You are on page 1of 195

T.C.

ANADOLU NVERSTES YAYINI NO: 2595


AIKRETM FAKLTES YAYINI NO: 1563

GENEL MUHASEBE

Yazarlar
Prof.Dr. Nurten ERDOAN (nite 1, 2, 7)
Prof.Dr. brahim LAZOL (nite 3, 4)
Prof.Dr. lk ERGUN (nite 5, 6)
Do.Dr. Tun KSE (nite 8)

Editr
Prof.Dr. Melih ERDOAN

ANADOLU NVERSTES

Bu kitabn basm, yaym ve sat haklar Anadolu niversitesine aittir.


Uzaktan retim tekniine uygun olarak hazrlanan bu kitabn btn haklar sakldr.
lgili kurulutan izin almadan kitabn tm ya da blmleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kayt
veya baka ekillerde oaltlamaz, baslamaz ve datlamaz.
Copyright 2012 by Anadolu University
All rights reserved
No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted
in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic tape or otherwise, without
permission in writing from the University.

UZAKTAN RETM TASARIM BRM


Genel Koordinatr
Do.Dr. Mjgan Bozkaya
Genel Koordinatr Yardmcs
Do.Dr. Hasan alkan
retim Tasarmclar
Yrd.Do.Dr. Seil Banar
r.Gr.Dr. Mediha Tezcan
Grafik Tasarm Ynetmenleri
Prof. Tevfik Fikret Uar
r.Gr. Cemalettin Yldz
r.Gr. Nilgn Salur
Kitap Koordinasyon Birimi
Uzm. Nermin zgr
Kapak Dzeni
Prof. Tevfik Fikret Uar
r.Gr. Cemalettin Yldz
Grafiker
Glah Ylmaz
Dizgi
Akretim Fakltesi Dizgi Ekibi

Genel Muhasebe

ISBN
978-975-06-1263-3

1. Bask

Bu kitap ANADOLU NVERSTES Web-Ofset Tesislerinde 21.500 adet baslmtr.


ESKEHR, Haziran 2012

ii

indekiler
nsz

....

1. Muhasebeye Giri

iv

2. Bilgi leme ve Muhasebe Sreci

20

3. Dnen Varlklar

. 42

4. Duran Varlklar

.. 74

5. Yabanc Kaynaklar.

..104

6. z Kaynaklar.

128

7. Gelirler ve Giderler.

..150

8. Dnem Sonu lemleri...

..170

iii

nsz
Bu kitapta, Muhasebe kavramna; iletmelerin mali yaplarnn oluturulmas, bu yaplarn gerektii gibi
srdrmeleri ve sonulandrmalar asndan yaklamaktayz. Bildiiniz gibi her iletme, amacna
ulamak iin ncelikle bir kaynak oluturmak yani sermaye salamak ve bu kaynaklar iletme
varlklarna dntrmek durumundadr. letme, amacna ynelik faaliyetlerini srdrrken zellikle
varlklarn kullanmak, onlar zerinde srekli deiimler yaparak ynetmek durumundadr. Yani iletme;
mal almak, satmak, deme veya tahsilat yapmak, borlanmak veya alacaklanmak gibi ok eitli, ok
sayda ve ok ynl ancak birbiriyle ilikili iletme hareketlerini gerekletirmek, bunlarn deiimlerini
izlemek ve sonularn deerlendirmek zorundadr. Bu srecin ayn zamanda bilgiyi kullanmak iin veriyi
ynetmek demek olduunu da grebiliriz. Burada tam bir sistem mant iinde; girdi, bilgi ileme ve
kt srecinin admlar atlmaktadr. Mali nitelikteki olaylara ilikin veriler bir araya getirilmekte,
ilenmekte ve bilgi kullanclarna iletilmek zere rapor ktlarna dntrlmektedir. Kitabnzda
greceiniz gibi tm bu srete; kaydetme, snflama, zetleme yoluyla muhasebede defter tutma adn
verdiimiz faaliyet gerekletirilmekte ancak, analiz, yorum ve raporlama ile de bu faaliyetin,
kullanclarn gereksinimlerine yneltilmesi gerekletirilmektedir. te bu srete yer alan tm bu
ilevlerin ne anlama geldii, hangi ilkelerin nasl temel alnd ve nasl bir teknie gre yrtlecei bu
kitabn konusunu oluturmaktadr. Bu amala kitapta; ncelikle muhasebe kavramlar zerinde
durulmakta ardndan bilgi ileme ve muhasebe sreci ele alnmaktadr. Bu temel kavrandktan sonra;
Varlklar, Dnen ve Duran Varlklar ayrmyla, Kaynaklar ise z Kaynaklar ve Yabanc Kaynaklar
ayrmyla incelenmekte ve Dnem sonu ilemlerinin anlatmyla kitap tamamlanmaktadr.
Kitab alrken, sra sizde sorularn mutlaka yantlamaya alnz; bu, ierie tekrar dnmenizi ve
aratrmanz salayacaktr. nite sonundaki sorularn zlmesi ise eksiklerinizi grmeniz ve
bilgilerinizi tamamlamanz asndan nemlidir. Konuyla ilgili televizyon programlar, baz ayrntlara
girmeden, nitelere ilikin temel bir anlay ve kavram oluturmaya yneliktir. Bu bakmdan TV
programlarn izlemeniz, kitabnzdaki konular daha rahat anlamanz salayacaktr.
Kitabn, siz renci arkadalarmza ve uygulamaclara yararl olaca inancyla en iten baar
dileklerimi sunuyorum.

Editr
Prof.Dr. Melih Erdoan

iv








Amalarmz
Bu niteyi tamamladktan sonra;
Muhasebeyi tanmlayacak ve muhasebenin amalarn aklayabilecek,
Muhasebe bilgisinin kimler iin, neden gerekli olduunu aklayabilecek,
Muhasebe kavramlarn ve Genel Kabul Grm Muhasebe lkelerinin nemini aklayabilecek,
Temel muhasebe eitliini aklayabilecek ve Bilano ve Gelir tablosunu tanmlayabilecek,
Finansal nitelikteki ilemlerin bilano zerindeki etkisini deerlendirebilecek,
bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz.

Anahtar Kavramlar
Muhasebe

Varlklar

letmenin kiilii

Kaynaklar

Finansal niteliteki olay

Bilano

Muhasebe eitlii

Gelir tablosu

indekiler


Giri

Muhasebenin Tanm, Amac ve levleri

Muhasebe Bilgisinin Kullanclar

Muhasebenin Blmleri

Muhasebe Meslei

Muhasebenin Temel Kavramlar

Genel Kabul Grm Muhasebe lkeleri

Finansal Tablolar ve Finansal Nitelikli Olaylarn Bilanoya Etkisi

Muhasebeye Giri
GR
Harcamalarmz dengelemek ve kontrol etmek iin yaptmz ey aslnda bir tr muhasebedir. Ancak
genel olarak muhasebenin bir iletmenin ekonomik durumu ile ilgilendii ve onun gelirleri, giderleri ve
krll hakknda bilgi salad dnlr. Bu dncede doruluk pay vardr, nk muhasebe
gerektende bir iletme ile ilgili taraflarn, iletmenin finansal ilemleri ve olaylar hakknda gereksinim
duyduklar bilgiyi onlara salar. Ancak muhasebenin yerine getirdii ilev bu kadar da basit deildir. Bu
blmde muhasebenin temel dncesine ve raporlamann yapsna bakarak muhasebe almalarmza
balayacaz.
Muhasebe ticari yaamn bir gerei olarak ortaya kmtr. Bu nedenle muhasebenin balangc
dnyadaki ticaretin balangc kadar eskidir. Gnmz muhasebe kuramnn temeli 13. yy da talyada
atlmtr ve bu konudaki ilk basl eser yine talyada Rahip Luca Paciolo tarafndan 1494 ylnda
yazlmtr. Bu aklamalar nda muhasebe mesleinin de ok eskilere dayandn syleyebiliriz.
Ancak muhasebe mesleinin nem kazanmas sanayi devriminden sonra, byk irketlerin ortaya kmas
ile olmutur.
lkemizde de muhasebenin ve muhasebe mesleinin geliimi iin zaman iinde eitli yasal
dzenlemeler yaplmtr. Bunlarn en nemlileri Ticaret Kanunu, Gelir ve Kurumlar Vergisi Kanunlar,
Vergi Usul Kanunu, Sermaye Piyasas Kanunu, Serbest Muhasebecilik Serbest Muhasebeci Mali
Mavirlik kanunlardr. Bunlarn yannda Trkiye Muhasebe Standartlar Kurulu (TMSK) kurulmu ve
sz konusu kurul 2010 yl itibariyle 41 adet muhasebe standard ile 8 adet finansal raporlama standard
yaynlamtr.

MUHASEBENN TANIMI, AMACI VE LEVLER


Muhasebe renmeye balarken, genelde her konuda olduu gibi ncelikle muhasebenin ne olduunu,
amacnn ve ilevlerinin neler olduunu renmek iyi bir balang yapmanz salayacaktr. nk
ounlukla muhasebe dar anlam ile ele alnmakta bu da muhasebenin ilevlerinin ve amacnn tam olarak
anlalamamasna neden olmaktadr.

Muhasebenin Tanm ve Amac


Muhasebe kelimesinin kkeni Arapa hesap szcdr. Muhasebe ekonomik bir faaliyeti lme,
aklama ve yorumlama sanatdr (Meigs&Meigs, 1990, s.4). Basit bir tanmla muhasebe bir ekonomik
birim hakkndaki finansal bilgiyi lmek ve raporlamak iin kullanlan kavramlar ve tekniklerin bir
setidir. Daha geni bir tanm yapacak olursak muhasebe, bir ekonomik birimin finansal nitelikteki
olaylarna ilikin belgelerin toplanmas, kaydedilmesi, snflanmas ve zetlenmesi, analizi ve
yorumladktan sonra bilgi kullanclarna raporlar eklinde sunulmas eylemlerdir.
Tanm daha iyi anlayabilmek iin tanmda yer alan baz terimleri amak yararl olacaktr.
Tanmda geen ekonomik birim genellikle ayr bir iletmeyi, kurumu veya giriimi ifade etmektedir.
letmeler insan ihtiyalarnn karlanmas amac ile retim faktrlerinin bilinli ve sistemli bir ekilde
bir araya getirilmesi sonucu ortaya karlar. letmeler yaptklar iler bakmndan ticaret, retim, hizmet
iletmeleri gibi snflandrldklar gibi sahiplik bakmndan zel ve kamu iletmeleri olarak da
snflandrlabilir.

Sz konusu iletmelerin faaliyetleri erevesinde her gn birok olay gerekleir, ancak bu olaylarn
hepsi muhasebeye konu olmazlar. Muhasebenin konusu olan olaylar, finansal nitelikteki olaylar dr .
Finansal nitelikteki olaylar, iletmelerin sahip olduklar varlklar ve bu varlklarn kaynaklar zerinde
deiim yaratan ve para ile ifade edilebilen olaylardr. Muhasebe finansal nitelikli olaylar hakknda
verileri toplar ve bunlar muhasebeletirme srecinden geirdikten sonra bilgi kullanclarna sunar.
Yukardaki tanmda da belirtildii gibi muhasebe, finansal nitelikli olaylara ilikin verilerin
derlenmesi, ilenmesi (kaydedilmesi, snflamas, zetlenmesi) ve finansal nitelikli raporlarn retilmesini
salayan sretir. Bu adan bakldnda muhasebe bir bilgi sistemidir.

 $#
"$
(  )

!#
%"
(   )

 
(
)

ekil 1.1: Bilgi sistemi olarak muhasebe

Muhasebenin amac muhasebe nedir? sorusu iinde toplanmaktadr. Bunun yant ise muhasebenin
bir bilgi sistemi olduudur. Finansal muhasebenin temel amac, karar vericilere ekonomik kararlar iin
gereksinim duyduklar doru, gvenilir ve yararl bilgiyi salamaktr.
Gnmzde muhasebe sistemi bu amacn gerekletirebilmek iin bilgisayarlar yaygn ekilde
kullanmaktadr. Muhasebede bilgisayarlarn kullanm, verilerin toplanmas, ilenmesi ve raporlama
srelerinde bir takm farkllklar yaratmtr. Ancak bilgisayarlar muhasebe ilemlerinin
gerekletirilmesinde sadece ilemlere hz kazandran bir aratr. Muhasebenin temel ileyiini
renmeden bilgisayar ortamnda muhasebe gerekletirilmesi sz konusu deildir.

Muhasebenin levleri
Muhasebe ister elle yaplsn isterse bilgisayar ortamnda yrtlsn, gerekletirilmesi gereken temel
muhasebe ilevleri her muhasebe sisteminin ortak noktasdr. Muhasebe bilgi kullanclarna finansal bilgi
salama amacn, muhasebe tanmnda da yer alan bu temel ilevlerini yerine getirerek gerekletirir.
Her bir finansal olaya ilikin veriler elde edilecek, kaydedilecek, snflandrlacak ve zetlenecektir. Bir
ilemin muhasebeye konu olabilmesi iin para ile ifade edilen finansal nitelikli bir olay olmasnn yannda
bu olayn veya ilemin varln dorulayan belgelere (ispat edici belgelere) dayanmas gerekir.
Kaydetme ilevi, her gn meydana gelen finansal olaylara ilikin verilerin derlenerek, belli kurallara
gre gnlk deftere yazlmas ilevidir.
Snflama ilevi, ok saydaki verinin benzer ilem gruplarna gre dzenlenmesini yani ilemlerin
etkiledikleri unsurlara gre byk defterdeki hesaplara kaydedilmesi ilevidir.
zetleme ilevi ise defterlerde kaydedilmi ve snflandrlm olan ok saydaki bilginin, bilgi
kullanclarnn yararlanaca ekilde ksaltlmasn yani finansal tablolarn dzenlenmesini ifade eder.

Muhasebe kaytlar iin ispat edici belgeler neler olabilir?


Muhasebenin kaydetme, snflama ve zetleme ilevleri defter tutma ile ilgili olarak yerine getirdii
ilevlerdir ve bunlar muhasebenin basit ve kolaylkla renilebilecek bir blmdr. Muhasebe bilgisinin
analizi ve yorumlanmas ve bilgi kullanclarnn gereksinimlerine uygun ekilde raporlanmas
muhasebenin yerine getirdii en nemli dier ilevleri oluturur. Raporlama ilevini yerine getirmeden
muhasebe amacn gerekletirmi saylmaz.

Muhasebe sadece kayt tutmaktan ibaret deildir. Kayt tutma


muhasebenin teknik yndr. Analiz ve yorum ilevleri muhasebenin deneyim ve beceri
gerektiren, sanatsal yndr.

MUHASEBE BLGSNN KULLANICILARI


Daha nce de belirtildii gibi muhasebenin temel amac, iletme ile ilgili taraflara iletme hakknda
gereksinim duyduklar finansal bilgiyi salamaktr. Bu nedenle muhasebe iletmenin dili olarak da
tanmlanmaktadr. Muhasebe tarafndan raporlanan finansal bilgi birok farkl grup tarafndan
kullanlabilmektedir. Bu gruplar; iletmenin yneticileri, sahipleri, yatrmclar ve finansal analistler,
kreditrler, alanlar ve sendikalar, devlet ve kamudur.

Yneticiler
letmelerin bymesi ve artan rekabet koullar nedeni ile gnmzde iletmelerin ynetimi, sahipleri
yerine profesyonel yneticiler tarafndan gerekletirilmektedir. letmeleri yneten kiiler, baarl bir
ynetim gerekletirebilmek iin varlklarn verimli kullanmn ve faaliyetlerin etkinliini
salamaldrlar. Bunun iin de iletme yneticilerinin doru ve isabetli ynetsel kararlar verebilmeleri
gerekir. Bu kararlar verirken de muhasebe bilgisine gereksinim duyarlar.
letmenin niteliine gre organize olmu bir muhasebe, ynetime etkin bir ekilde yararl olabilir.
nk muhasebe (Sevilengl, 2011, s.11) :

Bilgi aracdr: Gemi bilgileri kaydederek yazl bellek oluturma grevini yerine getirir

Kontrol aracdr: Bte ve standartlarla gereklemeleri karlatrp sapmalar ve bunlarn


nedenlerini ortaya kartr

ngrme aracdr: rettii bilgiler ile gelecee ait tahminlerde bulunmaya ve planlamaya
yardmc olur.

letme yneticilerinin muhasebe bilgilerine gereksinim duyabilecekleri karar rnekleri neler olabilir?

letme Sahipleri
letme sahipleri iletmelerinin ynetimini profesyonel yneticilere brakmakla birlikte sz konusu
yneticilerin, iletmelerini iyi ynetip ynetmediklerini kontrol etmek isterler. letme sahiplerinin
yneticilerin baarmn deerlendirebilmeleri iin ilgili muhasebe verilerine gereksinimleri vardr.

Yatrmclar ve Analistler
Potansiyel yatrmclar sonuta yatrdklar sermayenin getiri salamasn beklerler. Sermaye piyasalarnn
etkin olduu lkelerde hisse senedi ve tahvil gibi finansal aralara yatrm yapmak isteyen yatrmclar
iin de ilgili irketlerin finansal verileri ok nemlidir. Ayrca yatrmclara yatrm tavsiyelerinde
bulunan analistler, tavsiyelerine temel olan grlerini oluturmak iin muhasebe bilgisine gereksinim
duyarlar.

Kreditrler
Kreditrler yani iletmelere kredi veren bankalar ve dier kredi kurulular ve kredili mal satanlar ise
daima iletmenin borlarn geri deme yetenei olup olmad ile ilgilenirler. Bu bilgi de ancak
iletmenin muhasebe sistemi tarafndan yaratlan finansal verilerine dayal olarak hazrlanan raporlardan
elde edilebilir.

alanlar ve Sendikalar
alanlar kiisel kariyerlerini gelitirmek iin gl ve baarl iletmelerde almak isterler ve
ounlukla iletmenin baarmna bal olarak ikramiye ve cret artna hak kazanrlar veya art
talebinde bulunurlar. alanlarn cret art ve alma koullarna ilikin dier talepleri genellikle
bunlarn temsilcileri olan sendikalar tarafndan yaplr. Sendika ve iletme arasnda yaplan toplu
szleme grmeleri muhasebe verileri zerinden gerekletirilir.

Devlet ve Kamu
Devlet kurumlar da vergi ve yapacaklar mikro ve makro ekonomik analizler iin iletmelerin finansal
bilgisine gereksinim duyarlar. Ekonomik yapnn balca aktrleri olan iletmelerin finansal yaps ve
geliimi ekonomiyi etkilediinden, sz konusu ekonomik yap iinde olan herkes iletmelere ilikin
bilgilere ve bunlara dayanlarak yaplan analizlere ilgisiz kalamaz. Ayrca toplum iletmelerin sosyal
sorumluluklarn yerine getirmesi iin bask oluturabilir.

MUHASEBENN BLMLER
Bir bilgi sistemi olan muhasebenin, beklentilere gre sorumluluklar da deimektedir. Muhasebenin tm
ilgili bilgi kullanclarnn gereksinimlerine cevap vermesi beklenmektedir. Tm bilgi kullanclarn gz
nne aldmzda bunlarn bir ksmnn iletme iinden kullanclar, dierlerinin ise iletme dndan
kullanclar olduunu ve her birinin bilgi gereksiniminin de farkl nedenlere dayandn grebiliriz.
letme ile ilgili bilgi kullanclarnn bu farkllklar, muhasebe disiplininde finansal muhasebe ve
ynetsel muhasebe eklinde bir blnmeye yol amtr.
Finansal muhasebe hem iletme iinde yneticilerin hem de iletme dndaki gruplarn bilgi
gereksinimlerine ynelik olarak, gemi olaylara ilikin raporlama yapar. Finansal muhasebe d
kullanclar da hedeflemesine ramen, d kullanclarn hi biri raporlarn nasl hazrlandn kontrol
etme ve dayandklar ayrntlarn neler olduunu renme olanana sahip deildirler. Onlarn raporlar
anlamas ve gvenmesi tamamen raporlar hazrlanrken kullanlan ilkelerin ve uygulamalarn
standartlatrlm olmasna baldr. Finansal raporlar temel olarak Genel Kabul Grm Muhasebe
lkelerine gre hazrlanr. Bylelikle finansal raporlar yanllktan uzak tutulur, yani sadece belli bir grup
iin hazrlanmazlar. Standart koyucu kurumlar da yatrm ve kredi kararlarnda yararl olan, ilgili ve
temsil konusunda gvenilir bilgileri ieren raporlarn retilmesini amalayan kavramlara yol gsterirler.

Finansal muhasebenin balca amac, finansal tablolar genel kabul


grm muhasebe ilkelerine uygun olarak hazrlamaktr
Finansal muhasebe tarafndan salanan bilgilerin de baz kstlayclarnn olduu unutulmamaldr.
Birincisi, bu bilgiler kesin ve somut deildirler. Belli dnemlerde raporlanacak zel muhasebe llerini
gelitirmek iin nemli lde yarg ve tahmin gerekmektedir. kinci olarak birok ilem ve olay geree
uygun deer yerine tarihi maliyet ile raporlanmaktadr. Tarihi maliyeti savunanlar, bunu gemi olaylarla
dorulanan, objektif tutarlarla raporlamann doru olduu grndedirler. Alternatif yaklam ise
hesaplarn periyodik olarak yeniden sbjektif deerlemesine dayanr. Bu iki yaklam arasndaki
tartmann temelinde geree uygun deerin ilgililii ile tarihi maliyetin gvenirlii arasndaki tercih
yatar. Son yllarda standart oluturucularn genel eilimi, geree uygun deer ynndedir.
Ynetsel muhasebe ise zellikle ynetime ve iletme alanlarna yani i bilgi kullanclarna bilgi
salamakla ilgilidir. Dier bir ifadeyle, ynetsel muhasebe, ynetimin zel amalarna hizmet edecek
bilgileri retmekle ilgilidir. letme yneticileri faaliyetleri ileriye dnk olarak planlama, kontrol ve
karar verme ilevlerinden sorumludurlar. Bu ilevlerini yerine getirirken de genellikle finansal raporlarn
yannda, finansal muhasebe tarafndan raporlanmayan zelletirilmi raporlar, bteler, maliyet raporlar
gibi dier ayrntlara gereksinim duyarlar. Bu raporlarn yneticilere yararl olabilmesi iin zamanl
olmas gerekir.
6

MUHASEBE MESLE
Daha nce belirtildii gibi muhasebecilik dnyann en eski mesleklerinden biridir. Muhasebeci
muhasebenin ilevlerini yerine getirmesini ve bylelikle bilgi salama amacna ulamasn salayan
kiidir. lkemizde muhasebecilik meslei 1989 ylnda kartlan 3568 sayl Serbest Muhasebecilik
Serbest Muhasebeci Mali Mavirlik kanunu ile yasal gvenceye kavumutur. u anki mevcut durumda
meslek, Serbest Muhasebeci Mali Mavir (SMM) ve Yeminli Mali Mavir (YMM) unvanlar altnda
yaplabilmektedir. SMMler denetim ve tasdik ilemi yapamazken, YMMler muhasebe ile ilgili defter
tutamazlar, bro aamaz ve brolara ortak olamazlar.
Yine lkemizde meslek mensuplar her ilde meslek odalar kurarak rgtlenmilerdir. Bu odalarn st
yaplanmas Trkiye Serbest Muhasebeci Mali Mavirler ve Yeminli Mali Mavirler Odalar Birlii
(TRMOB) dir. Meslee giri, meslein srdrlmesi ve meslekte ykselmek yasada belirtildii ekilde
mesleki snavlarn baarlmasn gerektirir. Sz konusu snavlar ve mesleki eitimler TRMOB
tarafndan gerekletirilmektedir.

Muhasebe meslei ile ilgili bilgi iin http://www.turmob.org.tr adresini


ziyaret edebilirsiniz.

MUHASEBENN TEMEL KAVRAMLARI


Muhasebenin temel kavramlar finansal nitelikli olaylarn nasl, ne zaman kaydedilecei, nasl
lleceini yani nasl muhasebeletirileceini aklarlar. Muhasebe kavramlar muhasebe ilkelerinin
dayanan oluturan, gzleme dayal temel dnceler ve k noktalardr (Sevilengl 2011, s.16).
Kavramlar, kuramsal olduklar kadar uygulamaya da dayanrlar ve belirli bir zamanda neyin kabul
edilebilir bir uygulama olduu konusunda muhasebeciler arasndaki gr birliini ifade ederler
(Cemalclar, nce, 1999 s.38). Kavramlar insanlar tarafndan oluturulup gelitirildikleri iin deimez
dorular deildirler ancak evrenseldirler. Aada verilen kavramlardan ilk bei baz kaynaklarda
varsaymlar olarak ele alnmaktadr.

Sosyal Sorumluluk Kavram


Sosyal sorumluluk kavram, muhasebenin grevini yerine getirme konusundaki sorumluluunu
belirtmekte ve muhasebenin amac ve kapsamn iaret etmektedir. Muhasebenin grevini yerine
getirirken tarafsz ve adil olmasn, sadece bir grubun deil tm ilgili taraflarn karlarn gzetmesini
gerekli klar. Bunun iin muhasebenin mesleki etik ve sorumluluk anlay iinde yrtlmesi gerekir.
Byle bir sorumluluk anlay ile uygulamalarn yaplmas, finansal raporlarn retilmesi halinde bilgi
kullanclarnn gereksinim duyduklar bilgi onlara adil, tarafsz, geree uygun ve drste sunulabilir.

Sosyal sorumluluk kavram, bilgi retiminde belli kii ve gruplar


yerine toplum karlarnn n planda tutulmasn, tarafsz ve drst davranlmasn
vurgular.

Kiilik Kavram
Kiilik kavram iletmenin, sahiplerinden ve iletme ile ilgili tm taraflardan (yneticiler, alanlar,
alacakllar v.b) ayr bir hesapsal kiilii olduunu kabul eder. Muhasebe kiilii veya ekonomik kiilik
olarak da ifade edilen bu kiilik kavramna gre muhasebe iletme sahiplerinin deil, iletme kiiliinin
finansal durumu ve faaliyet sonular ile ilgilenecektir.

letmenin kiilii kavram, iletmenin sahiplerinden ayr bir kiilik


olduunu kabul eder ve muhasebe ilemlerinin bu kiilik adna yrtlmesini gerektirir.
7

letmenin Sreklilii Kavram


Bu kavram, iletmelerin kurulu szlemelerinde aksine bir hkm olmadka amalarn ve
ykmllklerini yerine getirmelerine yetecek kadar bir mre sahip olduklarn kabul eder. Byle bir
anlay olmadan, her an iletmelerin son bulacaklar dncesi ile ticari faaliyetleri srdrmek
olanakszdr. Bu kavram gerei iletmeler uzun vadeli yatrm ve kredi ilemlerine giriebilirler. Bu
kavram varlklarn maliyet deerleri ile muhasebeletirilmesinin temelini oluturur.

Parayla llme Kavram


Muhasebenin tanmnda muhasebenin konusunun finansal nitelikli olaylar olduu ve bu olaylarn bir
zelliinin de para ile ifade edilebilmeleri olduu belirtilmiti. Parayla llme kavram iletmede
muhasebe konusu olabilecek olaylarn llmesinde ve muhasebe dili ile ifade edilmesinde parann ortak
bir l olmas ile ilgilidir. rnein iletme sahip olduu mallar trlerine gre metre, kilogram, litre gibi
llerle ifade etmek yerine bunlar ortak bir l olan parasal deerleri ile ifade ederek kolaylkla
muhasebeletirebilir. Burada sz konusu olan para birimi, lkedeki geerli olan milli para birimidir.

Kullanlan parann deerinde istikrarszlk olmas ne gibi sonular


dourur?

Dnemsellik Kavram
Bu kavram iletmenin sreklilii ile ilgili bir kavramdr. letmenin sonsuz kabul edilen mrnn belli
dnemlere blnmesi ve her dnemin faaliyet sonucunun bamsz olarak saptanmasn gerektirir. Bu
kavram iletme faaliyetlerinin belli zaman aralklar ile kontrol edilmesi, sonularnn ne olduunun
deerlendirilmesi gereksiniminin sonucu olarak ortaya kmtr. letmenin finansal durumunu grmek,
gerekli nlemleri almak, ortaklara kar pay datmak iin sonsuza kadar beklemek sz konusu deildir.
Bu nedenle iletmelerin sonsuz kabul edilen mrleri, genelde bir yl olan birbirinden bamsz faaliyet
dnemlerine blnr.

Dnemsellik kavram, dnemin gelir ve giderlerinin, kr ve


zararlarnn o dnemin finansal tablolarnda gsterilmesini salar.

Maliyet Esas Kavram


Para mevcudu ve alacaklar dnda iletme tarafndan edinilen tm varlk ve hizmetler elde edilme
maliyetleri ile muhasebeletirilirler. Bu kavram iletmenin sreklilii kavram ile ok yakndan ilikilidir.
nk iletmenin sreklilii kavram kabul edilmez ise varlklarn deerinin piyasa deerleri (tasfiye
deerleri) ile ifade edilmesi gerekirdi. Oysa iletmenin sreklilii kavram bu gereklilii ortadan
kaldrmtr. Maliyet esasnn kullanlmas, varlklarn deerinin srekli olarak piyasadaki deimelere
gre her an deitirilmesinin nne gemi, uzun vadeli yatrm ve planlamalara olanak salamtr.

Tarafszlk ve Belgelendirme Kavram


letmede gerekleen finansal nitelikli olaylarn kaydedilebilmesi iin bu olaylarn objektif belgelere
dayanmas gerekir. Dier bir ifadeyle muhasebenin rettii bilgilerin doru, gvenilir ve yansz olmas
ancak objektif belgelere dayanmas ile olanakldr. Belgenin objektiflii, olaylarn gereini yanstan ve
usulne uygun olarak dzenlenmi, gvenilir belgenin var olmasn kapsar. Muhasebe kaytlar byle
belgelere dayand zaman muhasebe sosyal sorumluluunu yerine getirebilir.

Tutarllk Kavram
Tutarllk kavram, iletmelerin muhasebe uygulamalarnn her dnem ayn ilke ve kurallara uygun olarak
gerekletirilmesini dier bir ifadeyle dnemden dneme deitirilmeden tutarl ekilde srdrlmesini
vurgular. Bu kavram, benzer ilem ve olaylarda benzer muhasebe politikalarnn uygulanmasn gerektirir
ve bylelikle finansal tablolarda tekdzenlilik salar.
Muhasebe bilgisi kullanclar, yapacaklar analizlerde iletmenin farkl dnemleri arasnda
karlatrmalar yapmak isteyebilirler. Tutarllk kavram bu karlatrmalara olanak salar. Ancak
buradan uygulanan muhasebe politikalarnn hi deitirilemeyecei anlam karlmamaldr. Geerli
neden ve koullarn varlnda muhasebe politikalar deitirilebilir. Bu durumda deiikliklerin ne
ekilde olduu ve etkisinin ne olduu aklanmaldr.

Tam Aklama Kavram


Bu kavram finansal tablolarda ve raporlarda aklanan bilgilerin, bilgi kullanclarnn ekonomik
kararlarna yardmc olmak iin yeterli, ak ve anlalr olmasn vurgular. Bu kavram finansal raporlarda
aklanan bilginin niteliini ve kapsamn belirler. Bilgi kullanclar iin nemli olan, ancak muhasebe
kayt sistemi iinde yer almayan baz bilgiler dipnotlarda aklanmaldr.

htiyatllk (Tutuculuk) Kavram


letmelerin iinde faaliyet gsterdikleri ekonomik ortam birtakm belirsizlikleri ve riskleri ierir. Baarl
olmak isteyen iletmelerin bu belirsizlik ve risklere kar duyarl olmalar ve gerekli nlemleri almalar
gerekir. htiyatllk kavram da iletmelerin, potansiyel en kt olasl dikkate alarak olas giderlerin,
zararlarn gereklemeden nce gider yazlmasn (karlk kayd yaplmasn) vurgular. Buna karlk
gelirler gereklemeden kaydedilemezler. rnein iletmenin stoklarnda bulunan bir maln piyasa deeri
artarsa, bu art ancak sat srasnda krn gereklemesi ile kayda alnr. Oysa ayn maln piyasa fiyat
maliyetinin altna dmse, burada mal satlmasa bile satldnda bir zarar olasl olacandan iletme
peinen gider yazabilmektedir.

nemlilik Kavram
Finansal raporlarda sunulan bilgilerin miktar ve kapsam ne olmaldr? ok miktarda ve gereksiz bilgi,
yetersiz bilgi gibi yanltc olabilmektedir. Hangi bilgilerin finansal raporlarda yer almas gerektiinin
lt bilginin nemidir. Eer bir bilginin finansal raporlarda atlanmas, eksik veya yanl beyan
edilmesi, finansal tablolara gvenerek ekonomik kararlar alan bilgi kullanclarnn kararlarn
etkileyebiliyorsa, o bilgi nemlidir. Finansal tablolar iletmelerin finansal durumlarn ve faaliyet
sonularn tm nemli ynleri ile aklamaldrlar.

nemlilik kesin deil, greli bir kavramdr. Kk bir iletmede 1.000


TL lik bir yanl beyan nemli olabilirken ok byk bir iletmede nemli olmayabilir.

zn ncelii Kavram
Genellikle muhasebede kayt konusu olan ilemlerin z ile yasal biimleri ayndr. Ancak baz
durumlarda olaylarn z, yasal biimden farkl olabilmektedir. Byle durumlarda zn ncelii
kavramna gre, olayn z biiminin nne geer. rnein bir alacan hangi durumlarda pheli alacak
kaydedilecei yasalarda belirtilmektedir. Bu koullardan biri, bu alacan vadesinde denmemi
olmasdr. letmenin alacakl olduu iletmenin iflas etmesi durumunda, alacan henz vadesi gelmemi
ve yasadaki koullar olumam bile olsa o alacak ilemin z gerei pheli alacak yazlabilir.

GENEL KABUL GRM MUHASEBE LKELER


Muhasebeciler muhasebe kavramlarn uygulamak iin uygulama ilkelerini kullanrlar. Genel kabul
grm muhasebe ilkeleri, muhasebe uzmanlar tarafndan uzun yllar boyunca gelitirilmi olan temel
kurallardr. Bu kurallar muhasebecilere finansal nitelikteki olaylar lmeleri ve raporlamalar iin yol
gsteren ve iletmeler tarafndan kullanlan ayrntl esaslardr.

Muhasebecilerin anlalabilir, gvenilir, ilgili bilgiyi ieren ve karlatrlabilir finansal tablolar


retebilmeleri iin onlara yol gsterecek muhasebe ilkelerine gereksinimleri vardr. Genel kabul grm
muhasebe ilkeleri, muhasebe kavramlarnn finansal tablolarda kullanlmasn salarlar. Genel kabul
grm muhasebe ilkeleri;

Gelir tablosu ilkeleri

Bilano ilkeleri
o

Varlklara ilikin ilkeler

Yabanc kaynaklara ilikin ilkeler

z kaynaklara ilikin ilkeler olarak snflanmaktadr

Gelir tablosu ilkelerinin amac letmenin belli bir dneme ilikin faaliyet sonularn oluturan
satlar, satlan maln maliyeti, haslat, dier gelir ve giderler gibi unsurlarn doru olarak gsterilmesini
salamaktr.
Bilano ilkelerinin amac ise iletmenin varlklar ve bu varlklarn kaynaklarnn muhasebe kayt,
hesap ve tablolarnda anlaml bir ekilde gsterilmesinin salanmas ve bylelikle iletmenin finansal
durumunun bilgi kullanclarna gerek durumuyla yanstlmasdr.

Finansal tablolarn genel kabul grm muhasebe ilkelerine uygun


olarak hazrlanmasnn yararalar nelerdir?

FNANSAL TABLOLAR VE FNANSAL NTELKL OLAYLARIN


FNANSAL TABLOLARA ETKLER
Muhasebe temel ilevlerinden biri olan zetleme ilevini, finansal tablolar dzenleyerek yerine getirir.
Muhasebe retiminde en nemli tablolar bilano (finansal durum tablosu) ve gelir tablosudur.
Muhasebenin dier ilevleri olan kaydetme ve snflama ilevleri ile iletmenin varlklar, borlar ve
sermayesini oluturan unsurlarn durumu, faaliyet sonular hakknda bilgi retilir ve bu bilgiler
kullanmnn kolaylatrlmas amac ile sz konusu tablolarda zetlenir.

Bilano
Bilano, bir iletmenin belirli bir andaki finansal durumunu, yani varlklarn, borlarn ve sermayesini
gsteren tablodur. Bu tanm ve tanmn unsurlarn kavramadan, bilanoyu anlamak olanakszdr.
Bugnk muhasebenin temel zellikleri 500 yl nce, Rnesans dnemi rahibi olan Luca Paciolo
tarafndan oluturulmutur. Paciolo, bir iletmenin baar ve baarszlklarn lmek iin bir sistem
gelitirmitir. Gnmzde ift tarafl kayt sistemi olarak bilinen sistem hala geerliliini korumakta ve
ok karmak ekilde bilgisayar ortamnda srdrlen muhasebenin de temel tan oluturmaktadr.
Sistemin znde iletmenin kiilii kavram yatar, nk bir iletmenin ekonomik kiilii, sz konusu
iletmenin varlklar ve bu varlklara kar iddia edilen haklar ile aklanabilir. Bir iletmenin var
olabilmesi ve faaliyetlerini srdrebilmesi iin bata nakit para olmak zere bir ksm varlklara
gereksinimi vardr. letmenin ekonomik kiiliinin bu varlklar kendi bana salamas sz konusu
deildir. Bu nedenle bu ekonomik kiiliin gereksinim duyduu varlklar ya iletme sahipleri ya da dier
kredi verenler tarafndan salanr. letmeye tahsis edilen ekonomik deerler artk iletmenin varln
oluturur. O halde, iletme biri z kaynak, dieri yabanc kaynak olmak zere iki tr kaynaa sahiptir.
letmenin kiilii kavramna gre iletme birinci kiilik, iletmenin sahipleri ikinci kiilik, kredi
verenler ise nc kiilerdir. letmenin ikinci kiilerden salad kaynaklar z kaynaklar, nc
kiilerden salad kaynaklar ise borlar veya yabanc kaynaklar oluturur. Gerek iletme sahiplerinin
gerekse nc kiilerin iletmeye saladklar kaynaklar nedeniyle iletmenin varlklar zerinde haklar
vardr. Yani z kaynaklar iletme sahiplerinin iletme varlklar zerindeki haklarn gsterirken, yabanc
kaynaklar iletmeye bor verenlerin iletme varlklar zerindeki haklarn gsterir.

10

letme kendisine salanan kaynaklarn tutar kadar varla sahip olabilecei iin iletmenin varlklar
ile onlarn saland kaynaklarn tutar birbirine eit olacaktr. Temel muhasebe eitlii dediimiz bu
eitlik ift tarafl kayt sisteminin temelini oluturur.
Varlklar = Yabanc Kaynaklar + z Kaynaklar
letme ilk kurulduunda z kaynaklar sadece sermayeden oluacandan ve yabanc kaynaklar da
borlar ifade ettiinden eitlii;
Varlklar = Borlar + Sermaye
olarak basitletirebiliriz.
Varlklar, bir iletmenin sahip olduu ve gelecekteki faaliyetlerinde yararl olmasn bekledii
ekonomik kaynaklardr. Varlklar mal, bina, makine gibi fiziksel yapya sahip olabildikleri gibi haklar,
erefiyeler, alacaklar gibi fiziksel yapya sahip olmayan varlklardan oluur.
Herhangi bir kalemin varlk zelliini tayabilmesi iin;

letmenin kontrol altnda olmas,

letmeye gelecekte ekonomik yarar salamasnn beklenmesi,

Gvenilir ekilde llebilmesi

gerekmektedir.
Borlar, satclardan salanan krediler, kredi kurumlarndan salanan krediler ve iletme faaliyetleri
nedeniyle doan ykmllklerdir ve nc kiilerin iletmedeki haklarn ifade eder. Bor, mevcut bir
ykmlln denmesini veya bir grevin yerine getirilmesini gerektirir.
z kaynaklar ise iletme sahiplerinin iletmedeki haklardr. letme ilk kurulduunda z kaynaklar
sadece ortaklarn salad sermayeden oluur. Ancak daha sonra iletme faaliyetlerine devam ederken
z Kaynaklar = Sermaye + Datlmam krlar Zararlar dan oluur. Yani iletme kr elde edince z
kaynaklar artar, zarar edince ve kr datm yapnca z kaynaklar azalr. Bunlarn dnda sermaye
artrm ve azaltm nedeni ile zkaynaklar artabilir veya azalabilir. Ancak bu tr deiiklikler kr ya da
zarar durumunu etkilemezler.
Muhasebe eitlii muhasebe raporlama sisteminin bel kemiidir. Bu eitlik Bilano (Finansal Durum
Tablosu) ad verilen temel finansal tablonunda zn oluturur. Bilano temel muhasebe eitliinin
izelge ekline getirilmi grnmdr. Tablonun sol taraf (Aktif ) varlklarn listesini, sa taraf (Pasif)
kaynaklarn listesini verir.
VARLIKLAR = KAYNAKLAR
AKTF = PASF
Aktif

BLANO

VARLIKLAR

Pasif
BORLAR

Kasa
Alacaklar
Mal

SERMAYE

Bina

xxx

xxx

11

Yukardaki tablodan da grlecei gibi bilano, iletmenin belirli bir tarihteki finansal durumunu yani
varlk kaynak yapsn gsteren bir tablodur, yani iletmenin belirli bir andaki fotoraf gibidir. Bu
nedenle Finansal Durum Tablosu olarak da ifade edilmektedir.

Bir iletmenin varlklarnn toplam 12.000, borlar 4.000 olduuna


gre sermayesi ne kadardr?

Bilanonun ekli
Bilano yukarda da grld gibi genellikle temel eitlikteki yapya uygun olarak dzenlenir. Varlklar
trlerine gre sol tarafa (Aktife), sermaye ve borlarda yine trlerine gre sa tarafa (Pasife) karlkl
olarak sralanr. Bilano zerinde baz bilgilerin bulunmas gereklidir. Bunlar bilanonun hangi
iletmenin finansal durumunu gsterdiinin bilinebilmesi iin iletmenin ad ve bilanonun dzenlendii
tarihtir.
Yine sekizinci nitede greceimiz gibi varlklar paraya evrilme hz en yksek varlktan balanarak,
kaynaklar ise en abuk geri denecek olandan balanarak sralanr.

Finansal Nitelikli Olaylarn Bilanoya Etkisi


Daha nce muhasebenin konusunun finansal nitelikli olaylar olduu ve bunlarn iletmelerin varlk ve
kaynak yapsnda deiim yaratan ilemler olduklar belirtilmiti. Bu ilemler varlk unsurlarnn kendi
aralarnda kaynak unsurlarnn kendi aralarnda, varlk ve kaynak unsurlar arasnda karlkl deiim
yaratan, ok farkl ekillerde olacandan bilano zerindeki etkileri de farkl olacaktr.

Varlk ve kaynaklardaki deiim her ne ekilde olursa olsun,


bilanonun temel eitlii deiimler nedeniyle bozulmayacaktr. Eitliin iki taraf birlikte
artabilir veya birlikte azalabilir ancak her zaman dengede kalr.
Finansal nitelikli olaylarn bilano zerindeki etkilerini gsteren rneklerde eitliin durumunu aka
grmek olanakldr.

rnek:
1. Ata Sayn kiisel mal varlndan 10.000 nakit, 20.000 deerinde tat aracn ve 50.000
deerindeki binasn sermaye olarak vermi ve Ata Ticaret iletmesini kurmutur. Bu verilere gre Ata
ticaretin varlklar 80.000 ve kaynaklar da 80.000 olacaktr.
Varlklar
Kasa

+ Tat

= Kaynaklar
Bina

= Sermaye

10.000 + 20.000 + 50.000

= 80.000

Aktif

BLANO

KASA

10.000

TAITLAR

20.000

BNALAR

50.000

SERMAYE

80.000

80.000

80.000
12

Pasif

2. Pein olarak 5.000 tutarnda mal alnmtr. Bu ilem sonucunda kasadaki para 5000 azalrken,
iletmenin 5.000 tutarnda mal varl olmutur. Bu ilemde iki varlk kalemi arasnda deiim olmutur
ve grld gibi hem bilano toplam deimemi hem de eitlik bozulmamtr.
Varlklar
Kasa

= Kaynaklar

+ Mal

+ Tat

5.000 + 5.000

Bina

= Sermaye

+ 20.000 + 50.000

= 80.000

Aktif

BLANO

KASA

5.000

MAL

5.000

TAITLAR

20.000

BNALAR

50.000

Pasif

SERMAYE

80.000

80.000

80.000

3. letme borlanarak 3.000 tutarnda mal almtr. Bu ilem varlklarda bir art yaratrken
borlarda da bir arta neden olacaktr. Grlecei gibi ilemin sonucunda bilano toplamlar deimi,
ancak eitlik bozulmamtr.
Varlklar
Kasa

+ Mal

+ Tat

5.000 + 8.000

Bina

Kaynaklar

= Borlar + Sermaye

+ 20.000 + 50.000

= 3.000

Aktif

80.000

BLANO

Pasif

KASA

5.000

BORLAR

3.000

MAL

8.000

SERMAYE

80.000

TAITLAR

20.000

BNALAR

50.000
83.000

83.000

4. letme maliyeti 1.200 olan mal veresiye olarak 1.500 bedelle satmtr. Sat sonucu iletmenin
1.500 alaca domu ve varlklar bu alacak nedeniyle artarken, satlan mal nedeniyle mal varlnda
1.200 azalma olmutur. Bu sat ileminde iletme 300 kr etmitir. Kr, z kayna artran bir z
kaynak unsurudur. Sonuta aktifte meydana gelen art, pasifteki artla (kr) dengelenmitir. Bu ilem
sonucu iletmenin z kayna, sermaye (80.000) art Kr (300) olmu, bilano toplamlar 83.300 ye
ulamtr.
Varlklar
Kasa

+ Mal

=
+ Alacaklar + Tat

Bina

Kaynaklar

= Borlar + (Sermaye + Kr)


z kaynak

5.000 + 6.800

+ 1.500

+ 20.000 + 50.000

= 3.000

13

80.000

+ 300

Aktif

BLANO

Pasif

KASA

5.000

BORLAR

3.000

MAL

6.800

SERMAYE

80.000

ALACAKLAR

1.500

KR

TAITLAR

20.000

BNALAR

50.000

300

83.300

83.300

5. letme borcunun 1000lik ksmn kasadan demitir. Bu ilem sonucunda bir varlk kalemi olan
kasada 1000 tutarnda azalma olurken, kaynaklarda da bor kaleminde ayn tutarda azalma olmutur.
Bu ilemin sonucunda da bilano toplamlar da 1.000 azalarak 82.300 olmutur.
Varlklar
Kasa

+ Mal

+ Alacaklar + Tat

4.000 + 6.800

+ 1.500

Bina

+ 20.000 + 50.000

Aktif

Kaynaklar

= Borlar + ( Sermaye + Kr)


= 2.000

80.000

BLANO

+ 300
Pasif

KASA

4.000

BORLAR

2.000

MAL

6.800

SERMAYE

80.000

ALACAKLAR

1.500

KR

TAITLAR

20.000

BNALAR

50.000

300

82.300

82.300

6. letmenin borlu olduu Ali Usta, iletmeden olan alacana karlk ortak olarak alnmtr. Bu
ilem sonucunda sermaye 1.000 artarken, borlar 1.000 azalmtr. ki kaynak unsuru arasndaki bir
deiimi gsteren bu ilem sonucunda bilano toplam deimemitir.
Varlklar
Kasa

+ Mal

+ Alacaklar + Tat

Bina

Kaynaklar

= Borlar + (Sermaye + Kr)


z kaynak

4.000 + 6.800

+ 1.500

+ 20.000 + 50.000

Aktif

= 1.000

BLANO

81.000

+ 300
Pasif

KASA

4.000

BORLAR

1.000

MAL

6.800

SERMAYE

81.000

ALACAKLAR

1.500

KR

TAITLAR

20.000

BNALAR

50.000
82.300

300

82.300
14

7. letme maliyeti 1800 olan mal pein olarak 1700 bedelle satmtr. Maliyetin altnda bir
bedelle mal satld iin iletme 100 zarar etmitir. Zarar, z kaynaklar azaltan bir unsur olduundan,
pasifte z kaynaklardan bir indirim olarak gsterilecektir. Mal 1.800
azalrken, Kasa 1.700
artacaktr. ki varlk unsuru arasndaki deiim ayn tutarda olmad iin sonuta aktifte 100 azalma
olmutur. Aktifteki bu azalma pasifte bir indirim olan zarar ile dengelenmitir.
Varlklar
Kasa

+ Mal

+ Alacaklar + Tat

Bina

Kaynaklar

= Borlar + Sermaye + Kr - Zarar


z kaynak

5.700 + 5.000

+ 1.500

+ 20.000 + 50.000

Aktif

= 1.000

BLANO

81.000

+ 300 - 100
Pasif

KASA

5.700

BORLAR

1.000

MAL

5.000

SERMAYE

81.000

ALACAKLAR

1.500

KR

TAITLAR

20.000

BNALAR

50.000

ZARAR

82.200

300
(100)
82.200

rneklerden de grld gibi baz ilemler iletmenin sonucu bilano toplam deimezken, baz
ilemlerin sonucunda deiebilmektedir. Ayrca baz ilemler z Kaynaklar etkilemez iken bazlar
etkilemektedir.

letmenin 2010 yl dnem sonunda varlklarnn toplam 350, z


kaynaklarnn toplam ise 200 dir. 2011 yl sonunda varlklar 410 ye ulam, borlar
da 25 artmtr. Bu durumda iletmenin 2011 yl sonunda z kaynaklarnn tutar ne
olacaktr?

Gelir Tablosu
Yukarda da belirttiimiz gibi finansal nitelikli olaylarn hepsi z kayna etkilememektedir. z
kaynaklar etkileyen ilemlerin etkileri sermayeyi artran veya sermayeyi azaltan ilemler olmak zere iki
trdedir. z sermayeyi etkileyen ilemler sonucu, iletmenin dnem ba ve dnem sonu z
sermayelerinde farkllk olacaktr. Eer dnem sonunda z sermayede art olmu ise bu iletme
sahiplerinin haklarnda bir art olduunu gsterir ve bu arzu edilen bir durumdur, ancak tersi de olabilir.
lk durum iletmenin krl, ikinci durum zararda olduunu gsterir.
z kaynaklarda sermaye art veya azalnn dnda meydana gelen bu deimeler, haslat ve gider
yaratan ilemlerin sonucudur. Bu nedenle sermayeyi artran olaylar haslat, sermayeyi azaltan olaylar
gider olarak tanmlanmaktadr. Bu ilemler hem bilanoyu hem de gelir tablosunu etkileyen ilemlerdir.

Gider, haslat salamak amac ile yaplan aktif tkenmeleridir. Haslat


ile gider arasndaki olumlu fark kr, olumsuz fark zarardr.
Gelir tablosu, iletmenin belirli bir dneme ait sonucunu, onu oluturan olaylara gre gruplandrarak
gsteren tablodur. Gelir tablosunun blmleri iinde o blme ait gelirler ve giderler karlatrlarak o
blmn sonucu gsterilir.

15

Gelir Tablosunun ekli


Gelir tablosu bir dnemin sonucunu oluturan olaylar zetlediinden ait olduu dneme ilikin bilgiyi ve
ait olduu iletmenin adn kapsamaldr.
A LETMES GELR TABLOSU
1 Ocak - 31 Aralk 201X
A . BRT KR
Net Satlar
Satlan Mallarn Maliyeti (-)
Brt sat kr veya zarar
B. FAALYET KRI
Faaliyet Giderler (-)
C. NET KR
Yukarda grld gibi gelir tablosu iletmenin net sonucunu, onu oluturan olaylara gre
gruplandrarak vermektedir. Bunun nedeni sonucun nasl olutuunun grlebilmesi ve karar vericilere
daha faydal biimde bilgi sunulabilmesidir. Bu nedenle gelir tablosu brt kr blm, faaliyet kr
blm ve son olarak net kr blmlerinden oluur
Brt sat kr blm, iletmenin esas faaliyetinden elde ettii haslat, bu haslattan indirimleri ve
satlan maln maliyetini gsterir. Sat haslatndan sat iadeleri, sat iskontolar gibi haslat azaltan
unsurlar dlerek net satlar elde edilir. Net sat tutarndan, satlan mallarn maliyeti dlerek brt
sat krna ulalr
Faaliyet kr blm, iletmenin faaliyetlerini srdrrken katland genel ynetim giderleri,
pazarlama giderleri gibi giderlerin yer ald blmdr. Bu blmdeki giderlerin toplam brt sat
krndan dlerek faaliyet kr bulunur.
Net kr blm ise esas faaliyetin dndaki dier ilemlerle ilgili gelir ve giderlerin karlatrld
blmdr. Dier faaliyetlerden elde edilen gelirler faaliyet krna eklenir, giderleri ise dlerek dnem
net kr veya zararna ulalr.
Yukarda basit ekilde gsterilen gelir tablosu zerinde daha nceki rneimizde z kaynaklar
etkileyen iki ilemi (4. ve 5. rnekler) gelir tablosu zerinde gsterecek olursak, tablo u ekilde
olacaktr:
A LETMES GELR TABLOSU
1 Ocak - 31 Aralk 201X
A . BRT KR

200

Net Satlar

3.200

Satlan Mallarn Maliyet (-)

(3.000)

Brt sat kr veya Zarar

200

B. FAALYET KRI

--

Faaliyet Giderler (-)

--

C. NET KR

200

16

zet
Muhasebenin balca amac ekonomik birimlerin
finansal durumlar hakknda bilgi gereksinimi
olan taraflara bilgi salamaktr. Muhasebe bu
amacna ulaabilmek iin iletmelerle ilgili
finansal nitelikli ilemleri kaydeder, snflar,
zetler ve zetledii bilgilerin analiz ve
yorumunu yaptktan sonra bilgi kullanclarnn
gereksinimlerine uygun olarak raporlar.

Bu eitlie dayanarak dzenlenen tabloda da aktif


tarafna varlklarn listesi, pasif tarafa da
kaynaklarn listesi yazlr. Bylelikle oluturulan
tablo (bilano) iletmenin tm varlk ve kaynak
yapsnn bir resmini verir.
letme faaliyetleri sonucu meydana gelen
finansal nitelikli olaylar bu varlk ve kaynak
yaps zerinde bir takm deiikliklere neden
olur. Bu deiiklikler sonucunda her iki tarafn
toplamlar, eitlik bozulmayacak ekilde birlikte
artabilir veya azalabilir.

Muhasebe
bilgisinin
kullanclar
yani
muhasebenin
rettii
bilgileri
ekonomik
kararlarnda kullanan taraflar ok eitlidir.
Bunlar iletme sahipleri, yneticiler, alanlar
gibi i kullanclar olabilecei gibi yatrmclar,
kreditrler, sendikalar, devlet ve kamu gibi d
kullanclar olabilir.

Varlk ve kaynak yaps zerinde etkili olan bir


ksm ilemler, z kaynaklarda da art veya
azal yaratabilirler. letmenin faaliyetleri
srasnda yaplan ve sermayeyi arttrc etkisi olan
ilemler haslat veya gelir, sermayeyi azaltc
etkisi olan ilemler ise gider olarak ifade edilir.

Muhasebe bilgisinin kullanclar bakmndan


muhasebe iki blme ayrlmaktadr. Finansal
muhasebe daha genel amal ve gemie ynelik
raporlar retirken, ynetsel muhasebe i
kullanclara ve gelecee ynelik raporlar retir.

Gelirler ile giderler arasndaki fark olumlu


olduunda kar, olumsuz olduunda zarar sz
konusudur.
te bir iletmenin bir faaliyet
dneminde elde ettii sonucu (kar veya zarar)
olu biimlerine gre snflandrarak gsteren
tablo da gelir tablosudur.

Muhasebe uygulamalarnn temeli 13.yy.da


atlm ve gnmze kadar gelierek gelmitir.
Muhasebe uygulamalarnn kayna muhasebe
kavramlardr. Muhasebeciler arasndaki gr
birliini ifade eden kavramlar finansal olaylarn
nasl muhasebeletirilecei konusunda yol
gsterirler. Bu kavramlardan kiilik kavram ve
iletmenin sreklilii kavramlar temel muhasebe
eitlii ve bilanonun temelini oluturan
kavramlardr.

Bilano ve gelir tablosu muhasebenin temel


tablolarndandr.

Kavramlarn uygulamaya ne ekilde yanstlaca


konusuna ise genel kabul grm muhasebe
ilkeleri aklk getirirler.
nsan ihtiyalarn karlamak zere faaliyette
bulunan ekonomik birimler olan iletmelerin,
sahiplerinden ayr bir kiilii vardr. letme
kiilii
faaliyetlerini
srdrebilmek
iin
gereksinim duyduu varlklar iki kaynaktan
salar. letme sahiplerinden salanan kaynak z
kaynak, borlanma yoluyla nc kiilerden
salanan kaynak ise yabanc kaynak olarak
tanmlanr. Bu iliki temel muhasebe eitlii
olarak ifade edilen ve bilanonun da temelini
oluturan eitlikle (Varlklar=Borlar+ Sermaye)
gsterilir. Eitliin sol tarafna aktif, sa
tarafna da pasif denir.

17

Kendimizi Snayalm
6. letme sahiplerinin varlklar
haklarn hangisi gsterir?

1. ok saydaki bilginin yararl olabilmesi iin


niteliklerine gre dzenlenmesi ilemine ne ad
verilir?

zerindeki

a. z kaynaklar

a. Kaydetme

b. Varlklar

b. Bilano

c. Borlar

c. Snflama

d. Aktifler

d. zetleme

e. Kr

e. Analiz
2. Hangisi muhasebe bilgisinin i kullancsdr?

7. letmenin varlklar 125.000,


45.000 ise Sermayesi ne kadardr?

a. Yneticiler

a. 170.000

b. Yatrmclar

b. 125.000

c. Kredi verenler

c. 80.000

d. Sendikalar

d. 45.000

e. Devlet

e. 25.000

3. Bir iletmenin sahibinin kiisel mal


varlnn iletmenin bilanosunda gzkmemesi
hangi kavram gereidir?

8. Dnem iinde iletmenin varlklar 30.000


artarken borlar 9.000 azalmtr. Eer yl
sonunda sermaye 179.000 olursa, dnem ba
sermayesi ne kadar olur?

a. Maliyet

Borlar

a. 140.000

b. Kiilik

b. 130.000

c. Parayla ifade

c. 109.000

d. Tutuculuk

d. 100.000

e. zn ncelii

e. 70.000

4. Hangi ilke bir iletmenin amalarn ve


ykmllklerini yerine getirmesine yetecek
kadar uzun mre sahip olduunu kabul eder?

9. Hangi ilem hem varlklarda hem


borlarda 3.000 azala neden olur?

de

a. Kiilik

a. 3.000 bedelle pein olarak makine alm

b. Sreklilik

b. 3.000 bedelle veresiye makine alm

c. Dnemsellik

c. 3.000 tutarnda borcun kasadan denmesi

d. Sosyal sorumluluk

d. 3.000 tutarnda alacan tahsil edilmesi.

e. Tutuculuk

e. 3000 tutarnda maln pein olarak alnmas

5. Hangi kavram iletmenin bilanosunda sahip


olduu binasn, onu edinmek iin dedii
bedelle gstermesini gerektirir?

10. Gelir tablosu iin hangi ifade yanltr?


a. Dnemsel olarak dzenlenir
b. letmenin finansal durumunu gsterir.

a. Dnemsellik

c. letmenin faaliyet sonucunu gsterir

b. nemlilik

d. Sonucu, onu oluturan olaylara gre gruplandrarak verir

c. Para ile lme


d. Tam aklama

e. Dnemin tm gelir ve giderlerini kapsar.

e. Maliyet
18

Kendimizi Snayalm Yant


Anahtar

Sra Sizde 3
Parann
deerinde
istikrarszlk
olmas
durumunda, kullanlan parann ortak l olma
zellii kaybolur. Parann iyi bir l olabilmesi
iin deerinin sabit olmas gerekir ancak yine de
yerine koyulabilecek baka bir l olmad iin
para ortak l birimi olarak kabul edilmektedir.
rnein enflasyonun yksek olduu dnemlerde
varlklarn tarihi maliyetleri iletme kararlarnda
veri olarak kullanlmamaldr.

1. c Yantnz yanl ise Muhasebenin levleri


balkl konuyu yeniden gzden geiriniz.
2. a Yantnz yanl ise Muhasebe Bilgisinin
Kullanclar balkl konuyu yeniden gzden
geiriniz.
3. b Yantnz yanl ise Muhasebenin Temel
Kavramlar balkl konuyu yeniden gzden
geiriniz.

Sra Sizde 4

4. b Yantnz yanl ise Muhasebenin Temel


Kavramlar balkl konuyu yeniden gzden
geiriniz.

Finansal tablolarn GKGMne gre hazrlanmas


gerekir. Bunun anlam finansal tablolarn
sahipler, kreditrler veya dier kullanc
gruplarndan birine zel olarak hazrlanmaddr.
Bunun yerine tm kullanc gruplara eit olarak
faydal olmas amalanr. Bylelikle finansal
tablolarn yanllktan uzak, gvenilir, ilgili ve
karlatrlabilir olmas salanr.

5. e Yantnz yanl ise Muhasebenin temel


kavramlar balkl konuyu yeniden gzden
geiriniz.
6. a Yantnz yanl ise Bilano
konuyu yeniden gzden geiriniz.

balkl

7. c Yantnz yanl ise Bilano


konuyu yeniden gzden geiriniz.

balkl

8. a Yantnz yanl ise Bilano


konuyu yeniden gzden geiriniz.

balkl

Sra Sizde 5
V= B + S buradan S= V- B dir.
S=12.000- 4000= 8.000

Sra Sizde 6

9. c Yantnz yanl ise Mali nitelikli ilemlerin


bilanoya etkisi balkl konuyu yeniden gzden
geiriniz.

Dnem Ba (B=V-S) = 350-200 = 150


Dnemsonu (S=V-B) = 410- (150+ 25) = 235

10. b Yantnz yanl ise Gelir tablosu balkl


konuyu yeniden gzden geiriniz.

Yararlanlan Kaynaklar
Sra Sizde Yant Anahtar

Cemalclar, . ve nce S. (1999). Muhasebenin


Kuramsal Yaps., Anadolu niversitesi
Basmevi, Eskiehir.

Sra Sizde 1
Tarafszlk ve belgelendirme kavram, muhasebe
kaytlarnn gerek durumu yanstan objektif
belgelere dayandrlmasn gerektirir. Bu belgeler
VUK ve TTK da yer almaktadr. rnekleri ise
faturalar, perakende sat vesikalar, gider
pusulas, mstahsil makbuzu, serbest meslek
makbuzu, mteri ve yolcu listeleri ve adisyonlar,
irsaliyeler, senetler, ekler, hisse senedi ve
tahviller, yazmalar ve dier evraklardr.

Meigs, R.F ve Meigs W.B. (1990). Accountng:


The Basis for Business Decisions, McGraw-Hill
Sevilengl, O. (2011). Genel Muhasebe, Gazi
Kitapevi, Ankara

Sra Sizde 2
Yeni bir rnn retilmesi, bina, tat gibi varlk
alm, yeni yatrm yapma, i kapasitesini
geniletme veya daraltma, yeni pazarlara girme,
ek finansman salama gibi kararlar ynetim karar
rnekleridir.
19







Amalarmz
Bu niteyi tamamladktan sonra;
Hesaplar niteliklerine gre ayrabilecek ve hesaplarn ileyi kurallarn uygulayabilecek,
Yevmiye defteri ve byk deftere kayt yapabilecek,
Mizan dzenleyebilecek,
Muhasebeletirme srecini bir btn olarak deerlendirebilecek
bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz.

Anahtar Kavramlar
Hesap

Yevmiye defteri

Borlandrma ve alacaklandrma

Yevmiye maddesi

Bilano hesaplar

Byk defter

Gelir tablosu hesaplar

Mizan

Hesap plan

Envanter defteri

indekiler


Giri

Hesap Kavram ve Hesaplarn leyii

Hesaplarn Snflandrlmas ve Hesap Trleri

Hesap Plan

Kaydetme levi ve Yevmiye Defteri

Snflama levi ve Byk Defter

Mizan

Muhasebe Sreci

20

Bilgi leme ve
Muhasebe Sreci
GR
Birinci nitede finansal nitelikli ilemlerin finansal tablo tutarlarn nasl etkilediklerini, bilano zerinde
geekletirdiimiz ilemlerle grdk. Bir iletmenin kaytlarn gerekte bu ekilde tutmaya altn
hayal edin. letmenin bir faaliyet dneminde binlerce ilem gerekletirdiini ve her ilemden sonra
bilanonun yeniden gncellenmesi gerektiini dnrsek byle bir kayt sisteminin olanakszl aka
grlecektir. Bu karmaklktan kurtulmann yolu uygun bir kayt sistemi oluturmaktr. Dier bir ifade
ile ok saydaki muhasebe verisini elde etmek ve uygun ekilde zetleyebilmek iin iletmelerin gvenilir
bir muhasebe sisteminin olmas gerekir. Sz konusu sistem, ilemlerin ve olaylarn gvenilir ekilde
ilendii ve finansal tablo ve raporlarda zetlendii bir sistem olmaldr.
Kullanlan sistemde muhasebeye konu olan ilemler ve olaylar ister elle ilensin isterse bilgisayar
aracl ile ilensin sistem, temel ileme aralar olan hesaplar, yevmiye defterini ve byk defteri
kapsayacaktr.

HESAP KAVRAMI VE HESAPLARIN LEY


Finansal nitelikli ilem ve olaylarn etkilerinin her bir varlk, bor ve z kaynak, gelir, gider unsuru iin
ayr ayr izlenmesi ve sonradan bilanoya aktarlmas, bilano zerinde kaydn sakncalarn ortadan
kaldracaktr. Bunun iin her bir finansal tablo unsuru iin bir hesap oluturulur; iletme kasay
ilgilendiren ilemler iin Kasa hesab, mal ile ilgili ilemler iin Mal hesab ve dier finansal tablo
unsurlarn ilgilendiren ilemler iin dier ilgili hesaplar kullanr.
Her bir finansal tablo unsurunda, finansal nitelikteki ilemler nedeniyle meydana gelen art ve
azallarn izlendii izelgeye hesap ad verilir. Muhasebe dilinde bu art ve azallar ifade etmek iin
borlandrma ve alacaklandrma terimleri kullanlr.

Borlandrma ve Alacaklandrma
Bor, borlandrma, alacak, alacaklandrma terimleri gnlk hayatta ve ticari hayatta ok sklkla
kullanlan kelimelerdir. Ancak bu kelimelerin muhasebe dilinde yklendikleri anlamlar farkldr.
Borlandrma veya alacaklandrma terimleri muhasebede, finansal nitelikli olaylar nedeni ile belirli bir
finansal tablo unsurundaki deiiklii aklayan art veya azal kelimeleri yerine kullanlr.
Deiikliklerin bu ekilde ifade edilmesinin iki nemli nedeni vardr;

Her ilem borlandrma / alacaklandrma biiminde aklanabilir

Her ilemde borlandrlan tutar = alacaklandrlan tutardr.

Bu iki gzlemin doruluu, art/ azal sisteminin yanlgsndan doar. Art/azal sistemine gre
ikinci gzlem doru olmayacaktr. rnein mterilere nakit olarak 10.000 tutarnda hizmet
salandnda gelirler 10.000 artarken kasa da 10.000 artar. Sonu(+ 10.000 /+ 10.000) dr. Bir dier
ilemde rnein 2.000 tutarnda bir borcun nakit olarak denmesinde, bor 2.000 azalrken kasa da
2.000 azalr. Sonu (- 2000 /- 2000) dr. Baz ilemlerin etkisi daha karmaktr. rnein 5.000
bedelle nakit olarak bir makine almnda makineler 5.000 artarken kasa 5.000 azalr. Sonu (+/ -)
olur. Bu ilemleri bir liste haline getirirsek sistemin yanlgsn grebiliriz
21

HESAPLAR

Art

Azal

Kasa

10.000

7.000 (2.000+ 5.000)

Gelirler

10.000

Makineler

5.000

Borlar

2.000

Toplam

25.000

9.000

Grld gibi art ve azal tutarlar birbirine eit deildir, yani sistem kendi iinde tutarl deildir.
Oysa borlandrma / alacaklandrma sisteminde borlandrlan tutarlarn alacaklandrlan tutarlara eit
olmas gerektiinden, eitliin salanamad durumlarda baz eylerin yanl olduu kolayca
farkedilebilir. Gnmzn bilgisayar kullanlan sistemlerinde de bu durum bir program kontrol olarak
yer alr. Burada Hangi hesaplar, hangi durumlarda borlandrlacak ve alacaklandrlacaktr? sorusu
akla gelebilir. Bu sorunun yantn hesaplarn ileyiini kavradmzda verebiliriz.

Finansal nitelikli ilemlerin etkilerinin art/azal sistemiyle kaytlanmas kontrol asndan yetersizdir.

Hesaplarn leyii
Buraya kadar olan aklamalarda hesaplarn borlandrma ve alacaklandrma sistemiyle kaydedilmesi
gerei zerinde duruldu. Bu sistemin kendi iinde tutarl olmas, muhasebenin temel yapsn oluturan
eitlik zerine ina edilmi olmasndan kaynaklanr.
V = B + S (z kaynaklar)
Eitliin bor/ alacak ilikisi u ekildedir;
VARLIKLAR (Bor)= BORLAR (alacak)+ Z KAYNAKLAR (Alacak)
Varlklar, iletme sahiplerinin ve nc kiilerin iletmeye kaynak salamas ile edinilirler. Dier bir
ifadeyle iletme varlklarn borlanarak edinmitir. Borlar (yabanc kaynaklar) nc kiilerin
iletmeden alacan, z kaynaklar ise iletme sahiplerinin iletmeden alacan gsterir. Bu mantktan
hareketle varlklarda art olduunda varlk hesaplar borlandrlacak, borlar veya z kaynaklarda art
olduunda ilgili bor ve z kaynak hesaplar alacaklandrlacaktr.
Gelir ve gider hesaplar iin dnldnde; giderler, kr ve dolaysyla z sermayeyi azaltrken
gelirler kr, dolaysyla da z sermayeyi artrrlar. Yani gelir ve gider hesaplarnn ileyii sermaye ile
paralellik gsterir. Bu durumu eitlik zerinde u ekilde gsterebiliriz:
VARLIKLAR (Bor)= BORLAR (alacak) + [ SERMAYE (alacak) + GELR (alacak) GDER (bor)]
Hesab tanmlarken herhangi bir finansal tablo unsurundaki deiikliklerin izlendii bir izelge
olduunu belirtmitik. Bu izelge basit olarak muhasebe almalarnda byk bir T eklinde gsterilir.
izelgenin sol taraf bor (B) taraf, sa taraf ise alacak (A) tarafdr.
(B)

VARLIKLAR

Art

(A) = (B) BORLAR (A) + (B) SERMAYE

Azal

Azal

Art

Azal

(A)

Art

 Varlk hesaplarnda artlar bor, azallar alacak tarafta gsterilirken


kaynak hesaplarnda tam tersidir.
22

z kaynak yapsn ilgilendiren hesaplarn ileyii ise u ekilde olacaktr;


(B)

SERMAYE

Azal

(A ) + (B) GELRLER (A) -

Art

Azal

(B) GDERLER

Art

Art

(A)

Azal

Gelir ve gider hesaplar, sonucu oluturan hesaplardr, bu nedenle Kr-Zarar hesab ile Gelir ve Gider
hesaplar arasndaki ilikiyi u ekilde gsterebiliriz;
DNEM KRI VEYA ZARARI HESABI

GELRLER

Azal

GDERLER

GELRLER A

Art

GDERLER

Art

Azal

Gelirler giderlerden fazla olunca kr, az olunca zarar sz konusu olacaktr, Bu durumda eitlik u
ekilde ifade edilecektir:
VARLIKLAR (Bor) = BORLAR (alacak)+ [ SERMAYE (alacak) + KR (alacak) ZARAR(bor)]
Yukardaki eitlikten u genelleme yaplabilir;

Varlk ve gider hesaplarndaki artlar hesabn bor tarafnda, azallar alacak tarafnda
gsterilir

Kaynak ve gelir hesaplarndaki artlar hesabn alacak tarafnda, azallar bor tarafnda
gsterilir.

Gelir ve gider hesaplarnda art ve azallarn ne tarafta gsterilecei,


bunlarn sermaye zerindeki etkisi ile aklanr.
Hesaplar zerinde finansal ilemleri ve olaylar kaydedebilmek iin belli bir yol izlenmelidir. Bunun
iin bir ilem veya olay olunca:

Hangi hesaplarn etkilendii,

Etkinin ne ynde olduu (art veya azal),

Etkinin hesabn ne tarafnda gsterilecei belirlenmelidir.

Daha nce yapm olduumuz rnei hesaplar zerinde izlersek sistemin kendi iinde tutarlln da
grebiliriz. rnein;
23

Mterilere nakit olarak 10.000 tutarnda hizmet salandnda Gelirler 10.000 (alacak)
artarken Kasa da 10.000 artar (bor).

2.000 tutarnda bir borcun nakit olarak denmesinde, Borlar 2.000 azalrken (bor), Kasa
da 2.000 (alacak) azalr.

5.000 bedelle nakit olarak bir makine almnda Makineler 5.000 artarken (bor), Kasa
5.000 azalr (alacak)

HESAPLAR

Borlandrmalar

Kasa

10.000

Makineler

Alacaklandrmalar
7.000 (2.000+ 5.000)

5.000

Gelirler

10.000

Borlar

2.000

Toplam

17.000

17.000

Yukarda grld gibi borlandrlan tutarlar ile alacaklandrlan tutarlarn birbirine eit olmas bir
kontrol arac salar.

letmenin bilanosunda 100nakit, 800 mal, 500


1.400 sermaye gzkmektedir. Bu unsurlar hesaplar zerinde gsteriniz.

alacak ve

Hesaplara likin Dier Terimler


Muhasebenin kendine has bir dili vardr. Muhasebeyi renirken bu terimleri de renmek almalar
kolaylatrr. Yukarda hesaplarn ileyii aklanrken hesabn sol tarafna bor taraf, sa tarafna ise
alacak taraf ad verildii, hesabn niteliine gre finansal ilemlerin etkilerinin hesaplar zerinde
borlandrma ve alacaklandrma eklinde kaydedildii belirtilmiti. Bu terimlerin dnda hesaplarla ilgili
olarak kullanlan terimler unlardr;
Hesabn al, hesabn trne gre bir hesabn bor veya alacak tarafna ilk kez bir tutarn yazlmas
ile hesap alm olur. lk al ilgili unsurun ilk kez ortaya kmas ile olur, yani hi olmayan bir unsur
ilk kez meydana karsa bunu art gibi yorumlamak gerekir. Bu adan bakldnda;

Varlk hesaplarnn ilk al bor tarafndan

Kaynak hesaplarnn ilk al alacak tarafndan

Gelir hesaplarnn ilk al alacak tarafndan

Gider hesaplarnn ilk al bor tarafndan olur.

Hesabn kalan; Hesaplarn bor veya alacak taraflar arasndaki farka denir. Eer hesabn bor taraf
daha fazla ise bu fazlalk bor kalan, alacak taraf daha fazla ise bu fazlalk da alacak kalan olarak
isimlendirilir.
B

KASA HESABI

15.000

10.000

8.000

5.000

12.000
4.000

24

BORLAR HESABI

Yukardaki rneklerde grld gibi Kasa hesab bor kalan, Borlar hesab alacak kalan verir.
Hesabn kapal olmas, hesabn bor ve alacak taraf toplamlarnn eit olmas, yani hesabn kalan
vermemesi durumudur. Aada grld gibi Kasa hesabnn bor ve alacak taraf toplamlar eittir.
B

KASA HESABI

15.000

15.000

Buradan u ekilde genelleme yapabiliriz,

Varlk hesaplar her zaman bor kalan verirler veya kalan vermezler

Kaynak hesaplar her zaman alacak kalan verirler veya kalan vermezler

Gelir hesaplar her zaman alacak kalan verirler veya kalan vermezler

Gider hesaplar her zaman bor kalan verirler veya kalan vermezler

HESAPLARIN SINIFLANDIRILMASI VE HESAP TRLER


Hesap, finansal tablolarn unsurlarnda meydana gelen deiimlerin izlendii izelge olarak
tanmlanmt. O halde hesaplar iki temel tablo olan bilano ve gelir tablosunun unsurlar esas alnarak,
Bilano hesaplar ve Gelir tablosu (sonu) hesaplar olarak snflandrlabilir.
BLANO HESAPLARI;

GELR TABLOSU HESAPLARI;

Gelir hesaplar

Gider hesaplar

Bilano hesaplar, kalanlar bilanonun Aktif ve Pasif unsurlarn oluturan hesaplardr. Gelir
tablosunu oluturan hesaplar ise eitli gelir (haslat) ve gider hesaplarndan oluur.

Faaliyetler sonucu sermayede meydana gelen deimeler neden gelir


ve gider hesaplarnda izlenir.
Yukardaki snflamann dnda bilano ve gelir tablosu hesaplar teknik zellikleri bakmndan;

Ana hesaplar ve yardmc hesaplar

Asli ve dzenleyici hesaplar

Nazm hesaplar olarak da blmlendirilebilmektedir.

Ana hesaplar, benzer ilemleri toplu olarak gsteren, bilano ve gelir tablosunda yer alan hesaplardr.
Ana hesaplar bir arada byk defteri olutururlar. Yardmc hesaplar ise ana hesabn ayrntlarn
oluturan hesaplardr. rnein iletmenin iki bankada hesab varsa, bankalardaki toplam paras ana
25

hesapta gzkrken, her bir bankada ne kadar paras olduu ise Banka hesab altnda alan yardmc
hesaplarda izlenebilir.
Asli hesaplar, finansal tablo unsurlarn dorudan doruya ifade etmek iin kullanlan hesaplardr.
Dzenleyici hesaplar ise asli hesaplarn bilanoda net deerleriyle gsterilmelerini salayan hesaplardr.
Bilanoda etkiledikleri varlk veya kaynak unsurundan bir indirim olarak gsterilerek, o unsurun net
deeriyle gzkmesi salanr.
Nazm hesaplar, iletmenin varlk ve kaynak yapsnda bir deime yaratmayan olaylarla ilgili olan
fakat hatrlanmas istenen baz bilgilerin muhasebe iinde izlenmesi iin kullanlan hesaplardr. Bu
hesaplar karlkl olarak alrlar, yani varlk, kaynak veya sonu hesaplar ile karlatrlmazlar.

Nazm hesap kalanlar bilano toplamlarna dahil edilmezler.

rnek: Aadaki rnekte finansal nitelikteki olaylar hesaplar zerinde incelenecektir.


1.

A letmesinin 1.01.201X tarihli bilanosu aadaki gibidir;

A iletmesi
Aktif

1.01.201X Tarihli Bilanosu

Pasif

KASA

7.000

BORLAR

5.000

MAL

8.000

SERMAYE

25.000

BNALAR

15.000

30.000

30.000

Hesaplarn al:
KASA HS.
7.000

MAL HS

BNALAR HS

8.000

BORLAR HS

15.000

SERMAYE HS

5.000

25.000

Hesaplarn ilk al bilanodaki tutarlarn hesaplara geirilmesi ile yaplmtr. Dikkat edilirse varlk
hesaplarnn ilk al bor, kaynak hesaplarnnki ise alacak tarafna kaydedilmitir.
2.

letme 3.000 tutarnda mal pein olarak almtr.

KASA HS.
7.000

3.000

MAL HS
8.000
3.000

26

Bu ilem Kasa ve Mal etkilemitir. Malda art olmu, kasada ise azal olmutur. Her ikisi de varlk
hesabdr. Varlk hesaplarndaki artlar bor, azallar alacak tarafnda gsterildii iin Mal hesab
borlandrlm, Kasa hesab ise alacaklandrlmtr.
3.

letme 1000 tutarnda bor demitir.


KASA HS.

7.000

3.000

BORLAR HS
1.000

5.000

1.000
Bor demesi Kasa ve Borlar hesaplarn etkilemitir. Borlar 1.000 azalrken, Kasa da 1.000
azalmtr. Kasa varlk hesab olduundan azal alacak tarafna, Borlar kaynak hesab olduundan azal
bor tarafna kaydedilmitir.
4.

letme kiraya verdii binasndan 2.000 kira geliri elde etmitir

KASA HS.
7.000

3.000

2.000

1.000

GELRLER HS
2.000

Kira geliri Kasadaki para mevcudunu artrmtr. Kasa, varlk hesab olduu iin art bor tarafna
yazlmtr. Gelir ise sermayeyi artraca iin Sermaye hesab paralelinde alan Gelir hesabnn
alacana yazlmtr.
5.

alanlara 1.500 cret denmitir.

KASA HS.
7.000

3.000

2.000

1.000

GDERLER HS
1.500

1.500
alanlara denen cret iletme iin giderdir. Kasadan dendii iin kasa mevcudu azalm, giderler
artmtr. Kasadaki azalma Kasa hesab alacaklandrlarak kaydedilirken, giderler z sermayede azala
neden olduklarndan Giderler hesabnn bor tarafna kaydedilmitir.
letmenin dnem iindeki gelir ve giderleri dnem sonunda kr zarar hesabna devredilir ve bu
hesapta karlatrlr. Gelir taraf fazla ise kr, aksi durumda zarar vardr.
GDERLER HS.
1.500

1.500

GELRLER HS
2.000

KR-ZARAR HS

2.000

1.500

2.000
500

Yukardaki hesaplarda grld gibi Gelirler ve Giderler Kr-Zarar hesabna devredilerek


kapatlmtr.

Gelir ve giderler, Kr- Zarar hesabna devredilerek kapatldklar iin


bilanoda yer almazlar.
Tm hesaplarn durumu aadaki gibi olacaktr. Hesaplarn kalanlarndan yararlanarak bilano
dzenlenecektir.

27

KASA HS.

MAL HS

7.000

3.000

8.000

2.000

1.000

3.000

BNALAR HS
15.000

BORLAR HS
1.000

5.000

1.500
9.000

5.500

11.000

SERMAYE HS

GELRLER HS

25.000

2.000

2.000

GDERLER HS

KR-ZARAR HS

1.500

1.500

1.500

2.000
500

Yukardaki hesaplar ne tr kalan vermektedirler?


A letmesi
Aktif

31.12.201X Tarihli Bilanosu

Pasif

KASA

3.500

BORLAR

4.000

MAL

11.000

SERMAYE

25.000

BNALAR

15.000

KR

29.500

500
29.500

Bilanoda sadece kalan veren hesaplarn kalanlar yer alr. Gelir ve


Gider hesaplar kalan vermedikleri iin bilanoda gzkmezler.

HESAP PLANI
Finansal nitelikli ilemlerin ve olaylarn muhasebeletirilmesinde iletmenin byklne gre yzlere
ulaan sayda hesap kullanlr. letmelerin benzer ilemleri ayn hesaplara kaydedebilmeleri iin
kullanacaklar hesaplar nceden belirlemeleri gerekir. Bir iletmede kullanlacak hesaplarn sistemli ve
gruplandrlm ekilde yer ald listeye hesap plan ad verilir.
Hesap plan iletmelerde kullanlan hesaplar;

belli bir sistem iinde amaca ve kontrole uygun biimde blmleyen,

bu blmleri kesin olarak snrlayan ve aklayan,

ayn nitelikteki ilemlerin srekli olarak ayn hesaplara kaytlamasn salayan

bir ynergedir (Yazc ve Durmu 1975, s. 160)


Hesap plann oluturan listede yer alan hesaplarn finansal tablolarn dzenlenmesine ve bu tablolar
zerinde yaplacak analizlere kolaylk salayacak ekilde gruplandrlm olmas gerekir. Varlklar
oluturan unsurlar;
1.

Dnen Varlklar

2.

Duran Varlklar
28

Mali Duran Varlklar (Yatrmlar)

Maddi Duran Varlklar

Maddi Olmayan Duran Varlklar

eklinde gruplandrlr. Kaynaklar oluturan unsurlar ise;


3.

Ksa vadeli Yabanc Kaynaklar

4.

Uzun Vadeli Yabanc Kaynaklar

5.

z Kaynaklar

eklinde gruplandrlr. Dikkat edilirse bu gruplandrmalar tamamen bilanonun yapsna uygundur.

Varlk hesaplar neden Dnen Varlklar ve Duran Varlklar olarak


gruplandrlr?
Sonu hesaplar da brt sat kr, faaliyet kr ve net kr byklklerini verecek ekilde
gruplandrlr. Gnmzde sadece iletmenin krnn ne olduu deil, onu oluturan ilemlerin neler
olduu da nemlidir. Bu nedenle iletmenin sonucunu oluturan gelir ve giderlerin olu biimlerine gre
ilgili hesaplara kaydedilebilmesi ve bu hesaplarn analize olanak verecek ekilde gruplandrlmas ve
hesap plannn bu ekilde oluturulmas gereklidir

lkemizde 26.12.1992 yaynlanan 1 no.lu Muhasebe Uygulama Genel


Teblii ile hesap plan yaynlanm ve finansal kurumlarn dnda kalan tm iletmeler
iin bu plana uyma zorunluu getirilmitir.
lkemizde oluturulan hesap plannn dayand hesap erevesinde hesap snflar u ekilde yer
almaktadr;
1. DNEN VARLIKLAR
2. DURAN VARLIKAR
3. KISA VADEL YABANCI KAYNAKLAR
4. UZUN VADEL YABANCI KAYNAKLAR
5. Z KAYNAKLAR
6. GELR TABLOSU HESAPLARI
7. MALYET HESAPLARI
9. NAZIM HESAPLAR
lkemizde kullanlan hesap plan ondalk sisteme gre kodlanmtr. rnein;
1. DNEN VARLIKLAR
12.TCAR ALACAKLAR
121.ALACAK SENETLER
Bu kodlamada Alacak Senetleri hesabnn kodu olan 121 rakamnn ilk rakam olan 1 Dnen Varlk
snfn, 2 rakam Ticari Alacaklar grubunu ve son 1 rakam ana hesab gstermektedir.

29

Hesap plannn btn iin http://www.gib.gov.tr adresine bavurabilirsiniz.

KAYDETME LEV VE YEVMYE DEFTER


Yukarda hesaplara kayt ileminin, hesaplarn birbirine eit tutarlarda borlandrlmas ve
alacaklandrlmas yoluyla yaplaca ve bu yolla yaplan kaytlarda hata olaslnn azalaca
belirtilmiti. Ancak ilemleri ve olaylar sadece hesaplar zerinde izlemenin de bir takm sakncalar sz
konusudur. lemlerin kaydnda yzlerce hesap kullanld dnlrse, kayt srasnda herhangi bir
hesaba kayt yaplmas unutulabilir veya ayn kayt iki kere yaplabilir. nceden verilen eitlik koulu
kullanlarak bu hatalar olduktan sonra bulunabilir, ancak olmas engellenemez (Cemalclar ve Erdoan
2000, s.53).
Oysa finansal nitelikli bir ilem veya olayn varlk veya kaynak unsurlar zerindeki bor/alacak
eklindeki etkisinin bir arada grlmesi hem kayda neden olan olayn, hem de kaydn hatal olup
olmadnn anlalmasn kolaylatrr. Sadece hesap zerine kayt yapldnda, rnein Kasa hesabnn
borcunda gzken bir tutarn oraya hangi ilem veya olay nedeni ile yazld veya buna karlk
alacaklandrlan hesap veya hesaplarn neler olduu kolaylkla grlemez. Bu sakncalar ortadan
kaldrmak iin gelitirilen kayt arac Yevmiye Defteridir. Muhasebenin temel ilevlerinden olan
kaydetme ilevi gnlk defter de denilen bu defterde gerekletirilir. Yevmiye defteri yasal olarak
tutulmas zorunlu olan bir defterdir.
lemlerin yevmiye defterine tarih srasna ve borlandrma / alacaklandrma kurallarna gre
kaytlanmas ile ilemin btnn ve ift ynl etkisini grmek olanakldr.

Yevmiye Defterinin ekli ve Kayt Biimi


Yevmiye defterine kayt yaplmasnn amac hem ilemin btnn hem de ift tarafl etkisini grmek
olduundan, defter bu amalara uygun ekilde gelitirilmitir.

(1)

(2)

(3)

(4)

(5)

(6)

ekil 2.1: Yevmiye Defteri rnei

ekilde grld gibi yevmiye defterinde alt blm vardr. Bu blmler srasyla u amalar iin
kullanlr;
1.

Sayfa numaras

2.

Byk defter balant numaras

3.

Madde numaras

4.

Kayt alan (bu alana ilemin tarihi, bor ve alacak kayd alan hesaplar ve aklama yazlr)

5.

Borlandrlan hesabn tutar

6.

Alacaklandrlan hesabn tutar


30

Yevmiye Maddesi ve eitleri


Yevmiye defterine kaytlar yevmiye maddeleri eklinde yaplr. Yevmiye maddesi, birbirine paralel
izgilerle snrlandrlan alandr. Maddenin al izgileri olan st tarafndaki izgilerin arasna maddenin
tarihi yazlr. Maddenin st izgileri ile kapan izgileri olan alt izgileri arasnda kalan alann sol
tarafna bor kayd alan hesap veya hesaplarn ismi, sa tarafna ise alacak kayd alan hesap veya
hesaplarn ismi yazlr. Bor kayd alan hesaplarn tutarlar kendi hizalarnda soldaki kolona yazlrken
alacak kayd alan hesaplarn tutarlar sa taraftaki kolona yazlr.
Bu durumu bir rnek zerinde izleyelim. rnein, letme As A den 103 no.lu fatura ile 5.000
tutarnda pein mal almtr. Bu ilemin yevmiye kayd aadaki gibi olacaktr;

45
25

2.5.201X
MAL HS.

5.000

KASA HS.

5.000

103no.lu fatura ile As A den pein mal alm

Yevmiye defterine ilemler alt alta, yevmiye maddeleri eklinde yaplr. Sayfa sonuna gelindiinde,
her sayfann bor ve alacak kolonlarnn toplam alnr. Toplamlarn birbirine eit olmas gerekir, aksi
durum kaytlarda hata yapldn gsterir. Eer hata yaplm ise bir dzeltici yevmiye maddesi ile
usulne uygun olarak dzeltilir.
Yukardaki rnekte dikkat edilirse bir hesap bor kayd alrken bir dier hesap alacak kayd almtr.
Bu tr yevmiye maddesine basit madde ad verilir.
Bir hesap borlandrlrken birden fazla hesap alacaklandrlyorsa veya bunun tersi oluyorsa bu tr
maddelere bileik madde ad verilir.
rnek: letme As A den 3.08.201X tarihli, 150 no.lu fatura ile yars pein yars kredili 10.000
tutarnda mal almtr
50
25

3.08.201X
MAL HS.

10.000

KASA HS.

5.000

60

SATICILAR HS.

5.000

150 no.lu fatura ile As A den yars pein


yars kredili mal alm

Ayn madde iinde birden ok hesap borlanrken birden ok hesap alacaklanyorsa, bu maddeye de
kark madde ad verilir.
rnek: letme 5.9.201X tarihinde Gl Aden 175 no.lu fatura ile pein olarak 2.000 tutarnda
demirba alm, Ay Ticarete de 15 no.lu fatura ile 1000 tutarnda kredili mal satmtr.

31

75

5.9.201X

55

DEMRBALAR HS.

2.000

10

ALICILAR HS.

1.000

KASA HS.

5.000

25

MAL HS.

5.000

175 no.lu fatura ile Gl A den pein demirba


alm ve 15 no.lu fatura ile kredili mal sat

letme bankadan ektii 10.000 nin 6.000si ile bor demi


kalann kasaya koymutur. Bu ilemin kayd hangi madde trne uygundur?

SINIFLAMA LEV VE BYK DEFTER


Daha nce hesaplarn gereklilii aklanarak bunlarn tmn kapsayan deftere byk defter denildiini
belirtmitik. Burada u soru akla gelebilir; Yevmiye defterine yaplan kaytlar neden yeterli olmuyor,
baka bir deftere kayt yapmaya ne gerek var?
Dorudan hesaplara kayt yapmann birok hataya yol aabilmesi ve bu ekilde ilemin btnn
grmenin olanaksz olmas nedeniyle yevmiye defterine kayt yaplmaktayd. Dier taraftan yevmiye
defterindeki kaytlara bakarak, her bir finansal tablo unsurundaki deiimleri bir arada grmek ve o
unsurun durumunu anlamak olanakl deildir. Bu nedenle yevmiye defterine yaplan kaytlar, byk
defterde alan hesaplara aktarlarak snflandrlr. Bylelikle finansal nitelikteki olaylarn etkilerinin
byk defterde hesap baznda grlebilmesi salanm olur. Byk defter de yevmiye defteri gibi
tutulmas yasal olarak zorunlu olan bir defterdir.

Byk defter, yevmiye defterine kaydedilen ilemlerin, niteliklerine


gre sistemli bir ekilde hesaplara datlarak, snflandrld defterdir.

Byk Defterin ekli ve Kayt Biimi


Tanmndan da anlald gibi byk defterde hesaplar yer almaktadr. Defterde hesaplar ift sayfay
kapsayacak ekilde dzenlenir. Defterin sol sayfas hesabn bor tarafn, sa sayfas ise alacak tarafn
gsterir. Bu nedenle byk defter ift sayfa numaraldr. Hesabn ad iki sayfay kapsayacak ekilde st
orta ksma yazlr. letme her hesaba gerektii kadar sayfa ayrarak defteri hesaplara bltrr. Aada
geleneksel bir byk defter rnei grlmektedir.

32

(2).HESABI
(3)

1
(4)

(5) (6)

(7)

(8)

(9)

(10) (11)

(12)

(13)

(14)

ekil 2.2: Byk Defter rnei

Yukar da verilen byk defter rneindeki rakamlar defterin kapsamas gereken bilgileri gstermektedir.
1.

Sayfa numaralar

2.

Hesabn ad

3.

Hesabn bor taraf

4.

Hesabn alacak taraf

5.

Bor kaydnn tarih,

6.

lgili yevmiye maddesinin numaras

7.

Bor kaydna neden olan ilemin aklamas

8.

Bor kaydnn tutar

9.

Bor taraf ara toplam kolonu

10. Alacak kaydnn tarihi


11. lgili yevmiye maddesinin numaras
12. Alacak kaydna neden olan ilemin aklamas
13. Alacak kaydnn tutar
14. Alacak taraf ara toplam kolonu
Daha nce yevmiye maddelerine verilen rneklerde yevmiye defteri balant numaralarnn ilk
stuna yazldn belirtmitik. Tekrar o rneklere dnersek, Kasa hesabyla ilgili ilemlerin byk
defterin 1. sayfasna, Mal hesab ile ilgili ilemlerin 25. sayfasna, Alclarn 10. sayfasna yazldn
anlayabiliriz.

MZAN
Buraya kadar olan aklamalarmzda, gvenilir bir muhasebe sistemi iin finansal nitelikteki ilemlerin
nce yevmiye defterine kaydedilmeleri ve daha sonra byk defterdeki hesaplara geirilmeleri gerei
vurguland. Bu ilem yaplrken, yani yevmiye defterinden byk deftere aktarma yaplrken bir ksm
matematiksel hatalar yaplabilir. Bu hatalar kontrol amac ile byk defter hesaplarnn her birinin bor,
alacak tutarlar ve kalanlaryla birlikte listelenmesine mizan ad verilir. Mizan biimsel bir finansal tablo
deildir, daha ok yevmiye defteri toplamlarnn, byk defter hesaplarndan oluturulan listenin
toplamna eit olup olmadnn salamasdr.

33

Mizann ekli ve Dzenlenmesi


Aada bir mizan rnei grlmektedir. Mizann tutar ksmna hesaplarn bor ve alacak toplamlar
yazlr. Bor ve alacak kolonlarnn toplamlar ile yevmiye defterinin bor ve alacak toplamlar
karlatrlr. Borlandrlan tutarlar ile alacaklandrlan tutarlar birbirine eit olacandan hem yevmiye
toplamlar arasnda hem de mizanda bu eitlik grlmelidir.
Kalan ksmnda da hesaplarn trlerine gre bor veya alacak kalanlar yer alr. Varlk hesaplar bor
kalan verirken kaynak hesaplar alacak kalan verir. Bu ksmda da bor ve alacak kolonlarnn
toplamlarnn eit olmas gerekir.

A LETMES
31 Ocak 201x tarihli Mizan
TUTAR

KALAN

HESAPLAR
BOR

XXX

ALACAK

BOR

ALACAK

XXX

XX

XX

ekil 2.3: Mizan rnei

Yevmiye defterine kayt yaplrken borlandrmalarn, alacaklandrmalara eit olmasna dikkat edilir
ve bu durumun byk defter ve mizanda da srmesi beklenir. Eer mizanda tutar kolonlar kendi
iinde, kalan kolonlar da kendi iinde eit ise mizan dengede demektir. Eer mizan dengede deilse,
bir hata olmutur ve bu hatann bulunmas gerekir.

Mizann dengede olmas her eyin doru olduunu garanti etmez.


Mizan dengede olsa bile, bir ilemin kaydnn unutulmas, bir ilemin iki kez kaydedilmesi bir tutarn
yanl hesaba kaydedilmesi gibi hatalar gstermeyecektir.

Mizan Trleri
Mizanlar kontrol arac olduklarndan eitli zamanlarda dzenlenebilirler. Dnem iinde herhangi bir
zamanda dzenlenen mizanlara geici mizan ad verilir. Genelde geici mizanlar her ayn sonunda
kartlrlar. Ancak mizanlarn daha ksa aralklarla da karlmas mmkndr, bylelikle mizanlarn
ortaya karabilecei hatalar daha abuk bulunarak dzeltilebilir.
Son ayda kartlan mizanda birikmi olarak on iki aylk tutarlar ve kalanlar gzkr. Bu mizana
genel geici mizan ad verilir. Daha sonra dnem sonu ayarlama ve dzeltme kaytlar yapldktan
sonra, bu kaytlarn doruluunu aratran bir mizan daha kartlr ve bu mizana da kesin mizan ad
34

verilir. Kesin mizandaki rakamlar artk deimeyecek rakamlar olup, bu mizandaki hesap kalanlar
bilanonun dzenlenmesine temel tekil eder.

MUHASEBE SREC
letmenin sreklilii kavram gerei, bir iletmede faaliyetlerin sreklilii esas olmakla birlikte iletmede
meydana gelen finansal nitelikli olaylar ve ilemlerin, dnemsellik kavram gerei belirli dnemler esas
alnarak belirlenmesi, llmesi ve o dnemin finansal tablolarna yanstlmas gerekir. Bu nedenle
muhasebe ilemleri genellikle 1 Ocakta balayp, 31 Aralkta biten bir faaliyet yl olarak isimlendirilen
dnemler baznda srdrlr. Muhasebe sreci ve bu sre iinde gerekletirilen ilemler bakmndan
bir dnem; dnem ba ilemleri, dnem ii ilemleri ve dnem sonu ilemleri olarak ksma ayrlr.

Dnem Ba lemleri
Dnem banda yaplacak ilemler, yeni kurulan bir iletme ve faaliyetine devam etmekte olan bir iletme
iin farkl olacaktr.
e yani balayan bir iletme ncelikle ie balama bilanosunu dzenlemelidir. Bilanoyu
dzenleyebilmek iin de kurulu srasndaki varlklarn ve bu varlklarn kaynaklarn belirlemesi,
kurulu envanterini yapmas gerekir. Envanter bilgileri, byk defter ve yevmiye defteri gibi yasal olarak
tutulmas zorunlu bir defter olan envanter defterine kaydedilir. Daha sonra bilanoya gre, hesaplarn
yevmiye ve byk defterde al yaplr. Yevmiye defterine yaplan bu ilk maddeye bilanonun al
kayd ad verilir.

letmenin belirli bir tarihte varlk ve kaynaklarnn durumunu


saptamak iin yapt saym ve deerleme ilemine envanter kartma denir.
Faaliyetine devam eden iletmelerde, dnem banda yaplacak ilemler benzerdir, ancak burada
dnem ba bilanosu bir nceki dnemin dnem sonu bilanosu olacandan tekrar bir bilano ve bu
bilanoyu dzenleyebilmek iin kurulu envanterinin yaplmasna gerek yoktur.

rnek:
Tan iletmesinin 27. 05. 201X tarihli kurulu envanterinde aadaki varlklar olduu belirlenmitir.
Kasa

3.000

Banka

5.000

Binalar

30.000

Envanterden sonra ikinci aama dnem ba veya kurulu bilanosunun karlmasdr. Dnem ba
bilanosunun tarihi 1 Ocak iken kurulu bilanosunun tarihi iletmenin kurulduu tarihtir.
Tan iletmesi
27.05.201X tarihli Bilanosu
KASA

3.000

BANKA

5.000

BNALAR

SERMAYE

30.000
38.000

38.000

35

38.000

nc aama bilanonun yevmiye defterinde alnn yaplmasdr (Faaliyetine devam eden


iletmelerin dnem ba ilemleri bu aamadan balar).
1

27.05.201X

KASA HS.

3.000

BANKALAR HS.

5.000

35

BNALAR HS.

60

30.000
SERMAYE HS.

38.000

Bilanonun al kayd
Drdnc aama ise yevmiye kaydnn byk defter hesaplarna geirilmesidir
KASA HS.

BANKALAR HS

3.000

BNALAR HS

5.000

30.000

SERMAYE HS
38.000

Dnem i lemleri
Dnem ba ilemleri yaplarak bilanonun yevmiye ve byk defterde almasndan sonra sra dnem ii
ilemlerin yaplmasna gelir. Bu ilemler, gnlk ilemlere ait ispat edici belgelerin ve bilgilerin elde
edilmesi ve bu belgelere dayanarak ilemlerin yevmiye ve byk deftere kaydedilmesi ve de geici
mizanlarn dzenlenmesini kapsar.
Daha nce de belirtildii gibi finansal nitelikli ilem ve olaylarn muhasebeletirilebilmeleri iin
ilemin; taraflarn, tarihini, konusunu, tutarn ve niteliini gsteren belgelere dayanmas gerekir. Sz
konusu belgelerin neler olduu ve nasl dzenlenecei Trk Ticaret Kanununda ve Vergi Usul
Kanununun ilgili maddelerinde aklanmaktadr.
Dnem ii ilemleri, al maddesinden sonraki gnlk ilemlerin kaytlaryla balar ve genel geici
mizann kartlmasna kadar devam eder.

Dnem Sonu lemleri


letmelerin dnem sonunda finansal tablolarn dzenleyebilmeleri iin finansal nitelikli ilem ve olaylar
yevmiye ve byk deftere kaydetmeleri yeterli deildir. Hesaplarda gzken durumun gerekte var olup
olmad, hesaplarn gerek durumu yanstp yanstmadnn kontrolnn yaplmas gerekir. Bunun iin
de gerek durumun ne olduunun saym ve deerleme yaplarak saptanmas yani muhasebe d
envanter yaplmas gerekir. Bu yolla bulunan sonular hesap kalanlar ile karlatrlr. Eer gerek
durum ile hesap kalanlar arasnda farkllklar varsa, hesaplarn gerek durumu yanstacak ekilde
dzeltilmesi gerekir. Farklarn dzeltilmesi ve sonu hesaplarnn Kr-Zarar hesabna devredilmesiyle
defter kalanlar gerek durumu gsterir hale gelirler. Bu aamada yaplan ilemlere muhasebe ii
envanter ilemleri denir. Yukarda sz edilen kesin mizan bu aamadan sonra kartlr ve bu mizann
kalanlar da dnem sonu bilanosuna temel tekil eder.
Buraya kadar anlatlan muhasebe bilgi sistemini muhasebenin ilevlerine gre aadaki gibi
gstermek olanakldr. (Cemalclar ve Erdoan 1997, s.65)

36

ekil 2.4: Muhasebe sreci

37

zet
Dnem ba ilemleri, yeni kurulan iletmeler
iin kurulu envanteri ve kurulu bilanosunun
dzenlenmesi ve bilanonun defterlerde aln
kapsar. Faaliyetine devam eden iletme bu evrede
sadece dnem ba bilanosunun al kaytlarn
yapar.

Belli dnemleri kapsayan finansal nitelikteki


ilemlerin etkilerinin analiz edilmesi ve
yorumlanabilmesi iin iletmenin finansal
durumunun ve faaliyet sonucunun bilinmesi
gerekir. Bu bilgileri salayacak olan bilano ve
gelir tablosunun retilebilmesi iin ilemlerin
etkilerinin hesaplarda izlenmesi gerekir.

Hesaplarn alndan sonra dnem ii


ilemlerinin ispat edici belgelere dayanlarak
defterlere kayd yaplr ve geici mizanlar
kartlr. Son ayn mizanna genel geici mizan
ad verilir.

Hesap finansal tablo unsurlarnn her birinde


meydana gelen deimelerin izlendii izelgedir
ve bu izelgenin sol taraf hesabn bor, sa
taraf alacak tarafdr. Hesaplara kaytlar
borlandrma ve alacaklandrma eklinde
yaplmaldr ve her ilemde borlandrlan tutarlar
alacaklandrlan tutarlara eit olmaldr.

Genel geici mizann dzenlenmesinden sonra


bilanonun elde edilmesine allr. Bilano,
iletmenin belli bir tarihteki gerek finansal
durumunu gstermelidir. Bunun iin hesap
kalanlarnn gerek durumu gsterip gstermedii
belirlenmeli, yani muhasebe d envanter
yaplmaldr. Muhasebe d envanter ilemleri
erevesinde yaplan saym ve deerleme ile
varlklarn ve kaynaklarn gerek deerleri
belirlenir. Envanter sonucu bulunan deerler ile
genel geici mizandaki hesap kalanlar
karlatrlr. Fark varsa gerekli ayarlama
kaytlar yaplr. Ayrca dnemin gelir ve
giderlerinin kontrol yaplarak, tm gelir ve
giderler Kr-Zarar hesabna devredilerek
kapatlrlar. Bu ilemlere de muhasebe ii
envanter ilemleri ad verilir. Muhasebe ii
envanter ilemlerinden sonra tekrar bir mizan
kartlr. Bu mizandaki hesap kalanlar
iletmenin gerek durumunu gsteren kesin
tutarlar olduu iin bu mizana kesin mizan ad
verilir. Srecin son aamas kesin mizan
kalanlarndan
hareketle
dnem
sonu
bilanosunun karlmasdr

Hesaplar temel olarak Bilano hesaplar ve Gelir


Tablosu hesaplar olarak blmlendirilmektedir.
Bilano hesaplar da kendi iinde Varlk hesaplar
(aktif hesaplar) ve Kaynak hesaplar (pasif
hesaplar) olarak blmlendirilir. Gelir Tablosu
hesaplar da meydana gelmelerine neden olan
faaliyetlerin niteliine gre eitli gelir ve gider
hesaplarndan oluurlar. Genelde gelir tablosunun
blmlerine gre gruplandrlrlar.
Hesaplara yaplan kaytlarn salkl olabilmesi
ve ilemin btnnn etkilenen karlkl unsurlar
itibariyle grlebilmesi ancak yevmiye defterine
kayt ile olanakldr. Yevmiye defterine kaytlar
yevmiye maddeleri eklinde, tarih srasna gre
yaplr.
Yevmiye
defterine
kaytlanan
ilemler
etkiledikleri unsurlara gre byk defterdeki
hesaplara aktarlrlar. Yevmiye defteri toplam ile
byk defterdeki
tm hesaplarn toplam
arasnda eitlik olmas gerekir. Bu eitliin olup
olmadnn matematiksel olarak kontrol mizan
aracl ile yaplr. Mizan tm kayt hatalarn
gstermez.

Buraya kadar anlatlan sre muhasebenin


kaydetme snflama ve zetleme ilevlerini ve bu
dersin kapsamn oluturmaktadr.

letmelerde genelde on iki aylk bir sreyi


kapsayan bir faaliyet dneminde geekletirilen
muhasebe sreci; dnem ba, dnem ii ve
dnem sonu ilemleri olarak evrede
gerekletirilir.

38

Kendimizi Snayalm
1. Finansal nitelikli ilemlerin finansal tablo
unsurlar zerindeki etkileri nerede izlenir?

6. Aadaki ifadelerden
defteri iin yanltr?

a. Bilano

a. Her bir hesaptaki art ve azallar izler

b. Kr-Zarar hesab

b. lemlerin kronolojik kaydn verir

c. Hesap

c. Bir ilemin btn etkisini bir arada gsterir

d. Mizan

d. Maddeler eklinde kayt yaplr

e. Gelir tablosu

e. Borlandrma ve alacaklandrma tutarlar bir


arada grldnden hatalar nler

2. Hangi
verirler?

hesaplar

genellikle

bor

kalan

hangisi

7. Bir iletmenin dnem ba al kayd


nereye yaplr?

a. Aktif hesaplar

a. Dnem ba bilanosuna

b. Pasif hesaplar

b. Byk deftere

c. Kr hesab

c. Gelir tablosuna

d. Gelir hesaplar

d. Ocak ay mizanna

e. Kaynak hesaplar

e. Yevmiye defterine

3. Bir iletmede kullanlacak hesaplarn sistemli


bir ekilde gruplandrlarak yer ald listeye ne
ad verilir?

8. Yevmiye defteri bykl ile byk defter


byklklerinin matematiksel olarak eitlii nasl
kontrol edilir?

a. Envanter listesi

a. Bilano dzenlenerek

b. Hesap plan

b. Yevmiye defteri toplamlar yaplarak

c. Mizan

c. Mizan dzenlenerek

d. Bilano

d. Envanter kartlarak

e. Gelir tablosu

e. Hesap toplamlar alnarak

4. Bir dnemin gelirleri ile giderleri arasndaki


olumsuz fark neyi gsterir?

9. Muhasebe srecinde aadakilerden hangisi


bilanonun dzenlenmesinden hemen ncedir?

a. Borlar

a. Muhasebe d envanter ilemleri

b. z sermayeyi

b. Genel geici mizann dzenlenmesi

c. Varlklar

c. Kesin mizann dzenlenmesi

d. Kr

d. Muhasebe ii envanter ilemleri

e. Zarar
5. Bir borcun geri denmesinin
zerindeki etkisini hangisi aklar?

e. Gelir tablosunun dzenlenmesi

hesaplar

10. Muhasebe srecinin son aamas hangisidir?

a. Hem kasada hem de borlarda art

a. Finansal tablolarn dzenlenmesi

b. Hem kasada hem de z sermayede art

b. Kesin Mizan

c. Hem kasada hem de z sermayede azal

c. Dnem sonu envanteri

d. Hem kasada hem de borlarda azal

d. Gelir ve giderlerin K/Z hesabna devri

e. Kasada art , borlarda azal

e. Dzeltme kaytlarnn yaplmas

39

yevmiye

Okuma Paras
Tutulmas Zorunlu Ticari Defterler

Ticari defterler ve gerekli dier kaytlar


Trke
tutulmak
zorundadr.
Ticari
defterlerde
ve
kaytlarda
ksaltmalar,
rakamlar, harfler ve semboller kullanld
takdirde,
bunlarn
anlamlar
aka
belirtilmelidir.

Soner ALTA / Bilim, Sanayi ve Teknoloji


Bakanl Bamfettii
Bir nceki yazmzda, yeni Trk Ticaret
Kanunu'na (TTK) gre ticari defter tutma
zorunluluu zerinde durulmu idi. Bu yazmzda
ise, yeni TTK'nn tutulmasn zorunlu tuttuu
ticari defterler ile defter tutulmasnda uyulacak
kurallar ele alnacaktr.

Ticari defterlere yazmlar ve dier gerekli


kaytlar, eksiksiz, doru, zamannda ve
dzenli olarak yaplmaldr.
Bir yazm veya kayt, nceki ierii
belirlenemeyecek ekilde izilemez ve
deitirilemez. Kayt srasnda m yoksa daha
sonra m yapld anlalmayan deitirmeler
kanuna gre yasaktr.

Bilindii zere, mevcut TTK'nn 66'nc


maddesinin birinci fkrasnda, tacirler tarafndan
tutulmas zorunlu olan defterler belirtilmitir.
Yeni TTK'nn 64'nc maddesinin beinci
fkrasnda ise "yevmiye, defteri kebir ve envanter
defteri dnda tutulacak defterler Trkiye
Muhasebe Standartlar Kurulu tarafndan bir
tebli ile belirlenir." denilmitir.

Ticari defterler ve gerekli dier kaytlar, olgu


ve ilemleri saptayan belgelerin dosyalanmas
eklinde veya veri tayclar araclyla
tutulabilir. Yani, yeni TTK, tacirlere,
kaytlar, olgular ve ilemleri ieren ve ayn
zamanda
da
kantlayan
belgelerin
saklanmasnda ikili seenek sunmaktadr.
Birincisi fiziki dosyalama, ikincisi ise veri
tayclarnn
kullanlmasdr.
"Veri
tayclar" terimi, zellikle mikrofileri,
CD'leri, magnetleri ve elektronik ortam ifade
eder. Ancak, muhasebenin bu tutulu
biimleri ve bu konuda uygulanan yntemler
Trkiye Muhasebe Standartlar'na uygun
olmak zorundadr.

Anlan hkmden, "yevmiye defteri, defteri kebir


ve envanter defterinin" tutulmasnn zorunlu
olduu, ancak, Trkiye Muhasebe Standartlar
Kurulu tarafndan bu defterler haricinde baz
defterlerin tutulmasnn da zorunlu hale
getirilebilecei anlalmaktadr.
Dier yandan, yeni TTK'nn 64'nc maddesinin
drdnc fkrasnda "Pay defteri, ynetim kurulu
karar defteri ve genel kurul toplant ve mzakere
defteri gibi iletmenin muhasebesiyle ilgili
olmayan defterler de ticar defterlerdir."
denilmitir. Bylece, uygulamada tartmal olan
bir konuya YTTK ile aklk getirilmi, pay
defteri, ynetim kurulu karar defteri, genel kurul
toplant ve mzakere defteri gibi defterlerin ticari
defter olduu kabul edilmitir.

Ticari defterlerin ve gerekli dier kaytlarn


elektronik ortamda tutulmas durumunda,
bilgilerin
saklanma
sresince
bunlara
ulalmasnn ve bu sre iinde bunlarn her
zaman kolaylkla okunmasnn temin edilmi
olmas arttr.

Ticari defterlerin tutulmasnda uyulmas gereken


kurallara ise yeni TTK'nn 65. maddesinde yer
verilmitir. Yeni TTK'nn ngrd bu kurallar
u ekilde sralayabiliriz:

Kaynak: http://www.dunya.com
Eriim tarihi: 09.04.2012

40

Kendimizi Snayalm Yant


Anahtar

dnem bana gre oluan farkn hangi olaylar


sonucu olduunun bilinmesi ve gelir tablosunun
hazrlanmas ok g olur. Bu nedenle sermayede
art yaratan ilemler iin gelir, azal yaratan
ilemler
iin
gider
hesaplar
olarak
isimlendirilen, ayr sonu hesaplar gelitirilmitir

1. c Yantnz yanl ise hesap kavram ve


hesaplarn ileyii balkl konuyu yeniden
gzden geiriniz.
2. a Yantnz yanl ise hesaplara ilikin dier
terimler balkl konuyu yeniden gzden
geiriniz.

Sra Sizde 3
Varlk hesaplar (Aktif hesaplar) olan Kasa, Mal
ve Binalar bor kalan, Kaynak hesaplar ( Pasif
hesaplar, olan Borlar, Sermaye ve Kr hesaplar
alacak kalan verirler. Gelir ve gider hesaplar
Kr-Zarar hesabna devredilerek kapatldklar
iin kalan vermezler.

3. b Yantnz yanl ise hesap plan balkl


konuyu yeniden gzden geiriniz.
4. e Yantnz yanl ise hesap kavram ve
hesaplarn ileyii balkl konuyu yeniden
gzden geiriniz.

Sra Sizde 4

5. d Yantnz yanl ise hesap kavram ve


hesaplarn ileyii balkl konuyu yeniden
gzden geiriniz.

letmenin srekliliinin devam etmesi iin uzun


sreli olarak kullanabilecei varlklara (bina,
makine, tat, demirba) gereksinimi vardr.
Bunlarn yannda faaliyetini srdrebilmek iin
ksa dnemde paraya evrilebilecek varlklara
(mal, alacak, para) gereksinimi vardr. Bu iki
grubu ayrmak analizler iin ok nemlidir.

6. a Yantnz yanl ise kaydetme ilevi ve


yevmiye defteri balkl konuyu yeniden gzden
geiriniz.
7. e Yantnz yanl ise dnem ba ilemleri
balkl konuyu yeniden gzden geiriniz.

Sra Sizde 5

8. c Yantnz yanl ise mizan balkl konuyu


yeniden gzden geiriniz.

Bu ilemin kaydnda Kasa ve Borlar hesaplar


borlandrlrken Banka hesab alacak kayd
alacaktr. Birden fazla hesap borlandrlrken bir
hesap alacaklandrld iin bu madde, bileik
maddedir.

9. c Yantnz yanl ise dnem sonu ilemleri


balkl konuyu yeniden gzden geiriniz.
10.a Yantnz yanl ise dnem sonu ilemleri
balkl konuyu yeniden gzden geiriniz.

Yararlanlan Kaynaklar
Sra Sizde Yant Anahtar

Cemalclar, ve Erdoan, N. (2000) Genel


Muhasebe, stanbul, Beta basm datm A

Sra Sizde 1
KASA HS
100

ALACAK HS
500

Yazc, M ve Durmu A. H. (1975). Muhasebe


Kuramlar ve Uygulamalar, stanbul

MAL HS
800

SERMAYE HS
1.400

Sra Sizde 2
Gelirler iletmenin sermayesini artran, giderler
ise azaltan ilemler sonucu ortaya kar. Bu
nedenle, tm bu ilemlerin sermaye hesab
zerinde
izlenmesi
dnlebilir.
Ancak
sermayede gelir ve giderlerin dndaki
nedenlerle de deiiklikler olabilir. Bu ekilde bir
kaytta, dnem sonunda iletmenin sermayesinde
41








Amalarmz
Bu niteyi tamamladktan sonra;
Dnen varlklarn kapsamn aklayabilecek,
Hazr deerler grup hesaplarnn ileyiini sralayabilecek,
Menkul kymetler grup hesaplar ileyiini aklayabilecek,
Ticari ve dier alacaklar grup hesaplar ileyiini ifade edebilecek,
Ticari mal hareketlerinin muhasebeletirilmesini kavrayabilecek,
bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz.

Anahtar Kavramlar
Dnen varlklar

Hisse senedi

Hazr deerler

Tahvil

Menkul kymetler

Devaml envanter yntemi

Ticari alacaklar

Aralkl envanter yntemi

Ticari Mallar

Satlan ticari mal maliyeti

indekiler


Giri

Dnen Varlklar

Hazr Deerler

Menkul Kymetler

Ticari Alacaklar

Dier Alacaklar

Stoklar

Gelecek Aylara Ait Giderler ve Gelir Tahakkuklar

Dier Dnen Varlklar


42

Dnen Varlklar
GR
Dnen varlklar, bilano gn itibariyle kasa ve bankada bulunan nakit varlklar ile, normal artlarda en
fazla bir yl (gelecek hesap dnemi) iinde paraya dntrlmesi veya iletmede tketilmesi ngrlen
varlklar kapsar.
Bu ana grup, aadaki alt hesap gruplarndan oluur.
10 HAZIR DEERLER
11 MENKUL KIYMETLER
12 TCAR ALACAKLAR
13 DER ALACAKLAR
15 STOKLAR
17 YILLARA YAYGIN NAAT VE ONARIM MALYETLER
18 GELECEK AYLARA AT GDERLER VE GELR TAHAKKUKLARI
19 DER DNEN VARLIKLAR
Dnen varlklar incelenirken, lkemizde uygulanan Tek Dzen Hesap Planna (TDHP) bal
kalnacak, ancak, iletmede dnem sonu ilemi olarak ele alnanlarla, ticaret iletmelerinde genel olarak
kullanlmayan hesaplar, hesap plan aklama erevesinde tutulacak, ileyileri rneklenmeyecektir.
Aada, Dnen Varlklar iinde yer alan hesap gruplar ve kapsadklar hesaplar incelenecektir.

HAZIR DEERLER
Bu grup; kasa veya bankada bulunan nakit mevcutlarn ve istenildiinde, deer kaybna uramadan
paraya evrilebilecek (menkul kymetler hari) varlklar kapsar.
Hazr Deerler grubunda aadaki hesaplar yer alr.
100 KASA
101 ALINAN EKLER
102 BANKALAR
103 VERLEN EKLER VE DEME EMRLER(-)
108 DER HAZIR DEERLER
Hazr Deerler grubunda yer alan hesaplar aada aklanacaktr.

43

100 Kasa
Kasa hesabnda iletmenin nakit hareketleri izlenir. Bu hesapta, hem Trk Liras hareketleri, hem de
yabanc paralarn Trk Liras karl izlenir.
Bu hesap, ihtiyaca gre (merkez, ube gibi veya para cinsine gre) yardmc hesaplara ayrlabilir.
letmede farkl yabanc para hareketi olmas durumunda, farkl para deerlerini izleyebilmek
bakmndan, kasa hesabnn para cinsleri bakmndan yardmc hesaplara ayrlmas gerekir. Para cinsleri
itibariyle hesap, aadaki gibi yardmc hesaplara ayrlabilir.
100 KASA
100.01 Trk Liras Kasas
100.02 Yabanc Para Kasas
Ulusal ve yabanc para cinsinden yaplan her trl tahsilatlar bu hesaba bor; demeler ise alacak
kaydedilir.
Yabanc paralarn hesaba girii ve k maliyetle kaydedilir. Yabanc paralarn, maliyetinden daha
yksek bir fiyatla satlmasndan doan kr tutar "646 Kambiyo Krlar" hesabnn alacana; maliyetinin
altnda bir fiyatla satlmasndan doan zarar tutar "656 Kambiyo Zararlar" hesabnn borcuna kaydedilir.

rnek:
1.
2.
3.
4.

5.000 ticari mal pein olarak satlmtr.


4.000 ticari mal yabanc para karl satlmtr.
Maliyeti 2.000 lira olan yabanc paralar, 2.100 satlmtr.
Maliyeti 1.200 lira olan yabanc paralar, 1.150 satlmtr.

Yevmiye Kaytlar:


100 KASA HS.
100.01 Trk Liras Kasas
5.000
600 YURT SATILAR HS.
2
/
100 KASA HS.
100.02 Yabanc Para Kasas
4.000
600 YURT SATILAR HS.
3
/
100 KASA HS.
2.100
100.01 Trk Liras Kasas
100 KASA HS.
100.02 Y.Para Kasas
646 KAMBYO KARLARI HS.
Yabanc para sat
4
/
100 KASA HS.
100.01 Trk Liras Kasas
1.150
656 KAMBYO ZARARLARI HS.
100 KASA HS.
100.02 Y.Para Kasas
Yabanc para sat


5.000
5.000
4.000
4.000
2.100
2.000
2.000
100
1.150
50
1.200
1.200

Yabanc para satnda, yabanc para kasasndan kn maliyet


deeriyle olacan unutmaynz.


44

101 Alnan ekler


ek, bankaya gnderilen ve belli bir parann, belirtilen kii ya da ek hamiline denmesi emrini belirten
bir kymetli evraktr.
ek, grldnde denmesi gereken bir kambiyo senedidir (TTK md. 692). Ancak, lkemizde
vadeli ek dzenlenmesi (keidesi) ticari gvene bal olarak yaygn biimde kullanlmaktadr.
Hesap, aada grld gibi alnan eklerin bulunduu durumu izleyecek ekilde yardmc
hesaplara ayrlr.
101 ALINAN EKLER
101.01 Portfydeki ekler
101.02 Tahsildeki ekler
101.03 Teminattaki ekler
101.04 Karlksz ekler
Alnan ekler nominal (zerinde yazl) deerleri ile bu hesabn borcuna; tahsil edilenler veya eitli
nedenlerle elden kanlar ise ayn deerle alacana kaydedilir

rnek:
1.
2.
3.
4.
5.

10.000 ticari mal satlarak, karlnda ek alnmtr.


3.000 ek ciro edilerek satclara olan bor denmitir.
Vadesi gelen 4.000 ek tahsil edilmitir.
2.000 ek tahsil iin bankaya verilmitir.
Tahsile verilen eklerden 1.000 bir ek banka tarafndan tahsil edilerek hesaba geirilmitir.

Yevmiye Kaytlar
1
/
101 ALINAN EKLER HS.
101.01 Portfydeki ekler
600 YURT SATILAR HS.
ek alnmas
2
/
320 SATICILAR HS.
101 ALINAN EKLER HS.
101.01 Portfydeki ekler
ek cirosu
3
/
100 KASA HS.
101 ALINAN EKLER HS.
101.01 Portfydeki ekler
ek tahsili
4
/
101 ALINAN EKLER HS.
101.02 Tahsildeki ekler
101 ALINAN EKLER HS.
101.01 Portfydeki ekler
ekin tahsile verilmesi
5
/

10.000
10.000

3.000
3.000

4.000
4.000

2.000
2.000

102 BANKALAR HS.


101 ALINAN EKLER HS.
101.02 Tahsildeki ekler
ek tahsili
/

1.000
1.000

45

102 Bankalar
letmenin belirli bir sre sonunda veya istediinde ekmek zere banka ve zel finans kurumlarna
yatrd ulusal ve yabanc paralarn izlendii hesaptr.
Bankalarda bulunan paralar arttran ilemler bu hesaba bor, azaltan ilemler ise alacak kaydedilir.
Bankalar hesabnn ileyiine rnek vermeden nce yaygn olarak kullanlan baz bankaclk
kavramlarn ksaca aklamak faydal olabilir.
Havale: Ayn banka mterileri arasndaki yaplan para aktarma ilemidir. rnek: A Bankas B
ubesi mterisi; A Bankas C ubesi mterisi hesabna para aktaryor ise yaplan ilem havale
ilemidir.
Elektronik Fon Transferi (EFT): Ayr bankalar arasnda yaplan para transfer ilemidir. rnek: A
Bankas ubesinden; K Bankas ubesine yaplan para aktarm EFT ilemidir.
Virman: Banka mterisinin (mudisinin) kendi hesaplar arasnda para aktarma ilemidir.
Bankalar Hesab le lgili rnek:
1.
2.
3.
4.

Bankaya 5.000 yatrlmtr.


Bankadan 3.000 para ekilmitir.
Banka hesabna 3.000 faiz tahakkuk ettii renilmitir (stopaj dikkate alnmamtr).
Banka hesabndan satcnn banka hesabna 2.000 EFT yaplmtr.

Yevmiye Kaytlar
1 /
102 BANKALAR HS.
100 KASA HS.
Para yatrlmas
2 /
100 KASA HS.
102 BANKALAR HS.
Para ekilmesi
3 /
102 BANKALAR HS.
642 FAZ GELRLER HS.
Faiz gelirinin kayd
4 /
320 SATICILAR HS.
102 BANKALAR HS.
Satcya bankadan EFT ilemi
 / 

5.000
5.000
3.000
3.000
3.000
3.000
2.000
2.000

103 Verilen ekler ve deme Emirleri (-)


letmenin nc kiilere bankalardan ekle veya deme emri ile yapaca demelerin izlendii aktif
dzenleyici bir hesaptr.
ek keide edildiinde veya deme emri dzenlendiinde bu hesaba alacak; ek veya deme emri
hamil tarafndan bankadan tahsil edildiinde, bor kayd yaplr. Hesap daima alacak kalan verir (veya
kapaldr).

46

rnek:
1.
2.

3.000lk bir ek dzenlenerek satclara verilmitir.


Daha nce verilen (keide edilen) 2.000lk bir ekin, banka hesabmzdan ekildii
renilmitir.

Yevmiye Kaytlar:
/
320 SATICILAR HS.
103 VERLEN EKLER DEME EMRLER HS.
ek keidesi
/
103 VERLEN EKLER VE DEME EMRLER HS.
102 BANKALAR HS.
ek demesi
 / 


3.000
3.000

2.000
2.000

108 Dier Hazr Deerler


letmenin kullanmak amacyla ald pullar, tahsil zaman gelmi tahvil faiz kuponlar ve hisse senedi
kr pay kuponlar, banka ve posta havaleleri ve benzerleri bu hesapta izlenir.

MENKUL KIYMETLER
letmelerin elinde zaman zaman fazla nakit oluur. Sz konusu nakit fazlasnn sreklilik arz etmesi
durumunda bunun uzun vadeli yatrma dntrlmesi; geici bir fazlalk niteliinde olmas durumunda
ise ksa vadeli gelir getirici aralara yatrlmas beklenir. Menkul kymetler hem uzun (Mali Duran
Varlklar Grubu) ve hem de ksa vadeli amalarla yatrm (Menkul Kymetler Grubu) olana sunan
yatrm aralardr.
Menkul Kymetler grubunda aadaki hesaplar yer alr.
110 HSSE SENETLER
111 ZEL KESM TAHVL, SENET VE BONOLARI
112 KAMU KESM TAHVL, SENET VE BONOLARI
118 DER MENKUL KIYMETLER
119 MENKUL KIYMETLER DEER DKL KARILII(-)
Menkul Kymetler grubunda yer alan hesaplar aada aklanacaktr.

110 Hisse Senetleri


Hisse senetleri, anonim irketlerde esas sermayenin belirli bir payn temsil etmek amacyla karlan
kymetli evraklardr.
Hisse senetlerinin hesaba girii ve k al bedeli ile kaydedilir. Hisse senetlerinin, al deerinden
daha yksek bir fiyatla satlmasndan doan kr tutar 645 Menkul Kymet Sat Krlar hesabnn
alacana; al deerinin altnda bir fiyatla satlmasndan doan zarar tutar ise 655 Menkul Kymet Sat
Zararlar hesabnn borcuna kaydedilir.

rnek:
1.
2.

Nominal deerleri toplam 10.000 lira olan hisse senetleri 20.000 liraya satn alnmtr. lem
banka aracl ile gerekletirilmi olup %0,2 komisyon denmitir.
Maliyeti 8.000 olan hisse senetleri 7.500ya satlmtr. Senet bedelleri banka hesabna
yatm, %0,2 komisyon uygulanmtr.
47

Yevmiye kaytlar
/
110 HSSE SENETLER HS.
653 KOMSYON GDERLER HS.
102 BANKALAR HS.
/
102 BANKALAR HS.
653 KOMSYON GDERLER HS.
655 MENKUL KIYMET SATI ZARARLARI HS.
110 HSSE SENETLER HS.
/

20.000
40
20.040
7.485
15
500
8.000

Hisse senedi satnda, hisse senetlerinin hesaptan kn al


deeriyle yapmay unutmaynz.

111 zel Kesim Tahvil, Senet ve Bonolar


Ksa vadeli yatrm amacyla satn alnan, zel sektrn kartt tahvil, senet ve bonolar bu hesapta
izlenir.
Menkul kymet cinsine gre blmleme yaplabilir.

112 Kamu Kesimi Tahvil, Senet ve Bonolar


Kamu kurumlar tarafndan karlm tahvil, senet ve bonolardan ksa vadeli amalarla satn alnanlar bu
hesapta izlenir.

rnek:
Nominal deerleri toplam 5.000 olan zel kesim tahvili ile, nominal deerleri toplam 15.000 olan
devlet tahvilleri nominal deerleriyle satn alnmtr. deme bankadan yaplmtr.
Yevmiye kaytlar
/
111 ZEL KESM TAHVL SENET VE BONOLARI HS.
112 KAMU KESM TAHVL SENET VE BONOLARI HS.
102 BANKALAR HS.
/

5.000
15.000
20.000

118 Dier Menkul Kymetler


110, 111, 112 nolu hesaplarda izlenen hisse senedi, tahvil, senet ve bonolar dnda kalan menkul
kymetlerin izlendii hesaptr.

119 Menkul Kymetler Deer Dkl Karl (-)


Menkul Kymetlerin satn alma bedellerine gre borsa veya piyasa deerlerinde nemli ve srekli bir
dklk grlr ise, ortaya kabilecek zararlar karlamak amac ile hesaplanan karlklarn izlendii
aktif dzenleyici bir hesaptr.

48

TCAR ALACAKLAR
letmenin normal faaliyet konusunu tekil eden mal ve hizmet sat nedeniyle ortaya kan ve vadesi bir
yl amayan senetli ve senetsiz alacaklarn izlendii hesap grubudur.
letmenin ana irket, itirak veya bal ortaklklarndan ortaya kacak ticari nitelikteki alacaklar bu
gruptaki ilgili hesap altnda ayr olarak izlenmelidir.
Ticari Alacaklar grubunda aadaki hesaplar yer alr.
120 ALICILAR
121 ALACAK SENETLER
122 ALACAK SENETLER REESKONTU (-)
124 KAZANILMAMI FNANSAL KRALAMA FAZ GELRLER (-)
126 VERLEN DEPOZTO VE TEMNATLAR
127 DER TCAR ALACAKLAR
128 PHEL TCAR ALACAKLAR
129 PHEL TCAR ALACAKLAR KARILII (-)
Ticari Alacaklar grubunda yer alan hesaplarn ileyileri aada aklanacaktr.

120 Alclar
letmenin, esas faaliyet konusunu oluturan mal ve hizmet satlarndan ortaya kan, ek veya senede
bal olmayan alacaklarnn izlendii hesaptr.
Alclar hesab ihtiyaca gre; lkelere, blgelere, ehirlere, mal ve hizmet trlerine veya dorudan
cari hesaplara gre blmlendirilebilir.

rnek:
1.
2.

12.000 liralk ticari mal vadeli olarak satlmtr.


Alclardan borlarna karlk 7.000lk bir ek alnmtr.

Yevmiye kaytlar
/
120 ALICILAR HS.
120.xx Yurtii Alclar
600 YURT SATILAR HS.
Vadeli sat
/
101 ALINAN EKLER HS.
101.01 Portfydeki ekler
120 ALICILAR HS.
120.xx Yurtii Alclar
ek alnmas
 / 

12.000
12.000
7.000
7.000

121 Alacak Senetleri


letmenin normal faaliyet konusu ile ilgili mal ve hizmet satndan doan senede bal alacaklarnn
izlendii hesaptr.
Alacak Senetleri hesabnn blmlenmesi, alacak senedinin bulunduu durumu gsterecek ekilde
aadaki gibi yaplabilir.

49

121 ALACAK SENETLER


121.01 Portfydeki Senetler
121.02 Tahsildeki Senetler
121.03 Teminattaki Senetler
121.04 Protestolu Senetler
Hesap, alnan senedin itibari (zerinde yazl) deeri ile borlandrlr, senet tahsil veya ciro
edildiinde ayn deerle alacaklandrlr. Bunun dnda senedin sahiplii deimedii halde, bulunduu
durumda bir deime olduunda, ana hesap ayn maddede hem alacakl ve hem de borlu hesap yaplarak
yardmc hesaplarda senedin durumu izlenir.
Protestolu senetler, bilanoda alacak senetleri hesabnda deil, 127 Dier Ticari Alacaklar hesabnda
gsterilerek normal alacak senetlerinden ayrlmaldr.

rnek:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.

90.000lk ticari mal satlarak, karlnda eitli tutarlarda alacak senetleri alnmtr.
20.000lk alacak senedi satclara ciro edilmitir.
8.000lk ve 6.000lk 2 alacak senedi tahsil iin bankaya verilmitir.
10.000lk alacak senedi teminat olarak bankaya verilerek 7.000lk kredi alnmtr.
15.000lk senet bankada iskonto ettirilmitir. Banka, hesaplanan 1.000 faizi kestikten sonra
kalan tutar iletmenin banka hesabna kaydetmitir.
Daha nce tahsile verilen senetlerden 8.000lk senet tahsil edilerek iletmenin banka hesabna
aktarlmtr. Tahsilde bulunan 6.000lk alacak senedi ise borlusu tarafndan zamannda
denmemi ve protesto ettirilmitir. Protesto masraf olarak banka hesabndan 100 alnmtr.
Protestolu senet, borlusuna iade edilmi ve protesto masraf ve senet toplam kadar bir ek
alnmtr.
Yevmiye kaytlar:

1 /
121 ALACAK SENETLER HS.
121.01 Portfydeki Senetler
600 YURT SATILAR HS.
Ticari mal sat
2 /
320 SATICILAR HS.
121 ALACAK SENETLER HS.
121.01 Portfydeki Senetler
Senet ciro edilmesi
3 /
121 ALACAK SENETLER HS.
121.02 Tahsildeki Senetler
121 ALACAK SENETLER HS.
121.01 Portfydeki Senetler
Tahsile senet verilmesi
4 /
121 ALACAK SENETLER HS.
121.03 Teminattaki Senetler
100 KASA
121 ALACAK SENETLER HS.
121.01 Portfydeki Senetler
300 BANKA KREDLER HS.
Teminata senet verilmesi ve kredi tahsilat
/

50

90.000
90.000
20.000
20.000

14.000
14.000

10.000
7.000
10.000
7.000

5 /
102 BANKALAR HS.
780 FNANSMAN GDERLER HS.
121 ALACAK SENETLER HS.
121.01 Portfydeki Senetler
Senet iskontosu
6 /
102 BANKALAR HS.
121 ALACAK SENETLER HS.
121.02 Tahsildeki Senetler
Senet tahsili
/
121 ALACAK SENETLER HS.
121.04 Protestolu Senetler
121 ALACAK SENETLER HS.
121.02 Tahsildeki Senetler
102 BANKALAR
Senet protestosu
7 /
101 ALINAN EKLER HS.
121 ALACAK SENETLER HS.
121.04 Protestolu Senetler
Protestolu senet tahsili
/

14.000
1.000
15.000

8.000
8.000

6.100
6.000
100
6.100
6.100

122-129 kod aralnda yer alan hesaplardan, 126 kodlu hesap dnda kalanlar, ticari iletmelerde yaygn
kullanlmayan veya dnem sonu ilemlerinde aklanacak hesaplar olduundan burada incelenmemitir.

126 Verilen Depozito ve Teminatlar


letmenin girdii herhangi bir ykmlln yerine getirilmesini teminen, kar tarafa istenen ve
stlenilen ykmlln yerine getirilmesi halinde geri alnmak koulu ile verilen depozito ve teminat
niteliindeki demelerin izlendii hesaptr.

rnek:
1.
2.

letme bir ihaleye katlmak amac ile 10.000 teminat demitir. deme bankadan yaplmtr.
letme ihaleyi kazanamam ve dedii teminat banka hesabna iade edilmitir.

Yevmiye kaytlar
/ 
126 VERLEN DEPOZTO VE TEMNATLAR HS.
102 BANKALAR HS.
Depozito ve Tem.demesi
/
102 BANKALAR HS.
126 VERLEN DEPOZTO VE TEMNATLAR
Ver.dep.ve tem.geri alnmas
 / 


10.000
10.000
10.000
10.000

DER ALACAKLAR
Bu grup, ticari faaliyetler dnda bir nedene dayanan senetli ve senetsiz alacaklarla bunlara ilikin pheli
alacaklar ve pheli alacak karlklarn kapsar.
Dier Alacaklar grubunda aadaki hesaplar yer alr.
131 ORTAKLARDAN ALACAKLAR
132 TRAKLERDEN ALACAKLAR
51

133 BALI ORTAKLIKLARDAN ALACAKLAR


135 PERSONELDEN ALACAKLAR
136 DER ETL ALACAKLAR
137 DER ALACAK SENETLER REESKONTU(-)
138 PHEL DER ALACAKLAR
139 PHEL DER ALACAKLAR KARILII(-)
Bu hesaplarn ileyiinde tam bir benzerlik sz konusudur. Burada izlenecek alacaklarn iletmenin
esas faaliyet konusu dndaki ilemler sonucu domu olmas gerekir. letmenin esas faaliyet konusu ile
ilgili olarak doan alacaklar, ticari alacaklar grubunda izlenir.
Burada itirak ve bal ortaklk kavramlarn aklamak yararl olabilir.
tirak: Bir iletmenin bir baka iletmenin %10-50 arasnda bir hisseyle sahipliini (oy hakkn) ifade
eder.
Bal ortaklk: Bir iletmenin bir baka iletmenin %50sinden fazla bir hisseyle sahipliini (oy
hakkn) ifade eder.

rnek:
letme, % 20 hissesini elinde bulundurduu AB A..'ye 12.000; % 60 hissesini elinde bulundurduu
CB A..'ye 18.000 bankadan havale yapmak suretiyle bor vermitir.
Yevmiye kaytlar
/
132 TRAKLERDEN ALACAKLAR HS.
133 BALI ORT. ALACAKLAR HS.
102 BANKALAR HS.
/

12.000
18.000
30.000

tirak ve bal ortaklklarla ticari iliki nedeniyle ortaya kan


alacan ticari alacak olacan unutmaynz.

STOKLAR
Stoklar, iletmenin satmak, retimde kullanmak veya tketmek amac ile edindii ilk madde ve malzeme,
yar mamul, mamul, ticari mal, yan rn, artk, hurda gibi varlklar kapsar.
Stoklar grubunda aadaki hesaplar yer alr.
150 LK MADDE VE MALZEME
151 YARI MAMULLER-RETM
152 MAMULLER
153 TCAR MALLAR
157 DER STOKLAR
158 STOK DEER DKL KARILII(-)
159 VERLEN SPAR AVANSLARI
Yukardaki hesaplardan 150-151 ve 152 kodlu hesaplar retim ilemleri ile ilgili olduundan maliyet
muhasebesinin kapsamna girmektedir. Bu alma ticari ilemleri esas almas nedeniyle, katma deer
vergisiyle ilgili aklamalardan sonra, bu gruptan 153 ticari mallar hesab ayrntl ele alnacak, 159
kodlu hesaba da rnek verilecektir.

52

KATMA DEER VERGS VE LEY


Stok hesaplarna kadar Katma Deer Vergisi (KDV) ile ilgili ilemler eitimi kolaylatrmak amac ile
kaytlarda dikkate alnmad. Ancak, kitabn bu ksmndan sonra gerekli ilemlerde KDV dikkate alnarak
muhasebeletirmede kullanlacaktr. Bu nedenle, aada nce KDV ilemleri ile ilgili hesap aklamalar
yaplacak, daha sonra ticari mallar incelenecektir.
lkemizde KDV uygulamas 1985 yl banda 3065 say ve 2/11/1984 tarihli yasa ile balamtr.
KDV oranlar mal cinsine gre farkllk arz eder. Bu almada genel oran olarak %18 kullanlmaktadr.
Katma Deer Vergisinin yk nihai tketici zerinde kalr. letmeler verginin denmesine sadece
araclk ederler.
Aada, KDV ileyiini aklayabilmek iin, bir mal aknda reticiden tketiciye kadar izlenen
pazarlama zinciri dikkate alnacaktr.
*: reticinin KDVye tabi alnn olmad varsaylmtr.

retici
Sat Tutar

10.000

Tketici

15.000

-----

10.000

12.000

15.000

1.800

2.160

2.700

-----

1.800

2.160

2.700

1.800

360

540

-----

dedii KDV
Devlete denecek KDV

Perakendeci

12.000

Al Tutar
Ald KDV

Toptanc

Yukardaki tablodan izlenebilecei gibi mal satna bal olarak sat tutarnn %18i orannda KDV
satc tarafndan alnmakta (szkonusu KDV tutar satc hesaplarnda 391 Hesaplanan KDV hesabnn
alacana kaydedilir); alc tarafndan ise satcya denmektedir (szkonusu KDV tutar alc hesaplarnda
191 ndirilecek KDV hesabnn borcuna kaydedilir). letmeler, KDV dnemi (her ay) iinde mal ve
hizmet satnda aldklar KDVden, mal ve hizmet almnda dedikleri KDVyi (varsa nceki
dnemlerden kalanla birlikte) indirir, bakiye tutar ertesi ay devlete derler. letmelerin dedii toplam
vergi, tketiciden alnan vergi tutarna eittir.
KDV Hesaplarnn leyii ile lgili rnek 1
Pazarlama zincirinde toptancnn al, sat ve dnem sonu KDV ilemlerinin muhasebeletirilmesi
aadaki gibidir (toptancnn baka ilemi bulunmad ve ilemlerin vadeli yapld varsaylmtr).
/
153 TCAR MALLAR HS.
191 NDRLECEK KDV HS.
320 SATICILAR HS.
Ticari mal al kayd
/
120 ALICILAR HS.
600 YURT SATILAR HS.
391 HESAPLANAN KDV HS.
Ticari mal sat kayd
/
391 HESAPLANAN KDV HS.
191 NDRLECEK KDV HS.
360 DENECEK VERG VE FONLAR HS.
360.xx denecek KDV
KDV mahsup kayd
/

53

10.000
1.800
11.800
14.160
12.000
2.160
2.160
1.800
360

360 denecek Vergi ve Fonlar hesabnda izlenen denecek KDV, izleyen ayda (KDV beyannamesi
ile) vergi dairesine denir. dendiinde yaplacak kayt aadaki gibidir.
/
360 DENECEK VERG VE FONLAR HS.
100 KASA
KDV demesi
/

360
360

Siz de perakendecinin KDV tutarlarn tablodan bularak, KDV ile ilgili


mahsup ilemini muhasebeletiriniz.
KDV Hesaplarnn leyii ile lgili rnek 2:
Aada, birbirini izleyen iki dnem itibariyle KDV hesaplarnn ileyii izlenecektir (hesaplarn
sadece kalanlar aktarlacaktr).
I. KDV Dnemi: letmenin nceki dnemden KDV ile ilgili ak hesab yoktur. Bu dnemde
50.000lk ticari mal satn alnm ve 40.000lk ticari mal sat yaplmtr. lemler vadeli
gereklemitir.
I.

KDV Dnemi Yevmiye Kaytlar:

/
153 TCAR MALLAR HS.
191 NDRLECEK KDV HS.
320 SATICILAR HS.
Ticari mal al kayd
/
120 ALICILAR HS.
600 YURT SATILAR HS.
391 HESAPLANAN KDV HS.
Ticari mal sat kayd
/
391 HESAPLANAN KDV HS.
190 DEVREDEN KDV HS.
191 NDRLECEK KDV HS.
I.Dnem sonu KDV mahsup ilemi
/

50.000
9.000
59.000

47.200
40.000
7.200

7.200
1.800

I. KDV Dnemi Byk Defter Kaytlar


191 NDRLECEK KDV
9.000
9.000

391 HESAPLANAN KDV


7.200
7.200

190 DEVREDEN KDV


1.800

54

9.000

Bu dnem iletmede, dnem allar nedeni ile denen KDV tutar, satlarda alnan KDV tutarndan
byk olduundan denecek KDV kmam, aksine, iletme KDV nedeniyle devletten alacakl
kalmtr. Szkonusu KDV alaca 190 Devreden KDV hesabnda izlenerek izleyen dnemlerde indirilir.

II.KDV Dnemi: Bu dnemde, vadeli olarak 70.000lk ticari mal satn


alnm, buna karlk, 100.000lk ticari mal sat yaplarak karlnda senet alnmtr.
Yukardaki I. Dnemin devam olarak, izleyen II. dnem ilemlerinin yevmiye kaytlarn
siz yapnz.

153 Ticari Mallar


Satmak amac ile satn alnan ve zerinde herhangi bir ilem yaplmadan aynen satlacak olan varlklara
ticari mal denir. Bu hesap, ticari mal hareketlerini izler.
Satn alnan ticari mallar maliyet bedeli ile bu hesaba bor, satlanlar veya eitli nedenlerle elden
karlanlar maliyet bedeli ile alacak kaydedilir.
Ticari Mal hareketlerinin izlenmesinde Devaml Envanter Yntemi ve Aralkl Envanter Yntemi
(Tecrbi Yntem) olmak zere iki yntem vardr. Bu yntemlerin ileyii ve temel zellikleri aadaki
gibidir.

Devaml Envanter Yntemi


Bu yntemin uygulanabilmesi iin sat srasnda satlan ticari mal maliyetinin bilinmesi gerekir.
Devaml envanter ynteminde, ticari mal satn alndnda, maliyet bedeli ile 153 Ticari Mallar
hesabna bor kayd yaplr. Ticari mal satldnda da, satlan ticari maln maliyet tutar, 621 Satlan
Ticari Mallar Maliyeti hesabnn borcu karlnda bu hesabn alacana kaydedilir. Bylelikle 153 Ticari
Mallar hesabnn kalan srekli olarak iletmede mevcut olan ticari mal maliyetini gsterir. Yaplan
satlarn tutar ise ilgili hesap karlnda 600 Yurtii Satlar hesabna alacak kaydedilir.
Devaml envanter ynteminin ileyii byk defter hesaplar zerinde aadaki gibi gsterilebilir:
621 Satlan Ticari Mallar
Maliyeti (STMM)

153 Ticari Mallar


Dn. B. Stok
Allar
Al Giderleri
Sat adeleri
(Maliyet)

STMM

Sat adeleri
(Maliyet)

Al adeleri
Al skonto.

600 Yurtii Satlar

610 Sattan adeler

Satlar

Sat adeleri
(Sat Tutar)

611 Sat skontolar


Sat skonto.

55

STMM

rnek:
AB letmesinin ie balama bilanosu aadaki gibidir.
AB letmesinin ../../20xx Tarihli Bilanosu
Aktif
KASA
BANKALAR
ALICILAR
ALACAK SEN.
TCAR MAL.

8.000 SATICILAR
12.000 SERMAYE
18.000
15.000
10.000

AKTF TOPLAMI

63.000 PASF TOPLAMI

Pasif
13.000
50.000

63.000

Dnem i lemleri (%18 KDV ilave edilecektir).


1.

Vadeli olarak 25.000lk ticari mal satn alnmtr. Szkonusu maln iletmeye nakli iin
1.000 denmitir.

2.

Maliyeti 20.000 olan ticari mallar 30.000ya vadeli olarak satlmtr.

3.

Alclar, maliyeti 1.000; sat tutar 1.500 olan mal iletmeye iade etmilerdir. Karl
alcnn cari hesabna kaydedilmitir.

4.

Alclara 600 iskonto yapld bildirilmitir. Alclarn gnderdii iskonto faturas alnm ve
karl alcnn cari hesabna kaydedilmitir.

5.

Satclara 1.000lk mal iade edilmitir. Karl satcnn cari hesabna kaydedilmitir.

6.

Satclar, iletmeye 500 tutarnda iskonto yaptklarn bildirmilerdir. Bu amala ayn tutarda
bir iskonto faturas kesilerek satcya gnderilmi ve fatura tutar satcnn cari hesabna
kaydedilmitir.

7.

Alclardan 25.000
yaplmtr.

8.

KDV hesaplar mahsup kayd yaplmtr.

banka yolu ile tasil edilmi ve satclara 18.000

havale ile deme

STENEN: AB letmesinin:
1.

Al ve dnem ii ilemlerine ait muhasebe kaytlarn yapnz.

2.

Mal hareketlerinin izlenmesinde devaml envanter yntemini kullannz.

3.

Mizan dzenleyiniz.

Yevmiye Kaytlar:
1 /
100 KASA HS.
102 BANKALAR HS.
120 ALICILAR HS.
121 ALACAK SENETLER HS.
153 TCAR MALLAR HS.
320 SATICILAR HS.
500 SERMAYE HS.
Al Kayd
/

56

8.000
12.000
18.000
15.000
10.000
13.000
50.000

2 /
153 TCAR MALLAR HS.
191 NDRLECEK KDV HS.
320 SATICILAR HS.
100 KASA HS.
Mal al ve nakliye demesi
3 /
621 SATILAN TC.MAL.MALYET HS.
153 TCAR MALLAR HS.
Maliyetle aktarma
4 /
120 ALICILAR HS.
600 YURT SATILAR HS.
391 HESAPLANAN KDV HS.
Kredili mal sat
5 /
610 SATITAN ADELER HS.
191 NDRLECEK KDV HS.
120 ALICILAR HS.
Sat tutar ile iade kayd
6 /
153 TCAR MALLAR HS.
621 SATILAN TC.MAL.MALYET HS.
Maliyet tutar ile iade kayd
7 /
611 SATI SKONTOLARI HS.
191 NDRLECEK KDV HS.
120 ALICILAR HS.
Sat iskonto kayd
8 /
320 SATICILAR HS.
153 TCAR MALLAR HS.
391 HESAPLANAN KDV HS.
Mal al iadesi
9 /
320 SATICILAR HS.
153 TCAR MALLAR HS.
391 HESAPLANAN KDV HS.
Mal al iskontosu
10 /
102 BANKALAR HS.
120 ALICILAR HS.
Alclardan tahsilat
11 /
320 SATICILAR HS.
102 BANKALAR HS.
Satclara deme
12 /
391 HESAPLANAN KDV HS.
191 NDRLECEK KDV HS.
360 DENECEK VERG VE FONLAR HS.
360.xx denecek KDV
KDV mahsubu
/

57

26.000
4.680
29.500
1.180

20.000
20.000
35.400
30.000
5.400
1.500
270
1.770
1.000
1.000
600
108
708
1.180
1.000
180
590
500
90
25.000
25.000
18.000
18.000
5.670
5.058
612

Byk Defter Kaytlar:


100 KASA
8.000

1.180

8.000

1.180

102 BANKALAR
12.000 18.000
25.000
37.000 18.000

120 ALICILAR
18.000
1.770
35.400

708
25.000

53.400

27.478

121 ALACAK SENETLER


15.000

153 TCAR MALLAR


10.000
20.000
26.000
1.000
1.000
500
37.000

320 SATICILAR
1.180
13.000
590
29.500
18.000

21.500

19.770

500 SERMAYE.

42.500

191 NDRLECEK KDV


4.680
5.058
270
108

50.000

5.058
391 HESAPLANAN KDV
5.670
5.400
180
90

621 S.T.M. MALYET


20.000
1.000

5.670
600 YURT SATILAR
30.000
611 SATI SKONTOLARI
600

610 SATITAN ADELER


1.500
360 D.VERG VE FONLAR
612

58

AB letmesinin ..../..../20XX Tarihli Mizan

HESAP ADI

TUTARLAR
B

KASA
BANKALAR

BAKYELER
A

8.000

1.180

6.820

37.000

18.000

19.000

ALICILAR

53.400

27.478

25.922

ALACAK SENET.

15.000

15.000

TCAR MALLAR

37.000

21.500

15.500

5.058

5.058

19.770

42.500

22.730

612

612

NDRLECEK KDV
SATICILAR
D. VERG VE FONL.

HESAPLANAN KDV
SERMAYE
YURT SATILAR

5.670

SATITAN ADELER
SATI SKONTOLARI
SAT.TC. MAL. MAL.
TOPLAM

5.670

50.000

50.000

30.000

30.000

1.500

1.500

600

600

20.000

1.000

19.000

202.998

202.998

103.342

103.342

Aadaki ilemlerin yevmiye kaytlarn yapnz (%18 KDV ilave


edilecektir).
1.
2.
3.
4.
5.

Maliyeti 35.000 olan ticari mallar 50.000ya tamam vadeli olarak satlmtr.
Alclar, maliyeti 3.500; sat tutar 5.000 olan ticari mal iletmeye iade etmilerdir. Karl
alcnn cari hesabna kaydedilmitir.
Alclara 800 iskonto yaplmtr. Alclarn gnderdii iskonto faturas alnm ve karl
alcnn cari hesabna kaydedilmitir.
Satclara 2.000lk mal iade edilmitir. Karl satcnn cari hesabna kaydedilmitir.
Satclar, iletmeye 1.000 tutarnda iskonto yaptklarn bildirmilerdir. Bu amala ayn tutarda
bir iskonto faturas kesilerek satcya gnderilmi ve fatura tutar satcnn cari hesabna
kaydedilmitir.

Aralkl Envanter Yntemi (Tecrbi Yntem)


Sat srasnda satlan ticari mallarn maliyeti bilinmiyor veya kaytlarda dikkate alnmak istenmiyor ise
bu yntem uygulanr.
Aralkl envanter yntemi ile devaml envanter ynteminin ticari mal al kayd bakmndan farklar
yoktur. Ancak, aralkl envanter ynteminde her satla birlikte satlan ticari mallar maliyeti ile ilgili kayt
yaplmaz. Bu yntemde, dnem iinde ticari mal satldka ilgili hesap karlnda 600 Yurtii Satlar
hesabna sat tutar ile alacak kayd yaplr. Satlan ticari mallar maliyetinin bulunarak kaytlara
aktarlmas iin ticari mallarn miktar tespiti ve deerlemesi (envanter) yaplr. Bu ilem haftalk, aylk
gibi belirli dnemlerle yaplabilecei gibi hesap dnemi sonunda da yaplabilir. Yaplan envanter sonunda
bulunan stoktan yararlanarak hesaplanan satlan ticari mallar maliyeti 153 Ticari Mallar hesabnn
alacana; 621 Satlan Ticari Mallar Maliyeti hesabnn borcuna kaydedilerek hesaplar dzeltilmi ve
devaml envanter yntemine dnlm olur.
Dnem sonunda saym ve deerleme yaplarak dnem sonu ticari mal stoku bulunduktan sonra, satlan
ticari mallar maliyeti (S.T.M.M.) aadaki eitlikle hesaplanr.
Dnem Ba Stok + Net Allar = S.T.M.M. + Dnem Sonu Stok
S.T.M.M. = Dnem Ba Stok + Net Allar - Dnem Sonu Stok
59

Buradan hesaplanacak tutar 153 Ticari Mallar hesabna alacak kaydedildiinde bu hesabn bor
kalan, saym ve deerleme sonucu bulunan stok deerini gsterir. Aralkl envanter ynteminin ileyii,
dnem sonu kayd yapldnda, byk defter hesaplar zerinde aadaki gibi olacaktr.
621 SATILAN TCAR
MALLAR MALYET
STMM

153 TCAR MALLAR


Dnem Ba Stok Al adeleri
Allar
Al skontolar
Al Giderleri
STMM
600 YURT SATILAR
Satlar

610 SATITAN ADELER


Sat adeleri

611 SATI SKONTOLARI


Sat skontolar

rnek:
Karlatrma kolayl salamak amacyla iki yntemde de ayn rnek kullanlmtr.
AB letmesinin ie balama bilanosu aadaki gibidir.

AKTF
KASA
BANKALAR
ALICILAR
ALACAK SEN.
TCAR MAL.

AB letmesinin ../../20xx Tarihli


Bilanosu
8.000 SATICILAR
12.000 SERMAYE
18.000
15.000
10.000

AKTF TOPLAMI

63.000 PASF TOPLAMI

PASF
13.000
50.000

63.000

Dnem i lemleri (%18 KDV ilave edilecektir).


1.

Vadeli olarak 25.000lk mal satn alnmtr. Szkonusu maln iletmeye nakli iin 1.000
denmitir.

2.

30.000lk ticari mal vadeli olarak satlmtr.

3.

Alclar, 1.500lk ticari mal iletmeye iade etmilerdir. Karl alcnn cari hesabna
kaydedilmitir.

4.

Alclara 600 iskonto yapld bildirilmitir. Alclarn gnderdii iskonto faturas alnm ve
karl alcnn cari hesabna kaydedilmitir.

5.

Satclara 1.000lk mal iade edilmitir. Karl satcnn cari hesabna kaydedilmitir.

6.

Satclar, iletmeye 500 tutarnda iskonto yaptklarn bildirmilerdir. Bu amala ayn tutarda
bir iskonto faturas kesilerek satcya gnderilmi ve fatura tutar satcnn cari hesabna
kaydedilmitir.

7.

Alclardan 25.000
yaplmtr.

banka yolu ile tasil edilmi ve satclara 18.000

60

havale ile deme

8.

KDV hesaplar mahsup kayd yaplmtr.

STENEN: AB letmesinin:
1.

Al ve dnem ii ilemlerine ait muhasebe kaytlarn yapnz.

2.

Mal hareketlerinin izlenmesinde aralkl envanter yntemini kullannz.

3.

Mizan dzenleyiniz.

4.

Dnem sonunda, kalan ticari maln saym ve deerlemesi yaplm ve mevcut ticari mal
maliyetinin 15.500 olduu belirlenmitir. Buna gre satlan ticari mallar maliyetini
hesaplayarak dnem sonu yaplmas gereken kayd yapnz.

Yevmiye Kaytlar:
1 /
100 KASA HS.
102 BANKALAR HS.
120 ALICILAR HS.
121 ALACAK SENETLER HS.
153 TCAR MALLAR HS.
320 SATICILAR HS.
500 SERMAYE HS.
Al kayd
2 /
153 TCAR MALLAR HS.
191 NDRLECEK KDV
320 SATICILAR
100 KASA
Mal al ve nakliye demesi
3 /
120 ALICILAR HS.
600 YURT SATILAR HS.
391 HESAPLANAN KDV HS.
Kredili mal sat
4 /
610 SATITAN ADELER HS.
191 NDRLECEK KDV HS.
120 ALICILAR HS.
Sat tutar ile iade kayd
5 /
611 SATI SKONTOLARI HS.
191 NDRLECEK KDV HS.
120 ALICILAR HS.
Sat iskonto kayd
6 /
320 SATICILAR HS.
153 TCAR MALLAR HS.
391 HESAPLANAN KDV HS.
Mal al iadesi
/

61

8.000
12.000
18.000
15.000
10.000
13.000
50.000

26.000
4.680
29.500
1.180

35.400
30.000
5.400

1.500
270
1.770

600
108
708

1.180
1.000
180

7 /
320 SATICILAR HS.
153 TCAR MALLAR HS.
391 HESAPLANAN KDV HS.
Mal al iskontosu
8 /
102 BANKALAR HS.
120 ALICILAR HS.
Alclardan tahsilat
9 /
320 SATICILAR HS.
102 BANKALAR HS.
Satclara deme
10 /
391 HESAPLANAN KDV HS.
191 NDRLECEK KDV HS.
360 DENECEK VERG VE FONLAR HS.
360.xx denecek KDV
KDV mahsubu
/

590
500
90

25.000
25.000

18.000
18.000

5.670
5.058
612

Byk Defter Kaytlar


100 KASA
8.000

1.180

102 BANKALAR
12.000 18.000
25.000

8.000

1.180

37.000 18.000

120 ALICILAR
18.000
1.770
35.400

708
25.000

53.400

27.478

121 ALACAK SENETLER


15.000

153 TCAR MALLAR


10.000
1.000
26.000
500
36.000

320 SATICILAR
1.180
13.000
590
29.500
18.000

1.500

19.770

500 SERMAYE.

191 NDRLECEK KDV


4.680
5.058
270
108

50.000

5.058

62

42.500

391 HESAPLANAN KDV


5.670
5.400
180
90
5.670
600 YURT SATILAR
30.000

610 SATITAN ADELER


1.500

611 SATI SKONTOLARI


600

360 D.VERG VE FONLAR


612

AB letmesinin ../../20XX Tarihli Mizan

HESAP ADI

TUTARLAR
B

KASA

BAKYELER
A

8.000

1.180

6.820

BANKALAR

37.000

18.000

19.000

ALICILAR

53.400

27.478

25.922

ALACAK SENETL.

15.000

15.000

TCAR MALLAR

36.000

34.500

NDRLECEK KDV

1.500

5.058

5.058

SATICILAR

19.770

42.500

22.730

D. VERG VE FONL.

HESAPLANAN KDV

5.670

612

5.670

612

SERMAYE

50.000

50.000

YURT SATILAR

30.000

30.000

SATITAN ADELER

1.500

SATI SKONTOLARI

600

TOPLAM

181.998

1.500

600

181.998

103.342

103.342

Aralkl envanter yntemi izlendiinde geici mizanda ticari mal kalan dnem sonu ticari mal
deerini gstermez. Ticari mallar hesabnn kalannn gerek dnem sonu stokunu gstermesi iin
aadaki dnem sonu kaydnn yaplmas gerekir.
Dnem sonu stok bilgisinden hareketle STMMnin
S.T.M.M. = Dnem Ba Stok + Net Allar - Dnem Sonu Stok
eitlii ile hesaplanp muhasebeletirilmesi:
/
621 SATILAN TCAR MALLAR MALYET HS
153 TCAR MALLAR HS
Tic.Mallar Maliyetinin kayd
(STMM=10.000+ 24.500 -15.500)
/

19.000
19.000

Yukardaki kayt yapldnda, devaml envanter yntemi ve aralkl


envanter yntemi ayn noktaya gelmekte, bunun sonucunda satlan ticari mal maliyeti
olumakta ve ticari mallar hesap kalan elde kalan stok deerini gstermektedir.
63

Aadaki ilemlerin yevmiye kaytlarn yapnz (%18 KDV ilave


edilecektir).
1.
2.
3.
4.

15.000lk ticari mal vadeli olarak satlmtr.


Alclar, sat tutar 1.500 olan ticari mal iletmeye iade etmilerdir. Karl alcnn cari
hesabna kaydedilmitir.
Alclara 1.100 iskonto yaplmtr. Alclarn gnderdii iskonto faturas alnm ve karl
alcnn cari hesabna kaydedilmitir.
Satclara 500lk ticari mal iade edilmitir. Karl satcnn cari hesabna kaydedilmitir.

157 Dier Stoklar


Yukarda yer alan stok kalemlerinin hibirinin kapsamna girmeyen rn, artk ve hurda gibi kalemlerin
izlendii hesaptr.

159 Verilen Sipari Avanslar


Yurt iinden veya yurt dndan satn alnacak stoklarla ilgili olarak verilen sipariler iin yaplan avans
demelerinin izlendii hesaptr.

rnek:
1.
2.

A iletmesine 26.000lk mal siparii verilerek 5.000 n demede bulunulmutur.


Siparii verilen mal teslim alnmtr. Karlnda daha nce verilen avans dlm ve kalan
iin bir ek dzenlenerek satcya verilmitir.

Yevmiye kaytlar:
1 /
159 VERLEN SPAR AVANSLARI HS
100 KASA HS
Sipari avans denmesi
2 /
153 TCAR MALLAR HS
191 NDRLECEK KDV HS
159 VERLEN SPAR AVANSLARI HS
103 VERLEN EKLER VE D. EMR. HS
Mal al
/

5.000
5.000

26.000
4.680
5.000
25.680

Not: 17 Nolu hesap grubunda Yllara Yaygn naat ve Onarm Maliyetleri yer almaktadr. Bu grupta yer
alan hesaplar genel olarak inaat firmalar kullanmna uygun olduundan burada ele alnmayacaktr.

GELECEK AYLARA AT GDERLER VE GELR TAHAKKUKLARI


Bu grupta bulunan hesaplarda, cari dnemde ortaya kan, ancak gelecek dnemlere ait olan giderlerle;
cari dneme ait olup da kesin bor kayd hesap dneminden sonra yaplacak gelirler izlenir.
Bu grupta aadaki hesaplar bulunur.
180 GELECEK AYLARA AT GDERLER
181 GELR TAHAKKUKLARI
18 grubunda yer alan hesaplarn ileyileri aada aklanacaktr.

64

180 Gelecek Aylara Ait Giderler


Kullanm gelecek ay veya aylarda gerekleecek olan giderlerin cari hesap dneminde pein denen
ksmnn izlendii hesaptr. Bu hesap, yl sonu bilanolar asndan gelecek bir yl iinde gidere
dnecek demeleri kapsar.
Giderlerin denmesi annda, tm bedelin ilgili gider hesabna kaydedilmesi mmkndr. Bu
durumda, dnem sonu envanter almas srasnda, gelecek hesap dnemine ait olan tutar belirlenerek bu
hesaba bor kaydedilir.

rnek:
letmenin ynetim ilerinde kulland tatlar iin bir yllk sigorta gideri olarak bankadan 12.000
denmitir. Szkonusu tutarn 4.000lk ksm cari yla aittir.
Bu ilem ayn sonucu vermek zere farkl yaklamlarla kaydedilebilir. Aada, ilem annda
tamamnn gider yazlmas yaklamna gre zm yaplmtr.
/
770 GENEL YNETM GDERLER HS
102 BANKALAR HS
denen sig.giderinin kayd
/

12.000
12.000

Dnem iinde yukardaki kayt yapldnda, dnem sonu envanter ilemleri srasnda dnem aktarma
kaydnn aadaki gibi yaplmas gerekir.
/
180 GELECEK AYLARA AT GDERLER HS
770 GENEL YNETM GDERLER HS
Sigorta gideri dnem aktarm
/

8.000
8.000

letmede, dnemsellik kavram gerei, haslat, gelir ve krlar ayn


dneme ait maliyet, gider ve zararlarla karlatrlmaldr. Yukardaki kaytlarla yaplan
dnem ayrm ileminin bu amaca ynelik olduuna dikkat ediniz.

181 Gelir Tahakkuklar


inde bulunulan dnemde ortaya kan, ancak dnem iinde tahsil edilmeyen ve ilgili nc kiinin
hesabna kesin bor kayd yaplamayan gelirlerin dneme ait ksmlarnn izlendii hesaptr.

rnek:
1.

letmenin bankada 3 ay vadeli 100.000lk %12 faizli mevduat mevcuttur. Hesap dnemi
sonunda, faiz gelirinin 2.000lk ksmnn cari yla ait olduu hesaplanmtr.
2. Ertesi dnem vade bitiminde toplam 6.000lk lira faiz tahakkuku kesinleerek banka hesabna
aktarlmtr.
1 /
181 GELR TAHAKKUKLARI HS
2.000
642 FAZ GELRLER HS
2.000
Dneme ait faiz tahakkuku
/
Takip eden dnemde yaplacak kayt u ekilde olacaktr.

65

2 /
102 BANKALAR HS
181 GELR TAHAKKUKLARI HS
642 FAZ GELRLER HS
Faiz gel.kayd ve gel.tahakk.kapatlm.
/

6.000
2.000
4.000

DER DNEN VARLIKLAR


Yukarda tanmlanan gruplarn hi birine girmeyen dnen varlklar bu grupta izlenir.
Bu grupta aadaki hesaplar bulunur.
190 DEVREDEN KDV
191 NDRLECEK KDV
192 DER KDV
193 PEN DENEN VERGLER VE FONLAR
195 AVANSLARI
196 PERSONEL AVANSLARI
197 SAYIM VE TESELLM NOKSANLARI
198 DER ETL DNEN VARLIKLAR
199 DER DNEN VARLIKLAR KARILII(-)
Bu grupta yer alan KDV hesaplar nceki konularda incelendiinden burada rnek verilmeyecektir.
Dier hesaplardan 195 ve 196 kodlu avans hesaplarna verilen rneklerle bu grup tamamlanacaktr.
Dierleri genel olarak dnem sonu ilemleri kapsamnda ele alnacaktr.

195 Avanslar
letme adna mal ve hizmet satn alacak, bir ksm gider ve demeleri yapacak olan personel veya
personel d kiilere verilen i avanslarnn izlendii hesaptr.
Avans verildiinde bu hesaba bor, avans alann ibraz ettii harcama veya deme belgelerine
dayanarak ilgili hesaplarn borcu karlnda bu hesaba alacak kayd yaplr.

rnek:
Personel A pazar aratrmas yapmak iin i seyahatine karken gerekli harcamalarn karlamak zere
5.000 lira avans almtr. seyahati dnnde %18 KDV dahil 4.720lk gider belgesi ibraz etmi ve
kalan tutar iletme veznesine iade etmitir.
Avans verildiinde:
/
195 AVANSLARI HS
100 KASA HS
avans demesi
/
Avans kapatldnda:
/
100 KASA
760 PAZARLAMA SATI VE DAITIM GDERLER HS
191 NDRLECEK KDV HS
195 AVANSLARI HS
avansnn kapatlmas
/
66

5.000
5.000

280
4.000
720
5.000

196 Personel Avanslar


Personele, iletme ile ilgili ilerin takibi ve kendi cret veya maalarndan kesilmek zere nceden verilen
avanslar bu hesapta izlenir.
Avans amacyla personele yaplan demeler hesaba bor kaydedilir. Gereklemeler karlnda (ile
ilgili belgelerin sunulmas, cret bordrosunun dzenlenmesi vb.) hesap alacaklandrlarak kapatlr.

rnek:
1.
2.

Personel A 'ya maandan kesilmek zere ayn 15'inde 2.000 avans verilmitir.
Ay sonunda, ynetim faaliyetlerinde alan personel A iin iveren prim paylar dahil 6.000
lira cret gideri hesaplanmtr. cretle ilgili hesaplanan denecek vergi ve fonlar 950 lira
denecek sosyal gvenlik kesintileri toplam 1.700dr. Net cret, denen avans dldkten
sonra denmitir.

Avans verildiinde:
/
196 PERSONEL AVANSLARI HS
100 KASA HS
Personel avans demesi
/
cret demesi ve avans kapatlmas:
/
770 GENEL YNETM GDERLER HS
770.xx cret Giderleri
770.xx SSK veren pay
360 DENECEK VERG VE FONLAR HS
361 D. SOSYAL GVENLK KESNTLER HS
196 PERSONEL AVANSLARI HS
100 KASA HS
cret demesi
/ 

67

2.000
2.000

6.000

950
1.700
2.000
1.350

zet
Bilanoda I. Ana grubu oluturan dnen varlklar
iletme asndan en likit varlklardan oluur. Bu
grupta kasa ve bankadaki paralar, ksa vadeli
menkul kymetler, vadesi bir yl amayan
alacaklar, stoklar ve dier dnen varlk kalemleri
yer alr. Bu varlklarn paraya dnme veya
iletmede tketilme sresi, bilano dzenleme
tarihi itibariyle, en ok bir yldr.

Stoklar, dnen varlklar iinde genellikle byk


bir paya sahiptir. Bu varlklarn izlenmesinde
yararlanlan devaml ve aralkl envanter
yntemlerinin seimi doru yaplmal, ticari
mallarn yaps, birim deeri, sat tarz dikkate
alnmaldr. Stoklar iin iyi bir stok kod
yaplandrmas takip ve kontrol asndan
gereklidir.

Bilanoda varlk sralamas genel olarak en likit


varlktan balar. Dnen varlklar da kendi iinde
ayn yaklamla sralanr. Bu nedenle ilk dner
varlk hesap grubu Hazr Deerlerdir. Hazr
deerler nakit ve benzerlerinden oluur. Bir
varln bu grupta yer alabilmesi iin zaman
deeri kaybna maruz olmamas gerekir.

letmelerde
dnem
krnn
doru
belirlenebilmesi bakmndan dnem ayrm
nemli bir konudur. Bu nedenle zellikle dnem
sonu ilemleri asndan gelecek aylara ait
giderler ve gelir tahakkuklar dikkate alnarak
gider ve gelirlerin dnem ayrm titizlikle
yaplmaldr.

kinci srada Menkul Kymetler hesap grubu yer


alr. Bu grupta iletmenin sahibi olduu ve ksa
vadeli fon deerleme amacna dayanan hisse
senedi, tahvil v.b. menkul kymetler yer alr.

Ticaret iletmeler asndan, dnen varllarn en


nemli kalemleri yukarda zetlenen hesap
gruplarnda yer almakla birlikte, farkl faaliyet
alanna sahip, rnein inaat iletmelerinde
yllara yaygn inaat maliyet hesap grubu nemli
bir yer kaplayabilir. Ancak, bu kitap kapsamnda
genel olarak ticaret iletmeleri ilemleri temel
alnmtr.

Dnen varlklar iinde yer alan alacaklar iki ayr


hesap grubuna ayrlmtr. letmenin ana
faaliyetiyle ilgili ortaya kan alacaklar Ticari
Alacaklar olutururken, ana faaliyet d
meydana gelen alacaklar Dier Alacaklar
grubunda izlenmektedir.

68

Kendimizi Snayalm
4. letme bir alacak senedini tahsil amacyla
bankaya verdiinde ana hesaplar bakmndan
yaplacak kayt aadakilerden hangisine
uygundur?

1. Aadakilerden hangisi Hazr Deerler


grubunda yer alr?
a. Alacak Senetleri
b. Ortaklardan Alacaklar

a.Bankalar hesab na bor, Alacak Senetleri


hesabna alacak kayd yaplr.

c. Alnan ekler

b. Alacak Senetleri hesabnn hem bor, hem


alacak tarafna kayt yaplr.

d. Ticari Mallar
e. Hisse Senetleri

c. Bankalar hesabna alacak, Alacak Senetleri


hesabna bor kayd yaplr.

2. Hisse senedi sat ilemi iin aadakilerden


hangisi dorudur?

d. Kasa hesabna bor, Alacak Senetleri hesabna


alacak kayd yaplr.

a. Satlan hisse senedinin sat tutar hisse senedi


hesabnn borcuna kaydedilir.

e. Bankaya tahsile verilen alacak senedi iin


kayda gerek yoktur.

b. Satlan hisse senedinin sat tutar hisse senedi


hesabnn alacana kaydedilir.

5. Al iskontosu iin aadakilerden hangisi


dorudur?

c. Satlan hisse senedinin maliyeti hisse senedi


hesabnn borcuna kaydedilir.

a. Al iskontosu ticari mallar hesabnn borcuna


kaydedilir.

d. Satlan hisse senedinin maliyeti hisse senedi


hesabnn alacana kaydedilir.

b. Al iskontosu yurtii satlar hesabnn


borcuna kaydedilir.

e. Satlan hisse senedinin nominal deeri hisse


senedi hesabnn alacana kaydedilir.

c. Al iskontosu yurtii satlar hesabnn


alacana kaydedilir.

3. letmenin % 25 orta bulunduu bir


letmeye yapt vadeli ticari mal satndan
doan alacak tutarnn kayd iin aadakilerden
hangisi dorudur?

d. Al iskontosu ticari mallar hesabnn alacana


kaydedilir.

Alclar hesabnn borcuna

e. Al iskontosu satclar hesabnn alacana


kaydedilir.

b. Alacak tutar tiraklerden Alacaklar hesabnn


borcuna kaydedilir.

6. Bir iletmede dnem ba ticari mallar


 5.000, dnemde satn alnan ticari mallar
46.500 ve dnemde gerekleen al iskontosu
tutar 1.500dr. Dnem sonunda kalan ticari
mal stok deeri 10.000 ise, satlan ticari mallar
maliyeti aadakilerden hangisidir?
a. 40.000

a.Alacak tutar
kaydedilir.

c. Alacak tutar tiraklerden Alacaklar hesabnn


alacana kaydedilir.
d. Alacak tutar Bal Ortaklklardan Alacaklar
hesabnn alacana kaydedilir.

b. 43.000

e. Alacak tutar Alclar hesabnn alacana


kaydedilir.

c. 45.000
d. 51.500
e. 53.500

69

10. Ticari mal hareketlerinin izlenmesinde


kullanlan iki yntem asndan aadakilerden
hangisi yanltr?

7. Yabanc para satnda aadaki ifadelerden


hangisi yanltr?
a. Satlan yabanc para sat bedeli, Kasa
hesabnn borcuna kaydedilir.

a. Aralkl envanter ynteminde ticari mal


satnda maliyet bilgisine ihtiya yoktur.

b. Satlan yabanc para maliyet bedeli, Kasa


hesabnn alacana kaydedilir.

b. Ticari mal satnda maliyet bilgisi


bilinmiyorsa, devaml envanter yntemi
uygulanamaz.

c. Yabanc para satndan elde edilen kar,


Kambiyo
Karlar
hesabnn
borcuna
kaydedilir.

c. Devaml envanter yntemi uygulandnda,


ticari mallar hesab her zaman eldeki stok
deerini gsterir.

d. Satlan yabanc para maliyet bedeli, Yabanc


Para Kasas yardmc hesabnn alacana
kaydedilir.

d. Al iadelerinin kayd, iki yntem bakmndan


farkllk gstermez.

e. Yabanc para sat bedeli, Trk Liras Kasas


yardmc hesabnn borcuna kaydedilir.

e. Sat iadelerinin kayd, iki yntem bakmndan


farkllk gstermez.

8. Aadakilerden hangisi Menkul Kymetler


kapsamnda deildir?
a. Tahviller
b. Hisse senetleri
c. Hazine Bonolar
d. Finansman bonolar
e. Alnan ekler
9. Aralkl envanter ynteminde, sat iade
ilemi iin aadakilerden hangisi dorudur?
a. Ticari mallar hesabna bor, sat iadeleri
hesabna alacak kayd yaplr.
b. Alclar hesabna alacak, sat iadeleri hesabna
bor kayd yaplr.
c. Yurtii satlar hesabna bor, sat iadeleri
hesabna alacak kayd yaplr.
d. Satclar hesabna alacak, sat iadeleri
hesabna bor kayd yaplr.
e. Ticari mallar hesabna alacak, sat iadeleri
hesabna bor kayd yaplr.

70

Kendimizi Snayalm Yant


Anahtar

Sra Sizde Yant Anahtar

1. c Yantnz yanl ise Hazr Deerler balkl


konuyu yeniden gzden geiriniz.

Sra Sizde 1
391 HESAPLANAN KDV
2.700
191 NDRLECEK KDV
2.160
360 DENECEK VERG VE FONLAR
540
360.xx denecek KDV
KDV mahsup kayd

2. d Yantnz yanl ise Menkul Kymetler


balkl konuyu yeniden gzden geiriniz.
3. a Yantnz yanl ise Dier Alacaklar
balkl konuyu yeniden gzden geiriniz.

4. b Yantnz yanl ise Ticari Alacaklar


balkl konuyu yeniden gzden geiriniz.

Sra Sizde 2

5. d Yantnz yanl ise Ticari Mallar balkl


konuyu yeniden gzden geiriniz.

   


 


6. a Yantnz yanl ise Ticari Mallar balkl


konuyu yeniden gzden geiriniz.

153 TCAR MALLAR


70.000
191 NDRLECEK KDV
12.600
320 SATICILAR
82.600
Ticari mal al kayd
/
121 ALACAK SENETLER
118.000
600 YURT SATILAR
100.000
391 HESAPLANAN KDV
18.000
Ticari mal sat kayd

391 HESAPLANAN KDV
18.000
191 NDRLECEK KDV
12.600
190 DEVREDEN KDV
1.800
360 DENECEK VERG
VE FONLAR
3.600
360.xx denecek KDV
II.Dnem sonu KDV hes. kapatlmas


7. c Yantnz yanl ise Hazr Deerler balkl


konuyu yeniden gzden geiriniz.
8. e Yantnz yanl ise Menkul Kymetler
balkl konuyu yeniden gzden geiriniz.
9. b Yantnz yanl ise Ticari Mallar balkl
konuyu yeniden gzden geiriniz.
10. eYantnz yanl ise Ticari Mallar balkl
konuyu yeniden gzden geiriniz.

71

Sra Sizde 3

Sra Sizde 4

1 /

1 /

621 SATILAN TC.MAL.MALYET 35.000

120 ALICILAR
17.700
600 YURT SATILAR
15.000
391 HESAPLANAN KDV
2.700
Kredili mal sat
2 /
610 SATITAN ADELER
1.500
191 NDRLECEK KDV
270
120 ALICILAR
1.770
9.000
Sat tutar ile iade kayd
3 /
611 SATI SKONTOLARI
1.100
191 NDRLECEK KDV
198
120 ALICILAR
1.298
5.900
Sat iskonto kayd
4 /
320 SATICILAR
590
153 TCAR MALLAR
500
391 HESAPLANAN KDV
90

153 TCAR MALLAR


Maliyetle aktarma
2 /
120 ALICILAR
600 YURT SATILAR
391 HESAPLANAN KDV
Vadeli mal sat
3 /
610 SATITAN ADELER

35.000

59.000
50.000
9.000
5.000

191 NDRLECEK KDV

900

120 ALICILAR
Sat tutar ile iade kayd
4 /
153 TCAR MALLAR

5.900

3.500

621 SATILAN TC.MAL.


Maliyet tutar ile iade kayd
5 /
611 SATI SKONTOLARI

800

191 NDRLECEK KDV

144

120 ALICILAR
Sat iskonto kayd
6 /
320 SATICILAR
153 TCAR MALLAR
391 HESAPLANAN KDV
Mal al iadesi
7 /
320 SATICILAR

3.500

Mal al iadesi
/

944

2.360
2.000
360

1.180

153 TCAR MALLAR


391 HESAPLANAN KDV
Mal al iskontosu


1.000
180

72

Yararlanlan Kaynaklar
Akdoan, N ve Sevilengl, O. (1999). Tekdzen
Muhasebe Sistemi Uygulamas, Ankara, Gazi
Kitabevi.
Cemalciler, . ve Erdoan N. (2000). Genel
Muhasebe, stanbul, Beta.
Grsoy, Y. (2011). Bilgisayarl Muhasebe, Bursa,
Ekin Basm Yayn Datm.
Ko Yalkn, Y. (2005). Genel Muhasebe,
Ankara, Nobel.
Lazol, . (2011). Genel Muhasebe. Bursa, Ekin
Basm Yayn Datm.
rten R. (2003). Genel Muhasebe, Ankara,
Yayn Datm.
Rdvan B.(Editr), (2011). zml Genel
Muhasebe Uygulamalar, Ankara, Gazi
Kitabevi.
Sevilengl, O. (2007). zml Genel
Muhasebe Problemleri, Ankara, Gazi Kitabevi.
Salam N; engel S. ve ztrk B. (2009).
Trkiye Muhasebe Standartlar Uygulamas,
Ankara, Maliye ve Hukuk Yaynlar.
TMSK Yaynlar 5, TMS, TFRS, (2010).
Ankara, Fersa Matbaas.

73










Amalarmz
Bu niteyi tamamladktan sonra;
Mali duran varlklar ve muhasebeletirilmesini kavrayabilecek,
Maddi duran varlklar ve muhasebeletirilmesini aklayabilecek,
Amortisman yntemleri ve uygulamasn yorumlayabilecek,
Maddi olmayan duran varlklar ve muhasebeletirilmesi konularn sralayabilecek,
bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz.

Anahtar Kavramlar
tirakler

Yenileme fonu

Bal ortaklklar

Haklar

Normal amortisman yntemi

Giderlerde dnem ayrm

Azalan bakiyelerle amortisman


yntemi

Gelir tahakkuku
Bal menkul kymetler

indekiler


Giri

Ticari Alacaklar

Dier Alacaklar

Mali Duran Varlklar

Maddi Duran Varlklar

Maddi Olmayan Duran Varlklar

Gelecek Yllara Ait Giderler ve Gelir Tahakkuklar

Dier Duran Varlklar

74

Duran Varlklar
GR
Duran varlklar grubu; bir yldan daha uzun sre ile iletmede yararlanlacak olan ve gelecek hesap
dnemi iinde paraya dntrlmesi veya tketilmesi ngrlmeyen varlklar kapsar.
Duran varlklar aadaki hesap gruplarndan oluur.
22 TCAR ALACAKLAR
23 DER ALACAKLAR
24 MAL DURAN VARLIKLAR
25 MADD DURAN VARLIKLAR
26 MADD OLMAYAN DURAN VARLIKLAR
27 ZEL TKENMEYE TAB VARLIKLAR
28 GELECEK YILLARA AT GDERLER VE GELR TAHAKKUKLARI
29 DER DURAN VARLIKLAR
Aada, Duran Varlklar kapsamnda yer alan hesap gruplar hesap baznda ele alnacaktr.

TCAR ALACAKLAR
Ticari Alacaklar grubunda aadaki hesaplar yer alr.
220 ALICILAR
221 ALACAK SENETLER
222 ALACAK SENETLER REESKONTU (-)
224 KAZANILMAMI FNANSAL KRALAMA FAZ GELRLER (-)
226 VERLEN DEPOZTO VE TEMNATLAR
229 PHEL ALACAKLAR KARILII (-)
Bu hesap grubunda yer alan hesaplarn zellikleri, vade dnda 12 Ticari Alacaklar grubu ile ayndr.
12 grubunda yer alan ticari alacak hesaplarnda vadesi bir yla kadar olan alacaklar izlenirken, bilano
gn itibariyle, vadesi bir yldan daha uzun olan ticari alacaklar bu grup altndaki hesaplarda izlenir.
Bu grupta bulunan alacaklardan, vadesi bir yln altna denler 12 grubunda bulunan ayn adl hesaba
aktarlr.

rnek:
Vadesi bir yldan uzun olduu iin 220 Alclar hesabnda izlenmekte olan 10.000lk bir alacak iin
vadesi bir yln altna dtnde yaplacak kayt aadaki gibidir.
75

/
120 ALICILAR HS
220 ALICILAR HS
Uzun vadeli alacan ksa vadeli hesaba aktarlmas
/

10.000
10.000

DER ALACAKLAR
231 ORTAKLARDAN ALACAKLAR
232 TRAKLERDEN ALACAKLAR
233 BALI ORTAKLIKLARDAN ALACAKLAR
235 PERSONELDEN ALACAKLAR
236 DER ETL ALACAKLAR
237 DER ALACAK SENETLER REESKONTU (-)
239 PHEL DER ALACAKLAR KARILII (-)
Bu hesap grubunda yer alan hesaplarn zellikleri, vade dnda 13 grubu ile ayndr. 13 grubunda yer
alan dier alacaklar hesaplarnda, vadesi bir yla kadar olan alacaklar izlenirken, bilano gn itibariyle
vadesi bir yldan daha uzun olan dier alacaklar bu gruptaki hesaplarda izlenir.
Bu grupta bulunan alacaklardan vadesi bir yln altna denler 13 grubunda bulunan ayn adl hesaba
aktarlr.

MAL DURAN VARLIKLAR


letmeler eitli nedenlerle devlet veya baka iletmelerin kartt menkul kymetlere ksa vadede
ihtiya duymayacaklar fonlarn yatrabilirler. Burada, riski datmak, ibirlii oluturmak, uzun vadede
gelir elde etmek veya ynetimlerinde sz sahibi olmak gibi amalar olabilir. Szkonusu yatrmlar 12
aydan daha uzun vadeli beklentilerle yaplrsa, yatrm konusu menkul kymetler bu hesap grubunda
izlenir.
Bu grupta aadaki hesaplar yer alr.
240 BALI MENKUL KIYMETLER
241 BALI MENKUL KIYMETLER DEER DKL KARILII (-)
242 TRAKLER
243 TRAKLERE SERMAYE TAAHHTLER (-)
244 TRAKLER SERMAYE PAYLARI DEER DKL KARILII (-)
245 BALI ORTAKLIKLAR
246 BALI ORTAKLIKLARA SERMAYE TAAHHTLER (-)
247 BALI ORTAKLIKLAR SERMAYE PAYLARI DEER DKL KARILII (-)
248 DER MAL DURAN VARLIKLAR
249 DER MAL DURAN VARLIKLAR KARILII (-)
Mali Duran Varlklar grubunda yer alan hesaplar aada aklanacaktr.

76

240 Bal Menkul Kymetler


Bir yldan daha uzun bir sre elde tutmak amacyla satnalnan ve bir iletmeye ait sermaye paynn %
10'dan daha az orann temsil eden hisse senetleri ile, hangi nedenle olursa olsun, uzun vadeli olarak elde
tutulacak dier menkul kymetlerin izlendii hesaptr.
Menkul kymet satn alndnda hesaba bor, satldnda alacak kayd yaplr.

rnek:
1.

A A..'nin kartt, faiz oran % 20, vadesi 2 yl olan tahvillerden 20.000lk satn alnmtr.
Tahvillerin paraya evrilmesi iin vade bitiminin beklenecei dnlmektedir.

2.

Sermayesi 200.000 olan AB A..'nin kartt hisse senetlerinden nominal tutarlar toplam
15.000 olan ksm 30.000ya, AB. A.'nin ynetiminde sz sahibi olmak ve uzun vadede gelir
elde etmek amacyla satn alnmtr.

Yevmiye Kaytlar
1
/
240 BALI MENKUL KIYMETLER HS
240.xx A A.. Tahvilleri
100 KASA HS
2
/
240 BALI MENKUL KIYMETLER HS
240.xx AB A. Hisse Senetleri
100 KASA HS
/

20.000
20.000
30.000
30.000

Bir iletmenin itirak oran hesaplanrken, itirak edilen iletmenin


sermayesine, satn alnan hisse senetlerinin nominal deerleri toplam oranlanr.

241 Bal Menkul Kymetler Deer Dkl Karl (-)


Bal Menkul Kymetlerin, satnalma bedellerine gre borsa veya piyasa deerlerinde nemli ve srekli
bir dklk grlr ise, ortaya kabilecek zararlar karlamak amac ile hesaplanan karlklarn
izlendii aktif dzenleyici bir hesaptr.
Bal Menkul kymetlerde ortaya kan deer azal tutar, 654 Karlk Giderleri hesabnn borcu
karlnda bu hesaba alacak kaydedilir. Karlk kayd yaplan menkul kymet elden karldnda veya
deer dklnn ortadan kalkmas halinde bu hesap, kaydedilen karlk tutar kadar, 644 Konusu
Kalmayan Karlklar hesab karlnda borlandrlr.

242 tirakler
Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliine (MSUGT) gre, bir iletmenin ynetimine katlmak
amacyla % 10-50 arasnda sermayesini temsil edecek hisse senetleri satn alnr ise szkonusu yatrm
itirak saylr ve sahip olunan hisse senetleri bu hesapta izlenir. Bir ilikinin itirak saylabilmesi iin;
satnalnan hisse senetlerinin, satnalan iletmeye, bu senetleri karan iletme zerinde en az % 10 oy
hakk veya ynetime katlma hakk salamas gerekir.
28 nolu Trkiye Muhasebe Standard (TMS 28) itirak tanmn, yatrmc iletmenin nemli etkisinin
olduu iletmeler olarak yapmaktadr.
TMS 28e gre, bir yatrmcnn dorudan ya da dolayl olarak (rnein bal ortaklklar vastasyla)
yatrm yaplan iletmenin oy hakknn % 20 ya da daha fazlasn elinde tutmas durumunda, aksi aka
ortaya konulamad srece, sz konusu yatrmcnn nemli etkisi bulunduu kabul edilir.
Yine TMS 28e gre aadaki hususlarn en az birinin varl halinde bir yatrmc iletmenin
nemli etkisinin bulunduu kabul edilir:

77

Yatrm yaplan iletmenin ynetim kurulu ya da edeer idari organnda temsil edilme,

Temettler ya da dier datm kararlar dahil olmak zere, iletmenin politika belirleme
srelerine katlma,

Yatrmc iletme ile yatrm yaplan iletme arasnda nemli ilemlerin gerekletirilmesi,

letmeler arasnda ynetici personel deiimi,

letme iin gerekli teknik bilginin salanmas.

tirak amac ile satnalnan veya satn alnmas taahht edilen hisse senetleri bu hesaba bor,
satldnda ise alacak kaydedilir.
rnek iin, 243 tiraklere Sermaye Taahhtleri hesabna baknz.

Yukardaki aklamalarda MSUGT ve TMS asndan itirak tanmna


getirilen farklla dikkat ediniz.

243 tiraklere Sermaye Taahhtleri (-)


tiraklerle ilgili sermaye taahhtlerinin izlendii hesaptr.
tirak amacyla sermaye taahhdnde bulunulduunda hesaba alacak, taahht yerine getirildiinde de
bor kayd yaplr.

rnek:
1- 100.000 sermaye ile yeni kurulan AC A..'ne % 20 orannda ortak olma karar verilmitir. Bu amala
alnacak hisse senetlerinin % 25'i taahhtten 10 gn sonra bankadan denmitir.
1
/
242 TRAKLER HS
242.xx AC A..
243 TRAKLERE SERMAYE TAAHHTLER HS
Kuruluta taahht edilen itirak
2
/
243 TRAKLERE SERMAYE TAAHHTLER HS
102 BANKALAR HS
Taahhdn %25inin denmesi
/

20.000
20.000

5.000
5.000

tirakle ilgili kalan % 75 taahht tutar da 3 ay sonra bankadan


dendiine gre gerekli yevmiye kaydn yapnz.

244 tirakler Sermaye Paylar Deer Dkl Karl (-)


tirak paylarnn, satn alma bedellerine gre borsa veya piyasa deerlerinde nemli ve srekli bir
dklk grlr ise, ortaya kabilecek zararlar karlamak amac ile ayrlan karlklarn izlendii aktif
dzenleyici bir hesaptr.
Deeri den menkul kymetlere gre blmlendirilebilir.
tirak paylarnda ortaya kan deer azal tutar, 654 Karlk Giderleri hesabnn borcu karlnda
bu hesaba alacak kaydedilir. Karlk ayrlan itirak pay elden karldnda veya deer dklnn
ortadan kalkmas halinde bu hesap, ayrlan karlk tutar kadar, 644 Konusu Kalmayan Karlklar hesab
karlnda borlandrlr.
78

245 Bal Ortaklklar


Bir iletmenin dorudan veya dolayl olarak % 50'den fazla sermayesine, ya da ynetimin ounluunu
seme hakkna sahip olduu itiraklerindeki sermaye paylarnn izlendii hesaptr. Bal ortakln
sahiplii belirlenirken ynetim ounluunun seme hakk esas alnr.
Bir iletmenin, bal ortaklk kstaslarna giren lde sermayesi taahht edildiinde veya hisse senedi
edinildiinde bu hesaba bor, ortaklk paylar elden karldnda ise alacak kaydedilir.
TMS 28de, bal ortaklk kavram, letmenin, adi ortaklk gibi tzel kiilii olmayan iletmeler de
dahil olmak zere, (ana ortaklk olarak bilinen) baka bir iletme tarafndan kontrol edilen iletmelerdir.
eklinde tanmlanmaktadr.
rnek iin, 246 Bal Ortaklklara Sermaye Taahhtleri hesabna baknz.

246 Bal Ortaklklara Sermaye Taahhtleri (-)


Bal ortaklklarla ilgili sermaye taahhtlerinin izlendii hesaptr.
Bal ortaklklara gre alt blmlere ayrlr.
Bal ortaklk iin sermaye taahhdnde bulunulduunda hesaba alacak, taahht yerine getirildiinde
de bor kayd yaplr.

rnek:
1. 400.000 sermaye ile kurulan KALE A..'nin % 60 orannda sermayesi taahht edilmi ve taahht
edilen hisse senedi bedellerinden 60.000 ksm bankadan denmitir.
1
/
245 BALI ORTAKLIKLAR HS
245.xx Kale A..
246 BALI ORT. SERMAYE TAAHHTLER HS
2
/
246 BALI ORT. SERMAYE TAAHHTLER HS
102 BANKALAR HS
/

240.000
240.000
60.000
60.000

247 Bal Ortaklklar Sermaye Paylar Deer Dkl Karl (-)


Bal ortakla itirak paylarnn borsa veya piyasa deerinde srekli ya da nemli lde meydana gelen
deer dleri bu hesapta izlenir.
Bal ortaklk itirak paylarnda ortaya kan deer azal tutar, 654 Karlk Giderleri hesabnn
borcu karlnda bu hesaba alacak kaydedilir. Karlk kayd yaplan bal ortaklk itirak pay elden
karldnda veya deer dklnn ortadan kalkmas halinde bu hesap, kaydedilen karlk tutar
kadar, 644 Konusu Kalmayan Karlklar hesab karlnda borlandrlr.

248 Dier Mali Duran Varlklar


Yukarda belirtilen hesaplarn hi birine girmeyen mali duran varlklarn izlendii hesaptr.

249 Dier Mali Duran Varlklar Karl (-)


Dier mali duran varlklarn deerinde, srekli ya da nemli deer azallarnn izlendii hesaptr.

79

MADD DURAN VARLIKLAR


letmenin, mal ve hizmet retmek veya ynetim faaliyetlerinde kullanmak amacyla edindii varlklardr.
Bu varlklarn kullanm sresi bir faaliyet dneminden daha uzundur.
Maddi duran varlklar iin TMS 16 aadaki tanm yapmtr:

Mal veya hizmet retimi veya arznda kullanlmak, bakalarna kiraya verilmek veya idari
amalar erevesinde kullanlmak zere elde tutulan; ve

Bir dnemden daha fazla kullanm ngrlen fiziki kalemlerdir.

Maddi duran varlklarn aktife girileri hem VUK ve hem de TMS bakmndan maliyet bedeliyle
yaplr.
VUKta maliyet bedeli, bir iktisadi kymetin elde edilmesi veya deerinin arttrlmas iin yaplan
demelerle, bunlarla ilgili btn giderlerin toplam eklinde tanmlamtr (VUK m.262).
VUK'a gre, satn alnan veya imal edilen bir iktisadi kymetin sata veya kullanma hazr hale
gelmesine kadar yaplan btn harcamalar maliyete dahil edilir. Bu aamaya kadar katlanlan satn alma
veya imal bedeli, gmrk vergileri, nakliye, sigorta ve montaj giderlerinin maliyete eklenmesi zorunlu
tutulurken; noter, mahkeme, kymet takdiri, komisyon, emlak alm ve tat alm vergileri, yktrma,
hafriyat ve arsa tesfiye giderleri gibi harcamalarn maliyete eklenmesi veya dnem gideri yazlmas
ihtiyari braklmtr.
Bir iktisadi kymetin deerini devaml olarak arttran, kapasitesini genileten veya hizmet mrn
arttran harcamlar da maliyet bedeline dahil edilir.
Maliyet kavram TMS 16da ise Bir varln elde edilmesinde veya inaatnda denen nakit veya
nakit benzerlerini veya verilen dier bedellerin geree uygun deerini veya belli durumlarda, (dier
TFRSlerin zel hkmleri uyarnca) ilk muhasebeletirme srasnda ilgili varla atfedilen bedeli ifade
eder. eklinde tanmlanmtr.
TMS 16, Varlk olarak muhasebeletirilme koullarn salayan bir maddi duran varlk kalemi,
maliyet bedeli ile llr. demekte ve bir maddi duran varlk kaleminin maliyet unsurlarn aadakiler
olarak saymaktadr:

thalat vergileri ve iade edilmeyen al vergileri dahil, satn alma fiyat.

Varln yerletirilecei yere ve ynetim tarafndan amalanan koullarda alabilmesini


salayacak duruma getirilmesine ilikin her trl maliyet.

Maddi duran varln sklmesi ve tanmas ile yerletirildii alann restorasyonuna ilikin
tahmini maliyeti, iletmenin ilgili kalemin elde edilmesi ya da stok retimi dnda bir amala
belirli bir sre kullanm sonucunda katland ykmllk.

Dorudan ilgili varla atfedilebilir maliyetler de aadakiler olarak belirtilmitir:

Dorudan maddi duran varlk kaleminin elde edilmesiyle veya inaatyla ilgili alanlara
salanan faydalardan kaynaklanan maliyetler (TMS 19 alanlara Salanan Faydalar
Standardnda belirtildii ekilde),

Yerin hazrlanmasna ilikin maliyetler,

lk teslimata ilikin maliyetler,

Kurulum ve montaj maliyetleri,

Varln uygun ekilde alp almadna dair yaplan test maliyetlerinden, varl gerekli yer
ve duruma getirirken retilen kalemlerin satndan elde edilen net haslat dldkten sonra
kalan tutar (tehizatn denenmesi srasnda retilen rnekler gibi) ve

Mesleki cretler.

80

Bu grupta aadaki hesaplar yer alr.


250 ARAZ VE ARSALAR
251 YERALTI VE YERST DZENLER
252 BNALAR
253 TESS, MAKNE VE CHAZLAR
254 TAITLAR
255 DEMRBALAR
256 DER MADD DURAN VARLIKLAR
257 BRKM AMORTSMANLAR (-)
258 YAPILMAKTA OLAN YATIRIMLAR
259 VERLEN AVANSLAR

Maddi Duran Varlk Hesap Aklamalar ve Al Kaytlar


250 Arazi ve Arsalar
letmeye ait her trl arazi ve arsann izlendii hesaptr.

rnek:
Bir ahstan pein olarak 300.000ya bir arsa satn alnmtr.

/
250 ARAZ VE ARSALAR HS
100 KASA HS
/

300.000
300.000

251 Yeralt ve Yerst Dzenleri


Yeraltnda veya yerstnde ina edilen her trl yol, park, kpr, tnel, blme, su kuyusu, iskele vb.
yaplarn izlendii hesaptr.
Bu hesap; yollar, kprler, kanallar vb. gibi yaplan yatrm trne gre yardmc hesaplara ayrlabilir.

rnek:
letme bahesinde artezyen kuyusu yaplmtr. Yapm bedeli 50.000 (+ % 18 KDV) tutmu ve bedeli
ek dzenlenerek denmitir.
/
251 YERALTI VE YERST DZENLER HS
191 NDRLECEK KDV HS
103 VERLEN EKLER VE D. EMRLER HS
/

50.000
9.000
59.000

252 Binalar
letmeye ait her trl bina ve bunlarn ayrlmaz paralarnn izlendii hesaptr.
Bu hesap, binalarn kullanm amacna veya tapu sicil kaytlarna gre yardmc hesaplara ayrlabilir.

81

rnek:
Ynetim faaliyetlerini yrtmek iin 15.000ya bir bro satn alnmtr. deme bankadan yaplmtr.
/
252 BNALAR HS
191 NDRLECEK KDV HS
102 BANKALAR HS
/

15.000
2.700
17.700

253 Tesis, Makine ve Cihazlar


retimde kullanlan her trl tesis, makine ve cihazlar ile bunlarn eklentileri ve bu amala kullanlan
tama gereleri bu hesapta izlenir.
Bu hesap, tesis, makine ve cihazlarn kullanld yere veya cinslerine gre yardmc hesaplara
ayrlabilir.

rnek:
retimde kullanlmak amac ile tamam iin senet ciro edilerek 10.000ya bir makine satn alnmtr.
/
253 TESS, MAKNE VE CHAZLAR HS
191 NDRLECEK KDV HS
121 ALACAK SENETLER HS
/

10.000
1.800
11.800

254 Tatlar
letme faaliyetlerinde kullanlan her trl tat aracnn izlendii hesaptr.
Bu hesap, tatlarn iletmede kullanld blmler veya plaka nolar gibi zellikler dikkate alnarak
yardmc hesaplara ayrlabilir.

rnek:
zel Tketim vergisi (TV % 4) dahil, KDV hari, 20.000ya bir ticari ara satn alnmtr. Bedeli
bankadan havale edilmitir. TV maliyete ilave edilmitir. Motorlu tatlar vergisi olarak kasadan 350
denmitir.
/
254 TAITLAR HS
20.000
191 NDRLECEK KDV HS
3.600
770 GENEL YNETM GDERLER HS
350
100 KASA HS
350
102 BANKALAR HS
23.600
/
Ticari aralar iin denen KDV indirilir. Binek otomobil satn alrken denen KDV ise indirilmez. Bu
tutar maliyete ilave edilebilecei gibi, dnem gideri olarak da kaydedilebilir (23 nolu KDV-Genel
Teblii).

rnek:
KDV ve TV (zel Tketim Vergisinin motor hacmine gre oran deiir) hari 20.000ya binek
otomobil satn alnmtr. Her iki verginin de maliyete ilave edilmesi kararlatrlmtr. Ara bedeli ve
KDV tutar bankadan havale ile, TV ve motorlu tatlar vergisi kasadan denmitir.
82

Binek otomobiller iin denen Motorlu Tatlar Vergisi gider kabul edilmez (Motorlu Tatlar Vergisi
Kanunu Md.14). (Ticari aralar iin denen KDV indirilebilir ve denen Motorlu Tatlar Vergisi gider
kabul edilir).
Otomobille ilgili denen vergi tutarlar aadaki gibidir.
VERG TR

MATRAH

ORAN

TUTAR

TV

20.000

0,37

7.400

KDV*

27.400

0,18

4.932

Sabit

500

Motorlu Tatlar Vergisi

*KDV matrah: Fiyat + TVdir

/
254 TAITLAR HS
254.01 Ara Bedeli
20.000
254.02 .T.V.
7.400
254.03 K.D.V.
4.932
770 GENEL YNETM GDERLER HS
770.xx Kan.Kab.Edilm.Gd. 500
100 KASA HS
102 BANKALAR HS
/

32.332

500
7.900
24.932

255 Demirbalar
letme faaliyetlerinin yrtlmesinde kullanlan her trl bro makina ve cihazlar ile deme, masa,
koltuk, dolap gibi bro mobilyalar bu hesapta izlenir.
Bu hesap, demirbalarn kullanld blmler ve mobilyalar, bilgisayarlar, iletiim aralar v.b. gibi
demirba cinsleri dikkate alnarak yardmc hesaplara ayrlabilir.
Pein olarak 5.000ya 4 adet bilgisayar satn alnmtr.
/
255 DEMRBALAR HS
191 NDRLECEK KDV HS
100 KASA HS
/

5.000
900
5.900

256 Dier Maddi Duran Varlklar


Yukarda aklanan maddi duran varlklar hesap kapsamlarna girmeyen her trl maddi duran varlklar
bu hesapta izlenir.
Hesap, burada yer alan duran varlklar izleyecek ekilde yardmc hesaplara ayrlr.

Amortisman Kavram
Amortisman; bir varln anma, ypranma ve eskime payn ifade eder. Amortisman ayrma ise; anma,
ypranma ve eskimeye maruz olan duran varlklarn kullanm sresince maliyetlerinin gidere
dntrlmesi ilemidir. Bir baka tanmla amortisman, bir varln amortismana tabi tutarnn, yararl
mr sresince sistematik olarak datlmasdr (Trkiye Muhasebe Standard 16). Duran varlklar satn
alndnda maliyet deerleri ile aktifletirilir. Ancak, eskime ypranma ve anmaya tabi varlklarn
83

kullanm sreleri dikkate alnarak sz konusu maliyetlerin gidere dntrlmeleri gerekir. Bu ilem
amortisman uygulamas ile gerekletirilir. Amortismanla ilgili kavramlardan bazlar aadaki gibidir.
Defter deeri: Bir varln birikmi amortisman ve birikmi deer dkl zararlar indirildikten
sonra finansal tablolara yanstld tutardr.
Amortisman Gideri: Bir duran varlk iin bir dnemde hesaplanan amortisman paydr.
Birikmi Amortisman: Bir duran varln amortisman giderlerinin yllar itibariyle toplamdr.
Amortismana tabi tutar: Bir varln maliyetinden veya maliyet yerine geen dier tutarlardan kalnt
deerin dlmesiyle bulunan tutar ifade eder.
Bir varln kalnt deeri: Bir varlk tahmin edilen yararl mrnn sonundaki durum ve yana
ulatnda elden karlmas sonucu elde edilmesi beklenen tutardan, elden karmann tahmini
maliyetleri dlerek ulalan tahmini tutardr.
Yararl mr:

Bir varln iletme tarafndan kullanlabilmesi beklenen sreyi; veya

letme tarafndan ilgili varlktan elde edilmesi beklenen retim says veya beklenen retim
birimini ifade eder.

Vergi Usul Kanununa Gre Amortisman Uygulamas


Amortisman ilemleriyle ilgili uygulamalar, Vergi Usul Kanunu (VUK) 313 321 aras maddelerde
aklanmtr.
Vergi Usul Kanunu asndan amortisman uygulamas aadaki esaslar erevesinde yrtlr.
Vergi Usul Kanununun 315 inci maddesinde 5024 sayl Kanunla yaplan deiikliklerle amortisman
oranlarnn iktisadi kymetlerin faydal mrleri dikkate alnmak suretiyle Maliye Bakanlnca
belirlenecei belirtilmitir.
Bu hkme istinaden bakanlka belirlenen oranlar, iktisadi kymetlerin kullanldklar yerler itibaryle
ilgili tebliler eklinde yaynlanmtr. Mkellefler, amortismana tabi kymetlerin amortisman orann
szkonusu tebli listelerinden bularak uygular.
Bir varln amortismana tabi tutarnn yararl mr boyunca datm iin eitli amortisman
yntemleri kullanlabilir.

Vergi Usul Kanununa Gre Amortisman Yntemleri


Yllk amortisman tutarnn hesaplanmasnda VUK ;

Normal amortisman yntemi

Azalan bakiyeler yntemi

olmak zere iki temel yntem belirlemitir. Bu yntemlerin seimi serbesttir. Bu yntemler dnda doal
afetler, teknik gelimeler, ar kullanm gibi nedenlerle ypranan veya deerini nemli lde kaybeden
iktisadi kymetler iin Maliye Bakanlnca Fevkalade ekonomik ve teknik amortisman oranlar
belirlenir. Buna Fevkalade Amortisman Yntemi denir. Bu yntem olaand durumlar iindir ve
Maliye Bakanl izni ile uygulanabilir.

84

TMSye Gre Amortisman Yntemleri


TMS 16da bu yntemler;
Dorusal amortisman yntemi: Bu amortisman ynteminde, varln kalnt deeri deimedii
srece, amortisman gideri yararl mr boyunca sabittir.
Azalan bakiyeler yntemi: Bu yntemde, amortisman gideri yararl mr boyunca azalr.
retim miktar yntemi: Bu ynteminde, beklenen kullanm ya da retim miktar zerinden
amortisman ayrlr.
letme, varln gelecekteki ekonomik yararlarnn beklenen tketim biimini en ok yanstan
yntemi seer.
retim miktar ynteminde yllk amortisman tutar aadaki gibi hesaplanr:
Yllk amortisman tutar = (Varln amortismana tabi tutar/Varln yararl mr boyunca ngrlen
toplam retim miktar) X (ilgili ylda gerekleen retim miktar)

rnek:
Varln maliyeti 50.000, kalnt deeri 10.000, yararl mr
sresince beklenen retim miktar 100.000 birim, ilk yl gerekleen retim 20.000
birimdir. Buna gre retim miktar yntemine gre ilgili yl amortisman giderini
hesaplaynz.
Grld gibi VUK ve TMS tarafndan belirlenen yntemlerde farkllk szkonusudur. VUK ve
TMS asndan amortisman uygulamasnda baz anlay farklar da vardr.
Her iki dzenleme bakmndan da amortisman ynteminin belirlenmesi iletmeye braklsa da, VUK,
amortismana tabi varlklarn yararl mrlerinin Maliye Bakanlnca (teblilerle) belirlenmesini
benimserken; TMS 16da, amortismana tabi varlklarn yararl mrlerinin belirlenmesi iletmelerin
takdirine braklmtr. Szkonusu takdirin kullanmnda uygunluk koulu getirilmitir.
Dier taraftan her iki dzenlemede de bo arsa ve araziler amortismana tabi deildir. Ancak VUKa
gre, arsalar, zerindeki bina ile birlikte amortismana tabi tutulmaktadr. Oysa TMS 16 burada da
VUKtan ayrlarak zerinde bina bulunan arsann da binadan ayrlmasn ve sadece binann amortismana
tabi tutulmasn kabul etmektedir.
Ayrca, TMS 16ya gre bir iletme, maddi duran varlk kaleminin balangta muhasebeletirilmi
olan tutarn, nemli paralara ayrr ve her bir paray ayr olarak amortismana tabi tutar. Bu yaklam
VUKda yoktur.
Trk Ticaret Kanununun TMS ile ilgili hkmlerinin, ngrld gibi 01.01.2013 tarihinde
yrrle girmesi durumunda bu ve benzeri konulardaki ikilemlerin kalkmas beklenmektedir.
a. Normal Amortisman Yntemine Gre Amortisman Uygulamas
Bu yntemde iktisadi kymetin yararl mr dikkate alnarak belirlenen oran uygulanr. Bylelikle her
yl eit tutarda amortisman ayrlm olur. Normal amortisman ynteminde, yllk amortisman tutar, duran
varln brt defter deeriyle, amortisman orannn arpm suretiyle hesaplanr. Bir iktisadi kymetin
amortisman oran 1/ Yararl mr eklinde hesaplanr. rnein, yararl mr 5 yl olan bir varln yllk
amortisman oran 1/5 = 0,20 (%20) olarak hesaplanr.

rnek:
50.000 ya satnalnan ve amortisman listesinde faydal mr 5 yl (amortisman oran=1/5= %20)
olan bir duran varln, normal amortisman yntemine gre yllk amortisman tutar:
50.000 X % 20 = 10.000 olacaktr ve 5 yl sonunda ayrlan amortisman toplam (birikmi
amortisman) 50.000 ya ulaacaktr.

85

b. Azalan Bakiyeler Yntemine Gre Amortisman Uygulamas


5024 sayl Kanun ile Vergi Usul Kanununun mkerrer 315 inci maddesinde yaplan deiiklikle; her
yl zerinden amortisman hesaplanacak deer, evvelce ayrlm olan amortismanlar toplamnn tenzili
(indirilmesi) suretiyle tespit olunur ve enflasyon dzeltmesi yaplan dnemlerde, zerinden amortisman
hesaplanacak deer, amortismana tabi iktisadi kymetin dzeltilmi deerinden daha evvel ayrlm olan
amortismanlarn toplamnn tanm deerleri indirilmek suretiyle tespit edilir.
Bu yntemde amortisman sresi normal amortisman yntemi ile ayndr. Srenin son ylna devreden
bakiye deer, o yl iinde tamamen yok edilir. Bu yntemde uygulanacak amortisman oran %50yi
amamak art ile normal amortisman orannn iki katdr.
Yukarda, normal amortisman yntemindeki rnei burada da ele alrsak, uygulanacak amortisman
oran, normal amortisman orannn iki kat (%50yi amamak zere) alnacandan, % 40 (0.20x2) alnr
ve yllar itibariyle ayrlacak amortisman tutarn gsteren tablo, aadaki gibi dzenlenir.

Yllar
1
2
3
4
5

Varln Net
Defter Deeri
50.000
30.000
18.000
10.800
6.480

Amortisman
Oran (%)
40
40
40
40

Yllk
Amortisman
20.000
12.000
7.200
4.320
6.480

Birikmi
Amortisman
20.000
32.000
39.200
43.520
50.000

VUK asndan amortisman sresi, duran varln aktife girdii yl balar ve ilgili ylda ayrlmayan
veya eksik ayrlan amortismanlar sonraki yllarda ayrlamaz. Yani amortisman sresi uzatlamaz (VUK
Md.320).
Her duran varlk iin ayr amortisman yntemi seilebilir. Ancak, iktisadi ve teknik bakmdan bir
btn tekil eden deerler iin normal veya azalan bakiyeler yntemlerinden biri uygulanabilir.
Bir duran varlk zerinden normal amortisman yntemine gre amortisman ayrlmasna baladktan
sonra bu yntemden dnlemez. Ancak, bir duran varlk zerinden azalan bakiyeler yntemine gre
amortisman ayrlmasna baladktan sonra, izleyen yllarda normal amortisman yntemine dnlebilir. Bu
durumda, yllk amortisman tutar, henz yok edilmemi deerin, kalan yl saysna blnmesi yoluyla
bulunur.
Uyguladklar amortisman yntemini deitirenler; bu durumun yaratt etkiyi bilano ekinde
belirtirler.

Kst Amortisman Uygulamas


VUKa gre bir iktisadi kymet iin amortisman ayrma ilemi, iktisadi kymetin aktife girdii ylda
balar. ktisadi kymetin aktife girdii yl (giri ayna baklmakszn) amortisman tam olarak ayrlr.
Kst amortisman uygulamasnda duran varln aktife girdii tarih dikkate alnr. Varln girdii ay
tam alnarak, yln kalan aylar iin amortisman hesaplanr.
Kst amortisman uygulamas VUK asndan sadece binek otomobillerle snrldr. Binek otomobilleri
iin amortisman sresinin balatlmasnda 4108 sayl kanunda zel bir dzenleme mevcuttur. Buna gre,
binek otomobilleri iin (faaliyetleri binek otomobillerin kiralanmas veya eitli ekillerde iletilmesi ile
ilgili bulunan iletmelerin, bu ite kullandklar otomobilleri hari) amortisman sresi, szkonusu
otomobilin aktife girdii ay (girdii ay tam alnmak suretiyle) balar. Bu ekilde ayrlan amortismana Kst
Amortisman denir. Kst amortisman uygulamas gerei gider yazlamayan ksm, iktisadi kymetin faydal
mrnn son ylnda gidere kaydedilir.
TMS ye gre ise, btn amortismana tabi varlklarn amorti edilmesinde kst amortisman uygulamas
sz konusudur.
86

Yukarda yaplan aklamalar nda 257 Birikmi Amortismanlar hesab altnda uygulamalar
yaplacaktr. rneklerde VUK uygulamalar dikkate alnacaktr.

257 Birikmi Amortismanlar (-)


Maddi duran varlk bedellerinin, belirlenen sre iinde giderletirilen ksm 257 Birikmi Amortismanlar
hesab alacanda izlenir.
Birikmi Amortismanlar hesab, aada grld gibi, birikmi amortismann, hangi maddi duran
varlk hesabna ait olduunu izleyecek ekilde yardmc hesaplara ayrlr.
257 BRKM AMORTSMANLAR
257.00 Arazi ve Arsalar Birikmi Amortisman
257.01 Yeralt ve Yerst Dzenleri Birikmi Amortisman
257.02 Binalar Birikmi Amortisman
257.03 Tesis Makine ve Cihazlar Birikmi Amortisman
257.04 Tatlar Birikmi Amortisman
257.05 Demirbalar Birikmi Amortisman
257.06 Dier Maddi Duran Varlklar Birikmi Amortisman
Maddi duran varlklar (250-256 nolu hesaplar) iin ayrlan amortismanlar, ilgili maliyet hesab
karlnda bu hesaba alacak kaydedilir. Bir duran varlk aktiften karlr ise, szkonusu varln
birikmi amortisman tutar bu hesaba bor kaydedilir.
Birikmi amortisman karsnda yer alacak gider hesab, 7/A ve 7/B seeneklerine gre deiir.
Amortisman ayrma ileminde, 7/A seeneinde, aadaki maliyet hesaplarndan ilgili olanlara bor
kayd yaplr.
/
730 GENEL RETM GDERLER HS
730.xx Amortisman Giderleri
740 HZMET RETM MALYET HS
740.xx Amortisman Giderleri
750 ARATIRMA VE GELTRME GDERLER HS
750.xx Amortisman Giderleri
760 PAZARLAMA, SATI VE DAITIM GDERLER HS
760.xx Amortisman Giderleri
770 GENEL YNETM GDERLER HS
770.xx Amortisman Giderleri
257 BRKM AMORTSMANLAR HS
Amortisman kayd (7/A)
/

XXX
XXX
XXX
XXX
XXX
XXXXX

7/B seeneinde amortisman kayd aadaki gibi yaplr.


/
796 AMORTSMAN VE TKENME PAYLARI HS
796 xx A retim Gider Yeri
796 xx Pazarlama Gider Yeri
796 xx Ynetim Gider Yeri
...
257 BRKM AMORTSMANLAR HS
Amortisman kayd (7/B)
/

87

XXX

XXX

7/B maliyet seenei Tekdzen Hesap Plan erevesinde mevcut


olmakla birlikte sadece ticaret iletmeleri ve kk imalat iletmeleri iin uygulanmasna
izin verilmitir. Bu nedenle uygulamada pek kullanlmad gibi bu blmde de bundan
sonraki rneklerde dikkate alnmayacak, giderler 7/A seenei ile yrtlecektir.

rnek:
letmenin ynetim faaliyetlerinde kulland demirbalar tutar 20.000dr. Amortisman listesinde
szkonusu demirbalarn faydal mr 5 yl (amortisman oran % 20) olarak belirlenmitir. Kalnt deeri
yoktur.
stenenler:
1.

Normal amortisman yntemine gre yllk amortisman tutarn hesaplayarak, ilk yl sonu
yevmiye kaydn yapnz.

2.

Azalan bakiyeler yntemine gre yllk amortisman tutarlarn hesaplayarak, ilk yl sonu
yevmiye kaydn yapnz.

zm:
1. Normal amortisman yntemine gre yllk amortisman gideri 4.000 (20.000x%20) olarak
hesaplanarak aadaki gibi kaydedilecektir.
/
770 GENEL YNETM GDERLER
4.000
770.xx Amortisman Giderleri
257 BRKM AMORTSMANLAR
4.000
257.05 Demirba B.Amortisman
Amortisman kayd
/
2. Azalan bakiyeler yntemine gre yllk amortisman giderleri hesaplanrken normal amortisman
orannn iki kat (enok %50) alnacak, ancak bulunan oran net defter deerine uygulanacaktr. Son ylda
ise kalan tutarn tamam yok edilecektir. Bu rnekte amortisman oran %40 (%20x2) olarak uygulanacak
ve ilk yl amortisman 8.000 olarak hesaplanarak aadaki gibi kaydedilecektir.
/
770 GENEL YNETM GDERLER HS
770.xx Amortisman Giderleri
257 BRKM AMORTSMANLAR
257.05 Demirba B.Amortisman
Amortisman kayd
/

8.000
8.000

Yukarda azalan bakiyeler yntemine gre ilk yl sonu yevmiye kayd


yaplan ilemin 2. yl amortisman tutarn hesaplayarak muhasebeletiriniz.

http://www.tmsk.org.tr/ Bu adres, Kamu Gzetimi, Muhasebe ve


Denetim Standartlar Kurumu sayfasna gider. Bu sayfadan TMS/TFRS setine
ulaabilirsiniz.


88

rnek:
20 Ekimde aktife giren bir binek otonun aktife giri maliyeti 50.000dr. Szkonusu ara ynetim
ilerinde kullanlyor olup, amortisman listesinde faydal mr 5 yl olarak grlmektedir. Buna gre,
normal amortisman tutarn hesaplaynz ve kst amortisman uygulamasn dikkate alarak ilk yl
amortisman kaydn yapnz.
Daha ncede belirtildii gibi binek otomobillerinde amortisman sresi, szkonusu otomobilin aktife
girdii ay (girdii ay tam alnmak suretiyle) balar yani, kst amortisman uygulanr. Birinci yln
amortisman gideri [(10.000/12)x3] 2500 olarak hesaplanr. O yla ait olan, fakat ayrlamayan
amortisman tutar ise aadaki rnekte gsterildii gibi en son yl gider yazlr.
Normal Amortisman yntemi yllk amortisman tablosu:
Yllar
1
2
3
4
5

Varln Brt
Deeri
50.000
50.000
50.000
50.000
50.000

Amortisman
Oran (%)
20
20
20
20
20

Yllk
Amortisman
10.000
10.000
10.000
10.000
10.000

Gider
Tutar
2.500
10.000
10.000
10.000
17.500

Birikmi
Amortisman
2.500
12.500
22.500
32.500
50.000

lk yl sonu normal amortisman kayd:


/
770 GENEL YNETM GDERLER HS
770.xx Tatlar Amortisman Gideri
280 GELECEK YILLARA AT GDERLER HS
280.xx Yl plakal ara amortisman gideri
257 BRKM AMORTSMANLAR HS
Amortisman kayd
/

2.500
7.500
10.000

zleyen 3 ylda yllk 10.000 amortisman ayrlacak, son ylda ayrca 7.500lk tutar gider
kaydedilecektir. Szkonusu 7.500 gider 4. ylda nce, 280 Gelecek Yllara Ait Giderler hesabndan, 180
Gelecek Aylara Ait Giderler hesabna devredilecek, son ylda da, 180 Gelecek Aylara Ait Giderler
hesabndan ilgili gider hesabna devredilecektir.

258 Yaplmakta Olan Yatrmlar


Yapm belli bir sre alan maddi duran varlklar yapm srecinde bu hesapta izlenir.
Hesap, imalat yaplan duran varlklar itibariyle yardmc hesaplara ayrlabilir.
malat iletme tarafndan gerekletirilen bir maddi duran varlkla ilgili olarak yaplan ilk madde,
iilik ve imalatla ilgili dier giderler bu hesabn borcuna kaydedilir. Duran varlk tamamlandnda ilgili
hesap karlnda bu hesap alacaklandrlr.

rnek:
letmede kullanlmak iin imal edilen makine iin toplam 20.000 harcama yaplmtr. Szkonusu
makine tamamlanarak ilgili duran varlk hesabna devredilmitir.

89

/
258 YAPILMAKTA OLAN YATIRIMLAR HS
191 NDRLECEK KDV HS
100 KASA HS
Yatrm srecindeki harcama kayd
/
253 TESS, MAKNE VE CHAZLAR HS
258 YAPILMAKTA OLAN YATIRIMLAR HS
Tamamlanan yatrmn ilgili
duran varlk hesabna aktarlmas
/

20.000
3.600
23.600

20.000
20.000

259 Verilen Avanslar


Bu hesapta, maddi duran varlklar iin verilen yurtii ve yurtd avanslar izlenir.
Bu hesap, avans verilen kii veya kurumlar itibariyle veya verili nedenine gre alt hesaplara
ayrlabilir.
Yurtd avanslar (akreditifler) alt hesaplarda ayr ayr izlenmelidir.
deme yapldnda bu hesaba bor, sipari teslim alndnda, ilgili maddi duran varlk karlnda
bu hesaba alacak kayd yaplr.

Maddi Duran Varlk Sat lemleri


Duran varlk satnda, ilgili duran varlk hesab, varln kaytlarda grnen brt defter deeri ile
alacaklandrlr. Duran varlkla ilgili olarak o ana kadar hesaplanan amortismanlar toplayan, 257 Birikmi
Amortismanlar hesabna ise, ilgili varln birikmi amortisman tutar kadar bor kayd yaplr. Sata
konu olan maddi duran varlkla ilgili olarak yeniden deerleme fonu bulunuyor ise bu da bor kayd ile
kapatlr.
Sat tutar, duran varln net defter deerinden (Duran varln brt deeri - Duran varln birikmi
amortisman) byk ise duran varlk krl; kk ise zararl satlm olur.
Duran varlk satndan kr elde edilir ise bu tutar 679 Dier Olaan D Gelir ve Krlar hesabna
alacak kaydedilir.
Ancak, bir duran varlk yenilenmek amac ile satlr ise, bu sattan elde edilen kr, 549 zel Fonlar
hesab altnda alacak 549.xx Sabit Kymet Yenileme Fonu hesabna alacak kaydedilerek, bu hesapta 3
yl bekletilebilir. Bu sre iinde satlan duran varln yerine yenisi alnr ise 549.xx hesab yeni varln
birikmi amortisman ile kapatlr. Yenileme fonu tamamen yok edilmedike yeni duran varlk iin
amortisman gideri yazlmaz (V.U.K. Md.328).
Satlan duran varln yerine 3 yl iinde yenisi alnamaz ise yenileme fonu 3. yln sonunda 679
Dier Olaan D Gelir ve Krlar hesabna devredilerek kapatlr.
Duran varln zararl satnda ise szkonusu zarar 689 Dier Olaan D Gider ve Zararlar hesabna
bor kaydedilir.

rnek:
1.

Al fiyat (kaytl deeri) 15.000; birikmi amortisman 9.000 olan bir demirba 10.000ya
pein olarak satlmtr.

2.

Al fiyat 45.000; birikmi amortisman 36.000 olan bir makine, yerine yenisi alnmak amac ile
20.000ya pein olarak satlmtr.

3.

Yenilenmek amac ile satlan makinenin yerine 80.000 denerek yeni bir makine satn alnmtr.
90

4.

Yeni satnalnan makinenin ekonomik mr 5 yl kabul edilmi ve azalan bakiyeler yntemine gre
amortisman hesaplanmas kararlatrlmtr.

5.

Al fiyat 50.000 lira; birikmi amortisman 30.000 lira olan bir binek otomobil yerine yenisi
alnmak amac ile KDV dahil 25.250 lira (Kullanlm binek otolarn satnda KDV %1dir) bedelle
ek karl satlmtr.

1
/
100 KASA HS
257 BRKM AMORTSMANLAR HS
255 DEMRBALAR HS
391 HESAPLANAN KDV HS
679 DER OLAANDII GELR VE
KRLAR HS
2
/
100 KASA HS
257 BRKM AMORTSMANLAR HS
253 TESS, MAKNE VE CHAZLAR HS
391 HESAPLANAN KDV HS
549 ZEL FONLAR HS
549.xx Yenileme Fonu
3
/
253 TESS, MAKNE VE CHAZLAR HS
191 NDRLECEK KDV HS
100 KASA HS
4
/
549 ZEL FONLAR HS
549.xx Yenileme Fonu
730 GENEL RETM GDERLER HS
730.xx Amortisman Giderleri
257 BRKM AMORTSMANLAR HS
5
/
101 ALINAN EKLER HS
257 BRKM AMORTSMANLAR HS
254 TAITLAR HS
391 HESAPLANAN KDV HS
549 ZEL FONLAR HS
549.xx Yenileme Fonu
/

11.800
9.000
15.000
1.800
4.000

23.600
36.000
45.000
3.600
11.000

80.000
14.400
94.400
11.000
21.000
32.000
25.250
30.000

Maddi Olmayan Duran Varlklar


Maddi Olmayan Duran Varlklar grubunda aadaki hesaplar yer alr.
260 HAKLAR
261 EREFYE
262 KURULU VE RGTLENME GDERLER
263 ARATIRMA VE GELTRME GDERLER
264 ZEL MALYETLER
91

50.000
250
5.000

267 DER MADD OLMAYAN DURAN VARLIKLAR


268 BRKM AMORTSMANLAR (-)
269 VERLEN AVANSLAR

260 Haklar
Fiziki varlk eklinde olmayan, ancak eitli szlemelere dayanan ve iletmeye belirli haklar salayan
bilgisayar yazlm, patentler, telif haklar, sinema filmleri, ithalat kotalar, isim haklar, imtiyaz ve lisans
anlamalar gibi haklar iin yaplan harcamalar bu hesapta izlenir.
Hakkn elde edilmesi iin yaplan harcamalar hesaba bor kaydedilir. Yararlanma sresinde ve en ok
5 ylda eit taksitlerle itfa edilir.

rnek:
Bir hizmet iletmesi, marka adna gvendii bir iletmenin isim hakkn ve i bilgisini 5 yl kullanmak
(Franchise) karlnda KDV dahil 118.000y bankadan demitir.
/
260 HAKLAR HS
260.xx sim haklar
191 NDRLECEK KDV HS
102 BANKALAR HS
sim hakknn kayd
/

100.000
18.000
118.000

tfa ileminde, ilgili gider hesab (730/740/760/770) karlnda; 268 Birikmi Amortismanlar
hesabna alacak kayd yaplr.
Bu hesap, yararlanma sresi sona erdiinde ya da elden karldnda, 268 Birikmi Amortismanlar
hesab karlnda alacaklandrlarak kapatlr.

5 yl iin 100.000ya isim hakk satn alan iletmenin ilk yl sonu


amortisman kaydn yapnz.

261 erefiye
Devralnan bir iletmenin rayi deeri (zvarlk), katlanlan maliyetten dk ise aradaki fark bu hesapta
izlenir.
Oluan erefiye iin bu hesaba bor kayd yaplr ve cari uygulamada 5 eit taksitte itfa edilir. Ancak,
Trkiye Muhasebe Standartlar uygulamasnda erefiyelerin itfas szkonusu deildir.
tfa ileminde, ilgili gider hesab (7/B-796; 7/A-770) karlnda; 268 Birikmi Amortismanlar
hesabna alacak kayd yaplr.
Yararlanma sresi sona erdiinde ya da elden karldnda, 268 Birikmi Amortismanlar hesab
karlnda alacaklandrlarak kapatlr.

rnek:
Bir iletmenin satn almnda iletme sahiplerine, hazr mteri kitlesi nedeni ile, iletmenin net varlk
deerlerinden 20.000 fazla demede bulunulmutur.
/
261 EREFYE HS
100 KASA HS

20.000
20.000
/

Burada yaplan demenin, varlk deerlerini aan ksm erefiye olarak aktifletirilmitir.
92

262 Kurulu ve rgtlenme Giderleri


Kurulu, genileme ve reorganizasyon ile ilgili harcamalar aktifletirilir ise bu hesapta izlenir.
Bu giderlerin aktifletirilmesi iletmenin tercihine braklmtr. Ancak aktifletirilen tutarlar daha
sonra itfa yolu ile giderletirilir; defaten (tek seferde) gider yazlamaz.
Kurulu ve rgtlenme giderleri bu hesaba bor kaydedilerek 5 eit taksitte itfa edilir.
tfa ileminde, ilgili gider hesabna (7/B-796; 7/A-770) bor kayd karlnda; 268 Birikmi
Amortismanlar hesabna alacak kayd yaplr.
tfa ilemi tamamlandnda, 268 Birikmi Amortismanlar hesab karlnda alacaklandrlarak
kapatlr.

rnek:
Bir iletme reorganizasyon almalaryla ilgili olarak bir danmanlk irketine bu konudaki hizmetleri
karlnda KDV dahil 5.900 demitir. deme banka havalesiyle yaplmtr.
/
262 KURULU VE RGTLENME GDERLER HS
191 NDRLECEK KDV HS
102 BANKALAR HS
/

5.000
900
5.900

263 Aratrma ve Gelitirme Giderleri


Yeni rn veya retim yntemi gelitirilmesi ile ilgili harcamalar aktifletirilir ise bu hesapta izlenir.
Bu giderlerin aktifletirilmesi iletmenin tercihine braklmtr. Ancak aktifletirilen tutarlar daha
sonra itfa yolu ile giderletirilir; defaten gider yazlamaz.
Bu amala yaplan harcamalar hesaba bor kaydedilerek 5 ylda eit taksitlerle itfa edilir.
tfa ileminde, ilgili gider hesabna (7/B-796; 7/A750) bor kayd karlnda; 268 Birikmi
Amortismanlar hesabna alacak kayd yaplr.
Yararlanma sresi sona erdiinde bu hesap, 268 Birikmi Amortismanlar hesab karlnda
alacaklandrlarak kapatlr.

rnek:
letmede yeni bir rn gelitirme projesi iin KDV dahil 11.800 harcama yaplmtr. demeler
bankadan gereklemitir.
/
263 ARATIRMA VE GELTRME GDERLER HS
191 NDRLECEK KDV HS
102 BANKALAR HS
/

10.000
1.800
11.800

Trkiye Muhasebe Standartlar uygulamasnda, aratrma ve gelitirme giderlerinin aktifletirilmesi


ngrlmemitir. Sadece gelitirme giderleri, belirli koullarda aktifletirilebilir (TMS 38).

264 zel Maliyetler


Kiralanan gayrimenkuller iin yaplan, normal tamir-bakm ve temizlik giderleri dnda kalan ve kira
bitiminde gayrimenkul sahibine braklacak olan ilaveler bu hesapta izlenir.

93

Bu amala yaplan harcamalar hesaba bor kaydedilir. Kira szleme sresinde veya kira sresi
belirsiz veya 5 yldan daha uzun ise, en ok 5 ylda eit taksitlerle itfa edilir.
tfa ileminde, ilgili gider hesabna (7/B-796; 7/A-730/740/760/770) bor kayd karlnda; 268
Birikmi Amortismanlar hesabna alacak kayd yaplr.
Yararlanma sresi sona erdiinde (itfa ilemi tamamlandnda) bu hesap, 268 Birikmi
Amortismanlar hesab karlnda alacaklandrlarak kapatlr.

rnek:
Ynetim faaliyetlerinde kullanlmak amac ile kiralanan bir binaya 4.000 denerek stma sistemi
kurulmutur.
/
264 ZEL MALYETLER HS
191 NDRLECEK KDV HS
100 KASA
HS
/

4.000
720
4.720

267 Dier Maddi Olmayan Duran Varlklar


Yukarda belirtilenler iine girmeyen maddi olmayan duran varlklar ise bu hesapta izlenir.
Bu hesabn ileyii 260-264 grubuyla ayndr.

268 Birikmi Amortismanlar (-)


Maddi olmayan duran varlk itfa paylarnn topland hesaptr.
Hesap, birikmi amortismann hangi maddi olmayan duran varlk hesabna ait olduunu izleyecek
ekilde yardmc hesaplara ayrlr.
Hesaplanan amortismanlar (itfa paylar) ilgili gider hesab karlnda bu hesaba alacak kaydedilir.
Kullanm hakk sona eren ya da elden karlan bir maddi olmayan duran varlkla ilgili birikmi
amortisman, ilgili maddi olmayan duran varlk karlnda, bu hesaba bor kaydedilir.

rnek:
40.000lk zel maliyet bedeli zerinden %20 itfa pay hesaplanacaktr.
/
770 GENEL YNETM GDERLER HS
770.xx Amortisman Gideri
268 BRKM AMORTSMANLAR HS
268.xx zel Maliyetler Bir. Amor.
Amortisman kayd
/

8.000
8.000

269 Verilen Avanslar


Maddi olmayan duran varlklarla ilgili olarak yaplan avans demelerinin izlendii hesaptr.
Bu hesap, avans verilen kii veya kurumlar itibariyle veya verili nedenine gre yardmc hesaplara
ayrlabilir.
deme yapldnda hesaba bor, ilgili maddi olmayan duran varlk elde edildiinde, alacak kayd
yaplr.

94

zel Tkenmeye Tabi Varlklar


Bu varlklar, maden ocaklar, petrol yataklar, ta ve kum ocaklar gibi zerinden retim yapldka
tkenen varlklardr.
Bu grupta aadaki hesaplar yer alr:
271 ARAMA GDERLER
272 HAZIRLIK VE GELTRME GDERLER
277 DER TKENMEYE TAB VARLIKLAR
278 BRKM TKENME PAYLARI (-)
279 VERLEN AVANSLAR
zel bir iletmecilik alan olduundan bu grup hesap aklamalarna yer verilmemitir.

Gelecek Yllara Ait Giderler ve Gelir Tahakkuklar


Bu grupta bulunan hesaplarda, cari dnemde ortaya kan ancak gelecek faaliyet dneminden sonraki
yllara ait olan giderler ile cari faaliyet ylna ait olan ancak gelecek bir yldan daha sonra tahsil
edilebilecek gelirler izlenir.
Bu grupta aadaki hesaplar bulunur:
280 GELECEK YILLARA AT GDERLER
281 GELR TAHAKKUKLARI

280 Gelecek Yllara Ait Giderler


Bu dnemde denen ancak gelecek yllara ait olan giderlerin izlendii hesaptr.
Hesap, pein denen gider trne gre alt hesaplara ayrlabilir.
Gelecek yllarda gidere dnecek bir deme yapldnda bu hesaba bor kayd yaplr. Bilano
gnnde, bu hesapta bulunan ve gelecek faaliyet dnemi iinde gidere dnecek olan tutarlar bu hesabn
alacana, 180 Gelecek Aylara Ait Giderler hesabnn borcuna kaydedilerek dnen varlklara aktarlrlar.
Bylelikle, bu hesapta bir yldan daha uzun srede gidere dnecek tutarlarn izlenmesi salanr.

rnek:
letmenin ynetim ilerinde kulland binann 36 aylk kiras olarak 36.000 bankadan denmitir.
Szkonusu tutarn 6.000lk ksm cari yla, 12.000lk ksm sonraki yla, kalan ksm ise daha sonraki
yllara aittir.
Bu ilem aadaki yaklamlardan biri ile kaydedilebilir.
1. Yaklam: deme annda tamamnn gider yazlmas:
/
770 GENEL YNETM GDERLER HS
36.000
102 BANKALAR HS
36.000
denen kira giderinin kayd
/
Dnem iinde yukardaki kayt yapldnda, dnem sonu envanter ilemleri srasnda dnem aktarma
kaydnn aadaki gibi yaplmas gerekir.
/
280 GELECEK YILLARA AT GDERLER HS
180 GELECEK AYLARA AT GDERLER HS
770 GENEL YNETM GDERLER
Kira gideri dnem aktarm
/

18.000
12.000
30.000

95

2. Yaklam: Dnem ayrmnn ilk kayt ananda yaplmas:


/
280 GELECEK YILLARA AT GDERLER HS
18.000
180 GELECEK AYLARA AT GDERLER HS
12.000
770 GENEL YNETM GDERLER HS
6.000
102 BANKALAR HS
36.000
denen kira giderinin kayd
/
Gider demesi annda yukardaki kayt yapldnda dnem sonunda herhangi bir kayt gerekmez.
3. Yaklam: deme annda tamamnn 280 Gelecek Yllara Ait Giderler hesabna kaydedilmesi:
/
280 GELECEK YILLARA AT GDERLER HS
36.000
102 BANKALAR HS
36.000
denen pein kirann kayd
/
Dnem iinde yukardaki kayt yapldnda, dnem sonu envanter ilemleri srasnda aadaki maddenin
yaplmas gerekir.
/
180 GELECEK AYLARA AT GDERLER HS
12.000
770 GENEL YNETM GDERLER HS
6.000
280 GELECEK YILLARA AT
GDERLER
18.000
Dnem ayrm kayd
/
Bu hesap, gider trlerine gre yardmc hesaplara ayrlabilir.

281 Gelir Tahakkuklar


nc kiilerden tahsili veya bunlar hesabna kesin bor kayd bir yl veya daha sonraki yllarda
yaplacak gelirlerin cari dneme ait olanlarnn izlendii hesaptr.
Hesap, tahakkuk eden gelir trne gre yardmc hesaplara ayrlabilir.
Hesap dnemi sonunda, cari dneme ait ksmlar hesaplanan gelirler, ilgili gelir hesab karlnda
bu hesaba bor kayd yaplr. Sonraki hesap dnemlerinde gelir kesinletiinde bu hesaba alacak, ilgili
cari (nc kii) hesaplara bor kaydedilir.
Bu hesap, gelir trlerine gre yardmc hesaplara ayrlabilir.

rnek:
letme, aktifine kaytl bulunan maazasn 1 Temmuzda, yll 12.000ya kiraya vermitir. Yaplan
anlamaya gre kira demesi toplu olarak ikinci yln sonunda yaplacaktr.
Bu ilem aadaki gibi kaydedilir.
Cari yl sonunda:
/
281 GELR TAHAKKUKLARI HS
649 DER OLAAN GELR VE KRLAR HS
Kira tahakkuku
/

96

6.000
6.000

zleyen yl sonunda:
/
181 GELR TAHAKKUKLARI HS
649 DER OLAAN GELR VE KRLAR HS
281 GELR TAHAKKUKLARI HS
Kira tahakkuku ve dnen varlk hesabna aktarma
/

18.000
12.000
6.000

ki yl dolup kirann tahsil edilmesi:


/
100 KASA HS
649 DER OLAAN GELR VE KRLAR HS
181 GELR TAHAKKUKLARI HS
Kira tahsili
/

24.000
6.000
18.000

Dier Duran Varlklar


Yukarda saylan duran varlk hesaplarna girmeyen varlklarn izlendii hesap grubudur.
Bu grupta aadaki hesaplar bulunur:
291 GELECEK YILLARDA NDRLECEK KDV
292 DER KDV
293 GELECEK YILLAR HTYACI STOKLAR
294 ELDEN IKARILACAK STOKLAR VE MADD DURAN VARLIKLAR
295 PEN DENEN VERGLER VE FONLAR
297 DER ETL DURAN VARLIKLAR
298 STOK DEER DKL KARILII (-)
299 BRKM AMORTSMANLAR

291 Gelecek Yllarda ndirilecek KDV


Satn alnan veya imal edilen, amortismana tabi duran varlk edinilmesi srasnda denen KDV'nin
izlendii hesaptr. Amortismana tabi bir varlk satn alndnda veya imal edildiinde ortaya kan KDV
bu hesabn borcuna kaydedilir. Bu tutar 3 eit taksitte indirilir. (Bu uygulama 4369 sayl kanunun 82/5d maddesiyle 01.01.1999 tarihinden itibaren yrrlkten kaldrldndan, hesabn ilerlii
kalmamtr.)

292 Dier KDV


Ertelenen, iadesi gereken ve eitli ekillerde ortaya kan KDV'nin bir yl aan tutarlar bu hesapta
izlenir.
Bu tr KDV ortaya ktnda ilgili hesap karlnda bu hesaba bor kayd yaplr.

293 Gelecek Yllar htiyac Stoklar


Gelecek dnem iinde kullanlamayacak olan stoklarn izlendii hesaptr. Bu stoklardan kullanm bir
yln altna denler bu hesabn alaca karlnda ilgili stok hesabna aktarlr.

97

294 Elden karlacak Stoklar ve Maddi Duran Varlklar


letmede kullanlma ve sat olana kalmayan varlklar kaytl bulunduklar hesaplarn alaca
karlnda bu hesaba aktarlr. Elden karlanlar hesaptan karlr.

rnek:
letme, aktifinde kaytl bulunan ve birikmi amortisman 40.000, maliyeti 50.000 (net defter deeri
10.000) olan bir makineyi kullanmaktan vazgemi ve satna karar vermitir. Makinenin geree
uygun deeri 12.000 olarak ngrlmektedir.
Bu ilem aadaki gibi kaydedilir.
/
294 ELDEN IKARILACAK STOKLAR VE
MADD DURAN VARLIKLAR HS
299 BRKM AMORTSMANLAR HS
253 TESS, MAKNE VE CHAZLAR HS
Elden karlacak duran varln ilgili
hesaba aktarlmas
/

10.000
40.000
50.000

Makinann geree uygun deeri net defter deerinden dk olursa, 294 nolu hesaba dk olan
deerle aktarlr, aradaki fark zarar olarak kaydedilir.

295 Pein denen Vergiler ve Fonlar


zleyen yldan sonraki yllarda indirim konusu yaplabilecek olan pein denen vergi ve fonlarn izlendii
hesaptr.
Pein denen vergi trlerine gre alt hesaplara ayrlr.
zleyen yldan sonraki yllarda indirim konusu yaplabilecek nitelikteki vergi ve fon demeleri bu
hesaba bor kaydedilir. ndirilebilme sresi bir yln altna denler bu hesabn alaca karlnda 193
Pein denen Vergi ve Fonlar hesabna aktarlr.

297 Dier eitli Duran Varlklar


Yukardaki hesaplarn kapsamna girmeyen duran varlklar bu hesapta izlenir.

299 Birikmi Amortismanlar (-)


29 grubunda bulunan amortismana tabi duran varlklar iin ayrlan amortisman tutarlar, ilgili gider hesab
karlnda bu hesaba alacak kaydedilir.
Bu hesap, birikmi amortismann ait olduu duran varla gre alt hesaplara ayrlr.
Bu hesabn ileyii 257 Birikmi Amortismanlar hesab gibidir.

98

zet
Amortisman ileminin nasl yaplacan genel
olarak ilgili mevzuat belirler. Amortisman
ileminde amortismana tabi deerin tespiti ve
ilgili varln yararl mrnn bulunmas temel
konulardr. Bu konuda VUK ve TMS arasnda
bugn iin nemli farkllklar bulunmaktadr.
Ancak, TTKnn muhasebe standartlaryla ilgili
hkmlerinin
(ertelenmemesi
durumunda)
01.01.2013 tarihinde uygulamaya girecei
dikkate alnrsa, yakn bir gelecekte iki mevzuatn
uyumlatrlmas almalarnn tamamlandn
grmek mmkn olabilir.

Duran varlklar zellikle retim iletmelerinin


bilanolarnda (finansal durum tablolarnda)
nemli yer tutar.
Duran varlklar mali, maddi ve maddi olmayan
duran varlklar gibi alt blmlere ayrlr.
Szkonusu ayrmlarn toplam iindeki bykl
iletme ihtiya ve tercihine gre deiiklik
gsterir.
Duran varlklarn ilk muhasebeletirilmesi genel
olarak maliyet deeriyle yaplr.
Aktife giren duran varlklardan anma ypranma
ve eskimeye tabi olanlar amortismana tabi
tutulurlar. Amortisman, bir duran varln
maliyetinin sistematik bir ekilde yararl mrne
gre giderletirilmesini ifade eder. Amortisman
uygulamas hem maddi hem de maddi olmayan
duran varlklar iin sz konusudur.

Dier taraftan, maddi duran varlklar iletmenin


tipine gre duran varlklar iinde nispeten nemli
yer tutar. Bu varlklarda deer art veya
azallar da sz konusudur. Bu konuda da
mevzuatta bir yeknesakla ihtiya vardr. Bu
konunun zm de, VUK ve TMS
uyumlatrma almalarnn neticelendirilmesine
ihtiya gstermektedir.

99

Kendimizi Snayalm
1. Aadakilerden hangisi
kapsamnda yer almaz?

duran

5. Aadakilerden hangisi maddi olmayan


duran varlk kapsamndadr?

varlk

a. Stoklar

a. avanslar

b. tirakler

b. Pein denen vergiler

c. Binalar

c. Yeralt ve yerst dzenleri

d. Demirbalar

d. tirakler

e. Tatlar

e. erefiye

2. Aadakilerden hangisi amortismana tabi


deildir?
a. Demirbalar

6. Maliyeti 3.000, birikmi amortisman


2.400 olan demirba, %18 KDV dahil
1.180ya pein olarak satlr ise kr veya zarar
tutar ne olur?

b. Tatlar

a. 1.820 lira zarar

c. Bo arsa ve araziler

b. 2.000 lira zarar

d. Haklar

c. 400 lira kr

e. Binalar

d. 580 lira kr

3. Yararl mr 8 yl, maliyeti 6.000 olan bir


maddi duran varln, azalan bakiyeler yntemine
gre 2. yl amortisman tutar ka liradr?

e. 600 lira kr

a. 1.125

7. Kiralanan bir binaya yaptrlan cephe


kaplama iin yaplan KDV hari 8.000lk
harcama aadaki hesaplarn hangisinde izlenir?

b. 1.500

a. Demirbalar

c. 2.000

b. Binalar

d. 2.500

c. Haklar

e. 3.000

d. zel maliyetler

4.

e. Kurulu ve rgtlenme giderleri

Aadaki ifadelerden hangisi yanltr?

a. Azalan bakiyeler ve normal amortisman


yntemlerinde amortisman sreleri ayndr.

8. Yeni kurulan bir iletme, baka bir


iletmenin isim hakkn kullanmas karlnda
30.000 deme yapar ise, yaplan deme hangi
hesapta izlenir?

b. Maddi olmayan duran varlklarda azalan


bakiyeler usul uygulanmaz.

a. Haklar

c. Azalan bakiyeler ynteminde ilk ylda ayrlan


amortisman, normal amortismana kyasla
daha fazladr.
d.

lk yldan
ynteminden,
dnlebilir.

b. erefiye
c. Kurulu ve rgtlenme gideri

sonra normal amortisman


azalan bakiyeler usulne

d. Bal menkul kymetler


e. tirakler

e. Vergi usul kanununa gre binek otolar iin kst


amortisman uygulanr.

9. Yenilemek amacyla yaplan, amortismana


tabi bir maddi duran varlk satndan doan kr
aadaki hesaplarn hangisinde izlenir?
a. Kasa
b. Dier olaand gelir ve krlar
c. Dier olaan gelir ve krlar
d. Dier gelirler
e. zel fonlar
100

Kendimizi Snayalm Yant


Anahtar

10. Aadaki ifadelerden hangisi yanltr?


a. letmede kullanlmak iin satn alnan
mobilyalar Demirbalar hesabnn borcunda
izlenir.

1. a Yantnz yanl ise mali ve maddi duran


varlklar balkl konuyu yeniden gzden
geiriniz.

b. Hesaplanan yllk amortisman tutarlar


Birikmi Amortismanlar hesabnn borcuna
kaydedilir.

2. c Yantnz yanl ise Maddi duran varlklar


balkl konuyu yeniden gzden geiriniz.

c. Uzun vadede tutmak amacyla satn alnan


tahviller Bal Menkul Kymetler hesabnn
borcunda izlenir

3. a Yantnz yanl ise Azalan bakiyeler


yntemi balkl konuyu yeniden gzden
geiriniz.

d. tirak almnda yaplan taahhtler tiraklere


Sermaye Taahhtleri hesabnn alacanda
izlenir.

4. d Yantnz yanl ise Amortismanlar balkl


konuyu yeniden gzden geiriniz.
5. e Yantnz yanl ise Maddi olmayan duran
varlklar balkl konuyu yeniden gzden
geiriniz.

e. Satnalnan telif haklar Haklar hesabnn


borcunda izlenir

6. c Yantnz yanl ise Maddi duran varlk


sat balkl konuyu yeniden gzden geiriniz.
7. d Yantnz yanl ise Maddi olmayan duran
varlklar balkl konuyu yeniden gzden
geiriniz.
8. a Yantnz yanl ise Maddi olmayan duran
varlklar balkl konuyu yeniden gzden
geiriniz.
9. e Yantnz yanl ise Maddi duran varlklar
balkl konuyu yeniden gzden geiriniz.
10. b
Yantnz yanl ise Amortismanlar
balkl konuyu yeniden gzden geiriniz.

101

Sra Sizde Yant Anahtar


Sra Sizde 1
/
243 TRAKLERE SERMAYE
TAAHHTLER HS
102 BANKALAR HS
Taahhdn %75inin denmesi
/

15.000
15.000

Sra Sizde 2
lgili yl amortisman gideri = ((50.000-10.000)/100.000) X 20.000 = 8.000. olarak hesaplanr.

Sra Sizde 3
kinci yl amortisman tutar: (20.000 8.000) x 0,40 = 4.800
/
770 GENEL YNETM GDERLER HS
4.800
770.xx Amortisman Giderleri
257 BRKM AMORTSMANLAR HS
257.05 Demirba B.Amortisman
Amortisman kayd
/

4.800

Sra Sizde 4
/
740 HZMET RETM MALYET HS
740.xx Amortisman Gideri
268 BRKM AMORTSMANLAR HS
268.xx Haklar B. Amortisman
Amortisman Kayd
/

102

20.000
20.000

Yararlanlan Kaynaklar
Akdoan, N.; Sevilengl, O. (2007). Tekdzen
Muhasebe Sistemi Uygulamas, Ankara, Gazi
Kitabevi.
Cemalclar, . ve Erdoan N. (2000). Genel
Muhasebe, stanbul, Beta.
Cemalclar, .; Benligiray, Y., Srmeli,
F.,(2009). Genel Muhasebe, Eskiehir, Anadolu
niversitesi.
Grsoy, Y. (2011). Bilgisayarl Muhasebe, Bursa,
Ekin Basm Yayn Datm.
Ko Yalkn, Y. (2005). Genel Muhasebe,
Ankara, Nobel.
Lazol, . (2011). Genel Muhasebe, Bursa, Ekin
Basm Yayn Datm.
rten R. (2003). Genel Muhasebe, Ankara,
Yayn Datm.
Rdvan B. (Editr), (2011). zml Genel
Muhasebe Uygulamalar, Ankara, Gazi
Kitabevi.
Sevilengl, O. (2007). zml Genel
Muhasebe Problemleri, Ankara, Gazi Kitabevi.
Salam N; engel S. ve ztrk B. (2009).
Trkiye Muhasebe Standartlar Uygulamas,
Ankara, Maliye ve Hukuk Yaynlar.
TMS/TFRS Seti (2011).
Vergi Mevzuat.

103








Amalarmz
Bu niteyi tamamladktan sonra;
Mali borlarn ne amala ve nereden elde edildiini aklayabilecek,
Bankalarn iletmelere ne tr krediler saladn aklayabilecek,
Ticari faaliyet nedeniyle oluan senetli ve senetsiz borlarn neler olduunu kavrayabilecek,
Dier borlarn, hangi durumlarda olutuu ve neleri kapsadn sralayabilecek,
denecek vergilerin neler olduunu aklayabilecek,
bilgi ve beceriye sahip olabilirsiniz.

Anahtar Kavramlar
Mali Borlar

Dier Borlar

Nakdi Krediler

Alnan Avanslar

Nakdi Olmayan Krediler

denecek Vergi ve Fonlar

Satclar

Bor ve Gider Karlklar

Bor Senetleri

Gider Tahakkuklar

indekiler


Giri

Mali Borlar

Ticari Borlar

Dier Borlar

Alnan Avanslar

denecek Vergi ve Dier Ykmllkler

Bor ve Gider Karlklar

Gelecek Aylara Ait Gelirler ve Gider Tahakkuklar

104

Yabanc Kaynaklar
GR
letmenin sahip olduu varlklar (ekonomik yap) ya iletme sahipleri tarafndan salanr ya da nc
kiilere borlanlarak elde edilir. letme varlklarnn kimler tarafndan salandn, dier bir anlatmla
varlklarn finans kaynaklarn gsteren pasif hesaplar ikiye ayrlmaktadr. Varlklar zerinde iletme
sahiplerinin hakkn gsteren gruba z kaynak, bor verenlerin hakkn gsteren gruba ise yabanc
kaynak denir. Aktifin likidite esasna gre sralanmasyla uyumlu olarak pasifteki hesaplar da ilk geri
denecek kaynaktan balanarak sralanr. Bylece yabanc kaynaklardan z kaynaklara doru bir sralama
biimi seilir.
letmenin gelecekteki deme ykmllklerini ifade eden yabanc kaynaklarn denme zamanlar
(vadeleri) iletmelerin deme planlarnn ve finansal yaplarnn belirlenmesi asndan nemlidir. Bu
nedenle, denme zamanna gre ksa ve uzun vadeli yabanc kaynaklar olmak zere iki gruba
ayrlmaktadr. Bilano tarihi itibariyle iletmenin; en ok bir yl iinde veya normal faaliyet dnemi
sonuna kadar denecek olan borlar ksa vadeli yabanc kaynak, vadesi bir yldan daha fazla olan veya
normal faaliyet dneminden sonraki dneme kalanlar ise uzun vadeli yabanc kaynak olarak gruplanr. 3
ve 4 kod numaralar ile balayan bu iki yabanc kaynak grubu hesaplarnn ileyi biimi ayn olup,
genelde ayn adla almaktadrlar. Bu nedenle, nitede yalnzca ksa vadeli yabanc kaynak hesaplarnn
ileyii incelenmektedir. Hesaplar incelenirken; Tek Dzen Hesap Planna (TDHP) bal kalnmakta,
ancak iletmede dnem sonu ilemleri srasnda ele alnanlarla, ticaret iletmelerinde genel olarak
kullanlmayan baz hesaplarn aklanmasna yer verilmemektedir. Ksa Vadeli Yabanc Kaynaklar grubu
aadaki hesaplar kapsamaktadr.
30 MAL BORLAR
32 TCAR BORLAR
33 DER BORLAR
34 ALINAN AVANSLAR
35 YILLARA YAYGIN NAAT VE ONARIM HAKEDLER
36 DENECEK VERG VE DER YKMLLKLER
37 BOR VE GDER KARILIKLARI
38 GELECEK AYLARA AT GELRLER VE GDER TAHAKKUKLARI
39 DER KISA VADEL YABANCI KAYNAKLAR
Tm yabanc ve z kaynak hesaplarnn, bor ve alacak taraflarna ayn deerle (kaytl deer) kayt
yaplr. Bu hesaplar, ilk defa alacak taraflarna kayt yaplarak almaya balar ve alacak kalan verirler.

letmenin kaynak yaps, yabanc ve z kaynaklar olmak zere iki ana


gruptan olumaktadr.

letmenin kaynak yapsn oluturan hesap gruplar sralanrken


hangi ilke gz nnde bulundurulmaktadr?

105

MAL BORLAR
letmeler, z kaynaklarnn yetersiz olduu durumlarda finansman ihtiyalarn karlamak zere, kredi
kurulular ya da para ve sermaye piyasalarndan fon salarlar. Mali (finansal) borlar; bankalardan alnan
krediler ile iletme tarafndan ihra edilmi olan menkul kymetler karlnda oluan borlar
kapsamaktadr. 30 Mali Borlar grubunda aadaki hesaplar yer almaktadr:
300 BANKA KREDLER
301 FNANSAL KRALAMA LEMLERNDEN BORLAR
302 ERTELENM FNANSAL KRALAMA BORLANMA MALYETLER (-)
303 UZUN VADEL KREDLERN ANAPARA TAKSTLER VE FAZLER
304 TAHVL ANAPARA BOR TAKST VE FAZLER
305 IKARILMI BONOLAR VE SENETLER
306 IKARILMI DER MENKUL KIYMETLER
308 MENKUL KIYMETLER HRA FARKLARI (-)
309 DER MAL BORLAR
Mali borlar oluturan hesaplardan banka kredileri ve karlm bonolar ve senetler ile ilgili
aklamalara ve rneklere aada yer verilmektedir.

Mali Borlar, ne amala ve hangi kaynaklardan salanan bir bor


grubudur?

300 Banka Kredileri


zellikle sermaye piyasalarnn gelimedii lkelerde iletmeler, fon gereksinimlerini byk lde
banka vb. kredi ve finans kurulularndan salarlar. Bankalar, eitli kaynaklardan saladklar fonlar,
gereksinimi olan kii ve kurululara kanalize ederek, belirli bir faiz karlnda onlarn finansman
ihtiyacn karlayan kurululardr. Her ne kadar kredi kelimesinin szlk anlam bor demede gvenilir
olma, saygnlk, itibar olarak bilinse de bankann vermi olduu kredilerin, krediyi alan kii veya
iletmenin durumuna gre deiik oranda geri denmeme riski vardr. Bu riskin saptanmas ve en aza
indirilebilmesi iin, kredi talebinde bulunan kii veya kurumlarn finansal durumlarnn ve bor deme
glerinin iyi analiz edilmesi gerekmektedir. Bunun iin de bankalar; kredi talebinde bulunanlardan,
ncelikle iletmenin son ylna ilikin bilano ve gelir tablolarn daha sonra ise ticaret sicil belgesini,
ticaret / sanayi odas veya dernek kayd belgesini, irket yetkililerinin imza sirklerini, irket ana
szlemesi ile gerekli grlen dier belgeleri istemektedir. Ayrca iletmenin mal varl, i ahlak,
gerekletirilecek projenin katma deer yaratma kapasitesi, teknolojisi ve maliyet yaps gibi konularda
da istihbarat yaplmaktadr. Tm belgeler ve edinilen bilgiler deerlendirilerek verilecek kredi tutar
belirlenmekte ve bu tutara gre ube veya genel mdrlk tarafndan olumlu karar verildiinde kredi
szlemesi imzalanmaktadr.
Bankalar, geri deyecei konusunda gven duyduklar gerek ve tzel kiilere nakit krediler veya nakit
olmayan krediler (teminat mektuplar, kefalet kredileri gibi) olmak zere iki tr kredi vermektedir.
Banka kredileri hesab bir ana hesap olup, alnan kredinin;  veya yabanc para cinsinden oluuna,
yurtii veya yurtdndan salanmasna, kredi trlerine, allan bankalarn adlarna gre yardmc
hesaplara ayrlabilir.
Hesabn alacana;

Nakden veya hesaben kullanlan kredi tutar,

ekilen krediye tahakkuk ettirilen faiz ve komisyonlar,

Yabanc para cinsinden kredilerin, deerlemeden doan kur (art) farklar,


106

Hesabn borcuna ise;

Kredi hesabna nakden veya hesaben yaplan demeler,

Teminatl kredilerde, teminatlarn nakde evrilmesi ile yaplan demeler,

Dnem sonunda hesabn kapatlmas

durumlarnda kayt yaplmaktadr.


Uzun vadeli 400 Banka Kredileri hesabnda yer alan ve bir yl iinde denecek olan anapara taksitleri
ve faizleri ise dnem sonunda 303 Uzun Vadeli Kredilerin Anapara Taksitleri ve Faizleri hesabna
alnarak izlenir.
Aada nakit ve nakit olmayan kredi trlerine ilikin aklamalara ve rnek uygulamalara yer
verilmektedir.

Nakit Krediler
Bankalarn mterilerine nakit para vererek kullandrdklar kredilerin (ticari kredi) balcalar; iskonto,
itira, avans ve borlu cari hesap kredileridir.
Borlu cari hesap kredisinde banka, kredi talep eden mterilerine belirli tutarla snrl olmak
kouluyla bir cari hesap aar ve bu hesaptan (kredi snrlar iinde) para ekmelerine ve yatrmalarna izin
verir. Hesap kapanmad srece iletme bankaya borlu olacandan, bu tr ilikinin izlendii hesaplar
borlu cari hesap olarak nitelendirilmektedir.
Herhangi bir vade snrlamas olmayan bu kredi hesaplarna ylda drt kez (31 Mart, 30 Haziran, 30
Eyll, 31 Aralk) faiz (finansman) gideri tahakkuku yaplr ve banka 15 gn nceden haber vermek
kouluyla hesab istedii zaman kapatma hakkna sahiptir. Borlu cari hesap eklinde alan krediler
kendi aralarnda; ak krediler, kefalet karl ve maddi teminat karl olmak zere e ayrlmaktadr.

Ak Krediler
Bu kredi trnde, bor alann imzasndan baka bir teminat aranmakszn kredi almaktadr. Teminat
olanlara gre limiti daha dk olan bu krediler, banka tarafndan ok iyi tannan ve mali durumlar daha
dikkatli izlenebilen kii ve kurululara almaktadr. Bu krediyi alabilecek olanlar iin; finansal
durumlarnn ve faaliyet sonularnn iyi olmas, iyi bir i ahlak ile oluturulmu uzun bir ticari gemi ve
deneyime sahip olunmas aranan en nemli koullardr.

rnek:
1.

letme, A Bankasndan 350.000 limitli bir kredi salam ve borlu cari hesabndan ayn
banka nezdindeki ticari mevduat hesabna 300.000 aktarlmtr.

/
102 BANKALAR HS

300.000

300 BANKA KREDLER HS

300.000

/
Bu kaytla, iletmenin A Bankasna olan borcunda 300.000lik bir art olurken, ayn bankadaki ticari
mevduat hesabnda da bu tutarda bir art olmaktadr.
2.

letme, ihtiyac nedeniyle ayn bankadaki borlu cari hesaptan 50.000 ekmitir.

/
100 KASA HS

50.000
300 BANKA KREDLER HS

/
107

50.000

Yukardaki maddenin kaydyla, iletmenin A Bankasna olan borcunda 50.000lik bir art olurken
kasasnda da ayn tutarda bir art meydana gelmektedir. letme, bu kaytla 350.000 limitli kredinin
tamamn kullanm ve bu borcu deyip azaltmadan, hesaptan tekrar kredi ekme olanan yitirmitir.
3.

Alclardan B, 80.000lik borcunu iletmenin A Bankasndaki borlu cari hesabna havale


etmitir.

/
300 BANKA KREDLER HS

80.000

120 ALICILAR HS

80.000

/
4.

letme, A Bankasndaki borlu cari hesaba 120.000 yatrmtr.

/
300 BANKA KREDLER HS

120.000

100 KASA HS

120.000

/
Borlu cari hesaba yatrlan bu tutardan sonra, hesabn alacak kalan olan 150.000 (350.000
200.000) iletmenin bankaya olan kredi borcunu gstermektedir. letme, kredi limiti olan 350.000ye
kadar yeniden 200.000 ekebilir.
5.

A Bankasnn iletmeye gnderdii hesap zetinde, 15.000


grlmektedir.

faiz tahakkuk ettirdii

/
780 FNANSMAN GDERLER HS

15.000

300 BANKA KREDLER HS

15.000

/
letmenin bankaya olan kredi borcu tahakkuk eden faizle birlikte aada grld gibi 215.000
(365.000 -200.000) olmutur.
300 BANKA KREDLER HESABI
Yatrlan

80.000

Virman

300.000

Yatrlan

120.000

ekilen

50.000

Faiz

15.000

200.000

365.000

Ak kredi, hibir teminat istenmedii iin yalnzca gvenilen ve mali


durumu kolayca izlenebilen iletmelere alr.

108

Maddi Teminat Karl Krediler


Ak kredilerin geri denmeme riski byk olduu iin bankalar, kendilerini gvenceye almak zere
kredi talebinde bulunanlardan ya salam bir kefil ya da maddi teminat isterler. Deerli madenler, menkul
kymetler, ticari mallar ve kambiyo senetleri maddi teminat olarak kabul edilen varlklardr. Ancak
alacak kredi tutar, teminat olarak alnan varlklarn deerinden belli bir miktar daha az olmaktadr.
Marj denilen ve yzde ile ifade edilen bu ksm, bankann gvence pay olarak tanmlanmaktadr.

Kredi alrken hesaplanan marj, banka iin bir emniyet paydr.

rnek:
letme, 75.000 deerindeki devlet tahvilini kredi talebinde bulunduu Y Bankasna teminat olarak
vermi ve adna alan % 20 marjl ay vadeli avans kredisini ekmitir. Kullanlan kredi iin vade
sonunda hesaplanan 10.000 finansman gideri ve anapara birlikte iletmenin ayn bankadaki ticari
mevduat hesabndan aktarlarak denmitir.
1.

Kredinin alnmas

/
100 KASA HS

60.000
300 BANKA KREDLER HS

60.000

Verilecek kredi tutarn belirlemek iin teminata % 20 marj uygulanmaktadr.


75.000 x % 20 = 15.000 marj tutar
75.000 -15.000 = 60.000 kredi tutar
2. Tahvillerin teminat olarak verilmesi.
/
112 KAMU KESM TAHVL SENET VE BONOLARI HS
Teminata Verilen Tahviller

75.000

75.000

112 KAMU KESM TAHVL SENET VE

75.000

BONOLARI HS
Czdandaki Tahviller

75.000

/
3.

Kredi tutarnn, vade sonunda tahakkuk eden faiziyle birlikte ticari mevduat hesabndan
denmesi

/
780 FNANSMAN GDERLER HS

10.000

300 BANKA KREDLER HS

60.000

102 BANKALAR HS

70.000

/
109

4.

Teminata verilen devlet tahvillerinin geri alnmas

/
112 KAMU KESM TAHVL SENET VE BONOLARI HS
Czdandaki Tahviller

75.000

75.000

112 KAMU KESM TAHVL SENET VE

75.000

BONOLARI HS
Teminata Verilen Tahviller

75.000

letmeler, bankalardan ne tr krediler alrlar? Borlu cari hesap


eklinde alan krediler kendi aralarnda kaa ayrlmaktadr?

Nakit Olmayan Krediler


Bankalarn kendi saygnln ortaya koyarak, mterisinin taahhdn yerine getirecei konusunda
nc kiilere gvence vermesi, nakit olmayan kredi olarak ifade edilmektedir. Bu kredi grubunda yer
alan en nemli tr, teminat mektuplardr. Bankalar, verdikleri teminat mektubu ile mterinin bir maln
teslimi veya bir borcun denmesi gibi ykmllkleri yerine getirememesi durumunda mektup bedelinin
koulsuz deneceini garantilemektedir. Bu kredi trnde de ak, kefalet karl, maddi teminat
karl olmak zere eit sz konusudur. Nakdi kredi olmad iin teminat mektuplarnda, banka faiz
deil, sadece komisyon almaktadr.
Alnan teminat mektubu, mali nitelikte bir olay olmad ve ana hesaplarda bir deiiklik yaratmad
iin kayd zorunlu olmayp, aktif ve pasif toplamnda deiim yaratmayan Nazm Hesaplarda izlenir.
Bankaya denen komisyon ise mutlaka kayda alnmak zorundadr.

rnek:
letme, C irketine ait ile ilgili bir ihaleye girmek iin devaml alt X Bankasndan kefaletsiz ve
karlksz 130.000 tutarl bir teminat mektubu alm ve 5.000 komisyon demitir.

/
780 FNANSMAN GDERLER HS

5.000

100 KASA HS

5.000

/
900 BORLU NAZIM HESAPLAR

130.000

Teminat Mektubundan Borlular


900 ALACAKLI NAZIM HESAPLAR

130.000

Teminat Mektubundan Alacakllar


/

haleyi iletmenin kazanamamas veya alnan ihalenin tamamlanmasndan sonra Nazm Hesaplar ters
kaytla kapatlr. Teminat Mektubu Y Bankasna iade edilir.
110

304. Tahvil Anapara Bor Taksit ve Faizleri


Anonim irketlerin, ktisadi Devlet Teekkllerinin ve kamu kurumlarnn uzun vadeli fon ihtiyalarn
karlamak amacyla kardklar bor senetlerine tahvil denir. Tahvil kararak borlanma durumunda,
uzun vadeli bir yabanc kaynak hesab olan 405 karlm Tahviller Hesab tahvillerin nominal
deeriyle alacaklandrlr. Bor geri dendiinde ise hesaba bor kaydedilir.

rnek:
1.

D letmesinin hra ettii nominal deerler toplam 300.000 olan 3 yl vadeli tahvillerinin
tamam satlm, bedeli iletmenin bankadaki hesabna yatmtr.

/
102 BANKALAR HS

300.000

405 IKARILMI TAHVLLER HS

300.000

/
2.

Satlm olan tahvillerin dnem sonunda ileyen ve izleyen dnem sonuna kadar denmesi
gereken 90.000 anapara bor taksiti ile birlikte tahakkuk etmi faizi 15.000dir.

/
405 IKARILMI TAHVLLER HS

90.000

780 FNANSMAN GDERLER HS

15.000

304 TAHVL ANAPARA BOR TAKST VE

105.000

FAZLER
/
Bilano tarihinden itibaren bir yl iinde denecek tahvil anapara bor taksitleriyle tahvillerin tahakkuk
edip de henz denmeyen faizleri 405 nolu hesaptan karlarak 304 Tahvil Anapara Bor Taksit ve
Faizleri hesabnn alacana aktarlr.

305 karlm Bonolar ve Senetler


Dolamdaki finansman bonolar ve banka bonolar gibi ksa vadeli para ve sermaye piyasas aralar
karlnda salanan fonlarn izlendii hesaptr. Sz konusu menkul kymetler ihra edildiinde nominal
bedelle alacaklanan hesap, geri denme durumunda ise borlanr.

rnek:
Z A.., nominal deerler toplam 200.000 olan 90 gn vadeli finansman bonosunu 120.000 net deer
ile satmtr.
/
100 KASA HS

120.000

780 FNANSMAN GDERLER HS

80.000

305 IKARILMI BONOLAR VE SENETLER HS

200.000

TCAR BORLAR
Kuruluun ticari ilikileri nedeniyle ortaya kan senetli ve senetsiz borlarnn kaydedildii hesap
grubudur. 32 Ticari Borlar grubunda aadaki hesaplar yer almaktadr:
111

320 SATICILAR
321 BOR SENETLER
322 BOR SENETLER REESKONTU (-)
326 ALINAN DEPOZTO VE TEMNATLAR
329 DER TCAR BORLAR

320 Satclar
letmenin faaliyet konusu ile ilgili her trl mal ve hizmet almlarndan kaynaklanan ksa vadeli senetsiz
borlarn izlendii hesaptr.
Satclar hesab; kredi ile (veresiye) alnan mal veya hizmet nedeniyle alacaklandrlr, sz konusu
borlarn eitli ekilde (nakden, ekle, senetle) denmeleri sonucu borlandrlr. Hesabn alacak kalan,
iletmenin henz denmemi senetsiz borlarn gsterir.
Satclar hesab bir ana hesap olup, iletmenin toplam senetsiz borlarn gsterir. Her bir satcya olan
borcun ayr ayr izlenmesi iin yardmc hesaplarn almas gerekmektedir.

rnek:
1.

letme, satc Adan 80.000 + % 18 KDV tutarnda ticari mal kredili olarak satn almtr.

/
153 TCAR MALLAR HS
191 NDRLECEK KDV HS

80.000
14.400

320 SATICILAR HS

94.400

/
2.

Satn alnan bu mallar iin nakliye gideri olarak 1.000 + % 18 KDV tutar nakden denmitir.

/
153 TCAR MALLAR HS

1.000

191 NDRLECEK KDV HS

180

100 KASA HS

1.180

/
3.

Satc Aya olan borcun 40.000si iin bir ek dzenlenmi, 20.000si senet cirosu ile, kalan
28.000si ise nakden denmitir.

/
320 SATICILAR

88.000

103 VERLEN EKLER VE DEME EMR.

40.000

121 ALACAK SENETLER

20.000

100 KASA

28.000

321 Bor Senetleri


letme, kredili olarak satn ald mal ve hizmetlerin karln senetlerle deyebilir. Bor senetleri
olarak bilinen bu senetler; alnan mal veya hizmet bedeline ya da nceki borca karlk bir bono imzalanp
112

verilmesi veya iletme zerine ekilen polienin kabul edilmesiyle oluurlar. Hesap, bono imzalanmas
veya polienin kabul nedeniyle alacaklanr, bu senetlerin eitli ekillerde denmesi durumunda ise
borlanr. Senetlerin zerinde yazl deerleriyle kayt dlen bu hesabn, herhangi bir andaki alacak
kalan, iletmenin o andaki henz denmemi senetli borlarnn yazl deerlerini (nominal deerler)
vermektedir.

Ticari faaliyet nedeniyle oluan tm senetli ve senetsiz borlar, ticari


borlar grubunda izlenir.

rnek:
letme, 150.000 deerinde ticari mal satn alm, karlnda % 18 KDV ile birlikte 177.000
tutarnda 30 gn vadeli bir bono imzalamtr. Damga vergisi oran % 0,6dr.
/
153 TCAR MALLAR HS

150.000

191 NDRLECEK KDV HS

27.000

321 BOR SENETLER HS

177.000

/
770 GENEL YNETM GDERLER HS

1.062

360 DENECEK VERG VE FONLAR HS

1.062

/
Senet tutarna dahil edilmeyen damga pulu tutar genel ynetim gideri olarak muhasebeletirilir.

rnek:
letme, ksa vadeli senetsiz borcunun bulunduu satc Bnin dzenledii 40.000 tutarndaki polieyi
kabul ederek imzalamtr.
/
320 SATICILAR HS

40.000

321 BOR SENETLER HS

40.000

/
letme, vadesi gelen bir senedi deyemeyecek durumda ise alacaklya senedi yenileme nerisinde
bulunur. Alacaklnn rzas zerine gerekleen senet yenilemesinde iletme, belirli bir orandaki gecikme
faiziyle belirli tutardaki giderlere katlanmak zorunda kalr.

rnek:
Vadesi dolan 70.000 tutarndaki bir senet, nakit sknts nedeniyle denememitir. Senedin alacaklsyla
yaplan grme sonucunda eski senet geri alnm, yerine iki ay sonra denmek zere 72.000 tutarnda
yeni bir senet dzenlenerek verilmitir. Fark zerinden % 18 KDV tutar nakden denmitir.
/
321 BOR SENETLER HS

70.000

780 FNANSMAN GDERLER HS

2.000

191 NDRLECEK KDV HS

360

321 BOR SENETLER HS

72.000

100 KASA HS

360

/
113

rnek:
letme, vadesi gelen 55.000

nominal deerli bir bor senedi iin ek dzenleyip vermitir.

/
321 BOR SENETLER HS

55.000

103 VERLEN EKLER VE DEME

55.000

EMRLER HS
/

Bor senetlerinin yenilenmesi hangi durumlarda sz konusu


olmaktadr?

326 Alnan Depozito ve Teminatlar


Bu hesabn alacana; nc kiilerin belli bir ii yerine getirmelerini, aldklar bir deeri geri
vermelerini, bir alacan ilgili nc kii tarafndan denmesinin salanmas amacyla alnan depozito
ve teminat niteliindeki deerler kaydedilir. Borcuna ise; geri verilen, gelir kaydedilen veya hesaba
saylan tutarlar yazlr. Alnan depozitolar, depozito alnmas gereken konu ortadan kalktnda iade
edilir.

rnek:
letme, souk hava depolar yaptrmak iin at bir ihaleye katlan C letmesinden 80.000
almtr.

teminat

/
100 KASA HS

80.000
326 ALINAN DEPOZTO VE

80.000

TEMNATLAR HS
/

DER BORLAR
Herhangi bir ticari nedene dayanmadan meydana gelmi olan senetli ve senetsiz borlar, Dier Borlar
hesabnda izlenir. En ok bir yl iinde denmesi gereken ksa vadeli dier borlarn izlendii 33 grubu,
aadaki hesaplar kapsamaktadr:
331 ORTAKLARA BORLAR
332 TRAKLERE BORLAR
333 BALI ORTAKLIKLARA BORLAR
335 PERSONELE BORLAR
336 DER ETL BORLAR
337 DER BOR SENETLER REESKONTU (-)
Bu gruptaki hesaplarn ileyii de ticari borlarda olduu gibidir. letmenin esas faaliyet konusu
dndaki ilemleri dolaysyla (dn alma vb. nedenlerle) ortaklarna, itiraklerine, bal ortaklklarna
ve personele olan borlar bu hesaplarn alacana kaydedilir. Borlarn denmesi durumunda ise,
hesaplar borlandrlr.
114

331 Ortaklara Borlar


letmenin esas faaliyet konusu dndaki ilemleri nedeniyle ortaklara ve bireysel iletmelerde iletme
sahibine borland tutarlarn izlendii hesaptr. Ortaklara bir borcun domas durumunda bu hesaba
alacak, denmesi durumunda ise bor kaydedilir.

rnek:
1.

letme, ksa sreli nakit ihtiyac iin ana orta olan C letmesinden 180.000 bor almtr.

/
100 KASA HS

180.000
331 ORTAKLARA BORLAR HS

180.000

/
2.

Alnan bor, tahakkuk ettirilen 10.000 faiz ve ileme ilikin % 18 KDV ile birlikte nakden geri
denmitir.

/
331 ORTAKLARA BORLAR HS

180.000

780 FNANSMAN GDERLER HS

10.000

191 NDRLECEK KDV HS

1.800

100 KASA HS

191.800

335 Personele Borlar


Personelin tahakkuk edip de henz denmeyen net cret, prim, ikramiye vb. cret eklentileri ile eitli
nedenlerden doan alacaklar deninceye kadar bu hesabn alacana, tutarlar dendiinde ise borcuna
kaydedilir.

rnek:
letmenin Ocak ay cret bordrolar toplam aadaki gibidir:
Brt cret

56.000

Kesintiler

(17.500)

SSK Primi
Gelir Vergisi

7.000
10.300

Damga Vergisi

200

denecek Net cret

38.500

SSK veren Pay

4.200

115

a.

cret bordrosunun kayd

/
770 GENEL YNETM GDERLER HS

60.200

335 PERSONELE BORLAR HS

38.500

360 DENECEK VERG VE FONLAR HS

10.500

Gelir Vergisi
Damga Vergisi

10.300
200

361 DENECEK SOSYAL GVENLK

11.200

KESNTLER HS
SSK Primi

7.000

SSK veren Pay

4.000

b.

cretin personele denmesi

/
335 PERSONELE BORLAR HS

38.500

100 KASA HS

38.500

/
Bu kaytla personele denen net tutar gsterilmekte, denecek gelir ve damga vergisi kesintisiyle SSK
primleri ise ilgili kurululara deninceye kadar, 360 ve 361 nolu hesaplarn alacanda izlenmektedir.

ALINAN AVANSLAR
Gerek sat szlemeleri dolaysyla gerek dier nedenlerle, iletme tarafndan nc kiilerden alnan
avanslar, nitelikleri gz nnde bulundurulduunda dier yabanc kaynaklardan ayrlr. Bunun nedeni ise
alnan avanslarn para deme deil de, mal veya hizmet deme ykmlln zorunlu klmasdr. Bu
ykmllkler, 34 Alnan Avanslar grubunda izlenir. Bu grup iki hesab kapsamaktadr.
340 ALINAN SPAR AVANSLARI
349 ALINAN DER AVANSLAR

340 Alnan Sipari Avanslar


letmenin sat amacyla gelecekte yapaca mal ve hizmet teslimleri ile ilgili olarak pein tahsil ettii
tutarlarn izlendii hesaptr. Alclardan alnan avanslar bu hesabn alacana, maln teslim edilmesi,
hizmetin grlmesi durumunda ise, borcuna yazlr.

rnek:
1.

Alc B letmesinin satn alaca mal bedelinin % 40 olarak gnderdii 24.000 bankadaki
hesabmza ilenmitir.

/
102 BANKALAR HS

24.000

340 ALINAN SPAR AVANSLARI HS


/
116

24.000

2.

Mallar alcya teslim edilmi, mal bedelinin kalan olan 36.000 ile % 18 KDV tutar pein
tahsil edilmitir.

/
100 KASA HS

46.800

340 ALINAN SPAR AVANSLARI HS

24.000

600 YURT SATILAR HS

60.000

391 HESAPLANAN KDV HS

10.800

DENECEK VERG VE DER YKMLLKLER


letmeler, yasalarn ya da yaplm olan szlemelerin gerei olarak personeline ve de nc kiilere
yapt demelerden kesinti yapmak ve bunlar, adna kesinti yapt daire ve kurululara demekle
ykmldr. cretlerden kesilen Gelir Vergisi, Damga Vergisi, Sosyal Sigortalar Primi, Sendika Aidat
bu kesintilere rnek gsterilebilir. Ayrca iletmelerin demesi gereken Kurumlar Vergisi, Geici Vergi,
Katma Deer Vergisi, zel Tketim Vergisi, Motorlu Tatlar Vergisi vb. dier vergiler ve fonlar da sz
konusudur. Tm bu kesintiler, ve vergilerin izlendii 36 denecek Vergi ve Dier Ykmllkler grubu
aadaki hesaplar kapsamaktadr.
360 DENECEK VERG VE FONLAR
361 DENECEK SOSYAL GVENLK KESNTLER
368 VADES GEM ERTELENM VEYA TAKSTLENDRLM VERG VE DER
YKMLLKLER
369 DENECEK DER YKMLLKLER
Bu gruptaki hesaplar; vergi, resim, har, prim, aidat, fon ve dier kesintilerin yaplmasnda ve
tahakkukunda alacaklanrlar. deme yapldnda ise borlanrlar.

360 denecek Vergi ve Fonlar


letmenin yasa hkmleri gereince, personeline ve nc kiilere yapt demelerden vergi
sorumlusu olarak kestii ya da vergi ykmls sfatyla demek zere tahakkuk ettirdii vergi ve
fonlarn izlendii hesaptr. Bu hesap kendi iinde vergi ve fon trne gre yardmc hesaplara blnr.

rnek:
1.

letme, ithal ettii ticari mallar iin gmrk komisyonu olarak 5.000 + % 18 KDV tutarn
nakden demitir. deme zerinden % 20 gelir vergisi kesintisi yaplmtr.

/
153 TCAR MALLAR HS

5.000

191 NDRLECEK KDV HS

900

360 DENECEK VERG VE FONLAR HS

1.000

360.01 Gelir Vergisi Kesintisi 1.000


100 KASA HS

4.900

/
117

2. Hesaplanan 1.000 gelir vergisi tutar bankadan denmitir.


/
360 DENECEK VERG VE FONLAR HS

1.000

102 BANKALAR HS

1.000

361 denecek Sosyal Gvenlik Kesintileri


letmenin dedii cretlerden, sosyal gvenlik mevzuat hkmlerine gre kesintiye bal tutmakla
ykml olduu emeklilik kesenei ve sigorta primleri bu hesapta izlenir. Bunlara ek olarak iveren
katlma paylar ve iverence sosyal gvenlik kurulularna denecek dier ykmllkler de denmek
zere bu hesabn alacana kaydedilir. Bu tutarlarn denmesi, taksitlendirilmesi veya ertelenmesi
durumunda ise borlandrlr. Hesap, denecek kesinti trlerine gre yardmc hesaplara blnr.

rnek:
letmenin ynetim brosu alanlarnn Nisan ayna ilikin tahakkuk etmi 8.200 SGK primiyle,
2.300 isizlik sigortas primi bankadaki hesaptan denmitir.
1.

Primlerin tahakkuk kayd

/
770 GENEL YNETM GDERLER HS

10.500

361 DENECEK SOSYAL GVENLK

10.500

KESNTLER HS
361.00 SGK Primi

8.200

361.01 sizlik Primi

2.300

/
2. Primlerin denmesi
/
361 DENECEK SOSYAL GVENLK KESNTLER HS
102 BANKALAR HS

10.500
10.500

BOR VE GDER KARILIKLARI


Bilano tarihinde belirgin olarak ortaya kan ancak tutarnn ne olaca kesin olarak bilinemeyen veya
tutar bilinse de ne zaman tahakkuk edecei belli olmayan ksa vadeli borlar veya giderler iin ayrlan
karlklarn izlendii bir hesap grubudur.
Dnemsellik kavram gereince; bilano gnnde ortaya kan ancak alacakls tarafndan henz
istenebilir duruma gelmemi giderlerin, dnem krndan indirilmesi gerekmektedir. Bu grevi, Bor ve
Gider Karlklar hesap grubu yerine getirmektedir.
Aktifte belli bir varlkla ilgili olmayan bor ve gider karlklar, aktifi dzenleyici hesap durumundaki
deer dkl karlklarndan ayrlrlar ve bir bor kalemi olarak bilanonun pasifinde yer alrlar. 37
Bor ve Gider Karlklar grubu aadaki hesaplar kapsamaktadr.
118

370 DNEM KRI VERG VE DER YASAL YKMLLK KARILIKLARI


371 DNEM KRININ PEN DENEN VERG VE DER YKMLLKLER (-)
372 KIDEM TAZMNATI KARILII
373 MALYET GDERLER KARILII
379 DER BOR VE GDER KARILIKLARI

370 Dnem Kr ve Dier Yasal Ykmllk Karlklar


Kurumlar vergisi ykmls (KVK. md.1-mk.md.6) durumunda olan;

Anonim irketler,

Sermayesi paylara blnm komandit irketler,

Kooperatifler,

ktisadi kamu teebbsleri,

Dernek ve vakflara ait ktisadi iletmeler,

ortaklklar,

kr elde ettiklerinde, bunun bir blmn kamu maliyesine vergi olarak demek zorundadrlar. Sz
konusu vergiler, vergi dairesince izleyen ylda, gelirin beyanndan sonra istenecei iin Dnem Kr
zerinden hesaplanan vergi ve ykmllk tutar kadar, dnem brt krndan indirilmek suretiyle karlk
ayrlr. 370 nolu hesap dnem kr zerinden hesaplanan kurumlar vergisi ve yasal ykmllkler tutar
kadar alacaklanr. zleyen dnemde vergi tahakkukunun kesinlemesi durumunda bor kapatlr.

rnek:
Z A..nin ylsonunda Dnem Kr zerinden hesaplanm olan kurumlar vergisi tutar 40.000dir.
/
691 DNEM KRI VERG VE DER YASAL YKM.

40.000

KARILIKLARI HS
370 DNEM KRI VERG VE DER YASAL

40.000

YKMLLK KARILIKLARI HS
/
Bu kaytla, dnem kr zerinden hesaplanm olan kurumlar vergisi tutar, ncelikle 691 nolu hesaba
bor yazlarak dnemin gelir tablosunda bir gider unsuru olarak gsterilmektedir. Vergi tutar ayn
zamanda 370 nolu hesaba alacak kaydedilerek dnem sonu bilanosunda bir ksa vadeli yabanc kaynak
kalemi (vergi borcu) olarak izleyen yla devredilmektedir.

371 Dnem Krnn Pein denen Vergi ve Dier Ykmllkleri(-)


Dnem iinde elde edilen gelirlerden kesinti yoluyla denen vergiler ve dnem krnn douraca
vergiye kar peinen denen geici vergiler dnem iinde 193 Pein denen Vergiler ve Fonlar
hesabnn borcuna kaydedilir. Bu hesapta biriken pein denmi vergi ve fonlar aktifte brakmak, pasifte
net vergi ykmlln grmeye engel olur. Bu nedenle 193 nolu hesabn borcunda biriken tutar, bu
hesabn alacana karlnda 371 nolu hesabn alacana kaydedilerek pasife tanmak zorundadr.
Pasifi dzenleyen, aktif nitelikli bu hesabn bor tutar pasifte bir indirim olarak yer alr ve kesinleecek
vergi borcunu gerek (net) deerine indirger.
119

rnek:
Z A..nin 80.000 tutarndaki vergi yasal ykmllk karlndan mahsup edilmek zere, cari
dnemle ilgili geici vergileri dahil pein denen vergi ve fon tutar 65.000dir.
/
371 DNEM KRININ PEN DENEN VERG VE DER

65.000

YKMLLKLER HS
193 PEN DENEN VERG VE FONLAR HS

65.000

/
Bu kaytla, yl iinde denen geici vergi tutar 193 Pein denen Vergi ve Fonlar hesabndan
bilanonun pasifine tanarak, 370 nolu hesaptan mahsup edilmek zere 371 nolu hesaba
aktarlmaktadr.
Bu kaytlardan sonra 37 Bor ve Gider Karlklar hesap grubunun dnem sonu bilanosundaki net
grnm aadaki gibi olacaktr.
193 PEN DENEN VERG VE FONLAR

371 DN. KRININ PEN D. VERG


VE DER YKMLLKLER (-)
65.000

65.000

.
65.000

AKTF

Z A.nin

31.12.20xx

Tarihli

Bilanosu

PASF

KISA VADEL YABANCI KAYNAKLAR


BOR VE GDER KARILIKLARI

15.000

Dnem Kr Vergi ve Dier Yasal


Ykmllk Karlklar

80.000

Dnem Krnn Pein denen


Vergi ve Dier Yk.(-)

(65.000)

GELECEK AYLARA AT GELRLER VE GDER TAHAKKUKLARI


Dnem iinde tahsil edildii halde, gelecek dnemi ilgilendiren faiz, kira vb. baz gelirlerin dnemsellik
ilkesi gerei, gelir yazlaca ilgili dneme kadar bir hesapta tutulmas gerekmektedir. Ayn biimde
tutar kesinlikle belli olan ancak alacakls tarafndan istenebilir duruma gelmemi giderlerin de
deninceye kadar bir hesapta izlenmesi kanlmazdr. Sz konusu gelir ve giderlerin izlendii 38
Gelecek Aylara Ait Gelirler ve Gider Tahakkuklar hesap grubu, aadaki iki hesaptan olumaktadr.
380 GELECEK AYLARA AT GELRLER
381 GDER TAHAKKUKLARI
Hesabn uzun vadeli grubu ise 48 Gelecek Yllara Ait Gelirler ve Gider Tahakkuklardr.
120

380 Gelecek Aylara Ait Gelirler


Gelecek bilano dnemlerine ait pein tahsil olunan gelirlerin bir yldan uzun olmayan sreye ait
ksmlarnn izlendii hesaptr. Pein tahsil olunan gelirler, bu hesabn alacana kaydedilir. Ait olduu
dnemde ilgili gelir hesaplarna aktarlarak bor kayd alr.

rnek:
Bilgisayarlarn bakmn yapan C letmesi, iki aylk bakm creti olan 6.000 + % 18 KDVsini Kasm
aynda banka eki alarak tahsil etmektedir. (letme aylk finansal tablo dzenlemektedir).
1.

ki aylk bakm tutarnn alnmas ve Kasm ayna ait gelirin ilgili sonu hesabna kaydedilmesi

/
101 ALINAN EKLER HS

7.080

600 YURT SATILAR HS

3.000

380 GELECEK AYLARA AT GELRLER HS

3.000

391 HESAPLANAN KDV HS

1.080

/
2.

Aralk ayna ait gelirin ilgili gelir hesabna aktarlmas

/
380 GELECEK AYLARA AT GELRLER HS

3.000

600 YURT SATILAR HS

3.000

381 Gider Tahakkuklar


Bir belgeye dayanarak hesaplanan ve gelecek aylarda denmesi yaplacak gider tahakkuklarnn alacak
kaydedildii bu hesap, deme yapldnda borlandrlr. Hesap; cret, kira, su, elektrik vb. dardan
salanan fayda ve hizmetin trne gre blmlenebilir.

rnek:
letme, 1 Aralk tarihinde iki aylna bir i makinesi kiralamtr. ki aylk kira tutar olan 3.000 ve %
18 KDV kira sresi sonunda banka tarafndan denmitir.
1.

Aralk giderinin tahakkuku

/
730 GENEL RETM GDERLER HS

1.500

381 GDER TAHAKKUKLARI HS


/

121

1.500

Bu kaytla makinenin Aralk ayna ait kiras, deme yaplmad halde ilgili gider hesabna bor
kaydedilmi, karlnda ise deme olmad iin 381 Gider Tahakkuklar hesab alacaklandrlmtr.
2.
/
381 GDER TAHAKKUKLARI HS

1.500

730 GENEL RETM GDERLER HS

1.500

191 NDRLECEK KDV HS

540

102 BANKALAR HS

3.540

/
Bu kaytla, Aralk aynda gider tahakkuku yaplan tutar 381 nolu hesap borlandrlarak iptal
edilmekte, Ocak aynn kiras ilgili gider hesabnn borcuna aktarlmakta ve kira bedeliyle KDV tutar
kadar bankadaki hesabndan para k gereklemektedir.

122

zet
letmenin kaynak yapsn oluturan ilk hesap
grubu yabanc kaynaklardr. Bu grup, iletme
varlklar zerindeki bor verenlerin hakkn
gsterir ve geri denme srelerine gre ksa ve
uzun vadeli yabanc kaynaklar olarak ikiye
ayrlr. Bir faaliyet dnemi veya en ge bir yl
iinde geri denmesi gerekenler ksa vadeli, bir
yldan daha uzun bir srede denecekler ise uzun
vadeli yabanc kaynaklarda izlenmektedir. leyi
biimleri ayn olan bu gruplarda, baz farkllklar
dnda genelde hesaplar ayn adla almaktadr.
Borlarn ortaya k nedenleri dikkate alnarak,
gerek ksa gerekse uzun vadeli yabanc kaynak
hesaplar; mali (finansal) borlar, ticari borlar,
dier borlar, denecek vergi ve ykmllkler
ile bor ve gider karlklar gibi alt ana gruplara
ayrlmaktadr.

letmenin ticari bir nedene dayanmadan


meydana gelmi olan senetli ve senetsiz borlar
ise dier borlar olarak snflandrlmaktadr.
Ortaklara, itiraklere, bal ortaklklara ve
personele borlar balca dier borlar grubu
hesaplardr.
Yasalar ya da yaplm olan szlemeler gerei
iletmeler; personeline veya nc kiilere
yapt demelerden kesinti yapmak ve bunlar
daha sonra adna kesinti yapt ilgili kurumlara
demek zorundadr. Gelir vergisi, damga vergisi,
sosyal sigortalar primi vb. kesintiler ilgili
dairelere yatrlncaya kadar denecek Vergi ve
Dier Ykmllkler hesap grubunda izlenir.
Ksa vadeli yabanc kaynaklar arasnda yer alan
dier nemli bir bln de Bor ve Gider
Karlklar hesap grubudur. Bu grupta yer alan
370 Dnem Krnn Vergi ve Dier Yasal
Ykmllk Karl hesabnn alacanda,
kurumlar vergisi ykmls olan iletmelerin
izleyen dnemde deyecekleri vergi ve
ykmllkler iin dnem kr zerinden ayrlan
karlklar yer almaktadr. Bu hesabn hemen
altnda ise denen geici verginin (pein vergi)
bir indirim kalemi olarak gsterildii 371 Dnem
Krnn Pein denen Vergi ve Dier
Ykmllk Karlklar hesab bulunmaktadr.
Yannda eksi iareti olan aktif karakterli bu
hesabn bor tutar, dnem sonunda 193 Pein
denen Vergi ve Fonlar hesabnn borcundaki
deerin aktarlmas ile olumaktadr.

Mali borlar, iletmenin finansman ihtiyacn


karlamak zere kredi kurulular ile para ve
sermaye piyasalarndan salad borlarn
izlendii hesaplardr. Sermaye piyasalarnn
gl olmad lkelerde iletmelerin fon
ihtiyacn byk lde bankalar karlamaktadr.
letmeler bankalardan kredi talep ettiklerinde,
istenen borcun zamannda geri denip
denmeyecei ile ilgili durum deerlendirmesi
yaplr. Bunun iin de iletmenin en az yllk
finansal tablolar analiz edilmekte ve baz yasal
belgeleri incelenerek iletmenin gvenilirlii
llmektedir. Bu konuda olumlu bir fikir
olutuunda, bankalar belirli faiz ve komisyon
bedeli karlnda ve de belli tutarlardaki
deerlerin (mal, senet, tahvil vb.) kefaleti ve
teminat kouluyla iletmeye kredi salarlar.
Bankalar, iletmelere nakit ve nakit olmayan
krediler vermektedir. Mterilere para verilerek
kullandrlan nakit kredilerinin ( ticari krediler);
ak kredi, kefalet ve teminat karl kredi
olmak zere tr bulunmaktadr. Nakit
olmayan
krediler
arasnda
en
bilineni
bankalardan alnan teminat mektuplardr. Bu tr
kredilerde banka faiz deil, yalnzca komisyon
almaktadr.
Yabanc kaynaklarn nemli blmlerinden biri
de ticari borlardr. letmenin faaliyet konusuyla
ilgili her trl mal ve hizmet almlarndan
kaynaklanan senetli ve senetsiz borlarnn
izlendii hesap grubudur. Bu grupta satclar,
bor senetleri, bor senetleri reeskontu (bir
indirim kalemi olarak), alnan depozito ve
teminat hesaplar yer almaktadr.
123

Kendimizi Snayalm
1. Aadakilerden hangisi bankalardan alnan
nakdi kredilerden biri deildir?

5. Bor ve Gider Karlklar hesap grubunda bir


indirim unsuru olan hesap hangisidir?

a. Avans

a. Dnem Kr Vergi ve Dier Yasal Ykmllk


Karlklar

b. skonto

b. Kdem Tazminat Karl

c. Teminat Mektuplar

c. Dier Bor ve Gider Karlklar

d. Borlu Cari Hesap Kredileri

d. Dnem Krnn Pein denen Vergi ve Dier


Ykmllkleri

e. tira
2.

e. Maliyet Giderleri Karl


780 FNANSMAN GDERLER

5.000

300 BANKA KREDLER

6.
100 KASA

5.000

331 ORTAKLARA BORLAR

Bu yevmiye kayd aadaki ilemlerden


hangisiyle ilikilidir?

a. letmenin ortaklarna mal al nedeniyle


borcu domutur.

b. Banka kredisine faiz tahakkuk ettirilmesi


c. Bankadan kredi ekilmesi

b. letme, ortaklarndan nakit skkl nedeniyle bor almtr.

d. Bankadaki mevduat hesabna faiz tahakkuk


ettirilmesi

c. letmenin ortaklarna olan borcu azalmtr.

e. Bankadaki mevduat hesabndan faiz giderinin


dlmesi

d. letme, ortaklarna olan borcunu nakden


demitir.

Ticari

e. letme, ortaklarna olan borcu iin faiz


demitir.

a. Satclar

7. Alnan avanslar hesabn, dier yabanc kaynak hesaplarndan ayran zellik aadakilerden
hangisidir?

b. Bor Senetleri
c. Alnan Depozito ve Teminatlar

a. Alnan avanslar ticari faaliyetle ilgili olmayan


borlardr.

d. Verilen Sipari Avanslar


e. Bor Senetleri Reeskontu(-)

b. Alnan avanslar, belirli bir dnem sonunda


faiziyle birlikte denecek borlardr.

4.
321 BOR SENETLER

7.000

780 FNANSMAN GDERLER

1.500

321 BOR SENETLER

c. Alnan avanslar nakit ihtiyacmz nedeniyle


ortaklarmzdan aldmz borlardr.
d. Alnan avanslar mal satn alnmasyla ilgili
olarak kullanlan bir hesaptr.

8.500

Bu yevmiye kayd aadaki ilemlerden


hangisine aittir?

e. Alnan avanslar paradan nce, bir mal veya


hizmet deme ykmlldr.

a. Senetli borca faiz ilemesi


b. Bor senetlerinin yenilenmesi
c. Bor senetlerinin vadesinden nce denmesi
d. Senetsiz borca karlk senet verilmesi
e. Bor senetlerinin denmesi
124

20.000

Bu kayt aadaki ilemlerden hangisiyle


ilgilidir?

a. Banka kredisinin geri denmesi

3. Aadaki hesaplardan hangisi


Borlar grubunda yer almamaktadr?

20.000

10. letme, satclara olan 7.500 tutarndaki


senetsiz borcunu, ayn tutardaki alclardan ald
bir senedi ciro ederek demitir. Bu ilemle ilgili
olarak aadaki kaytlardan hangisi dorudur?

8. Aadaki hesaplardan hangisi denecek


Vergi ve Dier Ykmllkler grubunda yer
almaktadr?
a. Dnem Krnn Vergi ve Dier Yasal Ykmllk Karl

a. 321 BOR SENETLER

b. denecek Vergi ve Fonlar

7.500

121 ALACAK SENETLER

c. Dnem Krnn Pein denen Vergi ve Dier


Ykmllkleri

b. 320 SATICILAR

d. Pein denen Vergi ve Fonlar

7.500
7.500

321 BOR SENETLER

e. Kdem Tazminat Karl

c. 320 SATICILAR

9. letmenin
pazarlama
blmndeki
alanlar iin yaplm olan cret tahakkuku
kaydnda, hangi hesap yanl kullanlmtr?

7.500
7.500

121 ALACAK SENETLER

d. 121 ALACAK SENETLER

7.500
7.500

320 SATICILAR
760 PAZARLAMA SATI DA. GDER

e. 120 ALICILAR

XX

360 DENECEK VERG VE FONLAR

XX

361 DENECEK SOS. GV. KES.

XX

335 PERSONELE BORLAR

XX

103 VERLEN EK. VE DE. EMR.

XX

321 BOR SENETLER

a. 360 denecek Vergi ve Fonlar


b. 335 Personele Borlar
c. 103 Verilen ekler ve deme Emirleri
d. 361 Sosyal Gvenlik Kesintileri
e. 760 Pazarlama Sat ve Datm Giderleri

125

7.500
7.500
7.500

Kendimizi Snayalm Yant


Anahtar

Sra Sizde Yant Anahtar

1. c Yantnz yanl ise 300 Banka Kredileri


balkl konuyu yeniden gzden geiriniz.

Aktifin likidite esasna gre sralanmasyla


uyumlu olarak kaynak (pasif) yapsn oluturan
hesaplar da ilk geri denecek kaynaktan
balanarak
sralanr.
Bylece
yabanc
kaynaklardan z kaynaklara doru bir sralama
biimi seilmi olur.

Sra Sizde 1

2. b Yantnz yanl ise 300 Banka Kredileri


balkl konuyu yeniden gzden geiriniz.
3. d Yantnz yanl ise Ticari Borlar balkl
konuyu yeniden gzden geiriniz.

Sra Sizde 2

4. b Yantnz yanl ise 321 Bor Senetleri


balkl konuyu yeniden gzden geiriniz.

letmeler, z kaynaklarnn yetersiz olduu


durumlarda finansman ihtiyalarn karlamak
zere ; kredi kurulular ya da para ve sermaye
piyasalarndan fon salarlar. Bu tr kaynaklardan
salanan
borlar
mali
borlar
olarak
bilinmektedir.

5. d Yantnz yanl ise Bor ve Gider


Karlklar balkl konuyu yeniden gzden
geiriniz.
6. b Yantnz yanl ise 331 Ortaklara Borlar
balkl konuyu yeniden gzden geiriniz.

Sra Sizde 3

7. e Yantnz yanl ise Alnan Avanslar


balkl konuyu yeniden gzden geiriniz.

letmeler, bankalardan nakit veya nakit olmayan


krediler olmak zere iki tr kredi salamaktadr.
Borlu cari hesap kredisinde banka, kredi talep
eden mterilerine belirli tutarla snrl olmak
kouluyla bir cari hesap aar ve bu hesaptan para
ekmelerine yatrmalarna izin verir. Borlu
cari hesap kredileri, kendi aralarnda; ak
krediler, kefalet ve maddi teminat karl
krediler olmak zere e ayrlmaktadr.

8. b Yantnz yanl ise denecek Vergi ve


Dier Ykmllkler balkl konuyu yeniden
gzden geiriniz.
9. c Yantnz yanl ise 335 Personele Borlar
balkl konuyu yeniden gzden geiriniz.
10. c Yantnz yanl ise 320 Satclar balkl
konuyu yeniden gzden geiriniz.

Sra Sizde 4
letme, vadesi gelen bir senedi deyemeyecek
durumda ise alacaklya senedi yenileme
nerisinde bulunur. Alacaklnn rzas zerine
gerekleen senet yenilemesinde iletme, belirli
bir orandaki gecikme faiziyle baz giderlere
katlanmak zorunda kalr.

126

Yararlanlan Kaynaklar
Akdoan, N. ve Sevilengl, O. (1999). Tekdzen
Muhasebe Sistemi Uygulamas, Ankara, Gazi
Kitabevi.
Bayrl, R. (Editr) (2011). zml Genel
Muhasebe Uygulamalar, Ankara, Gazi
Kitabevi.
Ko Yalkn, Y. (2005). Genel Muhasebe,
Ankara, Nobel.
rten, R. ve Karapnar, A. (2007). Dnemsonu
Muhasebe Uygulamalar, Ankara, Gazi
Kitabevi.
Sevilengl, O. (2009).
Ankara, Gazi Kitabevi.

Genel

Muhasebe,

Tek, N. (2011). Finansal Muhasebeye Giri ve


Tekdzen Muhasebe Sistemi Uygulamalar,
zmir, Birleik Matbaaclk.
Yk, S. (2009). Finansal Muhasebe, zmir,
Birleik Matbaaclk.

127










Amalarmz
Bu niteyi tamamladktan sonra;
z kaynak kavram ve kapsamn kavrayabilecek,
denmi ve denmemi sermayenin neyi ifade ettiini aklayabilecek,
Sermaye yedeklerinin hangi nedenlerle meydana geldiini sralayabilecek,
Kr yedeklerinin hangi kriterlere gre ayrldn belirleyebilecek,
Dnem net kr (zarar) tutarnn nasl olutuu konularn ayrt edebilecek,
bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz.

Anahtar Kavramlar
Esas Sermaye

Yasal Yedekler

denmemi Sermaye

Stat Yedekleri

denmi Sermaye

Olaanst Yedekler

Hisse Senedi hra Primleri

zel Fonlar

Hisse Senedi ptal Krlar

Dnem Kr veya Zarar

indekiler


Giri

denmi Sermaye

Sermaye Yedekleri

Kr Yedekleri

Gemi Yllar Krlar

Gemi Yllar Zararlar

Dnem Net Kr (Zarar)

128

z Kaynaklar
GR
letmelerin faaliyetlerini gerekletirmek zere gerekli olan asgari sermaye tutar, kurulu aamasnda
ncelikle iletme sahipleri veya ortaklar tarafndan oluturulmaktadr. Faaliyetlerin kapsam geniledike,
i yaamnn artlar gerei olarak bundan nceki nitede yer verilen yabanc kaynaklardan da fon
salama gereksinimi ortaya kmaktadr. Bu nitede bilanonun pasifinde ikinci kaynak grubunu
oluturan z kaynaklar inceleme konusu yaplmaktadr.
z kaynaklar, iletmeyle ilgili ikinci kiilerin iletme zerindeki haklarn gstermektedir. Bilindii
zere genel kabul grm muhasebe ilkelerinden kiilik kavram gerei; birinci kii iletme, ikinci kii
ve kiiler iletme sahip veya sahipleri, nc kiiler ise bunlarn dnda kalan (iletme dndaki)
kiilerdir. Dolaysyla ikinci kiiler yani iletme sahipleri, iletmeye sermaye koyanlardr. Bu nedenle z
kaynaklar (z sermaye) hesap grubu; iletme sahip veya sahiplerinin, iletme kiiliinin aktifleri
zerindeki toplam haklarnn parasal ifadesidir.
z kaynaklar; iletme sahip veya sahiplerinin iletmeye sermaye olarak verdii deerler ile faaliyetler
sonucu salanan ve henz iletmeden ekilmemi o dnem kr (zarar:eksi), datlmam nceki dnem
krlar (nceki dnem zararlar:eksi) ve nceki dnem krndan ayrlan yedekler ile sermaye
yedeklerinden olumaktadr. Bir iletmenin z kaynaklarn bulmak iin z kaynak hesaplarnn kalanlar
toplanr ya da net varlklardan borlar dlr. Her iki tutarn birbirine eit olaca aktr. 50 z
Kaynaklar grubunu oluturan hesaplar aadaki gibi sralanmaktadr:
50 DENM SERMAYE
52 SERMAYE YEDEKLER
54 KR YEDEKLER
57 GEM YILLAR KRLARI
58 GEM YILLAR ZARARLARI (-)
59 DNEM NET KRI (ZARARI)
Bu grubu oluturan alt hesaplardan bir blm z kaynaklar tutarnda arta, bir blm ise azala
neden olmaktadr.
z Kaynaklar, iletme sahip veya sahiplerinin varlklar zerindeki
hakkn gsteren hesap grubudur.

DENM SERMAYE
letme sahip veya sahiplerinin iletmeye yapm olduklar sermaye yatrmlar taahhtleri ile henz
denmemi sermaye arasndaki fark denmi sermayedir. Dier bir ifadeyle taahht edilen (stlenilen)
sermayenin denmi tutarn gsteren 50 denmi Sermaye grubu aadaki hesaplar kapsamaktadr.

129

500 SERMAYE
501 DENMEM SERMAYE (-)
502 SERMAYE DZELTMES OLUMLU FARKLARI
503 SERMAYE DZELTMES OLUMSUZ FARKLARI (-)
Grlecei zere deiik sermaye kavramlar karmza kmaktadr. Taahht edilmi, denmemi,
denmi sermaye kavramlar ksaca aadaki gibi tanmlanabilir.

Esas sermaye (taahht edilmi sermaye); bir irketin faaliyet, ama ve konusuna gre ortaklar
tarafndan iletmeye getirilmesi stlenilen sermaye tutardr. Nominal sermaye olarak da bilinen
bu sermayenin tamam veya bir ksm iletmeye denmi olabilir.

denmemi sermaye (ortaklarn sermaye taahht borlar) ; esas sermayenin, henz iletmeye
denmemi olan ksmn gsterir. Dier bir ifadeyle ortaklarn getirmeyi taahht ettikleri, ancak
henz demedikleri iin iletmeye olan sermaye borlardr.

denmi sermaye ise; esas sermayeden denmemi sermayenin karlmasyla bulunur ve


ortaklarn irkete fiilen getirdikleri sermaye tutarn ifade eder. z kaynaklar grubunun temel
unsuru olup, bilanoda sermayenin denmi ksmn gstermektedir.

denmi sermaye nedir? Tekdzen Hesap Plannda bu isimle


alm bir hesap var mdr? Yoksa bu tutar nasl oluur?

500 Sermaye
letmeye tahsis edilen veya iletmenin ana szlemesinde yer alan ve ticaret siciline tescil edilmi
bulunan nominal sermaye tutardr. Bu tutar, ahs iletmelerinde istendii anda ve herhangi bir resmi
ileme gerek olmakszn deitirilebilir. Ancak irketlerde zellikle de sermaye irketlerinde, sermaye
nc kiiler asndan byk nem tadndan tutarnn deitirilmesi bir takm hukuki ilemlerin
yerine getirilmesini zorunlu klmaktadr
Sermaye hesabnn alacana, taahht edilen sermaye tutar kaydedilirken karlnda borlu
alacak hesap, iletmenin trne gre deiiklik gstermektedir. ahs iletmelerinde sermaye olarak
konulan deerlerin ilgili aktif hesab (kasa, bina, tat vb.) borlandrlr. Ksaca ahs iletmelerinde;
iletme kiiliine yklenen herhangi bir bor sz konusu deilse, iletme faaliyetlerine tahsis edilen
varlklar toplam sermayeye eit olmaktadr.
Varlklar = Sermaye
letme sahiplerinin, iletme kiiliine tahsis ettikleri varlklarn yan sra ykledikleri borlar da sz
konusu ise sermaye tutar aadaki eitlik dikkate alnarak bulunur.
Varlklar-Borlar = Sermaye

rnek:
1.

Tek kiinin sahip olduu A letmesi, 150.000 nakit, 80.000 banka mevduat ve 170.000
deerinde bir kamyonun sermaye karl olarak tahsis edilmesiyle almaya balamtr.
Kamyonun henz denmemi 70.000 deerindeki uzun vadeli dier eitli borcunu kurulan
iletme deyecektir.

2.

A letmesini kuran ahs, sermayesini 30.000 azaltmaya karar vermi ve iletmenin bankadaki
hesabndan bu tutar ekmitir.

3.

Kurulan A letmesi, Byi 20.000 sermaye ile ortak alm ve ortak B, sermaye karl olarak
bu deerde bir binasn iletmeye tahsis etmitir.

4.

A letmesi, dnemi zararla kapatm ve izleyen dnemde, 17.000 tutarndaki zararn sermaye
azaltlarak karlanmasna karar vermitir.
130



100 KASA HS.

150.000

102 BANKALAR HS.

80.000

254 TAITLAR HS.

170.000

439 DER ETL BORLAR HS.

70.000

500 SERMAYE HS.

330.000

Sermayenin oluum kayd


2


500 SERMAYE HS.

30.000

102 BANKALAR HS.


Sermayenin azaltlmas

30.000





252 BNALAR HS.

200.000

500 SERMAYE HS.


Yeni ortak alnmas

200.000




4
500 SERMAYE HS.

17.000

580 GEM YILLAR ZARARLARI HS.

17.000

Zararn sermayeden karlanmas


Tek ahs iletmelerinde denmi sermaye neyi ifade eder?

501 denmemi Sermaye


Ticaret irketlerinde sermayenin muhasebe sistemine alnmas, ahs iletmelerindekine gre biraz daha
karmaktr. Olay iki aamada gerekletirilmektedir. Birinci aamada ortaklar tarafndan iletmeye
konmas kararlatrlan sermaye taahht edilir. kinci aamada ise taahht edilen sermaye tutar, ortaklar
tarafndan yasal sre iinde iletmeye denir. Ortaklarn taahhd, denmemi sermaye hesabnn
borcuna yazlarak sermaye hesab alacaklandrlr ve bylece sermaye oluturulur. Ortaklarn sermaye
borlarn demesi durumunda, teslim edilen varlklarn (aktifler) borlandrlmas karlnda
denmemi sermaye hesab alacaklandrlr. Ortaklarca yklenilen sermayenin henz denmemi ksmn
gsteren hesap kalan; z kaynaklar azaltc unsur olarak, sermaye hesabnn altnda bir indirim
biiminde gsterilir. nk denmemi Sermaye hesab aktif karakterli bir hesap olup, pasifteki esas
sermayeyi dzenler. Bu hesap araclyla, net deer esasna gre dzenlenen bilanoda denmi sermaye
tutarn grmek mmkn olur.
Ksaca ifade etmek gerekirse denmemi sermaye hesab; irketlerin kuruluunda veya sermaye
artrmnda dier bir deyile sermayenin oluumu srasnda kullanlan bir hesaptr. irketler asndan
ortaklardan olan sermaye karl alacaklar ifade ederken, ortaklar asndan ise irkete olan sermaye
taahht borlarn gstermektedir.
Hesap; sermayeyi salayan ortaklarn adlar, hisselerin zellikleri ve deme ars (apel) yaplp
yaplmamasna gre, 500 Sermaye hesabyla uyumlu bir biimde yardmc hesaplara blmlenir.
131

denmemi sermaye, ortaklarn iletmeye getirmeyi taahht ettikleri


ancak henz iletmeye demedikleri sermaye borcudur.

rnek:
X Limited irketinin 225.000 tutarndaki sermayesi, ortak tarafndan eit paylarla taahht edilmitir.
Ortaklardan A, taahhd olan 75.000yi irket adna bankaya yatrm, ortaklardan B taahhdnn
50.000sini iletmeye nakden demi, C ise 75.000 tutarndaki ticari mal sermaye karl olarak
vermitir.


501 DENMEM SERMAYE HS.

225.000

A Sermaye taahht Hs.

75.000

B Sermaye taahht Hs.

75.000

C Sermaye taahht Hs.

75.000

500 SERMAYE HS.

225.000

Sermayenin taahhd



100 KASA HS.

50.000

102 BANKALAR HS.

75.000

153 TCAR MALLAR HS.

75.000

501 DENMEM SERMAYE HS.


A Sermaye taahht Hs.

75.000

B Sermaye taahht Hs.

50.000

C Sermaye taahht Hs.

75.000

200.000

Sermaye paylarnn denmesi



500 SERMAYE HS.


225.000

501 DENMEM SER.HS.


225.000
200.000

100 KASA HS.


50.000

102 BANKALAR HS.


75.000

153 TCAR MALLAR HS.


75.000

132

Yukardaki kaytlardan ilkinde irketin sermaye oluumu, ikincisinde ise ortaklarn taahht ettikleri
sermaye paylarnn iletmeye denmesi grlmektedir. Sermaye oluumunda, 500 Sermaye hesab
taahht edilen sermaye kadar alacaklanrken, bu taahhtten dolay ortaklarn iletmeye olan sermaye
borlar (iletmenin ortaklardan olan sermaye alacaklar) ise 501 denmemi Sermaye hesabnn
borcunda izlenir. Daha sonra ortaklar sermaye borlarn iletmeye dedike, 501 nolu hesap
alacaklandrlmaktadr. Alan hesaplarn kalanlar bilanoda aadaki gibi yer alacaktr.
Aktif

...........Tarihli BLANO

HAZIR DEERLER

125.000

KASA

50.000

SERMAYE

BANKALAR

75.000

DENMEM

STOKLAR

75.000

TCAR MAL

75.000

TOPLAM VARLIKLAR

DENM SERMAYE

SERMAYE (-)

200.000

TOPLAM KAYNAKLAR

Pasif
200.000
225.000

(25.000)

200.000

Ticaret irketlerinde, sermayenin muhasebe sistemine aln aamalarn aklaynz.

SERMAYE YEDEKLER
letmelerde z kaynaklar, yalnzca iletme faaliyetleri sonucunda yaratlan kr nedeniyle deil, aada
belirtilen dier nedenlerle de (sermaye hareketleri nedeniyle) art gsterebilir;

karlm hisse senetlerinin, zerinde yazl olan deerden daha yksek deerde satlmas
nedeniyle, denmi sermayeden fazla bir tahsilat yaplmas (hisse senetleri ihra primleri)

Sermaye taahhdn yerine getirmeyen ortan, ortaklk paynn iptal edilerek yeniden karlan
hisse senedinin satndan olumlu fark domas (hisse senedi iptal krlar)
Sermaye Yedekleri hesap grubu aada belirtilen hesaplar kapsamaktadr.
520 HSSE SENED HRA PRMLER
521 HSSE SENED PTAL KRLARI
522 MDV YENDEN DEERLEME ARTII
523 TRAKLER YENDEN DEERLEME ARTII
529 DER SERMAYE YEDEKLER
Tekdzen Hesap Plannda, bu grup iinde be hesap ald halde, bunlardan yeniden deerlemeye
ilikin olan 522 ve 523 nolu hesaplarn enflasyon dzeltmesi uygulamas nedeniyle kullanm alan
ortadan kalkmtr.

letme faaliyetleri sonucu elde edilen kr dnda da z kaynaklar


artran unsurlar bulunmaktadr.

133

520 Hisse Senedi hra Primleri


Yeni karlan hisse senetlerinin primli satndan kaynaklanan tutarlarn izlendii hesaptr. Hisse
senetlerinin nominal deerleri ile ihra deeri arasndaki olumlu fark (emisyon primi) denmi sermaye
dnda bir deerdir ve ortaklarn tmne ait bir sermaye anlamna gelir. TTK tarafndan yedek ake
olarak nitelendirilen bu fark, meydana geldiinde 520 Hisse Senedi hra Primleri hesab alacaklandrlr.
Bu farkn sermayeye eklenmesi veya baka bir amala kullanlmas durumunda ise hesaba bor
kaydedilir.

rnek:
(Y) A.. 12.000.000 olan sermayesini 1/4 orannda artrmaya karar vermi ve kard hisse
senetlerini borsada oluan fiyat zerinden banka araclyla satmtr. Banka bu sat ilemiyle ilgili
olarak 60.000 komisyon vb. gider kestiini ve sat bedeli olarak hesabmza 4.000.000 nin ilendiini
bildirmitir.


501 DENMEM SERMAYE HS.
500 SERMAYE HS.
Sermayenin artrlmas

3.000.000
3.000.000



102 BANKALAR HS.
501 DENMEM SERMAYE HS.
520 HSSE SENED HRA PRMLER HS.
Hisse senedi sat

4.000.000
3.000.000
1.000.000




780 FNANSMAN GDERLER HS.


102 BANKALAR HS.
Banka komisyonunun hesaptan denmesi

60.000
60.000



rnek:
Y A.., oluan bu 1.000.000 tutarndaki ihra primlerinin yarsnn sermayeye eklenerek, ortaklara bu
tutardaki hisse senedinin bedelsiz datlmasna karar vermitir.


520 HSSE SENED HRA PRMLER HS.

500.000

500 SERMAYE HS.

500.000



134

521 Hisse Senedi ptal Krlar


Anonim irketlerde ortaklar, sermaye karl taahht ettikleri borlarn yasal sre iinde demek
zorundadrlar. Kendine tannan bu yasal srede borcunu demezse ortaklktan karlr, yapt demeler
geri verilmez ve dier borlarna da saylmaz. Paras denmeyen hisseler iptal edilerek yenisi karlr ve
satlr. Yeni ortaklardan tahsil edilen tutar ile hisselerin nominal deeri arasndaki fark, eski ortan
dedii tutardan fazla ise bu tutar, 521 Hisse Senedi ptal Krlar hesabna alacak kaydedilir. Sz konusu
olumlu farkn sermayeye eklenmesi ya da baka amalarla kullanlmas durumunda hesap borlandrlr.

rnek:
X A..nin 15.000lik sermaye taahhdn yerine getirmeyen ortann hisse senetleri iptal edilerek,
yenileri bir baka ortaa 18.000ye banka araclyla satlmtr.


501 DENMEM SERMAYE HS.

15.000

500 SERMAYE HS.

15.000

Ortan sermaye taahhd


102 BANKALAR HS



18.000

501 DENMEM SERMAYE HS.


521 HSSE SENED PTAL KARLARI HS.

15.000
3.000

denmeyen hisselerin iptali ve yeni hisselerin sat



KR YEDEKLER
Ticari faaliyetlerin temel amac, hesap dnemini krla kapatmaktr. Bunun iin de, belirli bir dneme
ilikin gelirlerle giderler arasnda olumlu bir farkn olumas gerekmektedir. Bu fark, iletmenin dnem
ba ve dnem sonu z kaynak tutarlarnn karlatrlmasyla da saptanabilmektedir.
letme krlarndan, gelecekte ortaya kabilecek riskleri karlamak veya otofinansman salamak
amacyla ayrlan tutarlara yedekler ya da yedek ake denmektedir. Bu deyim, yedek ayrlmas
durumunda iletmede yedek tutulacak deme aralarn yani paray (ake) ifade etmektedir. Krn,
datlmayarak iletmede braklan ksm kr yedekleri olarak bilinmektedir.
Tek ahs iletmelerinde veya ahs irketlerinde, krn bir ksmnn iletmede tutulmas iin yedek
ayrlmas zorunluluu yoktur. Giriimci veya ortaklar, mali bnyeyi glendirmek iin dnem krndan
bir ksmn sermayeye ekleyebilir, yedek olarak ayrabilir veya gemi dnem kr olarak hesaplarnda
tutabilirler. Bu tr iletme ve irketlerde, nc kiilere kar sorumluluk tm mal varlklaryla olduu
iin krn yedek olarak iletmede tutulmas veya iletme dnda bir z varla yatrlmas nc kiilerin
haklarnn korunmas asndan bir sorun yaratmaz. Buna karlk sermaye irketlerinde ortaklarn nc
kiilere kar sorumluluu; koyduklar sermaye ile snrl olduu iin krn bir ksmnn irketin z
sermayesini artran bir unsur olarak iletmede braklmas, nc kiilerin gvencesini artrmaktadr. Bu
nedenle de TTK, sermaye irketleri iin yedek ayrmay zorunlu klmaktadr. Dnem krnn bir
blmnn iletmede tutulmas;

z sermayeyi risklere kar koruyarak onu salam tutar,

letmenin gl z kaynakla geliimini ve srekliliini salar,


135

Borlarn zamannda denmesini ve bylece alacakllarn haklarnn korunmasn salar,

letme sermayesi ihtiyacn karlar,

Dzenli kr pay datmna olanak verir.

Salanan tm bu faydalar nedeniyle, irket ana szlemelerinde; kanunun zorunlu kld tutardan
daha fazla yedek ake ayrlmasna ilikin hkmler yer alabilmekte veya genel kurul daha fazla krn
iletmede braklmas konusunda karar verebilmektedir. Bu nedenle yasalar gerei ayrlan yedeklere
yasal yedekler, ana szleme gerei ayrlanlara stat yedekleri, irket genel kurulu kararna gre
ayrlan yedekler ise olaanst veya istee bal yedekler denmektedir.
Kr yedekleri, dnemin vergi ncesi kr tutarndan varsa gemi yllar zararlar indirildikten sonra
kalan tutar (safi kr) zerinden, dzenlemelere uygun olarak hesaplanmaktadr. Kr yedekleri, nceki
dnem krndan izleyen dnemde ayrlabilecei iin, ilgili dnemin 590 Dnem Net Kr hesabnn tutar,
yedeklerin ayrlaca dnemin banda 570 Gemi Yllar Krlar hesabna aktarlmak zorundadr.
Kr Yedekleri hesap grubu aadaki hesaplar kapsamaktadr.
540 YASAL YEDEKLER
541 STAT YEDEKLER
542 OLAANST YEDEKLER
548 DER KR YEDEKLER
549 ZEL FONLAR
Kr yedekleri ne anlama gelir, ne tr kr yedekleri vardr ve neye gre
ayrlrlar ?

540 Yasal Yedekler


Kanun hkmleri gereince ayrlm bulunan yedekler, 540 Yasal Yedekler hesabnn alacana
kaydedilmektedir. Kr yedekleri, iletmenin nceki dnemde elde ettii krdan ayrld iin 570 Gemi
Yllar Krlar hesab da ayrlan yasal yedek tutar kadar borlandrlmaktadr. TTK, Anonim irketlerin I.
ve II. tertip olmak zere iki tr yasal yedek ayrmalarn zorunlu klmaktadr.
Sermaye irketlerinin, her yl safi krlarnn %5ini (yirmide biri) denmi sermayenin bete birini
buluncaya kadar yedek ake olarak ayrmalar zorunludur. (TTK md.466) Buna I. Tertip Yedek Ake
denmektedir. Ortaklara ve krdan pay alan dier kiilere datlan birinci temett tutar dldkten
sonra, datlmas kararlatrlan krn %10nu ise II. Tertip Yedek Ake olarak tanmlanmaktadr.

rnek:
denmi Sermayesi 300.000, cari dneme kadar ayrlm yasal yedekleri 20.000, dnem net kr
500.000 olan bir sermaye irketi; I. ve II. Tertip Yedek Ake ayrmakta, I.Temett ve 75.000
II.Temett dattktan sonra kalan kr olaanst yedeklere almaktadr. Ayrlacak yedek ake ve
I.Temett tutarn hesaplayarak gerekli kaytlar gerekletiriniz.
Hesaplama Aamas:
I.Tertip yedeklerin st snr denmi sermayenin %20si olduu iin;
300.000 x %20 = 60.000 irket bu tutar buluncaya kadar I.Tertip Yedek ayrmak zorundadr. u
ana kadar 20.000 yasal yedek ayrld iin;
60.000 20.000 = 40.000 daha yedek ayrmak zorundadr.

136

Bu yl ayraca yasal yedek tutar; Net Kr x %5 tir.


I.Tertip Yasal Yedek = 500.000 x %5 =25.000
Bu tutar, irketin ayrmas gereken 40.000y amad iin 25.000nn tamam I.Tertip Yasal
Yedek olarak ayrlr.
irket denmi Sermayesinin %5ini de I.Temett olarak datmak zorundadr.
I.Temett = 300.000 x %5 = 15.000
II.Tertip Yedein hesaplanaca matrah yle bulunur;
Matrah = Datlan Toplam Kr I. Temett
Matrah = 500.000 15.000 = 485.000
II. Tertip Yedek

= Matrah x %10

II.Tertip Yedek

= 485.000 x %10 = 48.500

II. Temett Tutar = 75.000


Olaanst Yedekler = Dnem Net Kr (I. Tertip Yasal Yedek + I.Temett + II. Tertip Yedek + II.
Temett)
= 500.000
25.000 + 15.000
+ 48.500 + 75.000
Olaanst Yedekler = 500.000

163.500 = 336.500

Kayt Aamas:
1.

Dnemin net kr izleyen dnemde datlaca iin ncelikle biten dnemin 590 Dnem Net
Kr hesab izleyen dnemin banda kapatlarak, 570 Gemi Yllar Krlar hesabna aktarlmak
zorundadr.
1.1.20XX

590 DNEM NET KRI HS.

500.000

570 GEM YILLAR KRLARI HS.

500.000



2.

kinci aamada 570 nolu hesabn borlandrlmas karlnda buradaki tutar; yasal yedeklere,
olaanst yedeklere ve ortaklara borlar hesabna alacak kaydedilir.


570 GEM YILLAR KRLARI HS.

500.000

540 YASAL YEDEKLER HS.


I.Tertip Yedek

25.000

II.Tertip Yedek

48.500

73.500

542 OLAANST YEDEKLER HS.


335 ORTAKLARA BORLAR HS.
I.Temett

15.000

II.Temett

75.000


137

336.500
90.000

500 SERMAYE
300.000

540 YASAL YEDEKLER

590 DNEM NET KRI

570 GE. YIL. KR.

500.000

500.000

500.000

542 OLAANST YED.

73.500

500.000

335 ORTAKLARA BOR.

336.500

90.000

541 Stat Yedekleri


irketin kurulu ana szlemesinde, yasal yedekler dnda yedek ayrlmasna ilikin hkmler yer
alyorsa, bu hkmler erevesinde ayrlan yedekler, 541 Stat Yedekleri hesabnn alacanda izlenir.
Ayrlan bu tutar kadar ise 570 Gemi Yllar Krlar hesabna bor kaydedilir.

rnek:
Z A..nin Genel Kurulunda, irket ana szlemesinde yer alan hkm gereince, 150.000 tutarndaki
dnem krndan 12.000nn stat yedei olarak ayrlmasna karar verilmitir.
1.

ncelikle dnem krnn gemi yllar krlar hesabna alnmas gerekir.


590 DNEM NET KRI HS.

150.000

570 GEM YILLAR KRLARI HS.

150.000


2.

kinci aamada ise stat yedei gemi yllar krlarndan ayrlr.


570 GEM YILLAR KRLARI HS.

12.000

541 STAT YEDEKLER HS.

12.000



542 Olaanst Yedekler


Sermaye irketlerinde, Genel Kurul tarafndan ayrlmasna karar verilen olaanst yedek ake tutar ile
datm d braklan kr 542 Olaanst Yedekler hesabnn alacanda izlenir. Karlnda 570 Gemi
Yllar Krlar hesab borlandrlr. Olaanst yedek olarak ayrlan tutarn; sermayeye eklenmesi,
temett olarak datlmas ya da baka bir ekilde kullanlmas durumunda ise bu hesaba bor
kaydedilerek tutar baka bir hesaba aktarlm olur.

rnek:
irket Genel Kurulu, gemi yllar krlarndaki 65.000nin olaanst yedek olarak ayrlmasna ilikin
neriyi kabul etmitir.


570 GEM YILLAR KRLARI HS.

65.000

542 OLAANST YEDEKLER HS.




138

65.000

zel Fonlar
letmede braklmas ve tasarrufu zorunlu yasal fonlar ile dier amalarla ayrlan fonlar, 549 zel Fonlar
hesabnn alacanda izlenir.
Genel Kurul karar gerei, belirli amalarla kullanlmak zere ayrlan MDV yenileme fonlar, yatrm
ve gelitirme fonlar, itirakler sat krlar vb. dier zel fonlar bu hesapta izlenir. Bunlardan yenileme
fonu dnda kalanlar belirli amaca tahsis edilmi yedekler olarak kabul edilir ve yedekler hesab gibi
alr. Yenileme fonu ise, bir duran varln yenilenmek zere satlmasnda, duran varln net deerini
aan olumlu ksm (sat kr) ile alacaklandrlr. Duran varlk yenilendiinde, yeni varln amortisman
yenileme fonu hesabndaki tutar bitinceye kadar bor kaydedilir. Yenileme fonunun bu amala
kullanlabilmesi, eski duran varln sat yapldktan itibaren yldr. Bu srede kullanlmayan
yenileme fonu, nc yln vergi matrahna eklenir.

rnek:
X A.. Genel Kurulunda, gemi yllar krna alnan 105.000nin yatrm fonu olarak ayrlmas karar
alnmtr.


570 GEM YILLAR KRLARI HS.

105.000

549 ZEL FONLAR HS.

105.000


Grlecei zere kayt aamas yedek ake ayrmada olduu gibi gereklemektedir.

rnek:
1. letmede retim faaliyetinde kullanlan bir makine, yenisi alnmak zere 80.000 + %18 KDV ile
pein 94.000ye satlmtr. Makineye ilikin bilgiler yledir:
Makinenin kaytl deeri

130.000

Birikmi Amortisman (-)

(70.000)

Net Deeri

60.000

2. Makinenin satndan doan olumlu fark yenileme fonuna devredilecektir.


3. Sat izleyen yln banda 500.000ye yeni bir makine satn alnm ve yl sonunda %20
amortisman ayrlmtr. Yeni makinenin amortisman giderinin bir ksm yenileme fonundan
karlanacaktr.



1.
100 KASA HS.

88.000

253 TESS MAKNE VE CHAZLAR HS.


391 HESAPLANAN KDV HS.
649 DER FAALYETLERDEN OLAAN
GELR VE KRLAR
veya
(679 DER OLAANDII GELR VE KRLAR)
Eski makinenin satlmas.




139

130.000
8.000
20.000

2.


649 DER FAALYETLERDEN OLAAN GELR VE

20.000

KRLAR HS.
veya
(679 DER OLAANDII GELR VE KRLAR HS.)
549 ZEL FONLAR HS.

20.000

Yenileme Fonu 20.000


Makine satndan doan krn zel fona devri




3.

549 ZEL FONLAR HS.

20.000

Yenileme Fonu 20.000


730 GENEL RETM GDERLER HS.

80.000

257 BRKM AMORTSMANLAR HS.

100.000

Yeni makinann amartisman kayd (500.000x0,20)


Bu kaytla yeni alnan makinenin, bu yla ilikin 100.000 tutarndaki amortisman giderinin
20.000si yenileme fonundan karlanm, geriye kalan 80.000 ise genel retim giderlerine
aktarlmtr.

GEM YILLAR KRLARI


Bu grup, bir tek 570 Gemi Yllar Krlar hesabndan olumaktadr. Sz konusu hesap, nceki yllara ait
krlarn datlmasna ya da sermayeye eklenmesine kadar tutulmas iin almaktadr.
Hesap, nceki dnem sonunda elde edilen ve 590 Dnem Net Kr hesabnn alacanda yer alan
tutarn, izleyen dnemin banda bu hesaba bor, 570 Gemi Yllar Krlar hesabna alacak yazlmasyla
almaktadr. Daha nceki rneklerde de grld zere; denen temettler, ayrlan yedekler,
oluturulan zel fonlar vb. tutarlarla ksaca krn kullanlma biimine gre hesap borlandrlmaktadr.

rnek:
C A..nin dnem sonunda gerekleen 225.000 tutarndaki bilano net kr, izleyen dnemin banda
kr datm ve yedek ayrlmas gerekletirilmek zere ilgili hesabna alnmtr.


590 DNEM NET KRI HS.

225.000

570 GEM YILLAR KRLARI HS.

225.000



GEM YILLAR ZARARLARI(-)


Bu grupta da gemi faaliyet dnemlerinde ortaya kan dnem net zararlarnn izlendii yalnzca 580
Gemi Yllar Zararlar (-) hesab yer almaktadr. Faaliyet dnemini zararla kapatp bu zarar 591 Dnem
Net Zarar (-) hesabnn borcuna alan iletmeler, izleyen dnemin banda tutar 591den karp 580
nolu hesabn borcuna aktararak hesab am olurlar. Hesap, zararn yedeklerden karlanmas, izleyen
140

dnem krlarndan ya da sermayeden mahsup edilmesi durumunda ise alacaklanarak kapatlr. Bor
karakterli bir hesap olduu iin z kaynakta azalmay temsil eder ve bu grupta bir indirim biiminde
gsterilir.

rnek:
letme, 75.000 tutarndaki Dnem Net Zararn, ertesi dnemin banda Gemi Yllar Zararlar
hesabna aktarm ve bu zarar Gemi Yllar Krlarndan indirerek kapatmtr.


580 GEM YILLAR ZARARLARI HS.

75.000

591 DNEM NET ZARARI HS.

75.000

Zararn izleyen dnemde ilgili hesabna aktarlmas



570 GEM YILLAR KRLARI HS.

75.000

580 GEM YILLAR ZARARLARI HS.

75.000

Zararn mahsubu



DNEM NET KRI (ZARARI)


Bu grup, iletmenin faaliyet dnemine ait vergi sonras net kr veya zarar tutarlarnn izlendii iki hesab
kapsamaktadr.
590 DNEM NET KRI
591 DNEM NET ZARARI (-)
letmede dnem iinde alan tm gelir ve gider hesaplar dnem sonunda, yine bir gelir tablosu
hesab olan 690 Dnem Net Kr veya Zarar hesabnda toplanrlar. Gelir hesaplar borlanp kapanarak
bu hesabn alacana, gider hesaplar ise alacana kayt yaplarak kapatlp 690nn borcuna aktarlrlar.
Bu hesabn kalan, faaliyet dnemine ilikin vergiden nceki kr ya da zarar gsterir. Bu konu 7.nitede
ayrntl olarak aklanmaktadr.
Bu anlatmlar, aadaki gibi ematik olarak gsterilebilir.

141

590 Dnem Net Kr


690 Dnem Kr veya Zarar hesab alacak kalan verirse yani iletmenin gelirlerinin toplam
giderlerinden byk olursa bu tutar vergi ncesi kr oluturur. letme bir kurum ise, dnem krndan
vergi ve dier yasal ykmllkler hesaplanp ayrldktan sonra net kr, 692 Dnem Net Kr veya Zarar
hesabnn alacana kaydedilir. letme, kr zerinden vergi ykmls deilse, 690 no.lu hesabn alacak
kalan dorudan 692nin alacana aktarlr. Net kr tutar, bu hesap ile gelir tablosunda yer aldktan
sonra, bilanonun z kaynaklar grubunda gsterilmek zere 590 Dnem Net Kr hesabnn alacana
aktarlr. Bylece dnem net kr bilanoda yerini alm olur.

rnek:
X A..nin 2010 ylna ilikin 8.200 kurumlar vergisi, 3.800 gelir vergisi (kurum stopaj)
hesaplanmtr. Dneme ilikin geici vergi tutar 7.500 dir. 690 Dnem Kr veya Zarar hesab
42.000 alacak kalan vermektedir.
1.

31.12.2010 tarihinde vergi yasal ykmllk karlklarnn oluturulmas.

142


691 DNEM KRI VERG VE DER YASAL
YKMLLK KARILIKLARI HS.
691.00 Gelir Vergisi

3.800

691.01 Kurumlar Vergisi

8.200

12.000

370 DNEM KRI VERG VE DER YASAL


YKMLLK KARILIKLARI HS.

370.00 Gelir Vergisi

3.800

370.01 Kurumlar Vergisi

8.200

12.000


Bu kaytla oluturulan vergi karlklar, gelir tablosunda ve bilanoda gsterilmek zere ilgili
hesaplarna alnmlardr.
2.

Dnem Net Krnn hesaplanmas


690 DNEM KRI VEYA ZARARI

42.000

691 DNEM KRI VERG VE DER YASAL


YKMLLK KARILIKLARI HS.

691.00 Gelir Vergisi

3.800

691.01 Kurumlar Vergisi

8.200

12.000

692 DNEM NET KRI

30.000


Bu kaytla, kapatlmas gereken 690 ve 691 numaral hesaplarn ilgili taraflarna kayt yapldktan
sonra, iki hesap tutar arasndaki fark ifade eden dnem net kr da ilgili hesab olan 692ye alacak
kaydedilmitir.
3.

Net dnem krnn bilanodaki ilgili hesabna aktarlmas.


692 DNEM NET KRI HS.

30.000

590 DNEM NET KRI HS.

30.000


4.

Geici verginin 371 nolu hesaba aktarlmas.


371 DNEM KRININ PEN DENEN VERG VE
DER YKMLLKLER HS.

2.500

193 PEN DENEN VERG VE FONLAR HS.




143

2.500

Dnem ierisinde 193 Pein denen Vergi ve Fonlar hesabnn borcunda izlenen geici vergi tutar,
dnem sonunda bu kaytla pasifte 37 hesap grubunda yer almas iin 371 no.lu hesaba aktarlmaktadr.
5.

zleyen dnemde, dnem net krnn gemi yllar krlar hesabna aktarlmas.


590 DNEM NET KRI HS.

30.000

570 GEM YILLAR KRLARI HS.

30.000



6. Vergi tahakkuk kayd


370 DNEM KRI VERG VE DER YASAL YKMLLK
KARILIKLARI HS.

12.000

370.00 Gelir Vergisi

3.800

370.01 Kurumlar Vergisi

8.200

371 DNEM KRININ PEN DENEN


VERG VE
DER YKMLLKLER HS.

2.500

360 DENECEK VERG VE FONLAR HS.

9.500


690 DNEM KR VEYA ZARARI

691
12.000

370

12.000

12.000

193
2.500
40.000

692
30.000

371(-)
2.500

30.000
590

2.500

30.000

82.000

42.000
82.000
AKTF

X A..nin 31.12.20XX TARHL BLANOSU

PASF

KISA VADEL YABANCI KAYNAKLAR


BOR VE GDER KARILIKLARI
Dn.Kr Ver.Yas.Yk.Kar.

9.500

12.000

Dn.Kr Pe.d.Ver.Yas.Yk(-) (2.500)


Z KAYNAKLAR
DNEM NET KRI

144

30.000

591 Dnem Net Zarar (-)


letmenin 690 Dnem Kr veya Zarar hesab bor kalan veriyorsa yani dnemin giderleri, gelirlerinden
daha fazla ise bu fark 690nn alacana yazlarak 692 Dnem Net Kr veya Zarar hesabnn borcuna
aktarlr. Daha sonra bu net zararn, bilanoda da yer alabilmesi iin tutarn 692nin alacana bilano
hesab olan 591 Dnem Net Zarar (-) hesabnn borcuna kaydedilmesi gerekmektedir. Yannda eksi
iareti olan bu hesap bilanoda z kaynaklar azaltan bir indirim biiminde gsterilmektedir. zleyen
dnemin banda ise 580 Gemi Yllar Zararlar (-) hesabnn borcuna aktarlarak kapatlr.

Dnem net zarar, z kaynaklar azaltan bir unsurdur ve bilanoda bir


indirim kalemi olarak yer alr.

rnek:
Y A..nin 690 nolu hesab 15.000 bor kalan vermektedir.
1.

Dnem sonu kaytlar


692 DNEM NET ZARARI HS.

15.000

690 DNEM KRI VEYA ZARARI

15.000



591 DNEM NET ZARARI HS.

15.000

692 DNEM NET ZARARI HS.

15.000


2.

zleyen dnem kayd


580 GEM YILLAR ZARARLARI HS.

15.000

591 DNEM NET ZARARI HS.

15.000



145

zet
Bilanonun pasifini oluturan kaynaklar, iki ana
hesap grubundan olumaktadr. lki, bundan
nceki nitede yer verilen ve varlklar zerindeki
nc kiilerin (iletmeye bor verenler) hakkn
gsteren yabanc kaynak hesaplardr. kincisi ise,
iletme sahip ve ortaklarnn (ikinci kiiler)
iletme varlklar zerindeki hakkn gsteren z
kaynak hesaplardr. z kaynaklar; iletme sahip
veya sahiplerinin sermaye olarak tahsis ettii
deerler ile, iletme faaliyetleri sonucu salanan
ve henz iletmeden ekilmemi olan dnem kr
(zarar:eksi), gemi yllar krlar (gemi yllar
zararlar:eksi) ve nceki dnem krndan ayrlm
olan sermaye ve kr yedeklerinden olumaktadr.

z kaynaklar oluturan bir dier hesap grubu ise,


sermaye irketleri iin ayrlmas zorunlu olan kr
yedekleridir. Krn datlmayarak iletmede
braklan ksmn ifade eden bu yedekler,
gelecekte ortaya kabilecek riskleri karlamak
veya
otofinansman
salamak
amacyla
oluturulmaktadr. Kendi iinde gruba
ayrlmaktadr. Trk Ticaret Kanunu hkm
gereince zorunlu olarak ayrlanlar yasal
yedeklerdir. irket ana szlemesinde yer alan
hkmler erevesinde ayrlanlara da stat
yedekleri denmektedir. Genel Kurul kararyla
ayrlmas kararlatrlan yedekler veya datm
d braklan kr tutar ise olaanst yedek
olarak ifade edilmektedir.

denmi sermaye grubu; iletme sahip veya


sahiplerinin iletmeye getirmeyi taahht ettikleri
sermayeden, henz denmemi sermaye tutarnn
karlmasyla oluan hesaptr. denmemi
sermaye, irketin ortaklarndan olan sermaye
alacadr. letme bu alacan taksitler halinde
alabilir. Alacak tutar sfrlannca ortaklarn
iletmeye olan sermaye borcu tamamen bitmi
olur. denmemi sermaye hesab aktif karakterli
olup, z kaynaklar azaltan bir indirim kalemidir
ve net denmi sermaye tutarn grmemizi
salar.

Bu grupta deer art yaratan bir baka hesap da,


nceki yllara ait krlarn datlmasna ya da
sermayeye eklenmesine kadar tutulduu gemi
yllar krlar hesabdr. z kaynaklarda azala
neden olan gemi yllar zararlar ise, gemi
faaliyet dneminde ortaya km zararlarn;
sermaye, gemi yllar krlar veya yedeklerden
mahsup edilinceye kadar izlendii bir hesaptr.
z kaynaklar oluturan en son grup ise Dnem
Net Kr (Zarar) hesabdr. letmenin dnem
iinde alm olan tm gelir ve giderleri dnem
sonunda 690 Dnem Kr veya Zarar
hesabnda toplanmaktadr. Bu hesap alacak kalan
verdiinde yani gelirleri giderlerinden byk
olduunda bu tutar zerinden vergi karlklar
dldkten sonra bir gelir tablosu hesab olan
692 Dnem Net Kr hesabna alacak
kaydedilir. Daha sonra bu hesaptaki tutar, 590
Dnem Net Kr hesabna aktarlarak
bilanonun pasifinde z kaynaklar artran bir
unsur olarak yer alr. 690 nolu hesabn bor
kalan vermesi durumunda ise oluan zarar, nce
692 Dnem Net Zarar hesabnn borcuna
yazlr. Daha sonra ise, bilanoda z kaynaklar
azaltan bir indirim kalemi olarak gsterilmek
zere 591 Dnem Net Zarar (-) hesabna bor
kaydedilir.

letmelerde z kaynaklar, yalnzca faaliyet


dneminin krla kapanmas sonucunda art
gstermez. Bu grupta hisse senedi ihra primleri
ve hisse senedi iptal krlar nedeniyle de art sz
konusu olabilmektedir. Hisse senedi ihra
primleri, hisse senetlerinin zerinde yazl olan
deeri (nominal deer) ile ihra deeri arasndaki
olumlu farktr. Bu olumlu fark, denmi sermaye
dnda ortaklarn tmne ait bir sermayeyi ifade
eder. Sermayeye ekleninceye veya baka bir
amala kullanlncaya kadar hisse senedi ihra
primleri hesabnn alacanda izlenir. Bu grupta,
z kaynaklarda art yaratan dier bir unsur ise
hisse senedi iptal krlardr. Yasal sre iinde
iletmeye olan sermaye borlarn demeyen
ortaklarn hisseleri iptal edilir, yerine yenisi
karlr ve satlr. Yeni ortaklardan tahsil edilen
tutar, hisselerin nominal deerinden fazla ise ve
de eski ortan dedii tutar ayorsa, bu olumlu
fark hisse senedi iptal krlar hesabnn
alacanda izlenir.

146

Kendimizi Snayalm
6. Sermayesini 150.000 artran bir iletme
hisse senetlerini 175.000
den banka
araclyla satmtr. Bu ilemle ilgili aada
verilmi olan kaytlardan hangisi dorudur?

1. Aadaki hesaplardan hangisi z kaynaklar


oluturan hesap gruplarndan birisi deildir?
a. denmi Sermaye
b. Sermaye Yedekleri

a. 501 DENMEM SERMAYE

c. denmemi Sermaye

175.000

500 SERMAYE

d. Kr Yedekleri

b. 102 BANKALAR

e. Dnem Net Kr (Zarar)

175.000

175.000

501 DENMEM SERMAYE 150.000

2. Aadaki yedek hesaplarndan hangisi,


irket ana szlemesinde yer alan hkmler
gereince alr?

520 HSSE SENED HRA


PRMLER

25.000

c. 500 SERMAYE

a. Yasal Yedekler
b. Olaanst Yedekler

150.000

501 DENMEM SERMAYE 150.000

c. Stat Yedekleri

d . 100 KASA

175.000

d. Dier Sermaye Yedekleri

501 DENMEM SERMAYE 175.000

e. Yenileme Fonu

520 HSSE SENED HRA

3. Aadaki hesaplardan hangisi kr yedei


hesab deildir?

PRMLER
e. 500 SERMAYE

a. Stat Yedekleri

25.000
175.000

501 DENMEM SERMAYE

175.000

b. Yasal Yedekler
X A.nin dnem sonu bilanosunda z kaynak
hesaplarnn tutar aadaki gibidir. (7.8.9.
sorular bu verilere gre yantlaynz).

c. Dier Kr Yedekleri
d. Hisse Senedi ptal Krlar
e. zel Fonlar
4. Hisse senetlerinin nominal deerleri ile ihra
deerleri arasndaki olumlu fark, aadaki
hesaplardan hangisinde izlenmektedir?

Sermaye

85.000

denmemi Sermaye

15.000

Yasal Yedekler

6.000

a. Menkul Kymetler hra Farklar

zel

Fonlar

8.000

b. Hisse Senedi hra Primleri

Stat Yedekleri

4.000

c. Menkul Kymet Sat Krlar

Hisse Senedi ptal Krlar

5.000

d. Menkul Kymet Deer Dkl Karl

Gemi Yllar Krlar

10.000

e. Hisse Senedi ptal Krlar

Dnem Net Kr

20.000

5. 102 BANKALAR

7. X A.nin Sermaye Yedekleri tutar aadaki


klardan hangisinde doru olarak verilmektedir?

XX

501 DENMEM SERMAYE XX


Bu yevmiye kayd,
hangisiyle ilikilidir?

aadaki

a. 8.000

ilemlerden

b. 4.000

a. irketlerde sermaye taahhd

c. 6.000

b. irketin bankada ticari mevduat amas

d. 5.000

c. irketlerde sermaye artrm

e. 15.000

d. irketin bankadan kredi kullanmas


e. irketlerde
getirilmesi

sermaye

taahhdnn

yerine

147

8. X A.nin denmi sermaye tutar aadaki


klardan hangisinde doru olarak verilmektedir?

Kendimizi Snayalm Yant


Anahtar

a. 100.000

1. c Yantnz yanl ise Giri balkl konuyu


yeniden gzden geiriniz.

b. 85.000

2. c Yantnz yanl ise Stat Yedekleri


balkl konuyu yeniden gzden geiriniz.

c. 70.000
d. 15.000

3. d Yantnz yanl ise Kr Yedekleri balkl


konuyu yeniden gzden geiriniz.

e. 90.000
9. X A.nin kr yedekleri tutar aadaki
klardan hangisinde doru olarak verilmektedir?

4. b Yantnz yanl ise Hisse Senedi hra


Primleri balkl konuyu yeniden gzden
geiriniz.

a.14.000

5. e Yantnz yanl ise denmemi Sermaye


balkl konuyu yeniden gzden geiriniz.

b.18.000
c. 12.000

6. b Yantnz yanl ise Hisse Senedi hra


Primleri balkl konuyu yeniden gzden
geiriniz.

d. 23.000
e. 13.000

7. d Yantnz yanl ise Sermaye Yedekleri


balkl konuyu yeniden gzden geiriniz.

10. Y Anin 12.000 tutarndaki net zararnn


genel
kurulda
olaanst
yedeklerden
karlanmasna karar verilmitir. Yaplmas
gereken
yevmiye
kayd
aadakilerden
hangisidir?

8. c Yantnz yanl ise denmi Sermaye


balkl konuyu yeniden gzden geiriniz.
9. b Yantnz yanl ise Kr Yedekleri balkl
konuyu yeniden gzden geiriniz.

a.

10. c Yantnz yanl ise Gemi Yllar


Zararlar balkl konuyu yeniden gzden
geiriniz.

542 OLAANST YEDEKLER HS. 12. 000


590 DNEM NET KARI HS.

12.000

b.
580 GEM YILLAR ZARARLARI HS. 12.000
591 DNEM NET ZARARI HS.

12.000

c.
542 OLAANST YEDEKLER HS. 12. 000
580 GEM YILLAR ZARARLARI HS.12.000

d.
542 OLAANST YEDEKLER HS. 12. 000
KASA HS.

12.000

e.
500 SERMAYE HS. 12.000
542 OLAANST YEDEKLER HS. 12. 000

148

Sra Sizde Yant Anahtar

Yararlanlan Kaynaklar

Sra Sizde 1

Akdoan, N. ve Sevilengl, O. (1999). Tekdzen


Muhasebe Sistemi Uygulamas, Ankara, Gazi
Kitabevi.

Bilanoda sermayenin denmi ksmn gsteren


tutardr. Tekdzen Hesap Plannda bu isimle
alm bir hesap bulunmamaktadr. denmi
Sermaye
tutar,
sermayeden
denmemi
Sermayenin karlmasyla bulunur. Ortaklarn,
irkete fiilen getirdikleri sermaye tutarn ifade
eder.

Bayrl, R. (Editr) (2011). zml Genel


Muhasebe Uygulamalar, Ankara, Gazi
Kitabevi.
Ko Yalkn, Y. (2005). Genel Muhasebe,
Ankara, Nobel.

Sra Sizde 2

rten, R. ve Karapnar, A. (2007). Dnemsonu


Muhasebe Uygulamalar, Ankara, Gazi
Kitabevi.

Tek ahs iletmelerinde sermaye taahhd ilemi


olmadndan, bu tr iletmelerde Sermaye
Hesabndaki tutar ayn zamanda denmi
Sermayeyi gsterir.

Sevilengl, O. (2009). Genel Muhasebe, Ankara,


Gazi Kitabevi.

Sra Sizde 3

Tek, N. (2011). Finansal Muhasebeye Giri ve


Tekdzen Muhasebe Sistemi Uygulamalar,
zmir, Birleik Matbaaclk.

Ticaret irketlerinde sermayenin muhasebe


sistemine
alnmas,
iki
aamada
gerekletirilmektedir. Birinci aamada, ortaklar
tarafndan iletmeye konulmas kararlatrlan
sermaye taahhd gerekletirilir. kinci aamada
ise taahht edilen (stlenilen) sermaye tutar,
ortaklar tarafndan yasal sre ierisinde iletmeye
denir.

Yk, S. (2009). Finansal Muhasebe, zmir,


Birleik Matbaaclk.

Sra Sizde 4
Krn, datlmayarak iletmede braklan ksm
kr yedekleri olarak bilinmektedir. tr kr
yedei ayrlmaktadr. Yasalar gerei ayrlanlara
yasal yedekler, ana szleme gerei ayrlanlara
stat yedekleri, irket Genel Kurulu Kararna
gre ayrlanlara ise olaanst veya istee
bal yedekler denmektedir.

149









Amalarmz
Bu niteyi tamamladktan sonra;
Gelir ve giderleri tanmlayabilecek ve ilgili hesaplarn ileyiini aklayabilecek,
Gelir ve giderlerin kaydnda dnemsellik kavram ve uygulamasn aklayabilecek,
Giderlerin, maliyet hesaplarna kaydndaki seenekleri ayrt edebilecek,
Gelir ve gider hesaplarnn kapan kaydn yapabilecek,
bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz.

Anahtar Kavramlar
Gelir

Tahakkuk ilkesi

Haslat

7/A Seenei

Gider

7/B Seenei

Maliyet

Gider Datm Tablosu

Dnemsellik Kavram

indekiler


Giri

Gelir ve Gider Hesaplarnn leyii

Gelir Hesaplar ve Gelirlerin Muhasebeletirilmesi

Gider Hesaplar ve Giderlerin Muhasebeletirilmesi

Vergi Matrahnn Tespiti Asndan Gelirler ve Giderler

Gelir ve Gider Hesaplarnn Kapatlmas

150

Gelirler ve Giderler
GR
letmeler amalarna ulamak iin bir takm faaliyetlerde bulunurlar. Bu faaliyetlerin bir ksm ana
faaliyetler, bir ksm da dier faaliyetler olarak isimlendirilir. rnein bir ticaret iletmesinin ana faaliyeti
mal alm satm ilemleridir. letmelerin bu ana faaliyetlerinin yan sra, ana faaliyetini devam ettirmek
iin yapt ilemler de dier faaliyetler kapsamnda deerlendirilir. Gerek ana faaliyetler kapsamnda
gerekse dier faaliyetler kapsamnda olsun, sz konusu ilemlerden bazlar iletme sahiplerinin
haklarnda deime yaratamazken bazlar deimeye neden olurlar. Bu ilemler; iletme sahiplerinin
haklarn artran ve azaltan ilemler olarak iki trdr. letme sahiplerinin haklarn artran ilemler gelir,
azaltanlar ise gider yaratan ilemlerdir.
Gelirler iletmenin esas faaliyet konusunu oluturan mal veya hizmet satlarndan, ana faaliyet
konusu dndaki aktiflerin satndan elde edilen haslat ve dier faaliyetlerden elde edilen (faiz, kira vb.)
brt tutarlardr.

Bir varlk veya hizmet sat karl elde edilen brt aktif tutarna
haslat denir.
Giderler haslat salamak amac ile yaplan aktif tkenmeleridir. letmeler faaliyetlerini
srdrebilmek iin bir takm harcamalar yaparlar. Bu harcamalarn bir ksm iletmeye bir varlk girii
salayarak aktifte arta neden olan harcamalardr. rnein mal alm veya sabit varlk alm iin yaplan
harcamalar bu trdendir. Bu harcamalar maliyet olarak tanmlanr. Bunun yannda baz harcamalar aktifte
herhangi bir arta neden olmad gibi karlksz bir aktif tkenmesine neden olurlar. rnein genel
ynetim giderleri kapsamnda yaplan harcamalar bu trdedir. Bu tr harcamalar da gider olarak
tanmlanr.

Giderler haslat salamak amac ile yaplan aktif tkenmeleridir.

GELR VE GDER HESAPLARININ LEY


Gelir ve gider hesaplarnn ileyii, onlarn sermaye zerindeki etkileri ile aklanabilir. Gelirler iletme
sahiplerinin haklarnda art yaratan ilemler olduu iin, gelirlerin sermaye hesabnn alacak tarafna,
giderler de iletme sahiplerinin haklarnda azaltma yaratan ilemler olduu iin sermaye hesabnn bor
tarafna kaydedilmeleri dnlebilir. Ancak sermaye hesab zerinde srekli olarak deiiklik yaplmas
sakncaldr. nk byle bir kaytta iletmenin ortaklar tarafndan salanan sermeyesinin ne kadar
olduu ve bu sermayede gelir ve gider ilemlerinin dndaki ilemler nedeniyle meydana gelen art veya
azallarn ne kadar olduu bilgileri toplam rakam iinde kaybolacaktr. Sermaye byklnn nc
ahslara kar yasal ve finansal anlam vardr. Bu nedenle daha uygun bir yntem olarak gelir ve gider
yaratan ilemlerin, sermaye hesab paralelinde alan farkl hesaplara kaydedilmeleri ngrlmtr.
Bu dnceden hareketle bir gider doduunda ilgili gider hesabnn bor tarafna kaydedilirken, bir
gelir doduunda ilgili gelir hesabnn alacak tarafna kaydedilecektir. Dnem iinde bu ekilde sermaye
151

hesabna paralel ekilde altrlan gelir ve gider hesaplar dnem sonunda Dnem Kr veya Zarar
hesabna devredilerek kapatlrlar. Giderlere, gelir yaratmak amac ile katlanld iin dnemin krn
veya zararn lmek iin dnemin gelirleri ile giderlerinin karlatrlmas gerekir. Muhasebede buna
karlatrma veya eletirme ilkesi ad verilir

Eletirme ilkesi, bir neden sonu ilikisi temelinde giderlerin gelirlerden mahsup edilmesidir.
Gelir ve gider hesaplarnn ileyiini aadaki gibi gstermek olanakldr;
SERMAYE HESABI
Azal (-)

Art (+)

Giderler

Gelirler

GDERLER

GELRLER

XX

XX

DNEM KRI VEYA ZARARI


TM GDERLER

TM GELRLER

Dikkat edilirse iletmenin tm gelir ve giderleri Dnem Kr veya Zarar hesabnda toplanmaktadr.
Bu hesabn alacak kalan vermesi gelirlerin giderlerden daha fazla olduunu, yani kr gsterir. Tersi
durumda yani hesabn bor kalan vermesi ise giderlerin gelirlerden daha fazla olduunu, yani zarar
gsterir.

Gelir ve gider hesaplar neden bilanoda yer almazlar?

Gelir ve Giderlerin Kaydnda Dnemsellik Kavram


En basit ekilde ifadesi ile dnemsellik kavram, srekli mre sahip olduu varsaylan iletmenin
faaliyetlerinin belirli aralarla kesildii varsaylarak baarmnn ne olduunun saptanmasdr. Bunun iin
her dnemin faaliyet sonularnn net etkisinin saptanabilmesi amacyla o dneme ilikin gelir ve giderin
saptanarak eletirilmesi gerekir.
Gelir ve giderlerin dnemle ilikilendirilmesinde tahakkuk (gerekleme) ilkesi uygulanr. Dier bir
ifadeyle gelir ve giderlerin tahakkuk ilkesine gre muhasebeletirilmesi dnemsellik kavram gereidir.
Tahakkuk ilkesine gre bir gelir veya gider hangi dnemde gereklemise, tahsil veya deme tarihlerine
baklmadan o dnemin gelir veya gideri olarak kaydedilir. rnein iletme cari ylda hak kazand bir
gelirin bedelini takip eden ylda tahsil edecek bile olsa, sz konusu geliri cari dnemin gelirlerine dahil
etmelidir. Ayn durum giderler iin de geerlidir.

Tahakkuk ilkesi gelir veya giderlerin ne zaman kaydedilecei sorusunu cevaplar.

152

Tekdzen Hesap Plannda Gelir ve Giderlerin Snflamas


Tekdzen hesap plannda gelirlere ilikin hesaplar 6. grup olan Gelir Tablosu Hesaplar bal altnda
listelenmektedir. Bu grupta yer alan gelir ve giderlere ilikin hesap snflar unlardr.
60. Brt satlar
61. Sat ndirimleri (-)
62. Satlarn Maliyeti (-)
63. Faaliyet Giderleri (-)
64. Dier Faaliyetlerden Olaan Gelir ve Krlar
65.Dier Faaliyetlerden Olaan Gider ve Zararlar (-)
69. Dnem Net Kr (Zarar)
Tekdzen hesap plannda gelir ve gider hesaplar Gelir Tablosu
dzeninde snflandrlmtr.
Hesap planndaki snflamada, iletmenin esas faaliyeti ile ilgili gelir ve giderler alt alta dier
faaliyetlerle ilgili gelir ve giderler alt alta snflandrlarak, gelir tablosunun kolaylkla dzenlenmesine
olanak salanmtr.

GELR HESAPLARI VE GELRLERN KAYDI


Gelir hesaplar yukarda da belirtildii gibi z sermayede art yaratan ilemler sonucu doarlar ve
doduklarnda ilgili gelir hesabnn alacak tarafna kaydedilirler. Tekdzen hesap plannda yer alan gelir
hesaplar unlardr;
60.BRT SATILAR
600. Yurt ii Satlar
601. Yurt d Satlar
602. Dier Gelirler
64. DER FAALYETLERDEN OLAAN GELR VE KRLAR
640. tiraklerden Temett Gelirleri
641. Bal Ortaklklardan Temett Gelirleri
642. Faiz Gelirleri
643. Komisyon Gelirleri
644. Konusu Kalmayan Karlklar
645. Menkul Kymet Sat Krlar
646. Kambiyo Krlar
647. Reeskont Faiz Gelirleri
649. Dier Olaan Gelir Ve Krlar
69. DNEM NET KRI (ZARARI)
690. Dnem Kr veya Zarar
691. Dnem Kr Vergi ve Dier Yasal Ykmllk Karlklar (-)
692. Dnem Net Kr veya Zarar
Yukarda yer alan hesaplarn birou ile nceki nitelerde karlatnz iin burada hepsine ilikin
olarak tekrar rnekler verilmeyecektir. Ancak gelirlerin ilgili hesaplara kaydnda gelirin llmesi ve
dnemle ilikisinin kurulmas ok nemlidir.
153

Gelirin llmesi
Gelirler alnan veya alnacak olan bedelin geree uygun deeri zerinden kaydedilirler. Bir ilemden
doan haslat, alc ve satc arasndaki anlama ile belirlenir. rnein sat srasnda sat bedelinden
yaplan iskontolar dldkten sonra kalan ksm gelir olarak kaydedilir. Bilindii gibi satlar pein veya
vadeli olarak yaplabilmektedir. Vadeli satlarda vade farknn sz konusu olmas durumunda, sat
geliriyle birlikte faiz geliri de domaktadr. Eer vadeli sat, vade fark koymadan yaplrsa sat
bedelinin geree uygun deeri, sat bedelinin imdiki (iskonto edilmi) deeridir. Dier gelirlerin
llmesinde de ayn esaslar geerlidir.

Gelirlerin Gerekleme Zaman


Yukardaki aklamalarda gelir ve giderlerin ait olduklar dnemlere kaydedilmeleri gereinden sz
edilmiti. Bunun iin haslatn (gelirin) ne zaman doduunun yani gerekletiinin belirlenmesi
nemlidir. Bu koullar TMS 18- Haslat standardnda aklanmaktadr. Tablo 7.2de iletmelerin haslat
salamak iin yaptklar ilemler ile gelirin nitelii ve kayt zaman gsterilmektedir. Tm ilem
trlerinde genel koullar; ileme ilikin haslatn gvenilir ekilde llebilmesi ve ilemle ilgili
ekonomik yarar elde edilmesinin olas olmasdr
Aadaki tabloda gelirin domasna neden olan ilemler, bu olaylar sonucunda meydan gelen gelirin
tr ve kayt zamannn (gerekleme zamannn ) ne olaca gsterilmektedir.
Tablo 7.2: Gelirlerin trleri ve kayt zamanlar

Mal sat

Hizmetin
yaplmas

Bir varln
kullanmna izin
verme

Gelirin
tanmlanmas

Sat geliri

cret veya hizmet


geliri

Faiz, isim hakk ve


temettler

Gelirin kayt
zaman

Sat tarihi
(teslim tarihi)

Hizmetin
tamamen/ksmen
tamamlanmas

Geen zamana ve
kullanlan varla
gre

lemin tr

Mal satlarnda haslatn gereklemesi: Mal satlarna ilikin haslat aadaki tm koullar yerine
getirildiinde domu saylr:

letmenin mallarn sahiplii ile ilgili tm risk ve getirileri alcya devretmi olmas,

letmenin satlan mallar zerinde kontrol ve sahipliini etkin bir ekilde srdrememesi,

Haslatn gvenilir ekilde llebilmesi,

Ekonomik yarar elde edilmesinin olas olmas,

leme ilikin katlanlan veya katlanlacak olan maliyetlerin gvenilir ekilde llmesi.

Hizmet teslimlerinde haslatn domas: Hizmet satlarnda gelirin lm, hizmet retiminin birden
fazla dneme yaylmas durumunda farkl bir yaklam gerektirir. Hizmet retiminin ayn dnem iinde
balayp, tamamlanmas durumunda sorun yoktur. Birden fazla dneme yaylan hizmet retiminde gelirin
ne zaman kaydedileceine ilikin iki yaklam sz konusudur;
Birinci yaklamda gelirin kaydedilmesi iin hizmetin tamamlanmas beklenir ve geen sre iinde
tahsilatlar (Gelecek Aylara Ait Gelirler Hsde) ve katlanlan maliyetler (Gelecek Aylara Ait Giderler
Hsde) aktifletirilir. Hizmet retimi tamamlannca bu hesaplardaki tutarlar, hizmet sat haslat olarak
Satlar Hsna ve Satlan Hizmet Maliyeti hesaplarna aktarlr.
kinci yaklamda ise her dnemde tamamlanan ksma ilikin gelir Satlar Hsna kaydedilir ve
tamamlanan ksma isabet eden maliyet Satlan Hizmet Maliyeti Hsna aktarlr. Bylelikle tamamlanan
ksma ilikin gelir dnemle ilikilendirilir. Ancak bu yntemin uygulanabilmesi iin haslatn gvenilir
ekilde llmesi ve ekonomik yarar elde edileceinin olas olmas gibi ortak koullarn dnda hizmetin
tamamlanma dzeyinin ve katlanlan ve katlanlacak olan maliyetlerin gvenilir ekilde llmesi gerekir.
154

Bir varln kullanmna izin verilmesi durumunda haslatn domas: letme varlklarnn bakalar
tarafndan kullanlmasndan salanan faiz, isim haklar ve temett getirilerine ilikin gelirin gereklemi
olmas iin; ekonomik yarar elde edilmesinin olas olmas ve haslatn gvenilir ekilde llebilmesine
ilikin ortak koullar geerlidir.
sim hakknn kaydnda ilgili szlemenin z dikkate alnarak, faizlerin kaydnda ise kullanm
sreleri dikkate alnarak tahakkuk esasna gre kayt yaplr. Temettlerde hissedarlarn tahsil etme
haklar ortaya ktnda gelir domu demektir.
letme bakalar adna yapt tahsilatlar gelir olarak kaydedebilirmi?

Gelirlerin Kayd
Haslat ancak ileme ilikin ekonomik yararlarn iletme tarafndan elde edilmesinin muhtemel olmas
durumunda kaydedilirler. Yukarda da belirtildii gibi gelir doduu zaman ilgili gelir hesabnn alacak
tarafna kaydedilmektedir ve gelir ve giderler kaydedilirken, gelirin dneme ait olmas ve gereklemi
olmas gerekmektedir. Gelir hesaplarnn alacana yaplan kaytlarda u durumlar sz konusu olabilir;

Gelir dnem iinde gereklemi ve ayn dnemde tahsil edilmitir.

Gelire cari dnemde hak kazanlm ancak gelecek dnem veya dnemlerde tahsil edilecek
olabilir (Gelir tahakkuku).

Gelir bir ksm varlklarn deerlerinde meydana gelen art sonucu domu olabilir.

Gelir gelecek dnemlerde gerekleecek olup, iinde bulunulan dnemde tahsil edilmitir (Pein
tahsil edilen gelirler).

Aada srasyla drt duruma ilikin rnekler yer almaktadr.

rnek:
letme pein olarak 5000 tutarnda mal satmtr
/
100 KASA HS

5.900
391.HESAPLANAN KDV HS

900

600. YURT SATILAR HS

5.000

Pein mal sat


/
rnekte grld gibi sat ilemi ile gelir domu ve pein bir sat olduu iin bedeli ayn
dnemde tahsil edilmitir.

rnek:
letmenin elinde bulunan faiz balangc 1 Mart olan, yllk faiz demeli tahvilin dnem sonu itibariyle
gerekleen faizi 3.560dr. Yllk faiz takip eden yl mart aynda tahsil edilecektir.
/
181. GELR TAHAKKUKLARI HS

3.560

642. FAZ GELRLER HS

3.560

Tahvil faizlerinin tahakkuku


/
letme bir yllk faizin tamamn takip eden yl tahsil edecek olsa da 1 Mart - 31 Aralk arasnda hak
kazand faiz gelirini cari dnemin geliri olarak kaydetmitir.
155

rnek:
letme elinde bulunan al kuru $1 = 1,79 olan 1200 dolar, $1 = 1,81 den bozdurmutur.
/
100 KASA HS

24
646. KAMBYO KRLARI HS

24

Kur art kr
/
Yukardaki rnekte de iletmenin elinde bulunan yabanc paralarn deerinin artmas nedeni ile bir
gelir ortaya kmtr.

rnek:
letme 1.1. 2012 de aylk kiras 1000 olan binasn 36 aylna kiraya vermi ve kira bedelinin tamam
olan 36.000 y pein olarak tahsil etmitir.
1.1.2012

100. KASA HS

36.000
380.GELECEK AYLARA AT
GELRLER HS

12.000

480. GELECEK YILLARA AT


GELRLER HS

24.000

/
380.GELECEK AYLARA AT
GELRLER

480. GELECEK YILLARA AT


GELRLER HS

12.000

24.000

Yukardaki kaytta iletme 1 Ocakta henz hibir kiraya hak kazanmad iin ald kira bedelinin
karlnda bor hesaplarn alacaklandrmtr. Cari dneme ilikin kira olan 12.000 lira ksa vadeli bor
hesab olan 380. Gelecek Aylara Ait Gelirler hesabna kaydedilirken, bir yldan uzun olanlar uzun vadeli
bor hesab olan 480. Gelecek Yllara Ait Gelirler hesabna kaydedilmitir. letme 31 Ocakta bir aylk
kiraya hak kazand iin aadaki kayt yaplacaktr;
31.1.2012

380.GELECEK AYLARA AT GELRLER HS

1.000

649. DER OLAAN GELR


VE KRLAR HS

1.000

Kira Geliri

/
380.GELECEK AYLARA AT
GELRLER

1.000

480. GELECEK YILLARA AT


GELRLER HS

12.000

24.000

156

649. DER OLAAN GELR VE


KRLAR HS

1.000

Her ay sonunda yukardakine benzer kayt yapldnda 2012 ylna ait tm kira gelirleri 649. Dier
Olaan Gelir ve Krlar hesabna aktarlm olacaktr. Dier taraftan 2012 yl sonunda 2013 ylna ait
pein tahsil edilen kira nedeniyle doan bor ksa vadeli hale geleceinden aadaki kaydn yaplmas
gerekir;
31.12.2012

480.GELECEK YILLARA AT GELRLER HS

12.000

380.GELECEK AYLARA AT
GELRLER HS
/

12.000

380.GELECEK AYLARA AT
GELRLER HS

1.000

12.000

480. GELECEK YILLARA AT


GELRLER HS
(31.12.2012)

12.000

24.000

12.000 (31.12.2012)
649. OLAAN GELR VE
KRLAR HS
1.000

(31.12.2012) 12.000

12.000 (31.12.2012)

Yukardaki kaytlarn ortak zellii nedir?

GDER HESAPLARI VE GDERLERN KAYDI


letmenin sermayesinde azala neden olan giderler iletmelerin trne, faaliyet eitliliine ve
byklne gre farkllk gsterirler. Tek dzen hesap plannda giderlere ilikin hesaplar yukarda
belirtildii gibi 6. Gelir tablosu hesaplar iinde yer almaktadr. Bu hesaplar u ekilde snflandrlmtr;
62. SATILARIN MALYET
620. Satlan Mamuller Maliyeti
621. Satlan Ticari Mallar Maliyeti
622. Satlan Hizmet Maliyeti
623. Dier Satlarn Maliyeti
63. FAALYET GDERLER
630. Aratrma ve Gelitirme Giderleri
631. Pazarlama Sat ve Datm Giderleri
632. Genel Ynetim Giderleri
65. DER FAALYETLERDEN OLAAN GELR VE KRLAR
653. Komisyon Giderleri
654. Karlk Giderleri
655. Menkul Kymet Sat Zararlar
656. Kambiyo Zararlar
657. Reeskont Faiz Giderleri
66. FNANSMAN GDERLER
660. Ksa Vadeli Borlanma Giderleri
661. Uzun Vadeli Borlanma Giderleri
Yukarda yer alan hesaplarn bazlar dier niteler ilenirken kullanlan ve aklanan hesaplardr.
157

Giderlerin Kaydnda Maliyet Hesaplar


Tekdzen Hesap Planndaki ileyie gre 63 Faaliyet Giderleri ve 66 Finansman Giderleri hesap
snflarndaki hesaplarla ilgili giderlerin, doduklarnda bu hesaplara kaydedilmeyip, nce 7. Gruptaki
maliyet hesaplar na kaydedilmeleri gerekmektedir. Buna gre;

Tek dzen hesap plannda maliyet hesaplar ile ilgili olarak 7/A ve 7/B seenei olmak zere iki
seenek bulunmaktadr. letme bu seeneklerden birini seecektir.

letmenin esas faaliyet konusu ile ilgili giderler doduklarnda nce seilen seenekteki ilgili
maliyet hesabna kaydedilir.

Maliyet hesaplarnda toplanan giderler yanstma hesaplar aracl ile sonu hesaplarna ve
dier ilgili hesaplara yanstlr

Yanstma hesaplar ile maliyet hesaplar karlatrlarak kapatlr.

7/A Seenei
7/A seeneinde gider hesaplar byk defter dzeyinde fonksiyon esasna gre oluturulmutur. Gider
eitleri ise yardmc hesap dzeyinde oluturulmutur. Bu seenekte her bir hesabn ayr bir yanstma
hesab vardr ve bu hesaplar aracl ile gelir tablosu hesaplarna yanstlrlar. Gelir tablosundaki gider
hesaplar da fonksiyon esasna gre dzenlenmi olduu iin ilgili gider hesabna dorudan yanstma
yaplabilmektedir. 7 /A seeneinde yer alan hesap snflar unlardr;
Maliyet snflar

letme Fonksiyonlar

71. DREKT LK MADDE MALZEME GDERLER


72. DREKT LK GDERLER

RETM

73. GENEL RETM GDERLER


74. HZMET RETM MALYET
75.ARATIRMA VE GELTRME GDERLER

ARATIRMA-GELTRME

76. PAZARLAMA SATI VE DAITIM GDERLER


760. PAZARLAMA SATI VE DAITIM GDERLER

PAZARLAMA

761.PAZARLAMA SATI VE DAITIM GDER. YANSITMA


77. GENEL YNETM GDERLER
770.GENEL YNETM GDERLER

YNETM

771. GENEL YNETM GDERLER YANSITMA


78. FNANSMAN GDERLER
660. KISA VADEL BORLANMA GDERLER

FNANSMAN

661. UZUN VADEL BORLANMA GDELER


Yukardaki 71, 72, 73, ve 74. hesap snflarnda yer alan hesaplar retim ve hizmet iletmeleri
tarafndan kullanlacak olan hesaplar olduu iin ayrntlar verilmemitir. Yardmc defter dzeyinde
kullanlacak gider eitleri ise unlardr;
1.

lk madde malzeme

2.

i cret ve giderleri

3.

Memur cret ve giderleri


158

4.

Dardan salanan fayda ve hizmetler

5.

eitli giderler

6.

Vergi resim ve harlar

7.

Amortisman ve tkenme paylar

8.

Finansman giderleri

7/A seeneinde hesaplarn ileyiini nce bir ema zerinde grmek ve daha sonra rneklerini
izlemek yararl olacaktr. emada sadece ticari iletmeye ilikin hesaplara yer verilmitir.
MALYET HESAPLARI

YANSITMA HESAPLARI

GELR TABLOSU HESAPLARI

760.PAZARLAMA SATI VE

761.PAZARLAMA SATI VE

631.PAZARLAMA SATI VE

DAITIM GDERLER HS

DAIT. GD. YANSITMA HS

DAITIM GDERLER HS

770.GENEL YNETM

771.GENEL YNETM GD.

632. GENEL YNETM

GDERLER HS

YANSITMA HS

GDERLER HS

780.FNANSMAN GDER. HS

781.FNANSMAN GDER.
YANSITMA HS

660.KISA VADEL BORLANMA


GDERLER HS

661.UZUN VADEL BORLANMA


GDERLER HS

Dnem ii ilemler

Dnem sonu ilemler


690.DNEM KARI VEYA ZARARI

Yukarda emada ilem srasn gsteren rakamlara gre rnekler u ekildedir:

159

rnek:
4.12.2012 tarihinde iletme KDV dahil 237,50 elektrik gideri demitir. Bu tutarn 128,70s ynetim,
108,80s pazarlama departmanna aittir. (1 nolu ilem)
4.12.2012

760.PAZARLAMA SATI VE DAITIM


GDERLER HS

92,48

3.Dardan salanan fayda ve hizmetler


770.GENEL YNETM GDERLER HS

110,40

3. Dardan salanan fayda ve hizmetler


191. NDRLECEK KDV HS

34,62

100.KASA HS
/

237,50

Yl sonunda veya aylk raporlama yapan iletmelerde ay sonlarnda gereklemi giderlerin sonu
hesaplarna aktarlmas gerekir. (2 nolu ilem)
31.12.2012

631.PAZARLAMA SATI VE DAITIM


GDERLER HS

92,48

632.GENEL YNETM GDERLER HS

110,40

761.PAZARLAMA SATI VE DAITIM


GDERLER YANSITMA HS

92,48

771.GENEL YNETM GDERLER


YANSITMA HS
/

110,40

Daha sonra yanstma hesab ile maliyet hesaplar karlkl olarak kapatlr. (3 nolu ilem)
31.12.2012

761.PAZARLAMA SATI VE DAITIM


GDERLER YANSITMA HS

92,48

771.GENEL YNETM GDERLER


YANSITMA HS

110,40

760.PAZARLAMA SATI VE
DAITIM GDERLER HS

92,48

770.GENEL YNETM GDERLER HS


/

110,40

letmenin ksa vadeli banka kredisi hesabna tahakkuk eden faiz


325dr. Bu ilemin dnem ii ve dnem sonu kaydn 7/A seeneine gre yapnz.

160

7/B Seenei
7/B seeneinde byk defter dzeyinde hesaplar eit esasna gre dzenlenmitir. Gider eitlerinin
gelir tablosu hesaplarna yanstlmas iin tek bir yanstma hesab kullanlr. Bu seenekte gider
eitlerinin sonu hesaplarna yanstlabilmesi iin fonksiyon esasna dntrlmeleri gerekir. nk
daha nce belirtildii gibi gelir tablosu hesaplar fonksiyon esasna gre dzenlenmitir. 7/B seenei ile
ilgili hesaplar unlardr;
790. LK MADDE MALZEME
791. CRET VE GDERLER
792. MEMUR CRET VE GDERLER
793. DIARIDAN SALANAN FAYDA VE HZMETLER
794. ETL GDERLER
795. VERG RESM VE HARLAR
796. AMORTSMAN VE TKENME PAYLARI
797. FNANSMAN GDERLER
798. GDER ETLER YANSITMA HESABI
7/B seeneinde de hesaplara kayt yntemi aadaki emada grld gibi 7/A seeneindeki ayn
sray izler.
MALYET HESAPLARI
790.LK MADDE MALZEME

YANSITMA HESAPLARI
798.GDER ETLER
YANSITMA HS

791. CRET VE GDERLER

GELR TABLOSU HESAPLARI


631.PAZARLAMA SATI VE
DAITIM GDERLER HS

632. GENEL YNETM


GDERLER HS

792 MEMUR CRET VE GDERLER .

660.KISA VADEL BORLANMA


GDERLER HS

661.UZUN VADEL BORLANMA


GDERLER HS

797. FNANSMAN GDERLER

3
690.DNEM KRI VEYA ZARARI

4
161

rnek:
4.12.2012 tarihinde iletme KDV dahil 237,50 elektrik gideri demitir. Bu tutarn 128,70s ynetim
108,80s pazarlama departmanna aittir. (1 nolu ilem)
4.12.2012

793.DIARIDAN SALANAN FAYDA


VE HZMETLER

HS

202,88

191. NDRLECEK KDV HS

34,62

100.KASA HS

237,50

/
kinci aamada gerekleen giderlerin yanstma hesab aracl ile gelir tablosu hesaplarna
yanstlmas gerekir. Bu aamada bir gider datm tablosunun dzenlenecektir.
7/B seeneinde gider datm tablosu eit esasna gre kaydedilen
giderlerin fonksiyon esasna dntrlmesi iin hazrlanr.
Tablo 7.2: 7/B seeneinde gider datm tablosu

FONKSYON

Faaliyet giderleri

GDER

Finansman
giderleri

Tutar

ETLER
630

631

632

790.lk madde malzeme

xxx

791. i cret ve giderleri

xxx

792.Memur cret ve giderleri

xxx

793.D. Sal. Fayda ve Hizmet

661

202,88

128,70

108.80

794. eitli Giderler

xxx

795. Amort. Ve Tkenme Pay.

xxx

796. Finansman Giderleri

xxx

Toplam

660

xxxxxx

xxx

xxx

Gider datm tablosu dzenlendikten sonra gereklemi gider eitleri hesaplarna kaydedilmi olan
giderler, yanstma hesab aracl ile gelir tablosu hesaplarna yanstlr.(2 nolu ilem)
162

31.12.2012

631.PAZARLAMA SATI VE DAITIM


GDERLER HS

128,70

632. GENEL YNETM GDERLER HS

108,80

798.GDER ETLER
YANSITMA HS

202.88

/
Daha sonra gider eitleri hesaplar ile yanstma hesaplar karlatrlarak kapatlr (3 nolu ilem)

31.12.2012

798.GDER ETLER YANSITMA HS

202.88

793.DIARIDAN SALANAN
FAYDA VE HZMETLER HS

202.88

Giderlerin Kayd
Giderlerin kaydnda da gelirlerde olduu gibi giderin gerekletii dnemde kaydedilmesi ve ait olduu
dnemin gelirleri ile eletirilmesi esastr. Giderlerin kaydnda aadaki durumlar sz konusu olabilir;

Gider cari dnemde domu ve nakden veya hesaben denmitir.

Gider cari dnemde domu fakat demesi gelecek dnem veya dnemlerde yaplacaktr.

Gider gelecek dnemlere ait olup, demesi cari dnemde pein olarak yaplmtr.

Gider bir ksm varlklardaki azal nedeni ile ortaya kmtr.

Bu durumlara ilikin rnekler srasyla aadaki gibidir.

rnek:
letme aybanda kiralad i yerinin ocak ay kiras olan 1.000 y 31 Ocakta nakit olarak demitir.
31.1.2012

770.GENEL YNETM GDERLER HS

1.000

100. KASA HS

1.000

rnek:
letme 1 Austosta aylk 1000den 9 aylna bir depo kiralamtr ve depo kiras aylk dnemlerde
denecektir.
31.8.2012

770.GENEL YNETM GDERLER HS

1.000

381. GDER TAHAKKUKLARI HS


/

163

1.000

letme Eyll ve Ekim aylar iin benzer kayd yaptktan sonra aylk kira bedelini dediinde
aadaki kayd yapacaktr.
31.10.2012

381. GDER TAHAKKUKLARI HS

3.000

100. KASA HS

3.000

rnek:
letme 1 Aralk tarihinde aylk 1.000dan 6 aylna kiralad i yerinin kira bedelinin tamamn ek
keide ederek demitir.
1.12.2012

180.GELECEK AYLARA AT GDERLER HS

18.000

103.VERLEN EKLER VE
DEME EMRLER HS
/

18.000

letme aralk ay sonunda gereklemi olan bir aylk kira bedelini, gider kaydedecektir;
31.12.2012

770.GENEL YNETM GDERLER HS

1.000

180.GELECEK AYLARA AT
GDERLER HS

1.000

/
180.Gelecek Aylara Ait Giderler ve 280.Gelecek Yllara Ait Giderler
hesaplar, pein denen giderlerin kaydedildii bilano hesaplardr.

rnek:
letmenin elinde bulunan al deeri 1= 1,83 olan 2000, yl sonu kuru ile deerlendirilmitir. Yl
sonu kuru 1= 1.80 dir.
31.12.2012

656.KAMBYO ZARARLARI HS

60

100.KASA HS

60

Yabanc para Kasas


/

VERG MATRAHININ TESPT AISINDAN GELRLER VE


GDERLER
Gelirler ve giderler kaydedilirken dikkat edilmesi gereken bir konu da bu hesaplar dnem sonunda
Dnem Kr veya Zarar hesabna devredildiklerinde ortaya kacak krn vergi kanunlar asndan
deerlendirilmesidir. Bir iletmenin ticari kr belirlenirken dnem iinde elde edilen tm gelirler ile
dnem iinde gerekleen tm giderler Kr-Zarar hesabna devredilir. Buna karlk vergi kanunlar baz
gelirleri vergiden muaf tutarken baz giderlerin dnem gelirinden indirilmesini kabul etmemektedir. Vergi
kanunlarna gre vergiden muaf gelirler ile kanunen kabul edilmeyen giderler dikkate alnarak mali kr
hesaplanr.
164

Ticari krdan vergi matrahn oluturacak olan mali kr hesaplamak iin dneme ait vergiden muaf
gelirler ticari krdan indirilirken, kanunen kabul edilmeyen giderler ilave edilir. Bu ilem, iletmelerin
dnem sonunda hazrlayacaklar vergi beyannamesi zerinde gerekletirilir. Bu ilemin yaplabilmesi
iin dneme ait vergiden muaf gelir ve kanunen kabul edilmeyen giderlerin ne kadar olduunun bilinmesi
gerekir. Bu bilgi ilgili gelir ve giderlerin kayd srasnda nazm hesaplar kullanlarak, muhasebe iinde
yaratlr.

rnek:
letme net defter deeri 200.000 olan bir binasn, 300.000 bedelle satmtr. letme bu durumda
sat kazancnn %75i olan (100.000x 0.75) 75.000 vergiden istisna olduu iin (KVK Mad 5/1-e )
mali kr hesaplanrken ticari krdan indirmelidir. Bunun iin dnem iinde u ekilde bir kayt yaparak bu
bilgiyi yaratmaldr.
/
100 KASA HS

300.000
252.BNALAR HS

200.000

679. DER OLAANDII GELR VE


KRLAR HS
/
953.VERGYE TAB OLMAYAN GELRLER
BORLU HS.
954.VERGYE TAB OLMAYAN

100.000
75.000

GELRLER ALACAKLI HS

75.000

/
letmeler faaliyetleri srasnda haslat yaratmak amac ile birtakm giderlere katlanrlar ve bu
giderlerin iletmenin kaytlarna gider olarak geirilmesi doaldr. Ancak bu uygulamann baz
snrlamalar vardr. Yukarda belirtildii gibi vergi kanunlarmz (GVK, KVK, VUK) vergiye konu
olacak krn (vergi matrahnn) tespiti asndan baz harcamalarn gider olarak yazlmasn kabul
etmemektedir. Hangi giderlerin vergi matrahndan indirilebilecei hangilerinin indirilemeyecei (kanunen
kabul edilmeyen giderler) Gelir Vergisi Kanununun 40 ve 41. maddelerinde, Kurumlar Vergisi
Kanununun 14 ve 15. Maddelerinde belirtilmektedir.
letme beyanname zerinde ticari krdan hareketle mali kr belirlerken vergi yasalarnca kabul
edilmeyen giderleri ticari kra ilave etmelidir. Gelirlerde olduu gibi bu bilginin gider doduu anda
yaplacak bir nazm hesap kayd ile yaratlmas gerekecektir.

rnek:
irket ortana ait 6.000 sigorta primi denerek, gider kaydedilmitir. irket ortana ait sigorta prim
demesi, ortan ahsi bir ihtiyacnn giderilmesine ynelik bir deme olup kurum kazancnn elde
edilmesi ile ilgili deildir. Ortaklarn ahsi ihtiyalar iin yaplan demeler kanunen kabul edilmeyen
gider niteliindedir.
/
770.GENEL YNETM GDERLER HS

6.000

100.KASA HS
/
950.KANUNEN KABUL EDLMEYEN
GDERLER BORLU HS.
951.KANUNEN KABUL EDLMEYEN
GDERLER ALACAKLI HS
/
165

6.000

6.000
6.000

GELR VE GDER HESAPLARININ KAPATILMASI


Dnem iinde gereklemi olan gelir ve giderlerin kaydedildii gelir tablosu hesaplar yl sonunda 690.
Dnem Kr veya Zarar hesabna devredilerek kapatlrlar. Dnem Kr veya Zarar hesab iletmenin z
sermayesindeki art ve azal yaratan ilemlerin sonucunu gsterir. Yukarda belirtildii gibi hesabn
alacak kalan kr yani z kaynaktaki art; bor kalan zarar yani z kaynaktaki azal gsterir.

Gelir Hesaplarnn Kapatlmas


Gelir hesaplar alacak taraflar ile alrlar ve dnem sonunda alacak kalan verirler. Gelir hesaplarnn
kapatlmas hesabn alacak kalan kadar borlandrlmas, 690.Dnem Kr veya Zarar hesabnn
alacaklandrlmasi eklinde olur.
31.12.2012

600.YURT SATILAR HS

XX

642.FAZ GELRLER HS

XX

645.MENKUL KIYMET SATI KRLARI HS

XX

646.KAMBYO KRLARI HS

XX

647.REESKONT FAZ GELRLER HS

XX

690.DNEM KRI VEYA ZARARI HS

XX

Gelir hesaplarnn kapatlmas


/
Yukardaki yevmiye kaydnda tm gelir hesaplar deil belli bal hesaplara yer verilmitir.

Gider Hesaplarnn Kapatlmas


Gider hesaplar da bor taraflar ile altklarndan, bor kalan verirler. Bu hesaplarn kapatlmas iin de
gider hesaplar bor kalanlar kadar alacaklandrlrken, 690. Dnem Kr veya Zarar hesab
borlandrlr.
31.12.2012

690.DNEM KRI VEYA ZARARI HS

XX

610.SATITAN ADELER HS

XX

611. SATI SKONTOLARI HS

XX

621.SATILAN MALIN MALYET HS

XX

631.PAZAR. SATI VE DAIT. GD. HS

XX

632.GENEL YNETM GDERLER HS

XX

657.REESKONT FAZ GDERLER HS

XX

654. KARILIK GDERLER HS

XX

655.MENKUL KIYMET SATI ZARARLARI HS

XX

660.KISA VADEL BORLANMA GDERLER

XX

Gider hesaplarnn kapatlmas


/

166

zet
Maliyet hesaplarna kaytta 7/A ve 7/B seenei
olmak zere iki seenek vardr.

Gelirler iletmenin esas faaliyet konusunu


oluturan mal veya hizmet satlarndan, ana
faaliyet konusu dndaki aktiflerin satndan
elde edilen haslat ve dier faaliyetlerden elde
edilen brt tutarlardr. Giderler ise haslat
salamak amac ile yaplan aktif tkenmeleridir.

7/A seeneinde byk defter dzeyinde hesaplar


fonksiyon esasna gre dzenlenmi olup her
gider hesabnn bir yanstma hesab vardr.
Yanstma hesaplar gerekleen fonksiyonel
giderleri sonu hesaplarna yanstmak iin
kullanlr, daha sonra maliyet hesaplar ile
karlatrlarak kapatlrlar.

Gelir ve gider hesaplar Tekdzen Hesap


Plannda Gelir Tablosu Hesaplar bal altnda
snflandrlmtr. Snflandrma gelir tablosuna
uygun olarak ana faaliyet ve ana faaliyet
dndaki ilemlerden kaynaklanan gelir ve
giderler olarak yaplmtr.

7/B seeneinde ise byk defter dzeyindeki


hesaplar eit esasna gre dzenlenmitir. Bu
seenekte gerekleen giderleri sonu hesaplarna
yanstmak iin tek bir yanstma hesab (Gider
eitleri Yanstma Hesab) kullanlr. Bu
seenekte maliyet hesaplar eit esasna gre,
sonu hesaplar fonksiyon esasna gre olduu
iin yanstma ileminin yaplabilmesi amacyla
giderlerin bir gider datm tablosu aracl ile
eit esasndan fonksiyon esasna dntrlmesi
gerekir.

Gelir ve giderlerin kaydnda dnemsellik kavram


dikkate alnmaldr. Dnemsellik kavramna gre
her dnemin geliri, ait olduu dnemin gideri ile
eletirilmelidir. Dnemsellik kavram tahakkuk
ilkesi uygulanarak gerekletirilir.
Gelirlerin kaydnda haslatn llmesi ve
gerekleme zaman nemlidir. Haslat, alnan
veya alnacak olan bedelin geree uygun deeri
ile llr. Gelirlerin kayd iin gereklemi
olmalar esastr. Gelirlerin trlerine gre
gereklemi olabilmeleri iin gerekli koullar
TMS 18de aklanmaktadr.

Sonu hesaplarna yanstlan gelirler ve giderler


dnem sonunda Dnem Kr veya Zarar
hesabna devredilerek kapatlrlar.
Dnem iinde gelir ve gider hesaplarna kayt
yaplrken vergiden muaf gelirler ve kanunen
kabul edilmeyen giderler varsa bunlarn nazm
hesaplarda izlenmesi gerekir. Nazm hesaplarda
yaratlan
bu
bilgi,
vergi
beyannamesi
dzenlenirken iletmenin ticari krndan, vergi
matrahn oluturan mali krn hesaplanmasnda
kullanlr.

Gelirlerin kaydnda; gelecek dnemlere ait


gelirlerin
pein
tahsilat
ve
dnemde
gereklemi ancak gelecek dnemlerde tahsil
edilecek olan gelirler ve varlklarn deer
artndan doan gelirlere dnemsellik asndan
dikkat edilmelidir.
Giderler ilk gerekletiklerinde 6. gruptaki Gelir
Tablosu Hesaplarna Kaydedilmeden nce, 7.
gruptaki Maliyet Hesaplarna kaydedilir.

167

Kendimizi Snayalm

b. Tahsil edilmi olmas

5. letme alanlarna her Cuma gn haftalk


50.000 deme yapmaktadr. Dnem sonu
(31.12) aramba gn olursa, yaplacak kayt
hangisidir?

c. Mal satndan domu olmas

a. GENEL YNETM GDER. HS

1. Gelirin kaydedilmesi iin hangisi gereklidir?


a. Gereklemi olmas

DENECEK CRETLER

d. Tahmin edilebilir olmas

b. GENEL YNETM GDERLER

e. Esas faaliyete ilikin olmas

c. DENECEK CRETLER
d. DENECEK CRETLER

b. Pein tahsil edilmi gelirler

e. GDER TAHAKKUKLARI

d. Dnem iinde gereklemi ancak henz


kaydedilmemi giderler
muhasebe

30.000
50.000

12.000

Yukardaki kayt hangi ileme aittir?


a. Gerekleen genel ynetim giderinin kayd
b. Genel ynetim giderinin yanstma hesab ile
sonu hesabna aktarlmas
c. Cari dneme ait olamayan giderin ait olduu
dneme yanstlmas
d. Maliyet hesab ile gider hesabnn kapatlmas
e. Gider hesabnn dnem kr zararna
devredilmesi
7. Aadaki
hesaplardan
hangisi
7/A
seeneine aittir?

50.000
50.000
50.000
50.000
50.000
50.000

a. Amortisman ve Tkenme paylar

50.000

KASA HS

12.000

GDER. YANSITMA HS

50.000

GENEL YNETM GDER

50.000

771.GENEL YNETM

50.000

KASA HS

b. i cret ve Giderleri

50.000

c. eitli Giderler

4. Bir dneme ait giderlerin, ayn dneme ait


gelirlerle
karlatrlmas
hangi
kavram
gereidir?

d. lk madde ve Malzeme Giderleri


e. Genel Ynetim Giderleri
8. letmenin elinde bulunan tahvillerin dneme
ilikin faizi 3.860 hesaplanmtr. Yaplacak
kaytta hangisi dorudur?

a. Eletirme
b. Dnemsellik
c. Tutarllk

a. Kasa Hs borlu/Faiz gelirleri Hs alacakl


b. Dier eitli Alacaklar Hs borlu /Faiz
Gelirleri alacaklar
c. Gelir Tahakkuklar Hs. Borlu/ Faiz Gelirleri
alacakl
d. Gelecek Aylara Ait Gelirler Hs. Borlu/Faiz
Gelirleri alacakl
e. zel Kesim Tahvil Senet Ve Bonolar Hs.
Borlu/ Faiz Gelirleri Alacakl

d. Tahakkuk
e. letmenin sreklilii

168

30.000

632.GENEL YNETM GDER. HS

KASA HS

e. GDER TAHAKKUKLARI

50.000

6.

kaytlarna

DENECEK CRETLER

d. DENECEK CRETLER

50.000

KASA HS

3. A iletmesi alanlara cretlerini haftalk


olarak Cuma gnleri demektedir. Haftalk net
cretler 50.000dir. deme gnnde yaplacak
kayt hangisidir?

c. DENECEK CRETLER

50.000

GENEL YNETM GDER

c. Birden fazla dnemde tketilecek maliyetler

b. GENEL YNETM GDERLER

50.000

KASA HS

a. Pein denmi giderler

a. GENEL YNETM GDER. HS

30.000

KASA HS

2. Hangi durumda dnem sonunda gelir-gider


hesaplarnda dzeltme gerekmez?

e. Gereklemi ve
geirilmi giderler

30.000

9. Hangisi mal sat ileminde


domasnn koulu deildir?

Sra Sizde Yant Anahtar

gelirin

Sra Sizde 1

a. letmenin mallarn sahiplii ile ilgili tm risk


ve getirileri alcya devretmi olmas

Bilanoya kesin mizanda kalan veren hesaplarn


kalanlar geer. Gelir ve gider hesaplar dnem
sonunda Dnem Kr veya Zarar hesabna
devredilerek kapatld iin kalan vermezler, bu
nedenle de bilanoda yer almazlar. Gelir ve gider
hesaplar gelir tablosunun dzenlenmesine temel
tekil ederler.

b. letmenin satlan mallar zerinde kontrol ve


sahipliini etkin bir ekilde srdrmesi
c. Haslatn gvenilir ekilde llebilmesi
d. Ekonomik yarar elde edilmesinin olas olmas
e. leme ilikin katlanlan veya katlanlacak
olan maliyetlerin gvenilir ekilde llmesi

Sra Sizde 2

10. Dnem iinde kaydedilen giderlerin iinde


kanunen kabul edilmeyen giderlerin olmas
durumunda hangi ilem yaplr?

c. Dnem kr veya zarar hesabna devredilmez

Haslat sadece iletmenin kendi adna ald veya


alaca brt ekonomik yarar aklarn ierir.
nc kiiler adna yaplan tahsilatlar iletme
tarafndan elde edilen ekonomik yararlar
deildirler ve z kaynakta art yaratmazlar. Bu
nedenle bu tutarlar haslat (Gelir) kabul
edilemezler.

d. Vergiden muaf gelirlerden mahsup edilir.

Sra Sizde 3

e. Nazm hesaplara kayt yaplr

Tm kaytlarn ortak zellii, dnemsellik


kavramnn gzetilmesi ve gelirlerin ait olduklar
dnemlere paylatrlarak kaydedilmesidir.

a. Herhangi bir ileme gerek yoktur.


b. lgili gider hesabndan kartlr

Kendimizi Snayalm Yant


Anahtar

Sra Sizde 4

1. a Yantnz yanl ise Gelir ve Giderlerin


Kaydnda Dnemsellik Kavram balkl konuyu
yeniden gzden geiriniz.

780.FNANSMAN GDER. HS
300.BANKA KREDLER HS

2. e Yantnz yanl ise Gelir ve Giderlerin


Kaydnda Dnemsellik Kavram balkl konuyu
yeniden gzden geiriniz.

31.12.20XX
660.KISA VADEL BORLANMA
GDERLER HS
781.FNANSMAN GDERLER
YANSITMA HS

325

781.FNANSMAN GDERLER
YANSITMA HS
780.FNANSMAN GDER. HS

325

3. c Yantnz yanl ise Giderlerin Kayd balkl konuyu yeniden gzden geiriniz.
4. b Yantnz yanl ise Gelir ve Giderlerin
Kaydnda Dnemsellik Kavram balkl konuyu yeniden gzden geiriniz.
5. a Yantnz yanl ise Giderlerin Kayd balkl konuyu yeniden gzden geiriniz.
6. b Yantnz yanl ise Giderlerin Kaydnda
Maliyet Hesaplar balkl konuyu yeniden
gzden geiriniz.
7. e Yantnz yanl ise Giderlerin Kaydnda
Maliyet Hesaplar. balkl konuyu yeniden
gzden geiriniz.
8. c Yantnz yanl ise Gelirlerin Kayd
balkl konuyu yeniden gzden geiriniz.
9. b Yantnz yanl ise Gelirlerin Gerekleme
Zaman balkl konuyu yeniden gzden
geiriniz.
10. e Yantnz yanl ise Vergi Matrahnn
Tespiti Asndan Gelir ve Giderler balkl
konuyu yeniden gzden geiriniz.
169

325
325

325

325








Amalarmz
Bu niteyi tamamladktan sonra;
Envanter ilemleri kavramn aklayabilecek,
Dnem sonu ilemlerini ve unsurlarn tanmlayabilecek,
Genel geici mizan ve kesin mizan aklayabilecek,
Dnem sonu finansal tablolarn dzenlenmesini aklayabilecek
bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz.

Anahtar Kavramlar
Dnem Sonu lemleri

Genel Geici Mizan

Envanter lemleri

Kesin Mizan

Muhasebe D Envanter

Bilano

Muhasebe i Envanter

Gelir Tablosu

Deerleme

indekiler


Giri

Envanterle lgili Kavramlar

Dnem Sonu lemleri

Dnem Sonu Finansal Tablolarn Dzenlenmesi

Muhasebe Srecine likin Saysal rnek

170

Dnem Sonu lemleri


GR
Daha nceki nitelerde belirtildii gibi muhasebenin temel kavramlarndan sreklilik kavram gerei, bir
iletmede faaliyetlerin sreklilii esas olmakla birlikte; iletmede yaplan faaliyetlerin ve bunlara ilikin
finansal nitelikli ilemlerin belirli dnemler itibariyle belirlenmesi, llmesi ve sonularnn finansal
tablolarda gsterilmesi gerekir. Bu nedenle, muhasebe ile ilgili ilemler belirli bir faaliyet yl veya
muhasebe dnemi esas alnarak gerekletirilir. Bylece, muhasebe ilemleri belirli bir tarihte balar ve
belirli bir tarihte sona erer. zleyen dnemde, ayn muhasebe ilemleri tekrar eder. Bu dnemlerin her
birine hesap dnemi ad verilir. Hesap dnemi genellikle takvim yldr ve 1 Ocakta balayp, 31 aralk
gn biter. 31 Aralk tarihi hesap dneminin sonu ya da dnem sonu olarak adlandrlr. te bu hesap
dnemi sresince gerekletirilen muhasebe ilemlerine muhasebe sreci ad verilir. (Muhasebe sreci
iin bkz. Bu kitap 2. nite, s 35-37) Muhasebe srecinde, dnem sonu ilemleri nemli bir yer
tutmaktadr. Bu nemi anlayabilmek iin ksaca muhasebe srecine bakmakta fayda vardr. Muhasebe
srecindeki ilemler temelde balk altnda snflandrlmaktadr:

Muhasebe dneminin banda yaplacak ilemler

Muhasebe dnemi sresince yaplacak ilemler

Muhasebe dneminin sonunda yaplacak ilemler

Muhasebe srecindeki ilemler birbirinden bamsz deildir, ilemlerin hepsi bir btn ve
birbirleriyle ilikili olarak sreci oluturmaktadr. Muhasebe srecinin genel geici mizann hazrlanmas
ileminden sonraki aamalar, dnem sonu ilemleri olarak adlandrlmaktadr. Dnem sonu ilemleri,
envanter ilemlerini de kapsayan geni bir kavramdr. Muhasebe bilgilerinin belirli zaman aralklar ile
sunulmas ve finansal nitelikli bilgilerin doruluunun kontrol edilmesi ve de iletme yneticilerinin
iletmelerinin gerek durumunu bilebilmeleri ve faaliyetleri kontrol altnda tutabilmeleri iin her hesap
dnemi sonunda dnem sonu ilemlerini yapma ihtiyac ortaya kmaktadr. Bu balamda, muhasebe
srecinin ihtiyaca ve geree uygun faydal finansal bilgi retebilmesinde dnem sonu ilemleri ok
nemli bir rol oynamaktadr.

ENVANTERLE LGL KAVRAMLAR


Envanter kavram, bazen iletmenin sadece varlklarn, bazen mevcut, alacak ve borlarn gsteren
listeleri, bazen de sadece stoklarn miktar ve deerlerini ifade etmek iin kullanlmaktadr. Trk Ticaret
Kanunu (TTK) ve Vergi Usul Kanunu (VUK), envanter kavramn deil, envanter karmak kavramn
kullanmaktadr. TTKnn 66. maddesi envanteri Her tacir, ticari iletmesinin alnda, tanmazlarn,
alacaklarn, borlarn, nakit parasnn tutarn ve dier varlklarn eksiksiz ve doru bir ekilde gsteren
ve varlklar ile borlarnn deerlerini teker teker belirten bir envanter karr. eklinde ele almaktadr.
VUKun 186. maddesi ise envanteri Envanter karmak, bilano gnndeki mevcutlar, alacaklar ve
borlar saymak, lmek, tartmak ve deerlemek suretiyle kesin bir ekilde mfredatl olarak tespit
etmektir. eklinde tanmlanmtr.
Yukardaki tanmlardan grlebilecei gibi, her iki kanunda da envanter karma, saym ve
deerleme olmak zere iki aamal ve iletmenin tm varlk, alacak ve borlarnn bulunduu liste olarak
171

ele alnmaktadr. Hlbuki, yaplan bu saym ve deerleme ilemlerinden salanan bilgilere dayanarak,
gerekli ayarlama ve dzeltme kaytlarnn da yaplmas envanter ilemleri kapsamna girmektedir.
Bu balamda envanter ilemleri, iletmenin sahip olduu varlklar ve kaynaklarn bilano gnndeki
miktar ve deerlerini kesin bir ekilde ve dkml olarak belirlemek ve elde edilen sonulara gre gerekli
ayarlama ve dzeltme kaytlarn yaparak gerek deerleriyle grlmesini salamaktr. Ksacas envanter
ilemleri, muhasebe bilgilerinin iletmenin gerek durumunu gsterir hale getirilmesi iin yaplan i ve
kaytlardan olumaktadr.
Envanter, envanter karma, envanter ilemleri ve dnem sonu
ilemleri kavramlar arasndaki farklar belirtiniz.

Envanter lemlerinin Gereklilii


Dnem sonunda muhasebe sreci tarafndan kaytlanan bilgilerin dorudan raporlanmas durumunda, bu
raporlar gerei yanstmayabilir. Dnem iinde iletme d ve iletme ii baz faktrlere bal olarak
gerekleen olaylar, muhasebe kayt sisteminin dnda kalabilmektedir. Bunlardan bazlar aadaki
gibidir:

letmenin dnen ve duran varlklarnda eksik ve fazlalklar ortaya kabilir. Bu eksikler fireden
kaynaklanabilecei gibi kayp veya alnma sonucu da olabilir. Duran varlklarda anma,
ypranma ve deer dklkleri meydana gelebilir, bunlarn tespit edilip kaydedilmesi gerekir.

Stok hareketlerini aralkl envanter yntemine gre izleyen iletmelerde, stoklar gerek durumu
gstermemekte ve satlan ticari maln maliyeti takip edilememektedir. Dnem sonunda envanter
ilemleri sonucunda bu hesaplar doru kalan verir hale getirilir.

Alacaklarn ve borlarn tahsil kabiliyetlerinde deime olabilir. Alacak ve borlarn kaytl


deerleri ile dnem sonundaki pein deerleri birbirinden farkl olabilmektedir.

Gelir ve giderler iinde dneme ait olmayp, gelecek dnemi ilgilendirenler olabilir.

lem tarihinde duran varlk veya uzun vadeli yabanc kaynak olarak kaydedilen varlk ve
ykmllklerden bazlar dnem sonu itibariyle dnen varlk veya ksa vadeli yabanc kaynak
haline gelmi olabilir.

Yukarda saylanlara benzer olay ve ilemlerin kayt sistemi dnda kalmas sonucu, muhasebe
bilgileri gerek durumu tam anlamyla gstermeyebilir. Sonu olarak, iletmenin kr veya zararn kesin
olarak tespit edebilmek ve varlk ile kaynak hesaplarnda gerekli dzeltmeleri yapabilmek iin envanter
ilemlerine ihtiya vardr. Bu nedenle iletmenin varlk ve kaynaklarnn ayrntl bir ekilde muhasebe
kaytlar dnda tespit edilmesi ve muhasebe kaytlar ile karlatrlmas gerekmektedir. Bu
karlatrma sonucu oluan farklar, yaplacak ayarlama ve dzeltme kaytlar ile giderilerek, finansal
tablolarda sunulan muhasebe bilgilerinin gerek durumu yanstmas salanr.

Envanter eitleri
Faaliyetleri srekli olan iletmeler iki trl envantere yer vermektedirler:

Dnem ba envanteri

Dnem sonu envanteri

lk ie balayan iletmelerde, dnem ba envanterine ie balama envanteri de denilmektedir, bu


envanter fiilen yaplan bir saym ilemine dayanmaktadr. letmenin ilk faaliyet yln izleyen yllarda
fiili sayma dayanan bir dnem ba envanterine gereksinme yoktur, nk bir yln dnem sonu
envanteri, onu izleyen yln dnem ba envanteri olmaktadr. Dnem ba envanterine al envanteri
veya balang envanteri adlar da verilmektedir. Envanterlerin yaplma ekilleri ayn olmakla beraber
dzenleme amalar ve zamanlarna gre farkl isimler almaktadr. Envanter eitleri olarak aadakileri
sayabiliriz:

letmenin kurulu aamasnda karlan envanter, kurulu envanteri.


172

Faaliyet dnemleri balarnda dzenlenen envanter, dnem ba veya balama envanteri.

Faaliyet dnemlerinin sonunda dzenlenen envanter, dnem sonu envanteri.

letmenin baka bir iletmeye devri yaplrken devir yaplmadan nce dzenlenen envanter,
devir envanteri.

in terki, tasfiyesi ve iflas hallerinde tasfiyenin ya da iflasn balangcnda ve sonunda olmak


zere iki defa dzenlenen envanterler, tasfiye balang, tasfiye sonu, iflas envanteri.

Envanter karma Zaman


TTKnn 66. maddesi ve VUKun 185. maddesi, envanterin ne zaman karlacan belirlemitir. Bu
maddelere gre, iletmenin kurulu tarihlerinde ve sonra her hesap dnemi sonunda envanter karmas
gerekmektedir. Geici vergi uygulamas nedeniyle dnem sonu ifadesini her aylk vergi dnemi olarak
ele almak daha uygun olacaktr. letmelerde normalde hesap dnemi 12 aylk takvim yldr. Faaliyet
sresi 12 aydan ksa olan iletmelerde ise faaliyette bulunduklar dnem faaliyet dnemi olarak saylr ve
envanterde ona gre yaplr. letmeler, birlemeleri durumunda birleme zamanlarnda, kapanmalar
halinde ise tasfiye balarken de envanter karrlar. Ayrca takvim yl iinde ie balayan veya brakan
iletmeler, ie balama ve brakma tarihlerinde envanter karrlar.

Envanter Defteri ve Listeleri


letmede yaplan envanter, esas itibariyle noter tarafndan onaylanm envanter defterine kaydedilir.
Ancak, ok eitli ve ok sayda mal retimi, alm ve satm yapan byk iletmelerde, envanter listeler
halinde dzenlenebilir. Bylece bu listelerin zeti envanter defterine kaydedilebilir. Envanter defterine ie
balama tarihinde ve bundan sonraki her hesap dneminin sonunda karlan envanter ve bilanolar
kaydedilir. Bu kartlan envanter ve bilanonun noter tarafndan onaylanmas gerekir. Envanter defteri
ciltli ve sayfalar birbirini takip eden sra numaral bir defter olabilecei gibi ayr yaprakl olarak da
dzenlenebilir.
letme hesab esasna gre defter tutan mkellefler, envanter bilgilerini ie balama halinde iletme
defterinin ba tarafna; bundan sonra her hesap dnemi sonunda ilem kaytlarn takip eden sayfalara
kaydederler. steyen iletmeler ise ayr bir envanter defteri tutarak mal envanterini bu deftere
kaydedebilir.

DNEM SONU LEMLER


Muhasebe sreci iinde dnem ii ilemler tamamlandktan sonra sra muhasebe dneminin sonunda
yaplacak ilemlere gelir. Dnem sonu ilemleri aadaki gibi srasyla yaplr:

Dnem iindeki muhasebe kaytlarna gre dnem sonu itibariyle genel geici mizann
dzenlenmesi,

Muhasebe d envanter ilemleri ile iktisadi kymetlerin gerek durumunu tespiti amacyla
dnem sonu envanterinin (muhasebe d envanter) yaplmas,

Muhasebe d envanter ilemlerinin sonular ile genel geici mizandaki varlklar ve


kaynaklarn tutarlar karlatrlarak farklarn bulunmas, bulunan bu farklarn sebeplerine gre
gerekli olan muhasebe ii envanter ilemlerinin; muhasebe kaytlar ile envanter verileri arasnda
uyum salanmas amacyla, dnem sonu muhasebe kaytlarnn yaplmas,

Uyum salama ve gelir/gider hesaplarnn dnem sonu kaytlar yapldktan sonraki hesap
kalanlarndan hareketle, kesin mizann dzenlenmesi,

Kesin mizandan hareketle dnem sonu finansal tablolarn dzenlenmesi,

Son olarak kapan kaytlarnn yaplmas.

Muhasebe dneminin sonunda yaplacak ilemlerde, genel geici mizann hazrlanma aamasndan
sonraki aamalar dnem sonu ilemleri olarak adlandrlmaktadr. Yukardaki ilemlerde grlebilecei
gibi, envanter ilemleri genellikle iki aamadan olumaktadr:
173

ktisadi kymetlerin saylmas, tartlmas ve llmesi suretiyle tespiti ve tespit edilen iktisadi
kymetlerin VUK, TTK, Sermaye Piyasas Kanunu (SPK), Muhasebe Standartlar ve Muhasebe
Sistemi Genel Teblii kapsamnda deerlendirilmesi ilemlerini kapsayan muhasebe d
envanter.

Bu deerlendirme sonularna gre bulunan sonularn, muhasebe kaytlar ile karlatrlarak


hesaplarn gerek durumu gsterir hale getirilmesi iin ayarlama ve dzeltme kaytlarnn
yaplmas ilemlerini kapsayan muhasebe ii envanter.

Envanter ilemleri kapsamnda; ncelikle miktar ve deer olarak


belirlemeyi ieren muhasebe d envanter yaplmakta, daha sonra ise ayarlama ve
dzeltme kaytlarn ieren muhasebe ii envanter yaplmaktadr.

Muhasebe D Envanter
Muhasebe d envanter, fiziki miktar ve deer olarak belirlemeyi ierdii ve bu aamada muhasebe ile
ilgili dorudan bir ilem sz konusu olmad iin bu aama muhasebe d envanter olarak
tanmlanmtr. Muhasebe d envanter kendi iinde iki aamaya ayrlr:

Miktar olarak belirleme

Deer olarak belirleme

Miktar Olarak Belirleme


Miktar olarak belirlemede; iletmenin tm varlk ve kaynaklar uygun bir ekilde saylarak, llerek
veya tartlarak miktarlar belirlenir. Kk iletmelerde miktar olarak belirleme, kolaylkla ve ksa
zamanda bir veya iki kii ile yrtlebilir. Ancak byk ve ok ubeli iletmelerde bata stoklarn ve
duran varlklarn miktarlarn belirlemek olduka zaman alc olabilir, bu nedenle saym ilemleri bir ekip
ile teknik elemanlarn da katlmyla yaplmaldr.
Envanter hazrlklar, iletmede bulunan iktisadi varlklarn trleri itibariyle snflandrlmasyla
balar. letmelerde tm varlklarn zellikle stoklarn snflandrma ileminin nceden yaplm olmas ve
iletmenin faaliyet sresince de devam ettirilmi olmas gerekir. Eer nceden yaplmamsa, saym
ilemleri srasnda her trl varlklar iletmede belirli yerlere yerletirilirler. Ayrca stoklarn trlerine
gre de dolaplar ve ilgili raflar dzenlenmelidir. Yaplan saymlarda barkod okuyucu gibi bilgi ilem
aralarndan yararlanmak; saym ileminin sresinin ksalmasn ve maliyetin azalmasn salayacaktr.
Bu aamada en nemli unsur, mevcut stoklarn miktarlarnn doru olarak belirlenmesidir. Yanl bir
hesaplama, iletmenin finansal durumunun ve faaliyet sonucunun yanl belirlenmesine neden olacaktr.
Miktar olarak belirleme ilemlerini Tekdzen Hesap Planndaki nemli hesap gruplar kapsamnda
aadaki gibi sralayabiliriz (Sevilengl, 2009):

Kasa mevcudu: Kasa, varlk kalemleri arasnda saym her i gn yaplan bir kalem olduu iin
yl sonunda zel bir miktar belirleme ilemine gerek yoktur. Sadece noksan ve fazlalk asndan
kontrol edilir.

Banka mevcudu: Bankalardan hesap zeti alnarak her hesaptaki mevduat miktar belirlenir.

Alacaklar: letmenin alacaklarnn bilano gnndeki miktar belirlenir. rnein; varsa


gecikmeden dolay vade fark ya da indirimler hesaplanr, yeni tutarlar zerinden mutabakat
salanr. Ayrca vadeli alacaklarn bilano gnnden vadelerine kadar geecek faizleri bulunarak
toplam reeskont miktar hesaplanr.

Verilen avanslar: Avanslar gzden geirilerek bunlardan mahsubu gerekenlerin mahsuplarnn


yaplp yaplmad aratrlr ve hesaplarda sadece avans nitelii tayanlarn kalmas salanr.

Stoklar: Dnem sonu ilemlerinin en ayrntl ekilde yapld kalemdir. letmedeki tm stoklar
saylr, fiziki nedenlerle bozulmu, krlm, atlam vb. nedenlerle sorunlu olan stoklar
belirlenir ve saym listelerine iaret edilir.
174

Duran varlklar: letmedeki duran varlklarda saylarak, hesaplarda karlatrlmak zere


listelere dklr. Saym srasnda, krlm, bozulmu veya hizmet d braklm olanlar
belirlenir.

Alnan krediler ve kredi taksitleri: Cari hesap eklinde alan kredilerin dnem sonu tutarlar
ilgili kurulutan hesap zeti alnarak belirlenir. Avans eklindeki kredilerde ise ylsonu itibariyle
ilemi bulunan faizler hesaplanr.

Borlar: letmenin borlarnn bilano gnndeki miktar belirlenir. Varsa faizleri hesaplanr ve
alacakllarla mutabakat salanr. Vadeli borlarn ise, bilano gnnden vadeye kadar geecek
gnlere ilikin faizleri hesaplanarak, toplam reeskont miktar belirlenir.

Gelecek dneme ait gelir ve gider miktarlar: Gelir yazlan kalemler arasnda bu dnemde
gereklememi gelirler ile gider yazld halde bu dnemde gereklememi giderler varsa,
reeskont ilemi yaplmak zere miktarlar hesaplanr.

Gider ve Gelir Tahakkuk Miktarlar: lemi ancak istenebilir duruma gelmedii iin alacaklara
eklenememi gelirler ile ayn durumdaki giderler aratrlarak miktarlar belirlenir.

Deer Olarak Belirleme


Deer olarak belirleme ilemi, muhasebe d envanterin saymdan sonraki aamasdr. Deerleme,
iletmenin varlklarnn ve borlarnn ulusal para ile ifade edilmesi eklinde tanmlanmaktadr.
Deerlemenin temel amac, iletmenin belirli bir andaki iktisadi ve finansal ynden geree en yakn
durumunu ve kr veya zararn saptamaktr. Bu amala, iletmeye ait tm varlklar ve borlar saylp
miktarlar belirlendikten sonra para birimiyle ( ile) arplarak deerleri hesaplanr. Deerleme ileminde
deerleme lleri kullanlr.

Deerlemenin nemi, varlklarn ve kaynaklarn deerinin


belirlenmesinin dorudan iletmenin kr veya zararn etkilemesinden gelir. Bu nedenle,
iletmenin gerek durumunu ortaya koyabilecek deerleme lleri seilmelidir.
Deerlemede kullanlacak l ve yntemler eitlidir. Bu deerleme lleri konusunda be farkl
belirleyici yasal dzenleme bulunmaktadr:

Trk Ticaret Kanunu (TTK)

Vergi Usul Kanunu (VUK)

Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Teblii (MSUGT)

Sermaye Piyasas Kanunu (SPK)

Trkiye Muhasebe ve Finansal Raporlama Standartlar (TMFRS)

Bu dzenlemelerin bazlar ayn varlk veya kaynak trleri iin farkl deerleme lleri
getirmektedir. letmeler asndan zorluk kartan durum, iletmenin durumuna gre bu dzenlemelerden
en azndan tanesine ve hatta sz konusu iletme halka ak bir anonim irket ise SPKda dhil olmak
zere drt yasal dzenlemeye ayr ayr uymak zorunda olmalardr. Yukarda saydmz yasal
dzenlemelerden genel bir fikir vermesi amacyla nemli yasal dzenleme aada ele alnmtr:

Trk Ticaret Kanunu: 6102 sayl TTKnn 79. maddesi deerleme lleri konusunu Duran ve
dnen varlklar Trkiye Muhasebe Standartlar uyarnca bu standartlarda gsterilen llere gre
deerlenir. Borlar ve dier kalemler iin de ayn standartlar uygulanr. eklinde ele almaktadr.
Bylece deerleme lleri konusunda dorudan Trkiye Muhasebe Standartlar adres
gsterilmektedir.

Vergi Usul Kanunu: VUKnun 258. maddesi deerlemeyi Deerleme, vergi matrahlarnn
hesaplanmasyla ilgili iktisadi kymetlerin takdir ve tespitidir. eklinde tanmlamaktadr. 261.
maddesi ise deerleme llerini Deerleme, iktisadi kymetin nevi ve mahiyetine gre
175

aadaki llerden biri ile yaplr: Maliyet bedeli, borsa rayici, tasarruf deeri, mukayyet
deer, itibari deer, vergi deeri, rayi bedel, emsal bedeli ve emsal creti. eklinde ele
almtr.

Trkiye Muhasebe ve Finansal Raporlama Standartlar: Standartlara gre deerleme finansal


tablolarda yer alan unsurlarn bilanoda ve gelir tablosunda tahakkuk ettirilecekleri ve
gsterilecekleri parasal tutarlarn belirlenmesi ilemi olarak tanmlanmaktadr. Standartlarda
temel deerleme ls olarak, geree uygun deer kabul edilmitir. Standartlarda farkl
durumlarda uygulanmas gereken ve geree uygun deere karlk gelen ok sayda deerleme
ls saylmaktadr. Bu deerleme lleri, kavramsal erevede drt balk altnda
toplanmtr. Bu ller; tarihi maliyet, cari maliyet, gerekleebilir deer ve bugnk deerdir.
Finansal tablolarn hazrlanmasnda en ok kullanlan deerleme ls tarihi maliyet lsdr,
dier deerleme lleri genellikle tarihi maliyet ls ile birlikte kullanlr.
Muhasebe d envanter ile bilano arasnda nasl bir iliki vardr?

Muhasebe i Envanter
Muhasebe d envanter ilemleri tamamlanp, envanter listeleri hazrlandktan sonra elde edilen bu liste
ile genel geici mizandaki tutarlar karlatrlr. Eer tutarlar arasnda bir denklik varsa herhangi bir
sorun yoktur dolaysyla yaplacak bir ilem yoktur. Kaytlardaki tutarlar dnem sonu bilanosunda
grlecektir. Eer genel geici mizandaki tutarlar ile muhasebe d envanter sonucu bulunan tutarlar
arasnda fark karsa, gerek tutarlar muhasebe d envanter sonucunda bulunan tutarlar olduundan,
hesaplar bu tutarlar verecek ekilde muhasebe kaytlar araclyla ayarlanr ve dzeltilir. Bu ilemlere
muhasebe ii envanter ilemleri denir.
Muhasebe ii envanter ilemlerini Tekdzen Hesap Planndaki nemli hesap gruplar kapsamnda
aadaki gibi sralayabiliriz (Ko Yalkn, 2008):

Stoklar: Mal hareketleri aralkl envanter yntemine gre izleniyorsa, dnem sonunda saym
sonucuna bal olarak satlan ticari maln maliyeti hesaplanr ve ticari mallar hesab saym ve
deerleme sonucunu verir hale getirilir. Mal hareketleri devaml envanter yntemine gre
izleniyorsa, ticari mallar hesabnn bor kalan normal koullarda fire, alnma vb. koullar
yoksa saym ve deerleme sonucuna denktir. Bunlarn dnda dk bedelle deerleme, kymeti
den stoklar deerleme, alnan ve kaybolan mallar deerleme, fireler, zarar gren emtia ve
alnan sigorta tazminat, kur farklar vb. konularda ilgili kaytlar yaplr.

Duran varlklar: Duran varlklarn dnemsel olarak maliyetlere yklenecek ksmlar amortisman
yntemleri yardm ile envanter ilemleri srasnda saptanr ve amortisman tutarlar amortisman
kayt yntemlerine gre muhasebeletirilir.

Kasa ve bankalar: letme kasasndaki kasa saym noksanlar veya kasa saym fazlalar
muhasebeletirilir. Bankalar ile ilgili olarak, bankalarn gnderdii hesap zetleri ile muhasebe
kaytlar karlatrlr ve faizlerle ilgili kaytlar yaplr.

Alacaklar: Dnem sonunda gerek senetli gerek senetsiz alacaklardan, normal yollarla tahsili
olanaksz duruma gelenler deersiz ve pheli alacaklar eklinde iki grupta toplanr ve her iki
duruma zg ayarlama ve dzeltme kaytlar yaplr.

Verilen avanslar ve alnan avanslar: Verilen ve alnan avanslar hesaplarndaki yanl veya
noksan kaytlar dzeltilir veya tamamlanr.

tirakler: tiraklerden elde edilen kr saptanr ve iletme lehine tahakkuk eden itirak kr da
muhasebeletirilir.

Banka kredileri: letme adna tahakkuk ettirilen veya hesaben tahsil edilmi olan faiz giderleri
saptanr ve muhasebeletirilir.

Borlar: Muhasebe d envanterde yaplan saym ve deerleme ilerine gre muhasebeletirilir.


176

Nazm hesaplar: Nazm hesaplara ilikin kaytlar da ilgili belgeler ile karlatrlarak kontrol
edilmelidir. Kaydedilmesi gerekmesine karn gsterilmemi ilemler iin tamamlayc kaytlar
yaplr.

Gider ve Gelir Tahakkuk Miktarlar: Muhasebe d envanterde yaplan saym ve deerleme


ilerine gre muhasebeletirilir.

Gider ve gelirler: Gider ve gelir hesaplarnn sonu hesabyla karlatrlarak kapatlmalar.

Muhasebe ii envanter ilemlerini, dnem sonu ilemleri kapsamnda genel olarak grebilmek iin
yaplan tm ilemleri aadaki gibi zetleyebiliriz:

Kayt hatalarnn dzeltilmesi. Yaplan hatalarn bir blm kayt srasnda, ounluu ise mizan
almalar srasnda fark edilir ve gerekli dzeltmeler yaplr.

Varlk, kaynak, maliyet ve gelir tablosu hesaplarnn mutabakat srasnda ortaya kan
farkllklarn dzeltilmesi.

Varlk ve kaynaklarda deer dzeltmeleri. Varlk ve kaynaklarn deerleme ile belirlenen


tutarlar ile hesaplarda grlen tutarlar arasndaki farklarn dzeltilmesi. Varlklarla ilgili,
deerleme farklar, deer dkl gider karl ayrma, amortisman, reeskont vb. ilemlerle
ilgili deerlerin dzeltilmesi.

Gelir ve giderlerde dzeltmeler. Dnem giderleri ve dnem gelirlerinin tutarlar ile bunlarn
olmas gereken tutarlar arasnda farklar varsa bu farklarn dzeltilmesi. Dzeltme iki ynde ve
iki ekilde yaplr. Domu ancak istenebilir duruma gelmemi giderler tahakkuk yolu ile dnem
giderlerine eklenip, giderler olmas gereken tutarlara ulatrlr. Giderler arasnda yer ald halde
gelecek dneme ait olduu belirlenenler, reeskont yolu ile giderlerden karlp, giderler olmas
gereken tutara indirilir. Gelirler iin de kart ilemler yaplacaktr.

Aktarma ilemleri. Bilano gn itibariyle kullanma ya da nakde evirme sresi bir yla inen
varlklarla, istenme sresi bir yla inen borlar uzun vadeli hesaplarndan ksa vadeli hesaplarna
aktarlr.

Satlarn maliyeti ile ilgili kaytlarn yaplmas, maliyet hesaplarnn yanstma ve kapatma
kaytlarnn yaplmas.

Krn belirlenmesi ilemleri. Gelir ve gider hesaplarnn kr veya zarar hesaplarna devri, dnem
net kr veya zararna ilikin hesaplamalar ve bunlarla ilgili kaytlarn yaplmas.

Kesin mizann dzenlenmesi.

Dnem sonu finansal tablolarn dzenlenmesi.

Saym ve deerleme sonucu bulunan tutarlar ile hesaplarda yer alan


tutarlar arasnda farkllk bulunduunda nasl dzeltilir?

DNEM SONU FNANSAL TABLOLARIN DZENLENMES


Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliine gre dzenlenmesi istenen finansal tablolar; bilano, gelir
tablosu, satlarn maliyeti tablosu, fon akm tablosu, nakit akm tablosu, kr datm tablosu ve z
kaynaklar deiim tablosu olarak sunulmaktadr. Teblide, finansal tablolar; temel ve ek finansal tablolar
olmak zere iki ekilde snflandrlmaktadr. Temel finansal tablolar; bilano, gelir tablosu ve eklerini
kapsamakta iken ek finansal tablolar ise; satlarn maliyeti tablosu, fon akm tablosu, nakit akm tablosu,
kr datm tablosu ve z kaynaklar deiim tablosu gibi daha ayrntl bilgileri iermektedir. Finansal
tablolarn dzenlenme dnemi genelde takvim yl olmasna ramen vergi dzenlemelerinde, geici
verginin denmesine temel tekil etmek zere ayda bir finansal tablo dzenlenmesi amalanmaktadr.
Teblide, finansal tablolarn amalar noktada ele alnmaktadr:

Yatrmclar, kredi verenler ve dier ilgililer iin karar almada yararl bilgiler salamak,
177

Gelecekteki nakit akmlarn deerlendirmede yararl bilgiler salamak,

Varlklar, kaynaklar ve bunlardaki deiiklikler ile iletme faaliyet sonular hakknda bilgi
salamak.

Bu blmde, kesin mizan, temel finansal tablolar ve hesaplarn kapatlmas ele alnacak ve bylece
muhasebe dnemi sonunda yaplacak ilemlerin tm bu nite kapsamnda incelenmi olacaktr.

Kesin Mizann Dzenlenmesi


kinci nitede belirtildii gibi yevmiye defterine yaplan kaytlarn, byk deftere doru ve eksiksiz
aktarlp aktarlmadn kontrol etmek amacyla dzenlenen izelgelere mizan ad verilir. Bu kontrol,
mizann hazrland tarihte, yevmiye defterindeki borlu ve alacakl tutarlarn kmlatif toplamlarnn
byk defterde de oluup olumadnn denetlenmesi temeline dayanr. Eer bu kmlatif toplam byk
defterlerde olumu ise o zamana kadar yaplan kaytlarda matematiksel bir hata olmad sonucuna
varlr. Eer olumam ise geriye dnlerek hata aranr.
Bilindii gibi kesin mizan, muhasebe ii envanter ilemlerinden sonra kayt doruluunu salamak
zere oluturulan mizandr. Kesin mizann ierdii tutarlar dnem sonu itibar ile kesindir ve tutarlarn
kalanlar dnem sonu bilanosunu oluturur. Kesin mizanda, bor kalan veren hesaplarn kalanlar
bilanonun aktifini, alacak kalan veren hesaplarn kalanlar ise bilanonun pasifini oluturacaktr.
Kesin mizann ekli ve dzenlemesi dier mizanlardan farkl deildir.
Ancak kesin mizanda tm maliyet, gider ve gelir hesaplar kapanm bir biimde yer alr.

Bilanonun Dzenlenmesi
Birinci nitede de akland gibi bilano, iletmenin belirli bir tarihteki finansal durumu hakknda bilgi
veren bir tablodur. Bilano, iletmenin sadece belirli bir tarihteki finansal durumunu gsterdii iin statik
bir tablo olarak nitelendirilir. Bu kapsamda bilano, bir iletmenin belirli bir tarihteki varlklarn ve bu
varlklar zerinde kimlerin hak sahibi olduunu gsteren bir finansal tablo olarak tanmlanmaktadr.
Temel finansal tablo dzenleme ilkeleri, bilano ve gelir tablosu olmak zere iki gruba ayrlmaktadr.
Bilano ilkelerinin amac, iletmeye salanan kaynaklar ve bu kaynaklarla elde edilen varlklarn
muhasebe kayt, hesap ve tablolarnda anlaml bir ekilde tespit edilmesi ve gsterilmesi yoluyla belirli
bir tarihte iletmenin finansal durumunun aklkla ve gereine uygun olarak yanstlmasdr. Bilanonun
esas temel muhasebe eitliine dayand iin bilano unsurlar ncelikle bilanonun temel bileenleri
olan varlklar, yabanc kaynaklar ve z kaynaklar eklinde snflandrlmaktadr. Bu bileenler de, alt
snflara ayrlmaktadr. Teblide ngrlen bilano snflandrmas aadaki gibidir:
VARLIKLAR
A. Dnen Varlklar
B. Duran Varlklar
KAYNAKLAR
A. Ksa Vadeli Yabanc Kaynaklar
B. Uzun Vadeli Yabanc Kaynaklar
C. z Kaynaklar

Yukardaki, varlk ve kaynak gruplar aada ksaca aklanmtr:


Varlklar, bilanoda dnen ve duran varlklar eklinde snflandrlmtr. Dnen varlklar grubu, bir
yl veya iletmenin normal faaliyet dneminde paraya dnmesi, satlmas veya tketilmesi ngrlen
varlklar kapsamaktadr. Dnen varlklar grubu aadaki kalemlerden oluur:
A - Hazr Deerler
B - Menkul Kymetler
C - Ticari Alacaklar
D - Dier Alacaklar
E - Stoklar
F - Gelecek Aylara Ait Giderler ve Gelir Tahakkuklar
G - Dier Dnen Varlklar

178

Duran varlklar grubu ise, bir yl veya iletmenin normal faaliyet dneminde paraya dnmesi,
satlmas veya tketilmesi ngrlmeyen varlklar kapsamaktadr. Duran varlklar grubu aadaki
kalemlerden oluur:
A - Ticari Alacaklar
B - Dier Alacaklar
C - Mali Duran Varlklar
D - Maddi Duran Varlklar
E - Maddi Olmayan Duran Varlklar
F - zel Tkenmeye Tabi Varlklar
G - Gelecek Yllara Ait Giderler ve Gelir Tahakkuklar
H - Dier Duran Varlklar

Kaynaklar, bilanoda ksa vadeli yabanc kaynaklar, uzun vadeli yabanc kaynaklar ve z kaynaklar
eklinde snflandrlmtr. Ksa vadeli yabanc kaynaklar grubu, bir yl veya iletmenin normal faaliyet
dneminde denecek olan borlar kapsamaktadr. Ksa vadeli yabanc kaynaklar grubu aadaki
kalemlerden oluur:
A - Mali Borlar
B - Ticari Borlar
C - Dier Borlar
D - Alnan Avanslar
E - denecek Vergi ve Dier Ykmllkler
F - Bor ve Gider Karlklar
G - Gelecek Aylara Ait Gelirler ve Gider Tahakkuklar
H - Dier Ksa Vadeli Yabanc Kaynaklar

Uzun vadeli yabanc kaynaklar grubu, bir yl veya iletmenin normal faaliyet dneminde vadesi
gelmemi olan borlar kapsamaktadr. Uzun vadeli yabanc kaynaklar grubu aadaki kalemlerden
oluur:
A - Mali Borlar
B - Ticari Borlar
C - Dier Borlar
D - Alnan Avanslar
E - Bor ve Gider Karlklar
F - Gelecek Yllara Ait Gelirler ve Gider Tahakkuklar
G - Dier Uzun Vadeli Yabanc Kaynaklar

z kaynaklar grubu, iletme sahip veya ortaklarnn sahip veya ortak sfatyla iletme varlklar
zerindeki haklarn kapsamaktadr. z kaynaklar grubu aadaki kalemlerden oluur:
A - denmi Sermaye
B - Sermaye Yedekleri
C - Kr Yedekleri
D - Gemi Yllar Krlar
E - Gemi Yllar Zararlar (-)
F - Dnem Net Kr (Zarar)

Yukarda belirtilen gruplara gre dzenlenen bilanoda, birbirleri ile ilgili unsurlar net ve gerek
deerleriyle bir arada gstermek ve analizlere kolaylk salamak amacyla baz durumlarda kesin mizanda
alacak kalan veren bir hesap, bilanonun aktifinde ilgili olduu bir kalemin altnda indirim olarak
gsterilebilir. pheli alacaklar karlklar, deer dkl karlklar, alacak senetleri reeskontu,
birikmi amortismanlar gibi aktif dzenleyici hesap olarak adlandrlan bu hesaplarn kalanlar ilgili aktif
grubu iinde yer alacaktr. Ayn ekilde baz durumlarda kesin mizanda bor kalan veren bir hesap,
bilanonun pasifinde ilgili olduu bir kalemin altnda indirim olarak gsterilebilir. denmemi sermaye,
zarar, bor senetleri reeskontu gibi pasif dzenleyici hesap olarak adlandrlan bu hesaplarn kalanlar
ilgili pasif grubu iinde yer alacaktr.
Aktif dzenleyici ve pasif dzenleyici hesaplar olarak adlandrlan
hesaplarn kalanlar bilanoda nasl gsterilir ve ilevleri nelerdir?
179

Gelir Tablosunun Dzenlenmesi


Temel finansal tablolarn ikincisi gelir tablosudur. Yine birinci nite de belirtildii gibi gelir tablosu, bir
iletmenin belirli bir dneme ait faaliyetlerinin bir sonucu olan kr veya zararn ve bu sonuca nasl
ulaldn gsteren bir finansal tablodur. Bu tablo dzenlendii belirli bir tarihi deil, bir dnemi
kapsamaktadr, bu nedenle bilano gibi statik deil dinamik bir finansal tablo olarak nitelendirilir. Gelir
tablosu ilkelerinin amac, satlarn, gelirlerin, satlar maliyetinin, giderlerin, kr ve zararlara ait
hesaplarn ve belli dnemlere ait iletme faaliyeti sonularnn snflandrlm ve geree uygun olarak
gsterilmesini salamaktr.
Gelir tablosunun dzenlenmesinin temelini dnem kr veya zarar hesabna devredilen sonu
hesaplar oluturur. Sz konusu hesaplar, dnem kr veya zarar hesabna devredildiklerinde, tm
giderler hesabn bor tarafnda toplanrken, tm gelirler de alacak tarafnda toplanr. Hesabn bor veya
alacak kalan, iletmenin faaliyet sonucunu vermektedir. Ancak bu bilgi, bilgi kullanclar asndan
yeterli olamayaca iin kullanclarn gereksinimlerini karlayacak ekilde snflandrlmas gerekir. Bu
kapsamda Teblide gsterilen gelir tablosu aadaki temel snflandrmaya gre dzenlenmektedir.
A - BRT SATILAR
B - SATI NDRMLER (-)
C - NET SATILAR
D - SATILARIN MALYET (-)
BRT SATI KRI VEYA ZARARI
E - FAALYET GDERLER (-)
FAALYET KRI VEYA ZARARI
F - DER FAALYETLERDEN OLAAN GELR VE KRLAR
G - DER FAALYETLERDEN OLAAN GDER VE ZARARLAR (-)
H - FNANSMAN GDERLER (-)
OLAAN KR VEYA ZARAR
I - OLAANDII GELR VE KRLAR
J - OLAANDII GDERVE ZARARLAR (-)
DNEM KRI VEYA ZARARI
K DNEM KRI VERG VE DER YASAL YKMLLK KARILIKLARI (-)
DNEM NET KRI VEYA ZARARI

Ticari Kr ve Mali Kr Kavramlar


Deerleme ile ilgili hkmlere bakldnda VUKda farkl deerleme lleri, TTKda (6102 Sayl
TTK, Trkiye Muhasebe Standartlar deerleme llerinin kullanlmasn ngrmektedir.) farkl
deerleme lleri olmas nedeniyle iki deiik kr kavram ortaya kmtr. Gelir tablosunda muhasebe
ilkeleri, muhasebe standartlar ve TTK hkmlerine gre hesaplanan kr, ticari krdr. Ticari kr
belirlenirken; vergi yasalarna gre kabul edilsin veya edilmesin tm giderler ile vergiye tabi olsun ya da
olmasn tm gelirler dnem kr veya zarar hesabna devredilir.
VUKda ise, varlklarn ve borlarn deerlenmesinde kullanlacak deerleme lleri belirlenmitir.
Bu balamda, yasada belirtilenlerden daha dk deerle deerleme mmkn deildir. Ayrca vergi
kanunlarnda baz giderlerin vergiye matrah olacak krdan indirilmesini nleyen, baz gelirlerin de
vergiden muaf olduunu belirleyen hkmler bulunmaktadr. Bu hkmler erevesinde vergi
kanunlarna uyularak hesaplanan kr mali kr (vergi kr)dr. Bu iki farkl yaklam nedeniyle, ticari kr
ve mali kr tutarlar genellikle birbirinden farkl olmaktadr.

Hesaplarn Kapatlmas
Muhasebenin temel kavramlarndan dnemsellik kavram gereince, her hesap dnemi dierinden
bamsz olduundan, dnem sonu ilemleri tamamlanp gerekli finansal tablolar dzenlendikten sonra, o
dneme ait hesaplarn da kapatlarak dnemin sona erdirilmesi gerekir. Bir hesabn kapal olmas, bor ve
alacak taraf toplamlarnn birbirine eit olmas anlamna gelir. Bu nedenle, kesin mizanda bor kalan
veren varlk hesaplarnn bor kalan kadar alacaklandrlmas, alacak kalan veren kaynak hesaplarnn
ise alacak kalan kadar borlandrlmas halinde ilgili hesaplar kapatlm olacaktr. Bunun iin yevmiye
defterinde kapan maddesi dzenlenir. Bu madde byk defter hesaplarna aktarld zaman btn
hesaplarn bor ve alacak eitlii salanacak ve dnem sonunda ak bir hesap kalmayacaktr. Kapan
maddesi aadaki gibi yaplr:
180

31.12.20.XX
300 BANKA KREDLER HS.
320 SATICILAR HS.
500 SERMAYE HS.
:
Kullanlan tm pasif karakterli hesaplar

XXX
XXX
XXX

100 KASA HS.


102 BANKALAR HS.
252 BNALAR HS.
:
Kullanlan tm aktif karakterli hesaplar

XXX
XXX
XXX

Hesap dneminin bitmesi ayn zamanda izleyen dnemin balamas anlamna gelir. Bu nedenle
iletmenin dnem sonundaki durumu, hesaplarn yukardaki kayt ile kapanm olmasna ramen, izleyen
dnemin balang durumudur. Ksacas dzenlenen dnem sonu bilanosu, bir sonraki dnemin dnem
ba bilanosunu oluturacaktr. Yeni dnemde hesaplar, dnem ba bilanosuna dayanarak bir al
maddesi ile tekrar alacak ve bylece iletmenin sreklilii salanm olacaktr.

MUHASEBE SRECNE LKN SAYISAL RNEK


Muhasebe srecine ilikin bir saysal rnek aada verilmitir. Buradaki ama sreci bir btn olarak ve
anlalabilir bir ekilde yanstabilmektir. Srece ilikin ilemler aadaki gibidir:
1.

Gkay Trker, 1 Aralk 2011, ADALAR adl yeni bir iletme kurmutur. Sermaye olarak konan
deerler aadaki envanterde yer almaktadr:
ADALAR letmesi 01.12.2011 Tarihli
Envanteri
VARLIKLAR:
KASA
10.000,BANKALAR
8.400,MAL
32.600,BNA
240.000,-

2.

1 Aralk - 31 Aralk 2011 dnemine ilikin gnlk ilemler aada verilmektedir. Gnlk
ilemlerin verilmesinde ama sadece muhasebe srecini bir btn olarak grebilmek olduu iin
katma deer vergisi dikkate alnmamtr. letme gider hesaplarnda 7/A seeneini
uygulayacaktr. Mal hareketleri aralkl envanter yntemine gre kaydedilecektir.

5.12.2011: Deniz A..den 3.680lik ticari mal satn alnmtr. Karlnda 2.000 nakit
verilmi, kalan tutar iin ise borlu kalnmtr.

8.12.2011: Deniz A..den alnan 640 tutarl mallar anlama artlarna uygun kmad iin
iade edilmitir. ade tutar iletmenin bor hesabndan dlmtr.

9.12.2011: letme, bankadaki hesabndan 4.500 ekmitir.

12.12.2011: Mteri Tansel Ylmaza 6.600lik fatura tutarl maln sat yaplp, teslim
edilmitir. Karlnda 3.000 nakit alnm, kalan tutar iin ise alacakl kalnmtr.

16.12.2011: Mteri Tansel Ylmaza satlan mallarn nakliyesi ile ilgili olarak Akn Nakliye
irketine 540 denmitir. Anlama gerei sat gideri iletmeye aittir.

18.12.2011: letme, mterisi Tansel Ylmazdan alacana karlk bankadaki hesabna


2.500 tutarnda bir havale geldiini ve hesabna kaydedildiini renmitir.

21.12.2011: letmede iyerinde kullanlmak zere, Birol A..den 4.400 tutarl bir bilgisayar
satn alnm ve bedeli kasadan denmitir.

22.12.2011: dari blm ile ilgili olarak 1.200 makbuz karl krtasiye malzemesi satn
alnm ve bedeli kasadan denmitir.
181

23.12.2011: Aralk ayna ait pazarlama blm ile ilgili olarak elektrik iletmesine 420 fatura
tutarl elektrik gideri denmitir.

24.12.2011: letme, bankadan 40.000 limitli ksa vadeli kredi salam ve bunun 8.000sini
nakit olarak almtr.

26.12.2011: letme, Deniz A..ye olan 1.040lik borcunun tamamn nakden demede
bulunarak kapatmtr.

31.12.2011: letme, mterisi Tansel Ylmazdan kalan 1.100lik alacan tamamn nakden
tahsil etmitir.

3.

Dnem sonu envanter bilgileri aadaki gibidir:

Bankadan gelen hesap zetinden, iletmenin mevduat hesabna 320 net faiz tahakkuk ettii
renilmitir.

Bankadan gelen hesap zetinden, iletmenin ksa vadeli kredi hesabna 160 net faiz tahakkuk
ettii renilmitir.

31 Aralk tarihinde yaplan saymda ticari mal mevcudunun 33.000 olduu saptanmtr.

Dnem kr zerinden hesaplanan vergi 392dir.

Yukardaki bilgilerden yararlanarak;

Al bilanosunu dzenleyiniz,

1 Aralk-31 Aralk 2011 dnemine ilikin yevmiye defteri kaytlarn yapnz,

Yevmiyeden kaytlar byk defterlere aktarnz,

Genel geici mizan dzenleyiniz,

Dnem sonu ilemlerini yapnz,

Kesin mizan dzenleyiniz,

Finansal tablolar dzenleyerek hesaplar kapatnz.


1.

Al bilanosunun dzenlenmesi:
ADALAR letmesi 01.12.2011 Tarihli Al Bilanosu

Aktif
KASA
BANKALAR
TCAR MALLAR
BNALAR

AKTF TOP.

10.000 SERMAYE
8.400
32.600
240.000

291.000

PASF TOP.

182

Pasif
291.000

291.000

1 Aralk-31 Aralk 2011 dnemine ilikin gnlk ilemlerin yevmiye defteri kaytlar:
01.12.2011
100 KASA HS.
102 BANKALAR HS.
153 TCAR MALLAR HS.
252 BNALAR HS.
500 SERMAYE HS.

10.000
8.400
32.600
240.000
291.000

05.12.2011
153 TCAR MALLAR HS.
100 KASA HS.
320 SATICILAR HS.
08.12.2011
320 SATICILAR HS.
153 TCAR MALLAR HS.
09.12.2011
100 KASA HS.
102 BANKALAR HS.

3.680
2.000
1.680
640
640
4.500
4.500

12.12.2011
100 KASA HS.
120 ALICILAR HS.

3.000
3.600

600 Y.. SATILAR HS.


16.12.2011
612 DER NDRMLER HS.
100 KASA HS.
18.12.2011
102 BANKALAR HS.
120 ALICILAR HS.

6.600
540
540
2.500
2.500

21.12.2011
255 DEMRBALAR HS.
100 KASA HS.
22.12.2011
770 GENEL YNETM GDERLER HS.
100 KASA HS.
23.12.2011
760 PAZARLAMA SATI VE DAITIM GDERLER HS.
100 KASA HS.

4.400
4.400
1.200
1.200
420
420

24.12.2011
100 KASA HS.

8.000
300 BANKA KREDLER HS.
26.12.2011

8.000

320 SATICILAR HS.

1.040
100 KASA HS.

1.040

31.12.2011
100 KASA HS.

1.100
120 ALICILAR HS.

2.

1.100

Dnem sonu ile ilgili ilemler:

Dnem sonu envanter bilgilerine ilikin ilemlerin yevmiye defteri kaytlar:


31.12.2011
102 BANKALAR HS.

320

642 FAZ GELRLER HS.


31.12.2011
780 FNANSMAN GDERLER HS.
300 BANKA KREDLER HS.

320
160
160

183

Satlan ticari mallarn maliyetinin hesaplanmas ve yevmiye defteri kayd:


SATIA ELVERL MALLAR
(Ticari mallar hesabnn bor kalan)

35.640,-

(-)DNEM SONU MAL MEVCUDU

(33.000)

= SATILAN TCAR MALLARIN MALYET

= 2.640,-

31.12.2011
621 SATILAN TCAR MALLAR MALYET HS.
153 TCAR MALLAR HS.




2.640

2.640


Maliyet hesaplarnn devri yevmiye defteri kaytlar:





631 PAZARLAMA SATI VE DAITIM GDERLER HS.
632 GENEL YNETM GDERLER HS.
660 KISA VADEL BORLANMA GDERLER HS.
761 PAZARLAMA SATI VE DAITIM
GDERLER YANSITMA HS.
771 GENEL YNETM GDERLER
YANSITMA HS.
781 FNANSMAN GDERLER YANSITMA
HS.
31.12.2011
761 PAZARLAMA SATI VE DAITIM GDERLER YANSITMA HS.
771 GENEL YNETM GDERLER YANSITMA HS.
781 FNANSMAN GDERLER YANSITMAHS.
760 PAZARLAMA SATI VE DAITIM
GDERLER HS.
770 GENEL YNETM GDERLER HS.
780 FNANSMAN GDERLER HS.


420
1.200
160
420
1.200
160

420
1.200
160
420
1.200
160

Gelir ve gider hesaplarnn kapatlma ve dnem net krnn devri yevmiye defteri kaytlar:



31.12.2011
600 Y.. SATILAR HS.
642 FAZ GELRLER HS.

690 DNEM KRI VEYA ZARARI HS.


31.12.2011
690 DNEM KRI VEYA ZARARI HS.
612 DER NDRMLER HS.
621 SATILAN TCAR MALLAR MALYET HS.
631 PAZARLAMA SATI VE DAITIM
GDERLER HS.
632 GENEL YNETM GDERLER HS.
660 KISA VADEL BORLANMA GDERLER
HS.
31.12.2011
691 DNEM KRI VERG VE DER YASAL YKMLLK
KARILIKLARI HS.
370 DNEM KRI VERG VE DER YASAL
YKM. KAR. HS.

690 DNEM KRI VEYA ZARARI HS.

6.600
320
6.920
4.960
540
2.640
420
1.200
160

392


 392

1.960

692 DNEM NET KRI HS.


691 DNEM KRI VERG VE DER YASAL
YKMLLK KARILIKLARI HS.

1.568
392

31.12.2011
1.568 

692 DNEM NET KRI HS.


590 DNEM NET KRI HS.

184


1.568

Byk defter kaytlar:


100 KASA HS.

102 BANKALAR HS.

153 TCAR MALLAR HS.

10.000,4.500,3.000,8.000,1.100,-

2.000,540,4.400,1.200,420,1.040,-

8.400,2.500,320,-

4.500,-

32.600,3.680,-

26.600,-

9.600,-

11.220,-

4.500,-

36.280,-

6.720,-

17.000,26.600,-

26.600,-

252 BNALAR HS.


240.000,-

240.000,-

120 ALICILAR HS.


3.600,-

2.500,1.100,-

3.600,-

3.600,-

255 DEMRBALAR HS.


4.400,-

4.400,-

300 BANKA KREDLER HS.

11.220,-

600 Y.. SATILAR HS.


6.600,-

6.600,-

1.200,-

1.200,-

160,-

632 GENEL YNETM


GDERLER HS.
1.200,1.200,-

771 GENEL YNETM


GDERLER YANSITMA HS.
1.200,-

320 SATICILAR HS.


640,1.040,-

1.680,-

1.680,-

1.680,-

612 DER NDRMLER HS.

760 PAZARLAMA SATI VE


DAITIM GDERLER HS.

392

420,-

642 FAZ GELRLER HS.


320.-

1.200,-

621 SATILAN TCAR


MALLAR MALYET HS.

320,-

2.640,-

2.640,-

631 PAZARLAMA SATI VE


DAITIM GDERLER HS.
420,-

660 KISA VADEL


BORLANMA GDERLER
HS.
160,160,-

690 DNEM KRI VEYA


ZARARI HS.

781 FNANSMAN GDERLER


YANSITMA HS.
160,-

4.960,1.960,6.920,-

160,-

185

420,-

761 PAZARLAMA SATI VE


DAITIM GDERLER
YANSITMA HS.
420,420,-

540,-

420,-

370 DNEM KRI VER. VE


D. YAS. YKM. KAR.
HS.

36.280,-

8.160

780 FNANSMAN GDERLER


HS.
160,-

36.280,-

540,-

770 GENEL YNETM


GDERLER HS.

8.000,160,8.160,-

11.220,-

291.000,-

3.280,33.000,-

500 SERMAYE HS.


291.000,-

640,2.640,-

6.920,6.920,-

691 DN. KR VER. VE D.


YAS. YK. KAR. HS.
392

392

692 DNEM NET KRI HS.


1.568

1.568

590 DNEM NET KRI HS.


1.568

1.568

Genel Geici mizann dzenlenmesi:


ADALAR letmesi
31.12.2011 Tarihli Genel Geici Mizan
TUTARLAR
HESAPLAR
Bor
Alacak
100 KASA
26.600,9.600,102 BANKALAR
10.900,4.500,153 TCAR MALLAR
36.280,640,252 BNALAR
240.000,500 SERMAYE
291.000,320 SATICILAR
1.680,1.680,120 ALICILAR
3.600,3.600,255 DEMRBALAR
4.400,300 BANKA KREDLER
8.000,600 Y.. SATILAR
6.600,612 DER NDRMLER
540,770 GENEL YN. GD.
1.200,760 PAZARLAMA SAT.ve DA.
420,GD.
TOPLAM
325.620,325.620,-

KALANLAR
Bor
Alacak
17.000,6.400,35.640,240.000,291.000,-

4.400,8.000,6.600,540,1.200,420,305.600,-

305.600,-

Kesin mizann dzenlenmesi:


ADALAR letmesi
31.12.2011 Tarihli Kesin Mizan
TUTARLAR
Bor
Alacak
26.600,9.600,11.220,4.500,36.280,3.280,240.000,291.000,1.680,1.680,3.600,3.600,4.400,8.160,-

HESAPLAR

100 KASA
102 BANKALAR
153 TCAR MALLAR
252 BNALAR
500 SERMAYE
320 SATICILAR
120 ALICILAR
255 DEMRBALAR
300 BANKA KREDLER
370 DN. KRI VERG VE D.
YASAL YKM. KARILIK.
600 Y.. SATILAR
612 DER NDRMLER
770 GENEL YNETM GDERLER
760 PAZARLAMA SAT. ve DA. GD.
642 FAZ GELRLER
780 FNANSMAN GDERLER
621 SATILAN TCAR MALLAR MAL.
631 PAZARLAMA SATI ve DA. GD.
632 GENEL YNETM GDERLER
660 KISA VADEL BORLANMA GD.
761 PAZARLAMA SAT. ve DA. GD.
YANSITMA.
771 GENEL YNETM GDERLER
YANSITMA
781 FNANSMAN GDERLER
YANSITMA
690 DNEM KRI VEYA ZARARI
691 DN. KR VER. VE D. YAS.
YK. KAR.
692 DNEM NET KRI HS.
590 DNEM NET KRI
TOPLAM

4.400,8.160,-

392
6.600,540,1.200,420,320,160,2.640,420,1.200,160,-

6.600,540,1.200,420,320,160,2.640,420,1.200,160,-

420,-

420,-

1.200,-

1.200,-

160,-

160,-

6.920,-

6.920,-

392

392

1.568

1.568

348.100,-

1.568
348.100,-

186

KALANLAR
Bor
Alacak
17.000,6.720,33.000,240.000,291.000,-

392

301.120,-

1.568
301.120,-

Dnem sonu bilanosunun dzenlenmesi:




   
 .
 .........................................................................................................................................................
.

 
.
. 

.
 
.

"(+!!!,-.  . 
.
)+"'!,-.
 +. .+..+.+.
...............$*#,-.
'+(#!,-.  +. 
+.
#*"+!!!,-.
 .
$$+!!!,-.   . . .
"+&'),-.
#%!+!!!,-. .
.

%+%!!,-.
 
.
.
.
.
.
.
 . +............................................$!"+"#!,-.
.
.

.
.
.
. +.................................................$!"+"#!,-.
.

Bilano hesaplarnn kapatlmas yevmiye defteri kayd:


.
31.12.2011.
.
.
300 BANKA KREDLER HS.
370 DN. KRI VERG VE DER YASAL YKM. KAR. HS.
500 SERMAYE HS.
590 DNEM NET KRI HS.
100 KASA HS.
102 BANKALAR HS.
153 TCAR MALLAR HS.
252 BNALAR HS.
255 DEMRBALAR HS.
.
.
.

.
.

.
..
8.160
392
291.000
1.568
17.000
6.720
33.000
240.000
4.400

Gelir tablosunun dzenlenmesi:


ADALAR letmesi
01.12.2011 - 31.12.2011 Dnemi Gelir Tablosu
A-BRT SATILAR
Y.. Satlar
6.600,B- SATI NDRMLER (-)
Dier indirimler(-)
540,C-NET SATILAR
D-SATILARIN MALYET (-)
Satlan ticari mallar maliyeti (-)
2.640,BRT SATI KRI VEYA ZARARI
E- FAALYET GDERLER (-)
Pazarlama sat ve datm giderleri (-)
420,Genel ynetim giderleri (-)
1.200,FAALYET KRI VEYA ZARARI
F- DER FAALYETLERDEN OLAAN GELR VE KRLAR
Faiz gelirleri
320,G- DER FAALYETLERDEN OLAAN GDER VE
ZARARLAR
H- FNANSMAN GDERLER (-)
Ksa vadeli borlanma Giderleri (-)
160,OLAAN KR VEYA ZARAR
I- OLAANDII GELR VE KRLAR
J- OLAANDII GDER VE ZARARLAR (-)
DNEM KRI VEYA ZARARI
K- DNEM KRI VER VE DER YASAL YKMLLK
KARILIKLARI (-)
DNEM NET KRI VEYA ZARARI

187

6.600,(540,-)
6.060,(2.640,-)
3.420,(1.620,-)

1.800,320,---(160,-)
1.960,------1.960,392
1.568

Bilano hesaplarnn yeni dnemde almas yevmiye defteri kayd:


01.01.2012
100 KASA HS.
102 BANKALAR HS.
153 TCAR MALLAR HS.
252 BNALAR HS.
255 DEMRBALAR HS.
300 BANKA KREDLER HS.
370 DNEM KRI VER. VE D. YASAL
YKMLLK KARILIKLARI HS.
500 SERMAYE HS.
590 DNEM NET KRI HS.

188

17.000,6.720,33.000,240.000,4.400,8.160,392
291.000,1.568

zet
Muhasebe ii envanter ilemleri kapsamnda
yaplan ayarlama ve dzeltme kaytlarndan
sonra kesin mizan kartlr. Kesin mizanda
kalan veren hesaplar, bilano kalemlerini
olutururlar.

Envanter ilemleri, iletmenin sahip olduu


varlklar ve kaynaklarn bilano gnndeki
miktar ve deerlerini kesin bir ekilde ve
dkml olarak bulmak ve elde edilen sonulara
gre gerekli ayarlama ve dzeltme kaytlarn
yaparak gerek deerleriyle grlmesini
salamaktr. TTK ve VUK, envanter kavramn
deil,
envanter
karmak
kavramn
kullanmaktadr. Envanter karma, saym ve
deerleme olmak zere iki aamal ve iletmenin
tm varlk, alacak ve borlarnn bulunduu liste
olarak ele alnmaktadr.

Bilano, iletmenin belirli bir tarihteki finansal


durumu hakknda bilgi veren bir tablodur. Bu
kapsamda bilano, bir iletmenin belirli bir
tarihteki varlklarn ve bu varlklar zerinde
kimlerin hak sahibi olduunu gsteren bir
finansal tablo olarak tanmlanmaktadr. Bilano
unsurlar ncelikle bilanonun temel bileenleri
olan varlklar, yabanc kaynaklar ve z
kaynaklar eklinde snflandrlmaktadr. Bu
bileenler de, dnen ve duran varlklar, ksa
vadeli ve uzun vadeli yabanc kaynaklar ile z
kaynaklardan olumaktadr.

Dnem sonu ilemleri; muhasebe d envanterin


yaplmas, muhasebe ii envanter kaytlarnn
yaplmas, kesin mizann dzenlenmesi, dnem
sonu finansal tablolarn dzenlenmesi ve kapan
kaytlarnn yaplmasndan oluur.
Muhasebe d envanter, iktisadi kymetlerin
saylmas, tartlmas ve llmesi suretiyle
tespiti ve tespit edilen iktisadi kymetlerin
deerlendirilmesi ilemlerini kapsar. Ksacas,
miktar ve deer olarak belirleme ilemlerini
ierir. Deerleme, iletmenin varlklarnn ve
borlarnn ulusal para ile ifade edilmesi
eklinde
tanmlanmaktadr.
Deerlemenin
nemi, varlklarn ve kaynaklarn deerinin
belirlenmesinin dorudan iletmenin kr veya
zararn etkilemesinden gelir. Bu nedenle,
iletmenin gerek durumunu ortaya koyabilecek
deerleme lleri seilmelidir. Muhasebe ii
envanter ise, bu deerlendirme sonularna gre
bulunan sonularn, muhasebe kaytlar ile
karlatrlarak hesaplarn gerek durumu
gsterir hale getirilmesi iin ayarlama ve
dzeltme kaytlarnn yaplmas ilemlerini
ierir.

Gelir tablosu, bir iletmenin belirli bir dneme


ait faaliyetlerinin bir sonucu olan kr veya
zararn ve bu sonuca nasl ulaldn gsteren
bir finansal tablodur. Gelir tablosunun
dzenlenmesinin temelini dnem kr veya
zarar hesabna devredilen sonu hesaplar
oluturur. Gelir tablosu; brt sat kr veya
zarar blm, faaliyet kr veya zarar blm,
olaan kr veya zarar blm, dnem kr veya
zarar blm ile dnem net kr veya zarar
blmlerinden oluur.

189

Kendimizi Snayalm

a. Ayarlama kaytlar

6. Aadaki deerleme llerinden hangisi


Vergi Usul Kanununda yer almaz?
a. Mukayyet deer

b. Saym

b. Tasarruf deeri

c. Dzeltme kaytlar

c. tibari deer

d. Saym ve deerleme

d. Emsal bedeli

e. Envanter kaytlar

e. Geree uygun deer

2. letmelerin her muhasebe dneminde karmak zorunda olduu envantere ne ad verilir?


a. Devir envanteri

7. Muhasebe ii envanter kaytlar nereye


yaplr?
a. letme hesab defterine

b. Dnem sonu envanteri

b. Yardmc deftere

c. Tasfiye envanteri

c. Yevmiye ve byk deftere

d. Kurulu envanteri

d. Envanter defterine

e. Devaml envanter

e. Envanter listesine

3. Muhasebe dnemi sonunda envanter


ilemlerinden nce karlan mizana ne ad
verilir?
a. Geici mizan

8. Aadaki ifadelerden hangisi yanltr?


a. Bilano kesin mizan kalanlarndan yararlanlarak dzenlenir.

1. Envanter karma kavram aadakilerden


hangisinin karldr?

b. Bilanoda varlklar en likit varlktan en az


likit olana doru dzenlenir.

b. Genel geici mizan

c. Bilanoda kaynaklar, ksa vadeli ve uzun


vadeli yabanc kaynaklar ile z kaynaklardan
oluur.

c. Kesin mizan
d. Aylk mizan
e. Genel mizan

d. Bilanoda aktifi dzenleyici hesaplar, bilanonun aktifinde ilgili kalemden indirim


olarak gsterilir

4. Genel geici mizan ile kesin mizan arasnda


fark nedir?
a. Kesin mizann ayarlama ve dzeltme
kaytlarndan sonra hazrlanmas

e. Bilanonun pasifi dnen ve duran varlklar


olmak zere iki ana gruba ayrlr.

b. Genel geici mizann 12. ayn kaytlarndan


sonra hazrlanmas

9. Gelir tablosunda muhasebe ilkeleri,


muhasebe standartlar ve TTK hkmlerine gre
hesaplanan kr, aadakilerden hangisidir?
a. Vergi kr

c. Kesin mizann byk defter hesaplarndan


hazrlanmas
d. Genel geici mizann yardmc defter bilgilerini iermemesi

b. Mali kr

e. Kesin mizann 12 aylk kmlatif rakamlar


iermesi

d. Ticari kr

c. Vergi sonras kr
e. Vergi matrah

5. letmenin varlklarnn ve borlarnn


ulusal para ile ifade edilmesi eklinde
tanmlanan kavram aadakilerden hangisidir?
a. Deerleme
b. Saym

10. Dnem sonu ilemleri kapsamnda yer alan


aada kark olarak verilen ilemlerden
hangisi en son yaplacak ilemdir?
a. Ayarlama ve dzeltme kaytlar

c. Ayarlama

b. Saym ve deerleme ilemleri

d. Dzeltme

c. Hesaplarn kapan kayd

e. Mizan

d. Dnem sonu finansal tablolarn dzenlenmesi


e. Kesin mizann dzenlenmesi

190

Kendimizi Snayalm Yant


Anahtar

Sra Sizde 2
Bilanoda yer alan varlk ve borlarn gerek
tutarlar, bu bilano kalemlerinin tek tek fiilen
saylmas, kontrol edilmesi ve deerlemesi ile
saptanabilir. Bu ilemler ise muhasebe d
envanter tarafndan yapld iin bilanonun
hazrlanmas, muhasebe d envantere dayanr.

1. d Yantnz yanl ise Envanterle ilgili


kavramlar balkl konuyu yeniden gzden
geiriniz.
2. b Yantnz yanl ise Envanter eitleri
balkl konuyu yeniden gzden geiriniz.
3. b Yantnz yanl ise Dnem sonu lemleri
balkl konuyu yeniden gzden geiriniz.

Sra Sizde 3
Eer genel geici mizandaki tutarlar ile
muhasebe d envanter sonucu bulunan tutarlar
arasnda fark karsa, gerek tutarlar muhasebe
d envanter sonucunda bulunan tutarlar
olduundan, hesaplar bu tutarlar verecek
ekilde muhasebe kaytlar araclyla ayarlanr
ve dzeltilir.

4. a Yantnz yanl ise Dnem sonu lemleri


balkl konuyu yeniden gzden geiriniz.
5. a Yantnz yanl ise Muhasebe D
Envanter balkl konuyu yeniden gzden
geiriniz.
6. e Yantnz yanl ise Muhasebe D
Envanter balkl konuyu yeniden gzden
geiriniz.

Sra Sizde 4

7. c Yantnz yanl ise Muhasebe i


Envanter balkl konuyu yeniden gzden
geiriniz.

10. c
Yantnz yanl ise Hesaplarn
Kapatlmas balkl konuyu yeniden gzden
geiriniz.

Bilanoda, birbirleri ile ilgili unsurlar net ve


gerek deerleriyle bir arada gstermek ve
analizlere kolaylk salamak amacyla baz
durumlarda kesin mizanda alacak kalan veren
bir hesap, bilanonun aktifinde ilgili olduu bir
kalemin altnda indirim olarak gsterilebilir. Bu
hesaplara aktif dzenleyici hesap denir. Ayn
ekilde baz durumlarda kesin mizanda bor
kalan veren bir hesap, bilanonun pasifinde
ilgili olduu bir kalemin altnda indirim olarak
gsterilebilir. Bu hesaplara da pasif dzenleyici
hesap denir.

Sra Sizde Yant Anahtar

Yararlanlan Kaynaklar

8. e Yantnz
yanl
ise
Bilanonun
Dzenlenmesi balkl konuyu yeniden gzden
geiriniz.
9. d Yantnz yanl ise Ticari Kr ve Vergi
Kr Kavramlar balkl konuyu yeniden
gzden geiriniz.

Sra Sizde 1

Acar, D., Tetik, N. (2010). Genel Muhasebe, (9.


Bask), Ankara: Detay Yaynclk.

Envanter kavram, bazen iletmenin sadece


varlklarn, bazen mevcut, alacak ve borlarn
gsteren listeler bazen de sadece stoklarn
miktar ve deerlerini ifade etmek iin
kullanlmaktadr. Envanter karma, saym ve
deerleme olmak zere iki aamal ve iletmenin
tm varlk, alacak ve borlarnn bulunduu liste
olarak ele alnmaktadr. Envanter ilemleri,
iletmenin sahip olduu varlklar ve kaynaklarn
bilano gnndeki miktar ve deerlerini kesin
bir ekilde ve dkml olarak bulmak ve elde
edilen sonulara gre gerekli ayarlama ve
dzeltme kaytlarn yaparak gerek deerleriyle
grlmesini salamaktr. Dnem sonu ilemleri
ise, muhasebe srecinde genel geici mizann
hazrlanmasndan sonraki aamalar iermektedir
ve bu anlamda envanter ilemlerini de kapsayan
geni bir kavramdr.

Gne, R., Acar, D., Beki ., Usul H. (2010).


Dnem sonu lemleri, Ankara: Detay
Yaynclk
Ko Yalkn, Y. (2008). Genel Muhasebe, (16.
Bask), Ankara: Nobel Yayn Datm.
Sevilengl, O. (2009). Genel Muhasebe, (15.
Bask), Ankara: Gazi Kitabevi.
Ylanc, M., Yldz, B., Kirac M., Kse T.
(2011). Genel Muhasebe, (2. Bask), Eskiehir:
Nisan Kitabevi.

191