P. 1
Економика Скрипта 2 колоквиум

Економика Скрипта 2 колоквиум

Views: 1,472|Likes:
Published by beneamata_sk

More info:

Published by: beneamata_sk on May 18, 2010
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

08/25/2015

pdf

text

original

Целта на управуваое сп средствата на претпријатиетп е спздаваое на услпви влпжуваоата вп елементите на

прпизвпдствптп да пбезбедат пстваруваое на сппдветни резултати.
Големината,структурата и квалитетот на изврщените влпжуваоа влијаат на резултатите на претпријатијата
Однпспт ппмеду ппстигнатите резултати и изврщените влпжуваоа на средства за пстваруваое на тие резултати гп
ппределува квалитетпт на екпнпмијата на претпријатиетп
Влпжуваоата вп претпријатиетп мпже да се набљудуваат пд следниве аспекти:
 Елементи на влпжуваоа
 Облици на влпжуваоа
 Видпви на влпжуваоа
Ппд елементи на влпжуваоа се ппдразбира влпжуваоа вп трите елементи на прпизвпдствптп
 Предметите за рабпта(трудпт) – се врщат сп цел тие да се пбрабптат и трансфпрмираат вп нпви прпизвпди
сппспбни да задпвплат некпја пптреба на пптрпщувашите
 Средствата за рабпта - се врщат сп цел шпвекпт сп нивна ппмпщ да дејствува на предметите за рабпта и на тпј
нашин да изврщува прпизвпдствп
 Рабптната сила – енергија на шпвекпт кпја ги пдразува негпвите умствени и физишки сппспбнпсти
Влпжуваоа вп материјални елементи на прпизвпдствптп
 Предмети за рабпта (трудпт)
 Средства за рабпта
Влпщуваоа вп субјективните елементи на прпизвпдствптп
 Рабптна сила
Влпжуваоата на средствата се врщи преку два пснпвни пблика
 Влпжуваоа вп пблик на ангажираоа
 Влпжуваоа вп пблик на трпщеоа
Ангажираое на средствата претставува претвпраое на паришните средства вп елементите на прпизвпдствптп и нивнп
задржуваое дп пдреден мпмент.
Ангажираое на средствата знаши нивнп блпкираое вп пблик на пдредени елементи на прпцеспт на прпизвпдствп и се
дпдека не настапи нивнп пдблпкираое тие не мпжат да се кпристат за друга намена.
Дпбиваое на нпви прпизвпди ппврзанп е сп прпизвпдственп трпщеое на Предметите за рабпта ,Средствата за рабпта,
Рабптната сила.Низ прпцеспт на трпщеое тие ја губат упптребната вреднпст и дпбиваат нпва.Вп истп време тие ја
пренесуваат пптрпщената вреднпст на нпвипт прпизвпд.Ппд влијание на рабптната сила и нејзинптп прпизвпднп
трпщеое нпвипт прпизвпд има ппгплема вреднпст пд вреднпста на пптрпщените елементи на прпизвпдствптп
Трпщеоата се изразуваат на два нашина
 Пптрпщпци – прирпдни пблици на трпщеое.Се изразуваат вп натурални единици.Нивнптп пднесуваое се
пдразува на екпнпмишнпста на претпријатиетп
 Трпщпците – ценпвен пднпснп вреднпсен израз на пптрпщпците

Вп текпт на свпетп кружнп движеое вп репрпдукцијата средствата се јавуваат вп два вида
 Натурални влпжуваоа –се изразуваат вп физишки единици
 Паришни влпжуваоа
Оснпвна цел на ангажираоетп е псигуруваое на кпнтинуиранп пдвиваое на прпизвпдствптп,размената и целипт тек на
репрпдукцијата
Ангажираните средства се блпкирани се дп мпментпт на прпдажба на прпизвпдите за шие спздаваое се ангажирани.
Блпкираоетп на средствата настанува пред заппшнуваоетп на прпизвпдствптп и трае низ целипт прпизвпдствен прпцес
и прпдплжува се дп прпдажбата на прпизвпдите или услугите, пднпснп дп наплатата на нивната прпдажна цена.
Ангажираните средства вп прпцеспт на прпизвпдствпт се трпщат.
Сп трпщеоетп се пвпзмпжува трансфпрмација на ангажираните средства вп пдредени резултати на претпријатиетп
 Физишки пбем на прпизвпдствптп
 Вкупен прихпд
 Дпбивка
Репрпдукцијата на средствата претставува надпместуваое на на вреднпста на пптрпщените средства преку нивнп
целпснп заменуваое и прпщируваое вп следнипт циклус на прпизвпдствп
За ефикаснп управуваое сп средствата на претпријатиетп пптребнп е да се распплага сп тпшни инфпрмации за следниве
аспекти на ангажираое на средствата
 Кружнп движеое на ангажираните средства
 Метампрфпза и спстпјби на ангажираните средства
 Елементи на ангажираое на средствата
 Фактпри на ангажираните средства
Сите елементи на ангажираое на средствата вп кружнптпт движеое на средствата ппминуваат низ три фази
 Ппдгптвителна фаза – прпцес на ангажираое на средства заради пбезбедуваое на елементи на прпизвпдствп
 Прпизвпдствена фаза – ангажираните средства ппд влијание на дејствптп на рабптната сила ја пренесуваат
свпјата вреднпст на нпвите прпизвпди
 Прпдажна фаза (фаза на прпмет) – нпвите прпизвпди се прпдаваат
Сп прпдажбата ангажираните средства дпбиваат паришен пблик и се деблпкираат
Ангажираните средства вп свпетп кружнп движеое ппминуваат низ пдредени метампрфпзи или измени
 Преминуваое пд паришен вп стпкпв пблик – настанува сп купуваое на средства за рабпта и предмети за рабпта
 Преминуваое пд стпкпв пблик вп препден технплпщки пблик – заппшнуваое на прпцеспт на прпизвпдствп вп
кпј предметите за рабпта ппд дејствп на рабптната сила сп ппмпщ на средствата за рабпта се трансфпрмираат
вп прпизвпди
 Преминуваое пд препден технплпщки вп стпкпв пблик – настанува сп заврщуваое на технплпщкипт прпцес и сп
спздаваое на гптпвите прпизвпди
 Преминуваое пд стпкпв вп паришен пблик – деблпкираое на ангажираните средства преку прпдажбата на
гптпвите средства и наплатата на прпдажната цена

Врз пснпва на предхптните измени или метампрфпзи разликуваме пет спстпјби
 Ппшетна паришна спстпјба - спстпјба на ппшетпк на ангажираните средства
 Ппшетна стпкпва спстпјба – настанува сп купуваоетп на средствата и предметите за рабпта
 Препдна технплпщка спстпјба – спстпјба на ангажираните средства вп кпја тие директнп се ппврзани за
прпизвпдствптп
 Заврщна стпкпва спстпјба – прпизвпдствптп е заврщенп нп прпизвпдите не се прпдадени и нив претпријатиетп
ги шува вп залиха.
 Заврщна паришна спстпјба – спстпјба вп кпе претпријатиетп ппсле изврщената прпдажба и наплатата на цената
распплага сп паришни средства
Вп кружнптп движеое главнп се разликуваат две спстпјби
 Финансиска спстпјба ( ппшетнипт и заврщнипт паришен пблик)
 Материјалната спстпјба ( ппшетнипт стпкпв, препднипт технплпщки и заврщнипт стпкпв пблик )
За ефикаснпста на функципнираое на претпријатиетп е е важнп
 Прпмените на спстпјбите да бидат щтп ппбрзи
 Задржуваоетп на средствата вп пдредени спстпјби щтп ппкратки

Ппд елементи на ангажираое на средствата ппдразбираме ангажираое на средствата вп предметите за рабпта, вп
средствата за рабпта и вп рабптната сила
Ангажираоетп на средствата вп предметите за рабпта – ппшнува сп набавката на предметите за рабпта пднпснп сп
преминуваое пд ппшетен парилен вп ппшетен стпкпв пблик.
Динамиката на влпжуваое на средствата вп залихи зависи пд:
 Интензитетпт на трпщеоетп на предметите за рабпта вп технплпщката фаза на прпизвпдствптп
 Услпвите за набавка
Средствата ангажирани вп средствата за рабпта - паришни средства кпи се блпкирани вп купените средства за
рабпта.Тпа се средства сп кпи рабптникпт директнп или индиректнп влијае на предметите за рабпта
Средствата за рабпта се внесуваат вп технплпщкипт прпцес сп нивната вкупна вреднпст а при нивната упптреба не се
трпщат пдеднащ.Нивнптп трпщеое е ппстепенп.Средствата за рабпта на нпвите прпизвпди пренесуваат самп дел пд
нивната вреднпст сппдветен на нивнптп трпщеое (ампртизација).Вреднпста на ангажираните средства вп средствата за
рабпта вп следнипт циклус на репрпдукција се смалува за изнпспт на деблпкираната ампртизација пд предхпднипт
циклус.
Средствата ангажирани вп рабптната сила – дел пд пбртните средства кпј е ангажиран за исплата на платите на
рабптниците.Ангажираоетп на средствата вп рабптната сила заппшнува сп препднипт технплпщки пблик.
Најважни детерминанти на ангажираните средства се:
 Гплемината на ангажираните средства - пдредена сума на средства ангажирана вп пдреден временски
перипд.Обемпт на распплпживи средства е секпгащ пгранишен.Од аспект на ефикаснпста на претпријатиетп
важнп е сумата на ангажирани средства да биде щтп ппмала
 Времетп на ангажираое на средствата – временскипт перипд кпј ангажираните средства гп ппминуваат вп
репрпдукцијата дп мпментпт на деблпкираое на средствата.Се изразува вп времески единици.Битнп е времетп
на ангажираое на средствата да биде дтп ппкраткп
Гплемината на средствата мпже да се измени и вп услпви кпга времетп на ангажираое пстанува истп.Ова настанува
кпга се згплемуваат трпщпците ппд влијание на ппрастпт на цените на средствата за прпизвпдствп или какп ппследица
на згплемуваое на пптрпщпците на самптп претпријатие.
Предметите за рабпта ја пренесуваат свпјата вреднпст целпснп и материјалнп се трансфпрмираат вп нпвипт прпизвпд.
Средствата за рабпта пренесуваат самп дел пд свпјата вреднпст на прпизвпдпт
Рабптната сила на нпвипт прпизвпд му дпдава нпва вреднпст.
Трпщеоетп на средствата не мпже да настане акп предхпднп не се ангажираат.Трпщеоетп се изврщува за ппкраткп
време пд ангажираоетп на средствата
Кај средствата за рабпта сумата на ангажирани средства е ппгплема пд пптрпщените средства
И кај предметите за рабпта изнпспт на ангажирани средства е ппгплема пд пптрпщените средства ппради пптребата да
се пбезбеди пдредена залиха на материјали,сурпвини,залихи.
Деблпкираоетп на средствата ангажирани вп предметите за рабпта зависи пд интензитетпт на прпдажбата и наплатата
на ппбаруваоата
Кпефициентпт на ангажираое на средствата ( Ка) претставува пднпс ппмеду ангажираните средства ( Аs) и пптрпщените
средства (Т) Ka = As / T
Кпефициентпт на ангажираое на средствата претставува ппказател на квалитетпт на екпнпмијата на
претпријатиетп.Дпкплку кпефициентпт на ангажираоетп е ппмал квалитетпт на екпнпмијата е ппгплем и пбратнп.
Репрпдукцијата на средствата мпже да биде
 Натурална
 Финансиска
Натуралната репрпдуцираое на средствата за рабпта заппшнува сп замена на пдделни делпви пд средствата а
заврщува сп физишка замена на старите сп нпви средства
Финансискптп репрпдуцираое на средствата за рабпта се врщи сп пресметуваое на ампртизацијата какп израз на
трпщеое на средствата и нејзинп вкалкулираое вп прпдажната цена на прпизвпдпт
Натуралнп репрпдуцираное кај предметите на трудпт знаши набавка на предмети за рабпти какп замена на старите
кпи целпснп ја пренеле свпјата вреднпст на прпизвпдите
Финансискптп репрпдуцираое на преметите за рабпта настанува сп прпдажбата на прпизвпдите.
Репрпдукцијата на рабптната сила е специфишна.Таа се ппстигнува кпга за дпбиената плата рабптникпт купува разни
прпизвпди и и сп тпа ги пбнпвува ги репрпдуцира свпите физишки и умствени сппспбнпсти.
Обемпт на репрпдукција зависи пд тпа кплкава сума на пптрпщени средства се враќа ппвтпрнп вп прпцеспт на
репрпдукција.При тпа репрпдукцијата мпже да биде
 Прпста – пбемпт на прпизвпдствп вп нареднипт прпизвпдствен циклус гп задржува истптп нивп
 Прпщирена – згплемен пбем на активнпст – се згплемуваат ангажираните и пптрпщените средства, се
прпщируваат рабптните пптенцијали и ппгпнските сили на претпријатиетп
 Смалена – змалуваое на пбемпт на активнпста – се смалуваат мпжнпстите за ангажираое и трпщеое на
средствата.Се бележат загуби
Ппказатели кпи ја птсликуваат ефикаснпста на упптребата на ангажираните средства
 Кпефициентпт на вртеое на средствата – пднпс на вкупнипт прихпдпт и и ангажираните средства за тпа
прпизвпдствп Kv = C / As .Акп кпефициентпт е ппгплем ефикаснпста на упптребата на ангажираните средства
е ппгплема а сп тпа ппгплемп е и влијаниетп на ангажираните средства врз квалитетпт на екпнпмијата на
претпријатиетп.
 Кпефициентпт на ангажираое на средствата – пднпс ппмеду ангажираните средства и направените трпщпци
o Ka = As / T
 Кпефициентпт на репрпдукција на средствата – пднпс ппмеду пстварената акумулација и ангажираните средства
o Кrs = Ak / As
Ппгплемп нивп на квалитет се ппстигнува акп кпефициентпт на вртеое на средствата е ппгплем а кпефициентпт на
ангажираое на средствата е ппмал
Згплемуваое на кпефициентпт на репрпдукција на средствата вп два сукцесивни перипди збпрува за ппзитивнп
влијание на ангажираните средства врз квалитетпт екпнпмијата на претпријатиетп.
Сите средства ги шинат вкупните средства на претпријатиетп пднпснп негпвипт вкупен импт
Средствата пднпснп имптпт кпј се фпрмира пд сппствени извпри се вика нетп импт или капитал на претпријатиетп
Средствата се делат најшестп сппред
 Облиците вп кпи се јавуваат
o Материјален пблик
o Вп пблик на пари
o Облик на права
 Намената за кпја се кпристат
o Средства за изврщуваое на пснпвната дејнпст – делпвни средства
o Впнделпвни средства
 Фазите на циклуспт на репрпдукција вп кпи се ангажирани пднпснп блпкирани
o Средства вп фазата на прпизвпдствптп
o Средства вп фазата на прпметпт
 Нашинпт на пбезбедуваое пднпснп извприте пд кпи се пбезбедуваат
o Средства пд сппствени извпри
o Средства пд туди извпри
o Средства пд трајни извпри
o Средства пд ппвремени извпри
Ппстпјани средства се пние кпи вп прпцеспт на прпизвпдствп се упптребуваат вп ппвеке прпизвпдствени циклуси и не
гп менуваат свпјпт физишки пблик туку ја пренесуваат свпјата вреднпст ппстепенп
 Опрема или средства за рабпта
 Одредени права ( правп на патент, правп на лиценца)
 Одредени паришни средства ( дплгпрпшни финансиски влпжуваоа)
Обртни средства – се пние средства шии щтп век на траеое е ппкус пд една гпдина или имаат релативнп мала вреднпст
Сппред спстпјбата вп кпја се напгаат ппстпјаните средства разликуваме
 Ппстпјани средства вп изградба пднпснп ппдгптпвка – материјални влпжуваоа вп ппдгптпвка
 Ппстпјани средства вп функција пднпснп вп упптреба – активнп се упптребуваат и функципнираат вп прпцеспт
на прпизвпдствптп
 Ппстпјани средства впн упптреба – привременп не се вп упптреба
 Неупптребливи ппстпјани средства –
Сппред пблиците вп кпи се јавуваат ппстпјаните средства се делат на
 Ппстпјани средства вп материјан пблик
 Ппстпјани средства вп пблик на права
 Ппстпјани средства вп паришен пблик
Структурата на ппстпјаните средства се разликува ппради разлишнптп дејствп на фактприте кпи ги детерминираат
 Стппанската дејнпст на претпријатијата
 Карактеристиките на технплпщкипт прпцес
 Нивптп на технишка ппременпст на трудпт
Вреднпст на ппстпјаните средства
 Набавна вреднпст – се јавува самп еднащ при купуваоетп.Оснпва за утврдуваое е фактурната вреднпст
згплемена за пстанатите зависни трпщпци (трпщпци за трансппрт,мпнтажа,псигуруваое)
o Акп упптребува сппствени прпизвпди за ппстпјани средства набавната вреднпст се утврдува сппред
прпдажната цена
o Акп ппстпјните средства се птстапени пд друг субјект нпвипт сппственик заеднп сп средствата ги
презема и изврщените книгпвпдствени птписи
o Набавната вреднпст секпгащ претставува пснпваза пснпва утврдуваое на ампртизацијата
 Ампртизирана или смалена вреднпст – претставува изнпспт на изврщени птписи на ппстпјанптп средствп дп
пдреден мпмент.Овпј дел пд вреднпста на средствптп се пренесува на нпвипт прпизвпд и се вклушува вп цената
на шинеое на прпизвпдпт и служи за пбнпвуваое на ппстпјаните паришни средства
 Сегащна или нептпищана вреднпст – претставува разлика ппмеду набавната вреднпст и вкупната изврщена
ампртизација
 Пазарна вреднпст – вреднпста щтп средствптп ја има на пазарпт.Пазарната цена се фпрмира врз пснпва на
пазарната цена на средствптп на пдреден мпмент.
Ревалпризација на вреднпста на ппстпјаните средства претставува ппвтпрнп пдредуваое на вреднпста на ппстпјаните
средства пднпснп прпценка на нивната вреднпст
Цели на ревалпризацијата се:
 Искажуваое на ппстпјаните средства пп вреднпст кпја пдгпвара на пазарните услпви
 Се пвпзмпжува ампртизацијата да се пресмета вп изнпси кпи се адекватнид
 Се пвпзмпжува ппреалнп пресметуваое и прикажуваое на расхпдите и дпбивката на претпријатиетп
 Се пвпзмпжува ппреална прпценка на развпјните мпжнпсти на претпријатиетп
 Се пневпзмпжуваат евентуални злпупптреби при прпметпт сп средствата
Ппстпјат два метпда на ревалпризација
 Метпд на прпценка – директна прпценка на секпе ппстпјанп средствп,ппгпден за примена при ппединешни
слушаи – слабпст му е субјективната прпценка вреднпста на средствптп
 Метпд на кпефициенти – примена на кпефициенти за сите ппстпјани средства или пдделни групи,ппмалку
прецизен и тпшен нп ппеднпставен и пплесен за примена, преднпст е тпа щтп е ппекпнпмишен
o Опщта – сите ппстпјани средства се ппфатени
o Делумна – пдделни ппстпјани средства самп се ппфатени
Кпефициентпт на ревалпризациј гп пдредува надлежен државен прган
Ампртизација е намалуваое на вреднпста на ппстпјаните средства ппради нивнптп трпщеое вп прпцеспт на
репрпдукцијата
Ампртизацијата е паришен израз на трпщеоетп на ппстпјаните средства
Кај ппстпјаните средства разликуваме два вида на трпщеое
 Физишкп трпщеое – настанува ппради упптребата ппстпјаните средства,ппради настануваое на пдредени
пщтетуваоа,недпвплнп пдржуваое или ппради дејствп на прирпдните услпви
 Екпнпмскп или мпралнп трпщеое – настанува какп ппследица на наушнп технплпщкипт прпгрес кпга се јавуваат
нпви ппуспврщени средства сп мнпгу ппгплема ефикаснпст.
Ампртизацијата се пресметува најшестп за перипд пд една гпдина и тпј гпдищен изнпс се нарекува ампртизаципна
квпта
Вп тепријата се ппзнати два система на ампртизација
 Систем на временска ампртизација – трпщеое на вреднпста зависи пд времетп на упптреба
 Систем нафункципнална ампртизација
Систем на временска ампртизација има три метпди
 Кпнстантна ампртизација – еднакви гпдищни ампртизаципни квпти,лесен и еднпставен за
пресметка.Недпстатпк е щтп не се зема интензитетпт на упптреба
 Дегресивна ампртизација – ампртизацијата е најгплема вп ппшетпкпт на упптребата а пптпа ппада, намалуваое
на ризикпт за настануваое на екпнпмста застаренпст на средствата, забрзана ампртизација,тргнува пд
претппставката дека ппстпјаните средства дпдека се нпви се пппрпдуктивни.
o Дегресивна ампртизаципна ппстапка на иста пснпва за ампртизација
o Дегресивна ампртизаципна ппстапка на врз смалена пснпва за ампртизација
 Прпгресивен метпд – ампртизацијата пд гпдина вп гпдина се згплемува – сака да се намалат негативните
финансиски резултати – слабпст е щтп не впди дпвплна сметка за екпнпмскптп трпщеое и застаруваое на
средствата
o Прпгресивна ампртизаципна ппстапка на иста пснпва за ампртизација
o Прпгресивна ампртизаципна ппстапка на врз смалена пснпва за ампртизација
Систем на функципнална ампртизација – тргнува пд ушинпкпт щтп средствата гп пстваруваат.Ппгплем ушинпк ппгплема
ампртизација и пбратнп.
Успгласуваое на на временската и функципналната ампртизација се врщи сп ппмпщ на кпефициентпт на искпристенпст
Кпефициентпт на искпристенпст претставува пднпс ппмеду фактишката искпристенпст и планираната искпристенпст
Капацитет претставува сппспбнпст на ппстпјанптп средствп,на групата ппстпјани средства,на пдделениетп и ппгпнпт
или на целптп претпријатие да прпизведе ппределенп кплишествп прпизвпди вп ппределенп време.

Диференцираое на капацитетпт на две нивпа
 Капацитет на претпријатиетп – пдреден пд кплишината на прпизвпдите или изврщените услуги вп пдреден
временски перипд
 Капацитет на ппстпјаните средства
Капацитетпт на ппстпјаните средства мпжеме да гп набљудуваме
 Квантитативнп
 Квалитативнп
Прпизвпден пптенцијал претставува капацитет на група средства или на сите средства на една прганизаципна
единица.Негп гп изразуваме какп збир на капацитетите
Акп капацитетите на ппстпјаните средства кпи се вп ист прпцес на прпизвпдствп и шие функципнираое е медусебнп
зависнп, се разликуваат меду себе велиме дека вп капацитетите на ппстпјаните средства ппстпи диспрпппрција
Диспрпппрцијата мпже да биде
 Теснп грлп - ппстпјанптп средствп акп има ппмал капацитет вп пднпс на другп ппстпјанп средствп кпе
пбрабптува ист предмет на рабпта
o Преместуваое на најдпбрите рабптници на таа мащина
o Кпристеое на иста мащина ппд закуп
o Набавка на друга мащина сп ппгплем капацитет
 Слпбпден капацитет – ппстпјанп средствп кпе има ппгплем капацитет пд другите ппстпјани средства вп
медусебнп ппврзанипт прпцес на прпизвпдствп
o Впведуваое дппплнителен аспртиман за ппдпбрп искпристуваое
o Впсппставуваое на кппперантски пднпс сп други претпријатија
o Издаваое на ппстпјанптп средствп ппд закуп
o Прпдажба на ппстпјанптп средствп
Видпви на капацитети
 Сппред видпт на ппстпјаните средства
o Капацитети на градежни пбјекти,капацитети на уреди и инсталации,капцитети на мащини-
рабптилки,капацитети на енергетски мащини,капацитети на трансппртни средства итн....
 Сппред ппфатпт на средствата
o Капацитет на ппединешнп ппстпјанп средствп
o Капацитет на група ппстпјани средства
o Капацитет на претпријатиетп вп целина
 Сппред фактприте на искпристуваое на капацитетпт
o Технишки капацитет
o Екпнпмски капацитет - екпнпмскипт капацитет е ппмал пд технишкипт капацитет
 Сппред прпизвпдствените мпжнпсти на ппстпјаните средства
o Максимален
o Минимален
o Реален
o Оптимален
 Технишки аспект – прпизвпдствп на пнаа кплишина прпизвпди кпја псигурува најппвплен
интензитет на рабпта на ппстпјанптп средствп и кпја пбезбедува најгплем век на траеое на
ппстпјанптп средствп
 Екпнпмски аспект – најппвплен пднпс ппмеду прихпдите и трпщпците пднпснп кпга
финансискипт резултат е најгплем
o Остварен или реализиран – гп ппкажува фактишки ппстигнатипт степен на искпристенпст на капацитетпт
вп ппределенп време.Тпј мпже да биде еднакпв сп реалнипт или рабптнипт капацитет или ппмал пд
негп.Претставува разлика ппмежу реалнипт капацитет и непланираните загуби
Фактпри кпи влијаат на капацитетите
 Објективни
o Пазарпт на гптпви прпизвпди
o Квалитетпт и распплпжливпста на предметите за рабпта
o Технишките карактеристики на средствата за рабпта
o Аспртиманпт на прпизвпдите
o Успгласенпста на ппстпјаните и пбртните средства
 Субјективни
o Организацијата на рабптеое и функципнираое на претпријатиетп
o Сппдветен брпј на рабптници сп ппределена струшнпст и квалификуванпст
o Забрзуваое на реализацијата на гптпвите прпизвпди
Метпди на мереое на искпристенпст на капацитетпт
 Макрпекпнпмски метпди – метпд на максималнп месешнп прпизвпдствп, метпд на расппрес на рабптниците пп
смени, и др. Метпди
 Микрпекпнпмски метпди – метпд на мпментални набљудуваоа, метпд на мащински шаспви, метпд на
инсталирана ппгпнска сила, и др
 Макрп – микрп метпди – метпд на линеарнп прпграмираое и др тн нпви метпди
Метпд на мпментни забележуваоа – математишкп-статистишки метпд заснпван на тепријата на примерпци и закпнпт за
верпјатнпст. Преднпст на пвпј метпд – веднащ мпже да се утврдат пришините за недпвплнптп искпристуваое на
капацитетите.Недпстатпк – е ппсебна пбука на лицата сп щтп се згплемуваат трпщпците.
Метпд на мащински шаспви -
 Остваренп рабптнп време вп пднпс на календарскп рабптнп време
 Остваренп рабптнп време вп пднпс на режимскп рабптнп време ( календарскп рабптнп време намаленп за
времетп на недели , празници , пдмпри и мегусменски застпј )
 Остваренп рабптнп време вп пднпс на нпрмиранп рабптнп време ( режимскп рабптнп време намаленп за
нпрмираните загуби на време ппради пдржуваое и ппправки на мащината , шекаое и др застпи )
 Остваренп рабптнп време вп пднпс на планиранп рабптнп време ( нпрмиранп рабптнп време намаленп за
мпжни впнредни загуби на време ппради дејствп на вища сила, недпстиг на енергија и сл)
Метпд на инсталирана ппгпнска сила – се врщи сп утврдуваое бна пднпспт ппмеду пптрпщената и инсталираната
рабптна сила на ппгпнските мащини.Еднпставен и лесен нп не е најтпшен .
 Утврдуваое пднпспт ппмегу искпристените и мпжните шаспви на рабпта
 Утврдуваое на пднпспт ппмегу пстваренипт ушинпк и мпжнипт ушинпк вп единица време
 Утврдуваое на пднпспт ппмегу вкупнп пстварената енергија и мпжната кплишина на прпизведена енергија

Обртните средства целпснп се трпщат вп еден циклус на репрпдукција и кплишински и вреднпснп целпснп се
трансфпрмираат вп нпв прпизвпд.
Обртните средства кпи се јавуваат какп предмети за рабпта пснпвна карактеристика е тпа щтп тие влегуваат целпснп сп
сета свпја супстанца вп нпвипт прпизвпд. Битна карактеристика е нивнптп ппстпјанп кружнп движеое , нивнптп
пбрнуваое вп прпцеспт на репрпдукција и преминуваое пд еден вп др пблик.
Ппделба на пбртните средства
 Сппред ппјавните пблици
 Екпнпмската спдржина
 Ангажираое вп прпцеспт на репрпдукција
 Извприте
 Актуелната пфицијална щема на биланспт на спстпјба
Сппред ппјавните пблици
 Предмети
o Сурпвините и материјалите
o Предметите за рабпта
o Недпврщенптп прпизвпдствп и пплупрпизвпдите
o Залихите на гптпви прпизвпди
o Средствата за рабпта сп ппкратпк век на упптреба пд 1 гпд и сп релативнп ппмала вреднпст
o Резервни делпви
 Права
o Краткпрпшни ппбаруваоа
o Деппзити дадени на шуваое вп банка
o Кауции дадени вп пари или хартии пд вреднпст
o Ппбаруваоа пд купувашите
o Ппбаруваоа пд заеднишкп рабптеое сп др претпријатија
o И др краткпрпшни ппбаруваоа
 Паришни средства
o Паришни средства на жирп сметка и на текпвни сметки
o Паришни средства вп касата
o Паришни средства на девизни сметки
o Хартии пд вреднпст вп кпи спагаат : шекпви, меници и др
o Влпжуваоа вп др претпријатија
o Влпжуваоа вп банка
o Дадени кредити вп земајта и странствп
o Др краткпрпшни финансиски влпжуваоа

Сппред екпнпмската спдржина на пбртните средства
 Обртни средства вп стпкпв пблик
o Залихи на материјали
o Залихи на пплупрпизвпди и гптпви прпизвпди
 Обртни средства вп паришен пблик
 Обртни средства вп пресметка

Сппред ангажираое вп прпцеспт на репрпдукција се делат на :
 Обртни средства вп сфера на прпизвпдствп
 Обртни средства вп сфера на прпметпт

Сппред извприте пд кпи пптекнуваат :
 Сппствени
 Туги

Сппред биланспт на спстпјба :
 Залихи
 Краткпрпшни ппбаруваоа
 Краткпрпшни финанскиски влпжуваоа
 Хартии пд вреднпст
 Паришни средства

Фази вп прпцес на репрпдукција кај прпизвпдственп претпријатие :
 Пари – предмети за рабпта – прпизвпдствп – гптпви прпизвпди – згплемени пари ( П – ПР – П – ГП – П1 )
Фази вп прпцес на репрпдукција кај тргпвски претпријатија
 Пари – стпки – згплемени пари ( П – С – П1 )
Кпефициентпт на пбрт на пбртните средства е брпј кпј ни ппкажува кплку пати ангажираните пбртни средства се
спдржат вп вкупнипт прихпд на претпријатиетп.
Кпефициентпт на пбрт на пбртните средства е дпста сигурен индикатпр за тпа дали претпријатиетп рабпти дпбрп или
лпщп.
Кпефициентпт на пбрт мпже да се пресметува глпбалнп и аналитишки.
Акп претпријатиетп вп текпт на гпдината успее да направи ппвеќе циклуси на пбрт на пбртните средства тпгащ
ефикаснпста на кпристеое е ппгплема.

Фактпри на гплемината на пбртните средства
 Објективни фактпри
o Обемпт, аспртиманпт и кавалитетпт на прпизвпдите
o Карактеристики на технплпщкипт прпцес
 Дплжина на траеое на технплпщкипт прпцес
 Карактеристики на прпизвпдите
 Типпт на прганизација ан прпизвпдствптп
 Др прпизвпдственп-технплпщки карактеристики – пспбенп битнп сезпнскипт карактер на
прпзвпдственипт прпцес
o Однесуваое на делпвните партнери
 Субјективни фактпри
o Организација на набавката
o Организација на прпдажбата
o Ппбрза наплата на ппбаруваоата
Ппд пптимална гплемина и структура на пбртните средства се ппдразбира таква спстпјба на гплемината и структурата
на пбртните средства вп пдделните пблици на нивнптп кружнп движеое, кпја најмнпгу пдгпвара на претпријатиетп. Тпа
најшестп се ппстигнува кпга сп минимални влпжуваоа на пбртни средства ке се ппстигнат максимални резултати.
Оптимални пбртни средства = распплпжливи пбртни средства / пптребни пбртни средства

Метпди за утврдуваое на гплемината на пптребните пбртни средства
 Метпд врз пснпва на денпви на врзуваое на пбртните средства вп пдделни фази и вп пдделни елементи вп кпи
се јавуваат ОС
 Метпд врз пснпва на вкупнипт брпј денпви на репрпдукципнипт циклус
 Метпд кпј кпристи каматни брпеви за пресметуваое на висината ан пптребните пбртни средства
 Метпд кпј ги кпристи залихите на предметите за рабпта за пресметуваое на гплемината на ОС
Оснпвна задаша на управуваоетп сп залихите пднпснп нивната пптимализација е утврдуваое и псигуруваоое на такви
залихи на предмети за рабпта кпи ке пвпзмпжат кпнтинуиранп пдвиваое на прпизвпдствптп и минимални трпщпци на
набавка и шуваое на предметите за рабпта
Залихите сппред нивнипт пбем мпжат да бидат
 Недпвплни – гп намалуваат прпизвпдствптп и гп стеснуваат рабптеоетп на претпријатиетп
 Нпрмални – мпжат да се движат пд дплна гранига дп гпрна граница
o Минимални – дплната граница дп кпја мпжат да се намалат залихите ( Zmin = Pd x Vn )
o Mаксимални - вкупнптп пптребната кплишина на материјал за пдреденп прпизвпдствп или вкупната
пптреба за сппдветен материјал за една сезпна или ппределен перипд
o Оптимални – кплишина на предмети за рабпта кпја предизвикува најниски трпщпци на набавка и
магаципнираое на предметитена трудпт ,при пдредена гплемина на набавката и ппределен брпј на
набавки на предмети за рабпта
 Прекумерни
o Ангажираат ппвеќе средства
o Гп смалуваат кпефициентпт на пбрт на средствата
o Ја влпщуваат ликвиднпста
o Негативнп влијаат на резултатите на рабптеоетп
Извпри на средства
 Средства на пснпвашите – капитал или нетп средства
 Дпбивката
 Банката или друг заемпдаваш
 Дпбавувашите
Обврски спрема извприте на средства
 Ппстпјани или трајни извпри
 Дплгпрпшни извпри и пбврски
 Краткпрпшни извпри и пбврски
Битна карактеристика на извприте е щтп секпе средствп си има свпј извпр а претпријатиетп има пбврска спрема тпј
извпр
Извприте на претпријатиетп мпжат да се групираат вп следниве групи
 Извпри сппред мпжнпстите за распплагаое сп капиталпт
 Извпри сппред нивнптп пптеклп
 Извпри сппред нивната намена
Извпри сппред мпжнпстите за распплагаое сп капиталпт
 Сппствени или трајни извпри – не ппстпи пбврска за нивнп враќаое.Тпа е капиталпт на претпријатиетп.Без
временски пгранишуваоа на нивната ангажиранпст
o Нпминиран
 Акципнерскипт капитал – капитал кпј се спздава сп издаваое на акции
 Приватна сппственпст
 Вп сппственпст на пдредени претпријатија и други правни лица
 Вп државна (јавна) сппственпст
 Трајните влпгпви на дпмащни и странски физишки и правни лица
 Друг капитал спздаден на разни пснпви
o Ненпминиран (дппплнителнп уплатен или спздаден) – се спздава сп издвпјуваое на дел пд пстварената
дпбивка пре нејзината распределба.
 Резервите на претпријатиетп – капитал кпј претпријатиетп гп фпрмира пд пстварената дпбивка
или пд други средства
 Закпнски резерви
 Резерви шија висина ја пдредува претпријатиетп
 Ревалпризаципните резерви – служат за зашувуваое на реалната вреднпст на средствата нп
нивната намена не е нпминирана
 Нераспределената дпбивка пд ппранещните гпдини – мпже да се упптреби за
 Згплемуваое на трајнипт капитал
 Згплемуваое на резервите
 За ппделба на сппствениците на капиталпт вп пблик на дивиденда
 За исплата на плати на врабптените врз пснпва на пстварените резултати
Извпри на средства сп пбврска за враќаое
 Дплгпрпшни резервираоа – се кпристат за ппкриваое на трпщпци и ризици кпи се пшекуваат да настанат вп
иднина.Акп пвие средства не се пптрпщат за пдредената намена тпгащ се искажуваат какп прихпд
o Ппкриваое на трпщпци за пбнпвуваое на прирпдните бпгатства
o Ппкриваое на трпщпците вп врска сп инвестиципнп влпжуваое на ппстпјаните средства кпе се врщи вп
ппдплги временски перипди
o Ппкриваое на трпщпците вп врска сп интервенциите на прпизвпдите за време на нивнипт гарантен рпк
o Ппкриваое на трпщпците кпи мпжат да настанат вп слушај и кпга задржаните кауции и деппзити,
претпријатиетп не ке биде вп спстпјба да ги ппшитува дпгпвпренипт квалитет и рпк на исппрака на
прпизвпдите
 Дплгпрпшни пбврски – пбврски шие щтп дпспеваое е ппдплгп пд една гпдина
o Примените прпшени влпжуваоа на дпмащни и странски лица
o Дпбиените кредити вп земјата и странствп сп рпк на враќаое ппдплг пд една гпдина
o Прпдадените пбврзници и други дплгпрпшни пбврски
 Краткпрпшни пбврски – пбврски кпи треба да се изврщат вп една гпдина
o Краткпрпшни пбврски пд рабптеоетп
o Краткпрпшни финансиски пбврски
o Други краткпрпшни пбврски
 Краткпрпшни пбврски пд рабптеоетп – прпизлегуваат пд дплжнишкп дпверителските пднпси сп разни делпвни
партнери
o Обврски спрема дпбавувашите
o Обврски спрема купувашите за примените аванси,деппзити и кауции
o Обврска за дадени инструменти на плаќаое и хартии пд вреднпст (меници,шекпви)
o Обврски за неисплатени плати на врабптените – истп претставуваат еден пд извприте за финансираое
на претпријатиетп бидејки се исплатуваат сп закаснуваое вп пднпс на изврщената рабпта
 Краткпрпшни финансиски пбврски – краткпрпшнп кпристени паришни средства какп щтп се кредити пд земјата и
странствп,краткпрпшни влпгпви и други краткпрпшни финансиски пбврски
 Други финансиски пбврски – данпци,придпнеси и други давашки
 Пасивни временски разгранишуваоа – прихпди кпи се наплатени или се пресметани вп текпвнипт перипд а се
пднесуваат на некпј иден перипд.
Извпри на средствата сппред пптеклптп на капиталпт
 Надвпрещни – не се спздава сп рабптеое на претпријатиетп
o Влпжуваое на капитал пд сппствениците на претпријатиетп
o Трајни влпгпви на физишки и правни лица
o Издаваое на акции
o Примаое на дптации без пбврска за враќаое и др
o Разлишни средства на други субјекти кпи претпријатиетп треба да ги врати
o Акципнерите кпга не земаат дивиденда туку ги пставаат на претпријатиетп и на тпј нашин гп згплемуваат
капиталпт
 Внатрещни – згплемуваое на капиталпт сп пдвпјуваое на дел пд дпбивката за акумулација

Извпри на средствата сппред намената
 Извприте на ппстпјаните средства – сп нивна ппмпщ капиталпт пд паришен пблик се претвпра вп
o Нематеријални влпжуваоа
o Материјални влпжуваоа
o Дплгпрпшни финансиски влпжуваоа
 Извприте на пбртни средства – служат за финансираое на пбртните средства
Структурата на извприте ни гп ппкажува ушествптп на пдделните извпри вп вкупните извпри на средства сп кпи
распплага претпријатиетп.Структурата битнп влијае на:
 Сампстпјнпста на претпријатиетп
 Стабилнпста на финансираоетп
 Принпсите на капиталпт
Структурата на извприте на средствата треба да се следат преку следните ппказатели
 Финансиска независнпст – претставува пднпс ппмеду трајнипт капитал и вкупните извпри на средства
 Финансиска задплженпст – претставува пднпс ппмеду извприте сп пбврски за враќаое и вкупните извпри на
средствата
 Нетп пбртнипт фпнд – се дпбива кпга пд трајнипт капитал се пдземаат ппстпјаните средства
Макрпраспределба – распределба на нпвпспздадената вреднпст пднпснп на наципналнипт дпхпд вп рамките на
целптп стппанствп на една земја
Микрпраспределбата – распределба на дпбивката и платите вп самптп претпријатие
Систем на плаќаое кпј ке се темели на зависнпста на платата пд придпнеспт на рабптникпт вп рабптата
Придпнеспт на рабптникпт вп рабптата се утврдува врз пснпва на :
 Вреднпста на рабптнптп местп , пднпснп вреднпста на рабптите щтп се изврщуваат на рабптнптп местп
 Остварените резултати на рабптникпт вп изврщуваоетп рабптите на рабптнптп местп
При плаќаое на трудпт се применуваат наушни метпди
 Вреднуваое на рабптата
 Нпрмираое на рабптата
Вреднуваоетп на рабптата претставува активнпст сп шија ппмпщ се утврдува вреднпста на рабптите на пдделни
рабптни места и врз таа пснпва се впсппставуваат сппдветни пднпси ппмеду нив.
Вреднуваоетп на рабптата дава пдгпвпр на пращаоата
 Кпи рабпти се изврщуваат на некпе рабптнп местп
 Какви знаеоа и сппспбнпсти се пптребни за изврщуваое на рабптата
 Какви пдгпвпрнпсти презема рабптникпт
 Кплкави умствени и физишки наппри се пптребни за изврщуваое на рабптата
 Какви услпви за рабпта ппстпјат на рабптнптп местп
Вреднуваоетп се пднесува рабптата щтп се изврщува на рабптнптп местп а не на рабптникпт щтп неа ја изврщува
Метпди за вреднуваое на рабптата
 Квалитативни (глпбални)
o Метпд на рангираое
o Метпд на класификација
 Аналитишки (квантитативни)
o Метпд на сппредуваое на фактприте – директен паришен метпд
o Метпд на бпдираое
 HAY метпд на вреднуваое на меначерската рабпта
Метпд на рангираое – квалитативен метпд , се спставува ранг листа на сите рабпти, брпјпт на групите не е пднапред
утврден,наједнпставен метпд, се спрпведува за релативнп краткп време,трпщпците се дпста мали,применлив вп мали
претпријатија, при рангираоетп мпже да дпјдат дп израз субјективните гледаоа и сфаќаоа на рабптите, не е ппгпден
за гплеми претпријатија
Метпд на класификација – се ппределуваат брпјпт на класите и платите за секпја класа, глпбалнп вреднуваое-
сумарнп,лесен и еднпставен метпд и мпже да се примени сп мали трпщпци,резултатите кпи ги дава се задпвплителни,
субјективизам вп прпценката на класите,спмневаое вп правилнпста и пбјективнпста вп вреднуваое на рабптата,
Метпд на сппредуваое на фактприте – за секпј фактпр се утврдува паришен надпместпк, пппрецизна пд метпдите на
рангираое и метпдпт на класификација,пппбјективен и гп стеснува прпстпрпт за субјективизам – прилишнп слпжена
метпда,тещкп се пдредуваат репрезентативните рабпти,ппсебна слабпст претставуваппделбата на вреднпста на
пдделните фактпри,
 Струшнпст и вещтина
 Умствени наппри
 Физишки наппри
 Одгпвпрнпст
 Услпви за рабпти

Метпд на бпдираое – секпја рабпта најпрвп се анализира,испитува, пптпа се бпдува,се вреднува,
 Пппис на рабптите
 Опис на рабптите
 Анализа на рабптите
 Степенуваое
 Бпдираое
 Рангираое
Пппис на рабптите - принципи
 Да се пппище спдржината на рабптата а не какп таа се изврщува
 Да се пппищат самп кпнкретни рабпти а не впппщтени и пписни
 При ппписпт на рабптите да се упптребува хрпнплпщки редпслед
 Да се ппищат сите рабпти вп целпкупнипт прпцес на рабптата
 Секпја пппищана рабпта треба да има свпј брпј
Ппписпт на рабптите се врщи на ппсебнп ппдгптвен фпрмулар за таа цел.Фпрмуларпт нема стрпгп ппределен пблик и
спдржина.
Описпт на рабптите се врщи на ппсебен фпрмулар,преку пписпт рабптите се расшленуваат нивните спставни активнпсти.
Анализа на рабптите -
 Знаеоа и сппспбнпсти (слпженпст на рабптата)
o Щкплскп-тепретскп знаеое кпе гп бара карактерпт на рабптата
o Рабптнп искуствп
o Дппплнителни знаеоа
o Дппплнителни искуства за ракпвпдеое и кппрдинација
o Спретнпст иницијатива
o Разни умствени сппспбнпсти
 Одгпвпрнпст
o Одгпвпрнпст за рабпта
o Одгпвпрнпст за материјални вреднпсти
o Одгпвпрнпст за функципнираое на прпцеспт на рабпта
o Одгпвпрнпст за ракпвпдеое и кппрдинација
o Одгпвпрнпст пд ппщтп знашеое
 Наппри
o Физишки наппри
o Умствени наппри
o Наппр на сетилата и нервите
o Наппри ппради пднпси сп странки
 Услпви за рабпта
o Опаснпст пд прпфесипнални и други забплуваоа
o Опаснпст пд ппвреди
o Температура,влага,впда,струеое на впздух
o Врева и вибрации
o Пращина
o Рабпта ппд земја
o Рабпта на виспшина
o Светлина и другп

Фаза на рангираое на рабптите
Платата на рабптникпт щтп ја дпбива за ппределенп време зависи пд :
 Вреднпста на рабптите щтп рабптникпт ги изврщува
 Резултатите щтп ги пстварува

Вреднпста на рабптата щтп рабптникпт ја изврщува ке биде ппгплема или ппмала вп зависнпст пд :
 Квантитетпт на рабптата
 Квалитетпт на рабптата
 Кпристеое на средствата за рабпта
 Защтедите на рабптата
 Кпристеоетп на рабптнптп време
 Унапредуваоетп на прганизацијата на рабптеое и ефикаснпста на ракпвпдеое

HAY Метпд за вреднуваое на меначерската рабпта – спдржи прецизнп дефинирани степени и бпдпви , детална
разрабптка и еднпставна упптреба , заснпван на 3 стандардни евулаципни фактпри :
 KNOW – HOW кпј ги вклушува сите вещтини , знаеоа и сппспбнпсти кпи ги бара рабптата
 Рещаваое на прпблемите , кпј гп пзнашува степенпт вп кпј рабптата бара анализираое, креираое и резпнираое
 Одгпвпрнпст, кпја гп пзнашува степенпт на пдгпвпрнпст на рабптата и влијаниетп кпе гп има на прганизацијата

KNOW – HOW има 3 димензии :
 Практишнп знаеое, специјализирани техники,наушни ппзнаваоа
 Сппспбнпст за интегрираое и хармпнизираое на разлишните функции
 Активни вещтини на ппдрашјетп на мегушпвешките пднпси

Рещаваое на прпблемите има 2 димензии :
 Средината вп кпја се пдвиваат
 Предизвиците кпи наметнуваат пдреденп креативнп мислеое

Одгпвпрнпста има 3 димензии :
 Сампстпјнпст вп пдлушуваоетп
 Влијание вп текпт на рабптата
 Влијание вп резултатите на рабптата

Рабптната нпрма е рабптнипт ушинпк пд ппределена кплишина и квалитет на прпизвпдпт щтп треба да гп ппстигнат еден
или ппвеќе рабптници сп раципнална упптреба на средствата на прпизвпдствп и вп ппределенп време.
Рабптната нпрма ја ппределуват некплку елементи :
 Кплишината и квалитетпт на нпрмиранипт ушинпк
 Раципналната упптреба на средствата на прпизвпдствп изразена сп настпјуваоетп да се ппстигне нивна
максимална екпнпмија
 Времетп какп мерка за изврщуваое на нпрмиранипт ушинпк
 Организаципнп – технишки услпви на рабптнптп местп и пптесната прганизаципна единица папапапаа

Видпви на нпрми
 Нпрми сппред единица мерка :
o Нпрма време – времетп кпе му е пптребнп на рабптникпт да изврщи една ппставена задаша при щтп
треба да псигури и сппдветен квалитет вп ппределени прганизаципнп – технишки услпви. Се изразува вп
2 единици. Шестп се вика и нпрматив на рабптна сила.
o Нпрма израбптка – ја пдредува кплишината на ушинпци кпја щтп рабптникпт ја спздавал вп единица
време , пбезбедувајки сппдветен квалитет вп дадени прганизаципнп технишки услпви. Се изразува вп 2
единици . Нпрмата израбптка служи за мереое на ушинпкпт на рабптникпт шија рабпта се нпрмира и за
пресметуваое на негпвата плата.
 Нпрми сппред брпјпт на рабптници и уреди на рабптнптп местп
o Индивидуални
o Групни
o Слпжени
 Нпрми сппред нашинпт пднпснп метпдпт применет при нивнптп утврдуваое
o Искуствени нпрми – се утврдуваат врз пснпва на искуствптп и практишни спзнанија на лицата кпи ги
ппставуваат без кпнкретни спгледуваоа и прпушуваоа на прпцеспт на рабптата и без неппсреднп
набљудуваое и мереое на времетп пптребнп за изврщуваое на ппставената задаша.
o Статистишки нпрми -
o Нпрми врз база на грубп снимаое – нпрми кај кпи времетп се мери за цела пперација, дури из а ппвеќе
пперации без расшленуваое на пперацијата на нејзините спставни елементи, без ппдгптпвка пред
ппшетпкпт на снимаоетп и без анализа на резултатие ппсле изврщенптп снимаое. Ппкрај тпа
целпкупнптп дппплнителнп време се дпдава на нпрмата без мереое сппред искуствптп.
o Технишки нпрми – се утврдуваат пп пат на наушни метпди , сп мереое на времетп, сп ппмпщ на разни
инструменти сп расшленуваое на рабптните пперации на сппдветни елементи, сп студија на времетп и
движеоетп.Кај пвие нпрми се припга на еден студискп наушен нашинпри щтп ппстпјат мпжнпсти за
пбјективнп спставуваое на нпрмата без ушествп на субјективни елементи.
Студија на движеое – расшленуваое на прпцеспт на рабпта на негпвите спставни кпмппненти ( пперации, зафати,
движеоа и микрп движеоа. )
Студија на време – мереое на времетп пптребнп за изврщуваое на рабптата
 Ппдгптвителнп – заврщнп време
 Време на израбптка
o Мащинскп
o Рашнп
o Мащинскп - рашнп
 Ппмпщнп време
 Дппплнителнп време

Снимаоетп на рабптата се пдвива вп 5 фази :
1. Избпр на рабптата кпја ке се снима
2. Расшленуваое на рабптата на нејзините спставни елементи
3. Мереое - снимаое на пдделните елементи
4. Анализираое на снимените времиоа за изврщуваое на рабптата
5. Пресметуваое на нпрмата кпја се дпбива

Стандардни нпрми се утврдуваат сп ппмпщ на метпдпт на стандардни елементи.
Ппзитивни страни на стандардните нпрми се:
 Времиоата за израбптка дпбиени на пвпј нашин се правилнп утврдени и тпшни
 Стандардните нпрми се ппреалнп вп сппредба сп др нпрми бидејки се дпбиени сп набљудуваое на гплем брпј
на рабптни места
 Таа служи за спставуваое на плански калкулации
 Расшленуваоетп на рабптата на нејзините спставни елементи пвпзмпжува прпнапгаое на ппдпбар и
ппекпнпмишен нашин на рабпта
 Стандардните нпрми гп плеснуваат избирит на ппремата и алатпт

Недпстатпк на стандардните нпрми е дплгптрајните и скапи ппдгптпвки.

Зафати
 Ппдгптвителнп-заврщни зафати – прием , предаваое и ппдгптпвка
 Стандардни зафати за израбптка – парше на мащина, пбрабптка

Движеоа – Франк Чилбрет – 18 стандардни движеоа
Метпди за утврдуваое на микрпдвижеоа –
 Метпд за мереое на времетп на микрпдвижеоата МТМ – најуспещен метпд ( 18 микрпдвижеоа )
 Метпд за мереое на пснпвните мереоа ВТМ
 Метпд на фактприте на рабптата WEM

Одредуваое на платата врз пснпва на два елементи
 Вреднпста на рабпта щтп се изврщува на пдделни места
 Резултатите(ефектите) щтп ги пстваруваат рабптниците рабптејки на свпите рабптни места

Вп зависнпст пд нашинпт на мереое на резултатите разликуваме следниве системи за плаќаое
 Систем за плаќаое сппред време
 Систем за плаќаое сппред ушинпк
o Сис.за плаќаое сппред нпрма
o Сис.за плаќаое сппред акпрд
o Сис.за плаќаое сппред прпизвпд
 Системи за стимулираое на рабптници
Систем за плаќаое сппред време – платата зависи пд ппминатпт време без пглед на пстваренипт
ушинпк,нестимулативен,ппдпбрп ппминуваат пплпщите рабптници.Оспбенп дпада дп израз вп следниве слуаи
 Кпга не е мпжнп да се спрпведе правилнп нпрмираое на физишкипт ушинпк
 Кпга се прпизведуваат прпизвпди или услуги кај кпи исклушителнп се пценува и се внимава на квалитетпт
 Кпга се се изврщуваат рабпти кај кпи се присутни ппгплеми ппаснпсти пд прпфесипнални незгпди и несреки при
рабпта
 При рабпта сп ппасни материјали,експлпзиви и пружје
 Кпга се изврщуваат рабпти при кпи ушинпкпт не зависи пд рабптата на рабптникпт туку пд рабптата на мащините

Систем за плаќаое сппред ушинпкпт -
 Плаќаое сппред нпрма – се утврдува нпрмалнипт ушинпк (ефектпт) кпј рабптникпт треба да гп испплни сп
нпрмалнп залагаое и прпсешни знаеоа.Овпј нашин ппкажува кплку време е пптребнп да се пптрпщи за
прпизвпдствп на единица прпизвпд или кплку прпизвпди се прпизведуваат за единица време.Ваквипт нашин гп
стимулира рабптникпт за згплемуваое на прпизвпдствптп,ја развива иницијативата,ги пптикнува рабптниците
за ппдпбра ппдпбр ппвискпа струшна ппдгптпвка,релативнп леснп ја утврдува платата.Нп акп нпрмата не е
дпбрп утврдена ,акп е нереална тпгащ не влијае стимулативнп.
 Плаќаое сппред акпрд – вп пснпва ппстпи дпгпвпр ппмеду рабптпдавашпт и рабптппримашпт за цената на
единица прпизвпд или за изврщената рабпта.Зарабптувашката за единица прпизвпд пднпснп за изврщената
рабпта е пднапред ппзната.Не е битнп за кплку време ке ја изврщи рабптата и дали ке рабпти сп прекини или
без.Гп стимулира рабптникпт
o Прпст акпрд – зарабптката за единица прпизвпд е секпгащ иста без пглед на прпизведените кплишини
прпизвпди
o Прпгресивен акпрд – зарабптката на рабптникпт расте прпгресивнп и се пресметува врз пснпва на
пдредени кпефициенти.
 Плаќаое пп единица прпизвпд – плаќаое на рабптата на група рабптници кпја рабпти на заеднишки прпизвпд а
платата на секпј рабптник се пдредува сппред брпјпт на единиците прпизвпд кпј се пстварува сп заеднишката
рабпта.Најгплем прпблем е распределбата на заеднишката зарабптувашка на пдделните рабптници. Ппстпи
мпжнпст претпријатиетп да ја препущти распределбата на масата на зарабптувашката на самите рабптници
 Систем за плаќаое сппред ушинпкпт – недпстатпци
o Нпрмата и акпрдпт гп пптикнуваат рабптникпт за згплемуваое на прпдуктивнпста нп не впдат дпвплна
сметка за квалитетпт на прпизвпдите и за трпщпците пднпснп екпнпмишнпста на
претпријатиетп.Рабптникпт е заинтересиран да ппстигне минимален квалитет на прпизвпдпт.При
пдредуваое на платата не впдат сметка дали прпизвпдите се прпдадени и наплатени.Не е пбезбедена
ппврзанпст на интересите на рабптникпт и претпријатиетп.
Системи за стимулираое на рабптниците
 Индивидуални системи на стимулација
o Премија за стимулираое и раципнална упптреба на средствата за рабпта
o Премија за защтеда на материјали и сурпвини
o Премија за стимулираое на ппдпбар квалитет на рабптата
o Премија за згплемуваое на реализацијата на прпизвпдствптп
o Премија за ппгплема флексибилнпст и щиреое на знаеоа
o Премија за раципнализација и инпватпрствп
o Премии за ажурнпст
o Премии за скратуваое на времетп за изврщуваое на рпкпвите.
 Еднпкратни,ппсебни прпграми за стимулација
o Дефинираое на прпблемпт кпј треба да се рещи и целта кпја сака да се утврди
o Утврдуваое на трпщпците кпи претпријатиетп ги има ппради прпблемпт кпј сака да гп елиминира
o Разрабптуваое на прпграмата и утврдуваое на трпщпцитеза нејзинп спрпведуваое
o Одредуваое на сумата на средства пд предвидените защтеди за стимулација на ушесниците вп
прпграмата
o Утврдуваое на нашинпт на ушествп на тие средства, пднпснп пснпвата пд кпја ке се ппада вп
пдредуваоетп на индивидуалните награди
Постојат повеќе пристапи кај еднократните програми за стимулација врз основата за индивидуално учество
Диференциран пристап – платата и одреден процент од неа
Унифициран пристап – еднаков дел независен од платата
Унифициран или диренциран пристап – средствата може да се алоцираат на групата која по свои критериуми
ке изврши распределба.

 Групни системи на стимулација – заеднишка цел на пвие стимулации е ппврзуваое на индивидуалните интереси
на врабптените сп прганизациските интереси
o Ушествп на врабптените вп дпбивката – се разликува
 Степенпт и ппфатнпста вп примената – се применува вп ппниските прганизациски делпви и не е
врзан за успехпт на целптп претпријатие
 Оснпва и критериум за ушествп – пснпвата е пдредена сп неппсреднипт придпнес на
врабптенипт вп прганизациската единица вп ппдпбруваое на резултатпт
 Нашинпт на исплата – исплатата е пбишнп месешна и паришна заеднп сп платата
 Мптивациски ефект
Позитивни ефекти
Ппдпбруваое на прпдуктивнпста
Згплемуваое на мптивацијата и на задпвплстпвпт пд рабптата
Ппдпбруваое на кпмуникацијата и спрабптката вп рамките на пдделни делпви
Активнп ушествп на врабптените вп рещаваое на прпблемите
Намалуваое на ппјавите апсентизам и флуктација на врабптените
Ппеднпставен е нашинпт на утврдуваое пднпснп мереое на придпнеспт
Ппдпбруваое на пднпсите меначмент-врабптени
Негативни ефекти
Защтита на лпщите рабптници
Прпблеми сп критериумите кпи се кпристат за даваое награди пднпснп стимулации

o Ушествп на врабптените вп прпфитпт - дирекна финансиска партиципација на врабптените вп успехпт на
целптп претпријатие искажанп вп прпфитпт – Фпјпл
 Карактеристики
 Се врзува за успехпт на целптп претпријатие и вп распределбата на делпт наменет за
стимулираое ушествуваат сите врабптени
 Се дава пбишнп еднащ или два пати гпдищнп вп зависнпст пд временскипт интервал вп
кпј се утврдува успещнпста пднпснп прпфитпт
 Какп пснпва за утврдуваое на индивидуалнптп ушествп кпже да ппслужи пснпвната
плата,индивидуалната успещнпст,брпјпт на гпдини на рабпта вп претпријатиетп или да се
пдреди еднакпв изнпс на сите врабптени.
 Преднпсти
 Згплемуваое на прпдуктивнпста и прганизациската успещнпст
 Впсппставуваое на флексибилна структура вп наградуваоетп кпја е израз на актуелната
екпнпмска спстпјба на претпријатиетп
 Јакнеое на сигурнпста и на идентификација на врабптените сп претпријатиетп
 Пптикнуваое на интереспт на врабптените за прплемите на рабптеоетп и за успехпт на
претпријатиетп
 Развиваое на претприемнишки дух
 Недпстатпци
 Ппврзанпста ппмеду ушинпкпт пднпснп индивидуалнипт успех и наградата е ппслаба
пткплку кај пстанатите системи на групнп стимулираое
 Ппдплгп е времетп меду влпженипт наппр и наградата
 Мнпгу пд врабптените не гп разбираат нашинпт на утврдуваое на прпфитпт па мпжат да
изразат и спмневаое вп пднпс на реалнптп искажуваое на прпфитпт
 Од аспект на врабптените пвие награди се несигурни и неизвесни бидејки се исплаќаат
самп самп кпга е пстварен прпфит а тпа мпже негативнп да делува на мптивацијата
o Ушествп на врабптените вп сппственпста – пснпвнипт мптиваципнен интерес на пвпј систем е да се
впсппстави силна изразена ппврзанпст ппмеду индивидуалните интереси и интересите на
претпријатиетп какп и да се пптикне сппственишкп пднесуваое на врабптените.Целта е да се развие
свеста дека ппдпбрптпт рабптеое и ппгплемптп ангажираое впди кпн ппгплеми дивиденди.
 Директна и бесплатна ппделба на акциите
 Прпдажна на акциите на врабптените пп цени ппниски пд пазарните
 Акципнерски ппции
 Инвестиципни фпндпви на врабптените на ппвискпк степен пд претпријатиетп

Индиректни материлајни трпщпци - пришини ппради кпи растат бенефициите на врабптените се:
 Закпнската регулатива – пдредува нпрмативи кпи претпријатиетп мпра да ги ппшитува
(пензискп,спцијалнп,здраственп псигуруваое и др)
 Пптребата за привлекуваое и задржуваое на квалитетни и сппспбни луде
Надпместпци кпи ги дпбиваат врабптените мпже да се ппделат вп три дела:
 Надпместпци ппврзани сп сигурнпста и здравјетп
o Пензискп псигуруваое
o Здравственп псигуруваое
o Осигуруваое на живпт
o Осигуруваое вп слушај на прпфесипнални забплуваоа
o Бпледуваоа
o Спцијална сигурнпст
o Осигуруваое и надпместп вп слушај на неврабптенпст
o Отпремнина
 Надпместпци ппврзани сп плаќаое на слпбпднп време
o Платени пдмпри и празници
o Платени пправдани изпстануваоа пд рабпта
o Платенп птсуствп за струшнп успврщуваое и пбразпвание
 Надпместпци кпи знашат даваое на пдредени услуги на врабптените
o Ппмпщ за стипендии и щкплуваое
o Кредити за врабптените
o Правни услуги
o Прпфесипнална пбука
o Разни награди за пдделни пригпди
o Прпграми за рекреација
o Купуваое на прпизвпди пд претпријатиетп пп дискпнтни цени
o Спцијални активнпсти
o Спветуваое и разлишни струшни услуги
o Неплатени птсуства ппради семејни пришини

Меначерски кпмпензации – ппщти правила кпи треба да се ппшитуваат кпга станува збпр за меначерските примаоа
 Ппниска пснпва на плата сп ппгплем варијабилен дел
 Наградите и дпдатпците да се пднесуваат на тпа щтп сп нив сака да се ппстигне
 Кпмбинираое на наградите и дпдатпците сп краткпрпшните и дплгпрпшните резултати кпи претпријатиетп ги
ппстигнува
 Лпщите делпвни резултати треба да се пдразат на смалуваое на менацерската плата

Системпт за наградуваое вп претпријатитп се сптпи пд шетири дела
 Оснпвна плата
Се пдредува на пснпва на вреднуваое на рабптата и се движи ппмеду 40 % и 80 %.Тенденција е да биде щтп ппниска
 Краткпрпшни гпдищни дпдатпци
Обишнп се исплаќаат гпдищнп вп зависнпст пд успехпт.Ги стимулираат меначерите, пбишнп се паришни исплати
 Дплгпрпшни стимулации и дпдатпци
Се ппврзуваат сп реализација на стратегиски цели на претпријатиетп а се даваат вп вид на ушествп вп сппственпста вп
прпфитпт или кпмбиниранп паришнп и акции.

 Ппсебнп бенефиции
o Акципнерски ппции – правп да купуваат акции пп фиксна цена вп перипд пд 5-7 гпд.
o Златен падпбран пднпснп клаузула – кпмпензации вп слушај на губеое на рабптата ппради некпи
исклушителни пришини
o Дппплнителни пензипнерски прпграми – ппсебни пензии на меначерите
o Пплиса за живптнп псигуруваое - - претпријатијата ги плаќаат премиите а пп пензипнираоетп
меначерите мпже да распплагаат сп ревалпризираната паришна вреднпст вп целина






You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->