You are on page 1of 4

VEPRA HAFIZ IBRAHIM DALLIUT PATRIOTIZMI N TIRAN DHE

ORIENTALIZMAT E PRDORURA N T
Petrit KUSI
PERLA Revist shkencore Kulturore tremujore
Viti IX 2004 Nr. 1 (32) fq. 134-140
Botuesi: Fondacioni Kulturor Saadi Shirazi Tiran

Kur shfletojm veprn Hafiz Ibraim Dalliut Patriotizmi n Tirran ribotim i


vitit 1995 ( botim i par ishte i vitit 1930 ), mendja dhe nderimi yn shkon te autori i
saj ishquar, vjershtori, prozatori, dhe publicisti patriot, Hafiz Dalliu.
Vepra e tij Pariotizmi n Tiran ngrthen ngjarjet historike q lidhen me
jetn e autorit n periudhn 1908 1915. Autori n kt vepr ka dashur t tregoj, n
polemik me disa njerz, se n Tiran patriotizmi ka qn i pranishm n do
koh.Viti 1908 shnon shpalljen e Hyrrietit ( t Kushtetuts ) turk dhe marrjen e
pushtetit nga Turqit e Rinj. Ata premtuan disa liri pr popujt e sunduar nga Perandoria
Osmane, derisa forcuan pushtetin e tyre, si: lirin e hapjes t shkollave n gjuhn
shqipe, lirin e shtypit, e tjera, por kto prentime ata nuk i mbajtn. Si rrjedhim i ksaj
ktu lindi nj lvizje e gjer patriotike q kishte pr qllim zbatimin e Kushtetuts s
premtuar nga turqit e Rinj. Kjo lvizje e gjer patriotike u drejtua e kundr halldupve
fanatike q vepronin kundr patriotve shqiptar pr t mos e shkputur vendin nga
sundimi turk. Pr t ruajtur sundimin e tyre turqit e rinj prdorn dhunn, rrahn,
persekutuan, internuan dhe burgosn dhjetra patriot, derisa erdh ngjarjet e ngritjes
s flamurit kombtar pr her t par n Tiran m 26 nntor 1912 e m pas n Vlor
m 28 nntor 1912. Progresivisht me kto ngjarje, sa vinte e rritej sdhe ndrgjegja
kombtare e popullit, derisa ariti puna n organizim t armatosur e n luft e prpjekje
pr t fituar lirin e pavarsin nga sundimi turk. I till qe krijimi i ets s
Sarisaltikut t Krujs. Kt lvizje t gjer patriotike pr zgjimin e ndrgjegjes
kombtare, pr arsimin e kulturn n gjuhn shqipe, nuk qen n gjendje ta shuajn as
dhuna, as ekspeditat e vazhdueshme t ushtris turke si ajo e Shefqet Yurgut Pashs, e
tjera, as presioni serb malazez. Populli yn diti t orientohet drejt edhe n ngjarjet e
Lufts s Par Botrore, edhe n kohn e sundimit t Princ Vidit, kur Shqipria ishte
br shesh lufte pr fuqit e huaja ndrluftuese.
Ngjarjet historike t periudhs 1908 1915 qe prshkruhen n veprn
Patriotizmi n Tiran, vrtet kan lidhje me jetn e autorit, por, pr saktsin e tyre
ato i japin veprs karakterin e nj traktati historik, duke iu shmangur karakterit thjesht
autobiografik. Pr forcn e argumentit vepra merr edhe nj karakter polemist, sepse
vrteton me fake pranin e patriotizmit dhe t patriotve, jo vetm laik, por edhe
klerik,n do koh n Tiran. Vepra fiton edhe nj cilsi morale edhe filozofike,
sepse n t autori krkon t shpjegoj arsyet q e shtyn t shkruaj at vepr dhe t
shtjelloj kuptimin moral e filozofik t fjalve Patriot e Patrotizm.
Si dihet, me emrin e Hafiz Ibraim Dalliut jan nderur rrug e sheshe t
Tirans. Pr nder t veprs s tij sht projektuar ndrtimi i nj prmendoreje n
qendr t kryeqytetit. Jeta e tij sht jeta e nj militanti patriot, e nj shkrimtari,
vjershtori e prozatori, e nj publicisti e prkthyesi t talentuar t Kuranit. Ai nuk
kurseu asgj pr t mirn e atdheut.
Hafiz Ibraim Dalliu lindi n Tiran m Tiran m 1878. Rridhte nga nj
familje e nderuar fetare. I ati i donte fmijt t arsimuar, prandaj u kujdesua q ta

onte t birin n Turqi dhe ti jepte kultur fetare dhe prgatitje teologjike, n t ciln
ai u thellua shum. Kur u kthye nga Turqia n Tiran, filloi t jepte msim n
medrese. N vitin 1908 qe msues i gjuhs shqipe n t parn shkoll t Tirans t
drejtuar nga Filip Ashiku,. M von ai u jep msim 23 vajzave tiranase, nga t cilat
m pas, tri shrbyen si msuese. Mbas shpalljes s Hyrrietit m 1908, Hafizi aderon
n Partin Bashkimi kundr halldupve qe ishin grumbulluar n Partin Ittihad,
q ishte pro turke dhe kundr shqiptarizms.
N vitin 1909 merr pjes n Kongresin arsimor t Elbasanit, ku u vendos hapja
e shkolls normale, msues i s cils ai qe pr disa koh. N vitet 1910 1911 ndaj tij
prdoret dhuna nga qeveria turke dhe Partia e Ittihadit, rrihet publikisht, torturohet,
burgoset e internohet n Manastir e Selanik, dnohet nga ekspedita e Turgut Pashs.
Kthehet n Shqipri dhe merr pjes me arm n dor n etn e Sarisalltikut t Krujs.
Jeton aktivisht ngjarjen e lumnueshme t ngritjes t flamurit kombtar n Tiran m
26 nntor 1912, prshndet ngritjen e flamurit n Vlor nga patrioti Ismail Qemali m
28 nntor 1912. N vitin 1923 merr pjes n jetn politike t vendit prkrah forcave
demokratike dhe aderon me Partin e Xhoks. Mbas Lufts s Dyt Botrore, pr
mendimet e tij liberale e demokratike, burgoset e torturohet nga pushteti diktatorial i
Enver hoxhs n vitet 1947 1949. N vitin 1951, n moshn 73 vjeare, mbas nj
jete plot sakrifica, mbyll syt e vdes n Tiran.
Si publicist, Dalliu shquhet m shkrimet e tij ne gazetat Xhoka, Dajti e
Dajti n gaz
sht ndr t part q ka prdorur satirn politike dhe vjershat e ksaj natyre i
ka prmbledhur n veprat Grenzat e kuqe (1915 ) dhe Dokrrat e hinit (1922). Ka
ende dorshkrime me vjersha t pabotuara, si sht vepra me titull Nj andrr e
imeose Triskat (Vargje treshe), e tjera.
Pa dyshim vepra madhore e Dalliut sht Patriotizmi n Tiran.
Ghuha q prdor autori n kt vepr si dhe veprat e tjera, sht e folmja e
Shqipris s Mesme, I paisur me kultur fetare orientale, fjalori i tij ka shum fjal
arabe e turke. Vetm m veprn Patriotizmi n Tiran mund t numrohen mbi
njqind t tilla. Nj pjes e mir e ktyre fjalve kan n fondin themelor t leksikut
t gjuhs shqipe dhe t gjitha kan marr strukturn gramatikore e morfologjike t
gjuhs shqipe. Kto fjal prfshijn sfera t ndryshme t jets fetare, administrative,
politike e shoqrore.
M posht rendisim orientalizmat e nxjerra nga vepra Patriotizmi n Tiran:
Abdest, - i em. larja e fytyrs, qafs, gijs, kmbve e duarve para faljes.
Aforoz, - i mb. i, e mohuar.
Amin pasth, - thirrje n shenj pranimi t nj lufteje fetare.
Allak, - u mb. kokshkret.
Asqerllek, - u em. shrbimi ushtarak.
Bajram, - i em. dy festa fetare mbas Ramazanit n nj interval kohe
dymujore. Bajrami i madh, Bajrami i vogl.
Bedel, - i em. prfaqsues pr t kryer nj shrbim n vend t nj tjetri.
Beledie, - a ef. Njsi administrative, bashki.
Bejati mantra, - shprehje. komosion kshillues.
Bigajri hak, - ndajft. pa t drejt.
Budlla mb. Sh enj enjte i marr.
Ceveryn, - folje. Kthejeni n kuriz.
Cikur mavzeri urdher. nxirr armn.
Danylfesat, i em. sh e et shtpi ngatrresash.
Dinsiz, - i mb. Sh e et i pafe, q nuk beson.

Defter, - i em.sh e et fletore.


Dexhxhal, - i em. Sh e et i ligu.
Domuze hak, vez gjemejur shprehje. derri, sheq dor.
Dovlet, - i em.sh e et Shteti osman.
Eder alla oder, ndjaft. pa siguri.
Ehli qitab, shprehje. q pranon synetin.
Erz, - i em. Sh e et thirrje pr tu fal.
Feleq, - i em.sh e et njeri i mir, i urt.
Fesati, - u mb. Sh ij ijte ngatrrestar.
Fetva, - ja ef. Sh a te urdhr.
Gajret, - i em guximi, kurajo.
Gazieler, mb. i nderuar.
Gjynah, - u em.sh e et mkati.
Hafiz, - i em.sh e et klerik q interpreton e thot Kuranin prmendsh.
Halldup, - i em. Sh e et armik, kundrshtar.
Hatme, - ja ef. Sh e et lexim komplet i Kuranit n prkushtim t nj t
vdekuri pr shpirtin e tij. Zbritja e Hatmes mund t bhet me ceremoni n xhami.
Hashynallah, pasth. Zot na ruaj.
Hazer, ndajft. gati.
Hoxha efendi, shprehje. zotni hoxhe ( klerik).
Hyqym, - i em. Sh e et mjek, doktor.
Idarei yrfije, shprehje. gjygji ushtarak.
Iftar, - i em. Sh e et Koha e prishjes s agjerimit t Ramazanit n
mbrmje, kur thret hoxha ( akshami ).
Il mihal, - i em. sh e et libri i njohurive fetare.
Imam, - iem. Sh e et klerik q drejton t falmen n xhami.
Jater artik, shprehje. mjaft m.
Kadi, - u em. sh ler lert gjugjtar.
Kadiri, halveti, bektashi, em. sh ij ijte sekte fetare.
Kajmekamllek u em. sh qe qet qeverisje, mbajtja e rregullit.
Kanun esasi, njsi frazologjike. ligji kushtetues.
Karrakoll, - i em.sh e et roje.
Kijafet, i em. sh e et pamja e jashtme e nj njeriu.
Kijamet, - i em. sh e et shkatrrimi i plot i bots.
Kishla, - ja ef. Sh a te Kazerm.
Kollas, - i em. sh e et ushtar me kal.
Kura ushtar, frazeologjizm. rradha e shrbimit ushtarak.
Medrese, - ja ef. Sh e et Shkoll e mesme ose e lart fetare.
Milet, - i em. populli.
Myfti em. sh ij ijte klerik i lart, i cili jep udhzime n baz t ligjit t
shenjt t Sheriatit.
Mystethna,mb. i prjashtuar nga detyrimet.
Musafi sherif, - i em. sh e et libr i shenjt fetar.
Namazgjah, - u em. sh e et vend n natyr ku bhet falja.
Namuslli, - u mb.sh ij ijte i ndershm.
Paqyll, - i em. sh e et leshko, mendjetrash.
Pasvan, - i em.sh e et roje nate rrugve.
Pash, - i em. sh e et mas gjatsie, largsia midis dy duarve t hapura,
baras me rreth 1,5 metra.
Qafir - i em. sh e et besimtar idhujsh.

Qole - ja em. sh e et rob, skllav i dikujt.


Rahmet i em. sh e et urim pr shpirtin e dikujt q tia fal Zoti mkatet.
Ramazan - i em, sh e et muaji i madhnueshm, i caktuar nj her n vit,
n t cilin besimtart mysliman kryejn agjeresn dhe detyrime t tjera.
Redifije - a ef. Sh e et - shrbim ushtarak vullnetar.
Ruzhdije a ef. Sh e et shkoll e mesme fetare.
Sehirxhi u em. sh ij ijte vzhgues.
Selamllek u em. sh qe qet vendi ku priten burrat.
Senet i em. sh e et dokument financiar.
Syfyr i em. sh e et ngrnia e mngjesit para sabahut, pararrgatitja pr
ditn e agjerimit.
Syngjitak u em. sh e et roje me pushk q shoqron t burgosurit.
Syrgjyn i em. sh e et dbimi, mrgimi, internimi.
Shahihit i em. sh e et dshmimtari.
Shehadet i em. sh e et aderimi n fen islame, Betimi n Zotin.
Shejtan i em. sh e et djalli.
Shenllek u em. sh qe qet festa, gzimi.
Shyqyr i em. sh e et shprehje urimi pr raste gzimi.
Taksirat i em. sh e et halli, e keqja,fatkeqsia.
Temevvesh ja gazepallah shprehje, = valo, o gazep i Zotit.
Tenezyl i em. prfillje, begenisje.
Vatan i em. sh e et vendi, atdheu.
Vampir i em. sh e et lugati, fantazma.
Vaze a em. sh e et predikimi fetar.
Vergji a ef. Sh i ite taks banese.
Vilajet i em. sh e et krahina.
Xhahil i em. sh e et katil, i keq, i pashpirt, kriminel.
Xhange a ef.sh a at mulla e stomakut.
Xhehenemli u mb. Sh - ij ijte njeri i xhehenemit, i ferrit.
Xhelep i em. sh e et taks bagtie.