You are on page 1of 6

M.A.

Enes Dedi
enesdedich@gmail.com

Radovi, Knjiga XVII/3 (Historija, Historija umjetnosti, Arheologija), Filozofski


fakultet u Sarajevu, Sarajevo 2014, 509

Rezultati plodne istraivake djelatnosti uposlenika i saradnika Filozofskog fakulteta u


Sarajevu, odnosno Odsjeka za historiju, objelodanjeni su 2014. godine u okviru novog XVII
broja eminentog asopisa Radovi Filozofskog fakulteta. Ve ustaljena praksa dvogodinjeg
objavljivanja novih naunih dostignua, te prikaza i osvrta na tekuu historiografsku produkciju
iz oblasti historije, historije umjetnosti i arheologije i ovoga puta se dri utvrenih principa i
kree se du utabanog kolosjeka ranijih brojeva Radova. Urednik ovog izdanja asopisa je
bosanskohercegovaki medievist Esad Kurtovi, lanovi redakcije i redakcionog odbora su
uposlenici i saradnici Odsjeka za historiju, dok je sekretar redakcije i ovaj put Emir O. Filipovi.
I ovaj broj Radova je tradicionalno posveen u sjeanje na istaknute profesore Filozofskog
fakulteta, XVII/3 broj posveen je u ime nedavno preminulog profesora Ibrahima Karabegovia
(1931-2011). Nastojei pruiti priliku studentima prvog, drugog i treeg ciklusa studija, da svoje
prve naune korake ostvare upravo u asopisu njihove matine kue i ovaj put je Redakcija imala
puno razumijevanje za mlade istraivae i njihova nauna ostvarenja.
Posmatrajui sadraj ove publikacije pored ve ustaljenih rubrika u ovom broju je
inkorporiran i dio naslovljen Okrugli stol ene u srednjovjekovnoj Bosni (17-259). Radi se
publikovanju radova prezentiranih na naunom okupljanju u organizaciji Drutva za
prouavanje srednjovjekovne bosanske historije odranog 29. novembra 2012. godine na
Filozofskom fakultetu u Sarajevu. Odravanjem ovog programa lanovi Drutva su nastojali
afirmirati i predstaviti jedan segment bosanskog srednjovjekovlja koji se nalazi na marginama
strune literature, reklo bi se proporcionalno sa statusom ena u srednjem vijeku, te u povijesnim
izvorima toga doba. Uvodni rad Peje okovia Krstjanice, bosanske redovnice, u oima
savremenika upravo potvruje to pravilo. Krstjanice je zahvatila dvostruko breme, pored
1

injenice to je srednji vijek enski spol potisnuo u drugi plan, bosanske redovnice su se nale i
na vjetrometini predrasuda iz kranskih velikodostojnika. I u ovom sluaju se namee
zakonitost po kojoj ona strana koja pod svojim okriljem dri pisanu rije moe upravljati
historijom. Suoen sa temom osuenom na vizuru dijametralno suprotstavljenih savremenika,
pred autorom je otvoreno iroko polje mogunosti u kojem plodno niu nesigurne pretpostavke.
uvajui se pretenicioznih zakljuaka okovi tumai i pojanjava dostupan fond izvornih
podataka opravdano etiketirajui temu sintagmom utnja jedne prolosti. Turobnu svakodnevnicu
medievalnog ropstva predstavila je Elmedina Duranovi u lanku ene iz Bosne na tritu roblja
u Dubrovniku 1279-1301, u kojem donosi pregled institucije ropstva na relaciji Dubrovnikzalee iz kojeg se zrcali kako je postojao i dokument o vlasnitvu nad robom koji se zvao carta
servitutis. Obraujui slabo zastupljen segment linih imena, Enes Dedi u lanku Uestalost
enskih imena u srednjovjekovnoj Bosni pravi jasne distinkcije izmeu drutvenog ranga, vjerske
pripadnosti i vremenskog konteksta, kao primarnih parametara u karakterizaciji osoba. Kao
rezultat autorove analize namee se zakljuak kako se kod povlaenih slojeva imenski fond pred
kraj postojanja srednjovjekovne Bosne sastoji gotovo iskljuivo od imena preuzetih od Latina i
Grka, dok su se kod niih slojeva zadrala narodna imena.
Predstava ena na stecima u srednjovjekovnoj Bosni predstavlja sublimaciju dosadanjih
historiografskih saznanja, tumaenja i zapaanja iz perspektive Narcise Semi. U ambijentu
materijalne kulture elaboriran je i lanak zanimljive tematike Slavena Tadia Nakit i nonja u
srednjovjekovnoj Bosni. Autor posmatra tematiku nonje komparairajui bosanske uzorke sa
evropskim pandanima konstatirajui kako je u Bosni izgraen karakteristian stil ukraavanja
odjee nakitom koji se zrcali iz dubrovakih izvora sintagmom ad modi bosnensis. Irfan
Teskeredi u lanku Dvorske dame u srednjovjekovnoj Bosni definie inkorporiranost
bosanskog srednjovjekovlja u jedinstveni kulturni obrazac onovremene Evrope. Promatrajui
ulogu dvorskih dama u ivotu srednjovjekovnog bosanskog plemstva uoava se kako se ovaj
trend, zaet na podruju Francuske, preko srednje Evrope i Ugarske prelio i preko bosanskih
granica, pri emu se namee zakljuak kako je ova institucija na naem podruju bila
zastupljenija nego to izvorni podaci pokazuju. Uzajamne veze bosanske drave i zapadne Evrope
kroz prizmu brane politike vladajue dinastije prati Nedim Rabi u lanku Maria...von Bosnien:
bosanska vojvotkinja-njemacka grofica. Ranija historiografska tumaenja po kojima bi Marija
mogla biti sestra bana Stjepana II autor koriguje, te kalkulacijama dolazi do zakljuka kako se
2

radi o banovoj sestri. Jo jedna enska osoba na evropskom dvoru Anna de Bosna de Regno
Dalmacie - Ana od vidnice batinila je naslov u vezi sa bosanskom dravom. Rad se bazira na
portretu ugarske kraljice Ane, ene kralja Karla IV i majke poljskog kralja Vaclava IV, a po
miljenju autora Amera Sulejmanagia naslov de Bosna je mogla stei u vidu poklona od
Luksemburgovaca ili u obliku miraza od ujaka Ludovika I.
lanak Denana Dautovia Bosansko-ugarski odnosi kroz prizmu braka Ludovika I
Velikog i Elizabete kerke Stjepana II Kotromania razmotava zamreno klupko Elizabetina
miraza u vidu teritorija koji je zahvatao dio Huma izmeu Cetine i Neretve. Autorova teza o
nepovredivosti miraza pronalazi utoite u politici bosanskog bana i kralja Tvrtka I, koji nije
nastojao da se domogne ovih posjeda. Uzajamne veze srednjovjekovne Bosne sa istonim
predjelima u vidu brane politike vladajue kue u lanku O bugarskim princezama na
bosanskom dvoru sa posebnim osvrtom na kraljicu Doroteju razmatra Amer Dardagan. enidba
bana Stjepana II za bugarsku princezu nepoznatog imena 1329. godine prvi je pokazatelj
direktnih veza izmeu dva dvora, zakljuivanjem braka bana Tvrtka sa bugarskom princezom
Dorotejom 1374. godine otisak je vrstih diplomatskih odnosa koje su ove dvije zemlje batinile
u XIV stoljeu. Analizirajui potencijalne veze Bosne sa ekom feudalnom elitom Emir O.
Filipovi je zakljuke svojih istraivanja predstavio u lanku Kerka i unuk bosanskog vladara?
Prilog prosopografiji Kotromania. Autor pod lupu stavlja navode o Heleni, odnosno Jeleni
supruzi ekog vojvode Premeka I Opavskog, koja je nazivana dedika bosanska to bi znailo
nasljednica bosanska. Zakljuak Filipovieva istraivanja donosi injenicu kako je zbog
pomanjkanja izvora teko ustanoviti da li je Helena bila ki jednog od bosanskih kraljeva,
ukoliko bismo raspolagali sa podacima koji bi potvrdili takvo stajalite onda bi ona prema
hronolokoj dijagonali bila kerka kralja Stjepana Ostoje.
Mirniji i ugodniji kutak bosanskog srednjovjekovlja u radu naslovljenom Krajevske
svadbene sveanosti u srednjovjekovnoj Bosni prezentirao je Marjan Drma. Iznad praktinog
okvira svadbenih sveanosti u obliku rituala i ceremonijala, nazire se ira sfera tipologije
bosanskog braka, od braka ustajenog narodnim obiajima urezanog u latinsku terminologiju
izrazom si eris mihi bona, do brakova dirigiranih katolikim obiajima i uvjetima u konturama
onovremene evropske brane prakse. Bosanskohercegoavki historiar umjetnosti Husein Sejko
Mekanovi panju je usmjerio na okvir pod naslovom Portret i nadgrobna ploa bosanske
3

kraljice Katarine Kotromani (1425-1478) u Rimu. Autor podupire ranija stajalita Arthura
Schneidera koji je utvrdio da portret mlade djevojke iz Kapitolinske kalerije ne pripada
bosanskoj kraljici Katarini, te otvara pitanje kraljiine posmrtne ploe i epitafa. ivotni put
posljednje bosanske kraljice Mare nakon propasti Bosanskog kraljevstva je tematski okvir o
kojem se u historiografiji i ranije raspravljalo. Autor Senja Mahini u lanku donosi zanimljivu
epizodu iz vremena kada je sjeanje na bosansku kraljevinu i njene vladare bilo svjee, to je
vrijeme u kojem su predodbe o slavnom kraljevstvu jo uvijek treperile u oima savremenika, a
glavni akteri su jo uvijek traili svoj kiobran ispod sumornih oblaka.
Ekonomsku djelatnost bosanskih plemkinja istraio je Semir Hambo kroz okvir
Samostalnost u poslovnoj inicijativi dvije bosanske vojvotkinje: Jelena Hrani i Jelena Nelipi.
Polaznu taku za svoj poslovni angaman vojvotkinje su ostvarile udajama za najistaknutije
feudalce bosanskog srednjovjekovlja Hrvoja Vukia i Sandalja Hrania. Njihov konkretni
angaman uoava se nakon smrti mueva kada su preputene same sebi u vrtlogu poslovnog
ambijenta srednjega vijeka. Nastavljajui plodnu istraivaku djelatnost u oblasti manje poznatih
srednjovjekovnih tema, Esad Kurtovi u ovom broju Radova obrauje segment Najmljeno
dojenje i odgoj malodobne djece u Dubrovniku i dubrovakom zaleu u razvijenom srednjem
vijeku. Autor na sauvanim arhivskim uzorcima pokazuje kako je davanje djece na dojenje kod
drugih osoba predstavljalo jo jednu ekonomsku kariku Republike i zalea. Djecu su
prvenstveno na dojenje davali bogatiji jer je za tu uslugu bilo potrebno izdvajati od 10 do 15
perpera godinje, a trajalo je najdue 2-3 godine. Posebnost pravnog poloaja ene u bosanskom
srednjovjekovlju kroz prizmu srednjovjekovnog prava u segmentima braka i nasljeivanja
donose Devad Drino i Benjamina Londrc. Dok je u onovremenoj Bosni egzistiralo obiajno
pravo susjedne zemlje su imale kodificirane pravne akte, to dodatno oteava sagledavanje
zadane problematike. Jasniju sliku poloaja i prava ena u bosanskom pravnom ustrojstvu
ponudila bi istraivanja studija sluaja.
U ustaljenoj rubrici naslovljenjoj lanci i rasprave (263-382) u ovom izdanju Radova
objavljeno je ukupno sedam lanaka. Amra ai potpisuje lanak pod naslovom Mithraism in
the territory of today's Herzegovina. Naime, kult staroperzijskog boga Mitre zasvjedoen je na
etiri nalazita u Hercegovini koji su predstavljali mjesta okupljanja tamonjih vjernika, a
datirani su u IV stoljee. Najjai uticaj mitraizam je ostavio u istonoj Hercegovini u koju je
4

sporo prodirao kranski element zbog izoliransti prostora. Tekst koji tretira vremenski okvir
prodora kranstva naslovljen Kasnoantike bazilike u Bosni i Hercegovini djelo je Edina
Veletovca. Problematika kasnoantikih bazilika na podruju rimske provincije Dalmacije,
odnosno na njenom unutranjem dijelu koji je obuhvatao Bosnu predstavlja jedno od klasinih
pitanja ireg tematskog okvira pojave kranstva na ovim prostorima. Posmatrajui ostatke
bazilika po hronologiji njihova nastanka uoava se kako su starije one u zapadnim i centralnm
dijelovima Bosne, pri emu se zrcali kako je irenje kranstva teklo upravo iz dalmatinskih
centara koji su pored mora bili blie na udaru novi kulturolokih tekovina sa zapada. lanak
Vlasi Pilatovci autora Esada Kurtovia predstavlja jo jednu kariku u lancu spoznaje o vlasima u
srednjovjekovnoj Bosni. Na uzorku nastanka Pilatovaca posmatramo ustaljeni princip
razgranavanja katuna i izdvajanja novog katuna krajem XIV stoljea. U to vrijeme ova vlaka
skupina kao svog seniora priznaje bosanskog kralja, meutim od tridesetih godina njihovi seniori
su predstavnici istaknute vlasteoske porodice Kosaa. Kao stanite vlaha Pilatovaca autor ubicira
naselje Pilatovci u okolini Bilee. Poput ostalih vlakih katuna i Pilatovci se bave karavanskom i
kreditnom trgovinom, te drumskim razbojnitvom.
Zanimljivu epizodu iz Austro-ugarskog perioda sa podacima o ivotu tadanjih
slubenika mimo kabinetskih stolova prezentira Amila Kasumovi u lanku ovjek iz sjene:
Eugen Sladovi pl. Sladoevicki. Aktivnost Eugena Sladovia u oblasti pravnih nauka uslovila su
da dosadanja struna literatura promatra samo taj okvir njegova ivota. Iako nije spadao u red
najistaknutijih slubenika Eugen je, kako u Sarajevu, tako i u manjim sredinama sticao simpatije
obinih ljudi sa kojima je esto dolazio u dodir. Obitelj u modernoj Bosni i Hercegovini iz
perspektive pedagogije Herbarta Spencera obradio je Mitsutoshi Inaba. Rad dijagnosticira i
ralanjuje koliki je uticaj pedagogija Herberta Spencera imala na pedagoku nunu misao u
Bosni i Hercegovini XX stoljea. Analizirajui lanke u asopisima i knjigama autor promatra
koliko se koristilo Spencerovo miljenje o pedagogiji i njenom objektu, odnosno u odnosu
izmeu roditelja i djece. Prilog prouavanju stradanja Bonjaka i Hrvata Prijedora 1992.
godine ponudio je Amir Kliko. Ovim pristupom autor prikazuje model stradanja Bonjaka i
Hrvata Bosne i Hercegovine kroz prizmu prijedorskog uzorka, demonstrira promjenu etnike
slike okupiranih teritorija, koncentracione logore i ostala ratna nalija. lanak deskriptivnog
naziva Prsten za glavu adaje: Sarajevo u stratekim ciljevima Republike Srpske 1992-1995
autora Mesuda adinlije prikazuje presjek glavnih aktivnosti koju se se odvijale od poetka
5

opsade Sarajeva do 1995. godine, pratei pri tome i sve ratne aktivnosti i politike poteze koji su
se geografski odvijali na podruju Bosne i Hercegovine a ije su posljedice imale izravnu vezu
na ratna dejstva u Sarajevu.
U rubrici Prikazi, recenzije i osvrti (387-459) objavljeno je ukupno dvadeset tekstova
koja opisuju, vrednuju nauna dostignua i promoviu najnovija izdanja iz oblasti historije,
historije umjetnosti i arheologije. U dijelu asopisa pod nazivom Aktivnost Odsjeka za historiju
(463-490) publikovano je ukupno est tekstova koji poblie upoznaju italaku publiku sa
djelatnostima uposlenika, suradnika i studenata Odsjeka za historiju Filozofskog fakulteta u
Sarajevu. Okrugli stolovi Zemlje antikog Ilirika prije i poslije Milanskog edikta, ene u
srednjovjekovnoj Bosni, Znanstveni skup Njemci u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini - Nova
istraivanja i perspektive, samo su neka od naunih okupljanja koja su organizovana u reiji
Odsjeka za historiju. U posljednjoj rubrici In Memoriam (495-497) uprilien je tekst u znak
sjeanja na vrsnog medievistu Tibora ivkovia koji je preminuo 2013. godine.
Sublimirajui istaknuta zapaanja sa stranica ovog broja Radova kristalie se zakljuak
kako se radi, u naunom kontekstu, veoma bogatom izdanju. Svojom sadrinom, novim
dostignuima, revidiranjem ranijih tumaenja, ova publikacija nudi arenilo tematskih,
hronolokih i metodolokih tiva. Prilagoavajui jezik struka koje se bave istraivanjem raznih
vidova ljudske prolosti, autori su, pored pripadnika struke, obezbjedili i iru italaku publiku.
Spoj istaknutih, afirmiranih i iskusnih povijesniara, povijesniara umjetnosti i arheloga sa
mladom generacijom naunika koja gravira prve otiske svoga naunog djelovanje pokazao se
kao kvalitetan nauni sastav koji je kroz ovo izdanje dopunio historiografske upljine.