You are on page 1of 56

ELEKTRINI KONTAKTI

Elektrini kontakt je mjesto prijelaza struje iz jednog u drugi


element provodnog sistema na mjestu njihovog dodira.
Istovremeno, kontakt elektrinog sklopnog aparata
predstavlja konstrukcijski sklop, u kojem se elektrini kontakti
izmeu pojedinih provodnih elemenata ostvaruju putem
pritiskanja jednog na drugi element pomou kontaktnih
opruga ili vijaka, spojnih dijelova s navojem ili na bilo koji
drugi nain.
2

Elektrini kontakt je jedan od najbitnijih dijelova


sklopnog aparata!
Kada je kontakt zatvoren on dozvoljava protok struje u strujnom krugu.
Struja mora tei kontaktima bez da ih pregrijava; pregrijavanje bi moglo
prouzroiti njihovo zavarivanje ili troenje kontaktnih povrina zbog
oksidacije.

U nekim sluajevima kontakti moraju ostati zatvoreni mnogo godina; u


drugim su pak esta otvaranja i zatvaranja redovita pojava.
Kada se kontakti otvaraju pod optereenjem, izloeni su vrlo visokim
temperaturama elektrinog luka. U tom sluaju oni moraju izdrati
prekomjernu eroziju i zadrati mehaniku cijelovitost.
Kontaktne povrine takoer moraju zadrati visoku elektrinu vodljivost,
tako da, kada se ponovno zatvore struja moe ponovno tei bez
prekomjernog zagrijavanja.
3

Kontaktni otpor sklopnih aparata Rk


Ako se dva cilindra sastave i izmjeri otpor izmeu
toaka A i B, on e biti vei nego to je otpor
homogenog cilindra jednake duljine. Odnosno ukupni
otpor se sastoji od otpora cilindra, RC, i kontaktnog
otpora, RK.

RAB = U/I
A

RAB = RC + RK
4

Provlani otpor Rp i slojni otpor Rs


Provlani otpor Rp - bez obzira koliko paljivo bile obraene, plohe

cilindara nikad nisu savreno glatke pa se kontakt ostvaruje samo u

nekoliko dodirnih toaka kontaktne plohe, te dolazi do skretanja


strujnica prema tim uskim prolazima. Struja se mjestimino
koncentrira na mnogo manji presjek vodia, to se oituje

poveanjem otpora.

Rp

H
2

kp

- specifini otpor
H - tvrdoa kontakta
F - sila

1
F

vodi 1

vodi 2
struja
6

Slojni otpor Rs - posljedica je slabo vodljivih stranih slojeva na


dodirnim plohama koji potjeu od neistoa, sredstva za

podmazivanje ili kemijskih spojeva.

H ks
Rs 2

a
F
F
specifini slojni otpor (za metale oko 10-12 m)

U aparatima slabe struje zbog malih tlakova prevladava


slojni otpor, a u aparatima jake struje provlani.

Ukupan kontaktni otpor RK


sastoji se od provlane Rp i slojne komponente Rs :

RK = Rp + Rs

Proraun provlanog otpora


Holmov kuglin model
Kad bi se kontakti dodirivali cijelom eonom

plohom, strujnice bi prolazile jednoliko gusto i


okomito na dodirnu plohu.
Ako vodie odvojimo vrlo uskim rasporom te

meu njih simetrino stavimo kuglicu promjera


2a i zanemarivo malog specifinog otpora,
skrenut e strujnice radijalno prema kuglici.
Time nastaje provlano podruje koje moemo
ograniiti kuglastom plohom promjera 2b.
9

Provlano podruje

Provlani otpor RP je poveanje otpora unutar kugle radijusa b !

R p 2 (R 2 R 1 )
10

Infitezimalno maleni dio elektrinog otpora aksijalnog toka


struje koji se nalazi u cilindrinom platu radijusa x,

debljine dx i visine

b2 x2

b2 x 2
dR 1
2x dx
u b2 x 2

1
1
2
xdx

du

2
2
R 1 x 0 dR 1
0 b x
du 2 xdx dx
2x
b

1
1
2
xdu
2 1 2
2 2
2
2
2

du

2x u
2

1
R1
2 b

b
0

2b 1

R1

11

Infinitezimalno maleni dio elektrinog otpora


radijalnog toka struje koji se nalazi u ljusci polukugle
radijusa x i debljine dx

dR 2

dx
2x 2

b
b
dx 1 1 1
R2

2 a x
2 x a 2 a b

a polumjer kuglice meu kontaktima


b polumjer cilindrinog kontakta

12

R p 2 (R 2 R 1 )

1 2
Rp
a b
Odnosno budui da je b >> a

Rp
a
Holmov kuglin model je dobar sa isto teoretskog stajalita jer nam

daje dobar uvid u fizikalnu sliku. U praksi, meutim, nije uope


primjenljiv.
Zbog toga je i razvijen tzv. Holmov eliptini model za proraun

provlane komponente kontaktnog otpora, koji daje mnogo tonije i


stvarnosti blie rezultate.

13

Holmov eliptini model


Kod ovog modela polazi se od pretpostavke da je provlano podruje
elipsoid.
Jednadba elipsoida, uz parametar , u xyz kordinatnom sustavu je,

x2
y2
z2
2
2
1
2
a b c
cba
a 2
Ako je parametar = , elipsoid prelazi u kuglu.
Ako je parametar = -a2, elipsoid se spljotava u beskonano tanki
disk u ravnini yz.

14

Kapacitet beskonano tankog diska u odnosu na poluelipsoid iznosi,

d
a 2
0

Elektrina vodljivost odreuje se na temelju elektrostatike analogije iz izraza,

GC

odnosno elektrini otpor iz izraza,


d
2

arctg

G C 4 0 a 2 4 a
a

Ako se stavi = , dobije se provlani otpor u poluelipsoidnom provlanom


podruju,

R
arctg
2a
a

4a
0

15

Ukupni provlani otpor je dva puta vei, poto je ukupno


provlano podruje elipsoid, a ne poluelipsoid.

Rp
2a
Ako se materijali oba kontakta razlikuju, na primjer specifini
elektrini otpora

1 i 2 , treba uvrstit njihovu srednju aritmetiku

vrijednost:

1 2

16

Veliina dodirne povrine koja nastaje kao posljedica plastine


deformacije ovisi o kontaktnoj sili F i tvrdoi materijala H sukladno
izrazu za tvrdou kontakata

F
a 2
F
H

17

Kontaktni otpor tokastih kontakata


H
Rp
2
F

s
RS
a2

H
H
RK

s
2a a 2
F
F

18

Koliki je provlani otpor tokastih kontakata


s vie istih dodirnih toaka polumjera a?

H
Rp

n 2a n 2
F
19

Koliki je provlani otpor tokastih kontakata s vie


istih dodirnih toaka polumjera a0 koncentriranih u
zamiljenoj krunici polumjera a?

n a 02 = a 2
a0

1
a0
a
n
n a0 n a

H
Rp

n 2a
n 2
F
20

Materijal

(m)

H (N/m)

Srebro

0,0165 x 10-6

6,5 x 10-8

Bakar

0,0175 x 10-6

7,5 x 10-8

Mjed

0,07 x 10-6

12 x 10-8

Volfram

0,055 x 10-6

20 x 10-8

Elektrografit

6-80 x 10-6

1-3 x 10-8

21

Koliki je kontaktni otpor plonih kontakata ?

Za kvantitativnu procjenu vrijednosti kontaktnog otpora takvih


plonih kontakata koristi se Kesselringov empirijski izraz:

k
RK
F
k - vrsta materijala i finoa obrade
- istoa kontaktne povrine (0,7 1)
R K u , u m, F u kN
22

23

k (Cu)
441,45
1079,1
1471,5

povrina kontakta
fino etkana
grubo etkana
pjeskarena

Faktor relativnog poveanja kontaktnog otpora za sluajeve ako se


umjesto kombinacije kontaktnih materijala bakar bakar uporabe
parovi od drugih metala.

Materijal Cu - Cu Cu-mjed Cu - Al Cu - Fe Al - Al
Rk /
1
1,8 2,5 1,3
7
1,5 2,5
Rk(Cu)

Fe - Fe
35

24

Odskakivanje kontakata
Prilikom uklapanja sklopnih aparata mogu nastati manji ili vei

elastini sudari izmeu kontakata, koji nekoliko puta odskoe prije


nego se smire u zatvorenom poloaju.

Prilikom svakog prekida dodira izmeu kontakata, pali se elektrini


luk koji pojaava troenje kontakata, a moe ih i meusobno
zavariti.
Pravilnom konstrukcijom aparata te izborom odgovarajue kontaktne
opruge nastoji se ova pojava izbjei, ili barem to vie vremenski
skratiti.
25

Do trenutka dodira kontakata utroi se energija


opruge na ubrzanje pominog kontakta mase m.

Utroeni rad opruge do trenutka udara pominog


kontakta u nepomini jednak je kinetikoj energiji
pominog kontakta u trenutku neposredno prije

udara:

m v2
Wk
2

S
m

v
r

Uslijed sudara materijal kontakta se deformira u


smjeru gibanja za iznos s.
Rad opruge za vrijeme deformacije je:

Ws F s
26

Ukupna energija koju opruga predaje pominom kontaktu


odreena je izrazom:

m v2
WF Wk Ws
Fs
2
Jedan se dio energije opruge nepovratno gubi, a ostali dio se
akumulira u materijalu kontakta kao energija elastine

deformacije:

We WF

0 1.
27

Energija elastine deformacije

We djeluje na pomini kontakt silom

u suprotnom smjeru od djelovanja sile F, to moe dovesti do


pojave odskakivanja pominog kontakta nakon sudara s
nepominim kontaktom.
Da se ovo izbjegne, akumulirana energija elastine deformacije
ne smije biti vea od rada

We

F s koji je potreban za djelovanje sile

opruge na putu deformacije:

m v2

WF
F s F s
2

1 m v2
s

F 1
2
28

Potrebna sila kontaktne opruge (pera) dobije se iz izraza,

0. 6

mv 2
0.2
F K
r
2

- konstanta koja ovisi o vrsti materijala (za bakar iznosi 450)

- specifina masa pominog kontakta (kg)

- brzina pominog kontakta (m/s)

- polumjer zakrivljenosti pominog kontakta (m)

29

Mjere za eliminiranje pojave odskakivanja kontakata


poveanje kontaktne sile (to zahtijeva jae dimenzioniranje opruga i
poluja, a to dovodi i do poveanja konstrukcije aparata),
smanjenje mase, brzine ili radijusa zakrivljenosti pominog kontakta,
postavljanje kontakata u ulje,
kombinirano gibanje kontakta (nakon zavrenog linearnog gibanja u
trenutku dodira pomini kontakt se valja po nepominom ime se
energija sraza pretvara u energiju rotacije),
podjela

nepominog

kontakta

na

dvije

paralelne

grane

(elektromagnetska sila u trenutku dodira poveava kontaktnu silu), i


podjela na vie paralelno spojenih kontaktnih mjesta, koja se ne
uklapaju istovremeno (uklapanje je tako sinkronizirano da za vrijeme
odskoka jednog kontakta drugi ostaje u dodiru).
30

Starenje kontakata
Stvaranje sloja oksida ili sulfida na kontaktnoj povrini poveava
kontaktni otpor. Ova promjena kontaktnog otpora tokom vremena

naziva se starenjem kontakata. Brzina starenja zavisi o vrsti


materijala i uvjeta okoline. Srednja debljina sloja moe se izraunati
iz relacije,

2
0

k t 1010

s0 - poetna debljina sloja (m)


Za bakrene kontakte ova relacija ima oblik,
1310
8.2
2
10
T
10
s 20 t 10

t - vrijeme (sati)
T - temperatura (K)

31

Kontaktni otpor raste eksponencijalno s vremenom prema relaciji,

R K f t R P
f(t) - faktor starenja

Srebro

f(t)=10

Volfram f(t)=20
Bakar

f(t)= exp(t)

( 1 - poetno stanje povrine, - zatita )

32

Bakreni kontakti

mjeseci
33

Pokus
Uzorak:
- dvije metalne ploe 110 x 30 x 6 mm,
- kontaktna povrina 45 x 30 mm,
- suha prostorija, temperatura 70 0C,

1. Kontakti su zatvarani samo kod mjerenja RK


- otpor Cu Cu kontakata nakon 20 dana je porastao 1000 puta
2. Kontakti su bili trajno zatvoreni
- otpor Cu Cu kontakata nakon 75 dana je porastao 93 puta
3. Kontakti su zatieni slojem kositra
- otpor Cu Cu kontakata je porastao 1,19 puta
4. Kontakti su zatieni slojem vazelina
- otpor Cu Cu kontakata je porastao 1,22 puta

34

Konektorski kontakt
- nazivne struje 100 do 500 A,
- temperatura okoline 20 0C

Bakreni kontakt u ulju kod


struje tereta 400 A, i
razliite temperature ulja.

Otra granica ivotne dobi kontakta kod njegovog toplinskog preoptereenja!


35

Poseban problem javlja se kod kontaktnih spojeva od razliitih metala.

Najee se susree spoj bakra i aluminija.


Naime vodii sklopnih aparata redovito se izvode od bakra, a
prikljunice obino od aluminija.
Korozija kontakata sastavljenih od raznih metala, stvara se bre nego
na kontaktima od istog metala zato jer se izmeu razliitih metala
stvara galvanski par.
Ako u raspor izmeu kontaktnih povrina prodire vlaga, jedan od
kontakata koji ima negativni potencijal u odnosu na drugi, razara se.
36

Elektrokemijski potencijal bakra je +0.52 V, a aluminija -1.34 V,


pa je razlika potencijala izmeu njih 1.86 V.

Poto je elektrokemijski potencijal aluminija negativan, u kombinaciji


bakar-aluminij, upravo e se on razarati elektrokemijskom korozijom.

37

Zatita kontaktnih materijala od starenja


- presvlaenje kontaktnih povrina tankim slojem metala (kositar,

srebro, kadmij, bakar i dr.),


- ienje kontaktnih povrina vazelinom, i
- samoienje tokom sklapanja (trljanje i/ili udaranje kontaktnih
povrina jedne o drugu).

38

Izvedbe kontakata
Tijekom rada sklopnih aparata na kontaktima se deavaju slijedee
fizike pojave i procesi:

- mehanika deformacija materijala kontaktnih elemenata u zoni dodira,


- procesi zagrijavanja kontaktnih sistema, kada kroz njih protjee struja i/ili
uslijed djelovanja vanjskog izvora topline (npr. elektrini luk),

- stvaranje i djelovanje elektromagnetskih sila,


- procesi stvaranja oksidnih ili sulfidnih slojeva na kontaktnim povrinama,
te elektrokemijsko razaranje,

- procesi mehanikog troenja kontaktnih povrina,


- razaranje kontaktnih povrina uslijed elektrinih pranjenja,
- vibracije kontaktnih elemenata za vrijeme sklapanja i/ili djelovanja
vanjskih sila, i
- termoelektrine pojave.

39

Glede

funkcije

uvjeta

rada,

kontaktne

sisteme

suvremenih sklopnih aparata dijelimo na tri osnovne


grupe:

- sklopni kontakti,

- vrsti (provodni) kontakti, i


- klizni kontakti.

40

Sklopni kontakti
To su kontakti pomou kojih se u procesu rada sklopnog aparata
vri isklapanje i/ili uklapanje strujnih krugova.
Po karakteru dodira, sklopni kontakti dijele se na:
-

tokaste (dodir se ostvaruje u jednoj toki, tonije na jednoj


maloj povrini),

linijske (dodir se ostvaruje po liniji, ili najmanje u dvije toke), i

plone (dodir se ostvaruje na nekoj povrini, ili najmanje u tri


toke).
41

42

vrsti kontakti
To su kontakti koji se stalno nalaze u zatvorenom poloaju, a
otvaranje se vri samo za vrijeme popravke i remonta.

Osnovni tipovi ovih kontakata jesu:


- spoj plosnatih vodia,

- spoj okruglih vodia,


- spoj okruglog i plosnatog vodia.

43

44

Klizni kontakti
To su kontakti kod kojih se sklapanje vri izmeu dvije
povrine kontaktnih elemenata od kojih jedna klizi po
drugoj.

45

Tulipanski kontakt

46

Kontaktni materijali
Dobar kontaktni materijal mora imati slijedea svojstva:
- malen kontaktni otpor,
- teko zavarivanje, i

- malo nagaranje.

Ne postoji takav materijal !!!

47

Sve vrste kontakata nisu nikad izloeni jednako svim vrstama


naprezanja, pa treba iz mnotva tehnikih zahtjeva izdvojiti

one koji su u pojedinom sluaju bitni, a ostale se moe manje


ili vie zanemariti.

Od provodnih kontakata u prvom redu se zahtijeva malen

kontaktni otpor, od uklopnih kontakata visoka otpornost na


zavarivanje, a od isklopnih kontakata otpornost prema
nagaranju.

48

Izbor kontaktnog materijala


RADNI UVJETI

TEHNIKI ZAHTJEVI

Vrste kontakta:

Elektriki:

vrsti
sklopni
Funkcija kontakata:
voenje struje
uklapanje
isklapanje
Vrsta optereenja:
jakost struje
visina napona
uestalost rada
Okolina :
zrak
ulje
Primjena:
prekidai
sklopke
rastavljai

FIZIKALNA SVOJSTVA

Specifina elektrina
vodljivost
malen kontaktni otpor Toplinska vodljivost
Termiki:
Specifina toplina
teko zavarivanje
Temperatura omekivanja
malo nagaranje
Talite
Mehaniki:
Vrelite
velika ilavost
Toplina taljenja
malo troenje
Toplina isparavanja
slabo odskakivanje
Tvrdoa
Kemijski:
Otpornost prema trenju
kemijska postojanost vrstoa
Tehnoloki:
Elastina svojstva
dobra obradivost
Gustoa
dobra lemljivost
Svojstva mikroslojeva
niska cijena
Rekuperacija materijala

49

Kontaktni materijali dijele se u tri osnovne skupine:

- isti metali,
- legure, i
- sinterovane kombinacije.

50

isti metali

- visokovodljivi metali (bakar, srebro i aluminij),

- kemijski otporni metali (rodij, paladij, renij, iridij,


platina i zlato),
- teko taljivi metali (volfram i molibden), i

- osrednji metali (nikal).


51

Legure
Nastaju mjeanjem dva ili vie rastaljenih metala
(poboljavaju se mehanika i kemijska svojstva)
- visokovodljive (srebro-bakar, srebro-nikal, srebro-kadmij,
srebrna bronca),

- kemijski otporne (srebro-paladij).

Dobiva se eljena mehanika karakteristika i kemijska


postojanost, ali je elektrina vodljivost i temperatura talita
redovito manja od srednje vrijednosti komponenata uzimajui u
obzir udjele metala prije mijeanja.
52

Sinterovane kombinacije
Nastaju mijeanjem raznih metala u prahu pod visokim tlakom.

- bakar s teko taljivim metalima ( bakar-volfram,


bakar-volframov karbid),
- srebro s metalnim oksidima (srebro-kadmijev oksid,
srebro-kositrov oksid),
- srebro s tekotaljivim metalima i karbidima (srebro-

nikal, srebro-eljezo, srebro-volfram, srebro-molibden), i


- srebro s nemetalima (srebro-grafit).
53

Ovim se postupkom mogu dobiti materijali i od metala koji se ne daju


legirati taljenjem, a mogu se dobiti i kombinacije metala s nemetalima
(na primjer s grafitom) i s drugim kemijskim spojevima (oksidima,
karbidima).

sinter dijelovi tvrdo zalemljeni


na dijelove kontakta
najizloenije zavarivanju i
nagaranju

54

Nazivna struja

Uklopna struja

Kontaktni materijal

55

HVALA NA PANJI !

:0)
56