibi askeri hastanelerde gelitirilen, hcre

sel uzam tarafndan ortaya konulan, ilevsel ayrm

intemlerinin en

ak biimde gsterdii uzamsal dzenleme sanatdr.

12

Rochefort'da alnan ilk tedbirler, insanlardan ok nesneleri, hasta

lardan ok, deerli mallan kapsamaktayd: lalarn kapal sandklara

yerletirilmesi, bunlarn kullanm sicilleri, yani tasnifi, tanmas gibi.

Daha sonra bu sistem, insanlar ve hastalar zerinde uyguland. rne

in, askerler artk kendi koularnda kalmaya zorland; her yataa


iinde yatann ad baland; tedavi gren her kii, hekimin viziti sra

snda, gzden geirecei bir sicile kaydedildi; daha sonra sari hastal

(salgn hastalklar) onlarn tecrit edilmeleriyle, ayr yataklar ortaya

kt. Ve ynetsel ve siyasal mekan yava yava tedavi mekanlaryla

birleti, bu mekan bedenleri, hastalklar, belirtileri, hayatlar ve


21
lmleri bireyselletirmeye yneldi. 3

Disiplinin ikinci dayana etkinliin denetimidir, bu bedensel hare

ketlere ilikin btn davranlar dzene sokacak biimde iilerin,

mahpuslarn ya da askerlerin gnlk etkinliklerinin programlanmas211

MAY, a.g.e, s: 1 24

21 2 M ERQUOR, a.g.e, s: 1 22
21 3 FOUCAULT, Hapishanenin.... a.g.e, s:21 9

1 29

dr: yaz yazma srasnda taknlacak konumdan; silahlarn tanmasn


da ve doldurulmasnda uyulacak kesin hareketlere ilikin ynergelerle
fabrikalarda makinelerin konumuna bal olarak, yaplacak, bedensel
hareketler iin ayrntl biimde hazrlanan ynetmelikler gibi ...
Disiplinin nc dayana talimdir: uzun yllar, Ren gizemcilii,
ve cizvit ilecilii tarafndan yceltilen ve dinsel nitelik tayan talim,
yalnzca marifete erime anlayyla, dnyevi yaam dzenleme arac
olmaktan kp, en ok ordu (askeri denetlemek, uygun sra ve dizim
ler oluturmak) ve okullarda (rencileri dizmek, snav vb. gibi) kulla
nlmtr. Talim beden ve zamann siyasal teknolojisinde gl bir
ara haline gelmitir.21 4
Disiplinin drdnc arac da glerin birleimidir. Bu ;1a.uda
bireylerin bir arada byk bir ustalk ve titizlikle yetitirilmesi .
harekete geirilmesi vardr. Foucault'ya gre, bandan beri anlatt
mz deiimlerin nedeni 1 8. yzylda ortaya kan ve hakim olan yeni
iktidar biimidir. Bununla artk insan bedenine cinsellie, aileye, oku
la, orduya, fabrikalara vb. yaylan bir iktidar alan dizisi ortaya k
mtr.
Gzetim
Gzetim, yeni deildir. Eskiden beri insanlar ne yaptklarn
denetimlemek, kaydettikleri ilerlemeyi izlemek, rgtlemek veya ko
rumak iin dierlerine bakmlardr. Ancak yllar getike zellikle,_
modem dnemlerde hkmetlerin doumlar, evlilikleri kaydetmesi
ve modem iletmelerin almalar izlemeye balamasndan beri gze
tim yaygnlamaktadr.
Gnmzn brokratik aygtlar, eitli topluluk ve gruplarn izini
srerken gzetimin ne olduu ortaya kar; ancak gzetim sadece
brokrasi demek deildir, ondan te bir eydir. Gzetim var olan
sosyal dzene uygunluumuzla, ilikilidi ve sosyal denetimin bir
aracdr.
Gzetim sistemleri bizim doru demeyi yapp yapmadmz,
doru sosyal yardmlar aldmzn, gvencelemesini, suun, terriz
min ve uyuturucu kaaklnn denetlenmesini, en son tketici
rnlerinden, haberdar edildiimizin, salmz tehdit eden riskler
hakknda uyarlabileceimizin, seimlerde oy kullanabileceimizin,
mal ve hizmetler iin, tanmas zor nakit parayla deil de, plastik
kartlarla alveri yapabileceimizin vs. garantilenmesi anlamn da
.

21 4 MERQUOR, a.g.e,

1 30

s: l 22

,
tamaktadr. Gzetim gze batmayan yollardan yaylr, ou kez de
verimlilik ve retkenlik gibi hedefleri izleme amaldr.2 1 5
nsanlar gzetimin nesnelerindendir ve bunu ender olarak, belirler
ler ya da bunu bilseler de tekilerin kendileri hakknda gerekte ne 4
dar bilgi sahibi olduunun farknda deillerdir. Sosyal kuramclar, Fo
ucault' nun gzetimi ve disiplini ele almasna kadar, gzetimi kendi
bana ciddiye almamlardr.
Gzetim, Antony Giddens ve dierlerinin belirttii gibi, kapitaliz
min, fabrikada iilerin izlenmesi. rnein, Chaplin' in "Modem
Zamanlar" filmi buna en iyi rnektir. Filmde modem zamanlar endst
ri ve insanl, mutlulua ulatnnak iin yaplan mcadeleler eklinde
tarif edilirken, teknolojik dzen ve ileyi grme, gzetim zerindedir.
Patron en byk gzdr.
Birer makine paras haline gelen iilerin, almalarn, ii geve
tip, gevetmediklerini fabrikaya yerletirdii camdan (bir nevi,
panopticon cam da diyebiliriz) grr; filmin bir sahnesinde de iile
rin ii gevettiini gren byk gz (yani patron) bir hamle yaparak
duvarda takl olan reosta'y (reosta bir makineye gelen elektrik id
detini artrp azaltarak makineyi hzlandrp yavalatmaya yarayan bir
216
alettir) evirerek, iileri hzlandrr.
Btn denetim patronda yani byk gzdedir. Ancak gzetim ka
pitalizmin arac olmak dnda, ulus devletin, yurttalar hakknda fi
ler tutmasndan, ibaret de grlemez. Gzetim, bal bana bir iktidar
kaynadr. Karl Marks, gzetimi, emek ve sermaye arasndaki bir
mcadelenin esi olarak grr. Ona gre gzetim iilerin grlmesi
ve izlenmesiyle sermayenin denetim yapmak iin kulland bir ara
tr.
Ksaca Kari Marks'a gre, gzetim kapitalist sosyal ilikilerin ala
nn geniletir. M. Weber'de brokrasinin verimlilik araynn bir
paras olarak, (dosyalarda veri saklama vb ...) gzetimi ele alr.
Weber, bu dosyalarn zellikle devlet yneticilerinin, topluluklar,
fleyebilecei kiisel bilgileri ierdiini sylemektedir.
Foucault ise gzetim kuramn u temeller zerine kurar: "Modern
toplumlar, toplumu dzene sokmann kamu nnde kanl cezalar
vermek gibi geleneksel yntemleri, etkili biimde gereksiz klacak
rasyonel bir aracn gelitirmilerdir. D denetim ve kstlamalara_
gvenmektense, modem sosyal kurumlar, hayatn dzenlenmi ve
=

215
216

David LYON, Elektronik Gz, Sarmal Yaynevi, stanbul 1 997, s : l 7


Alev TOLGA, znenin Eletirisi, Yksek Lisans Tezi, stanbul 2000, s:J l)

L3l

belirlenmi, bir yolda srmesini garanti eden bir dizi disipline edici
uygulama kullanlr; askeri talimlerden okul formalarna, sosyal
yardm dosyalarndan fabrika iisinin yakndan izlenen iine kadar,
modern sosyal disiplinin sreleri gayet gze batacak ekilde betimle
nir." zetleyecek olursak, Foucaultcu yaklamda rzetim, bireyleri,
her yerde bulunan bir iktidarn penesine yerletirir. 1 7 Gzetimi anla
mak iin zellikle Foucault' nun Bentham'n panopticon'u ile ilgili ge
litirdii dncelere bakmak gerekir.
Mimari Panopticon
1 8 . yzyln sonunda toplum, insanlar dlayan deil, herkesin
yerinin belirlendii, gece gndz gzetlendii ve gzlendii, bir siste
mi iinde barndran bir iktidar kalb kurmutur.
Bu yeni disiplinci iktidar denetim ipinden oluur: Gzetleme,
normalletirme ve snama. Foucault, buradaki gzetleme kipinin en iyi
rnei olarak B entham'n mimari tasarm olan panopticon'unu kulla
nr. 2 1
ngiliz dnr ve sosyal reformcu Jeremy Bentham,
panopticon hapishane plann 1 79 1 'de yaynlar.
Bentham'n panopticon'u halka biimli bir binadr, ortasnda avlu
ve avlunun ortasnda da bir kule vardr. Halka hem ieriye hem de
darya bakan hcrelerle blnmtr. Bu kk hcrelerin her birin
de, hedefe uygun olarak ya yaz yazmay renen bir ocuk ya alan
bir ii a slah edilen bir mahkum ya da deliliini yaayan bir deli
vardr.2 1 nk, Bentham'a gre, bu hapishane modeli panopticon ile
ahlak slah edildi, salk korundu, sanayi canlandrld, emir yayld,
kamu sorumluluklar hafifletildi, ekonomi salam bir temele oturttu
ruldu, yoksulluk yasalar krdm zld. Bunlarn hepsi de basit
bir mimari fikirle oldu. Bentham ponoptik plann slah edici yneti
min tek etkin aygt olma vaadini tadna iiand.220
Yani B entham'a gre, panopticon bir hapishane modeli olmaktan
ok, pek ok ilevi iinde barndran bir plandr. rnein panopticon
ile slah edilemeyenler cezalandrlabilir, deliler gzetlenebilir, ktler
slah edilebilir, pheliler kapatlabilir, tembeller altrlabilir, aciz
lerin bakm ve hastalarn tedavisi yaplabilirdi.

2 1 7 LYON, a.g.e, s:20


21 8 Koray ALIKAN, Kapital ve Disiplin, Birikim Dergisi, Say: 90, 1 996, s: 1 8
2 1 9 FOUCAULT, Byk. ... a.g.e, s:224
220 LYON, a.g.e, s:93

1 32

Panopticonun merkezi kulesinde bir gzetmen vardr, he r hcre,


hem ieriye hem de darya bakar. Bu yzden de gzetmenin bak
tm hcreyi katedebilir; hibir karanlk nokta yoktur, bireyin yapt
her ey bir gzetmen tarafndan grlr. Gzetmen her eyi grebilir.
Ancak ierdeki kimse gzetmeni gremez. nk gzetmen kimsenin
kendisini gremeyecei ekilde panjurlar, yan ak blme pencereleri
arasndan gzlemde bulunur.
Gzetmen tm ilerini tek tarafl geirgenlii olan yan srl ayna
benzeri camn arkasndan gerekletirir ve mahkumlarn her davran
n grp annda mdahale etme ansna sahiptir; ama hibir mahkum
onu gremedikleri gibi varlndan da haberdar deillerdir.221
Bentham, burada belirsizlii itaat etmenin bir arac olarak kullan
mt; nk mahkumlar denetleyenlerin kendilerini denetleyip denet
lemediklerini grmedikleri iin, bir belirsizlik iinde hareket ederler.
ve kendi kendisinin polisi haline gelirler. Bentham'n panopticonu ay
n zamanda Tanr 'nn her eyi biliyor oluunun din d bir parodisini
de temsil eder. Ve denetleyenler, tpk Tanr gibi gze grnmezler.
Bentham'a gre bu temiz bir denetimdir. Addison'un insan kula
na tuhaf gelen iffeti aslanlarla korumaya alma nerisi gibi neriler
den ok daha iyi olduudur. 222 Ancak Foucault'ya gre panopticon as
lnda bir toplum ve bir iktidar trnn topyasdr; bunlar aslnda fi
ilen gereklemi olan topyadr. Foucault, panopticonla, hcre ilkesi
nin tersine dndrldn syler. Foucault'ya gre hcrenin ilevi
vardr: Kapatmak, ktan yoksun brakmak ve saklamak. Bunlar pa
noptikonla tersyz edilmektedir. Foucault, zellikle bunlardan kapat
mak ilkesinin korunurken, dier iki ilkeninse kaldrld zerinde du
rur. Foucault iin tam k altnda olma ve bir gzetmenin bak asln
da koruyucu olan karanlktan daha yakalaycdr. Yani grnrlk bir
tuzaktr. 223
Foucault'ya gre panopticonla birlikte, artk soruturma yoktur, bir
kimseyi aralksz olarak gzetlemek ve incelemek sz konusudur. Bu
nedenle de Bentham, bu plann adn Yunanca'ya dayanan gz nn
deki yer: "Panopticon" adn verdi. Bireyler zerinde bir iktidar uygu
layan ve iktidar uyguladka hem gzetleme, hem de gzetledikleri
zerinde, bir bilgi olanana sahip olan mdr, atlye efi, doktor, psi
kiyatri, hapishane mdr tarafndan bireylerin srekli gzetimi. Artk
221

TOLGA, a.g.e, s:37


LYON, a.g.e, s:96
223
FOUCAULT, Hapishanenin .. ., a.g.e. s:296
222

1 33

temel zellii bir eyin olup olmadn belirlemek deil; bireyin ge


rektii gibi davranp davranmadn, kurala uygun olup olmadn,
gelime gsterip gstermediini belirlemek olan bir bilgi sz konusu
dur.
Bu yeni bilgi, bu oldu mu? Kim yapt? Gibi sorular etrafndan ya da varlk ya da yokluk terimleriyle dzenlenmez. Normal olanla olma
yan, doru olanla olmayan yaplmas gerekenle gerekmeyen terimle
riyle dzenlenir. Foucault, modem dnemde de panoptizmin egemen
olduu bir toplumda yaadmz syler.
Elektronik Panopticon
Foucault'nun "Hapishanenin Douu" yaptnda betimledii infaz
yntemi Damiens'in bedeninin eitli yerlerinden etlerinin kopartlp,
kzgn yalar dklmesi ... gibi. 1 9 . yzyla kadar srm, ciddi her
ceza bir ikence, iddete dayanan bedensel bir cezalandrma iermitir.
1 9 . yzyln ncesindeki bu iddet biimleri 19. yzyl ortalarndan iti
baren deimitir. Toplumsal sistemin olumlanmasna ynelik baat
kltr ve normlar, eitim kummlarna dntrlen, hapishanelerle
sululara benimsetilmi; var olan sisteme bakaldranlar, yok edilmek
yerine, bu eitimle, biimlendirilmi ruhlarndaki hapishaneye kapatl
mtr.
19. yzylda bulunan bu sistem daha sonralar, daha da rafineleti
rilmitir. Gnmze yaklatka, kitle basn, kitle kltr rnleri ve
modem Bilin Endstrisi teknolojisindeki gelimelerle Foucault'nun
anlatt hkmn infaz ncesinde, tutuklunun muhafaza edildii,
hapishaneden eitici hapishaneye gei sreci, bir total kuruma dn
meye balayan, modem toplumsal sistemlerin yaayan realiteyi alter
natifsiz bir gereklik olarak gsteren olumlamac, kltr ortamlarnn
bu ite grevlendirilmesine kadar gelip dayanmtr. 224
Bilin endstrisi, izleyicileri, kitleler halinde retiyor ve reklamc
lara satyor. Bu izleyiciler, kitle halinde retilip, tketim mallar ve
hizmetlerinin pazarlanmasnda tketiliyorlar. Her ey retimdir, reti
min retimi, datmn retimi, tketimin retimi; kitlelerin retimi;
bunlarn hepsi ayn ve tek bir srecin retimidirler.22 5 Tketimin insa
n maddeye benzetnesi bir yana, artk insan vcudu yapaylayor.
224

nsal OSKAY, Efendi Kle likisi Asndan iddet ve Grnmleri zerine,


Cogito, Say: 6-7, YKY stanbul 1 996, s: l 94
225
Emre IIK, Beden ve Toplum Kuram, Balam Yay. stanbul 1 998, s: l 1 2
1 34

Sre, insan vcudunun yapay aralarla deitirilmesiyle beraber,


gidiyor. Bir mddet sonra, insan kendi maddesinin niteliklerini yitiriyor.
Belki de bu ykdeki gibi, belki de u an yaadmz durum aada
ykde geen duruma geiin bir n aamasdr, kim bilir: "Uzun yllar
uzayda kalan bir astronot yeryzne dndnde birbirine anlamsz
gzlerle bakan, donuk insanlarla karlar. Bu insanlar sanki yaam
yorlardr. Giyim ve kuamlar son derece, birbirine benzemektedir.
Bundan da kts bu insanlar arasnda hibir iletiim yoktur. Buna
karlk bu insanlarn davranlar arasnda byk bir benzerlik grl
mektedir. Ksacas, renksiz, cansz ve sanki yaamayan bir dnyadr
bu. yknn kahraman, bu tek dzelik ve anlamszlk iinde kendisi
ni film yldz olarak tantan ve teki insanlara hi benzemeyen dipdiri
canl bir kadnla tanr. Ve bu kuru dnyada tek bana kaldklar sa
nsna kaplan bu iki insan arasnda byk bir sevgi oluur. Yitirilmi
bir yaamn en gzel duygularn paylarlar. Ay nda seviirler, el
ele yrrler ve uzaydan gelen kahramanmz, o korkun gerei re
nene dek bu mutlu yaamlar srer gider. Korkun gerekse udur:
Dnyadaki insanlarn ok byk bir ksm birer radyo alcs durumu
na getirilmitir; insanlarn kk bir ksm da verici durumundadr.
Bu insanlarn sevinleri, aclar, duygular elektronik dalgalar ara
clyla teki insanlara iletilmektedir. Ve teki insanlar kendi bellek
lerinin kendi deneyim ve bilgilerinin hibir katks ve abas olmaks
zn, bakalarnn, duygu ve deneyimlerini yaamaktadrlar. yknn
kahramannn tant kadn da, bu tr elektronik vericilerden biridir.
Bu iki insann seviirken ald haz ve duygular milyonlarca insan ta
"226
rafndan yaanmaktadr.
Bu yk gnmz kitle kltrnn son gnlerde piyasaya bol mik
tarda srd bilimkurgu, yk trlerinden birisi olarak belleimizin
gerilerine itilmemeli, yknn ieriindeki baz tyler rpertici eler
zerinde dnlmelidir. rnein, insanlarn giyim ve kuamlarnn
birbirine benzemesi, aralarnda iletiimin olmamas, davranlarnn
benzer olmas, kendi deneyim ve bilgilerinin katks ve abas olma
dan baz eyleri yaamalar, bu elerin bizlere hi de yabanc olduu
nu sanmyorum.
Gnmze baktmzda, nasl giyineceimiz, nasl eleneceimiz,
neyin bizim iin ideal olaca, bireye hangi model arabamn yakaca
, hangi siyasal ve ideoloji karsnda nasl tavr taknlaca, tavrn
nasl ifade edilecei, gzelliin ve cinsel mutluluun srlarnn ne ola226

ZKK, a.g.e. s:96-97

22
ca; yerinizin ve konumunuzun ne olaca 7 nelere gereksinim duya

caksnz, kimsiniz ve kim olacaksnz gibi . . . Ksaca evinizi, bedenini

zi, yemeinizi, sofranz, hayatnz nasl dzenleyeceksiniz.

Btn bu sorulara cevap vermek iin sizin dnmenize gerek yok

tur, cevaplar hazrdr. Hem de binlerce sorunun milyonlarca seenekli

cevab hazrdr nmzde: Gazetede karnzda, televizyonda, kurgu

nuzda, sinema da, programlarda, bilgisayarlarda stelik de dnyann

bir ok yerinde ayn sorulara ayn cevaplar verilmekte. Yani yle bir

dnya ki, herkes her yer de ayn yemei yiyor, ayn elbiseyi giyiyor,

ayn malzemelerden yaplm benzer evlerde oturuyor, ayn teknoloji-

leri kullanyor (kullanm amalar bazen farkl da olsa), ayn merkez

lemi ekonomi anlay tarafndan ynlendiriliyor; yle bir insan ki


ayn dili konuuyor (ou yerde, ngilizce'nin geerli dil olmas gibi)
ayn medya starlarn tketiyor. Ksacas, ayn hayat yayor.

Byle olunca da dnyann neresine giderseniz gidin ok eitli oto

yollar, betondan kentler, fast-food zincirleri, Holywood filmleri ve cep


telefonlar sizi karlyor. ocuklarn barbie bebeklerle oynad,

Marlboro iilen, Michel Jackson ve Madonna dinlenen, Coca-Cola ya

da Pepsi ile birlikte Mcdonald's tketilen bir dnya. San Fransis


co'dan, Seul'e, New York'tan Nevehir'e yeryznn en cra kesi

ne kadar her yerde ayn kltr corafyas, ayn ikonlar, ayn idoller,
22
ayn semboller. . . 8 Bu durum, bata sylediim ykdeki duruma ge
iin bir n aamasnda yaadmz dorulamyor mu?

Byle bir ortamda artk kimse neyi niin yaptn bilmiyor merak

etmiyor, dnmyor. nnden geip giden hayat band bakalar tara


fndan doldurulup insanlarn nne konuyor. nsanlarda nlerinden ge
en bu banttaki, kodlara gre seviniyor, zlyor, alklyor, yuhalyor,

seviliyor, nefret ediyor, umutlanyor ya da kara yaslara brnyor. a

mzn insan ustalkl bir biimde anestezi-duyarszlk ilemine girmi,

robotlatrlm durumda (tpk ykmzdeki radyo alclar gibi deil

mi?) btn bu yaam Fizyolog Pavlov'un artl refleks kurallarna gre

ynlendirilmi, biimlendirilmi. Kimse olaylardaki elikileri grm

yor, merak etmiyor, dnmyor. Dnce sistemleri felce uratlm,


229
beyin kabuklar ilemez duruma getirilmitir.

227 Aysun DUKUL, Medya ve Herkes, Drdnc Boyut, .. letiim Fak. Yayn,
stanbul 1 997, s:86
228 Ahmet KOD, Kresellemeye Dair Baz Notlar, Yeni Trkiye, stanbul l 996, s:920
229 Erdal ATABEK, Kimsesiz ocuklara Aile Otomobili, Cumhuriyet, 8 Mart l 999.

136

Sre, insan vcudunun yapay aralarla deitirilmesiyle berabr


gidiyor. Bir mddet sonra, insan kendi maddesinin niteliini yitiriyor.
Maddeye sahip olduumuzda, zerinde egemenlik kuruyoruz,
maddeye istediimizi yapyoruz. Eskiden sahip olunan maddeler
deerliyken ve korunurken imdi bu deimi . Kullanm tr bir iliki
haline gelmitir. Madde zerinde yarattmz iktidar ilikisinin,
giderek de iktidarn esiri haline geliyoruz. Daha ok tketmek ve ik
tidar srecinde, giderek tketilen ben olmaya balyoruz. Ve tket
tiimizle ben arasnda bir fark kalmyor. Tkettiimiz kadar ben
oluyoruz. Oysa nceden ben bendim, devlete kar ben bendim iktidar
ruhuma giremiyordu, dine kar da ben bendim, birey vard; ancak
artk ben, ben deilim ben tkettiim, yaptm o an neysem oyum
.
"
halne gelyor. 230
ktidar, biyo-politik ada zgr alanlar (?) ve zgr insanlar (?)
iletmeye koyar; tpk sanayi devriminde insann zgr olup (?),
emeini satabilecek zgrle (?) kavumas gibi bir zgrlk alanlar
(?) iletilir. ktidar, halkn yaamlarn iletir: Belli saatlerde belli gn
lerde, insanlar ya otobanlara srkler ya da uyutur. New York'taki
elektriklerin kesildii bir gece televizyon seyredemeyen Amerikal
iftlerin hepsi ayn gn seviip ayn gn ocuk yapmtr. Yine New
York' da televizyon programlarnda, reklamlar srasnda herkes ayn
anda tuvalete gider, yle ki bu saatlerde itfaiye gelir, tkanan kana
lizasyon yollarn amak zorunda kalr.23 1
Foucaultvari bir panoptizmde yaadmz syleyebiliriz.
Foucault, bizim toplumumuz gsteri deil, gzetim toplumudur. Sem
boller yzeyinin altnda, bedenlerimiz derinlemesine kuatlmaktadr;
mbadelelerin byk soyutlamasnn arkasnda yararl glerin, titiz
ve somut bir ekilde terbiye edilmeleri srmektedir. letiim akmlar,
bilginin ylmasnn ve merkezletirilmesinin destekleridir; iaretler
oyunu demir atmalarn tanmlamaktadr; bireyin btnl, toplumsal
dzenimiz tarafndan sakatlanm, bask altna alnm, bozulmu
deildir; ancak birey bu dzende, btncl gler ve bedenler tak
tiine gre, titizlikle imal edilmitir. Onun iktidar etkileri tarafndan
kuatlm olarak panopticon makinesinin iindeyiz. 23 2
230

Gndz VASSAF, Bireysel Esaretin Ad 'zgrleiyoruz' Oldu, ktisat


Dergisi, (FMC) Say:34 1 , stanbul 1 993, s:8 1
231
Ali AKAY, Tekil Dnce, Afa Yay. stanbul 1 999, s: I 1 9
232
FOUCAULT, Hapishanenin... a.g.e, s:3 1 8
1 37

Siz de farknda msnz, gnmzdeki hayat nasl beynimizde


devasa prangalarla yaadmzn! .. rgtsz, savruk ve yalnz yaka
landmz yaman bir tufanda, tek tek hapsedildiimiz hcrelerimiz
iinde nasl gnll bir esarete mahkum edildiimizin farknda
msnz?233

233

Can DNDAR, Yarn Haziran, mge Kitabevi, Ankara 1 998, s:62

138

Medyann Altyapsna Muhalif Bir Yolculuk

NOAM CHOMSKY*
" . . . dnyada yaplan iler, isimlerini hi kimsenin duymad ve
tarih sahnesinden silinmi ancak kendilerini bir amaca adam cesur
insanlarn abalar sayesinde olmaktadr. "

Chomsky'nin ailesi, akrabalar ve ald ilk eitim, onun kafasnda


baz ekillerin olumasna kaynaklk etmitir. Ailesinin Yahudi kken
li oluu ve bu bilinci tamas, ocuklarn bu ynde eitmeye alma

lar, entelektel dzeyleri olduka yksek, pek ou sol eilimli olan


yakn evresi ve Chomsky'yi ok etkileyen ilk eitimi; zgrlk ve
gelitirici Deweyci eitim sistemi. Btn bunlar ocukluktan balaya
rak Chomsky'yi ve onun dncelerini ekillendirmitir. Belki, bu i
ie gemi sreci ayr ayr balklarda incelemek gereksiz gibi grne
cektir. Fakat bu, durumun daha kolay anlalmasn salayacaktr. Bu
blmlerin her biri kendi alanlarnda Chomsky'nin fikirlerinin bir te
melini atmtr.

Ailesi ve Yetitii Ortam


Avram Noam Chomsky 7 Aralk 1 928'de Dr. William (Zev)
Chomsky ile Elise Simonofky'nin olu olarak Pennsylvania eyaletin
de, Philedelphia'da dnyaya geldi. Chomsky'nin ailesi 1 9 1 3 'te Sov
yetler'den ABD'ye gen Yahudi kkenli bir aileydi. Babas Dr. Wil
liam Chomsky, Orta a branicesi konusunda aratrmalar yapan
dnyann nde gelen branice gramercilerinden biri olarak tannr. Bu
alanlarla ilgili pek ok eser yaymlamtr. Bunlardan biri de Dr.

Derya Glsoy, .. letiim Fak.


1 39

Chomsky'nin XIII. yzyl branice gramerini konu alan "David Kim

hi's Hebrew Gramer" isimli incelemesidir. Noam Chomsky bu kitab


on iki yandayken okuyacaktr.
Dr. William Chomsky'nin hayattaki en byk hedefi "toplumla iyi
btnlemi, dncelerinde zgr ve bamsz, dnyay gelitirmek

iyiletirmekle ilgili, yaam herkes iin daha de erli ve daha anlaml


hale getirmeye hevesli bireylerin eitilmesidir. " 2 4 Bu hedefinin, olu
Noam Chomsky'de nasl hayat bulduunu Chomsky'yi anlattka
greceiz.
Chomsky'nin annesi Elise de bir branice retmeniydi. O kocas
na oranla sosyal sorunlara kar daha ilgili, politik duyarll yksek
olan bir kadnd ve Chomsky'nin ok kk yalardan itibaren politik
eylem ve hareketlere ynelmesinde onu en ok etkileyen kiilerden biri olmutur.
Noam Chomsky'nin yaamna, yaptlarna ve gnmzdeki
konumlanna baktmzda onun anne ve babasnn bir sentezini
oluturduu grmezlikten gelinemez. Yani Chomsky'nin dilbilim ve
politikayla tanmasnn ve bu alanlara ilerlemesinin en nemli etkeni

anne babasdr. Chomsky'nin ailesini iyi tanyanlar, aile yelerinin her


birini olaanst yetenekli gryorlard. Daha ilk batan itibaren
Noam ile kardei David'in nl anne babasnn izinden gitmesi bekle
niyordu. 23 5 Noam'da bu gereklemi olsa da David, anne ve babas
nn aksine tp renimi grmtr.
Kardei David'e gre daha n planda olan Noam'n olaanst
yetenekli olduu ocukluundaki baz olaylara ve ok gen yata ula
t konumlara bakldka anlalabilir. 1930 sonras Dr. W illiam
Chomsky'nin sekreterliini yapan ve bir sre sonra da onun yannda
retmenlie balayan Bea Tucker ile yedi yandaki Noam arasnda
geen u diyalog Noam' n zekasn ve yeteneini gstermesi asndan
olduka ilgin ve nemlidir. Tucker yedi yandaki Noam ile ba baa
kaldnda ona Compton's Ansiklopedisi'ni gsterip, o ciltlere hi gz
atp atmad sorar. Noam'n yant "daha ancak yarsn okudum"
olur.
Btn Chomsky ailesi Yahudi kltrne zg etkinlikler ve Yahu
di sorunlaryla, zellikle. de brani dilinin yeniden canlandrlmas ve
Siyonizmle aktif bir biimde ilgileniyorlard. Noam Chomsky'nin

dier aile tiyeleri (yani ailesinin bir sonraki halkas) ok eitli politik
234
235

BARSKY Robert, Bir Muhalifin Yaam, Doan Kitaplk, stanbul, 200 1 , s:22
BARSKY, age., s:24

1 40

grlere sahipti ve ounluu radikal politik hareketlere katlmlar


d. Chomsky bu ortam iinde yetimi ve daha ocukluktan itibaren bu
ok eitli grlerle tanma olana edinmi ve bunlardan etkilen
miti. Ayn zamanda ekonomik bunalm dneminde yetien
Chomsky'yi bu dnemin sosyo-ekonomik ortam da etkilemiti.

lkEitimi
Chomsky yana girmeden hemen nce Philadelphia'da,
Dewey'ci deneysel bir kurum olan Oak Lane Country Day School ' a
gnderildi.2 3 6 Olduka zgrlk olan b u okulda rencilere serbest

e yaratma ve aratrma ortam salanyordu. Chomsky daha sonra bu


anlay kendi eitim sisteminde de benimseyecekti.
Chomsky bu okulda rencilerin birbirleriyle deil kendileriyle
yartklarn belirtiyor ve unlar sylyordu; "Oak Lane' de karla
trma standard notlar deil yaratclk olduundan, hibir etkinlik bir
dierinden daha nemli grlmez ve baka erlerde desteklenen
' salkl rekabet' kavramna rabet edilmezdi."23 Chomsky hayatnn
ilk makalesini onuncu doum gnnden ksa bir sre sonra bu zgr
lk okulun gazetesinde yaynlad. Bu makalenin konusunu spanya
Sava 'nda Barcelona'nn dn ele alan bir yorum oluturuyor
du.
Chomsky'nin Oak Lane'deki reniminin yan sra aile iinde de,

gayri resmi de olsa bir eitim ald unutulmamaldr. zellikle baba


snn branice uzman bir dilbilimci olmas ve olunu bu ynde eit
mesi onun aile iindeki eitiminin ilk blmdr. Chomsky babasnn
dilbilim alanndaki pek ok almasn ok kk yalarda okumak
tayd. Babasyla balayan bu eitim onun dilbilim alanndaki baarla
rnn temelini atmtr.
Chomsky on iki yanda Oak Lane Country Day School'dan yine
Philadelphia' daki Central High School ' a geti. Fakat buras Oak
Lane'deki zgrlk ve yaratclk ortamna oranla olduka katyd.
Okuldaki ders program, hiyerariler ve deerler sistemi onun alkan
lnn stndeydi. Chomsky'nin bu yeni okulunda kontrol disiplin ve
dorudan doktrinlerin benimsenmesi anlay hakimdi.

236 BARSKY

Robert, age., s:27

237 BARSKY Robert, age., s:28

141

Chomsky'yi Etkileyen lk evre:


Chomsky'nin zgrlk yapsn ve politika tartma tutkusunu
okulun tatmin etmedii kesindi. Bylece merakl ve zgr biri olarak
on yanda trenle tek bana New York'a gitmeye balad. Orada
sk sk bil gazete bayii ileten enitesine uruyordu. Yeterli eitimi ol
mayan fakat Freud'un kuramlarn ok iyi anlayan enitesi
Chomsky'ye Freud'u retti. Enite ayn zamanda Chomsky'nin daha
yeni yeni renmeye balad " Stalinist, Trokist, u ya da bu trden
8
anti-Leninist olmayan eitli Marksist hizipleri"23 tantmt.

Meslek sahibi ve entelektel Yahudiler sk sk bu gazete b ayiinde

toplanr, edebi ve politik tartmalar yaparlard. Chomsky'nin New


York'taki ilgi alanlarndan biri de bu tartmalard.
Chomsky New York'a y.apt bu seyahatlerde, Rudolf Rocker gibi
nemli yorumculara sahip anarist bir yayn olan Freie Arbeiter Stim
me ' nin brosuna da uramaya balamt. Rocker Yahudi anarist
hareketin iinde nemli bir g olarak birok yerde dersler vermi ve
anti-faist felsefeyle tarihe katkda bulunan bir dizi kitap yaymlam
t. Chomsky o dnemde onunla ilgili ve onun yazd eline geen her

eyi okuyordu. Chomsky'nin anarizm alannda ondan etkilendii son


derece aktr.
Chomsky'nin ok gen yatan itibaren ilgi duyduu kiilerden biri
de George Orwell'dir. Orwell, Chomsky'nin zgrlk sol hareket
lerle ilgili bilgi araynn ilk aamalarndan biridir. Chomsky
Orwell ' in ispanya'daki atmay anlatt "Katalonya' ya Selam"
okuduunda spanya Sava hakkndaki dncelerinin doruland
n grd ve anarizme olan ilgisi onunla birlikte daha da artt.
Gen Chomsky, Hitler'in iktidara gelii, spanya Sava ve kin
ci Dnya Sava srerken, sosyal ilikileri alglamann baka yollarn
okuyor, tartyor ve deerlendiriyordu. Kendi okuduklaryla, hakim
basnn bildirdikleri arasndaki belirgin elikileri grmeye balamas,
onu bu iki kaynak tarafndan sunulan gerekler arasndaki uzakln
lmne ve neden byle bir uurumun olduunun deerlendirilmesi
ne yneltmitir.
Chomsky'nin yine bu dnemde etkilenmeye balad kiilerden
biri de Bemard Russell'dr. (Chomsky'nin MIT'deki odasnda bulu
nan pek az resimden biri ona aittir.) Bu ngiliz matematiki, mantk
ve filozofunun Chomsky'yi etkilemesinin birka nedeni vardr. Rus23 8

BARSKY, a.g.e., s:36

. 142

,
sell halkn zgrl lksne kendini adam, ezilmi alt snflar ad
na hareket eden, ismini ve hatta zgrln riske atmak pahasna
grlerini savunan bir kiidir. Bu alardan bakldnda Russell,
Chomsky iin bir esin kaynadr. Russell ncelikle Chomsky'yi
felsefe ve mantk alannda etkilemitir. Chomsky iin dnyay yalnz
ca anlama yeterli deildi. Ayn zamanda onu dntrmek iin aba
harcamak ta gerekiyordu. Bu Russell' den etkilenmesinin en nemli
nedenlerinden biridir.

Yirmi yana doru Chomsky'nin evresi genileyip bir dizi iddial


kiiyi de kapsad. Bunlar arasnda 1 944'ten 1949' a kadar New York'ta
Politics dergisini yaymlayan Dwight ile Nancy MacDonald da vard.
Chomsky'nin yirmi yana doru okumaya balad bu dergi ilgi
duyduu baz konularda ona yant veriyor ve ilgisini tatmin ediyordu.
Tabii etkilendii kiilerden biri olan Orwell'in de bir dizi yazsnn
Politics ' te yaynlanmas onun tatmin olmasnn nedenlerinden bir ba
kasdr. Bu dergi, Amerikallar'n kinci Dnya Sava'ndaki rol ve
anarizm konusunda onu gelitirmi ve etkilemitir.
Chomsky'nin yine bu dnemde yorumlad nemli kaynaklardan
biri de Living Marksizm dergisidir. Bu derginin tek bir saysnn ince
lenmesi Chomsky'nin o dnemde neler okuduu hakknda ipular ve
recektir. Paul Mattick ile Karl Korsch'un yaynladklar bu dergi poli
tik konular ele alyordu ve yazarlar Bolevik olmayan Marksistlerdi.
Yine bu dergide yaymlanan Mattick ve Korsch'un yazlar
Chomsky'yi Marksizm, sava ve politika alannda bilgilendirmitir.

Living Marksizm, faizm, emperyalizm, sava ve bolevizm gibi ko


nular ele alyor, bunlar tarihi, sosyal ve felsefi balamlarda deerlen

diriyordu.
Chomsky, yine bu dnemlerde bir astronom ve Amsterdam ni
versitesi'nde astronomi profesr olan ve ayn zamanda bilim ile
Marksizm arasndaki kuramsal ilikiyle de ilgilenen Paul Panneko
ek'in almalarn da takip etmi ve onun ok ilgin kiilikte biri ol
duunu belirtmitir. Pannekoek'un zellikle "ii snfnn bir btn
olarak, snfn kendisine uzak btn sosyal rgtlenme trlerine kar
9
bir ekilde kendini rgtlemesi"2 3 kuram yani "iilerin ilerini ve

kendi kaderleri zerinde tam irade sahibi olmalar gerektii" fikri


Chomsky'nin ok ilgisini ekmitir.
Chornsky'nin genlik dneminde yaanan youn olaylar ve onun
ar merak 1 943 'te kendine yepyeni bir ilgi alan daha gelitinne sine
239

BARSKY, a.g.e., s:56

143

neden oldu. Bu yeni alan Marlencilerin yazlarndan olumaktayd.


Grutz Kolej 'de tarih profesr olan Ellis Rivkin sayesinde tanmaya
balad Marlencileri (George Marlen) Chomsky u ekilde anlatyor:
"Bu insanlar kinci Dnya Sava'nn 'dzmece' bir ey olduunu,
nk savan hem Batl kapitalistler, hem de Sovyetler Birlii'nin
devlet kapitalistleri tarafndan Avrupal proletaryay ezmek iin ka
rldn ne sryorlard."240

Chomsky'nin niversite Yllan ve Etkilendii Akademik evre


Chomsky'nin bir baka dnemi de ocukluunda ve ilk genlik
yllarnda kafasnda oluan ekillerin kesin izgiler kazand niversi
te yllandr. Chomsky'nin renmeye olan tutkusu bu yllarda belli
alanlarda younlamaya balam ve buralarda edindii akademik
evre onun alanlarnn oluumuna yardmc olmutur. Bu yllarn ilk
dura Pennsylvania niversitesi'dir. Chomsky Penn'deki renimi
boyunca pek ok farkl alanda almalar yapm eski ilgi alanlarna
yenilerini eklemitir. Chomsky'nin Penn'de geirdii bu dnemin
belki de en nemli olay Harris ile tanmas ve onun rencisi olmas
dr. Bu tanma Chomsky'nin bir dilbilimci olmas yolundaki en
nemli admdr. Chomsky, Zellig Harris'ten sadece dilbilim alannda
deil dier pek ok alanda etkilenmitir. zellikle de politik grleri
ilgi alanlarndan biriydi. Chomsky, Harris sayesinde hem dilbilimle
(gerek anlamda) hem de pek ok Yahudi rgt ve politik evreyle
tanacaktr. Penn'deki bu dnem Chomsky'nin profesyonelliinin
temelini oluturur. Bu sreci akademik alanda bir baka nemli ni
versite olan Harvard takip eder. Chomsky burada artk bir renci
deil bir retim yesidir. Chomsky'nin profesyonel olarak almala
r da artk tam anlamyla hz kazanmtr. Chomsky bu dnemde
dilbilim kuram zerinde almalarn artrr ve bu konuya daha fazla
nem vermeye balar. Fakat dier almalarna da devam eder.
Harvard'dan sonra arkada R. Jachobson'un yardmyla MT'e geen
Chomsky bu dnemden itibaren tam anlamyla retime katlr ve
gnmze kadar bu retim almasn byk baaryla MT'te srd
rr. Chomsky MT'e girdikten sonra pek ok alanda alma yapm,
eser yaynlam ve byk n kazanmtr. imdi bu dnemleri ayrntl
bir ekilde teker teker ileyelim. lk duramz Penn olacaktr. Onu da
ha sonra srasyla Harvard ve MT takip edecektir.

240 BARSKY Robert, a.g.e., s:60


144

Pennsylvania niversitesi
Chomsky 1945 'te yani on alt yanda Pennsylvania niversitesi' ne girdi. Onun srekli yeni bir eyler renmeye olan an hevesi ve
ilgisi burada da devam etti. Burada felsefe, diller ve mantk alannda
kendini daha fazla gelitirmek iin alma programlarna katlyor ve
bir yandan da Arapa renmeye alyordu.
Chomsky'nin lisedeyken nefret ettii kurumsal yap bu yen oku
lunda da geerliydi. Bu durum onu ou zaman rahatsz etmi ve
hevesini krmtr. yle ki, bu sorunlar ona niversiteyi brakmay bile
dndrmtr.
Chomsky zellikle bu dnemde Arap-srail sorunuyla daha yakn
dan ilgilenmeye balamtr. Chomsky de saysz birey ve rgt gibi,
Filistin'de bir Yahudi devleti kurulmas fikrine karyd. Byle bir
devletin kurulmas, zorunlu olarak devletin blnmesi ve oradaki yok
sul, bask altndaki nfusun nemli bir blmnn sosyalist ilkeler te
melinde birletirilmesi yerine, dine dayanarak marjinalletirilmesi an241
lamna gelecekti.
Chomsky lisans rencisiyken Filistin'deki etkin sosyal hareketler

den biri olan kooperatif-ii hareketine yaknlk duydu. Chomsky bu


dnemde Hashomer Halzair gibi, genellikle Stalinist ya da Trokist
olan, ada Siyonist genlik gruplarna da katlmt. Fakat bunlara
yeterli ilgiyi gsterememi ve kooperatifi zgrlk drtlere
yaknln srdrmtr.
Chomsky yine bu dnemde kooperatif-ii kibutzlarndan birinde
almak zere niversiteden ayrlma plan yaparken Profesr Zellig
Harris'in etkilemesi sonucunda planlarn erteler ve niversitedeki
renimini srdrr. Chomsky'yi Harris'in ynlendirmeleri dorultusun
da dilbilim alannda diploma almaya karar vermitir. Chomsky'nin ba
basnn almalaryla balayan dilbilim tankl Harri s ile
younlamtr.
Chomsky, Harri s'in tevikiyle lisans st almalar s1rasmda

Nelson Goodman ve Mortan White'dan felsefe, Northon Fin' den de


matematik dersleri alyor, bir yandan da onun

yordu.

Harris

psikanaliz

bilimine

kar

nerdii eserleri

olduka

ilgiliydi

oku
ve

Chomsky'yi bu alanda alan baz kiilerle tantrd. Fakat bu alan

Chomsky'nin pek fazla ilgisini ekmemitir. Chomsky, Harris 'in zel

likle politik almalarnn ve dilbilimsel aratrmalarnn etkisinde


241 BARSKY, a.g.e., s: 64

145

kalmtr. Harris, Chomsky'nin eitiminin ilk yllarnn temeli olan ve

daha sonra onun da kendine setii bir yntem olan zgrlk,


serbest, canl ve yaratc tartma ortamn tevik ediyordu. Onun Ha
rris ile bu ekilde dzenledii tartmalar olduka hayranlk vericiydi.
Chomsky daha sonra Pennsylvania niversitesi'nden olaand bir
lisans diplomas ald. Bu diploma onun dilbilim, felsefe ve mantk
alanlarna ilgisini yanstyordu.
Harris ve onun entelektel evresinden etkilenen ve gittike onlara
yaklaan Chomsky, 1 949' da Penn'de Master programna balad.
Master iin hazrlad tez "Morphophonemics of Modem Hebrew"
adyla 1 979'da yaymland.
Chomsky her ne kadar Harris 'in yolundan gitse ve ondan etkilense

'

',

de dilbilim alannda oluturduu kuram Harris'in dncelerinden ok


farklyd. O dilbilim ve felsefeyi bir bakma birletirmiti. Oluturdu
u bu yeni kuram, Harris iin zel bir hobiden teye gitmiyordu ve o
buna aldr etmiyordu. Chomsky'nin ilk almalarna ilgi gsteren
tek kii srailli mantk Yehoua Bar-Hillel'di .
Chomsky Penn'deki entelektel yolculuuna devam ederken bir
yandan da aile sorunlaryla zellikle de Yahudilik'le ilgili kltrel ve
politik sorunlarla ilgilenmeye devam ediyordu. Kendini "Yahudi d
manlyla mcadeleye, vatandalk zgrlklerini savunmaya, anti

faist hareketlere katlmaya, Yahudi evresini zgrletirip modern


letirmeye ve Yahudiler'in Filistin'e g iin azami yardm rgtle
meye" adayan Yahudi rgt Avukah, Chomsky'nin bu alandaki du
raklarndan biriydi. Chomsky'nin hocas Harris'in de bu grubun
Pennsylvania ve Kuzey Amerika'da bulunan pek ok ubesi zerinde
byk bir etkisi vard ve o Pennsylvania niversitesi'ndeki Avukah'a
liderlik yapmt.
Avukah' daki liderler grubunun farkl bir gr vard. Onlar ko-

ulsuz destei deil, eletirel destei yeliyorlard. Liderler grubunun


bu grleri, Chomsky'nin renciliindeki ve daha sonraki grleri
ni hem yanstmakta, hem de pekitirmekteydi. Chornsky hibir zaman
Avukah'n bir yesi olmad. nk o niversiteye geldiinde grup artk yoktu. Yine de, grubun temel deerlerini biliyordu ve bunlar aka
kendi deerlerine uyuyordu. Chomsky bu grubun etkinliklerini nce

likle Harris'ten renmiti.


Avukah ve Hashomer Hatzair gibi Yahudi rgtleriyle gevek ve
genelde dolayl olan ilikilerine ramen, Chomsky yllar boyu Ameri
kan Yahudileri'nin byk blm tarafndan bir anti-Siyonist olarak

1 46

damgalanmtr. Bu, onun srail hkmetinin politikalarn da herhan

gi bir hkmetin politikalarn deerlendirmekte kulland ltlere


gre deerlendirmesinden ve srail 'in bir Yahudi devleti olmas gerek
tii dncesini desteklememesinden kaynaklanmaktadr. Tepkici Si
yonistler, srail'in Filistinliler'e, Araplar'a kar uygulad devlet des
tekli terr ve saldrganl siyonizmle birbirine kartrmakta, dahas
Chomsky'nin tutumunu yanl bir biimde anti-Siyonist olarak yomm
lamaktadrlar. 242

Harvard niversitesi
Chornsky'nin olaand lisansst eitimi Penn'de devam eder

ken, 195 1 'de Nelson Goodman ile dierlerinin kendi adna yrttkle
ri abalar sayesinde Chornsky, Harvard retim yeleri Kummu'na
aday gsterildi.
Chomsky Harvard'daki grevinin salad gelir sayesinde haya
tnda ilk kez kendisini sadece alma ve aratrmalarna adayabilecek
ti. Artk geinebilmek iin bilimsel almalarla ilgisi olmayan eyler
yapmak zorunda deildi.
Bu dnemde herkes yeni teknolojinin insan davranlarn renme
konusunda vaat ettii aamalar hakknda tartyordu. Chomsky bunla
rn aksine birer hobi olarak grd uralaryla ilgileniyordu. Bunlar,
zellikle insan dilinin yapsn davran akmlar reddedecek biimde

yeniden dnmeyi amalayan dzenli giriimlerdi. ki yl sonra bu


almann niversite bnyesinde srdrlen aratrmalardan ok daha
umut verici olduunu fark etti. 243 Chomsky bylece burada dilbilime
olan ilgisini daha da arttrd. Tabii dilbilim aratrmalarnn yan sra
dier alanlardaki almalarn da devam ettirdi.
Chomsky, Cambridge evresinden, Yehoua Bar-Hillel, Peter Eli
as, Anatol Holt, Eric Lenneberg, Israel Scheffler, W. V. Quine ve Ro
man Jakobson gibi ok sayda etkili hoca ve rencileriyle tant.
Chomsky 1 9 5 1 'de Harvard'da edebiyat eletirisinde biimci yakla
mn kuncularndan olan ve yaklam asndan kendisinden ok farkl
olan Roman Jakobson ile tant ve Jakobson'un lmne kadar da ar
kada olarak kaldlar.
Chomsky, almalaryla Harvard'daki yllar boyunca y ava yava
tannmaya balanmt. Baz niversitelerde kendisinden bahsedilmeye
balanm, dilbilim alannn dnda baz deerlendirme ve makaleleri
242
243

BARSKY Robert, age., s: 97-98


BARSKY, a.g.e., s: 1 00
147

de yaymlanmt. 1 953 'te, Chomsky hala Harvard retim yeleri ku


rumundayken, ei Carol'la birlikte srail'e gitti. Uzun zaman bu lke
ye yerlemeyi dnmelerine ramen kendisinin de tam olarak adlan
dramad nedenlerden Cambridge'e geri dndler ve Chomsky'nin
buradaki grevi 1955'e dek uzatld.
Chomsky 1955 ylnda tezinin yalnzca bir blmn teslim etmi
olmasna dayanarak Pennsylvania niversitesi' nden doktorasn ald.
Bu niversiteyle olan balar Goodman ve Harris ile srdrd ili

kilerin dnda, 1 95 1 'de kopmutu. Chomsky ileriki almalarnn b


yk blmnn temelini oluturan tezini gelitirerek 1 000 sayfaya ya
kn bir kitap halinde 1 975 'te "The Logical Structure of Linguistic
Theory" adyla yaymlad.
Chomsky 1 95 8 'de Princeton niversitesi 'nin leri Aratrma Ensti
ts 'nde Ulusal Bilim Vakf yeliine getirildi.244 Bu dnemde Logi
cal Structure'un alt blmn yeniden gzden geirdi. Bu kitap onun
"dnmse} dilbilim" kuramnn da temeliydi.

Massachusetts Institute of Technology (MiT)


1 955 'te, Chomsky'nin arkada Roman Jakobson ona Massac
husetts lnstitute of Technology'de aratrmac olarak bir i buldu.
Chomsky belirli bir bilimsel uzmanla ya da herhangi bir konuda re
feransa sahip deildi. Referanslara pek aldrmayan ve bilimsel bir ni
versite olan MiT onu profesr yardmclna getirdi. (Chomsky gele
ne kadar MIT'te bir dilbilim blm bulunmuyordu ve bu niversite

Amerikan ordusu adna yaplan aratrmalarn merkeziydi.) Chomsky


burada ilk nce Victor Yngve tarafndan ynetilen makineyle eviri
projesinde grevlendirildi. Chomsky bu projenin entelektel adan
hi ilginlii olmadn ve stelik anlamsz olduunu Jerome Wies
ner'e bildirdiinde Wiesner onun fikirlerini ilgin bulduu iin onu
tam gn retim yesi olarak ie ald. Chomsky bu dnemde hem ken
di fikirlerinin bazlarn ileme hem de retici dilbilgisi fikrini ren
cilerle tartma imkanna kavumutu.
MiT pek ok adan Chomsky'nin dncelerine yakn bir sisteme
sahipti. Kat kurallar olmayan, olduka serbest ve ak bir yerdi. Bu
sistem farkl ilgi alanlar ve aratrmalar yapmak iin olduka elverili
bir ortam sunmaktayd. Chonsky'nin Aspects of the Theory of Syntax
adl kitab da bu aratrma ortamnda dodu.

244 BARSKY,
1 48

a.g.e., s: 1 04

Morris Halle'nin nerisiyle lisans rencilerine verdii dil dersleri


nin notlarn Comelis Van Schoonfeld'e gsteren Chomsky 'nin bu
notlar 1 95Tde yaymland. Chomsky'nin almalar dilbilim alann
da hatr saylr alkantlara yol ayordu. Yine bu dnemde Prince
ton'n leri Aratrma Enstits'nde Ulusal Bilim Vakf retim yesi
olarak bir yllk bir greve geldi.
Chomsky 1 959 yaznda retici sesbilimini ieren bir proje stnde
almaya balad. Daha nce Morphophonemics of Modem
Hebrew'da braniceyi incelemek zere giritii kuramlar imdi ngi1.zceye uygu1uyordu. 245
Chomsky'nin dilbilim alanndaki almalar, bu alanda yeni veri

ler temelinde yrtt aratrmalaryla ve okulda rendiklerinin an


lamn yeniden yorumlamasyla ortaya kyordu. Bu almalar onun
insann yaratclna verdii nem bakmndan kartezyen dnce
geleneinin izlerini yanstr. Descartes ve Wilhelm von Humboldt
okumalarnn ardndan kartezyen gelenein izini sren Chomsky, bu
yaklam politik konulardaki almalarnda devam ettirir. Egemen
iktidar oda olarak ABD ynetiminin politikalarn ve meruiyetini
sorgulad eserlerinde de sk sk kartezyen aklclk ve saduyu kav
ramlarna vurgulamada bulunur.
Otuz yana geldiinde saysz politik, felsefi ve dilbilimsel sorun
karsnda belirgin biimde zgn grler getirmi olan Chomsky,
otuz yanda MIT'te yabanc diller ve dilbilim profesrlne geti
rildi. Balangta yalnzca kiisel bir hobi olan iinin glgesinden kt
ve dilbilim aratrmalarnn canlanm, umut vaat eden alanna girdi.
Chomsky zellikle 1 960'lardan sonra olduka n kazand ve bu
dnemden sonra konferans ve ders vermek iin pek ok yerden davet
almaya balad. Kendisine pek ok dl ve onursal unvan verildi.
Chomky 1 964 hazirannda Amerikan Dilbilimciler Birliinin
Dilbilim Enstitsnde bir dizi konuma yapt. Ayn zamanda Aspect
of the Theory of Sentax ve Cartesian Linguistics: A Chapter in the
History of Rational Thought'u yaymlad. Ocak 1 967'de Berkeley'de
genel bir dinleyici kitlesine ynelik yapt bir dizi konumas genile
tilip 1 968'de "Language and Mind" ismiyle basld. 1 968 'de de Mor
ris Helle'le birlikte The Sound Pattem of English'i tamamlad. Ancak
bu dnem ayn zamanda dnyada gerilimlerin artt bir dnemdi. Kii
ba krizi patlak verip atlatlrken, dnya bir nkleer savan eiine gel
di. Yine o yl, ABD Vietnam'n krsal kesimlerini sistemli bir biimde
245 BARSKY, a.g.e.,

s: 1 23
149

bombalamaya balad. Chomsky bu alkantlarn ardndan gitgide

daha huzursuz oldu ve yaam boyu srecek olan aktif politik direnie
olan dknlnn tohumlar atld. Ve Chomsky bu dnemde Ame

rikan d politikasyla ilgili ak bir tartmaya katld. Bylelikle de


politik bir gzlemci ve "kirli amarlar ortaya dkc" sfatn kazand.

246

1 970 'lerin banda krk yana gelmi olan Chomsky ders vermeye,
dller kazanmaya ve dilbilim alannda ki almalarn gelitirmeye
devam etti. 1 972'de Studies on Semantics in Generative Grammar'

yaymlad. 1 970'te Chicago 'daki Loyola niversitesinde onursal


doktora unvan ald. Politik adan gittike daha aktif oldu ve 1 9 7 1 'de
Cambridge 'de Bertrand Russell Ansal derslerini verdi.
1 9 80'li yllardan sonra Chomsky'nin akademik alandaki almala
rnn yan sra politik almalar da ivme kazand. Chomsky bu
dnemde ilgi alann ve bak asn geniletip daha ok sayda konu
yu ele almaya balad. Medya aratrmalarn derinletirdi ve 1 9 8 8 'de
Edward S. Herman ile birlikte tekelci medyann propaganda rol ze
rine kitaplar yaynlad. Souk sava ve sonras politikalarn aratrd
kitaplar yaymland. Emperyalizm gibi baka konular irdeledi.
1 990'lardan sonra politik kitaplarnn ana temas gelien dnyada
Amerikan Mdahalecilii ve insan haklarnn ekonomi politii olmaya
247

balad.
Chomsky bu dnemlerde Ortadou, Balkanlar, Orta Amerika,
Dou Timor, Afganistan v.s. blgelerde yaanan gelimeleri yakndan
takip ediyor ve hemen alternatif bir yorum stratejisi gelitiriyord,. Bu
konularda ki yorumlarnda genellikle birinci elden kaynaklardan, ulus

lararas vakflarn ve insa1' haklar rgtlerinin hazrladklar raporlar


dan yararlanyordu. Tekelci medyann alternatif bir okumasyla elde
edilen verileri de zmlemelerine kaynaklk ediyordu.
Dnya'da meydana gelen gelimeler annda Chomsky'nin gnde
mine giriyor ve byk bir hzla bilgi retimi balyordu.
Chomsky'nin, "gcn temsil ve kullanm biimleri"yle ilgili d
nceleri, medya gereini yanstan almalar ve zellikle Ortadou
konusundaki almlar dnyann drt bir yannda tartma gndemi
yaratmaktayd. Onun bu yndeki almalar ona muhalif kimlii edin
dirmi, bu kimlik onun birka kez tutuklanmasna ve Richard
Nixon'n nl dmanlar listesinde yer almasna neden olmutu.
246 BARSKY, a.g.e., s: 1 46
247 Yedinci Gndem Gazetesi,

150

9- 1 5 ubat 2002

CHOMSKY'NN KURAMI
Chomsky ve Dilbilim
Noam Chomsky dilbilimle ocukluunda babas araclyla tan
mt. Chomsky'nin babas Dr. William Chomsky Ortaa branicesi
konusunda aratrmalar yapan dnyann nde gelen branice gramerci
lerinden biriydi. Bu dnemlerde her ne kadar babasnn almalarna
gz atsa da, Chomsky'nin dilbilime olan asl ilgisi Pennsylvania ni
versitesi 'nde hocas Z. Harris ' in araclyla balayacaktr. Harris'in
etkisiyle Chomsky Penn'de dilbilim alannda diploma alr ve bu alan
da master yapar. Harris yapsal dilbilimcidir. Ve sylem zmlemesi
nin babas olarak kabul edilmekteydi. Kitaplar, dilin biimlerinin
anlamlarndan soyutlanm bir ekilde incelenmesine ynelik bir aba
olarak yorumlanmt. Harris dilbilim alannda yaplabilecek pek fazla
bir eyin kalmadna inanmaktadr. Yaplmas gerekenlerin yapld
n ve bulunacak yeni bir eyin kalmad grndedir. Fakat renci
si Chomsky bu alanda yeni bir kuram gelitirecektir. Harris kendisinin
etkisiyle dilbilime ynelen Chomsky'nin yapsalclarn ve kendisinin
savunduunun aksine yeni bir ey bulmasn grmezlikten gelmitir.
Chomsky'nin almasnn ilk balangcn bilmektedir. Fakat bu ko
nuyu hep basit bir hobi gzyle yaklamtr. nk Chomsky yapsal
yaklamn dnda bir yaklamla dile yaklam tamda bu nedenle
pek ok eletiri alm ve kuram byk tartmalar yaratmtr. Fakat
Chomsky sonuta bu kuramn kabul ettirmitir. Onun bu kuram pek
ok kiiyi rahatsz etse de pek ok kiiyi de olumlu ynde etkilemitir.

Chomsky ve Kuramnn Oluumu:


Chomsky Harris'in kendisini dilbilim alannda etkilemesinden
bahsederken yle diyor: "dilbifimle resmen tanmam 1 947'de Zellig
Harris ' in bana okumam iin "Methods in Structural Linguistics" kita
bn vermesiyle oldu. Bunu son derece ilgin buldum ve Harris ile pek
ilgi ekici baz konumalarn ardndan Pennsylvania niversitesi 'nden
dilbilim alannda diploma almaya karar verdim. Tarihsel dilbilim ve
Ortaa branice dilbilgisi konularyla, babamn bu alandaki alma
larna dayanan gayri resmi bir tanklm vard. Bir yandan da Gior
248
gio Levi Della Vida' dan Arapa dersleri alyordum."
Chomsky'ye gre Harris dilbilimi, metinleri dzenleme amal bir
dizi yntem olarak dnyordu ve kefedecek bir eyler olduu d248 BARSKY, a.g.e.,

s: 66
1 51

ncesine iddetle kar kyordu. dilbilimsel zmleme yntemleri


nin ideoloji zmlemesi iin de kullanlabileceini dnyordu.249
Harris'in yntemlerini ileme konusundaki abalar Chomsky'nin
ilk dilbilim aratrmalarn oluturuyordu. Bu abalardan, Joumal of
Symbolic Logic' de yaymlanan ilk makalesi ortaya kt. Diploma
tezinde de Harris'in dncelerinden bazlarndan yararlanyordu.
Ama o dnemde onun yntemlerini tmyle terk etmi ve "tmyle
yntem d, btnselci (nerilen deerlendirme lsnn btn
sisteme uygulanan bir l olmas) ve gereki" bir yaklam benim
semiti.
" 1940'larn sonlarnda Harris de ou yapsal dilbilimci gibi bu
alann znde tkendii, dilbilimin bittii sonucuna varmt. Yapla
bilecek her eyi yapmlard. Btn problemleri zmlerdi. Belki
birka "i"nin noktasn filan koyabilirdiniz, ama iin znde, konu
50
tkenmiti."2
Harris ve dier yapsalclar bu ekilde anlatan
Chomsky, bu dncenin aksine dilbilim alannda yeni bir eyler bula
cakt.
Chomsky'nin diploma tezi olarak hazrlad ve dnmsel
dilbilim kuramnn temelini oluturan almas yapsal dilbilimden
olabildiince farklyd. Bu nedenle Harris ona bakmad ve bunu zel
bir hobi gibi grmeyi tercih etti.
Chomsky, Pennsylvania niversitesi'ne sunduu "Transformation
Analysis"(Dnmsel zmleme, 1 955) adl doktora tezinde retici
dilbilgisiyle ilgili kuramsal grlerini yava yava ortaya koymaya
balayacaktr. Chomsky'nin felsefe, mantk gibi pek ok alanda oku
duklar sonucunda beklenmedik baz grler edinmesi ve bunlar
dilbilim alanndaki almalarna uygulamas onun dilbilim almala
rnn bu alana ait deilmi gibi grnmesine neden oluyordu.
Chomsky'nin retici dilbilgisine yakn bir baka rnek daha nce
den vard. Bu kuram Leonard Bloomfield tarafndan 1939'da ek
Travaux du Cercle Linguistique de Prague'da yaymlanan "Menomini
Sesbirimsel Biimbilimi"ydi. Chomsky'nin hocalar hibir biimde bu
metnin varlndan sz etmemilerdi.
Chomsky bu durumu u ekilde anlatyor: "Hoeingswald ile
Harris, Bloomfield'e ok yakndlar ve hi kukusuz bu eserini bili
ym;lard. Ancak, ikisi de blmlerindeki tek lisans rencisine, onun
Bloomfield'in sekiz yl nce yapm olduklarn yeniden kefetmekte
249 BARSKY, a.g.e.,

s: 69

250 BARSKY, a.g.e., s:

1 52

66

olduunu sylemediler. Harris iin bu ok artc deildi, nk o


benim ne yaptm bilmiyordu. Ancak Hoeingswald kitab okumutu
ve klasik Hindistan ile arasndaki benzerlikleri de grm olmalyd.
Ben 1 960' larda, Morris Halle'nin Bloomfeld'in al malarndan ha
2 1
berdar olmasna karan bunlarn hibirini duymadm."
Aslnda Chomsky'nin yukarda bahsettii durum Amerikal yapsal
dilbilimcilerin genel bir tavrn sergiliyordu. Chomsky bu durumu n
l dilbilimci Roman Jacobson'un Amerika'ya gelii srasnda yaadk
larn rnekleyerek veriyor.
Chomsky bunu u ekilde anlatyor: "Roman Jacobson, sve'ten
Amerika'ya 1 94 l ' de mlteci olarak geldi. Oraya da Prag'dan gitmiti.
Son derece sekin bir dilbilimci, edebiyat ve bu alandaki nc ahsi
yetlerden biri olmasna ramen, bizzat Amerikal nemli dilbilimciler
niversitelere gnderdikleri dilekelerde onun ie alnmamasn istedi
ler, bunun Amerikan dilbilimi iin kt olacan sylediler. ki
dilbilimci Zellig Harris ve Carl Voegelin'in araclk etmesiyle Jacob
son, Yivo Enstits'nde evirmenlik ii buldu ve bir sre sonra da
Chicago niversitesi'nde grev ald. Jacobson'un durumu, bir istisna
deildi. Avrupal pek ok bilim adam ayn muameleye tabi tutuldu.
Bizden hibir zaman konularn tarihi zerine bir eyler okumamz is
tenmiyordu. Sanki tarih hi yaanmamt ve ciddi olan ne varsa Ame
252
rikallarca ve ok az sayda baka insanlarca yaplyordu."
Chomsky bu konuda Amerikal dilbilimci Martin Joos'un kitabn
rnek vererek u aklamay getiriyor: "Bu, karikatrize edilmi bir
anlatm, ama ok fazla deil. Amerikan dilbiliminde bu karikatrn
tonu, 1955 'te yaynlanan ve editrln saygn Amerikal dilbilimci
Martin Joos'un yapt Readings in American Linguistics (Amerikan
dilbiliminde Okuma Paralar) adl kitapta net olarak sergileniyor.
Joos'un, kitaptaki makalelerle ilgili yorumlar, modem Amerikan
dilbiliminin ncesindeki her eye ;on derece kmser bir tavrla do
lu. Onlar, modas gemi Avrupa metafizik samalklar idi. Fikir uy
du; bizler ok nemli almalar yapyorduk ama pek kymetini bilmi
yorduk. Bu yzyln klasiklerini bile (Otto Jespersen gibi), kiisel me
253
rakm sonucu kendim okumutum. "

25 1 BARSKY, a.g.e., s: 72
252 CHOMSKY Noam, vd., Souk Sava ve niversite,

s: 1 88
253 CHOMSKY, a.g.e., s: 1 89

Kzlelma Yay., st. 1998,

153

Btn bunlarn aksine Chomsky kuram zerindeki almalarna


kendi abasyla devam eder. Chomsky ile Harris'in dilbilim konusun
daki ilgi alanlar da 1 950'lerde artk geri dnlmez biimde ayrlmt.
Penn'den sonra Harvard' da dilbilim almalarna devam eden
Chomsky, nl dilbilimci Roman Jacobson ile tanr ve onun yard
myla MIT'te dilbilim ve ada diller derslerini vermeye balar. Bu
dnemde yazd Syntactic Structures (Szdizim Yaplar, 1 957) adl
kitabnda retici-dnmse! kuramn ilk kez tam anlamyla ortaya

koyacaktr. Bu kitabnda ortaya koyduu retici- dnmse! dilbilgisi


kuram ada yapsal dilbilim tarihini altst edecekti.
Chomsky bu kitabyla, yrrlkteki dilbilim kuramlarnn yetersiz
liini gsterdi ve dilbilim zmlemesinin baz temel ilkelerini (gra
merin biimsel nitelii ya da "bulu metotlarn" mekanikletirmenin
imkanszl vb.) ortaya koydu. Ayrca, bu kitapta dilbilim bakmn
dan yeni bir dnm rnei ileri srd; bu rnek, klasik yapsalcl
n anlatmay beceremedii baz ilikileri ve dilin dinamikliini ak
lama imkann verir. Bundan sonraki kitabnda Corrent Issues in Lin
guistic Theory (Dilbilim Kuramnda Yeni Akmlar, 1964) Chomsky,
dnm rneini "snflandrc" diye adlandrd klasik yapsalcla
rn rneine kar karr. Bu arada zellikle ngilizce'nin szdizimiy
le ilgili birok incelemesi, retici grameri kesinletirmesini ve akla
masn salar. Yine bu dnemde ortaya koyduu Aspects of the The
ory of Syntax (Szdizim Kuramnn eitli Ynleri, 1 965) adl yap
tnda kuramn daha kapsaml hale dntrmtr. Bu yapt da ve
bata ABD 'de olmak zere birok lkedeki dilbilim almalarn etki
lemitir. Bu eserinde szdiziminin fonoloji ve semantikle olan ilikile
ri konusundaki anlayn deitirdi ve gelitirdi; bylece retici gra
mere yeni ufuklar (zellikle dil renimi, szn telaffuz ve alglanma
sresi, kuramnn aklayc gc konusunda) at. Ayn zamanda,
kendi grlerinin dayand bir gelenein varlna da dikkati ekti:
Port-Royal grameri ve Wilhelm von Humboldt'un almalar gibi. 2 54

Chomsky 1 960'tan sonraki dnemlerde Kartezyen dilbilim alann


da da almaya balad Chomsky ile Morris Halle'nin Haper and
Row yaynevi iin hazrladklar dil aratrmalarnn bir paras olan
Cartesian Linguistics ampirik ve rasyonalist yaklamlar arasndaki
ilikiyi irdeliyordu. Yine bu dizinin geneli "dilin yapsyla ve kullan
myla, edinilmesinin gerisindeki akl sreleriyle ve yaplarla ilgili bil-

254 BARSKY,

1 54

Bir Muhalifin Yaam, a.g.e.

s:

1 25

2
gilerimizi derinletirmek" 55 amacn tayordu. Chomsky'nin bu kita
b o dnemde ok sert tepkiler ald.
Chomsky, kkeni Rnesans'a kadar uzanan bilgi kaynaklarna ula
yordu ve bakalarnn yan sra, Rene Descartes ile Wilhelm von
l lumboldt'un eserlerine de yneldi. Chomsky 1 960'larn balarnda,
yaratcla verdii nemin baz bakmlardan daha eski yzyllardaki,
zellikle de Humboldt'un eserlerindekine benzer bir vurgulamann
yinelenmesinden ibaret olduunu fark etti. Bir yandan da, bu kavra
mn byk lde "Eski Dnya'da, Bat'nn dilbilim kuramnn en
balangcndaki" aka dile getirilmemi varsaymlara dayandn
anlad.
Humboldt'un almalarn ilgi ekici bulan Chomsky onu yle
anlatyor: "Humboldt'u ilk kez 1 960 'larda okudum sanyorum. Evet,
arm ve sevinmitim; ancak gerek anlamda aydnlanm deildim.
Yani, beni ok ilgilendiren bir konu olan entelektel tarih dnda,
6
yeni bir ey renmemitim."25

Chomsky'nin 1 960'lardaki ilgileri rasyonalist dnce ve insan


yaratclna verdii nem srekli ona yeni alanlar yaratyordu.

retici - Dnmsel Dilbilim Kuram


20. yzyln dilbilim alanndaki kilometre talar Saussure ve
Chomsky'nin dil kuramlardr. Saussure, ada dilbilimin ncs, ay
n zamanda gnmzde byk bir yaygnlk kazanm olan yapsalcl
n babas olarak kabul edilmektedir. 25 7 Chomsky ise Amerika' da
L.Bloomfield' in gelitirdii dalmsal dilbilimin snflandrc , yap
sal yaklamn aarak retici ve dnmse! bir anlay getiren kii
8
olarak benimsenir. 25

Saussure 'den kaynaklanan yapsalclktan sonra dilbilimde en


byk yenilik saylan ve Chomsky'den kaynaklanan retici-dnm
se! dilbilgisi anlaynda dile, deiik bir adan baklmaktadr. Bu
yaklamda dil kavramyla "tmceler kmesi" anlatlmak istenmekte,
tmce kavramyla ise daha ok soyut bir birim anlalmaktadr. Bu
soyut birimin konuma ve yazma srasnda gerekletirilmesi ise szce
terimiyle anlatlmaktadr. Edin ve Edim, bu yaklamdaki ikili
255

BARSKY, a.g.e. s: 1 27

256 BARSKY, a.g.e., s: 1 30

Kamile MER, Dil ve Toplum, Gndoan Yay., Ankara, 1 989, s: 1 O


Mehmet RIFAT, Dilbilim ve Gstergebilimin ada Kuramlar, Dzlem
Yay., s:58

257
258

155

kavramlarn en bata gelenidir. Edin (competence); konuan ve dinle


yenin sonsuz sayda tmce retip anlamasn salayan dzenek ya da
kurallar dizgesi, ksaca onun diline ilikin bilgisidir. Edim (performan
ce) ise, "edin denilen dilsel yetenein somut nitelikli konuma eyle
minde gerekletirilmesi" olmaktadr.259
1 950 ylna doru szdizimde dnm sorunlarn incelemeye
balayan Chomsky 1 95 1 ylnda ada branice'nin ses yapsn ince
leyen bir alma yapt. Daha sonra Amerikan yapsalclarnn gelitir
dii szdizim yntemlerini mantksal ve matematiksel bir bak as
na gre deerlendirdii iki aratrmay sonulandrd.
Chomsky'nin amac kurallara uygun tmceleri retebilecek ve
betimleyebilecek bir dilbilgisi oluturmakt. Bu dnemde ncelikle iki
dilbilgisinin eletirisini yapar, ardndan da yeni bir dilbilgisi mekesi
sunar. Bunlardan biri Rus matematikisi Markov'un gelitirdii "sonlu
sayl durumlar dilbilgisi" kuramdr. Chomsky' e gre, tmcelerin
baz izgisel gelimelerini aklayan bu rneke btn szdizimsel
yap eitlerini retebilecek yeterlilikte deildir. Chomsky'nin eletir
dii dier kuramysa zellikle Z. Harris'in ve R. S. Wells'in gelitirdi

i "kurucular dilbilgisi"dir. Szdizimsel kurallara dayanan bu yntemi

de baz alardan yetersiz bulan Chomsky "dnmsel dilbilgisi" ad


n verdii kuramn ortaya koyar. Chomsky bu kuramnda dnm
kavramn temel alan, betimleyici, aklayc ve yaln bir dilbilgisi
nerir.
1957 ' de yaymlad szdizimsel yaplar adl yaptnda ngiliz
ce'ye uygulayarak aklad bu dilbilim kuralnn amalarn
Chomsky u ekilde ortaya koymutur:"Bu kuram her konuucunun,
bilmedii, iitmedii ya da sylemedii tmceleri retebilme ve anla
yabilme yeteneini ortaya koyabilmelidir. Demek ki nce konuucu
nun dil konusundaki rtk, sezgisel bilgisi incelenmelidir. Bunun iin
de zmlenecek dilin tmcelerini betimlemeyi salayan bir dzenek
(bir dilbilgisi) oluturmak gerekir."260
Dilin szdizim boyutunu temel alan Syntactic Structures (Szdi
zimsel Yaplar) adl yaptnda, Chomsky zellikle dilbilgisellik ve
yaratclk kavramlarn getirir. Bu iki kavram, doal dillerinin yaps
stne genel bir varsaymdr. Her konuucunun, kendi dilinin yaps
konusunda bir sezgisi vardr; bu sezgi konuucuya dilbilgisel tmcele
ri (dilin tmce yapsna uygun olarak retilmi tmceler) dil bilgisel

259

260

RIFAT, a.g.e., s:60


MER, a.g.e., s: 1 1

1 56

tmcelerden ayrt etme olana salar (dilbilgisellik). Konuucu, dil


konusundaki bu sonlu deneyimle daha nce iitmedii tmceleri
(kurallara uygun) sonsuz sayda retebilir (yaratclk).261
Chomsky kuramnn nemli noktalarndan biri, dilbilgisine uygun
tmcelerle dilbilgisine aykr tmceleri birbirinden ayrmaktr. Temel
ama dilbilgisine uygun tmcelerin yapsn belirlemektir. Dilbilgisel
ama anlamsz tmcelere ChonSky'nin ngilizceden verdii nl
rneklerden biri "colorless green ideas sleep furiously"dir.262
Chomsky' e gre szdizime dayal bu dilbilgisi deiik kurallarn
geerli olduu blmden oluur. Bu blmlerden ilki "dizimsel ku
rallar"dr. Bu kurallar tmceleri deil, soyut yaplar reten kurallar
dr. kinci blm "dnmsel kurallar"dan oluur. Bu kurallar da di
zimsel kurallarn rettii soyut yaplan yeni yaplara, bir baka deyile
tmcelere dntrr. Son olarak nc blmse "biimbilimsel-ses
bilimsel kurallar" olarak adlandrlr. Bu blmde dnmlerin yarat
t tmcelerin biim birimlerine uygulanan sesbilimsel kurallarla
tmceler gerekleme aamasna gelir.
Chomsky dnmse! kurallarla ilgili olarak iki eit dnm
ayrt eder: a) Zorunlu dnmler: Uygulanmas zorunlu dnmler
dir bunlar; dizimsel kurallarn uygulanmas ve zorunlu dnmlerin
gerekletirilmesi sonucunda temel oluturucularna indirgenmi "e
kirdek tmce" denen soyut yap ortaya kar. b) Seimlik dnmler:
Tremi die adlandrlan tmcelerin oluturulmasn salayan dnmlerdir.2 3
Chomsky Syntactic Structures adl yaptnda vermeye balad
kuramn 1 965 'te Aspects of the Theory of Sentax (Szdizim Kuram
nn Grnleri) adl yaptnda gelitirerek vermeye devam etmitir.
Bu yaptnda daha nceki yaptnda bulunmayan baz kavram ve ilke
leri, baz ikilikleri ortaya att. Bunlarn banda edin/edim; derin yap/
yzeysel yap kavramlar ve dilbilgisinin bileeni geliyordu.
Edin/edim: Edin, konuucu-dinleyicinin kendi dili konusundaki
sezgisel bilgisidir. Her insan beyninde gcl bir biimde var olan,
doutan gelen bir dilbilgisel dizgedir. Edimse edin diye adlandrlan
rtk dil bilgisel dizgenin deiik biimlerde somut olarak gerekle
mesidir. Chomsky dil bilgisini, edinci inceleyen retici, evrensel bir
kuram olarak ele alr. nk onun iin nemli olan konuan znenin

261

RIFAT, a.g.e., s: 60
RIFAT, a.g.e., s: 60
263
RIFAT, a.g.e., s: 6 1
262

157

yaratcln aklamak, sylenmemi tmceleri anlama ve retme


yeteneini ortaya koymaktr. Derin yap-yzeysel yap: Derin yaplar,
szdizimsel kurallarla elde edilen szcelerin anlamsal ieriklerini
belirleyen soyut tmce yaplandr. Dnm kurallarnn uygulanma
d yaplardr bunlar. Yzeysel yaplarsa, derin yaplarn dnm
denilen ilemlerle (silme, ekleme, deitirme vb.) bir st katmana,
daha az soyut bir dzleme aktarlmas sonucu doar. Dnmler
derin yap ile yzeysel yapnn ayrt edilmesini salarken, anlama bir
ey katmazlar; yalnzca derin yapy dzenler ve onun yzeysel yapya
aktarrlar. bileen: Chomsky bileenden oluan bir dilbilgisi
nerir. 1 ) Szdizimsel bileen: Bir dilde bulunabilecek dil bilgisel
tmceleri tanmlayan kurallar dizgesidir. 2) Anlamsal bileen: Szdi
zimsel bileenin rettii derin yap biimlerini anlamsal adan
yorumlayan kurallar dizgesidir. 3) Sesbilimsel ya da sesbilgisel bile
en: Szdizimsel bileenin retti,i tmceleri ses dizilileri biiminde
gerekletiren kurallar dizgesidir. 64
Btn bunlar Chomsky'nin retici-dnmsel dilbilim kuramnn
ana hatlaryd. Chomsky dili, doutan gelen evrensel bir yetenein
rn olarak deerlendirir. Ona gre, dil zerine gelitirdii dnce
ler, 1 7 . yzyl usu filozoflarnn dil anlayyla yaknlk iindedir.
Chomsky'nin dilbilim alanndaki dier almalarn kartezyen
dilbilim, Descartes'in yaratclk kavram ve von Humboldt dilbilim
kuram oluturuyordu. Chomsky Descartes'in mekanik aklamann
snrlarn incelerken, "insann yalnzca mekanik temellerle aklana
mayacak, benzersiz yeteneklere sahip olduu, ancak bedensel ilev ve
davranlarn mekanik aklamalarnn bulunduu sonucuna vard
na" dikkat ekmektedir. Descarts'a gre insan ile hayvan arasndaki
fark en ak biimde insanlarn kulland dilde, zellikle de nceleri
yaratclk olarak adlandrlan olguda grlmektedir.
Descartes buna rnek olarak, makinenin uyarlar karsnda konu
ma becerisinin snrl oluunu gsterir. Kendisine ynelik belirli hare
ketlere belirli yantlar verecek bir makinenin yaplabileceini hayal
etse de, "konumalarn eitli biimlerde dzenledii, insanlarn en
cahilinin bile yapabilecei gibi, makinenin sylenen her eye uygun
cevaplar verdii hi grlmez. Ancak insan, makinenin aksine, belirli
biimlerde hareket etmeye zorlanamaz ya "ynlendirilir", ya da "ei
limlidir."
264

RIFAT, a.g.e., s: 6 1 -63

158

Chomsky ite bu nedenle yle demektedir: "Belirli bir erevede


davranlar ngrlebilir ve yine belli snrlar iinde bir motivasyon
teorisi oluturulabilir; ancak tm bu abalar asl nemli olan noktay
atlar. Kii, fiziksel snrlar iinde, belki zararl ve hatta intihar sayla
bilecek biimde, baka trl davranmay semi olabilir. Bu nedenle,
insan davranlarn ya da motivasyonunu renmek zere hazrlanm
teoriler kendi koullarnda baarl kabul edilse bile, bunlar ciddi dav
ran teorileri saylamaz. nsan hareketleri tutarl ve uygun olmakla
birlikte, grnmde nedensizdir. Kartezyenlerin, bizim saduyu anla
ymza pek uygun olan dalist (ikici) metafiziinin znde de, ite
bu kayglar yatar. te yandan, "bizim saduyumuza" uygunluuna
ramen, dalist kartezyen metafizik tarafndan ileri srlen savlarn
ou kukuludur. Ama, kenin kartezyen madde teorisi olduunu
265
unutmamak nemlidir: akl teorisi bir eletiri almamtr.
1 8. ve 1 9 . yzyllarda dil ve toplum ilikisi zerinde duran devlet
adam, dnr ve dilci olan W. Jon Humboldt, dilin gelimesini
toplumda olan deimeler, kltr ve dnce alanndaki gelimelerle
aklamaktadr. Toplumda olan deimeler ise tek ynde olmaz.
Toplumun btn dallar birbirine baldr. Bir ynde olan deimeler,
teki ynleri de etkiler. Bir baka deyile "toplumun btn dallar
"266
birbirine bal olarak deiir.
Humboldt, Chomsky'nin dilbilim konulu almalar ve uygun
toplumsal yapnn kuruluu konusundaki nerileri iin bir baka
balam sunar. Humboldt, kartezyen bak as olarak nitelendirilebi
lecek bir adan, insan dilinin yaratc ynlerine odaklanr. Dilin
yalnzca ilevsel bir iletiim biiminden te, dnce ve kendi kendini
ifade biimi olduunu kabul eder. Humboldt yle der: "Dilin . . .
dorudan insanoluna verilmi olduunun dnlmesi gerekir . .
Eer ilk rnekleri insan aklnda mevcut olmasayd, dil icat edilemez
ya da bulunamazd. nsann, tek bir szc bile, yalnzca duyularn
uyarlmas eklinde (hayvann bir emri ya da krba aklamasn anla
d gibi) deil de, bir kavram belirleyen tasarlanm bir ses olarak
doru anlamas iin, iinde dilin btnnn, btn balantlaryla be
raber hazr bulunmas gerekir. Dilin tek tek ayr gerekleri yoktur.
elerinden her biri kendini bir btnn paras olarak duyurur.
dilbilimde retici bir yaklam benimseyen von Humboldt,
Chomsky'nin deyiiyle sz haznesinin "belirli durumlara uygun par.

26 5 BARSKY, a.g.e., s:
266 MER, a.g.e., s: 9

132

159

alan retecek baz dzenleyici retici ilkelere dayandn" ne s7


rer. 26

retici-dnmsel dilbilgisi anlay, 1 957'den sonra dilbilim ala


nnda pek ok kabul grmtr. te yandan dilin yine badak bir
dizge olarak ele alnmasnn tesinde bu yaklam, dil dizgesini
toplumsal balamdan soyutlayarak inceledii gerekesiyle eletiril
8
mektedir. 26
Chomsky'nin szdizim dzlemindeki en nemli katks, dil ile
zihin ilikisine dikkati ekmesidir. Trkesi de yaymlanan "Dil ve
Zihin" adl kitabnda, "insan dilinin insann zihinsel yeteneklerini,
zelliklerini dorudan yanstmas ve teki bilgi ve inan dizgelerinde
olmad lde zihnin dolaysz aynas olmas beklenebilir" diyerek
bu konuya verdii nemi belirtmektedir. Chomsky'nin bu dnceleri
onu btn insan dillerinin temelinde bulunan bir evrensel dilbilgisi
269

(universal grammar) arayna yneltmitir.

CHOMSKY, POLTKA, MEDYA...


"Bar savaa tercih edilir. Ama bu mutlak bir deer deildir. Ve
bu nedenle her zaman "nasl bir bar? " sorusunu sorarz. Eer Bit
ler dnyay fethetmi olsayd bar olurdu, ama bu bizim grmek iste
diimiz trden bir bar olmazd. "

Noam Chomsky
Chomsky'nin dilbilim dndaki almalarnn temel odaklarndan
biri politikayd. Dilbilim alannda balatt tartmay politik grleriyle srdren Chomsky'ye bu alan, etkin bir muhalif kiilik ve 'kirli
amarlar ortaya dkc" roln kazandrmtr. Onun bu alandaki
almalarnn ve tartmalarnn ana konusu Amerikan mdahalecili
idir. Amerika'nn

2. Dnya Sava'ndan sonra bata Ortadou olmak

zere, Latin Amerika, Vietnam, Gney Asya gibi blgelerde yrtt


politikalar eletiren Chomsky, bu politikalarn grlen ya da gs
terilmeye allan yznn gerek olmadn, amalarn farkl oldu
unu ortaya koymaya alyor.
Chomsky'nin politika dndaki dier bir ilgi alan da medyayd.
Bu alan onun politik grlerinden bamsz bir konu deildir.
267 BARSKY, a.g.e., s:
268 MER, a.g.e., s: 9
269

1 32

Temel DEMRER, Kresel ktidar, Bireysel Muhalefet ve Chomsky, Aylk


Edebiyat ve Dn Dergisi Eski, Mart 2002, s:9
1 60

'

Chomsky yukarda da belirtilen ve konunu devamnda da ska ele al


naca gibi Amerikan mdahaleci politikalarnn bir destekisi olarak
grd medyay da bu nedenle eletirmitir. Bunun dnda medya
nn tek tipletirilmesini de eletirir. Bu blmde Chomsky'nin Ameri
kan politikalaryla ilgili eletirilerini ve medya eletirilerini iki balk
altnda
inceleyeceiz.
Amerikan
mdahalecilii
konusunda
Chomsky'nin ska kulland baz rneklerden yararlanarak onun d
ncesini vermeye alacaz. Bu rnekler Chomsky'e biilen roln
ne kadar doru olduunu ve bilinen "Byk Amerika"nn asl yzn
nasl ortaya koyduunu gsterecektir. Medya balkl blmde
Chomsky'nin de destekledii ve iinde yer ald Immediastlar grubu
nun grlerine ve medya-siyaset ilikilerine ynelik eletirilerine
deineceiz.

Amerikan Mdahalecilii

2. Dnya Sava o gne kadarki dnya grnmn deitirmiti.


SSCB ve Birleik Amerika bu savatan yeryznn iki byk devleti
olarak ktlar. Bylece dnya kutba ayrld. Kapitalist lkeler
(Amerika vb.), komnist lkeler (SSCB, Vietnam vb.) ve bunlarn
dnda kalan dierleri. Marksist-Leninist lky benimsemi kiiler
olarak Ruslar, Asya'da, Avrupa'da ve dnyann teki herhangi bir
blgesinde nem kazanan komnist akmlara dostluk gsterme gerei
ni duyarken, Amerikallar da, uluslarn kendi yazglarna kendilerinin
karar vermeleri yolundaki Wilsoncu ilkeyi savunma iddiasyla, kom
nizmin dnya apndaki bu yaylma hareketini engelleme gereini
duyuyordu. Amerika'nn bu engellemedeki asl amac ise Chomsky
gibi pek ok kiiye gre olduka farklyd. nk Sovyetler ABD'nin
dnya apndaki yaylma ve smr mekanizmasnn nndeki en b
yk engeldi. Sovyetler o dnemde Amerika'nn mdahalede bulundu
u ya da saldrd lkelere (zellikle komnizm yanls lkelere) pek
ok ynden destek vermekte, Amerika'nn iini zorlatrmaktayd. Bu
nun en ak rnei Vietnam'd.
Her ne kadar 2. Dnya Sava'ndan byk iki g olarak Sovyet
lerle birlikte ksa da, kapitalist dnyadaki tek gerek galip -Chomsky
gibi birok kiiye gre de- Amerika'yd. Amerika sahip olduu muaz
zam ekonomik, politik ve askeri gle uzun yllar emperyalist
dnyann tartmasz lideri olarak kalacakt. Sovyetlerin tamamen k
mesiyle de zaten pek ok adan tek g olan Amerika dnyadaki ege
menliini artracak ve "Dnya polisi" grevini kendi kendine stlene161

cektir. Chomsky'nin 2. Dnya Sava ve sonrasndaki Amerika' y an


latan u szleri bir bakma bu durumu ortaya koymaktadr: "kinci
Dnya Sava srasnda ok byk deiiklikler oldu. rnein sava
harcamalar, Birleik Devletleri ekonomik bunalmdan kard. Avru
pa'nn byk bir ksm harabe durumundayken ABD'de endstriyel
ekonomi ok byk bir byme gsterdi. 1 940'l yllar ilerledike
aka grlyordu ki Amerika, savatan tm cephelerde (endstriyel,
diplomatik, askeri) muazzam llerde bir dnya egemenlii ile ka
cakt. 1 945 ' e gelindiinde Birleik Devletler, uluslararas alanda belki
de tarihte bir benzeri olmayan bir stnlk dzeyi yakalamt. Dnya
nn refahnn yzde ellisine, dnya sanayi retiminin ouna, askeri
hakimiyete, gvenlie ve her iki okyanusun kontrolne sahipti.' mo
Amerika'nn bu denli glenmesi ve "Dnya polisi" roln stlen
mesi ona tek yanl g kullanma olana/hakk tanmaktadr. Ameri
ka'nn bu tek yanl g kullanm ve dnya polisi rol Chomsky'nin
eletirilerinin hedef noktasn oluturmaktadr. O bu yndeki eletirile
rinde Amerika'nn dnya kamuoyuna yaptklarn onaylatmak iin
kulland "insani mdahale", "terrizmle mcadele" gibi terimler
zerinde duruyor ve Amerika'nn bu terimler zerinden mdahalede
bulunduu ya da durumlarna seyirci kald lkeleri rnek olarak kul
lanyor. Tabii medyann Amerikan politikalarn sonuna kadar destek
lemesine de deinmeden yapamyor. nk ona gre kamuoyunda bu
politikalarn desteklenmesini salayanlar, haberleri gerekliinden ko
pararak veren medyadan bakas deildir. Chomsky: "ABD, zalim
diktatrlere ve bu diktatrlerin yapt 'etnik temizliklere' kar, insan
haklarn koruduu propagandasyla azmsanamayacak bir kamuoyu
oluturdu. ' nsani mdahale' konseptini iledi. Egemen medya aracl
yla milyonlarca insan ABD mdahalelerinin hakllna ikna edile

bildi"2 7 szleriyle bunlar kendisi de aka belirtiyor.


Burada ncelikle "terrizm" ve "insani mdahale" kavramlar
zerinde durmak gerekecektir. Chomsky' e gre terrizmin belirlen
mesinde iki yol vardr. Bunlardan biri konuyu ciddiye alan doru bir
yaklam, dieriyse terrizm kavramnn bir g dizgesinin hizmetinde
kullanlacak bir silah olduunu kurgulayan propagandac bir yakla
mdr. Doru yaklamda neyin terrizm olduu aratrlr ve buna
270 Noam CHOMSKY,

vd., Souk Sava ve niversite, Kzlelma Yay., st. 1 998,


s: l 87
271 Taylan DOGAN, Amerikan Mdahalecilii ve Kart Olgular, Haftalk Haber
ve Yorum Gazetesi Yedinci Gndem, 6- 1 2 Ekim 2001
1 62

kar nedenler ve areler aratrlr. Propagandac yaklamdaysa ter

rizm, sorumlusunun resmen belirlenmi belli bir dman olduu


savndan ortaya kar. Byle bir durumda terrist e lemler istenen
kaynaa yklenebilirse o "terrist" diye nitelendirilir." 72
Chomsky ' e gre Amerika'nn terrizme yaklam bu ikinci yakla
mdr. Yani Amerika dman belirlemitir ve bunlar zerinden kendi
ne propaganda malzemesi hazrlamtr. Chomsky'e gre dnyada ok
sayda terrist devlet var ama uluslararas terrizme resmen, hem de
rakiplerini utandracak lde bal olan tek lke Birleik Devletler
' dir.
Terrle sava Chomsky'e gre ilk olarak 1980 ' lerde Reagan tara
fndan Souk Sava' n yerine gemesi iin balatld. Bu dnemde
"Modem ada barbarla bir dn olarak uygarln yoldan km
kartlarnca yaylan bir veba" olarak tanmlanan terr, halk korkut
mak ve bu ekilde genel sava harcamalar, gzetim ve yabanc kam
panyalar gibi halkn karlarna kar olan programlara destek sala
mak iin bir arat. Amerika imdi ise ayn ynde daha geni ve daha
saldrgan bir hareket yrtyor. Chomsky dnyada sivillere saldrlar
dzenleyen en nemli kaynak olarak ABD 'yi gryor.
Chomsky Amerika'nn uluslararas baz kurumlara saldrsna da
deinerek unlar sylyor: "Souk sava sonras sahnenin ok ilgin
bir grnm de, ABD'nin BM'ye, Dnya Mahkemesi ve anlama
ykmllklerine, vs. saldrsnn -smrgelerin kurtuluu Washing
ton'un 60' larda kontrol yitirmesinden bu yana srmektedir- ok daha
kapsaml hale gelmesidir. Nedeni dolaysz biimde aktr: Eski ger
ekler ("Ruslar geliyor") artk ie yaramyor ve caydrc bir engelin
yokluunda, ABD eskiye gre iddete bavurmakta ok daha zgr
hale gelmitir. Bu bir zamanlar akt ama imdi tamamen ak. Hari
kulade bir yeni paradigma bile deniyor. "2 7 3
Chomsky Souk Sava ve sonrasndaki Amerikan politikalarn u
ekilde anlatyor: "Reagan Ynetimi, 20 yl nce greve geldiinde,

:t;

en nemli amalarnn uygarl ortadan kaldran bir kanser olan ulus


lararas terrizmi tamamen yok etmek olduunu alamt. Terr
belasnn stesinden, inanlmaz geni bir erevede, uluslararas bir te
rrist a kurarak geldiler. Bunun sonular da, Orta Amerika, Ortado
u, Gney Asya ya da baka yerlerde biliniyor- ya da bilinmeli. Sivil

272

273

Noam CHOMSKY, vd., Terrizm Efsanesi, Ayra Yay., Ankara, l 999, s: 7


CHOMSKY Noam, Amerikan Mdahalecilii, Aram Y., stanbul, 2001, s:n.
163

halka olduka fazla zarar veren ve hatta yaamlarn tehdit eden


programlan uygulayabilmek iin bahaneler ne srdler."
Chomsky yukardaki szlerine unlar da ekliyor: "Reagan dne
minde ABD yan zel bir uluslararas terrist ann yan sra bir de bu
an terrist eylemlerini parasal ynden desteklemek, uygulamaya
koyma zere bir yanama, paral asker devletler -Tayvan, Gney
Kore, lsrail, Suudi Arabistan ile dierleri- saf kurdu. Uluslararas
terrizmdeki bu gelime veba zerine yaygara koparld dnemde
.
,,
. de1emenn, tartmann n
. . de yer a1mad. 2 74
aa kt ama r
Chomsky' e gre Ortadou, Latin Amerika, Gney Asya gibi pek
ok blgede yrtt politikalar ya da mdahalelerde genellikle terrizm ve insani mdahale kavramlarn kullanmakta olan Amerika as
lnda bu blgeleri kendi egemenlii altnda tutmak ya da smrmek
niyetindeydi. Amerika, karlarna uygun olduu srece buralar koru
yup kollamakta fakat karlarnn tehlikeye dmesi durumunda ken
disi ya da destekleyip kollad dier devletler buralarda terr estir
mekteydi.
Chomsky'nin tam da vurgulamaya alt esas nokta buydu. Bu
nu onun rneklerini kullanarak verelim. Chomsky rneklerinde Latin
Amerika'daki, Ortadou'daki, Gney Asya'daki baz lkeleri kullan
yor. Bunlardan biri Dou Timor'dur. Chomsky'e gre Endonezya
buray ABD'nin onayyla 1 975 'te igal etmiti. ABD uzun sre Endo
nezya'nn bu lkedeki katliamlarna kar hibir tepki gstermedi.
Fakat lke iinde ve uluslararas alanda gelen youn tepkiler zerine
bu olay karsnda tepki koymak zorunda kald. Chomsky bu olaylan
u ekilde anlatyor: "Endonezya'nn Dou Timor zerindeki haklan
yalnzca ABD tarafndan tannmt. Bu bir. igaldi. Endonezya
ABD'nin onayyla Dou Timor'u 1975 'te igal etti. Gvenlik konseyi,
Endonezya'nn Dou Timor'dan kmas talimatn verdi. Aslnda
ABD bu ynde oy kulland, ama Gvenlik Konseyinin kararnn altn
oydu. Gerekte bykeli de byle syledi ve nedenini aklad. Nfu
sun belki te biri ABD 'nin diplomatik ve askeri desteiyle ortadan
kaldrld. 1 999'un banda vahet tekrar trmanmaya balad. Yln ilk
aylarnda binlerce insan Endonezya ordusu ve paramiliter gleri tara
fndan ldrld. Bu olay ABD 'de fazla haber konusu yaplmad, ama
ok da gizli kald sylenemez. Geen Eyll ( 1 999) aynda bu durum,
750.000 kiinin, yani nfusun % 85'inin evlerinden srld, zalim
ce srld ve lkenin byk blmnn yaklp ykld bir nokta274 CHOMSKY Noam,vd.,

1 64

Terrizm Efsanesi, Ayra Yay., Ankara, 1 999, s: 1 2

ya kadar trmand. Birka yz bin kii Endonezya'ya srld. 1 5 0 .000


hala orada, Endonezya'daki toplama kamplarnda bulunuyor. ABD
hibir ey yapmad. ABD'nin pozisyonu uydu; "Bu onlarn sorumlu
luu ve sorumluluklarn azaltmak istemiyoruz." Sonuna kadar benim
senen pozisyon buydu. En sonunda, Eyll ortasnda, Clinton -ierdeki

bask ve ncelikle Avustralya' dan gelen olduka ar uluslararas bas


k altnda- Endonezyal generallere oyunun bittiini sylemek zorunda
kald."275
Bu . Chomsky'nin kulland rneklerden sadece biri. Bir dier
rnek Irak. Chomsky'ye gre bu lke de uzun yllar ABD'nin karlar
dorultusunda onlarn bir mttefiki olarak alyordu. ABD bu
dnemde tpk Endonezya gibi bu lkenin de katliamlarn grmezlik
ten geldi. Fakat Irak, ABD'nin kendisine tand haklarn dna
kmaya balad zaman (Kuveyt'in igali) o da terrist lkeler liste
sine alnd.
Bakan Clinton bir konumasnda; "ABD 'nin, yurttalarnn insan
haklarn ihlal ettii kanaatine vard her lkee, insani gerekelerle,
zor kullanarak mdahale etme hakk vardr"2 6 dedi. Irak imdi bu
lkeyi tehdit ediyordu. nk lrak'n elinde kitle imha silahlar vard.
Chomsky Irak'n katliamlarn ve ABD'nin yaklamn aktarrken
unlar sylyor: "ABD (eski mttefiki) Irak' srekli kitle imha silah
lar bulundurmak ve kullanmakla sulad. Fakat "Saddam, Mart
1 988'de Halepe'de Krtlere kar gaz kullandktan sonra, askeri bir
saldn iin ateli arlar yaplmamtr. Aksine, ABD ve byk ngil
tere o zaman yine bizim adammz olan kitle katliamcsna gl
biimde destek vermilerdi. "277
Chomsky'ye gre ABD, -kendisini g kullanmakla grevlendi
ren- zorba bir yasad devletti. Bu zorba yasad devletin byk or
taklarndan bir tanesi de Kolombiya'dr. Bu konu ileriki blmlerde
daha ayrntl olarak ele alnd iin sadece ok kk birka ey ver
mek yeterli olacaktr. ABD bu lkeye halk ayaklanmalarn bastrmak
iin yllarca silah ve askeri yardm yapmtr. Chomsky Trkiye 'yi de
Kolombiya gibi deerlendirmekte ve Kolombiya'y Trkiye' den sonra
Amerika' dan askeri yardm alan en byk lke olarak grmektedir.
Chomsky'e gre, 1990'larda insan haklar sicili en kt olan lke,
ak arayla Kolombiya'dr. Ayn zamanda 1 990'larda, terr ve insan
7s Noam CHOMSKY, Amerikan Mdahalecilii, Aram Yay., stanbul, 2001, :n
276CHOMSKY, a.g.e., s: 109
277 CHOMSKY, a.g.e., s:

26

l6S

haklar ihlallerini devam ettirebilmek zere ABD 'nin bata gelen as


keri yardm alcsdr. Kolombiya 1 999 senesinde, ayr bir kategori
olan srail ve Msr darda brakldnda ABD'nin dnya genelinde
birinci askeri yardm alcs olan Trkiye'nin yerine gemitir.
(Chomsky'nin MIT'teki konferansndan, 1 8 Ekim 200 1 )2 78
ABD'nin terrist saldrlarndan nasibini alan bir baka lke de
Chomsky'e gre Sudan'dr. Ona gre bu olay pek fazla duyulmam
ve herhangi bir tepki almamt. Bu, Chomsky'nin kulland saysz
apc rnekten bir dieridir. Chomsky, Bill Clinton'un herhangi
geerli bir gereke gstermeden Sudan' bombalamas, ila stoklarnn
yarsn imha etmesi ve saysz insan ldrmesini korkun bir su ola
rak tanmlyor ve bunu hi kimsenin bilmemesinin sebebinin,
ABD'nin soruturmay Birlemi Milletler'de engellemesi olduunu
belirtiyor. Ve edense bunun hi kimsenin umurunda olmadn da
ekliyor.
ABD pek ok eylemini ya da mdahalesini BM Gvenlik Konseyi
nin 5 1 . maddesine balamakta; bu madde erevesinde aklamaya
almaktadr. 5 1 . madde devletlere, dmanca bir g tarafndan teh
dit edildiklerinde, askeri olarak karlk verme izni vermektedir. Oysa
ABD birok kere uluslararas hukuka radikal bir biimde kar km,
kendi karlar dorultusunda bunlar hie saymtr, nk uluslarara
s hukukun modem kurumlar 1 945 'te ABD 'nin inisiyatifi altnda ku
rulmutu. Amerika imdi kendisine kar da karar alabilen (Gvenlik
Konseyi ABD'yi Nikaragua'ya kar yasad zor kullanmaktan ve
uluslararas terrizmden sulu bulmutu) bu kurumu istedii gibi yok
sayma hakkna sahipti. ABD bu kar klarn da genellikle "hibir
ey yapmadan duramayaca" gibi standart bir argmana bal kalarak
aklamaya alyordu.
Chomsky'nin bu konudaki fikri de yukarda belirttiimiz dorultu
dadr ve bunu u ekilde aktaryor: "Standart bir argman bir ey
yapmak zorunda olduumuzdur: "Gaddarca eylemler srp giderken
bir kenarda oturup bekleyemezdik." Argman o kadar samadr ki,
seslendirildiini duymak olduka artcdr. Sokakta bir su ilendi
ini grdnz ve sessizce bir kede duramayacanz hissettii
nizi varsayalm. Qyleyse bir tfek alp, ilgili herkesi ldryorsunuz:
Suluyu, kurban, olay seyredenleri. Bunun rasyonel ve ahlaki bir ya
nt olduunu anlamamz m bekleniyor?"2 79
278
279

Trkiye ve Krtler, Haftalk Yedinci Gndem, 9- 1 5 ubat 2002


CHOMSKY, Amerikan Mdahalecilii, Aram Yay., stanbul, 200 1 , s: 65

1 66

"Demokrasinin iinde yeerebilecei uluslararas bir ban ortam

na, zgrlk ve ilerlemeye katkda bulunmak" gibi bir hedefin (iddia


edilen bu) rehberliinde gelien Amerikan mdahaleleri Chomsky'nin

belirttiine gre sulu, susuz birok kiinin lmne yol aan sonu
lar dourmutur. Amerika'nn birok kiinin lmne yol aan mda

haleleri gibi bir de izleyici kalarak sebep olduu katliamlar olduka


ok. Chomsky, Clinton 'un bir konumasndan yola karak buna da

deiniyor: "Bakan Clinton ulusa ' gznz baka tarafa evirmenin


basite bir tercih olmad zamanlar vardr' aklamasnda bulundu.

'Dnyann her kesindeki trajediye kar bir ey yapamayz. ' Ama bu


'hibirisi iin bir ey yapmamamz gerektii' anlamna gelmez. Ama

Bakan ve yorumcular, kendileri asndan bu 'zamanlarn" olduka

iyi tanmlandn eklemeyi unuttular. 'nsani krizlere ' dnk ilke

daha nce tarttmz teknik anlamda uygulanr: Zengin ve imtiyazl

kiilerin karlar tehlikeye dtnde." Buna uygun olarak, yukarda

belirtilen rnekler (Dou Timor, Halepe, Filistin vs.) ' insani krizler'

olarak nitelendirilemez, dolaysyla gzn baka tarafa evirmek ve

bir ey yapmamak, zorunlu olmasa da, kesinlikle tercihtir. Benzer ne


denlerle, Clinton'un Afrika politikas Batl diplomatlar tarafndan

"Afrika'y kendi krizlerini zmekle babaa brakmak" eklinde


anla1maktadr.

280

Chomsky'ye gre Amerika' da gcn ve denetimin temel bileenle

rini; irketler, hkmet, medya ve halkla ilikiler endstrisi olutur

maktadr. Btn Amerikan politikalar bu glerin karlar tarafndan

belirlenmekte ve desteklemektedir. Tabii ki medya bu politikalarn

toplum tarafndan kabul grmesini salayan ve bu gler arasnda

birinci srada yer alan nemli bir kurumdur.

Chomsky bu gler nda belirlenen politikalar u ekilde ak

lyor: "ABD' de hkmet ve zel sektr kendi amalar iin medyann

da ibirliiyle 'yurttan korkusunu krkleyen bir rol oynuyordu ' .

Dmanlarn korkutarak denetim altna almak Amerika 'nn bir baka


(d) politikasyd. Richard Nixon'n ' deli adam teorisi' olarak tanm

lanan bu durumu yledir: Dmanlarmz, emrimizde olaanst bir


ykc gle bizim ldrm ve ne yapaca ngrlemez olduumuzu
anlamallar, bu durumda korkuyla irademize boyun eecekleridir."2 8 1

B u cmleler Chomsky'nin belirtmeye alt dorultuda Ameri

ka'nn uluslararas politikalarnn ksaca aklamasdr. Chomsky


28 CHOMSKY, a.g.e., s: 59
281 CHOMSKY, a.g.e., s: 2 1

1 67

bunlar dnyay korku iinde brakarak, onlar kendi iradelerine boyun


emek zorunda brakmak olarak aklar. Tabii hi kimsenin ABD

saldrlarna karlk verme hakk olmad zerinde durur. leti ak

tr; ABD ' nin terrist saldrlarna kar kimsenin kendini savunma

hakk yoktur. ABD, hak gerei bir terrist devlettir. Bu da sorgulana


maz bir retidir. Buna gre, boyun emeyen bir halk boyun edir

mek iin iddet kullanmak ya da bunu yapabilecek terrist bir taeron


ordu rgtlemek ABD iin meru bir itir. iddet tekelini elinde

bulunduranlar her zaman kendilerinin terr kart faaliyet gsterdikle

rini sylerler.

ABD'nin "iyilik yapmak" amacyla yrtt bu politikalar ama

ca ne kadar uyduu grlmektedir.

Chomsky'nin Clinton'un kulland "insani mdahale hakkn"


rnek alarak yapt aklama bu konuyu ya da bu dnceyi ortaya

koymaktadr: "Eer dnyada iyilik yapmak istiyorsak, en balang

noktas nl Hipokrat ilkesidir: 'nce zarar verme. ' Yaplmas gere


ken ilk ey, zalimlik yapmay durdurmaktr. Clinton, bir kez bile uy

gulamad insani mdahale hakkndan bahsederken, biz bunu yapm

yoruz. Clinton' a dnk eletirileri azaltmak istiyorum: hi kimse uy

gulamamtr. Btn tarihte sahici bir insani mdahale rnei bulabil

meniz ok dk bir olaslktr. Bulmaya aln. ok zordur. nsani


bir amala geekletirilen mdahaleyi kastediyorum. Zaman zaman

mdahalelerin insani etkileri olmutur, ama bunlar tesadfidir. Ve


elbette neredeyse her mdahalenin insani olduu ilan edilmitir.

Hitler, Mussolini . . . Ama gerek olanlar, gerekten insani ama ta


2
yanlar bulmak son derece zordur." 82

Chomsky'e gre ABD'nin halklar zerinde estirilen terre destei

nin durdurulmas iin gl bir Amerikan yerli muhalefetinin rgt


lenmesi gerekiyor. nk, Endonezya rneinde grld gibi, ABD

"dur" ya da "seni daha fazla desteklemem mmkn deil" dediinde

mazlum halklar zerinde acmaszca terr uygulayan devletin sngs


annda dyor. 283

Vietnam
ABD'nin Vietnam' igali Chomsky'nin politik grlerinin ve

muhalefetinin ilk olarak ciddi anlamda ortaya kt olaydr. Bu, ayn

zamanda Amerikan politikalarnn gerek anlamda kendini ortaya

282

CHOMSKY, a.g.e.,

s: 1 10

283 CHOMSKY, a.g.e., s: 9


168

koymasdr da. Chomsky, dier birok igale ve mdahaleye olduu


gibi bu igale de kar km ve bu dnemde etkin bir muhalif olarak
halk savaa kar aydnlatmaya almtr. yle ki, bu almalar
nedeniyle dier pek ok aydn gibi tutuklanmtr. Bu olaylarn balan
gc 2. Dnya Sava sonrasdr. Dnya Sava ve sonrasndaki Viet
nam'n durumu hakknda tarihi bir bilgi vermek balang iin doru
olacaktr.
Vietnam, 2. Dnya Sava srasnda derinleen ekonomik, politik
ve sosyal sorunlardan olduka etkilenmi ve sonucunda 1 940'ta Ja
ponya Vietnam'n Vichy hkmetiyle bir anlama imzalayarak lkeyi
kendi egemenlikleri altna almtr. Japonya'nn egemenlii Vietnam'
rahatlatmam, tam tersine halk kitleleri iin durum daha d a zorlam
tr. Bu olaylar sonucunda yani; artlarn daha da zorlamas sonucu
halk ayaklanacak ve Vieth-Minh cephesi kurulacaktr. Bu cephe 1 945
yaznda, stnde 1 milyondan fazla insann yaad ve devrimci
hkmetin ynetim organlarnn kurulduu geni topraklar kontroln
de tutmaktayd. Japonya' nn yenilmesi ve teslim olmas Vietnam halk
iin byk nem tayordu. Bu koullar altnda inhindi Komnist
Partisi lkenin tarihi kaderini ele alacak ve 1 3 Austos 1 945 'te in
hindi Komnist Partisinin Pan-Vietnam konferans alacaktr ve ge
nel ayaklanma karar alnacaktr. Austos devrimiyle de ( 1 945) Viet
nam halk zgrlne kavumutur.
Vietnam'da 2 Mart 1 946'da Ho Chi Minh bakanlnda yeni bir
hkmet seilmi ve bu hkmet Vietnam Demokratik Cumhuriye
ti'nin kuruluunu ilan etmiti. Fakat 9 Eyll 1945 'te Gney Vietnam
kylarna demirlemi olan ngiliz ve Fransz igal kuvvetleri Vietnam
Demokratik Cumhuriyeti Hkmetini tanmadklarn aklayacaklar
dr. Bu arada Amerikal danmanlarca ynetilen 200.000 kadar an
Kay ek askeri Kuzey Vietnam zerine yrmektedir. Ho Chi Minh
hkmeti, emperyalistler arasndaki elikilerden yararlanarak Fransz
otoritelerinden 6 Mart 1946 n anlamasn kopard ve Vietnam De
mokratik Cumhuriyeti'nin Fransa tarafndan tannmasyla, an Kay
ek birliklerinin Vietnam'dan ekilmesi saland. 1 946'da Fransa' yla
yeni bir anlama imzaland. Buna ramen Fransa bu anlamay boza
rak yeniden saldrya geecekti. ABD ise Fransa'ya silah vermeyi ve
mali destei artrmaktadr. Vietnam'da igalci kuvvetlerin yardmyla,
banda eski imparator Bao Dai olmak zere baka bir (kukla olarak
tanmlanan) hkmet kurulacaktr. 1950'de ABD ve ngiltere Vietnam

1 69

Demokratik Cumhuriyeti'nin varln dikkate almayarak bu yeni y


netimi tanyacaklardr.
1950 Ocanda Vietnam Demokratik Cumhuriyeti, SSCB Halk
Cumhuriyeti tarafndan resmi olarak tannd. Onlarn yardm ve
destei Vietnam' n zaferinde nemli bir etken olacaktr.
1954 Ocanda, smrgeciler kurtulu kuvvetlerinin Kuzeydeki
saldrsn durdurmak amacyla Gney Vietnam'da Atlanta askeri
harekatn balatrlar. Zamann ABD bakan yardmcs R. Nixon da
bu dnemde Vietnam'a bir gezi yapacaktr. Amerikan basn ABD 'nin
sava "uluslararas hale getirmek" ve Vietnam' yeni bir Kore yap
mak amacyla inhindi'ndeki yakn bir askeri mdahalesinden sz
ediyor. Fakat Amerikan askeri glerinin bahsedilen bu tasars ger
eklememitir. 7 Mays 1 954'te Dien Bien Phu'nun d, 9 yl s
ren direni savanda Vietnam halknn zaferinin bir gstergesi olarak
grlmektedir. 26 Nisan' da Leman gl kylarnda be byk gcn;
SSCB, in Halk Cumhuriyeti, ngiltere, Fransa ve Amerika'nn Di
leri Bakanlan ile Vietnam Demokratik Cumhuriyeti, Laos, Kambo
bakanlan ve Saygon ynetimi temsilcileri konferans balad. Konfe
rans iki aydan fazla srd. 2 84
Vietnam Demokratik Cumhuriyeti, SSCB ve dier sosyalist devlet
lerin yardmyla, Cenevre 'de byk bir diplomatik zafer kazand: 20
Temmuzu 2 1 'e balayan gece konferans almalarn baaryla ta
mamlad. Bu anlamayla Vietnam'da ikinci bir snr izgisi izilmiti.
Cenevre konferansnn deklarasyonunun altnc blm belirtiyordu
ki: "Askeri snr izgisi geici bir izgidir ve hibir ekilde politik ya
da topraksal bir snr meydana getirdii kabul edilemez."285
Cenevre Konferans'nn son oturumunda, Amerikan temsilcileri,
ne dier katlan lkeleri ne de dnya kamuoyunu hesaba katmadan son
deklarasyona katlmay reddettiler. Birinci sava srecinde Ameri
ka'nn inhindi Yanmadas 'nda Fransa'nn yerini almak istedii g
rld. Bylece 1 2 Ocak 1 950'de o zamanki Dileri Bakan D. Ache
son, inhindi'nin ABD'nin Uzakdou'daki savunma hattnn bir par
as olduunu belirten resmi bir aklama yapt. 1 950'de Amerika Bir
leik Devletleri Paris'e aka meydan okuyarak feodal-komprador
Bao Dai rejimi ile bir yardm ve ortak savunma anlamas imzalad.
Daha sonra, pratikte Birleik Devletler'in inhindi'ndeki kurmay
olan bir askeri misyon (M.A.A.G) Saygon'a yerleti. Baz iddialara
284 BAUDANOV, SOTCHEVKO, Malup Edilemeyen Vietnam, rn Yay.
28 5 BAUDANOV, SOTCHEVKO, a.g.e., s: 1 9

1 70

s: 1 8- 1 9

gre Amerikan emperyalistlerinin plan Saygon' da Washington'a kar


yumuak bal bir hkmet yaratmak ve lkenin blnmln

srdrerek Gney Vietnam' Gneydou Asya'daki stratejik haberle


melerin kavandaki dayanak noktas yapmakt.
Cenevre Anlamas'nn inenmesiyle, Gney Vietnam Amerikan
askeri yardm almaya balad, gemiler dolusu silah ve cephane; ordu
nun, polisin, ynetim aracnn, propaganda makinesinin rgtlenmesi,
Amerikan subay ve uzmanlarnn kesin ynetimi altnda oldu. 23
Ekim 1 950'de kanl bir terr havas iinde geen bir referandumdan
sonra 26 Ekim'de Ngo Dinh Diem'in adamlarndan oluan bir Ulusal
Meclis yaratld. Daha sonra bu rgt tek kelime sylemeden diktatr
86
tarafndan hazrlanan anayasay kabul etti. 2
1 954'ten sonra geen zaman, Amerikan saldrsnn trmanna
dorudan doruya bal olarak, Gney Vietnam rejim krizinin derin
lemesine neden oldu. Gney Vietnam halk Amerikan igali altnda
artan sorunlar ve krizlerle iyice bunalmt ve gl bir devrim dalga
syla ayaklanmaya balyordu. Vietnam halknn mcadelesinin acil
amac, bamszlk, demokrasi, bar, tarafszlk, lke refah, ulusal
btnlemeye doru ilerlemekti. Bu amaca ulamak iin siyasi ve
askeri gler meydana getirmek, siyasi ve askeri sava metotlarn
birletirmek gerekiyordu. Gney Vietnam Ulusal Kurtulu Cephesinin
kuruluu bu alanda atlm bir admd. Cephe, silahl halk kuvvetleri
nin kurulmasyla uram ve 15 Mays 1 96 1 'de Gney Vietnam
yurtseverlerinin mcadelesini ynetmeyi stne almt. Bu almalar
sonucunda 1 963 Mays'nda Amerikallar'a ve onlarn yandalarna
kar byk bir halk ayaklanmas patlayacakt.
Ngo Dinh Diem rejiminin iflas Washington' u ok tedirgin etti.
1961 baharnda Birleik Devletler bakan yardmcs L. Johnson
Saygon' a geldi ve ondan sonra, 8 ubat 1 962 'de, Saygon'da , Gney
Vietnam' da 1 4 general, dzinelerce albay ve ABD silahl kuvvetlerin
den oluan bir Amerikan askeri kumandanl kuruldu. Gney Viet
nam' da, kitleler, yabanc zalimlere, .onlarn ajanlarna kar, lkenin
87
zgrlk ve btnl iin mcadeleye girimilerdi. 2
Geni apl Amerikan askeri etkinlikleri 1 964'te balad; ancak bu
etkinlikler, beklenilenden ok daha byk bir direnile karlat . Vjet
nam'daki komnist akm, halk arasda kk salm, ulusu ve rk duy
gular kendi yanna ekmeyi baarmt. Bu durum, komnist rgile286 BAUDANOV,
287 BAUDANOV,

SOTCHEVKO, a.g.e., s: 22
SOTCHEVKO, a.g.e., s: 36
1 71

yicilere ve gerilla birliklerine, ou kez Amerikal danmalarn elinde

birer kukladan baka bir ey olmayan dmanlar karsnda salam


bir stnlk salad. Ne var ki komnistler, Amerikallar'n bu geni
apl askeri mdahalesine ancak, Sovyetler Birlii'nden srekli akan
88
yardm sayesinde kar koyabilmekteydiler. 2
Amerikan' n bu savataki durumu Amerikan entelektelleri tara
fndan hep tartlyordu. Yaplan tartmalarn kapsam Amerikan'n
buray igal etmesinin (ki bunun bir igal olduunu zaten kabul etmi

yorlard) bir hata olduu deil, savaa yaplan ar harcama ve taktik


hatalaryd. ABD aydnlarnn Vietnam Sava 'na yaklam yaplan
sava harcamalarnn ya da savan maliyeti boyutundadr. Chomsky
buna Robert McNamara'nn kitabn rnek veriyor. "McNamara,
Gney Vietnam' 1961 ' de yahut 1 965 ' te bombalama kararn hi tar
tmyor. Gney'in bombalanmasnn pek maliyeti yoktu. Bu yzden
9
de tartmal deildi, nemsizdi."2 8
Chomsky aydnlarn bu igali kabul etmemelerini de u ekilde
anlatyor: "Amerika'nn Gney Vietam'a saldrd gerei, bugne
kadar Amerikan bilim dnyasnda, entelektel hayatnda ve hatta sol
kesimin ounluunda byk kabul grmedi. Gney Vietnam'a saldr
dmz gerei (1961 ' de bunun olduu kesindi) ve Gney Viet
nam'n, savan ta sonuna kadar saldrlarmzn hedefi olduu temel
gereini kabullenemeyiimizden daha dramatik bir disi lin rnei ve
90
aydn snfn teslimiyetilii rnei tahayyl etmek zor."
Chornsky'e gre Amerika bu savata da (yaptklar olduka ak
olmasna ramen) savan sorumluluunu ya da suunu baarl bir
propagandayla Vietnam'a yklemeyi baarmt. Amerika yrtt

r,

baarl propaganda erevesinde bamszlk iin sonuna kadar sava


an halkn davranlar zerinde bir phe uyandrmaya almt.
nk Amerika hayatnn en byk direniiyle karlamt ve bunu
anlamakta zorlanyordu. Onlar sava kazanmak iin gereinden
olduka fazla miktarda harcama yapmlard. Fakat buna ramen sava
kaybetmilerdi. Amerika bu kaybediin ezikliini srekli tayacakt.
Vietnam Sava'yla ilgili Amerikan hkmetinin genellikle taktik
hatalarn ele alan deerlendirmeleri ou zaman radikal kabul edil
mekteydi. Politikalar hazrlayanlar tarafndan kabul grmeleri, ayn

zamanda Amerikan politik sisteminin ileyiinin gstergesi olarak


288

McNEILL William H., Dnya Tarihi, mge Yay., Ankara, 1 994,

289 CHOMSKY, Souk Sava ve niversite, Kzlelma Yay.,


290 CHOMSKY, a.g.e., s: 198
1 72

1998,
.

s:
s:

582

1 99

grlmektedir. Ne de olsa sistemin kendi hatalarn kabul etme kapasi


tesi bulunmaktadr. Ancak, bu Chomsky'nin grne ok uzaktr:
"Ben ABD 'li planlamaclar hibir zaman Vietnam'daki hatalar y
znden eletirmedim. Benim eletirim her zaman yapmay hedefledik
leri ve byk lde de baardklar eylere ynelikti . . . bizim ideolo
jik sistemimizde birinin kf hatalardan baka bir eyi eletirebilmesi
ni alglamak olanakszdr."2

Latin Amerika
nl yazar Eduardo Galeano'nun u szleri Latin Amerika'nn ta
rihini ksaca anlatyor. "Hep kazananlarla kaybedenler. Bizim bugn
Latin Amerika diye adlandrlan topramz, kendini hep kaybetmeye
adam durumda. Rnesans Avrupallan'nn dilerini boazmza
geirmek zere okyanusa atldklar uzak alardan beri byle bu."2 92
Chomsky'nin Latin Amerika hakkndaki grleri de Amerika'nn
bir ekilde bask altnda tuttuu bu lkeler erevesinde ekilleniyor.
Nikaragua, El Salvador, Guatemala, Kba, Kolombiya onun kulland
Latin Amerika rneklerinden sadece bir ka.
Chomsky 1 980'de El Salvador ve Guatemala'da devlet ve dier
gvenlik gleri tarafndan katliamlar yapldn u ekilde ortaya
koymaktadr: " . . . buralarda sivil halka saldran balca terrist g
bizzat ordu ile devletin dier gvenlik gleridir. El Salvador'da,
Bapiskopos Riveray Damas'n harekatlara hz verilmesinden hemen
sonra 1 980 Ekimi'nde 'savunmasz sivil halka kar bir yok etme,
soykrm sava' diye betimledii saldrlarda onbinlerce insan katle
dildi. ' Halk ezmekten, El Salvador oligarisinin karn savunmaktan
baka bir ey bilmeyen ' silahl glere yardm gndermemesi iin
Bakan Carter' a bouna yalvaran Bapiskopos Oscar Romero 'nun
suikaste kurban gitmeden hemen nce uyard gibi, bu devlet terr
uygulamas 'kendi temel insan haklarn savunmann savan veren
halkn rgtlerini ortadan kaldrmay' amalad. Halka ynelik saldr
lardaki yabanlln iyiden iyiye katmerlendii Reagan ynetimi sra
snda bu hedeflere byk oranda ulald. ( ...) ardnda ' sakat kalm,
boaz kesilmi, paralanm, boazlanm ya da ikencenin (. . .) teca
vzn izini tar' kurbanlar brakmak yoluyla sindirmeye ynelik h
kmet stratejisinin hedefi 'sivil nfusa gzda vermek, bask yap
mak' (yani, ABD yasalarnda resmen tanmland biimiyle terrizm)
291 BARSKY, a.g.e., s: 1 98
292 GALEANO Eduardo, Latin

Amerikann Kesik Damarlar, Alan Yay., st.

s: 1

1 73

olduundan, yalnzca ldrmek yeterli deildir. ( . . . ) Ayn yllarda, yi


ne Birleik Devletler ile onun paral asker devletlerince bandan so
nuna desteklenen daha geni apl bir kym bu kez Guatemala' da ger
ekleti. Terr bu lkede de Esquipulas II Bar Anlamas'nn ardn
dan, demokrasiye, toplumsal dzeltime, insan haklarn korumaya y

nelik olarak uzlamalarda karara balanm admlarn nn almak


zere trmana geti. El Salvador'da olduu gibi, bu gelimelerde
aka grmezden gelindi; dnemin biilmi devi, dikkatleri Nikara
gua 'ya ekmek, ABD yanamas devletlerde olaan uygulama duru
muna gelen, ktye kullanmlar azck da Nikaragua yeltenecek olur
sa yaygaray basmakt. Ama Nikaragua'y 'Orta Amerika kalb'na
dndrmek, El Salvador ile Guatemala'nn yerine getirdii 'blgesel
rgtlere' uymasn salama almak olduundan, yanama devletlerde
ki terr, katillere yardm akn tehlikeye drecek denli apak
duruma gelmedii srece zerinde durmaya bile demez."293

Orta dou
Ortadou yzyllarca Batl emperyalistlerin smr cennetiydi.
Corafi keiflerle balayan, sanayi devrimiyle devam eden smrgeci
lik iin Ortadou (ve Asya) vazgeilmez bir yerdi. nce ngiltere gibi
Avrupa lkelerinin daha sonra da, zellikle 2. Dnya Sava 'ndan
sonra Amerika'nn smr hedefi oldu. Dou'nun zenginlikleri sana
yilemi Bat 'nn ihtiyalarna cevap verecek nitelikteydi.
Chomsky Ortadou'nun Amerikan smrs hedefi haline gelme
sini u ekilde anlatyor: "2. Dnya Sava'ndan itibaren ABD ezici
bir stnlkle dnyann egemen gc haline dnt ve hemen ardn
dan ak ak Ortadou'nun enerji kaynaklarn ele geirmeye yneldi.
-Bu konuda bir tartma yoktu. Fransa nezaket kurallar hie saylarak
devreden kartld. ngiltere gnlszce, bir D ileri Bakanl . g
revlisinin hznle ifade ettii biimiyle "kk ortak" roln kabul et
ti ve rol zaman iinde normal g ilikilerinin sonucu olarak tedrici
bir ekilde gerilemektedir. Artk ngiltere ABD'nin bir tr saldn k
9
pei haline gelmitir- dnya ilerinde nemli ancak ikincil bir rol."2 4

Ortadou gerek kapitalist dnya ekonomisi ve gerekse emperyalist


dnya egemenlii bakmndan son derece kritik iktisadi ve politik
zellikler tayan, tam da bu nedenle ABD emperyalizmi tarafndan
aka "yaamsal kar alan" ilan edilmiti.
293 CHOMSKY,
294 CHOMSKY,

1 74

Terrizm Efsanesi, Ayra Yay., Ankara, 1 999, s: 22-23


Amerikan Mdahalecilii, a.g.e., s: 1 56

2. Dnya Sava'ndan sonra balayan "souk sava" dneminde


dnya kutba blnmt. 1 . dnya, Amerika nclndeki kapita
list lkeleri, 2. dnya, Sovyetler gibi komnist lkeleri ve 3. dnya ise
bunlarn dnda kalan lkeleri temsil ediyordu. Bunlar da genellikle
Ortadou ve Asya lkeleriydi. Amerika zellikle bu 3. dnya lkeleri
ni kontrol altna almak istiyordu fakat bunun nnde baz engeller
vard. Bunlardan ilki Sovyetlerdi. Sovyetler Amerika 'nn emperyalist
sisteminin nndeki en byk engeldi. 1 980' lerden sonra bu engel de
ortadan kalkacaktr. Sosyalist rejimi oturtamayan Sovyetler ekonomik
sorunlarn da artmasyla yava yava zayflayacak ve 80'lerden sonra
artk Amerika iin bir engel nitelii tamayacaktr.
Sovyetler Birlii ve Dou Avrupa'daki kten sonra, uluslarara
s ilikilerde ortaya kan duruma yeni bir biim verme ihtiyac ere
vesinde, kapitalist dnya iinde "yeni dnya dzeni" tartmalar ba
layacakt. ABD ve Sovyetler Birlii arasndaki politik ve askeri reka
bette somutlaan Dou-Bat kutuplamas artk geride kalmt.
Chomsky Bat'nn temel ilkesini ve bu ilke etrafnda ekillenen
politikalar u ekilde aklyor: "ABD, ngiltere'nin kurduu yapy
devrald. Temel ilke varln srdrd. Temel ilke Bat'nn (bu nce
likle ABD demektir) bu blgede olup bitenleri kontrol etmesi demek
tir. Ayrca, blgenin zenginliinin ABD ve ngiltere 'ye akmas anla
mna gelir: Bu iki lkenin enerji irketleri yatrmclar, tekrar dola
ma giren petro-dolarlara byk lde baml olan ABD hazinesi, ih
racatlarn, inaat firmalar vs. Esas nokta budur. Karlarn Bat 'ya
akmas ve iktidarn, bata Washington olmak zere, mmkn olduu
kadar Bat'da kalmas gerekir. Bu temel ilkedir. Bu her eit sorunun
yaratlmasnn "hakl" gerekesidir. Sorunlardan birisi, blge halknn
geri kalm ve eitimsiz oluu ve bu dzenlemelerin mantn ya da
temeldeki haklln hibir zaman anlayamam olmasdr. B atllar
blgedeki insanlarn kafasna, blgedeki zenginliin oradaki yoksul ve
ac eken halka deil de, bir ekilde Bat'ya akmas gerektiini soka
mamaktr. Ve basit ve aikar ilkelerin onlar tarafndan anlalmasn
salamak srekli olarak kuvvet gerektirmektedir. Geri kalm halklarla
srekli yaanan bir sorun."295
Mttefiki Irak'n kendisine tannan haklar ineyip Kuveyt'i igali
Amerika iin yeterli bir bahane olacakt. Bu olayla ABD nderliinde
ki emperyalist gler, Ortadou'yu fiilen igal ve abluka altna alacak
t. Bu olaylar zinciri, tm dnyada "Krfez krizi" olarak isimlendiriliyor.
295

CHOMSKY, a.g.e., s: 1 56
175

lrak'n ortak emperyalist karlara zarar veren giriimlerini gemle


mek, petrol kaynaklarn gvence ve denetim altna almak, blgedeki
tm gerici rej imleri, krallklar ve emirlikleri desteklemek ve yaat
mak, emperyalizmin blgedeki ileri karakolu srail'i her yolla besleyip
glendirmek, tm bu amalara da hizmet etmek zere Irak'n
Kuveyt'i igalini bahane ederek Ortadou'yu drt koldan askeri ablu
kaya almak, baz Arap lkelerini fiilen igal etmek vb. , tm bunlar
empe alistlerin zerinde gr ve kar birlii iinde olduklar konu
6
lard. 2
Irak'n Kuveyt'i igaliyle balayan Krfez Krizi patlak verdiinde,
emperyalist dnyada durum kabaca buydu. Emperyalist dnyadaki
ksmi stnln gitgide daha ok bir askeri sper devlet oluuna
borlu olan ABD, frsat karmad. Krfez Krizi'ni blgesel amalan
yannda, belki de ondan da ok, sarslan liderliini yeniden kabul ettir
mek, hala emperyalist dnyann ortak karlarna bekilik yapabilecek
yegane g olduunu kantlamak iin bir frsat olarak deerlendirdi.
Henry Kissinger, "Konunun petrol deil souk sava sonras dnya is
tikrar" ve ABD 'nin buna ilikin "rol" olduunu sylerken tekiler
yannda bu amacda tanmlam oluyordu. Sonraki gnlerde Kongre
nnde yapt nemli konumada Dileri Bakan James Baker da,
ABD'nin Ortadou'ya askeri mdahalesinin genel plandaki amala
97
rndan birini aa yukar ayn ekilde tanmlamaktayd. 2
Chomsky'nin de belirttii ana hedef Bat'nn zenginliklerinin do
uya akmasyd. Bunu gerekletirmek iin eer iddet gerekiyorsa

bunu fazlasyla yapacakt. Daha nceki blmlerde de belirttiimiz ve


Chomsky'nin de zerinde durduu gibi iddet, "halklar denetim altna

almak" iin Amerika'nn bolca kulland bir yntemdi. Bunu Irak'ta


da srdrecekti.
Chomsky'nin kulland bir rnek bu durumun Amerikan ynetimi
tarafndan nasl kabul edildiini gsterir: "Birka yl nce ulusal tele
vizyonda Albright ' a, yarm milyon Irakl ocuu ldrm olduu
gerei karsnda kendisini nasl hissettii sorulduunda Albright
olgusal sulamay inkar etmedi. "Yksek bir bedel" olduunu kabul
etti ve yle dedi: "Buna dediini dnyoruz." Tartma bu ekilde
kapand. Bu nemli bir olgudur ve tepkiyi grmek son derece aydnla-

296 Dnyada Yeni


297 A.g.e., s: 1 9

1 76

Dzen ve Ortadou, Eksen Yay., stanbul, 1 99 1 , s: 20

tcdr. Yorum ona, tepkiyse bize aittir. Tepkiye bakarak kendimiz


98
hakknda bir eyler reniyonz."2
ran, srail, Suudi Arabistan, Afganistan gibi lkeler de Ameri
ka 'nn Ortadou'daki politikalarnn dier hedef noktalarndan birka
dr. zellikle Irak Washington'un politikalarnn ortaya konulmas
asndan nemli bir rnek tekil ediyor. Fakat bizim burada verecei
miz iki rnekten biri srail-Filistin sorunu, dieri ise gncel olmas ve
bir farkllk tekil etmesi nedeniyle Afganistan olacaktr. Irak ok daha
derinlemesine incelenmesi gereken geni bir konudur.

srail-Filistin
srail-Filistin sorununun gemii yani Yahudilerin Filistin'e yerle

meleri olduka eskilere dayanyor. 1 88 1 'de Rus ar Aleksandr'n


ldrlmesi Yahudiler iin bir dnm noktasdr. Bu olay zerine Rus
otoriteleri Yahudilere byk iddet uyguladlar. Rusya' da gerekleti
rilen katliamlar zerine birok Yahudi g etti. Bu gmenlerden bir

ksm Amerika ve Avrupa'ya ynelirken yaklak bin Yahudi de


Filistin' e yerleti. 1 882 ylnda, Caffa yaknlarnda Rishon-Lezion ad
verilen bir koloni oluturdular. Ayn yl Rusya'da Chibbaht Zion
(Siyon Sevgisi) ad verilen bir hareket ortaya kt. Bu hareket temel
hedef olarak Filistin' e yerleme ve branice'yi diriltme fikrini ortaya
att. Bu hareket 1 890'da Filistin ve Suriye'deki Yahudi Ziraat ve
Esnaf Destekleme Dernei adyla resmen tannd. Bu rgt Yahudi
vatan fikrini ilk formle eden Leon Pinsker'in nderliindeydi. Bu
ayn zamanda politik siyonizmin de domasyd. Filistin' e g dina
miinin arka planndaysa Batl byk Yahudi burjuvazisinin karma
99
k karlar bulunuyordu. 2 Ksacas Yahudi Devleti hayalinin birle
tii yer Filistin'di ve buras dnyann eitli yerlerine dalm Yahu
dilerin hedefi olacakt. zellikle de 2. Dnya Sava 'ndan sonra Hit
ler'in katliamlarndan kurtulabilen Yahudiler iin.
1 947'de, bir yandan (Filistin'i 1 . Dnya Sava'ndan beri ynetmi
olan) Byk Britanya'ya ve bir yandan da, slam fetihlerinden beri

Filistin'de yaayan Araplar'a yneltilmi bir silahl eylem sonucunda,


srail Yahudi devleti kuruldu. Yahudiler, 2 . Dnya Sava srasnda
Hitler'in Avrupa'daki Yahudi topluluklarn yok etmek iin gsterdii
abann tututurduu ulusu ve dinsel duygularla harekete gemiler
di. Milyonlarca Yahudi, Avrupa'daki yurtlarndan sklp atlm,
298 CHOMSKY, Amerikan Mdahalecilii, a.g.e., s: 1 45
299 Suat PARLAR, Ortadou, Vaadedilmi Topraklar, Bibliotek Yay., ist.

1 997 s: 302
177

Nazilerin almalarna gerek duymad milyonlarca Yahudi de, zel


olarak yaplm gaz odalarnda ldrlmt. Baz kaynaklara gre
kadn, erkek, oluk ocuk en az alt milyon Yahudi, Naziler tarafndan
yok edilmiti. Bu kymdan kurtulanlara, Avrupa'da eski yaamlarna
yeniden balamak g gelecekti. Bu nedenle, ok sayda Avrupal
Yahudi, bask altndaki bir aznlk olmaktan kurtulmann tek yolunun,
Yahudi dininin biimlendirdii Filistin'e, Kutsal lke ' ye gmek ol
duu sonucuna vard. Ancak Filistin' de bir Yahudi ounluunun sa
lanmas ve bir Yahudi Devleti'nin kurulmas, burada yaamakta olan
Araplarn byk apta yerlerinden edilmelerini gerektirmekteydi. Ya
hudilerin ie giriip kuvvet yoluyla srail'i kurmalar, Filistin' de yaa
yan Araplar kadar komu Arap lkelerinde de, derin bir krgnlk ya
ratt . . . Bu nedenle, Birlemi Milletler 1 947'de Filistin'in Araplar ile
Yahudiler arasnda bltrlmesi gerektii yolunda bir karar ald
zaman bile, hibir Arap hkmeti srail'in varln kabul etmeye
hazr deildi. Bir Birleik Arap Cumhuriyeti yaratarak Araplar'n
blgedeki konumunu glendirme yolundaki abalar pek baarl
olmad. Suriye ve Msr 1 95 8 ' de birletiler; ama teki Arap devletleri
buna yanamadlar ve Suriye 1 96 1 'de birlikten ayrld. Yoksulluun
ve teknik alandaki geriliin yan sra parti atmalar ve blgesel re
kabetler, Arap lkelerini etkilemeye devam etti. Fakat bu tr eksiklik
ler, Araplar arasnda, hem srail' de hem de birok Arap lkesinde o

gne kadar gze arpma an aznlklar olarak yaayagelmi Y ahudile


r' e kar bir nefretin krklenmesine yardmc oldu. Bunun sonucu, s

lam dnyasndan srail' e yeni bir Yahudi g dalgasnn gelmesi ve


srail' i balangta oldu undan daha kark Avrupa tipi bir toplum

00

durumuna sokmas oldu.


Ortadou' da glkle salanabilen bar, srail ile komu Arap
lkeleri arasnda 1 948-1 949'da, 1 956'da ve 1 967'de patlak veren
savala darmadan oldu. Her savata da, Yahudiler Araplar yendi
ler. 1 967' de sava kazanan srail ordular, Yahudiler'in denetimi al
tndaki topraklar Svey Kanal'na ve Jeria lrma'na kadar genilet
tiler, daha nce Arap ve srail blgelerine ayrlm olan Kuds kenti
nin tmn ele geirdiler.
Amerika Ortadou' daki hedeflerini gerekletirmek iin o toprak
lar zerinde kendine bir yanama devlet aramaktayd, srail zellikle
Mslman olmad ve Araplarla savata olduu iin buna gayet
uygun bir devletti. Bu amala ABD israil'e zellikle askeri adan
300 William,

1 78

McNEILL, Dnya Tarihi, mge Yay., Ankara, 1 994, s: 582-583

byk destek vermekteydi ve buradaki savan zlmesini karlarna


uygun olmad iin istemiyordu.
Chomsky ABD ile srail arasndaki bu kar yaknlamasn u
ekilde aklyor: " 1 958 'den itibaren, CIA Arap milliyetiliine kar
mcadele etmenin yolunu "Ortadou'da geriye kalan tek gvenilir
Bat yanls g olarak srail'i desteklemek olarak saptad." Buna g
re, srail ABD gcnn balca ss haline gelebilirdi. O zaman bu
nerilmi, ama henz uygulanmamt. 1 967' den sonra uyguland.
1 967'de, srail ABD 'ye byk bir hizmet sundu - yani Nasr', virs
yok etti. Ve ayn zamanda Arap ordularn darmadan etti ve
ABD'nin tek ykselen g olmasn salad. Ve bu noktada, aslnda
ayakl bir ittifak kuruldu. srail, ran ve Suudi Arabistan."3 01
Chomsky'e gre ABD bu blgede zellikle 1971 'den itibaren, s
rail-Filistin sorununun mzakerelere dayal diplomatik zmn en
gelleme konusunda, uluslararas arenada neredeyse tek banayd
"Bar sreci" bu gelimelerin kaydyd. Kasm 1 967' de BM Gvenlik
Konseyi ABD inisiyatifi altnda "bar karl toprak" zerine 242
No'lu karar kabul edilmiti. ABD ve dier imzaclar tarafndan aka
anlald haliyle, BM 242 Filistinliler'e hibir ey sunmadan, ok
kk ve karlkl ayarlamalarla Haziran 1 967 ncesi snrlar zerin
de tam bir bar anlamas iin ar yaplyordu. ubat 1971 'de Msr
bakan Sedat resmi ABD pozisyonunu kabul edince, Washington
ABD ve srail' in belirleyecei ekilde, BM 242'yi srail ' in ksmi e
kilmesi anlamna gelecek biimde deitirmiti. Tek yanl olarak yap
lan bu deiiklik imdi "toprak karlnda bar" olarak adlandrlan
eydi.
Chomsky'e gre ABD-srail ibirlii blgedeki katliamlarn ortak
laa yaplmas gibi bir anlam tayordu. ABD srail'in Filistinliler' e
kar gerekletirdii hibir terr eylemine ya da katliamna kar k
myor hatta bunlar destekliyordu. 1 980'lerin terrizm endstrisinin
anayurdu artk srail'di. Fakat Amerika'nn bak as ok farklyd.
Onlara gre kendi temel haklarnn savamn veren Filistinliler sra
il' in birliini paralamak isteyen terristlerdi. Amerika kendisini ter
rizmle mcadeleye adayan bir lke olarak Filistinliler'in terr eylem
lerinden vazgemesini istiyordu.
Chomsky'nin bir Yahudi olmasna ramen bandan beri srail ' in
politikalarn kyasya eletirmesi anti-siyonizm olarak algtlanacaktr.
Onun srail'e ynelttii eletirileri dier terr lkelerine ynelttikle30 1

CHOMSKY, Amerikan Mdahalecilii, a.g.e., s: 1 58

L79

rinden pek farkl deildir. Tam da bu yzden anti-Siyonist olarak


damgalanr. Chomsky'nin Yahudi sorununa bak srail'de yaayan

pek ok Yahudi'den farklyd. O Filistin'de iki uluslu bir devlet kurul


masndan yanayd.
Chomsky, 1 947-1 948'de Filistin'de bir srail devletinin kuruluu
na, Yiuv'un sosyalist kurumlarnn ve Filistin'in olas iki uluslu ka
rakterinin devlet sistemi uruna feda edilebilecei endiesiyle kar
kmt. srail'de bulunduu srada, Yahudi olmayanlarn marjinalle
tirildiine, "ok kt muamele grdne ve hor grlerek yldnld
na" tank oldu ve bu ifte standart zerine edindii kiisel tecrbe,
onun bir din devletinin nitelikleri konusundaki kukularn hakl kard.
Chomsky belirli bir grubun yalnzca gemii nedeniyle saldrgan
davranmaya doutan hakk olduu varsaymn inatla reddediyordu:
"srailliler kendileri zulm grdkleri iin Filistinliler' e kar kaba
kuvvet kullanma hakkna sahip deildirler." Chomsky'nin destekledi
i grler geleneksel sol iki uluslu programla tuta:lyd ve srail soru
nunu uzun dnemde zmeye ynelikti.
Chomsky iki uluslu bir devlet derken eski Filistin'den sz etmekte
ve bylelikle 1 948 ncesinde, Filistin' de Araplar ile Yahudiler' in eit
katlmn ngren bir sosyalist devlet kurulmas planlarna gnderme
yapmaktadr. O zamanki Siyonist gruplar tarafndan desteklenen bu
planlar gerekleseydi, Ortadou'da ve srail ' de yaanan iddet byk
lde engellenmi olacakt.

Afganistan
1 1 Eyll 200 1 'de drt yolcu uann ABD'nin eitli yerlerine
dzenledii saldn dnya kamuoyunda byk ok yaratmt. Bu drt
uaktan ikisi dnya ekonomik dzeninin simgesi olarak grlen
Dnya Ticaret Merkezi'nin ikiz kulelerine, dier iki uaktan biri

dnya askeri dzeninin merkezi ABD Savunma Bakanl Pentagon'a,


hedefi bilinmeyen bir dieriyse Pennsylvania'da bo bir araziye dt.
Sosyalizmin zlmesinin ardndan on yldr dnyada tek sper
g olarak kalan ABD'nin kendi topraklarnda vurulmas, milyarlarca
dolarlk savunma harcamalarnn ie yaramayabileceini ortaya koyar
ken, dnyann bundan sonraki ekillenmesi zerine tartmalarn
balamasna neden oldu.
Chomsky'ye gre 1 1 Eyll katliam, boyutlar ve nitelikleri bak
mndan deil de, hedefleri bakmndan dnya tarihinde pek benzeri
olmayan bir olayd. nk ABD, 1 8 1 2 Sava'ndan beri kendi toprak-

1 80

lannda ilk kez saldrya uruyordu. Amerika son birka yzyl iinde
pek ok yere mdahalede bulunmu ve milyonlarca insan ldrmtii.
fakat ilk kez silahlar kendisine ynelmiti.
Chomsky'e gre Amerikallar'n 1 1 Eyll terrne olan ilk tepkile
ri -kkrtlan tepkisj - ok, dehet, fke ve intikamd. Failler hemen
bulunup cezalandrlmalyd. 1 1 Eyll olay Amerikan toplumunda Vi
etnam yenilgisinden beri hi grlmemi oranda sava taraftarlnn
keskin bir ykseliine neden olmutu.
Tarihin en byk terrist saldrs olarak nitelenen bu olayn ilk
phelileri Japon Kzl Ordusu (saldry stlenmiti), Usame Bin
Ladin, Filistin (Filistin Halk Kurtulu Cephesi ve Filistin Demokratik
Kurtulu Cephesi adl rgtler) ve Afganistan'daki Taliban'd. Ancak
Filistin Halk Kurtulu Cephesi ve Filistin Demokratik Kurtulu
Cephesi adl rgtlerle Taliban bu iddialar yalanlad. Fransz AFP
ajans, getii bir haberde, saldrlarn, ar solcu Kzl Ordu rgt
tarafndan stlenildiini duyurdu. Kzl Ordu adna konuan kii, il.
Dnya Sava srasnda ABD'nin att atom bombalaryla Hiroima
ve Nagasaki'de lenlerin intikamnn 56 yl sonra alndn savundu
ancak istihbarat kaynaklan, rgt olarak tamamen datlan ve liderle
ri kalmayan Kzl Ordu'nun byle bir eylemi gerekletirmesinin
mmkn olmad grndeydi.
Bu saldrlarn Amerika'nn iinden gerekletirildii ya da destek
lendii grleri de vard. Tpk Nisan 1 995 'te Oklahoma' daki Fede
ral Ynetim binasna yaplan saldr gibi. 1 86 kiinin ld. bombal
saldrnn faili Amerikal Timothy Mc V eigh' di ve yakalanp idam
edilmiti.
ABD kendi topraklarnda yaad bu saldrya kar hemen hare
kete geti. Yaplacak ilk i faillerin ve onlara yardmc olanlarn bulu
nup cezalandrlmasyd. Balangta pheli olarak grlenlerin bir
ksm aklanmt ve geriye en gl pheli olarak Usame B in Ladin
ve rgt El Kaide kalmt. Amerika pek verimli gemeyen istihbarat
almalarnn ardndan Usame Bin Ladin'i kesin fail olarak belirledi.
Usame Bin Ladin o sralarda Taliban'la birlikte Afganistan' da bulun
maktayd. Amerika Taliban'a bir ltimatom vererek Usame Bin
Ladin'i teslim etmesini istedi. Fakat Taliban, Anerika'nn bu olayn
sorumlusu olarak kabul ettii Bin Ladin'i ancak yeterli kantn veril
mesi karlnda teslim edeceini aklad. Chomsky'e gre bu
aamadan sonra Amerika'nn nnde iki seenek bulunuyordu. Dn

18

yann bundan sonraki ekillenmesi ya insan merkezine alan bir yol


izleyecek ya da daha nceki iddet yntemi daha da younlatrlacakt.
Chomsky'e gre medya bu srete iddete iddetle karlk ver
mekten ve almaktan bahsedip duruyordu. Kanunlara bavurma
seeneinden hi kimse bahsetmiyordu. Yine iddetin tamamen
masum insanlarn lmne yol aacandan da hi bahsedilmiyordu.
Tabii medya bu saldrlarn altnda yatan nedeni de hi dnmemi ve
aratrmamt. Bu nedenin ileride de ayn katliamlara yol aabilecei
gz ard edilmiti.
Chomsky gre ABD'nin 1 1 Eyll'deki terr olaylarndan sorumlu
tutuu Bin Ladin ve rgt a ABD ve mttefikleri tarafndan kuruldu,
karlarna hizmet ettii srece de desteklendi.(1 1 5) Peki ne olmutu
da Bin Ladin ve rgt El Kaide, kurucular Amerika'ya kar dn
mlerdi. Chomsky bunu da u ekilde aklyor: "Bin Ladin, Afganis
tan' da Ruslar'a azami zarar vermeyi amalayan CIA ve Pakistan'n
destekledii ar kiilerden biriydi. Sonu, 'lml bir rejim yklp,
fanatik bir rejimin yaratlmas' oldu. Bin Ladin ve Afganileri'nin
1 990'da ABD aleyhine dnmeleri, ABD'nin Suudi Arabistan'da
srekli s kurmasyla oldu. Suudi Arabistan'n mukaddes yerlerin
koruyucusu olmak gibi zel statsnden dolay bu olay Ruslarn Af
ganistan ' igalinden ok daha nemliydi."302
Amerikal ya da daha geni anlamda Batl entelekteller bu olayn
nedenlerini Chomsky'den farkl olarak kreselleme ve ilerlemeye
duyulan nefret olarak tanmlyorlard. Onlara gre seilen hedefler de
bunu gsteriyordu.
Chomsky gsterilen bu nedenleri eletiriyor ve yle diyordu:
"Batl entelekteller iin kolayna kayor, birtakm 'derin sebepler
den' bahsediyorlar; rnein Bat deerlerine ve ilerlemeye kar
duyulan nefretten. Bunlardan bahsedilmesi, Bin Ladin'in rgt ann
nasl ortaya ktyla ve blge halkn fke, korku ve umutsuzluk
iinde brakan uygulamalarla ilgili soru sorulmasn nlemek iin
uygun bir yoldur ve radikal slamc terrist hcre merkezlerinin
oluabilecei bir alan salar."3 03
Chomsky bir dier neden olarak zerinde oka durulan kresel
leme kkn da u ekilde eliyor: "Bin Ladin'in rgt a kreselle
meden ve kltrel hegemonyadan ok, Ortadou'nun yoksul ve ezilen
halkyla ilgileniyor. Blgedeki rveti, baskc ve ' slam kart'
302 Chomsky ile Sylei,
303 Noam CHOMSKY, 1

1 82

Amerika'ya Terrist Saldrlar, flag.blackened.net


1 Eyll, Om Yay., stanbul 2002, s: 64

rejimlere ve bunlarn destekilerine kar dinsel bir sava atlar; tpk


1 980'lerde Ruslar'a kar yaptklar gibi."304
Amerika bandan itibaren Bin Ladin'i sulu bulan kantlar ak
lamaktan dikkatle kand. Bu kantlar Amerika'ya destek veren bir
ka lkeden baka kimse tam olarak bilmiyordu, fakat geerli bir
kanaat bu kantlarn pek de aklayc ya da yeterli olmadyd.
Chomsky bu konuya u ekilde deiniyor: "ABD'nin Tony Blair
araclyla sunduu kantlarn ne kadar zayf olduuna olduka ar
dm. Tarihteki en geni uluslararas soruturma abasnda, 1 1 Eyll
saldrlaryla Bin Ladin arasnda -benim kaynaklar olmadan kendi
kendime spekle ettiimden bile- ok az balant bulunabildi. Bu
durum, pek ok uzmann tahminini destekler nitelikte: Yani saldrgan
lar, merkezi olmayan bir 'a'a mensup; muhtemelen aralarnda son
derece snrl bir iletiim var ve bu 'a'a nfuz etmek ok zor. Taliban
karsndaki sulamalarn, fiili bir gereklii yok: Eer, phelenilen
terristleri barndrmak, bombalamay gerektiren bir susa, ABD de
dahil olmak zere, dnyann byk bir blmne derhal harekat ba
latlmal. Bu yoruma bile gerek olmayacak derecede aktr. Aynca,
biz Taliban'n mzakere ve Bin Ladin' in teslim edilmesi tekliflerinin
ciddi olup olmadn bilmiyoruz, nk Bat dnyas, geleneksel bir
tutumla bombalamay tercih ederek bu teklifleri ok basit bir ekilde
gzard etti."
Amerika elinde ok az delil olduu iddia edilmesine ramen Afga
nistan' a mdahalede bulunacan aklad. Bakan Bush bunu balan
gta bir 'Hal Seferi' olarak nitelendirmiti. Chomsky' e gre bunun
bir hata olduunu ok ksa zamanda, ald uyanlar sonucu anla
yacakt. Eer Ortadou'da kendine destek bulmak istiyorsa bunu
kullanmamalyd. Bush bunun yerine (Amerikan tarihinin pek ok
zamannda olduu gibi) 'terrizmle sava' kavramn kullanmaya
balad. Bu savan amacnn da 'sonsuz adalet' olduu akland fakat
bu da tpk hal seferleri gibi yanl bir terim olarak belirlendi ve
'zgrl korumak' olarak deitirildi.
Chomsky "terre kar sava" konusunda MIT'te yapt bir
konumasnda unlar belirtir: "Bu konuma iin iki n kabul var
sayacam: Bunlardan ilki, 1 1 Eyll olaylarnn tyler rpertici bfr
vahet olduunun ve muhtemelen tarihteki sular ierisinde -sava
hari- insan bedeli olarak en ykc olduu gereini kabuldr. kinci
n kabul ise hedefler konusunda. Hedefimizin, bize ya da bakalarna
304

CHOMSKY, a.g.e., s: 27
1 83

kar ilensin bu tarz sular azaltmakla ilgilenmek olduu gereinin


305
kabul ediyorum."
Chomsky Amerika'nn asl amacn u ekilde aklyor: "ABD
hkneti lke iindeki g merkezlerinin iradesini temsil ediyor.
ABD hkmeti eline geen bu frsatla planlarn gerekletirmeye
alacak. Yani: Askeri projeleri hayata geirmek; sosyal demokratik
programlan baltalamak; 'kresellemenin' olumsuz etkilerine kar
olanlar, evrecileri, salk sigortas meseleleriyle ilgilenenleri vs. sus
turmak; sadece kk bir aznln zenginlemesini salamak ve de
toplumu tartmalarn ve protestolarn kmasn nleyecek ekilde
306
dzenlemek istiyorlar."
Amerikan Bakan Bush 7 Ekim 2001 'de Afganistan harekatn
balatt. Herkes artk harekatn ne kadar sreceini, nelere yol
aacan ve nasl sonulanacan tartyordu. Birok kii
Amerika'nn da tpk Rusya gibi Afganistan'daki gerillalara kar
giritii savata olduka zorlanacan tahmin ediyordu. Bu tahmin
pek de doru kmad nk artk Taliban' destekleyen bir Amerika
yoktu ve rgt yllardr Kuzey ttifak ile yaad atmalar yzn
den olduka zayflamt.
Chomsky bu tahmin hakkndaki dncesini u ekilde ifade
ediyor: "Bir ABD harekat, 1 980'li yllarda baarsz olan Rus is
tilasyla kartrlmamal. Ruslar'n karsnda, CIA ve yandalar
tarafndan eitilmi, ar silahlarla donatlm, yaklak 1 00 bin kiilik
rgtl ve eitimli bir ordu vard. ABD ise, 20 yl sren vahet
tarafndan sanal olarak yok edilmi bir lkenin, balarna gelenler
konusunda hibir ekilde sorumluluk hissetmeyeceimiz ayaktakm
denebilecek gcn bulabilecek karsnda."
Afganistan' a mdahale gerekeleri "terrle mcadele" ve
Taliban'n insanlk d ynetimine son vermek olarak aklanmt.
Oysa ABD ve mttefiklerinin "kantlan"nn inandrc olmad ilk
aamada birok kii tarafndan kabul grrken, mdahalenin ken
disinin iddetli bir terr anlam tad da belirtilmekteydi.
Chomsky'e gre fzeler, tonlarca arlkta bombalar, byk yok etme
gcne sahip silahlar Afgan halkn hedef alm, Afganistan' bir
deney tahtasna evirmiti. "Hedefi aran", sivil halk yok eden, has
taneleri, Kzlha brolarn, yerleim birimlerini vs. tahrip eden bom
balar bunun ak kantyd. Kuzey ttifak'nn Mezar- erifte ak r305
306

Noam COHOMSKY, Terre Kar Sava, Kara Mecmua, Ocak 2002 Say: 9 s: 1 8
CHOMSKY, 1 1 Eyll, a.g.e., s: 29

1 84

nei grlen kitle katliam trnden yaygn rnekler, uygulanan


terrn dier kantlaryd.
Savan (tamamen olmasa da) sona ermesinden sonra gstergelere
bakldnda Afganistan'da durum dzelmeye balam, insanlar zellikle kadnlar (medya zellikle bunu vurguluyor)- ellerinden
alnan haklara yeniden kavumutur. Bu grnrdeki rahatlama ve
demokratiklemenin ne kadar uzun srecei yeni tartmalarn
konusuydu.
Bunun sonrasnda, ekonomik ynden ABD'nin baroln stlen
dii 1 0-20 milyar dolar tutarnda bir parann Afganistan'a yatrlaca
belirtiliyor. Chomsky'e gre bu Afganistan'a yardm ad altnda
yaplacak ve kapitalist tekellere Afganistan zerinden tatl karlar ve
imtiyazlar salama imkan yaratacaktr.
Medya
Gnmz toplumlarnda bireyler medyann youn saldrsna
maruz kalmaktadrlar. Gzlerimizi evirdiimiz her yerde onlarla
karlayoruz. Artk gnlk hayatmz tamamen belirleyenler onlar
dr. Ne yiyeceimizi, ne giyeceimizi, ne yapacamz ve de en
nemlisi ne dneceimizi farkna bile varmadan onlarn arzular
ere-vesinde belirliyoruz. Duygularmz ve dncelerimizi ele
geiriyor, bizi rettikleri tek tip kalplarla ruhsuzlatryorlar.
Chomsky'nin eletirileri de medyann bu youn saldrsnn ve
yapt youn propagandann olduu yerde balyor. Chomsky,
medyann devlet ve irketlerin elinden alnarak halk denetimine
gemesini isteyen ve bunun iin mcadele eden Immediast grubunun
dncelerini paylar. Bu gruba gre, "Medya, kamunun karlarna
deil, devletin ve dier irketlerin karlarna hizmet eder. Medyann
saldr ve ayartma ekran, olas en byk halk kesimini tutsak almak
zere dzenlenmitir. te o zaman bu kesimin dikkati reklamclara
hurda fiyatna satlabilir ve sloganlar, ie yaramaz eyler ve manyaka
imgelerle altst edilebilir. Devlet birimleri savatan kar eder ve ayrn
tl bilgiye, kitle direncinin aa kmasna engel olan yavan ak
lamalar ann ardndan rahatna bakar."307
Immediastlara gre her birimiz, kitle iletiim aralarnn geni bir
saldrsna maruz kalmann insanlar bir duygusuzluk ve bulant iinde
nasl donuklatrdn grebiliriz. Her kamusal alandan baskc bir
monolog duyularmza szar ve dikkatimizi alt st eder. Nereye
3 07

Noam CHOMSKY, Medya Denetimi, Tm Zamanlar Yay. , stanbul 1 99 1 , s: 8


1 85

baksak, neyi dinlesek, nereye gitsek: lan puntolarnn pornografisi,


otobslerin iki yanndaki levhalar, metro kartlar, parlak vitrin yazlan
ve gsterileri, posta kutularmz ardiyeye eviren reklam furyas, rek
lamlar, kredi kartlar, haykran radyolar, gnlk gazeteler vs. Her
kede monologlar, bizi patetik mteriler ve soru sormayan taraftar
lara dntrmek iin vzldar. Her kede incelikle bir sald-rya
maruz braklyoruz. 3 08
Immediastlara gre eer medyay denetim altna alamazsak bu
kurumun birer reklam ve propaganda alclar ya da aralar olmaktan '
asla kurtulamayz. Onlara gre devlet ve sermayenin denetimi altn
daki medyalar geni halk kitlelerine bu gruplarn istekleri erevesin- '
de yayn yapmaktadrlar. zellikle kapitalist ekonominin geliimiyle
ortaya kan "tketim kltrnn" en byk kurucusu medyadr.
Kapitalizmin amac daha fazla kardr ve bunun yolu da tketimin
zendirilmesi ve artrlmasdr. Medya tketimin zendirilmesi ynnde bir propaganda aracndan baka bir ey deildir. Medya kurum
larnn Devlet ve irketlerin eline gemesi, gerek ilevini yani haber
ve bilgi verme ilevini kaybetmesine neden olmutur. Medyaya
yneltilen eletirilerin de balang noktalarndan biridir bu. Bir dier
nokta da insanlarn verilen youn enformasyonlarla sinikleip duyar
szlatrlmasdr. Bylece insani deerler ve kamu vicdan yok edil
mektedir.
Birleik Devletler'de ve baka birok lkede, sinema ve televizyon
elence endstrisi, okuluslu irketlerin kontrolndedir. Bu irketlerin,
birinci ilevleri yatrmclarna kar salamak dieriyse irketsel
ekonominin hakimiyetini kolaylatracak bir kanaat iklimini destek
lemek olan, byk lde tekellemi, birlemi sermayeler olutur
maktr. 309 Medya bu konuda kendisine eletiriler yneltilmesi
durumunda da hemen u savunu aracna bavurur, "halk ne istiyorsa
onu veriyoruz". Gerekten halk bunu mu istiyor acaba?
Micheal Parenti bu konuda unlar sylemektedir: "Medya, halk
tatmin etmekten ok kuatr, balar. Bir yapmcnn memnun etmesi
gereken ilk izleyiciler, filmin mali destekleyicileri, yani sponsor
irketler, stdyo ve TV kanal patronlardr. nk film ve televizyon
dizilerinin ou, halka gsterilmeden nce tamamlanr. zleyici
tepkisini yanstacak biimde deitirilmeleri artk mmkn deil-

308 CHOMSKY, Medya Denetimi, a.g.e., s: 7


309 Michael PARENTI, Kirli Gerekler, mge Kitabevi, Ankara 1 997, s: 1 7 1
1 86

dir . . . Bize, ne istiyorsak onu verdiklerini iddia edenler, bizim, onlar ne


veriyorsa onu istememizi salamak iin de her eyi yaparlar.3 10
Devlet-sermaye-medya geninin soluk aldrmayan saldrlar
karsnda sinip duyarszlamakta olan kamu vicdan, insanlk tarihi
iinden szlerek gelen deerlere sahip kacak bir donanm iin
hangi kaynaklardan beslenecektir? Medyann cenderesinden kurtul
mann bir yolu yok mu? Devlet bakanndan falanca yldzn sa
rengine kadar her tr seimin medyann denetiminde olduu bu
boucu atmosferi datp, taze bir soluk almak, "ite bu gzel ve bunu
biz yarattk" diyebilmek artk bir hayal mi?3 1 1 mmediastlara gre eer
medya devlet ve irketlerin ellerinden alnp halkn denetimine verilir
se bir bakma bu sorunlar halledilecektir. Burada ncelikle ilenecek
olan ey medyann nasl denetim altna alnacandan ok devlet ve
irketlerin amalar ve medyay nasl denetledikleri olacaktr. Tabii
konumuz Chomsky olduu iin Amerika merkezli rneklerle iler
leyeceiz.
Chomsky'ye gre devletin amac geni halk kitlelerini kendi
politikalar dorultusunda ekillendirmektir. Tepkisiz, sinik, her eyi
kendisine verildii gibi kabul eden bir halk kitlesi ya da dier adyla
kamuoyu. Byle bir kitleye yaptnz her eyi kabul ettirme imkanna
sahipsinizdir. irketlere gelince, az nce de belirtildii gibi onlarn
amac en yksek kar elde etmektir. Bunun iin de halkn tketime
zendirilmesi gerekmektedir. Bunu en iyi yapacak olan da medyadr.
irketler gnlk hayatmzn her ann metalatrmaya almaktadrlar.
Michael Parenti televizyon kanal patronlarn ya da yaynclarn
u ekilde anlatyor: "zgr ve bamsz basnmz, zgrl ve
bamszl, kendilerinin tercih ettii grlerin kamuoyuna hakim
olmas biiminde yorumlayan yaynclarn ve televizyon kanal pat
ronlarnn fiili denetimi altndadr. Eer nlerine gelen malzeme kendi
politik eilimlerine uymuyorsa yasaklayabilir, reddedebilirler. 3 1 2
Btn bunlar kamusal bir grevi olan medyann artk kamuya ait
olmadn gsterir. Medya ya da dier propaganda aralar zihni
denetim altna almak istemektedir. Medyay aslnda devlet ya da
irketler olarak grmek daha doru olacaktr. Bu kurumlar kamuya
kendi politikalarn ve isteklerini bu arala vermektedirler. Medyann
bu gruplarca denetim altna alnmas gizli savalar, seim entrikalar,
31 0 PARENTI, a.g.e., s: 1 35
3 1 1 CHOMSKY, Medya Denetimi,
3 1 2 PARENTI, a.g.e., s: 1 7

a.g.e., s: 5
1 87

istikrarszlatrma programlar ve dier rtk eylemler iin olanak ya


da gizlilik salayacaktr.
Immediast Bildirgesine gre devlet bilgilendirme, bor ve iddeti
denetim altna alr ve kolektif kimlii hedefler. irketler metalatr
may, ii ve medyay denetimi altna alr ve bireysel kimlii hedefler.
Her ikisi de, mesaj ve direktifleriyle kamuyu kuatmak iin ayn
313
psikolojik stratejileri kullanrlar.
Sonuta geriye duyarsz, sinik, hemen her eyi kabul edebilecek,
tketim lgn, bencil ya da bireysel dnen insanlardan oluan bir
yndan baka bir ey kalmayacaktr. Tpk Aldous Huxley'in "Cesur
Yeni Dnya"snda olduu gibi. Huxley' in grne gre insanlar
zerklikleri, olgunluklar ve tarihlerinden yoksun brakmak iin dar
dan direkt bir gce gerek yoktur. Ona gre insanlar sre iinde
zerindeki baskdan holanmaya, dnme yetilerini dumura uratan
teknolojileri yceltmeye balayacaktr. Kitaplarn artk yasaklan
masna gerek duyulmayacaktr nk artk kitap okumak isteyecek
kimse kalmayacaktr. Huxley insanlarn pasiflie ve egoizme srk
lenecek kadar enformasyon yamumna tutulacan belirtir. Hakikat
umursamazlk denizinde boulacaktr. nsanlar hazza boularak
314
denetim altna alnacaktr.
Gerekten de sonuta olanlar buna yakndr. Chomsky ve iinde
bulunduu gmba gre de, topluma youn enformasyonu sunan medya,
asl verilmesi gereken gerekleri gizleyerek ya da arptarak sunarken
bir taraftan da kitlelere youn bir elence kltr alamaktadr. Bu
elence kltrnn hazzna kaplan insan umursamazlk ve tepkisiz
likle kar karyadr.
Chomsky medyann arptmalar ve sansr zerinde de dumyor.
Algy denetlemek, "rza retmek" ve halkn davrann biimlendir
315
Bu
mek iin medyann kulland mekanizmalar tartyordu.
aamada medyay da snrlamak gerekiyor. nk Chomsky'nin zel
likle zerinde durduu devlet gdmndeki televizyon ve gazetedir.
Aslnda
Chomsky'nin
Amerikan
mdahalecilii
konusundan
bahsederken verdiimiz baz rneklerde medyann nasl kullanldna
ksa da olsa deinmitik. Deindiimiz ey bir bakma medyann
Amerikan terrn grmezden gelerek yaplanlara kalplar, nedenler
bulmak ve ynetimi hakl karmaktan baka bir ey deildi.
313

CHOMSKY, M edya Denetimi, a.g.e., s: 1 7


POSTMAN, TV: ldren Elence, Ayrnt Yay., stanbul 1 994 s : 7-8
3 1 5 CHOMSKY, Medya Denetimi, a.g.e., s: 24

3 1 4 Neil

1 88

Bu aamada Immediastlarn seyirlik medyann saldrsyla ilgili


olarak verdiklerine deinmek aklayc olacaktr. Bu gruba gre
seyirlik medyann saldrs iki yanldr: bir yandan baskc mesaj lar
saldrisyla halk kska altna alan ticari medya, dier yandan da dev
let faaliyetinin ayrntlarn ve boyutlarn demokratik srelerden ve
halktan gizleyerek siyasal cinayetler ve ihanete su orta olur. Kltr,
bilin ve demokratik iktidar, irket ve devlet reklamlarnn szmas
amacyla kamu dikkatinin durup dinlenmeden hazrlanmas ve satna
baml olan lke ii ekonomi uruna vazgetiimiz eylerdir. 3 1 6
Burada belirtilenler de yukarda sylediklerimizi destekler nitelik
tedir. Chomsky'nin de baz rnekler erevesinde zerinde durduu
konu budur. Nikaragua, Vietnam, Guatemala, Afganistan gibi lkeleri
rnek veriyordu Chomsky. Bu lkelerde Amerika tarafndan yaplan
katliamlar hibir ekilde medyada yank bulmamt. Medyann bu
konularda yapt tek ey terrle mcadele verildii ve Amerika'nn
her halkarda hakl olduuydu. Bu, savalarn altnda yatan gerek
nedenlerin bir biime gzard edilmesiydi. Tabii rnekler sadece bun
lar da deildi. Dou Timor, Kolombiya, Filistin ve Irak dier rnek
lerdi. Medyann standart arptma yntemlerinden biri de sessiz kal
ma, grmezden gelmedir.
Kamboya'daki Pol Pot katliamn ve Endonezya'nn Dou Timor
Adas'ndaki benzer bir katliamn medya tarafndan nasl arptldn
ve nasl yanstldn ya da hi verilmediini baz rnekler vererek
eletiren Chomsky'e CNN yetkilileri u cevab verdiler: "Gazetecilik,
habercilik, televizyonculuk, zamanla yarmaktr. Medyay Chom
sky'nin iddia ettii gibi devlet, hkmet, askeri, sanayi ya da mali
odaklar filan ynetmiyor. Biz ynetiyoruz. Zaman zaman ufak tefek
hatalar tabii oluyor, zaman yetmiyor, hzl davranmak zorunda
kalyoruz. Ancak Chomsky iin tekniini bilmedii iin teorik bir,,3 7
. .
1
takm su lama1ar getryor.
Chomsky bir sistemi, bir maniplasyonu eletiriyordu. Bunun bir
hata olmadn sylyor ve stelik. iin tekniini de bildiini
vurgulayarak unlar belirtiyordu: "Bu sizin ufak tefek dediiniz
hatalar srekli olarak yaplyorsa ve bir anlay olarak yerlemise ben
sizin iyi niyetinizden ve doruyu sylediinizden kuku duyarm.
Amerikan medyas sadece Dou Timor konusunda misinformation
316 CHOMSKY, Medya Denetimi, a.g.e., s: 8
317 Temel DEMRER, Kresel ktidar, Bireysel Muhalefet ve Chomsky, Aylk
Edebiyat ve Dn Dergisi Eski, Mart 2002 s: 7

189

(haberi vermeyerek gizleme) ya da disinformation (haberi tahrif


ederek verip arptma) yapmad ki . . . Vietnam' unuttunuz mu?
Panama, Nikaragua, Granada basknlarn? Krfez Sava hep ufak
'
"
tefek hatalar m? 3 1 8
Chomsky'nin buna benzer olarak verdii bir baka rnek de El
Aksa ntifadas ve ABD'nin srail'e verdii helikopterler, son km
silahlar ve eitimi konusuna basnn hi deinmemi olmasdr. ,
Chomsky unlar belirtir: " . . . imdi olaylar bilinmedii iin basnda
yer verilmiyor deil. Tabii ki biliniyor. lkede btn boyutlaryla
gelimelerin farknda olmayan tek bir haber brosu yok. Uluslararas
Af rgt'nn raporlarn okuyabilen herkes konu hakknda bilgi
sahibi olabilir. Aslnda konu hakknda bilgi sahibi olmak isteyen
herkes bunlar bilebilir. lgisiz bir ekilde, en az bir byk ABD
gazetesinin (ki o da en liberal gazete olmakla nlenmitir) editr
lerinin zel olarak dikkatini ekmitir. Ve kesinlikle herhangi bir
editrler kurulu ya da haber brosunda konun yksek bir haber deeri
tadna dair en byk bir kuku yoktur. Fakat bilgiyi kontrol eden
ler besbelli ki, bilmek istemiyorlar ya da okuyucularn bilmesine izin
vermek istemiyorlar. Ve bunu yapmak iin geerli nedenleri var. Hal
ka kendi adna ne yapld hakknda bilgi salamak, ulusal dzeyde
bir doktrini etkin ekilde alamak istediinizde sk skya kapal tut
manz gereken pencereleri aacaktr. Sivil hedeflere saldran ya da
seilmi hedeflere politik suikast dzenleyen ABD helikopterlerden
tek tk bahseden ve ABD'nin btn taraflara iddetten uzak durmalar
iin yapt sert uyarlara yer veren haberlerin yan sra bu raporlar
yaynlamak basite uygun dmeyecektir."3 1 9
Chomsky'ye gre medya, yukarda verilen rneklerde olduu gibi
baz eylerin tartlmasna asla izin vermezdi. Medyann, Amerika'da
gcn ve denetimin temel bileenleri olan; irketler, hkmet ve halk
la ilikiler endstrisi iinde giderek glendiine dikkat eken
dnr, te yandan sivil halkn medyay ve oluturulan yapay gn
demi ok da takmadn dile getirir. Kendisiyle yaplan bir syleide;
"Amerikan nfusunun, konumu asla aklanmad ve biz bu konumun
ne olduunu ok iyi biliyoruz. Elimizde kapsaml anket sonulan var.
Bu sonular toplanmaya baland andan bu yana, 60'larn sonlarn
dan 90'larn bana kadar, yaklak nfusun yzde 70' i savan temel
olarak yanl ve ahlaksz olduunu dile getirmitir. Bunu basnn
3 1 8 DEMRER a.g.m., s: 7
3 1 9 CHOMSKY, Amerikan

1 90

Mdahalecilii, a.g.e., s: 1 54

herhangi bir kesinde bulmaya aln bulamazsnz. Nfusun yzde


70'inin grnts aklanamaz biimde braklmtr. Bu yalnzca
medyada byle deildir. Hemen hemen akaqemik makamlarda, en
0
telektel yaynlarda, i eyrelerinde ve birok alanda bu byledir."32
Chomsky sert bir ekilde eletirdii tekelci medyadan kendi al
malar iin de olduka sk yararlanyordu. Alternatif bir okumayla elde
ettii medya verilerini zmlemelerinde kaynak olarak kullanyor.
Chomsky'nin bu abasndaki hedefi, dnya nfusunun ok kk bir
kesiminin karlar ekseninde haberler reten, gerei ou zaman us
talkla gizleyen egemen medyann toplumsal ve siyasal gelimeler
hakkndaki tek kaynak olmasn engelleyebilmek ve ounlu un kendi
karlar dorultusunda yorumlayabilecekleri veriler sunmak. 2 1 Asln
da Chomsky medyay yine medyaya kar kullanyordu, bunu onlarn
eksikliklerini ve aklarn bularak yapyordu.
Son olarak Chomsky kadar Amerikan basnn eletiren -tabii
onunla ayn dorultuda eletiren- Parenti'nin u cmleleri Amerikan
medyasn anlatmakta yeterli olacaktr: "Amerika'da zgr ve bam
sz bir basn yoktur. 'Dncelerin serbest piyasas' sans, mallarn
serbest piyasas kadar efsanedir, dtr. Her ikisi de kafalarda, birok
kk reticinin, mallarn az ya da ok eit bir temelde satt bir
pazar imaj yaratrlar. Oysa ister mal, ister dnce sz konusu olsun,
bir kitle pazarna ulaabilmek iin nce tantma ve datma, bunun
iin de byk paraya ihtiyacnz vardr. Byk sramalar yapmayan
lar, hi deilse ayakta kaldklarna krederek, kesinlikle daha kk
bir mteri kitlesiyle yetinmek durumundadr. 322

320 Altay ERDOGAN, Bir Muhalif Hep Muhali,


32 1 Yedinci Gndem Gazetesi, 9-1 5 ubat 2002
3 22 PARENTI, a.g.e., s: 1 71

Radikal Kitap Eki, 5 Ekim 200 1

191

Kurgusal Dnyann Glgesinde Bir Unutkan

JEAN BAUDRILLARD

nsan dier canllardan ayran en temel zelliklerin banda akl


gelmektedir. Aklsa dnmenin ve sorgulamann aracdr. te felse
fenin dayand temel nokta da budur. Akla dayanarak her eyi yeni
den gzden geirmek. Bunu yapabilmek de ancak soru sormaya bala
yarak mmkn olabilmektedir.
Goethe, gnbirlik yaayan insanlardan olmak istemiyorsak, bin
yllk gemiimizin hesabn yapmamz gerektiini vurgulamaktadr.
Gnmz insanysa her eyi olduu gibi kabul etmekte, gerek tarihini
gerekse yaad evreni ve olaylan yeniden gzden geirmekten ka
nmaktadr. Oysa her eye yeniden balamann yolu soru sormaktan
gemektedir. En bata kendi varlna ilikin sorular sormaya balayan
filozoflar, sorgulamann ve eletirmenin onlar doru bilgiye ulatra
can bilmektedirler.
"Felsefeyle tanmann yolu baz felsefi sorular sormaktan ge
mektedir. yi bir filozof olmak iin gereken tek eyse, hayret etme ye
teneidir. Bu da gstermektedir ki, ocuklar aslnda iyi bir filozof
tur." 23 Oysa insanlar bydke hayret etme yeteneini kaybederek,
dnyay hazr, verildii gibi kabul etmeye balamaktadr.
Dnmenin, dndn ifade etmenin ve bunlarn temelinde
yatan soru sormann sessizlie gmld amzda, btn bunlar
sessiz ounluk adna yapan ncler bulunmaktadr. Sessiz kitlelerin
sesi olan bu nclerin arasnda filozoflar, eletirmenler, gazeteciler ve
Zuhal ker, . . letiim Fak.

323 GAARDER Jostein, Sofi'nin Dnyas, ev: Glay Kutal, Pan Yay.

1 994, s:23-24
1 93

kuramclar yer almaktadrlar. te Fransz felsefecisi ve iletiim ku


ramcs Jean Baudrillard da bunlardan biridir.
Yunan felsefecilerin nclk ettii soru sorma sanatn iyi bir e
kilde devam ettiren iletiim kuramcs Baudrillard, evreni, toplumu,
medyay, bilimi, sanat vb. gibi pek ok yapy soru sormak ve bir
yokolua doru srklemekle yeniden balatmtr. Dnrn, iinde
yaad a ve ait olduu tarihsel, toplumsal, kltrel, politik ve eko
nomik srece zg yaplanmalar nesnel bir ekilde alglamaya alt
grlmektedir. Ancak dnre yneltilen pek ok soru da vardr.
Bu kuramlardan nasl yararlanlmas gerektii bu sorulardan yalnzca
bir tanesidir. Kuramcy anlamak iin dnyay ve btn toplumsal ku
rumlar onun sorulan nda balanglarna dndrmek gerekmektedir.

YAAMI VE YAPITLARI
Fransz felsefesinin nde gelen isimlerinden olan Jean Baudrillard
1 929 ylnda Reims'de dodu. Meslek yaamna Almanca retmenli
iyle balayan Baudrillard, 1 966 ylnda Nanterre niversitesi'nde
Henri Lefebure ile almaya balamtr. Bertolt Brecht'ten iirler,
Peter Weis'ten tiyatro oyunlar ve Wilhelm E. Mhlman'n "nc
Dnya'nn Devrimci Cennetleri"ni ( 1968) evirmi olan yazar, dnya
nn pek ok lkesinde ders ve konferans vermitir. Nanterre niversi
tesi 'nde sosyoloji dersleri de veren Baudrillard, profesrlk unvann
ancak 1 990 ylnda alabilmitir. Bu durumda kuramcnn "Foucault'yu
Unutmak" adl eserinin etkili olduunu iddia edenlerde vardr. Yazar
bu eserinde, Foucault'un sylevini i iten geltikten sonra ortaya
kan bir sylev olarak deerlendirmektedir. 32 Foucault'nun sylevi
zetle i iten getikten sonra ortaya kan bir mesihin, i iten getik
ten sonra yaplmaya allan bir devrimin, i iten getikten sonra e
kilmi bir sylevin simlatif zelliklerine sahiptir. te bu yzden Fo
ucault'yu unutmakta yarar vardr." Bu eserde yer alan grleri nede
niyle yirmi yldan uzun bir sre baasistan olarak kald sylenmek
tedir.
talya, Meksika, Brezilya ve Japonya gibi lkelerde yaptlarnn
byk bir ounluu evrilmi olan yazarn, Trkiye'de evrilen ilk
yapt, "Metinler ve Syleiler"dir. (G.S. Fak. zmir, 1 988) Bu eserde,
Baudrillard' n eitli yaptlarndan alnm metin evirileri bulunmak
tadr. Kuramcnn pek ok eserini Trke'ye eviren Ouz Adanr,
Baudrillard' gemiten gerekli dersleri alarak hereye yeniden bala324 Jean BAUDRILLARD, Foucault'yu Unutmak, Dokuz Eyll Yay. zmir,

1 94

1 998, s: 1 1

mak gerektiini syleyen, bize durmadan yepyeni sorular sormamz


gerektiini anlatan bir yazar olarak tantyor. Adanr'a gre, ondaki
ironi ve umutsuzluk her zaman iin yeni bir umut araynn sonucu
dur.
Kuramcnn temel tezi ada dnyann (Bat'nn) illzyonlar d
nemini yaaddr. Bat kltrnden Krfez Sava 'na, kitle kavra
mndan medya ve terrizm kavramlarna, yntemden sanata kadar pek
ok alanda grlerini bildiren kuramc belirli bir yntem kullanm
yor, "yntemsizlii" de bir yntem olarak gryor. "Yaptm ey
varsaymlar, gidebilecekleri en u noktaya kadar gtrmektir. Eer
buna bir yntem denebilirse? Belki de en u noktaya kadar kuramsal
radikalleme denebilir. Ben buna kuramsal bir iddet diyorum. Tek
yntem bu . . . Ama buna bir yntem denemez. "325
Gnmz dnce dnyasnn en arpc isimlerinden olan Baud
rillard, esas olarak, simlasyon, ynlarn zihniyeti, teki, batan
karma gibi konular kitaplarnda ele almtr. retimin rasyonel bir
etkinlik olmadn ileri srm; tketicinin reklam vb. yollarla alda
tlmasn gzboyayc bir oyun ve hem retimi, hem de tketicinin
isteini tehdit eden bir e olarak yorumlamtr. ' kili kartlklara"
da kar olan kuramcnn balca yaptlar unlardr:
Le Systeme des Objets I Nesneler sistemi ( 1968)
La Societe de Consommation I Tketim Toplumu ( 1 970)
Pour Une Crituque de L'economie Politique du Signe /
Gstergenin Ekonomi Politiine Eletirel bir Bak ( 1 972)
Le Miroir de la Production / retimin Aynas ( 1 973)
L 'Echange Symbolique et la Mort / Simgesel Deiim ve lm
(1 976)
Oublier Foucault/Foucault'yu Unutmak ( 1 977)
L'effet Beaubourg/Beaubourg Olay (1 977)
A l'Ombre des Majorites Sileincieuses, ( 1 978) /
Sessiz Ynlarn Glgesinde ya da Toplumsaln Sonu ( 1 99 1 )
Le P . C . ou les Paradis Artifciels du Politique /
Komnist Partisi ya da Politikann Sahte Cennetleri ( 1 978)
De la Seduction / Batan karma zerine ( 1 9 8 1 )
Simlakrlar ve Simlasyon, Paris ( 1 98 1 )
La Gauche Divine / lahi Sol ( 1 984)
Amerique / Amerika ( 1986)
La Transparance du Mal / Ktln effafl ( 1 990)
3 25

BAUDRILLARD Jean, Metinler ve Syleiler, G.S. Fak. Yaynlar, zmir, 1 988.


1 95

Jean Baudrillard ve "Nihilizm"


Fransz dnr Jean Baudrillard, kendini kurumsal bir terrist ve
nihilist olarak grmektedir. Kuramc yalnz kendini deil, sistemi de
nihilist olarak nitelendirmektedir. "Nihilist olmak, radikal bir alay ve
iddet yoluyla egemen sistemleri tahamml snrlarna kadar zorlayp,
bu meydan okumaya kendi lmleri araclyla yant vermelerini ihtar
etmekse o zaman be kuramsal bir terrist ve nihilistim. Aynen baka
larnn silaha sarlarak terrist ve nihilist olmalar gibi. Gerein
kendisi deil, kuramsal iddet bavurabileceimiz tek kaynaktr. Oysa
bu bir topyadr. . . Sistemin kendisi de bir anlamda nihilist'tir. nk
kendisini yadsyanlar da dahil olmak zere her eyi ilgisizlik, kaytsz
6
lk kazanna boaltmaktadr."3 2
Kendisiyle birlikte sistemin de nihilist yanlarna deinen kuramc
ya gre, nihilizm, ancak gerek bir radikallikten sz edebilmek mm
kn olsayd ie yarayabilirdi. Ona gre bu noktada iinden klmaz
bir durum vardr. nk radikalliin bu etkin nihilizmine kar sistem

ntralize edici bir nihilizmle karlk vermektedir. Bu sistem herkesi


umursamaz ve aldrmaz bir tavr ierisine sokabilmektedir. lmn
yokluu byle bir sistemde btn boyutlaryla hissedilebilen bir ey
dir. "Bundan byle gerek fantazmatik gerekse politik bir lm olay
nn yeniden canlandrlabilecei, sahneye konulabilecei trensel ya

da iddet ykl bir sahneden sz edebilmek olanakszdr. Bunu siste


me z dier nihilizmin ya da terrizmin zaferi olarak kabul edebilir
siniz." 2 7 Kuramc nihilizmi, egemenliini kabul ettirmi sistemlerde,
sistemdeki iddet ykl ve alayc izgiyi sistemin kaldrabilecei en
u noktaya gtrerek, sistemi bu meydan okuma eylemine lme eyle
miyle yant vermeye zorlayan bir sre olarak tanmlamaktadr.
Kuramc nihilizmin 19. yzylda sahip olduu Wagner'ci ve
Spangler'ci anlamn yitirdii grndedir. Nihilizmin artk Tanr'nn
lmyle birlikte ortaya kan o metafizik radikallikle ba kopmu
tur. Gnmzdeki nihilizm ise, saydamlam, kendinden nce var ol

mu tarihsel biimlerden ok daha acmasz ve radikal bir biim ka

zanmtr. nk saydamlk ve bir bolukta olma hali hem sistemi


hem de onu zmlediini iddia eden tm kurumlar etkisi altna al
mtr.

326 Jean BAUDRILLARD, Simlakrlar ve Simlasyon, DEY, zmir,


327 BAUDRILLARD, a.g.e., s: J 92.

1 96

1 998, s:235-236

Baudrillard, kendisi dnda, Nietzsche'yi de hem sonsuzluk hem

de sonsuzluk adl cesedin karsna dikilebilen byk bir nihilist ola

rak grmektedir. Bunda Nietzsche'nin Tanr'nn lmn aka i fade

edebilme cesareti etkili olmutur. Kuramcnn ifadesiyle, bizler hiper

gerekliin

etkisi

altna

girmi,

hereyin

simlasyon

tarafndan

saydamlatnld, belirledii her eyin simle edildii, saydam ve

"hipergerek" bir dnyada yayoruz. Baudrillard, byle bir dnyada

kendi kullarn tanyabilen kurumsal ya da eletirel bir Tanr 'nn varl

n mmkn grmemektedir.

Nihilizmin, ykm yerine aklanmas kolay olmayan bir yoldan,

simlasyon ve caydrma sayesinde, bir gereklie kavuma olanana


sahip olduunu belirten kuramcnn gznde nihilizm, farkl bir aa

may yaamaktadr. Tarihsel adan bakldnda, aktif ve iddet ykl

bir "fantazm" olarak niteledii nihilizm, bir mit ve bir oyun sahnesi ol
ma aamasndan yabanc bir saydamlk aamasna gemi durumdadr.

Baudrillard, romantizm akmn nihilist bir k olarak nitelendiri

yor. "Eski nihilizm aklamalarna oranla bugn hi kukusuz yeni ve


iinden

klmas

olanaksz bir konumda bulunuyoruz.

rnein,

Romantizm ilk nemli nihilist k olarak deerlendirilebilir. nk

Aydnlanma Devrimi'nin ger ekletii grnmler dzeninin ykld


3
tarihlere denk gelmektedir." 8 Ona gre, Dadaizm absrd anlay ve

politik nihilizm ise anlam dzeninin ykld tarihlere denk gelen


ikinci nihilist klar oluturmaktadrlar. Kuramc, birincisini estetik

"dandy grnml", ikincisiniyse tarihsel ve metafizik, "terrist" yani

politik bir nihilizm olarak adlandrmaktadr. Saydam bir nihilizm ise,


ne estetik ne de politik nitelikler tar.

Jean Baudrillard, nihilizmi, bir ortadan kaybolma yntemine sahip

olmak olarak da ifade etmektedir. "Ortadan kaybolma, aphanisis, iin

iin kaynama-patlama, Furie des Verschwindens ve politika tesi

(gerek, anlam, sahne, tarih, toplumsal ve birey tarafndan) birer orta


dan kaybolma biimi olarak bilinli olarak seilmi alanlardr. Gerei

sylemek gerekirse buna nihilizm denemez. nk ortadan kaybolma

ya da u her eyin duyarlktan yoksun, geliigzel ve anlamsz inkar


edili biiminde, nihilizme zg bir duyarlk, dokunakl ve coku dolu
szler yoktur." 329 Bu balamda nihilizmi gl klan ey, onun eyle

rin ortaya k biimlerini grerek dramatize edebilme yeteneidir.

328

329

BAUDRI LLARD, a.g.e., s : l 87- 1 88


BAUDR!LLARD Jean, a.g.e., s. 1 90

1 97

Nihilizmi bu ekilde de alan ve kendisinin nihilist olduunu vurgu

layan kuramc, grnmleri anlam lehine yok eden sreci

1 9. yzyln

en nemli olay olarak kabul ediyor, varln onaylyor ve sorumlulu

unu zerine alyor.

1 9. yzyln gerekletirdii asl devrim olaraksa,

grnmlerle dnyann byleyiciliine kesin bir ekilde son verilmi


olmasn kabul ediyor. Bu ekilde dnya yorumun ve tarihin ellerine

terk edilmi oluyor.

Baudrillard', post-modem bir dnr olarak kabul edenler de

vardr. Buna karn kuramcysa, post-modemizmi insanlarn kulland

, hibir ey ifade etmeyen bir deyim olarak tanmlyor; hatta onu bir
kavram olarak bile grmyor. Bu ekilde post-modem bir dnr
olmadn belirtiyor.

Kuramcnn zyaamyla ilgili ilgin aklamalar da bulunmakta

dr. Bu aklamalarda Baudrillard, tembellii doal bir enerj i olarak

grmektedir. " . . . Tembelliin znde kyllk vardr. Kylln z


doal denge ve hak etme duygusundan ibarettir. Asla gereinden fazla
almayacaksn. Bu anlayn kkenindeyse, toprakla alma arasn

da bir edeerlik bulunduu inancnn zorunlu kld bir sayg ve

nezaket ilkesi vardr. Kyl topraa elinden geldiince verir. Gerisini

-yani asl nemli ii- tanrlara havale eder. Bunun ad alma yoluyla
elde edilmemi ve asla elde edilemeyecek olana kar duyulan sayg
ilkesidir. Byle bir ilke insann yazgsyla ilgilenmesine yol aabilir.

nk yazg kar konulmas olanaksz bir tembellik stratejisinin r

ndr. Zaten ar ularla, tembellik zerine oturttuum dnya gr

mn temelinde de bu dnce var. Kyamet kopsa bu bak asndan


vazgemeye niyetim yok. Hemerilerimin insann tylerini diken di
ken eden alma biimleriyle, giriimcilik, toplumsal sorumluluk, hrs

ve rekabet anlaylarndan nefret ediyorum. Bunlar krsal kesimin ken


dilerine yardmc olduu, performans dncesi zerine oturtulmu,
33
kendini beenmi, kent kkenli deerlerdir." 0

BAUDRLLARD'IN GRLERNE GENEL BR BAKI


Her eye yeniden balamak gerektiini vurgulayan, yepyeni soru

lar sorarak fikirler reten Jean Baudrillard, sanat, toplum, bilim, kl

tr, medya vb. gibi pek ok kavram ve konu zerinde duruyor. Bunlar

incelerken bir yntem kullanmayan kuramc, zellikle Barthes ve

Henri Lefebre' den etkilenmi. Sosyolojik bir ynteme sahip olmayan

Baudrillard semiyotikle de bir sre ilgileniyor. almalarnda bir

330 BAUDRILLARD, a.g.e., s: 1 (bkz: Cool Memories il, s. 1 8)

1 98

ynteme sahip olmayan kuramc, yntemsizlii benimsiyor. Yntem

sizliin oyunun kural olduuna inanan kuramcya gre, oyun bu


ekilde kazanlyor. Bu nedenle de kendisine bir oyun kural gerektii

ne inanyor, bir hesaplama yntemi istemediini belirtiyor. Yntem

olarak dilbilimin hala ok salam ve ak bir aratrma alan olduunu

vurgulayan dnr, sosyoloj iden semiyotie, genel antropolojiden

psikanalize kadar bir ok dalla ilgileniyor. Ancak farkl alma dalla

ryla ksa sreli olarak ilgilenilmesinin o alanlarla ilgilenenleri rahatsz

edeceini dnyor. Baudrillard ise, iine yaramadn anlad anda


o alanda ,almay brakyor.

"Bu durum benim umurumda bile

olmaz. Oysa insanlarn balamadklar eylerden biri de bu. Bir ba

kyorlar onlarla ayn alma alan iindesiniz, bir bakyorlar baka


yerlerdesiniz. O zamanlar da sorun kyor. 33 1
Dogmalatrmaya kar olan kuramc daha ok ikili kartlklara

kar, Marksizm - Kapitalizm gibi. Bu iki sistemin, sistem olmay iste


dikleri lde, eletirilerini de olas gryor. Ona gre artk hibir ey,

ikili kartlk boyutu iinde olunamamaktadr. nk, gerek mantn


diyalektik mantk deil "olaslama mant" olduuna inanmaktadr.

Her ey zamanla yenilemekte, Marksizm - Kapitalizm ikili kartl

nda olduu gibi. Diyalektik ya da yntemsel, kartsal ikili terimler

le yaplan zmlemeleri yetersiz gryor, ancak bir tr anlam reten

kavramlarn kullanm deerinin ve ayrmlayc kartlklarn her eye

karn olduka baarl saylabileceklerini de belirtiyor.

Gstergelerdeki cokunluk ve taknlkla da ilgilenen Baudrillard

kendini bir semiyolog olarak grmyor. "Beni ilgilendiren ey anlam


retiminden, gstergelerden iyi yararlanmadan, onlarn gerekten nasl

ilediklerini anlamadan ok, gstergelerin kt etkileri, onlarn sapkn

sonular olmutur. Ve bu anlamda kendimi bir semiyolog olarak

grmyorum. nk semiyologlar iyi bir gsterge antropoloudur." 33 2


Jean Baudrillard toplumsal okuma kodlarnn

deitirilmesine

byk nem veriyor. Yeni okuma kodlarn getirmenin gereini


vurguluyor. Bu durumda, eer varolan koda egemen deilsek yenisini

bulmamz gerekiyor. Kodlarn neden oullatrlamayaca sorusuna


yant arayan Baudrillard'a gre ama, eylerin her trl kodlanm

okunuunu bozmak ve bylelikle simgesel dzenin kendisinde ani bir

33 1

Jean BAUDRILLARD, Sessiz Ynlarn Glgesinde ya da Toplumsaln Sonu,


ev: Ouz Adanr, Ayrnt Yaynlar, stanbul, 1 99 1 , s. 7 1 .
332 BAUDRILLARD, a.g.e., s:72.
1 99

zayflk olup olmadn grebilmeye almaktr. Kuramcy daha ok


ilgilendiren ey ise, simgesel dzene boyun eme olaydr.

Gsteren gsterilen arasndaki ayrc izgiyi ortadan kaldrmaya

alan kuramc, kalntlarn bulunmad, braklmad bir noktaya

varmak istiyor. Ona gre tarihsel adan gsteren / gsterilen ikilisinin

varl 1 7 . yzyldan sonraki dnemlere dayanyor. Bu tr engellerin


bat tarafndan konulduunu belirten kuramc, bu durumun dnyann
dzeninden kaynaklandn belirtiyor (iyi-kt gibi).

letiimin anlam iletiminin dnda gstergeler araclyla da kuru

lup kurulamayacan aratran kuramcya gre, her yerde ve her


eyde iletiimi bulmak olas. Anlam yok ancak her yerde anlam reti

liyor. Bylelikle de anlamdan yola kmayan bir baka simgesel dei


toku saylabilecek bir iletiim biimi de btnyle kenara itilmi ()lu

yor. Dil yetisini yalnzca bir iletiim arac olarak dnmemenin gere
ine inanan Baudrillard, anlamn "anlam olmayan bir kalnt" zelli

ini kazandn belirtiyor.

Dnyadaki her eyin simlasyon olduunu belirten kuramc, soyut

sanatn da simlasyon uralarndan birine dnt grnde. Bu

anlamda sanat, modadan iletiim aralarndan ve her trl anlam re

tim biiminden ayrmann g olduu bir retim biimine dnm

tr. Anlam retimi ve retim biiminin ileyi yntemleri konusunda


sorular sormaya balayan sanat, bir tuzan iine derek, yara alabile

cek bir duruma dmtr. O andan itibaren artk kendisine sanat de

nemeyecei de ortaya km oluyordu. Sanat artk gcn yitirmiti.

"Sylemek istediim g, iktidar anlamnda bir g deil, bir tr bir

' aura'dr. Onun bir yasall vardr; nk gerek belli bir ekilde var

olduu lde, sanat imgeleri egemenlii altnda tutuyor. Ancak ' ger

ek' gerekliini yitirdii varsaymndan yola karak onun yeniden


canlandrlabilirlii sorunsalyla karlamaktayz. Ve bu andan itiba

ren sanatn kendi yokoluunu ve kendi yokoluu stnde oynadn


syleyebiliriz."333 Sanatn yokoluunu bu ekilde ifade eden kuramc
sanat, yeniden canlandrma araclyla estetik bir zevk alma olarak de

il, bir tr yokoluun bys olarak tanmlyor. Kuramc, Hegel ve

Baudelaire 'nin "sanatn kendi kendini yadsd" ynndeki grleri

ni destekliyor. Onun gznde sanat, kendi lmn oynuyor ve lm


stnde speklasyon yapyor.

Sanatn bir yokolu sreci iinde olmas ortaya kan eyin olum

suz, niteliksiz olduu anlamna da gelmiyor. Bu bir eyin ortadan


333

BAUDRILLARD, a.g.e., s:74

200

kalkmas, yokoluunu ynetmesi anlamna geliyor. Kalnt brakan i

irin, romann, filmin semiyolojik zmlemesinin yaplabileceini be


lirten kuramc, artk kalnt brakmayacak biimler bulabilmenin gide

rek gletii grnde. Sz oyununu bir topya olarak deerlendi

ren dnr, ondan yola karak eylerin zmlenebileceini belirtiyor.

Grafik sanatn da ele alan Baudrillard, grafikleri kalnt brakma

yan biimler olarak gryor, onlar geici eylemler olarak adlandr

yor. Kuramc iki an ilgin buluyor: Biri eylerin ortaya kt ve bir


anlamlarnn bulunmad, ok gl etkin olduklar, srekliliklerinin

bulunmad an ve bir de ortadan kaybolduklar an, o an dramatik ve

trajik bir an olarak gren dnr, retili anndan ok ortaya k ve


yokolu anlarn ilgin buluyor. "retildikleri an benim daha az ilgimi

ekmiyor. Ortaya k ve yokolu anlar daha ilgin geliyor. Belki de

eyler o anda daha iirsel bir nitelie sahip oluyorlar. Yalnzca ortaya
ktklar anda oluyor bu. Etkilerin cokun olduklar ve nedenlerin he

nz ortaya kmad bir an bu an. Belki de bir neden yok. Neden so


nu tarafndan dzenlenen bir anlam yok o srada. 334
Bilimi de sanat ve iir gibi bir yokolu sreci iinde gren kuram

c, eylerin ortadan kalkmasndan yana; ancak felaketle sonulanabile

cek bir yokolu deil bu "Kendi yokolularm oynamallar bilimler,

kendi varlklar konusunda sorular sormallar. Baarszla uramay

kabul etmeliler. nk bence ite bu andan itibaren olay ilginleme

ye balamaktadr."33 5

Bilim dallarndan pekounun bu olanaklara

sahip olmadn belirten kuramc, psikanalizin bir bunalm iinde bu


lunduunu bununla birlikte gerek bir patlama yapamadn ve bu bu

nalmdan yararlanamadn ya da bunu ayp rtercesine yaparak ey

leri dengelemeye altn ifade ediyor. Daha uzun bir sre ortadan

kaldrlamayacan bildiini syledii sosyoloj i iinse ortadan kalk


maldr diyor.

Bilim yuvas niversitelerin de ktn belirten kuramcya gre,

niversiteler, toplumsal adan bir pazar ve i alma ilevini yitirmi,

kltrel bir tz ya da bilimsel bir amatan yoksun kalmlardr. Ona


gre, bundan byle bilimsel bir ierikten veya siyasi yaplanmadan

yoksun olan niversite bolukta umaya mahkumdur. "niversitenin


beklenmedik bir saldrya geme olasl sfrdr. Bugn yalnzca ola

yn parodi, simlakr tarafn n plana kararak can ekimekte olan


bilgi ve iktidar oyunlarnn rmesini hzlandran dncenin bir an-

334 BAUDRILLARD, a.g.e.,


335 BAUDRILLARD, a.g.e.,

s:79.
s:80.

20 1

lam vardr."

336

Kuramc grevin eletirel adan niversitenin alma

dzeni iine yerleerek ana bir alternatif ya da iyiletirici bir yntem

olmaya alt grndedir. Bunun nedeni grevcilerin halft bilimsel

bir demokrasi ve tzn var olduuna inanmalardr. Dnr, rm

bir niversiteyi, evresine uzun sre zarar verebilecek bir kurum ola
rak nitelendirmektedir. Baudrillard'n dncesine gre, niversitede

sorumlu insanlar gerek bir bilgiyle, gerek bir almann karl


olacak diploma verilmesi dncesi karsnda panie kaplmlardr.

Yaanan bu paniin temelindeyse, politik bir ykclktan ok ierikle

rinden kopup kurtularak tek bana ilevsel bir biim olarak yoluna de
vam edecei dnlen deer vardr. "Bu arada niversite deerlerde

(diplomalar vs. ) bolukta umay srdren kapitaller ya da eurodolar

lar gibi oalarak bolukta dolanmay srdrecekler; ancak bu ii her

hangi bir gnderen ltnden yoksun ve neredeyse deerlerini tama

men yitirmi bir ekilde yapacaklardr. Bunun bir nemi yoktur. n

k onlarn babo ekilde dolanmalar bile toplumsal bir deer utku

yaratma konusunda yeterli olmaktadr. Bu arada giderek byyecek

olan bir hayali deer saplantsysa gnderenler sistemini (kullanm de

erini, deiim deerini ve ierdii niversiteler ' igc'n) yitirecek


33 7
tir. "
Kuramc bu durumu "ei benzeri olmayan bir deer terr"

olarak adlandrmaktadr.

Jean Baudrillard, amzdaki temel hastaln gerein retimi

olduunu belirtmektedir. Ona gre, deer retimi, mal retimi vb. gibi

dier retim eitlerinin hibir anlam kalmamtr. Kuramc maddi


retimin kendisinin hipergerek bir eye dnt dncesindedir.

Gnmzde maddi retim, geleneksel retimin tm zelliklerine sahip


olmakla birlikte onun geniletilmi yansmasndan baka bir ey deil

dir. "Gnmzde artk herkes retmektedir. Hem de eskiden rettikle

rinden ok daha fazlasn retmektedirler. Oysa alma kavram hi

fark ettirilmeden baka bir eye dntrlmtr. alma bir gerek


sinim, bir bo zamanlar deerlendirme gibi toplumsal bir talep nesne
33
sine dntrlmtr." 8 Buna gre alma artk toplumsal bir tale

be dnm durumdadr.

Artk kalntlar kuramna inanmadn belirten Jean Baudrillard,

"her eyi alp gtrrseniz geride hibir ey kalmaz" eklindeki gr33 6 BAUDRILLARD,
337 BAUDRILLARD,
33 8 BAUDRILLARD,

1 973)
202

Simlakrlar ve Simlasyon, 1 998, s: 1 77


a.g.e., s: 1 83 .
a.g.e., s:41 (Ayrca bkz: Baudrillard Jean, retimin Aynas,

n yanl olduu dncesindedir. Ona gre, kalnt diye bir eyden

sz edilebilir; ancak bu tek bana bir gereklie sahip deildir. D

nr, kalnty bir blmlenme, bir snrlandrlma ve bir eleme ilemi

nin rn olarak tanmlamaktadr. Bu balamda toplumsal da bir


kalnt olmaktan kurtulamayacaktr. Bir sistem her eyi emerek yuttu"

unda ve her eyi birbirine eklenip ortada birbirine eklenecek hibir


ey kalmadnda btnn tamam bir kalntya dnmektedir.

Kuramc, kalntlardan oluan bir kategoriyi toplum olarak nitelendi

ren toplumsaln, aslnda kendi kendini bir kalnt olarak nitelendirdii

ni belirtmektedir. Kalnt olanla olmayan ayrabilmenin olanaksz ol

duunu vurgulayarak, bu zellii ayrmlayc sistemlere zg bir lm


ve simlasyon evresinin temel zellii olarak grmektedir.

Toplumu da yeniden gzden geiren Jean Baudrillard, "Sessiz

Ynlarn Glgesinde ya da Toplumsaln Sonu" adl yaptnda bir

toplum biiminin sonunu haber vermektedir.

Buna alternatif bir

toplum biimini ortaya koymayan dnr, bir baka toplum biimi

nin nasl olacana dair bir fikir belirtmiyor. "Bir baka toplum biimi
konusunda konumak istemiyorum. Kukusuz kimi perspektifler elde
edilebilir; ancak bu daha nceden baka zmleme yntemlerine

dayanldnda yaplabilir. rnein, Marksist bir yntem baka bir


33
toplum tipi dletebiliyor." 9
Toplumsal anlamda u anda retim deil, bir yokolu sistemi iin

de olduumuzu belirten kuramc, yeni toplumun nasl bir toplum ola

bileceini sylemenin bu kayboluun getirecei yeni iddet biimini

belirlemenin olduka g olduunu belirtiyor. Kuramc, iyi bir radikal

varsaymla kolay ideolojik bir peygamberce ngr ne srme ara


snda byk fark gryor. kinci durumun insan bir bilim kurgu kura

mna doru srklediini sylemektedir. Gelecein toplumuna da de


inen kuramc bu toplumu "reposer toplumu" olarak adlandryor.

"Eer kalntlar kuramna inanmak gerekirse, rnein psikanalizde

bilinaltna itilenler konusunda hemen karmza bir yol kyor ki , bu

da bilinaltna itilenlerin zgrlemesi anlamna geliyor. Gelecein

toplumu daha imdiden bask altnda tutma ve kar koyma (reposer)

toplumu olacak grnyor. Eer bu gznnde tutulmazsa gelecein


340
toplumu konusunda grler ne srebilmek olanakszlaacaktr."

Her eye kar kuramc bu grlerini ktmserlik olarak nitelendirmi


yor.
339

BAUDRILLARD, Sessiz Ynlarn .. ., a.g.e., s:76

340 BAUDRILLARD, a.g.e., s:77.

203

Simgesel dei-toku deyimini tam anlamnda bir dei-toku ola

rak grmeyen Baudrillard, eylerin evrensel boyutlarda, ayn anda


gelieceine inanmyor. Toplumlarn kanlmaz bir ekilde Bat rne

ini yaayacaklar kansnda deil. Meksika, Brezilya, Fas gibi lke

lerde Bat deerler sistemine indirgenemeyecek bir takm eylerin ol-

duunu belirtiyor. Bu nedenle bu toplumlar hibir zaman Batlama

yacan sylyor. Ona gre, Batllamann gerekleeceine inan

mak kapitalist bir dt. Ve buna geri kalmlar inanyordu. Aradaki

boluun doldurulamayaca bir kesinlik grmektedir. Bu da baka

kart modellerin olabileceini ve Bat rneiyle karlatrlamayaca

n gsteriyordu. Bat ile karlatrld andaysa bunlar yitik rnek


ler olacaklard.

slam dnyasnda Bat rneinin indirgenmesine kar kan Baud

rillard, Bat 'nn istedii anlamda bir gelimenin olamayacana inan

yor. Buna rnek olarak ise, Brezilya'daki teknolojik ve ekonomik


gelimeyi veriyor. "slam dnyasnda Orta a'dan kalma bir kalnt

ya da barbarlktan kalan bir gten sz edilemez. Baka eyler var.

Genellikle din ya da dier eski kurumlar sulanr, oysa bunlarn hibi

risi sz konusu olamaz. Onun da stratejisi ve zgn bir gc var. Bun

lar kendi de erlerine sahiptir ve Bat'nn deerleri kesinlikle umurla

rnda deil." 4 1 Bu adan bakldnda kltrler arasndaki stnlk

anlay ortadan kalkyor, bir tarafn dier taraftan stn olduunu


sylemek olanakszlayor.

Kltr ve nc Dnya
Baudrillard, kltr kavramn da ele alyor. Ona gre, bir kltrn

dierlerini etkisi altna alabileceini sylemek olduka g. nk he

nz son sz sylenmi deil. rnein, bir zamanlar nc Dn


ya'nn ne olduu belli deildi. Balangta bu kltr esirletirilmi,

bask altnda tutulan ve sonuta "Beyaz"lamaya alan bir kltrd.

Bunu isteyen insanlardan sz edilebilirdi. Ancak artk o da bitmi


durumdadr. imdi farkl bir durum yaanmaktadr.

nc Dnya Bat kltrnn karlatrlmasn tehlikeli bulan

kuramc, bu dnyann Batl anlamda gelimilie doru yol alyor


grnmekle birlikte, gerekte bunun her iki taraf iinde baarszlk ol

duu grnde. Bat'y kt niyetli, kolonize etmi olduu lkelerin

iyi niyetini kullanan ve ok byk paralar kazanan bir kltr olarak


nitelendiren kuramc, Bat'nn ok iyi smrdnn de sylenebile341

BAUDRILLARD, a.g.e., s: .80

204

ceini belirtiyor. Ancak gelime gerekletirilirken teki taraftaki ka

lntlar unutulmu, bunlara nem verilmemitir. Kuramc bu durumu


"Saflk" olarak deerlendirmektedir.

"teki taraftaki kltrel kalntlar unutularak, gelimenin bu kaln

tlara nem verilmeden gerekletirilebilecei sanlmtr. Bat'nn


safl da ite burada ortaya kmaktadr. nk kltrel direnilerle

yerel kltrler unutulmutur. Oysa bunlar deitirebilmek ya da d


ntrebilmek olanakszdr."342
Baudrillard'a gre, nc Dnya lkeleri, Bat'nn ekonomik,

bilimsel ve kltrel deerlerini nakletmeyi baaramamtr. Gelime

miti ortadan kalkmtr, gerek anlamda bir diyalog, ibirlii ya da


gelime hibir zaman sz konusu olmamtr. Ancak hibir zaman

nc Dnya tarafndan "devrimci" denilebilecek bir kar koyma da

yaanmamtr. Burada kuramcnn bahsettii, Marksist anlamda bir

devrim deil, bir tr meydan okuma eklidir. Byle bir hareketin yani
gerek anlamda bir kar koymann baarl rnei olaraksa ran ' g

ren kuramc, bu lkenin bir bamszlk biimini getirmeyi baard

kansnda. Byle bir gr destekleyen nitelik ise, ran 'daki yeni bi

imin Bat 'ya zg deer sistemiyle hibir ilikisinin olmamasdr.

Dnr her eye ramen nc Dnya'nn gelimilik adl son

treni karmadn ifade etmektedir. Ona gre, gelimilik tm dnya

y iine alan bir kavramdr. nc Dnya' da bu dnyann ya iinde

dir ya da dnda. Artk nc Dnya'nn eline oynayabilecei baka


kartlar gemitir. nc Dnya Bat'y btnyle yadsm durumda
dr. Bu yadsma din araclyla da yaplm olabilmektedir. Bunun ne

deni bu lkelerin gerek yardm, gerekse baka ekilde aalanmaktan

bkm olmalardr. nc Dnya gelime dncesinden de bkp


usanmtr. "artk oyananabilecek baka kartlar vardr. Bunun adna da

kltr m denir, yoksa baka bir ey mi bilemem. Bu anlamda ortaya

ok daha zerk bir meydan okuma biiminin ktndan sz edilebi


lir. " 343 Bat kapitalin koloniler araclyla oluturulduu ve yaad d
ncesini reddetmektedir, geliiminde bir zerklik sz konusudur.

Dnr, nc Dnya'mn Bat'y diyal.ektikletirmeye ya da

kartrmaya almasnn bir yanlg olduunu ifade etmektedir. Bu


ayn zamanda Bat iinde bir yanlgdr. Pek ok az gelimi lke,

Bat'yla ilgili bu dncelerini, hileli yollardan rasyonelletirilmi bir


342

BAUDRILLARD, a.g.e., s:81 (Ayrca bkz: Metinler ve Syleiler, G.S.F.


zmir, 1 988)
343 BAUDRILLARD, a.g.e., s:82
205

ekonomi ve bir orduyla baarabileceklerini sanmlardr. Bu hareket

bir yanlgdan ibarettir. Kuramc, nc Dnya'y ypratma iinin

B at tarafndan balatldn, ancak Bat'nn "acculturation" (kltr


szletirme)

ynndeki

giriiminin

baarszlkla

sonulandn

belirtmektedir. Baudrillard, Bat 'nn ban alp gittii dier lkelerin,


yani nc Dnya'nn onun dmen suyuna girdii dncesindedir.

Ekonomik Bunalm ile Teknoloji ve Kltr likisi


Dnyada ve lkemizde en ok yaanan sorunlardan biri olan eko

nomik bunalm zerinde de gr belirten kuramc, sz konusu para

oyunu olduunda kesinlikle kazanan bir tarafla, kaybeden bir taraf


olduu grndedir. Ancak sz konusu olan ey deer olduunda her

iki taraf iinde kayplardan sz edilebilmektedir. Bu anlamda herkes

birbirine meydan okuyabilmektedir. Bu adan bakldnda ekonomi

sini gl klan bir lkenin kendi kltrn d etkilerden korumas da

kolaylayor. Buna rnek olarak Japonya verilebilmektedir. "Japonya

kendine zg bir rnek, Batl' bir toplum deil, ancak teknolojik organ

nakli baarl olmu. Orada bir burjuvazi sreci sz konusu olmad. Bu


modelse uzayl bir model gibi ne olduu anlalamyor. nk Batl

lar bunu nasl gerekletirebildiini anlayamyorlar. Ucuz emek ve i

i altrld iin Japonya'nn meydan okuyabildiini dnyor


lar."344 Elbette Bat 'nn bu dncesi doru deil, nk Japonya

bambaka bir model, teknolojisini ritelletirmeyi baarm olan bir


model. Bu yzden hem kendi kltrn yitirmiyor hem de meydan

okuyabiliyor. Baudrillard, klasik bir perspektiften bakldnda vcu

dun uzantsndan baka bir ey olmayan, ilevsel adansa insan orga


nizmasnn daha karmak hale getirilmi bir biimi olan3 45 teknoloji
nin, ritelletirilmesinde halkn btnyle bilinli olmadn ifade

ediyor. Kltrlerine son derece bal olan Japon Halk, lkelerinin


teknoloj ik aamay yapabilecek nitelikte bir lke olduunun da bilin

cindedirler. Ancak, Japonlar'n belirli bir amalar, kltrlerine gve

nerek dierlerinden daha iyi bir ey yapmak gibi bir sorunlar da yok
tur. Japonya'da teknolojiyle kltrn baarl bir ekilde kaynat
grlmektedir. Baudrillard, iinde bulunulan durumda teknoloj iyle

kltrn birbirinden daha gl olduu bir strateji grmemektedir.


Buna karn slamiyet'te Japonya bu dengeyi bu dengeyi bozmaktadr.

344 BAUDRILLARD, a.g.e., s:84


345 BAUDRILLARD Jean, Simlakrlar ve

Simlasyon, 1 998, s: 1 37
(Ayrca bkz: J. G. Ballard, Crash, Calmann-Levy, 1 974 )

206

"Bence bu dengeyi bozan bu iki olay ad, slamiyet ile Japonya. Biri

hiperteknolojik dieri ise anti-teknolojik olan bu birbirine zt iki mo

del egemen durumdadr. Bu meydan okuma ise Bat'ya kar yaplan

bir meydan okumadr."346 Buna gre bir tarafta Bat'nn denetlemedii

ve teknolojik retim alanlarnda meydan okuyan Japonya, dier tarafta

ise teknoloj iyi btnyle yadsyan bir slamiyet var. Kimi alanlarda
sper teknolojik aamalar kaydetmi olan Brezilya gibi lkeleriyse ku

ramc tuhaf buluyor. Gelien teknoloj iyle kltrlerinin yok olaca d

nlen bu lkelerin kltrlerinin giderek yaygnlamas aknlkla

karlanmaktadr. Teknolojinin gelimesiyle birlikte arkaik kltrnde


giderek yaygnlat ve her eyi iine ald grnmektedir.

Altyapnn gelimeyi belirledii yksnn artk bir masal olduu

nu ve bugn styapnn "gelimenin altyaps" olduunu ifade eden


Baudrillard, ne Japonya rneini ne de slamiyet' i evrensel bir model

olarak kabul ediyor. Evrensel model anlayn yok eden bu model

anlaynn nda her lkenin kendi modelini gerekletirebilmesi

olanakl hale geliyor. stenen bu model, evrensel modeli ykmaya al

arak elde edilebiliyor. Btn bu modellerin birbirleriyle arpmalar

ve evrensellemeleri iin bir neden de yok. Kuramc emperyalist ol

mama kaydyla herkesin zgn bir model oluturmaya almasn ola

an buluyor.

styapy "altyapnn kendisi" olarak tanmlayan Baudrillard, as

lnda yap szcnn kullanmna da kar, ancak bu kavram belirli

bir kltr dzeyinde nemli bir yere sahip. Ekonomik altyap 19. yz
ylda Bat tarafndan ortaya atlan bir bulu olarak deerlendiriliyor.

Ancak modelle birlikte evrensellemi olan altyap kavramnn da


kmesi nedeniyle bu buluun doru olup olmad da bilinmiyor.

Ekonomik altyap yerineyse, st yaplar deerler dzeyinde ok daha


zgn ve gl olarak ortaya kyor. Kuramc devrimlerin ortaya

kn da altyap dzeyine deil styap dzeyine balyor. Gl bir


kltre sahip lkelerin, zgn bir modelle bu iten syrlabilmeleri ola

nakl hale geliyor. Bunun nedeni, bu lkelerin evrensel ekonomi olgu

sundan kaabiliyor olmalar. Dnr, ekonomik krize bal olarak

dolarn dmesi gerekirken, ykseli seyrini izlemesini altyaplarn

ntralize edilmi olmalarnn kant olarak gryor. Bu balamda b

yk seenekler geride kalanlardan kacak ve styaplara bal olarak


geliecektir.
346

BAUDRILLARD, Sessiz ynlarn glgesinde ya da Toplumsaln Sonu, 1 99 1 ,


s:85
207

Krfez Sava ve Terrizm


1 1 Eyll'de urad terrist saldrnn ardndan Afganistan ' a ope

rasyon dzenleyen Amerika'nn, Irak'a ynelik bir operasyon dzen

leyip dzenlemeyecei ynndeki tartmalar devam ediyor. Amerika


Saddam' uyaryor, Saddam ise direnmeye devam ediyor. ki lke ara

snda yaanan bu gergin durum, bizlere Krfez Sava'n hatrlatyor.

Farkl nedenlerden kaynaklanr gibi grnse de iki lke arasndaki

gerginlik devam ediyor. Jean Baudrillard'n Krfez Sava'na ynelik


dnceleriyse bize bu gelimeler hakknda nemli bilgiler sunuyor.

Krfez Sava srasnda Fransz televizyonlarnda grlerine en

ok bavurulan dnr olan Baudrillard, bu sava "pornografik bir

sava" olarak nitelendiriyor. Sava dolaysyla tezleri dorulanan

kuramcnn gznde Krfez'de sava bir simlasyondan ibarettir.

Kuramcnn grlerini Krfez Sava'na uyguladmzda unlar

grmekteyiz, Saddam'n Kuveyt'i igali terrist bir eylemdir ve bu

eylemde ahlil.k aranmas bounadr. Saddam'n amac Kuveyt'i igal

ederek, Ortadou ve dnyaya antaj yapmaktr. Bu harekat bir ordu


apnda gereklemitir. Burada rehin alnan her ne kadar Kuveyt gibi

grnse de, petroldr. Bu hareketle bir anlamda Bat'dan fidye isten

mitir. Saddam borlar karlnda Kuveyt petroln elde etmeyi

amalamtr. Saddam lrak'n borlar karlnda B at tarafndan


rehin alnmak istenmi, ancak bu duruma kendisi "rehin alma" yoluyla

tepki

gstermitir.

Bunun

nedeniyse,

Bat'nn

yapt

antaj dr.

Bat'nn antaj Saddam' terrist bir eyleme itmitir ve ayn Bat,

Saddam'a ayn silahla yani terrle yant vermitir. Saddam'n terr ve

antaj ndan sorumlu olan yine Bat'nn kendisidir. Bu ekilde herkes

birbirinin rehinesi durumundadr. Petrol reten lkeler dnyay rehin

almtr. Dnyaysa, petrol karlnda Saddam' Amerika' ya rehin

olarak vermeyi kabul etmitir.

Saddam ' n rehinesi olmaktan bir lde kurtulmu olan Irakl

kitlelerse,

Saddam'a ve

demokrasiye

karlk,

ekonomik

adan

Bat 'nn rehinesi olmay kabul etmilerdir. Kitlelerse bu savatan

kazanl km grnmektedirler. rnein, Irakl kitleler Saddam'n


savaa girmesine izin vererek onun egemenliinden kurtulmak iste

milerdir. ABD ise, kazandn sand bu eylemde rehine durumuna


dmtr. Kuveyt' i ve Irak' igal ederek petrol ele geirmekle

birlikte onu yeniden retme sorumluluunu da stlenmitir. Sava taz


minat alabilmek iin glerin byk bir ksmn Kuveyt ve Irak'ta re

hin olarak brakmak zorunda kalan Amerika, Irak'n Vietnam' a dn208

ebilme tehlikesi nedeniyle sava batan yitirmi durumdadr. Bu i


gal Saddam'a da hibir kazan salamamtr.

Bir simlasyon olan Krfez Sava 'mn sonucu da bir simlasyon

olabilmitir. Gerek olan tek ey Irak'taki kitlelerdir. Kuramcnn

deyimiyle terrizm ve rehin alma, ezilen, umutsuz insanlar tarafndan


gerekletirildii srece politik bir eylem nitelii kazanabilmektedir.

Bu nedenle Kuveyt'e ve Irak'a kar dzerlenen eylemler politik

eylemler kapsamnda deildir. nk Kuveyt'i Irak halk deil

Saddam' n askerleri igal etmitir. "Nasl terrizme ait bir alan varsa

bir de rehine ticareti vardr. Her rehin alma olay bir baka terrist ola

yn yantdr. Dnya boyutlarnda terrizmin politika tesi "transpoli


347
que" eylemlerin zincirleme bir ekilde olduu izlenimi vardr."
Gelimi lkelerin antaj Saddam' terre yneltmitir. Bunun

ardndan dier tm eylemler zincirleme ekilde gelimitir. Btn bu


gelimeler kuramcnn "hepimizin rehine olduumuz" ynndeki

grlerini destekler niteliktedir. "Bizler hepimiz rehineyiz, hepimiz

terristiz. Bu bant bundan byle efendi-kle, egemen-baml,

smren-smrlen bantlarnn yerini almtr. Kle ve proleter

takm yldzlan artk snmtr. Bundan byle rehine ve terrist takm


4
yldzlarndan sz edebiliriz."3 8 Snen yabanclama takm yldznn
yerini artk terr takm yldz almtr. Bunu daha beter bir durum ola

rak gren kuramcya gre, balayan dnem politika-tesi bir dnem


dir. antaj takm yldz sadece politikay deil, yaamn tm alanlar

n iine almtr. Krfez' de sava, bir komando eylemi gsterisidir. Bu

sava kimsenin itahn kesememitir. Bu gsteriyi izlerken hi kimse

gnlk yaantsndan (ikisinden, yemeinden vs.) vazgememitir.

Bu gsteriyi kitleler, Saddam ve Bush'a hazrlatmlardr. Sonu ola

rak olayn bir gsteriden baka bir ey olmad tm dnyaya gsteril


mitir.

Jean B audrillard' a gre bizim alk olduumuz yasak ve iddet

oyununa bir son verdii iin terrn ahlak yoktur. antajnda bir ahla
k yoktur, nk o da dei-toku olayna son vermitir. Rehinenin de
ahlak yoktur, nk temsil ettii hibir ey yoktur. Rehine imgesi ol
mayan salt bir nesnedir, o lmeden ortaya kalkm biridir. Terrizmin

bir tehirci yan, bu ahlakszl onu medyayla yakn duruma getirmi

tir. Terrizm kendi bana politik bir eylem olma niteliine sahip ola
maz. Kuramcya gre terrizmle medyada birbirinin rehinesi duru-

347 BAUDRILLARD, ag.e., s:63


348 BAUDRILLARD, a.g.e., s:63
209

mundadr. Krfez'de savan politik adan anlatabildii bir ey var


dr. Bu da politika tesi bir dnyada iktidarlarn varlklarn kantlaya
bilmelerini salayan tek eyin "terrizm" olduudur.
Toplumlarmzn balca sorunu can gvenlii olmutur. Bu sorun
zgrlk sorununun yerini almtr. Bu durum felsefi ya da ahlaki bir
deiimin sonucu deildir. Bu sistemlerin nesnel konumlarndaki
gelimenin bir sonucudur. Sistemin rahat ve yaylmac olduu bir
konum zgrl, farkl olduu bir konum can gvenliini, denetim,
feed back (geribildirim) vb. ' ini retmitir. Sistemin daha ileri bir
konuma ya da oalma ve doyuma ulama konumuysa panik ve terr
retmekle meguldr. Bunlarn metafizik bir dnceyle hibir ilikisi
yoktur. Bunlar sistemin nesnel konumlardr. Ara trafiinde de ayn
durumu gryoruz. zgrlk, can gvenlii ve terr aamasn btn
alanlarda gerekletirmi bulunmaktayz. zgrlk, hak ve verimlilik
sistemimiz asndan kabul edilmesi mmkn olmayan, kaza sonucu
lmler skandalna bir son verip bu yanl dzeltmek iin ortaya
byk terr sistemleri ya da kaza lmlerine kar bir sigorta sistemi
kartlm bulunuyor. "inde bulunduumuz korkun ve mantkl du
rum ite budur. Terrizmse, umutsuzca bir mdahaleyle sistemli lm
yerine silah zoruyla rehine almaya almaktadr. Onun ykmaya al
349
t mantk ite budur."
Baudrillard' n deyimiyle, terr deyimi sadece silaha dayal bir
kavram deildir. Kuramcya gre trafik de gnmzde terrist bir
yapya sahiptir. Sigorta irketleri evini, araban, iyerini, organlarn
vb. diyerek bir tr terr havas estirmektedir.
Kuramcnn grlerinden yola karak terrizmin, sistemlerin
gerek yzlerini sergilemelerini saladn syleyebiliriz. Krfez Sa
va politikann varolduu bir ortamda bu tr bir boyuta ulaamazd.
Bu sava gsterdi ki, ABD ve Batl lkeleri artk kimse takmamakta
dr. Onlarn rettii politika kavram lmtr. Gnmzde bu lkeler
szlerini kabul ettirebilmek iin tek bir gce bavurabilirler. Terr ve
iddet. Buna bavurduklarndaysa, bu sistemlerin, ne kadar uygar ve
insancl olduklar ya da bu kuramlara ne kadar deer verdikleri ortaya
kmaktadr. B u sistemler iddet yoluya gerek yzlerini sergilemekte
350
dirler.

349 BAUDRILLARD, a.g.e., s:67. (Ayrca bkz.:


350 BAUDRILLARD Jean, a.g.e., s.66-67

210

Les Strategies Fatales, s:53-54

JEAN BAUDRILLARD VE SMLASYON EVREN


"Gibi'ler Dnyas", "duraan Bat", "trans estetik Amerika" ve
"dselliin yansmas Disneyland" yeniden deerlendirilen yaplar
arasnda yer almaktadrlar. Bir yoklua gnderme yapan simlasyon
ise, evrenle birlikte btn bu kltrlere ait gereklik kavramn sorgu
lamamz salamaktadr. Bu durum bize, gerein ortadan kalkt ve
onun yerini simlakrlarn ald bir srece gtrmektedir. Bu sayede
gerein yeniden retimi yaanmaktadr.
Jean B audrillard'n 1972 ylndan itibaren stnde almaya ba
lad simlasyon kuram, yitirmi olduumuz gnderenler sistemi
olan tarihle birlikte, tarih yazcs olarak kabul edilen Bat uygarlnn
da sonun eiinde olduunu gstermektedir. teki'nin gzyle bakt
mzda, Bat daima uygarln, kltrn, stnln temsilcisi olarak
grlmektedir. Ancak Bat, teki iin kusursuz bir model olma zle
mini sona erdirmek zorunda kalmtr. nk, Bat modellik statsn
yitirmi durumdadr.
Gnmzde en ok tartlan kavramlardan biri olan evrenselleme
olgusuysa, Bat'nn yokolu srecini kanlmaz hale getiren bir olgu
dur. Pek ok muhalife sahip olan bu sre Bat'nn yokoluundaki
temel etkendir. Dnyann evrensel bir kye dnt bu srete,
gelime ve ilerleme de Bat'nn istedii ynde olmamtr.
Bat 'nn temel deer ve ilkelerini alarak gelitirmeyi baaran Ame
rikan kltryse, ryalarn geree dntrlmesi srasnda estetik
tesi bir nitelik kazanmaktadr. 1 l Eyll'de terrist saldrya urayan,
gc sorgulanan, gerek dier toplumlar gerekse kendi toplumu tarafn
dan eletiri bombardmanna urayan Amerika, simlasyonun zm
sendii bir toplumsal yapya sahiptir. Tm dnya iin bir g mzesi
olarak dnlen Amerika modernliin ve gerekleen topyann mer
kezi olarak yldzsalln devam ettirme abasndadr. D dnyasnn
parodisi olan Disneyland ise Bat'nn mikro dnyasn temsil etmekte
dir. Disneyland ile dsele eski grnm iade edilmeye allmakta
dr. Grld gibi "gibi"ler evreninde pek ok ey bir simlasyon r
neidir.

Hipergereklik ya da Simlasyon Evreni


ada yaamda hibir eyin aslnn olmadn belirten Jean Ba
udrillard "simlasyon" kavram zerinde duruyor. Ona gre herey bir
simlasyondan ibaret ve yaanan evren bir "gibi"ler evreni. Bir kken
ya da gereklikten yoksun gerein, modeller araclyla tretilmesi
21 1

anlamna gelen simlasyon ya da hipergereklik bizi bir yoklua

gndermektedir. "Gizlemek (dissimler), sahip olunan eye sahip


deilmi gibi yapmak, simle etmek ise sahip olunmayan eye sahip

mi gibi yapmaktr. Birincisi bir varla (u anda burada bulunmaya)


dieri ise bir yoklua (u anda burada bulunmamaya) gndermektedir.

Ancak bu olay sanldndan daha da karmak bir eydir. nk si


mle etmek ' m' gibi yapmak deildir."3 51 Simlasyonu daha iyi

aklamak amacyla bir hastay rnek veriyor kuramc. Buna gre,

hastaym gibi yapan kii yataa uzanarak bizi hasta olduuna inandr

maya almaktadr. Bir hastal simle eden kiideyse bu hastala

ait semptomlar grlyor. Yani "m" gibi yapmak (feindre) ya da

gizlemek (dissimler) gereklik ilkesine dokunmamaktadr. Kuramc

bunlarla gereklik arasnda her zaman ak seik, gizlenmeye allan

bir fark olduu grnde. Buna karlk simlasyon "gerekle-sahte"


ve "gerekle-dsel" arasndaki fark yok etmeye almaktadr.

Simlaklarn, hakikat gizleme anslar yoktur. nk hakikat,

ortada bir hakikat bulunmadn gizlemeye almaktadr. Baudril

lard, "Bor es'in masaln en gzel simlasyon alegorisi olarak nitele


.
mektedir." 5 2 Borges masalnda, lmparatorluun hizmetindeki harita

clarn izdikleri harita sonunda mparatorluun topraklarna birebir

eit boyutlara sahip bir belgeye dnmektedir, ancak kmeye bala

yan imparatorlukla birlikte lime lime olmu bu harita paralaryla


lde karlaan insanlar vardr. Sonuta bu harabolmu soyut metafi

zik gzelliin imparatorluun anna yakan bir grntye sahip


olduu ve eskidike gereiyle birbirine kartrlan sahtesi gibi impa
ratorluun da bir le gibi rdke zne yani topraa dnt g
rlmtr.

Simlasyon kavramnn harita zerindeki bir toprak paras, bir tz

ya da bir referans sistemiyle hibir ilikisinin olmadn vurgulayan

Baudrillard, bundan byle gerein yerini alan simlakrlardan sz edi

yor. Buna gre, ne harita ncesinde ne de sonrasnda bir toprak para

s vardr. Artk harita zerinde lime lime olmu toprak paralaryla

karlalabilir. Bundan byle sada solda karlacamz harabe ve y

kntlar haritaya deil geree, lde karmza kan kalntlarsa im

paratorlua deil, bize ait olacaklardr. Bunlar le dnm bir ger


ee aittirler.
351

BAUDRILLARD, Simlakrlar ve Simlasyon, l 998, s: 1 3


BAUDRILLARD, a.g.e., s: l l (Ayrca bkz: Baudrillard, Simgesel Deiim ve
lm, Paris Gallimard, 1 975)
352

212

Gnmzde bu masaldan yararlanabilmek olanaksz hale gelmitir.

Yararlanlabilecek tek ey imparatorluk alegorisidir. nk gerein

smle edilmi modellerini aktrmaya abalayan ada simlatr

Ier de bu yaklam ierisindedir. Artk ortada ne toprak ne de harita

vardr. Nedeniyse soyutlamay ekici ve ilgin klan, haritayla toprak

arasndaki o kesin ayrmn yok olmu olmasdr. Haritaya bir iirsellik,

topraaysa ekicilik kazandran bu ayrmn iinde sihirli bir kavramla

ekici bir gerek vardr. Haritayla toprak arasndaki bu beraberlii n

ce ycelten sonrada yerin dibine batran haritaclarn bu projesiyle ye

niden canlandrc bir zellie sahip olan dgc de simlasyonla bir

likte tarih olmutur. B ylece metafizik de ortadan kalkmtr. Bundan

byle gerekle, gerek kavramna zg bir ayna olan metafizik yoktur.


Gerekle gerek kavram arasnda dsel bir beraberlik olmayacaktr.

nk genetik minyatrletinne denen ey, simlasyon evrenine zg

bir boyut olma zelliine sahiptir. Artk farkl bir gerekten szedil
mektedir. Bu gerek rasyonel deildir ve sonsuz sayda yeniden reti

lebilmesi mmkndr. deal ya da negatif srelerle baa kabilecek

bir yapda olan bu gerek sayesinde rasyonel bir geree ihtiyacmz


kalmamtr. Gerek artk ilevsel bir eye dnmtr. "Aslnda ger

ek bu deildir, nk onu sarp sarmalayan bir dsellikten yoksun


dur. Bu sentetik bir ekilde retilmi, atmosferden yoksun bir hiperu

zamda kombinatuvar modellere ait yaymaya alan bir gerek


yani hipergerektir." 3 5 3 Bu durum bir simlasyon ana girdiimizin
gstergesidir. Buradaki gerein zellii bir taklit ya da suret olmama
sdr. Bu gerek asl yerine gstergeleri konulmu bir gerektir. Ger

ek bir daha asla dnmeyecek bir konumdadr. "Bundan byle her tr


l dsel ve gerek ayrmndan yoksun, yalnzca yinelenebilen bir y

rngeye sahip modeller ve farkllk simlasyonu retiminden ibaret bir


hiper-gerekten szedebiliriz. "3 5 4 Hipergerekletirilen bir gerekten
sz edebiliriz artk. Hipergerek ise gerei iddet yoluyla deil, mo

delin gc dzeyine ykselterek ykmaktadr. Gerein yok edilmesi

nin dngs olarak alan hipergereklik yoluyla gerek farkl bir bo

yut kazanmtr.

Jean Baudrillard simlasyonla tp, ordu ve din arasndaki balant

y da deerlendiriyor. Buna gre, hastaln simle eden kii ne hasta

dr ne de hasta deildir. Bu adan nesnel bir deerlendirme yapmak

olanakszlamtr. Hakiki bir hastaln olup olmamasnn anlalama353 BAUDRILLARD, a.g.e., s: l 2


354 BAUDRILLARD, a.g.e., s : 1 3

2 13

mas gerek psikolojiyi gerekse tbb zor durumda brakmaktadr. Her


hastaln simle edilebilecei dnldndeyse tp anlamn yitir
mektedir. nk tbbn ilgi alan gerek hastalklardr. Psikosomatik
rahatszlklardaysa, inandrc olmayan gelimeler sergilenmektedir.
Ordu da simlatrlere kar aresiz durumdadr. "Geleneklere gre
ordu bugne kadar belli kantlardan yola karak onlarn maskelerini
drr ve cezalandrrd. Oysa bugn ordu bir simlatr de aynen
gerek bir homoseksel, bir kalp hastas ya da bir deli gibi re ay
55
rabilmektedir."3
Kuramcya gre ordu "Deliyi bu kadar iyi taklit
edebilen biri herhalde gerekten delidir" dncesine snmaktadr.
Din konusundaysa bir tanrsal g simlakrna gnderme yapl
maktadr. Felsefeciye gre, tanrsal g yeniden canlandrlabilmekte
dir. Bu g ikonlar ya da simlakrlar eklinde oaltlmaktadr. kon
lar araclyla grntler alglanabilen ve anlalabilen bir Tanr d
ncesinin yerini alabilmektedir. Kutsal imgeleri yok eden bu insanlar
(ikonlar) simlakrlarn sahip olduu mutlak gten korkmaktadrlar.
Bunun nedeni ise, kutsal olan imgelere tapnmaya kar olan bu insan
larn, Tanr dncesini insanlarn bilincinden silip atabileceklerini
bilmelerinin yannda, sonu olarak bu korkun hakikatin insanlar

Tanr'nn asla var olmad, yalnzca simlakrlar araclyla var ola


bildii, hatta kendi simlakrlarndan baka bir ey olmad dnce
sine ynlendirilebilecek olmasdr.
Baudrillard'n deyimiyle Bat, bu yeniden canlandrma olaynn
nemine, dier bir deyile gstergelerin derin bir anlama sahip olabi
leceine, bir gstergenin bir anlamn yerini alabileceie ve bir eyle
rin (bu Tanr' dr) bu dei-tokuun gereklemesini saladna btn
kalbi ve iyi niyetiyle inanmaktadr. "Tanr bile simle edilebildikten
yani Tanr 'ya olan inan gstergelerine indi'genebildikten sonra geri
sini varn siz dnn! te o zaman btn sistem yerekiminin etki
sinden kurtulmu bir ktle, dev bir simlakra dnmektedir. Bu
gerek d bir ey deil bir simlakrdr, yani bir gnderenden yoksun
ve nerede balayp nerede bittii bilinmeyen hibir eyin durdurama
d bir kapal devre iinde gerekle deil kendi kendisiyle dei'
56
toku edilebilen bir ey."3
Bu simlasyon yeniden canlandrmann kart olan bir simlas
yondur. Yeniden canlandrma gsterge ve gereklik arasnda bir ede
erlik ilkesi olduundan yola karken simlasyon bir tr gstergeden
355

BAUDRILLARD, a.g.e., s: 1 4
a.g.e., s : 1 6

356 BAUDRILLARD,

214

yola kmaktadr. Bu gstergeyse, bir deer olarak gstergenin yadsn


mas, her trl gnderenin tersine evrilmesi ve ldrlmesi anlamla
rn tamaktadr. Simlasyon bir simlakra dntrd yeniden
canlandrma dzeninin tamamn kapsam durumdadr. Simlasyon
her yerde bir caydrma stratejisiyle rten gerei ve hiper gerei
kapsayan bir stratejidir
Simlasyonun tehlikeli olan yan, dzenle yasann da bir simlas
yon olduunu iaret etmesidir. Ortada gerek diye bir ey kalmad
iin salt bir gereklik dzeyinden ve ilzyonun sahnelenmesinden sz
etmek mmkn deildir. Artk sz konusu olan kar saldrya geen
simlasyon ya da hiper simlasyondur. rnein gerek bir soygunla
simle edilmi bir soygun arasnda byk farklar vardr. Gerek bir
soygunun amac dzeni ykmakken, dieri dzene kar deil doru
dan gerein kendine ynelik hareket nitelii tamaktadr. "Yasalara
kar gelmek ya da iddete bavurmak pek nemli bir ey deildir.
nk onlar yalnzca gerein bllme biimini dile getirmektedir
ler. Oysa simlasyon ok daha tehlikeli bir eydir, nk hep nesnenin
tesine gemeye ve dzenle yasann aslnda simlasyondan baka bir
357
ey olamayacaklarn anlatmaya almaktadr."
Kuramc, gerek
bir soygunla simle edilmi bir soygun arasnda nesnel bir fark grme
mektedir. Eninde sonunda kii kendini gerein iinde bulacaktr.
Baudrillard, dzeni simlasyon srecinin yaltlmasnn nne
geen bir neden olarak gryor. Yalnzca gerein bulunduu bir
ortamda var olabilen bu dzen, gerekten baka bir ey gremeyen ve
dnemeyen bir dzen. Simle edilmi bir ekilde ortaya kan su,
bir simlasyon olarak kabul edilmeyecektir. Bunda simlasyonun
edeerlisi olan bir eyin olmamas ve bu dzende bask diye bir eyin
bulunmamas etkilidir. ktidar kendisine meydan okuyan simlasyon
karsnda aresiz bir duruma dmtr. "Bir erdem simlasyonunu
nasl cezalandrabilirsiniz ki? Oysa bir erdem simlasyonu da en az bir
su simlasyonu kadar ciddi bir olaydr. Parodi, boyun emeyle, yasa
lara kar gelmeyi ayn kaba koymaktadr. Asl byk su budur, n
k boyun emeyle yasak ineme arasndaki farkn dourduu yasay
devre d brakmaktadr. Kurulu dzenin buna kar yapabilecei hi
358
bir ey yoktur. Zira yasalar ikinci kuak bir simlakr'dr."
Bu a
dan ancak gerein bulunmad bir yerde dzene saldrmak mmkn
dr.
357 BAUDRILLARD, a.g.e., s:34

358 BAUDRILLARD,

a.g.e., s:35

215

Her trl toplumsal olguyla her trl iktidarn stne oturtulduu


gereiyle sahte, edeerliklerle rasyonel ayrmlarn tesinde olan
simlasyon her zaman iin geree saldrmaktan yanadr. Bizi evre
leyen gerein tepkisizlii simlasyonun yaltlmasn gletirmekte
dir. Gerein retildii sreci yaltabilmek olanakszlat gibi gere
i kantlayabilmekte olanakszlamtr. Bu durumda gerekte yaanan
pek ok olayn simlasyona benzetilmesine yol amaktadr.
Gerekle simlasyon arasndaki ayrmn ortadan kalkt bir
durumla kar karya bulunmaktayz. Bu nedenle soygun, uak kar
ma' vb. gibi sular simle edilmi sulara benzemeye balamlardr.
Medyay ynlendiren bu olaylar, daha nceden hazrlanarak sahneye
konulan ve sonulan balangcndan itibaren belli olan olaylara dn
m durumdadr. Artk bu olaylarn gerek sonulan kimseyi ilgilen
dirmemektedir. Btn bunlar tekrardan ibaret olan gstergeler btn
n oluturmaktadrlar. ktidar tarafndan denetlenebilmeleri zorlaan
bu olaylarn etkinlikleriyse srmektedir. Yalnzca gerek ve rasyonel
nedenlerle sonular zerinde etkinliini gsterebilen bu dzen bir re
feranslar dzeni olma zelliindedir. Yani simlasyon karsnda ger
ein yapabilecei bir ey kalmamtr.
Simlasyona ait olan hipergerek, gerein kendine benzemesine
neden olmaktadr. Hipergerein ya da simlasyonun insanlar her tr

l ilke ve amatan caydrabilme zellii onun tehlikeli olan dier bir


yndr. Bu zellikle iktidarlar asndan bir tehlikedir.
Yaadmz simlasyon evrenindeki simlakrlar Jean Baudrillard
gurup altnda ele almaktadr: Bunlardan ilki doal simlakrlar,
ikincisi retici simlakrlar, ncsyse simlasyon simlakrlar. Do
al simlakrlar, uyumlu, iyimser ve Tanr' nn yaratm olduu ideal
doann aynsn oluturmay amalayan imgeleme, kopyalama ve tak
lit zerine kurulmu doalc simlakrlardan oluuyor. Bu gurupta
topya reten bir dsellik bulunuyor. retici simlakrlar, tm retim
dzenini kapsayan enerji ve g stne kurulmu, makinelerin somut
latrd retici zellie sahip olan simlakrlardr. Bilim kurgu reten
bir dsellie sahip olan bu simlakrlar, insana olan inanc evrensel
boyutlara ulatrmay hedefleyerek, srekli bir yaylma eiliminde
olan ve nerede balayp nerede bittii belli olmayan bir enerjiyi zgr
letirmeye almaktadrlar. Simlasyon simlakrlanysa bilgi, model
ve sibernetik oyunlardan oluan, toplam bir ilemsellik, hipergereklik
ve toplam bir denetimi amalayan simlakrlardr. Kuramcya gre bu
nc simlakrlara zg bir dsellikten sz etmek zordur.

216

Simlasyonla bilim kurgu arasndaki ilikiye de deinen Baudril


lard' a gre, gerein gdmlenmesi ve gerein retilmesi arasnda
bir fark kalmayacandan kurmacaya yani dgcne de gerek kalna
mtr. Gereklik ilkesinin egemen olduu "gerein dsel bahare
si"simlasyon ilkesinin belirledii gnmz dnyasnda ortadan kalk
mtr. Bu dnyada gerek ancak modelin kopyas olabilme zelliine
sahiptir. Bizim iin bir topyaya dnen gerein gerekleme olas
l yoktur. nk bu topya yitirilen bir nesneyi dnde grme

trnde bir anlama sahiptir.


"Sibernetik ve hipergerek bir aa zg bir bilim kurgu belki de
yalnzca tarihsel dnyalar yapay bir ekilde diriltildiinde sona ere
cektir. Gemie ait olaylan, kiilikleri, anlamlarn yitirmi, modas
gemi ve de orijinal srelerinden arndrlm ideoloj ileri en kk
ayrntsna kadar inerek yine gemite yaanm olan hakikatin bir tr

sanr gibi tpatp benzerini yeniden oluturmaya kalkmas bundan


baka hangi anlama sahip olabilir ki?"359
Yaadmz dzen nedeniyle bir baka evren dlememizi imkan
sz gren dnr, bu dzeni bizi "aknln varlndan mahrum
eden" bir dzen olarak adlandryor. Klasik anlamdaki bilim kurguyu,
yaylmas bir siyasetin egemen olduu bir dnyaya ait gren kuramc
ya gre, bu ada bilim kurgu 1 9. ve 20. yzyllarn kolonizasyon ve
keifleriyle su ortakl yapan, mekansal aratrmay n planda tutan
ykler iinde kendine yer edinmiti. Burada nedenle sonu arasnda
ki iliki tamamen ortadan kaybolmutu. Dnyann bireylerin iine
hapsedildii izlenimi olumaya balamtr. Bu izlenimeyse, gn

mzde yeryznn yzeyinin gc anlamda kodlanm, haritalam,


ayrntlarna hatta gereksiz olanlarna kadar belirlenmi ve tketilmi
olmas yol amtr. Yalnzca mallardan deil, ayn zamanda dsellii
yok eden deerler, gstergeler ve modellerden oluan bir evrensel
pazar vardr. Sistemdeki ilerlemeyle birlikte dgc yani bilim kurgu
da baz deiimlere uramaktadr. "Bir sistem gidebilecei en u
noktaya giderek, bir doyuma ulat yani tkenmeye balad zaman
bir tersine evirme olayyla karlamaktadr, bu arada dselin bana
da bir eyler gelmektedir."3 60
Kuramc uzayn kefini, insanla kendi gereini yitirtmeyle ya da
onu simlasyonun hipergerei iine itmeyle edeer olarak gryor.
Bunun en gzel kant olaraksa, aya gnderilen uzay aracnn iine
359 BAUDRILLARD, a.g.e., s: 1 5 1
360 BAUDRILLARD, a.g.e.,. s: 1 5 1 - 1 52

2 17

konulmu olan iki oda ve bir mutfa veriyor. Ona gre, bunlara bir
uzay katsays ykleniyor. Dnyaya ait bir mekan bu yolla kozmik bir
deer kazanarak,

yceltilmektedir.

Bu

durum metafiziin, bilim

kurgunun sonu demektir. Artk yeni bir a vardr. Bu an adysa

"hipergereklik a"dr. Bundan byle gerekten yola karak gerek

olmayan, gerek verilerden dsel bir eyler retebilmek olanakszla

mtr, ortaya konanlar simlasyon modelleri oluturacaktr. Kimi

zaman insan rktebilecek ayrntlara kadar inilerek yeniden olutu


rulmu bir gerek sunulmaktadr. rnein, hayvanlar korumaya yne

lik olarak hazrlanan "doal park"lar gibi. Gereiyle arasnda bir fark

bulunmad izlenimine kapldmz bu alanlar gereinin ikizi gibi

dirler. Oysa bunlar gerekliklerini yitirerek hipergereklemilerdir.

"Bu anlamda sahip olduu kefetme ekiciliinin kendisine katm ol

duu o saf ve zgrlk yayan bir roman olma zelliini yitirmi olan

bilim kurgu, buna karn bizim gncel evren anlaymza uygun bir
ekilde adna gerek dnya dediimiz, u evrensel simlasyon para

larna yeniden can vermeye, onlar gncelletirmeye ve yeniden gn


delik yaamn bir paras haline getirmeye alarak iin iin denebile
1
cek bir ekilde geliecektir."3 6

Jean Baudrillard'n gznde simlasyon evreni mat bir saydamla

sahiptir. Alp geilebilmesi olanakszdr, nk dsal bir grnme

sahip deildir. Bu evrende "aynann iine yerleerek dnyay oradan

izleyebilmek" yani bir ayna grevini yerine getirebilmek bile mmkn


olmamaktadr.

Simlakrlar boyutlu olarak ele alan kuramc, boyutlu sim

laknn, geree iki boyutlu simlakrlardan daha ok benzedii gr

nde. Kuramc boyutlu simlakrn geree daha yakn olduunu

vurgulamaktadr. "Oysa bir de zerimizde paradoksal bir izlenim bra


kan drdnc boyut vardr. Bu boyut gizli hakikat yani her eyin sm
n gizleyen bir boyut olma zelliine sahiptir. Simlakr giderek kusur
suz bir grnm kazandka, karmza her eyin yeniden canlanma,
ikiz ve benzerliin elinden kaabildii bir durum kmaktadr."362

Felsefeci, hologramlar bir hakikat simlasyonu olarak nitelendir

mektedir. Bu alp geilmi bir gerek simlasyonudur. Yani holog

ram gerektesi bir gerek simlasyonudur. Hologramlar baarszla

mahkumdurlar. nk kendi glgesinin yani grnmeyen grnts


nn iinde yitip giden nesneyi ve smn gz ard etmektedirler.
36 1
362

BAUDRILLARD, a.g.e., s: I S l - 1 52
BAUDRILLARD, a.g.e., s: 133

218

Gerek-tesi, sonsuzluk-tesi yani hibir gereklik giriiminin bir

son veremeyecei bir evren olan simlasyon evreninde yayoruz. Bu


evren, gerein hipergeree dnt simlasyonla gerek arasn

daki farkn ortadan kalkt ve hereyin " gibi"letii bir evren nitelii
tayor.

Yokolu Srecindeki Bat Kltr


Jean Baudrillard'n Simlasyon Kuram 'nn ortaya koyduu ger

eklerden biri, Bat ile dnyann geri kalan lkeleri (zellikle Trkiye

gibi lkeler) arasndaki tarihsel sre farklldr. Gnmzdeki ula

m olduklar noktada tkanp kalan Batl toplumlar bir yokolu sre

cine girmilerdir. Kuramcnn deyimiyle sonu gelen her kltr ya da

uygarlk gibi Bat kltr ya da uygarl da ortadan kalkacaktr. Bu

ise kreselleme yoluyla gerekleecektir. Bu durumda, gelimesini


srdren Trkiye gibi lkeler, tarihsel ve toplumsal adan kesinlikle

bir duraklama dnemi yaayan Batl toplumlara yabanclamaya


balayacaktr.

Bat' nn bugnk duruma gelmesinde tarih anlay, burjuvazi

olumas ve burjuva devrimi etkili olmutur. Dnyada var olan geli

milik biimlerinden birine sahip olan Bat 'nn amac bunu evrensel
duruma getirebilmektir. Ancak bu durum olduu yerde sayan Bat iin

imkanszdr. Bugn bir durgunluk aamasnda olan Bat amalarn yi

tirmi durumdadr. Nereye doru gittiini bilmeyen bir uygarlk konu

mundadr. "Belki de bu yavalama dierinin iine yarayacaktr. Belki

de bu dinginlik, bu hz kesilmesi avantaj , belki de onun olumlu bir ey

olduunu syleyebiliriz? Bat'nn baarszl bir yerde k yolu ola


rak kabul edilebilir."3 63 Kuramc bu durumu umut verici olarak

grmektedir. nk baarszlk baka yollarn varolabileceinin bir

kantdr. Ortaya kabilecek yeni modeller Bat kadar hrsl ve gl

olmayacaklardr. Aslnda Bat hereye ramen gldr. Ancak artk

dier lkelerin rnek ald bir kltr deildir. Bat' nn rnek olarak
grlmesi sona ermitir. Bu durum da onun etkinliini azaltmaktadr.

nc dnya lkelerini kolonize etmeye alan Bat 'nn bu tutu

mu ters bir etki yapt ve bu lkeler Bat'y ntralize ettiler. Onun hz

n keserek arlatrdlar. Bat'nn bu ekilde ntralize edilmesinin

sebebi yapt yanllard. Baudrillard'a gre Batl lkelerin eksik


olan yan kendi toplumlarn gerek anlamda ve herkesin katld bir

demokrasiye
363

dntrememi

olmalaryd.

Bu

konuda

baarsz

BAUDRILLARD, Sessiz Ynlarn .. ., a.g.e., s:82


2 19

olmulard. nc dnya lkelerini gelitirmeye ve sosyalletirmeye

alarak bir eyler baarmay umuyorlard. Ancak bunda da baarl

olamadlar. Bu lkelerin gelime ve ilerleme olayna katlmalarn is

temeleri onlar iin en byk baarszlk oldu. Bu baarszlkta n


c dnyann direnii de etkili oldu. Bu lkeler Bat'nn istedii geli

me ekline kar ktlar. Bu davranta Bat'nn ntralize olmasna yol


at. Dnre gre, Bat'nn kendi deerlerini evrenselletirememesi

onun "hap yuttuunun" gstergesiydi.

Yalnzca evrensellemeyi

kullanarak var olabilecek Bat sistemi baarsz olmu eline hibir g

gememitir. Gelimekte olan lkeler, Batya bir direnile meydan

okumular sonuta, Bat ava giderken avlanmtr.

Baarszla uratlm olan beyaz kltrn btn dnyay bembe

yaz edebilecei gr sona ermitir. Bu yndeki amalarn gerek

letiremeyen Bat bunu baaramad gibi kendi toplumlarnn da

kltrnn "beyazlnn" elden gitmeye baladn fark etmitir.

"Bat iin belli bir demokrasi ve sosyalletirmeden sz edilebilir ancak

onun hangi lde salkl alabileceini syleyebilmek g. En


azndan

dnyay

Batlatrma hrs

imdilik

snmtr.

Durumu

kurtarmaya alacaktr ancak imdiden bir eyler syleyebilmek


3
olduka g" 64 Tm dnya kltrlerini kendisine benzetme amac

tayan Bat artk bu amacndan uzaklamak zorunda kalmtr.

Bat yumuak bir ekilde beyazlatrmay baaramad yerlere

diktatrlkler araclyla ele geirmeye almaktadr. Ancak byle

bir giriim onu daha baarl klmamaktadr. Bu durum uzun srmeye

cektir. Kuramc, ABD'nin bu konuda uzun sreli bir baar salad

kansnda. Bunun kantysa Latin Amerika' daki askeri diktatrlklerin

sarslmaya balam olmalardr. Brezilya, Arjantin gibi lkelerde ya

ananlar da bunun gstergesidir. Sar lmaya balayan bu diktatrlk


bir gn sona erecektir. nk bunlar ABD 'ye gerek ekonomik, gerek

se psikolojik ve politik bakmdan pahalya mal olmulardr. "Batl l


kelerin ne aradklar bellidir. Bir orta yol bularak sivil toplumu sivil

bir ekilde ynetmek. Aksi halde i sava ve doa kma olaylar gide

rek bymek tehlikesiyle kar karya kalacaktr. Batl ABD nc


dnyay srekli gerilla savalar ve dengesizlii dzen olarak benimse

yerek idare etmek istemektedir. Bu durumu dzeltmeye bile alma


d grlmektedir. Bask ve iddetin srp gitmesini istemektedir.
3
nk nc dnyayla artk baa kamamaktadr." 65
364

BAUDRILLARD, a.g.e., s:87

365 BAUDRILLARD, a.g.e., s:88


220

Kuramcnn da belirttii gibi Bat'nn elinde kalan tek silah, bask

ve iddettir. Baudrillard, demokratik yollardan birtakm deiikliklerin


olabileceine inanmaktadr. Ynetim, taraflardan biri tarafndan ani

den ele geirilecektir. Ona gre, ran' da da bu trden bir deiim ya


anmtr. Ayn deiikliin Brezilya' da da olacan beklemektedir.

Kk lkeler kolaylkla denetlenmekteyken byk lkelerde ani


tersine dnmeler yaanabilecektir, nk bu lkelerin denetlenmesi

zordur. Byle bir tersine dnme annda da, btn toplum bundan etki

lenecek , oluacak toplumsal frtnadan hibir toplumsal kurumun kur

tulmas mmkn olmayacaktr.

Bat' y var eden temel kuramlardan olan gelime, ilerleme ve ken

dini koruma ilkeleri her yerde yokoluun ve lme halinin srekliliine

dnmlerdir.

1 960'larn "cinsel devrim"i cinsel zgrle deil travestiliin

hkmranlna, kadn ve erkek kategorilerinin birbirine karmasna

yol amtr "Sanatta devrim" ile iyi ve kt gibi estetik dzeye dair
kategoriler terk edilerek "ktnn de kts" gibi trans-estetik kopya
lar hayatlarmz doldurmutur.

"Sibernetik devrim" makineyle insan arasndaki ayrm makine

lehine ortadan kaldrm politikann sonuna yol aan "politik devrim"

ise eski politik biimlerin simlasyonu olan "trans-politikann" ege

menliini kurmutur. Bat 'nn sahip olduu politik baklk sistemi


tehdit altndadr. Nedeniyse kendi bnyesinde barnan virslerdir.

Smrgecilikten bu yana farkl olan ve "tekini"yok etmi olan bat

kltr artk "ayn"nn aynasnda kendi kendinden reyen ve treyen

cinsiyet ve zihniyete sahip olan ve kopyay andran bireylerden oluan

bir dnya durumuna dnmtr. Bu insanlarn artk kefedecekleri

hibir ey kalmamtr. teki cehenneminde deil kendi cehennemin


de yaayan bu insanlar birbirinden farkszdr. ekici olan tek ey nes

nelerdir art. Gemite Bat'nn saysz ktlk tohumu gnderdii

teki dnya olan nc dnya ise modern deerleri reddederek Bat

dan rvan alma peindedir.

"Gemite, zgrlk/eitlik/kardelik gibi tm insanl derinden

etkileyen evrensel deerlerin kurucusu olan Bat, 2 1 . yzyla girerken


artk eskisi kadar inandrc deil ! 1 960'larda grece refah ortamn

yaarken kendini hi bitmeyecek bir orji halinde, bir safahat aleminde


bulan B at 20. yzyln sonuna gelindiinde orij inin oktan bittiini

anlamtr: Sistem yok olmam bir zombi ya da vampir gibi can e-

221

kime halindeki lmszln yaamaya mahkum olduu ortaya


"366
kmtr.
"Emperyalist yaylma sonucu br kltrlerle kurulan oun iliki
67
modem Bat'y tanmlayan itici glerden biri olmutur."
Dnyay
ele geirme anlaynda olan Bat, kendini "teki" ile yani Avrupal
olmayanla karlatrarak esiz olduunu kantlamak istemitir. Hayal

rn olarak yaratlan bu Dou ise Avrupa'nn ve daha sonrada Ame


rika'nn kendi stnln yadsyan bir ayrya dnmtr. "Aa"
kltrlere kendi hakimiyetini dayatmaya alk olan Avrupa, Avrupal
olmayandan farkn aklamaya alrken neden stn olduunu da
aklamak zorunda kalmtr. Bat farkl olmasnn temelini akl ilkesi
ne dayandrnaktayd. Bat ada bilim ve teknoloj iyi oluturan akla
dayanarak dnya zerinde etkin hale gelmi, zafer kazanmtr. Ancak
Bat zamanla bu akl evrensel bir kltrn temeli olarak grmtr.
Bu yolla kendi deerlerini evrensel olarak tanmlay ve evrensel
deerleri tanmlama konusunda hak iddia edii geerlilik kazanmtr.
Bat kendini ilerlemenin tek kayna olarak grmtr. Bu da onun
asndan bir yanlgdr. Bylece kuramc, sona yaklaan kltr ya da
uygarlklar iine Bat kltrn ya da uygarln yerletirmitir. Bat
kendi deerlerini evrensel duruma getirerek aslnda kendi kltrn
bir yokolua mahkum etmitir. Evrenselleme Bat kltrnn sonu
getirmektedir.

"Yldzsal Amerika"
Bat kltrn bir yokolu srecinde gren Jean Baudrillard, bu
balamda Amerikan kltrn de aratrarak, bu kltr anlamaya
almtr. Baudrillard' a gre, Amerika'y anlamann yolu, onun
sunduu baka kltr boyutunu fark etmektir. Bunun yolu mzeleri,
ktphaneleri gezmekten gememektedir. ABD ancak, bulunduu
corafya, sahip olduu kent yaps, farkl zelliklere sahip bireyi,
ahlak ve salk anlay incelenerek anlalr hale gelebilecektir. "Ben
yldzsal Amerika'y aratrdm, hibir zaman sosyal ve kltrel Ame
rika'y deil, otoyollarnda sama ve salt zgrl sergileyen Ameri
ka'y aratrdm, treleriyle, zihniyetleriyle derin Amerika'y deil,
ldeki hzyla, motelleriyle, madensel yzeyleriyle Amerika'y ara
"368
trdm.
366 Jean BAUDRILLARD, Ktln effafl, Ayrnt Yay. stanbul 1 995, s:95
367 David Morley - Kevin ROBNS, Kimlik Mekanlar, Ayrnt Yay., Mays 1 997
368 Jean BAUDRILLARD, Amerika, Ayrnt Yaynlar, stanbul, 1 986, s: 1 3
222

Kuramc, Amerika'nn tm dnya iin g mzesi olduu grn


de. Onun bir Amerikan gerei yok, Amerikallar' dan istedii eyse
onlarn sadece Amerikal olmalar. Dnr, onlardan zeki, saduyulu
ya da zgn olmalarn istemiyor. Onlarn kendi alanyla hibir
benzerlii olmayan bir alanda yaamalarn, onun iin en yksek
yldzsal yer, en gzel yrngesel alan olmalarn istiyor. Amerika'y
kaba bir biimde saf olma olanan veren tek lke olarak nitelendiren
kuramcya gre, bu lke bir ile lkesi izlenimi veriyor. Kltr, politi
ka, cinsellik burada lle ilgili bir gzle grlrken, l bir tr ilkel
sahne zelliini tayor.
Simlasyon kavramn ele alan Jean Baudrillard, Amerika'y da
hipergerek bir kltr olarak nitelendiriyor. "Amerika ne bir d ne de
bir gereklik. O bir hipergereklik; nk balangtan bu yana ger
eklemi gibi yaanm bir topya. Burada her ey gerek, pratik ve
artc."
ABD, simlasyonun esas rneini tekil ediyor. Kendileri sim
lasyonun en gzel rnei olduklar iin, Amerikallar'n zihninde olu
an bir simlasyon kavram yoktur. Kuramc yaplmas gerekenin,
Amerika'nn kurgusal evrenine girmek, kurgusal evren olarak Ameri
ka'nn iine girmek olduunu belirtiyor. Amerika'nn bu nitelii onun
dnyaya egemen olmasn salyor. Ona gre Amerika hepimizi aan
bir yapya sahip.
Amerika dev gibi bir hologram ve bu hologramdaki her bir e
btn yanstyor, btne ilikin bilgiler ieriyor. Amerika'da grd
mz her yap (sokak, otopark, ev, vb.) btn Amerika'y tekil edi
yor. Baudrillard, bizde Amerika'nn, benzer elerin birbirine balan
malarndan olutuu ve hereyin, gzlerimizin nnden Amerikan
gereini silen k demetinin ipliiyle, bir lazer nn ipliine bal
olduu izleniminin olduunu sylyor.
Felsefeciye gre, Amerikallar klarnn snmesinden korkuyor.
Bu korku onlarda saplant haline gelmi durumda. Evler, ok yksek
binalar, hatta bo brolar her zaman klar iinde. Otoyollardaysa ara
balar gpegndz bile btn farlarn yakyorlar. Gece olmas, dinlen
me zamannn gelmesi ya da teknik srecin durmas kabul edilmiyor
Amerika'da. Hereyin her zaman almas, insann yapay gcnn
hep ayn kalmas, mevsimler, gece-gndz, souk-scak gibi doal ne
denler dolaysyla grlen kesintinin olmamas bekleniyor. Btn bun
larla ilevsel srekliliin devam amalanyor. "Bunu korkuyla ya da
saplantyla aklayabilir ve verimsiz harcan1ann zntl bir i oldu223

unu syleyebilirsiniz. Ne var ki burada sama olan bir ey ayn za


manda hayran olunacak bir ey. Gecenin ortasnda kentin aydnlatl
m, klar iindeki profilleri, ldeki bo motelleri soutan klima ci
hazlar, gpegndz yanan yapay klar, btn bunlarn sama, ama
69
ayn zamanda hayran olunacak bir yan var"3 dncesine neden olu

yor.
Yapayl, enerjiyi ve mekan byleyici bulan Baudrillard'a gre,
Amerikallar'n kafasndaki mekan olduka geni bir yapya sahip.
Amerika btn halinde bir sinema salonunu anmsatyor. Kuramc,
Amerika'nn bu sinemasal ynn de ekici buluyor. l bir kovboy
filmi dekoru, metropolleri bir formller ekran olarak gryor. Ameri
kan kentinin kayna olarak da sinemay gryor. Bunun iin kentten
ekrana deil, ekrandan kente gitmek gerekiyor.
Baudrillard, n sorununu ABD 'ye zg sorunlardan biri olarak
gryor. Bu lkede insann ne kavumas iin ne en yce erdem ne
de yiite ]Jir eylem gerekiyor, talihin cilvesi bunun iin yeterli olu

yor. Byle olunca da herkes bu ansa sahip oluyor. Avlanma alan ola
rak lleri, dalan, otoyollar vb. 'ni setiini syleyen kuramc, l
den Amerika'nn somut, toplumsal yaam zerine ok ey rendii
ni belirtiyor. "Amerikan kltr llerin mirassdr, ama ller kent
lere gre tanmlanan doa paralan deildirler, boluu, tm insan
yerleimlerinin arka planndaki kkl plakl belirtirler. Ayn
zamanda insan kurumlarn, bu boluun bir mecaz, insan yaptlarn
ln bir devam, kltr bir taklidin sreklilii ve serab olarak belir
7
tir. "3 0 Bu nedenle kltrdeki anlam, ama ve iddia arlna kar
llere bavurmak gerekmektedir. Kuramc, lleri efsanevi operat
rmz olarak adlandrmaktadr. Bu llerde insana zg olan her ey
yapaylam durumdadr.
Avrupa ile Amerika arasnda bir karlatrma yapan Baudrillard,
bir uyumsuzluun, alamaz bir kopukluun varlna dikkatleri eki
yor. Bunu yalnzca bir fark olarak deil, arada bulunan bir modernlik

uurumu olarak deerlendiriyor. nsann sonradan modem olaca g


rne kar karak, insan modem olarak doar grn savunuyor.
Her lkenin tarihsel bir yazgs olduuna inanarak, bu yazgnn o lke
nin zelliklerini belirttiini ifade ediyor. Fransa'nn yazgsn belirle
yen olaynsa 1 789 Fransz Devrimi olduu grn savunuyor.

369 BAUDRILLARD, a.g.e.,


370 BAUDRILLARD, a.g.e.,

224

s:64
s:78

Avrupal'nn gznde Amerika, bir tr srgn yeri, bir g etme,

srgne gitme d ve dolaysyla kendi kltrn iine atma biimi

olarak beliriyor. Ayn zamanda iddetli bir dadnmenin, dolaysyla

ayn kltrn sfr derecesi olarak niteledii Amerika, Baudrillard'n


deyimiyle, Avrupa kltrnn temel elerinin kendinden uzaklat

nn ve toplu halde iddetlendiinin canl bir simgesi. "Amerika'nn

btn kuruluu, ikili bir devinime yant veriyor, bir yanda vicdanlar

daki ahlak yasasnn derinletirilmesi, her zaman mezheplerden gelen

bir topik talebin radikallemesi ve te yanda bu topyann ite, ah


1
lakta, yaam biiminde dondan doruya somutlamas."3 7
Amerika'y modernliin zgn versiyonu olarak gren Jean Baud

rillard'n gznde dier kltrler modernliin dublaj yaplm, alt ya


zs yazlm versiyonlar. Amerika'nn kkenle ilgili bir sorunu olma
d iin efsanelere zg bir otantik olmak gibi bir ura da yoktur.

Srekli bir gncellik, srekli bir taklit ve gstergelerin srekli gncel

lii iinde yaayan Amerika'nn zamanla ve hakikatle ilgili birikimi

bulunmamaktadr. Artk Amerika asndan bir kimlik sorunu da yok

tur. Gelecei giderek yapay uydular ele geirmektedir. Bunun en iyi

rneiyse Japonya'dr. Avrupa gezegeninin uydusu olan Amerika'nn

yerini, dnya gezegeninin uydusu olan Japonya almaya balamtr.

"Gelecekte g, kkeni olmayan, gereklii olmayan ve bu durumu

sonuna kadar smrebilecek uluslarn elinde bulunacak. Japonya'y

ele alnz, bu lke bu oyunu Amerikallar'dan bile bir lde daha iyi

gerekletiriyor ve bize gre anlalmaz bir paradoks iinde mlkiliin

ve feodalitenin gcn mlkilii ve arl olmamann gcne dn


72
trmeyi baaryor."3
Amerika topyalarn gereklik kazand bir yerdir. Burada yaa

nan bunalmn pek ok lkede yaanan bunalmdan farkl olduu g

rlyor. Amerika sre ve sreklilik sonmuyla kar karya, yaad

bunalmn ad ise "gereklemi topya bunalm." Sadece dier


toplumlar deil Amerikallar' da dnyann merkezi, byk bir g ve
herkes iin salt rnek olduklarna inanmaktadrlar. Dnyada yaanm

olan dnm ideal dnyay yaratmay dnebilmi bir kltre


dorudur.

Kuramcnn gznde Amerika byleyici bir kltrdr. nk

kendisinin btn dlerini gerekletirmi olduunu, dier kltrlere

kabul ettirmitir. Btn nc toplumlar gibi Amerika da ideal bir


371 BAUDRILLARD,
372 BAUDRILLARD,

a.g.e., s:9 1 -92


a.g.e., s:93
225

toplum olmutur. Baudrillard, Amerika'ya hibir zaman yetiemeye

ceimiz grndedir. "Onlara hibir zaman yetiemeyeceiz ve onla


rn saflna, yrek temizliine sahip olamayacaz. Biz onlar yalnz

ca elli yllk bir gecikmeyle taklit ediyoruz, gln bir biimde taklit

ediyoruz. B izde kltrn sfr derecesi diyebileceimiz bir eyin ruhu


7
ve cesareti yok, kltrszln gc yok."3 3 Bu anlamda kendimizi

adapte etmemiz de bouna, nk uramz bu dnya gr ile ara


mzdaki mesafeyi ksaltmyor. Yani Amerika'ya yetime abamz sa

dece bir taklit olarak kalyor. Ona gre, Amerikan kltrnn ekicili

i ve gc modellerin anszn ve grlmemi bir biimde somutlama


sndan kaynaklanyor.

Amerika'nn her eyin gerekletii ynndeki savna karlk,

Avrupa'nn sorunu, eski amalarnn gereklemeden yok olacan

dnmesidir diyen kuramc, Avrupallar' nostaljik topyaclar olarak


nitelendiriyor. Byle bir sorunla kar karya olan Avrupa'nn beklen

medik bir gelimeyi grmesi de olanakszlamtr. "Biz, ideal iin her


eyin kesinlikle ereklemediini syleyen nostalj ik topyaclar ola
7
rak kalacaz."3

Avrupallar olumsuz tutum ve elikiler iinde yaarken, Amerika

llar gereklemi bir topya dncesinden kaynaklanan paradokslar

iinde yaamaktadrlar. Amerikan yaam biimi kendini bu paradoks

iinde gstermektedir. Avrupallar'n yaam biimiyse eletirel akln


inceliinde sakldr. Kuramc, ite bu noktada Amerika'nn bir zenti

ierisine dtn vurguluyor. Amerikal aydnlar Avrupa'nn bu

zelliine imrenerek kendileri iin yeni ideal deerler, yeni bir tarih
oluturmay amalyorlar. Ancak, Amerikal aydnlarn Avrupa'ya,

onun tarihine, metafiziine, gemiine gz dikerken unuttuklar bir


ey var: O da zavall bir aktarm olarak tanmlad tarihin aktarlama
yaca gerei. Eski Avrupa'nn felsefi ve Marksist gzelliklerini ya

amak isteyen Amerika'nn, tarihin ve Marksizm'in aktarlamayacak

larn gznnde bulundurmalar gerekiyor. Dnr, tarihi ve Mark

sizmi yeni iklime altrlmalar ynnde giriilen btn abalara

ramen, tam olarak hibir zaman okyanusu aamayacak deerler ola

rak gryor, bunlar iyi arapla iyi yemeklere benzetiyor. Bunlarn


aktarmndaki zorluu, Avrupa'nn okyanusu amak istemedii halde

evcilletinneye alt modernliin bir ucu olarak kabul ediyor


kuramc.

373 BAUDRILLARD, a.g.e., s:94


374 BAUDRILLARD Jean, a.g.e.,

226

1 986, s.95

Octavio Paz'n, Amerika'nn tarihten kamak, tarihten uzak bir

topya ortaya atmak niyetiyle kendi kendini yaratt, bunda ksmen


baarl olduu ve bu niyetinin bugn de devam ettii ynndeki

grlerini paylaan Jean Baudrillard, Paz ' bu dncelerinde hakl


buluyor. Tarihin Amerikallar'a ait bir kavram olduu grne kar
kyor, modernliinse en zgn biimiyle burada var olduunu belir
tiyor. Bu nedenle Avmpa'nn modernlie gz dikmesi de zavall bir
aktarmdan ibaret. Amerika'y dnyann yeni ve d merkezi olarak
deerlendiren kuramc, Amerika'nn sahip olduu d merkezli,
modern ve zgr olma zelliklerine sahip olunamayaca anlaynda.
zgrlkten kastettii eyse biimsel olmayan, her vatandan kafa
snda etkili olan somut-esnek-ilevsel ve aktif yndeki bir zgrlk.
Pek ok alanda Amerikan kltrn stn bulan kuramc, onlarn
zgrlk anlayyla da rekabet edilemeyeceini savunuyor. Onlarn
zgrlk anlay uzaysal, devingen ve bir gn bu tarihsel merkeziyeti
am olmalarndan kaynaklanyor. Amerika'y modem Avrupa'y
tanmlayan, bir kavram ya da tkenen deerlerin bir alternatifi olarak

grmeyen, Amerika'y Amerika olarak anlamaya alan kuramcya


gre, bu d merkezli modernliin Atlantik tesinde domasyla birlik
te Avrupa'da yokolu sreci balam oluyor. Btn mitlerin yer de
itirdii gnmzde modernlik miti Amerikallayor. I. Huppert'n
da dedii gibi, Avrupa giderek Amerika'nn gznde nc Dnya
gibi grnyor.
Amerikan kltrn Avnpa kltrnn hep bir adm nne
yerletiriyor kuramc. ABD 'de zm olmayan bir federasyon soru
nu gnnyor. Bu kark topluluk olma, birbirine karma, bir ulus ve

rk karmndan oluma, bir rekabet ve ayrklk kltr olma Ameri


ka' da kendi tarihiyle birlikte balyor. Bu yaplanmayaysa New
York'u rnek olarak gsteriyor. "Her byk art arda kente egemen ol
duu New York'ta bu apak. Burada srayla her etnik grup kendine
gre kente egemen olmu, ama yine de btn ayrk deilmi de, re
kabete bal bir younluk, bir kar gm gibi bir izlenim veriyor.
Bylece btn, bir u ortakl, bir kolektif ekicilik yaratn oluyor,
kltrn ve politikann tesinde, yaam biiminin iddeti, hatta baya-

l n
. . de. ,,375
Fransz dnr, Amerika ile Fransa arasndaki farkllklara da
deiniyor. Buna gre, Amerika ile Fransa arasnda derin bir rksal ve
etnik nitelik fark bulunuyor. Birok Avrupal ulus topluluunun, son375

BAUDRILLARD, a.g.e., s:98


227

ra da dtan gelen rklarn iddetli bir biimde birbirine karmas


Amerika'da zgn bir durumu ortaya karyor. lkenin karakteristik

karmakl onun ok rkllndan kaynaklanyor. Fransa' daysa ne

zgn bir karm ne gerek bir ayrma ne de etnik gruplar arasnda


birbirine meydan okuma sz konusu olmutur. Smrgelerle ilgili
durumun

metropole

aktarldn

belirten

Baudrillard,

Fransa' da

gmen olarak Cezayirli Mslmanlar' "Horkileri" gryor.

Bu

gmenlerin varlnn Fransz yaama biimini etkilemedii ynnde

grlerini aklayan dnre gre, Fransa'da baya bir rkln


izlenimlerine rastlanmaktadr. Buna karn Amerika'da olduka farkl

bir yap varln srdrmektedir. Amerika' da her etnik grup, her rk

bir dil, rekabet gc olan, kimi zaman Yerliler'in kltrnden stn


olan bir kltr gelitirmekte ve her grup srayla simgesel olarak stn
l ele geirmektedir. Burada geerli olan zgrlk, biimsel bir z

grlk ya da eitlik deil, yarmada ve ekimede kendini gsteren


gerek bir zgrlktr. Bu zgrlk rklar arasnda karlatrma yap
maya ak bir canllk ve g salamaktadr.

Dnr, Avrupa kltrnn evrensel olan eyler zerine bahse

girdiini, ancak evrensel olan bu unsurlar\lsa bu kltr asndan birer

tehdite dntn vurguluyor.

Bu tr bir Avrupa kltrne sahip olan Fransa gibi lkelerdeyse

byle bir evrensellik sav nedeniyle aaya doru eitlenmek ve

yukarya doru federasyon halinde birlemek olanaksz duruma geli

yor. Dnr, bir ulusun ya da bir kltrn, eer bir tarihsel srece

gre merkezilemise, yaayabilir alt kmeler oluturmakta olduu ka


dar, tutarl st kmelerle birlemekte de zorluklar ektiini belirtiyor.

Bir merkezde toplama srecinde bir tr yazg ve bir kanlmazlk g

ryor. te gnmzde bir Avrupa cokusu, dinamizmi, ksacas bir

Avrupa kltr bulmakta glklerle karlalmasnn nedeni de bu


durum.

Gerekleen topya ilkesi, Amerikan yaamnda metafiziin ve

gerek dnn olmadn aklar niteliktedir. Bu topya gereklik

anlaynn Amerikallar'da farkl bir ekilde alglanmasna yol a

maktadr. Bu gerek olanaksza bal deildir. Kuramcya gre, bir

paradoks olan gereklemi topya kavram Amerikan dncesine


egemen

olan

kavramdr.

"Amerikan

dncesine

egemen

olan,

paradokstur, tam bir maddeselliin, her zaman yeni bir apakln,

bizi her zaman artan bir oldubittinin yasall iinde, bir tazeliin
paradoksal

228

mizahdr.

Olaylarn saf bir biimde grnrlnn

mizahdr. Oysa biz daha nce grlm olann, yeni olmayan eyin
kayg verici tuhafl ve tarihin yeilimsi mavi renkli aknl iinde
3 6
geliiyoruz." 7
Baudrillard, Amerikallar' zmlemeyi ve kavramlatrmay
bilmedikleri iin sulamay hakszlk olarak deerlendiriyor. Ona gre
Amerikallar'n nem verdikleri bu deil. Onlar gerei kavramlatr
may deil, kavram gerekletirmeyi ve dnceleri somutlatrmay
amalyorlar. Dncelerden gerei retme yoluna giden Amerikal
lar iin retilen ya da ortaya kan anlam kazanyor. Avrupa'da yal
nzca bir dnce olan maddecilik bile Amerikallar tarafndan somut
hale getiriliyor.
Dnr, Amerikallar'n yapayla deil olgulara inandklar g
rndedir. Bu inanlar onlar topyac bir toplum yapmaktadr.
nk Amerikan toplumu oldubittiye inanmakta, karsamalarn safl
ile nesnelerdeki ktcl ruhu tanmamaktadr. Onlara gre hibir
ey aldatc ve ift grnml deildir. Buna karlk dier btn top
lumlar, kuramcnn deyimiyle, belli bir sapkn dnce, belli bir gr
ayrl, gereklie kar duyulan gvensizlik, kt bir gce inan, bu
gcn by ile uzaklatrlmas ve grnlerin gcne inanma belir
lemektedir.
Toplumsal ironinin ve de toplumsal yaam neesinin olmad
Amerikan toplumu bkmadan kendisini savunan ya da varln dur
madan merulatrmaya alan bir toplumdur. Her eyin akland
bir toplum gze arpmaktadr, ne olduunuz, ne kazandnz gibi. Bu
ekilde kuramc Amerika'nn ak, gizlisi sakls olmayan, gizli kapak
l ilerin olmad bir toplum olduunu vurgulamak istemi.tir.
"Bu toplumun Look'u kendi kendini tantcdr. Byk tarm ilet
melerinde, yerleim yerlerinde, benzin istasyonlarnda, mezarlklarda,
mezarlarn stnde her yerde, her zaman, yiitlik simgesi olarak deil,
tannm bir fabrikann ticari markasn tayan bir flama gibi grlen
3
Amerikan bayra bunun tandr." 77
Kuramc, ABD ' de de cehennemi andran bir gnlk yaamn oldu
unu belirtmektedir. Buna ramen Amerikan bayaln Avrupa'da
kinden zellikle de Fransa'dakinden daha ilgin buluyor. Ona gre,
Amerikan gnlk yaamndaki bayalk mesafelerin uzaklndan,
lkenin geni olmasndan, monotonluun yaygnlndan, kkl bir
kltr eksikliinden kaynaklanyor. Fransz bayalnnsa, gnlk
376 BAUDRILLARD, a.g.e., s: 1 0 1
377 BAUDRILLARD, a.g.e., s : 1 03
229

burjuva yaamnn bir atk maddesi olarak deerlendirerek aristokratik


bir kltrn son bulmasyla ortaya kan bir bayalk olarak gryor.
Baudrillard' a gre, Amerika, niceliin pimanlk duymadan coa

bilecei tek lke. Avrupallar'n istatistikle ilgili her eyi bir trajik

yazg gibi grmelerine, istatistiklerde bireysel baarszlklarn oku


yup, nicelie kar bir tr meydan okumaya girimelerine karlk,
Amerikallar istatistii iyimser bir uyarma, anslarn ounlua kavu
masnn bir ls olarak grmektedirler.

Amerikallar'n sahip olduu hogr ve mizahi "ok ho ve ok


tatl bir entelektel davran" olarak nitelendiren dnr, Amerikal

lar'n zeka konusunda iddiasz olduklarn belirtiyor. Bu balamda

Amerikallar iin bakalarnn sahip olduu zeka bir tehdit deil.


Onlar zekay yalnzca zihnin zel bir biimi olarak gryorlar. Bu
yzden yadsma ya da yalanlama yoluna gitmiyorlar. Kuramc, "onay
lamay" onlarn doal davranlar olarak gryor." Biz , "sizinle ayn

dncedeyim" dediimizde bu , daha sonra her eye kar kabilece

imiz anlamna gelir. Oysa Amerikal byle dedii zaman bu, ak

yreklilikle , daha sonra kar kmak iin hibir neden grmyor

demektir. Ama ou kez sizin zmlemenizi olgularla , istatistiklerle,


yaanm deneyimlerle dorulayacak, bylece bu zmlemenin her
8
trl kavramsal deerini gerekten ortadan kaldracaktr. 3 7
Baarl olmu devrimlerin kurbanlar olacan ifade eden d
nr, Kzlderililer'i buna rnek olarak gsteriyor. Ona gre, Kzlderili

cinayetlerinin enerjisi hala Amerika'n1 zerinde ldyor. Yani Ame


rikallar'n, kendi kendinin reklamn yapan, kendi kendini hakl ka
ran, baar yanls bir iddete de sahip olduunu ifade etmektedir.
Dnr, Amerika'nn iki ynne de dikkatleri ekmektedir. Onun
gznde Amerika hem gl ve zgn , hem de sert ve irentir. Bu

zelliklerden herhangi birini kaldrmaya ya da bunlar birbirleriyle uz


latrmaya almak bounadr. Dnr, bykln olumsuz temel
leriyle bu bykln kendisi arasndaki ilikiyi zlmesi mmkn
olmayan bir bilmeceye benzetmektedir. Amerikan kltr iyi anlal
m bir bireysel karn ve lml bir kolektif ahlak anlaynn dinamik
kararllndan olumaktadr.
Jean

Baudrillard,

Amerikan

gcnn

grkeminin,

zgrle

balanmasna kar kmaktadr. zgrl tek bana bir g yaratc


olarak grmemekte, onu bir kamu eylemi ve bir toplumun kendi giri

imleri, kendi deerleri stne oluturulmu kolektif bir sylev olarak

378 BAUDRILLARD Jean, a.g.e., 1 986, s. I 04-1 05


230

kabul etmektedir. Btt zgrlk trelerin bireysel olarak zgrlemei


ve karklk iinde yitmi durumdadr. Bahsedilen karkl Baudril
lard, Amerikallar'n temel etkinliklerinden biri olarak deerlendir
mektedir. yleyse Amerika'nn gcnn kklerinde, eitlik ve onun
dourduu sonular yatmaktadr.
Amerikan dnyasnn salt anlamszla ve salt zgrle doru bir
yneli iinde olduunu belirten Jean Baudrillard, bu dnyay eitli
in, bayaln, benzerliin gelimekte olduu ok stn bir dnya
olarak adlandrmaktadr. Amerikallar'n tarihsel saflkla ve ahlaksal
ikiyzllkle sulanmasna kar kan kuramcya gre Amerika'daki
mezheplerin gl, ayn zamanda da dinamik olduklar grnde.
Btn Amerika'ya yaylan mezhepler mikro-modeller eklindedirler.
Mezhepler gereklemi topyaya geite byk bir rol oynamlardr.
ABD ise bu mezhep yazgsn benimsemi durumdadr. Btn ahiret
mutluluu olaslklar somutlatrlmaktadr. Dnr ABD 'nin bu
bak asn yitirmesi halinde kecei iddiasndadr. Oysa Ameri
ka'y sinik bir g, ikiyzl bir ahlak anlay olan bir lke olarak
kabul eden Avrupallar'n fark etmedikleri de ite budur. "Amerikal
lar'n kendileri hakkndaki ahlaksal grlerine inanmak istemiyoruz,
ama hakszz. Onlar kendi kendilerine acaba baka uluslar neden
bizden nefret ediyorlar diye ciddi olarak sorduklarnda, buna glmse
memiz doru olmaz, nk Watergate'lere ve kendi toplumlarnn ah
lak bozukluunun ve kusurlarnn sinemada ve medyada acmaszca
ilan edilmesine olanak salayan tam tamna kendi kendilerine sorduk
lar bu sorudur."3 79 Kuramcya gre, bu kskanlacak bir zgrlk an
laydr. ABD 'iin sahip olduu bu zelliklere karn, dier toplumlar
da bireysel ve kamusal ilerde her zaman gizlilik, saygnlk, onun de
yimiyle "yapmackl burjuva davranlar" sz konusudur.
Siyaseti, dini, cinsellii Amerika'nn gnlk yaamnn birer par
as olarak gren kuramcya gre, btn bu kuramlar Amerikan yaam
biiminin iine girmilerdir. Ayrca Amerika'da yasalara uymamak
onur olmad gibi, yasalar inemek ya da yasalar dnda tutulmak
da saygnlk olarak kabul edilmemektedir. Anlama, soyut bir yasama
dan ok somut bir dzenleme zerine kurulmutur ve resmi bir otorite
den ok resmi olmayan formllerden kaynaklanmaktadr. Kuramc,
Amerikan trelerindeki bu uzlamsal ve pragmatik dayanmay,
toplum szlemesine deil, bir tr ahlak anlamasna dayandrmakta379 BAUDRILLARD, a.g.e.,

s: 1 08
23 1

dr. Amerikallar'n ny<,.glardan ve kendini beenmilikten yoksun


olmalar onlara bir tr zgrlk salamaktadr.

Baudrillard, Amerikan yaam biiminden bahsederken, biimin

topyayla ilgili yann, mitik bayaln, dsel niteliini ve byk


ln belirtmek istiyor. Kuramcya gre, kurgusallk Amerikan ya

am biiminde kendiliinden vardr. nk imgesellik kendiliinden


almtr. Amerikan gerekliinin grkemli biimini kurumlarn hare

ketinde deil, tekniklerin ve imgelerin zgrlemesinde, imgelerin ah


lak d dinamiinin iinde aramak gerekiyor.

Amerikan yaam biimi, bize bo yere kehanetini yaptmz

deerlendirmenin sona erdiini gsteren tabloyu vermektedir diyen

kuramc, gereklemi bir topya eklinde nitelendirdii Amerikan


Devrimi'ni baarl buluyor, hatta tm bunlar "cennet" olarak adlan
dryor. "Baarl bir devrim ne olsun istiyorsunuz? Cennettir bu.

Santa Barbara bir cennettir, D isneyland bir cennettir, ABD bir cennet

tir. Cennet olmasna cennet, ama belki de i karartc, monoton ve


yzeysel. Ama yine de cennet. Baka bir cennet yok. "3 80

Fransz dnr, Avrupa artk Avnpa'ya bakarak anlalamaz

grndedir. Avrupa'y anlamann yolu Amerika' dan gemektedir.

Amerika'y anlamayan hibir eyi anlamyor, kendi tarihinin sonun

dan da hibir ey anlamayacak demektir. Bunun nedeniyse Ameri

ka'nn gizemli yandr. Kuramcya gre, bu giz, kendisine bir anlam

ya da kimlik vermeye almayan, ne aknlk ne de estetik kaygs ta


yan bir giz. Amerikallar'n binalarnda tek byk modem dikeylik

icat etmelerinin nedeni olarak da bu gizi gsteren kuramc, bu binalar

daki estetii farkl bir erevede inceliyor. "Bu binalar dikeylikte en

grkemli eyler, ama yine de aknln kurallarna uymuyorlar, ultra

modem, ultra ilevseller, ama kurgusal olmayan ilkel ve vahi bir yan
1
lan var. Byle bir kltr ya da kltrszlk bizim iin bir giz."3 8
Baudrillard, btn Amerika'y bir le benzetmektedir. Bu lde

kltr vahi durumdadr. Ona gre, Amerikallar bu vahilii Kzlde

rililer' in istei dnda kazanmlardr. Amerikallar'n yok ettiklerini

dndkleri

Kzlderililer

aslnda Amerikallar'n ar

iddetini

yaymaktadr. Kuramc, Amerikallar'n otoyollarla atklar llerin,

gizemli bir etkileim sonucu kentleri de l yapsna dntrd g

rnde. Bu ekilde kentler ln yapsna ve rengine brnmektedir-

380

38 1

BAUDRILLARD, a.g.e., s. 1 1 6
BAUDRILLARD, a.g.e., s. 1 1 6

232

ler. Mekan yok etmeyip, yalnzca merkezini yok eden bu kentler, ger
ek bir kurgusal mekan am oldular.

Jean Baudrillard doaya ve kltre yabanc grd Amerika' da

kltrn ve kltrel sylemin olmad grnde. Burada ne bakan

lk, ne komisyonlar, ne devlet yardm ne de ykselme vardr. Kuram


c, Fransa'daki kltr dknln ve kltrel miras fetiizmini

Amerika'da grmemektedir. Ona gre, ABD ' de kltr anlay Avru

pa' dakinden farkldr. Avrupa' da kltr kutsal bir zihinsel alanda


kullanlan, gazetelerde ve halkn zihninde zel bir yeri olan, tad ok

gzel, her derde iyi gelen bir ila gibidir. Amerika'daysa kltr,

mekan, hz, sinema ve teknoloji demektir. Bu kltr otantik bir kltr


dr. Tm mekan, tm yaam biimini sinemaya uygun grd Ame

rika' da, bu nedenle sinemann da gerek olduu dncesindedir. Ya

am biimi ile sinema arasnda bir kopukluk grmemektedir. nk


Amerika' da yaam, sinemadr.

Kuramc, bir lkenin kltrel deerlerinin baka bir lkeye tan

masn karklk olarak deerlendirmektedir. "Amerikallar bizim

Roma manastrlarmz New York Cloyster' na tarlarsa, onlarn bu

hatalarn affetmeyiz. Ama kendi kltrel deerlerimizi Amerika'ya

tayarak, ayn hatay izlemeyelim. Byle bir karkla hakkmz

yok. Onlarnsa buna bir bakma haklar var. nk bol mekanlar var
ve onlarn mekan btn deerlerinin yansmasdr." 3 8 2 Grld gibi
kuramc Amerika'nn kltrel deerleri tamalarnda onlarn hakl
olan bir taraflar olduunu da belirtmektedir.

Felsefeci, Amerika'da ilk dzeyle nc dzeyin arpt gr

ndedir. Buradaki ilk dzey "ilkel ve vahi" olan, nc dzeyse

"taklit"i temsil etmektedir. kinci dzeyin var olmadn belirten

kuramc, Amerika ile ilgili hibir gr, D isneyland dnda, geerli


saymamaktadr.

"Disneyland !

Evet, burada otantik olan Disney

land'dr! Sinema, televizyon, safeways, skylines' ler, hz lleri. te

Amerika bunlardr. Yoksa mzeler, kiliseler, kltr deil. Bu lkeye

kar hak ettii hayranl gsterelim ve gzlerimizi kendi gelenekleri

mizin glnlne doru evirelim, yolculuun yararl ve zevkli yan


ite budur."3 8 3 Amerika' ya hakettii hayranl gsteren kuramc,

Amerika'y grmek ve hissetmek iin gerekli olduuna inand Avru

pa'nn yok olduu ynndeki hisse de sahiptir. Amerika' y gezip,

382
383

BAUDRILLARD, a.g.e., s: 1 22
BAUDRILLARD, a.g.e., s: 1 23
233

grerek ve onu anlamaya alarak, "Nasl Avrupa'l olunabilir?" so

rusunu yantlamaya almtr.

Bat kltrn yokoluu ierisinde inceleyen Jean Baudrillard

Amerika'nn gcn de sorguluyor ve "Gcn Sonu mu?" sorusuna

yant aramaya alyor. Ona gre, 50'li yllar Amerika'da "gcn

gcn gsterdii" yllar, 70'li yllardaysa, g hala yerinde ama

bys bozulmu bir durumda. Bu dnemi uarlk dnemi olarak


adlandran kuramc, gnmzdeyse Amerika'nn orijinin sona erdii

grnde. "Amerika' da herkes gibi yumuak bir dnya dzeni yumu


4
ak bir dnya durumu iinde" 3 8 diyen kuramc yeni bir durumu "g

cn gszl" olarak adlandryor. Ancak bu durum artk dnya g

cnn tekelci merkezi olmayan Amerika'nn gcn yitirdii anlam


na gelmiyor. nk dnyann merkezi olan bir lke yoktur. Kuramc

nn gznde Amerika hala gcn sahibi durumundadr. "ABD daha


ok, herkesin szn ettii bir hayali gcn yrngesi durumuna gel

di. Rekabet hegomanya ve emperyalizm asndan kukusuz birok

puan kaybettiler, ama byme rakam asndan puan kazandlar. Do


larn bir ekonomik stnlkle ortak yan olmayan anlalmaz, ama yi

ne de byleyici ykseliine baknz. New York'un o masals byk


baarsna neden olmasna, Dallas dizisinin dnya apnda baarsna
baknz. Amerika zel efekt olarak, bugn hala siyasal ya da kltrel
gcn sahibidir. "3 8 5

Grld gibi kuramc, dolarn ykseliini, New York'un baar

sn ve bir Amerikan dizisinin baarsn Amerika'nn gcnn kant

olarak deerlendirmektedir. Baudrillard' a gre, Amerika'daki ideal

birleme bozulmutur. Kiisel kara verdikleri deerin anlamn koru

yan, buna karn giriimlerindeki kolektif anlam kaybeden Amerikan

toplumundaki bunalm bundan ileri gelmektedir. Kuramcya gre, bu


bunalm derin ve gerektir. Amerikallar'n yneticilerinin deerlilii

ne, iktidarn gerekliine inanp inanmadklarn kendi kendilerine


sormamalarnn altnda bunun balarna i aaca dncesinin yatt

n belirten dnr, Amerikallar'n inanlarnn ktye kullanlma

mas artyla buna inanyormu gibi yapmay yeledikleri dncesin

dedir. Ona gre, gnmzde ynetmek "kabul edilebilir gvenilirlik


iaretleri vermek" demektir.

Baudrillard, Amerika'nn karar verilemez bir dneme

girdii

dncesindedir. Bu dneme hakim olansa, "Amerika gerekten gl


384 BAUDRILLARD,
385 BAUDRILLARD,

234

a.g.e., s: 1 25
a.g.e., s: ! 26

mdr, yoksa kendini glym gibi mi gsteriyor?" sorusudur.


Kuramcya gre, Amerika bir "histerezis" srecine girmi de olabilir.

Histerezis'ten kastettiiniyse u ekilde aklamaktadr, "Histerezis u

demektir: Adalet iinde gelimeyi srdren bir eyin sreci, neden

ortadan kalkt halde sonucu sren bir etkinliin sreci."38 6

Fransz dnr, Amerika'nn byk dncelerin sona ermesin

den ya da tarihsel tutkularn azalmasndan deil, kendisinin gcn

kabul etmeyen ideolojilerin ortadan kalkmasndan, daha dorusu ken


disine kar olan her eyin zayflamasndan dolay ac ektii kansn

dadr. Ksacas, Amerika'nn dnyada brakt izlenim, inandrclk

tan, tantmdan, potansiyel hasmn savunma mekanizmalarn yitirme

sinden oluan bir izlenimdir. Amerika potansiyel bir duraanlamann

ve bolukta bir g ykseliinden kaynaklanan bir bunalmn ierisin

dedir. Ancak burada bozulmam olarak kalan ve balangtan beri bu

lunan bir ey vardr. Kuramcya gre bu ey: "Mekan ve kurgu ru

hu"dur.

Bir Simlasyon rnei Olarak "DISNEYLAND"


Dselliin en iyi rneklerinden biri olan ve daha nce de belirtti

imiz gibi kuramcnn da otantik olarak nitelendirdii D isneyland'


simlasyonun en gzel rneklerinden biri olarak kabul edebiliriz.

Disneyland' n nasl bir model olduu, ne anlatmak istedii ve bu


modeldeki gerekliin boyutunun ne olduu vb. gibi pekok soruya
kuramc Jean Baudrillard' n grleri erevesinde yant bulabiliriz.

D isneyland' btn simlakr dzenlerinin i ie gemi olduu

kusursuz

bir

model

olarak

gren

kuramcya

gre

D isneyland,

korsanlardan, gelecein dnyasndan vb. eylerden oluan bir illzyon


ve fantazm oyunudur. Bu dsel evren kendine den greviyse baa

ryla yerine getirmitir. Ona gre, kalabaln Disneyland' ekici

bulmasnn nedeni burann elikileri ve gzellikleriyle gerek Ameri


ka'nn

minyatrletirilmi

toplumsal bir mikrokozmosa benziyor

olmasdr. Ayrca Disneyland insanlara kolektif bir keyif sunmaktadr.

"Aracnz otoparka braktktan sonra ierde kuyrua giriyor ve sonun

da darya yine yapayalnz ve kendi halinize terk edilmi bir ekilde

kyorsunuz. Bu dsel evrendeki tek olaanst ey, ierideki kala

balktan yaylan scaklk ve sevecenliin yan sra, insana pek ok de


iik duygu yaatan bol miktardaki oyun ve oyuncan varldr. Bir

konsantrasyon kampna benzeyen otoparkla ierideki kalabalk arasn3 86 BAUDRILLARD,

a.g.e., s: 1 26
235

da tam bir tezatlk vardr. Bir baka deyile ierideki binbir eit oyun

cak insanlar bir nehir misali oradan oraya srklerken, dar kan
insan yalnzla (oyuncana) arabasna doru ilerlemek zorunda kal
7
maktadr."38

D isneyland'n her kesinde nesnel bir Amerika profiline rastlama

nn mmkn olduunu belirten kuramcya gre, bu grnt, kalabalk

ve bireylerin morfolojik yapsna kadar giden bir benzerlik gstermek

tedir. Kuramc, burada Amerika'nn sahip olduu tm deerlerin min

yatrletirildii ve bu deerlerin izgi filmler araclyla coarak ken


dilerinden getii grndedir. Ancak, btn bunlarn gizlemek iste

dii bir ey vardr: "Gerek Amerika'nn bir Disneyland'a benzedii

ni" gizlemek. D isneyland' ideolojik bir tezgah olarak nitelendiren Ba

udrillard'n dncesine gre, bu tezgah, nc grup bir simlasyon


olayn gizlemeye yaramaktadr. Bahsettii bu simlasyon olay, ger
ek lkenin, yani Amerika'nn Disneyland' a benzemesi gereidir.

nsanlar, Disneyland'n dnda kalan evrenin gerek bir evren

olduuna inandrma dncesi, Disneyland' dsel bir evren olarak


sunma arzusunun temelinde yatan nedendir. "Oysa Disneyland' ev

releyen Los Angeles ve Amerika geree deil, hipergeree ve sim


lasyona aittir.

Burada sorun yanltc bir yeniden canlandrlm

gereklikten ok gerein geree benzemedi ini gizleyebilmek ve


gereklik ilkesinin devamn salayabilmektir."3 8

Kuramc, D isneyland'daki dsellii ne gerek ne de sahte olarak

kabul etmektedir. Ona gre Disneyland bir caydrma makinesi. Bu

makine gerei simetrik bir ekilde yeniden retebilmek amacyla

tasarlanmtr. Disneyland'n ocuksu bir grnm vardr. Burann

byle bir grnme sahip olmasnn nedeni, yetikinlere zg gerek


ve baka bir evren bulunduu dncesinin onaylatlmak istenmesidir.

Dnre gre, Disneyland, bir ocuksuluun gerek anlamda her ye

re hakim olduunu gizleyebilmek iin yetikinlerin de buraya gelerek

ocuklamalarna olanak tanmak ve gerekte ocuk olmadklarna


inandrmak amacyla kurulmu bir evrendir.

Los Angeles'de bulunan ve Disneyland' a benzeyen Enchanted Vil

lage, Magic Mauntain, Marine World vb. gibi yerlere de dikkatleri


eken kuramc, bu trden oyun ve elence merkezlerinin Los Ange
les ' epeevre sard grnde. Baudrillard, btn bunlar, Los

387
3 88

BAUDRILLARD, a.g.e., s: 133


BAUDRILLARD, a.g.e., s:25

236

Angeles'n geregn enerjisinden yararlanan gerek d, durdurak


tanmayan bir hareketlilik sistemi olmasnn kant olarak gsteriyor.

BAUDRLLARD'IN BAKI AISINDAN MEDYA


Kamusal yararn salanmas bakmndan vazgeilmez bir ara olan

medya, gerek zdenetim yoluyla kendi kendisi tarafndan gerekse

toplum tarafndan eletirilmekte ve denetlenmektedir. Genel grse


medyann u an iinde bulunduu durumun iyi olmad ynndedir.

4. G olan medyay eletirenler arasnda lhan Seluk da yer

almaktadr. Ona gre, "medya denen canavar" zellikle Trkiye' de,

son gnlerde irkefe bulanm bir durumdadr. Bu canavar medyann

kokusu topluma sinmekte, onun bu yaps mideleri bulandrmakta ve


insanlar

tiksindinnektedir.

lhan

Seluk,

medyann,

yozlamada

hibir snr tanmad ve ahlaki rmenin ban ektii grnde


dir. 389 Baudrillard' n da ahlakszln, terrizmin kayna olarak
grd medya, Umur Talu'nun dncesine gre artk sevilmemek
tedir. Talu, medyay kendisini ve toplumu enayi saymakla, dinledii,

benimsedi i ve aktarmaya alt dorulan nemsememekle sula


maktadr. 3 0

Bilgi ann temel unsuru olan medya, toplumun, siyasetin, kamu

oyunun, demokrasinin vb. gibi snrsz alann salam yaplarnn olu


umundaki ana unsuru tekil etmektedir. Bu nedenle ncelikle medya

nn grevlerini yerine getirmesi, sorumluluklarn unutmamas ksaca


s salkl bir ileyie sahip olmas gerekmektedir.

Medya ve Zedelenen Anlam


Her eyin hzl bir ekilde tketildii amzda, tketim kavram

da farkl bir boyut ve anlam kazanmtr. "Tketim artk bireyin zgn

bir etkinlii deildir, birey iin bir zorunlulua dnm durumdadr.

Byle bir anlayn egemen olduu tketim toplumundaysa gerek ih


tiyalarla sahte ihtiyalar arasndaki ayrm ortadan kalkmtr." 39 1 Bu

toplum yaps iinde, medya tarafndan yanstlan haberdeki anlamn


da tketildii grlmektedir.

"Amac ileti zerinden gerekleen iletiim srecinde, hedef kitle

zerindeki etki, belirli bir anlama sahip olan bu iletiler sayesinde

389
390
391

Demokrasi, zgrlk ve Basn, TGC Yay., stanbul, Mays, 1 997, s: 1 25 - 1 26


a.g.e., s: 1 59-1 60
Jean BAUDRILLARD, Tketim Toplumu, Ayrnt, Yaynlar, stanbul, 1 997
237

gerekleir." 392 Haberde verilmek istenen mesaj (ileti) da etkinliini

tad anlam zerinden gerekletirir. ster politik, ister eitici, ister


se kltrel ierikli olsun haberin niyeti kitlelere anlam iletimini sala

maktr. Bu sayede kitleler anlamn egemenlii altnda tutulmaktadr.

Kendini haberin srekli olarak ahlaksallatrlmas zorunluluu bii

minde davuran anlam retimi zorunluluu, daha iyi haber verebil

mek ve kitlelerin kltrel dzeylerini ykseltmeye almak vb. gibi

nedenlerle ortaya kmaktadr. Ancak kitleler bu anlam retimine bir


biimde kar koymaktadrlar. Kuramc bu aamada kitlelerin anlam
nemsemeyip, gsteri istedikleri grndedir. Buna gre, anlam yeri

ne gsteri isteyen kitleleri, ieriklerin ya da kodun ciddiyetine inandr

mak iin gsterilen hibir aba yeterli olmamtr. nsanlar gsteri is

terlerken onlara mesaj verilmeye allmaktadr. Onlar iinde bir gs

teri bulunmas kaydyla btn ieriklere tapmaktadrlar. Yani anlamn


diyalektii yadsnmaktadr. Onlarn aldatlp kandrldn sylemek

de bouna olacaktr. Kuramc bu varsaym ikiyzl bir varsaym ola

rak nitelendim1ektedir. "Bu ikiyzl varsaym anlam reticilerinin en


telektel bir rahatla kavumak iin ileri srdkleri bir varsaymdr.

"Kitleler szm ona kendiliklerinden yutacaklarm ! " Oysa kitleler,

tam tersine kendilerine verilen anlam ltimatomuna kar gsteri iste

diklerini belirtirken tam anlamyla zgrdrler. nk anlamn bu

saydamlndan ve bu politik iradeden, lmden ekindikleri kadar e


kinmektedirler. " 393

Ona gre kitleler anlamn gerisinde yatan ideal hegemonyann ile

ri basitletiren iddetinin kokusunu almaktadrlar. Burada kitlelere

yutturulan bir ey de yoktur, nk kitleler bunu kendileri istemekte

dirler. Kltrn, bilginin, gcn, toplumsaln emilip yok edilmesi ii

kitlelerin annda ve olumlu bir ekilde oluturduklar stratejidir. Gn

mzde btn boyutlaryla ortaya kan bu alna biimi, ok eski bir


alma biimidir. Bu yolla daha nceden bilinen btn senaryolar al

tst olmaya zorlanmaktadr. Anlam artk toplumlarmz srkleyip

gtren ideal izgi deildir. Anlamdan kaan artklar da bir gn zm

seneceklerdir. Gnmzdeki anlam kam1aktr ve herhangi bir uzant

s kalmamtr. Anlam belli bir zaman diliminde (tarih, iktidar vs.)

boyutlu, ideal bir uzam oyununa dnm durumdadr. Bizlerse ikin

ci derecede anlam tayclar olarak, ou kez anlamn nnden ya da


arkasndan giderek geici bir panie kaplan derinlerdeki kitleyi olu392 Nurdoan RGEL, Haber ocuk ve iddet, Der Yaynlar, stanbul,
393 BAUDRILLARD, Sessiz Ynlarn . . . , a.g.e., s: 1 2- 1 3
238

1 995, s: 141

turmaktayz. Bu ters varsaym, sessiz edilginlikler folkloruna ait olan


anlam aalayan binlerce rnek olduunu gstermektedir.

Medyalardan gsteri isteyen kitleler, bu amalarna ulamay da

ima baarmlardr. lgin gsteriler ortadan kalktnda haber prog


ramlarnn izlenmedii grlmtr. Bu durum kitlelerin gsteri iste

diklerinin ak bir kant olarak deerlendirilmektedir. " inde yaad

mz dnyada haber oran artt lde anlam orannn giderek azal

d grlmektedir. Azalan anlamn yerini, giderek artan gsteriler al


maktadr. Bu durumda kuramc varsaymdan bahsetmektedir."394
lkinde, haber anlam retmekte, ancak btn alanlardaki ani anlam yi

timi an kapatamamaktadr ki medyalar araclyla istendii kadar

biim ve ierik insanlara yeniden enjekte edilmeye allsa da, anlam


boulmas ve yitiminin yeniden enjeksiyondan daha hzl bir ekilde
gereklemesinin engellenemedii ortaya kmaktadr. Bu durumda

gsz medyalarn eksikliklerini kapatabilmek iin temel bir retime

gerek duyulmaktadr.

kinci varsaymda, haberin anlamla hibir ilikisi yoktur. O zaman

da onu baka bir ekilde adlandm1ak gerekecektir. "Bir baka dzey

de i gren ilemsel bir model" gibi. Bu durumda anlam ve anlam ti


caretinin dnda kalan bir eydir ki, bu Shannon'un varsaymdr.

Yalnzca arasal bir nitelie sahip olan haber olgusu hibir anlam

amac iermeyen teknik bir aratr, yleyse bir yarglama tarafndan


da ierilmeyen bir olgudur. Genetik kod trnden bir eydir, neye ben

ziyorsa o dur. Anlamysa baka bir eydir. rnein, Monod'un Ras

lant ve Zonnluk' unda olduu gibi anlam arkadan gelen bir eye ben
zemektedir. Bu durumda haber enflasyonuyla anlam azalmas (deflas
yonu) arasnda anlaml hibir iliki olamayacan gstermektedir.

Qnc varsaymdaysa, haber anlam hem yok eden, hem de ntra

lize eden bir olgu olduu lde ikisi arasnda kesin ve zorunlu iliki

vardr. Anlam yitiminin dorudan iletiim aralaryla kitle iletiim

aralarnn haberi eriten, ikna edici bir biime sokan mdahaleleriyle

bir ilikisi vardr.

Kuramc bu son varsaym ok ilgin bulmaktadr, ancak varsaym

da yer alan dncelerin, kabul gren dncelerin tam tersi olduunu

belirtmektedir. Ona gre, nereye bakarsak bakalm toplumsallamann

iletiim aralarnn gnderdii mesajlarla ilgilenme oranyla doru


orantl olarak lldn gnnekteyiz. letiim aralar ve gnder

dikleri mesaj larla ilgilenmeyenler gcl ya da gerek dzeyde toplum394

BAUDRLLARD, a.g.e., s:65


239

sallaamam insanlar olarak kabul edilmektedirler. Haberse her yerde

hzl bir anlam dolanmn salamakla ykml klnmtr. Bu duru

mu Baudrillard, kapitalin hzl bir ekilde el deitirme zorunluluu


sonucunda retilen "artdeer" olayna benzetmektedir. 395 Buna gre,

haber iletiim yaratan bir ey gibi sunulmaktadr. Boa ret.i len haber
oran ok byk boyutlara ulasa bile, genel bir uzlamaya dayanla

rak bu haddinden ok anlamn, toplumsaln klcal damarlarna kadar


datlmas istenmekte. Bu yzden boa retilen haber kadar anlam
retimi konusunda da kimsenin sesini karmad grlmektedir.
"Hepimiz bu efsanenin su ortaklaryz. Bizim modernliimizin ban

da da maddi retim vardr, sonunda da. Zaten maddi retim olmasayd

bizim toplumsal rgtlenmemiz inandrc olamazd. Oysa sahip oldu

umuz toplumsal rgtlenme dzeni, yine maddi retim yznden


kmektedir. Haberin anlam rettiini sandmz srada aslnda tersi
3
olmaktadr. " 96

Kuramcnn dncesine gre, haberin kendi rettii ierii, ileti

imi ve toplumsal yok etmesinin altnda yatan nedenler unlardr:

Haber, iletiim kurmak yerine sahneye koyduu iletiim oyunu

iinde kaynayp gitmektedir. Anlam retmek yerine, sahneye koyduu

anlam retimi oyunu iinde kaynayp gitmektedir. Bu da simlasyon

srecinin bir parasdr. Artk etrafmz hayali ieriklerle, uyankken


grlen d trnden bir iletiim biimi ve bir haber ayla sarlmtr.

"Bu olumsuz durum" sahneye ,;kma arzusunun konulduu bir ksr

dngsel dzenleme, bir tr iletiim antitiyatrosu yani geleneksel ku

rumu yadsyarak salna kavuturma yani kapal devreye dnen

"bir durum olarak nitelendirilebilir. Buradaki ama, bizi, radikal bir


anlam yokluu gereiyle kar karya getirecek, ani bir simlasyon
3
dan kurtulma olayn engelleyebilmektir." 97

Kuramc , birer kapal devreye benzeyen iletiimin ve toplumsaln

bir "yem" ilevine sahip olduu dncesindedir. Bu yem bir mitin


gcne sahiptir. Sistemin kendi gerekliini kantlayabilmesi iin

haberin srekli olarak yenilenmesi gerekmektedir. Sistem bu sayede


gereklik kazanmaktadr. Habere inanlmasnn altnda yatan neden de

budur.

letiimin bu anonnal boyutlara ulaan grntsnn gerisinde, ile

tiim aralar ve haber bombardmannn toplumsal yapy bozmalar


395
396
397

BAUDRLLARD, Simlakrlar ve Simlasyon, s: 1 02


BAUDRLLARD, a.g.e., s: 1 02
BAUDRLLARD, a.g.e., s: I 02- 1 04

240

engellenememektedir. Haber hem anlam, hem de toplumu anlamsz


latrmaktadr.

3) letiim aralar, toplumsallamay salamaya ynelik aralar

olma zelliklerini kaybetmi, toplumsaln kitleler iinde, iin iin

kaynamasn salayan aralara dnmlerdir. Bu durum anlamn

iin iin kaynamas olaynn bir uzantsdr. "Anlam, anlama ait tm

ieriklerin egemen bir iletiim arac tarafndan yutulduu bir yapya

kavumutur. eriklerin tutucu ya da ykc olmas hibir ey farkettir


memektedir, olay kmasn salayan tek ey iletiim aracdr."39 8 An
cak kuramc, yalnzca mesajn iletiim arac iinde iin iin kaynama

sndan szetmemekte, iletiim arac, gerein iinde iin iin kaynar

ken, iletiim arac ve gereinde bir tr hipergerek, bir nebula iinde


iin iin kaynadn da belirtmektedir. Mac Luhan'n "medium is

message" (ara mesajdr) formln gelitiren kuramc, tm ierik ve


mesajlarn iletiim aralar tarafndan buharlatrld ynndeki bu

gre kendi dncelerini de eklemitir. Ona gre, bu sre iinde

iletiim aracnn kendisi de buharlap, yok olmak durumuyla kar

karya kalmaktadr.

Bylece, mesajn iletiim aralarnn bizzat

kendisi olmas durumuyla (medium is message) hem mesajn hem de

iletiim aralarnn sonu gelmitir. Artk iletiim arac diye bir ey

kalmamtr. Bir gereklikle bir dieri, gerein bir konumuyla baka

bir konumu arasnda araclk yapan sre ortadan kalkmtr. in iin

kaynama denilen ey budur. Bylelikle kutuplar birbirleri tarafndan

emilmi, iletiim arac ve gerek gibi belirgin kartlklar yok olmu,

farkl anlamlar reten kutuplara sahip sistemlerde kutuplar birbirine

ksa devre yaptrmtr. yleyse iki kutup ya da bir kutupla dieri ara

snda araclk yapma ya da diyalektik bir mdahalede bulunabilme

olanakszlamtr. letiim aralarnn etkisi denilen ey ksr dng

sel bir grnm kazanmtr. Yani anlam bir kutuptan dierine tek

ynl bir ekilde srdrebilme imkan ortadan kalkmtr. Baudrillard,

btn bu gelimelerin ardndan hem iletiim aralarnn hem de gere

in, iinden kmann olanaksz olduu tek bir "nebula"ya dnt

n belirtmektedir.

ieriklerin iin iin kaynamas, anlamn emilmesi, iletiim aracnn

giderek anlamszlamas, iletiim diyalektiinin modelin tamamyla


ksr dnglemi biimi iinde eriyip gitmesi, toplumsaln da kitleler

iinde iin iin kaynamas insanda bir felaket duygsu yaratarak, onun
umutsuzlua kaplmasna neden olabilmektedir. Dnr, bu saptama398 BAUDRLLARD, a.g.e., s: 1 04

24 1

y doru bulmaktadr. "Bu saptama habere bak biimimizi temelin


den belirleyen idealizme oranla dorudur, nk hepimiz kudurmu
bir anlam ve iletiim idealizminin yani anlama dayal idealist bir ileti
imin peinden gittiimiz iin doal olarak bu perspektif dorultusun
da lmmz de anlamn elinden olacaktr. "399
Felsefeciye gre, felaket teriminin byle bir felaketimsi son ve
yokolu anlamn kazanmas ancak sistemin bize dayatmaya alt
retim ve izgisel bir biriktirimi amalayan bak asyla mmkn
dr. Etimoloj ik anlamda bu felaket, aa doru sarmal bir ekilde
inen ve tesine geebilmenin olanaksz olduu "haberin snn" ald
nda ya da tesine geildiinde, bizim iin bir anlam ifade eden hi
bir eyin bulunmad bir sretir. Oysa anlamn ihtarlarna bo verdi
imiz andaysa felaket sahip olduumuz gncel dgcnde nihilist ve
ulalmas gereken son nokta, yani lm gibi bir anlama sahip olmaya
caktr.
Anlamn tesine getiimizde karmza anlamn ntralize edilme
siyle ve iin iin kaynamasyla elde edilen bir ekicilik kmaktadr.
Burada kitlelerin anlama meydan okuduklar grlmektedir. Kitleler,
iletiim aralarnn sunduklar anlama ve aralarn ekiciliine
meydan okumaktadrlar. Bu bak as dorultusunda deerlendiril
dikleri zaman, anlam diriltmeye ynelik tm marjinal ve alternatif
abalar yararsz eylere dnmektedirler. Kuramc, kitle iletiim
aralarnn anlama iddetle saldran ve bylenmek isteyen kitlelerin
yannda olup olmadn saptamaya almtr. "Kitleleri byleyen
ey iletiim aralar mdr? Yoksa kitleler mi iletiim aralarn bir
gsteri arac olmaya zorlamaktadr?" sorusuna yant arayan kuramc,
iletiim aralarnn anlamla yanlgy birlikte gtrdn ve bunlar
diledii ekilde kullandn sylemektedir. "Bu sistemi denetleye
bilmekte mmkn deildir, nk sisteme zg isel simlasyonla,
sistemi yok edici simlasyon kitle iletiim aralar tarafndan Mobiys
eridi tr ve ksr dnglemi bir mantkla yanstlmaktadrlar."400
Kuramc bu durumu sakncal olarak grmemektedir. Ancak bunun bir
alternatifi ya da mantksal bir zm de bulunmamaktadr. Baudril
lard, tek alternatif olarak, mantksal adan bu olay gidebilecei en u
noktaya kadar gtrneyi ve felaket trnden bir zm nermeyi gs
termektedir.

399 BAUDRLLARD, a.g.e.,


400 BAUDRLLARD, a.g.e.,

242

s: l 06
s: l 07

Gnmzde sistem kendini, herkese maksimum sz hakk tanya

rak, maksimum ynde anlam retiminden yana tavr koyarak kantla

maya almaktadr. Yani direni stratejisinin ad, anlam retimini ve

konumay reddetmek olmu durumdadr. Bu sisteme zg mekaniz


malar hiperuyumlanma simlasyonu olarak da adlandrlabilmektedir.

Kitleler de bunu yapmaktadr, yani sistemin mantna tamamyla

uyup, bu mant kendisine kar direnmek amacyla kullanp, bir tr


ayna grevi yaparak sistemin gnderdii anlam hi emmeden kendisi

ne geri gndermektedir. Bugn bu stratejinin belirleyici olmasnn ne

deni, sistemin bu safhasnn arln koymasdr. "Gdlecek strate

j ide yanlmak ok ciddi bir eydir. Yalnzca zgrlk ve zgrletirici

eylemler zerine oynanan bir tarih znesinin, grubunun ve bilinlenen


szn geciken dirilmesini hatta znelerle kitlelerin 'bilinaltlarnn bi

lincine varmalar 'n isteyen tm hareketler gerekte sistemin gster

mi olduu ynde ilerlediklerinin farknda bile deildirler. nk sis


tem gnmzde kesinlikle an miktarda yenilenmi anlam ve sz re
1
tilmesini istemektedir. "40

Kitle iletiim aralarnn byleyiciliinin, mesajn eletirel yann

yok ettii gzlenmektedir. Kitleler de, aracn byleyiciliini mesaj n

eletirel yanna tercih etmektedirler. nk bylenmenin anlamla bir

ilikisi yoktur. Bylenme anlamn kullanlmamasyla doru orantl

bir durumdur. Bu durum, ara yararna mesajn ve simlasyon yarar


na gerein (dorunun) ntralize edilmesiyle elde edilmektedir. Yani

kitle iletiim aracnn ilkesi bylemedir. Bu ekilde, anlamn kullan

d aracn dnda kalan ve iletiimdeki younluun anlam tarafndan

yutularak kmesiyle sonulanabilecek bir iletiim biimini ngren

varsaym da olanaksz duruma gelmitir. Artk hoa giden ey ne an

lam, ne de an anlamllktr. nsan byleyen ey anlamn ntralize

edilmesidir. "Bu ntralize etme iiyse bir lm gds tarafndan ger


ekletirilmemektedir. nk bu durumda yaamn bir anlam olacak

tr. Oysa tam tersine btn bunlar gnderene, mesaja ve her trl dil

bilimsel kategori giriimlerine kar bir allerji, bir meydan okuma ve

sonunda gstergenin bylenme iinde kaybolmas yararna inkar


edilmesiyle sonulanacaktr. (Artk ne gsteren vardr ne de gsteri

len: Anlam kutuplar emilmitir.) Hibir anlam bekisi bunlarn far


knda deildir: Anlam ahlak bylenmenin karsndadr."402

401
402

BAUDRLLARD, a.g.e., s: l 09
BAUDRILLARD, Sessiz Ynlarn ... , a.g.e., s:28
243

Umberto Eco'nun belirttii gibi retilen enformasyonda bir anlam

kayb yaanmaktadr. Gsteri karsnda yenik den ikinci plana at

lan bir anlam sz konusudur. Yiten bu anlamsa haberin ykc, ikna


edici eylemine dorudan baldr. Haber enflasyonuyla anlam deflas

yonu arasndaki anlaml iliki bizleri bir tr "Gsteri a"na doru

gtrmektedir. "Medya a, bir Gsteri a"dr. Gsteri a' ysa,


ideolojinin yerine kozmetiin getii, hakikatin imaja yenik dt,

her eyin elenceli bir biimde sunularak ieriksizletirildii, mthi

bir enformasyon bombardmannn insanlar paralara ayrarak tepki

sizletirdii, hafzann kaybolduu, alglama ve muhakeme yetenei


4
nin azald bir dnemdir. 03
4 4
"Mesaj bombardman hazrlayan silahlar" 0 olarak grebilecei
miz medya endstrisi bize anlamdan ok gsteri sunmaya balamtr.

Bu durumsa gsteri karsnda anlamn giderek zedelenmesine hatta


unutulmasna yol amaktadr.

Haberde Hipergereklik Boyutu


Gsteri a'na geile birlikte, haberdeki grselliin n plana

karldn ve bir anlamda gerein rtlmeye alldn grmekte

yiz. Medyaya duyulan gvenin giderek azalmasnn nedeni olan bu

durum bizi ye yeni bir aa doru gtrmektedir. Bu an ad "Ku


4
ku a"dr. 5 Peki haberdeki en nemli unsur olan geree ne ol
mutur? Kuramcya gre, bu gerek hipergereklemitir.

Haberin gereklikle kesimediini, toplum zerindeki etkisini de

giderek kaybettiini belirten kuramcya gre, gerek hipergerekleti

rilmitir. Yani ne gerekletirme ne de idealletirme, yalnzca ve

yalnzca hipergerekletirme vardr. Hipergerek ise, gerein iddet

yoluyla deil, modelin dzeyine ykseltilmesiyle yklmas demektir.

ngrme, caydrma, nleyici dn vb. eklinde dnlen model,


gerein yutulduu bir ember gibi i grmeye balamtr. "Fazla ila

cn zehir etkisi yapmas gibi hiperger eklik de gerein yok edilmesi


4
nin dngs olarak almaktadr." 0 Bu durumu gerein gerekten

daha gerekmi gibi grnd ve yakalanmas ya da alglanmas ok

g, ok gizli ve ok kurnazca ekilmi izgiler araclyla grebil403 Neil POSTMAN, Televizyon: ldren Elence, Ayrnt Yay., stanbul 1 99 1 , s:28
404 Nurdoan RGEL, Medya Ninnileri, Sistem Yay., stanbul, 1 993, s: 1 80
405 Niloufar S. MOAYED, Basn Etii ve Uygulamadaki Yeri, . letiim Fak.

Yksek Lisans Tezi, st. 1 999, s:98


406 Nurdoan RGEL, Kat Kaplanlar, Der Yaynlar, stanbul, 1 993, s:36-37
244

mekteyiz. Baudrillard, kitle iletiim aralarnn grevinin, bu gerei


yani haddinden fazla gerek olan retmek olduunu belirtmektedir.

Oysa burada sz konusu olan gerek, haddinden fazla mstehcen ve

pomo denilebilecek niteliktedir. "Hzlandrlm bir yeniden ynlen


dirme, doyum:

gerekle ve gerein canlandrlmas arasndaki uu

rumun kapamnas sonucunda, gerein enerjisinin iinden getii

ayrk kutuplarn iten patlamasyla caydran bu hipergereklik, hem

sistem hem de gnderen olarak ortadan kaldrp, model dzeyine


07
ykselttii gerei yok etmektedir."4 Buna gre, gerein hiperger
eklemesi demek, gerein yok olmas demektir. Gerein sunumun
daki bu arlk onun ortadan kalkmasna neden olmaktadr.

Grsel malzemenin kusursuz olduu medya dnyasnda gerekte

varln korumakta zorlamnaya balamtr. Gsteri an balatan

balca kitle iletiim arac televizyon olmutur. Televizyondan gelen


bu grsellik dier kitle iletiim aralarna yaylm, bylelikle grsel

likle birlikte gelen gsterinin habere byk bir etkisi olmutur. Bu etki

haberdeki gereklik unsurunu olumsuz ynde etkilemi, haberdeki an


lam ve grnt dengesini grnt lehine bozmutur. "Televizyon ve

dier modem iletiim aralarndan alnan, zmlenen ve tketilen u


ya da bu gsteriden daha ok tm gsterilerin potansiyelliidir."408
Dnr, simlasyon evrenini bir caydmm evreni olarak yorumla

maktadr. te bu evrendeyse televizyon, gerein ya da gerekliin

tamamn grnt ve szlere dntrerek gerei ve gereklii tekno

lojinin yardmyla saf d brakmaktadr. Kitleleri bitip tkenmek bil

meyen bi grnt, ses, yaz vs. bombardmanna tutan televizyon, bu

nu yaparken onlar ikna etmek istemektedir. Bylece, ikna sonucunda

kitleler televizyonun salkl, gvenilir ve pahal bir ara olduunu ka

bul etmi olacaklardr. Ona gre televizyon, dnyann kendisini gre

medii bir sistemi, yalnzca grnt ve zerine denen yorumlar arc

lyla sunarak seyircinin alglamasyla oynamaktadr. Bu durumda or

taya kan iki anlam vardr: Grntnn gerei anlam ve Gerein

grnts anlam. "Grntlerden oluan bir gerekliin yani Pla


ton'un maarasnn duvarlarna artk terminatr, cyberman gibi varlk

larn glgesi dyorsa bunlarn herhangi bir gerek ya da gereklii


yansttklarn syleyebilmek mmkn mdr? Bunun nedeni teknolo

jidir. nk teknoloji (TV) mesafe bilincini ortadan kaldrarak hereyi


407 BAUDRILLARD

Jean, Sessiz Y. Glgesinde ya da Top Sonu, Ayrnt


Yaynlar, stanbul, 1 99 1 , s.58
408 letiim Trkiye Dergisi, 1 998, Say:S, s:20
245

buradalatrmaktadr. Zaten gsterilen eyin hibir ey ifade etmedii


ni Batl kitlelerin televizyondan yalnzca elence program istemele

rinden ya da hereyi elenceye dntrmelerinden de anlalmakta


dr. 409

Haberdeki gsteri esi arttka, anlam ve gereklik de bir yokolu

srecine girmitir. Artk haberdeki anlam ve gerei ssleyen bir e


sz konusudur. Bu e gsteri yani grselliktir. Bu ekilde kurgusal

bir geree dnen gerein, kurgulanm olduu zaman iinde orta


ya knca ve salt gerek olmad anlalnca mterisi de azalacaktr.

Gsteri'ye Dnen Krfez Sava


Haber oranyla anlam arasndaki dengenin anlalmasnda bize yol

gsteren en nemli olaylardan biri Krfez Sava'dr. Kuramcnn


"Pornografik bir sava" olarak nitelendirdii bu sava, an haberle

anlam ya da anlamszlk arasndaki ilikileri ok iyi bir ekilde ortaya


koymaktadr. Yani, Krfez'de Sava, "Gsteri a"nn en iyi rnek
lerinden biridir.

Krfez Sava srasnda yaplan yorumlarn hibirinin anlam yara

rna olmad grlmtr. Szde bilgilerle dolu olan bu yorumlar


haberin kapsamna girmemektedirler. Pe ok olayla birlikte Krfez

Sava'nda da anlam ikinci plana itilmitir. Bylece haber retmek

zorunda olan medyalar, kuramc tarafndan haberin ahlakszlk aama

s olarak grlmeye balanmlardr. Ona gre, "Krfez Sava 'nn

medyadaki yansmas, kitlelerin gsteri istemelerinin bir sonucu


dur. "41 0 Bu anlamda Krfez Sava, kitlelerin istedii bir komando

eylemi gsterisine dnmtr. Kitleler artk medyalarn anlam re

tip retmemeleriyle ilgilenmemektedirler.

Haber oranyla anlam oran arasndaki ilikiye ynelik varsaymla

r, Krfez Sava'na da uygulamak mmkndr. Haberin anlam retti


i ancak btn alanlardaki ani anlam yitii an kapatamad y

nndeki ilk varsaymdan yola karsak, tm dnya televizyonlarnn


izleyicileri bu komando eylemi konusunda ikna edemediklerini gr

mekteyiz. nk yalnzca bu olay stnde younlamalar dier konu

ve alanlar gzard etmelerine neden olmutur. Haberin anlamla hibir


ilikisinin olmadn belirten ikinci varsayma greyse, kitleler kar409

Medya ve Kltr, 1 . Ulusal letiim Sempozyumu Bildirileri, letiim Der.


Yay. 1 , 3-5 Mays 2000, s:350 (Ayrca bkz: Ouz Adanr, Baudrillard'n
Simulasyon Kuram zerine Notlar ve Sylei ler, D.E.Y. zmir, 2000)
4 1 0 Nurdogan Rigel, Kat..., a.g.e. s:39
246

farna denk den bilgileri alp gersne bo vermilerdir. nc


durumda, haber anlam hem yok edip hem ntralize etmektedir. Bu e

kilde kitlelere iletilmi bir bilgiden sz edebilmek glemektedir. Ba

udrillard, gerek bilgi ya da anlam sz konusu olsayd Krfez' de


sava olmazd demektedir. O, haberdeki anlam eksikliini sisteme

ynelik bir tehlike olarak grmektedir. "Haberin anlam ykl olma


mas sistemin bir anlamda namluyu kendine evirmesi gibi bir eydir.

Kitleler uzun zamandr sistemin kendilerine gerek bilgileri aktarma


dnn bilincindedirler. Dolaysyla gereklerin, anlamn aklanmad
" 1
bir olayda gsterinin tan olmak istemeleri ok doaldr. 4 1

Ancak bu durumda sistemin kendi kendini kandrd, kitleleriyse kan


drmasnn mnkn olmad grlmektedir.

Dnya tarihi asndan ok byk bir neme sahip olan bu savan

kitle iletiim aralar tarafndan nasl verildii de uzun bir sre tartl

mtr. Burada nsan Haklar Evrensel Bildirisi'nin

1 9. maddesini ha

trlatmakta yarar vardr. Bu madde, "Herkes dnce ve anlatm


zgrlne sahiptir. Bu hak dncelerinden dolay rahatsz edilme

me, lke karlar sz konusu olmakszn haber ve dncelerini her


yoldan arama ve elde etme haklarn kapsar" eklindedir. Oysa Krfez
Sava yanstlrken bu maddenin tam tersi bir durum yaanmtr.

Krfez Sava'nda insanlar, hkmetlerin abartlm gvenlik nlem

leri nedeniyle, haberleri denetlemeleri sonucu, haber alma haklarn

gereince kullanamamlardr. ABD 'de Vietnam Sava'nda da gr

len sava haberlerinin denetlenmesi olay, Krfez Sava 'nda da belir

gin bir biimde uygulanmtr. Krfez Sava srasnda, habercilikteki

balca kaynak CNN ve Bat basndr. Haberlerin tek ynl aknn

gerekletii bu dnemde, bilginin tek kaynakl olmas da kanlmaz

olmaktadr. Bu durum basnn tarafszln yitirmesi gibi bir saknca


dourmutur. Prof. Dr. Hamid Mowlana, Krfez Sava'nda kitle ileti

im aralarnda ortaya kan habercilii "adil olmayan ve tek ynl bir


2

bilgi ak"na dayandrmaktadr. 41

Krfez Sava, teknolojinin stnln vurgulayan bir sava ola

rak da nitelendirilebilir. Bu dnemdeki haberler, sava teknolojisini iyi

bir teknoloji olarak sunmaktadrlar. "TV ekranna kan sratma, nce

den tanmadmz bir kavram ortaya kard. Silahlar konusunda

amatr uzmanlar kesilen izleyiciler, ilk anlarda gerek yaamda olup

bitenle bunun sunuluu arasndaki farkn ayrdna varamadlar. Gizem4 1 1 BAUDRILLARD, Sessiz Ynlarn .. ., a.g.e., s:64-66
412 letiim Aratrma Dergi Blteni (LAD), Say 5, Mays

1 99 1 , s:6
247

letirilen teknoloj iden etkilenen insanlar, imajn imajn izler duruma


geldiler"41 3 Bylece iletiim teknolojisiyle e anlaml olarak sunulan
savan birinci elden tan olduunu sanan insanlar, aslnda "lm

naklen izlemek iin" televizyon ekranlarnn karsna oturmu oldu

lar. Oysa lm naklen izleme ynndeki ar, savatan haber alma

hakknn karl deildi.

Bu adan bakldnda, amalar bilgi yaymak olan kitle iletiim

aralarnn, Krfez Sava srasnda bilgilendirmemeye yneldikleri

gzlenmektedir. Basnn da televizyondan etkilenmesiyle birlikte, akla

deil duygulara seslenen bir medya ortaya kmtr. Bu durumsa


gerek televizyon gerekse dier kitle iletiim aralarnn sorgulanmas

na yol amtr. Sava sonrasnda, bata televizyon olmak zere,

medya bir gven erozyonuna manz kalmtr. Sava habercilerin


mesleki etiklerinin de yeniden gzden geirilmesine neden olmutur.

Buna gre, muhabirlerin, sava teknoloj ik gcn bysyle, naklen

yaynn bir paras gibi, bir bilgisayar oyunu aktarrcasna ilettikleri

gzlenmektedir. Hedeflerini don bir ekilde vuran fzeler bilgi ola

rak aktarlmlardr. Ksacas, bu dnemde "sava insanlar elendire


rek sunan" bir habercilik anlaynn varl dikkat ekmektedir.

Krfez Sava, iletiim etkinliklerinin gnmzde kazand cana

lc konumuda gzler nne sernektedir. letiim aralar artk yalnz

ca zihinsel haritalarmz retmekle kalmamakta, lkelerin haritalarna

yapilan mdahalelerde de balca rol oynamaktadrlar. Byle bir


srete, sava neredeyse iletiim aralar ve enformasyon teknolojisiy

le eanlaml hale gelmektedir. Grlmektedir ki, kitle iletiiminin

gnmz dnyasndaki ynelimini batan sona sorgulamak bir insan


lk borcuna dnmtr. "oumuz dnyada, lkede olan biteni nce

renip sonra deerlendirirken gzlk niyetine, medyalar bize ne su


nuyorlarsa, onu kullanyonz. Bir de anlalr zrmz var: Gnmz

de ylesine ok eyden, ylesine hzla haberdar ediliyonz ki, kitle ile


tiim aralarnn bize sunduklarn enine boyuna tartacak zaman bu

lup, kolay kolay ince eleyip sk dokuyanlarmz dahi pes etmeye mah
4
kumlar."41

Peki, gsteri nitelii kazanan Krfez Sava 'nn Trk izleyicisine

yansmas nasl olmutur. Bu konuda olduka farkl grler vardr.

Bu konuda Yaln Doan, Trk seyircisinin haberleri ncelikle tele

vizyondan takip ettiini daha sonra ise basna yneldiklerini belirt413

a.g.y. s:6

414 a.g.y., s:8

248

mektedir. Ona gre, sava byk bir ilgiyle izlenmitir ve basn bu ko

nuda yeterince tatmin edici haberler sunmutur. Zafer Altay'a greyse,


ilk defa yazl basn szl basnn gerisinde kalmtr. Bu durum yazl

basnn noksanlndan kaynaklanmamaktadr. Bu Krfez Sava'nn

zelliinden kaynaklanmaktadr, nk btn dnyada ilk kez bir


sava naklen anlatlmtr. Ergun Balc'ya gre de, Krfez Sava iyi

bir ekilde sunulmutur. Ancak her trl bilgi iletilmek istenirken,

Trk medyas snav geememitir. Y orumlanyla, balklaryla, Kr

fez Sava'n sunmaya alan basn ve dier kitle iletiim aralar ob

jektifliklerini koruyamamlardr. 4 1 5

Kitle Kavram
Kitle, toplumsaln iinde kaybolduu karanlk bir delik olarak

tanmlanmaktadr. Toplumsaln ayns olmayan bu kitleler toplumsala


ait olmadklar gibi, toplumsal yanstabilmekten de acizdirler. Kuram
c, kitleyi bir kavram olarak deil, bir terim olarak kabul etmektedir.

Ona gre, kitle olsa olsa "vck vck ve lmpen analitik" bir kavram
olabilir. Sosyolojik bir tanmlamann tam tersi olan kitle terimini z

gnletirrneye almak da ters bir itir. Dnr bunu, anlam ol

mayana bir anlam vermeye almak gibi bir ey olarak ifade etmek
tedir.

Kitlelerin

gc

gnceldir,

ne

gemite

ne

de

gelecekte

yazabilecekleri bir tarihleri olmayan kitlelerin, zgrletirilebilecek


gcl bir enerjileri ve yerine getirmek istedikleri bir arzulan bulun
mamaktadr. "Toplumsal adl boluk lo bir beynin iinde durmadan

dnen, akan, boluklar

dolduran nesneler ve kristal kmeler

tarafndan ilenip geilmektedir. sterseniz havas alnm bireysel

taneciklerin, toplumsal artklarn ve kitle iletiim aralarna ait i


tepilerin bir araya getirilmesine kitle diyebilirsiniz."4 1 6 Kuramc, kit
leyi "politik demagojinin leitmotivi" olarak da adlandrmaktadr. yi

bir sosyoloj iyse onu daha bir incelik isteyen, mesleksel, snfsal, kl
trel stat vb. kategoriler araclyla ap gemeye almaktadr.
Baudrillard, bu dncenin yanlg olduunu belirtmektedir.
Kitle

terimi

zgnletirilerek

eitli

ekillerde

anlmaktadr,

"emekiler kitlesi" gibi. Oysa kitle ne emekilerin ne de bir baka top

lumsal nesnenin kitlesidir. Bu anlamda, gemiteki "kyl kitleleri"de

gerek bir kitle olarak sayabilmek olanakszdr. nk kitle yalnzca


415
4 16

a.g.y., s:6-8
BAUDRILLARD, Sessiz Ynlarn ... , a.g.e., s:9
249

onlar kapsamamaktadr. Bu nedenle, istatistik artklar reten ve sim


gesel zorunluluklardan arnm olanlar tarafndan retilebilmektedir.
Kitlenin bir ayrcal, bir yklemi, bir nitelii ve bir gndereni yok
tur. Bu durum kavramn kesin bir biimde tanmlanmasnn ve tanm
lanamamasnn nedenidir. Sosyolojik bir gereklii bulunmayan
kitlenin hibir gerek nfus kesimiyle ya da bir meslek kurumuyla bir
ilikisi olmad gibi, toplumun bir btnyle de bir ilikisi bulun
mamaktadr. Dnre gre, ite bu nedenden dolay kitleyi nitelen
direbilmek iin yaplabilecek her trl giriim, onu sosyolojiye devret
me abasndan baka bir ey olamamaktadr. Oysa tanm yaplan ey
edeerli olann deil, ntr ya da ne biri ne de dieri olannkidir.

Her iki yne doru bir kutuplamann olmad kitlenin, kutup


larnn birbirinden ayrlmas ve uzaklamalar sayesinde yaayabilen
btn sistemleri etkileyip kerten gc de buradan kaynaklanmak
tadr. Gizli bir faizm ya da gizli bir histerinin bulunmad kitlede,
yalnzca btn yitirilmi gnderenlerin devrik simlasyonlar bulun
maktadr. "Btn gnderen sistemlerinin, btn ayakta duramayan an
lamlarn, olanaksz tarihin ve artk var olmayan temsil etme sistem
lerinin kara kutusu kitle: Toplumsalla ilgili olan her ey unutulduun
417
da geriye kalan artktr."
Kitlelerin sahip olduu g, anlam dolanmn olanakszlatrmak
tadr. Anlam dolandrma olanakszlna kar verilebilecek en iyi
yant Tanr rneidir. Kitleler her zaman bir Tanr dncesini deil,
bir Tanr imgesini yelemektedirler. Kuramc bunun nedeni olarak,
Tanr dncesinin hibir zaman iin resmi bir din kurumu olan
kilisenin dna kmam olmasn gm1ektedir. Bu anlamda kitleler
de ritelin ikinlii vardr, onlar putperest domu ve putperest

kalmlardr Ksacas, kitleler anlam baarszla uratmlar ve dini


de, pek ok ey gibi, bir byc gibi gsterili bir ekilde kullanarak
emmilerdir.
Grld gibi, toplumsal adl aynaysa kitlelerin stne arparak
krlmaktadr. Toplumsal adl snrm tesine getiimizde, toplumsaln
ntralize edilmesi ve iin iin kaynamas sonucunda elde edilen kit
leler karmza kmaktadr. Kitle, btn sylevlerin altnda yatan
byk boluk olarak da adlandrlabilmektedir.

417 BAUDRILLARD a.g.e.,


250

s: 1 O

Tepkisizlik Adl Yazg


18
"Bamsz olarak yaltlmann arac"4
sessizlik, kitlelerin sahip

olduu en byk gc temsil etmektedir. nk kitleler tepkisizliktir,


tepkisizliin ve ntr olann gcdr.

Toplumsal adl krdm, her eyi snger gibi emen bir gnderene

dnerek, ne olduu hem bilinen hem de bilinmeyen kitlelerin


etrafnda durmadan dnmektedir. Kuramcnn deyimiyle, istatistik

lerin kristal bir kre gibi kullandklar kitleler, madde ve doal


elementler gibi akmlar ve akntlar tarafndan da etkilenmektedirler.

Kitleler mknatslanabilmektedir. nk toplumsal denen ey onlar

statik bir elektrik gc gibi sarp sarmalamaktadr. Buna ramen ou

kez kitle olarak adlandrlan bu ynlar, toplumsala ve dier btn

alanlara ait olan btn elektrik akmn emerek ntralize etmektedirler.

Onlar toplumsala ait iyi bir iletici olmadklar gibi iyi bir anlam
ileticisi de olamamaktadrlar. Baudrillard, her eyin onlarn stnde

kayp gittiine inanmaktadr ve onlar hereyin mknatslayabileceini

belirtmektedir. Oysa btn bunlar kitlelerin stnde hibir iz brak

madan uup gitmektedirler. "Sonu olarak kitlelere yaplan ar her


zaman sonusuz kalmtr denebilir. Kitleler kendilerine yaplan bu
arlan birer k demetine dntrp dalga dalga yaymaya kalk

mazlar. Tam tersine Devlet, Tarih, Kltr ve Anlam'n evresinde


oluturulmu k demetlerini emerek ortadan kaldrrlar."4 1 9 Bu

anlamda geleneksel hibir uygulama ve kurama, belki de genel olarak

hibir uygulamaya ve teoriye indirgenemeyen bir olgu olan kitlenin bu


gc, onun tepkisizliinden kaynaklanmaktadr.

Dnce yoluyla gndeme getirildiklerinde, kitleleri edilgenlikle

vahi doallk aras bir yerde bulabilmekteyiz. Oysa kitlelerde her


zaman iin gizli bir enerji bulunmaktadr. lerine depolanm bir par

a toplumsallk, biraz toplumsal enerji bulunmaktadr. Jean Baudril

lard, gnmzde sessiz bir gnderen olan kitlelerin gelecekte bir tarih
yapc olacaklarnn ve sz ele geirdiklerinde de sessiz bir ounluk

olmaktan kurtulacaklarnn dnldn belirtmektedir. Oysa kit

lelerin gc onlarn sessizliklerinde yatmaktadr. Onlar imdiye kadar

kendilerini etkileyebilmi tm glerden ok daha etkili bir emme ve

ntralize etme gcne sahiptirler. Bu g, yok etme konusu da dahil

olmak zere d gcmzn stnde alt ve etkinlii tm dier

418 Richard SENNETI, Kamusal nsann k, Ayrnt Yay., stanbul, 1 996, s:274
4 1 9 BAUDRILLARD, Sessiz Ynlarn .. ., a.g.e., s:8
25 1

retim, yayma ve genileme emalarndan deiik olan bir gtr.

Kuramc, bu gc inanlmaz ve aklalmaz bir i dalgalanma biimi

olarak grmekte, sahip olduumuz tm anlam sistemlerinin gelip ken


disine toslad, ona kar btn gleriyle silahlandklar, stelik

giderek artan bir ekilde kendisini anlamla kaplayp donattklar ve

tm gsterenlerin kertildii anlalmaz ve kabul edilmez bir g

olarak tanmlanmaktadr.

Kuramc, giderek artan younluuyla evresindeki tm enerji ve

k demetini emen karabulut yani kitlenin sonunda kendi arl

altnda ezilmek durumunda kalacan belirtmektedir. Burada sz


konusu olan kitle, anlatacak eyleri olmayan szcklere karn sesi

kmayan bir kitledir. Syleyecek hibir eyi olmayanlarla, konu

mayan kitleler arasndaki harika birliktelik de ite buradan kaynaklan


maktadr.

"Dzen

demek

olan

ve

toplumsal

etkileimin

yokluu

olan

skunet'"'20 toplumsal artn yani kitlelerin temel stratejisidir. Bu


stratejiye sahip olan ounluksa, artk sessiz bir ounluu temsil
etmektedir.

grebilen tek gnderenin

ad

olan bu ounluk,

"Toplumsal adl gkyznn ufuundaki hayal ya da toplumsaln iin

de bulunduu bir ufkun simlasyonu"dur. Sessiz ounluun ya da

kitlelerin dsel bir gnderen olmas, onlarn var olmadklar anlamna


da gelmemektedir. Kuramcya gre, bu durum, onlarn artk temsil

edilmeyecek bir durumda bulunmalarnn bir gstergesidir. Bu da gs


termektedir ki, kitleler artk bir gnderen olmaktan kmaktadrlar.
nk artk temsil edilmemektedirler.

"Ses vermeyen bu kitleler sondajlar araclyla sk sk yoklanmak

tadrlar. Dnceleri yanstlmamaktadr. Yalnzca ne dndkleri


konusunda testler yaplmaktadr."42 1 D etkiler, mesajlar, ve testlerin
bombardmanna urayan kitleler kuramc tarafndan "kara bir maden
ktlesi"ne benzetilmektedirler. Artk onlarda ne da vurum ne de

temsil edilme vardr. Onlarn sahip olduklar yalnzca ve yalnzca

aklanmam ve aklanamaz olan bir toplumsallamann simlas

yonudur. te sahip olunan sessizliin anlam da budur. Dnre

gre, bu sessizlik yanltcdr, nk bu konumayan bir sessizlik

deildir. Bu sessizliin yasaklad ey, yalnzca kendi adna konuul

masdr.

420 S ENNETT, a.g.e., s:270


421 BAUDRILLARD, Sessiz Ynlarn .. .,

252

a.g.e, s. 1 9

Bir anlamda kendini temsil edenlerden alma anlamna gelen bu

sessizlie sahip olan sessiz ounluuysa, hi kimse temsil etmemek

tedir. Kitleler snf ya da halk gibi eskiden kendilerine bavurulan

btnlere benzememektedirler.

Onlar

iine

ekildikleri

sessizlik

araclyla tarihin ilgi alannn dna kmlardr. Bu nedenle kuram


c, kitleler konusunda konuulmayacan belirtmektedir. Kuramc,

sistemin kitleleri konuturabilmek iin elinden geleni ardna koy

madn belirtmektedir. Sistem onlara toplumsal, sendikal bir varlk


olduklarn, elencelere ve zgr konumalara katlmalar gerektiini

anlatabilmek iin her yolu denemektedir. Baudrillard'a gre, adn

sylemesi iin bu hayalete kfr etmek gerekmektedir. Bu durum,

gnmzde gerek sorunun kitlelerin ya da sessiz ounluun sessiz

lii olduunu kantlamaktadr. Buna gre, tm abalarn amac kit

lelerin yeniden sessizlie dnmesini, tepkisizlemesini engelleyebil

mektir. Bylece onlarn ynlendirilebilen bir emlsiyon olarak kal

malar salanmaktadr.

"Gsterge bombardmanna tutulan kitleden bunlara bir yant


4
vermesi de istenmektedir. Bir 'cyclotron' 22 iindeki ekirdeklerin

tanecikler tarafndan bombardman edilmeleri gibi, kitlede benzer bir


ekilde imge, ses ve k dalgalar tarafndan bombardman edilmek

tedir. Haber denilen ey de budur. Haber ne bir iletiim, ne de bir


anlam biimidir. Laboratuvarda yaplan atom bombardman deneyleri

gibi hi durmadan input autput'larla dolup boalan ve zincirleme bir

tepkilenmeye urayan srekli bir emlsiyon biimidir. Toplumsaln


3
oluturulabilmesi iin kitlenin enerjisi emilerek alnmaldr. "42

Dnr bunu tersine ileyen bir sre olarak grmektedir. nk

ister haber, isterse gvenlik olsun btn bunlar toplumsal ilikiyi


younlatrarak

yaratacaklarna,

toplumsaln

sonunu

belirleyen

yntemlere dnmektedirler. Haber iletilerek kitlelerin biimlendiri

lebilecei sanlmaktadr. Yine haber ve mesajlarla toplumsal enerjinin

yok edilebilecei sanlmaktadr. Artk kuramsal snrlar deil, haber


miktaryla iletiim aralarnn karsnda geirilen saatler toplumsal

lamay belirlemektedir. Baudrillard, bu dnceyi yanl bulmaktadr.

nk haber kitlenin enerjisini yok etmek yerine, her zaman iin


giderek byyen bir kitle yaratmaktadr. Bylelikle haber, yaptn

iddia ettii gibi bilgilendirme ya da biimlendirme ve yaplandrma

yerine, toplumsal alan giderek daha bir ntralize edip, klasik toplum422 Cyclotron: Ar tanecikleri yrnge eklinde hzlandrc
423 BAUDRILLARD, Sessiz Ynlarn ... , a.g.e., s:2 1 -22

253

sal kurumlarla, haberin ieriine kar duyarsz ve tepki gstermeyen

bir kitle yaratmakadr. Sahip olduu toplumsal enerjiyi tketebildii

lde bir kitle olarak alglanabilen kitle, btn scak enerj ileri

emerek ntralize edebilen souk bir depoya benzemektedir. Dnr


kitleyi, ayakta kalabilmeleri iin kendilerine rettiklerinden daha ok
enerji harcayan maden ocaklarna benzetmektedir.

Btn toplumsal enerjiyi yutan kitle, onu yeniden yanstmamak

tadr. Onlar btn gstergeleri ve btn anlam yutup geriye iade

etmemektedirler. Kendilerine sorulan tm sorulara ayn yuvarlak


yantlar veren kitleler hibir eye katlmamaktadrlar. Kitleler akmlar

ve testler araclyla yoklandnda bir kitleye benzemekte ve her


trl akmla, haberin stnden gemesini salamakta, iyi bir norm
ileticisi ilevi grmekte ve bylelikle toplumsal, salt bir saydamla

maya urayarak yerini iktidar ve toplumsal oyunlara brakmaktadr.

"Kitle bir hayvan srs kadar suskundur. Kitleyi srekli olarak

sondajlarla tartmak bouna uramaktr. (te yandan srekli olarak

katlmas istenen haber olgusu araclyla kendisine laboratuvar

deneylerinde hayvanlara yaplan ikenceye benzeyen bir tr ikence


yaplmaktadr. )"424

Fransz dnr, kitlelerin insan bezdiren bir suskunlua sahip

olduklar dncesindedir. Sessiz ynlarn ortaya k olay, tarih


selin toplumsala kar direni devresinin iine oturtulabilmektedir.

Peki, Aristoteles ' in var olan eylerden memnun olunduunun

kant olarak grd sessizlikte medyann etkisi nedir? "Bu adan

baktmzda

iletiim

kolayl

fikrini

kutsasak

bile,

medyann

izleyiciler tarafndan ok daha fazla pasiflik dourmas karsnda


ap kalmaktayz."42 5 Yani kitlesel medyann toplumda olup bitenler

zerine insanlarn sahip olduu bilgiyi sonsuza dek artrdn, ancak


onlarn bu bilgiyi politik eyleme dntrmelerini de yasakladn
gzlemlemekteyiz. zleyicisinin mdahalesine izin vermeyen radyo ve

televizyonda, gsterilecek olan tepki haberdeki bir blmn kama

sna neden olabilmektedir. rnein politikacya tepki gsterecek olur

sak onun bir sonraki cmlesini karabilmekteyiz. Yani, bu kitle

iletiim aralarnn bir eyler anlatabilmeleri iin ounluun sessiz

olmas gerekmektedir. Bu da gstermektedir ki, bu teknoloj inin mant

pasifliktir. "Kitlesel medya geen yzylda tiyatrolarda ve konser

salonlarnda biimlenmeye balayan kalabalk halinde sessiz kalma


424

425

BAUDRILLARD, a.g.e., s:24


S ENNETI, Kamusal..., a.g.e., s:327

254

,
tarzlarn pekitirmektedir."42 6 Medyalarn
kitlelerin pasiflemesine neden olmaktadr.

uygulad bu yntem

"Paganini yntemini kullanan medya bu yolla izleyicilerini duygu

okuna sokmaktadr. Bylece dnme ilevi ortadan kalkmakta,


yerini ikna etme ve pasifletirme almaktadr."42 7 Bu durum kuram
cnn, medyann haberin ahlakszlk aamas olduu ynndeki gr

lerini dorular niteliktedir. Pagani'nin izleyicilerine mzik metnini


unutturabilme yeteneini medya, dnmeyi ve tepki gstermeyi
engellemekte kullanmaktadr.

Sessizliin ve tepkisizliin gcne sahip olan kitleler, bu glerini

Krfez Sava srasnda da en iyi ekilde kullanmlardr. "Zavall bir

kuun petrole bulanm grnts karsnda dehete kaplan kitleler,

ou ocuk ve kadn yz bine yakn insann gkyznden yaan bom

balar altnda lmn, medyann lm gsteri ve lene dntr

mesi sonucu, biraz akn, biraz zevkle en nemlisi tepkisiz bir ekilde
.
. ,,
. 1em
lerdr. 42 8
z

Yapsal dnmn ikna etmeyle balad haberde, okuyucuyla

haberi aktaran arasnda diyalog olmaynca haber iletme sreci de en


formasyona dnmektedir. Ksacas, kamusal alan iinde gizlenmek

iin kiinin duygularn bastrma arzusu, sessizliin znde var olan

pasiflii kamusal dzenin bir ilkesi olarak kabul etmesi gibi davran

lar birey kiiliin kamusal yaama girmekte glkler yaadn


g)stermektedir. "Kamusal alandaki pasif sessizlik bir geri ekilme

aracdr. Kamusal alanda kiilik tarafndan retilen kamusal kimlikler

unlardr: Bir yanda olaanst bir aktr, te yanda da pasif durumlar

iinde kendilerini ok rahat hisseden izleyiciler. Yaratlm bir ah

siyet olan izleyici, kendini pasifletirerek daha fazlasn hissedebil.


,,
mey umuyor. 429

Sistemin hzlanmasyla doru orantl bir ekilde sonsuza dek

byyebilecei dnlen kitle bir enerj i kmazna, duyarszlk


noktasna doru gitmektedir. Bir "double bind"4 3 0 konumunda olan
insanlarn oluturduu kitleler duyarszlk srecine doru gitmek
tedirler.

426 SENNETT, a.g.e., s:352-358


427 MOAYED, Basn Etii..., a.g.e., s:90
428 Noam CHOMSKY, Medya Gerei, Tm Zamanlar Yaynclk,
429 S ENNETT, Kamusal..., a.g.e., s:247-255
430 BAUDRILLARD, Simlakrlar. . . , a.g.e., s: l 08

stanbul, 1 993

255

"Bir insan grubu, ayn konuda bir sr haline gelen ayn konuda
sessiz kalmaya kararl olan bir insan topluluudur. Bu "sessizlik
noktas" grubu bir arada tutar, srekliliini salar, hatta yaplandrr.
Bu sessizlik noktasnn ihlal edilmesi, bir tabuyu ihlal etmek, derin bir
yaray demektir. Bu, grubu mitsizlie sevk etmektir. nk
hayatiyeti iin gerekli olan sessizlii zmseyip sindirmitir."43 1
Sonu olarak grlmektedir ki, tepkisizlik bir tr yazgya dn
mtr ve kitlelerin gznde en etkin gc temsil etmektedir.

Medya, iddet ve Terrizm


"Medya olmasayd terrizm olmazd", Jean Baudrillard' n en il

gin grlerinden birini tekil etmektedir. Kuramcya gre, med


yalarn rehinesi olan terrizmin kayna da yine medyann kendisidir.
Grlmektedir ki, simgesel yaplarn toplumsal ve ona ait irrasyonel
bir iddet tarafndan paralanmasndan sonra, sra toplumsaln kitle
iletiim aralar ve haberin irrasyonel iddetiyle paralanmasna
gelmitir.
Dnr, toplumsaln lmnn son perdesinin oynand bir
balamda kitleyle iliki kurabilen tek olay olarak terrizmi grmek
tedir. Buna karn kitlelerden terrizm kadar kopuk olan bir eyin
olmadn da belirtmektedir. Terrizm ne bir patlamadr, ne de bir
tarihsellie sahiptir ne de politik bir eylem niteliindedir. Buna karn

iin iin kaynamakta, saydamlamakta ve artmaktadr. Bu yzden


kitlelerdeki tepkisizlik ve belirsizliin derinliklerdeki bir benzeri
olarak da adlandrlabilir.
Baudrillard' a gre, terrizmin herhangi bir eyi konutum1ak,
diriltmek ya da harekete geirmek gibi bir amac yoktur. Onun amac
sessiz ynlara saldrmaktr. O temsil edilmeyen tek eylem biimi
olma zellii nedeniyle kitlelerle uyum iinde yaamaktadr.
Kuramc sessiz ynlarn oluumuyla terrizmin ortaya k
arasnda bir anndalk gm1ektedir. . Bu ayn andalk btn temsil etme
sistemlerinin iten bir iddetli patlamayla kar karya geldiini gs
termektedir. Peki medyalara yansyan iddet terrizme kaynak m ol
maktadr?
Altan ymen' in medya da, zellikle de televizyonda "rating arac
olduunu dnd iddet"43 2 de dier davranlar gibi renmeyle
kazanlmaktadr. "renilen olay yani iddetse srekli izlendiinde
43 1 MORLEY ve ROBINS, Kimlik. .. , a.g.e., s:233
43 2 Demokrasi zgrlk ve Basn, TGC Yaynlar, stanbul, Mays
256

1 997, s : l 45

kiinin davran yelpazesinde yerini almaktadr."433 Televizyon ekran

larn iddet grntlerinin igal etmesi sonucu, kitleler de iddeti

zmsemeye balamlardr. iddet kitleler tarafndan bir elence

arac olarak grlmektedir. Medyann iddet kart bir tavr sergi


lemesine aldanmamak gerekir. nk aslnda iddet, reklam pastasn

dan byk pay almak isteyen medyalar tarafndan, reyting arac olarak
alglanmaktadr.

Televizyondaki, uygulayanda sululuk duygsuna ya da en azndan

duraksamaya yol amayan onaylanm bir iddet izleyiciyi katille


zdeim yapmaya ve onun gibi davranmaya zendirmektedir. 434

Gnmzde televizyonlarda resim resim kare kare verilen iddetin,

kkende

btn temsil

edici

kurumlan

yadsd

grlmektedir.

Kendisiyle dayanma iinde olanlar bile yadsmaktadr. Buna gre

iddete dayanan terrizmin aynadaki grnts onun tarihi bir uzants

deildir. Aynadaki bu grnt ya da kitle iletiim aralar tarafndan


ykletirilmesi

insana

bir

saniye

iinde

ok

geirtebilen

ses

dalgalarna dnmektedir. Sonu olarak en ok televizyonda yer alan

iddet unsuru "lmden acdan zevk alan yeni bir izleyici kitlesi yarat
maktadr."43 5 "Televizyonun tantt dnyada iyiler de ktler de

sorunlarn zmek iin iddeti kullanmaktadrlar. B lece iddet is

tenilen sonulara ulamak iin merulatnlmaktadr."4 6

Fransz felsefeci Baudrillard, terrizmin her trl belirleme ve

nitelii yadsd grndedir. Bu nedenle terrizmi ekyalk ve

komando eylemlerinden ayrmaktadr. Terrizmi bunlardan ayran

zellikse bir amacnn olmamasdr. Terrist eylemin hedefi, sistemin

en zgn rn, btnyle anonim ve birbirinden ayrt edilemeyen


bireyler olarak grlmektedir.

Politikanm k
Medya'nn ele ald konular iinde arlkl bir yere sahiptir,

politika ve politik iktidarlarn sylemleri. Medya sistemi iin bu

konular sistemin kendisini gzlemlemesinin sonularndan biri olarak


kabul edilmektedir. 43 7 Medyayla srekli bir mcadele ierisinde olan

politika, Baudrillard'n grne gre kmtr. Dnr, politik


433 Betl P AZARBAJ, Grsel Medyada iddet, Doktora Tezi, stanbul, 1 998, s.5-6
434 PAZARBAI, a.g.e., s: l 7
435 Nurdoan RGEL, _ahlanan iddet, Der Yaynlar, stanbul, 1 995, s: 1 7
436 D. J. HOLLORAN, Televizyon'un Etkileri, stanbul Reklam Yaynlan, 1 973, s: I S
437 letiim Fakltesi Dergisi, .. letiim Fak., Say:?, stanbul 1 998, s:4 1

257

alann, Rnesans devri tiyatrosu ya da boyutlu resimden farkl


olmadn sylemektedir. Kuramc 1 8 . yzyldaki devrimden sonra,
politikann kesin bir trman aamasna getiini belirtmektedir.
Politikann gsteriye dnt bu dnemde, toplumsal da politik
alann iine girmeye balamtr. Buna gre, politika amzda gsteri
mekanizmalarnn egemenlii altna girmi durumdadr. Dnr,
Marksist dncenin yapt aamalarn hem politikay, hem de
politikann sahip olduu enerjiyi tkettiini ifade etmektedir. Bu
durum da toplumsaln ve ekonomik olann egemen olmasna neden ol
maktadr. Bylece politika da toplumsal alann aynas olmak zorunda
kalmtr. Politikann zerklii toplumsaln hegemonyasyla ters oran
tl olarak gelimektedir.
Ne bir olumsuzlama ne de bir patlama alan olan kitle, politikay
kendi iinde bir irade ve temsil etme gc eklinde eritmektedir.
''Uzun bir sre iktidar stratejisi kitlelerin uyuukluu stne kurulmu
gibi grnmtr. Kitleler edilgenletike de iktidar kendinden emin
lemitir. Oysa bu mantk iktidarn yalnzca brokratik ve merkeziyet
i olduu dnem iin geerlidir. Bugn iktidara kar kendi mant
kullanlmaktadr. ktidarn tepkisizle]:tirdii ey (kitle) kendi
lmnn gstergesine dnmektedir." 3 8
Baudrillard'n ktn belirttii politika, medyay daima
denetim altna almak istemektedir. nk medyada kan haber,
yorum, fotoraf, karikatr vb. herey halkn siyasetilerle ilgili tutum
ve davranlarnda etkili olmaktadr. Byle olunca da tm siyasiler
medyann kendilerini desteklemelerini istemektedirler. rnein,
televizyon politikay eitli biimlerde etkilemitir. Televizyonlardan
semenlerine seslenme imkan bulan politikaclar bu sayede hem
konumalar hem de imajlaryla toplumu etkileyebilme gcne sahip
olmaktadrlar. Ancak bu konumalara ayrlan srenin giderek azald
grlmektedir. Televizyonun yaylmasndan nce radyodaki konu
malarn bir saat, televizyonun ilk yllarndaysa bu politik konu
malarn yarm saat srd grlmektedir.
ktidar artk ortadan kaybolmu, bir tersine evrilme hkmn
yitirme ya da simlasyon yoluyla hipergerekletirilerek yok edilmi
durumdadr. nk iktidar gereklik ilkesine yeni alanlar kazan
dramamaktadr.
Baudrillard, iktidarn gerisinde hilik ve boluk dnda birey
grmemektedir. Bu anlamda iktidarn peinde komann ya da iktidar
438 BAUDRILLARD, Sessiz Ynlarn .. . , a.g.e., s:20
258

stne sylemler ekmenin de anlam kalmamaktadr. ktidarn amac,

kutsal grnmler dzeninin iinde yer alarak ortada bir iktidarn


bulunmad gereini gizleyebilnektedir.

Ksacas, politik sistem etkin gc nedeniyle medyaya ve kitle

iletiim aralar yoluyla iletilen bilgiye mdahale etmek istemektedir.

"Artk halka iletilen bilgiyi sansrleyen, engelleyen ve inkar eden

girilemez bir Devlet'e hogryle bakamayz. Amacmz kamunun


bilincini aptalca zaman, yer ve dikkat ihlallerinden kurtarmaktr. "43 9
Kuramcnn etkinliini kaybettiini dnd politikayla, denet

leme ve eletiri yapma gcn elinde bulunduran medyann mca


delesi devam etmektedir. nk medyann asl grevi iktidar deil,

toplumu temsil etmektir.

Reklam Egemenliindeki Medya


Jean B audrillard'n gznde reklam, "amzn en dikkate deer

kitle iletiim arac"dr. Reklamn bu ilevi, onun zerklemi yani

gerek nesnelere, gerek bir dnyaya, bir gndergesele deil, bir

gstergeden dierine, bir nesneden dierine, bir tketiciden dierine

gnderme yapan ara mantndan kaynaklanmaktadr. Medyann en

byk gelir kayna olan reklamlar, dnre gre, bir derinlikten

yoksun olup, annda unutulma zelliine sahiptir. Kuramc, tm


gncel

eylem

biimlerinin

reklama benzemeye

altklarn

birounun da bu biim iinde yok olup gittiini belirtmektedir.

ve

Baudrillard, propagandann da her eyi yzeyselletirebilen, her

eyi reklam malzemesi haline getirebilen, salt bir kombinezonlar


dzenine dntn vurgulamaktadr. Bu srete reklam da, ntr,

birbirinin ayn, duyarlktan yoksun, szdizimsel kart bir nebula'ya

benzeyen bir retorie dnm durumdadr. Bu adan bakldnda


reklam, gnmzde anlam ve nemini yitirmitir. Reklam giderek
geleneksel bir alkanla dnmektedir.

Sistemlerin de reklamn byleyiciliinden yararlanmaya kalk

tklar grlmektedir. Baudrillard, reklamn egemenliine son verecek,


hatta son vermi ey olarak bilgiyi (yani enformasyonu) grmektedir.

Reklam bir iletiim arac olarak younluunu yitirmi ve ortadan


kaybolmutur. Reklamclk da artk bir iletiim ya da haber, bilgi
verme arac olarak kabul edilmemektedir.

Medyayla tketiciye ulatrlarak onlarda kltrel deiikliklere

yol aan reklamlar zellikle televizyonda arlkl olarak yer edinmek439 G.

RITZER, Toplumun McDonaldlatrlmas, Ayrnt Yay., stanbul 1 998, s: l 2 1


259

tedirler. 440 Ancak reklam ticari bir mala dnm bulunmaktadr.

"Kendi kendinin mesajna dnen bir iletiim arac olarak reklam

toplumsalla tam bir uyum iindedir. nk bu aamada tarihi zorun

luluk denilen ey saf ve yaln bir toplumsallk talebi tarafndan emilip


yutulmutur."44 1 Kuramc reklamn, haber gibi younlamalara son
vererek tepkisizlii hzlandrdn vurgulamaktadr.

Dnre gre, reklamn belirleyebildii zgn bir alandan sz

edilememektedir. Reklam biimleri ya da grntleri artk bir anlam


ifade etmemektedirler. Reklamlardan geilmeyen alanlarda aslnda hi

kimsenin hibir firmann reklam yoktur. Beaubour un bir kltr


merkezi olmamas buna rnek olarak gsterilmektedir. 42

440 Mehtap

ZYILMAZ, Reklam Sloganlarnn Popler Kltre Etkilerinin


Medya'ya Yansmas, stanbul, 2000, s: l 1 7
44 1 BAUDRILLARD, Simlakrlar. . . , a.g.e., s: l 14
442 BAUDRILLARD, a.g.e., s: l l 8
260

NEIL POSTMAN*
NSAN AKLININ, KEND YARATTIGI TEKNOLOJYLE
DOSTLUK ARAYII

Tarihsel sre iinde farkl kltrler, farkl sosyo-ekonomik yap


lar ve yaam biimleri uygarlk mozaiinin birbirinden deiik top
lumlarnn olumasna neden olmutur. 1 5 . yzy' 1a balayan deniz
ar seferler ve zellikle insan akln n planda tutan Aydnlanma d
neminin Modernizm olarak tanmlanan ideolojisine dein, yeryz an
cak bilinen blgeleri ile tanmlanmakta ve Bat Avrupa ile temsil edi
len Avrupa, dnyann maddi ve manevi merkezi olarak kabul grmek
teydi. Pek ok sosyal bilimci tarafndan gnmzn en nemli olgusu
olan kresellemenin balangc kabul edilen 1 6. yzyl ile birlikte
dnya, Ben ve teki kavram dorultusuna ikiye ayrlm ve stnlk,
teknolojik ve bilimsel ilerlemelerle bunlarn ifade edili biimlerine
bal olarak yine Bat Avrupa'ya tannmtr. ncelikle Asya, daha
sonra Gney Amerika ve Afrika ktalarnda binlerce yldr varlklarn
sessizce srdren uygarlklarn tarih sahnesine klar ile silinmeleri
hemen hemen ayn dnemlere rastlar. nk artk farklla yer yok
tur. Tm dnya, Avrupa'nn gsterdii yolda bir rnek hale gelmeli ya
da yok olmal, daha doru bir anlatmla yok varsaylmaldr. Bu yolun
hedefi, retim ve kar amacna dayal sanayi kapitalizmi ve buna bal
olarak geliecek olan tketim toplumlardr. Bu adan bakldnda,
dnya 300 yl gibi uzun bir sre bu hedeflere ulaabilme abasn gs
termi, bu arada manevi yaamn gz ard edilmesinin getirdii sosyal
ve siyasal alkantlar da zellikle Bat dnyasnn kimliinde ok

Do.Dr. Gl Batu, .. letiim Fak.


261

nemli bir yer tutan demokrasi, zgrlk ve insan haklar mcadelele


rinin youn bir biimde yaanmasna neden olmutur. Toplumlarn sa
dece maddi g ve teknoloji ile snflandrlamayaca gerei, Fran
sz htilalinin getirdii, eitlik, zgrlk ve kardelik fikirlerinin tm
engellemelere karn, ksa srede nce Fransa, daha sonra da Avrupa
snrlarn aarak dnyaya yaylmasna neden olmutur. Bu srete,
gelien teknoloji ve yeni yeni kullanlmaya balanan kitle iletiim
aralar ok nemli bir rol stlenmitir.
rnein, 15. yzylda kullanlmaya balanan matbaa, szl kltr
den yazl ve basl kltre geii getirirken, ayn zamanda eski Roma
ve Yunan klasiklerinin, ulusal dillere evrilerek baslmasna olanak
salayarak, bir anlamda Bat kltrnn olumasna yol am, dzen
lenen kitap fuarlar ve kitap ticaretiyle bu nemli yaylma imkan
bulmutur. 1 7. yzyl sonlarna doru, ou, ticaret mantnn bir
sonucu olarak zel teebbsn abalaryla kan gazetelerin yayn
hayatna girmesi, kitap okupa alkanln kazanm kitlelerin, kendi
lerine sunulan farkl alternatifler arasnda seim yapabilmelerini ve
zgr bir kamuoyu oluturmalarn kolaylatrmtr. Daha sonra, telg
raf, radyo ve telefonun kullanma girmesi sonucunda uzaklklar gide
rek ortadan kalkmaya balam, zellikle televizyonla birlikte dnya,
pek ok sosyal bilimcinin balca alan haline gelen iletiim alarnn
kuatmas altna girmitir.
Temelleri 17. yzylda atlm olan sanayileme olgusunun birincil
hedefi kar, hammadde ve ulalabilecek en geni tketici kitlesidir. Bu
bak asnn rn olan teknolojik gelimelerin de ilk hedefinin ayn
dorultuda olmas kanlmazdr. Bir kitle iletiim aracnn amac,
mmkn olan en geni saydaki izleyici kitlesine ulaabilmek, rn
n- ideolojisini yanstan yaynlar, programlar- pazarlamak ve tketi
mini salamaktr. zellikle, gnmzn iletiim sistemlerinin byk
teknolojik alt yap ve buna bal olarak byk bir maddi g gerektir
mesi, iletiimin ncelikle devletin daha sonra da sermayedarlarn eline
gemesi sonucunu getirmitir. Althusser'in, kitle iletiim aralarndan
"devletin ideolojik aygtlar" olarak sz etmesinin temel nedeni bura
dan kaynaklanmaktadr. Gnmz dnyasn ekillendiren en ileri tek
nolojik yeniliklerin 20. yzyln son eyreinde ortaya km olmas,
bu gc ellerinde bulunduranlarn dnya egemenliine de sahip olma
larn kanlmaz bir hale getirmitir. Ancak bu egemenlik, tpk sana
yilemenin ilk aamalarnda olduu gibi ncelikle maddi bir nitelik ta
makta, ortaya kan sosyo-kltrel sorunlar hala zm beklemekte-

262

<lir. Tm teknolojik ilerlemelere karn, gnmzde, sava olmayan,


sosyal alkantlarn yaanmad bir blge bulabilmek neredeyse
imkansz ve tm dnyann ortak karlar dorultusunda maddi ve ma
nevi bir btnlemeye doru gideceini savunan kreselleme yanda
larnn abalarna karn, dnya yine televizyon kameralarnn
girebildii yerler ile ekranlara yansmayan yerler olarak ikiye ayrlm
durumda ve bu ayrlk gemi yzyllardaki ayrlklardan farkl olarak
bilinli ve srarl bir biimde srdrlmektedir. Bu adan bakldn
da, teknolojinin bir teknik olarak kullanm ile bir ideoloji ve yaam
biimini dayatmaya ynelik kullanmnn birbirinden ayrt edilmesi
gerektii ortadadr.
zellikle iletiim alannda yaanan teknolojik gelimelerin sonu
lar zerine yaplan tartmalar birbirinden farkl grleri ortaya ka
rrken, aratrmaclarn byk bir blm bir orta yol bulunmas
ynnde gr bildirmektedir. letiim teknolojilerinin insan yaamna
etkisinin kanlmaz olarak olumlu olduunu syleyenlerin dayanak
noktas, zaman-mekan skmas iinde mmkn olabilecek en fazla
sayda insann ayn anda, ayn olaylardan, ayn biimde haberdar ola
bilme olanana kavuabilecek olmalardr. Bu gre gre, nemli
olan yzeysel de olsa bilgi sahibi olmak, uzaklklar aarak iletiim
dnyasna dahil olabilmektir. Teknoloj ik gelimenin en nemli savu
nucular arasnda Nicholas Negroponte, Alvin Toffler, Gaudin ve De
Kerckove saylabilir.
Gelimeyi teknolojinin ilerlemesi ile e deer tutan bu gre kar
kan dnrler ise her eyin teknolojinin denetimine girmesinin, in
sanlar zerindeki kontrol mekanizmalarn merkeziletireceini ve sa
vunma alanlarn ortadan kaldracam ileri srmektedir. ncln
Neil Postman, van Illich gibi aratrmaclarn yapt bu dnce bii
mi, teknoloj iyi reddetmemekte ancak bunun daha bilinli ve denetle
nebilir bir ekilde kullanlmas gerektiini savunmaktadr. Bu srete
nemli olan, insann bireysel ve toplumsal kimliini sorgulamas, g
ren ve tketen bir obje olmaktan kp bilen ve anlayan bir sje olabil
mesidir.

YAAMI
New York niversitesi letiim Sanatlar ve Bilimleri Blm'nde
retim yesi olan Neil Postman, iletiim ve kltr konularnda yirmi
ye yakn kitap yazmtr. Trke de dahil pek ok dile evrilen bu
eserler arasnda, The Disappearance of Childhood (ocukluun Yoko263

i
l
1l

1
i

luu, mge Yaynlan, 1995); Amusing Ourselves to Death (Televiz


yon: ldren Elence, Ayrnt Yaynlan, 1 994), Teaching as Subver
sive Activity ile en son yaynlad The End o f Education saylabilir.
Uzun yllar ilkokullarda ngilizce retmenlii de yapan Postman,
iletiim olgusunu toplumsal bir sorun olarak ele alrken zellikle
ocuklar ve ocukluk dnemi hakkndaki grlerini yanstt
"ocukluun Y okoluu" adl kitabnda, iletiim alannda yaanan
teknoloj ik gelimelerin, insanlar ya, deneyim ve becerilerine gre,
ocuk, gen ve yetikin olarak snflandran geleneksel anlay ykt
n, herkes iin tek bir gerekliin ve yaam biiminin toplumlara
egemen olduunu ileri srmektedir. Byle bir standartlamann getire
cei sorunlarn ancak, gelimesi engellenemeyen teknolojiyi akll kul
lanmakla mmkn olabileceini savunan Postman, bu grevin nce
likle ocuklarn eitiminden sorumlu olan okullara ve retmenlere ait
olduunu sylemektedir. Eitimin temel ilevlerini; soru sormaya al
trmak, dil eitimi, bilimsel dnceyi gelitirmek ve tarih bilincini
kazandrmak olarak gren Postman'a gre, "okullarda, gnmzde ol
duu gibi bilgisayarlarn nasl kullanld deil, bu yeni bulularn
toplumsal gereklii nasl deitirdii ve bu srecin olumsuz yansma
larndan nasl korunulabilecei gibi konular retilmelidir."
letiim, toplum ve kltr kavramlarnn birbirinden ayrlamayaca
gereinden hareketle, farkl iletiim biimlerinin, farkl kltrel ve
toplumsal yaplar oluturduunu belirten Postman, "2 1 . yzyln
toplumlarn, genellikle kabul gren "letiim toplumlar" ifadesi ile
tanmlamak yerine, "iletiime doymu toplumlar" olarak tanmlamak
tadr." Ona gre insanlk, 19. yzyln ikinci yarsndan itibaren, haber
ve enformasyon eksikliinin getirdii sorunlar zebilme mcadelesi
ne girimi ve yz elli yl boyunca, daha ok habere nasl ulalabile
cei ve bunlarn mmkn olabilecek en geni kitlelere nasl aktarlabi
lecei sorularna yant aramtr. Aradan geen yllar, bu sorularn ya
ntn getirirken, yeni ve ok daha nemli bir sorun ortaya kmaktadr
ki bunu Postman, enformasyon doygunluu, anlamsz ve tutarsz ha
berlerin younlamas olarak tanmlamakta ve gnmzn temel !>Oru
nun, daha fazla enformasyona ulaabilmek deil, bu anlamszlklar yu
mandan korunabilmenin arelerini bulabilmek olduunu ileri sr
mektedir.

264

KLTR VE LETM
Postman'n olaylara bak asnn genilii, ilgilendii konular,
gemileri, bu gnk durumlar ve gelecekte alabileceklerine inand
ekilleri dorultusunda ele almasna neden olmaktadr.
nsann geliimi, toplumlar ve farkl kltrleri ilgilendiren dei
imler ancak insanlar aras iletiimde yaanan farkllamalarn ince
lenmesi ile anlalabilir. letiim tarihinde birer devrim olarak nitelen
dirilebilecek en nemli gelimeler; .. 4. yzylda yaznn bulunmas,
1 5 . yzyilda matbaann ilerlik kazanmas ve 1 9. yzyln ortalarndan
itibaren, telgraf, radyo, sinema, televizyon, bilgisayar gibi modem
teknolojilerin insan yaamna girmesidir. Gnmzde yaanan ve
toplumlar artc bir hzla deiime uratan drdnc devrim ise ifa
desini, uydular araclyla gereletirilen iletiim biimlerinde bul
maktadr. Her devrimin beraberinde farkl bir yaam biimini ve kl
trn getirecei aktr. Postman'a gre, kltr, hakikati arama ve
yorumlama biimidir ve "szl iletiimden yazya, basl yaynlardan
televizyon yaynlarna kaydka, hakikatle ilgili fikirleri deiir. Haki
kat, zamann kendisi gibi, insann kendi icat ettii iletiim teknikleri
hakknda ve bu teknikler araclyla kendisiyle yapt konumann
3
bir rndr."44 Szl kltrde hakikat, bilge kiilerin ve filozoflarn
szlerinde ifadesini bulurken, dncelerin, kuaktan kuaa aktarla
bilecek birer belge niteliine dnmesine imkan salayan yaz ve
zellikle matbaa, bu kavramn sorgulanmasn ve bir anlamda birey
sellemesini getirmitir. Yaznn insan dncelerini deitirebilecei
ni syleyerek, bu yeni iletiim biimine kar kan Sokrates'e gre;
"bir kez szck yazlnca, bu szckler yaylr; bunlar okuyanlar tara
fndan farkl biimde anlalr; kimin bu szckleri kendisine atfede
cei belirsizleir,"444 bir baka deile, yazya dnen szn mlki
yeti artk sahibine deil, onu farkl biimlerde yorumlayabilecek olan
tek tek bireylere ait olacaktr. Szl kltr dnemindeki ayrcalklar
nn sona erdiini gren bir dier filozof, Platon' a gre de; "yaz belle
i kreltir ve yapay bir bilgi yaratr. Sz insanlara gerei kazandrd
halde, yaz sadece gerein grntsn verebilir. Yaz, zaten bilgi
si olanlarn iine yarar ama, renmeleri gerekenlerin tutacaklar yol,
szl, yani hocayla dorudan doruya kurulacak olan balant olmal-

443 Neil Postman, Televizyon ldren Elence, Ayrnt Yay. stanbul 1 994, s.34.
444 Neil Postman, ocukluun Yokoluu, mge Kitabevi, Ankara 1 995, s.49.

265

dr."445 Herkes gibi Platon da, zamanla yazy kabullenerek kullanm;


ancak eserlerini hem kendisi kaleme almam hem de, bireysel okuma
ya deil, yksek sesle toplu okumaya uygun olarak diyaloglar eklinde
tasarlamtr. Dncenin bireysellemesini ve kavramlamasn sala
yan yaz ve matbaann getirdii akl ve eletirici dnceye dayal, ya
zl ve basl kltr gelenei, zellikle 17. ve 19. yzyllar arasnda et
kili olurken, belirli bir ardk dzen iinde renmeyi zorunlu klan
eitim anlay, toplumlarda akl, bilgi ve birikime dayal farkl sosyal
snflarn ve tanmlanm ya gruplarnn ortaya kmasna neden ol
mutur. Avrupa' da, Feodaliteye ve onun deerlerine kar giriimlerin
ifadesi olan Aydnlanma ann 1 8. yzylda balamas bir tesadf
deildir. Okumu-okumam, bilgili- cahil, gen-yal ayrmlar basl
kltrn egemenliindeki toplumlarn sosyal gerekliidir. 1 9 . yzy
ln ikinci yarsndan sonra ortaya kan ve herkesin, her eyden, ayn
anda haberdar olmasn salayan teknoloji temelli iitsel-grsel ileti
im, bu farkllklar ortadan kaldrarak, tm toplumlarn, dtan yn
lendirilmi, tek boyutlu gerekliklere dnmelerine neden olmutur.
Bata televizyon olmak zere, yeni iletiim aralarnn izleyicileri iin
hakikat, gereklikle deil, gvenilirlikle ilintilidir. Gvendii mesajla
ra inanan hedef kitlenin hakikat anlay da doal olarak daha bireysel
ve genel-geer olacaktr.
Neil Postman, her alanda olduu gibi iletiim alannda da yaanan
btn devrimlerin ve farkl kltrel formlarn, muhatab olan insanlar
"gelenekiler" ve "yenilikiler" olarak ikiye bldn, ancak byle
bir ayrmn bugn geerli olamayacan ileri srmektedir. Tek ynl
bir bak asnn ifadesi olan bu tutum, dnrn, eletirmenleri "tek
gzl peygamberler" olarak nitelemesine neden olmaktadr. Post
man'a gre bu kiiler "salt grmek istediklerini grrler ve teknoloji
nin ayn zamanda hem yararl hem de zararl olabileceini, ne biri ne
de tekisinin olmadn anlayamazlar."446

nemli olan, nlenemez bir gereklik olan teknolojinin nasl kulla


nlacadr. Teknoloji sayesinde modem tpta yaanan gelimeleri gz
ard ederek doal yollarla hastalklardan kurtulmaya almak mm
kn deildir ama teknolojinin maddi yaam merkez alan dnyasnn,
insann yaam dnyasn yoksullatrd gerei de unutulmamaldr.
Toplumlarn en belirgin ayrc zelliklerinin banda gelen klt
rn, egemen olan iletiim biiminden ve kullanlan aralardan kaynak445 Massimo Baldini, letiim Tarihi, Avcol Basm Yayn, stanbul 2000, s.8
446 N. Postman, La resa della cultura alla tecnologia, Bollati Boringhieri, 1 993, s. 1 2.

266

.\

}andn syleyen Postman, binlerce yllk uygarlk tarihi boyunca ya


am alan bulan farkl kltr biiminden sz etmektedir: Alet-kulla
nan kltrler, teknokrasiler ve teknopoliler.

Alet kullanan kltrler


Alet kullanan kltrlerin karakteristik zellii, aletlerinin; suyun
ve rzgarn gcn kullanarak yaamn fiziksel zorluklarna zmler
bulabilmesi; ya da atolar, katedraller, kprler ina ederek sanat,
politika, mitler, riteller ve dinsel yaamn sembolik dnyasna hizmet
etmesidir. Her iki durumumda da aletler, iinde bulunduklar kltrn
onuru ve btnlne ynelik bir eylemde bulunmazlar. Halklarn
geleneklerini, Tanr'ya ilikin grlerini, eitim metotlarn ya da
toplumsal organizasyonlarn geerliini ve adalet anlayn etkileme
ye almazlar. Ama, mevcut toplumsal ve kamusal dzeni korumak
ve yceltmektir. Alet-kullanmnn geerli olduu toplumlarn, gele
neksel, deiime kapal toplumlar olduunu syleyebilmek mmkn
dr.

Teknokrasi
Teknokrasilerdeyse aletler kltr dnyasnn yap tana dn
mekte, yaamn amac bu aletlerin gelitirilmesine ynelmektedir.
Aletler, kltrle kaynamaz, onu deitirmeye alr. Teknolojinin
egemenliindeki bu toplumlarda gelenekler, sosyal ahlak anlay,
politikalar ve hatta dinsel inanlar bile geerliliklerini srdrebilmek
iin deiime kar mcadele etmek zorundadrlar. Bu iki farkl kltr,
sanayileme hareketlerinin ilk dnemini kapsayan 19. yzyl boyunca,
Avrupa ve Amerika'da karlkl olarak birbirlerinin temel zellikleri
ne saygl biimde varlklarn srdrm ve deiim, nemli sosyal
travmalara yol amadan, kendi doal hz iinde gereklemitir.

Teknopoli (Teknoloji okluu)


1 7. yzylda balayan sanayileme hareketleri, temellendii kapita
list mantn dorultusunda retime, kara ve tketime yneliktir. re
timin kar getirebikcek miktarlara ulaabilmesi de ancak teknoloj inin
yardmyla olabilecei iin, bu yzyldan itibaren, insanln byk bir
blm iin ilk ve tek hedef doaya ve piyasaya kar salanacak s
tnlktr. Bu gerek, 1 8 . ve 1 9. yzyllarn teknoloji alannda yaplan
keifler ve uygulamalarna sahne olmasn kanlmaz klmtr. Yeni
bulularn zellikle 1 9 . yzyln ikinci yansndan sonra, sanayi alanna
getirdii seri retimin, ekonomik faydasnn yan sra psiko-sosyal
267

yansmalar da byk olmu, insan-insan, insan-toplum ilikisini sa


layan iletiimin niteliindeki deiimler, var olan kltrel yaplarn da
yeniden biimlenmesine neden olmutur.
"Teknoloj inin her alandaki stnlnn ifadesi olan teknopolinin
geliimi, yukarda sz edilen iki kltrel yapnn geerliine son
'
vermitir. Bunu yaparken kullanlan yntem bunlar; ahlaksz, kanun
suz ya da geersiz olarak nitelemek deil, sadece gz ard ederek unu
tulmalarn salamaktr. Her eyin unutulduu bir dnyada, din, sanat,
aile, tarih, gereklik, zel alan, akl gibi kavramlar iin yeni tanmla
malar gerekmektedir. Ve bu tanmlamay teknoloji yapacaktr. Byle
ce, geleneksel inan ve alkanlklardan oluan yaam biiminden hz
la uzaklaan yeni bir toplumsal dzen ortaya kmaktadr. Bir baka
7
deile, "teknopoli, teknokrasinin otoriter ifadesidir. "44
Teknopoli bir kltr ve akl yrtme biimidir. Bu kltr, teknolo
jiyi ilahlatnrken, varln ve tatmin kaynan teknolojik gelimede
bulmaktadr.
Gnmzde enformasyonun da teknolojinin bir uzants olmas,
iletiim olgusuna yklenen anlam ve nemi byk lde artrmakta
dr. Btn sorunlarn zm olarak grdkleri teknolojik gelimeyi,
insanln en byk baars olarak kabul edenlere gre, yaylmas ve
art denetlenemeyen enformasyonlar, belirli bir k iinde bulunan
zgrlk ve yaratclk gibi insani deerlerin yeniden glenmesine
neden olabilecektir. Oysa manevi dnyay gz ard eden teknolojinin
rn enformasyonlar karsnda insann yaam dnyasn oluturan
deneyimlerinin, hatrlama yeteneinin ve hatta gelecee ilikin planla
rnn bir anlam kalmamaktadr. "Teknopoli, toplumun savunma sis
temlerinin, enformasyon doygunluu karsnda yklmas ile oluan
yeni dzendir."448 Bu yeni dzenin savunma sistemlerinin de teknoloji
temelli olaca ortadadr.
Teknolojiye olan yaklam olumsuz grnse de Postman, yeni
yaam biimlerinin olumasnda topluma da nemli sorumluluklar
yklemektedir. Ona gre: "Teknolojiyi doal dzenin bir paras ola
rak kabul etmek mmkn deildir. Her teknoloji, yaam daha iyi hale
dntrebilmek iin ileri srlen belirli bir ekonomik, politik ya da
felsefi yaklamn rn olabilir. Bu nedenle, deerlendirilmeli, eleti
4
rilmeli ve denetlenmelidirler." 49 Maddi bir aygt olarak grd
447

a.g.m.
a.g.m
449 La Tv incubo da neutralizzare, Reset, Temmuz, Austos 200 1 , s.66.

448

268

teknolojinin, bir ara (medium) haline gelebilmesi ancak, kulland


sembolik kodlar araclyla toplumsal ortamda yer almasyla mm
kn olabilir. Teknoloji basite bir makinedir. Ara (medium) ise bir
40
makinenin yaratt toplumsal ve entelektel ortamdr." 5 Ve tehlike
4
leri, kullanclar tarafndan bilinen hibir ara tehlikeli deildir. 5 1
KLTREL FORMLARIN TEMEL BELRLEYCS LETM
nsann toplumsal bir deer kazanabilmesi ancak duygu ve dn
ce dnyasn ekillendirip bir biimde ifade edebilmesi, kendisi ve
evresiyle iletiimde bulunabilmesi ve kltrn oluturabilmesiyle
mmkn olabilir. Bu srete kendisine yardmc olan beyin maddi bir
aygtken, beyne ilerliini salayan zihin bir ara grevini stlenmek
tedir. Burada nemli olan bu aracn ileyi mekanizmasnn nitelii ve
etkileme gcdr.
nsanlk tarihinin ilk aamalarndan beri sz ve kamna, dolay
syla dil, iletiimin en vazgeilmez arac durumundadr. "nsanlarn
zaman ve mekan hakkndaki, eyler ve sreler hakkndaki dncele
42
rinde, kendi dillerinin gramer zelliklerinin byk etkisi olacaktr." 5

Yeryznde birbirinden farkl pek ok dilin olmas, bir o kadar da ifa


de ve anlam biimi ile kltrn varlnn bir iaretidir, "zira kltr,
szn eseri olmakla birlikte, resimden hiyeroglife, alfabeden televiz
4 3
yona kadar her iletiim arac ile yeniden yaratlmaktadr." 5
Yaznn bulunmasna kadar geen srete egemen olan sz ve
konumann oluturduu kltrler szl kltrler olarak tanmlanmak
tadr. Bu kltrn insannn, tarihsel boyutta ve kutsal yaamda gerek
kendisi, gerek bakalaryla, dil ve iirle olan ilikileri, yazl kltr in
sanndan ok farkldr. Walter Ong ve Massimo Baldini'nin iki eserini
temel alarak, bu kltrn balca zelliklerini yle tanmlamak mm
kndr: 1 . Szl kltrde en nemli duyu organ kulaktr, 2. Bellek
gc n plandadr, 3. Szl kltr tutucu ve gelenekseldir, 4. Szl
kltr takn ve katlmldr, 5. Szl kltr insan salt imdiki zama
nn basks altndadr, 6. Szl kltr insan soyut ve zmsel olmak
44
tan ok, kavramsal bir biimde dnr. 5

450 Neil Postman, a.g.e., s.96.


451 Reset, Temmuz-Austos 2001
452 Neil Postman, Televizyon ldren
453 a.g.e., s. 1 9.
454 Baldini, a.g.e., s. l 1 - 1 6.

Elence, s. 1 8.

269

Gutenberg'in cad Matbaa ve Yorum a (Age of Exposition)


Szl kltrn egemen olduu dnemlerde insan iletiimi toplum
sal bir erevede ortaya kmaktayd. nsanlar bir araya gelir, karlkl
olarak konuur, tartr, dnce alveriinde bulunur, anlk tepkiler
ilikilerin niteliini belirlerdi. Bellee verilen nem, genlerden ok,
deimeyen geleneksel ortamda daha fazla yaam olan bilge kiilerin
itibar grmesine neden olmakta ve yaam onlarn grleri dorultu
sunda srmekteydi. Matbaann 1 5 . yzylda kullanma girmesiyle sz
l kltr dnemi sona ermi, belli bir bilgi ve anlama-kavrama yetene
ini gerektiren basl kltr dnemi balamtr. "Matbaann bulunma
s ve yaygn bir biimde kullanlmas, Bat uygarlnn entelektel ya
amnda kkl deiimlere neden olmu, efitim ve dncelerin pay
lam konusunda yeni ufuklar amtr."45 Zira, metinleri anlayabil
mek iin okur-yazar olmak, kavrayabilmek iin de analitik dnce
yetisine sahip olmak gerekir. Postman'a gre: "Yazl sz benimse
mek, nemli lde snflandrma, sonu karma ve akl yrtme ye
tisini gerektiren bir dnce izgisi takip etmek demektir. Yazl sz
benimsemek, yalanlan, kafa kartrc szleri ve ar genellemeleri
aa kartmak, mantk ve saduyu istismarlarn saptamak, ayrca fi
kirlere arlk vermek, savlan birbirleri ile karlatrmak, bir deer
lendirmeyi dieri ile ilikilendirmek demektir."45 6 Bu zorunluluk, in
sanlarn kendileri ve yaadklar toplum ile olan ilikilerinde byk
deiimlere yol am, " 1 6. yzyla kadar bo zaman ve okuma- yaz
ma yetenei sadece bilim adamlar ve saygn kiilere zg iken, 1 7.
yzylda tccarlar ve zellikle kadnlar okuma zevkini tatm, 1 8 .
yzylda balayan zorunlu eitim sayesinde artan okuyucu says, 1 9.
yzylda ortaya kacak olan edebiyat tutkusunun toplumsal koullar
n hazrlamtr. "457

Ortaaa zg duyarllkla ve ilgi dzeyi ile snrlanm olan, oku


yamayanlar ile yeni bir gerekler ve alglar dnyasna ynelen okuya
bilenler arasnda keskin bir ayrm45 8 sadece yetikin dnyas ile snrl
kalmam, ocuk ve ocukluk kavramlar da 1 7. yzyldan sonra Bat
dnyasnn toplumsal yaam iinde nemli bir yer tutmaya balam
tr. Uzun yllar srdrd ilkokul retmenlii nedeni ile iletiim a
lmalarnn byk bir blmn ocuk dnyasna ynelik olarak ge455 M.P.Gilmore,The World of Humanism 1 453-1 5 1 7, New York 1 952, s. 1 86
456 Neil Postman, a.g.e., s.62.
457 H. Steinberg, Cinque secoli di Stampa, Einaudi, Torino 1 982, s. 1 80.
458 N. Postman, ocukluun Yokoluu, mge Kitabevi, Ankara 1 995, s.43.
270

litiren Postman'a gre bu yapsal deiimin temelinde, zellikle mat

baada baslan kitaplarn okutulduu okullar ve eitim sistemi gelmek

tedir. Dnre gre, sradan insanlar arasnda okur-yazar ayrmnn


bulunmad Orta a' da, herkesin ayn enformasyon ortamn payla

mas, entelektel ve toplumsal adan bir farkllamann olmasn en

gellemekteydi, oysa "Matbaa ile birlikte yetikinlik de kazanlmak zo


rundayd. ( ... ) Matbaadan gnmze ocuklar, yetikinler olmak zo

rundayd ve bunu okumay renerek, tipografi dnyasna girerek

yapmak zorunda kalacaklard, bunu da baarmalar iin eitim almala


r gerekecekti. Bylece Avrupa uygarl okullar yeniden icat etti"45 9
ve yetikinlerin ocuk yaam zerindeki etki ve egemenlii belirgin
bir hal ald; "retmenler okulun doasna uygun olan ardk nitelikte

ders kitaplar yazarak ve snflar takvim yana gre dzenleyerek o

cukluun devrelerini icat ettiler. Bir ocuun hangi yata ne renebi

leceine ve renmesi gerektiine ilikin dncelerimiz byk l


de ardk mfredat anlayndan kaynaklanmtr."460 Postman' a gre,
"okur-yazar kii, dnsel ve analitik, sabrl ve iddiac, daima dengeli

olmay renmelidir. Gerekte bu aamalar halinde renilmelidir.

ocuklarn ncelikle eletirmeyi deil, sadece aklamay renmele


rini beklemenin nedeni aamalar halinde renme tarzndan kaynakla
nr. "46 1 Matbaann bulunmasndan sonra ortaya kan ocuk ve yeti

kin dnyas ayrm, ierdii konular, (rnein, yetikinler dnyasna


zg olduu dnlen cinsel ilikiler, para, iddet, hastalk, lm gibi

konular ocuklarn dnyasndan uzak tutulmaktayd) ve olaylara geti


rilen yorumlarla, ocuklarn tpk birer yetikin gibi saatler boyu fabri
kalarda altrldklar

1 8 . ve 1 9 . yzyl sanayi toplumlarnda bile s

regelmi ve yansmalarn dnemin edebi eserlerinde hissettirmitir.

Kamusal ve zel yaamda matbaann mutlak egemenliinin yaan

d 18. ve

1 9 . yzyllar Postman tarafndan "Yorum a" olarak

adlandrlmaktadr. O'na gre; "tipografide yorumlamaya doru gl


bir eilim vardr. Buna gelimi bir kavramsal, tmdemgelimci ve

ardk dnme yetenei, akla ve dzene byk deer verme eilimi,

mesafeli ve nesnel yaklama becerisi ile gecikmi tepkiye ho gr ile


bakma tavr da dahildir."462 Bu aklamadan hareketle tipografik insa-

459 Postman,
460 Postman,

a.g.e., s.54.
a.g.e., s.63 .
461 Postman, a.g.e., s. 1 00.
462 Neil Postman, Televizyon ldren Elence, s. 75.
271

n, mesafeli, analitik dnen, mantkl ve elikiden nefret eden bir


insan olarak tanmlamak mmkndr.

Ticari Show a (Age of Show Business)


Basl szn 19. yzyln ikinci yarsna kadar kamusal yaamda
etkisini tartmasz bir biimde srdrebilmesinin temel nedeni, kendi
sine rakip olabilecek bir baka iletiim arac olmamasndan kaynak
lanmtr. Radyonun, sinemann, fotorafn ve doal olarak televizyo
nun bulunmad bir ortamda her ey, basl sz kanalyla ifade edilmekte ve dz yaznn analitik yaps, tm konumalarn yazl bir metne sadk kalnarak yapld ortamlarda insanlarn konuma biimlerine bile yansmaktayd. Konumaclar, dinleyicilerin mdahale etmelerine olanak salamazlar ve iletmek istedikleri mesajlar, mmkn
olduunca ellerindeki metne sadk kalarak vermeye zen gsterirlerdi.
Karlkl diyaloglarn yaanmad bu toplant ve syleilerde, hedef
kitlenin muhatab konumac deil, dondan, nceden hazrlanm
metin olmaktayd. Bu da enformasyonun skk bir mekanda gerek
lemesi anlamna gelmekteydi. Oysa 1 9. yzyl dnyann, bata Amerika olmak zere, sanayilemi lkeler tarafndan kefedildii ve bir
anlamda sosyo-politik ve kltrel adan yeniden biimlendirildii s
recin balangcdr. Snrlarn ortadan kalkmasnn ifadesi olan byle
bir dnemde, enformasyon alannda da snrsz ve hzl bir yaplanmann zonnluluu, teknoloj inin iletiim alanna girmesini kanlmaz
klm, telgraf ve fotoraf, sahip olduklar hz ve grsellik ayrcal
yla bilgilenme srecinde yaanan geleneksel yapy ortadan kaldr
mtr. "Telgraf, enformasyonu bir meta; yarar ya da anlamna bakl
makszn alnp satlabilecek bir "ey" haline getirmekteydi .. ( ) ve ok
gemeden gazetelerin talihleri haberlerin kalitesi ya da yararllndan
ok, hangi uzaklklardan ve hangi hzla ne kadar ok haber verdikleri43
ne bal olmaya balad." 6 Gnlk ve taze haberlerin hzl bir biimde tanmasn salayan telgraf, tipografi dnyasndan ayran en temel
fark, aklama ve analiz etme ilevine sahip olmamasdr. "Telgrafn
dili balk diliydi. Sansasyonel, para para gayri ahsi balklar.
Haberler ya heyecanla dikkat eken ya da sratle unutulacak sloganlar
biimine brnmt. ( .. ) Telgraf asndan zekann anlam eyler
hakknda enine boyuna bilgi sahibi olmak deil, eyleri duymu olmak
44
demekti." 6 Fotoraf, tipografi dnyasnn talep ettii, akl, mantk,
..

463 a.g.e.,
464 a.g.e.,
272

s.78-79
s.82-83

,l

eitim ve ardk dnme gibi uzun bir sreci yaamadan, pek ok


konudan haberdar olmaya balayan insann dnyasn grsel adan
zenginletirirken, "grntde odaklanan yeni ynelimle, geleneksel
enformasyon, haber ve gereklik tanmlar tarihe karmt, 1 9.
yzyln sonuna gelindiinde ou Amerikal asndan inanmann te
meli okumak deil, grmek olmutu artk."465
Telgrafn hz ile fotorafn grselliinin birletii iletiim arac
olan televizyon, grntnn dil zerindeki egemenliini pekitirerek,
dnme ve konumann yerini imaj ve temsil sanatnn almasna
neden olmutur. Artk insanlarn ne syledikleri deil, nasl syledik
leri nemlidir. Adndan da anlald gibi televizyon, okunmas ve
anlalmas gereken deil, izlenen bir aratr. "Grsel ilginin gerekli
liklerini karlamak, yani gsterinin deerini karlamak amacyla
fikirlerin ieriinin geri plana atlmas zorunluluu bu aracn (medium) doasndan gelmektedir."466
Amac hedef kitleyi olabildiince uzun bir sre ekran bana bala
mak olan televizyonun, hemen hemen her konuyu elenceli ve dikkat
ekici bir biimde ele almas, bu anlayn ekran dndaki toplumsal
yaamda da etkili olmasna yol amakta, sluplar yllarca tipografi
tarafndan belirlenen, politika, din, eitim gibi nispeten ciddi alanlarda
dahi grsellik ve imaj n plana kmaktadr. Gnmzde bir politika
cnn ekrandan yansyan grnts, beden dili ve iletiim kurma bii
minin ifadesi olan imaj, siyasi alandaki gr ve nerilerinden ok
daha fazla nem tamakta ve mesleki kariyerinin en temel yap tan
oluturmaktadr. Artk nemli olan, Aydnlanma dnemine zg bir
akl ve bilgi birikimine sahip olmak deil, iyi grnt verebilmektir.
Bu anlayn, kamusal yaamda kalitesizlii ve yozlamay getirecei
ni savunarak, kitle kltrne kar kan spanyol dnr Ortega y
Gasset, bu yaklam, hiper demokrasi olarak tanmlamaktadr.
Televizyonun nderliindeki yeni medya evresinin, herkese e
zamanl olarak ayn enformasyonu ilettiini, bu kadar yaygn bir hedef
kitlenin tatmini iin de, kltr, zorunlu olarak bir elence biimine
dntrdn syleyen Postman, bu gerein, zellikle ocuklar
zerinde yaratt etkilere dikkat ekerken, "dnyaya alan pencere"
olarak tanmlanan televizyonun, kitle yayncl nedeniyle ocukluk
ile yetikinlik arasndaki snr ortadan kaldrdn sylemekte ve "ye
tikinlere ayrlm olan enformasyonun yasak elmasn yiyen ocuklar,

465 a.g.e.,

s.87

466 a.g.e., s . 1 04.


273

ocukluun cennetinden kovulmaktadr" saptamasn yapmaktadr.

Postman' a gre, ancak Aydnlanma anda, insan yaamnn kendine

zg bir dnemi olduu anlalan "ocukluk" yllarnn gz ard edil


mesi, yetikinler dnyasna hazrlksz giren ocuklarn byk sorun

lar yaamasna neden olurken, daha nce grlmemi byk sosyal

tehlikeleri de

beraberinde

getirmektedir.

rnein;

"Amerika'nn

hemen hemen tm kent ve kasabalarnda, yetikin sularyla ocuk

sular arasndaki fark, hzla azalmakta ve birok eyalette cezalar bir

birine benzemeye balamaktadr. 1 950 ile 1 979 arasnda, on be yan

altndaki ocuklarn iledii ciddi sularn oran, 1 1 O kat yani % 1 1


000 artmtr."467 Televizyonun renkli ve elenceli dnyasnn pein

deki bu ocuklarn cehaleti de sadece bugnn deil, gelecek yllarn


da byk tehlikelerle kar karya olduunun ak bir kantdr. " 1 986
ylnda yaplan nfus saym, 70 milyon yetikin Amerikalnn okuma

yazma bilmediini, 1 06 milyonunun ise ilkokul dzeyinde bir bilgi


birikimine sahip olduunu ortaya karmtr. "468 Kreselleen dn

yada ayn sorunlarn, pek ok lke iin geerli olduu gerei, Avrupa
lkelerinin verilerinden de anlalabilir. rnein; "talya'da 1 998 yln
da yaplan bir aratrmada, talyanlarn % 65 'i gazete ve dergi de dahil

olmak zere hibir ey okumadn belirtirken, 1 5-24 ya aras gen

lerin sadece % 1 8 ' inin gndelik gazete satn ald ortaya kmtr."469

Bu sorunu ortadan kaldrmann tek yolu, insann iki nemli

becerisi olan ancak, tm yaam bir elence gibi gsteren televizyon

nedeni ile yok olmaya balayan; renme ve anlama yeteneini


yeniden kefedebilmektir. Bu da ancak eitimle mmkn olabilir.

Teknolojik gelimeye kar olmayan ancak, bunu tketmek yerine

anlamak gerektiini savunan Postman'a gre, sadece eitimcilerin

deil, ayn zamarda anne ve babalarn da balca grevi, yeni iletiim

medyalarndan gelen enformasyon bombardman karsnda savun


masz kalan genlere, haberler arasndan bir seim yapabilme
becerisini kazandrmak, bu yeniliklerin gerei nasl deitirdiini
aklamak ve olas olumsuz etkilerinden korunma yollarn retmektir.

467 Postman, ocukluun Yok Oluu, s. 1 3


468 Giovanni Sartori, Homo Videns, Edizioni Laterza, Roma 2002, s. 139
469 Sartori, a.g.e. s. 1 39
274

Sonu
Amerikal iletiim bilimci Neil Postman', dier pek ok meslek
tandan ayran en nemli fark, sorunlara sadece teknik olarak deil,
gelien teknolojinin sosyo-kltrel etkileri asndan bakmasdr. Top

lumu ilgilendiren her konunun ancak tarih ve sosyoloji bilgisi ile ak

lanabileceinden hareketle, btn almalarn ok geni bir tarihsel

arka plana dayandran Postman, toplumlarda geerli olan iletiim


biiminin, kltr belirlediini syleyerek, tarihsel sre iinde, sz

den, yazya ve basma geiin, sadece teknik bir ilerleme olarak

dnlemeyeceini, her yeniliin beraberinde yeni yaam biimlerini

ve toplumsal ilikileri getirdiini belirtmektedir. Kamusal yaam

asndan bakldnda, szl kltrn katlmc insanlarnn, yaz ve

zellikle matbaayla birlikte, kitaplarn sessiz ama yol gsterici dn


yasnda yalnz bireylere dntklerini, gnmzn ok medyal

iletiim anlaynnsa, yaratt sanal ve yapay ortamda ikinci bir


szllk an balattn syleyebilmek mmkndr. Artk, okumak

deil grmek, anlamak deil bakmak nemlidir. Snf, ya, eitim

dzeyi ayrt edilmeksizin, herkes her eyi, ayn zamanda grmekte ve

duymakta, bu da enformasyon kalitesinin derek, bilgilendirmekten


ok, elendirmeye ynelik bir nitelik kazanmasna yol amaktadr

Postman, amzn nlenemez gereklii olan teknoloji ve bunun

iletiim alannda kullanlmas ile oluan yeni medya dnyasnn getir

dii deiimlere ayak uydurabilmenin de ancak sorgulamaya, bilimsel

dnceye, tarih bilincine ve kuvvetli bir lisan eitimine olanak sa


layan aklc bir eitim sreci ile mmkn olabileceini ileri srmek

tedir. Postman'a gre, kitaplar yasaklamayan ancak, giderek daha az


okunmalarna neden olan televizyonun grsel stnl karsnda,

eitim anlaynn da deimesi, daha aktif, katlmc ve sorgulayc

bir nitelik kazanmas gerekmektedir. Kitle iletiiminin yaratt elen

ce kltrnn, sadece ekran dnyasyla snrl kalmayp, eitimden

politikaya, dinden, bo zaman deerlendirmeye kadar, kamusal

yaamn her alannda etkili olmaya baladnn en nemli kant da,


eitimcilerden beklenen bu yeni

yaanan deiimlerdir.

eilimler ve

retim alannda

275

Aynalar valyesi ya da Bilindmm Kaifi

*
LACAN
Jacques Lacan Fransz psikanalizinin nl ismi Paris'te 1 3 Nisan
1901 ylnda burjuva katolik bir ailenin ocuu olarak dnyaya geldi.
Sorbonne niversitesi ' nde tp eitimi ald, 1 920'lerde tannm psiki
yatrist Gaetan de Clerambault ile beraber alt, 1932'de "Paranoid
Psik;oz ve Kiilikle Olan likisi" adl doktora almasn tamamlad.
1930'larda psikiyatri hastalar zerinde alt, ayrca bu yllarda Ko
jeve ' den "Hegel Okumasna Giri" dersleri ald. 1 934 ylnda "Paris
Psikanaliz Denei"nin (SPP) yesi oldu ve 1 93 8 ylndan itibaren de
burada seminerler vermeye balad. 1 949'da Zrich'de XVI. Uluslara
ras Psikanaliz Kongresi'nde '"Ben' levinin Oluturucusu Olarak
Ayna Aamas" adl nl almasn sundu. 1 950'li yllarda kendi ku
ramn gelitirmeye balad ve yaynlar ile psikanaliz alannn en re
tici ve zgn kuramclarndan biri olduunu kantlad. 1953 'de Roma
Konferans onun resmi psikanalizden farkl bir yola girmesinin balan
gcdr. "Freud'a Dnmek" amac tayan yaklam, ada felsefe,
dilbilim, antropoloji vb. alanlar da kullanarak Freud'u yeniden oku
masnn nedeni olur. Kuram Saussure 'n yapsalc dilbilimi zerine
yaplanmakta ve Levi-Strauss'un yapsal antropoloji almalarndan
etkilenmektedir, ayrca Hegel, Heidegger gibi felsefeciler de onun ku
ramnda etkisi grlen isimlerdir. Lacan Freud'un kuramn deitir
meyi veya revizyondan geirmeyi amalamaz onun istedii "yeni bir
okuma" yapmaktr. Bu yeni okuma ise gnmze dek hala etkisini ko
ruyan bir isim haline gelmesini salamtr. Kuramsal olarak psikana-

Bar oban, .. letiim Fak.


277

lize getirdii yenilikleri, psikanaliz pratiine getirdii yenilikler takip


eder, geleneksel zmlemeli grmelerin yerini, daha ksa grme
ler alr. Psikanalizin kuramsal ve uygulama alan Lacan tarafndan ya
pbozuma uratlr ve psikanaliz evrelerince eletirilmesine neden
olur. Bu srete Lacan nl "seminer"lerini (Saint-Anne Hastanesin
de, Ecole Pratique Des Hautes Etudes ve Ecole Normal Superieure' de)
vermeye balar. Bu seminerlere Koyre, Levi-,Strauss, Merleau-Ponty,
Griaule, Benveniste gibi zamann tannm dn insanlar katlr. Bu
sre ierisinde kendi ekolunu yaratmaya balamtr. Bu ekol ieri
sinde en nemli isimlerden biri Jacques-Alain Miller'dir. Ayrca Alt
husser, Lacan ekolnn etkisi altndadr ve daha sonra gelitirecei
ideoloji kuramnn temel kavramlarn (kendi yeniden anlamlandrarak
kullansa da) Lacan'dan alr. Bunun yannda Lacan ann dier
nemli aydnlar olan Michel Foucault, Roland Barthes, Jean Paul
Sartre vb. ile etkileim ierisinde olmutur. Seminerlerinin rn olan
en tannm yaptlarnn banda "Ecrits" (Yazlar-1 966'da yaynlanr)
gelir, ayrca "Psikanalizin Drt Temel Kavram" adl almas ve ver
dii seminerlerin metinlerinden oluan yaptlar onun dncesinin te
mel tayc metinlerini oluturur. Lacan'n yaam serveni 8 Eyll
1 9 8 l 'de son bulur. Ancak Lacan'n dncesi halen birok alanda et
kisini srdrmektedir.

LACAN'CI KURAMIN TEMELLER: FREUD VE SASSURE


Lacan Freud'un temel kuramlarndan yola karak gelitirdii
kuramlar ile psikanalize farkl bir yaklam getirir, bu anlamda nceli
i bilind zerine yaplan almalar zerindedir. Freud'un "Ryala
rn Yorumu'', "Metapsikoloji" adl almalarn temel alr. Psikanalizi
"bilindnn bir bilimi" haline getirir. Bna ek olarak, yapsalc dilbi
limin etkisiyle, dilin nemini vurgulayarak "bilindnn dil gibi yap
landn" syleyerek, ana odak noktalarn bilind ve dil olarak
belirler ve psikanalitik bak bu temel argmanlara gre belirlenir ve
Freud bu balamda yeniden okunur, yorumlanr.
ncelikli olarak ele alnmas gereken konulardan bir tanesi zne
sorunudur. Lacan Freudyen anlamda kurgulanan "sabit" bir znenin
olanaklln reddeder. Freud'un "ego"yu gl klma amac tayan
"ben" bilinci, bilin/akl ilikisi ile "ego"nun (bu anlamda bilincin)
bilindndan daha gl klnmas urann reddi temeli zerinde,
bilindnn ncelliini ve ego'nun ("ben"in) yanlsama olduunu,
bilindnn bir rn olduunu vurgular. Bu anlamda bilind

278

"ben"in kurulduu yerdir, alandr. Bilind insan varlnn tm

ilevleri zerinde etkin bir yapya sahiptir ve aynen dil gibi yaplanan
bir zellie sahiptir. "Bilind kendini "yok" ile ifade eder",470 La
canc dncede "eksik", "yok" olan temel bir belirleyicilie sahiptir.

Tm sistem bunlarn etrafnda rglenmitir. Bilind, bu anlamda


dil, kendini eksik olarak sylediinde, sylemediinde, bir baka de
yile, sessiz kald yerde ifade eder.

Saussure 'n dilbilim kuram "dil" (langue) ve "sz"(parole) arasn

daki fark vurgular, dilsel sistemin, dilin gereklenmesi dilsel retim,

sz ile olas hale gelir. Dil yaplar zerinden yrr, kapal bir sistem

dir ve bu sistem snrsz sayda dilsel retimin kaynan oluturur. Di

lin yaplan "gsterge"ler zerinden iler, yap gstergelerin anlam ka

zanmasn salar. Gsterge gsteren - gsterilen arasndaki iliki ze

rine kuruludur. D dnyadaki bir nesne ("gerek") kavramsallatrlr,

"imge" haline getirilir. Bu kavram tm insanlarda ortaktr. Kavramn


dilsel karl "gsterge" ise ("simgesel"dir, bu nedenle) nedensizdir,

nesne ile bir bant ve iliki tamaz, tm dillerde farkldr. Dilde ile

tilmek istenen e seslerle aktarlabilir hale gelir. "Dil bir kada ben
zetilebilir: Dnce kadn nyz, ses ise arka yzdr". Gsterge

nin anlam ve deeri arasndaki ilikiye baklrsa, "kavramsal ynden


7
deer, anlamn bir esidir".4 1 Ancak bir dizimsel iliki ierisinde

gsterge olarak "szck" kendi deerini tmce ierisinde, dier sz


cklerle olan ilikisinde bulur. Bu balamda tm dilsel gstergeler,

kendi deer ve anlamlarn dierlerinin (teki'nin) varolmas ile bula

bilen birbirine baml bir dilsel sistem iersindedirler. kilikler zeri

ne kurulu bir sistemle ileyen yapsalclk, ikili ztlklar (binary oppo

sitions) yoluyla anlam ve yapy oluturur, hibir yapbirim tekbana

bir anlam tamaz, kartna ve sistem iindeki dier elere gnderme

yaparak anlam kazanr. Bu balamda diyalektiin ztlarn birlii ve

elerin ilintililii ilkeleri de bir anlamda yaama geirilmi olur.


Lacan'n dilsel yaklamnda ikilemeler ve ikili ztlklar temel bir ne

me sahiptir. Sonra bunlara ek olarak Pierce'n lemeleri devreye gi

rer ve Lacan kuramna ikilemelere ek olarak lemeleri getirir. n

c e genelde belirleyici e olarak i grr ve yapy deitiren bir


zellik tar.

470 J. Lacan ( l 977a) Ecrits: A selection. Norton, New York.


47 1 F. De Saussure. ( 1 985) "Genel Dilbilim Dersleri". Birey ve Toplum Y.

Ankara.
279

DL VE BLNDII
Dil, anlam zerinde yaplacak oyun ve mdahalelere aktr, nk

szckler insanlar iin "eyler"dir. Bu eyleme dilsel oyunlar iin bir

alan yaratr. Bir gstergenin anlam dier gstergelerin anlamna da

yanr, nesnenin katlm dier bir gstergenin anlam ile gerekletiri


lir. Bu durum gsteren, gsterilen zerinde bir stnlk kazanmasn

salar. "Bir gsteren bir baka gsteren iin bir nesneyi temsil eder".

Baka bir deyile, gsteren nesne iin bir metafor'dur. Gsterenin bu


stnl bilindnda da kendini gsterir, bilind ilemlerde,

gsterenler kesin olarak birbirlerinin yerini alabilirler. Lacan anlam

tm dier bileenlerle birlikte ele alr: "Anlam bir dzendir, yani, ani

bir oluumdur. Tm yaam onun iinde yer almakta srarldr, ancak


onun ifade ettii eyler belki de tamamen bu yaamn tesindedir, bu
yaamn kklerine ulatmzda, varla geiin dramasnn ardndaki

varoluta, yaamn lme bitimesi dnda bir ey bulamayz. Tam da


4
burada Freudyen diyalektik bize yol gsterir". 2

Bilindnn eleri -istek, a?Y:u vb.- bir gstergeler zinciri olutu

rur. Bu zincir ierisinde bir gsteren kendi anlamn tar nk bir


baka gsteren o anlam tamamaktadr. Lacan'a gre gsterilen diye

bir ey yoktur, gsterenin sreen olarak gnderme yapt belirli bir


gsterilen yoktr. Lacan gsterilen ve gsteren arasndaki ilikiyi
"yapbozuma" uratr, postnodem ve postyapsalc baklarn temel

nermelerinden birinin de kurucusu olur. Eer bir gsterenin anlam

"sabit" olsayd, gsteren ve gsterilen arasndaki iliki deimeyen tek

bir anlam yaratrd. Ancak byle bir iliki yoktur, bu nedenle gsteren

ler zincirinde srekli bir kayma, ak ve dolam vardr. Gsterenler


devaml olarak dier gsterenlere olan ilikilerinde kendilerini var

ederler, srekli, sabit olmayan akkan iliki sz konusudur. Anlam bu

balamda szcklerin tesindedir, ancak yine dil, bir baka deyile

simgesel dzen tarafndan retilir. Gstergeler zincirinin akn belir


leyen, tm sisteme anlam ve sabitlik kazandran bir "anchor" (merkez)

yoktur, bu nedenle bu gsterenlerin ak durdurulamaz. Ayn ekilde

dil gibi yaplanm olan bilind da devaml devinim halinde olan bir

yapdadr, gsterenler zinciri srekli bir dolam iersindedir. Freud


bilindndaki kaotik itkiye arzularn bilince nasl karlaca zerin

de dururken ve bunlarn dzen ve anlam sahip olmas gerektiini vur-

472

Lacan ( 1 977). "The Four Fundemantel Concepts ofThe Psycho-Analysis". The


Hogarth Press. London. s.232

280

gulayarak, onlar anlalabilir ve ynlendirilebilir yaplar olarak d


nmesine karn, Lacan "ben"i sabitletinne, kapatma, gsterenler
zincirindeki ak durdurarak "ben" iin sabit bir anlam yaratma aba
larnn olanakszln gstermeye alr. Sabitleme, yani "ben" ona
gre bir yanlsamadr. nk zne iin "anlam tekinin alannda orta
3
ya kar".47
Dil gereklii kavrayamaz, dil ve gerek arasnda yapsal bir arac
yoktur; iinde yaadmz gereklik bizim dilsel yapmzn bir rn
dr. Bylece simgesel olan gerekliin yerini alm olur. Lacan gerek
olann varln reddetmez ancak dilin ilksel ilevi ona gre bu gerek
liin yeniden retimi de deildir. mgesel dzenin "ben"i ancak dilde
bilinli, dnen, konuan ve kendi ile tekini ayrt etme yeteneine
sahip zneye dnebilir.
Metafor ve metonomi kavramlar Lacan tarafndan zellikle vurgu
lanr, nk anlam anlamlandrma zincirinin yn gsterendeki "bir
leme" ve "yerdeitirmeler" sonucunda belirlenir. Lacan'a gre me
tafor metonomiye gre daha nceldir, bunun nedeni ise "metonomik
kaymann her zaman metaforik bir kesmeyle desteklendiini" dn
mesidir. Metafor Freud'un "younlatrma" (condensation) kavramna
denk der. Szlk anlamyla metafor (dzdeitimece) "dizisel
bantlar dzleminde, ortak anlambirimcikler kapsadklarndan arala
rnda edeerlik ilikisi kurulan anlaml elerden birini br yerine
ve karlatrma yaplmasn salayan szckleri kaldrarak kullanma
7
sonucunda oluan deimece tr".4 4 Bir gsterenin bir dierinin ye
rini almas srecinde "gizli bir gsteren" alkonur. Bu alkonma ise
"gizli gsterenin anlamlandrma zincirinin teki eleriyle metonomik
ilikisi olmas sayesinde" gerekletirilir. "Bu sre gsterenleri st
7
ste yd iin ' younlama' srecine eittir". 4 5 Bastrmann etkisi
altnda yeni bir gsteren, bir baka gsterenin yerini alr, bu yeni gs
teren eskisinin yerinde onu temsil eder ve bylelikle ilk gsteren bu
iliki de gsterilen durumuna gelmi olur. Dilin dizisel ekseninde gs
terenlerin yerdeitirmesi srecini tanmlar. Bu balamda bilinli bir
dncenin, metafor yoluyla, bir bilind anlamlar zincirine balant
landrlmas ya da tersinin gereklemesi durumunda kullanlan meta
forlarla kendisini farkl ekillerde ifade ettii grlebilir.

473 Lacan ( 1 977) a.g.e.


474 B. Vardar, ( 1 988) "Aklamal Dilbilim Terimleri Szl". ABC. stanbul.
475 R. Coward, J. Ellis. ( 1 984) "P il ve Maddecilik". letiim. stanbul. s. 1 75

28 1

Metonomi Freud'un "yerdeitirme" (displacement) -davurumu

olas olmayan bir drtnn baka bir hedefe ynlendirilmesi- kavram

n karlar. Szlk anlam olarak "tmcede dizimsel bir bant kuran


ya da belirtilen gereklik dzleminde yan yana bulunan elere ilikin

olarak, benzetme yaplmakszn sonucun neden, kapsayann kapsanan,

btnn para, genelin zel, somut adn soyut kavram yerine kullanl

mas yoluyla oluan deitirmece tr" .476 Metonomi bir gsterenin


gsterge zincirindeki dierleriyle olan ilikisini tanmlar. Dildeki me

tonomik hareket "arzu" tarafndan gdlenir, tatmini salamak iin

abalar. Dilde sabit gsterilenler olmad iin, simgesel dzendeki

anlam anahtar gsterenler tarafndan oluturulur, bu gsterenler an

lamlandrma zincirinin ynn belirlerler. Lacan bu anahtar gsteren


leri "points de capiton" (dm noktas) olarak adlandrr ve bilind
mn yapsn da buna benzetir.

GEREK, MGESEL, SMGESEL; ARZU VE AYNA


Lacan Freud' un insann geliim srecinde ana evre olarak

sunduu oral, anal ve genital dnemlere karlk gelecek bir biimde

deiik kavram ne srer; gereksinim, istem ve arzu. Bu

kavramda insani geliim srecinin esine denk der; gerek,

imgesel ve simgesel. Simgesel alan, dilsel yapnn alandr, arzu kav

ram tarafndan belirlenir.

Lacan'da bebek doum srecinden sonra anneye bal bir yaam

srdrmektedir, bebee gre kendisi ve annesi arasnda bir fark, ayrm


yoktur, anne ve bebek bu anlamda bir tmlktr. Bu srete bebek ge

reksinimleri tarafndan gdlenir. Yeme, ime, gvenlik, rahat etme vb.

gibi gereksinimler karlanabilir ve tatmin edilebilirler ve bu "nesne"ler

ile gerekletirilebilir. Bu dnemde bebek, kendisi ve gereksindii nes

neler arasnda bir fark tanmaz, o da nesneler dnyasnn bir parasdr.


Bu srete gereksinimler ve onlar karlayan nesneler vardr.

Bebein iinde yaad bu "doal" durumun deimesi gerekir,

bebek bir ekilde kltrel dzene sokulmaldr. Kltrel alana girmek


iin ocuun anneden kopmas ve ayn bir kendilik olarak varolmas

gerekir. Bu ayrlma ayn zamanda bir "kayp" yaratr. ocuk kendisi

ile annesi arasndaki fark anladnda bireysellemi bir varlk haline

gelir. Bunun sonucu olarak doal srecin vermi olduu ilksel birlik

(gvenlik) duygusunu yitirir. Bylelikle bir daha hibir zaman geri

alamayaca bir eyi kaybeder, kltr alanna giri doal birlik, ayrm476

Vardar.

282

t
a.g.e

'

'

lamamlk duygusunu kaybetmekle mmkndr. "Gerek" bu doal,

birlik halinin yaand yerdir. Gerek, tamamlanmlk ve tmlktr.


nk, "gerek her zaman simgelerin tesinde yatar."477 Bu alanda

tatmin edilecek gereksinimler yoktur nk orada eksiklik, yitim yok


tur, daha da nemlisi "gerek"te dil yoktur. nk Lacan 'a gre dil

her zaman yitik olana, yoklua ilikinidir. nsan ancak istedii nesne

olmad veya yittii zaman onun yerini alan szce gereksinim du

yar. Tmln olduu, yitim veya yokluun olmad dnyada dile

gereksinim duyulmaz. Ancak byle bir "tmsel dnya" dncesi

Adomo tarafndan eletirilir, ona gre Benjamin'in "isim ve ey'in

Ademgil birlii" inancn ve Lukacs tarafndan vurgulanan Homer


anda yaanan "epik tmlk" grne karlk, "zne ve nesne ara

snda geici, hatta geicilikten de teye, ilk bata mutlu bir zdeliin

olduu anlay romantik bir anlaytr- bir zamanlar yle grmek

istendii iin (yanl) grnme olan bu durum, gnmzde yalann


ok tesindedir. znenin formasyonundan nceki dnemdeki bu fark

llatrlmamlk durumu Do ann g yetmez alarnn karsnda


duyulan korkuydu, mitti . . . "4 7 grn savunur. Ve Lacan'a re bu

tr bir "mit yalnzca kastrasyon tehdidine kar bir korunaktr." 79

Dilsel dnyaya, simgesel alana girile birlikte tm bu yap deiir

ve bir daha geri gelmemek zere yok olur. Bu yapsal deiimden


sonra gerekle simgesel arasndaki ilikide belirleyici olan simgesel

dir. Geree ancak ondan dolaymlanlarak ulalabilir, bu nedenle


"gerein ancak simgesel araclyla ilemesi ve ona ancak simgesel

araclyla ulalabilmesi, bize onu simgesele ikin bir etken olarak

grme yetkisi vermez: Gerek tam da simgeselin kavrayna direnen

ve ondan kaan, dolaysyla simgesel iinde ancak ondaki bozukluklar

klna girerek tespit edilen eydir. Ksacas gerek, simgesel yasann


nedenselliini bozan namevcut nedendir."4 80
Gerek dnemi ayna evresine dek srer, ocuun kendi bedenini

nesneler dnyasndan daha da nemlisi annesinin bedeninden ayrtr

masyla birlikte ocuk yeni bir dnyaya girer, kltr ve uygarln


dnyasna. Bu dnem gereksinimlerin bittii bunun yerine "istem"le

rin balamasn beraberinde getirir. stemler kltrel dnyann rnle-

477 Lacan ( 1 977) a.g.e. s.54


478 M. Jay (200 1 ) "Adomo". Der. stanbul. s.80
479 Lacan ( 1 977) a.g.e. s.27
480 S. Zizek (2002a) "Krlgan Temas" Metis . stanbul

s.4 1
283

ridir artk ve nesnelerle karlanmalar olas deildir. Nesnelerin yok


luu onlarn yerini alan "simgelerle" karlanr.
Lacan Freud'un narsisizm kuramn gelitirir, belki de en ok tann
m ve tartlm olan "ayna evresi" kuramn ortaya koyar. Doduu
andan itibaren insan bir krlma yaamaya balar, kendi belirlemedii
koullar tarafndan belirlenir ve doal olann deil kltrel olann
denetimi altna girer. nsan bu sre iersinde zorunlu bir zneleme
srecinin ierisinde bulur kendisini, doumundan sonra anlamlandra
mayaca bir evren ierisinde varolur, bu varolu btnsellikten uzak
tr. Anlamlandrlmam baka bir deyile, simgeselletirilmemi olan
bu sre ierisinde insan dalmtr, paramparadr. mgesel bir dn
ya ierisinde olan insan kendi dalmlndan bir btn yaratmak zo
rundadr. Paralarn bir araya getirilmesi zneleme srecinin zorunlu
luklanndandr. mgesel dnyadan simgesel dnyaya gei bilisel
alandaki paralanmann almas ve dilsel edinimi sreci ile birlikte
olas hale gelir. Annesinin bedeninin bir uzants olarak yorumlanabi
lecek durumdaki bebek bedeni, bebek tarafndan btnsel olarak alg
lanamaz, yaanan iliki annenin hegemonyasndadr. "ocuk gerek se
nestezik duyumlarn gerekse hareketlerini egdmleyemedii iin
48
bedenini de bir btn olarak yaantlamaz." 1 Anneye bamldr, an
ne de bebeini kendi uzants, sahip olmak isteyip sahip olamad
"fallus" olarak kodlar. Anne kendi arzu nesnesi olarak ocuu grr,
arzular ocuk ile dolaymlanr. Amenin fallus sahip olma arzusu o
cuk ile giderilir, ertelenir, bastrlr. Bu elikili durumda ocukta an
nesinin arzusunu gereklemek arzusuna sahiptir ve "kendi bedensel
imgesini kazanmaya ynelir."482
Annenin dlyatandan kan ocuk znenin dlyata olur. "Bu
infans (gelimemilik, bebeklik) dneminde henz hareket gszl
ve beslenme bamllnda yaayan insan yavrusu olan varlk tarafn
dan hayali imgenin cokuyla ele geirilmesi, 'ben'in' (je)- teki ile z
delemenin diyalektiinde nesnellemesinden ve dilin zne ilevini
evrensel istem iinde kurmasndan nce- temel (premordial) bir biim
de keldii simgesel dlyatan ilgin bir ekilde sergiler" (Lacan
3
aktaran Tura48 ). Simgesel dlyata znenin kendini gerekletirdii
yerdir. Bebein znelemesi iin uzant olma durumundan kurtulmas
gerekir. Bu ise kendi paral annln amas, dlyatanda zneyi
48 1 S.M.Tura (1 996) "Freud'dan
48 2 Tura. a.g.e. s. 1 29
48 3 Tura. a.g.e. s. 1 26- 7.

284

Lacan'a psikanaliz" Ayrnt. stanbul. s. 1 26

oluturmas ile olasdr. Paralanmann almas, bebein kendini bir


btnlk olarak kurgulamas baka bir deyile artk dlyatandan k
mas ve "teki" ile yz yze gelmesi, yani "ayna evresi" ile gerekleir.
Ayna evresi ocuun kendini bir btn olarak kurgulamas sreci
dir. Ayna ocuun yeniden retim aamasdr. Varolu yeniden anlam
landrlr. Mitoloji de Narkissos ayna ile kendi gerekliinin farkna
varr, an bir zseviye kaplr, kendisini dnyann merkeze yerletirir
ve tanrsal g tarafndan yaps bozulur yeni bir biim alr, dnr.
Kendini grene dek farknda olmad eyin farkna varr, bu farknda
lk onu paralar, yapbozuma uratr, nergis ieine dntrlr.
Olumsuz bir anlam yklenir bu farkndala -imdiye dek kendisine
yabanc olan "ben"i tandnda kendini yok eder-, Lacanc ayna
olumlu ynde bir farkndalk yaratr- imdiye dek kendi olamayan, ya
banclaarak kendi farkndaln yaratr-. Ayna yabanclama ve teki
sorunlarn beraberinde getirir. Ayna bir kopua iaret ederken ayn
zamanda bir btnlemenin de yaratc esidir. Aynann yaama gir
mesi ile zne kendinden koparlr. "Aynadaki imge beni daha ciddi,
bir baka yabanclamaya hazrlar. Bu da tekilerin neden plduu ya
banclamadr. nk tekilerin benimle ilgili olarak tek grdkleri,
ayna imgesine benzer bu dsal imgedir." (Merleau-Ponty: aktaran
Abrevaya)484
ocuk ayna evresinde "bir bakasyla, yat bir ocukla, annesinin
grsel imgesi ya da aynadaki kendi btnsel imgesiyle imgesel yoldan
zdekerek, paralanm olarak yaantlad bedeninin btnln
kazanmaya ynelir."485 teki ile zdeleme yoluyla kendi btnl
n yakalamaya alan 'ben', " ... birleik btnn imgesini yakalamak
iin ... kendi kimliini ayr bir yere, bedene yerletirmeye zorlanr."486
imdiye dek doal btnln iinde dank olarak bulunan ocuk,
kendini var edebilmek iin h hiitiinlkten kopar, dnyaya isel olma
durumundan kaar. Doal hi'. ' . k ten koparak kendi btnln ya
kalamaya alr, dnyay d ,. l l atrr ve bu sayede onu nesneletirir.
Doada dolaymsz bir ekilde deneyimledii yaam dolaymlamay
renir. Ayna onu kendisi ile, kltrel olanla tantrrken, k yeri
olan doaya, baka bir deyile dolaymsz gereklie yabanclatrr."
Lacan bu an, ocuun aynada kendi imgesini ilk kez aka tand,
.

484 E. Abrevaya. (2000) "Aynadan tekine" Balam. stanbul. s.73


485 Tura. a.g.e. s. 1 26.
486 Coward Ellis. a.g.e. s. 1 92
285

bylece i devinim ile nnde uuan yansmalar arasndaki balanty


somut bir biimde kurduu alt ile onsekiz ay arasna yerletirir."48 7

TEK, EKSK VE ZNE


Ayna sreciyle etkin bir belirleyen olan "teki" nem kazanr,
nk istemler her zaman iin bir bakasnn, tekinin, onay veya tan

masn gerektirir. "teki" sreen olarak tm ilikilerde belirleyici, te

mel e olarak bulunmaya balar. Bu balamda sevgi ilikisi, duygu

sal ilikiler istemlerin ilksel olanlardr. Sevgi ilikisi bu srete ge


mite yaanan tmsellik, ayrlmamtk srecinin yeniden yaanmas
isteinin ifadesidir. Bebek (gven verici) "tmsellik" dnemine dn

mtmin olanakszl iindedir ve "teki" kavramnn douu ile birlikte

kltrel insani zne olma srecine balam olur. "teki, znenin var
edilme olasln denetleyen gsterenler zincirinde yer ald bir alandr. "488 Bebein simgesel dzen iersinde kulland ilksel nesneler

onun iin "kk teki"lerdir, "object petit a." zne iin "object petit

a" simgeselletirilemeyen, tm anlan1landrma srelerinin kalnts


olarak retilen bir "Gerek noktasdr", bunun yannda jouissance 'yi

maddiletiren ve bylelikle "arzumuzu blen ve bylece utan yara

tan", zneyi "hem eken hem iten"489 bir nesnedir. Bu nedenle zne

"onu hem iten ve hem eken ey" yani nesne karsnda blnr.

Oyun olarak ("fort/da") "var/yok", bir nesnenin kaybolup belirmesi,

bebee bir nesnenin kaybolabileceini, yitebileceini gsterir. Byle

likle bebek kayp, yitik, yok, eksik kavramlarnn, dncesini geliti

rir. Ayn zamanda bebee kendi tamamlanmamln anmsatr. Za

ten dil bu yokluk, eksiklik dncesi zerine kurulmutur. Ayn ekil


de "znenin tekiyle ilikisi tam olarak "eksik" sreci tarafndan re
tilir. "490

"Byme", "Jouissance", "eksik", "yitik" vb. deneyiminin yaan

masndan nceki, ilksel tatminin fantazisini tanmlayan terimdir. Ola


naksz bir "drt tatnini"ne gnderme yapar. Bu "artk-haz" (gereksi

nimlerin, zevklerin karlanmasnn tesindeki bir haz deneyimi) sre


en olarak konuan zne iin olanakszdr, nk ilksel nesne kaybol

mutur, yitiktir. Kastrasyon bu balamda, jouissance yokluunu sim487

F. Jameson.(1 996) "Marksizm, Psikanalitik Eletiri ve zne Sorunu".


Freud'dan Lacan'a Psikanaliz (Der: S. M. Tura). Ayrnt. stanbul. s.222
488
Lacan ( 1 977) a.g.e. s.203
489
S. Zizek (2002) "deolojinin Yce Nesnesi". Metis: stanbul. s. l 9
490 Lacan ( 1 977) a.g.e. s.206.
286

I;

v
l

geler. Fantezi zneye kendini kastre olmam bir durumda imgeleyebi

lecei bir senaryo olana sunar, bu senaryoda bilind arzular kar


lanr ve bylece snrl bir jouissance' a izin verilmi olur.49 1 Bu an
lamda j ouissance gerein alanna gnderme yapar, orada temellenir.

Zizek'e gre ise jouissance gerein ekirdeidir ve "simgeselletir

menin zerinde iledii temel, simgeselletirme tarafndan boaltlan,

cisimsizletirilen, yaplanan temeldir, bu sre ayn zamanda bir artk,


bir kalnt retir ki bu da art-keyiftir.492 rnein din, (geree kar)
byle bir kolektif fantezi olarak grlebilir.

teki, "ben"in kendini gerekletirdii, dolaymlad nesnedir.

Kendini gerekleyebilmesi iin "teki"nin varl zorunluluktur. teki

ile uzamsal alana giren "ben", kendi uzamsal alann yaratr, kendini

d dnyann nesnelerinden farkl olarak kurgular. Nesneden kopar,


"zne" olur. Kristeva'nn belirttii gibi "grntlenen 'ben'in konumu

nesnenin ayrlm ve anlamlandrlabilir olarak konumunu ortaya ka

"
rr . Bu sre bilisel alann geliimini beraberinde getirir ve dilsel s

rete, simgesel dzen ilemeye balar. "Bebeklik aamasndaki kk


insann aynadaki imge karsndaki sevinci . . . 'Ben' in, tekiyle olan
zdelik diyalektiinde nesnelletirilmesinden ve dil renmesinden,

yani genelde zne olarak ilevinden nce esas biimde oluturulduu

simgesel matrisi rneksel bir biimde sergiler grnr" (Lacan, akt.


Coward, Ellis493) ocuk dnsel yetilerini paralanmlk ierisinde

gelitiremediinden dolay kendini gereklemesi, dil edinim srecine


balayabilmesi iin ncelikle kendini anlamlandrlabilir bir yap ola

rak kurgulayabilmelidir. Simgesel dlyatann__ rn olan btnlk


ya da "ben" imgesel paralanm dnyadan dilin dnyasna, simgesel
dnyaya girer.

teki, ben'in varolmasnn nkoullarndan bir tanesidir, "zne

zkimliine ulamak iin, kendini imgesel teki ile zdeletirmeli,


kendini yabanclatrmaldr."494 Bu zne iin eliik bir durum yara

tr; kendini varedebilmek iin kendinden vazgemek zorundadr,

kendini kurduunda ise artk tam bir "kendilik" durumundan szedil


mez, kurduu kendilik iinde kendini varetmeye alt ve tm
imgesel, simgesel dnyasn oluturan eleri edindii toplumun r

ndr. Bu nedenle zne daha domadan nce bu simgesel dzen tara-

491 B. Braungardt ( 1 999) "Theology After Lacan". Other Voices. V . I N.3. s.2 1
492 Zizek (2002) a.g.e. s. 1 84
493 Coward Ellis ( 1 985) a.g.e. s. 1 95.
494 Zizek (2002). a.g.e. s. 121
287

fndan nbelirlenmitir (Althusser zne ve ideoloji kuramlarnda bu


gr temel alr). "zne daha domadan ok nce, yalnzca gnde
ren olarak deil, ayn zamanda somut sylemin bir atomu olarak belir
lenmitir. O bu sylemin koro dizesindedir, kendisi olarak bir iletidir.
leti onun beynine yazlmtr ve tmyle iletilerin baarsnda konum
landnlmtr."495 Ama simgesel dzen iin bu bir zorunluluktur, siste
min belirleyeni olarak ele alnan dil zneye gre nceldir, nbelirleme
onun iin isel bir zorunluluktur. Bu nedenle de eliik gibi gzkse
de olumsal olarak ele alnmas gereken bir biimde (nk kart bir
durum olas deildir) "znenin teki tarafndan belirlenmesi, her
zaman znenin kendi kendini belirlemesidir."496
zne bir dolaymlamalar yumadr ve varoluu tamamen kendi
dnda olana baldr, zne kendini var etme ve kurma yetisine sahip
deildir. zne toplumsaln kurgusudur, znelerarasln oluumudur,
nk zne sreen olarak onu teki iin temsil eden bir gsterene
balanmtr ve kendisine ancak zneleraras ilikiler zincirinde kendi
ni var edebilir; "bizim d!Jmzda da teki zneler vardr, ki bylelikle
zneleraraslk varolur.' 97 znenin kendini kurgulamas kendinde
"eksik" olanlar zerinden yrr. teki ile olan iliki ierisinde, onun
kurgusunun, oyunun paras olarak, ancak onun dnda onu iselleti
rerek kendilik kurgusuna ulamak bir zorunluluk olarak okunabilir.
zne "kendisinin teki karsndaki dsal konumunun teki'nin ken
disine isel olduunu kavramak zorundadr. . . zneyi teki'den dlar
m gibi grnen zelliin kendisi zaten teki 'nin "dnmsel bir
belirlenimi"dir; tam da teki'den dlanm olduumuz iin, oktan
onun oyununun bir parasyzdr."498 Bundan kurtulmak olanakszdr,
nk tekinin oyununun paras olan zne bir dier zneyi kendi
oyununun paras yaparak toplumsaln rglenmesi pratiine katlr.
teki tam deildir o da "eksik"tir, ve bu eksik onun varoluuna
ilikindir. Zizek'in de belirttii gibi zne Lacan'a gre. "blnm,
zerine arp atlm olduu, anlamlandrma 7ic irindeki bir eksie
zde"tir. En radikal bak ise "byk teki 'nin, simgesel dzenin
kendisinin de bam (izilmi) olduunu, stne temel bir irnkanszl495

J. Lacan ( 1 988) "The Seminar of J. Lacan: The Ego in Freud's Theory and in
the Technique of Psychoanalysis 1 954-1 95 5 Book il". Norton. New York. s.283
496 S. Zizek ( 1 995) "Kimlik ve Kimlik Deiiklikleri: Bir deoloji Teorisi Olarak
Hegel'in z Mant". Siyasal Kimliklerin Oluumu (Der. Laclau). Sarmal. st. s.58
497 Lacan ( 1 988) a.g.e. s. 244
498 Zizek (2002) a.g.e. s. 1 2 1
288

n arp attn, imkansz/travmatik bir ekirdek etrafnda, merkezi


bir eksik etrafnda yaplanm olduunu fark etmesidir." Bu tm
simgesel dzenin temel mantn verir, merkez, Byk teki bile
"eksik"tir. Bu gerek zneye kendini gerekletirme olana sunar,
znenin varolabilmesi bu eksie baldr. "teki' de bu eksik olmasay
d, teki kapal bir yap olur, zneye ak tek imkan da teki'de radi
kal bir biimde yabanclamak olurdu. Yani znenin Lacan tarafndan
ayrlma ad verilen bir tr "yabanclamadan-annma"ya ulaabilmesi
ni salayan ey tam da teki ' deki bu eksiktir: znenin nesneden dil
engeli yznden artk sonsuza kadar ayrlm olmas anlamnda deil;
aksine nesne teki'nin kendisinden ayrlr, teki'nin kendisi "ona
sahip deildir", nihai cevaba sahip deildir- yani kendisi de engellen
mitir, arzulamaktadr; teki 'nin de bir arzusu vardr. teki 'deki bu
eksik, zneye, deyim yerindeyse nefes alnacak bir alan verir; ki
btnsel yabanclamadan, onun eksiini dolduracak deil, onun
kendisini, kendi eksiini teki 'deki eksikle zdeletirmesine imkan
99
vererek kamasn salar."4
znenin kendi varlndaki eksikliklerin arl ile yok olmasn
engelleyen ise tekinin tamamlanm ve eksiksiz olmamasdr. teki
tamamlanmam, kapanmam bir olu sreci ierisindedir. tekinin
bu yaps, znenin yapsn da belirler, zne tekideki eksiklere gre
kendini kodlar, yaplandrr. tekinin eksiklikleri ve kapanmaml
znenin kendini gerekleyebilecei bir alan salar, yabanclamann
zneyi yok etmesini engeller, onu yeniden-retir. zne, nesneler
dnyasndan ve tekiden koptuu anda varlk nedenini yitirir. Dnya
y anlamlandnnas, yabanclat nesneler dnyas ve arzu nesnesi
olarak kodlad tekidir. zne ayn zamanda tekinin arzu nesnesidir.
tekide grlen eksiklik ve benzerlikler znenin yaadklarna (trav
malara) tahamml .etmesini salar. Aynca tekide olan eksiklik ve
parallk zne iin szma ve kama olanaklar salar. tekinin yaratt
tahakkm ve bask bu boluklardan yararlanlarak ortadan kaldrla
bilir. tekinin tamamlanm ve btnsel bir yapya sahip olmas duru
munda zne de donar, kendilii tekinin yekpare btnlnde para
lanr. zne olma olanan yaratan, tam da "teki"deki eksiklik, ta
mamlanmamlk ve parallktr.
Ayna evresiyle birlikte yaanan ayrma ve "teki" ile birlikte, be
bek "simgesel dzen"e girer. Bu srete simgesel ve imgesel dzen
akr, st ste biner, ikisini birbirinden ayran kesin bir snr yoktur,
499

Zizek (2002) a.g.e. s.1 39- 1 40


289

ikisi bir arada varln srdrr. Simgesel dzen dilin yapsnn bir

yansmasdr, onun rndr. Simgesel dzene, konuan zneler olun


duunda ve "ben" bilinci gelitirilmeye balandnda girilmi olunur.

mgesel dzende ise zne bilindnn etkilerinden haberdar deil

dir, zne simgeselin geirgenliine inanr. Gerein, simgesel dzende

"yok", "eksik" olduunun farkna varamaz. mgesel dzen kabaca

imgelerin retildii ve znelerin imgelemenin hazzn yaadklar yer


deildir. Ama "deneyimimizin temel, merkezi yaps imgesel dzen

den gelir." 500 mgesel dzen egonun alandr, "ego imgesel ilev dn

da bir ey olamaz, znenin yaplanmasn belirleyen kesin bir dzeyde


olsa bile."5 01 Egonun alan olarak imgesel dzen yanlsamal bir yap
dadr, nk "ego dsel bir yaplanmadr." 502 mgesel, znenin
simgesel dzeni "yanl tand" yerdir, alandr. Bunun nedeni ise

simgesel dzenin bir baka deyile dilin ortaya kmasyla yaanan

yapsal deiimdir, "imgesel kendi yanl gerekliini, ama gereklen

mi gerekliini, "dil duvar" tarafndan tanmlanan dzenin harekete


gemesiyle kazanr."5 03 Ancak simgesel dzende bile imgesel varln

srdrr, "zne teki ile konutuunda, sradan bir dil kullanr, ki bu

dil imgesel e olan basite varolmayan, ama gerek, eyler olarak


f
kabul eder."5 0 Aynca, bu alan insann gerein yklerinden kamak
iin kulland zorunlu bir yanlsamann yaanmasn salar, din, mito

loj i ve ideoloj i bu alandan beslenir.

Mitoloj i, dinler, ideoloj i vb. kurgusaln rndr ve insann kendi

ni ve yaad dnyay anlalabilir, katlanlabilir klmasn salar.

nsann "gerek gereklii" (hakikat) yakalayabilmesinin olanakszl

onu "kurgusal gereklii" kurmaya zorlamtr. "Kurgusal gerek"

(simgesel) dolaymlanmtr, zne kendini varetme srecinde dolaym

lamalara bavurur ve bu dolaymlamalann k ve balant yerlerini

tam olarak hibir zaman kavrayamaz. Zizek tarafndan belirtildii gibi


Lacan'a gre "gereklik (olarak yaadmz), "kendinde ey" deil

dir, her zaman simgesel mekanizmalar araclyla nceden simgesel

letirilmi, kurulmu ve yaplmtr." 505 zne nceden kurulu bu sim

gesel dzenin iinde kendini bulur ve bu simgesel mekanizmalar kul500

Lacan ( 1 988) a.g.e. s.37


Lacan ( l 988) a.g.e. s.52.
502
a.g.e. s.283.
503
a.g.e. s.244.
504 a.g.e. s.244
505
S. Zizek ( 1 996). "Mstehcen Efendi". Toplum ve Bilim. s.70. stanbul. s:7 l
501

290

\'

"'

lanarak dnyay anlamlandrr, gereklii tanmlar. Lacan' a gre sim


geselletinne tam olarak hedefine ulaamaz, her zaman iin baarsz
olmas sz konusudur, gerekliin bir ksm bu nedenle simgeselleti
rilmemi olarak kalr, simgesel anlamlandrmadan kaar. Bu "gerek
liin simges1::: .. ;tirilmeden kalan ksm" ise "hayali grntler (spect
ral apparition)" olarak geri dner. Ancak gerek ne "hibir zaman
dorudan doruya" kendisi ne de "doru gibi asla tam, btn deil
dir", nk "kendisini ancak eksik-baa:sz simgeselletirme aracl
yla sunar ve gereklikle gerei sonsuza dek ayran bolukta hayali
grntler belirir. Bundan tr de gerekliin simgesel bir kurgu
zellii vardr: Spectre, simgesel olarak kurulan gereklikten kaan
.
. . ,,506
'
smgeletrr.

BYK TEK : FALLUS'UN YASASI


Simgesel dzende "teki" (byk ""teki) -bu terim Hegel'in
kle/efendi diyalektiindeki zneleraras ilikiden kaynaklanr
merkezi nemde bir yere sahiptir, " . . . kendi kimliimi tanmlamak iin
teki zne 'ye ihtiya duyann. teki 'nin benim ne olduum hakkn
daki dncesi, benim en mahrem zkimliimin yreine kaznr. Bu
yzden, Lacan'n byk teki -nfuz edilmez bir opakl olan bir
baka zne, ama ayn zamanda da baka znelerle karlatm sim
gesel yap, ntr olan- kavramnn etrafn saran mulaklk, basit bir ka
fa karklnn rn deildir kesinlikle: Derin, yapsal bir zorunlu
luu ifade eder."5 07 teki tm dier elerin bantl olduu eydir.
Ancak teki bir merkez, bir alan olarak, kesinlikle bir kii olarak de
il, olma zelliini kimseyle paylamaz. Bylelikle tekinin durumu
hibir zaman sona enneyen bir "eksik" yaratr. Bu "eksik" Lacan tara
fndan "arzu" olarak tanmlanr. Lacan bu eksiklii, dilsel olarak ad
landrlamayann nemini vurgular; "arzu, tm insan deneyiminin
08
merkezi ilevi olarak, adlandrlamayan eyin arzusudur. 5 Arzu sim
gesel dzenin bir esidir, "arzu konumann eklemlendii yerde ken
dini ortaya koyar, kendi grntsn, ani ortaya kn, ilerleyiini
yaratr. Arzu konumada dile gelir, simgelerle beraber ortaya
09
kar."5 Arzu her zaman iin "teki" olma arzusudur. Bu nedenle "ar
zu" hibir zaman isteine ulaamaz, nk arzu bir nesneye (gereksi-

506 a.g.e. s. 7 1 -2
507 Zizek (2002a) a.g.e. s.97
508 Lacan ( 1 988) a.g.e. s.223
509 a.g.e. s.234

29 1

nim) ya da bakas tarafndan sevilme (istem) ve tannma arzusu da


deildir, ksaca arzu sistemin, simgesel dzenin ve dilin merkezidir. "
teki ve zne, ilikinin yanlarndan her biri, ne gereksinim zneleri
olmaya ne de akn nesneleri olmaya yeterlidir, ama arzunun nedeni
5o
nin yerini tutmalar gerekir."
Ayna evresi n-oidipal dnemdir. "Ben" kendisini teki ile olan
ilikisinde yaplandrr. teki ile birlikte varolmak onda kaybolmak is
ter. Bebek iin en ilksel ve bu balamda en nemli teki annesidir ve
ocuk annesiyle birlemek onun varlnda kaybolmak ister. Bu
dnemde bebein istemi ben ile teki arasndaki ayrmn silinmesi, ya
rn kapatlmasdr. Bebek annesiyle birleebilmesinin ancak onun,
annenin olmak istedii ey olmakla olas olduundan yola kar, yani
annesinin arzusunu karlamaya, yerine getirmeye alr. Annenin
arzusu "eksik", "yok" olan eyin tamamlanmas, "eksik"in olmad
"byk teki" olma isteidir. Sahip olamad "fallus"a ulamak,
kendi eksiini kapatp merkeze yerlemektir. Freudyen balamda
Oedipus kompleksi bebein anne ile birlikte varolmak iin onunla cin
sel ilikiye gim1e isteini gelitirdiini anlatr. Bu kompleks Levi
Strauss tarafndan derinlemesine incelenmitir, Oedipus kompleksi
toplumsal olarak stbelirleyen bir'zellie sahiptir, toplumsal yap bu
kompleksin rn olan "ensest yasa" tarafndan belirlenir. Strauss
iin ensest yasa evrensel olarak insan toplumlarn kltrel olana
dntren ilk kuraldr. nk "doadan kltre geiin tamamlan
masndan dolay, bu geii salad iin, ama her eyin tesinde bu
gei onda tamamland iin temel admdr."5 1 1 Bu nedenle Lacan'da
da temel "mit"lerden birisi 'Oedipus'tur. Doal ile kltrel arasndaki
ayrmann yaand dnem olarak temel belirleyiciliktedir. zne
ancak bu kompleksi yaayarak kendini var edebilir, simgesel dzene
girebilir. Bu nedenle Lacan iin "Oedif:us kompleksi hem evrensel,
hem de olumsaldr, nk semboliktir."5 2
Freud' da "eksik" fikri "penis eksiklii" fikri ile temsil edilir,
annesiyle beraber olarak bebek onun eksiini tamamlayacan, yani
onun arzusunu gerekletirebileceini dnr. "Annenin arzusu
fallus olduu iindir ki, ocuk onu tatmin etmek iin fallus olmak

510

Lacan ( 1 994). "Fallus'un Anlam". Afa. stanbu l. s.55


Levi-Strauss.( 1 969) "The Elementary Structures of Kinship". Stumer and
Needham. Boston. s.24-5
5 1 2 Lacan ( 1 988) a.g.e. s.33
51 1

292

ister."51 3 Bu nedenle "arzu" her zaman bakasnn arzusudur. Bu


arzunun gereklenmesini engelleyen ve bebei kastrasyon ile tehdit
eden ise am1e ile ocuk ilikisine nc e olarak dahil olan
babadr. Kastrasyon tehdidi ile baba, ocua annesine duyduu cinsel
arzudan vazgemesini yoksa penisini kaybetme, "eksik" kalma
duygusunu yaatacan anlatr. Lacanc anlamda kastrasyon tehdidi
yapsal bir kavram olarak "Eksik" kavramnn bir metaforudur.
Lacan'a gre kastrasyon tehdidi gerek babadan gelmez, nk
"eksik" kavram dilsel alana zeldir ve dilin temel yapsallnn bir
parasdr. Baba burada bir kii olmaktan ok simgesel dzenin
yapsal bir kuralndan baka bir ey deildir. Lacan'a gre "baba
gerek bir nesne deildir. . . Baba bir metafordur. Bir baka gsterenin
yerini alan bir gsterendir. "5 1 4 Yani baba simgesel dzende "babann
ad", "babann yasas" olarak belirir. Bebein simgesel dzene girebil
mesi iin bu ad ve kanun bir zonnluluktur, "gelecein baml olduu
ey. . .babann devreye soktuu yasadr. "5 1 5 zne olabilmek iin dilin
(simgesel dzenin) kurallarna, yasalarna boyun emek, uymak zo
runludur. Bu balamda Lacan'a gre baba olumlu bir ileve sahiptir;
"babann doru ilevi ... temel olarak arzu ile yasay birletirmektir."5 16
"Babann ad", "Babann yasas" byk tekinin bir dier ura
dr. Sistemin merkezi, tm yapmn yneticisi olarak simgesel
"baba", "fallus"a gndenne yapar. Fallus simgesel dzenin babaya
dayal doasnn merkezidir. Merkez olarak fallus temel bir belir
leyicilie sahiptir ve tm yapya bir sabitlik kazandrr. Bu balamda
fallus, bilindtnda sreen bir akkanlk ve devinim iersinde olan
gsterenler zincirinin merkezine (anchor) oturur. Bylelikle bu dil
oyunu, akkanlk sona erer ve gsterenler sabit bir anlama kavuur.
"Kkensel bastrma ile yaantlanan (gsterilen) ilk simgesine ular.
te bu simgelefmeden sonra gsterenler zinciri gsterilenlerle rt
meye balar."51
Fallus penisle ayn deildir, penis birey kaynakldr ama fallus
simgesel dzenin, dilin bir rndr. Fallus merkezde olduu iin ve
5 1 3 Lacan ( 1 994) a.g.e. s:59
5 1 4 Dor.(1 996) "The Epistemological

Status of Lacan 's Methematical Paradigms."


in Pettigrew, David and Raffoul, F. Disseminating Lacan. State Univ. of NY
Press. s.94
515 Lacan ( 1 994) a.g.e. s.60
5 16 Lacan ( 1 994) a.g.e. s.321
517 Tura ( 1 996) a.g.e. s. 1 42
293

tm sistemi ynettiinden dolay ocuk o olmak isteindedir, ancak


bunun olas olmadn grdnde, "penis" yoluyla ona sahip olma
isteini bunun yerine ikame eder. Baba da, ocuk da dahil sistemin
hibir esi merkezin. yerini alamaz, bu "arzu" hibir zaman tatmin
edilemez. imgesel. dzen byle bir arzunun tatminine yani merkezi
ve sistemin ynetimini hi kimseye devretmez.

Erkek ve kadn olma, yani cinsiyet, bu srete ' fallus' tarafndan


belirlenir, erkekler penise sahip olduklar iin ' fallus' olabilecekleri
yanlsamasna sahiptir. Kadnlarn ise dunmu daha zordur, onlar
belirleyen "penis yokluudur" ve zaten "penis kskanl" ile yaralan
mlardr. Bu nedenle onlar da, eksikliin olmad bu merkeze,
' fallus'a sahip olmak isterler, daha donsu arzularlar. Bu olanaksz
arzu cinsiyetlerini, varolu koullarn ve yaadklar ilikileri stbelir
ler. Kadnlar zne yapan ise ' fallus 'a sahip olamamak, yani eksik,
yitim veya yokluktur, simgesel dzene kendi eksikliklerini "teki" ile,
erkekle tamamlamaya alrlar. Byk teki, cinsler aras ilikiler
srecinde temel belirleyendir, kadn tanmlarken merkez alnan e
(feminist eletirmenlerin tm tepkilerini zerine ekse de Lacan'a
gre) ' fallus'tur, kadn kendini erkee gre, ona bakarak yaplandrr,
tanmlar.

SONSZ
zneler arzularnn peinden, tekinin arzusunun peinden sreen
bir servene balarlar, bu servenin paradigmasn Byk teki (fal
lus) belirler. Dilsel sistemin (simgesel dzenin) yaplandrm olduu
bir yapda, "simgeselin gereinde", kendilerindeki eksii tamam
lamak iin bir mcadele verirler, bitmeyen bir zne olma sreci. As
lnda tm anlam sylenmeyendedir, eksik olanda, yitirilmi olanda,
aynann "sm" bilindndadr. Bilind ise "Heraklitos"cu dilsel bir
nehrin, bitmeyen aknda. . .
Lacan bilindnda bir yolculua kar, haritas ' Freud' dur. znenin
bilindnn merkezine seyahat etmek iin "bilinaltnda yirmi bin
fersah" yol alr . . . ayna da yitirdii teki'nin peinden. . . dilsel bir
oyunda yeni servenlere kar. . . znelere kendilerini gstermek iin. . .
"aynalar valyesi" . . .

294

:t.

'

'

' .. .,

'Lacan'n ekiciyle Put Krmak'

Slavoj ZIZEK

Slavoj Zizek, 1 949 ylnda, bugn Slovenya'nn bakenti olan


Ljubljana'da dodu. Zizek, bir sosyal bilimci olarak kendisine kurdu
u matriksi bu corafyaya borludur. niversite eitimine sosyoloji
ve felsefe alannda balad. Yksek lisansn (1 975) felsefe alannda,
doktora derecesini de ( 1 98 1 ) yine felsefe alannda Ljubljana Sanat
Fakltesi Felsefe Blm'nde tamamlad. kinci doktorasnysa Paris
VIII niversitesi'nde psikanaliz alannda 1 985 ylnda tamamlad. Bu
dnemde Jacques Lacan'n asistan olan Jacques Alain Miller ile al
t. 1 970'lerin ilk yansnda dncelerini ekillendiren Fransz d
nrler Lacan, Derrida ve Foucault oldu. 1 970 'lerde Slovenya'da Ku
ramsal Psikanaliz Demei'ni kurdu.
Slovenya Lacan ekolnn ncs olan Zizek, Lacanc psikanaliz
konusunda Slovenyal bilimadamlan Miran Bozovi, Zdravko Kabe,
Mladen Dolar, Renata Salecl ve Alenka Zupancic ile oluturduklar
grupla almalarn srdrmektedir. Grup incelemelerini temel
alanda ekillendirmektedir:
1 . Klasik (zellikle Alman idealistler) ve modern felsefede Lacan
zmlemeleri.
2. G ve ideoloji alannda Lacan teorisinin ayrntlarna girme
abalar.
3 . Kltr ve sanatta (zellikle sinemada) Lacan analizleri.
Yurtd deneyimlerini kazand srese 1 982 ylnda Paris VIII
niversitesi'nde ikinci doktoras olan psikanaliz alannda almalar

Prof. Dr. N urdoan Rigel, i.. letiim Fak.


295

ile balad. 1 986 eitim dnemine kadar bu niversitedeki psikanaliz


blmnde almalarn srdrd. 1991 ylnda Buffalo'da Sanat ve
Psikanaliz almalar Merkezi 'nde, 1 992' de Minnesota niversitesi
Karlatrnal Edebiyat Blm'nde, 1 993 ylnda New Orleans Tu
lane niversitesi'nde, 1 994'te New York Cardozo Hukuk Okulu'nda,
1 995 'te Columbia niversitesi'nde, 1 996 'da Princeton niversite
si'nde ve 1 997 'de New York New School Sosyal Aratrmalar Bl
m'nde ve 1 998 'de Michigan niversitesi'nde konuk retim yesi
olarak alt. Son 15 yl iinde felsefe, psikanaliz ve kltrel eletiri
konularnda, ABD, Fransa, ngiltere, rlanda, Almanya, Belika, Hol
landa, Avusturya, Avustralya, svire, Norve, Danimarka, sve, Fin
landiya, spanya, Brezilya, Meksika, srail, Romanya, Macaristan ve
Japonya' da dzenlenen 250 uluslararas sempozyuma katld. Eserleri,
temel olarak yazd iki dil olan ngilizce ve Franszca'nn yan sra,
Almanca, Japonca, Portekizce, spanyolca ve sve diline evrilmekte. 518
dr.
Yugoslavya'nn paralanmas srasnda Zizek ve arkadalarndan
oluan Ljublyana Okulu, Slovenya'nn bamszl ve totaliter reji
min yklmas srelerine aktif katlarak, liberallerle ibirlii yapan
ancak bamszln koruyabilen Marksist bir ekirdek oluturdu. Zi
zek bir syleisinde, politikann iinde bir akademisyen olmasn Bal
kan corafyas iindeki konumuyla yle aklyor:
"Dou Avrupal aydnlarn bir tr mesihlik kompleksleri var. Buna
kar deilim. Ne var ki aydnlarn bu kurtarc hayalleri, saclar ara
snda pek sevilen bir tutum olan kaba Amerika kartlyla birleti
inde Slovenya'da son derece tehlikeli oluyor. Onlar iin Amerika,
mill dayanmann olmamas, kirli liberalizm, ok kltrllk, birey
cilik ve piyasay temsil ediyor. oulcu demokrasiden korkuyorlar ve
bence bu, iinde proto-faist bir potansiyel tayor. Ben yle bir ey
yaptm ki, karlnda neredeyse tm dostlarm yitirdim, iyi bir
solcunun asla yapmayaca bir eyi yaptm: Slovenya'da iktidardaki
partiyi destekledim. Bundan dolay tm solcu dostlarm ve kukusuz
saclar da benden nefret ediyorlar. Liberal demokratik partinin yapt
ey bir mucizeydi. Be yl nce bizler, feminist ve evreci gruplar
gibi toplumsal hareketlerin artklarydk. O dnemde herkes bizim sili
nip gidecek arabulucular olduumuzu dnyordu. Yimdi en gl
partiyiz. Bu durumun bana kar muazzam bir nefret uyandrmasn
hi artc bulmuyorum. Slovenya medyas beni tamamen grmez518

Wright Elizabeth - Edmond, The Zizek Readcr, Blackwemm, 1 999, s.2-8

296

den gelir, benim hakkmda hi makale kmaz. Kt, uursuz, komp


locu, politik adan maniple edici biri olarak alglanyorum: Bu be
nim ok houma giden ve son derece keyif aldm bir rol. Sorulmas
gereken soru; kk, ahmak, milliyeti devletlerden biri mi olacaz,
yoksa ilk oulcu balangc m srdreceiz? Bu ama tm tavizlere
deer. Benim yreime bakarsanz, eski kafal bir solcu olduumu g
rrsnz. "5 1 9
Batl entelektel evrede bilimsel olarak akademik yetkinliini
glendiren Zizek, Fransa ya da ABD' de bilimsel yaamn srdrme
yi neden hibir zaman dmnediini de yle aklar: "Komnist y
netim yllarca devrimci entellektelleri yaltmak iin bizleri renci
lerden uzak tutmaya alt. Grnen en iyi seenek lkemde kalmak.
Burada popler kltrn, dier yanda siyasetin tarafnda oynayabili
rim; ama inandm bir ey de bu ikisinin badam olduudur. Eski
Yugoslavya'da, popler kltre, zellikle de underground kltre
gndermeler olduka kesin ve iddia ediyorum, son derece ilerici bir si
yasal gce sahip. Birka yl nce, 'Tanrm, lkeniz alevler iinde yok
olup giderken siz tutmu Hitchcock'tan sz ediyorsunuz', diyen Ame
rikan akademisyenlerin eletirilerine maruz kaldmda yle diyor
dum: ' Evet, alevler iindeyiz, nk yeterince Hitchcock' umuz yok'.
Bu ulusculua kar en iyi panzehirdir. te yandan yeni liberal
demokratik dzenin sonsuza kadar sremeyecei, byk olaslkla
evrel kriz tr bir nedenden tr bir patlama annn olaca, kendi
mizi o an iin hazrlamamz gerektii yollu bir hayli geleneksel
Marks bir inancm da var."
Zizek, sosyoloji, felsefe ve psikanaliz yardmyla neredeyse
"Lacan'n ekici" olarak tm putlar krarak yoluna devam ediyor. Bu
arada 1 979 dan bu yana, kendisine ders verilmemesine, almalarna
yardm etmesi ve yetitirmesi iin aratrma asistan bile olmamasna
ramen, Ljublyana niversitesi Sosyal Bilimler Enstits'nde retim
yeliini aratrmalaryla srdryor.

Slavoj Zizek'in ngilizce'de yaynlanan eserlerinden bir blm


yle:
The Sublime Object of ldeology, (deolojinin Yce Nesnesi)
London and New York, Verso, 1 989.
For They Know Not What They Do: Enjoyment as a Political
Factor, (Biliyorlar Ama Yapmyorlar: Siyasi Etmen Olarak Elence)

5 19

Cogito, Yap Kredi Yaynlar, Say:24, Gz 2000, ss-43-45


297

London and New York,Verso, 1 99 1 .


Looking Awry: An Introduction to Jacques Lacai Through
Popular Culture, (Yamuk Bakmak: Popler Kltrden Lacan' a
Giri) Cambridge Mass. , and London, MIT Press, 1 99 1 .
Everything You Always Wanted To Know about Lacan
(but were Aftaid to Ask Hitchcock), (Lacan Hakknda Bilmek
stediiniz Herey: Ama Hitchcock'a Sormaya Korktuunuz)
ed. Slavoj Zizek, London and New York,Verso, 1 992.
Enjoy Your Symptom! Jacques Lacan in Hollywood and Out.
(Semptom' unla Elen! Hollywood'un inde ve Dnda Lacan)
New York and London, Routledge, 1 992.
Tarrying with the Negative: Kant, Hegel, and the Critique of
Ideology. (Olumsuzu Ertelemek: Kant,Hegel ve deolojinin
Eletirisi), Durham,NC,Duke University Press, 1 993.
Mapping ldeology, (deolojiyi Haritalamak) ed. Slavoj Zizek,
London and New York, Verso, 1 994.
The Metastasis of Enjoyment: Six Essays on Women and
Causality. (Keyfin oalmas : Kadnlar ve Nedensellik zerine
Alt Deneme) London and New Y ork, Verso, 1 994.
The Indivisible Remainder: An Essay on Schelling and Related
Matters. (Blnemeyen Artk: Schelling ve Balantl Konular
zerine Bir Deneme) Landon and New York, Verso, 1 996.
Gaze and Voice as Love Objects, (Akn Nesneleri Olarak Bak
ve Ses) ed. Renata Salecl and Slavoj Zizek. Durham, NC, Duke
Univesity Press, 1996.
The Plague of Fantasies, (Fantezilerin Sknts) London and
New York, Verso. 1 997.
The Abyss of Freedom/Ages of the World. (zgrlk Uurumu /
Dnyann Evreleri) Slavoj Zizek/F. W. J. von Schelling. Schelling' s
Die Weltalter, trans. Judith Nommn. Ann Arbor, Mich., Michigan
Universiy Press, 1 997.
Cogito and the Unconscious (Cogito ve Yzuursuz) (ed. Slavoj
Zizek, Durham, NC, Duke University Press, 1 998.
The Ticklish Subject: A Treatise in Political Ontology.
(Nazik Konu: Siyasi Gerekliin iinde Bilimsel bir Eser)
520
London and New York, Verso, 1 998.
letiim alannda Zizek, zellikle film analizleri ile tannyor.
1 970'lerden bu yana film analizlerine egemen olan gstergebilimsel

520

Wright, a.g.e, s.32 1 -322.

298

yntemin tek katmanl zmleme yarattndan hareketle, filmin yk


sek metin (hipertext) kurgusu nedeniyle ok katmanl yapsna dikkat
ekiyor. Filmin grntleri ve diyaloglar birletirerek neredeyse ikin
ci el bir yaam olduundan hareketle, psikanalizi bir film zmleme
yntemi olarak kullanyor.
Psikanalizin babas Sigmund Freud, bu yntemi bir klinik metod
olarak ryalara uygulayan ilk dnrd. Bir post-freudyen olan
Jacques Lacan ise psikanalizi dil zerinden zmlemelere katt.
Lacan, 1 9 5 1 'den itibaren yine Freud'un yol gstericiliinde, dil kulla
nm ve dil srmeleri zerinde alarak, "Freud'a Dn" seminerle
ri balatt Freud'un daha 1 895'te szn ettii "konumaya katlan
belirtiler" den hareketle, belirtilerin ve eylemlerin, nasl szcn tam
anlamyla bedenin iinde tuzaa dm kelimeler olabileceinden
yola kan Freud'un ayak izlerinden giden Lacan, psikanalizi dile
uygulayan ilk bilimadam oldu. Lacan film zmlemelerinde de psi
kanalizi kulland. Hitchcock filmlerinde sklkla psikanalitik zmle
melere giden Lacan, spanyol ynetmen L. Bunuel'in El Bruto- 1 952
filmini meslektalar ile izleyerek psikanalitik yntemle karlkl fikir
alverii iinde incelemeye alr. Lacan'n gelitirdii metodu Zizek
klinik almalarn dna alarak, popler kltre ve sinemaya uygulad.
Zizek, Freud'un rya zmlemelerini, sinemann da bir rya
endstrisi, (Spielberg'in film irketinin isminin Dreamworks "rya
almalar" olduuna dikkat) bu kez ynetmenin bakyla toplumun
bilinaltn deen bir endstri olduundan hareketle, buradaki grnt
ler kadar diyaloglarn da (Matrix filminde Morfeus'un, Neo'ya Chica
go'nun son halini, neredeyse 1 1 Eyll 2001 tarihini, 1 999'dan ng
ren bir kurguyla ' gerein lne hogeldiniz' diye takdim etmesi)
analize tabii tutulmas gerektiini grerek, film analizlerini balatt.
Ancak Zizek, bu yntemi, daha ok popler kltr ve toplumsal al
malarnn iinde birer anektot gibi datmay uygun grd.

Anamorfoz (Yamuk Bakmak)


Zizek' in psikanalitik film zmleme yntemini anlamak iin nce
likle Freud'dan, Lacan'dan ald kavramlar dnsel dnmlere
nasl urattn grmekte yarar var. Bak kavram zerinde ilk olarak
bu dnmleri irdeleyelim.
Bakmak, akp giden srekli bir eylemlilik halidir. Baksa bu
devamlln iindeki, akln sessizliinin gzn mziine dnt
andr. Bu an' yakalayan bir ressamn, bir fotorafnn ya da bir sine-

299

macnn gz olabilir. Bir anlk bak (gaze) bazen ok katmanl


a lam
eraberinde tar. "lk grnt erin trdeleme
r
_
_
nundek eglm ayn zamanda gzl br krlemenn
balangcdr. " 2
Maurice Merleau Ponty, "grmek sahip olmaktr" diyor. 5 22 Bu ok
ey ifade eden nazar yakalayan, beraberinde Guy Debord'un deyiiy
le, ."bu altst edilmi dnyada, yanll bir doruluk an" olarak ele
. .
ge ryor. 52 3

r
.!

1 984 ylnda National Geographic'in fotorafs Steve McCurry'nin


Pakistan' daki bir Afgan mlteci kampnda fotoraflad Afganl gen
kzn byleyici gzelliiyle tezat oluturan korkak, korkak olduu
kadar da yrtc delici bak, Debord'un szn ettii "doruluk
an"na en gzel rneklerden biridir. Afgan kznn neredeyse tm
Afganllar'n acsn anlatan bak, derginin klasikleri arasna girdi.
Fotoraf Mc Curry'yi de dnya apnda bir sanat yapt. Dnya,

tarihi sava ve yoksunluklarla rlm bir halkn aclarn Afgan kz


nn gzlerindeki yansmada grd. Bu portre insann yreine ileyen
o imgelerden biri haline geldi ve derginin Haziran 1985 saysna
kapak oldu. Kzn gzleri grenin aklndan bir daha kmyordu. Bu
gzlerde savan tkettii bir lkenin trajedisini okuyabilirdiniz. 524

Afgan kznn tasarmlanmam, nhundakini yanstan bakn


yakalayan Steve Mc Curry, tarihi fotorafyla ilgili olarak, "Filmi
grdmde grntnn bu derece dingin bir duygu vermesi beni
artt. O dnmde Sovyetler be yldr Afganistan'dayd. Yani tari
hin zel bir anyd bu. Ama o an ayn zamanda sonsuz bir and. Foto
rafn Afganistan'da olup bitenleri simgeledii dnld. Ama pek
ok insan fotorafn Afganistan ile ilgili olduundan habersiz olsa da
bu baktan etkileniyor "diyor.5 25

Herhangi bir dolaymdan genemi, tasarmsz, Lacan'n dedii


gibi, kiinin kendisinin bile gremedii, ou zaman da kontrolsuz
olduu iin daha deerli ve geree ilikin veriler tayan, ruhun
yansmas olan bak, Coelho'nun ' Simyac'snda, l bedevilerinin
komutannn, yardmcsnn ban vurdurtmasna neden olur. Komu
tan, yardmcsnn ban vurdurtmasna gereke olarak, sava esnasn
da gzlerinden bir anlna geen korkuyu grdn syler ve "bu
52 Mehmet Ergven, Grmece, Metis Yaynlar, stanbul, 1 997, s.93.
522 Maurice Merleau-Ponty, Gz ve Tin, Metis Yaynlar, stanbul, 1 996, s.39
523 Guy Debord, Gsteri Toplumu, Ayrnt Yaynlar, stanbul, 1 990, s. 1 56.
524 National Geographic, "te O!: 17 Yl Aradan Sonra ... ", Nisan 2002, s.66.
52 5 National Geographic, a.g.m, s.73.

300

'
.
'

bak asker grd zaman zaten komutanln bitmitir" der. Bu da


ruhun baklardaki yansmasnn nasl fltrelenemediinin, bir baka
gstergesidir.
Ynetmenliini Peter Weir' in stlendii 1 998 yapm The Truman
Show filminde baroldeki Jim Carrey'nin (Truman Burbank) yaamn
da, dolaysyla da filmin rgsnde "dolaymsz bak" neredeyse
anahtar rol stlenir. Burada Truman 'n kendi onay ve bilgisi dnda
yaamnn ilk gnnden bu yana bir TV dizisi iinde olduunu anla
masna neden olan sevgilisinin bakdr. evresindeki herkesin, anne
sinin, einin bile kurgusal dnyaya uygun baklarna maruz kaldn
sevdii kadnn dolaymsz, kurgusuz baklar ile anlayan Truman,
beyhude bir aba ile dergilerdeki fotoraflarn gzlerinde sevgilisinin
bakm arar. Bu aray, kendi dnyasnn yapayln bulmasna ne
den olur.
talyan dnr, Umberto Eco, "gzelde nesnel bir nitelik vardr
ama bu niteliin gstergesi bizim bakmzla verdiimiz onaydr"
diyor. 5 26 Eco 'mn sznn ettii onaylanma srecine bakla gelen son
noktay, bir ampuan markas 'nn "hep bakacaklar" sloganyla hazrla
d TV reklamnda da gryoruz. Reklam filminde gen kzlarn
salarnn gzelliine bir pekitirme yaplarak, nazar boncuklar
serpitirilmi. Bu reklamda iki bak tr istenen ve istenmeyen bak
lar karmza kyor. stenen bak: Gen kzlarn salarnn gzelli
iyle birer arzu nesnesine dnmelerinin sonucu elde edecekleri
erkeklerin hayranlk dolu nazarlaryken, istenmeyen bak, nazar
boncuuyla simgeletiriliyor. stenmeyen baklar (genellikle salar o
kadar da gzel olmayan dier gen kzlarn kskanlk dolu nazarlar)
ayn zamanda bir kadnn gzelliinden emin olmasnn tek garantisi
olan hemcinsinin haset dolu bak, nazar boncuu imgesiyle bertaraf
ediliyor. Dolaysyla bir ampuanla iki tr bak ayn anda zerinize
ekebiliyorsunuz. Bu reklamda, arzu dolu bakn elde edilmesi iin
gsterilen abaya da tank oluyoruz.
Sartre "Varlk ve Hilik" adl eserinin "Bak" balkl blmnde,
Hegel'in efendi-kle diyalektiinde iki kk deiiklik yapar. Birin
cisi Sartre, mcadeleyi aka aynalatrr. Sartre' a gre, birbiriyle re
kabet halindeki baklarn mcadelesinde gz merkezi bir konum edi
nir. kincisi, bakn yalnzca tek znesi olabilir, teki nesnedir. Bak
lar arasndaki iktidar mcadelesi, bakn znesi konumunu elde et
mek urana giriilen bir mcadeledir. Sartre 'n efendi-kle mcade526

Umberto Eco, Ortaa Estetiinde Sanat ve Gzellik, Can Yay. st. 1 998, s . 1 1 8.
301

lesine ilikin aklamasnn odak noktasnda u paradoks yer alr: Ben


lik bir yandan tekinin bakna bamlyken, dier yandan da bu ba
k benlik asndan temel bir tehdittir. Sartre, "Beni gren bir znenin
benim tarafmdan grlen nesneyle ikame edilmesi imkan srekli
gndemdedir. teki tarafndan grlyor olma. O halde teki, ilke
olarak, bana bakandr. Ben baka bamlymdr. Ama bu bak beni
nesneletirir, imkanlarm sabitler, zgrlm yadsr. Mcadele bu
nedenle doar; aknlk isteniyorsa, baka direnmek gerekir ve baka
zgr bir zne olmam lsnde direnebilirim. Bu (uyku, ak ve ayna
karsnda olma durumlar hari) kanlamayacak bir mcadeledir;
bakn potansiyel tehditinden ka yolu yoktur. O nedenle benlik,
tekinin nesneletirici bakna kar giriilmi srekli bir mcadele
dir" diyerek, ben-teki ilikisini "bak" zerinden bir zne-nesne m
7
cadelesi olarak amlar. 5 2
Bak kavram bir sorunsal olarak Foucault ve Lacan'da ayr ayr
incelenir. Michel Foucault, bak panoptik kavramyla ele alr.
Panoptik, grlmeden gren, hkmedici iktidarn bakdr. Dindeki
grlmeden gren tanrnn bak ile ayn anlamdadr. Panoptik bak
taki iktidar, baktn nesneye dntrr. Bakn sahibi znedir.
nk iktidar, g ondadr. Erkein bak da panoptiktir ve baktn
nesneye evirir. Feminizm dncesinin odanda da buna kar k
vardr.
Oysa Lacanc bak kavramnda durum tam tersidir. Bak nesnedir.
Baklan bak zerine alan, stlenen znedir, bakan ise nesnedir.
Lacan iin bak konumunu sahiplenen kadndr.
Lacan ' a yabanc olan bir ey varsa, o da erkein konumunun kadn
528
nesneletiren bak olduu anlaydr.
Lacan'a gre, gz sadece b.ir
duyu organ deil, ayn zamanda bir haz organdr. zleme drtsne
tabi olmalarndan, imgesel fanteziyle simgesel olann talepleri, te
ki 'nin arzusu arasndaki atmaya katlmalarndan dolay btn nes
neler iin bir "gz ve bak diyalektii" (gz simgesel bir dzene ks
lp kalmtr, baksa narsist bir fantezinin peinden koar) sz konu527

Aktaran: Ann Game; Toplumsaln Skm, Dost Yaynlar, Ankara, 1 998, s. 1 1 2


Mimar Jeremy Bentham'n hapishane iin tasarlad ve hibir zaman gerek
hayata geirilememi olan hapishane dizayn . Binann tam ortasnda bir gzetleme
kulesi yer alr ve kuleden tm mahkumlarn hcreleri grlebilir. Bylece
amalanan, mahkumlarn srekli gzetlendikleri hissi ile hareket etmelerini
salamaktr. Foucault panoptik kavramn "iktidarn bak" olarak ortaya atar.
528
Peter Osbome, a.g.e, s.6 1

302

sudur. Lacan'a gre, yanl tanma (yamuk bakmak) znenin kurulma


s srecinden ayrlamaz, nk zne asla kendisini bakan noktasna
yerletiremez. Grsel alan bir ayna olmaktan kp bir ekrana dnr.
Bu yzden kastrasyonun belirmesi, nesne ile zne, "neye baktm ile
ne olduum" arasndaki ayrm bozduundan, izleyicinin imgesel ta
nmlamalarna younlamak kuramsal olarak yetersizdir. Bu nedenle,
ekran ya da perde, znenin bakyla karlaan ve buna kar kan
yabanc bir geirimsiz unsur haline gelir. 5 2
Bak, Hegel'den balayarak, Sartre 'da, ve Foucault'da "iktidar
mcadele alan" olarak incelenir. Aslnda dinlerde de "tanrnn grl
meyen bak" inanc nedeniyle"bak" hep bir iktidar, denetim, gze
tim, ynetim zelliini zerinde tamtr. ktidarn grlmeyen bak
nda bir tahayyl vardr. rnein hkmdar, tanrnn yeryzndeki
glgesi olarak grev yapt iin ynetilenlerden kimse, hkmdarn
gzleri ile karlaamaz. Ynetilenlerin bak yerdeyken, hkmdarn
bak onlar birer nesneye dntrerek tarar. Ynetilenler de hkm
darn bakn tahayyl ederek, kendilerini bir otokontrol iine alrlar.
Bu aktarmlar nda bak iki temel zerinden ele alabiliriz:
Tasarmlanm (kurgulanm) bak ve tasarmlanmam (kurgusuz)
bak. Tasarmlanm bak kavram iindeki temel deikenler; ikti
dar, mcadele, denetim, gzetim ve ynetim iken, tasarmlanmam
bak'taki temel deikenler; anlk olmas, ruh yansmas ve ieriinin
gerei barndrmasdr.
Zizek'in psikanalitik yntemle film zmleme rneklerine bala
madan nce, bak zerine temellendirdii anamorfoz kavramn ak
lamakta yarar var: "Grme duyusuyla dolaysz olarak alglanamayan,
belirli bir biime sahip deilmi gibi grnen nesnelerin zel bir bak
asndan alglanabilir olmas anlamna gelir. Anamorfk cisimler,
ancak belirli (ve sradan olmayan aykr) bir bak asndan, 'yamuk
bakarak' alglanabilir, ancak bu sayede simgesel dzende bir yere
oturtulabilir. Lacan'n bak/nazar anlayna gre ancak belirli bir
konumdan ve belirli bir adan bakldnda (gzucuyla) grnebilir
gibi olan anamorfk nesnenin en iyi rnei Holbein'n ' Sefirler' tablo
sudur. Bu tabloda iki sefirin nnde, yerde duran ve anlamsz bir
deme deseniymi gibi grnen ey, tabloya yandan ve haffe ba
mz eerek (yamuk) baktmzda bir kafatas olarak alglanr. 30

529 Elisabeth Wright, Lacan ve Postmodernizm, Everest Yay. st. 2002, s.55-56
530 Slavoj Zizek (a), deolojicin Yce Nesnesi, Metis Yaynlan, stanbul, 2002, s.303.

303

Lacan'n sk sk seminerlerinde bahsettii Holbein'in bu tablosun


daki ideolojik anamorfozu John Berger ise nl eseri "Grme Biim
leri"nde, tablodaki elilerin baklarndan hareketle, yle anlatyor:
"Tablodaki iki adam kendilerinden emin ve resmidirler: Aralarnda
ki iliki asndan bakldnda rahattrlar. Peki, ressama -ya da bize
baklar nasldr? Gzlerinden dunlarndan, kimse onlar tanmasa
da olurmu gibi bir ey okunmaktadr: Sanki bakalar onlarn deerle
rini anlayamazm gibi bir bak. Adamlarn ait olmadklar bir eye
bakar gibi bir halleri vardr. Onlar evreleyen ama adamlarn dnda
kalmak istedikleri bireydir bu. En iyisini dnrsek onlar evrele
yen, onlar alklayan bir kalabalk, en ktsn dnrsek, rahatlar
n karan insanlar olabilir bunlar. Bu adamlarn dnyann geri kalan
kesimiyle ilikileri nelerdir? Resimde adamlarn arkasndaki rafta g
rlen nesneler- imleri zebilen birka kiiye- bu adamlarn dnyadaki
yeri hakknda belli bir bilgi vermek amacyla konmutur oraya. Drt
yzyl sonra biz bu bilgiyi kendi grmze gre yonmlayabiliriz
artk. st raftaki bilimsel aralar denizcilikte kullanlyordu. Deniz
yollarnn tutsak ticaretine, ticaret gemilerine ald sralardayd bu.
br ktalarn zenginlikleri bu gemilerle Avnpa' ya aktarlyordu. Bu
zenginliklerle sanayi devriminin k noktas olan kapital birikimi
saland. Alt raftaki krenin yannda bir aritmetik kitab, bir ilahi kita
b, bir de ud vardr. Bir lkeyi smrgeletirebilmek iin insanlarn
Hristiyan yapmak, onlara hesap retmek gerekiyordu : Bylece onla
ra dnyada en ileri uygarln Avnpa uygarl olduu kantlanyordu.
Elbette Avnpa sanat bunun dnda deildi. Burada bizi ilgilendiren
onlarn dnyaya kar takndklar tutumdur. Bu da bir snfn genel tu
tumudur. ki eli dnyann kendilerine hizmet etmek iin var olduuna
inanan bir snfn insanlardr. En ar biimiyle bu inan smrgeci
lerle smrgeletirilenler arasndaki ilikileri hakl gstenneye yara,,
mtr. 53 1
Bu eski bir ngiliz ilkesidir: "Might is right" (gl olan hakldr).
Elilerdeki gl olann tepeden bakdr. Sadaki elinin neredeyse
glgesi gibi demeye den ve yamuk bir bak ile grlebilen kafa
tas ise elinin sorumluluk blgesindeki smrgeletirme ilerinin hz
la devam ettiinin de bir yansmasdr.
Zizek, "yamuk bakmak" kavram ile tasarmlanm bak'la gelen,
iktidarn nbelirlenilmi iletisini zmlemeyi, "nh yansmasna",
kurgusuz baka evirmenin yolunu ayor. Bir anlamda sizi geree
531

John Berger, Grme Biimleri, Metis Yaynlar, stanbul, 1 990, s.96-97

304

gtren "semptom"u yakalama ans tanyor. "Yamuk bakmak" kavra


mn "gerei grmek" anlamnda kullanyor.
"Bak" konusunu iletiim sreci iinde incelediimizde ise; klasik
iletiim srecinde kaynak kendini hedef kitleye gre ileti tasarmlayan
durumda tuttuu iin, kendi hakknda da ipucu, semptom brakmyor.
Kaynak rtl olduu iin ileti zmlemesi hedef kitleye gre yapl
yor. Kitle iletiim srecinde de neredeyse geri besleme kullanlmadan
bir ileyi srdrlmek istendiinden iletiim; kaynak, ileti, hedef kitle
olarak linear (izgisel) olarak devreye giriyor.
Oysa kaynan bakn (Lacanc yaklamla kendisinin bile grme
dii) hedef kitleye gre deil, kendini yanstt ileti tasarmndan ge
irdiinde ise ileti zmlemesi kaynan "bilinalt" ile balyor. Bu
iletiim srecinde geri dnm, kaynan effaf bir ekilde ortaya
kmasn salyor ve circular (dngsel) iletiim oluuyor.
Zizek, psikanalitik film zmlemelerinde ilk adm olarak "yamuk
bakmak"la balyor. Ancak burada, her tt analizin temelinde duran,
ileti zmlemesinde, dairesel iletiimi kullanan kaynan bilinalt
kurgusuna yneliyor. rnein Charlie Chaplin filmlerinde canalc
zelliin, ocuklara kar taknlan kt, sadiste, aalayc tutum
olduundan sz ediyor. "Chaplin'in filmlerinde ocuklara o allm
tatllkla davranlmaz: Baarsz olduklarnda onlarla dalga geilir,
alay edilir, glnr, onlara sanki tavukmular gibi yemek datlr, vb.
Gelgelelim, burada sorulmas gereken soru, bize korunmaya muhta
yumuak yaratklar gibi deil de alay etme ve dalga geme nesneleri
olarak grnmeleri iin ocuklara hangi noktadan bakmamz gerekti
idir. Bunun cevab tabii ki ocuklarn kendilerinin bakdr. Yalnzca
ocuklar ocuklara bu ekilde davranr; nitekim ocuklara kar alnan
sadiste mesafe ocuklarn kendilerinin bakyla simgesel zdeleme
2
kurulduunu ima eder. "5 3
Zizek'e gre, Chaplin, ocukluunun getii sokaklarn etkisini
zerinde tayor. Bilinaltnda yaayan sokak ocuunu,5 33 Charlie
Chaplin film kamerasnda, ocuun bak ile izleyiciye yanstyor.
teki uta, "sradan iyi insanlara" duyulan Dickensvari hayranlk,
onlarn yoksul ama mutlu, yakn, bozulmam, iktidar ve para iin
verilen acmasz mcadeleden arnm hayatlaryla kurulan imgesel
zdeleme vardr. Ama (ki Dickens'n sahtelii buradadr) Dickens
vari bak, ho grnebilmeleri iin "sradan iyi insanlara" yozlam
532 Slavoj Zizek(a), a.g.e, s. 1 23 .
533 Pam Brown, Charlie Chaplin,

lkkaynak Yaynlar, Ankara, 1 996.


3 05

para ve iktidar dnyasnn bak asndan deilse nereden bakmakta


dr? Brueghel'in kyllerin hayatndan sahnelerle (kr enlikleri, le
molas vermi oraklar, vb.) dolu son dnem pastoral resimlerinde de
ayn mesafeyi grrz: Amold Hauser bu resimlerin gerek bir pleb
(Eski Roma'da ikinci snf vatanda) tavrndan, emeki snfla gerek
bir kaynamadan fena halde uzak olduklarna iaret eder. Bu resimle
rin bak tam tersine, aristokrasinin ky hayatnn krsal iirselliine
ynelik dsal bakdr, kyllerin kendilerinin kendi hayatlarna
bak deil.
Ayn ey sosyalist "sradan iilerin" vakarn dilinden drmeyen
Stalinizm iin de geerlidir tabii ki: Bu idealize edilmi ii snf im
gesi, egemen Parti brokrasisinin bak iin sahnelenir. Onlarn
egemenliini merulatrmaya hizmet eder. Milos Forman'n ekoslo
vakya dnemi filmleri ite bu yzden, kk, sradan insanlarla dalga
getikleri, onlarn hi de vakur olmayan hallerini, dlerinin bounal
n, vb. gsterdikleri iin o denli ykcydlar. . . Bu jest egemen brok
rasiyle alay etmekten ok daha tehlikeliydi. Forman brokratn imge
sel zdelemesini ortadan kaldrmak istemiyordu; akllca bir tavrla
kendi bak iin oynanan gsterinin maskesini indirerek, kendi imge
sel zdelemesini ykmay tercih etniti. 5 34

mge ve Bak
"mgesel ve simgesel zdeleme arasndaki ideal ego ile ego-ide
ali arasndaki iliki, Jacques-Alain Miller'in (yaynlanmam semine
rinde) yapt ayrm kullanacak olursak, "kurulmu" zdeleme ile
"kurucu" zdeleme arasndaki ilikidir: Basit bir biimde ifade eder
sek, imgesel zdeleme, iinde kendi kendimize ho grndmz
imgeyle, "olmak istediimiz eyi" temsil eden imgeyle zdelemedir;
simgesel zdeleme ise, tam da gzlediimiz yerle, kendi kendimize
ho, sevilmeye deer grnecek ekilde baktmz yerle zdelemedir.
Baat, yaygn zdeleme anlaymz, modelleri, idealleri, image
maker'lar taklit etmeye dayal zdelemedir; (ounlukla tepeden
bakan bir "yetikin" perspektifinden) genlerin popler kahramanlar
la, pop arkclaryla, sinema yldzlaryla, sporcularla, vb, zdeletik
leri sylenir. Bu yaygn anlay iki kere yanltcdr. Bir kere, biriyle
zdelememizin temelinde yatan zellik ounlukla gizlidir. Bunun
ille de ahane bir zellik olmas gerekmez. Bu paradoksu ihmal etmek
siyasi olarak ciddi yanl hesaplar yapmaya yol aabilir; burada
534 Zizek(a),

a.g.e, s. 1 23-1 24.


. .

306

,l:
"

sadece, merkezinde tartmal Waldeim figrnn bulunduu 1 986


Avusturya bakanlk seimini hatrlamamz yeterli olacaktr. Waldhe
im'n semenlere byk devlet adam imaj yznden cazip geldii
varsaymndan yola kan solcular, kampanyalarnda, Waldheim'n
yalnzca aibeli bir gemii olan (muhtemelen sava sularna bula
mt) biri olmakla kalmayp, bu gemiiyle hesaplamaya hazr olma
yan, onunla ilgili nemli sorulardan kaan biri -ksacas, en belirgin
zellii travmatik gemii "ilemeyi" reddetmek olan biri- olduu
zerinde durdular. Ama merkezde yer alan semenlerin ounluunun
tam da bu zellikle zdeletiklerini gzden karmlard. Sava son
rasnn Avusturyas, varoluu travmatik Nazi gemiini "ilemeyi"
reddetme zerine kurulu olan bir lkedir. Bu da Waldeim'n gemiiy
le hesaplamaktan kanmasnn, semenlerin ounluu iin zdele
ilecek bir zellik olduunu gsterir.
Bundan karlacak teorik ders, zdeleilecek zelliin tekinin
belli bir baarszl, zaaf, sululuk hissi de olabileceidir, yle ki
baarszla iaret ederek zdelemeyi istemeden pekitiriyor olabili
riz . zellikle sac ideoloji insanlara zdeleilecek zellik olarak
zaaf ya da sululuk hissi sunmakta ok beceriklidir: Hitler' de bile bu
nun izlerini grrz. Hitler halk nne ktnda, insanlar kendilerini
zellikle onun histerik, iktidarsz fke patlamalaryla zdeletiriyor
lard. Yani bu histerik poz kesmede kendilerini buluyorlard.
Ama daha da ciddi ikinci hata, imgesel zdelemenin her zaman
teki' deki belli bir bak (gaze) adna yaplan bir zdeleme olduu
nu gzden karmaktr. Nitekim, bir model imgenin her taklidinde, her
"poz kesme"de sorulacak soru udur: zne bu rol kimin iin yap
yor? zne kendini belli bir imgeyle zdeletirirken hangi bak dik
kate alnyor? Kendimi grme tarzm ile kendi kendime ho grnebil
mek iin kendime baktm nokta arasndaki bu mesafe, histeriyi anla.
,,
mak n
. e1zemd'r. 53 5
Kendimizi grme tarzmza bir rnek olarak Frank Kapra'nn "lt's a
Wonderful Life" filmindeki karakteri gsterebiliriz: Kahraman, bir
Amerikan kasabasnda yaayan ve kasaba halknn acmasz, vahi
kapitalist karsnda ayakta kalmas iin mcadele eden bir kiidir.
Srekli isteklerini erteleyerek kasabann ihtiyalar ile kendi ihtiyala
rn uyumlu hale getirmeye abalar. Tm kasaba onun kendisine
bakmakta (gaze) olduu byk teki' dir. Ne zaman ki bu bak yiti
rir, mevcut gereklii ayakta tutan balanty kaybeder. te o zaman
535

Zizek(a), a.g.e, s. 1 2 1 - 1 22.


307

'
intihar etmeye karar verir. Bu "bir" eyi semek yerine hibir eyi
semektir, gereklikten kamak ve "gerek"in acmaszlna boyun
emektir. Bylesi bir boyun emenin stesinden gelmek iin kendisi
ne bir fantezi ina eder; eer o olmasayd kasaba ne hale gelirdi: Bu
fantezi sayesindedir ki, teki iin ne anlama geldii sorusuna cevap
bulur, simgesel evrene bir dayanak oluturur. 5 3 6 Bir baka deyile
kendisini gnnek istedii simgesel aynay, fantezi dnyasnn yard
myla yaratr ve izleyiciyi de aynadaki imgesine yneltllen baka
ortak eder.

Semptom
Zizek'te "yamuk bakmak" ayn zamanda Lacan' n bastrlm ola
nn geri dn olarak kulland Semptom kavramn da aklar.
Semptom kavramn ilk ortaya atan Marx'tr. Marx, Lacan'a gre, bur
juva "haklar ve grevler"in evrenselciliini yalanlayan bir asimetri,
belli bir patolojik dengesizlik olduunu saptamas sayesinde 'sempto.
. . 37
mu cat etm ' t. 5
Bu dengesizlik, bu evrensel ilkelerin ' eksik biimde gerekletiril
dii'ni -yani bu yetersizliin ilerideki gelimelerle ortadan kaldrlaca
n ilan etmek yle dursun, bu ilkelerin kurucu ura ilevini grr:
Semptom, kendi evrensel temelini ykan tikel bir unsur, ait olduu ta
km ykan bir trdr. Tam olarak Semptom'u bulma ilemi, verili bir
ideolojik alanda hem heterojen olan hem de ayn zamanda bu alann
kapanmn tamamlamas, son biimine ulamas iin zorunlu olan bir
bozulma noktas saptamaktan ibarettir. 5 38
Bu ilem belli bir istisna mantn gerektirir: Her trl evrensel
ideolojik kavram -rnein zgrlk, eitlik- zorunlu olarak btnl
n bozan, yanlln aa karan zgl bir durum ierdii srece
"yanl"tr. rnein zgrlk, bir dizi trden oluan (ifade ve basn
zgrl, vicdan zgrl, ticaret zgrl, siyasi zgrlk vb.)
evrensel bir anlaytr. Ama ayn zamanda yapsal bir zorunluluk
sayesinde, bu evrensel anlay ykan zgl bir zgrlktr de (iinin
piyasada kendi emeini zgrce satabilme zgrl). Yani bu zgr
lk fiili zgrln tam zttdr: i emeini "zgrce" satarak,
zgrln kaybeder. Bu zgr sat ediminin gerek ierii, iinin
536

Burak Bakir, "Filmin Psikanalitik zmlemesinde Temel Kavramlar",


Sinemasal Dergisi, Gz 2002, Say :7, zmir, s.60.
537 Zizek (a), a.g.e, s.36.
5 3 8 Zizek (a), a.g.e, s.37.
308

sermayeye kle olmasdr. Buradaki can alc nokta phesiz, burjuva


zgrlkleri emberini kapatan, tam da bu paradoksal zgrlktr,
kendi zttnn biimidir. Bu aradoks ayn zamanda zgrlk ideoloji
R
sinin iindeki semptomdur. 5 9

Semptom'un Diyalektii
Senptom'u "bastrlm olann geri dn" diye tanmlayan Lacan
ilk seminerinde Weiene ' in zamann ynnn tersine evrilmesi meta
forunu semptomu aklamada kullanr:
"Wiener, ikisinin de zaman boyutlar birbirlerine zt ynde hareket
eden iki varlk soyutlar. Tabii ki bu hibir anlama gelmez ve hibir an
lama gelmeyen eyler birdenbire, ama gayet farkl bir alanda ite by
le bir anlam ifade ediverirler. Eer bunlardan biri dierine bir mesaj ,
sz gelimi bir kare gnderirse zt ynde hareket eden varlk, kareyi
grmeden nce karenin ortadan kalkn grecektir. te biz de byle
grrz. Semptom balangta bize, analiz epey uzun bir yol kat edene
kadar, biz anlamn fark edene kadar anlalmamay srdrecek bir iz
olarak grnr." 5 40
"Bastrlm olann dn" olarak semptom tam da, nedeninden
(gizli ekirdeinden, anlamdan) nce gelen bir sonutur ve sempto
mu ilerken tam da gemii yaratmaktayz. Gemiin, uzun zaman
nce unutulmu trav1atik olaylarn simgesel gerekliini retmekte.
yz. 541
Gerei ortaya karan "Bit yenii," olan semptomu yakalamak iin
Lacan "gzden karlanlar" incelemek gerektiini syler. Eylemimi
zin bakmakta olduumuz durumun oktan bir paras olduunu, yanl
mzn Doru ' mm kendisinin bir paras olduunu gzden karrz.
Doru 'nun/Hakikat' in "yanl tanmadan" kt bu paradoksal yap
bize u sonnun cevabn verir: Aktarm neden zorunludur, analiz ne
den ondan gemek zonndadr? Aktarm, sayesinde nihai Doru'nun
(bir semptomun anlamnn) retildii temel yanlsama ortaya kar.
Zizek, doruyu ele geinnemizi salayan semptom'un "yanl tan
ma"nn iinde sakl olduunu gstem1ek iin Jane Austen'in "Gurur
ve nyarg" adl eserini rnek olarak verir:
"Elizabeth ve Darcy, farkl toplumsal snflara ait olmalarna
ramen (Darcy son derece zengin bir aristokrat aileden, Elizabeth ise
539

Zizek (a), a.g.e, s.37.


Aktaran; Zizek (a), a.g.e, s.70.
5 4 1 Zizek (a), a.g.e, s.7 1 .
540

309

yoksullam orta snftandr) gl bir karlkl ekim hissederler:


Darcy, gururu yznden, duyduu ak deersiz bir ey olarak grr:
Elizabeth'e evlenme teklif ettiinde onun ait olduu dnyaya duyduu
horgry aka itiraf eder ve Elizabeth' in onun teklifini esiz bir
onur olarak kabul etmesini bekler. Ama Elizabeth, nyargs yzn
den, Darcy'yi gsterii, ukala ve kendini beenmi biri olarak grr:
Darcy'nin ona tepeden bakan bir eda ile evlenme teklif etmesinden
incinir ve onu reddeder. Bu ifte baarszlk, bu karlkl yanl -tan
ma, her znenin kendi mesajn tekinden tersine evrilmi biimde
ald ifte bir iletiim hareketi yapsna sahiptir: Elizabeth kendini
Darcy'ye grgl, zeki bir gen kadn olarak sunmak ister ve ondan
"sen sahte incelikler yapan, zavall, bo kafal bir yaratktan baka bir
ey deilsin" mesaj n alr: Darcy kendini Elizabeth'e gururlu bir cen
tilmen olarak sunmak ister ve ondan "senin gururun aalk bir kendi
ni beenmilikten baka bir ey deil" mesajn alr. Aralarndaki ili
kinin kopmasndan sonra, ikisi de bir dizi rastlant sayesinde, tekinin
gerek mizacn-Elizabeth, Darcy'nin duyarl ve hassas mizacn, o da
onun gerek onur ve zekasn- kefederler ve roman, -bitmesi gerektii
gibi- mutlu sonla biter."542
Bu rnekteki karakterlerin her biri, tekinin kusurunu alglarken
farknda olmadan- kendi znel konumunun sahteliini de alglar;
tekinin kusuru kendi bak amzn arptmasnn nesneletirilmesin
den ibarettir.
Semptom, kusursuz bir simgesel oluum, kendisi de bir gsteren ol
duu iin yonmlama yoluyla feshedilebilen ifreli, kodlanm bir me
sajdr. Semptom kavramn, Lacan'n teorik geliiminin ana aamalar
m ayrt etmemizi salayan bir tr ipucu ya da iaret olarak kullanabili
riz. Balangta, 1 950' Jerin balarnda, semptom simgesel, anlamlan
drc bir oluum olarak, bir tr ifre, sonradan ona gerek anlamn
kazandrd varsaylan byk teki 'ye yneltilen kodlanm bir me
saj olarak kavranyordu. Semptom dnyann baarsz kald yerde
simgesel iletiim devresinin koptuu yerde ortaya kar. "letiimin
baka aralarla srdrlmesi"dir bir tr; baarsz, bastrlm sz ken
dini kodlanm, ifrelenmi bir biimde ifade eder. Semptom, deyim
yerindeyse, yorumuna doru giderken "kendi kendini sollayan" - yani
analiz edebilen- bir anlamlandrc oluumdur: Fantezi, analiz edile
meyen, yoruma direnen atl bir inadr. Semptom, ona geri dnl
olarak anlamn ykleyecek, engellenmemi, tutarl bir byk teki'yi
542 Zizek (a),

3 10

a.g.e, s.78.

ierir ve onu muhatap alr; fantezi engellenmi, btnlememi, tutar


sz bir teki' yi ierir-yani teki' deki bir boluu doldurur. Semptom

(rnein bir dil srmesi) ortaya ktnda rahatszlk ve honutsuzlu

a neden olur ama yorumunu hazla kucaklarz; srmelerimizin anla

mn bakalarna memnuniyetle aklanz;bunlann "zneleraras tann

mas"genellikle bir entelektel tatmin kaynadr. Son tahlilde semp

tom, iletiime ve yoruma direnen atl bir leke, sylemin, toplumsal

salnn dolama dahil edilemeyen ama ayn zamanda da onun po

zitif koulu olan bir leke. 5 43

Sinthome
Lacan, dzeni; gerek, simgesel ve imgesel dzenleri bir araya

getirme ilevi grebilecek unsura yeni bir isim verdi. Franszca 'da bir

kelime oyunu yaparak, bu unsuru "Saint" (Aziz ve "Saint Thomas"a


gnderme yapan " Sinthome" olarak adlandrd.5 4 Lacan'n kuramnda
bu kavram bir ynyle Baba'nn Ad 'nn yerini alr; Babann Ad

zellikle simgesel dzen asndan byk neme sahiptir, oysa ki Sint

home kavram dzeni belirlemektedir ve "dm yaplar" tarafn


dan belirlenir. 545

Dmler: Bu formlasyon kiiye, (szcn tam anlamyla) bir

psikozdaki sabuklama ve kuruntu yaplanmalarn anlama olana

verdii iin klinik adan ok nemlidir. Bu yaplanmalar gerek


simgesel ve imgeseli bir araya getirmeye yarayabilirler. Dolaysyla

baz psikoz hastalarnda makineler, bilgisayarlar ve bilimsel rnlerle


ilgili temalarn bu denli yaygn oluu, yeni bir yoldan aklanabilir.

Nesneler beden imgesini (imgelemsel), dilsel ya da bilgisayar dng


selliini (simgesel) ve ar uyarma ya da acy (gerek) bir araya ge

tirmek iin kullanlabilir. Bu anlamda psikozun hastada yaratt sis

tem baarlysa dzeni bir araya getiren bir dm ya da daha ok


bir zel isim ilevi grr. 5 46
Sinthome olarak semptomla zdeleme konumu, zellikle Lacanc

psikanalizin en temel noktasdr ve aslnda bu znenin de mutlak

dayanadr. nk dzeni bir araya getiren ve tm belirtileri

543
544

Zizek (a),a.g.e, s.88-9 1 .


Darian Leader, Judy Groves, Yeni Balayanlar in Lacan, M illiyet Yaynlar,
stanbul, 1 997, s. 1 67
545 Burak Bakir, a.g.m, s.62.
546 Leader, Grove, a.g.m, s. 1 66
311

olmasna karn, zneyi bir psikoz durumuna dmekten alkoyan sint


7
home ' dur. 54
Zizek ise sinthome ' u yle tanmlar: Bir aa/ebekeye balanm
olmayan ama hemen keyif tarafndan doldurulan, nfuz edilen belli bir
gsterge olduu iin stats tanm gerei "psikosomatik"tir, hibir e
yi ya da kimseyi temsil etmeden iren bir keyfe tanklk eden dilsiz
bir ahadetten baka bir eyi olmayan korkun bir bedensel iaretten
ibarettir.
Franz Kafka'nn "Ky Hekimi" hikayesi, en saf biimiyle bir sint
home hikayesidir. ocuun bedeni zerinde bydke byyen ak
yara, bu bulant verici, haaratvari aklk, canlln kendisinin,
anlamsz keyfin en radikal boyutu iinde yaam-tznn cisimleme
sidir. 548

Gerek
Lacan, simgesel ve imgesele ek olarak, aratrmalarnn eitli evre
lerinde gerei yeniden formle ettii bir kategori olarak ne srer.
1953 'te Lacan, "gerek, sadece simgeletirilemeyen, simgeselin dn
da braklandr" der. Lacan 'n syledii gibi, gerek "simgeselletiril
meye mutlak anlamda direnendir. Gerek, simgesel ve imgelemseli,
insan gerekliinin kayd" olarak adlandrrr. Dolaysyla gnlk
dilde "gereklik" olarak sz ettiimiz ey, simgesel ve imgelemselin
bir bileimidir. Gerek, tam olarak bizim gerekliimizin dnda bra
klan, anlamsz olann snrn ve yerletirmekte ya da kefetmekte ba
9
arsz olduumuz noktay temsil eder. 54
Gerek, Lacan'n ardk dzeninde (Gerek, mgesel, S imgesel)
ilk yeri igal etmesine ramen, Lacan'n dnsel geliiminde en son
ortaya kan, nemi giderek artan bir kavramdr. Tanm ancak olum
suz yoldan yaplabilir ki, bu olumsuzluk tanmnn kendisinde de
ikindir. Lacan'a gre, Gerek, Simgesel tarafndan ierilemeyen sert
bir ekirdektir. Gerek'i Simgesel'e olan bu dsall ile tanmlamak,
onu her eyden nce, dil ncesi, yani insan ncesi bir konuma yerle
tinnektir. Dolaysyla ontogenetik adan, henz konuamayan ve
imgeler oluturamayan bebein tm deneyimi Gerek'in alanna girdi
i gibi, filogenetik adan da, insan ncesi olan herey, dolaysyla
"Doa" dediimiz ey de "Gerek"tir. Doal nesne ve olgular her ne
547 Bakr, a.g.m, s.62.
54 8 Zizek(a), a.g.m, s.9 1 .
549 Leader, Groves, a.g.e,

312

s.6 1 .

kadar "kontrol altna alarak" Simgesel'in alanna eksek de, "Gerek


her zaman ayn yere dner". Dolaysyla tanmlanamayan bir salgn
hastalk (rnein Orta a'da veba, 20. yzyln sonunda ADS)
deprem, frtna, yldrm, daima Gerek' in geri dnp kendi simgesel
letirilemeyen ekirdeini ortaya koymasdr. Lacan'n deyiiyle,
' mkansz olan Gerek'. Bu anlamda lm deneyimi, aktarlamaz, ya
ni simgeselletirilemez olmasyla daima Gerek'tir. Simgesel sistem,
bir eksik' in ihtiyaca dnerek kendini bir talep biiminde ifade etme
zorunluluu sonucu ortaya kar. Simgesel 'in nedeni ve amac olan bu
eksik, aslnda Gerek'in ta kendisidir. Felsefede ve insan bilimlerinde
kullandmz temel kavramlardan biri olan ' Gereklik' in Lacan' n
Gerek'iyle rtmediini belirtmek gerekir. Gereklik, Gerek'in
simgeselletirilebilen kadardr: Felsefe ve insan bilimlerinin anlalll'"
landrlmay (dilin alanna ekmeyi) baaramad bir artk, bir fazla
her zaman varolacaktr ki, Lacan ' n Gerek'i tam da bu fazladr. 550
Zizek ise gerei, "ayn anda hem simgeselletinneye direnen sert,
nfuz edilmez ekirdek hem de kendi iinde hibir ontolojik tutarlla
sahip olmayan saf hayali bir kendiliktir." diye tanmlar. Gerek,
Zizek'in tanmlamalarnda, dnrn zengin kavramsallatrmalary
la da yle irdelenir:
"Gerek, her simgeselletinne giriiminin karsna dikilen kaya,
olas btn dnyalarda ayn kalan sert ekirdektir; ama ayn zamanda
adaU<akll istikrarsz bir stats de vardr; ancak baarsz, skalanm
olarak, bir glgede kalarak varln srdren ve onu pozitif doas
iinde kavramaya altmz anda dalan bireydir de. Daha nce de
grdmz gibi, bu tam da travmatik olay kavramn tanmlayan ey
dir: Simgeselletinnenin baarsz olduu, ama hibir zaman pozitifli
i iinde verili olmayan bir nokta. Bu nokta ancak geriye doru, yap
sal sonularndan kalkarak ina edilebilir. Btn etkililii, znenin
simgesel evreninde yaratt arptmalardadr. Travmatik olay nihai
olarak, bir simgesel yapdak belli bir boluu dolduran bir fantezi in
asdr ve bu haliyle bu yapnn geri dnl bir sonucundan ibaret,
t.r. , 551
Lacanc Gerek kavramn tanmlayan bir dizi baka kartlk daha
vardr: Simgeselletinne srecinin kalk noktas, temeli olarak
Gerek, yani bir anlamda simgesel dzenden nce gelen ve sonuta
onun ana yakaland zaman onun tarafndan yaplanan Gerek k550 Zizek (a), a.g.m, s.247.
55 1 Zizek(a), a.g.m, s. 1 83 .

313

'
W

yor karmza ilk olarak. Ama Gerek ayn zamanda bu simgeselletir


me srecinin rn, art, kalntsdr, simgeselletirmeden kaan a
rlktr ve bu haliyle simgeselletirme tarafndan retilir. Gerein e
kirdei keyiftir. Jouissance "keyif' simgeselletirmenin zerinde ile
dii temel, simgeselletirme tarafndan boaltlan, cisimsizletirilen,
yaplanan temeldir, ama bu sre ayn zamanda bir artk, bir kalnt
retir ki bu da art-keyiftir.
-Gerek, atl mevcudiyetin, pozitifliin doluluudur. Gerek'te
hibirey eksik deildir- yani eksii yalnzca simgeselletirme getirir.
Eksik, Gerek'te bir boluk, bir yokluk aan bir gsterendir. Ama ayn
zamanda Gerek kendi bana simgesel dzenin ortasnda bir delik, bir
boluk, bir aktr; Simgesel dzenin etrafnda yapland eksiktir. Bir
kalk noktas olarak, bir temel olarak Gerek eksiksiz bir pozitif dolu
luktur; oysa simgeselletirmenin bir rn bir art olarak simgesel
yap tarafndan yaratlan, kuatlan boluktur da. Ayn kartlar iftine
negatiflik perspektifinden de yaklaabiliriz: Gerek, olumsuzlanama
yan bir ey, olumsuzlanmaya duyarsz, negatiflik diyalektii iinde
yakalanamayan pozitif, atl bir balang noktasdr. Ama hemen unu
da eklememiz gerekir ki bunun nedeni Gerek'in kendisinin, pozitifli
i iinde, belli bir boluun eksiin, radikal negatifliin cisimleme
sinden baka bir ey olmaydr. Gerek olumsuzlanamaz nk zaten
kendi iinde, pozitiflii iinde, saf bir negatifliin, boluun cisimle
mesinden baka bir ey deildir. Bu yzden de gerek nesne kelime
nin Lacanc anlamyla yce bir nesnedir. teki 'deki, simgesel dzen
deki eksiin cisimlemesinden ibaret olan bir nesnedir. Yce nesne,
fazla yaklalamayan bir nesnedir: Eer ona fazla yaklarsak, yce
zelliklerini kaybeder ve sradan, baya bir nesne haline gelir. Ancak
bir ara mekanda, bir ara dunmda, belli bir perspektiften bakldnda,
yan grlr yar grlmez bir halde ayakta kalabilir. Onu gn nda
grmek istersek, gndelik bir nesneye dnr, kendi kendini datr.
Fellini'nin Roma filminden nl bir sahneyi ele alalm: Metro inaat
iin tnel kazan iiler eski Roma binalarndan baz kalntlar bulurlar,
arkeologlar arrlar, arkeologlar hep birlikte binalara girdiklerinde
muhteem bir manzara beklemektedir onlar: Hareketsiz, melankolik
figrlerin resmedildii fresklerle dolu duvarlar- ama resimler ok na
rindir, ak havaya dayanamaz ve hemen dalmaya balar, seyircileri
ni bo duvarlarla ba baa brakrlar.
-Jacques - Alain Miller'in (yaynlanmam seminerinde) belirttii
gibi, Gerek'in stats ayn zamanda hem bedensel olumsalln hem

3 14

de mantksal tutarlln statsdr. Bir ilk yaklamla unu syleyebi

liriz ki, Gerek, simgesel mekanizmann otomatik dolamn bozan

bir olumsal karlamann yaratt oktur. Bu mekanizmann dzgn

ilemesini nleyen bir kum tanesidir; znenin simgesel evreninin


dengesini mahveden travmatik bir karlamadr. Ama travmada da

grdmz gibi, tam da btnsel olumsalln istilas olarak travma


tik olay hibir noktada pozitiflii iinde verilmez; simgeselletirme
den kaan bir nokta olarak mantksal inas ancak daha sonra yaplr.

Lacanc Gerek' i tanmlayan ey, kart, hatta elikili belirlenimle

rin byle dolayszca rtmeleridir. Bylece kartlk iftlerinin imge


sel, simgesel ve gerek statleri arasnda bir ayrma gidebiliriz. mge

sel ilikide, kartln iki kutbu birbirini tamamlar, bir arada uyumlu

bir btnlk oluturur, her biri tekine onda eksik olan verir. Her biri

tekindeki eksii doldurur. Simgesel iliki iindeki kartlarn, kutup

larn herbiri tekine kendi eksiini iade eder: ortak eksikleri temelinde

birleirler. Bu ayn zamanda simgesel iletiimin de tanm olabilir: z

neler arasnda dolaan ey, ncelikle bir boluktur . zneler birbirleri


ne ortak bir eksii iletirler. Bu perspektifte kadn erkein tamamlayc

s deildir, erkein eksiini cisimletirir. (Bu yzden Lacan gzel bir

kadnn, erkein kastrasyonunun -eksikliinin- mkemmel bir cisim


lemesi olduunu syler.)

Lacan, Encore seminerinde "Gerek ancak biimselletirmenin

kmaza girmesi sayesinde kaydedilebilir" dediinde, kartlarn bu

paradoksal rtmesine ilikin bir ipucu verir. Gerek phesiz kayde

dilemeyen, "kendini kaydetmemeyi hi brakmayan" eydir. Her trl

biimselletirmenin taklp sendeledii kayadr. Ama Gerek'in bo

yerini bir biimde kuatmay, tespit etmeyi tam da bu baarszlk sa

yesinde baarabiliriz. Baka bir deyile, Gerek kaydedilemez, ama bu

imkanszln kendisini kaydedebiliriz, yerini tespit edebiliriz: Bir dizi

baarszla neden olan travmatik bir yerdir bu. Lacan'n btn syle

mek istedii, Gerek' in, kaydedilmesine dair bu "imkanszlk"tan ba


ka bir ey olmaddr.

Lacanc perspektifte, Gerek olarak nesne, son analizde belli bir s

nrdan ibarettir, demek ki : Onu sollayabiliriz, ardmzda brakabiliriz,

ama ona ulaamayz. Klasik Akhilleus ve kaplumbaa paradoksunun

Lacanc okumas yledir: Akhilleus kaplumbaay tabii ki sollayabi

lir ama ona ulaamaz, ona yetiemez. Brecht'in Kuruluk Opera


s'nda tanmlad mutluluk paradoksuna benzer bir durum sz konu

sudur. Mutluun peinden yle ok fazla komamak gerekir, nk

315

onu sollayabilirsiniz, o zaman da mutluluk arkada kalacaktr. Lacanc


Gerek budur ite: Her zaman skalanan belli bir snr-her zaman ya
ok erken ya da ok ge geliriz. 552
Lacanc Gerek zerinden medyann ieriklerine baktmzda da
kurgusal yapnn olumasyla birlikte ilk vazgeilenin Gerek olduu
nu daha kolay alglayabiliriz. nk medyann ieriklerindeki temel
iddias Gerek'tir. Oysa Gerein peinden ok fazla kotuu iin onu
sollamaktadr. Bu nedenle medyada Gerein yerini Baudrillardc
deyile hipergereklik almaktadr.

deoloji, Sinizm, Kinizm


" deoloji", toplumsal gereklie bamlln yanl-tanyan d
nmc bir tavrdan, eylem odakl bir inanlar kmesine, bireylerin
toplumsal bir yapyla aralarndaki ilikiyi yaamalarn salayan
vazgeilmez mecradan hakim bir siyasi iktidar merulatran yanl
fikirlere kadar hereyi adlandrabilir. Tam da ondan uzak dunnaya
altmzda ortaya kveriyor gibidir. deoloji isel bir zorunlulu
un sonucunun dsallatrlmasnda yatar. Benzer bir tersine evirme
nin en son rnei, Bat medyasnn Bosna sava hakkndaki haberle
rinde grlmtr. lk gze arpan, standart ideolojik kiiletirmenin
yaand 1991 'deki Krfez Sava haberleri ile bunlar arasndaki
kartlktr:
"Medya, Irak'taki toplumsal, siyasi ya da dini eitim ve antagoniz
malar hakknda bilgi vermek yerine, atmay son kertede Kiilemi
Ktlk ile kendi kendini medeni uluslar aras topluluktan dlam
kanm kaa Saddam Hseyin ' le verilen bir kavgaya indirgemiti.
Gerek ama, Irak'n askeri kuvvetlerinin imhasndan bile nce psiko
loj ik bir ey olarak "itibarn kaybedecek" olan Saddam 'n kk
drlmesi olarak sunuluyordu. Ancak Bosna savanda, Srp devlet
bakan Milosevi de ara sra eytanlatrlm olmasna ramen,
hakim tavr yan-antropolojik bir gzlemci tavryd. Medya, bize
arptmann etnik ve dini arka plan hakknda ders vermek iin birbi
riyle yaryordu; yzlerce yllk travmalar yeniden sahneye konmak
tayd, yle ki atmann kkenlerini anlamak iin sadece Yugoslav
ya'nn tarihini deil, Orta adan beri btn Balkanlar'n tarihini
anlamak gerekiyordu. Dolaysyla Bosna atmasnda, taraf tutmak
aka imkanszd, tek yaplabilecek ey, bizim medeni deerler siste
mimize yabanc bu vahi gsterinin arka plann sabrla kavramaya
552

Zizek (a), a.g.e, s. 1 84- 1 88.

316

almakt. . . Ama bu ters yndeki ilem, Saddam Hseyin'in eytan


latrlmasndan bile daha kurnazca bir ideolojik mistifkasyon ie
,,
nr.
. 553
deoloji, bizi kendisinin "doruluuna" ikna etmesi amalanan, ama
aslnda ikrar edilmemi, tikel bir gcn karlarna hizmet eden bir
reti, bir fikirler, inanlar, kavramlar topluluudur. Habernas 'a gre
ideoloji sistematik olarak arptlan bir iletiimdir. krar edilmeyen
toplumsal karlarn etkisiyle "resmi" kamusal anlamn gerek niye
tinden ayran bir mesafenin bulunduu bir metin; yani metnin ak
szcelenmi ierii ile pragmatik nvarsaymlar arasnda zerinde
dnlmemi bir gerilimle kar karya olduumuz bir metin. 554
ideolojinin en temel tanm herhalde Marx ' n Kapital ' deki u cm
lesidir: "Bilmiyorlar, ama yapyorlar". deoloji kavramnn kendisi bir
tr temel, kurucu naiflii ierir. Kendi nvarsaymlarn, kendi fiili ko
ullarn yanl-tanmay, toplumsal gereklik denilenle bizim ona ili
kin arptlm tasarmmz, yanl bilincimiz arasndaki bir mesafeyi,
bir ayrl ierir. Bu tr bir "naif bilin"in eletirel-ideolojik bir ile
me tabi tutulabilmesinin nedeni budur. Bu ilemin amac, naif ideolo
jik bilinci kendi etkin koullarn, arptmakta olduu toplumsal ger
eklii tanyabilecei ve tam da bu sayede kendi kendini feshedecei
bir noktaya gtrmektir. ideoloji eletirisini daha incelikli versiyonla
rnda-rnein Frankfurt Okulu 'nun gelitirmi olduu eletiride- me
sele sadece eyleri (yani toplumsal gereklii) gerekte olduklar gibi
grme, ideolojinin arptc gzln karp atma meselesi deildir:
Aslolan gerekliin kendisini bu ideolojik mistifkasyon denen ey ol
madan yeniden retemeyeceini grmektir. Maske sadece eylerin
gerek durumunu saklamamaktadr: ideolojik arptma tam da bu du
rumun zne yazlmtr. 555
deolojinin bu klasik aklamasnn halen geerli olup olmadn
sorgulayan Zizek, Peter Sloterdjik'in ok satan kitab "Sinik Akln
Eletirisi"nde savunduu tezi yle aktaryor:
"Ne yaptklarn gayet iyi biliyorlar, ama yine de yapyorlar. Sinik
akl artk naif deildir; Aydnlanm yanl bilin gibi bir paradokstur.
Kii yanll gayet iyi bilmektedir, ideolojik bir evrenselliin ardn553 Renata Salecl, The Spoils of Freedom, Londra, Routledge, 1 995, s. 1 3. Aktaran:
Zizek(b) Krlgan Temas, eviren: Tuncay Birkan, Metis Yay., stanbul, 2002,
s.48-49
554 Zizek(b), s.56-57
555 Zizek(a),a.g.e, s.43.

317

daki tikel karn gayet iyi farkndadr, ama onu yine de reddet
mez."556
Sinizmi, Sloterdj ik'in kinizm adn erdii kavramdan ayran Zizek,

bu kavramlar ideoloji balamnda yle tanmlar:

.
"Kinizm halkn, alt tabakalarn, resmi kltrn ironi ve alay yoluyla

reddetmesini temsil eder: Klasik kinik ilem, egemen resmi ideoloji


nin arbal, ciddi havalarnn karsna gndelik sradanl kart

mak ve bunlarla alay etmek, bylelikle de ideolojik laflarn yce soy

luluunun ardnda gizlenen bencil karlar, iddeti, kaba iktidar hrs

n tehir etmektir. Bu ilem argmana dayal olmaktan ok pragmatik


tir: Resmi nem1eyi, onun karsna szcelendii durumu kararak al

tst eder; kiiye ynelik davranr. (rnein bir politikac kendini vatan

iin feda etmenin kutsal bir grev olduunu vaazederken, kinizm onun

bakalarnn fedakarlndan elde ettii kiisel kazanc tehir eder.)

Sinizm ise egemen kltrn bu kinik bozuturmaya verdii cevap

tr: deolojik evrenselliin ardndaki tikel kan, ideoloj ik maske ile

gereklik arasndaki mesafeyi tanr, hesaba katar, ama yine de maske

yi korumak iin nedenler bulur. Bu sinizm dolaysz bir ahlakszlk

konumu deildir, daha ok ahlakszln hizmetine koulmu bir


ahlaktr. Sinik hikmetin modeli, doruluu, drstl en st namus

suzluk biimi olarak, ahlak en st utanmazlk biimi olarak, doruyu

da en etkili yalan biimi olarak kavramaktadr. Bu yzdendir ki, sinik

bir akl karsnda geleneksel ideoloji eletirisi artk ie yaramaz. Artk

ideolojik metni "semptomatik okuma"ya tabi tutarak, onun karsna

bo noktalarn, kendini dzenlemek, tutarlln korumak iin bastr

mak zorunda olduu eyleri kartamayz. Sinik akl bu mesafeyi daha

en batan hesaba katmtr zaten. O zaman bize sadece, sinik akln

egemenliiyle birlikte, kendimizi ideoloji sonras denen bir dnyada

bulduumuzu olumlamak m kalmaktadr? Adomo bile, ideoloj inin bir


doruluk iddiasnda -yani basite bir yalan deil, doru diye yaanan
7
bir yalan- olduu sonucuna varmtr. 55 Bylece Adomo ideoloj iye
eletirel bakta sinizmi dnsel boyutta nceleyen isim olmutur.

Zizek, ideoloji, sinizm, kinizim lemesine Michael Anderson'un

ngiliz kolejlerindeki yaam betimledii filmi "If'te yapt zmle

me ile aklk getirir: "Bu kolejlerdeki gnlk yaamn, uygar, ak


grl ve liberal yzeyinin altnda, kk ve byk renciler arasn

da acmasz g ilikilerinin egemen olduu baka bir dnya yatmak556 Zizek(a) ,a.g.e, s.44.
557 Zizek (a), a.g.e, s.44-45 .
318

tadr. Bir dizi ayrntl yazsz kural, byk rencilerin kkleri s

mrme ve aalamasnn eitli yollarn gsterir. Burada yer alt is

yan tarzlarnn zayflatt (otorite ile alay etmek vs.) kamu ve dzenin

basklayc ynetimiyle deil, tam tersiyle kar karyayz: kamusal

otorite sivil, nazik bir grnty srdrrken, onun acmasz g kul

lanmnn glgeli bir alemi vardr. Hi kukusuz, buradaki hayati nok


ta, bu glgeli alemin kamusal gcn uygar grntsn zayflatmak

tan ok, onun temel dayana olarak ilev grmesidir. Bir renci an
cak bu alemin yazsz kurallarna dahil olarak okul hayatnn salad

olanaklardan yararlanabilir. Bu yazsz kurallar inemenin cezas

resmi kurallar inemeninkinden ok daha ardr. Kamusal-yazl

yasa ve onun sperego btnleyicisi arasndaki bu uzaklk, ge kapita

lizmin znelerinin egemen ideolojik tutumu olarak kinik uzakln ne

rede yetersiz kaldn gstermemizi de salyor: Bir kinik kamusal


yasayla, gizli konumundan alay eder ve bylece onu salam brakr.

Bu gizli yne nfuz eden haz fantezilerde kurulduu lde, kii kini

in dokunmadan brakt eyin fantezinin kendisi, kamusal yazl ide

olojik metnin arka plan olduunu syleyebilir. Kinik uzaklk ve

fantezi arasnda kuvvetli bir karlkl bamllk vardr. Gnmzn


tipik znesi, bir yandan her tr toplumsal- ideolojiye kinik bir gven

sizlik gsterirken, bir yandan da kendini hi kstlamakszn tekinin

komplolar, tehditleri ve hazzn ar formlar hakknda paranoyak


fanteziler kuran kiidir. "5 5 8

deolojik Fantezi
deoloji sonras bir toplumda yaadmz fikrinin biraz fazla hzl

gittiini gstermek iin ite burada, bu noktada, semptom ile fantezi

arasndaki ayrm devreye sokmak gerekir: Sinik akl, btn o ironik


mesafesine ramen, temel ideolojik fantezi dzeyine, ideoloj inin, ze

rine toplumsal gerekliin kendisini yaplatrd dzeye dokunma

maktadr. Eer bu fantezi boyutunu kavramak istiyorsak Marx'n

"bilmiyorlar ama yapyorlar" formlne dnmemiz ve ok basit bir

soru sormamz gerekir: deolojik yanlsamann yeri neresidir, gerekli

in kendisi "bilmek"te mi yoksa "yapmak"ta m? Cevap ilk bakta

bariz grnr: deolojik yanlsama "bilmek"te yatar. nsanlarn fiilen

yaptklar ey ile yaptklarm dndkleri ey arasndaki uyumsuz

lukla ilgili bir mesele sz konusudur-ideoloji, tam da insanlarn


"insanlarn aslnda ne yaptklarn bilmemeleri"nden, ait olduklar top558

Slavoj Zizek, "Mstehcen Efendi," Toplum ve Bilim, Gz 1 996, Say; 70, s.64-65.
319

lumsal gereklie ilikin yanl bir tasarma (Yphesiz ayn gereklie


ilikin arptma yznden) sahip olmalarndan ibarettir. nsanlarn bil
medikleri ey, faaliyetlerinin, toplumsal gerekliklerinin kendisinin,
bir yanlsama, fetiist bir tersine evir,e tarafndan ynlendirildiidir.
Gzden kardklar, yanl-tandklar ey gereklik deil, kendi ger
ekliklerini, kendi gerek toplumsal faaliyetlerini yaplatran yanlsa
madr. Yeylerin gerekte nasl olduunu gayet iyi bilirler ama yine de
bilmiyormu gibi davranrlar. Dolaysyla bir ifte yanlsama sz ko
nusudur. O da gereklikle kurduumuz gerek, fiili ilikimizi yapla
tran yanlsamay gzden karnay ierir. Bu gzden karlan, bilin
d yanlsamaya da "ideolojik fantezi" ad verilebilir. Eer ideoloji
anhtymz, yanlsamann bilgiye yerletirildii klasik anlay olarak
kalrsa, o zaman gnmz toplumu ideoloji sonras bir toplum olarak
grnecektir: Yaygn ideoloji sinizm ideolojisidir, insanlar ideolojik
domya artk inanmazlar: ideolojik nermeleri ciddiye almazlar. Gel
gelelim, ideolojinin temel dzeyi, eylerin gerek dummun maskele
yen bir yalsama deyi deil, bizaii \ lumsal gerekliimizi yap
.
W
latran (blnd) br fantez dzeydr:

deolojik Anamorfoz
Bir ideolojide "deimez adlandrc", "gsterilensiz bir gsteren
dir". Nitekim ideolojik bir yapnn analizindeki canalc adm, onu bir
arada tutan unsurun (Tanr, lke, Parti, Snf) gz kamatrc ihtia
mnn ardnda, bu kendi kend '.ne gnderme yapan permormatif ilemi
tehis etmektir. rnein, bir Yahudi son analizde "Yahudi" gsterinin
damgalad biridir, Yahudileri karakterize ettii varsaylan zellikle
rin (agzllk, dolaplk vb.) btn fantazmik zenginlii burada,
"Yahudilerin aslnda byle olmadklar"n, Yahudilerin ampirik ger
ekliini deil, antisemitik bir "Yahudi" inasnda, salt yapsal bir
ilevle kar karya olduumuzu gizlemeye yarar. Demek ki has "de
olojik" boyut, belli bir "Perspektif hatas"nn sonucudur: Anlam alan
iine saf gstereni temsil eden unsur-Anlam'n ortasnda gsterenin
anlamszlnn fkrmasn salayan unsur-, Anlam'n ar bir
doygunlua ulat bir nokta olarak, btn dierlerine "anlam veren"
ve bylece (ideolojik) anlam alann totalize eden nokta olarak algla
nr. Yalnzca belli bir eksiin yerini igal eden, nedensel mevcudiyeti
belli bir eksiin cisimlemi halinden baka bir ey olmayan unsur, en

559 Zizek (a), a.g.e,

320

s.47-48.

st tamlk noktas olarak alglanr. Bu perspektif hatasna "ideolojik


.
0
anamorfioz" d'yeb'l'
nz. 5 6

Jouissance
Lacan' n rencisi olarak Zizek'in tm metinlerinde sk sk kullan
d Lacan'n jouissance kavramn aklarken, bu terimin yalnzca
Trke'ye deil, dier dillere de evrilmesinin son derece g olduu
nu eklemekte yarar var. "ngilizceye bliss ve son zamanlarda da en
joyment olarak evrilse de, ou kez bu terimler jouissance 'in anlam
n tam olarak karlamakta yetersiz kald iin terim ngilizce metin
lerde de zaman zaman Franszca olarak braklr. Jouissance Lacan'n
Freud'un "haz ilkesinin" tesine yerletirdii bir kavramdr. Freud'da
haz bedensel/ruhsal bir gerilimin boalmasndan ibarettir. Dolaysyla
haz, bir tatmin ve rahatlama duygusuyla birlikte anlmaldr. Oysa
jouissance basit bir tatminin tesinde, bir "drt tatmini"dir; dolay
syla imkanszdr. rnein ilksel eksiin (anneden koparlm
olmann) giderilmesi arzusunun gerek bir tatmini yoktur; ancak
psikotik bir durumda mmkndr bu tatmin. Oysa jouissance bu eksi
in giderilmesi fantezisini yaratarak kendini Gerek'te temellendirir.
Haz, benliin i dengesini kurmaya / korumaya yneliktir; jouissance
ise bu dengeyi daima bozarak "haz ilkesinin tesine" geer. Acda,
lmde, semptomlarn srdrlmesinde bulunduu farzedilen para
doksal haz, aslnda haz deil jouissance'n ta kendisidir. Zizek jouis
sance' yer yer olduu gibi brakarak, yer yer ise enjoyment ile kar
layarak kullanr."5 6 1

1 960'larda Lacan'n almalar Jouissance kavramnn mantn


formle etmeye almak zerinde younlat. Bu szck, Edmund
Spencer'n 1 6. yzyldaki Faerie Queene ve dier yaptlarnda kendini
gstermesi nedeniyle aslnda ngiliz edebiyat mirasnn bir parasdr.
Genellikle tercme edildii ekliyle "tad alma" anlamna gelebilir,
ancak Lacan'n kulland anlamda, 'organizmann kaldramayaca
kadar fazla olan herey' demektir. Jouissance, rneklerin yzde 99'un
da dayanlmaz ac olarak hissedilir. Szcn Lacanc anlamyla bu,
gerek bir acdr; simgeletirme ve anlamn dnda, size acy getir
mek zere, srekli ve her defasnda ayn yere dnen bir eydir. Asl
sorun bizim dayanlmaz ac olarak yaadmz eyin bilind drt
ler tarafndan tam tersine bir doyum olarak yaanmasdr. Bedenimiz560

561

Zizek (a), a.g.e, s. 1 1 5-1 1 6 .


Zizek (a), a.g.e, s.248.
32 1

de j ouissance ile birlikte doarz: Bu organizmann kendisini kurtar


mas gereken an bir tahrik ya da uyar bombardmandr. Bydk

e, stten kesilme, eitim, toplumsal dnyann kurallar ve dzenle

meleri ile bedenimizden akp gider. Lacan 1 970'lerden itibaren de


dilin bir jouissance biimi olduunu ileri sryordu. 562
Zizek'e gre jouissance, simgeselletirmenin zerinde iledii

temel, simgeselletirme tarafndan boaltlan cisimsizletirilen, yapla

nan temeldir, ama bu sre ayn zamanda bir artk, bir kalnt retir ki

bu da art keyiftir. Lacan'a gre ise bilgiye ulamann bedeli, keyfin


kaybedilmesiyle denir, keyif btn o aptallyla ancak belli bir bilgi

sizlik temelinde mmkndr. 563

Bu noktada medyann ierikleri anlamnda bilgi ve enformasyon

arasndaki farktan hareketle, enformasyonun temel etkisinin keyif,

dolaysyla elence olduunu syleyebiliriz. Medya ieriklerinden

bilgiden kan temel nedeni ise keyfin kaybedilmesi olarak aklana


bilir.

Objet Petit a (Kk teki Nesnesi ya da Arzu Nesnesi)


Jouissance tam olarak kastre edilemez daima bilinaltnda bir art

brakr. Bu simgesele giri ileminden geriye kalan bir artk, bir krn

tdr; ve drtler sayesinde bir kimlik oluturmay vaadeden bu nesne

Lacan'n nl objet petit a' sdr. Bu gerek bir resne deildir ama

znenin fantezisinin nesnesidir; (znenin arzu nesnesidir) dier bir


syleyile teki 'ne tutarlln veren, sahip olduu varsaylan nesne
dir: Kk teki nesnesi. 5 64

Nesnenin kimliine dayanak olan ey gsterendir. Olas btn dn

yalarda ayn kalan nesnedeki bu "art/fazla" Lacan'n objet petit a's


"kendinde kendinden fazla olan bireydir. 565

Szlk anlam ile verirsek, Lacan ' n dier dillere yaplan evirile

rinde Franszca olarak korunmasnda srar ettii bu kavram Trke'ye

kabaca "kk teki nesnesi" olarak evrilebilir (Buradaki "a", Fran

szca'da "teki" anlamna gelen autre kelimesinin ba harfidir). Obj et

petit a, gerek bir nesne deildir, bir fantezi nesnesidir. zne, simge
sel sistemin bir trl snrlar iinde alamad Gerek'in aklanama

yan, adlandrlamayan bu "fazla"s ile baa kabilmek iin, daha bir


562 Leader, Grove, a.g.e, s. 1 40-1 55.
563 Zizek (a) a.g.e, s.84.
564 Burak Bakir, a.g.m, s.62.
565 Zizek (a), a.g.e, s. 1 1 1 .

322

"ben" olarak ilk olutuu yllardan balayarak bir fantezi nesnesi yara
tr. Bu nesne, arzu nesnesi aslnda "yok:'tur, znenin ne olduunu
bilmedii, sadece gz ucuyla grebildii ilksel eksik'in fantazmik
edeeridir. Ancak zne bir yandan da bu nesnenin fantazmik zellii
ni, gerekten varolmadn bilir. Tam da bu nedenle bilinsiz olarak
objet petit a'ya ulamaktan kanr; yolu uzatr, kmaza sokar. Ara
maktan vazgeemez, ama asla bulmak istemez.5 66
Zizek, Lacanc kk teki nesnesi ya da arzu nesnesi objet petit
a'y aklarken Coca-Cola rneinden hareket eder: Cola'nn ilk nce
bir ila olarak sunulmas hi de artc deildir. Garip tad herhangi
zel bir tatmin salamad gibi stelik ho ve cazip de deildir: Fa
kat, tam da byle olduu iin mevcut herhangi bir kullanm deerini
(susuzluumuzu gerekten gideren ya da arzulanan tatmin edilmi din
ginlik etkisini salayan su, bira ve arabn aksine) aan bir ey olarak
Cola, O'nun, yani, sradan tatminlerin stndeki hazzn katksz faz
lalnn, mal tketme tiryakilii iinde hepimizin peinden kotuu
gizemli, anlalmaz X'in dondan somutlamas ilevini grr. Bu
zelliin umulmadk sonucu, Cola hibir somut ihtiyac tatmin etme
diinden, ihtiyacmz baka bir iecekle giderdikten sonra onu sadece
bir ek olarak tketmemiz deil, fakat bu gereksiz karakteri dolaysyla
Cola'nn susuzluumuzu daha da ok doyumsuz hale getirmesidir:
Jacques Alain Miller'in zl biimde belirttii gibi, Cola paradoksal
zellie sahip olduundan onu itiin kadar ok susarsn ve ayn
zamanda susuzluunu sndnnedii lde bu garip, bunk-tatl
lezzete ihtiyacn o kadar da artar. yle ki, birka yl ncesinde
Cola'nn reklam slogan "Cola odur!"u reklamn mulaklyla alma
mz gerekir: "te o" tam da gerekten hibir zaman o olmadndan
dolay, tam da her tatmin "daha fazla isterim! " boluu atndan
dolay " te o" dur. Paradoks, dolaysyla, Cola'nn kullanm deeri
onun saf (deiim) deeri 'nin zgn atmosferik boyutunun ifadesiyle
yer deitirmi (ya da ifadesiyle tamamlanm) sradan bir mal olma
sndan deil, onun tuhaf kullanm -deerinin ifade edilemez tinsel art
n olaanst atmosferinin zaten onda dondan cisimletii, maddi
niteliklerini zaten mal oluundan alan bir mal olmasndadr. Fakat bu
sre kafeinsiz diet Cola ile sona erdirilmitir. Niin? Cola'y -ya da
herhangi bir iecei- iki nedenle ieriz: susuzluk gidermesi ve besin
deeri ya da tad iin. Kafeinsiz diet Cola'da besin deeri askya aln
d gibi Cola'nn tadnn temel maddesi kafein de kullanlmaz. Geriye
566

Zizek (a), a.g.e, s.249.


323

kalan saf d grn, bir maddenin hibir zaman gerekletirilemez


sahte vaatleridir. Bu anlamda, kafeinsiz diet Cola ile adeta "bir ey k
lnda hibirey itiimiz" doru deil midir? Bu rnek dnce
arasndaki doal ilikiyi ortaya koyar: Marksist art-deer, art-haz
olarak Lacanc objet petit a (Lacan' n dorudan Marks art-deeri
referans alarak kulland kavram) ve de Freud tarafndan ok nce
den alglanan sperego paradoksu: Ne kadar ok Cola iersen o kadar
ok susarsn: ne kadar ok kar yaparsan daha fazlasn istersin: Spe
rego 'nun emirlerine ne kadar ok uyarsan kendini daha ok sulu his
sedersin- her durumda da dengeli deiim mant; ne kadar ok
verirsen o kadar ok borlanrsn, ya da arzuladna ne kadar ok sa
hip olursan, o kadar zlem duyarsn; ya da tketicilik versiyonu, ne
kadar ok satn alrsan daha ok harcaman gerekir. Bu dengenin
bozulmasna anahtar, kukusuz ki, bir eit kavisli alan olarak var olan
(ya da daha iyisi, srar eden) art haz, objet petit a ne kadar yaknna
7
gelirsen kavranmas o kadar g olan bir alandr. 56
fantezide de benzer bir mekanizma yrrlktedir: Ampirik, pozitif
olarak verili bir nesne nasl bir arzu nesnesi haline gelir; bir X, bilin
meyen bir nitelik, "onda ondan daha fazla olan" ve onu arzumuza
deer hale getiren bir eyi iermeye nasl balar? Fantezi erevesine
girerek, znenin arzusuna tutarllk kazandran bir fantezi-sahnesine
dahil edilerek. Bu sreci ok net bir ekilde kurgulayan Hitchcock'un
"Arka Pencere" filmini ele alalm: Sakatlanp tekerlekli sandalyeye
mahkum olan James Stewart'n srekli olarak darya bakt pence
re, aka bir fantezi penceresidir. Arzusu pencereden grebildii ey
lerin bys altndadr. Ve talihsiz Grace Kelly'nin somnu, ona evlen
me teklif ettiinde, onu gzelliiyle bylemek yerine, pencereden
grn bozan bir engel, bir leke olarak davranmasdr. Sonuta. Ste
wart'n arzusuna layk olmay nasl baarr? Szcn dz anlamyla,
onun "arzusunun erevesine" girerek; avluyu geip onun kendisini
pencereden grebilecei "teki tarafta" grnerek. Stewart onu cani
nin apartmannda grnce, bak hemen bylenir, oburlar, onu
arzulamaya balar: Kelly onun fantezi-mekanndaki yerini bulmu
s s
tur. 6
Bylece Grace Kelly, James Stewart'n objet petit a' sna yani arzu
nesnesine dnr. nk fantezilerinin iinde, arzu erevesinde
yerini almtr.
56 7
568

Slavoj Zizek (c), Krlgan Mutlak, Encore Yaynlar, stanbul, 2003, s.32-3 5 .
Zizek (a), a.g.e, s. 1 36

324

Ridley Scott'n (Heil).rich Kleist'in bir ksa yksnden uyarlanan)

olaanst ilk filmi Dellocular'da, iki yksek rtbeli asker arasnda,

tam anlamyla st snftan bir soylu ile orta snf kkenli gz yukar
da bir subay arasnda mr boyu sren bir mcadele anlatlr. Bunlar

birbirinden sonsuza kadar ayr tutan ey, her birinin st snfn onur

koduyla kurduu iliki biimindeki farktr: Gz yukarda, orta snf


mensubu subay bu kodu amaz bir biimde takip eder, bu yzden de

hep beceriksiz, gln biri izlenimi verir; oysa rakibi olan soylu, resmi

kodun ak kurallarn srekli ihlal ederek gerekten st snfa mensup


olduunu gsterir. Gz yukarda alt-orta snflarn sorunu, baarsz

lklarnn gerek nedenini yanl alglamalardr. Kendilerinde bir e

yin, gizli bir kuraln eksik olduunu, o yzden de btn kurallar daha
da sk biimde takip etmeyi renmeleri gerektiini zannederler. Oy

sa yanl algladklar ey gerekten st snftan gelmeyi aklayan gi


zemli X ' in zgl bir pozitif simgesel zellie balanamayacadr.

Burada, yine objet petit a ile karlarz: Birbirlerinden aka tanm

lanm herhangi bir pozitif simgesel zellikle ayrlmayan ama yine de

ikisi arasndaki farkn gerek st snfla onun beceriksizce taklidi ara

sndaki amaz fark olduu iki davran dizisiyle kar karya geldii

mizde, o farkna varnann son derece g olduu X, sz konusu me


safeyi aklayan -ksacas, herhangi bir pozitif farkn belirlenemedii

yerde fark yaratan nesne- tam da arzu nesnesi / nedeni olarak objet pe
tit a' dr. 5 69

Byk teki
Bu kavram, Lacan'n simgesel dzenine iaret eder. rnein bir

yarg, simgesel grevinin nianlarna brnd anda, onun aracl


yla konuan simgesel kurumun Byk teki'si olur. 5 70 Lacan'a g
re, znenin oluumu daima "teki"yi varsayar. Byk teki bir muha

tap deil, hitap edenin iinde varolduu simgesel sistemin belirleyici

lerinin toplamdr. Byk teki, bir eksik'i olmad varsaylarak (ek


sik'i gizli tutularak) tm arzunun mekan olarak kurulur; bu mekan

Babann Ad, devlet, tanr, yasa ksaca zne iin sim esel dzenin b
f

tnln temsil eden herhangi bir ey doldurabilir. 5

George Owell'n 1 984'ndeki Big Brother "Byk Aabey" kur

gusu tam anlamyla Lacan'n Byk teki'sine karlk gelir. Kavra569 Zizek (b), a.g.e, s. 1 5 8- 1 59.
570 Zizek (b), a.g.e, s.308.
571 Zizek (b), a.g.e, s.
(;

325

mn ngilizcesinde Brother kelimesinden "B ve R"yi karttmz za


man, kavram Big Other'a "Byk teki"ye dnr. Ayrca kavramn
szlk aklamasndaki simgesel dzenlerden -baba ad, tanr, devlet,
yasa- her birini yaratt bo alan iine alr. Byk Aabey, istdii
niz, hayal ettiiniz simgesel dzen hangisi ise ona karlk gelecek
kadar "ak" braklmtr.
Ayn ekilde Kafka'nn eserlerinde de kurgulanan simgesel dzen,
Lacan'n Byk teki 'sinin temellendirdii mekanlarda rgsn
kurar. Franz Kafka'nn yaam psikanalitik incelemeye alndnda ise
daha ok Byk teki kendini sanatnn yaamnda "Baba Ad" ola
rak temsil eder.

Byk teki'nin zin Verdii "Sistem hlalleri"


Byk teki simgesel dzeninde sistem ihlallerine snrl da olsa,
kendi gcn yeniden kurmak adna izin verir. Buna rnek olarak lke
mizde "Yasak liki" ad ile gsterilen The Bridges of Madison County
filmi i.le "Benden Bu Kadar" As Good As It Gets' i gsterebiliriz: Yasak
liki'de Francesca'nn evlilik d ilikisi aslnda evlilii kurtarr:
kendi. evliliinin (ak dolu drt gnn ans Francesca'nn skc koca
syla olan evliliine katlanmasna olanak verir) yansra, Francesca'nn
itirafn okuduktan sonra akna dnen, souduklar eleriyle baran
iki ocuunun evliliini. Medyann haberlerine gre, filmin byk bir
baar kazand in'de resmi ideologlar bile aile deerlerinin olumlan
mas dolaysyla filmi vm: Francesca ailesiyle kalr, aile grevlerini
akna tercih eder. Film trajik olmak zere tasarlanmtr; Francesca
akta hayatnn gerek mutluluunu karr; kendisinin gerekten nem
verdii ey Kinkaid'le ilikisidir. Ancak daha derin bir dzeyde, film ai
le deerlerinin olumlamnasdr, ilikinin kopmas gerekmekteydi, zina
olsa olsa aileyi destekleyen, ayrlmaz bir ihlaldir.
kinci film, B enden Bu Kadar' a gelince, iler daha da karr: Fil
min pf noktas, Jack Nicholson karakterinin en sonunda altn bir kal
be sahip olduunu ve iyi bir adama dneceini, yani alaycl bra
kacan bildiimiz iin iki saatliine snrsz politik yanllktan ho
lanmamza izin verilmesi deil midir? Bu noktada yeniden ayrlmaz
ihlal yapsyla kar karyayz. Alaycl Nicholson' n objet petit
a'sdr; artk-hazzdr. Ancak normal olmak iin bundan vazgemesi
gerekmektedir. Bu anlamda film doru etik duruun ihanetinin hzn
l bir hikayesini anlatr: Nicholson "normalle"tiinde ve scak bir in-

326

sana dntnde, doru etik duruu denen, onu ekici de yapan eyi
yitirir: Skc, sradan bir ift kar karmza. 572

Byk teki'nin kt Anlar


Byk teki ayn zamanda toplumsal anlamann nihai bir garant
r olarak da karmza kar. Eer zerimize ylan enformasyon bol
luu yeterince ayklanrsa, Byk teki'nin k zaman ve mekan
iinde kesin bir noktada (an) sabitlenebilir; Ryszard Kapuscinki
1 979 'daki ran devrimi konusunda bunu rnek biimde yapmtr:
Yah rej iminin "sonun balangc", Tahran' daki belli bir kavakta, sra
dan bir yurtta polisin "bas git" emrine uymay reddettii zaman
gelmitir. Haber byk bir hzla yayld ve birdenbire insanlar "Byk
teki"ye inanmamaya baladlar. Burada tabii ki geri dnl olarak
yaplan bir yeniden inayla kar karyayz: Sz konusu olay,
harekete geiren o ufak kartopudur.5 73
" Y2imdi en nemli an, lkenin, Y2ah'n ve devriminin kaderini belir
leyecek an, bir polisin grev yerinden kp kalabaln kenarndaki
bir adamn yanna giderek sesini ykselttii ve adama evine dnmesi
ni emrettii andr. Polis ve kalabaln kenarndaki adam sradan,

isimleri bilinmeyen insanlardr, ama karlamalarnn tarihsel bir ne


mi vardr. kisi de yetikindir, ikisi de belli olaylardan gemiler, ikisi
de kendilerine ait deneyimler yaamtr. Polisin deneyimi : eer birine

barp copumu vuracak gibi kaldrrsam, adamn nce korkudan dili


tutulacak, sonra da kap gidecektir. Kalabaln kenarndaki adamn
deneyimi: Bana doru yaklaan polisi grnce korkuya kaplp koma
ya balarm. Ama bu sefer herey baka trl olur: Polis barr, ama
adam koup kamaz. Orada ylece durup polise bakar. htiyatl bir ba
ktr bu, hala korku emareleri ieren, ama ayn zamanda sert ve ks
tah bir bak. Demek byle! Kalabaln kenarndaki adam niformal
otoriteye kstah kstah bakyor. Hi kmldamyor. Etrafna bakyor
ve dier yzlerde de ayn bak gryor. onlarn yzleri de, kendisi
ninki gibi ihtiyatl, hala biraz korkulu, ama ok sert ve kararl. Polis
barmaya devam ettii halde kimse kamyor, polis en sonunda duru-

572

Slavoj Zizek, (d) Gln Ycenin Sanat : David Lynch'n Kayp Otoban'
zerine, Om Yay. stanbul, 200 1 , s.21 -22.
573 Zizek (b), a.g.e, s.253.
327

yor. Bir sessizlik an oluyor. Adam artk korkmuyor. te devrimin


7
balangc bu andr. Devrim burada balar"5 4
Burada, sradan yurttalar ile polisler arasna giren "nc unsur"

dorudan doruya korku deil Byk teki' <lir: Polisten, sadece

kendisi olmad, onun eylemleri iktidarn eylemleri olduu iin,

bizim gibi insan olmad srece korkarz, yani Byk teki'nin,

toplumsal dzenin ikamesi olarak deneyimledii srece korkarz. Bu

analizi devam ettirip Dou Avrupa'nn eski Komnist lkelerinin her

birinin yakn tarihinde Byk teki'nin ortadan kalkt "grntnn


paraland" bu ann tam koordinatlarn belirlemek ilgin olurdu. Bu

an, bazen gerekten de bir iki saniye sren bir and. rnein Roman

ya' da "bynn bozulduu an'', Timisoara'daki gsterilerden sonra

Bkre'te avuesku tarafndan halkn kendisini hala desteklediini


kantlamak iin dzenlenen kitle toplantsnda, kalabaln avues

ku 'ya barmaya balad, onun da trajikomik ve akn, gsz d

m bir baba edasyla, adeta hepsini kucaklamak istercesine ellerini


kaldrd and. Bir an nce saygyla kark korku uyandran ey, im

di biraz farkl bir karm gibi gln poz kesmeyle kaba, gayri meru

g gsterisinin karm gibi yaanmaktadr. Bu toplumsal ba kuran


simgesel dokudaki bir kaymaya denk der. 575

Matrix ve Byk teki


Andy ve Larry Wachowski kardelerin 1 999 yapm Matrix filmini,

"Byk teki" kavram iinde zmleyen Zizek, Matrix'i yabanc

lam znelerin kurgusu iinde yle okur:

"Matrix, tek kelime ile Lacanc "Byk teki", sanal sembolik d

zen, gereklii bizim iin yaplandran ebekedir. Bu "Byk teki"

boyutu, sembolik dzende znenin yaplandrc yabanclatrlmasnn


boyutudur: Byk teki ipleri elinde tutar, zne konumaz, sembolik

yap tarafndan "konuturulur". Matrix' in tezi, byk teki'nin ger

ekten var olan bir Mega-Bilgisayarda cisimletiidir. Matrix' in mer

kezi imgesi, milyonlarca insann tpler iinde edilgen bir biimde ya

tarak Matrix'e enerji temin etmesidir. Bu yzden Matrix' in kontrol et

tii sanal gereklikten uyandklarnda, bu uyanma d gerekliin ge

ni alanna bir alma deildir. Bu mutlak edilgenlik, bilinli tecrbe

mizi etkin, kendi kendini gerekletiren zneler olarak srdren ipotek


574

Ryszard Kapuscinki, The ShahofShahs, Londra, Picador, 1 986, s. 1 09- 1 1 0.


Trkesi: ahlann ah, Metis Yay. st. 1 989, s.89-90. Aktaran: Zizek (b), a.g.e, s.254.
575 Zizek (b), a.g.e, s.257.
328

altna alnm fantezidir. Nihayetinde hayat zmz bizler birer yaa


yan akymz gibi skp alan teki'nin (Matrix'in) jouissance arac
olduumuz nosyonu mutlak fantezidir. lk bakta, bizim siberuzam
tecrbemizin bu evrene uyduu dnlebilir: Siberuzam Gerek'in
atllyla engellenmemi, sadece bizim koyduumuz kurallarla snrl
bir evren deil miydi? Matrix'teki Sanal Gereklik' le ayn deil mi?
inde yaadmz ' gereklik' deitirilemez karakterini yitiriyor: bir
insann iradesi yeterince glyse deitirebilecei olumsal kurallarn
yrrlkte olduu bir alan haline geliyor. Ne var ki, Lacan'a gre bu
standart bak asnn hesaba katmad ey, teki ile jouissance ara
sndaki ilikidir. Bunu i-edilgenliin, dnyaya etkin mdahelemizin
bedelini dediimiz, mkemmel fantezi senaryosu olarak okuyamaz
?"576
myz .

Sonu
Bu alma Zizek' in Trke'de yaymlanan drt kitab temel
alnarak gerekletirilmitir. Zizek'in son derece retken bir dnr
olduu dikkate alnrsa, drt kitaplk bir deerlendirme Zizek
hakknda sadece temel bir perspektif verebilmektedir. Zizek 'in felsefi
ynnn derinlii dikkate alnarak, Marx'tan, Freud' dan zellikle de
Lacan' dan ald kavramlarla salt popler kltr zerinden sinema
okumalar rneklerine yer verilmitir. Bu alma sadece Zizek'e
balang olarak deerlendirilmelidir.

576

Slavoj Zizek, "Matrix veya Sapkln ki Yz" William Irwin, Matrix ve


Felsefe, Gncel Yay., stanbul, 2003, s-284-308.
329

GENEL KAYNAKA
McLUHAN

COKUN Zeki, enlikli Cenaze, Radikal Gazetesi, 8 ubat 2002.


McLUHAN Marshall.Global Ky.Scala.stanbul.200 1 .
McLUHAN Marshall, Gutenberg Galaksisi,YKY, stanbul, 1 999.
ONG Walter, Szl ve Yazl Kltr, Metis, stanbul, 1 995.
OSKAY nsal, Kitle iletiiminin Kltrel levleri, Der Yay. stanbul, 2000.
OSKAY nsal. Ykanmak stemeyen ocuklar Olalm, YKY, stanbul, 1 996.
RIGEL Nurdoan, Haber ocuk ve iddet, Der Yay. stanbul, 1 995.
RIGEL Nurdoan, Kat Kaplanlar, Der Yaynlar, stanbul, 1 993.
AHN Haluk, Okumann Cezas, Radikal Gazetesi, 12 Au. 200 1 .
TOMLINSON, John, Kltrel Emperyalizm, Ayrnt Yay. st. 1 999.
FOUCAULT

AKAY Ali, ktidar ve Direnme Odaklar, Balam Yay., stanbul, Ekim 2000,
Tekil Dnce, Afa Yay., stanbul, Mays 1 999,
amz Ve Akln Snrlar, Varlk Dergisi, Varlk Yay., Say: ! 057, Eyll 1 995
ARIOBA Oru, Foucault'un Kavramlarndan Bilgi ve iktidar, Tan Dergisi,
Tan Yay., Say, 3, 4, Ankara 1 982
ARKIN nller Ansiklopedisi, Arkn Kitapevi, stanbul 1 988
ATABEK Erdal, Kimsesiz ocuklara Aile Otomobili, Cumhuriyet, 8 Mart
1 999
BARRET Michele, Marx'tan Foucault'ya deoloji, ev: Ahmet Fethi,
Mavi Ada Yay. , stanbul, Ekim 2000
BEST Steven; Douglas KELLNER, Postmodem Kuram, ev: Mehmet Kk,
Ayrnt Yay., stanbul, Mart 1998
BOZKURT Nejat, ada Felsefeden Kesitler, Sosyal Yay., stanbul, 1 990,
Byk Larousse Ansiklopedisi, Geliim Yay., Cilt 7, 1 987
CEVZC Ahmet, Paradigma Felsefe Szl, Paradigma Yay., stanbul 1 999
CBRAN Halil, Deli, Anahtar Yay., stanbul 1 998
ALIKAN Koray, Kapital Ve Disiplin, Birikim Dergisi, Say 90,
Birikim Yay., stanbul Ekim, 1 996
DAVDSON 1. Amold, Arkeoloji, Geneoloji, Etik, Dou-Bat Dergisi,
Felsefe Kltr Sanat Dernei Yayn, Say:4, Ankara, Austos, Eyll, Ekim 1 998
DOLTA Dilek, Foucault, Kant Habermas Ve Postmodemizm,
Varlk Dergisi, Say : 1 069, Varlk Yay., stanbul 1 996
Postmodernizm Tartmalar Ve Uygulamalar, Telos Yay., stanbul, Mart 1 999
DUKUL Aysun, Medya Ve Herkes, 4.Boyut stanbul niversitesi
letiim Fakltesi Dergisi, stanbul 1 997
DNDAR Can, Yarim Haziran, mge Kitapevi, Ankara, Temmuz 1 998
ERGDEN Ik, rnek Bir iddet Mekan: Hapishane, Cogito Dergisi,
Say: 6, 7, Yap Kredi Yay., stanbul 1 996
FALZON Christopher, Michel Foucault Ve Sosyal Diyalog,
ev: Hsamettin Arslan, Paradigma Yay., stanbul, Ekim 2001

330

FOUCAULT Michel, Byk Kapatlma, ev: Ik Ergden; Ferda Keskin,


Ayrnt Yay., stanbul, 2000,
Cinselliin Tarihi 2, ev: Hlya Tufan, Afa Yay., stanbul, Nisan 1 998
Deliliin Tarihine Giri, ev: Enis Batur, Nasuh Bann, Tan Yay., Ankara,
1 982,
Ders zetleri, ev: Selahattin Hilav, Yap Kredi Yaynlar - stanbul, Nisan
200 1 ,
Dostlua Dair, ev: Cemal Ener, Telos Yay.,stanbul, 1 992,
Entelektelin Siyasi levi, ev: l. Ergden, O. Aknhay, Ayrnt Yay. ,
stanbul, 2000
Hapishanenin Douu, ev: Mehmet Ali Kl Bilge Yay. Ankara, Kasm 2000
zne Ve ktidar, ev: Ik Ergden, Osman Aknhay, Ayrnt Yay. stanbul,
2000
Sylemin Dzeni, eviren Turhan Ilgaz Hil Yay., stanbul, Temmuz 1 987
Yapsalclk Ve Post Yapsalclk, Birey Yay., stanbul, Ekim 2001
GNGR Nazife, Popler Kltr Ve ktidar, Vadi Yay.,Ankara, 1 999
HANERLOLU Orhan, Felsefe Ansiklopedisi, Remzi Kitabevi,stanbul,
1 993
IIK Emre, Beden Ve Toplum Kuram, Balam Yay., stanbul, Kasm 1 998
KESKN Ferda, Foucault'ta iddet Ve ktidar, Cogito, YKY, Say 6-7,
stanbul, 1 996
KK Mehmet, Medya ktidar deoloji, Ark Yay.,Ankara 1 999
LYON David, Elektronik Gz, ev: Dilek Hattatolu, Sarmal Yay., st. Eyll
1 997
KOT Ahmet, Kresellemeye Dair Baz Notlar, Yeni Trkiye, Medya Says,
1 996
MA Y Tod, Post Yapsalc Anarizmin Siyaset Felsefesi, ev: Rahmi G.
dl, Ayrnt Yay. ,stanbul, 2000
MEGLL Allan, Arln Peygamberleri, ev: Tuncay Birkan, B ilim Sanat
Yay., Ankara, 1 998
MERQUOR J. G., Foucault, ev: Nurettin Elhseyni, Alfa Yay., stanbul,
1 986
MONTAIGNE, Denemeler, ev: Sabahattin Eybolu, Cem Yay., stanbul,
1 997
ZKK Erturul, Sanat, letiim, ktidar, Tan Yay., Ankara 1 982
SCHMDT James, Aydnlanma Neydi?, Toplum Bilim Dergisi, Say: 1 1 , st.,
2000
SKNNER Quentin, ada Temel Kuramlar, Vadi Yay., Ankara, 1 997
SPARGO Tamsin, Foucault Ve Kaklk Kuram, ev: Kaan H. kten,
Everest Yay., stanbul, Austos 2000
SUNAR ebnem, Bir ktidar Biimi Olarak Cinsel Ahlak Ve Yazn,
Yksek Lisans Tezi, i. Sosyal Bilimler Enstits Alman Dili Ve Edebiyat
Ana Bilim Dal, stanbul, 1 996
TEKELOLU Orhan, Michel Foucault Ve Sosyolojisi, Balam Yay.,
stanbul, 1 999
TMUN Afar, Felsefe Szl, nsancl Yay., stanbul, Austos 1 998
331

TOMLNSON John, Kltrel Emperyalizm, ev: Emrehan Zeybekolu,


Ayrnt Yay., stanbul, 1 999
TOLGA Alev, znenin Eletirisi, Y ksek Lisans Tezi, Eyll 2000,
. Sosyal Bilimler Enstits Felsefe Ana Bilim Dal
WEST David, Kta Avrupas Felsefesine Giri, Paradigma Yay., stanbul 2000
CHOMSKY

Ana Britannica Genel Kltr Ansiklopedisi, Chomsky, Cilt 8, Hrriyet Ofset


Matbaaclk ve Gazetecilik A.., stanbul, 1 994
AKYOL Hseyin, Dnya yeniden ekillenecek, Haftalk Haber Yorum
Gazetesi Yedinci Gndem, 1 5-21 Eyll 2002
BARSKY Robert F., Bir MuhalifinYaam, Doan Kitap, stanbul, Ekim 200 1
BOUDANOV A., SOTCHEVKO, Malup Edilmeyen Vietnam ve Kamboya,
rn Yaynlan, Mays 1 975
Byk Larousse Szlk ve Ansiklopedi, Chomsky-Nikaragua-Kolombiya
Afganistan, 1 ., 5., 1 3 ., 1 7 . Cilt, Interpress Basn ve Yaynclk, stanbul, 1 992
Chomsky'nin DGM'yle imtihan, Haftalk Haber Yorum Gazetesi Yedinci
Gndem, 9- 1 5 ubat 2002
Chomsky ile Sylei, Amerika' ya Terrist Saldrlar, falg.balckened.net
Chomsky ile 6 Soruda "Yeni Sava", www.Devrim99.8m.com
CHOMSKY Noam, vd., Souk Sava ve niversite, Kzlelma Yaynclk,
stanbul Kasm 1 998
CHOMSKY Noam, HERMAN Edward S., O'SULLIVAN Gerry, GEORGE
Alexander,
Terrizm Efsanesi, Ayra Yaynlan, Ankara, 1 999
CHOMSKY Noam, Amerikan Mdahalecilii, Aram Yaynclk, stanbul,
Aralk 200 1
Bombalama stne, Devrim99.8m.com
1 1 Eyll, Om Yaynevi, stanbul, 2002
Medya Denetimi, Tmzamanlar Yaynclk, stanbul, Ekim l 995
Seni Besliyorum, Seni ldryorumm, NTVMSNBC.COM
Terre Kar Sava, Kara Mecmua, Aralk 2001 -0cak 2002, Say 5
Trkiye ve Krtler, Haftalk Haber Yorum Gazetesi Yedinci Gndem, 9- 1 5
2002
COKUN Zeki, B ilgi ann Vicdan; Radikal Kitap Dergisi, 1 5 ubat 2002
DEMRER Temel, "Kresel ktidar, Bireysel Muha\efet ve Chomsky, Ayhk
Edebiyat ve Dn Dergisi Eski, Mart 2002
Dnyada "Yeni Dzen" ve Ortadou Eksen Yaynclk, stanbul, Mart 1 99 1
Dnyay Sarsan Buuk Ay, Radikal Gazetesi, 3 1 Aralk 2001
DOGAN Taylan, Amerikan Mdahalecilii ve Kart Olgular, Haftalk Haber
Yorum Gazetesi Yedinci Gndem, 6- 1 2 Ekim 2001
ERDOGAN Altay ., Bir Muhalif, Hep Muhalif, Radikal Kitap Dergisi, 5
Eki m 2001
EVREN Sreyya, Sznn Arkasndaki Delikanl, Radikal Kitap Eki, 1 5
ubat 2002
GALEANO Eduardo, Latin Amerika'nn Kesik Damarlar, Alan Yaynclk,
stanbul, Kasm 1 983

332

MER Kabile, D i l ve Toplum Gndoarken Yaynlar, Ankara, 1 990


KILI Ebru, Ayrcalklernn Fanknda, Radikal Kitap Dergisi, 1 5 ubat 2002
KOAK Orhan, Chomsky'nin Krss, Milliyet Kltr ve Sanat Eki, 1 7 Ocak
2002
Meydan Larousse Byk Lgat ve Ansiklopedi, Chomsky, 4 Cilt, Sabah, st.
1 992
MCNEILL William, Dnya Tarihi, mge, Ankara, Austos 1 994 David
miydi?, Milliyet, 1 2 Eyll 200 1
P ARENT Michael, Kirli Gerekler, mge Kitapevi, Ankara, Eyll 1 997
PARLAR Suat, Ortadou "Vaat Edilmi Topraklar", Bib1iotek, stanbul,
Aralk 1 997
POSTMAN Neil, Televizyon: ldren Elence, Ayrnt Y., stanbul Ocak
1 994
RIFAT Mehmet, Dilbilim ve Gstergebilimin ada Kuramlar, Dzlem, st.
1 990
UYSAL Hasan, Ad Afganistan, teki Yaynlar, Ankara, 1 996
BAUDRILLARD

ADANIR Ouz, Baudrillard'n Simlasyon Kuram zerine Notlar ve Sy


leiler, Dokuz Eyll Yaynlar, zmir, 2000.
BAUDRI LLARD Jean, Amerika, ev: Yaar Avun ve Ferda Keskin,
Ayrnt Yaynlar, stanbul, Haziran, 1 996.
BAUDRILLARD Jean, Oublier Foucault (Foucault'yu Unutmak),
ev: Ouz Adanr, Dokuz Eyll Yaynlar, zmir, Mart, l 998.
BAUDRILLARD Jean, L'Echange Syrnbolique et la Mort
(Simgesel Deiim ve lm), Gallimard, Paris, 1 976.
BAUDRI LLARD Jean, L'effet Beaubourg (Beaubourg Olay), Galilee, Paris,
1 977.
BAUDRILLARD Jean, La Transparence du Mal (Ktln effafl), ev:
Emel Abora-Ik Ergden, Ayrnt Yaynlar, 1 995 .
BAU DRILLARD Jean, Metinler ve Syleiler, Ajans Tmer Yay., zmir,
Ekim, 1 998.
BAUDRILLARD Jean, A l'Ornbre des Majorites Silencieuses (Sessiz Yn
larn Glgesinde ya da Toplumsaln Sonu), ev: Ouz Adanr, Ayrnt Yayn
lar, 1 99 1 .
BA UDRILLARD Jean, Simlakrlar ve Simlasyon, ev: Ouz Adanr, Dokuz
Eyll Yaynlar, zmir, Haziran, 1 998.
BAU DRILLARD Jean, La Societe de Consommation (Tketim Toplumu), Ay
rnt Yaynlar, stanbul, 1 997.
BAUDRILLARD Jean, La Miroir de la Production (retimin Aynas),
ev: Ouz Adanr, Dokuz Eyll Yaynlar, zmir, 1 998.
CHOMSKY Noam, Medya Denetimi, Tm Zamanlar Yayncl k, stanbul,
1 993.
CHOMSKY Noam, Medya Gerei, ev: Abdullah Ylamaz,
Tm Zamanl ar Yaynclk, stanbul, 1 993.

333

Demokrasi, zgrlk ve Basn, Trkiye Gazeteciler Cemiyeti Yaynlar, Mart


Matbaaclk, stanbul, Mays, 1 997.
FISKE John, P ostmodernizm ve Televizyon, Der: Sleyman rvan,
Bilim Sanat Yaynlar, Ankara, 1 997.
HOLLORAN James D., Televizyon'un Etkileri, stanbul Reklam Yay., st.,
1 973.
Medya ve Kltr, ! . Ulusal letiim Sempozyumu Bildirileri, letiim Dergisi
Yaynlar, 3 - 5 Mays 2000.
MOAYED Niloufar Shokouh, Basn Etii ve Uygulamadaki Yeri, Yksek
Lisans Tezi, stanbul, 1 999.
MORLEY David ve ROBINS Kevin, Kimlik Mekanlar, ev: Emrehan Zey
bekolu, Ayrnt Yaynlar, stanbul, Mays, 1 997.
ZYILMAZ Mehtap, Reklam Sloganlarnn Popler Kltre Etkilerinin Med
yaya Yansmas, Tez, stanbul, 2000.
PAZARBAI Betl, Grsel Medyada iddet, Doktora Tezi, stanbul, Eyll,
1 998.
POSTMAN Neil, Televizyon: ldren Elence, ev: Osman Aknbay,
Ayrnt Yaynlar, stanbul, Ocak, 1 994.
RIGEL Nurdoan, Haber ocuk ve iddet, Der Yaynlar, stanbul, 1 995.
RIGEL Nurdoan, Kat Kaplanlar, Der Yaynlar, stanbul, 1 993.
RIGEL Nurdoan, Medya Ninnileri, Sistem Yaynclk, stanbul, 1 993.
RIGEL Nurdoan, ahlanan iddet, Der Yaynlar, stanbul, 1 993.
RITZER George, Toplumun McDonaldlatrlmas, Ayrnt Yay. st. Haziran,
1 998.
SENNETT Richard, Kamusal nsann k, Ayrnt Yaynlar, stanbul,
1 996.
TOMLINSON John, Kltrel Emperyalizmi, ev: Emrehan Zeybekolu, Ay
rnt Yaynlar, Mart Matbaacl k, stanbul, 1 999.
POSTMAN

BALDN Massimo, iletiim Tarihi, Avcol Basm Yayn, stanbul 2000.


GLMORE, M.P., The World ofHumanism 1 453- 1 5 1 7, New York 1 952.
POSTMAN Neil, La Resa della Cultura, Bollati Boringhieri, Torino 1 993.
POSTMAN Neil, Televizyon: ldren Elence, Ayrnt Yaynlar, stanbul
1 994.
POSTMAN Neil, ocukluun Yok Oluu, mge Kitabevi, Ankara 1 995.
SARTOR Giovanni, Homo Videns, Editori Laterza, Roma 2002.
STENBERG H., Cinque Secoli di Stampa, Einaudi, Torino 1 982.
Reset, Aylk politika, kltr, felsefe ve iletiim dergisi. Temmuz- Austos
200 1 , Via San Pantaleo 001 86 Roma
LACAN

ABREV AYA E. "Aynadan tekine" Balam. stanbul. 2000.


BRAUNGARDT B. "Theology After Lacan". Other Voices. V. I N.3 . 1 999.
COWARD R, J. Ellis. "Dil ve Maddecilik". letiim Y., stanbul. 1 984.
DOR Joel. "The Epistemological Status of Lacan 's Methematical

334

Paradigms." In Pettigrew, David and Raffoul, F. Disseminating


LACAN. State University ofNY Press. New York. 1 996.
JAMESON F. "Marksizm, Psikanalitik Eletiri ve zne Sorunu"
Freud'dan Lacan 'a Psikanaliz (Der: S.M.Tura). Ayrnt. stanbul. 1 996.
JAY M. "Adorno". Der. stanbul. 2001
LACAN J. "Fallus'un Anlam". Afa. stanbul. 1 994
LACAN J. "Ecrits: A selection". Norton, New York. 1 977
LACAN J. "The Seminar of J. Lacan: The Ego in Freud's Theory and in the
Technique of Psychoanalysis 1 954- 1 955 Book II" Norton. New York. 1 988
LACAN J. "The Four Fundemantel Concepts of The Psycho-Analysis". The
Hogarth Press. London. 1 977
LEV-STRAUSS. " The Elementary Structures of Kinship". Sturner and Need
ham. Boston. 1 969
SAUSSURE F. De. "Genel Dilbilim Dersleri". Birey ve Toplum Y. Ankara.
1 985
TURA S. M. "Freud'dan Lacan'a psikanaliz" Ayrnt. stanbul. 1 996
V ARDAR B. "Aklamal Dilbilim Terimleri Szl". ABC. stanbul 1 988
WEEDON C.; A. TOLSON; F. Mort. "Theories of Language and Subjec
tivity". Culture, Media, Language (Ed: S. Hail). Routledge London. 1 992
ZZEK S. "Kimlik ve Kimlik Deiiklikleri: Bir deoloji Teorisi Olarak
Hegel'in z Mant". Siyasal Kimliklerin Oluumu (Der. E. Laclau). Sarmal.
stanbul. 1 995
ZZEK S. "Mstehcen Efendi". Toplum ve Bilim. s:70. Birikim Y. stanbul.
1 996
ZZEK S. "deolojinin Yce Nesnesi". Metis: stanbul. 2002
ZZEK S. "Krlgan Temas" Metis. stanbul. 2002a
ZIZEK

BAKlR Burak, "Filmin Psikanalitik zmlemesinde Temel Kavramlar," Si


nemasal Dergisi, Gz 2002, Say . 7, zmir.
BROWN Pam, Charlie Chaplin, Leyla Onat, lkkaynak Yaynlar, Ankara,
1 996.
BERGER John, Grme Biimleri, ev: Yurdanur Salman, Metis Yaynlar, s
tanbul, 1 990.
Cogito, Yap Kredi Yaynlar, Say: 24, Gz 2000.
DEBORD Guy, Gsteri Toplumu, ev: Ayen Ekmeki, Okan Takent, Ay
rnt Yaynlar, stanbul, 1 990.
ECO Umberto, Orta a Estetiinde Sanat ve Gzellik, eviren: Kemal Ata
kay, Can Yaynlar, stanbul, 1 998.
ERGVEN Mehmet, Grmece, Metis Yaynlar, stanbul, 1 997.
IRWIN William, Matrix ve Felsefe, ev: Mehmet Salam, Gncel Yaynlar,
stanbul, 2003.
GAME Ann, Toplumsaln Skm, ev: Mehmet Kk, Dost Yaynlar, An
kara, 1 998.
LEADER Darian, Groves Judy, Yeni Balayanlar in Lacan, eviren: Gl
aal Gven, Milliyet Yaynlar, stanbul, l 997.
335

National Geographic, stanbul, Nisan 2002.


OSBORNE Peter, Eletirel Bak: Entelektell erle Sylei, ev: Elin Gen,
Dost Yaynlar, Ankara, 1 999.
PONTY Maurice Merleau, Gz ve Tin, eviren: Ahmet Soysal, Metis Yayn
lar, stanbul, 1 996.
WRGHT Elizabeth, Wright, Edmond, The Zizek Reader, Blackwell Publisher,
Oxford, 1 999.
WRGHT Elizabeth, Lacan ve Postfeminizm, ev: Ebru Kl, Everest Yayn
lar, stanbul, 2002.
ZZEK S lavoj, (a) deolojinin Yce Nesnesi, ev: Tuncay Birkan, Metis
Yaynlar, stanbul, 2002.
ZZEK Slavoj, (b) Krlgan Temas, ev: Tuncay Birkan, Metis Yayn lar, s
tanbul, 2002.
ZZEK Slavoj, (c) Krlgan Mutlak, ev: Mehmet znur, Encore Yaynlar, s
tanbul, 2003.
ZZEK Slavoj, (d) Gln Ycenin Sanat: David Lynch'm Kayp Otoban',
ev: Sava Kl , Om Yaynlar, stanbul, 200 1 .
ZZEK Slavoj, "Mstehcen Efendi" Toplum ve Bilim Dergisi, Gz 1 996, Say: 70.

336