You are on page 1of 34

ਸ਼ੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਸੰ ਬੰ ਧੀ

ਡਾ. ਜਸਬੀਰ ਿਸੰ ਘ ਮਾਨ ਦੇ ਸੰ ਦੇਹ ਦਾ ਉਤਰ

Dr. Harbhajan Singh

Head/Project Director, Dr. Balbir Singh Sahitya Kendra. Dehradun

ਸ਼ੀ ਦਸਮ ਗਰੰ ਥ ਦੇ ਕਰਿਤਤਵ ਸੰ ਬੰ ਧੀ ਤਥਹੀਣ ਅਤੇ ਿਨਰਾਧਾਰ ਅਫਵਾਹ ਫੈਲਾ ਕੇ ਿਸਖ ਨੂੰ ਭਰਮ ਿਵਚ
ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਲੇ ਖਕ ਦੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਸਿਥਤ ਆਗੂ ਸ. ਜਸਬੀਰ ਿਸੰ ਘ ‘ਮਾਨ,’ ਜੋ ਿਕ ਪੇਸ਼ੇ ਵਜ( ਹਡੀਆਂ ਦੇ
ਡਾਕਟਰ ਹਨ, ਨ+ ਆਪਣੀਆਂ ਬੇਬੁਿਨਆਦ ਧਾਰਨਾਵ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ-ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਪਵਾਿਹਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਪੰ ਜਾਹ ਕੁ
ਪੰ ਿਨਆਂ ਦੀ ਇਕ ਲੇ ਖਣੀ ਰੂਪ ਿਮਸਾਈਲ ਿਫਰ ਦਾਗ਼ੀ ਹੈ, ਿਜਸ ਨੂੰ ਉਨ2 ਨ+ Guru Granth Sahib; as the
only Sikh canon (Presently Published Sri Dasam Granth and British Connection)
REJOINDER TO “Sri Dasam Granth Sahib; the Second Canon of the Sikhs” ਦਾ ਨਾਮ
ਿਦਤਾ ਹੈ। ਡਾ. ਮਾਨ ਦੇ ਇਸ ਲੇ ਖ ਿਵਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਵ ਨਹ4। ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਅਨੁਿਚਤ ਹੈ ਿਕ
ਇਹ ਨਵੀਆਂ ਬੋਤਲ ਿਵਚ ਪੁਰਾਣੀ ਸ਼ਰਾਬ ਹੈ। ਹਕੀਕਤਨ ਇਹ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬੋਤਲ ਿਵਚ ਅਸਲ( ਪੁਰਾਣੀ
ਸ਼ਰਾਬ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਆਧਾਰ ਹੈ “ਸੌ ਵਾਰ ਝੂਠ ਨੂੰ ਸਚ ਕਹੋ, ਤ ਉਹ ਸਚ ਜਾਪਣ ਲਗ ਪ7ਦਾ ਹੈ।” ਡਾ.
ਮਾਨ ਸ਼ਾਇਦ ਨਵੀਆਂ-ਨਵੀਆਂ ਅਫਵਾਹ ਘੜਨ ਦੇ ਅਸਮਰਥ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਕੋ ਅਸਤ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ
ਕਿਹ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਪਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਿਕ ਉਹ ਿਨਰਪਖ ਹੋ ਕੇ ਿਲਖਣ ਦਾ
ਵਾਰ-ਵਾਰ ਭਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਿਕਹਾ ਇਹ ਜਦਾ ਹੈ ਿਕ ਉਹ ਸ਼ੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਿਵਰੁਧ ਿਲਖਣ ਵਾਸਤੇ
ਲੋ ਕ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦਾ ਲਾਲਚ ਵੀ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਡਾ. ਮਾਨ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਚੇਹਰੇ ਨੂੰ ਨਕਾਬ ਹੇਠ ਛੁਪਾਉਣ ਵਾਸਤੇ
ਿਲਖਦੇ ਹਨ “Two viewpoints have been circulating in Panthic and Sikh studies circles
about Dasam Granth. One view gives total Acceptance and agrees that Guru Gobind
Singh Ji wrote all compositions present in the Published Granth. 2nd view point is of total
rejection of this Granth. Present author disagrees with both view points.. (ਭਾਵ ਪੰ ਥਕ ਅਤੇ
ਿਸਖ ਅਿਧਐਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਿਵਚ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਬਾਰੇ ਦੋ ਤਰ2 ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵ ਹਨ। ਇਕ ਧਾਰਨਾ ਅਨੁਸਾਰ
ਇਹ ਸਾਰਾ ਗੁਰੂ ਗੋਿਬੰ ਦ ਿਸੰ ਘ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਲੋ ਕ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ2 ਨਕਾਰਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਲੇ ਖ ਦਾ ਕਰਤਾ ਦੋਹ ਨਾਲ ਅਸਿਹਮਤ ਹੈ)। ਡਾ. ਮਾਨ ਸਮੁਚੇ ਗੰ ਥ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ
ਗਈ ਮੰ ਨਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਿਕਤੇ ਵੀ ਇਹ ਿਸਧ ਨਹ4 ਕਰਦੇ ਿਕ ਸ਼ੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਿਵਚ ਇਹ-ਇਹ ਰਚਨਾਵ
ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਨ+ ਜੋੜੀਆਂ ਹਨ, ਬਲਿਕ ਇਕੋ ਹੀ ਰਟ ਲਗਾਈ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਿਕ ਅਠਾਰਵ4 ਸਦੀ ਿਵਚ ‘ਸੀ ਦਸਮ
ਗੰ ਥ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਗੰ ਥ ਨਹ4 ਸੀ, ਉਨੀਵ4 ਸਦੀ ਦੇ ਆਰੰ ਭ ਿਵਚ ਇਹ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਨ+ ਿਤਆਰ ਕਰਵਾਇਆ
ਸੀ। ਉਹ ਿਕਤੇ ਵੀ ਇਹ ਨਹ4 ਿਲਖਦੇ ਿਕ ਅਮਕੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਵਧਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ

www.sridasamgranth.com
ਅਤੇ ਇਹ ਜਾਅਲੀ ਰਚਨਾਵ ਿਸਰਿਜਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਦੀ ਰਾਜਨੀਿਤਕ ਸੱਤਾ ਜ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਨੂੰ
ਇਸ ਤਰ2 ਦਾ ਲਾਭ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਿਕ ਡਾ. ਮਾਨ ਦੀਆਂ ਿਜਨ2 ਧਾਰਨਾਵ ਨੂੰ ਮ7
ਆਪਣੀ ਪਕਾਿਸ਼ਤ ਪੁਸਤਕ ਿਵਚ ਪਿਹਲ ਹੀ ਨਕਾਰ ਚੁਕਾ ਹ, ਉਨ2 ਮੇਰੀ ਿਕਸੇ ਵੀ ਗਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦੇ
ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਿਨਰਾਧਾਰ ਸਥਾਪਨਾਵ ਨੂੰ ਿਫਰ ਸਚ ਦਾ ਜਾਮਾ ਪਿਹਨਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ
ਪੰ ਿਨਆਂ ‘ਤੇ ਮ7 ਡਾ. ਮਾਨ ਦੇ ਇਸ ਢੀਠ ਅਸਤਵਾਦ ਨੂੰ ਬੇਪਰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਗਾ।

ਸ਼ੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਿਵਰੋਧੀ ਿਸਖ ਸੰ ਗਤ ਨੂੰ ਗੁਮਰਾਹ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਹ ਹਊਆ ਖੜਾ
ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਿਕ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਦੀ ਗੁਰੁਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਤ( ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ। ਿਸਖ ਦੇ ਮਨ ਿਵਚ ਡਰ
ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇਸੇ ਕੁਚੇਸ਼ਟਾ ਅਧੀਨ ਹੀ ਡਾ. ਮਾਨ ਨ+ ਆਪਣੇ ਤਥਹੀਣ ਲੇ ਖ ਨੂੰ ‘Guru Granth
Sahib; as the only Sikh canon’ ਿਸਰਲੇ ਖ ਿਦਤਾ ਹੈ। ਮੈਨੰ ੂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦਾ ਅਿਜਹਾ
ਿਹਮਾੲਤੀ ਨਹ4 ਿਮਿਲਆ, ਿਜਸ ਨ+ ਸ਼ੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਤ( ਵਡਾ ਅਤੇ ਮਹਤਵਪੂਰਨ
ਮੰ ਿਨਆ ਹੋਵ।ੇ ਭਾਈ ਕੇਸਰ ਿਸੰ ਘ ਿਛਬਰ ਤ( ਅਜ ਤਕ ਹਰ ਿਸਖ ਇਸ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਗੰ ਥ ਮੰ ਨ ਕੇ ਹੀ ਸਿਤਕਾਰ
ਦBਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮ7 ਿਨਸ਼ਚੈ ਨਾਲ ਕਿਹੰ ਦਾ ਹ ਿਕ ਮੈਨੰ ੂ ਕੋਈ ਵੀ ਅਿਜਹਾ ਸ਼ੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦਾ ਿਵਰੋਧੀ ਵੀ ਨਹ4
ਿਮਿਲਆ, ਿਜਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਉਤੇ ਿਵਸ਼ਵਾਸ ਹੋਵ।ੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਗਮਾਲਾ ‘ਤੇ ਸੰ ਦੇਹ ਹੈ,
ਭਟ ਦੀ ਬਾਣੀ ‘ਤੇ ਸੰ ਦੇਹ ਹੈ, ਭਗਤ-ਬਾਣੀ ਉਤੇ ਸ਼ੰ ਕਾ ਹੈ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵ ਉਤੇ ਿਕੰ ਤੂ ਹਨ।
ਉਹ ਗੁਰੂ-ਪਿਰਵਾਰ ਦੇ ਲੋ ਕ ਅਤੇ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਜੈਸੀਆਂ ਹੋਰ ਹਸਤੀਆਂ ਦੇ ਨਵ ਨੂੰ ਿਵਗਾੜਨ ਦੀ
ਕੁਚੇਸ਼ਟਾ ਤ( ਗਸਤ ਹੈ। ਸੋ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਦੀ ਗੁਰੁਤਾ ਨੂੰ ਿਨਸ਼ਿਚਤ ਤੌਰ ਤੇ ਡਾ. ਮਾਨ ਦੇ ਸੰ ਦੇਹਵਾਦੀ ਧੜੇ
ਤ( ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਸ਼ੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਿਵਚ ਿਨਸ਼ਚਾ ਰਖਣ ਵਾਲੇ , ਇਥ( ਤਕ ਿਕ ਇਸ ਗੰ ਥ ਦਾ ਪਕਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ,
ਿਕਸੇ ਇਕ ਿਵਅਕਤੀ ਦਾ ਮਾਨ ਸਾਿਹਬ ਨਾਮ ਦਸ ਦੇਣ ਿਜਸ ਨ+ ਸ਼ੀ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਦੇ ਪੂਰਨ ਗੁਰੂ ਹੋਣ
ਉਤੇ ਸੰ ਦੇਹ ਕੀਤਾ ਹੋਵ।ੇ ਹ ਇਸ ਲਈ ‘canon’ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਣ ਉਤੇ ਮੈਨੰ ੂ ਸਖ਼ਤ ਇਤਰਾਜ਼ ਹੈ, ਿਕCਿਕ ਇਸ
ਪਦ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ’ ਨਹ4 ਬਣਦਾ। ਮ7 ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਿਵਚ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਅਤੇ
ਇਸ ਿਪਛੇ ਿਵਦਮਾਨ ਿਸਧਤ ਦਾ ਸੰ ਖੇਪ ਿਵਸ਼ਲੇ ਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਡਾ. ਮਾਨ ਨ+ ਕੋਈ ਉਤਰ ਤ ਨਹ4 ਿਦਤਾ।
ਪਰ ਿਸਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਭਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ੀ ਕਲਚਰ ਦੇ ੳਸੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੁਹਰਾ ਕੇ ਿਸਖ
ਦੇ ਮਨ-ਮਸਿਤਕ ਨੂੰ ਪਲੀਦ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰ ਮ ਜ਼ਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਡਾ. ਮਾਨ ਨ+ ਆਪਣੇ ਲੇ ਖ ਿਵਚ ਬਹੁਤ
ਸਾਰੀਆਂ ਉਰਲੀਆਂ-ਪਰਲੀਆਂ ਗਲ ਿਲਖੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਮ7 ਪਿਹਲ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਉਨ2 ਦੁਆਰਾ ਖੜੇ
ਕੀਤੇ ਪਸ਼ਨ ਉਤੇ ਹੀ ਕBਿਦਤ ਕਰਦਾ ਹ। ਉਹ ਕਿਹੰ ਦੇ ਹਨ ਿਕ ਇਸ ਗੰ ਥ ਦੇ ਕਰਿਤਤਵ ਸੰ ਬੰ ਧੀ ਦੋ
ਬੁਿਨਆਦੀ ਪਸ਼ਨ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ-

www.sridasamgranth.com
1. ਪਿਹਲਾ ਪਸ਼ਨ- ਅਕਾਦਿਮਕ ਮਾਪਡੰ ਡ ਉਤੇ ਆਧਾਿਰਤ- ੳ. ਇਹ ਗੰ ਥ ਕਦ( ਿਲਿਖਆ ਿਗਆ। ਅ.
ਇਸ ਗੰ ਥ ਦਾ ਇਿਤਹਾਸ। ੲ. ਿਲਖਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਸੀ ? ਸ. ਗੰ ਥ ਦੀ ਅੰ ਦਰੂਨੀ ਿਨਰੰ ਤਰਤਾ (consistency)?

2. ਦੂਜਾ ਪਸ਼ਨ- ਿਜਹੋ-ਿਜਹਾ ਗੰ ਥ 1810 ਈ.ਿਵਚ ਮੈਲਕਮ ਨ+ ਦਿਸਆ ਅਤੇ ਮਗਰ( 1897 ਈ. ਿਵਚ
ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸੋਧਕ ਕਮੇਟੀ’ ਨ+ ਸੋਿਧਆ ਅਤੇ ਸੰ ਪਾਿਦਤ ਕੀਤਾ, ਕੀ ਸ਼ੀ ਗੁਰੂ ਗੋਿਬੰ ਦ ਿਸੰ ਘ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰ ਬੰ ਿਧਤ
‘ਦਸਮੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਕਾ ਗੰ ਥ’ ਨਾਮੀ ਕੋਈ ਅਿਜਹਾ ਗੰ ਥ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵ ਸਿਹਤ ਅਠਾਰਵ4 ਸਦੀ ਿਵਚ
ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਿਜਸ ਦਾ ਪੰ ਜਾਬ ਅਤੇ ਿਦਲੀ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਿਰਆਂ ਿਵਚ ਪਕਾਸ਼ ਹੁੰ ਦਾ ਹੋਵੇ ? ਇਸ ਗੰ ਥ ਦੀ ਿਤਆਰੀ,
ਤਰਤੀਬ ਅਤੇ ਪਚਲਨ ਿਵਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਲੋ ਕ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਸੰ ਬੰ ਧੀ ਅਕਾਦਿਮਕ ਪਮਾਣ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ-
ਅੰ ਦਾਜ਼ ਨਹ4 ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਸੋ ਪਮਾਿਣਕਤਾ ਦੀ ਜਚ ਸੰ ਬੰ ਧੀ ਕੋਈ ਵੀ ਕਮੇਟੀ ਇਸ ਨੂੰ ਿਧਆਨ ਿਵਚ
ਰਖੇ।

ਉਕਤ ਸੰ ਦੇਹ ਦਾ ਿਵਸਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਡਾ. ਮਾਨ ਨ+ ਇਹ ‘Table of Knowledge’ ਪਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੈ-

1. ਕੀ ਕੋਈ ਸਾਿਹਿਤਕ ਸੋਮਾ ਸੂਿਚਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਿਕ 18ਵ4 ਸਦੀ ਿਵਚ ਸੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਸੰ ਬੰ ਧੀ ਕੋਈ
ਿਵਵਾਦ ਸੀ ?

2. ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ ਵਾਲੀ ਬੀੜ, ਪਟਨਾ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਅਤੇ ਆਨੰਦਪੁਰੀ ਬੀੜ ਨਾਲ ਸੰ ਬੰ ਿਧਤ
ਅਕਾਦਿਮਕ ਮੁਦੇ ?

3. ਕੀ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਿਕ ਦਸਮ ਗੰ ਥ 19ਵ4 ਸਦੀ ਿਵਚ ਪਗਟ ਹੋਇਆ ? ਕੀ ਪੰ ਜਾਬ ਅਤੇ ਿਦਲੀ ਦੇ
ਇਲਾਿਕਆਂ ਿਵਚ 18ਵ4 ਸਦੀ ਿਵਚ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ?

4. ਕੀ ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਿਕ ਛਿਪਆ ਹੋਇਆ ਮੌਜੂਦਾ ਦਸਮ ਗੰ ਥ 1810 ਈ. ਿਵਚ ਰਿਚਤ ਮੈਲਕਮ ਦੀ
ਪੁਸਤਕ ‘ਸ਼ਕੲਟਚਹ ◌ੋਡ ਟਹੲ ਸ਼ਿਕਹਸ’ ਿਵਚ ਪਿਹਲੀ ਵਾਰ ਚਰਿਚਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ?

5. ਕੀ ਇਹ ਇਿਤਹਾਿਸਕ ਸਚਾਈ ਹੈ ਿਕ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਨ+ ਿਸਖ ਅਤੇ ਿਸਖ ਰਾਜ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ
ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਰੇ ਮਨਸੂਿਬਆਂ ਕਾਰਨ ਪਚਾਿਰਆ ਅਤੇ ਪਸਾਿਰਆ ਸੀ ?

6. ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੀਆਂ ਅੰ ਦਰੂਨੀ ਿਮਤੀਆਂ ?

7. ਕੀ ਮੌਜੂਦਾ ਪਕਾਿਸ਼ਤ ਬੀੜ ਦਾ ਪਾਠ ਅਤੇ ਕਮ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਨ+ ਿਸਖ ਕੌਮ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਹ(ਦ ਨਸ਼ਟ
ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਪਿਸਧ ਕੀਤਾ ਸੀ ?

www.sridasamgranth.com
8. ਕੀ ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਿਨਰਮਲੇ ਦਾ ਪਟਨ+ ਦੇ ਿਨਰਮਲੇ ਮਹੰ ਤ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰ ਬੰ ਧ ਸੀ ?

9. ਅਕਾਲ ਉਸਤਿਤ ਦੇ ਿਤਭੰਗੀ ਛੰ ਦ ਦਾ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਨਾਲ ਸੰ ਬੰ ਧ ?

10. ਅਠਾਰਵ4 ਸਦੀ ਦੇ ਅੰ ਤ ਿਵਚ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਉਤੇ ‘ਬਿਚਤਰ ਨਾਟਕ’ ਦੀ
ਉਤਮਤਾ ਸਥਾਿਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਬੂਤ ?

11. 1847 ਿਵਚ ਰਿਚਤ ਦਸਮ ਗੰ ਥ (ਦੇਵਨਾਗਰੀ) ਿਪਛੇ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਸਕਕਾਰ ਦਾ ਹਥ ਹੋਣ ਦੇ ਸਬੂਤ ?

12. ‘ਖ਼ਾਸ ਦਸਖ਼ਤੀ ਪੱਤਰ’ ਨਾਲ ਸੰ ਬੰ ਿਧਤ ਅਕਾਦਿਮਕ ਮੁਿਦਆਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ?

13. 1925 ਈ. ਦੀ ਿਸਖ ਰਿਹਤ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ?

14. ਗੁਰੂ ਗੋਿਬੰ ਦ ਿਸੰ ਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਨੂੰ ਗੁਰੁਤਾ ਦੇਣਾ ? Guru Granth is the
sole Canon of the Sikhs.

15. ਸੋਧਕ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ?

16. ਅਠਾਰਵ4 ਸਦੀ ਿਵਚ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੀ ਪਮਾਿਣਕਤਾ ਬਾਰੇ ਹੋਇਆ ਿਵਵਾਦ ?

17. 6 ਜੂਨ 2008 ਦਾ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦਾ ਗੁਰਮਤਾ ?

ਇਨ2 ਮੁਿਦਆਂ ਉਤੇ ਡਾ. ਮਾਨ ਦੁਆਰਾ ਪਸਤੁਤ ਯੁਕਤੀਆਂ ਦੀ ਤਾਰਿਕਕ ਸਮੀਿਖਆ-

1. ਕੀ ਕੋਈ ਸਾਿਹਿਤਕ ਸੋਮਾ ਸੂਿਚਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਿਕ 18ਵ4 ਸਦੀ ਿਵਚ ਸੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਸੰ ਬੰ ਧੀ ਕੋਈ
ਿਵਵਾਦ ਸੀ ? ਡਾ. ਮਾਨ ਇਸ ਪਸ਼ਨ ਦੇ ਸਮਾਧਾਨ ਿਵਚ ਿਲਖਦੇ ਹਨ ਿਕ ਭਾਈ ਕਾਨ2 ਿਸੰ ਘ ‘ਨਾਭਾ’ ਅਨੁਸਾਰ
1726 ਈ. ਿਵਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ ਦੁਆਰਾ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੀ ਬੀੜ ਿਤਆਰ ਕਰਿਦਆਂ ਹੀ ਅਠਾਰ2ਵ4 ਸਦੀ ਿਵਚ
ਇਸ ਉਤੇ ਿਵਵਾਦ ਿਛੜ ਿਗਆ ਸੀ। ਪਰ ਭਾਈ ਮਿਹਤਾਬ ਿਸੰ ਘ ਦੀ ਮੱਸਾ ਰੰ ਘੜ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਪਿਤਿਗਆ
ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੀ ਬੀੜ ਿਜਵB ਦੀ ਿਤਵB ਬਚ ਗਈ। ਡਾ. ਮਾਨ ਨੂੰ ਰੰ ਜ ਹੈ ਿਕ ਇੰ ਞ ਇਕ
ਿਵਅਕਤੀਗਤ ਪਿਤਿਗਆ ਦਸਵB ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਿਸਧਤ ਉਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਗਈ। ਚੰ ਗਾ ਹੁੰ ਦਾ ਜੇ ਦੀਵਾਨ ਿਵਚ
ਇਸ ਸੰ ਬੰ ਧੀ ਗੁਰੁਮਤਾ ਕੀਤਾ ਜਦਾ। ਲੇ ਖਕ ਕਿਹੰ ਦਾ ਹੈ ਿਕ ਿਜਵB ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ ਦੁਆਰਾ ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ
ਸੰ ਪਾਿਦਤ ਕੀਤੀ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਦੀ ਬੀੜ ਰੱਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ2 ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਿਤਆਰ ਕੀਤੇ

www.sridasamgranth.com
ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੀਆਂ ਚਿਰਤਰੋਪਾਿਖਆਨ ਅਤੇ ਿਹਕਾਇਤ ਵਰਗੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵੀ ਵਖ ਰਖਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ
ਸਨ। ਡਾ. ਮਾਨ ਦਾ ਮੱਤ ਹੈ ਿਕ ਭਵB ਅਸ4 ਗੁਰੁਭਾਈ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ ਨੂੰ ਪੰ ਥ ਰਤਨ ਮੰ ਨਦੇ
ਹ, ਿਫਰ ਵੀ (ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਿਤਆਰ ਕਰ ਕੇ) ਉਸ ਨ+ ਿਸਖ ਪੰ ਥ ਦਾ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਘੋਰ ਪਾਪ
ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲੇ ਖਕ ਦਾ ਮੱਤ ਹੈ ਿਕ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਿਤਆਰ ਕੀਤੀ ਬੀੜ ਉਪਲਬਧ ਹੀ ਨਹ4। ਜੋ ਬੀੜ ਉਸ ਦੇ
ਨਾਮ ਤੇ ਹੈ, ਉਹ 1818 ਈ. ਿਵਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆCਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਿਦਲੀ ਿਵਚ ਹੈ। ਲੇ ਖਕ ਿਕੰ ਤੂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਿਕ
1740 ਈ. ਦੇ ਅੰ ਤ ਿਵਚ ਮਾਤਾ ਸੁੰ ਦਰੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸਾਿਹਬ ਕੌਰ ਨ+ ਛੇਵB ਅਤੇ ਦਸਵB ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਾਰੇ
ਸ਼ਸਤਰ ਿਸਖ ਨੂੰ ਦੇ ਿਦਤੇ ਸਨ, ਜੋ ਹੁਣ ਰਕਾਬਗੰ ਜ ਿਵਚ ਸ਼ੋਿਭਤ ਹਨ, ਉਨ2 ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੀ ਬੀੜ, ਖ਼ਾਸ
ਪੱਤਰ ਜ ਕੋਈ ਤਸਵੀਰ ਿਸਖ ਨੂੰ ਿਕC ਨਹ4 ਿਦਤੀ ? ਡਾ. ਮਾਨ ਹੋਰ ਕਿਹੰ ਦੇ ਹਨ ਿਕ ਇਿਤਹਾਿਸਕ ਤਥ ਹੈ
ਿਕ ਬਾਬਾ ਬੰ ਦਾ ਿਸੰ ਘ, ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਿਸੰ ਘ, ਸ. ਜੱਸਾ ਿਸੰ ਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਿਮਸਲਦਾਰ ਦਸਵ4
ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਗੰ ਥ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਨਮਾਨ ਨਹ4 ਸਨ ਦBਦ।ੇ ਇਸ ਬੀੜ ਸੰ ਬੰ ਧੀ ਲੇ ਖਕ ਦੇ ਸੰ ਦੇਹ ਹਨ- ੳ. 1706
ਈ. ਿਵਚ ਆਿਦ ਗੰ ਥ ਦਾ ਪਮਾਿਣਕ ਪਾਠ ਸੰ ਪਾਿਦਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ 20 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਬੰ ਨH
ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਦਾ ਪਾਠ ਿਕਵB ਿਲਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਿਸੰ ਘ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਿਵਚ ਿਵਦਮਾਨ ਹੈ ? ਅ.
1713 ਈ. ਤ( 1818 ਈ. ਤਕ ਇਹ ਬੀੜ ਿਕਥੇ ਸੀ ? ੲ. ਇਸ ਬੀੜ ਿਵਚ ਸਵਈਏ (33), ਸ਼ਬਦ ਹਜ਼ਾਰੇ,
ਖਾਲਸਾ ਮਿਹਮਾ ਅਤੇ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਕੇਵਲ ਫ਼ਾਰਸੀ ਿਵਚ ਹੈ ? ਸ. ਇਸ ਿਵਚ ਪਕਾਿਸ਼ਤ ਬੀੜ ਨਾਲ( ਕੁਝ ਛੰ ਦ
ਵਧ-ਘਟ ਹਨ।

ਡਾ. ਮਾਨ ਦੇ ਇਸ ਪਸ਼ਨ ਿਕ ‘ਕੀ ਕੋਈ ਸਾਿਹਿਤਕ ਸੋਮਾ ਸੂਿਚਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਿਕ 18ਵ4 ਸਦੀ ਿਵਚ ਸ਼ੀ ਦਸਮ
ਗੰ ਥ ਸੰ ਬੰ ਧੀ ਕੋਈ ਿਵਵਾਦ ਸੀ’ ਸੰ ਬੰ ਧੀ ਮ7 ਇਹ ਕਿਹਣਾ ਚਾਹਗਾ ਿਕ ਜੇ ਡਾ. ਮਾਨ ਕੋਲ ਥੋੜ2ੀ ਿਜਤਨੀ ਵੀ
ਈਮਾਨਦਾਰੀ, ਿਸਖ ਧਰਮ ਪਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਅਤੇ ਸਚਾਈ ਹੁੰ ਦੀ ਤ ਉਨ2 ਦਾ ਪਸ਼ਨ ਇਹੋ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਿਕ
‘ਕੀ ਅਠਾਰਵ4 ਸਦੀ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਿਹਿਤਕ ਸੋਮਾ ਸੂਿਚਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਿਕ ਉਸ ਸਦੀ ਿਵਚ ਸੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਸੰ ਬੰ ਧੀ
ਕੋਈ ਿਵਵਾਦ ਸੀ।’ ਜੇ ਡਾ. ਮਾਨ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਨਾਮਕਰਣ ਅਤੇ ਸੰ ਕਲਨ ਵਾਸਤੇ ਸਾਰੇ ਪਮਾਣ
ਅਠਾਰਵ4 ਸਦੀ ਦੇ ਮੰ ਗਦਾ ਹੈ, ਤ ਇਸ ਪਸ਼ਨ ਵਾਸਤੇ ਉਹ 1930 ਈ.ਿਵਚ ਪਕਾਿਸ਼ਤ ਹੋਏ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਨੂੰ
ਿਕਵB ਪਮਾਿਣਕ ਸੋਮਾ ਮੰ ਨ ਲ7 ਦਾ ਹੈ, ਜਦ( ਿਕ ਇਹ ਿਬਲਕੁਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਿਕ ਭਾਈ ਕਾਨ2 ਿਸੰ ਘ ‘ਨਾਭਾ’ ਨ+
ਿਕਤੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਇਸ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਜ਼ਾਿਹਰ ਨਹ4 ਕੀਤਾ ? ਜੇ ਡਾ. ਮਾਨ 1769 ਈ. ਿਵਚ ਭਾਈ
ਕੇਸਰ ਿਸੰ ਘ ‘ਿਛਬਰ’ ਦੁਆਰਾ ਰਿਚਤ ‘ਬੰ ਸਾਵਲੀਨਾਮਾ ਦਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਕਾ’ ਦੇ ਪਮਾਣ ਨੂੰ ਨਹ4 ਮੰ ਨਦਾ,
ਤ ਮ7 1930 ਈ. ਿਵਚ ਰਿਚਤ ਗੰ ਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੂੰ ਿਕC ਸਚ ਮੰ ਨ ? ਹਾਲਾਿਕ ਜੋ ਪਾਪ ਭਾਈ ਕਾਨ2 ਿਸੰ ਘ
ਨਾਭਾ ਨ+ ਿਬਲਕੁਲ ਨਹ4 ਕੀਤਾ, ਡਾ. ਮਾਨ ਝੂਠH-ਝੂਠ ਉਨ2 ਦੇ ਿਸਰ ਮੜ2ਨ ਦਾ ਸੰ ਗੀਨ ਜੁਰਮ ਕਰ ਿਰਹਾ ਹੈ
ਅਤੇ ਝੂਠH-ਝੂਠ ਇਕ ਅਿਤ ਸਿਤਕਾਿਰਤ ਿਵਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪੰ ਥ ਿਵਚ ਬਦਨਾਮ ਕਰ ਿਰਹਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਕਾਨ2 ਿਸੰ ਘ
ਨਾਭਾ ਦੇ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਦਾ ਪੂਰਾ ਇੰ ਦਰਾਜ਼ ਦੇ ਕੇ ਮ7 ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਸ਼ੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ-ਕਰਤਾ ਸੰ ਬੰ ਧੀ ਿਵਵਾਦ
ਦੀ ਪੁਨਰ ਸਮੀਿਖਆ’ ਿਵਚ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਿਕ ਭਾਈ ਕਾਨ2 ਿਸੰ ਘ ਜੀ ਨ+ ਜੋ ਕਦੇ ਨਹ4 ਿਕਹਾ, ਉਹ

www.sridasamgranth.com
ਉਨ2 ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਝੂਠ ਬੋਲ ਕੇ ਜੋਿੜਆ ਜਾ ਿਰਹਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਸਿਥਤੀ ਿਗਆਨੀ ਿਗਆਨ ਿਸੰ ਘ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ
ਇਹੋ ਿਨੰਦਨੀਯ ਿਵਵਹਾਰ ਮੈਲਕਮ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸੰ ਬੰ ਧੀ ਅਪਨਾਇਆ ਿਗਆ ਹੈ। ਜੇ ਡਾ. ਮਾਨ ਦੀ ਕਥਨੀ ਿਵਚ
ਰਤਾ ਵੀ ਸਚਾਈ ਸੀ, ਤ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਸੰ ਬੰ ਧੀ ਮੇਰੀਆਂ ਿਟਪਣੀਆਂ ਦਾ ਉਤਰ ਦBਦ।ੇ ਉਨ2 ਅਿਜਹਾ ਸਾਹਸ
ਿਕC ਨਹ4 ਕੀਤਾ ? ਉਪਰੋਕਤ ਪਸ਼ਨ ਦਾ ਉਤਰ ਮ7 ਪੁਰਜ਼ੋਰ ‘ਨਹ’ ਿਵਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਦੇਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ
ਹ ਿਕ ਜੋ ਿਵਵਾਦ ਉਸ ਸਮB ਹੋਇਆ, ਅਠਾਰਵ4 ਸਦੀ ਦਾ ਿਲਖਾਰੀ ਭਾਈ ਕੇਸਰ ਿਸੰ ਘ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ
ਿਲਖਦਾ ਹੈ ਿਕ ਉਸ ਿਵਵਾਦ ਦਾ ਸੰ ਬੰ ਧ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਅਤੇ ਭਗਤ-ਬਾਣੀ ਵਖ
ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਸੀ। ਸੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੇ ਸੰ ਕਲਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਦੇਣ-ਲੈ ਣ ਨਹ4 ਸੀ।

ਿਦਆਨਤਦਾਰ ਪਾਠਕ ਮਾਨ ਸਾਿਹਬ ਦੇ ਿਵਵੇਕ ਅਤੇ ਆਚਰਣ ਨੂੰ ਇਥ( ਹੀ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ ਿਕ ਇਕ ਪਾਸੇ
ਡਾ. ਮਾਨ ਕਿਹੰ ਦੇ ਹਨ ਿਕ 1810 ਈ. ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਸੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਮੈਲਕਮ ਨ+ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਿਨਰਮਲੇ ਤ(
ਿਲਖਵਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅਠਾਰਵ4 ਸਦੀ ਿਵਚ ਇਹ ਗੰ ਥ ਿਦਲੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਅਤੇ ਪੰ ਜਾਬ ਿਵਚ ਿਕਤੇ ਵੀ
ਮੌਜੂਦ ਨਹ4 ਸੀ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਹ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹ ਰਹੇ ਹਨ ਿਕ ‘1726 ਈ. ਿਵਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ ਦੁਆਰਾ
ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੀ ਬੀੜ ਿਤਆਰ ਕਰਿਦਆਂ ਹੀ, ਇਸ ਉਤੇ ਿਵਵਾਦ ਿਛੜ ਿਗਆ ਸੀ। ਜੇ ਇਹ ਗੰ ਥ ਅਠਾਰਵ4
ਸਦੀ ਦੇ ਅੰ ਤ ਤਕ ਮੌਜੂਦ ਨਹ4 ਸੀ, ਜੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ ਨ+ ਕੋਈ ਅਿਜਹੀ ਬੀੜ ਿਤਆਰ ਹੀ ਨਹ4 ਕੀਤੀ ਸੀ,
ਤ 1740 ਈ. ਿਵਚ ਇਸ ਸੰ ਬੰ ਧੀ ਿਵਵਾਦ ਿਕਥ( ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਿਗਆ ? 1740 ਈ. ਿਵਚ ਮਿਹਤਾਬ ਿਸੰ ਘ ਦੀ
ਪਿਤਿਗਆ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਿਫਰ ਿਕਹੜੀ ਬੀੜ ਿਜਵB ਦੀ ਿਤਵB ਬਚ ਗਈ ਸੀ ? ਡਾ. ਮਾਨ ਉਸ ਸਮB ਦੇ ਪੰ ਥ
ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ ਉਤੇ ਮਨਮਤੀਏ ਹੋਣ ਦਾ ਗੰ ਭੀਰ ਦੋਸ਼ ਲਗਾCਦਾ ਹੈ, ਿਕCਿਕ ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ
ਨ+ ਇਹ ਬੀੜ ਿਤਆਰ ਕਰ ਕੇ ਪੰ ਥ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੰ ਥ ਨ+ ਇਕ ਿਵਅਕਤੀ ਦੀ ਪਿਤਿਗਆ ਨੂੰ
ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਜੋ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਪੰ ਥ ਲਈ ਘਾਤਕ ਸੀ। ਡਾ. ਮਾਨ ਦੇ ਇਨ2 ਕਥਨ ਤ( ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ
ਹੋ ਜਦਾ ਹੈ- ੳ. ਸ਼ੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੀ ਪਿਹਲੀ ਬੀੜ ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ ਨ+ ਹੀ ਿਲਖਵਾਈ ਸੀ। ਅ. 1740 ਈ.
ਿਵਚ ਸੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। 3. ਉਸ ਸਮB ਦੇ ਸਮੁਚੇ ਪੰ ਥ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੂੰ ਗੁਰਮਿਤ ਦੀ ਸੋਝੀ ਨਹ4 ਸੀ। ਸ.
ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ ਨ+ ਪੰ ਥ ਦਾ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਡਾ ਮਾਨ ਦੇ ਇਨ2 ਕਥਨ ਤ( ਇਹ ਿਸਧ ਹੋ ਜਦਾ ਹੈ ਿਕ ਸ਼ੀਮਾਨ ਜੀ ਗੁਰੂ ਸਾਿਹਬ ਦੇ ਸੰ ਗ ਿਵਚ ਿਸਿਖਅਤ
ਿਸਖ ਨਾਲ( ਹੀ ਨਹ4, ਸਾਰੇ ਪੰ ਥ ਨਾਲ( ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਉਤਮ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਡਾ. ਮਾਨ ਇਹ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ
ਕਰਦੇ ਹਨ ਿਕ ਪੰ ਥ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨ+ ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ ਦੁਆਰਾ ਿਤਆਰ ਕੀਤੀ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਦੀ ਬੀੜ ਰਦ
ਕਰ ਿਦਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਿਤਆਰ ਕੀਤਾ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਰਦ ਨਾ ਕਰ ਕੇ ਕੇ ਗਲਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਲੇ ਖਕ
ਦੇ ਇਸ ਆਪਣੇ ਮੱਤ ਨ+ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਿਥਊਰੀਆਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਮੂਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਿਦਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨ+
ਆਪ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਿਲਆ ਹੈ ਿਕ- 1. ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ ਹੀ ਸੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੇ ਸੰ ਕਲਨ-ਕਰਤਾ ਹਨ। 2.
ਿਸਖ ਪੰ ਥ ਿਵਚ ਮਤਭੇਦ ਸ਼ੀ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਸੰ ਬੰ ਿਧਤ ਸੀ। 3. ਸ਼ੀ

www.sridasamgranth.com
ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰ2 ਰਖ ਿਲਆ ਿਗਆ ਅਰਥਾਤ ਪੰ ਥ ਨ+ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਿਕਤ ਪਵਾਣ ਕਰ ਿਲਆ। ਮ7
ਬਹੁਤ ਸੁਿਹਰਦਤਾ ਨਾਲ ਮਾਨ ਸਾਿਹਬ ਦੀਆਂ ਇਨ2 ਿਤੰ ਨ+ ਸਥਾਿਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹ, ਿਕCਿਕ
ਮੇਰੇ ਿਵਚਾਰ ਇੰ ਨ-ਿਬੰ ਨ ਇਹੋ ਹਨ। ਇਹ ਿਤੰ ਨ+ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਨੂੰ ਗੁਰ-ੂ ਿਕਤ ਮੰ ਨਣ ਦੇ ਮੂਲ-ਆਧਾਰ
ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਸੰ ਪਾਦਨਾ ਹਰ-ਹਾਲ ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ ਨ+ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪੰ ਥ ਿਵਚ ਿਵਵਾਦ ਕੇਵਲ ਸੀ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ
ਸਾਿਹਬ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਸੰ ਬੰ ਿਧਤ ਸੀ ਅਤੇ ਮਿਹਤਾਬ ਿਸੰ ਘ ਦੀ ਪਿਤਿਗਆ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਦੀ ਿਥਊਰੀ ਮੂਲ(
ਗ਼ਲਤ ਹੈ, ਿਕCਿਕ ਪੰ ਥ ਨ+ ਭਾਈ ਸਾਿਹਬ ਦੇ ਕੰ ਮ ਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰ2 ਰਖਣਾ ਪਵਾਣ ਨਹ4 ਕੀਤਾ, ਬਲਿਕ ਮਾਨ
ਸਾਿਹਬ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੀ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਦੀ ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ ਵਾਲੀ ਤਰਤੀਬ ਪੰ ਥ ਨ+ ਬਹੁਤ
ਿਵਚਾਰ ਉਪਰੰ ਤ ਰਦ ਕਰ ਿਦਤੀ ਸੀ। ਸ਼ੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਨੂੰ ਰਦ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕੋ ਕਾਰਨ ਸੀ ਿਕ ਇਸ ਸਾਰੀ
ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਮੁਚਾ ਪੰ ਥ ਸਰਬ-ਸੰ ਮਤੀ ਨਾਲ ਗੁਰ-ੂ ਿਕਤ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਿਕਸੇ ਿਸਖ ਦੇ ਮਨ ਿਵਚ
ਇਸ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਪਤੀ ਕੋਈ ਸੰ ਦੇਹ ਨਹ4 ਸੀ।

ਡਾ. ਮਾਨ ਵਰਗੇ ਸੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੇ ਿਵਰੋਧੀ ਇਕ ਗੱਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਛਾਲ ਰਹੇ ਹਨ ਿਕ ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ
ਵਾਲੀ ਚਰਿਚਤ ਬੀੜ ਦਾ ਇਿਤਹਾਸ 1818 ਈ. ਤਕ ਖੋਿਜਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਭਾਈ ਮਨੀ
ਿਸੰ ਘ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਨਹ4 ਮੰ ਨੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ? ਪਰ ਕੀ ਮਾਨ ਸਾਿਹਬ ਕਰਤਾਰਪੁਰੀ ਬੀੜ ਿਕਸ-ਿਕਸ ਸਮB ਿਕਸ-
ਿਕਸ ਿਵਅਕਤੀ ਕੋਲ ਰਹੀ, ਦਸ ਸਕਦੇ ਹਨ ? ਕੀ ਉਹ ਦਸ ਸਕਦੇ ਹਨ ਿਕ ਿਕਸ ਬੀੜ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਿਬੰ ਦ ਿਸੰ ਘ
ਜੀ ਨ+ ਗੁਿਰਆਈ ਿਦਤੀ ਸੀ ? ਕੀ ਉਹ ਦਸ ਸਕਦੇ ਹਨ ਿਕ ਦਮਦਮਾ ਸਾਿਹਬ ਿਵਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵਲ( ਿਤਆਰ
ਕੀਤੀ ਬੀੜ ਿਕਥੇ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ ? ਇੰ ਞ ਤ ਕਲ2 ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੀ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਦੀ ਗੁਰੁਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਵਾਣ
ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ, ਿਕCਿਕ ਉਹ ਬੀੜ ਉਪਲਬਧ ਨਹ4, ਿਜਸ ਨੂੰ ਗੁਰੁਤਾ ਿਦਤੀ ਗਈ। ਵਾਸਤਿਵਕਤਾ ਇਹ ਹੈ ਿਕ
ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਵਡੇ ਘਲੂਘਾਰੇ ਸਮB ਿਸਖ ਹਥ( ਿਨਕਲ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਮਗਰ( ਇਹ ਿਫਰ ਿਕਸੇ
ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਹ4 ਿਸਖ ਪੰ ਥ ਨੂੰ ਪਾਪਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਿਨਸ਼ਾਨੀਆਂ ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ ਵਾਲੀ ਬੀੜ
ਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਡੇ ਘਲੂਘਾਰੇ ਸਮB ਬੀੜ ਦੇ ਗਵਾਚ ਜਾਣ ਸੰ ਬੰ ਧੀ ਭਾਈ ਮਿਹਤਾਬ ਿਸੰ ਘ ਮੀਰਕੋਟੀਏ ਦੇ ਪੋਤਰੇ
ਭਾਈ ਰਤਨ ਿਸੰ ਘ ਭੰ ਗੂ, ਿਜਸ ਨੂੰ ਿਸਖ ਪੰ ਥ ਦੇ ਹਾਲ ਘਰ ਦੀ ਿਵਰਾਸਤ ਤ( ਹੀ ਪਾਪਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ‘ਪਾਚੀਨ
ਪੰ ਥ ਪਕਾਸ਼’ ਿਵਚ ਅਿਹਮ ਸੂਚਨਾ ਿਦਤੀ ਗਈ ਹੈ-

ਜ਼ੋਰ ਪਾਇ ਿਸੰ ਘ ਬਹੀਰ ਿਨਕਾਰੀ।


ਿਨਕਾਰੀ। ਘੇਰਯੋ ਬਹੀਰ ਬਹੁ ਤੁੰ ਮਣ ਭਾਰੀ।
ਭਾਰੀ।

ਿਤਨ ਮ7 ਗੰ ਥ ਤੁਰਤ ਥੇ ਦੋਇ। ਇਕ ਅੰ ਿਮਤਸਰੀਏ ਦਮਦਮੀਏ ਜੋਇ।

ਘੇਰ ਲਯੋ ਿਤਨ ਅਗਯ( ਆਇ।


ਆਇ। ਜੁਦੈ ਜੁਦੈ ਤੇ ਦਏ ਕਰਾਇ।
ਕਰਾਇ।

ਧਰ ਗੰ ਥ ਤਿਹਂ ਲੜੇ ਮਝੈਲ। ਰਖਤ ਹੁਤੇ ਥੇ ਸ਼ਸਤਰ ਗੈਲ।

www.sridasamgranth.com
ਘੜੀ ਕੁ ਲੜੇ ਿਫਰ ਲੀਨ+ ਮਾਰ।
ਮਾਰ। ਿਫਰ ਦਮਦੀਅਨੁ ਪਰ ਧਰੀ ਤਲਵਾਰ।
ਤਲਵਾਰ।

ਪਾਉ ਘੜੀ ਤਿਹਂ ਤੇਊ ਲੜੇ। ਿਬਨ ਹਥੀਆਰ ਹੁਤ ਕਯਾ ਕਰੇ। (ਪਦ
ਪਦ 111-12)

‘ਭੰ ਗੂ’ ਦੀਆਂ ਇਨ2 ਸਤਰ ਨੂੰ ਗਹੁ ਪੂਰਵਕ ਸਮਝਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਹੰ ਦਾ ਹੈ ਿਕ ‘ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਲ’
ਿਵਚ ਦੋਵB ਗੰ ਥ ਤੁਰਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਅਿਮਤਸਰੀਏ ਸਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦਮਦਮੀਏ ਸਨ। ਦੋਵB ਵਖ-ਵਖ ਿਘਰ ਗਏ
ਸਨ, ਿਕCਿਕ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਿਗਣਤੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਕ ਸੀ। ਗੰ ਥ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਉਤੇ ਰਖ ਕੇ ਮਝੈਲ ਦੇ
ਸੁਰਿਖਆ-ਦਸਤੇ ਨ+ ਕੁਝ ਸਮB ਤਕ ਬੀਰਤਾ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਅੰ ਤ ਸਾਰੇ ਮਾਰੇ ਗਏ।
ਿਫਰ ਦਮਦਮੀਆਂ ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਹੋ ਿਗਆ। ਉਹ ਹਿਥਆਰਹੀਣ ਥੋੜ2ਾ ਸਮ ਲੜਾਈ ਕਰ ਕੇ ਜੂਝ ਗਏ। ਇੰ ਞ
ਦੋਵB ਗੰ ਥ ਯੁਧ-ਭੂਮੀ ਿਵਚ ਵੈਰੀ ਹਥ ਲਗ ਗਏ। ਇਹ ਦੋਵB ਗੰ ਥ ਅਿਦ ਗੰ ਥ ਦੇ ਦੋ ਸਰੂਪ ਨਹ4 ਹੋ ਸਕਦੇ।
ਇਨ2 ਪਦ ਿਵਚ( ਿਵਵੇਕ ਨਾਲ ਹੀ ਿਨਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਿਕ ਦਮਦਮੀਏ ਅਤੇ ਅਿਮਤਸਰੀਏ ਦਾ
ਇਥੇ ਕੀ ਭਾਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ? ਕੁਝ ਲੋ ਕ ਇਨ2 ਦੋਹ ਨੂੰ ਗੰ ਥ ਮੰ ਨਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਝੈਲ ਅਤੇ ਦਮਦਮੀਆਂ ਦੇ
ਜੂਝ ਕੇ ਮਰਨ ਤ( ਇਹ ਿਸਖ ਦੇ ਦੋ ਗਰੁਪ ਨਜ਼ਰ ਆ ਜਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਿਵਚ ਸ਼ੀ ਗੁਰੂ ਗੋਿਬੰ ਦ ਿਸੰ ਘ ਜੀ ਦੇ
ਦਮਦਮੇ ਪਧਾਰਨ ਮਗਰ( ਇਹ ਸਥਾਨ ਅਜ ਤਕ ਿਨਹੰ ਗ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਛਾਉਣੀ ਬਿਣਆ ਆ ਿਰਹਾ ਹੈ। ਿਗਆਨੀ
ਿਗਆਨ ਿਸੰ ਘ ਿਲਖਦੇ ਹਨ ਿਕ ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਾਲਾ ਅਸਲ ਦਸਮ ਗੰ ਥ (ਅਰਥਾਤ ਭਾਈ ਮਨੀ
ਿਸੰ ਘ ਿਕਤ ਦਸਮ ਗੰ ਥ) ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੁਢਾ ਦਲ ਿਵਚ ਰਿਹੰ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਵਡੇ ਘਲੂਘਾਰੇ ਸਮB ਦੁਰਾਨੀ ਦੇ ਸੈਿਨਕ
ਹਥ ਲਗ ਿਗਆ ਸੀ, ਯਥਾ-

ਅਸਲ ਦਸਮ ਗੁਰ ਵਾਲਾ ਗੰ ਥ।


ਥ। ਰਿਹਤ ਿਬਧ ਦਲ ਮੈ ਮਧ ਪੰ ਥ।
ਥ।

ਘਲੂਘਾਰਾ ਜਬ ਵਡ ਭਯੋ। ਗੰ ਥ ਦੁਰਾਨੀ ਸੋ ਲੀਉ।


ਲੀਉ।

ਇਸ ਗੰ ਥ ਨੂੰ ਉਕਤੀਆਂ-ਯੁਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਿਸਧ ਕਰਨਾ ਿਨੰਦਨੀਯ ਹੈ, ਿਕCਿਕ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ
ਸਾਿਹਬ ਤ ਹਿਰੰ ਮਿਦਰ ਿਵਚ ਵੀ ਪਕਾਸ਼ ਹੁੰ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅਨ+ਕ ਉਦਾਸੀ ਆਿਦ ਸੰ ਤ ਦੁਆਰਾ ਸੇਿਵਤ ਦੂਰ
ਦੇਸ਼ ਤਕ ਿਵਸਿਤਤ ਗੁਰਦੁਆਿਰਆਂ ਿਵਚ ਵੀ ਪਕਾਸ਼ ਹੁੰ ਦਾ ਸੀ। ਆਿਦ ਗੰ ਥ ਬਾਰੇ ਇਹ ਕਿਹਣਾ ਿਕ ਇਹ
ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੁਢਾ ਦਲ ਿਵਚ ਰਿਹੰ ਦਾ ਸੀ, ਿਬਲਕੁਲ ਸੰ ਭਵ ਨਹ4, ਿਕCਿਕ ਇਸ ਦਾ ਪਕਾਸ਼ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਖ-ਵਖ
ਸਥਾਨ ਉਤੇ ਹੁੰ ਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਧੀਰਮਲੀਆਂ ਕੋਲ ਸੀ ਅਤੇ ਬੰ ਨH ਵਾਲੀ ਬੀੜ
ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਤਾਰੇ ਅਨ+ਕ ਿਸਖ ਪਾਸ ਸਨ। ਿਜਸ ਬੀੜ ਦਾ ਇਿਤਹਾਿਸਕ ਪਕਾਸ਼ ਸ਼ੀ ਹਿਰਮੰ ਿਦਰ ਜੀ
ਅਿਮਤਸਰ ਨਾਲ ਜੁਿੜਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਿਜਸ ਦੇ ੳ◌ੇ◌ੁਤਾਰੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਿਵਚ ਿਵਦਮਾਨ
ਹੋਣ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਿਕਵB ਿਕਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਿਕ ਇਹ ਬੀੜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੁਢਾ ਦਲ ਦੇ ਹੀ ਿਵਚਕਾਰ ਰਿਹੰ ਦੀ
ਸੀ ? ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਿਸੰ ਘ ਦੇ ਯਤਨ ਤ( ਪਿਹਲ ਕੇਵਲ ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ ਿਕਤ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਹੀ ਿਸਖ

www.sridasamgranth.com
ਪੰ ਥ ਕੋਲ ਉਪਲਬਧ ਸੀ। ਿਨਹੰ ਗ ਿਸੰ ਘ ਦਾ ਸ਼ੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੀ ਬਾਣੀ ਪਤੀ ਿਵਸ਼ੇਸ਼ ਸਨ+ਹ ਅਤੇ ਸਿਤਕਾਰ
ਵੀ ਿਕਸੇ ਤ( ਛੁਿਪਆ ਹੋਇਆ ਨਹ4। ਇਸ ਲਈ ਬੁਢਾ ਦਲ ਿਵਚ ਿਜਸ ਗੰ ਥ ਦੇ ਿਵਦਮਾਨ ਰਿਹਣ ਦੀ ਗਲ
ਿਗਆਨੀ ਿਗਆਨ ਿਸੰ ਘ ਕਰ ਿਰਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ‘ਦਸਮ ਗੰ ਥ’ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਬੁਢਾ ਦਲ ਦੇ ਦਮਦਮਾ ਸਾਿਹਬ ਨਾਲ ਿਵਸ਼ੇਸ਼ ਸੰ ਬੰ ਧ ਅਤੇ ਸੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੇ ਬੁਢਾ ਦਲ ਿਵਚ
ਰਿਹਣ ਤ( ਰਤਨ ਿਸੰ ਘ ਭੰ ਗੂ ਦੇ ਦਮਦਮੀਆਂ ਅਤੇ ਅਿਮਤਸਰੀਆਂ ਦੀ ਿਨਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਦਮਦਮੀਏ ਿਨਹੰ ਗ ਿਸੰ ਘ ਦਾ ਉਹੋ ਿਵਸ਼ੇਸ਼ ਜਥਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰ ਭਾਲ ਿਵਚ
ਰਿਹੰ ਦਾ ਸੀ। ਸ਼ੀ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਦਾ ਸ਼ੀ ਅਿਮਤਸਰ ਨਾਲ ਅਟੁਟ ਸੰ ਬੰ ਧ ਿਰਹਾ ਹੈ, ਿਕCਿਕ ਇਥੇ ਹੀ ਇਸ
ਗੰ ਥ ਦਾ ਪਿਹਲਾ ਪਕਾਸ਼ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਥੇ ਹੀ ਸ਼ੀ ਆਿਦ ਗੰ ਥ ਦੇ ਪਾਠ ਅਤੇ ਅਰਥ ਲਈ ਿਵਿਦਤ
ਿਗਆਨੀਆਂ ਦੀ ਟਕਸਾਲ ਦੀ ਸਥਾਿਪਤੀ ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ ਨ+ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਲ ਿਵਚ
ਅਿਮਤਸਰੀ ਿਗਆਨੀ ਸੀ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਿਵਚ ਰਿਹੰ ਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ, ਕੀਰਤਨ,
ਕਥਾ ਆਿਦ ਖ਼ਾਲਸਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਵਣ ਕਰਵਾCਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਗੰ ਥ ਦੀ ਸੁਰਿਖਆ ਵਾਸਤੇ ਮਝੈਲ ਦੀ ਟੁਕੜੀ
ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਦੂਜਾ ਦਮਦਮੀਆਂ ਜਥਾ ਸ਼ੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੀ ਿਹਫ਼ਾਜ਼ਤ ਵਾਸਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਸੀ। ਇੰ ਞ
ਭੰ ਗੂ ਦੇ ਕਥਨ ਤ( ਇਹ ਬਹੁਤ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਦਾ ਹੈ ਿਕ ਵਡੇ ਘਲੂਘਾਰੇ ਸਮB ਦੋ ਬੀੜ ਦੁਰਾਨੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਹਥ
ਲਗੀਆਂ। ਇਕ ਬੀੜ ਸੀ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਬੀੜ ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ ਦੁਆਰਾ ਿਤਆਰ
ਕੀਤੀ, ਿਜਸ ਿਵਚ ਦੋਹ ਗੰ ਥ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੰ ਕਿਲਤ ਸੀ। ਸੋ ਆਪਣੇ ਕਠHਰ ਮਨ ਦੇ ਹਠ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਬੀੜ ਦੇ
ਇਿਤਹਾਸ ਤ( ਇਨਕਾਰੀ ਹੋਣਾ ਨਾ ਯੁਕਤੀ-ਪੂਰਣ ਹੈ, ਨਾ ਇਹ ਿਵਦਵਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਿਦਆਨਤਦਾਰੀ।

ਬੇਤੁਕੀਆਂ ਅਤੇ ਿਵਿਚਤ ਗਲ ਦੇ ਆਦੀ ਹੋ ਚੁਕੇ ‘ਮਾਨ’ ਸਾਿਹਬ ਕਿਹੰ ਦੇ ਹਨ ਿਕ ‘1740 ਈ. ਦੇ ਅੰ ਤ ਿਵਚ
ਮਾਤਾ ਸੁੰ ਦਰੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸਾਿਹਬ ਕੌਰ ਨ+ ਛੇਵB ਅਤੇ ਦਸਵB ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਸਤਰ ਿਸਖ ਨੂੰ ਦੇ ਿਦਤੇ
ਸਨ, ਜੋ ਹੁਣ ਰਕਾਬਗੰ ਜ ਿਵਚ ਸ਼ੋਿਭਤ ਹਨ, ਉਨ2 ਕੋਈ ਦਸਮ ਗੰ ਥ, ਖ਼ਾਸ ਪੱਤਰ ਜ ਕੋਈ ਤਸਵੀਰ ਿਸਖ ਨੂੰ
ਿਕC ਨਹ4 ਿਦਤੀ ?’ ਪਰ ਕੀ ਉਹ ਿਸਧ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਿਕ ਇਨ2 ਗੁਰ-ੂ ਮਿਹਲ ਨ+ ਸ਼ੀ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ
ਦੀ ਿਕਹੜੀ ਬੀੜ ਿਕਹੜੇ ਿਸਖ ਨੂੰ ਿਦਤੀ ਸੀ ? ਜੇ ਮਾਨ ਸਾਿਹਬ ਰਤਾ ਵੀ ਿਵਵੇਕ ਤ( ਕੰ ਮ ਲ7 ਦੇ ਤ ਇਹ ਤਥ
ਬਹੁਤ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਿਕ ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ ਦੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਜੋ ‘ਖ਼ਾਸ ਪਤਰ’ ਮਾਤਾ ਸੁੰ ਦਰੀ ਜੀ ਤਕ ਪਹੁੰ ਚੇ ਸਨ,
ਉਨ2 ਨੂੰ ਬੀੜ ਿਵਚ ਿਨਰਧਾਿਰਤ ਸਥਾਨ ਤੇ ਲਗਾ ਕੇ ਸੰ ਭਾਲ ਿਦਤਾ ਿਗਆ ਸੀ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਕੋਲ ਹੋਰ ਿਕਹੜੇ
‘ਖ਼ਾਸ ਪਤਰ’ ਸਨ, ਜੋ ਿਸਖ ਰਾਹ4 ‘ਮਾਨ’ ਸਾਿਹਬ ਤਕ ਪਹੁੰ ਚਣੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਨ, ਤ ਿਕ ਉਹ ਸਾਰੇ
ਸਬੂਤ ਦੇਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਬਾਣੀ ਉਤੇ ਆਪਣੀ ਮੋਹਰ ਲਗਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਿਸਖ ਦੇ ਪੜ2ਨ ਵਾਸਤੇ ਪਾਸ
ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਸਕਦੇ। ਡਾ. ਮਾਨ ਿਲਖਦੇ ਹਨ ਿਕ ‘ਇਹ ਇਿਤਹਾਿਸਕ ਤਥ ਹੈ ਿਕ ਬਾਬਾ ਬੰ ਦਾ ਿਸੰ ਘ,
ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਿਸੰ ਘ, ਸ. ਜੱਸਾ ਿਸੰ ਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਿਮਸਲਦਾਰ ਦਸਵ4 ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਗੰ ਥ ਨੂੰ
ਕੋਈ ਸਨਮਾਨ ਨਹ4 ਸਨ ਦBਦੇ।’ ਮ7 ਮਾਨ ਸਾਿਹਬ ਨੂੰ ਪੁਛਦਾ ਹ ਿਕ ਜਦ( ਬਾਬਾ ਬੰ ਦਾ ਿਸੰ ਘ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਿਹਬ ਤ(

www.sridasamgranth.com
ਚਿਲਆ ਸੀ, ਉਸ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਨਹ4 ਸੀ, ਸਮਾਣੇ ਤੇ ਹਮਲੇ ਸਮB, ਸਢੌਰੇ ਤੇ ਹਮਲੇ ਸਮB, ਸਰਿਹੰ ਦ ਤੇ
ਹਮਲੇ ਸਮB ਉਨ2 ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਹੋਣ ਦੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹ4। ਕੀ ਇਸ ਤ( ਇਹ ਭਾਵ ਿਲਆ
ਜਾਵੇ ਿਕ ਉਹ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮਹਤਵ ਨਹ4 ਸੀ ਦBਦਾ ? ਜੇ ਮਾਨ ਸਾਿਹਬ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਨੌਤ
ਅਨੁਸਾਰ 1740 ਈ. ਿਵਚ ਪੰ ਥ ਨ+ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਤ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਰ ਕੇ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਿਲਆ,
ਤ ਮਾਨ ਸਾਿਹਬ ਜ਼ਰਾ ਦਸਣ ਿਕ ਕੀ ਉਸ ਸਮB ਇਹ ਿਸਖ ਦੁਨੀਆ ਿਵਚ ਸਨ ਜ ਨਹ4। ਕੀ ਸਾਡੇ ਇਹ
ਅਰਧ-ਿਸਿਖਅਤ ਿਵਦਵਾਨ ਇਤਨਾ ਵੀ ਨਹ4 ਜਾਣਦੇ ਿਕ ਸ. ਕਪੂਰ ਿਸੰ ਘ ਸੰ ਨ 1733 ਈ. ਤ( 1753 ਈ. ਤਕ
ਿਸਖ ਪੰ ਥ ਦੇ ਨਵਾਬ ਸਨ। ਸੰ ਨ 1740 ਈ. ਿਵਚ ਜੇ ਿਕਸੇ ਪੰ ਥਕ ਇਕਠ ਿਵਚ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਉਤੇ ਚਰਚਾ ਹੋਈ
ਅਤੇ ਪੰ ਥ ਨ+ ਉਸ ਨੂੰ ਪਵਾਣ ਕਰ ਿਲਆ, ਤ ਉਹ ਿਨਸ਼ਿਚਤ ਤੌਰ ਤੇ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਿਸੰ ਘ ਦੀ ਸਦਾਰਤ ਿਵਚ
ਹੋਈ ਸੀ। ਸ. ਜੱਸਾ ਿਸੰ ਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਉਸ ਸਮB 22 ਕੁ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ2 ਦੇ ਇਸ ਪੰ ਥਕ ਇਕਠ
ਿਵਚ ਹੋਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੰ ਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਸ. ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਅਤੇ ਸ. ਕਪੂਰ ਿਸੰ ਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਿਵਚ
ਜੇ ਸਾਮੂਿਹਕ ਪੰ ਥ ਦੀ ਇਕੱਤਰਤਾ ਨ+ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਉਤੇ ਮੋਹਰ ਲਾ ਿਦਤੀ ਹੋਵੇ, ਤ ਇਹ ਝੂਠ ਪਚਾਰਨਾ ਿਕ
ਇਹ ਹਸਤੀਆਂ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦਾ ਸਿਤਕਾਰ ਨਹ4 ਕਰਦੀਆਂ ਸੀ ਿਕਤਨਾ ਵਡਾ ਅਪਰਾਧ, ਪਾਪ ਅਤੇ ਦੁਸ਼-
ਪਿਵਰਤੀ ਹੈ।

‘ਮਾਨ ਸਾਿਹਬ’ ਨ+ ਮੈਲਕਮ ਨੂੰ ਤ ਬਹੁਤ ਿਧਆਨ ਨਾਲ ਪਿੜ2ਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਤਨ+ ਿਧਆਨ ਨਾਲ ਿਕ ਜੋ
ਉਸ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਿਕਸੇ ਪੰ ਨ+ ਉਤੇ ਨਹ4 ਿਲਿਖਆ, ਉਹ ਿਕਤ( ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਿਵਚ( ਵੀ ਖੋਜ ਿਲਆਏ ਹਨ,
ਉਸੇ ਦਾ ਇਹ ਕਥਨ ਪੜ2ਨ ਦਾ ਕਸ਼ਟ ਕਰ “When the chiefs and principal leaders are seated, the
Adi Granth and Dasama Padshah ka Grant’h are placed before them. They all bend their
heads before these scriptures, and exclaim, Wa ! Guruji ka Khalsa ! Wa ! Guruji ka Fateh
! (ਅਰਥਾਤ ਜਦ( ਿਮਸਲ-ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਿਸਖ ਆਗੂ ਇਕਤਰ ਹੁੰ ਦੇ ਤ ਉਨ2 ਸਾਹਮਣੇ ਅਿਦ ਗੰ ਥ ਅਤੇ ਦਸਵB
ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਗੰ ਥ ਦਾ ਪਕਾਸ਼ ਹੁੰ ਦਾ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਇਨ2 ਗੰ ਥ ਅਗੇ ਿਸਰ ਝੁਕਾCਦੇ ਅਤੇ ‘ਵਾਹਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ
ਖਾਲਸਾ। ਵਾਹਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫਤਿਹ’ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦੇ)।

2. ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਸੰ ਬੰ ਧੀ ਡਾ. ਮਾਨ ਇਹ ਸੰ ਦੇਹ ਪਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ- ੳ. 1706 ਈ. ਿਵਚ
ਆਿਦ ਗੰ ਥ ਦਾ ਪਮਾਿਣਕ ਪਾਠ ਸੰ ਪਾਿਦਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ 20 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਬੰ ਨH ਵਾਲੀ ਬੀੜ
ਦਾ ਪਾਠ ਿਕਵB ਿਲਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਿਸੰ ਘ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਿਵਚ ਿਵਦਮਾਨ ਹੈ ? ਅ. 1713 ਤ( 1818
ਤਕ ਇਹ ਬੀੜ ਿਕਥੇ ਸੀ ? ੲ. ਇਸ ਬੀੜ ਿਵਚ ਸਵਈਏ (33), ਸ਼ਬਦ ਹਜ਼ਾਰੇ, ਖ਼ਾਲਸਾ ਮਿਹਮਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ
ਨਹ4 ਿਮਲਦੇ ਅਤੇ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਕੇਵਲ ਫ਼ਾਰਸੀ ਿਵਚ ਉਪਲਬਧ ਹੈ ? ਸ. ਇਸ ਿਵਚ ਪਕਾਿਸ਼ਤ ਬੀੜ ਨਾਲ(
ਕੁਝ ਛੰ ਦ ਵਧ-ਘਟ ਹਨ। ਸਾਡਾ ਮਤ ਹੈ- ੳ. ਜੋ ਬੀੜ ਸ਼ੀ ਗੁਰੂ ਗੋਿਬੰ ਦ ਿਸੰ ਘ ਜੀ ਨ+ ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ ਤ(
ਿਲਖਵਾਈ ਸੀ, ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਸ਼ੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਿਹਬ ਪਹੁੰ ਚੀ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ਗੁਰੁਗਦੀ ਪਾਪਤ

www.sridasamgranth.com
ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ ਕੋਲ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਪਤੀ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰ ਭਾਵਨਾ ਨਹ4 ਹੋ ਸਕਦੀ। ਆਿਦ ਗੰ ਥ ਦੇ
ਜੋ ਉਤਾਰੇ ਪੰ ਥ ਿਵਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਿਮਲਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਭਾਈ ਬੰ ਨH ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ
ਕੋਲ ਸੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵਾਲੀ ਿਤਲੋਕੀ-ਿਗਆਤਾ ਿਦਸ਼ਟੀ ਨਹ4 ਸੀ ਿਕ ਉਹ ਇਕ ਵਾਰ ਿਲਖ ਕੇ ਸਾਰੀ ਬੀੜ ਜ਼ੁਬਾਨੀ
ਯਾਦ ਕਰ ਲ7 ਦਾ। ਸੋ ਬੰ ਨH ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਦਾ ਪਾਠ ਅੰ ਿਕਤ ਕਰਨਾ ਕੋਈ ਅਿਜਹੀ ਅਣਹੋਣੀ ਗਲ ਨਹ4, ਿਜਸ ਦੀ
ਕੋਈ ਸੰ ਭਾਵਨਾ ਹੋ ਹੀ ਨਹ4 ਸੀ ਸਕਦੀ। ਿਫਰ ਜੇ ਇਸੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ ਨੂੰ ਡਾ. ਮਾਨ ਪੰ ਥ ਦਾ ਵਡਾ
ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਕ ਭੁਲੜ ਿਸਖ ਮੰ ਨ ਿਰਹਾ ਹੈ, ਤ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਹ ਉਸ ਤ( ਿਕਵB ਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਿਕ
ਉਹ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵਾਲੀਆਂ ਅਿਧਆਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸਿਜਤ ਸੀ, ਿਜਸ ਤ( ਕੋਈ ਉਕਾਈ ਨਹ4
ਸੀ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਅ. ਇਸ ਦਾ ਉਤਰ ਉਪਰ ਆ ਿਗਆ ਹੈ। ੲ. ਜੇ ਕੁਝ ਬਾਣੀਆਂ ਭਾਈ ਜੀ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮB ਨਹ4
ਿਮਲੀਆਂ, ਜ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਕੇਵਲ ਫ਼ਾਰਸੀ ਿਵਚ ਆਇਆ ਹੈ, ਤ ਇਹ ਤਥ ਉਸ ਬੀੜ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਹੀ ਿਸਧ
ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰ ਬੰ ਿਧਤ ਸਭ ਤ( ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਹੋਰ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਤ(
ਸੰ ਖੇਪ ਹੈ। ਮਗਰ( ਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਿਵਸਤਾਰ ਹੁੰ ਦਾ ਿਗਆ। ਠੀਕ ਉਸੇ ਤਰ2 ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦਾ ਸਭ ਤ(
ਮੁਢਲਾ ਅਤੇ ਸੰ ਖੇਪ ਸਰੂਪ ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ ਨਾਲ ਸੰ ਬੰ ਿਧਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਸ ਿਵਚ ਵਧੀਕ ਬਾਣੀਆਂ
ਹੁੰ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਮਗਰਲੇ ਗੰ ਥ ਿਵਚ ਘਟ ਬਾਣੀ ਹੁੰ ਦੀ, ਤ ਉਸ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਉਤੇ ਸੰ ਦੇਹ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋ
ਜਦਾ। ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮੇ’ ਦਾ ਵੀ ਸਭ ਤ( ਪੁਰਾਣਾ ਰੂਪ ਫ਼ਾਰਸੀ ਿਵਚ ਹੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਿਕCਿਕ ਔਰੰ ਗ਼ਜ਼ੇਬ ਜ
ਉਸ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੜ2ਨਾ ਜਾਣਦੇ ਹੋਣ, ਕਦਾਿਚਤ ਸੰ ਭਵ ਨਹ4। ਗੁਰਮੁਖੀ ਿਲਪੀ-ਅੰ ਤਰ ਜ਼ਰੂਰ
ਬਾਅਦ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਫ਼ਾਰਸੀ ਨਾ ਪੜ2 ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਿਸਖ ਵਾਸਤੇ ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ
ਹੈ ਿਕ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੇ ਅਲਪ-ਮਤੀਏ ਆਲੋ ਚਕ ਅਸਲ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮੇ ਨੂੰ ਮਹਤਵਹੀਣ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਿਲਪੀਅੰ ਿਤਤ
ਰੂਪ ਨੂੰ ਮਹਤਵਪੂਰਨ ਦਸ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੋ ਕੁਝ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਨਾ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮੇ ਦਾ ਿਸਰਫ਼ ਫ਼ਾਰਸੀ
ਿਵਚ ਹੀ ਹੋਣਾ, ਇਸ ਗੰ ਥ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਦੇ ਪੁਸ਼ਟ ਸਬੂਤ ਹਨ, ਿਜਨ2 ਤ( ਮੁਨਕਰ ਹੋਣਾ ਅਲਪ-ਿਵਵੇਕ ਦੀ
ਿਨਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਸ. ਜੇ ਇਸ ਦੇ ਛੰ ਦ ਕੁਝ ਵਧ-ਘਟ ਹਨ ਤ ‘ਮਾਨ’ ਸਾਿਹਬ ਪਾਠ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣਾ
ਸੁਝਾਅ ਪੰ ਥ ਸਾਹਮਣੇ ਰਖ ਦੇਣ, ਪਾਠ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਆਹਰ ਿਵਚ ਿਕC ਲਗੇ ਹਨ ? ਭਾਈ ਕਾਨ2 ਿਸੰ ਘ ਨਾਭਾ ਦੇ
ਵੀ ਜੋ ਿਵਚਾਰ ਉਨ2 ਿਦਤੇ ਹਨ, ਉਨ2 ਿਵਚ ਅਕਾਲ-ਉਸਤਿਤ ਦੇ ਹੋਰ ਪਦ ਖੋਜਣ ਲਈ ਿਕਹਾ ਿਗਆ ਹੈ,
ਘਟਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਤ ‘ਨਾਭਾ’ ਜੀ ਨ+ ਕੁਝ ਨਹ4 ਿਕਹਾ। ‘ਮਾਨ’ ਸਾਿਹਬ ਵੀ ਪੰ ਥ ਅਗੇ ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਰਖਣ ਿਕ
ਪਕਾਿਸ਼ਤ ਬੀੜ ਿਵਚ ਕੁਝ ਪਦ ਘਟਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲੈ ਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਮ7 ਉਨ2 ਦਾ ਤਨਿਦਲੀ
ਸਿਹਤ ਸਮਰਥਨ ਕਰਗਾ। ਡਾ. ਮਾਨ ਨੂੰ ਇਸ ਪਾਸੇ ਵੀ ਿਧਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਿਕ 1769 ਈ. ਿਵਚ
ਕੇਸਰ ਿਸੰ ਘ ਿਛਬਰ ਨ+ ਆਪਣੇ ‘ਬੰ ਸਾਵਲੀਨਾਮੇ’ ਿਵਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਦੀਆਂ ਜੋ ਿਨਸ਼ਾਨੀਆਂ
ਵਰਣਨ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਪਚਿਲਤ ਬੀੜ ਨਾਲ ਹੀ ਿਮਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ
ਮਾਨ ਦੇ ਿਵਚਾਰ ਵਾਲੇ ਲੋ ਕ ਿਕਸੇ ਹਠਧਰਮੀ ਅਧੀਨ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਨਾ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ

www.sridasamgranth.com
ਕਰਨ, ਤ ਵੀ ਇਹ ਤ ਿਸਧ ਹੈ ਿਕ ਇਹ ਬੀੜ ਉਸੇ ਦਾ ਉਤਾਰਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਮੂਲ ਬੀੜ ਦਾ ਸੰ ਪਾਦਕ ਭਾਈ
ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ ਹੀ ਸੀ।

ਪਟਨਾ ਸਾਿਹਬ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਬਾਰੇ ਡਾ. ਮਾਨ ਦਾ ਮੱਤ ਹੈ ਿਕ ੳ. ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਇਿਤਹਾਸ ਨਹ4। ਿਲਖਾਰੀ
ਆਿਦ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਨਹ4 ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਇਿਤਹਾਸ ਸੁਖਾ ਿਸੰ ਘ ਤ( ਿਪਛੇ ਨਹ4 ਜਦਾ। ਅ. ਜੇ ਇਹ ਅਠਾਰਵ4
ਸਦੀ ਦੇ ਅੰ ਤ ਤਕ ਪਟਨਾ ਿਵਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਤ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਉਤੇ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਦਾ ਰਾਜ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਕੋਲਬLਕ ਨੂੰ
ਇਸ ਦੀ ਪਤੀ ਿਕC ਨਹ4 ਸੀ ਿਮਲੀ ? ੲ. ਿਕCਿਕ ਇਸ ਬੀੜ ਿਵਚ ਕੋਲਬLਕ ਵਾਲੇ ਗੰ ਥ ਨਾਲ( ਵਧੀਕ
ਰਚਨਾਵ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਪਤ ਹੋਏ ਦਸਮ ਗੰ ਥ (1783 ਈ.) ਤ( ਬਾਅਦ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ ? ਸ.
ਤਤਕਰੇ ਿਵਚ ਇਸ ਦਾ ਰਚਨਾ-ਕਾਲ 1698 ਈ. ਅੰ ਿਕਤ ਹੈ, ਜਦ( ਿਕ 1706 ਈ. ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’
ਮੂਲ-ਿਲਖਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਿਲਿਖਤ ਹੈ। ਹ. ਿਗਆਨੀ ਿਗਆਨ ਿਸੰ ਘ ਨ+ ਇਸ ਦਾ ਰਚਨ-ਕਾਲ 1775 ਈ.
ਮੰ ਿਨਆ ਹੈ। ਕ. ਇਸ ਿਵਚ ਵਾਧੂ ਬਾਣੀਆਂ ਹਨ।

ਡਾ. ਮਾਨ ਦੀਆਂ ਸ਼ੰ ਕਾਵ ਦੇ ਉਤਰ ਅਤੇ ਸਮਾਧਾਨ : ੳ. ਡਾ. ਮਾਨ ਦੀ ਇਸ ਯੁਕਤੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਿਕ ਇਸ
ਬੀੜ ਦਾ ਕੋਈ ਇਿਤਹਾਸ ਨਹ4, ਇਸ ਦੇ ਵੁਜੂਦ ਤ( ਇਨਕਾਰੀ ਨਹ4 ਹੋਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜ ਤ ਮਾਨ ਸਾਿਹਬ
ਇਸ ਦਾ ਇਤਿਹ◌ਾਸ ਖੋਜ ਲੈ ਣ, ਨਹ4 ਤ ਪਚਿਲਤ ਿਰਵਾਇਤ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰ ਲੈ ਣ। ਤੀਜਾ ਰਸਤਾ ਇਹ
ਵੀ ਹੈ ਿਕ ਇਸ ਦੇ ਕਾਗ਼ਜ਼, ਿਸਆਹੀ ਆਿਦ ਦਾ ਸਾਇੰ ਿਟਿਫਕ ਪੀਖਣ ਕਰਵਾ ਲੈ ਣ। ਪੂਰੇ ਿਵਸ਼ਵ ਿਵਚ
ਅਿਜਹੀਆਂ ਅਨ+ਕ ਅਨਮੋਲ ਸਾਿਹਿਤਕ ਿਕਤੀਆਂ ਹਨ, ਿਜਨ2 ਦਾ ਕੋਈ ਇਿਤਹਾਸ ਨਹ4। ਿਫਰ ਵੀ ਿਵਦਵਾਨ
ਿਵਚ ਸਨਮਾਿਨਤ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਹਣ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਉਿਚਤ ਨਹ4 ਿਕ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਇਿਤਹਾਸ ਨਹ4। ਇਸ
ਗੰ ◌੍ਰਥ ਦੀ ਇਕ-ਇਕ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ (ਿਕਸ਼ਨਾਵਤਾਰ ਵਗ) ਰਚਨਾ ਦੇ ਭਾਗ ਦਾ ਰਚਨਾ-ਕਾਲ
ਲੇ ਖਕ ਨ+ ਆਪ ਿਦਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਿਫਰ ਇਸ ਦੇ ਇਿਤਹਾਸ ਦੀ ਕੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਪਤਾ ਹੈ ਿਕ ਮੂਲ
ਲੇ ਖਕ ਨ+ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਿਕਤੀਆਂ 1698 ਈ. ਤਕ ਿਲਖ ਲਈਆਂ ਸਨ। ਰਚਨਾਵ ਦੇ ਜੋ ਸੰ ਮਤ ਇਸ ਦੇ
ਿਲਖਾਰੀ ਨ+ ਅੰ ਿਕਤ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੋਰ ਬੀੜ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਿਲਖਾਰੀ ਭਾਈ ਸੁਖਾ ਿਸੰ ਘ
ਹੈ। ਉਹ ਪਟਨਾ ਸਾਿਹਬ ਿਵਖੇ ਗੰ ਥੀ ਿਸੰ ਘ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਸੰ ਕਲਨ ਪਟਨਾ ਸਾਿਹਬ ਿਵਖੇ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੇ ਹੋਰ
ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਗਵਾਹੀ ਨਹ4 ਤ, ਿਗਆਨੀ ਿਗਆਨ ਿਸੰ ਘ ਵਾਲਾ ਸੰ ਨ 1775 ਈ.ਮੰ ਨ ਲੈ ਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ
ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗਲ ਿਵਿਦਤ ਹਨ, ਤ ਹੋਰ ਿਕਸ ਇਿਤਹਾਸ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ? ਰਚਨਾਵ ਦਾ ਸੰ ਮਤ ਪਤਾ
ਹੈ, ਸੰ ਕਲਨ ਕਰਤਾ ਦਾ ਪਤਾ ਹੈ, ਸੰ ਕਲਨ-ਸਥਾਨ ਦਾ ਪਤਾ ਹੈ, ਿਲਖਾਰੀ ਦਾ ਪਤਾ ਹੈ, ਰਚਨਾ-ਕਾਲ ਵੀ ਪਤਾ
ਹੈ, ਤ ਹੋਰ ਿਕਹੜੇ ਸ਼ਸਤਰ-ਬਸਤਰ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਾਨ ਸਾਿਹਬ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ, ਿਜਸ ਨਾਲ ਉਨ2 ਦਾ
ਇਿਤਹਾਸ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਦਾ। ਸੋ ਸਾਡਾ ਮਤ ਹੈ ਿਕ ਡਾ. ਮਾਨ ਦੀ ਇਹ ਹੁਜਤ ਵੀ ਨਾ ਤਥਾਤਮਕ ਹੈ, ਨ ਯੁਕਤੀ-
ਸੰ ਗਤ। ਅ. ਡਾ. ਮਾਨ ਦਾ ਕਿਹਣਾ ਹੈ ਜੇ ਇਹ ਗੰ ਥ ਅਠਾਰਵ4 ਸਦੀ ਿਵਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਤ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਿਵਚ

www.sridasamgranth.com
ਪ7ਦੇ ਪਟਨਾ ਸਾਿਹਬ ਤ( ਕੋਲਬLਕ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਪਤੀ ਿਕC ਨਹ4 ਿਮਲੀ ? ਮੇਰੀ ਮਾਨ ਸਾਿਹਬ ਨੂੰ ਇਹ ਚੁਨੌਤੀ ਹੈ
ਿਕ ਉਹ ਉਸ ਸਮB ਦੀ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਅਿਜਹਾ ਫਰਮਾਨ ਿਸਖ ਸੰ ਗਤ ਸਾਹਮਣੇ ਰਖਣ, ਿਜਸ
ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਈ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਿਜਸ ਧਰਮ-ਸਥਾਨ ਤ( ਕੋਈ ਪੁਸਤਕ ਿਲਜਾਣਾ ਚਾਹੇ, ਿਲਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਪਿਹਲੀ
ਗਲ ਪਸ਼ਨ-ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਇਹ ਿਸਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਿਕ ਕੋਲਬLਕ ਇਤਨਾ ਸਮ ਪਟਨਾ ਸਾਿਹਬ ਿਵਚ
ਰੁਿਕਆ ਸੀ ਿਕ ਉਹ ਅਿਜਹੇ ਵਡੇ ਗੰ ਥ ਦੀ ਨਕਲ ਿਤਆਰ ਕਰਵਾ ਸਕਦਾ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸਮB ਤਕ
ਹਿਰਮੰ ਿਦਰ ਜੀ ਪਟਨਾ ਸਾਿਹਬ ਿਵਖੇ ਦਸਵB ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਗੰ ਥ ਦੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਪਤੀਿਲਪੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਿਜਸ
ਕਾਰਨ ਿਕਸੇ ਵੀ ਕੀਮਤ ‘ਤੇ ਉਥ( ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਘਟੋ-ਘਟ ਮੂਲ-ਗੰ ਥ ਨਹ4 ਸਨ ਦੇ ਸਕਦੇ। ਸੋ ਕੋਲਬLਕ
ਨੂੰ ਇਹ ਗੰ ਥ ਨਹ4 ਿਦਤਾ ਿਗਆ, ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਉਥੇ ਹੋ ਨਹ4 ਸਕਦਾ, ਿਨਸ਼ੰ ਗ ਹੋ ਕੇ ਗਲਤ-ਿਬਆਨੀ
ਕਰਨ ਦੀ ਆਦਤ ਿਵਚ( ਿਨਕਲੀ ਊਲ-ਜਲੂਲ ਯੁਕਤੀ ਹੈ। ੲ. ਡਾ. ਮਾਨ ਦਾ ਮੱਤ ਹੈ ਿਕ ਇਸ ਬੀੜ ਿਵਚ
ਕੋਲਬLਕ ਵਾਲੇ ਗੰ ਥ ਨਾਲ( ਵਧੀਕ ਰਚਨਾਵ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਪਤ ਹੋਏ ਦਸਮ ਗੰ ਥ (1783
ਈ.) ਤ( ਬਾਅਦ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ ? ਜੇ ਡਾ. ਮਾਨ ਦੇ ਇਸ ਤਰਕ ਨੂੰ ਮੰ ਨ ਲਈਏ ਤ ਅਸ4 ਉਪਰ ਵੀ ਕਿਹ ਆਏ
ਹ ਿਕ ਿਫਰ ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਬੀੜ ਸਭ ਤ( ਪੁਰਾਣੀ ਿਸਧ ਹੋ ਜਦੀ ਹੈ। ਪਟਨਾ ਸਾਿਹਬ
ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਿਵਚ ਵਾਧੂ ਬਾਣੀਆਂ ਹੋਣ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇਹ ਕਾਰਨ ਨਹ4 ਿਕ ਉਹ ਬਹੁਤ ਮਗਰ( ਿਲਖੀ ਗਈ ਹੈ।
ਵਾਸਤਵ ਿਵਚ ਸ਼ੀ ਗੁਰੂ ਗੋਿਬੰ ਦ ਿਸੰ ਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਅਿਜਹੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵ
ਪਚਿਲਤ ਸਨ, ਜੋ ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ ਵਾਲੇ ਗੰ ਥ ਿਵਚ ਨਹ4 ਸਨ। ਇਸ ਸੰ ਬੰ ਧੀ ਿਗਆਨੀ ਿਗਆਨ ਿਸੰ ਘ ਨ+
ਿਲਿਖਆ ਹੈ-

ਗੰ ਥ ਗੁਰੂ ਥੇ ਬਹੁ ਬਨਵਾਏ।


ਬਨਵਾਏ। ਜਾਨੌ ਿਜਿਤਕ ਨਾਮ ਿਦਹੁੰ ਗਾਏ।
ਗਾਏ। 73 ।

ਪਰਬ ਅਠਾਰ ਭਾਰਥ ਕੇਰ।ੇ ਭਾਖਾ ਕਰੇ ਗੁਰੂ ਿਬਨੁ ਦੇਰ।ੇ

ਿਤਨ ਮ7 ਸੇ ਹ7 ਦਸ ਪਿਸਧ7। ਆਠ ਲੋ ਪ ਹੋਏ ਿਕਿਸ ਿਬਧ7। 74 ।

ਜੋ ਪਟਲੇ ਸ਼Nਰ ਅਿਬ ਬਨਵਾਏ।


ਬਨਵਾਏ। ਕਰੇ ਅਠਾਰ ਪੂਰੇ
ਰੇ ਸਾਏ।
ਸਾਏ।

ਪੁਨ ਗੁਰੁ ਸਰਬ ਲੋ ਹ ਇਕ ਕਥਾ।


ਕਥਾ। ਪੇਮ ਸੁਮਾਰਗ ਔਰ7 ਤਥਾ।
ਤਥਾ। 75 ।

ਨੀਤੀ ਸਾਗਰ ਥਾ ਪਕਾਸ਼ਾ।


ਾਸ਼ਾ। ਉਪਿਨਸ਼ਦ ਕੀਨੀ ਥ4 ਭਾਸ਼ਾ।
ਭਾਸ਼ਾ।

ਗੋਿਬੰ ਦ ਗੀਤਾ ਔਰ ਪਭਾਖੀ।


ਾਖੀ। ਯਿਹ ਸਿਭ ਸੁਨੀ ਵਡਨ ਤੈ ਸਾਖੀ।
ਸਾਖੀ। 76 ।

ਗੁਰੁ ਕੇ ਰਚੇ ਿਸਖ ਬਹੁ ਭਾਨO। ਸਾਚ ਝੂਠ ਸਿਭ ਗੁਰੁ ਹੀ ਜਾਨP।

www.sridasamgranth.com
ਇਤQਾਿਦਕ ਬਹੁ ਗੰ ਥ ਰਚਾਏ।
ਰਚਾਏ। ਥੇ ਸਿਤਗੁਰੁ ਹਮ ਸੁਨਯੋ
ਨਯੋ ਮਹਏ।
ਮਹਏ। 77 ।

ਸੋ ਭਾਈ ਸੁਖਾ ਿਸੰ ਘ ਨ+ ਿਕਸੇ ਬੁਰੀ ਮਨਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸ਼ੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਿਵਚ ਵਾਧੂ ਬਾਣੀਆਂ ਨਹ4 ਪਾਈਆਂ, ਬਲਿਕ
ਆਮ ਿਸਖ ਦਾ ਿਵਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਿਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵ ਹਨ। ਡਾ. ਮਾਨ ਦੇ
ਭਰੋਸੇ ਦੇ ਪਾਤਰ ਿਗਆਨੀ ਿਗਆਨ ਿਸੰ ਘ ਜੀ ਹੀ ਿਲਖ ਰਹੇ ਹਨ ਿਕ ਉਨ2 ਨ+ ਬਜ਼ੁਰਗ਼ ਤ( ਇਹ ਸੁਿਣਆ ਸੀ
ਿਕ ਸ਼ੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵ ਸਨ, ਜੋ ਸ਼ੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੀਆਂ ਪਚਿਲਤ ਬੀੜ
ਿਵਚ ਸੰ ਕਿਲਤ ਨਹ4 ਹਨ। ਸੋਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨ+ ਬੀੜ ਦੀ ਿਵਆਪਕ ਪੜਤਾਲ ਕਰ ਕੇ ਪਾਠ ਦੀ ਸੋਧ, ਬਾਣੀਆਂ
ਦਾ ਕਮ ਿਨਰਧਾਿਰਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀਆਂ ਪਮਾਿਣਤ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ। ਸ. ਡਾ. ਮਾਨ ਪਟਨਾ ਸਾਿਹਬ
ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਉਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਵੀ ਸੰ ਦੇਹ ਕਰਦੇ ਹਨ ਿਕ ਤਤਕਰੇ ਿਵਚ ਇਸ ਦਾ ਰਚਨਾ-ਕਾਲ 1698 ਈ.
ਅੰ ਿਕਤ ਹੈ, ਜਦ( ਿਕ 1706 ਈ, ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਮੂਲ ਿਲਖਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਿਲਿਖਤ ਇਸ ਿਵਚ ਅੰ ਿਕਤ
ਹੈ। ਮੇਰੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਿਕ ਤਤਕਰੇ ਿਵਚ ਿਲਿਖਆ ਿਵਕਮੀ ਸੰ ਵਤ 1755 ਇਸ ਬੀੜ ਦਾ ਸੰ ਕਲਨ-ਕਾਲ ਨਹ4,
ਬਲਿਕ ਇਹ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੀ ਪਿਹਲੀ ਸੰ ਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਸੰ ਵਤ ਹੈ, ਜੋ 1755 ਸੰ ਵਤ ਿਵਚ ‘ਰਾਮਾਵਤਾਰ’ ਰਚਨਾ
ਦੇ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਜਾਣ ਤ( ਿਸਧ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਇਸ ਰਚਨਾ ਤ( ਪਿਹਲ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਡਾ. ਮਾਨ
ਵਲ( ਿਦਤੇ ਇਸ ਬੀੜ ਦੇ ਤਤਕਰੇ ਦੀ ਫੋਟ-ੋ ਕਾਪੀ ਤ( ਇਕਦਮ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਿਕ ਇਹ ਸੰ ਵਤ ਰਾਮਾਵਤਾਰ ਦੀ
ਸੰ ਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਹੈ। ਬੀੜ ਦੇ ਤਤਕਰੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਿਵਚ ਿਲਿਖਆ ਹੈ-

“< ਸੀ ਵਾਹਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫਿਤਹ। ਸੀ ਭਗਉਤੀ ਜੂ ਸਹਾਇ। ਤਤਕਰਾ ਸੂਚੇ ਪੱਤ ਸੀ ਿਗੰ ਥ ਜੂ ਕਾ ਬਾਣੀ
ਪਾਿਤਸਾਹ ਦਸਵB ਜੂ ਕੇ ਿਗੰ ਥ ਕਾ ਸੰ ਬਤ 1755 ਿਮਤੀ ਅਸਾੜ ਬਦੀ 1 ਕੋ ਿਗੰ ਥ ਿਲਿਖਆ।”

ਇਸ ਸੰ ਵਤ ਨੂੰ ‘ਰਾਮਾਵਤਾਰ’ ਦੀਆਂ ਇਨ2 ਪੰ ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਿਮਲਾਉਣ ਤੇ ਕੋਈ ਸੰ ਸਾ ਨਹ4 ਰਿਹ ਜਦਾ-

ਸੰ ਮਤ ਸਤਹ ਸਹਸ ਪਚਾਵਨ।


ਪਚਾਵਨ। ਹਾੜ ਵਦੀ ਿਪਥਿਮ ਸੁਖ ਦਾਵਨ।
ਦਾਵਨ।

ਤNਪਸਾਿਦ ਕਿਰ ਗੰ ਥ ਸੁਧਾਰਾ।


ਾਰਾ। ਭੂਲ ਪਰੀ ਲਹੁ ਲੇ ਹੁ ਸੁਧਾਰਾ।
ਾਰਾ। (ਰਾਮਾਵਤਾਰ 860)

ਸੋ ਿਨਸ਼ਿਚਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪਟਨਾ ਸਾਿਹਬ ਦੀ ਬੀੜ ਦੇ ਤਤਕਰੇ ਦਾ ਇਹ ਸੰ ਵਤ ਬੀੜ ਦੇ ਸੰ ਕਲਨ ਦਾ ਨਹ4,


ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਨ+ ਤ( ਛੁਟ ਸ਼ੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸੰ ਪੂਰਨ ਹੋਣ ਦਾ ਹੈ। ਇੰ ਞ ਹੋਰ ਿਕਸੇ ਪਮਾਣ
ਦੀ ਅਣਹ(ਦ ਿਵਚ ਇਹ ਿਕਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਿਕ ਇਸ ਬੀੜ ਦਾ ਰਚਨਾ ਕਾਲ ਜੋ ਿਗਆਨੀ ਿਗਆਨ ਿਸੰ ਘ ਨ+
1775 ਈ. ਿਦਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਨ ਸਾਿਹਬ ਦਾ ਇਹ ਕਿਹਣਾ ਿਕ ਦਸਮ ਗੰ ਥ 19ਵ4 ਸਦੀ
ਦੇ ਆਰੰ ਭ ਿਵਚ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਨ+ ਿਤਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ, ਿਨਰਮੂਲ ਿਸਧ ਹੁੰ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਿਜ਼ਕਰ ਕਰਨ ਯੋਗ
ਤਥ ਹੈ ਿਕ ਰਾਮਾਵਤਾਰ ਦਾ ਇਹ ਸੰ ਵਤ ਸਾਰੇ ਸੰ ਵਤ ਿਵਚ( ਅੰ ਿਤਮ ਹੈ। ਭਾਈ ਕੇਸਰ ਿਸੰ ਘ ਿਛਬਰ ਨ+ ਵੀ

www.sridasamgranth.com
ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੀ ਸੰ ਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਇਹੋ ਸੰ ਵਤ ਿਮਿਥਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਸੰ ਵਤ ਦੀ ਤਸਦੀਕ ਪਟਨਾ ਸਾਿਹਬ ਵਾਲੀ
ਬੀੜ ਦਾ ਤਤਕਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਬੀੜ ਦੇ ਅੰ ਦਰ ਇਸ ਦੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰ ਪੰ ਨ ਹੋਣ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ
ਅਤੇ ਦੋ ਹੋਰ ਪੁਰਾਤਨ ਗਵਾਹੀਆਂ ਇਸ ਦੇ 1755 ਸੰ ਵਤ ਿਵਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਾਹ4 ਇਸ ਦੇ ਸੰ ਪੂਰਨ ਹੋਣ ਨੂੰ
ਪਮਾਿਣਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤ ਅਿਜਹੀਆਂ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਗਵਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰ ਕੇ ਡਾ. ਮਾਨ ਿਸਰਫ਼ ਿਹਕ ਦੇ ਜ਼ੋਰ
ਨਾਲ ਪੰ ਥ ਦੀ ਝੋਲੀ ਿਵਚ ਗੁਰ-ੂ ਬਚਨ ਦੇ ਿਨਰਾਦਰ ਨੂੰ ਿਕਵB ਪਰੋਸ ਸਕਦੇ ਹਨ ? ‘ਰਾਮਾਵਤਾਰ’ ਬਾਣੀ ਦੇ
ਅੰ ਤਲੇ ਭਾਗ ਿਵਚ ਕੇਵਲ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਉਪਰੋਕਤ ਸੰ ਵਤ ਹੀ ਨਹ4, ਬਲਿਕ ਿਲਖਾਰੀ ਨ+
‘ਰਾਮਾਵਤਾਰ’ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਪੂਰੇ ਗੰ ਥ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਉਲੇ ਖ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਯਥਾ-

ਸਾਧ ਅਸਾਧ ਜਾਨH ਨਹੀ ਬਾਦ ਸੁਬਾਦ ਿਬਬਾਦ।


ਿਬਬਾਦ।

ਗੰ ਥ ਸਕਲ ਪੂਰਣ ਕੀਯੋ ਭਗਵਿਤ ਿਕਪਾ ਪਸਾਿਦ।


ਾਿਦ। (ਰਾਮਾਵਤਾਰ 861)

ਚਰਿਚਤ ਤਥ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਪਟਨ+ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਦੇ ਤਤਕਰੇ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਇਬਾਰਤ ਦਾ ਸੰ ਬੰ ਧ 1755 ਸੰ ਵਤ
ਿਵਚ ਗੁਰ-ੂ ਕਾਲ ਿਵਚ ਸੰ ਪੂਰਨ ਹੋਈ ਬੀੜ ਨਾਲ ਿਜਵB ਜੁੜ ਿਰਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਤ( ਇਹ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਦਾ ਹੈ
ਿਕ ਪਟਨਾ ਸਾਿਹਬ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਦੇ ਿਲਖਾਰੀ ਸਾਹਮਣੇ ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ
ਮਹਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਪੋਥੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਇਸ ਤਰ2 ਇਸ ਬੀੜ ਦਾ ਮਹਤਵ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ
ਜਦਾ ਹੈ।

ਿਜਥ( ਤਕ ਇਸ ਿਵਚ 1706 ਈ. ਿਵਚ ਰਿਚਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਚੜ2ੇ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਤ ਉਪਰੋਕਤ
ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਿਧਆਨ ਿਵਚ ਰਖਿਦਆਂ ਇਸ ਪਸ਼ਨ ਦੀ ਕੋਈ ਉਿਚਤਤਾ ਹੀ ਨਹ4 ਰਿਹ ਜਦੀ। ਇਹ ਕਿਹਣਾ ਿਕ
1706 ਈ. ਿਵਚ ਰਿਚਤ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਚੜ2ੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ 1755 ਸੰ ਵਤ (1698 ਈ.) ਸੰ ਪੂਰਨਤਾ ਿਕਵB
ਮੰ ਨੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ? ਇਹ ਵੀ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਚਰਚਾਵ ਿਵਚ ਉਲਝਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਿਵਰਤੀ ਿਵਚ( ਿਨਕਿਲਆ ਿਕੰ ਤੂ
ਹੈ। ਆਿਦ ਗੰ ਥ ਦੀ ਪਿਹਲੀ ਸੰ ਪੂਰਨਤਾ 1604 ਈ. ਿਵਚ ਹੋ ਗਈ। ਮਗਰ( ਸ਼ੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ
ਬਾਣੀ ਚੜ2ਾ ਿਦਤੀ ਗਈ। ਆਿਦ ਗੰ ਥ 1604 ਈ. ਿਵਚ ਵੀ ਪੂਰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 1706 ਈ. ਿਵਚ ਵੀ। ਆਿਖ਼ਰ
ਹਿਰਮੰ ਿਦਰ ਿਵਚ 1604 ਈ. ਿਵਚ ਪਕਾਸ਼ ਕਰਨ ਸਮB ਇਸ ਨੂੰ ਅਧੂਰਾ ਗੰ ਥ ਤ ਨਹ4 ਸੀ ਮੰ ਿਨਆ ਜਦਾ।
ਪਿਹਲੇ ਪਕਾਸ਼ ਵੇਲੇ ਵੀ ਿਸਖ ਨ+ ਇਸ ਨੂੰ ਪਿਰਪੂਰਨ ਗੰ ਥ ਦਾ ਹੀ ਮਾਨ ਦBਿਦਆਂ ਸ਼ਰਧਾ ਸਿਹਤ ਗਾਇਆ ਸੀ-

ਅੰ ਿਮਤ ਜਲੁ ਛਾਇਆ ਪੂਰਨ ਸਾਜੁ ਕਰਾਇਆ ਸਗਲ ਮਨHਰਥ ਪੂਰੇ ॥

3. ਡਾ. ਮਾਨ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪਸ਼ਨ ਹੈ ਿਕ ਕੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ 19ਵ4 ਸਦੀ ਿਵਚ ਪਗਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕੀ ਪੰ ਜਾਬ
ਅਤੇ ਿਦਲੀ ਦੇ ਇਲਾਿਕਆਂ ਿਵਚ 18ਵ4 ਸਦੀ ਿਵਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ? ਇਸ ਸੰ ਬੰ ਧੀ ਮੇਰਾ ਉਤਰ ਹੈ ਿਕ ਮਾਨ

www.sridasamgranth.com
ਸਾਿਹਬ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਿਕ ਇਹ ਗੰ ਥ 19ਵ4 ਸਦੀ ਿਵਚ ਪਗਟ ਨਹ4 ਹੋਇਆ। ਉਨ2 ਦੇ ਆਪਣੇ
ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ 1783 ਈ. ਿਵਚ ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਬੀੜ ਕੋਲਬLਕ ਨ+ ਪਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਕੋਲਬLਕ, ਮੈਲਕਮ
ਜ ਿਕਸੇ ਹੋਰ ਿਵਦਵਾਨ ਲੇ ਖਕ ਨ+ ਵੀ ਇਹ ਿਕਥੇ ਿਲਿਖਆ ਹੈ ਿਕ ਕੋਲਬLਕ ਵਾਲਾ ਗੰ ਥ 1783 ਈ. ਿਵਚ ਹੀ
ਿਲਿਖਆ ਿਗਆ ਸੀ ? ਇਸ ਸੰ ਨ ਦੌਰਾਨ ਤ ਇਹ ਗੰ ਥ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਵੀ ਿਸਧ ਹੈ ਿਕ ਜੇ
ਕੋਲਬLਕ ਨ+ 1783 ਈ. ਿਵਚ ਇਸ ਗੰ ਥ ਦੀ ਬੀੜ ਪਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਸੀ, ਤ ਿਕਸੇ ਵੀ ਸੂਰਤ ਿਵਚ ਇਸ ਨੂੰ
ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਜ ਿਕਸੇ ਹੋਰ ਿਨਰਮਲੇ ਨ+ 1810 ਈ. ਿਵਚ ਮੈਲਕਮ ਦੀ ਜਾਅਲਸਾਜ਼ੀ ਅਧੀਨ ਨਹ4 ਿਲਿਖਆ
ਹੋਵੇਗਾ। ਜੇ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਿਵਦਵਾਨ ਬਣਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਚਾਅ ਹੈ, ਤ ਡਾ. ਮਾਨ ਮਰੀਜ਼ ਦੀਆਂ ਹਡੀਆਂ
ਦੀ ਜਚ ਦੀ ਿਜ਼ਮੇਵਾਰੀ ਿਕਸੇ ਹੋਰ ਿਵਸ਼ੇਸ਼ਗ ਨੂੰ ਸRਪ ਕੇ ਕੋਲਬLਕ ਵਾਲਾ ਗੰ ਥ ਲਭਣ। ਿਫਰ ਇਸ ਦੇ ਕਾਗ਼ਜ਼,
ਿਸਆਹੀ, ਿਲਿਖਤ ਦੀ ਜਚ ਕਰਵਾਉਣ ਿਕ ਇਹ ਕਦ( ਦਾ ਿਲਿਖਆ ਹੈ ? ਿਫਰ ਪੂਰੇ ਤਥ ਇਕਤਰ ਕਰ ਕੇ
ਕਿਹਣ ਿਕ ਅਸਲ ਿਵਚ ਇਹ 1783 ਈ. ਦਾ ਵੀ ਨਹ4, ਬਲਿਕ ਇਹ 19ਵ4 ਸਦੀ ਦੀ ਉਪਜ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਗੰ ਥ
ਨਾ ਪੰ ਜਾਬ ਿਵਚ ਸੀ, ਨਾ ਿਦਲੀ ਿਵਚ ਤ ਮੈਲਕਮ ਨ+ ਇਹ ਿਕਵB ਿਲਿਖਆ ਿਕ ਕੋਲਬLਕ ਮੇਰੇ ਤ( ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ
ਸੀ, ਿਜਸ ਨ+ ਦੋਵB ਗੰ ਥ ਦੀਆਂ ਬੀੜ ਪਾਪਤ ਕਰ ਲਈਆਂ ਸਨ, ਜਦ( ਿਕ ਮ7 ਕੇਵਲ ਆਿਦ ਗੰ ਥ ਹੀ ਪਾਪਤ ਕਰ
ਸਿਕਆ ਸੀ। ਡਾ. ਮਾਨ ਨੂੰ ਇਹ ਤ ਹਰ ਹਾਲ ਪਤਾ ਹੈ ਿਕ ਿਜਸ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਨੂੰ ਿਲਖਵਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਉਹ
ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ ਨੂੰ ਕੋਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਿਦਲੀ ਿਵਚ ਹੀ ਿਲਿਖਆ ਿਗਆ ਸੀ। ਜੇ ਉਸ ਦੇ ਸੰ ਕਲਨ ਦਾ ਇਿਤਹਾਸ
ਹੀ ਿਦਲੀ ਨਾਲ ਜੁਿੜਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤ ਿਫਰ ਡਾ. ਮਾਨ ਦੇ ਇਸ ਪਸ਼ਨ ਦੀ ਕੀ ਪਾਸੰ ਿਗਕਤਾ ਹੈ ?

4. ਡਾ. ਮਾਨ ਦਾ ਅਗਲਾ ਪਸ਼ਨ ਹੈ- ਕੀ ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਿਕ ਛਿਪਆ ਹੋਇਆ ਮੌਜੂਦਾ ਦਸਮ ਗੰ ਥ 1810
ਈ. ਿਵਚ ਰਿਚਤ ਮੈਲਕਮ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘Sketch of the Sikhs’ ਿਵਚ ਪਿਹਲੀ ਵਾਰ ਚਰਿਚਤ ਹੋਇਆ ਸੀ
? ਪਿਹਲੀ ਗੱਲ ਤ ਇਹ ਹੈ ਿਕ ਪਸ਼ਨ-ਕਰਤਾ ਹਰ ਗੱਲ ਚਤੁਰਾਈ ਦੁਆਰਾ ਟੇਢੇ ਢੰ ਗ ਨਾਲ ਕਰ ਕੇ
ਸਾਧਾਰਨ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਗੁਮਰਾਹ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਿਕ ਅਸਲੀਅਤ ਿਵਚ ਉਹ ਇਤਨਾ ਚਤੁਰ
ਨਹ4 ਿਕ ਬੁਧੀਮਾਨ ਨੂੰ ਿਕਸੇ ਭਰਮ ਿਵਚ ਪਾ ਸਕੇ। ਜਦ( ਚਰਚਾ ਕੇਵਲ ਗੰ ਥ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਗੁਰ-ੂ ਿਕਤ
ਹੋਣ ਜ ਨਾ ਹੋਣ ਉਤੇ ਕBਿਦਤ ਹੈ, ਤ ਪਕਾਿਸ਼ਤ ਜ ਅਪਕਾਿਸ਼ਤ ਬੀੜ ਦਾ ਮੁਦਾ ਖੜ2ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੀ ਜ਼ਰੂਰਤ
ਹੈ ? ਪਾਠਕ ਿਕਸੇ ਭਰਮ ਿਵਚ ਨਾ ਰਿਹਣ, ਇਸ ਲਈ ਮ7 ਡਾ. ਮਾਨ ਦਾ ਇਹ ਪਸ਼ਨ ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਦੇ ਿਰਹਾ ਹ- Is
it correct that Presently published Dasam Granth was first introduced in Literature by
Malcolm in 1810 AD in his book titled ‘Sketch of the Sikhs ?’ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਇਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨੀ
ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਿਕ ਇਸ ਵਾਕ ਿਵਚ ਫਰੲਸੲਨਟਲੇ ਅਤੇ ਲ਼ਿਟੲਰੳਟੁਰੲ ਦੇ ਪਿਹਲੇ ਅਖਰ ਵਡੇ ਿਲਖਣ ਦੀ
ਗਲਤੀ ਮੇਰੀ ਨਹ4। ਮ7 ਪਿਹਲ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਿਲਖ ਚੁਿਕਆ ਹ, ਿਕ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੇ ਿਵਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਿਲਖਣ
ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਬਹੁਤ ਹੈ, ਪਰ ਬਹੁਿਤਆਂ ਨੂੰ ਿਲਖਣਾ ਆCਦਾ ਨਹ4। ਡਾ. ਮਾਨ ਦੀ ਿਵਿਚਤ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ੀ ਵੀ ਪੜ2 ਕੇ
ਇਹੋ ਪਭਾਵ ਪ7ਦਾ ਹੈ। ਉਨ2 ਨੂੰ ਵਡੇ-ਛੋਟੇ ਅਖਰ ਦੀ ਵਰਤ( ਦਾ ਵੱਲ ਤ ਨਹ4 ਆਇਆ, ਕੇਵਲ ਵਡੇ ਪੁਰੁਖ
ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਿਲਿਖਤ ਦੀ ਿਨੰਿਦਆ ਉਨ2 ਜ਼ਰੂਰ ਿਕਸੇ ਤ( ਿਸਖ ਲਈ ਹੈ। ਅਸ4 ਮੂਲ-ਪਸ਼ਨ ਵਲ ਪਰਤਿਦਆਂ

www.sridasamgranth.com
ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਇਹੋ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹ ਿਕ ਇਹ ਮਾਨ ਸਾਿਹਬ ਹੀ ਦਸ ਸਕਦੇ ਹਨ ਿਕ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦਾ ਿਜਹੜਾ
ਪਕਾਿਸ਼ਤ ਸਰੂਪ ਸੋਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨ+ 1897 ਈ. ਿਵਚ ਸੋਿਧਆ ਅਤੇ ਤਰਤੀਬ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਿਜ਼ਕਰ 1810
ਈ. ਦੀ ਮੈਲਕਮ ਰਿਚਤ ਪੁਸਤਕ ਤ( ਪਿਹਲ ਿਕਵB ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ ? ਮੈਲਕਮ ਨ+ ਸ਼ੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੀਆਂ
ਬਾਣੀਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਤਰਤੀਬ ਵੀ ਨਹ4 ਿਲਖੀ, ਜੋ ‘ਸੋਧਕ ਕਮੇਟੀ’ ਦੁਆਰਾ ਪਵਾਣ ਕੀਤੀ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ
ਿਮਲਾਈ ਜਾ ਸਕੇ। ਟੇਢੇ ਸਵਾਲ ਦੇ ਵਲ ਿਵਚ ਮਾਨ ਸਾਿਹਬ ਆਪ ਹੀ ਫਸ ਗਏ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਉਨ2 ਦਾ
ਸਵਾਲ ਤ ਇਹ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਿਕ ਮੈਲਕਮ ਤ( ਪਿਹਲ ਸ਼ੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੰ ਗਿਹ ਦੀ
ਚਰਚਾ ਸਾਿਹਤ ਿਵਚ ਿਕਤੇ ਿਮਲਦੀ ਹੈ ਜ ਨਹ4 ? ਡਾ. ਮਾਨ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਿਕ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੀ ਚਰਚਾ ਸੀ ਗੁਰੁ
ਸੋਭਾ, ਗੁਰ ਿਬਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਸਵ4 (ਦੋਵ)B , ਮਿਹਮਾ ਪਕਾਸ਼ ਆਿਦ ਸਾਰੇ ਗੰ ਥ ਿਵਚ ਿਮਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਈ
ਕੇਸਰ ਿਸੰ ਘ ਿਛਬਰ ਨ+ ਇਸ ਦੇ ਸੰ ਕਲਨ ਦਾ ਿਵਸਤਾਰ ਸਿਹਤ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸੋ ਮਾਨ ਕੋਲ ਇਹ ਕਿਹਣ
ਦੀ ਕੋਈ ਗੁੰ ਜਾਇਸ਼ ਨਹ4 ਸੀ ਿਕ ਸ਼ੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਚਰਚਾ ਮੈਲਕਮ ਤ( ਪਿਹਲ ਿਕਸੇ ਨ+ ਕੀਤੀ ਹੈ
ਜ ਨਹ4 ? ਸੋ ਲੋ ਕ ਨੂੰ ਗੁਮਰਾਹ ਕਰਨ ਦਾ ਉਸ ਨ+ ਇਹ ਢੰ ਗ ਲਿਭਆ ਿਕ ਪਕਾਿਸ਼ਤ ਗੰ ਥ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤ ਕੇ
ਭੰ ਬਲਭੂਸਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ? ਡਾ. ਮਾਨ ਪਿਹਲ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਿਕ ਉਹ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ
ਿਵਰੋਧ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜ ‘ਸੋਧਕ ਕਮੇਟੀ’ ਦੇ ਬਾਣੀ-ਕਮ ਦਾ ?

5. ਡਾ. ਮਾਨ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਪਸ਼ਨ ਵੀ ਉਨ2 ਦੀ ਕਪੋਲ-ਕਲਪਨਾ ਹੈ ਿਕ ਕੀ ਇਹ ਇਿਤਹਾਿਸਕ ਸਚਾਈ ਹੈ


ਿਕ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਨ+ ਿਸਖ ਅਤੇ ਿਸਖ ਰਾਜ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਰੇ
ਮਨਸੂਿਬਆਂ ਕਾਰਨ ਪਚਾਿਰਆ ਅਤੇ ਪਸਾਿਰਆ ਸੀ ? ਬੁਰੇ ਮਨਸੂਬੇ ਵਾਲੇ ਹਾਿਕਮ ਿਕਸੇ ਕੌਮ ਦੇ ਜੁਝਾਰੂਪਨ
ਦੇ ਿਵਰੋਧੀ ਹੁੰ ਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਲਾ ਦੇ ਨਹ4। ਿਸਖ ਦੇ ਨਾਮ-ਿਸਮਰਨ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਤ( ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਦੀ
ਹੁਕੂਮਤ ਨੂੰ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹ4 ਸੀ। ਉਨ2 ਦੇ ਸ਼ਸਤ-ਸਨ+ਹ ਅਤੇ ਜੁਝਾਰੂ ਸਰੂਪ ਤ( ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਭੈਅ-ਭੀਤ
ਸਨ। ਸ਼ੀ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤ( ਉਨ2 ਨੂੰ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹ4 ਸੀ, ਉਹ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੀ ‘ਸ਼ਸਤਨਾਮ
ਮਾਲਾ’ ਦੇ ਪਾਠ ਪਤੀ ਿਸਖ ਦੀ ਵਚਨਬਧਤਾ ਤ( ਜ਼ਰੂਰ ਘਬਰਾCਦੇ ਹੋਣਗੇ। ਛਤੀ ਕੳ◌ੋ ਪੂਤ ਹR ਬਾਮ2ਣ ਕੋ
ਨਾਹੀ, ਅਿਤ ਹੀ ਰਣ ਮਿਹ ਤਬ ਜੂਝ ਮਰR, ਅਿਸ ਿਕਪਾਿਣ ਖੰ ਡੋ ਖੜਗ ਆਿਦ ਦੇ ਿਨਰੰ ਤਰ ਜਾਪ ਅਤੇ ਚੰ ਡੀ ਦੀ
ਵਾਰ ਦੇ ਪਾਠ ਉਨ2 ਵਾਸਤੇ ਿਚੰ ਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸਨ । ‘ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ ਖਾਲਸਾ’ ਉਨ2 ਦੀ ਸੱਤਾ ਵਾਸਤੇ
ਚੁਨੌਤੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਸੀ, ‘ਗੁਰੂ ਮਾਿਨਯੋ ਗੰ ਥ ਨਹ4’। ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਵਰਗੀ ਨੀਤੀ-ਪਵੀਨ ਕੌਮ ਿਕਵB ਆਪਣੇ
ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ‘ਖਗ ਖੰ ਡ ਿਬਹੰ ਡੰ ਖਲ ਦਲ ਖੰ ਡੰ ’ ਪੜ2 ਕੇ ਵੈਰੀ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸਾਿਹਤ ਕਰ ਸਕਦੀ
ਸੀ ? ਿਕਵB ਉਹ ਿਸਖ ਨੂੰ ਅਿਸਕੇਤੁ, ਅਿਸਪਾਿਨ ਵਰਗੇ ਖੜਗਧਾਰੀ ਸਰਬਲੋ ਹ ਕਾਲ-ਪੁਰੁਖ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਣ
ਵਾਸਤੇ ਪੇਿਰਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ ? ਇਸ ਗੱਲ ਿਵਚ ਕੋਈ ਸੰ ਦੇਹ ਨਹ4 ਿਕ ਿਕਸੇ ਕੌਮ ਨੂੰ ਧਰਮ ਯੁਧ ਦਾ ਚਾਅ
ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਪੜ2ਨ ਦੀ ਪੇਰਨਾ ਵੈਰੀ ਕੌਮ ਕਦੇ ਨਹ4 ਦੇ ਸਕਦੀ। ਮੈਲਕਮ ਦੇ ਸਮB ਤਕ
ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਨੂੰ ਿਸਖ ਧਰਮ ਦੀ ਇਤਨੀ ਤੁਛ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ ਿਕ ਉਹ ਇਸ ਿਵਚ ਿਮਲਾਵਟ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰਥ ਹੀ

www.sridasamgranth.com
ਨਹ4 ਸਨ। ਮੈਲਕਮ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹ4 ਪਤਾ ਿਕ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਪਿਹਲੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਿਵਚ ਕੀ ਅੰ ਤਰ ਹੈ ? ਭਾਈ
ਰਤਨ ਿਸੰ ਘ ਭੰ ਗੂ ਦਾ ਪਾਚੀਨ ਪੰ ਥ ਪਕਾਸ਼ ਵੀ ਇਹੋ ਦਸਦਾ ਹੈ ਿਕ ਉਸ ਸਮB ਤਕ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਬੂਟੇ ਸ਼ਾਹ ਵਰਗੇ
ਦੂਜੀ ਕੌਮ ਦੇ ਿਵਅਕਤੀਆਂ ਤ( ਿਸਖ ਧਰਮ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਿਸਲ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
ਉਨ2 ਨੂੰ ਿਸਖ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹ4 ਸੀ। ਉਨ2 ਨੂੰ ਿਸਖ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੇ ਸੰ ਬੰ ਧ ਦੀ ਕੋਈ ਸਮਝ
ਨਹ4 ਸੀ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਨਹ4 ਸਨ ਜਾਣਦੇ ਿਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲੇ ਖਕ ਆਪਣੀ ਿਲਿਖਤ ਿਵਚ ਿਸਖ ਨਾਲ ਿਕਸ
ਿਕਸਮ ਦਾ ਿਨਆਂ ਕਰੇਗਾ ? ਿਜਸ ਕੌਮ ਨੂੰ ਿਸਖ ਬਾਰੇ ਅਜੇ ਬਹੁਤਾ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹ4 ਸੀ, ਉਹ ਿਕਵB ਇਕ
ਇਤਨਾ ਿਵਸ਼ਾਲ ਗੰ ਥ ਰਚ ਕੇ ਿਸਖ ਿਵਚ ਪਚਿਲਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ ? ਡਾ. ਮਾਨ ਨ+ ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ ਉਤੇ
ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਹੈ ਿਕ ਉਸ ਨ+ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦਾ ਸੰ ਕਲਨ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵਡੀ ਭੁਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ? ਜੇ ਇਹ
ਸਾਰਾ ਯਤਨ ਹੀ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਦਾ ਹੈ ਤ ਿਫਰ ਮੈਲਕਮ ਦੇ ਸਮB ਤਕ ਪੁਜਣ ਦੀ ਕੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ
ਦੇ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਨਾਲ ਸੰ ਬੰ ਧ ਦਸਣੇ ਪੈਣਗੇ। ਸੋ ਮਾਨ ਸਾਿਹਬ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਿਕ ਇਿਤਹਾਿਸਕ
ਸਚਾਈ ਕੀ ਹੁੰ ਦੀ ਹੈ ? ਿਬਨਾ ਿਕਸੇ ਤਥ ਅਤੇ ਯੁਕਤੀ ਦੇ ਆਪਣੀਆਂ ਆਧਾਰਹੀਣ ਮਨੌਤ ਨੂੰ ਇਿਤਹਾਿਸਕ
ਸਚਾਈ ਮੰ ਨਣਾ ਅਨੁਿਚਤ ਹੈ। ਜੇ ਮੈਲਕਮ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੇ ਕੁਝ ਪਦ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਿਤਆਂ ਇਹ
ਗੰ ਥ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਿਲਖਵਾਇਆ ਮੰ ਨ ਿਲਆ ਜਾਵੇ, ਤ ਿਫਰ ਮੈਲਕਮ ਜਦ( ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਤ( ਵਧੀਕ ਚਰਚਾ
ਆਿਦ ਗੰ ਥ ਦੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤ ਕੀ ਇਹ ਗੰ ਥ ਵੀ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਦੀ ਕੁਿਟਲ ਨੀਤੀ ਿਵਚ( ਉਪਿਜਆ ਮੰ ਨ ਲਵਗੇ ?
ਡਾ. ਮਾਨ ਦੇ ਕੰ ਮ ਦੀ ਕਿਚਆਈ ਵੇਖੋ ? ਉਹ 1814 ਈ. ਦੇ ਿਕਸੇ ਿਮਸ਼ਨਰੀ ਵਲ( ਿਲਖੇ ਲੇ ਖ ਦਾ ਉਲੇ ਖ ਕਰ ਕੇ
ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਦੀ ਿਮਸ਼ਨਰੀ ਨੀਤੀ ਦਰਸਾCਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੇ ਖ ਨਾ ਿਵਲਿਕਨਸ ਨ+ ਿਲਿਖਆ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਲਕਮ
ਨ+। ਨਾ ਇਸ ਿਵਚ ਿਕਤੇ ‘ਦਸਮ ਗੰ ਥ’ ਦਾ ਉਲੇ ਖ ਹੈ। ਜੋ ਗੰ ਥ 1783 ਈ. ਿਵਚ ਕੋਲਬLਕ ਪਾਪਤ ਕਰ
ਚੁਿਕਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਪਮਾਿਣਕਤਾ ਨੂੰ ਸੰ ਿਦਗਧ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਉਸ ਤ( ਪਿਹਲ ਦੀਆਂ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ੀ ਚਾਲ ਦੇ
ਪਮਾਣ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਿਕ ਮਗਰ( ਦੇ। ਇਸ ਲੇ ਖਕ ਦੀਆਂ ਜੋ ਪੰ ਕਤੀਆਂ ਡਾ. ਮਾਨ ਨ+ ਿਦਤੀਆਂ ਹਨ,
ਉਨ2 ਿਵਚ( ਉਸ ਿਮਸ਼ਨਰੀ ਦੀ ਜ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਦੀ ਿਸਖ ਕੌਮ ਪਤੀ ਦੁਰਭਾਵਨਾ ਿਕਤ( ਨਹ4 ਝਲਕਦੀ। ਡਾ.
ਮਾਨ ਦੁਆਰਾ ਉਦਾਹਰਣ ਵਜ( ਿਦਤੀਆਂ ਪੰ ਕਤੀਆਂ ਕਿਹੰ ਦੀਆਂ ਹਨ “It is devoutly to be desired, that
nothing may be done on the part of Christians to introduce their religion among the
nations of India, which shall tend to impress a belief that Christianity is less tolerant, mild
and pacific, or in any respect less worthy of reception than the religion of Nanac. Besides,
the account we have of the principle doctrines of the Seeks, should excite our gratitude to
the common Father of our race, that he has, in one way or another, diffused some correct
ideas of himself, more extensively, than has been generally known or supposed by
Christians.” ਅਰਥਾਤ “ਇਹ ਬਹੁਤ ਵਚਨਬਧਤਾ ਸਿਹਤ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਿਕ ਈਸਾਈ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਭਾਰਤ
ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ (ਿਸਖ ਵਰਗੀਆਂ) ਕੌਮ ਿਵਚ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪਸਾਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਅਿਜਹਾ ਨਹ4
ਕਰਨ, ਿਜਸ ਤ( ਅਿਜਹਾ ਿਵਸ਼ਵਾਸ ਬਣਨ ਦੀ ਸੰ ਭਾਵਨਾ ਹੋਵੇ ਿਕ ਈਸਾਈ ਧਰਮ (ਿਸਖ ਧਰਮ ਤ()
ਸਿਹਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਿਵਸ਼ਾਲ-ਿਦਲੀ ਅਤੇ ਸਦਭਾਵਨਾ ਿਵਚ ਘਟ ਹੈ, ਜ ਿਕਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ (ਗੁਰ)ੂ ਨਾਨਕ ਦੇ

www.sridasamgranth.com
ਧਰਮ ਨਾਲ( ਘਟ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ, ਿਸਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬੁਿਨਆਦੀ ਿਸਧਤ ਦੀ ਜੋ ਜਾਣਕਾਰੀ
ਸਾਡੇ ਪਾਸ ਹੈ, (ਉਸ ਤ() ਸਾਡੀ ਕੌਮ ਦੇ ਸਝੇ ਿਪਤਾ ਪਤੀ ਸਾਡੀ ਸ਼ੁਕਰਗ਼ੁਜ਼ਾਰੀ ਉਤਸਾਿਹਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ
ਿਕ ਉਸ ਨ+ ਇਕ ਜ ਦੂਜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਦੀ ਠੀਕ ਸਮਝ ਉਸ ਤ( ਹੋਰ ਗੰ ਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਪਸਾਰੀ
ਹੈ, ਿਜਤਨੀ ਿਕ ਈਸਾਈਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਹੈ ਜ ਿਜਤਨੀ ਉਹ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।” ਵਾਸਤਵ ਿਵਚ ਲੇ ਖਕ ਿਹੰ ਦੂ
ਧਰਮ ਦੇ ਉਨ2 ਿਖਿਤਆਂ ਿਵਚ ਈਸਾਈਅਤ ਦਾ ਪਸਾਰ ਚਾਹੁੰ ਦਾ ਹੈ, ਿਜਥੇ ਕੌਮੀਅਤ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਹ4। ਿਸਖ
ਵਰਗੀਆਂ ਕੌਮੀਅਤ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਾਲੀਆਂ ਜਮਾਤ ਿਵਚ ਪਸਾਰ ਤ( ਉਹ ਈਸਾਈਅਤ ਦੇ ਪਚਾਰਕ ਨੂੰ
ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਿਕ ਿਸਖ ਿਸਧਤ ਸਾਹਮਣੇ ਈਸਾਈਅਤ ਬੌਣੀ ਿਸਧ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ
ਸਪਸ਼ਟ ਕਿਹੰ ਦਾ ਹੈ ਿਕ ਿਜਹੜੇ ਿਸਧਤ ਨੂੰ ਈਸਾਈਅਤ ਦੁਆਰਾ ਪਚਾਿਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਾਡੀ ਤਘ ਹੈ, ਉਹ
ਿਸਧਤ ਿਸਖ ਧਰਮ ਿਵਚ ਬਹੁਤ ਪੁਸ਼ਟ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਿਵਦਮਾਨ ਹਨ, ਸ਼ਾਇਦ ਈਸਾਈਅਤ ਨਾਲ( ਬਲਵਾਨ
ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ। ਈਸਾਈਅਤ ਦੀ ਸਰਬ-ਸਝੀਵਾਲਤਾ ਜੇ ਿਸਖ ਧਰਮ ਕੋਲ ਹੈ, ਤ ਇਸ ਤ( ਸਾਨੂੰ ਸੰ ਤੁਸ਼ਟ ਹੋਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਿਕCਿਕ ਿਜਨ2 ਸਦਗੁਣ ਵਾਸਤੇ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਸਮਰਿਪਤ ਹੈ, ਜੇ ਿਕਸੇ ਕੌਮ ਕੋਲ ਉਹ ਪਿਹਲ
ਹੀ ਹਨ, ਤ ਉਥੇ ਈਸਾਈਅਤ ਦੇ ਪਚਾਰ ਕਾਰਨ ਿਵਰੋਧਤਾ ਉਤਪੰ ਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ ? ਸੋ ਇਨ2 ਪਦ ਤ(
ਡਾ. ਮਾਨ ਦੀ ਆਪੂੰ -ਿਸਰਜੀ ਿਥਊਰੀ ਦਾ ਝੂਠ ਕਪੜੇ ਪਾੜ ਕੇ ਨਗਨ ਹੋ ਜਦਾ ਹੈ।

ਡਾ. ਮਾਨ ਨ+ ਵਾਰਨ ਹੇਸਿਟੰ ਗਜ਼ ਦੀਆਂ ਿਸਖ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਿਟਪਣੀਆਂ ਪਸਤੁਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਿਜਨ2
ਿਵਚ ਕੁਝ ਵੀ ਿਸਖ-ਿਵਰੋਧੀ ਨਹ4। ਉਹ ਿਲਖਦਾ ਹੈ ਿਕ ਿਸਖ ਜੋ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਧੰ ਦੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਪਯੋਗੀ ਹਨ,
ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਨਹ4 ਹੋ ਸਕੇ, ਿਜਸ ਦਾ ਬੁਿਨਆਦੀ ਕਾਰਨ ਉਨ2 ਦੀ ਆਜ਼ਾਦ-ਤਬੀਅਤ ਅਤੇ ਆਪਸੀ
ਿਵਵਾਦ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਸਝੇ ਖ਼ਤਰੇ ਸਮB ਝਟ-ਪਟ ਇਕਮੁਠ ਹੋ ਜਦੇ ਹਨ। ਡਾ. ਮਾਨ ਵਾਰਨ ਹੇਸਿਟੰ ਗਜ਼ ਦੇ
ਇਸ ਕਥਨ ਉਤੇ ਕੇਵਲ ਝੂਠ ਦਾ ਲੇ ਪ ਚਾੜ2ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਿਵਚਾਿਰਆ ਜਾਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਹੰ ਦਾ ਹੈ
“ਬਰਤਾਨਵੀ ਚੰ ਗੀ ਤਰ2 ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਿਕ ਿਸਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਸ ਿਵਚ ਝਗੜਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਜ਼ਾਦ ਤਬੀਅਤ
ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਝੇ ਖ਼ਤਰੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਿਵਚ ਿਵਸ਼ਵਾਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਇਕਠ+ ਹੋ
ਜਦੇ ਸਨ।” ਵਾਰਨ ਹੇਸਿਟੰ ਗਜ਼ ਨ+ ਨਾ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਦਾ ਿਜ਼ਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦਾ, ਨਾ ਉਸ
ਨ+ ਿਸਖ ਦੀ ਇਕਜੁਟਤਾ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਿਵਚ ਦਸੀ ਹੈ। ਮਾਨ ਸਾਿਹਬ ਦੀਆਂ ਕੂੜ-ਕਹਾਣੀਆਂ ਝੂਠ ਨੂੰ
ਹਜ਼ਾਰ ਨਹ4 ਲਖ ਵਾਰ ਸਚ ਕਿਹ ਕੇ ਪਚਾਰਨ ਦੀ ਢੀਠਤਾਈ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਿਨਰਲਜ ਤੁਰਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ
ਹਨ। ਮਾਨ ਦੀ ਇਹ ਯੁਕਤੀ ਵੀ ਿਬਲਕੁਲ ਅਸਤ ਹੈ ਿਕ ‘ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਬੀੜ ਪੈਪਸੂ (ਿਜਸ
ਦਾ ਵਡਾ ਭਾਗ ਮਾਲਵੇ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਹੈ) ਦੇ ਖੇਤਰ ਿਵਚ ਿਮਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਿਕCਿਕ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਸਤਲੁਜ ਤ(
ਪਾਰਲੇ ਪੰ ਜਾਬ ਨਾਲ( ਪਿਹਲ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਦੇ ਿਸਆਸੀ ਪਭਾਵ ਿਵਚ ਆਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਥ( ਦੇ ਿਨਰਮਲੇ ਅਤੇ
ਸ਼ਹੀਦ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਦੇ ਕੰ ਟਰੋਲ ਿਵਚ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਇਨ2 ਲੋ ਕ ਰਾਹ4 ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਨੂੰ ਇਸ ਖੇਤਰ ਿਵਚ
ਪਚਾਰ-ਪਸਾਰ ਸਕੇ, ਪਰ ਹਿਰਮੰ ਿਦਰ ਸਾਿਹਬ ਿਵਚ ਇਸ ਦਾ ਪਕਾਸ਼ ਨਹ4 ਕਰ ਸਕੇ।’ ਪਰ ਸਚਾਈ ਇਹ ਹੈ

www.sridasamgranth.com
ਿਕ ਸ਼ੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਤ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਦੇ ਪੰ ਜਾਬ ਿਵਚ ਵੜਨ ਤ( ਪਿਹਲ ਹੀ ਪਟਨਾ ਸਾਿਹਬ ਿਵਚ ਸੀ। ਕੀ ਮਾਨ
ਸਾਿਹਬ ਇਹ ਦਸ ਸਕਦੇ ਹਨ ਿਕ ਜੇ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਮਾਲਵੇ ਿਵਚ ਪਵੇਸ਼ ਕਰਿਦਆਂ ਹੀ ਇਥ( ਦੇ ਸਾਰੇ
ਗੁਰਦੁਆਿਰਆਂ ਿਵਚ ਸ਼ੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦਾ ਪਕਾਸ਼ ਕਰਵਾਉਣ ਿਵਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਤ ਅਿਮਤਸਰ
ਉਤੇ ਸੌ ਸਾਲ ਰਾਜ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਦਰਬਾਰ ਸਾਿਹਬ ਿਵਚ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦਾ ਪਕਾਸ਼ ਿਕC ਨਹ4 ਕਰ ਸਕੇ ?
ਅਸਲ ਿਵਚ ਹਿਰੰ ਮਿਦਰ ਸਾਿਹਬ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਤਨ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਿਰਆਂ
ਿਵਚ ਪਕਾਸ਼ ਕਰਨ ਉਪਰੰ ਤ ਸੰ ਗਤ ਸਜਦੀ ਹੈ, ਇਥੇ ਪਿਹਲ ਸੰ ਗਤ ਸਜਦੀ ਹੈ, ਿਫਰ ਤਕਰੀਬਨ ਉਸ ਸਮB
ਪਕਾਸ਼ ਹੁੰ ਦਾ ਹੈ, ਿਜਸ ਸਮB ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਸੰ ਗਤ ਿਵਚ ਆਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਥੇ ਜੈਕਾਰਾ ਨਹ4
ਛਿਡਆ ਜਦਾ। ਇਥੇ ‘ਆਿਗਆ ਭਈ ਅਕਾਲ ਕੀ......ਬਚੇ ਸ਼ਰਨ ਜੋ ਹੋਇ’ ਵਾਲੇ ਦੋਹਰੇ ਨਹ4 ਪੜ2ੇ ਜਦੇ। ਕੀ
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੀ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਦਾ ਚਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ? ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦਾ ਉਨ2 ਖੇਤਰ ਿਵਚ ਿਜ਼ਆਦਾ ਪਭਾਵ
ਸੀ, ਿਜਥੇ ਿਨਹੰ ਗ ਿਸੰ ਘ ਦੀਆਂ ਛਾਉਣੀਆਂ ਸਨ। ਦਮਦਮਾ ਸਾਿਹਬ ਿਨਹੰ ਗ ਿਸੰ ਘ ਦਾ ਕBਦਰ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ
ਇਸ ਖੇਤਰ ਿਵਚ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੀਆਂ ਜੇ ਵਧੀਕ ਬੀੜ ਹੋਣ ਤ ਇਸ ਨੂੰ ਮੱਲੋ ਜ਼ੋਰੀ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਨਾਲ ਸੰ ਬੰ ਿਧਤ
ਕਰਨਾ ਿਕਸੇ ਤਰ2 ਵੀ ਯੁਕਤੀ-ਪੂਰਵਕ ਨਹ4 ਹੋ ਸਕਦਾ।

ਮਾਨ ਸਾਿਹਬ ਦੇ ਸਵੈ-ਿਵਰੋਧੀ ਿਬਆਨ ਉਨ2 ਦੇ ਅਲਪ-ਿਗਆਨ ਦਾ ਪਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਹਨ।
ਡਾ. ਮਾਨ ਇਕ ਪਾਸੇ ਇਹ ਕਿਹੰ ਦੇ ਹਨ ਿਕ ਮੈਲਕਮ ਉਹ ਪਮੁਖ ਿਵਅਕਤੀ ਹੈ, ਿਜਸ ਨ+ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਨੂੰ ਗੁਰੂ
ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਤ( ਉਚਾ ਦਰਸਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਆਪਣੀ ਇਸ ਿਥਊਰੀ ਦੀਆਂ ਆਪ ਹੀ ਜੜ2
ਪੁਟਿਦਆਂ ਿਲਖਦੇ ਹਨ ਿਕ ਮੈਲਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਿਸਖ ਦਾ ਇਕੋ-ਇਕ ਧਾਰਿਮਕ ਗੰ ਥ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਹੈ।
ਡਾ. ਮਾਨ ਨ+ ਿਕਹਾ ਹੈ, “Malcom gives clear message that Guru Granth Sahib Ji is the only
canon.” ਜੇ ਮੈਲਕਮ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦਾ ਿਸਰਜਕ ਅਤੇ ਪਚਾਰਕ ਹੈ, ਤ ਉਹ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਦਾ ਇਤਨਾ
ਮਹੱਤਵ ਿਕC ਦਸ ਿਰਹਾ ਹੈ ? ਅਸਲ ਿਵਚ ਦੋਸ਼ ਮੈਲਕਮ ਦਾ ਨਹ4, ਕਸੂਰ ਮਾਨ ਸਾਿਹਬ ਦਾ ਹੈ। ਿਜਨ2 ਨ+
ਝੂਠH-ਝੂਠ ਮੈਲਕਮ ਨੂੰ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦਾ ਿਨਰਮਾਤਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮਾਨ ਸਾਿਹਬ ਦੀ ਅਸਿਥਰ
ਮਨ-ਬੁਧੀ ਦੀਆਂ ਅਜੀਬ ਕਰਾਮਾਤ ਹਨ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਮੈਲਕਮ ਦੇ ਕਥਨ ਦਾ ਪਮਾਣ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਮਾਣ
ਿਵਸ਼ਵਾਸ-ਪਾਤਰ ਰਚਨਾਵ ਦੇ ਿਦਤੇ ਜਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਮੈਲਕਮ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ
‘unreliable Sketch of Sikhs’ ਕਿਹ ਕੇ ਿਨੰਦਦੇ ਹਨ। ਮਾਨ ਸਾਿਹਬ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਦਸਣ ਿਕ ਇਸ ਿਨੰਿਦਤ
ਪੁਸਤਕ ਦਾ ‘ਤੁਸ ਿਕC ਿਵਸਾਹ ਕੀਤਾ ਹੈ।’ ਭੰ ਭਲਭੂਸੇ ਿਵਚ ਪਏ ਮਾਨ ਸਾਿਹਬ ਦੀ ਸਿਥਤੀ ‘ਿਬਿਚਤ
ਨਾਟਕ’ ਨਾਲ( ਿਕਤੇ ਿਵਿਚਤ ਹੈ। ਪਿਹਲ ਕਿਹੰ ਦੇ ਸਨ- ਮੈਲਕਮ ਨ+ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਕਲਕੱਤਾ ਿਨਵਾਸੀ ‘ਆਤਮਾ
ਰਾਮ ਿਨਰਮਲੇ ’ ਤ( ਿਤਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਿਲਖਦੇ ਹਨ ਿਕ ik ‘Britishers assisted in creating,
compiling and then, popularizing ‘Dasami Patshahi Ka Granth’ through Nirmala, Shahid
Taxals and Acalis which was transliterated from a document called ‘Nanak Panthi
Kabhya.’ probably with the help of Atma Ram at Calcutta.’ ਡਾ. ਮਾਨ ਦੇ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ

www.sridasamgranth.com
ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਨ+ ਿਨਰਮਿਲਆਂ, ਟਕਸਾਲ ਅਤੇ ਿਨਹੰ ਗ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਰਾਹ4 ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਿਤਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ
ਭਾਵ ਸਾਰਾ ਪੰ ਥ ਹੀ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਦੀ ਆਿਗਆ ਅਨੁਸਾਰ ਿਸਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜਾਅਲਸਾਜ਼ੀ ਕਰ ਿਰਹਾ ਸੀ।
ਮੈਲਕਮ ਿਵਚਾਰਾ ਕਿਹੰ ਦਾ ਹੈ ਿਕ ਪੂਰੇ ਪੰ ਜਾਬ ਿਵਚ ਮੈਨੰ ੂ ਿਸਖ ਧਰਮ-ਿਸਧਤ, ਇਿਤਹਾਸ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ
ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਲਾ ਨਹ4 ਿਮਿਲਆ। ਪਰ ਝੂਠ+ ਤਰਕ ਦੁਆਰਾ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸਮੁਚੀ
ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਨਕਾਰਨ ਵਾਲੇ ਡਾ. ਮਾਨ ਇਸ ਤਰ2 ਦਰਸਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਿਜਵB ਉਸ ਸਮB ਸਾਰੀਆਂ ਿਸਖ ਸੰ ਪਦਾਵ ਦੇ
ਲੋ ਕ ਮੈਲਕਮ ਨਾਲ ਇਕ-ਜੁਟ ਹੋ ਕੇ ਿਸਖ ਪੰ ਥ ਦੇ ਸਰਵ-ਿਵਨਾਸ਼ ਿਵਚ ਲਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਡਾ. ਮਾਨ ਇਨ2
ਝੂਠੀਆਂ ਯੁਕਤੀਆਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਇਹ ਿਸਧ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਿਕ ਮੈਲਕਮ ਨ+ ਿਸਖ ਪੰ ਥ ਨੂੰ
ਿਵਭਾਿਜਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰ ਮ ਕੀਤਾ। ਡਾ. ਮਾਨ ਕੋਲ ਆਪਣਾ ਪਖ ਿਸਧ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਪੁਸ਼ਟ ਪਮਾਣ
ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਉਕਤੀ-ਯੁਕਤੀ। ਉਹ ਇਕੋ ਆਧਾਰ ਲੈ ਕੇ ਚਲ ਰਹੇ ਹਨ ਿਕ ਝੂਠ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬੋਿਲਆਂ, ਕੁਝ
ਲੋ ਕ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਜ ਿਵਦੇਸ਼ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਲੋ ਭ ਦੇ ਕੇ ਉਨ2 ਤ( ਿਵਰੋਧੀ ਭਾਸ਼ਣ ਕਰਵਾਇਆਂ ਵਡੀ ਿਗਣਤੀ ਿਵਚ
ਭੋਲੇ ਿਸਖ ਗੁਰ-ੂ ਿਨੰਦਕ ਦੇ ਟੋਲੇ ਿਵਚ ਰਲ ਸਕਦੇ ਹਨ।

6. ਡਾ. ਮਾਨ ਨ+ ਇਕ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਿਜਹਾ ਤਰਕ ਿਦਤਾ ਹੈ ਿਕ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਜੇ ਇਕ
ਿਵਅਕਤੀ ਦੀਆਂ ਹੁੰ ਦੀਆਂ ਤ ਇਨ2 ਿਵਚ ਿਦਤੇ ਸਾਰੇ ਸੰ ਵਤ ਵਧਦੇ ਕਮ ਿਵਚ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਸਨ, ਪਰ
ਪਕਾਿਸ਼ਤ ਬੀੜ ਿਵਚ ਇੰ ਞ ਨਹ4 ਹੋਇਆ। ਪੰ ਨਾ 254 ਤੇ 1698 ਈ., 354 ਤੇ 1688 ਈ., 386 ਤੇ 1687 ਈ.,
ਪੰ ਨਾ 579 ਤੇ 1688 ਈ. ਅਤੇ ਪੰ ਨਾ 1388 ਤੇ 1696 ਈ. ਅੰ ਿਕਤ ਹਨ। ਡਾ. ਮਾਨ ਦੀ ਇਸ ਭਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ
ਉਨ2 ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਹੈ। ਜੇ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਕਮ ਰਚਨਾ-ਕਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰ ਦਾ, ਤ 1687 ਈ. ਦੀ ਿਕਤੀ
ਿਕਸ਼ਨਾਵਤਾਰ ਦਾ ‘ਿਬਰਹਾ ਨਾਟਕ’ ਭਾਗ ਪਿਹਲ ਆਉਣਾ ਸੀ। ਉਸ ਤ( ਬਾਅਦ ‘ਿਕਸ਼ਨਾਵਤਾਰ’ ਦਾ
ਪਿਹਲਾ ਭਾਗ ‘ਰਾਸ ਲੀਲਾ’ ਅੰ ਿਕਤ ਹੋਣਾ ਸੀ ਅਤੇ ਿਫਰ ਇਸ ਰਚਨਾ ਦਾ ਅੰ ਤਲਾ ਭਾਗ ਆਉਣਾ ਸੀ।
‘ਿਕਸ਼ਨਾਵਤਾਰ’ ਨੂੰ ਪੜ2 ਕੇ ਇਹ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਿਕ ਇਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਖੰ ਡ ਿਵਚ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸੇ
ਕਾਰਨ ਰਚਨਾਕਾਰ ਨ+ ‘ਿਬਰਹਾ ਨਾਟਕ’ ਨੂੰ ਇਕ ਗੰ ਥ ਆਿਖਆ ਹੈ, ਗੰ ਥ ਦਾ ਅਿਧਆਇ ਨਹ4, ਯਥਾ-

ਸਤਹ ਸੈ ਚਵਤਾਲ ਮੈ ਸਾਵਨ ਸੁਿਦ ਬੁਧਵਾਰ॥


ਵਾਰ॥

ਨਗਰ ਪਵਟਾ ਮੋ ਤੁਮੋ ਰਿਚਯੋ ਗੰ ਥ ਸੁਧਾਰ॥


ਾਰ॥

ਖੜਗ ਪਾਨ ਕੀ ਿਕਪਾ ਤੇ ਪੋਥੀ ਰਚੀ ਿਬਚਾਰ॥


ਿਬਚਾਰ॥

ਭੂਲ ਹੋਇ ਜਹਂ ਿਤਹਂ ਸੁ ਕਿਬ ਪੜੀਯਹੁ ਸਭੈ ਸੁਧਾਰ॥


ਾਰ॥ (ikRSnwvqwr 983-84)

www.sridasamgranth.com
ਉਪਰੋਕਤ ਪੰ ਕਤੀਆਂ ਿਵਚ ‘ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ’ ਦੇ ਦਸਮ ਸਕੰ ਧ ਦਾ ਉਲੇ ਖ ਨਹ4 ਹੋਇਆ, ਿਕCਿਕ ਦਸਮ
ਸਕੰ ਧ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕਿਵ ਨ+ ਅਜੇ ‘ਰਾਸ ਲੀਲਾ’ ਅਤੇ ਅੰ ਤਲਾ ਭਾਗ ਿਲਖਣਾ ਸੀ। ਜੇ ਿਕਸ਼ਨਾਵਤਾਰ
ਤਰਤੀਬ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕੋ ਵਾਰ ਿਲਿਖਆ ਜਦਾ, ਤ ਇਕ ਕਥਾ ਜ ਅਿਧਆਇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਹੋਣੀ
ਸੀ, ਿਜਵB ਜਦ( ‘ਰਾਸ ਲੀਲਾ’ ਿਲਖੀ ਤ ਕਥਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕਾਲ ਸੰ ਕੇਿਤਕ ਕੀਤਾ ਿਗਆ, ਪਰ ਗੰ ਥ ਰਚਣ
ਦਾ ਸੰ ਕੇਤ ਨਹ4 ਿਦਤਾ, ਯਥਾ-

ਸੱਤਹ ਸੈ ਪੈਤਾਲ ਮੈ ਕੀਨੀ ਕਥਾ ਸੁਧਾਰ॥


ਾਰ॥

ਚੂਕ ਹੋਇ ਜਹ ਤਹ ਸੁ ਕਿਬ ਲੀਜਹੁ ਸਕਲ ਸੁਧਾਰ॥


ਾਰ॥ (ikRSnwvqwr 755)

‘ਿਕਸ਼ਨਾਵਤਾਰ’ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਸਮB ‘ਦਸਮ ਸਕੰ ਧ’ ਦੀ ਕਥਾ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜੋ ਨਾ ‘ਰਾਸ
ਲੀਲਾ’ ਦਾ ਸੰ ਮਤ ਿਲਖਣ ਵੇਲੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਨਾ ‘ਿਬਰਹਾ ਨਾਟਕ’ ਿਲਖਣ ਸਮB, ਯਥਾ-

ਸਤਹ ਸੈ ਪੈਤਾਲ ਮਿਹ ਸਾਵਨ ਸੁਿਦ ਿਥਿਤ ਦੀਪ॥


ਦੀਪ॥

ਨਗਰ ਪਾਵਟਾ ਸੁਭ ਕਰਨ ਜਮਨਾ ਬਹੈ ਸਮੀਪ॥


ਸਮੀਪ॥

ਦਸਮ ਕਥਾ ਭਗੌਤ ਕੀ ਭਾਖਾ ਕਰੀ ਬਨਾਇ॥


ਬਨਾਇ॥

ਹੁਣ ਸਿਥਤੀ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ। ਜੇ ਮਾਨ ਸਾਿਹਬ ਦਾ ਕਾਲ-ਕਮ ਰਿਖਆ ਜਦਾ, ਤ ਸਭ ਤ( ਪਿਹਲ
‘ਿਬਰਹਾ ਨਾਟਕ’ ਆ ਜਦਾ, ਉਸ ਤ( ਬਾਅਦ ‘ਰਾਸ ਲੀਲਾ’ ਅਤੇ ਉਸ ਤ( ਬਾਅਦ ‘ਜੁਧ ਪਬੰਧ’ ਤ( ਅਗਲਾ
ਿਹਸਾ। ਿਜਹੜਾ ਕੋਈ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਮਥੇ ਤੇ ਹਥ ਮਾਰ ਕੇ ਰਚਨਾਕਾਰ ਦੀ ਅਿਗਆਨਤਾ ਨੂੰ
ਕੋਸਦਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਮਾਨ ਸਾਿਹਬ ਨੂੰ ਇਹੋ ਗੱਲ ਸੁਖਦਾਈ ਲਗਦੀ, ਪਰ ਿਸਆਣੇ ਿਸਖ ਨੂੰ ਗੁਰ-ੂ ਿਨੰਦਾ ਕਦੇ ਚੰ ਗੀ
ਨਹ4 ਲਗਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਵਖ-ਵਖ ਸਮB ਿਲਖੇ ਗਏ ਇਨ2 ਖੰ ਡ ਨੂੰ ਇਕ-ਸੂਤ ਿਵਚ ਪਰੋਇਆ ਿਗਆ ਹੈ। ਡਾ.
ਮਾਨ ਦੇ ਿਨਯਮ ਨੂੰ ਮੰ ਨ ਿਲਆ ਜਦਾ, ਤ 1696 ਈ. ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ਚਿਰਤਰੋਪਾਿਖਆਨ’ ਿਕਸ਼ਨਾਵਤਾਰ ਤ(
ਬਾਅਦ ਅੰ ਿਕਤ ਹੋਣੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤ( ਬਾਅਦ ‘ਰਾਮਾਵਤਾਰ’। ਯਾਨੀ ਿਕ ਰਾਮ ਅਤੇ ਿਕਸ਼ਨ ਦੇ ਅਵਤਣ ਦਾ
ਕਾਲ ਭੰ ਗ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਿਕਸ਼ਨਾਵਤਾਰ ਦਾ ਿਸਲਿਸਲਾ ਿਖੰ ਡ-ਪੁੰ ਡ ਜਾਣਾ ਸੀ, ਿਕCਿਕ ਿਕਸ਼ਨ ਦੇ ਜਨਮ ਤ(
ਪਿਹਲ ਹੀ ‘ਿਬਰਹਾ ਨਾਟਕ’ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆ ਜਾਣਾ ਸੀ। ‘ਚਿਰਤਰੋਪਾਿਖਆਨ’ ਜੋ ਪਿਹਲ ਿਬਿਚਤ ਨਾਟਕ
ਤ( ਵਖਰੀ ਪੋਥੀ ਸੀ, ਉਸ ਨ+ ਅਵਤਾਰ-ਕਥਾਵ ਿਵਚ ਘੁਸ ਕੇ ਸਾਰੇ ਪਸੰਗ ਿਵਚ ਿਬਖਰਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦੇਣਾ
ਸੀ। ਪਰ ਡਾ. ਮਾਨ ਦੀ ਮੰ ਡਲੀ ਵਾਸਤੇ ਬਹੁਤ ਸੰ ਤੁਸ਼ਟੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਣੀ ਸੀ, ਿਕCਿਕ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੇ ਸੰ ਕਲਨ
ਿਵਰੁਧ ਉਨ2 ਨੂੰ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਯੁਕਤੀਆਂ ਿਮਲ ਜਾਣੀਆਂ ਸਨ। Cਞ ਮਾਨ ਸਾਿਹਬ ਨ+ ਇਹ ਨਹ4 ਦਿਸਆ ਿਕ

www.sridasamgranth.com
ਿਜਨ2 ਬਾਣੀਆਂ ਿਪਛੇ ਰਚਨਾ-ਕਾਲ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਨਹ4, ਉਹ ਿਕਸ ਕਮ ਿਵਚ ਰਖੀਆਂ ਜਦੀਆਂ ? ਸ਼ੀ ਮਾਨ
ਸਾਿਹਬ ਜ਼ਰਾ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਉਤੇ ਇਹ ਫਾਰਮੂਲਾ ਆਰੋਿਪਤ ਕਰ ਕੇ ਵੇਖ।ੋ ਜਪੁ ਜੀ ਦੀ ਥ ਜੈ ਦੇਵ,
ਰਿਹਰਾਸ ਦੀ ਥ ਫ਼ਰੀਦ ਹੁੰ ਦੇ। ਬਹੁਤੇ ਭਗਤ ਗੁਰੂ ਸਾਿਹਬਾਨ ਤ( ਪਿਹਲ ਹੁੰ ਦੇ। ਭਟ ਦੇ ਸਵਈਏ ਗੁਰੂ ਤੇਗ
ਬਾਹਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤ( ਪਿਹਲ ਹੋਣੇ ਸਨ। ‘ਿਸਧ ਗੋਸਿਟ’ ਿਵਚ( ਇਹ ਭਾਲ ਕਰਨੀ ਪੈਣੀ ਸੀ ਿਕ ਿਕਹੜੇ
ਪਦ, ਨਾਨਕਮਤੇ, ਿਕਹੜੇ ਸੁਮੇਰ ‘ਤੇ, ਿਕਹੜੇ ਅਚਲ ਵਟਾਲੇ ਅਤੇ ਿਕਹੜੇ ਗੋਰਖ ਹਟੜੀ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਸਨ
? ‘ਿਸਧ ਗੋਸਿਟ’ ਦਾ ਿਸਖ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੀ ਰੂਪ ਬਣਾ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਸੋ ਮਾਨ ਸਾਿਹਬ ਦੇ ਇਹ ਿਵਨਾਸ਼ਕਾਰੀ
ਿਗਆਨ-ਸੂਤ, ਉਨ2 ਨੂੰ ਹੀ ਮੁਬਾਰਕ ਹਨ, ਿਸਖ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਉਨ2 ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜੜ2( ਿਹਲਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ
ਯੁਕਤੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਿਵਵੇਕੀ ਿਸਖ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਨਕਾਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਵਾਸਤਵ ਿਵਚ ਡਾ. ਮਾਨ ਦੀਆਂ
ਇਹ ਿਥਊਰੀਆਂ ‘ਸੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ’ ਦਾ ਿਵਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਮੁਚੇ ਟੋਲੇ ਨੂੰ ‘ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰ ਥ’ ਿਵਚ ਨਗਨ ਕਰ
ਦੇਣਗੀਆਂ। ਸਭ ਨੂੰ ਇਸ ਟੋਲੀ ਦੇ ਬੁਰੇ ਮਨਸੂਿਬਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗ ਜਾਵੇਗਾ।

7. ਡਾ. ਜਸਬੀਰ ਿਸੰ ਘ ਮਾਨ ਦਾ ਅਗਲਾ ਪਸ਼ਨ ਹੈ- ਕੀ ਮੌਜੂਦਾ ਪਕਾਿਸ਼ਤ ਬੀੜ ਦਾ ਪਾਠ ਅਤੇ ਕਮ
ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਨ+ ਿਸਖ ਕੌਮ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਹ(ਦ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਪਿਸਧ ਕੀਤਾ ਸੀ ? ਸਾਡੀ ਡਾ. ਮਾਨ ਦੀ ਇਸ
ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਅਸਿਹਮਤੀ ਹੈ, ਿਕCਿਕ ਸ਼ੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਿਸਖ ਪੰ ਥ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦ ਹਸਤੀ ਦਾ ਜਨਕ ਹੈ। ਜੇ
ਸ਼ੀ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਿਵਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਤੂ ਤਾ ਜਿਨਕ ਰਾਜਾ ਅਉਤਾਰੁ’ ਕਿਹਣ ਨਾਲ ਿਸਖ ਪੰ ਥ
ਦੀ ਆਜ਼ਾਦ ਹ(ਦ ਨੂੰ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹ4। ਜੇ ‘ਜਸਰਥ ਰਾਇ ਨੰਦੁ ਰਾਜਾ ਮੇਰਾ ਰਾਮ ਚੰ ਦ’ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰ-ਕਰ
ਕੇ ਪੰ ਥ ਸ਼ੀ ਰਾਮ ਦਾ ਪੁਜਾਰੀ ਨਹ4 ਬਿਣਆ, ਤ ‘ਰਾਮ ਰਹੀਮ ਪੁਰਾਨ ਕੁਰਾਨ ਅਨ+ਕ ਕਹ7 ਮਤ ਏਕ ਨਾ
ਮਾਿਨਯੋ’ ਪੜ2 ਕੇ ਿਸਖ ਿਕਸੇ ਿਵਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਿਕਵB ਗੁਲਾਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ? ਜੇ ‘ਧਿਨ ਧਿਨ ਤੂ ਮਾਤਾ ਦੇਵਕੀ ॥
ਿਜਹ ਿਗਹ ਰਮਈਆ ਕਵਲਾਪਤੀ’ ਗਾ-ਗਾ ਕੇ ਿਸਖ ਦਾ ਿਵਸ਼ਵਾਸ ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਉਤੇ ਹੀ ਸਿਥਰ ਿਰਹਾ
ਹੈ, ਤ ‘ਿਕਸਨ ਿਬਸਨ ਕਬਹੂ ਨਾ ਿਧਆT’ ਦਾ ਰਟਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਿਕਹੜੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠ ਆ
ਚਿਲਆ ਹੈ ? ਜੇ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਮੁਰਾਰੀ, ਗੋਵਰਧਨ, ਗੋਿਬੰ ਦ, ਸਾਿਰੰ ਗਧਰ,
ਸਾਿਰੰ ਗਪਾਿਣ ਆਿਦ ਨਾਮ ਿਨਤਾ-ਪਤੀ ਜਪ ਕੇ ਿਸਖ ਿਸਖ ਹੀ ਿਰਹਾ ਹੈ, ਤ ਿਹੰ ਦੂ ਮੱਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਿਤਆਂ ਨੂੰ
ਅਗੇ ਲਾਉਣ ਅਤੇ ਸ਼ੀ ਿਕਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵਾਲ ਤ( ਪਕੜ ਲੈ ਣ ਵਾਲਾ ਖੜਗ ਿਸੰ ਘ ਬਣ ਕੇ ਿਸਖ ਿਕਸ ਸਨਾਤਨਵਾਦ
ਿਵਚ ਡੁਬ ਚਿਲਆ ਹੈ ? ਮਾਨ ਸਾਿਹਬ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਦਸਣ। ਅਜ ਤਕ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤ ਿਹੰ ਦੂ
(ਿਵਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਪੰ ਜਾਬੀ) ਬਹੁਤ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੜ2ਦੇ ਆਏ ਹਨ, ਪਰ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਨੂੰ ਉਨ2 ਨ+ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਿਤਆਂ
ਦੀ ਉਪਮਾ ਵਾਲਾ ਗੰ ਥ ਮੰ ਨ ਕੇ ਕਦੇ ਸਿਤਕਾਰ ਨਹ4 ਿਦਤਾ। ਉਹ ਇਹ ਸਿਤਕਾਰ ਦੇ ਵੀ ਨਹ4 ਸਕਦੇ, ਿਕCਿਕ
ਉਥੇ ਰਾਮ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਆਚਾਰਵੰ ਤ ਪਤਨੀ ਉਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸ਼ੰ ਕਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੀ ਿਕਸ਼ਨ
ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਵਰਗੇ ਕਈ ਦੁਰਗੁਣ ਤ( ਕਲੰਿਕਤ ਹਨ। ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਿਸਖ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਹ(ਦ ਦੇ ਿਵਰੋਧੀ ਵੀ ਿਕC
ਹੋਣਗੇ, ਿਹੰ ਦੂ ਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਿਵਦੇਸ਼ ਤ( ਆਏ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਦਾ ਸਵਾਰਥ ਇਸ ਿਵਚ ਸੀ ਿਕ ਉਹ ਜਾਤੀ ਅਤੇ

www.sridasamgranth.com
ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਫੁਟ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸੁਰਿਖਆ ਕਰਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਡੇ ਵੈਰੀ
ਿਵਸ਼ਾਲ ਿਹੰ ਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਤਕੜਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਤੇ ਆਪ ਕੁਹਾੜਾ ਿਕਵB ਮਾਰ ਸਕਦੇ ਸਨ ? ਫੁਟ ਪਾ ਕੇ
ਰਾਜ ਕਰਨ ਿਵਚ ਮਾਿਹਰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਾਿਕਮ ਬਾਰੇ ਅਿਜਹਾ ਸੋਚਣਾ ਵਡੀ ਜਹਾਲਤ ਹੈ। ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਨ+
ਆਪਣੇ ਿਸਖ ਸੈਿਨਕ ਦੀਆਂ ਹੀ ਨਹ4, ਹਰ ਕੌਮ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜੀ ਯੂਿਨਟ ਵਖਰੀਆਂ ਰਖੀਆਂ ਸਨ, ਤ ਿਕ ਉਹ
ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਿਵਰੁਧ ਇਕਮੁਠ ਨਾ ਹੋ ਸਕਣ। ਸੋ ਇਹ ਯੁਕਤੀ ਵੀ ਸਾਰਹੀਣ, ਭਾਵਹੀਣ ਅਤੇ ਿਨਰਾਧਾਰ ਹੈ ਿਕ
ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਿਹੰ ਦੂਵਾਦ ਦਾ ਪਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਿਸਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਿਹੰ ਦੂ ਮੱਤ ਿਵਚ ਿਵਲੀਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰ ਮ ਕਰ ਰਹੇ
ਸਨ।

8. ਡਾ. ਮਾਨ ਕਿਹੰ ਦੇ ਹਨ- ਕੀ ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਿਨਰਮਲੇ ਦਾ ਪਟਨ+ ਦੇ ਿਨਰਮਲੇ ਮਹੰ ਤ ਨਾਲ
ਕੋਈ ਸੰ ਬੰ ਧ ਸੀ ? ਡਾ. ਮਾਨ ਅਿਜਹੇ ਿਵਦਵਾਨ ਹਨ ਿਕ ਪਸ਼ਨ ਹੋਰ ਖੜ2ਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਤਰ ਹੋਰ ਹੀ ਦੇਣ
ਲਗ ਪ7ਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪਸ਼ਨ ਦਾ ਉਤਰ ਨਾ ਦੇ ਕੇ ਪਿਹਲ ਉਹ ਹੋਰ ਪਸ਼ਨ ਿਸਰਜਦੇ ਹਨ ਿਕ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਨ+
ਅਿਮਤ ਛਕਣ ਸੰ ਬੰ ਧੀ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਸੰ ਵਤ ਸੰ ਬੰ ਧੀ ਗ਼ਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਿਕC ਿਦਤੀ ਹੈ ?
ਅਸਲ ਿਵਚ ਇਹ ਦੋਵਂ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਨ+ ਿਕਤੇ ਨਹ4 ਿਦਤੀਆਂ, ਮੈਲਕਮ ਨ+ ਿਦਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ
ਡਾ. ਮਾਨ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਇਸ ਦੋਸ਼ ਿਵਚ ‘ਆਤਮਾ ਰਾਮ’ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਿਹੰ ਦੇ
ਹਨ ਿਕ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ‘ਆਤਮਾ ਰਾਮ’ ਨ+ ਿਦਤੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ (ਵੇਖੋ ਉਨ2 ਦੀ ਿਲਿਖਤ-
Agreeably to this author (Probably Atma Ram as Malcom was consulting him))। ਇਹ
‘ਸ਼ਾਇਦ’ ਹੀ ਡਾ. ਮਾਨ ਲਈ ਪਮਾਿਣਕ ਇਿਤਹਾਿਸਕ ਸਬੂਤ, ਿਵਿਗਆਿਨਕ ਪਰਖ-ਪੜਚੋਲ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ
ਅਕਟ ਤਰਕ ਹੈ। ਡਾ. ਮਾਨ ਆਪਣੀ ਇਸ ‘ਸ਼ਾਇਦ’ ਦੁਆਰਾ ਤ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਆਗਮਨ ਵੀ ਰਦ ਕਰ
ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮ7 ਵੀ ਕਿਹ ਸਕਦਾ ਹ ਿਕ ‘ਸ਼ਾਇਦ’ ਡਾ. ਜਸਬੀਰ ਿਸੰ ਘ ਮਾਨ ਨਾਮ ਦਾ ਕੋਈ ਿਵਅਕਤੀ
ਧਰਤੀ ਉਤੇ ਕਦੇ ਆਇਆ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵ।ੇ ਅਣਹੋਣੀ ਨੂੰ ਇੰ ਞ ਹੋਣੀ ਬਣਾਉਣਾ, ਖੋਜ ਨਹ4 ਹੋ ਸਕਦੀ, ਮਨ ਦਾ
ਹਠ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੈਲਕਮ ਨ+ ਜੋ ਕੁਝ ਿਲਿਖਆ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਨ+ ਉਸ ਦੀ ਪਰੂਫ ਰੀਿਡੰ ਗ ਨਹ4 ਸੀ
ਕੀਤੀ, ਿਕ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਮੰ ਨ ਿਲਆ ਜਾਵੇ। ਮੈਲਕਮ ਿਕਤੇ ਨਹ4 ਿਲਖਦਾ ਿਕ ਉਸ ਨ+ ਜੋ ਕੁਝ ਿਲਿਖਆ ਹੈ,
ਇਹ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਤ( ਪਿੜ2ਆ-ਸੁਿਣਆ ਹੈ। ਉਹ ਤ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਭੂਿਮਕਾ ਿਵਚ ਿਲਖਦਾ ਹੈ ਿਕ ਕਲਕੱਤੇ ਆ
ਕੇ ਇਕ ਿਨਰਮਲੇ ਿਸਖ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਤ( ਮ7 ਆਿਦ ਗੰ ਥ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਪਾਪਤ ਟੈਕਟ ਦੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਭਾਗ ਸਮਝ
ਸਿਕਆ ਹ। ਮੈਲਕਮ ਨ+ ਕਈ ਲੋ ਕ ਤ( ਿਸਖ ਸੰ ਬੰ ਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਸ ਦੀ ਸੀਿਮਤ ਜਾਣਕਾਰੀ
ਿਪਛੇ ਸਾਿਜ਼ਸ਼ ਵੇਖਣਾ ਅਨੁਿਚਤ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਮੈਲਕਮ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਗ਼ਲਤ-ਿਬਆਨੀ ਿਕ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਭੱਲੇ
ਨ+ ਗੁਰੂ ਗੋਿਬੰ ਦ ਿਸੰ ਘ ਜੀ ਨੂੰ 19ਵ ਅਵਤਾਰ ਿਲਿਖਆ ਹੈ, ਵੀ ਮਾਨ ਸਾਿਹਬ ਨ+ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਨਾਲ ਜੋੜ
ਿਦਤੀ ਹੈ। ਜੇ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਨ+ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀ ਚਰਚਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਵ,ੇ ਤ ਭਤੀ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਨ+ ਪੈਦਾ
ਕੀਤੀ ਇਹ ਕਦ( ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ? ਇਹ ਭਤੀ ਮੈਲਕਮ ਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਨਹ4 ਸਮਝ ਸਿਕਆ ਿਕ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੋ

www.sridasamgranth.com
ਹਨ। ਸਮਝੇਗਾ ਵੀ ਿਕਵB ? ਜਦ( ਿਕ ਿਸਖ ਪੰ ਥ ਵਲ( ਵੀ ਅਜ ਤਕ ਦੂਜੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀ ਵਾਰ ਨੂੰ ਪਿਹਲੇ
ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀਆਂ 40 ਵਾਰ ਦਾ ਅੰ ਗ ਬਣਾ ਕੇ 41ਵ4 ਵਾਰ ਪਕਾਿਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਿਰਹਾ ਹੈ। ਜੇ ਿਸਖ ਪੰ ਥ
ਅਜ ਤਕ ਆਪ ਹੀ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ, ਤ ਨਾ ਮੈਲਕਮ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ, ਨਾ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਦੀ ਸਾਿਜ਼ਸ਼ ਲਈ ਗੁੰ ਜ਼ਾਇਸ਼
ਹੈ। ਮੈਲਕਮ ਦੀ ਰਚਨਾ ਪੜ2 ਕੇ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਦਾ ਹੈ, ਿਕ ਿਸਖ ਧਰਮ ਸੰ ਬੰ ਧੀ ਉਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ
ਬਹੁਤ ਸਤਹੀ ਹੈ। ਜਦ( ਡਾ. ਮਾਨ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੀ ਪਮਾਿਣਕਤਾ ਵਾਸਤੇ ਪਛਮੀ ਲੇ ਖਕ ਦੀਆਂ ਿਲਿਖਤ ਨੂੰ
ਿਸਖ ਿਲਖਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵ ਤ( ਉਤਮ ਪਮਾਣ ਦਸਦੇ ਹਨ, ਤ ਸਾਡੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਦਾ ਮੂਲ-ਆਧਾਰ ਹੀ
ਇਹ ਹੈ ਿਕ ਿਕਸੇ ਵੀ ਦੂਜੀ ਕੌਮ ਦੇ ਲੇ ਖਕ ਨਾਲ( ਿਸਖ ਦਾ ਿਵਸ਼ਵਾਸ ਉਚੇਰਾ ਪਮਾਣ ਹੈ। ਸੋ ਦੋਸ਼ ਮੈਲਕਮ ਦੇ
ਅਲਪ-ਿਗਆਨ ਦਾ ਹੈ, ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹ4 ਿਕ ਿਵਿਦਤ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਗ਼ਲਤ ਤਥ ਸਮਝਾ ਿਰਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ
ਜਾਣ-ਬੁਝ ਕੇ। ਹ, ਜੇ ਮੈਲਕਮ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਦਾ ਪਮਾਣ ਦੇ ਕੇ ਿਲਖਦਾ, ਤ ਸਿਥਤੀ ਹੋਰ ਹੁੰ ਦੀ।

ਤਖ਼ਤ ਪਟਨਾ ਸਾਿਹਬ ਉਤੇ ਿਨਰਮਲੇ ਸੰ ਤ ਕਾਬਜ਼ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਹ ਵੀ ਤਰੁਟੀ-ਪੂਰਨ ਿਵਚਾਰ ਹੈ। ਪਟਨਾ ਦੀ
ਿਸਖੀ ਪਰੰ ਪਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤ( ਆਰੰ ਭ ਹੁੰ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਖ਼ਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਜ ਤਕ ਉਥ( ਦੇ ਲੋ ਕਲ
ਿਸਖ ਕੋਲ ਹੈ। ਿਨਰਮਲੇ ਸੰ ਤ ਦਾ ਪਭਾਵ ਨਾ ਕਦੇ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਿਹਬ ਿਰਹਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਪਟਨਾ ਸਾਿਹਬ। ਜੇ
ਮਾਨ ਸਾਿਹਬ ਮੰ ਨਦੇ ਹਨ, ਤ ਠHਸ ਤਥ ਸਾਹਮਣੇ ਿਲਆਉਣ। ਸ਼ਾਇਦ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਕਲਕੱਤੇ ਰਿਹੰ ਦਾ
ਹੋਵੇਗਾ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਦਾ ਸੰ ਬੰ ਧ ਪਟਨਾ ਸਾਿਹਬ ਦੇ ਮਹੰ ਤ ਨਾਲ ਹੋਵੇਗਾ, ਸ਼ਾਇਦ ਪਟਨਾ ਸਾਿਹਬ
ਿਨਰਮਿਲਆਂ ਕੋਲ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਸ ਤਰ2 ਦੀ ਮਨH-ਕਲਪਨਾ ਿਵਿਗਆਿਨਕ ਖੋਜ ਨਹ4 ਅਖਵਾ ਸਕਦੀ, ਹ ਖੋਜ ਨੂੰ
ਹਾਸੋ-ਹੀਣਾ ਜ਼ਰੂਰ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। Cਞ ਜੇ ਿਨਰਮਲੇ ਮਹਾਤਮਾ ਇਸ ਤਖ਼ਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ,
ਤ ਉਹ ਿਕਹੜੇ ਪੰ ਥ-ਦੋਖੀ ਹਨ ? ਮਾਨ ਸਾਿਹਬ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਨੂੰ ਨਕਾਰਣ ਵਾਸਤੇ ਿਗਆਨੀ ਿਗਆਨ ਿਸੰ ਘ ਦੇ
ਪਮਾਣ ਪਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਿਗਆਨ ਿਸੰ ਘ ਵੀ ਤ ਇਕ ਿਨਰਮਲਾ ਿਵਦਵਾਨ ਹੀ ਸੀ।

9. ਡਾ. ਮਾਨ ਅਕਾਲ ਉਸਤਿਤ ਦੇ ਿਤਭੰਗੀ ਛੰ ਦ ਦੇ ਕੁਝ ਬੰ ਦ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਿਨਰਮਲੇ ਦੀ ਰਚਨਾ
ਕਿਹੰ ਦਾ ਹੈ। ਮ7 ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਿਨਵੇਦਨ ਕਰ ਿਕ ਮ7 ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਸ਼ੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ-ਕਰਤਾ ਸੰ ਬੰ ਧੀ
ਿਵਵਾਦ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸਮੀਿਖਆ’ ਿਵਚ ਪੰ ਨਾ 69 ਤ( 79 ਤਕ ਡਾ. ਮਾਨ ਦੀ ਇਸ ਸ਼ੰ ਕਾ ਦਾ ਿਵਸਿਤਤ ਉਤਰ
ਿਦਤਾ ਹੈ। ਲੇ ਖਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਨਮਿਤ ਦੁਹਰਾਉਣ ਨਾਲ( ਮੇਰੀ ਸਮੀਿਖਆ ਦਾ ਿਵਸ਼ਲੇ ਸ਼ਣ ਆਪਣੀਆਂ
ਯੁਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਨ+ ਨਹ4 ਕੀਤਾ। ਦੋਬਾਰਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਧਾਰਨਾ ਪਤੀਪਾਿਦਤ
ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਉਤਰ ਨੂੰ ਉਪਰੋਕਤ ਪੁਸਤਕ ਿਵਚ( ਪੜ2 ਕੇ ਗਲ ਅਗੇ ਤੋਰਨ, ਆਪਣੀ ਹਠ-ਧਰਿਮਤਾ ਨੂੰ
ਸਰਬ-ਉਪਰ ਨਾ ਸਮਝਣ।

10. ਡਾ. ਮਾਨ ਿਲਖਦਾ ਹੈ ਿਕ ਅਠਾਰਵ4 ਸਦੀ ਦੇ ਅੰ ਤ ਿਵਚ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਉਤੇ
ਬਿਚਤਰ ਨਾਟਕ ਦੀ ਉਤਮਤਾ ਸਥਾਿਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ? ਉਸ ਦੇ ਇਸ ਿਨਸ਼ਚਯ ਦਾ ਮੁਖ-

www.sridasamgranth.com
ਆਧਾਰ ਮੈਲਕਮ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘Sketch of the Sikhs’ ਹੈ। ਡਾ. ਮਾਨ ਦੀ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਿਨਰਾਧਾਰ ਅਤੇ
ਝੂਠੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਿਵਚ ਮੈਲਕਮ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਤੀਜੇ ਅਿਧਆਇ ਿਵਚ ਪਿਹਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ
ਿਸਿਖਆਵ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਿਵਚ ਗੁਰੂ ਗੋਿਬੰ ਦ ਿਸੰ ਘ ਜੀ ਦੀ ਿਵਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਦਸਵB ਗੁਰੂ ਜੀ
ਦਾ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਹੋਣਾ ਗ਼ੈਰ-ਿਸਖ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤ( ਿਭੰ ਨਤਾ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਆਵੇ, ਤ ਕੋਈ ਵਡੀ ਗੱਲ
ਨਹ4। ਿਫਰ ਵੀ ਮੈਲਕਮ ਦੋਹ ਿਵਚ ਿਨਰੰ ਤਰਤਾ ਅਤੇ ਇਕੋ ਲਕਸ਼ ਦੇ ਸੂਤਰ ਤ( ਵੀ ਅਨਜਾਣ ਨਹ4 ਹੈ। ਇਸੇ
ਅਿਧਆਇ ਿਵਚ ਅਗੇ ਚਲ ਕੇ ਮੈਲਕਮ ਪੰ ਨਾ 97 ਤ( 110 ਤਕ ਸ਼ੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਿਵਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ
ਚਰਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਿਜਸ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਆਿਦ ਗੰ ਥ ਹੈ। ਪੰ ਨਾ 111 ਤ( 114 ਤਕ ਉਹ ਸ਼ੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੇ
ਆਧਾਰ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਿਬੰ ਦ ਿਸੰ ਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਅਪਨਾਏ ਿਵਵਹਾਰ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਆਿਦ ਗੰ ਥ ਅਤੇ
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਗਲ 12-13 ਪੰ ਿਨਆਂ ਉਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੀ ਕੇਵਲ 3-4 ਅੰ ਕ ਉਤੇ, ਤ ਦਸਮ
ਗੰ ਥ ਨੂੰ ਪਾਥਿਮਕਤਾ ਿਕਵB ਿਮਲ ਗਈ ? ਮੈਲਕਮ ਦੀ ਇਕ ਵੀ ਪੰ ਕਤੀ ਅਿਜਹੀ ਨਹ4, ਿਜਥੇ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੇ
ਿਵਚਾਰ ਨੂੰ ਆਿਦ ਗੰ ਥ ਿਵਚਲੇ ਿਸਧਤ ਤ( ਉਚਾ ਦਿਸਆ ਿਗਆ ਹੋਵ।ੇ ਸਗ( ਉਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕਿਹੰ ਦਾ ਹੈ ਿਕ
ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੀਆਂ ਪੌਰਾਿਣਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਿਹੰ ਦੂ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰ ਬੰ ਿਧਤ ਹਨ, ਹਾਲਾਿਕ ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ
ਕਰ ਦBਦਾ ਹੈ ਿਕ ਗੁਰੂ ਗੋਿਬੰ ਦ ਿਸੰ ਘ ਦਾ ਮੱਤ ਿਹੰ ਦੂ ਧਰਮ ਨਾਲ( ਿਭੰ ਨ ਹੈ। ਮੈਲਕਮ ਦੀ ਰਚਨਾ ਿਵਚ( ਕੁਝ
ਅੰ ਸ਼ ਇੰ ਞ ਹਨ- “ਦਸਵB ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਗੰ ਥ ਿਵਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਬਾਹਮਣ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤ ਅਤੇ ਕੁਰਾਨ ਤ( ਿਲਆ
ਿਗਆ ਹੈ (ਸਫ਼ਾ 120)।.... ਪਰ ਗੁਰੂ ਗੋਿਬੰ ਦ ਿਸੰ ਘ ਨ+ ਿਹੰ ਦੂਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ2 ਨਕਾਰ ਿਦਤਾ (ਸਫ਼ਾ
121)। ਗੁਰੂ ਗੋਿਬੰ ਦ ਿਸੰ ਘ ਨ+ ਆਪਣੇ ਿਸਖ ਨੂੰ ਿਜਨ2 ਨੁਕਿਤਆਂ ਉਤੇ ਿਹੰ ਦੂਆਂ ਨਾਲ( ਵਖ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਨ-
ਜਾਤੀਵਾਦ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ, ਸਭ ਲਈ ਧਰਮ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ2 ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨੂੰ ਹਰ
ਿਵਅਕਤੀ ਦਾ ਧਾਰਿਮਕ ਫ਼ਰਜ਼ ਬਣਾ ਦੇਣਾ, ਜਜਦ( ਿਕ ਿਹੰ ਦੂਆਂ ਿਵਚ ਸ਼ਸਤਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਕੇਵਲ ਖਤਰੀ
ਦਾ ਅਿਧਕਾਰ ਸੀ (ਪ. 121)... ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਕੇਵਲ ਿਮਿਥਹਾਿਸਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰ ਗਿਹ ਨਹ4, ਬਲਿਕ ਗੁਰੂ ਦੇ
ਯੁਧ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਿਸਖ ਦੀ ਬੀਰਤਾ ਨਾਲ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਹੈ Courage is thoughout this work, placed
above every other virtue. (P. 121...Thus, at once founding the sect of Siks, he struck the
whole world with awe : overturning temples and sacred places, tombs and mosques, he
levelled them all with the plain : rejecting the Vedas, the six Sastras and the Koran, he
abolished the cry of Namaz and slew the Sultans ; reducing the Mirs and Pirs to
silence...... the Brahmins, the Pandits, and the Jotishis had acquired a relish for worldly
things ; they worshiped stones and forgot Supreme. Thus, the Muhammedan and Hindu,
remained involved in delusion and ignorance, when the third sect of the Khalsa originated
in purity (123-24)” ਮੈਲਕਮ ਦੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦ ਡਾ. ਮਾਨ ਦੀਆਂ ਯੁਕਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪਚਾਰੇ ਅਸਤ ਨੂੰ
ਨਗਨ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਹਨ ਅਤੇ ਜੇ ਿਕਸੇ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਿਨਰਮਲੇ ਨ+ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਚੀਜ਼ ਪੜ2ਾਈਆਂ
ਹਨ, ਤ ਉਸ ਦੀ ਪਿਵੱਤਰ ਿਸਖੀ ਨੂੰ ਪਣਾਮ ਹੈ।

www.sridasamgranth.com
ਅਸਲ ਿਵਚ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਨ+ ਿਸਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਸਤੇ ਦੋਹ ਗੰ ਥ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ
ਇਸ ਲਈ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਿਕCਿਕ ਉਨ2 ਪਤਖ ਵੇਿਖਆ ਸੀ ਿਕ ਿਸਖ ਲੋ ਕ ਇਨ2 ਦੋਹ ਗੰ ਥ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਬਹੁਤ
ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ2 ਦੇ ਧਰਮ ਿਵਚ ਗੰ ਥ ਸਭ ਤ( ਮਹਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਰਖਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼
ਆਿਦ ਗੰ ਥ ਨੂੰ ਹੀਣ ਦਸਣ ਵਾਸਤੇ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦਾ ਪਸਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰ ਦੇ, ਤ ਟਰੰ ਪ ਨ+ ਪਿਹਲ ਦਸਮ ਗੰ ਥ
ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਆਿਦ ਗੰ ਥ ਦਾ ਨਹ4, ਜਦ( ਿਕ ਸਿਥਤੀ ਿਬਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੈ। ਸੋ ਡਾ. ਮਾਨ ਦੇ
ਬਣਾਏ ਆਧਾਰ ਅਸਤ ਤੇ ਿਟਕੇ ਹਨ, ਤਥ ਉਤੇ ਨਹ4।

ਡਾ. ਮਾਨ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹੰ ਦਾ ਹੈ ਿਕ ਮੈਲਕਮ ਨ+ ਿਸਖ ਪੰ ਥ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਪੰ ਥ ਅਤੇ ਨਾਨਕ ਪੰ ਥੀਆਂ ਿਵਚ
ਿਵਭਾਿਜਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਿਵਚ ਮੈਲਕਮ ਦੀ ਨਾ ਕੋਈ ਦੁਰਭਾਵਨਾ ਿਦਸਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਅਿਗਆਨਤਾ। ਖ਼ਾਲਸੇ
ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਿਪਛ( ਿਸਖ ਦੇ ਿਕਤਨ+ ਹੀ ਅਿਜਹੇ ਵਰਗ ਸਨ, ਜੋ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਿਬਨਾ ਗੁਰੁਬਾਣੀ
ਅਤੇ ਿਸਖ ਗੁਰੂ ਸਾਿਹਬਾਨ ਿਵਚ ਅਟੁਟ ਿਵਸ਼ਵਾਸ ਰਖਦੇ ਸਨ। ਅਿਜਹੇ ਲੋ ਕ ਿਵਚ ਮੁਸਲਮਾਨ
ਕੀਰਤਨਕਾਰ, ਉਦਾਸੀ, ਿਨਰਮਲੇ , ਸੇਵਾਪੰ ਥੀ ਅਤੇ ਅਨ+ਕ ਸਿਹਜਧਾਰੀ ਸ਼ਾਿਮਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਿਸੰ ਘ ਸਭਾ
ਲਿਹਰ ਦੇ ਉਦਗਮ ਤਕ ਪੰ ਥ ਨ+ ਸਿਹਜਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣਾ ਅਿਭੰ ਨ ਅੰ ਗ ਮੰ ਿਨਆ ਹੈ। ਉਹ ਵਣਜਾਰੇ
ਅਤੇ ਿਸਕਲੀਗਰ, ਜੋ ਿਸਖ ਸਰੂਪ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਨਹ4, ਹੁਣ ਵੀ ਨਾਨਕਪੰ ਥੀਆਂ ਿਵਚ ਿਗਣੇ ਜਦੇ ਹਨ,
ਅਿਮਤਧਾਰੀ ਖ਼ਾਲਸੇ ਿਵਚ ਨਹ4। ਸੋ ਮੈਲਕਮ ਨੂੰ ਇਸ ਆਧਾਰ ਤੇ ਪੰ ਥ-ਿਵਰੋਧੀ ਕਿਹਣਾ ਅਨੁਿਚਤ ਹੈ।

11. ਡਾ. ਮਾਨ ਦਾ ਅਗਲਾ ਸੰ ਸਾ ਹੈ ਿਕ 1846 ਈ. ਿਵਚ ਿਸਖ ਦੀ ਹਾਰ ਮਗਰ( ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਰਤਾਨਵੀ
ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਿਕਸ ਿਵਅਕਤੀ ਨ+ 1847 ਈ. ਿਵਚ ਦੇਵਨਗਾਰੀ ਿਲਪੀ ਵਾਲਾ ਦਸਮ ਗੰ ਥ
ਰਿਚਆ ਸੀ ? ਦਰਅਸਲ ਇੰ ਡੀਆ ਆਿਫਸ ਲਾਇਬੇਰੀ, ਲੰਡਨ ਦੇ ਪੰ ਜਾਬੀ-ਿਸੰ ਧੀ ਹਥਿਲਿਖਤ ਸੈਕਸ਼ਨ ਿਵਚ
ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਿਲਪੀ ਦੇ ਸ਼ੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੀ ਇਕ ਹਥ-ਿਲਿਖਤ ਪਤੀ ਿਮਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਿਵਚ ਿਵਦਮਾਨ ਸੂਚਨਾ
ਮੁਤਾਿਬਕ ਇਹ ਬੀੜ ਪੰ ਿਡਤ ਰਾਧਾ ਿਕਸ਼ਨ ਨ+ ਿਲਖੀ ਸੀ, ਜੋ ਪੈਿਰਸ ਐਗਜ਼ੀਿਬਸ਼ਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਨੂੰ 1855 ਈ.
ਿਵਚ ਆਯੋਿਜਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੰ ਪੀਰੀਅਲ ਐਗਜ਼ੀਿਬਸ਼ਨ ਵਾਸਤੇ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪੰ ਿਡਤ ਰਾਧਾ ਿਕਸ਼ਨ
ਦਾ ਿਪਤਾ ਅਤੇ ਦਾਦਾ ਦੋਵB ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਿਸੰ ਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸਨ। ਸੰ ਸਿਕਤ ਦਾ ਿਵਦਵਾਨ ਰਾਧਾ
ਿਕਸ਼ਨ ਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਿਸੰ ਘ ਅਤੇ ਦਲੀਪ ਿਸੰ ਘ ਦਾ ਅਿਧਆਪਕ ਸੀ। ਇਸ ਬੀੜ ਉਤੇ ਅੰ ਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਿਵਚ
ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅੰ ਿਕਤ ਕੀਤੇ ਿਮਲਦੇ ਹਨ-

sent to the Imperial Exhibition at Paris for works of arts and Industry by the Punjab
committee Lahore. (ਅਗੇ ਕਿਮਸ਼ਨਰ ਅਤੇ ਸੁਪਿਰੰ ਟ7ਡ7ਟ ਦੇ ਹਸਤਾਖਰ ਹਨ, ਿਜਨ2 ਹੇਠ ਜੁਲਾਈ 1856
ਈ. ਅੰ ਿਕਤ ਹੈ).

ਡਾ. ਮਾਨ ਦੇ ਿਕੰ ਤੂ ਇਸ ਪਕਾਰ ਹਨ-

www.sridasamgranth.com
• ਇੰ ਪੀਰੀਅਲ ਐਗਜ਼ੀਿਬਸ਼ਨ ਪੈਿਰਸ 1855 ਈ. ਿਵਚ 15 ਮਈ ਤ( 15 ਨਵੰ ਬਰ ਦੇ ਿਵਚਕਾਰ ਆਯੋਿਜਤ
ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਭਾਰਤ ਿਵਚ( 1856 ਈ. ਿਵਚ ਭੇਜੀ ਇਹ ਬੀੜ ਿਕਵB ਸ਼ਾਿਮਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ ?

• 1847 ਈ. ਿਵਚ ਜੇ ਇਹ ਬੀੜ ਇੰ ਪੀਰੀਅਲ ਐਗਜ਼ੀਿਬਸ਼ਨ ਵਾਸਤੇ ਿਲਖੀ ਗਈ ਸੀ, ਤ 1851 ਈ. ਦੀ


ਲੰਡਨ ਿਵਖੇ ਹੋਈ ਇੰ ਪੀਰੀਅਲ ਐਗਜ਼ੀਿਬਸ਼ਨ ਿਵਚ ਿਕC ਨਹ4 ਪਰਦਰਿਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ?

• ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਇਸ ਉਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਿਬੰ ਦ ਿਸੰ ਘ ਜੀ ਨੂੰ ਿਸਖ ਪੰ ਥ ਦਾ ਬਾਨੀ ਿਕਵB
ਿਲਖ ਿਦਤਾ ਿਗਆ ? ਇਸ ਦੀ ਪਵਾਨਗੀ ਪੰ ਿਡਤ ਰਾਧਾ ਿਕਸ਼ਨ ਵਰਗੇ ਿਵਦਵਾਨ ਨ+ ਿਕC ਿਦਤੀ ?

ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਡਾ. ਮਾਨ ਦੇ ਇਹ ਸੰ ਦੇਹ ਿਜਤਨ+ ਿਵਵੇਕ-ਪੂਰਵਕ ਲਗਦੇ ਹਨ, ਅਸਲੀਅਤ ਿਵਚ ਇਹ ਉਤਨ+ ਹੀ
ਥੋਥ,ੇ ਅਿਗਆਨ-ਆਧਾਿਰਤ ਅਤੇ ਿਨਰਮੂਲ ਹਨ। ਇਨ2 ਦਾ ਉਤਰ ਇਸ ਪਕਾਰ ਹੈ-

• ਇਸ ਿਵਚ ਕੋਈ ਸੰ ਦੇਹ ਨਹ4 ਿਕ ਚਰਿਚਤ ਐਗਜ਼ੀਿਬਸ਼ਨ 1855 ਈ. ਿਵਚ ਹੀ ਆਯੋਿਜਤ ਕੀਤੀ ਗਈ
ਸੀ, ਪਰ ਡਾ. ਮਾਨ ਿਵਵੇਕ ਦੀ ਅਣਹ(ਦ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸਮਝਣ ਿਵਚ ਅਸਮਰਥ ਹੈ ਿਕ ਇਸ ਉਤੇ 1856 ਈ.
ਿਕC ਿਲਿਖਆ ਿਗਆ ਹੈ ? ਵਾਸਤਵ ਿਵਚ ਇਸ ਬੀੜ ਦੀ ਪਿਹਚਾਨ ਵਾਸਤੇ ਲੇ ਬਲ ਤਦ( ਲਗਾਇਆ ਿਗਆ
ਹੋਵੇਗਾ, ਜਦ( ਐਗਜ਼ੀਿਬਸ਼ਨ ਤ( ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਇਬੇਰੀ ਿਵਚ ਰਿਖਆ ਿਗਆ। ਡਾ. ਮਾਨ ਸ਼ਾਇਦ sent
ਅਤੇ sending ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਤ( ਅਿਭਜ ਹਨ। ਜੇ 1856 ਈ. ਿਵਚ ਭੇਜੀ ਜਦੀ ਤ ਿਲਿਖਆ ਜਾਣੀ ਸੀ
sending. sent ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਭੇਜੀ ਗਈ ਸੀ। ਡਾ. ਮਾਨ ਇਹ ਨਹ4 ਸਮਝ ਸਕੇ ਿਕ ਇਹ ਕਿਮਸ਼ਨਰ ਅਤੇ
ਸੁਪਿਰੰ ਟ7ਡ7ਟ ਕੌਣ ਸੀ ? ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਉਹ ਅਿਧਕਾਰੀ ਜਾਣ ਰਹੇ ਹਨ, ਿਜਸ ਦੇ
ਹਸਤਾਖਰ ਹੇਠ ਇਸ ਬੀੜ ਦੀ ਭਾਰਤ ਤ( ਰਵਾਨਗੀ ਹੋਈ, ਜਦ( ਿਕ ਅਸਲੀਅਤ ਿਵਚ ਇਹ ਉਸ
‘ਇੰ ਪੀਰੀਅਲ ਕਿਮਸ਼ਨ’ ਦਾ ਅਿਧਕਾਰੀ ਸੀ, ਿਜਸ ਨ+ ਚਰਿਚਤ ਪਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਡਾ.
ਮਾਨ ਇੰ ਟਰਨPਟ ਤ( ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ ਿਕ ਅਿਜਹਾ ਕਿਮਸ਼ਨ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਕਿਮਸ਼ਨਰ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਮਸ਼ਨ ਦੀ
ਿਨਰਧਾਿਰਤ ਿਨਯਮਾਵਲੀ ਵੀ ਸੀ। ਦਰਅਸਲ ਇਸ ਕਿਮਸ਼ਨ ਦੇ ਅਿਧਕਾਰੀ ਨ+ ਜੋ ਲੇ ਬਲ ਐਗਜ਼ੀਿਬਸ਼ਨ ਤ(
ਬਾਅਦ ਲਗਾਇਆ ਸੀ, ਡਾ. ਮਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਸਮਝ ਨਹ4 ਸਕੇ ਜ ਜਾਣ ਬੁਝ ਕੇ ਗ਼ਲਤ ਤਥ ਿਸਰਜ ਰਹੇ
ਹਨ।

• ਅਗਲਾ ਪਸ਼ਨ ਹੈ ਿਕ 1847 ਈ. ਿਵਚ ਜੇ ਇਹ ਬੀੜ ਇੰ ਪੀਰੀਅਲ ਐਗਜ਼ੀਿਬਸ਼ਨ ਵਾਸਤੇ ਿਲਖੀ ਗਈ


ਸੀ, ਤ 1851 ਈ. ਦੀ ਲੰਡਨ ਿਵਖੇ ਹੋਈ ਇੰ ਪੀਰੀਅਲ ਐਗਜ਼ੀਿਬਸ਼ਨ ਿਵਚ ਿਕC ਨਹ4 ਪਰਦਰਿਸ਼ਤ ਕੀਤੀ
ਗਈ ? ਪਿਹਲੀ ਗੱਲ ਤ ਇਹ ਿਕ ਇਹ ਬੀੜ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਦੀ ਆਿਗਆ ਤੇ ਰਾਧਾ ਿਕਸ਼ਨ ਨ+ ਨਹ4
ਿਲਖੀ। ਇਸ ਉਤੇ ਿਦਤੀ ਸੂਚਨਾ ਇੰ ਞ ਹੈ-

www.sridasamgranth.com
In conformity to the orders of the Governor General of India, this volume named “The
Granth Sahib” published by Gooroo Gobind Singh the founder of the Sikh faith, is hereby
presented to the Paris Exhibition Society by

Pundit Raddha Kishan

(ਿਹੰ ਦੀ ਹਸਤਾਖਰ)

ਿਜਥੇ ‘The Granth Sahib’ ਆਇਆ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੇਠ ਫੁਟਨHਟ ਿਦਤਾ ਹੈ “A work of the same name is
published by Gooroo Nanuck, it may not therefoe be taken to be the same”

ਪੰ ਜਾਬ ਉਤੇ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਮਗਰ( ਪਛਮ ਦੇ ਿਵਦਵਾਨ ਦੀ ਿਸਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਿਵਚ ਰੁਚੀ
ਿਨਸ਼ਿਚਤ ਤੌਰ ਤੇ ਵਧੀ। ਇਸ ਲਈ ਿਜਹੜੀਆਂ ਚੀਜ਼ ਜਦ( ਉਨ2 ਦੇ ਿਧਆਨ ਿਵਚ ਆਈਆਂ, ਅਤੇ ਜੋ ਚੀਜ਼
ਉਨ2 ਉਿਚਤ ਸਮਝੀਆਂ, ਉਹ ਅਿਜਹੀਆਂ ਪਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਿਵਚ ਭੇਜੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਹ ਕੋਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਿਕ
ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਜ਼ਰੂਰ ਇਸ ਦਾ ਪਰਦਰਸ਼ਨ 1851 ਈ. ਿਵਚ ਹੀ ਕਰਦੇ। ਜੇ ਉਹ ਇਸ ਸੰ ਨ ਿਵਚ ਕਰਦੇ, ਤ ਕੀ
ਗਾਰੰ ਟੀ ਹੈ ਿਕ ਡਾ. ਮਾਨ ਇਹ ਨਾ ਕਿਹੰ ਦੇ ਿਕ ਇਸ ਦਾ ਪਰਦਰਸ਼ਨ 1855 ਈ. ਿਵਚ ਪੈਿਰਸ ਿਵਚ ਿਕC ਨਹ4
ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਅਤੇ 1851 ਈ. ਿਵਚ ਬਰਤਾਨੀਆ ਿਵਚ ਿਕC ? ਉਹ ਇਸ ਿਪਛੇ ਜ਼ਰੂਰ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਦੀ ਸਾਿਜ਼ਸ਼
ਵੇਖਦੇ। ਸੋ ਮੇਰੇ ਿਵਚਾਰ ਿਵਚ ਡਾ. ਮਾਨ ਦੇ ਇਹ ਿਕੰ ਤੂ ਯੁਕਤੀ-ਸੰ ਗਤ ਆਧਾਰ ਨਹ4। ਹ ਅਿਗਆਨਵਸ ਉਹ
ਇਹ ਸਮਝੀ ਬੈਠ+ ਹਨ ਿਕ ਇਹ ਬੀੜ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਪਰਦਰਸ਼ਨੀ ਿਵਚ ਭੇਜਣ ਵਾਸਤੇ
ਹੀ ਿਲਖੀ ਗਈ ਸੀ।

• ਡਾ. ਮਾਨ ਦਾ ਇਹ ਿਕੰ ਤੂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਉਿਚਤ ਨਹ4 ਿਕ ਇਸ ਉਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਿਬੰ ਦ ਿਸੰ ਘ ਜੀ ਨੂੰ ਿਸਖ ਧਰਮ
ਦਾ ਸੰ ਸਥਾਪਕ ਿਕC ਿਲਿਖਆ ਿਗਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰ ਿਡਤ ਰਾਧਾ ਿਕਸ਼ਨ ਨ+ ਇਸ ਦੀ ਤਸਦੀਕ ਿਕਵB ਕੀਤੀ ?
ਅਸਲ ਿਵਚ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਿਸਖ ਧਰਮ ਦਾ ਿਜਹੜਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਸੀ, ਉਹ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰ ਥ ਸੀ, ਜੋ ਦਸਮ
ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਜਨਮ-ਦਾਤਾ ਮੰ ਨਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਜ ਵੀ ਅਿਮਤ ਛਕਣ ਲਿਗਆਂ ਿਸਖ ਇਹ ਵਚਨ ਲ7 ਦਾ ਹੈ ਿਕ
ਉਹ ਗੁਰੂ ਗੋਿਬੰ ਦ ਿਸੰ ਘ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਧਾਰਿਮਕ ਿਪਤਾ ਮੰ ਨ+ਗਾ ਅਤੇ ਜੇ ਅਜ ਵੀ ਸਾਰਾ ਪੰ ਥ ਗੁਰੂ ਗੋਿਬੰ ਦ
ਿਸੰ ਘ ਜੀ ਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਿਸਰਜਕ ਮੰ ਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਸਾਖੀ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਪੰ ਥ ਦਾ ਸਥਾਪਨਾ ਿਦਵਸ ਕਿਹੰ ਦਾ ਹੈ,
ਤ ਿਸਖ ਧਰਮ ਦੀ ਬਹੁਤ ਘਟ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰਖਣ ਵਾਲੇ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਨ+ ਜੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਿਸਖ ਧਰਮ ਦਾ
ਸੰ ਸਥਾਪਕ ਕਿਹ ਿਦਤਾ ਤ ਿਕਤਨਾ ਕੁ ਵਡਾ ਅਨਰਥ ਹੋ ਿਗਆ ? ਡਾ. ਮਾਨ ਵਰਗਾ ਿਵਅਕਤੀ ਕਲ2 ਇਹ ਵੀ
ਸ਼ੰ ਕਾ ਖੜ2ਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਿਕ ਗੁਰੂ ਗੋਿਬੰ ਦ ਿਸੰ ਘ ਜੀ ਿਕC ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਿਪਤਾ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
ਿਕC ਨਹ4 ? ਉਹ ਇਸ ਿਪਛੇ ਵੀ ਅਨਮਤ ਦੀ ਸਾਿਜ਼ਸ਼ ਮੰ ਨਣ ਲਗ ਪੈਣਗੇ ਅਤੇ ਮੁਖ ਦੋਸ਼ੀ ਿਫਰ ਦਸਵB
ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਗੰ ਥ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੈਨੰ ੂ ਇਹ ਸਮਝ ਨਹ4 ਆਈ ਿਕ ਆਿਖ਼ਰ ਗੁਰੂ ਗੋਿਬੰ ਦ ਿਸੰ ਘ ਦਾ ਨਾਮ ਅਤੇ
ਉਨ2 ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਿਜ਼ਕਰ ਤ( ਡਾ. ਮਾਨ ਿਕC ਿਚੜ2ੇ ਹੋਏ ਹਨ ? ਉਨ2 ਨੂੰ ਦਸਵB ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਸਾਿਜਆ

www.sridasamgranth.com
ਿਸਖ ਸਰੂਪ ਪਵਾਨ ਨਹ4 ਜ ਉਨ2 ਦੁਆਰਾ ਿਨਰਧਾਿਰਤ ਰਿਹਤ ਮਰਯਾਦਾ ਪਾਲਣੀ ਮਾਨ ਸਾਿਹਬ ਨੂੰ
ਮੁਸ਼ਿਕਲ ਲਗਦੀ ਹੈ।

12. ਡਾ. ਮਾਨ ਨ+ ਖ਼ਾਸ ਦਸਖ਼ਤੀ ਪਤਰ ਦੀ ਪਮਾਿਣਕਤਾ ਨੂੰ ਸੰ ਿਦਗਧ ਦਿਸਆ ਹੈ। ਇਸ ਸੰ ਬੰ ਧੀ ਉਨ2 ਦੇ
ਤਰਕ ਿਵਚ ਕੋਈ ਨਵੀਨ ਤਥ ਨਹ4। ਉਹ ਡਾ. ਰਤਨ ਿਸੰ ਘ ਜੱਗੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਪਿਹਲ ਉਠਾਏ ਿਕੰ ਤੂ ਹੀ
ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਾਠਕ ਸਾਹਮਣੇ ਿਲਆCਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਿਕ ਇਨ2 ਦਾ ਯੁਕਤੀ-ਪੂਰਵਕ ਿਵਸਿਤਤ ਉਤਰ ਮ7
ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਸ਼ੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ-ਕਰਤਾ ਸੰ ਬੰ ਧੀ ਿਵਵਾਦ ਦੀ ਪੁਨਰ ਸਮੀਿਖਆ’ ਿਵਚ ਪਿਹਲ ਹੀ ਦੇ ਚੁਕਾ
ਹ। ਇਥੇ ਸੰ ਖੇਪ ਿਵਚ ਇਤਨਾ ਹੀ ਕਿਹਣਾ ਚਾਹਗਾ ਿਕ ਰਤਨ ਿਸੰ ਘ ਜੱਗੀ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਡਾ. ਮਾਨ
ਦੁਆਰਾ ਿਦਤੀ ਇਹ ਦਲੀਲ ਿਕ ਇਹ ਪਤਰ ਸੁਖਾ ਿਸੰ ਘ/ਚੜ2ਤ ਿਸੰ ਘ ਦੀ ਜਾਅਲਸਾਜ਼ੀ ਨ+ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹਨ,
ਿਬਲਕੁਲ ਿਨਰਾਧਾਰ ਹੈ, ਿਕCਿਕ ਸੁਖਾ ਿਸੰ ਘ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਿਵਚ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਪਤਰ ਮੌਜੂਦ ਨਹ4, ਕੇਵਲ 16
ਪਤਰ ਦੀ ਨਕਲ ਲਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਜੇ ਸੁਖਾ ਿਸੰ ਘ ਨ+ ਜਾਅਲਸਾਜ਼ੀ ਕੀਤੀ ਹੁੰ ਦੀ, ਤ ਖ਼ਾਸ ਪਤਰ ਪਟਨਾ
ਸਾਿਹਬ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਿਵਚ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਸਨ। ਮ7 ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਿਵਚ ਪਿਹਲ ਹੀ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਚੁਕਾ
ਹ ਿਕ ਮੋਤੀ ਬਾਗ਼ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਿਜਸ ਿਵਚ 7 ਖ਼ਾਸ ਪਤਰ ਸਨ, ਉਹ ਬੀੜ ਨਹ4 ਹੋ ਸਕਦੀ, ਿਜਸ ਬਾਰੇ
ਿਗਆਨੀ ਿਗਆਨ ਿਸੰ ਘ ਨ+ ਿਲਿਖਆ ਹੈ ਿਕ ਇਸ ਿਵਚ ਚੜ2ਤ ਿਸੰ ਘ ਨ+ 5 ਖ਼ਾਸ ਪਤਰ ਜਾਅਲੀ ਲਗਾਏ ਹਨ,
ਿਕCਿਕ ਇਸ ਿਵਚ 5 ਨਹ4 7 ਅਿਜਹੇ ਪੱਤਰ ਿਮਲਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ ਦੁਆਰਾ ਸੰ ਪਾਿਦਤ ਬੀੜ ਿਵਚ
ਇਨ2 ਪਤਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਕੇਸਰ ਿਸੰ ਘ ਿਛਬਰ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਦੀ ਤਸਦੀਕ, ਅਿਜਹੇ ਪਤਰ ਸੰ ਬੰ ਧੀ ਪੁਸ਼ਟ
ਪਰੰ ਪਰਾ ਅਤੇ ਹੁਕਮਨਾਿਮਆਂ ਦੀ ਿਲਿਖਤ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਪਤਰ ਨਾਲ ਿਮਲਣਾ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਤਥ ਪਤਰ ਦੀ
ਪਮਾਿਣਕਤਾ ਨੂੰ ਿਸਧ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਪੁਖ਼ਤਾ ਆਧਾਰ ਪਦਾਨ ਕਰ ਦBਦੇ ਹਨ। ਿਕਸੇ ਵੀ ਸਿਥਤੀ ਿਵਚ ਜੇ ਇਹ
ਪਤਰ ਸੁਖਾ ਿਸੰ ਘ/ਚੜ2ਤ ਿਸੰ ਘ ਿਤਆਰ ਕਰਦੇ, ਤ ਪਟਨਾ ਸਾਿਹਬ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਿਵਚ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰ ਦੇ ਅਤੇ
ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਿਵਚ ਕਦੇ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਨਾ ਹੁੰ ਦੇ, ਿਕCਿਕ ਭਾਈ ਮਨੀ ਿਸੰ ਘ ਵਾਲੀ ਬੀੜ
ਪਟਨਾ ਸਾਿਹਬ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਦੇ ਿਲਖਾਰੀ ਸਾਹਮਣੇ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹ4 ਰਹੀ, ਇਹ ਗੱਲ ਦੋਹ ਬੀੜ ਦੀ ਵਖਰੀ
ਤਰਤੀਬ ਤ( ਿਸਧ ਹੈ। ਕੇਸਰ ਿਸੰ ਘ ਿਛਬਰ ਿਲਖਦਾ ਹੈ ਿਕ ਉਸ ਨ+ ਿਜਹੋ-ਿਜਹੇ 7 ਪਤਰ ਿਦਲੀ ਿਵਚ ਵੇਖੇ
ਸਨ, ਉਸੇ ਤਰ2 ਦੇ 7 ਪਤਰ ਲਾਹੌਰ ਿਵਚ ਵੀ ਇਕ ਿਸਖ ਪਾਸ ਸਨ। ਸ਼ੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੇ ਿਵਰੋਧੀ ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ
ਿਸਧ ਨਹ4 ਕਰ ਸਕਦੇ ਿਕ ਪਟਨਾ ਸਾਿਹਬ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਅਤੇ ਮੋਤੀ ਬਾਗ਼ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਇਕੋ ਲੇ ਖਕ ਜ ਇਕ
ਪਿਰਵਾਰ ਦੇ ਲੇ ਖਕ ਸੁਖਾ ਿਸੰ ਘ/ਚੜ2ਤ ਿਸੰ ਘ ਨ+ ਿਤਆਰ ਕਰਵਾਈਆਂ ਸਨ, ਿਕCਿਕ ਇਨ2 ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ
ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਇਕ ਦੂਜੀ ਤ( ਿਬਲਕੁਲ ਵਖਰੀ ਹੈ। ਪਮਾਣ ਵਾਸਤੇ ਮੋਤੀ ਬਾਗ਼ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ
ਕਮ ਹੈ- ਜਾਪੁ, ਬਿਚਤ ਨਾਟਕ, ਚੰ ਡੀ ਚਿਰਤ (ਉਕਿਤ ਿਬਲਾਸ), ਚੰ ਡੀ ਚਿਰਤ 2, ਚੌਬੀਸ ਅਵਤਾਰ,
ਬਹਮਾਵਤਾਰ, ਰੁਦਾਵਤਾਰ, ਪਾਰਸਨਾਥ, ਸ਼ਸਤਨਾਮਮਾਲਾ, ਅਕਾਲ ਉਸਤਿਤ, ਿਗਆਨ ਪਬੋਧ, ਵਾਰ ਦੁਰਗਾ
ਕੀ, ਚਿਤਰੋਪਾਿਖਆਨ, ਅਸਫੋਟਕ ਕਿਬਤ, ਸਵਈਏ, ਿਬਸਨਪਦੇ, ਸਦ, ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ (ਗੁਰਮੁਖੀ), ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ

www.sridasamgranth.com
(ਫ਼ਾਰਸੀ)। ਪਟਨਾ ਸਾਿਹਬ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਹੈ- ਜਾਪੁ, ਅਕਾਲ ਉਸਤਿਤ, ਸਵਈਏ, ਬਿਚਤ ਨਾਟਕ,
ਚੌਬੀਸ ਅਵਤਾਰ, ਚੰ ਡੀ ਚਿਰਤ (ਉਕਿਤ ਿਬਲਾਸ), ਬਹਮਾਵਤਾਰ, ਿਗਆਨ ਪਬੋਧ, ਚੰ ਡੀ ਚਿਰਤ 2,
ਰੁਦਾਵਤਾਰ, ਿਬਸਨਪਦੇ, ਛਕਾ ਭਗਉਤੀ ਜੂ ਕਾ, ਸ਼ਸਤਨਾਮਾਮਾਲਾ, ਵਾਰ ਦੁਰਗਾ ਕੀ, ਚਿਰਤੋਪਾਿਖਆਨ,
ਅਸਫੋਟਕ ਕਿਬਤ, ਭਗਵੰ ਤ ਗੀਤਾ, ਸੰ ਸਾਹਰ ਸੁਖਮਨਾ, ਸ਼ਬਦ (ਰਾਗ ਿਵਚ), ਵਾਰ ਮਾਲਕRਸ ਕੀ, ਵਾਰ
ਦੁਰਗਾ ਕੀ, ਵਾਰ ਭਗਵਤੀ ਜੀ ਕੀ ਅਤੇ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ (ਗੁਰਮੁਖੀ)। ਇਕੋ ਪਿਰਵਾਰ ਦੁਆਰਾ ਿਤਆਰ ਕੀਤੀਆਂ
ਬੀੜ ਿਵਚ ਬਾਣੀ-ਕਮ ਅਤੇ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਇਤਨਾ ਵਡਾ ਅੰ ਤਰ ਿਬਲਕੁਲ ਸੰ ਭਵ ਨਹ4। ਇਹ ਵੀ ਿਧਆਨ ਦੇਣ
ਯੋਗ ਤਥ ਹੈ ਿਕ ਜੇ ਪਟਨਾ ਸਾਿਹਬ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਸੁਖਾ ਿਸੰ ਘ ਨ+ ਿਲਖਵਾਈ ਅਤੇ ਮੋਤੀ ਬਾਗ਼ ਵਾਲੀ ਮਗਰ( ਉਸ
ਦੇ ਪੁਤਰ ਚੜ2ਤ ਿਸੰ ਘ ਨ+ ਿਤਆਰ ਕਰਵਾਈ ਹੁੰ ਦੀ, ਤ ਮਗਰਲੀ ਬੀੜ ਿਵਚ ਬਾਣੀ ਵਧ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਘਟ
ਨਹ4, ਜਦ( ਿਕ ਸਿਥਤੀ ਉਲਟ ਹੈ। ਿਨਸ਼ਿਚਤ ਤੌਰ ਤੇ ਇਨ2 ਦੋਹ ਬੀੜ ਦੇ ਿਲਖਾਰੀ ਇਕ ਪਿਰਵਾਰ ਦੇ
ਿਵਅਕਤੀ ਨਹ4 ਹੋ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ2 ਆਧਾਰ ਤੇ ‘ਖ਼ਾਸ ਪਤਰ’ ਿਵਰੁਧ ਿਸਰਜੀਆਂ ਯੁਕਤੀਆਂ ਵੀ
ਅਸਲ( ਿਨਰਮੂਲ ਅਤੇ ਯੁਕਤੀ ਰਿਹਤ ਕਾਲਪਿਨਕ ਿਸਧ ਹੋ ਜਦੀਆਂ ਹਨ।

13. ਡਾ. ਮਾਨ ਨ+ ਪੰ ਥ-ਪਵਾਿਣਤ 1925 ਈ. ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਅਤੇ ‘ਿਸਖ ਰਿਹਤ ਮਰਯਾਦਾ’ ਨੂੰ
ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦਾ ਿਵਰੋਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰ ਬੰ ਧੀ ਉਨ2 ਦੀਆਂ ਤੁਛ ਯੁਕਤੀਆਂ ਦਾ ਉਤਰ ਦੇਣਾ
ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਤਰ ਨੂੰ ਅਿਤ-ਹੀਣਤਾ ਪਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਮ7 ਕੇਵਲ ‘ਿਸਖ ਰਿਹਤ ਮਰਯਾਦਾ’ ਿਵਚ( ਿਸਖ ਦੀ
ਪਿਰਭਾਸ਼ਾ ਪਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹ- “ਜੋ ਇਸਤਰੀ ਜ ਪੁਰਸ਼ ਇਕ ਅਕਾਲ-ਪੁਰਖ, ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਿਹਬਾਨ, ਸੀ ਗੁਰੂ
ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਅਤੇ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਿਹਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੇ ਿਸਿਖਆ ਅਤੇ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੇ ਅਿਮਤ ਉਤੇ ਿਨਸ਼ਚਾ
ਰਖਦਾ ਅਤੇ ਿਕਸੇ ਹੋਰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਹ4 ਮੰ ਨਦਾ, ਉਹ ਿਸਖ ਹੈ।” ਅਗੇ ਹੋਰ ਿਲਿਖਆ ਹੈ- “ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕਥਾ
: ਕਥਾ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਿਹਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ, ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਦੀ.........ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।” ਹੋਰ ਵੇਖੋ-
“ਗੁਰਮਿਤ ਦੀ ਰਿਹਣੀ : ਅ. ਮੁਕਤੀ-ਦਾਤਾ ਅਤੇ ਇਸ਼ਟ ਕੇਵਲ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਿਹਬਾਨ, ਸ਼ੀ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ
ਅਤੇ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਿਹਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਮੰ ਨਣਾ।” ਅਸ4 ਵੇਖਦੇ ਹ ਿਕ ‘ਿਸਖ ਰਿਹਤ ਮਰਯਾਦਾ’ ਿਵਚ ਬਹੁਤ
ਉਚੇਚ ਨਾਲ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਿਹਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਉਤੇ ਿਨਹਚਾ ਰਖਣ ਦਾ ਸੰ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਦੀ
ਬਾਣੀ ਤਕ ਿਵਸ਼ਵਾਸ ਸੀਿਮਤ ਨਹ4 ਕੀਤਾ ਿਗਆ। ਿਵਰੋਧੀ ਪਖ ਜਾਣਿਦਆਂ-ਬੁਝਿਦਆਂ ਿਸਖ ਨੂੰ ਕੁਰਾਹੇ ਪਾ
ਿਰਹਾ ਹੈ।

14. ਡਾ. ਮਾਨ ਿਲਖਦੇ ਹਨ ਿਕ ਸ਼ੀ ਗੁਰੂ ਗੋਿਬੰ ਦ ਿਸੰ ਘ ਜੀ ਨ+ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਨੂੰ ਗੁਰੁਤਾ ਪਦਾਨ
ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਿਵਚਾਰ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਪੰ ਥ ਸਿਹਮਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਰੰ ਚਕ ਮਾਤ ਵੀ ਸੰ ਦੇਹ ਿਕਸੇ ਿਸਖ ਦੇ ਿਦਲ ਿਵਚ
ਨਹ4। ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਗੰ ਥ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਦੇ ਤੁਲ ਹੈ, ਨਾ ਿਕਸੇ ਹੋਰ ਗੰ ਥ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਵਾਲਾ ਸਿਤਕਾਰ ਿਸਖ ਦBਦੇ
ਹਨ। ਭਾਈ ਕੇਸਰ ਿਸੰ ਘ ਿਛਬਰ ਨ+ ਇਸ ਸੰ ਬੰ ਧੀ ਿਸਖ ਪੰ ਥ ਦੇ ਪਰੰ ਪਰਾਗਤ ਿਵਚਾਰ ਨੂੰ ਪਗਟ ਕਰਿਦਆਂ

www.sridasamgranth.com
ਿਕਹਾ ਹੈ- ਦੋਵB ਗੰ ਥ ਗੁਰੁਭਾਈ ਹਨ। ਵਡਾ ਭਾਈ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਹੈ। ਗੁਿਰਆਈ ਦਾ ਿਟਕਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਪਤ
ਹੈ। ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਜੀ ਛੋਟਾ ਭਾਈ ਹਨ।

ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਦੀ ਗੁਰੁਤਾ ਸੰ ਬੰ ਧੀ ਕੋਈ ਸੰ ਦੇਹ ਹੋ ਹੀ ਨਹ4 ਸਕਦਾ। ਹ, ਸੰ ਦੇਹਵਾਦੀਆਂ ਉਤੇ ਸ਼ੰ ਕਾ ਹੋ
ਸਕਦੀ ਹੈ ਿਕ ਉਹ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਵਗ ਹੀ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਉਤੇ ਵੀ ਸੰ ਦੇਹ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। Cਞ ਮ7 ਅਜ ਤਕ ਸ਼ੀ
ਗੁਰੂ ਗੋਿਬੰ ਦ ਿਸੰ ਘ ਜੀ ਦਾ ਅਿਜਹਾ ਕੋਈ ਐਲਾਨਨਾਮਾ ਨਹ4 ਵੇਿਖਆ, ਿਕ ਉਨ2 ਨ+ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਨੂੰ
ਗੁਰੁਤਾ ਦੇ ਕੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਗੰ ਥ ਸਾੜ-ਫੂਕ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਹੋਵ।ੇ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਦੀ ਗੁਰੁਤਾ ਸ਼ਬਦ ਦੀ
ਗੁਰੁਤਾ ਹੈ, ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸਿਤਕਾਰ ਹੈ, ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸਰਵੁਚਤਾ ਹੈ। ਿਜਸ ਿਵਅਕਤੀ ਦੇ ਮਨ ਿਵਚ ਇਹ ਗੁਰੁਤਾ
ਸਿਥਰ ਹੋ ਗਈ, ਉਹ ਿਵਿਦਆ ਨੂੰ ਪਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਿਗਆਨ-ਸਨ+ਹੀ ਿਗਆਨ-ਖੰ ਡ ਿਵਚ ਸ਼ੋਿਭਤ
ਹੋਇਆ ਿਵਿਭੰ ਨ ਪਕਾਰ ਦੇ ਿਗਆਨ ਦੀ ਉਸਤਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਧਰਮ ਗੰ ਥ ਨੂੰ ਮਾਨ ਦBਦਾ ਹੈ ਿਕਸੇ ਦਾ
ਵੀ ਿਨਰਾਦਰ ਨਹ4 ਕਰਦਾ, ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਦੇ ਗੰ ਥ ਦਾ ਤ ਿਨਰਾਦਰ ਿਕਵB ਕਰੇਗਾ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ
ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਿਸਰਜੇ ਸਾਿਹਤ ਦਾ ਵੈਰੀ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਦਾ ਸਚਾ ਿਸਖ ਨਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਗੁਰੂ ਗੋਿਬੰ ਦ
ਿਸੰ ਘ ਜੀ ਨ+ ਆਪਣੇ ਕਾਲ ਿਵਚ ਸ਼ਬਦ-ਆਿਸ਼ਤ ਿਸਖੀ ਨੂੰ ਿਗਆਨ ਦੀ ਪਰਮ-ਿਸਖਰ ਪਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ
ਸਾਿਹਤ-ਿਸਰਜਣਾ ਦੀ ਿਵਸ਼ਾਲ ਧਾਰਾ ਪਵਾਿਹਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਵਖ-ਵਖ ਿਵਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਿਵਦਵਾਨ ਕਵੀਆਂ ਦੀ
ਵਡੀ ਮੰ ਡਲੀ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਿਵਚ ਸ਼ੋਿਭਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਿਜਸ ਕੋਲ ਜੋ ਸੀ, ਉਹ ਬਾਕੀਆਂ ਨਾਲ ਸਝਾ ਕਰਨ
ਦੇ ਵਡੇ ਇਨਾਮ ਿਦਤੇ ਸਨ। ਉਨ2 ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਿਵਚ ਉਪਿਨਸ਼ਦ, ਗੀਤਾ, ਮਹਾਭਾਰਤ, ਰਾਮਾਇਣ ਆਿਦ ਤੇ
ਭਾਸ਼ਯ ਿਲਖਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਖੁਲ2 ਸੀ। ਿਸੰ ਹਾਸਨ ਬਤੀਸੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸਾਿਹਿਤਕ ਿਕਤੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਸਨਮਾਨ ਸੀ।
ਧਰਮ ਗੰ ਥ, ਸਾਿਹਿਤਕ ਿਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਲੋ ਕ-ਗਾਥਾਵ ਸਭ ਨੂੰ ਮਾਣ ਿਮਲਦਾ ਸੀ, ਿਕCਿਕ ਇਹ ਸਾਰੀ ਲੀਲਾ
ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸੀ। ਜੇ ਉਨ2 ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਗੁਰੁਤਾ ਿਦਤੀ ਸੀ, ਤ ਉਨ2 ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਿਵਿਭੰ ਨ ਸਰੂਪ ਿਵਚ ਬਹਮ ਦੇ
ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋ ਕ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹ4 ਸਮਝ ਸਕਦੇ, ਉਹ
ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਘੰ ਥ ਦਾ ਅਨੁਆਈ ਿਕਵB ਕਿਹ ਸਕਦੇ ਹਨ ?

15. ਡਾ. ਮਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸੋਧਕ ਕਮੇਟੀ ਸੰ ਬੰ ਧੀ ਉਠਾਏ ਇਤਰਾਜ਼ ਿਬਲਕੁਲ ਿਨਰਮੂਲ ਹਨ, ਿਜਨ2 ਦਾ ਜਵਾਬ
ਦੇਣਾ ਮ7 ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹ4 ਸਮਝਦਾ।

16. ਡਾ. ਮਾਨ ਦਾ ਸੋਲ2ਵ ਸਵਾਲ ਉਹੋ ਹੈ, ਜੋ ਪਿਹਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਉਤਰ ਉਪਰ ਆ ਚੁਕਾ ਹੈ।

17. ਡਾ. ਮਾਨ ਮੱਲੋ ਜ਼ੋਰੀ ਿਗਆਨੀ ਿਗਆਨ ਿਸੰ ਘ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੇ ਿਵਰੁਧ ਭੁਗਤਾਉਣ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ
ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਿਸਧ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਿਕ ‘ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵਾਲਾ ਗੰ ਥ’ ਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਦਮਦਮਾ

www.sridasamgranth.com
ਸਾਿਹਬ ਿਵਖੇ ਸੰ ਪਾਿਦਤ ਕੀਤੀ ਆਿਦ ਗੰ ਥ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਸੀ, ਉਹ ਿਗਆਨੀ ਜੀ ਦੀਆਂ ਇਹ ਪੰ ਕਤੀਆਂ ਪਸਤੁਤ
ਕਰਦੇ ਹਨ-

ਅਸਲ ਦਸਮ ਗੁਰ ਵਾਲਾ ਗੰ ਥ।


ਥ। ਰਿਹਤ ਿਬਧ ਦਲ ਮ7 ਮਧ ਪੰ ਥ।
ਥ।

ਘਲੂਘਾਰਾ ਜਬ ਵਡ ਭਯੋ। ਗੰ ਥ ਦੁਰਾਨੀ ਸੋ ਲੀਉ।


ਲੀਉ।

ਅਬ ਸੋ ਕਾਬਲ ਮਧ ਜਾਨH। ਬੜੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਮੈ ਮਾਨH।

ਡਾ. ਮਾਨ ਜੇ ਇਨ2 ਪਦ ਨੂੰ ਪਖ-ਮੁਕਤ (ਿਜਸ ਦਾ ਉਹ ਪਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ) ਹੋ ਕੇ ਿਧਆਨ ਨਾਲ ਪੜ2ਦੇ,
ਤ ਸ਼ਾਇਦ ਭੁਲੇਖੇ ਦਾ ਿਸ਼ਕਾਰ ਨਾ ਹੁੰ ਦੇ। ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ‘ਬੁਢੇ ਦਲ’ ਿਵਚ ਿਵਦਮਾਨ ਰਿਹੰ ਦਾ ਹੈ, ਇਹ
ਿਕਵB ਿਕਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਿਸਖ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਜੁਝਾਰੂ ਦਲ ਅਜੇ ਿਵਧੀਵਤ ਹ(ਦ ਿਵਚ ਨਹ4 ਸੀ ਆਇਆ, ਜਦ(
ਦਾ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਹਿਰਮੰ ਿਦਰ ਿਵਚ ਪਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਿਰਹਾ ਹੈ। ਜੇ ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ ਸਾਿਹਬ ਸੰ ਬੰ ਧੀ ਿਲਖਣਾ
ਹੁੰ ਦਾ, ਤ ਿਗਆਨੀ ਿਗਆਨ ਿਸੰ ਘ ਹਰ-ਹਾਲ ਿਲਖਦੇ ‘ਰਿਹਤ ਹਿਰਮੰ ਿਦਰ ਮਿਹ ਮਧ ਪੰ ਥ’। ਗੁਰੂ ਗੰ ਥ
ਸਾਿਹਬ ਇਕਲੇ ਬੁਢਾ ਦਲ ਿਵਚ ਪਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਦਾ ਹੈ, ਇਤਨਾ ਿਭਸ਼ਟ ਿਬਆਨ ਿਗਆਨੀ ਿਗਆਨ ਿਸੰ ਘ ਦਾ
ਕਦੇ ਨਹ4 ਹੋ ਸਕਦਾ, ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੇ ਿਵਰੋਧੀ ਤ ਆਦਤਨ ਇਹੋ ਿਜਹੀਆਂ ਗਲਤ ਿਬਆਨਬਾਜ਼ੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹੀ
ਹਨ। ਜੇ ਡਾ. ਮਾਨ ਿਫਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਉਤੇ ਅੜੇ ਰਿਹਣ ਲਈ ਵਚਨਬਧ ਹਨ, ਤ ਿਗਆਨੀ ਿਗਆਨ
ਿਸੰ ਘ ਦੀਆਂ ਹੇਠ ਿਲਖੀਆਂ ਪੰ ਕਤੀਆਂ ਪਾਠਕ ਨਾਲ ਸਝੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਅਸ4 ਵੀ ਆਜ਼ਾਦ ਹ-

ਜੋ ਅਿਬ ਗੰ ਥ ਦਸਮ ਗੁਰੁ ਕੇਰਾ।


ਾ। ਕਿਹਲਾਵਤ ਮਧ ਪੰ ਥ ਉਚੇਰਾ।
ਾ।

ਸਤ ਸੈ ਅਠਤੇ ਸਾਲ7 । ਰਚੀ ਬੀੜ ਇਸ ਕੇਰ ਿਬਸਾਲ7 । 80 ।

ਤਾ ਕਾ ਭੋਗ ਹਕਾਯਤ ਪਰ ਹੈ। ਜਾਨਤ ਿਸਖ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਰ ਹ7।

ਪਾਠਕ ਇਨ2 ਪੰ ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਪਰੋਕਤ ਪੰ ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਵਾਚ ਲੈ ਣ। ਹਰ-ਹਾਲ ਉਪਰਲੀਆਂ ਪੰ ਕਤੀਆਂ
ਵੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਸੰ ਬੰ ਧੀ ਹੀ ਹਨ। ਿਕਸੇ ਵੀ ਸੂਰਤ ਿਵਚ ‘ਆਿਦ ਗੰ ਥ’ ਗੁਰੂ ਗੋਿਬੰ ਦ ਿਸੰ ਘ ਜੀ ਵਾਲਾ ਗੰ ਥ ਨਹ4
ਹੋ ਸਕਦਾ, ਿਕCਿਕ ਇਸ ਿਵਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇਕ ਪਦ ਵੀ ਨਹ4। ਉਨ2 ਦਾ ਉਹੋ ਗੰ ਥ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ,
ਿਜਸ ਿਵਚ ਹੋਰ ਿਕਸੇ ਦਾ ਇਕ ਪਦ ਵੀ ਨਾ ਹੋਵ।ੇ ਸਾਡੇ ਵਲ( ਪਸਤੁਤ ਪੰ ਕਤੀਆਂ ਿਵਚ ਇਕ ਗੱਲ
ਮਹਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਿਗਆਨੀ ਿਗਆਨ ਿਸੰ ਘ ਕਿਹੰ ਦੇ ਹਨ। ਪੰ ਥ ਿਵਚ ਬਹੁਤ ਸਿਤਕਾਰ ਰਖਣ ਵਾਲੀ ਦਸਮ
ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਿਚਤ ਅਤੇ 1778 ਸੰ ਵਤ ਿਵਚ ਸੰ ਪਾਿਦਤ ਿਵਸ਼ਾਲ ਬੀੜ ਦਾ ਭੋਗ ਹਕਾਇਤ ਉਪਰ ਰਿਖਆ

www.sridasamgranth.com
ਿਗਆ ਹੈ, ਇਹ ਗੱਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ੇਸ਼ਠ ਿਸਖ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਮਾਨ ਸਾਿਹਬ ਆਪ ਵੇਖ ਲੈ ਣ ਿਕ ਿਗਆਨੀ
ਿਗਆਨ ਿਸੰ ਘ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ2 ਦੀ ਿਗਣਤੀ ਸ਼ੇਸ਼ਠ (ਬਰ) ਿਸਖ ਿਵਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜ ਹੀਣ
ਿਸਖ ਿਵਚ।

ਅੰ ਤ ਿਵਚ ਇਹੋ ਕਿਹਣਾ ਪਵੇਗਾ ਿਕ ਡਾ. ਜਸਬੀਰ ਿਸੰ ਘ ਮਾਨ ਜੋ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੇ ਿਵਵਾਦ
ਸੰ ਬੰ ਧੀ ਮਧਮਾਰਗੀ ਅਖਵਾਉਣ ਦਾ ਸਵਗ ਰਚਦੇ ਹਨ, ਦਸਮ ਗੰ ਥ-ਿਵਰੋਧੀ ਲਿਹਰ ਦੇ ਮੁਖ-ਸੰ ਚਾਲਕ ਹਨ।
ਉਨ2 ਵੇਖ ਿਲਆ ਹੈ ਿਕ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਬਾਹਮਣੀ ਿਵਚਾਰਧਾਰਾ ਵਾਲਾ ਨਹ4 ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਸ਼ਾਕਤ ਕਵੀਆਂ ਦੀ
ਰਚਨਾ ਵੀ ਨਹ4 ਹੋ ਸਕਦੀ, ਿਕCਿਕ ਇਸ ਿਵਚ ਸ਼ਾਕਤ ਦੇ ਿਸ਼ਵ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਹ4 ਿਮਲਦਾ।
ਇਸ ਮਜ਼ਬੂਰ ਿਜਹੀ ਸਿਥਤੀ ਿਵਚ ਉਨ2 ਨ+ ਗਧੀ ਵਾਦੀ ਨੀਤੀ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਿਦਆਂ ਲੋ ਕ ਦੀਆਂ
ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼-ਿਵਰੋਧੀ ਭਾਵਨਾਵ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਿਹਤ ਨਵ ਿਸਧਤ ਉਸਾਰਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਿਕ ਵਾਸਤਵ
ਿਵਚ ਸ਼ੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਨ+ ਰਿਚਆ ਹੈ। ਉਨ2 ਨੂੰ ਇਹ ਨਹ4 ਪਤਾ ਿਕ ਚਾਹੇ ਿਹੰ ਦੂ ਰਾਜੇ ਹੋਣ ਚਾਹੇ
ਮੁਗ਼ਲ ਹਾਿਕਮ, ਿਸਖ ਪੰ ਥ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੋਖੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੁਰੂ ਗੋਿਬੰ ਦ ਿਸੰ ਘ ਜੀ ਦੇ ਿਵਰੋਧੀ ਰਹੇ ਹਨ, ਿਕCਿਕ ਪੰ ਥ-
ਿਵਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਉਨ2 ਦੇ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਖ਼ਾਲਸੇ ਤ( ਸੀ। ਅਿਜਹੇ ਸਾਰੇ ਅਨਮਤੀ ਿਵਰੋਧੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ
ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸਿਤਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਢ(ਗ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਦਸਵB ਸਾਿਹਬ ਦੀ ਆਲੋ ਚਨਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ
ਹਨ। ਅੰ ਗ਼ਰੇਜ਼ ਜੇ ਿਸਖ ਦੇ ਿਵਰੋਧੀ ਸਨ, ਤ ਉਨ2 ਦੀ ਹਰ ਨੀਤੀ ਗੁਰੂ ਗੋਿਬੰ ਦ ਿਸੰ ਘ ਜੀ, ਉਨ2 ਦੀ ਬਾਣੀ,
ਉਨ2 ਦੇ ਬਾਣੇ ਅਤੇ ਉਨ2 ਦੇ ਸ਼ਸਤਧਾਰੀ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਿਵਰੁਧ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਸ਼ੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੇ
ਪਖਧਰ ਨਹ4 ਸੀ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਮੇਰਾ ਿਵਚਾਰ ਹੈ ਿਕ ਿਵਰੋਧੀ ਪਖ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਦਸਮ ਗੰ ਥ ਦੀ ਿਸਰਜਣਾ
ਿਪਛੇ ਅਮਰੀਕਨ ਦਾ ਹਥ ਦਸਣ ਲਗ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਇਦ ਰੂਸ ਦੇ ਲੋ ਕ ਦਾ। ਿਫਰ
ਚੀਨ, ਕੋਰੀਆ, ਅਫਰੀਕਾ, ਜਾਪਾਨ ਆਿਦ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਦੀ ਇੰ ਤਜ਼ਾਰ ਜ਼ਰੂਰ ਰਹੇਗੀ। ਇਤਨੀ
ਸੇਵਾ ਪਵਾਨ ਕਰਨੀ, ਬਾਕੀ ਿਫਰ ਿਕਸੇ ਸਮB।

See Also:

"Sri Dasam Granth and British Connection - Fact or Fiction"

A deliberate Attempt by Jasbir Singh Mann to denigrate the members of the Sodhak
Committee

Dasam Granth Controversy Promoted by Anti Sikh Scholars

www.sridasamgranth.com