You are on page 1of 60

TEHN OLO KA MI KR OBI OLO GI JA

( III RAZRED: HEMIJSKI TEHNIAR U FARMACEUTSKOJ PROIZVODNJI )

ZNAAJ TEHNOLOKE MIKROBIOLOGIJE


Mikrobiologija je nauka o mikroorganizmima. Sam naziv mikrobiologije sastavljen je iz
grkih rijei: mikros (mali); bios (ivot); i logos (nauka);
Tehnoloka mikrobiologija je jo poznata pod nazivima tehnika , industrijska.
Ona izuava biohemijsku djelatnost mikroorganizama koja se moe korisno primijeniti
u industrijskoj proizvodnji ili koja moe biti tetna u proizvodnji namirnica i dr.
materijala.
Predmet izuavanja tehnoloke mikrobiologije su vanije grupe, vrste i sojevi
mikroorganizama znaajni za industrijsku proizvodnju, koji proizvode specifine supstance za
potrebe ljudi, ivotinja i biljaka.
Tabela 1. Proizvodi dobiveni koritenjem mikroorganizama i njihova primjena
PROIZVOD:
FERMENTISANA HRANA:
jogurt, kefir, kumis, sir, bioloki konzervisane
namirnice
MIKROBNA BIOMASA:
pekarski kvasac, krmni kvasac, jednoelijski
proteini (SCP)
ETANOL: alkoholna pia
INDUSTRIJSKI RASTVARAI:
etanol, aceton, butanol
ORGANSKE KISELINE:
limunska, mlijena, siretna, glukonska
ANTIBIOTICI:
penicilin, streptomicin, tetraciklin
POLISAHARIDI:
ugljeno-hidratni polimeri dekstran
pululan, ksantan.
LIPIDNI POLIMERI:
FIZIOLOKI AKTIVNA JEDINJENJA:
vitamini, alkaloidi, giberalin
AMINO-KISELINE:
glutaminska, lizin
ENZIMI:
amilaze, proteaze, lipaze, celulaze
BIOLOKA OBRADA OTPADNIH VODA:

OBLAST PRIMJENE:
PREHRAMBENA INDUSTRIJA
PREHRAMBENA INDUSTRIJA
INDUSTRIJA STONE HRANE
INDUSTRIJA ALKOHOLNIH PIA
HEMIJSKA INDUSTRIJA
FARMACEUTSKA INDUSTRIJA
PREHRAMBENA INDUSTRIJA
HEMIJSKA INDUSTRIJA
FARMACEUTSKA INDUSTRIJA
FARMACEUTSKA INDUSTRIJA
PREHRAMBENA INDUSTRIJA
PREHRAMBENA INDUSTRIJA
FARMACEUTSKA INDUSTRIJA
PREHRAMBENA INDUSTRIJA
HEMIJSKA INDUSTRIJA
PREHRAMBENA INDUSTRIJA
ZATITA IVOTNE SREDINE

UZGOJ MIKROORGANIZAMA U LABORATORIJSKIM USLOVIMA


Mikroorganizmi su aktivna iva bia. U povoljnim uslovima okoline oni neprekidno obavljaju
reakcije metabolizma, poveavajui svoje dimenzije i broj u populaciji. Jednostavno reeno,
mikroorganizmi su metabolike maine sa ogromnim potencijalom za umnoavanje.
Ponekad rast mikroorganizama moemo upotrijebiti za izvlaenje koristi od mnogih njihovih
vrijednih produkata koji nastaju kao rezultat njihovih metabolikih aktivnosti.
Sa druge strane, budui da smo sa njima u neprekidnom dodiru, mi smo i rtve njihovih
tetnih aktivnosti. npr. samo jedan patogeni Streptococcus, sluajno unesen posjekotinom pod
ovjeiju kou, ubrzo moe broj ivih elija unutar tijela poveati do razine dovoljne da
uzrokuje veliku temperaturu, pa ak i smrt. Na sreu, ostale bakterije proizvode antibiotike
koji se mogu primijeniti za suzbijanje infekcijske bolesti.
Uloga mikrobiologije je velika u prouavanju upravljanja mikrobnim rastom, na koji se nain
moe najbolje stei prednost korisnih osobina mikroorganizama i na najmanju mjeru svesti
njihov tetni utjecaj. Zbog toga, naa sposobnost da uspjeno kontroliramo mnoge
infekcijske bolesti, zavisi od savrenog razumijevanja mikrobnog rasta i razmnoavanja.
Mikroorganizmi se uzgajaju u posudama kao to su: epruvete, razliite boce, Petrijeve kutije,
do velikih elinih tankova. Razliiti mikroorganizmi zahtijevaju razliitu okolinu i
kombinaciju hranjivih tvari, koja se naziva hranjiva podloga.
Neki mikroorganizmi rastu in vitro (lat. u ai, u laboratorijskim uslovima),
neki in vivo (lat. u ivom, unutar ivog organizma). Veliki broj mikroorgnizama moe se
uzgajati i in vivo i in vitro. Mnogi mikroorganizmi koji uzrokuju bolesti kod ljudi i
ivotinja mogu rasti i razmnoavati se u ili na tijelu njihova domaina.
Patogeni i nepatogeni mikroorganizmi koji nastanjuju razliita podruja na tijelu domaina,
ive u okolini koja sadri razliite organske i anorganske tvari, razliitu koncentraciju kisika i
ugljen-dioksida, razliit stepen kiselosti i bazinosti (pH).
ZAHTJEVI MIKROORGANIZAMA ZA HRANOM
Mikroorganizmi, kao i sva druga iva bia, da bi mogli obavljati svoje ivotne funkcije,
moraju se hraniti. Ishranom dobivaju materije koje su bitne za izgradnju svih komponenti
njihovog tijela, a takoer tako dolaze i do izvora energije koja je neophodna za ivotne
procese u eliji. Od posebnog je znaaja sastav njihove hrane i naine njenog uzimanja
(asimilacija). Rast, pokretljivost, metabolizam, sinteza proteina i mnogi ostali bitni elijski
procesi zahtijevaju energiju. Najvei broj tih procesa zahtijeva izvor ugljika, jednog od
temelja za sintezu elijskog materijala.
S obzirom na izvor energije (prema nainu njenog dobivanja), svi mikroorganizmi
se mogu podijeliti u dvije kategorije:
a) fototrofi: dobivaju energiju od suneve svjetlosti fotosintezom i
b) hemotrofi: zavise od energije koja se dobiva cijepanjem molekularnih veza.
Izvori hemijske enerije su u pravilu organski spojevi (molekule koje sadre C i H), kao npr.
eeri i amino-kiseline. Neki mikroorganizmi, meutim, energiju dobivaju iz anorganskih
spojeva, posebno onih koji sadre: N, Fe ili S.
Organizmi se mogu klasificirati i prema prirodnom izvoru ugljika:
- Heterotrofni organizmi: zahtjevaju odreenu preradu ugljikovih spojeva za svoju
prehranu. Ti spojevi mogu biti izvori ugljika (eeri), azota (amino-kiseline), vitamina
ili dr. faktora rasta. Heterotrofi dobro rastu u svakoj okolini sa izvorom prikladnih
organskih ili ostalih izvora hrane.

Autotrofni organizmi: Oni mogu sintetizirati sve ili gotovo sve esencijalne (bitne)
organske tvari od anorganskih izvora ugljika. Oni u pravilu najbolje rastu u zemljitu i
vodama.
I autotrofni i heterotrofni organizmi se mogu uzgajati i na vjetakim (umjetnim hranjivim
podlogama, ako su osigurani svi hranjivi sastojci i uslovi rasta.
- Hipotrofni organizmi: Oni su elijski paraziti i rastu unutar ive elije domaina.
Hipotrofi ukljuuju biljne, ivotinjske i bakterijske viruse, kao i sve rikecije i
klamidije.
S obzirom na prehranu, a prema izvorima ugljika i energije, to ih upotrebljavaju u
njihovom metabolizmu, razdvojeni su autotrofi i heterotrofi u etiri tipa:
a) fotoautotrofi;
b) fotoheterotrofi:
c) hemoautotrofi;
d) hemoheterotrofi;
Najvei broj bakterija, ukljuujui sve patogene, ine hemoheterotrofi, a one energiju i ugljik
dobivaju iz organskih spojeva.
Tabela 2. Klasifikacija mikrobnih skupina na osnovu izvora ugljika i energije
Skupina:

Izvori energije:

fotoautotrofi

svjetlo

fotoheterotrofi
hemoautotrofi

svjetlo

hemoheterotrofi

organski
spojevi

anorganski
spojevi

Izvor
ugljika:
CO2
organske
tvari
CO2
organski
spojevi

Tipini predstavnici:
alge, fotosintetike
bakterije
fotosintetike
bakterije
bakterije koje oksidiraju S, Fe
i amonijak, neke bakterije
koje proizvodemmetan
protozoe, gljive,
najvei broj bakterija

FIZIKALNI I HEMIJSKI ZAHTJEVI ZA RAST MIKROORGANIZAMA


1. Od fizikalnih inilaca koji utiu na mikroorganizme znaajni su:
voda, temperatura, osmotski pritisak, svjetlost, zraenje i ultrazvuk.
2. Hemijski inioci koji utiu na mikroorganizme su: kiselost sredine (reakcija
sredine), molekularni kiseonik i razliita hemijska jedinjenja.
FIZIKALNI ZAHTJEVI ZA RAST MIKROORGANIZAMA
a) UTJECAJ VODE
Voda ima odluujui utjecaj na razvoj i ivotnu aktivnost mikroorganizama. Svi ivotni
procesi u eliji mikroorganizama vezani su za prisustvo odreene koliine vode. Ako sadraj
vode padne ispod potrebnog minimuma, ivotne funkcije se zaustavljaju i mikroorganizmi
prelaze u latentno stanje (stanje anabioze), kada prestaje njihovo razmnoavanje. Pri tome
prestaje ishrana mikroorganizama, jer bez vode hranjive materije ne mogu biti uneene u
eliju, niti mogu izai iz elije proizvodi ivotne djelatnosti. Plijesni trebaju malu koliinu
3

vode za razvoj, kvasci neto vie, a bakterijama treba najvie vode. U osuenom stanju
neki mikroorganizmi mogu da produe svoju ivotnu sposobnost, npr. bakterijske spore i
plijesni zadravaju sposobnost klijanja i poslije vie godina. Asporogene bakterije su znatno
osjetljivije. Izuzetak su bakterije mlijenog vrenja koje mogu u osuenom stanju da zadre
svoju ivotnu sposobnost nekoliko mjeseci i do nekoliko godina.
b) TEMPERATURNI USLOVI
U svojim prirodnim stanitima mikroorganizmi mogu rasti u temperaturnom rasponu od
-100C do 1100C. S obzirom na temperaturu rasta, mikroorganizmi su klasificirani kao:
a) Psihrofili (od 00C do 200C ) (oni koji vole hladno), Takoer se nazivaju i kriofili.
Mogu rasti u antarktikom i arktikom ledu i u friiderima u domainstvu. Rastu i u dubokim
okeanima. Razliiti rodovi algi, bakterije, gljive i protozoe pripadaju psihrofilima.
b) Mezofili (od 200C do 450C ) (oni koji vode srednju temperaturu) Za nas su zanimljivi
jer je u njihovom rasponu temperature rasta ukljuena i ovjekova tjelesna temperatura. Oni
su takoer prisutni u zemljitu i u vodi. Mnogi od njih su izazivai razliitih bolesti.
c) Termofilni (od 450C do vie od 900C) (oni koji vode toplinu) Rastu u vulkanskim
izvorima, zemljitu i u vruim izvorima, kao i u stajskom ubrivu. Naobini termofilni
organizmi su opisani 1983. godine, kada su biolozi istraivajui okolne uslove u morskim
dubinama nalazili arheobakterije koje su mogle rasti pod visokim pritiscima i pri temperaturi
vode od 2500C i vioj. U ivotu mikroorganizama postoji minimalna, optimalna i
maksimalna temperatura razvoja, koje nisu iste kod svih mikroorganizama. Ove
temperature zavise od niza inilaca, npr. enzimi organizma, starost, prehrana i razliiti uslovi
okoline.

Slika 1. Podjela bakterija prema povoljnoj temperaturi rasta


c) OSMOTSKI PRITISAK
Na rast mikroorganizama takoer utjee snaga ili pritisak koji se javlja kada voda prodire kroz
njihove elijske membrane. Snaga koja tjera vodu poznata je kao osmotski pritisak i rezultat
je tenje molekula vode da prolaze kroz membranu radi izjednaavanja koncentracije na
objema stranama membrane. U svim ivim elijama nalazi se voda koja sadri otopljene soli,
eere i ostale tvari, a one daju odreeni osmotski pritisak u tekuini. Poto je osmotski
pritisak jednak koncentraciji otopljenih tvari, u mediju koji sadri vie otopljenih molekula
osmotski pritisak e biti vii.
- Ako ivu eliju stavimo u tekuinu u kojoj vlada isti osmotski pritisak kao i u eliji, voda
ne ulazi u eliju niti izlazi iz nje. Takvu otopinu zovemo izotonina, a u njoj elije niti bubre
niti se skupljaju.
4

- Kada se elije izvade iz izotonine otopine i stave u tekuinu koja ima nii osmotski
pritisak, voda ulazi u te elije i uzrokuje bubrenje. Tekuina koja okruuje eliju tada se
naziva hipotonina. U mnogim sluajevima, vrsti elijski zidovi bakterija i gljiva, algi i
biljaka omoguuju tim elijama da se odupru, a ne rasprsnu zbog ulaska vode iz vanjskog
okolia koji je hipotonian (sadri manje koncentracije otopljenih tvari). elijski zid se moe
rastezati samo malo, a to rezultira poveanjem dimenzija elija. U elijama bez elijskog zida
dolazak u hipotoninu otopinu rezultira rasprskavanjem, a ta se pojava zove plazmoptiza.
- Kada se elije koje imaju elijski zid stave u otopinu sa viom koncentracijom tvarihipertonina otopina, voda izlazi iz elije u okolinu koja ih okruuje i sadraj elije se
skuplja. Taj se proces naziva plazmoliza.
Otopine sa velikom koncentracijom soli ili eera izvlae vodu iz elija u okolinu, a kao
rezultat toga nastupa dehidratacija (uklanjanje vode, suenje) i inhibicija reakcija
metabolizma. Ovo isuivanje elija u hipertoninim otopinama se primjenjuje radi zatite
mesa i riba, jer mikroorganizmi koji kvare ove namirnice ne mogu rasti u otopini koja sadri
30 % NaCl-a. Ova injenica se primjenjuje i kod zatite demova, elea, sirupa dodatkom
40 % do 60 % eera. Osmotska dehidratacija pojanjava antimikrobna svojstva: slanoga
mesa i riba, ukuhanog voa, meda, mlijeka u prahu, slatkog kondenzovanog mlijeka i dr.
Mnogi mikroorganizmi ipak rastu samo pri povienom osmotskom pritisku, npr. morske
bakterije rastu u umjerenoj koncentraciji NaCl-a (3,5%). Organizmi koji zahtijevaju velike
koncentracije NaCl-a, nazivaju se halofilni (gr. halos= sol). Ostali organizmi, npr.
Staphylococcus vrste normalno ive na ljudskoj koi primjer su halotolerantnih bakterija:
Mogu rasti u visokim koncentracijama NaCl-a, ali najbolje rastu u normalnim uslovima
(0,85% NaCl). Saharofilni (koji vole eer) mikroorganizmi mogu u prirodi rasti u medu i
ostalim tvarima koje sadre visoke koncentracije eera. Ovi se mikroorganizmi zovu jo i
osmofilni (vole visok osmotski pritisak). Ovdje spadaju gljive (neki kvasci i plijesni) koji su
poznati po tome da mogu rasti u demu sa visokom koncentracijom eera. Saharofilni kvasci
su: Candida, Hansenula, Saccharomyces i Torulopsis. Saharofilne plijesni su: Rhizopus i
Neurospora. Endospore nekih bakterija npr. Clostridium botulinum, lako preivljavaju u
osmotski nepovoljnim uslovima- u medu ! Gotovo polovina svih sluajeva trovanja tom
bakterijom (botulizam) kod djece uzrokovano je prehranom male djece medom koji je bio
kontaminiran endosporamam C. botulinumom. Openito gljive se najbolje uzgajaju u
podlogama koje sadre 2% do 4% eera, a bakterije u podlogama koje sadre 0,5% do 1%
eera. U nekim vanrednim osmotskim okolinim uslovima tri vrste bakterija iz roda
Pseudomonas mogu rasti u destiliranoj vodi. Postoje i mikroorganizmi (neke asporogene
bakterije, kvasci i plijesni) koji mogu preivjeti u destiliranoj vodi i do 5 godina !
d) UTJECAJ SVJETLOSTI
Najvei broj vrsta mikroorganizama je posebno osjetljiv na djelovanje direktne Suneve
svjetlosti. Neke vrste mikroorganizama brane se od ove svjetlosti stvaranjem pigmenata u
eliji. Najosjetljivije prema svjetlosti su bakterije, posebno patogene, kvasci su otporniji,
a najotpornije su plijesni. Bakterije se dobro razvijaju u odsustvu svjetlosti- u mraku.
Otpornost prema svjetlosti zavisi do vrste i stadija razvoja mikroorganizama. Jaa direktna
Suneva svjetlost djeluje smrtonosno na mikroorganizme. Ako se hranjiva podloga sa
zasijanim mikroorganizmima izloi nekoliko sati djelovanju direktne Suneve svjetlosti, na
njima se nee zapaziti porast mikroorganizama- uniteni su. Na njih su smrtonosno djelovali
nevidljivi ultraljubiasti zraci Sunevog spektra. Za neke mikroorganizme koji imaju u svojim
elijama hlorofil (alge, liajevi, neke bakterije), svjetlost je neophodna, jer je koriste kao izvor
energije za obavljanje hlorofilne asimilacije.

e) UTJECAJ ZRAENJA
Zraci kratkih talasnih duina u veim dozama djeluju smrtonosno na mikroorganizme,
mada su mikroorganizmi u odnosu na druge organizme otporniji. U manjim dozama, koje nisu
smrtonosne, zraci izazivaju promjene u eliji mikroorganizama. Postoje razlike u nainu
djelovanja ultraljubiastog i jonizujueg zraenja: (alfa, beta, gama, X- zraci ).
f) UTJECAJ ULTRAZVUKA
Ultra- zvuk ima ogromnu razornu mo, pa je naao primjenu i za unitavanje
mikroorganizama ili za sprijeavanje njihovog razvoja. Ultrazvuk na mikroorganizme
djeluje mehaniki. Ako se mikroorganizmi nau u tenoj sredini kroz koju se prostire
ultrazvuk dolazi do njihovog razaranja i odumiranja. Osjetljivost je razliita kod pojedinih
vrsta i sojeva mikroorganizama. Najosjetljivije na djelovanje ultrazvuka su mikroorganizmi
konastog izgleda, a najotporniji loptastog oblika. to je vei intenzitet ultrazvunih talasa, to
je jae njihovo smrtonosno djelovanje na mikroorganizme. Efikasnost dejstva ultrazvuka
zavisi i od duine djelovanja, hemijskog sastava sredine, temperature i dr.
HEMIJSKI ZAHTJEVI ZA RAST MIKROORGANIZAMA
a) pH- VRIJEDNOST (REAKCIJA SREDINE)
Jedan od najvanijih inilaca za razvie i biohemijsku aktivnost mikroorganizama je reakcija
sredine koja se oznaava kao kiselost ili alkalnost sredine i izraava se simbolom pH.
Prebivalita na kopnu i u vodama razlikuju se kiselou i bazinou to je odreena prema
tipovima i koliini razliitih minerala i mikrobiolokom aktivnou. Mjerenje relativne
kiselosti ili bazinosti rastvora (otopine), naziva se pH vrijednost, koja je odreena brojanim
iznosima od 0 do 14. ista voda nije kisela ni bazina i ona ima pH vrijednost 7,0 (neutralna
je). Kisele tvari imaju pH vrijednost ispod 7,0 , dok vrijednosti iznad 7,0 oznaavaju
poveanje bazinosti.
Najnie vrijednosti pH oznaavaju najviu koncentraciju vodonikovih iona. (max. kiselost)
Najvie vrijednosti pH oznaavaju najniu koncentraciju vodonikovih iona (max. alkalnost).
pH- vrijednosti su zapravo negativni logaritmi koncentracije vodonikovih (H+) iona.
Svaka vrsta mikroorganizama za svoje razvie zahtjeva odreenu koncentraciju vodonikovih
iona, odnosno odreenu pH vrijednost, koje mogu biti: optimalne (pri kojima se najbolje
razvijaju), minimalne i maksimalne.
S obzirom na kiselost ili bazinost supstrata, mikroorganizmi se dijele na:
a) Neutrofilne (preferiraju neutralno pH-podruje)
b) Acidofilne (vole kiselo)
c) Alkalofilne (vole bazino).
Najvei broj bakterija najbolje raste u neutralnoj do slabo kiseloj sredini u granicama
pH od 6,5 do 8,0. Kvasci i plijesni trae kiselu sredinu pH od 3,0 do 6,0.
Sa malim izuzecima minimalne vrijednosti za bakterije iznose pH 4, a maksimalne pH 9.
Kod plijesni te granice su znatno ire: pH od 1,2 do 11. (jako kisela i jako alkalna sredina).
Neke vrste bakterija kisela sredina unitava. (vegetativne forme su osjetljivije od spora).
Posebno su osjetljive bakterije truljenja (izazivaju razlaganje organskih tvari) Bakterijske
vrste koje stvaraju kiselinu (acidogene), npr. bakterije mlijenog i siretnog vrenja, znatno su
otpornije na kiselu sredinu. U toku rasta mikroorganizama stvaraju se i otpadni produkti
mikrobnog metabolizma, koji su esto kiseline ili baze, pa mogu brzo smanjiti ili poveati pH.
Zato se u toku pripreme hranjivih podloga za uzgoj mikroorganizama esto dodaju puferi.
Puferi su hemijske tvari koje se opiru promjenama pH-vrijednost, ak i onda kada se dodaju
kiseline ili baze. Pufer je ili donator ili akceptor H+ iona, odnosno, dodatkom kiseline se
ponaa kao baza, a dodatkom baze kao kiselina. Za mjerenje koncentracije H+ iona
6

upotrebljavaju se razliiti indikatori (slabe organske kiseline ili baze) koji promjenom boje
pokazuju koncentraciju H+ iona. Najvei broj mikroorganizama ne moe preivjeti ekstremno
niske pH- vrijednosti u ljudskom elucu. Samo patogeni mikroorganizmi mogu podnijeti
produenu izloenost jake kiseline eluca, te tako izazvati infekcije nakon ulaska u tijelo kroz
probavni trakt.
b) POTREBE ZA KISIKOM ILI CO2
Mikroorganizmi se mogu kategorisati s obzirom na svoje reakcije prema raspoloivim
gasovima kao to su: kisik i CO2. Kisik je ukljuen kao primalac (akceptor) elektrona u
elijskim hemijskim aktivnostima (metabolizmu), a CO 2 je esencijalni nutrient (izvor hrane),
za veliki broj mikroorganizama.
- Aerobni mikroorganizmi (obligatorni aerobi) se ne mogu razvijati bez prisustva
kiseonika iz vazduha. Svi njihovi ivotni procesi protiu samo u prisustvu kiseonika. U
odnosu na druge grupe mikroorganizama ovi mikroorganizmi imaju sloenije fermentne
sisteme. Aerobni mikroorganizmi su: plijesni, bakterije siretnog vrenja, aktinomicete, neke
trulene bakterije i dr.
- Mikroaerofilni mikroorganizmi takoer zahtjevaju kisik, ali manju koncentraciju od one
koja je sadrana u atmosferi. Zbog toga oni ne rastu u viim dijelovima tekuih hranjivih
podloga jer su bogate kisikom. Ako je kisik uklonjen, nastaje direktna potreba za veom
koliinom CO2, a manja za kisikom. Ti su mikroaerofilni organizmi nazivaju kapnejski
mikroorganizmi. U ovu grupu se mogu ubrojiti neke vrste bakterija mlijenog vrenja i dr.
Za njihov rast je nuna atmosfera sa koncentracijom CO2 od 3% do 10%.
- Anaerobni mikroorganizmi (obligatorni anaerobi) ne mogu se razvijati u prisustvu
kiseonika. Njihovi ivotni procesi teku samo u odsustvu kiseonika. Prisustvo slobodnog kisika
iz vazduha zaustavlja u razvoju ovu grupu mikroorganizama. Ovi mikroorganizmi imaju slabo
razvijeni fermentni sistem. U anaerobne mikroorganizme spadaju: sporogene bakterije iz roda
Clostridium, fizioloke grupe bakterija acetonbuternog vrenja i dr.
- Fakultativni anaerobni mikroorganizmi mogu se razvijati u prisustvu i u odsustvu
slobodnog kiseonika. Najvei broj bakterija spada u ovu grupu, neke gljive i praivotinje.
a)
b)
c)
d)

Aerobni mikroorganizmi;
Anaerobni mikroorganizmi;
Mikroaerofilni mikroorganizmi;
Fakultativni anaerobni mikroorganizmi;

Slika 2. Utjecaj kiseonika na rast mikroorganizama


7

c) UTJECAJ HEMIJSKIH JEDINJENJA


Hemijska jedinjenja kao inioci spoljne sredine od bitnog su znaaja za ivotnu aktivnost
mikroorganizama. Njihova priroda i nain djelovanja na mikroorganizme su razliiti. U
osnovi oni mogu djelovati:
-stimulativno ( stimuliu rast i razmnoavnje mikroorganizama)
-mikrobistatiki ( zaustavljanje razvoja mikroorganizama)
-mikrobicidno ( svojim djelovanjem ubijaju mikroorganizme)
PODLOGE ZA UZGOJ MIKROORGANIZAMA
U prirodnim uslovima patogene vrste bakterija ive u organizmu ljudi i ivotinja, na biljkama
i drugim oblicima ivota. U prirodnoj sredini, in vivo (uivo), teko se moe pouzdano pratiti
njihovo razmnoavanje i druge osobine, naroito ako je broj bakterija mali. Iz ovih i drugih
razloga za dijagnostiku bakterijskih oboljenja one se uzgajaju na vjetakim hranjivim
podlogama. Hranjive podloge ili vjetaka hranilita predstavljaju mjeavinu razliitih
supstanci koje omoguavaju razmnoavanje i normalno odvijanje svih ivotnih funkcija
mikroorganizama u vjetakim uslovima. Hranjive podloge treba da obezbijede bakterijama
takve uslove koji su slini uslovima u kojima ive kada su u svojoj sredini u ivom organizmu
ili izvan organizma. Na postoje hranjive podloge na kojima bi se mogle razvijati sve vrste
mikroorganizama, jer su zahtjevi pojedinih mikroorganizama za ishranom razliiti. Zbog toga
se moraju pripremati raznovrsne podloge.
Svaka hranjiva podloga treba da zadovolji slijedee osnovne uslove:
1. Treba da sadri sve hranjive elemente koji su neophodni za ivot odreene vrste ili
grupe mikroorganizama.
2. Mora imati dovoljno vode kako bi mikroorganizmi mogli usvojiti materiju iz podloge.
3. Mora biti sterilna, tj. mora biti potpuno ista bez prisustva drugih mikroorganizama.
4. Mora biti prozrana da bi se lake mogao pratiti i ispitivati tip rasta mikroorganizama,
kao i fizike promjene koje nastaju u hranjivoj podlozi, kao i rezultat ivotne
djelatnosti mikroorganizma.
5. Mora da ima odreenu reakciju sredine pri kojoj se ispitivani mikroorganizmi najbolje
razvijaju. Stoga svaka hranjiva podloga ima odreenu reakciju i prilikom njene
pripreme treba obavezno regulisati pH podloge.
Prema porijeklu razlikujemo: prirodne i vjetake (sintetike) hranjive podloge.
1. Prirodne hranjive podloge, mogu biti:
a) ivotinjskog porijekla: krv, krvni serum (tean, zgruan), mlijeko,
u i dr.
b) Biljnog porijekla: sokovi voa ili povra, dijelovi krompira, mrkve,
plodovi raznog voa i dr.
2. Vjetake hranjive podloge, prave se iz istih hemijskih jedinjenja, koja mogu biti
organska i neorganska. Hemijski sastav ovih podloga je poznat.
Pripremanje hranjive podloga ne predstavlja posebnu tekou, ali zahtjeva dobro poznavanje i
preciznu primjenu svakodnevne rutinske laboratorijske tehnike.
Hranjive podloge se mogu pripremati kao:
1. tekue (hranjivi bujon i sladovina)
2. vrste (hranjivi i sladni agar)

Ako se tenim podlogama doda agar ili elatin, dobija se vrsta podloga. Agar je polisaharid
koji se upotrebljava za skruivanje tekuih hranjivih podloga. Poto ne predstavlja hranu za
najvei broj mikroorganizama, dodan u podlogu hemijski se ne mijenja, pa ima iroku
primjenu u toku pripreme velikog broja razliitih vrstih podloga za uzgoj mikroorganizama.
Hranljivu podlogu ine:
a) voda,
b) izvori biogenih elemenata: (C, H, O, N, P, S )
c) mineralne soli: (K+ ,Mg2+ , Fe3+ ,Zn2+ ,Na+ ,Mn2+ i drugi elementi u tragovima),
d) pomoni faktori rasta: (vitamini, amino kiseline, purini, pirimidini),
e) prekursori.
(Prekursori su jedinjenja koja mikroorganizmi ne koriste za svoj rast ve ih ugrauju u
proizvode sekundarnog metabolizma. Dodatak prekursora u podloge omoguava
poveanje prinosa sekundarnih metabolita i ekonominost proizvodnje. Najpoznatiji
primjer dodavanja prekursora je dodavanje fenil-siretne kiseline u proizvodnji penicilina
G, propanola za sintezu eritromicina i dr.)

Utjecaj razliitih faktora na rast mikroorganizama


Veliki broj razliitih faktora utjee na mikrobni rast, razmnoavanje i na smrt elija.
Mikroorganizmi imaju veliki raspon tolerancije (mogu da podnesu utjecaj) mnogih faktora.
Kada bitni parametri (faktori, mjerila), prekorae raspon tolerancije zaustavlja se rast i
razmnoavanje mikroorganizama. Tada poraste broj uginulih mikroorganizama jer u takvim
uslovima ne mogu ivjeti, mada ima i sluajeva kada se neki od njih na neki nain zatite i
ostanu u ivotu. Neki mikroorganizmi toleriraju irok raspon vrijednosti parametara rasta, a u
ostalih je rast ogranien na vrijednosti bliske optimalnim parametrima. U laboratoriji i
industriji mogu se prilagoavati uslovi u kojima je mikrobni rast optimalan ili u kojima rast
prestaje. npr. mikrobne kulture moemo inkubirati pri optimalnoj temperaturi rasta ako elimo
maksimalan rast mikroorganizama. Ako ne elimo mikrobni rast, moemo to postii
sniavanjem temperature ispod optimalne vrijednosti, poveanjem temperature iznad
optimalne vrijednosti ili vriti sterilizaciju. Mijenjanjem hemijskog sastava podloge za uzgoj
mikroorganizama potpomae se rast odabranih mikroorganizama i sprijeava
rasta
nepoeljnih mikroorganizama. (npr. dodatkom inhibitornih tvari u hranjivu podlogu).
Podloge za uzgoj mikroorganizama moraju da sadre hranjive materije koji su
mikroorganizmima neophodni za rast.
Hranjiva podloga mora da sadri: izvor ugljika, duika, fosfora, eljeza, magnezija,
sumpora, natrija, kalija i hlorida. Mnogi mikroorganizmi zahtijevaju kiseonik (aerobi), a za
anaerobe on je toksian. Faktori koji izuzetno utjeu na mikrobni rast ili na ugibanje
mikroorganizama su:
- Koncentracija organskih i anorganskih hranjivih materija
- Koncentracija organskih i anorganskih inhibitornih tvari
- Temperatura
- Koncentracija kiseonika
- Sadraj slobodne vode
- Zraenje odreenog intenziteta
- Osmotski pritisak
- pH- vrijednost

Kombinacija uinaka tih faktora openito odreuje sposobnost mikroorganizama da preive


u prirodnim uslovima, kao i poveanje ili smanjenje mikrobnog rasta. Prilagoavanje
okolinih parametara radi kontrole veliine mikrobnog rasta i unitavanje mikroorganizama
primjenjena je u mnogim podrujima mikrobiologije. Poznavanjem okolinih faktora dobiva
se slika o rairenosti mikroorganizama u prirodi, to osigurava razvoj metoda u kontroli
mikrobnog rasta. Mikrobne populacije imaju razvijene razliite sisteme prilagoavanja radi
opstanka u razliitoj okolini. npr. mikroorganizmi koji ive u ekstremnoj okolini imaju
mehanizme za prilagoavanje koji im doputaju preivljavanje i rast u relativno nepovoljnim
uslovima. (npr. tvorba spora kod Bacillus i Clostridium vrsta bakterija.
GAJENJE MIKROORGANIZAMA U INDUSTRIJSKIM USLOVIMA
Mikroorganizmi se koriste od davnina, ali nauna osnova za iskoritavanje mikroorganizama
dobijena je tek u XX. vijeku. Razraeni su tehnoloki postupci za dobivanje brojnih proizvoda
mikrobiolokim putem. Sa laboratorijskog naina sve se vie prelazi na gajenje
mikroorganizama u industrijskoj razmjeri, a u cilju dobivanja sve vee koliine biomase koja
se direktno iskoritava, kao i za dobivanje odreenih proizvoda metabolizma.
Mikroorganizmi se u procesu gajenja veoma brzo razmnoavaju, jer imaju kratko generaciono
vrijeme (vrijeme koje je nuno da se broj u populaciji udvostrui). U procesu vegetativnog
razmnoavanja postoje vie naina razmnoavanja: dijeljenjem, pupanjem, sporulacijom,
fragmentacijom. Tokom razmnoavanja mikroorganizama moe se mjeriti gustina populacije i
dobivaju se vrijednosti koje u zavisnosti od vremena formiraju karakteristinu krivu rasta
populacije.
Prema brzini porasta i mnoenja mikroorganizama na krivoj se mogu razlikovati:
Lag faza (eng. lag = zaostajanje): Ovo je faza mirovanja ili poetna faza. Kada se nau u
novoj svjeoj hranjivoj sredini mikroorganizmi se poinju prilagoavati izmjenjenim fizikohemijskim uslovima. U ovoj fazi nema razmnoavanja- samo uveavanje elija. U eliji se
odigravaju sloeni procesi. Vremensko trajanje ove faze zavisi od vrste, soje, starosti kulture,
njenog fiziolokog stanja, poetnog broja elija i od fiziko-hemijskih uslova sredine (sastav
podloge, pH, temperatura i dr.).
Log faza ili eksponenecijalna faza: Mikroorganizmi se razmnoavaju geometrijskom
progresijom. Kada su okolini uslovi prikladni, poinje dijeljenje elija, a potom ubrzanje
rasta. Ova je faza od posebnog znaaja za industrijsku proizvodnju, jer se u njoj stvara najvei
broj proizvoda metabolizma. Ovdje nastaje vei broj mikroorganizama nego to nestaje i u
ovoj fazi ih je najlake unititi djelovanjem visokih temperatura ili hemijskim sredstvima.
Stacionarna faza rasta: U ovoj fazi isti broj mikroorganizama nastaje i nestaje.
(isti je broj ivih i mrtvih elija). Ugibanjem velikog broja elija oslobaaju se hranjive
materije koje slue kao hrana elijama koje i dalje rastu i razmnoavaju se. Zato krivulja rasta
nakon stacionarne faze i ne pada naglo. U ovoj fazi su mikroorganizmi manje osjetljivi na
dejstvo spoljnih inilaca. Neki mikroorganizmi npr. mogu formirati spore i tako produavati
ovu fazu.U ovoj fazi dolazi do stvaranja vrlo znaajnih proizvoda metabolizma odreenih
mikroorganizama kao to su npr. vitamini, enzimi i antibiotici.
Logaritamska faza odumiranja: Odumire vei broj mikroorganizama nego to nastaje.
Ova faza moe vrlo dugo trajati kod sporogenih formi mikroorganizama. Poslije stacionarne
faze ivotna sposobnost mikroorganizama opada, jer je dolo dpogoranja uslova sredine,
koja je pretrpjela znatne fiziko-hemijske izmjene. Brzina odumiranja populacije takoer
zavisi od djelovanja spoljanjih inilaca i svojstava samih mikroorganizama. Vremenom cijela
populacija odumire, to moe trajati nekoliko dana (asporogene bakterije mlijene kiseline),
vie godina (sporogene bakterije).
10

Slika 3. Krivulja rasta bakterija


SIROVINE ZA GAJENJE MIKROORGANIZAMA
Za uspjeno i ekonomino koritenje mikroorganizama u industrijskoj proizvodnji potrebno je
obezbijediti potrebnu koliinu sirovina. Pri izboru tih sirovina mora se uzeti u obzir vie
inilaca, meu kojima su najznaajniji: cijena, koliina, mogunost nabavljanja, sastav i
meusobni odnos sastavnih komponenti. Ovi i drugi inioci meusobno su zavisni i tek kada
su svi oni usklaeni, moe se smatrati da je sirovina pogodna za upotrebu. Sirovine se koriste
za pripremu hranjivih podloga, a njihov izbor uvijek se vri u zavisnosti od vrste
mikroorganizama koji e se na toj podlozi uzgajati. To je u vezi sa fiziolokim i biohemijskim
karakteristikama mikroorganizama, kao i potrebom da se za njihov nesmetan razvoj i
djelovanje mora obezbijediti to povoljniji sastav hranjive podloge. S obzirom na esto
sloene zahtjeve za sastav hrane, rijetko je za pripremu hranjivih podloga dovoljna jedna
sirovina. Najee se kombinacijom manjeg ili veeg broja razliitih sirovina mogu dobiti
hranjive podloge koje zadovoljavaju potrebe pojedinih mikroorganizama. Poto praktino ne
postoje sirovine koje sadre sve supstance koje moraju ui u sastav pojedinih hranjivih
podloga, njihova podjela se najee vri prema supstanci koja je dominantna u sastavu
sirovina. Na taj nain sirovine se dijele na:
1. Izvori pojedinih biogenih elemenata:
(ugljenika- C, vodonika- H, kiseonika-O, azota-N, fosfora- P)
2. Izvori mineralnih materija (oligo i mikroelemenata) i
3. Izvore vitamina i drugih faktora rasta.
Ova podjela je uslovna jer pojedine sirovine mogu posluiti kao izvor vie razliitih supstanci.
Ujedno veina sirovina koje slue kao izvor biogenih elemenata, naroito ugljenika, slue i
kao izvori energije koja je neophodna za obavljanje ivotnih funkcija proizvodnih
mikroorganizama.

11

SISTEMI GAJENJA MIKROORGANIZAMA U INDUSTRIJI


U industriji se danas primjenjuju dva sistema gajenja mikroorganizama:
1. Prekidni, statini (arni) ili diskontinuirani sistem
2. Neprekidni, kontinuirani (dinamiki) sistem
Prekidni ili diskontinuirani sistem gajenja mikroorganizama
U ovom sistemu gajenja javljaju se karakteristine faze u razmnoavanju mikroorganizama.
Mjerenjem rasta populacije dobija se karakteristina kriva rasta. Kultura mikroorganizama
logaritamski-eksponencijalno raste vrlo kratko, nezavisno od koncentracije supstrata i
proizvoda metabolizma, tano do odreene granice.Da bi se mikroorganizmi mogli u
dovoljnoj mjeri namnoiti odmah se dodaje hranjivi rastvor u tolikoj mjeri da bi se omoguilo
maksimalno razmnoavanja mikroorganizama u datom obimu hranjive podloge.
Koncentracija hranjive podloge se postupno smanjuje, pri emu dolazi do ravnomjernog
iskoritavanja pojedinih jedinjenja ,a s druge strane poveava se koncentracija elijabiomase. Mikroorganizmi koji su se namnoili u poetku gajenja razlikuju se od onih koji su
se namnoili kasnije. Pojedinane elije na nastale promjene u samom supstratu reaguju
razliito. Cijela kultura je nehomogena, nejednaka, koja se jo vie mijenja u funkciji
vremena. Brzina porasta biomase jedino je neizmjenjena, nezavisno od koncentracije
pojedinih jedinjenja, u eksponencijanoj-logaritamskoj fazi. Kada se iscrpe jedinjenja
neophodna za ivotnu aktivnost mikroorganizama i nakupe proizvodi metabolizma proces se
zaustavlja. Drugim rijeima- proces je dinamian, ali traje kratko vrijeme.
On se sa vremenom mijenja. U praksi se prekidni proces odvija na taj nain to se
mikroorganizmi unose u hranjivu sredinu i eka da doe do transformacije npr. eera, tj.
Kod proizvodnje piva sa kulturom Saccharomyces cerevisiae eer se transformie u etanol i
CO2. Pri tome kvasac se moe ponovo koristiti ili ide za stonu hranu.
Neprekidni ili kontinuirani sistem gajenja mikroorganizama
Sutina ovog sistema gajenja je da se poslije izvjesnog vremena postiu stalni (nepromjenjeni)
uslovi za gajenje u pogledu: koncentracije pojedinih jedinjenja, biomase i proizvoda
metabolizma. Pri takvim uslovima odvija se mikrobioloka transformacija. Pri ovom sistemu
gajenja kultura mikroorganizama moe se odravati u eksponencijalnoj fazi tokom njenog
porasta u ustaljenim konstantnim uslovima. Karakteristino za ovaj sistem gajenja je da u sud
za gajenje pritie svjea hranjiva podloga, a u procesu metabolizma izmijenjena podloga sa
dijelom mikroorganizama istom brzinom istie. Brzina kojom e se mnoiti mikroorganizmi
odnosno stvarati biomasa i cijele biofaze- mikrobne populacije zavisi od sastava supstrata,
odnosno od najvanijih sastojaka. Pri neprekidnom gajenju mikroorganizama stvaraju se
uslovi koji omoguavaju potpunu dinamiku mnoenja i stvaranja proizvoda metabolizma, to
ima veliki znaaj za teorijska istraivanja i veliki praktini znaaj.
Kontinuirani sistemi za gajenje mogu se podijeliti u dvije grupe:
1. Prema toku fermentacionih procesa
2. Prema tipu operacija:
a) Homokontinualni:
- jednosudovni
- viesudovni
- jednosudovni i viesudovni sa vraanjem biomase
b) Heterokontinualni

12

APARATI ZA GAJENJE MIKROORGANIZAMA


Ako se eli da se populacija mikroorganizama neprekidno razmnoava i pri tome obavlja
neprestano transformaciju, onda se moraju obezbijediti uslovi prema zahtjevima populacije
mikroorganizama. Za to se koriste razliiti sudovi- aparati u kojima su obezbijeeni
fiziko-hemijski uslovi izolovani od utjecaja spoljanje sredine i na taj nain kontrolisani od
ovjeka. Danas postoje brojni laboratorijski aparati za gajenje mikroorganizama, npr.
- tresilice ili mukalice (ejker),
- laboratorijski fermentori- bioreaktori (razliiti tipovi) i dr.
U industriji se koriste aparati za gajenje mikroorganizama razliite konstrukcije i obima. Da li
e se upotrijebiti ova ili ona konstrukcija aparata zavisi prije svega od: sistema gajenja, a
unutar sistema od tipa gajenja, kao i od samog tehnolokog postupka za dobijanje pojedinih
proizvoda. U sklopu sudova- bioreaktora za gajenje mikroorganizama, su ugraeni
najneophodniji sistemi koji obezbijeuju nesmetano odvijanje fermentacionih procesa:
- sterilizacija i ubacivanje hranjive podloge
- zasijavanje- inokulacija,
- mijeanje hranjive podloge,
- produvavanje sterilnim vazduhom,
- sistem za odravanje temperature i dr.
Kod gajenja aerobnih mikroorganizama od posebnog je interesa snabdijevanje
mikroorganizama sa kiseonikom.
DEZINFEKCIONA SREDSTVA I ANTISEPTICI
Mikroorganizmi su zauzeli sve dijelove Zemlje gdje postoji ivot. Neki od njih inficiraju
ovjeka, ivotinje i biljke, uzrokujui razne bolesti. Ostali kontaminiraju ivotne namirnice i
stonu hranu, stvarajui u njima hemijske promjene koje ih ine nepogodnim za jelo ili su
esto otrovni. Mnogi od njih su odgovorni za razgradnju razliitih tvari kao to su tkanine,
svjea koa i vuneni materijali. Pomou razliitih fizikalnih i hemijskih metoda, moe se
smanjiti njihov broj ili se mogu potpuno ukloniti iz okoline ili sa inficiranih osoba. Zatitne
metode su posebno vane u bolnicama, gdje su esto velike koncentracije patogenih
mikroorganizama. Kontrola mikroorganizama takoer pomae u sigurnoj pripremi hrane,
farmaceutskih i kozmetikih proizvoda i ostalih proizvoda koji su vani u ivotu ljudi.
Dezinfekcija predstavlja proces unitavanja patogenih mikroorganizama, uzronika
zaraznih bolesti. Ovim postupkom se unitavaju vegetativni oblici bakterija, dok se spore
mogu ali ne moraju uvijek unititi.
Dezinfekciona sredstva mogu djelovati na mikroorganizme tako da:
a) sprjeavaju njihovo razmnoavanje (mikrobistatski efekat)
b) da ih ubijaju (mikrobicidni efekat)
Dezinfekcija se po pravilu najee vri hemijskim sredstvima, tzv. dezinficijensima.
Veina njih je tetna za elije i tkiva ovjeka i ivotinja. Meutim, postoje i takvi
dezinficijensi koji u odreenoj koncentraciji ne djeluju tetno na kou i sluznicu ovjeka te
mogu biti upotrijebljeni. Takvi dezinficijensi se nazivaju antiseptici.
Termin asepsa oznaava nepostojanje patogenih mikroorganizama na ivim elijama i
tkivima. Sepsa je opa zaraza organizma raznim mikroorganizmima koji cirkuliraju po krvi
(trovanje krvi).
Pojmovi antiseptik i dezinficijens se znai razlikuju prema objektu primjene:
Antiseptik je hemijski agens koji se upotrebljava za dezinfekciju ivih tkiva openito, tj.
(radi suzbijanje sepse).
13

Dezinficijens je svaki hemijski agens koji se upotrebljava za dezinfekciju (suzbijanje


infekcije) na neivim objektima.
U cilju odabiranja to efikasnijeg dezinficijensa mora se voditi rauna:
- o njegovoj hemijskoj strukturi, spektru, brzini i intenzitetu djelovanja na razne
vrste mikroorganizama,
- o toksinosti i kancerogenosti - da su neotrovna,
- kao i to jednostavnijem pripremanju njihovih rastvora.
Osim ovih vane osobine dezinficijensa su i sljedee:
- da ne mijenja osobine dezinfikovanih predmeta,
- da djeluje u malim koncentracijama,
- da mu djelovanje to manje zavisi od temperature sredine,
- da je postojan u rastvorima, lako rastvorljiv i bez neprijatnog mirisa.
Da bi se dezinfekcija mogla redovno obavljati, svakako je vana i cijena dezinficijensa.
Mikroorganizme razliito reaguju na razliite antimikrobne agense.
Vegetativne bakterije, gljive i neki virusi su u pravilu vrlo osjetljivi, dok su npr. virus zarazne
utice i neke spore gljiva i bakterija otporni na najvei broj dezinfekcijskih sredstava i stalan
su problem u bolnicama. Bacillus i Clostridium (bakterije koje tvore spore) posebno su teko
odstranjuju. Kada se radi o koncentraciji doze antimikrobnog agensa, tada male doze u
pravilu inhibiraju rast, a primjena velikih doza rezultira sterilizacijom.
Gram (negativne) bakterije po pravilu rezistentnije (otpornije) od Gram + (pozitivnih)
bakterija.
Na meusobno djelovanje dezinficijenasa i mikroorganizama utiu i spoljni faktori:
temperatura, pH sredina, prisustvo organskih materija kao i duina djelovanja tj. trajanje
dodira sa mikroorganizmom. Zbog svega ovoga dezinfekciona sredstva treba primjenjivati
striktno prema priloenim uputama. Da bi moglo doi do ispoljavanja bakteriostatskog ili
baktericidnog djelovanja dezinfekciono sredstvo i bakterije moraju da stupe u meusobni
kontakt. Nakon ostvarenog kontakta dezinficijens moe da se zadri na povrinskim
dijelovima bakterijske elije ili da prodre u samu unutranjost elije, to ima za posljedicu
inhibiciju ili smrt elije. Da bi do ovoga dolo, potrebno je i odreeno vrijeme djelovanja
dezinficijensa za koje e i manja koncentracija dezinficijensa djelovati letalno (smrtno).
Mehanizam djelovanja dezinficijensa na mikroorganizme zavisi od hemijske strukture i
moe biti:
- denaturisanje proteina mikroorganizama,
- ometanje enzimskih procesa mikroorganizama,
- ometanje funkcije i integriteta ovojnice mikroorganizama.
Jedan te isti dezinficijens moe djelovati na vie naina. Danas se sve vie koriste
kombinovani dezinficijensi koji zajedno imaju vie mehanizama djelovanja. Zbog toga se
dezinficijensi ne grupiu prema mehanizmu djelovanja nego prema hemijskoj grai.

14

Tabela 3. Vaniji termini koji se upotrebljavaju u fizikalnoj i hemijskoj kontroli


Proces, uvjeti ili agensi:
Antisepsa
Antiseptik
Bakteriocid

Bakteriostatik

Dezinfekcija
Dezinficijens
Sanitizacija
Sanitizer

Sterilizacija
Sterilant

Pojanjenje (tumaenje):
Sprjeavanje rasta ili djelovanja mikroorganizama inhibicijom
ili ubijanjem. Primjenjuje se za djelovanje hemijskih agenasa
na ivome tkivu.
Kemijski agens koji se upotrebljava radi suzbijanja sepse.
Svaki kemijski agens koji ubija vegetativne oblike bakterija.
Sufiks cid upotrijebljen je radi oznaavanja agensa, u
pravilu kemijskog, koji ubija. Zajedniki upotrebljavani termini
su: biocid, bakteriocid, fungicid virucid i algicid. Pojam
germicid upotrebljava se ako agens ubija patogene, ali ne
obavezno i endospore.
Agens koji ubija bakterijske endospore naziva se sporicid.
Sufiks statik oznaava agens, u pravilu hemijski, koji
sprjeava rast, ali neobavezno ubija i organizam ili endospore.
Zajedniki upotrebljavani termini ukljuuju: bakteriostatik i
fungistatik.
Uklanjanje mikroorganizama radi sprjeavanja njihova irenja.
Dezinfekcija je direktno protiv njihova metabolizma i
strukture , a primjenjuje se na neivim objektima.
Svaki agens, u pravilu hemijski, to se upotrebljava za
suzbijanje infekcije.
Postupak za smanjivanje broja mikroorganizama
na neivim objektima i u okoliu radi osiguravanja uvjeta to ih
propisuje zakon.
Svaki agens koji smanjuje broj mikrobnih kontaminanata.
Primjenjuje se na neivim objektima u pravilu zajedno sa
sredstvima za ienje, npr. pribora za jelo i pie, posuda za
mlijeko i sl.
Svaki proces, kemijski ili fizikalni, pomou kojega se ubijaju
svi oblici ivota, osobito mikroorganizmi.
Svaki kemijski agens za sterilizaciju.
STERILIZACIJA

Da bi se mikroorganizmi mogli gajiti, neophodna je specijalna priprema kako sudova, tako i


odgovarajuih hranjivih podloga na kojima se mikroorganizmi mogu izdvojiti ili umnoavati.
Poznato je da mikroorganizmi naseljavaju svaku prirodnu sredinu i sve predmete oko nas.
Veliki broj mikroorganizama nalazi se u zraku. Zbog toga, posue i sav materijal pri gajenju
mikroorganizama moraju biti ne samo hemijski isti, ve i bez mikroorganizama. Ovo se
moe postii specijalnim mikrobiolokim metodama.
Sterilizacija je postupak pri kojem se potpuno unitavaju ili odstranjuju sporogeni i
vegetativni oblici mikroorganizama u odreenoj sredini. Sterilizacija ne smije otetiti
predmete koji se steriliu niti utjecati na njihova svojstva.
Postoji vie vrsta sterilizacija: fizika, hemijska, mehanika (filtriranje) i sterilizacija
zraenjem (ultraljubiasti i ionizacijski zraci).
15

1. FIZIKA STERILIZACIJA se najvie upotrebljava, a moe biti: suha i vlana


a) Sterilizacija suhom toplotom obuhvata:
- spaljivanje (koristi se za bezvrijedne predmeta kao npr. papir, zavojni materijal i dr.)
- arenje (predmeti se direktno izlau djelovanju plamena do usijanja, npr. bakterioloke eze )
- opaljivanje ( nije siguran nain za ubijanje mikroorganizama, primjenjuje se npr. pri radu u
mikrobiolokim laboratorijama za opaljivanje ruba epruveta i sl.)
-topli zrak ( ubijanje bakterija na predmetima od stakla, metala, porculana. Vruim zrakom se
mogu sterilisati: razni prakovi, bezvodna ulja, razna sredstva za mazanje i sl. Aparati u
kojima se vri ova sterilizacija nazivaju se suhi sterilizatori- Pasterove pei. Predmeti koji
se steriliu moraju biti isti, bez ikakvih primjesa, organskih tvari i bilo kakvih neistoa i sa
to je mogue manjim brojem prisutnih mikroorganizama.Predmeti moraju biti suhi, jer
prisustvo vlage produava vrijeme zagrijavanja. Stakleni predmeti se uvijaju u aluminijsku
foliju ili stavljaju u aluminijske posude ili kasete.
Stakleno posue se sterilie na temperaturi od 160-1800C u trajanju 1,5 do 2 sata.
Male koliine praka, glicerola, ulja se steriliu na 1600C u toku 2,5 sata.
b) Sterilizacija vlanom toplotom:
Vlana toplota je efikasnija, bra i jednostavnija, a izvodi se u specijalnim aparatima
pomou vodene pare. Temperatura vode moe biti razliita, to zavisi od atmosferskog
pritiska.
- Vlana sterilizacija sa poveanim atmosferskim pritiskom:
Aparat za ovu sterilizaciju se naziva autoklav i neophodan je u mikrobiolokoj praksi.
Sterilizacija pomou vodene pare pod pritiskom je najbolji, najuspjeniji i najefikasniji
nain sterilizacije koji djeluje mikrobicidno i sporocidno (unitava spore).
Zasiena vodena para pri pritisku od 1,5 atmosfere dostie temperaturu od 1200C, koja
ubija sve oblike mikroorganizama za 30 minuta.
Zasiena vodena para pri pritisku od 3 atmosfere dostie temperaturu od 1340C, koja
ubija mikroorganizme za 10 minuta.
-Vlana sterilizacija pomou pare bez pritiska:
Obavlja se u specijalnom aparatu koji se zove Kohov lonac. To je u stvari pasterizacija, jer
temperatura ne prelazi 1000C i traje 30-60 minuta.
Postupak koji se koristi za unitavanje patogenih i uslovno patogenih mikroorganizama sa
naglaskom na Mycobacterium tuberculosis (izaziva tuberkoloze) naziva se
pasterizacija. Ona se moe izvoditi na dva naina: kao spora i kao brza.
Kod spore pasterizacije koristi se temperatura od 620C u trajanju od 30 minuta.
Kod brze pasterizacije koristi se temperatura od 720C u trajanju od 15 sekundi.
Vlana sterilizacija bez pritiska se koristi za podloge i materijale koj su osjetljivi prema
visokim temperaturama (sloeni proteini, eeri i dr.)
Ovim nainom sterilizacije ne unitavaju se spore, ve samo vegetativni oblici- dijelovi
elija. Da bi se unitile spore, ova sterilizacija pasterizacija se izvodi sukcesivno u tri maha u
tri dana. Poslije prve pasterizacije u toku 24 sata isklija najvei broj spora, koje e uginuti u
toku druge pasterizacije. Treom pasterizacijom se postie potpuna sterilizacija materijala.
Ova vrsta sterilizacije se zove tindalizacija. Tindalizacija se koristi kod seruma i dr.
supstanci koje sadre proteine i koje se ne smiju sterilisati na temperaturama veim od
600C. Veoma esto u pasterizaciji ili sterilizaciji materija osjetljivih prema visokim
temperaturama koriste se bakterioloka vodena kupatila sa termoregulatorom. Ona mogu
biti razliitog oblika i veliine. Zagrijavaju se plinom ili elektrinom strujom.
U njima se steriliu materije osjetljive prema visokoj temperaturi kao to su: krvni
serum, vitamini, i dr. Sterilizacija u bakteriolokom vodenom kupatilu se izvodi obino pri
temperaturi od 56-580C u toku 12 sati. Zagrijavanjem se unitavaju vegetativni oblici
16

bakterija. Za potpunu sterilizaciju (unitavanje spora) zagrijavanje se obavlja u toku tri


dana na ovoj temperaturi.
Tabela 4. Fizikalne metode u suzbijanju mikroorganizama
Metode:
1.Vlana toplina:
a) pasterizacija
b) kuhanje
c) autoklaviranje

Uobiajeni uslovi:

Preporuljivo prije
svega za:

62,80C/30 min. ili


71,6 C/15 s.
100 C/ min. ili vie

Mlijeko, vino i ostala


pia
Dezinfekcija
instrumenata
Otopine i pribor
otporne na povienu
temperaturu

Nije potpuna
sterilizacija
Ne unitava spore ni
viruse
Ogranieno za
termootporne
materijale

170-180 C/
1-2 sata

Staklo; neki metalni


instrumenti; ulja i
votani materijali

Ogranieno za
termootporne
materijale

2,5 Mrad

Plastika osjetljiva na Vrlo skupe metode;


povienu
nuan oprez u radu;
temperaturu; farmaci; slabo prodire
zrak i povrine
-II-II-

105 Pa/121 C,
45-30 min.

Ogranienje:

2.Suha toplina:

3.Zraenje:
a) ionizacijsko

b) ultraljubiasto

260 nm u toku dueg


vremena

4.Filtriranje:
Membranski ili
vlaknasti filtri
odgovarajuih
promjera pora

Termoosjetljive
otopine, zrak

Ne uklanja viruse i
mikoplazme

2. HEMIJSKA STERILIZACIJA
Za sterilizaciju mikrobiolokog posua, metalnih predmeta, laboratorijskih stolova na kojima
se mikroskopira, podova i dr. mogu posluiti razna hemijska sredstva koja djeluju
baktericidno, ak i u slabim koncentracijama. U ovu svrhu se koriste: alkoholni rastvori
joda, ivin-hlorid, karbolna kiselina (fenol), srebro-nitrat, vodonik-peroksid.
Navedene hemijske materije se upotrebljavaju kao dezinfekciona sredstva.
3. STERILIZACIJA ZRAENJEM
Danas se vrlo esto za sterilizaciju koriste zraci kratkih talasnih duina.
a) Prvi su nali primjenu ultraljubiasti zraci. Najee se kao izvor ultraljubiaste svjetlosti
koriste ivine lampe specijalne izrade, iji zraci imaju talasnu duinu od 250-300m
(mikrometara). Svjetlost ovih lampi se neposredno upravlja na predmet.
Zraenjem se esto steriliu prostorije, boksevi za zasijavanje, bakterioloki sudovi i dr.
Na ovom naelu su napravljene aseptine komore. Ovi zraci ubijaju mikroorganizme na taj
nain, to ih protoplazma apsorbuje, zbog ega dolazi do denaturacije nekih bjelanevina.
17

Meutim, djelovanje ove svjetlosti je ogranieno samo na povrinske slojeve predmeta i


atmosfere, te je stoga ova vrsta sterilizacije iskljuivo povrinska.
UV zrake djeluju baktericidno na mikroorganizme posebno suneva svjetlost koja ima
izuzetno djelovanje na uzronike tuberkoloze (Mycobacterium tuberculosis).
b) Ionizacijski zraci bilo da se radi o alfa, gama ili protonskim esticama imaju osobinu da
ubijaju mikroorganizme. Ova sterilizacija se upotrebljava u medicini, farmaciji i
prehrambenoj industriji. Na ovaj nain se steriliu medicinski instrumenti, pribor, vata,
lijekovi i antibiotici, veliki broj hranljivih proizvoda
koji se mijenjaju na viim
temperaturama. Ovi ionizacijski zraci, za razliku od ultraljubiastih, ne djeluju samo
povrinski nego i dubinski.
4. MEHANIKA STERILIZACIJA
(STERILIZACIJA BAKTERIOLOKOM FILTRACIJOM)
Sastoji se u tome to se podloga, koja treba da slui za razvie mikroorganizama filtrira kroz
specijalne filtre, koji imaju manje pora nego to je veliina mikroorganizama, pa hranjivi
rastvor prolazi, a mikroorganizmi ostaju na filtru. Ovi bakterioloki filtri su obino u obliku
upljih svijea. (amberlanovi filtri, Borkfeldovi filtri, Zajcovi filtri)
U novije vrijeme se upotrebljavaju i membranski filtri.( Ovi filtri mogu biti sa veoma sitnim
porama, te mogu zadrati viruse, ak i molekule proteina.)
Kroz sve ove filtre, hranjivi rastvori koji e sluiti za razvoj mikroorganizama, filtriraju se
pod velikim pritiskom ili u vakuumu.
Ovaj nain sterilizacije se naroito upotrebljava za sterilizaciju hranjivih podlogarastvora, koji sadre eere, vitamine, i druge materije koje se na toploti mijenjaju.

HEMIJSKI AGENSI U SUZBIJANJU RASTA MIKROORGANIZAMA


a) Hemijski agensi za sterilizaciju:
Kao agensi za sterilizaciju preporuuju se samo etiri hemijska spoja:
1. Etilen-oksid
2. Formaldehid
3. Glutaraldehid
4. Beta-propionlaktat
Kada se ispravno upotrebljavaju, ti spojevi pouzdano ubijaju sve mikroorganizme, ukljuujui
bakterijske endospore i viruse hepatitisa B. Ova etiri spoja ubijaju mikroorganizme
oteujui njihove proteine i nukleinske kiseline. U radu sa ovim spojevima nije nuna
poviena temperatura, pa se njihovo djelovanje esto naziva hladna sterilizacija.
b)Hemijski agensi za dezinfekciju:
Halogeni elementi kao i njihovi spojevi su oksidacijsko hemijska sredstva sa izuzetno jakim
baktericidnim djelovanjem. Najee se upotrebljavaju hlor i jod kao i neki njihovi spojevi.
Hlor i derivati hlora: Slobodan hlor ima karakteristinu boju (zelenu) i otar miris. Poznat je
kao izvanredan dezodorans i dezinficijens. Na alost, mnogi spojevi hlora bivaju
inaktivirani u prisustvu organskih tvari i metalnih katalizatora. U mnogim zemljama se hlor i
njegovi spojevi primjenjuju za obradu vode za pie (dezinfekcija) u koncentraciji 1-2
mg./L. Te koncentracije za oko 30 sekundi ubijaju veinu Gram +(pozitivnih) i Gram
(negativnih) bakterija. Derivat hlora pod imenom halazon u konc. 4-8 mg./L. sigurno
ubija esto vrlo otporne uzronike tifusa u vodi za 30 minuta.
18

Otpine hipohlorita (npr. NaOCl), takoer se esto upotrebljavaju za dezinfekciju i


uklanjanje mirisa. Loa im je osobina to su kodljivi za ljudska tkiva, to nagrizaju metale i
druge tvari, a obojene tvari odbojavaju. Koristi se u bolnicama za dezinfekciju soba, povrina
i raznih instrumenata. Kao 10%-tna otopina koja se upotrebljava za izbjeljivanje, preporuuje
se kao dezinficijens protiv virusa AIDS-a (Centar za kontrolu bolesti u Atlanti, Georgia).
Jod: Upotrebljava se kao 3%-tni, 5%-tni ili 7%-tni rastvor u 96%-tnom etanolu kao
antiseptik. U malim koncentracijama djeluje baktericidno i fungicidno, a za neke bakterije i
sporocidno. Koristi se za predoperativnu obradu koe i za pranje ruku operatora.
U vidu spreja se koristi za dezinfekciju koe i opekotina. Mehanizam djelovanja je ometanje
sinteze proteina. Jod se lagano se uklanja nakon to je proizveo efektivnu dezinfekciju.
Alkoholi: Kao dezinficijensi se koriste:
Metanol: CH3OH, etanol: CH3CH2OH, izopropanol: (CH3)2CHOH.
U pravilu se mikrobicidno djelovanje alkohola poveava sa porastom molne mase, te se
najee u praksi koristi izopropanol. U praksi se primjenjuju otopine 70%-tnog do
80%-tnog alkohola u vodi. Koncentracije vie od 90%-tnog i nie od 50%-tnog su vrlo slabi
dezinficijensi (izuzetak je izopropanol koji je djelotvoran i u koncentraciji do 99%.)
Etanol se koristi u praksi za dezinfekciju ruku, mada je u pravilu slab dezinficijens.
Aldehidi: Nastaju oksidacijom alkohola. Najvaniji su: formaldehid i glutaraldehid.
Ubijaju elije mikroorganizama denaturacijom proteina. 20%-tna otopina formaldehida u 65%
do 70%-tnom etanolu izvanredno dekontaminira instrumente koji su u nju uronjeni 18 sati ili
due. Meutim, poto zaostaci aldehida mogu uzrokovati iritaciju koe, moraju se
instrumenti isprati prije upotrebe. Upotreba gasovitog formaldehida (u prisustvu vodene
pare) koristi se za dezinfekciju prostorija i predmeta.
Glutaraldehid u otopini je djelotvorniji od formaldehida posebno ako je pH 7,5 ili vie.
Staphylococcus i ostale vegetativne elije bivaju ubijene za 5 minuta, Mycobacterium
tuberculosis i virusi za 10 minuta, a bakterijske endospore za 3 sata, iako ih veliki broj
zahtijeva 1-12 sati. Naroito je pogodan za dezinfekciju medicinskih instrumenata.
Fenol i derivati: Fenol (karbolna kiselina) je vjerovatno jedan od najstarijih poznatih
dezinficijenasa. Primijenio ga je jo 1867. g. Lister kao germicid u operacijskim salama.
Vrlo je jak dezinficijens. Smrtonosan je za mikroorganizme u malim koncentracijama, u
kojima uzrokuje oteenje elijskih membrana, to dovodi do denaturacije proteina.
Djeluje baktericidno, fungicidno, a nekad i sporocidno. Due vrijeme se ne upotrebljava
zbog neurotoksinog djelovanja i veoma neugodnog mirisa, ali se upotrebljavaju derivati
fenola (krezol, hlorkrezol). Fenol se koristi kao standard za usporedbu u toku odreivanja
djelovanja ostalih dezinfekcijskih sredstava.
Peroksidi: H2O2 (vodikov peroksid): Djelotvoran je, a netoksian antiseptik. Molekula je
nestabilna i razgrauje se pri povienim temperaturama na vodu i kisik:
2 H2O2 2 H2O + O2
Njegovo djelovanje traje koliko traje otputanje kiseonika.
Koncentracija od 0,3% do 6% primjenjuje se za dezinfekciju koe, rana i sluznice,
a koncentracija od 6% do 25% za sterilizaciju.
10%-tna otopina izuzetno je djelotvorna u suzbijanju virusa i bakterijskih endospora.
Natrij- peroksid (Na2O2) upotrebljava se za obradu akni.
Cink- peroksid (ZnO2) upotrebljava se u medicini, zajedno sa cink-oksidom (ZnO) i

19

cink-hidroksidom /Zn(OH2)/ u razliitim kremama za suzbijanje infekcije koe


uzrokovanih mikroaerofilnim i anaerobnim mikroorganizmima.
Benzoil- peroksid je izuzetno efikasan u obradi akni.
Kalij- permanganat ima snano mikrobicidno djelovanje. Razblaen se koristi za
dezinfekciju rana, usne upljine, mokranih puteva i dr.
Kiseline: su veoma efikasni dezinficijensi. Denaturiu proteine elija mikroorganizama.
Njihov baktericidni efekat zavisi od koncentracije H+ iona.
Neorganske kiseline: (hlorovodonina, azotna, sumporna) , rijetko se mogu upotrebljavati
kao dezinficijensi zbog razornog djelovanja na predmete koji se dezinfikuju. Mogu se koristiti
za dezinfekciju otpadnih voda i bezvrijednog materijala.
Borna kiselina (1-2%-tni rastvor) se moe upotrebljavati kao antiseptik za dezinfekciju oka.
Organske kiseline: (salicilna, siretna, benzoeva), imaju jako baktericidno djelovanje.
Zbog toga se koriste za konzerviranje ivotnih namirnica.
Alkalije: su takoer veoma efikasni dezinficijensi sa istim mehanizmom djelovanja kao i
kiseline. Njihov baktericidni efekat zavisi od koncentracije OH- iona.
Najee se upotrebljavaju: kaustina soda, ivi i negaeni kre.
Kaustina soda ubija Gram+ i Gram- bakterije i spore antraksa, a i virusi su osjetljivi
na ovaj dezinficijens.
ivi kre je veoma snaan dezinficijens i veina bakterija je osjetljiva na njegovo djelovanje.
Ove alkalije se koriste za dezinfekciju prostorija, nekih predmeta i u malim koliinama za
dezinfekciju vode za pie.
Deterdenti: Izazivaju denaturisanje proteina, razgradnju enzima i drugih za eliju bitnih
jedinjenja. Deterdenti rastvoreni u vodi disociraju i oslobaaju pozitivno ili negativno
naelektrisane ione, na osnovu ega su podijeljeni na anionske i kationske deterdente. Postoji
i neionska grupa deterdenata, ali bez antimikrobnog efekta.
Kationski (deterdenti sa pozitivnim nabojem) su izvanredni bakteriocidi, posebno za
bakteriju roda Staphylococcus i mnoge viruse, iako ne djeluju na bakterijske endospore.
Najee se u praksi koriste kvarterni amonijevi spojevi (derivati amonijum hlorida).
Djelotvorni su prema Gram + bakterijama i gljivama. Poto su slabo toksini, esto se
primjenjuju kao antiseptici koe- ruku, kao i dezinfekciji instrumenata, posua, podova i dr.
Soli tekih metala (iva, srebro, arsen): Teki metali kao antimikrobni agensi djeluju tako
da taloe enzime ili ostale esencijalne proteine u eliji. Koriste se protiv bakterijskih i
fungalnih infekcija. Dobri su dezinficijensi ali zbog njihove toksinosti i korozivnosti
upotreba im je ograniena.
Boje: Bakteriostatsko i baktericidno djelovanje boja zavisi od bakterijske vrste, kao i od
pH vrijednosti sredine. Visoke pH vrijednosti pojaavaju djelovanje alkalnih, a niske kiselih
boja. Dijele se na akridinske i trifenil metanske boje.
Djeluju baktericidno i fungicidno. Koriste se za lijeenje oboljenja koe i sluznice.
Mirisne tvari (ili eterina ulja): esto se upotrebljavaju u parfemima i imaju antimikrobni
efekat jer sadre: kiseline, aldehide, alkohole, ketone, etere, estere. U toku primjene
standardnih metoda testiranja dokazano je da su ta ulja izuzetno djelotvorna protiv velikog
broja mikroorganizama. U Evropi se ta ulja upotrebljavaju kao iskljuivi antimikrobni agensi
u velikom broju toaletnih tvari kao to su npr. razliiti dezodoransi.
20

Njihovo se mehanizam djelovanja zasniva na inhibiciji enzimskog djelovanja i /ili inhibiciji


glikolize. Djelovanje nekih od njih je istraeno na bakterijama: Staphylococcus aureus,
Eschericia coli, Pseudomonas aerugionsa, na plijesni Aspergillus niger
i na kvascu Candida albicans.
Antibiotici: Meu najdjelotvornije hemijske agense u kontroli mikroorganizama ubrajaju se
antibiotici: hemijske tvari mikrobnog porijekla, koje u vrlo malim koncentracijama
selektivno unitavaju mikroorganizme ili inhibiraju njihov rast. Antibiotici koji su
netoksini za ljudske elije mogu se u pravilu, sa sigurnou davati oboljelim osobama za
suzbijanje patogenih mikroorganizama. Era antibiotika poinje sluajnim otkriem penicilina
(Fleming, 1929. godine). Najvei broj danas upotrebljavanih antibiotika otkriven je izmeu
1929.g. i 1963. g. Najdjelotvorniji su agensi bili izolirani iz plijesni Penicillium i
Cephalosporium i iz bakterija Streptomyces i Bacillus vrsta.
Tabela 5. Vaniji hemoterapijski agensi
Antibiotik:
Penicilin G

Godina pronalaska
1928.

Porijeklo:
Penicillium

Grizeofulvin
Streptomicin

1939.
1943.

Penicillium
Streptomyces

Bacitracin

1945.

Bacillus

Kloramfenikol

1957.

Streptomyces

Polimiksin

1947.

Bacillus

Tetraciklini

1948.

Streptomyces

Cefalosporin

1948.

Cephalosporium

Neomicin

1949.

Streptomyces

Nistatin
Eritromicin

1950.
1952.

Streptomyces
Streptomyces

Cikloserin

1954.

Streptomyces

Amfotericin B
Vankomicin

1956.
1956.

Streptomyces
Streptomyces

Kanamicin

1957.

Streptomyces

Rifamicin
Gentamicin

1957.
1963.

Streptomyces
Micromonospora

Spektar djelovanja:
Gram-pozitivne
bakterije i Neisseriae
gljive
Gram-negativne
bakterije;
mikrobakterije
Gram pozitivne
bakterije
Gram-pozitivne i
gram-negativne
bakterije
Gram-negativne
bakterije
Gram-pozitivne i
gram-negativne
bakterije
Gram-pozitivne
bakterije
Gram-negativne
bakterije
gljive
Gram-pozitivne
bakterije
Gram-pozitivne
bakterije
gljive
Gram-pozitivne
bakterije
Gram-negativne
bakterije
mikobakterije
Gram-negativne
bakterije
21

FERMENTACIONA INDUSTRIJA
Zasniva na procesima razgradnje i transformacije organskih jedinjenja u proizvode malog
molekula koji se iz elije mikroorganizama izdvaja u okolnu sredinu, a koji mogu biti od
interesa za ovjeka. Fermentaciona industrija je najstarija industrijska proizvodnja sa
mikroorganizmima. Danas su poznate najvanije vrste, sojevi i rase mikroorganizama sa
kojima se pod odreenim uslovima mogu proizvoditi: alkohol (etil, butil, glicerin), alkoholna
pia (vino, pivo, rakija), mlijeno-kiseli napici (jogurt, kiselo mlijeko, kefir), mlijena
kiselina, buterna kiselina, propionska, siretna, limunska, fumarna, glukonska kiselina i dr.
U osnovi, svi fermentacioni procesi mogu se podijeliti na:
1. Anaerobna vrenja (bez kiseonika): alkoholna, mlijena, propionska,
buterna fermentacija
2. Aerobna vrenja (sa kiseonikom): siretna, limunska, glukonska fermentacija
Alkoholna fermentacija
Alkoholna fermentacija je biohemijski proces u kome se ugljeni hidrati (monosaharidi) u
anaerobnim uslovima, pod uticajem mikroorganizama transformiu u etil- alkohol i ugljendioksid, uz stvaranje nekih sporednih proizvoda (glicerin, siretna i mravlja kiselina i dr.).
C6H12O6 = 2C2H5OH + 2CO2 + 117J
glukoza etil-alkohol ugljen-dioksid
Alkoholna fermentacija ima iroku primjenu za dobijanje razliitih alkoholnih napitaka:
(vina, rakije, piva), u industrijskom dobijanju alkohola, u proizvodnji hljeba, u dobijanju
odreenih mlijenih proizvoda (kefir, kumis).
Alkoholnu fermentaciju mogu izazvati predstavnici gljiva i bakterija.
Bakterije i neke plijesni stvaraju male koliine alkohola.
Glavni izazivai alkoholne fermentacija su kvasci vrste pravih kvasaca iz roda
Saccharomyces.
- Kvasci iz prirodnih sredina koji dolaze sa sirovinom izazivanju spontanu prirodnu
fermentaciju (proizvodnja rakija i nekih vina).
- Odgojeni kvasci u istim kulturama obavljaju fermentaciju pod kontrolom ovjeka
(proizvodnja piva, neka vina, hljeb, kefir).

Slika 4. Saccharomyces cerevisiae


U proizvodnji piva obavezno se koriste iste kulture kvasaca-specijalne rase pivskog
kvasca: Saccharomyces uvarum-previru pivsku sladovinu pri temperaturi od 5-120C

22

( kvasci donjeg vrenja ) i Saccharomyces cerevisiae- previru sladovinu pri temperaturi od


10-250C (kvasci gornjeg vrenja).
Vrenjem pivske sladovine dobijene iz jemenog slada dobija se napitak sa 2-6% alkohola.
U dobivanju vina
koriste se kvasci iz prirodnih sredina i selekcionisani sojevi
Saccharomyces cerevisiae var.ellipsoideus i Saccharomyces oviformis. Stvaraju velike
koliine alkohola (17-18%) i otporni su prema visokom sadraju alkohola.
U proizvodnji alkohola koriste se sirovine koje sadre skrob (krompir, itarice) i eer
(eerna repa i trska, plodovi, melasa) i iste kulture kvasca Saccharomyces cerevisiae.
U proizvodnji alkoholnih pia (rakije, viski, rum, votka) koriste se kvasci iz prirodnih
sredina i iste kulture- bolji kvalitet rakija.
U proizvodnji hljeba: Kada se brano zamijesi sa vodom u tijesto- aktivira se ferment
amilaza iz brana i dolazi do saharifikacije skroba (razlaganje skroba do maltoze i glukoze).
Tijestu se dodaje ista kultura kvasca Saccharomyces cerevisiae (pekarski kvasac), koji
eer iz tijesta prevodi u alkohol i CO2. Proces traje kratko na 300C. Stvoreni CO2 izaziva
narastanje tijesta koje se nastavlja i tokom peenja. Od CO2 se pojavljuju upljine u hljebu,
a alkohol doprinosi mirisu i ukusu hljeba.
U proizvodnji mlijenih napitaka alkoholna fermentacija je nala primjenu zajedno sa
mlijeno-kiselinskom fermentacijom. Neke vrste kvasaca iz roda Torula (Torula kefiri)
mogu da previru laktozu (mlijeni eer) za proizvodnju kefira (kravlje mlijeko) i kumisa
(kobilje mlijeko). Stvoreni alkohol i CO2 daju ovim proizvodima specifian ukus i miris.
MLIJENA FERMENTACIJA
Mlijena fermentacija je biohemijski proces, pri kome se ugljeni hidrati u anaerobnim
uslovima pod uticajem mikroorganizama transformiu u mlijenu kiselinu kao glavni i krajnji
proizvod.
Samo vrenje se moe predstaviti sumarnom jednainom:
C6H12O6 = 2CH3CHOH COOH + 94 kJ
glukoza mlijena kiselina
Prevoenje eera u mlijenu kiselinu vre bakterije mlijene kiseline.
1) Ako iz eera stvaraju samo mlijenu kiselinu (oko 95%) i tragove drugih proizvoda,
onda su to homofermentativne bakterije mlijene kiseline:
- okrugle: Streptococcus lactis, Str. cremoris, Str. thermophilus i dr.
- tapiaste: Lactobacterium bulgaricum, Lact. acidophilus i dr.
2) Ako iz eera osim mlijene kiseline (50%) stvaraju i niz drugih proizvoda 50%:
(siretna kiselina, etil-alkohol, CO2 i dr.), to su heterofermentativne bakterije
mlijene kiseline, npr.
Escherichia coli, Enterobacter aerogenes i dr.

Slika 5. Lactobacterium bulgaricus

Slika 6. Streptococcus lactis

23

Mlijena fermentacija ima primjenu


1. U mljekarstvu: jogurt, kiselo mlijeko, acidofilno mlijeko, kefir, kumis, maslac,
pavlaka, sir.
2. U industrijskom dobivanju mlijene kiseline (iz krompira, ita, sirutka, melasa)
3. U biolokom konzervisanju (pripremanje: kiselog kupusa, kiselih krastavaca,
paprike, paradajza, cvekle i dr. salate)
4. U proizvodnji silirane stone hrane (iz kukuruza, lucerke, treve).
U mljekarstvu: proizvodnja sireva, maslaca, mlijeno-kiselih napitaka:
jogurt, kiselo mlijeko, acidofilno mlijeko, kefir, kumis.
-Za proizvodnju jogurta i kiselog mlijeka koriste se iste kulture vrste:
Str. lactis, Lact. bulgaricum i Str. theromophillus.
- Za proizvodnju acidofilnog mlijeka koristi se Lact. acidophilum.
- Za proizvodnju kefira i kumisa koriste se i bakterije mlijene kiseline
fermentacija) i Torula kefiri kvasci (alkoholna fermentacija).

(mlijena

U industrijskom dobijanju mlijene kiseline koriste se homofermentativne bakterije


mlijene kiseline.
a) Ako se kao sirovina koriste proizvodi biljnog porijekla (melasa) primjenu nalaze
sojevi Lactobacterium delbruckii.
b) Ako se kao sirovina koriste proizvodi ivotinjskog porijekla (sirutka) primjenu
nalaze sojevi Lactobacterium bulgaricum.
PROPIONSKA FERMENTACIJA
Pod propionskom fermentacijom se podrazumjeva stvaranje propionske kiseline iz
odreenih organskih materija pod anaerobnim uslovima. Kao sirovine mogu se koristiti
ugljeni hidrati i mnoga druga jedinjenja: organske kiseline, glicerin.
Kao glavni proizvod javlja se propionska kiselina, a od sporednih proizvoda: siretna,
ilibarna kiselina, CO2 i H2. Ova jedinjenja se javljaju u razliitim odnosima u zavisnosti od
upotrijebljene sirovine. Propionska kiselina moe nastati iz pirogroane kiseline
odgovarajuim metabolitskim putanjama. Takoer moe nastati iz mlijene kiseline i tada
govorimo o nastavku mlijene fermentacije.
Obino se nastanak propionske kiseline predstavlja formulom:
CH3
|
C=O
+ 4H
|
COOH
pirogroana
kiselina

CH3
|
CH2
|
COOH

+ H2O

propionska
kiselina

Izazivai ove fermentacije su propionske bakterije: kratki tapii, G +, nepokretne,


asporogene, veliki probirai u pogledu hrane. Prirodna sredina su im mlijeni proizvodi24

naroito tvrdi sirevi. Najpoznatija vrsta je Propionibacterium freudereichii. Propionska


fermentacija je od posebnog znaaja u mljekarstvu i to u procesu sazrijevanja sireva.
Sir dobiva specifian ukus od propionske kiseline.
BUTERNA FERMENTACIJA
Buterna fermentacija je biohemijski proces pri kome se pod utjecajem mikroorganizama, u
anaerobnim uslovima, ugljeni hidrati transformiu do buterne kiseline, ugljen-dioksida i
vodonika, kao krajnje proizvode.
Sumarna jednaina ovog procesa je:
C6H12O6 = CH3CH2CH2COOH + CO2 + 2H2 + 75 kJ
glukoza
buterna kiselina
Buterno vrenje izazivaju sporogene anaerobne vrste bakterija iz roda ClostridiumClostridium butyricum. Sirovine za dobivanje buterne kiseline su: itarice, melasa, krompir,
razno voe i dr. pri emu se ove sirovine odreenim postupcima prethodno pripreme za
izvoenje fermentacije. U kominu za vrenje se dodaje CaCO3, koji vezuje stvorenu kiselinu, a
potom se iz Ca- soli buterne kiseline hemijskim putem dobija ista buterna kiselina.
Ako doe do buterne fermentacije u namirnicama, onda je to tetan proces, jer ona daje
neprijatan miris proizvodima. Posebno je ovo vrenje tetno ako se pojavi u sirevima, jer pored
ostalog izaziva i nadimanje sireva.
ACETON- BUTILNA FERMENTACIJA
Aceton-butilna fermentacija je biohemijski proces u kome se pod utjecajem
mikroorganizama, u anaerobnim uslovima, ugljeni hidrati transformiu u
butanol i aceton kao glavne proizvode uz stvaranje sporednih proizvoda:
(buterna kiselina, etil-alkohol, siretna kiselina i vee koliine CO2 i vodonika).
Butanol, aceton i etil-alkohol nastaju u odnosu: 3 : 2: 1
To se moe vidjeti iz sumarne jednaine:
12C6H12O6 = 6CH3CH2CH2CH2OH + 4CH3COCH3 + 2CH3CH2OH
glukoza
butanol
aceton
etanol
+ CH3CHOH CO CH3 + 18 H2 + 28CO2 + 2H2O
acetilmetilkarbinol
Nastajanje krajnjih proizvoda: butanola i acetona je sloen metabolitski proces koji se odvija
stvaranjem niza meu proizvoda, kao i sinteze novih jedinjenja iz kojih nastaju pomenuti
krajnji proizvodi. Izazivai aceton-butilnog vrenja su odabrani sojevi kulture: Clostridium
acetobutylicum. Sirovine za dobivanje acetona i butanola su skrobne sirovine:
krompir, ita, kukuruz.

25

SIROVINE I MIKROORGANIZMI U PROIZVODNJI ETIL-ALKOHOLA


Proizvodnja etil-alkohola (pirit, rafinada, etanol ) kod nas poela se intenzivno
razvijati 60-tih godina XX st. kada je poela izgradnja velikih industrijskih kapaciteta sa
najsavremenijom opremom i tehnologijom. Zainteresiranost za sve veu proizvodnju etilalkohola uslovljena je i svjetskom energetskom krizom, jer se zbog visoke cijene nafte sve
vie razvijaju procesi organske sinteze na etil-alkoholu. Posebno interesovanje izaziva
mogunost upotrebe etil-alkohola kao goriva za motore sa unutranjim sagorijevanjem u
smjesi sa benzinom. Prema tome, alkohol vie nije samo sirovina od interesa za prehrambenu,
farmaceutsku i kozmetiku industriju, nego postaje i osnovna sirovina za organsku sintezu i
gorivo budunosti.
Sirovine za proizvodnju etil-alkohola
Sirovine iz kojih se moe alkoholnim vrenjem dobiti etanol su razliite. Odavno je poznato
alkoholno vrenje ire ili prirodna-spontana fermentacija vonih sokova pri proizvodnji rakija.
Glavne sirovine za industrijsku proizvodnju etanola su polisaharidi (krob: krompir, itarice i
celuloza) i eer (eerna repa, eerna trska, voni plodovi). Dok se krobne i celulozne
sirovine moraju prije fermentacije oeeriti (enzimska ili kiselinska razgradnja), eerne
sirovine se mogu koristiti bez prethodne obrade.
Od eernih sirovina najvie se koristi melasa i sirutka, a vone sirovine se rijetko koriste.
Osim toga kao sirovine za proizvodnju etanola mogu se koristiti i sulfitni lug i hidrol.
Kada je u pitanju sirovina posebna panja se posveuje njenoj istoi, jer sa njome mogu doi
razni nepoeljni mikroorganizmi ili da je sirovina usljed bolesti i kvarenja nepogodna za
proizvodnju. Kontaminacija sirovine bakterijama ili plijesnima moe se nepovoljno odraziti
na amilolitiku aktivnost enzima amilaze, kojom se sirovina sa skrobom saharifikuje ili
oeerava i to primjenom slada ili gljiva. Slad se ne moe zagrijavati visokom temperaturom
da se ne bi unitila aktivnost amilolitikih enzima, zato se on mikrobioloki kontrolie.
Manje kontaminiran slad se pere istom vodom. Vie kontaminiran se dezinfikuje sa 0,5-1%
formalinom, koji moe da snizi aktivnost enzima, pa se zbog toga trae i koriste pogodnija
sredstva za dezinfekciju slada (bromacetilpiridin).Pored zelenog koristi se i sueni slad koji je
mikrobioloki istiji, ali je sa manjom aktivnou. Mikrobioloki su najistiji amilolitiki
preparati koji se dobivaju iz gljiva: Aspergillus niger i A. oryzae. Ovi preparati mogu
zamjeniti slad. Poslije izvrene saharifikacije pripremljena sirovina se zakiseli na pH 4 sa
sumpornom kiselinom, ili se moe zakiseliti sa bakterijama mlijeno-kiselinskog vrenja
Lactobacillus delbrueckii. Nakon zakieljavanja dodaje se ista kultura odabranog soja za
proizvodnju alkohola. Ako se kao sirovina za proizvodnju etanola koristi melasa ona se
mora razrijediti do potrebne koncentracije, zakiseliti sa sumpornom kiselinom da bi se stvorili
potrebni uslovi za kvasce i potisnula nepoeljna mikroflora koja se obino nalazi na melasi.
Takoer se dodaje i NH4(SO4)2 i superfosfat u cilju popravke hranjive vrijednosti melase.
Melasna podloga se u novijim postupcima obavezno sterilizira prije dodavanja kvasaca.
Nakon toga melasi se dodaje kultura S. cerevisiae koja vri fermentaciju. Poslije zavrene
fermentacije prevrela masa se destilie, a alkohol podvrgava preiavanju.
Sulfitni lug je sporedni proizvod koji nastaje pri sulfitnom postupku prerade drveta u
proizvodnji celuloze i papira. Sastav sulfitnog luga zavisi od vrste drveta. U proizvodnji
celuloze i papira obino se koristi smrekovo ili bukovo drvo. Sulfitni lug iz etinara je
pogodniji za proizvodnju etanola jer sadri dosta fermentabilnog eera, a sulfitini lug iz
bukovog drveta je pogodan za proizvodnju mikrobne biomase.

26

Tabela 6. Udio pojedinih eera u ukupnim eerima sulfitnog luga


iz etinara i bukovog drveta
Vrsta eera:
glukoza
manoza
pentoza
uronske kiseline

Iz etinara (%)
28,9
42,7
-17,0
3,2

Iz bukovog drveta (%)


1
10
75
10

Sirutka se dobiva kao ostatak poslije proizvodnje sira i kazeina iz mlijeka. U tehnologiji
vrenja sirutka se koristi kao sirovina za proizvodnju mikrobne biomase.
Tabela 7. Prosjean hemijski sastav sirutke dobivene enzimskom
kiselinskom koagulacijom mlijeka
Sastojak:
voda
ukupne azotne materije
laktoza
mlijena kiselina
lipidi
pepeo

Enzimska koagulacija (%)


93
0,9
4,9
0,2
0,3
0,6

Kiselinska koagulacija (%)


93
1
5,1
0,1
0,7

Hidrol je sirovina koja se dobiva pri proizvodnji kristalne glukoze iz skroba. esto se naziva
itna melasa. Hidrol se koristi kao sirovina za proizvodnju etanola, acetona i butanola, kao i
za proizvodnju mikrobne biomase.
Tabela 8. Prosjean sadraj osnovnih komponenti hidrola
Komponenta:
ukupni invert izraen kao:
glukoza
pepeo
suha materija
pH (uzorak razrjeen vodom u odnosu 1:2)

76,9 % na suhu materiju


4,0 % na suhu materiju
59 % na suhu materiju
4,5 % na suhu materiju
-

Melasa je sporedni proizvod koji nastaje pri proizvodnji eera iz eerne repe ili eerne
trske. iz melase se ne moe na ekonomski nain dobiti eer jer kristalizaciju ometaju brojne
neeerne komponente koje se u njoj nalaze. melasa se koristi za proizvodnju mnogih
proizvoda industrije vrenja: pekarskog kvasca, alkohola, organskih kiselina, antibiotika,
vitamina i dr.

27

Tabela 9. Prosjean hemijski sastav melase u %


Sastavna komponenta:
Organske materije:
Saharoza
Glukoza
Fruktoza
Rafinoza
Invertni eer
Ukupni eer
Organski neeeri:
Azotne materije
(slobodne i vezane)
Kiseline, gumaste materije i
dr.
Ukupni azot
Amino-azot
Neorganske materije:
Voda
K2O
CAO
MGO
P2O5
NA2O
SO4-2
ClSiO2
Ukupni pepeo
Vitamin: (mg./kg.)
Biotin
Pantotenska kis.
M-inositol
pH

Repina melasa:

Trana melasa:

51
1
1
53

32
14
16
62

19

10

1,6
0,4

0,5
-

16,5
3,9
0,25
0,16
0,06
1,3
0,55
1,6
0,1
11,5

20
3,5
1,5
0,1
0,2
1,6
0,4
0,5
8

0,04-0,13
50-110
5000-8000
8,3-9,4

2,7-3,2
50-60
6000
4,5-6,0

Mikroorganizmi koji se koriste u proizvodnji etil-alkohola


Za proizvodnju etil-alkohola iz eernih i skrobnih sirovina kao proizvodni mikroorganizmi
koriste se odabrani sojevi kvasca Saccharomyces cerevisiae, koji mogu podnositi i visoke
koncentracije etil-alkohola. Ako se istovremeno proizvode i etil-alkohol i pekarski kvasac,
koriste se isti sojevi kvasca koji se koriste i u proizvodnji pekarskog kvasca. Pri koritenju
drugih sirovina za proizvodnju etil-alkohola koriste se mikroorganizmi koji mogu energino
previrati eere karakteristine za tu sirovinu. Tako se npr. pri koritenju sirutke kao
proizvodni mikroorganizmi se koriste kvasci Candida pseudo tropicalis ili Saccharomyces
fragilis, koji lako previru laktozu. Kada je u pitanju kultura kvasca ona mora biti
mikrobioloki ista, nekontaminirana i fizioloki neizmjenjena. Tokom fermentacije mogue
su kontaminacije raznim vrstama bakterija koje mogu doi sa sladom ili na neki drugi nain.
Pri tome su nepoeljne bakterije mlijeno-kiselinskog vrenja i to heterofermentativnog tipa,
28

koje pored mlijene kiseline stvaraju i isparljive kiseline, posebno siretnu, koja tetno djeluje
na kvasce. Svaka fabrika ima svoje kulture mikroorganizama koja je prilagoena uslovima
date fabrike. Odabrana kultura se postepeno umnoava u sudovima za gajenje
(propagatorima) i sudovima za fermentaciju. Iz ovih sudova se po klasinom postupku
zasijava glavni fermentor. Proizvodnja alkohola mora biti stalno mikrobiloki kontrolisana.
OSNOVI PROIZVODNJE ETIL-ALKOHOLA
Proizvodnja etil-alkohola pomou kvasaca kao proizvodnih mikroorganizama zasnovana je na
poznatom Pasterovom efektu, tj. previranju eera u etil-alkohol i CO2 u odsustvu kiseonika.
Iskoritenja eera u praksi uvijek su manja od teorijskih jer dolazi do gubitaka eera na
razne naine i obino iznose 80- 90% od teorijskih prorauna. Prilikom izvoenja procesa
anaerobnog vrenja moraju se odrati povoljni uslovi za djelovanje kvasca. To se postie
povoljnim sastavom i koncentracijom hrane u podlozi, odravanjem povoljne temperature i
pH vrijednosti, kao i ouvanjem sterilnih uslova.
Vrsta i koncentracija hrane u podlozi:
U klasinim postupcima za proizvodnju etil-alkohola cilj je bio prevesti maksimalnu
koliinu eera u alkohol, tako da je vrenje izvoeno sa visokom koncentracijom eera (i do
18%) u potpuno anaerobnim uslovima. Aeracija je vrena samo 1-2 sata na poetku vrenja da
bi se sintetizovala potrebna koliina kvasca i da bi se kvasac aktivirao. Poto je sinteza
biomase kvasca u tim postupcima svedena na minimum, potrebe za izvorom N i P bile su
veoma male. Od hranjivim soli dodavana je na poetku procesa samo mala koliina superfosfata. Sterilizacija melase nije vrena jer su nain izvoenja vrenja i visoka koncentracija
alkohola sprjeavali infekciju (samo-zatitni proces). Uvoenjem novih postupaka u kojima
se istovremeno proizvode etil-alkohol i biomasa kvasca (pekarskog ili za ishranu)
priprema i sastav melasne podloge postali su slini onima u proizvodnji pekarskog kvasca. U
takvoj proizvodnji postoje znatne potrebe za hranjivim solima. Poto se u ovim procesima
vri i aeracija koja omoguava rast kvasca, mogu je i rast infektivnih mikroorganizama, pa
se melasa podloge mora sterilizirati.
Temperatura:
Temperatura ima znaajan utjecaj na tok alkoholnog vrenja i na nastajenje sporednih
metabolita. Za optimalnu biosintezu etil-alkohola optimalna temperatura se kree izmeu
280C i 300C. Vie temperature ubrzavaju alkoholno vrenja, to izaziva gubitak eera i
oteava destilaciju alkohola. Poviena temperatura pogoduje i razvoju pojedinih infektivnih
vrsta, naroito bakterija siretnog vrenja koje oksidiu alkohol u siretnu kiselinu. Pri
alkoholnom vrenju se oslobaa manja koliina toplote nego pri anaerobnom razlaganju
eera, ali i pored toga da bi se odrala eljena temperatura mora se fermentor hladiti.
pH vrijednost:
U toku alkoholnog vrenja odrava se relativno niska pH vrijednost, izmeu 4 i 4,5. Na tok
alkoholnog vrenja ovako niska pH vrijednost nema bitnijeg utjecaja, a pozitivno utjee na
odravanje sterilnih uslova. Korigovanje pH u toku vrenja u klasinim postupcima se ne vri,
tako da se na kraju procesa pH esto sputa i na 3. U savremenim postupcima pH
vrijednost se koriguje dodavanjem kiselina ili baza.
Priprema i sterilizacija pogona
Za uspjenu proizvodnju kvasca moraju se izvriti i pripreme i sterilizacija u pogonu. To
podrazumijeva sterilizaciju svih sudova i ureaja sa kojima kvasac dolazi u kontakt u toku
proizvodnje. Posebno je bitna sterilizacija odgovarajuih ureaja u pogonu, a naroito
fermentora. Sterilizacija se vri odreenim sredstvima poto je prethodno izvreno pranje
29

pogona. Pranje i sterilizacija pojedinih sudova, cjevovoda i armature, mogu se vriti


pojedinano, pripremanjem odgovarajuih sredstava, ili dovoenjem rastvora sredstava za
pranje i dezinfekciju iz zajedninog, centralnog sistema (tzv. CIP sistem). U svim savremeno
opremljenim pogonima danas se primjenjuje CIP sistem, jer je znatno ekonominiji, poto
omoguava viestruku upotrebu pripremljenih rastvora. Time se postiu manji utroci
potrebnih materijala i vode, a smanjuje se i stepen zagaenosti otpadnih voda koje se izlivaju
iz pogona. Prije sterilizacije mora biti provedena kontrola ispravnosti svih ureaja u pogonu i
svi uoeni nedostatci i kvarovi moraju biti uklonjeni.
Priprema i sterilizacija vazduha
Za proizvodnju kvasca potrebno je obezbijediti znaajnu koliinu kisenika, a to znai da se
kroz hranjivu podlogu mora produvati velika koliina vazduha: 75g. O2 za svakih 100g. suhe
biomase. (Kvasac se umnoava u aerobnim uslovima!) S obzirom na tako veliku potronju,
vazduh bi morao biti ozbiljan izvor zagaenja, i to kako prainom, tako i infektivnim
mikroorganizmima koji su u okolnom vazduhu uvijek prisutni. Da bi se sprijeila ova vrsta
zagaenja, vazduh se prije produvavanja kroz hranjivu podlogu mora pripremiti. Zavisno od
zagaenja, vazduh mora proi kroz jednu ili dvije faze pripreme. U I fazi se grubo uklanja
neistoa, a u II fazi se on sterilie. Vazduh se iz okolnog prostora usisava preko usisnog
voda potrebne visine (u viim slojevima vazduh je manje zagaen), pomou ventilatora i
potiskuje kroz toranj u kome se uklanjaju primjese ispiranjem vodom, ili kroz filter za grubu
filtraciju. Ovako oien vazduh se komprimuje kompresorom ili duvaljkom, a zatim prihvata
u prihvatnom sudu koji ujedno slui i kao sud za ujednaavanje nad pritiska na kome se nalazi
vazduh. Ako se vazduh komprimuje kompresorima, zavisno do stepena kompresije vazduh se
manje ili vie zagrijava, tako da se istovremeno vri i termika inaktivacija mikroorganizama,
tj. sterilizacija vazduha. Prije uvoenja u fermentore, vazduh se pod pritiskom provodi kroz
filtere u kojima se nalazi filtracioni materijal, npr. staklena vuna, a koji slui za zavrnu
sterilizaciju vazduha. U filtru vazduh se sterilie mehanikim uklanjanjem mikroorganizama
pomou filtracionog materijala. Poto se filtracioni materijal vremenom zagadi, filtar se
sterilie zagrijevanjem preko okolnog plata ili prevoenjem pregrijane vodene pare.
Poto je sterilisan, filtar se moe ponovo upotijebiti za sterilizaciju vazduha.
Osim opisanog postupka sterilizacije vazduha u svijetu se primjenjuju i drugi postupci, kao
to su: sterilizacija zraenjem, ultrazvukom, primjenom hemijskim agenasa i dr.
Osnovne faze postupka proizvodnje etil- alkohola
1. Priprema sirovina i hranjivih podloga
2. Priprema i sterilizacija pogona
3. Umnoavanje i laboratorijske i pogonske i iste kulture
4. Predvrenje, jedna ili dvije faze
5. Glavno vrenje
6. Destilacija komine i rektifikacija alkohola
7. Skladitenje i dorada alkohola, npr.dobivanje apsolutnog alkohola

30

1. Priprema sirovina i hranjivih podloga


a) Priprema melasne podloge: Pri proizvodnji etil-alkohola iz melase priprema se sastoji u
njenom razrjeivanju sa vodom do eljene koncentracije:(odnos melase i vode 1: 4), zatim se
vri bistrenje rastvora i pasterizaciji ili sterilizaciji, zavisno od toga da li se proizvodi samo
alkohol ili i alkohol i kvaeva biomasa. Pri istovremenoj proizvodnji alkohola i kvaeve
biomase podloga se priprema i dodavanjem potrebne koliine hranjivih soli.
b) Priprema krobnih sirovina: Poto kvasci koji se koriste za izazivanje alkoholnog vrenja
ne mogu previrati krob, krobne sirovine se prethodno moraju dovesti do fermentabilnog
oblika, a to znai da se krob mora razgraditi do fermentabilnih eera. Pri razlaganju kroba,
razlau se i druge polimerne materije (npr. bjelanevine), do oblika u kome ih kvasci mogu
koristiti kao hrana, tako da se pripremom krobnih sirovina dobiva hranjiva podloga
kompleksnog sastava koja zadovoljava sve potrebe kvasca i nije je potrebno obogaivati.
2. Priprema i sterilizacija pogona
Za uspjenu proizvodnju moraju se izvriti i priprema i sterilizacija pogona u kojem se
proizvodi etil-alkohol.
3. Umnoavanje laboratorijske i pogonske iste kulture
Za izvoenje faza pred-vrenja i glavnog vrenja potrebno je obezbijediti dovoljnu koliinu
aktivne biomase proizvodnog mikroorganizma.
Laboratorijska ista kultura se proizvodi postepenim umnoavanjem odabranog soja
kvasca Saccharomyces cerevisiae u laboratorijskim uslovima i to tako to se prvo
zasijavanje izvri na Petrijeve ploe, a zatim poslije izbora jedne od izraslih kolonija, redom
se presijava u sudove sa rastuom koliinom podloge: (epruvete, Erlenmajerove tikvice i
baloni). Za umnoavanje kvasca koristi se melasna podloga koja je obogaena izvorom
biogenih elemenata, vitamina i dr. stimulatora rasta, npr. kukuruznim ekstraktom, ekstraktom
sladnih klica i dr. Inkubiranje se vri u termostatu na 30 0C. Proizvodnja laboratorijske iste
kulture mora se izvesti na potpuno sterilan nain, jer ako se u ovoj fazi desi infekcija, nije
mogue ostvariti normalnu proizvodnju. Masa kvasca dobivena u ovoj fazi slui kao materijal
za zasijavanje (inokulaciju) prvog suda za proizvodnju pogonske iste kulture.
Proizvodnja pogonske iste kulture vri se u posebnom postrojenju: (propagacionoj
stanici) koje je smjeteno u izdvojenoj prostoriji radi lakeg odravanja sterilnih uslova.
Propagaciono postrojenje se najee sastoji iz tri propagatora (fermentora) sve vee i
vee zapremine. Kvasac se umnoava arnim postupkom. Proces umnoavanja poinje
zasijavanjem laboratorijske iste kulture u I propagatoru najmanje zapremine, u kome je
pripremljena melasna podloga. Melasna podloga se priprema u samom propagatoru
dodavanjem predvienih komponenti i sterilizacijom pomou vodene pare. Poslije zasijavanja
u propagator se uvodi vazduh 2-3 sata, ime se izvri mijeanje, i podloga zasiti kiseonikom.
Poslije toga se proces vodi anaerobno, to ima za posljedicu formiranje i preko 4% alkohola u
podlozi. Visoka koncentracija hrane, anaerobni uslovi i niska pH vrijednost omoguavaju
odravanje sterilnih uslova i selekciju fizioloki izdrljivih elija kvasaca. U toku
umnoavanja kvasca u I propagatoru priprema se melasna podloga u II propagatoru, tako da
se moe izvriti presijavanje im je proces u I propagatoru zavren. Zasijavanje II propagatora
se vri prebacivanjem cjelokupne koliine prevrele komine iz I propagatora. Prebacivanje
komine se vri tako to se uduvavanjem sterilnog vazduha u I propagatoru postigne nadpritisak. Nad-pritiskom se pomou posebnog voda prebaci komina u II propagator koji je na
normalnom pritisku. Poslije zavrenog umnoavanja kvasca u II propagatoru umnoavanje se
31

nastavlja u III propagatoru. Zbog nepovoljnih uslova za optimalan rast kvasca, u ovoj fazi ne
nastaje velika koliina biomase i iskoritenje hrane je veoma nisko. Zbog toga se
umnoavanje nastavlja u sljedeim fazama aerobno.
4.Pred-vrenje
Ovo je prva pogonska faza u proizvodnji etil-alkohola, koja se zavisno od pripremljenog
postupka izvodi na razliite naine u I ili II stepena. U klasinim postupcima cilj ove faze je
da se produenom aeracijom sintetizuje potrebna koliina kvasca i da se on dovede u aktivno
stanje za uspjeno izvoenje glavnog vrenja. Ova faza je posebno znaajna u klasinom
postupku, u kome se proizvodnja laboratorijske i pogonske iste kulture vri u nekoliko
navrata godinje, a kvasac za izvoenje vrenja se obezbjeuje recirkulacijom. Kvasac za
recirkulaciju tj. zasijavanje fermentora u predvrenju dobija se tako to se dio prevrele komine
iz fermentora za glavno vrenje provodi kroz separator. Izdvojeno kvasno mlijeko se
recirkulie, a komina odvodi na destilaciju. Recirkulacija kvasca predstavlja znaajnu utedu.
Prije recirkulacije kvasac se 2-3 sata podvrgava kiselinskom pranju (pH izmeu 3 i 3,5), da bi
se unitila bakterijska infekcija. Poslije pranja kvasaca se mora aktivirati i umnoiti, a to se
vri u fazi predvrenja.
5.Glavno vrenje
U klasinim postupcima glavnom vrenju je cilj proizvodnja to vee koliine etil- alkohola,
kako bi njegova koncentracija u prevreloj komini bila to vea, a time i njegovo izdvajanje
destilacijom to ekonominije. Zbog toga se proces izvodi potpuno anaerobno. Postupak se
sastoji u tome da se u fermentor za izvoenje glavnog vrenja doda odreena koliina
razblaene melase i podesi pH vrijednost prevrela komine iz pred-vrenja. Vrenje traje oko 20
sati i u toku tog vremena fermentor se puni dodavanjem razrijeene melase. Na kraju vrenja
koncentracija alkohola u prevreloj komini iznosi 8-10% . Poslije odvajanja potrebne
koliine kvasca za recirkulaciju u predvrenje, prevrela komina se odvodi na destilaciju.
6. Destilacija komine i rektifikacija alkohola
Destilacija je postupak za izdvajanje etil-alkohola iz prevrele komine. Pri destilaciji zajedno
sa alkoholom destiliu voda i znatne koliine lake i tee isparljivih komponenti, prije svega,
metabolita koje je sintetizovao kvasac ili su ih sintetizovali infektivni mikroorganizmi.
Zbog toga se proizvod dobiven destilacijom naziva sirovi alkohol ili sirovi piritus i ne moe
se koristiti u prehrambenoj, farmaceutskoj i kozmetikoj industriji. Za upotrebu u navedenim
industrijama sirovi alkohol se mora osloboditi tetnih primjesa. Zato se koristi postupak
frakcione destilacije, odnosno rektifikacije. Proizvod koji se dobiva na ovaj nain naziva se
rafinisani alkohol ili rafinada. Prema naim propisima ovaj proizvod mora sadravati
najmanje 96% zapreminskih etanola, a sadraj sporednih primjesa mora biti sveden na
minimum (ispod 90 mg./dm3). Pri raktifikaciji sirovog alkohola izdvajaju se etiri frakcije, a u
praksi se zovu etiri toka.
Prvi tok sadri minimalno 80% zapreminskih etanola, i u njemu se nalaze sve komponente
lake isparljive od alkohola: aldehidi, lako isparljivi esti, metil-alkohol, isparljive kiseline i td.
Ovaj proizvod zajedno sa treim tokom prodaje se na tritu kao denaturisani piritus, ili
piritus, i slui kao gorivo. Primjenjuje se u industriji lakova i boja ili kao sirovina drugim
industrijama.
Drugi tok ili rafinisani alkohol- glavna je frakcija pri rektifikaciji.
32

Osnovni cilj je da se dobije to vie ove frakcije i da je to boljeg kvaliteta.


Trei tok treba da sadri najmanje 80% zapreminskih etanola i da sadri tee isparljive
komponente od alkohola: vie alkohole i njihove estre. Koristi se u smjei sa prvim tokom.
etvrti tok ili patono ulje, sadri malo etil-alkohola (oko 9%) i najtee isparljive
komponente: n-propanol, izo-butanol, amil-alkohol, izo-amil-alkohol i dr. Primjenjuje se u
razliitim industrijskim oblastima kao pomona sirovina ili se daljim frakcionisanjem iz njega
izdvajaju pojedine sastavne komponente. Znaajna mu je primjena kao flotacionog sredstva u
flotaciji razliitih ruda. Koliinski odnos pojedinih tokova koji se dobivaju pri rektifikaciji
zavisi od kvaliteta rada rektifikacionog sistema. U industrijkoj praksi se najee destilacija i
rektifikacija izvode u zajednikom postrojenju kontinualnim tokom.
7. Dobivanje apsolutnog alkohola
Za mnoge industrijske potrebe, farmaceutsku industriju, raketnu tehniku, organsku sintezu i
dr. zahtjeva se etil-alkohol bez vode, koji se naziva apsolutni alkohol. Ova vrsta etil-alkohola
ne moe se dobiti prostom rektifikacijom jer etanol i voda grade azeotropnu smjeu koja pri
normalnom pritisku sadri 95,7% alkohola, a ostatak je voda. Pri kljuanju ove smjee sastav
tene i parne faze je isti, a to znai da se ne moe vriti dalje frakcionisanje. Da bi se
azeotropnoj smjei oduzela prisutna voda, mogu se primjeniti razliite metode. Za to se
najee koriste: vakuum-destilacija, destilacija u prisustvu soli (npr. Na-acetata) i
azeotropna destilacija. U industrijskoj praksi se obino koristi azeotropna destilacija. U tom
cilju se formira nova azeotropna smjea dodatkom jo jedne tene komponente, najee
benzola. Ova azeotropna smjea ima sastav: etil- alkohol: 18,5%, voda: 7,4%, benzol: 74,1%.
Kljuanje ove smjee je na 64,850C, to je nie od take kljuanja svake komponente smjee.
Zahvaljujui niskoj taki kljuanja i injenici da se u parama ove azeotropne smjee nalazi
vea koliina vode (7,4%), nego u rafinisanom alkoholu (4,4%), mogue je destilacijom iz
rafinisanog alkohola izdvojiti prisutnu vodu i dobiti apsolutni alkohol.Postrojenje za
dobivanje apsolutnog alkohola esto je u savremenim sistemima dio postrojenja za destilaciju
i rektifikaciju.
Sporedni proizvodi u proizvodnji etil-alkohola
Pri proizvodnji etil-alkohola osnovni sporedni proizvodi su: CO2, kvaeva biomasa i
dibra. Sporedan proizvod destilacije prevrele komine- dibra, sadri znaajne koliine
organskih materijala, pa je podesna kao sekundarna sirovina za dobivanje vie veoma
vrijednih proizvoda.
a) Proizvodnja tenog ugljen- dioksida:
U toku alkoholnog vrenja nastaje znaajna koliina CO2 (oko 51,46% raunato na prevreli
eer). Poto se u prehrambenoj industriji smije koristiti samo CO2 dobiven fermentativnim
putem, koritenje CO2 nastalog pri alkoholnom vrenju, od znaajne je koristi. Zbog toga svi
savremeni postupci za proizvodnju etil-alkohola ukljuuju i proizvodnju tenog CO2.
Preieni teni ugljen-dioksid znaajan je :
- za proizvodnju osvjeavajuih gaziranih bezalkoholnih pia i voda,
- za postizanje inertne atmosfere pri uvanju i pakovanju pojedinih materija,
naroito ivotnih namirnica,
- za proizvodnju suhog leda (znaajan za transport i uvanje ivotnih namirnica),
33

- za postizanje niskih temperatura.


b) Mogunost koritenja dibre:
Pri alkoholnom vrenju kvasac iskoristi 45-50% suhe materije iz melase, a preostali dio oko
30% ostaje neiskoriten i nalazi se u dibri. Dibra sadri 7,5-10% suhe materije, a sadraj
pojedinih komponenti varira najee zbog promjenjivosti sastava melase. Sadraj ukupnog N
iznosi 4-6%, a najvei dio potie iz betaina. Pored betaina, prisutne su i pojedine aminokiseline, a ima i amonijanog azota i dr. Sadraj redukujuih materija, najvie ne
fermentisanog eera, iznosi 1,7-6%. Znaajan je i sadraj mineralnih-materija, posebno
mikro-elemenata. Dibra sadri i vitamine, naroito B-kompleks i itav niz organskih
kiselina.
Melasna dibra se moe koristiti na vie naina:
a) Spaljivanje dibre.
b) Uparavanje dibre i dobivanje vinase ( hrana za stoku).
c) Koritenje dibre kao hranjiva podloga za proizvodnju mikrobne biomase.
d) Koritenje dibre za proizvodnju vitaminskih koncentrata i koncentrata
antibiotika.
SIRETNA FERMENTACIJA
Siretna fermentaacija je biohemijski proces u kome se pod utjecajem mikroorganizama u
prisustvu slobodnog kiseonika ( u aerobnim uslovima) etil-alkohol oksidie u siretnu
kiselinu.Cijeli proces se moe predstaviti sumarnom jednainom:
CH3CH2OH + O2= CH3COOH + H20
etil-alkohol
siretna kiselina
Mikroorganizmi koji imaju sposobnost da oksidiu etil-alkohol u siretnu kiselinu poznati su
kao bakterije siretne kiseline: rodovi Acetobacter i Acetomonas.

Slika 7. Acetobacter bakterije


Ovim bakterijama alkohol slui kao izvor energije. Veoma su rairene u prirodi na biljkama, u
fermentisanim sokovima, u vinu, pivu. tapiastog su oblika, pokretne i nepokretne,
asporogene. Mogu se razvijati samo u prisustvu kiseonika. Za neke je karakteristino da
stvaraju manje ili vie izraene navlake na povrini tenosti. Siretna fermentacija je nala
primjenu najvie u dobijanju siretne kiseline. Sirovine za dobijanje siretne kiseline ( sireta
za jelo), mogu biti one koje se prethodno mogu vrenjem prevesti u alkohol ili koje ve sadre
alkohol. To mogu biti: razrjeeni alkohol, vino, pivo, jabuke, kruke, breskve, jagode,
narande,med i dr.Najbolja sirovina je vino i prevreli jabuni sok. Sire proizvedeno iz meda
ima visok kvalitet. Jaina sireta zavisi od sirovine.
Sire se moe dobijati na dva naina: povrinski i dubinski (submerzno).
34

1.Povrinska siretna fermentacija je poznata kao orleanski nain (spori ili


francuskinain) dobijanja sireta za jelo iz vina. Razrijeeni alkohol ili vino (10%)
zakieljeni sa siretom se razlivaju u iroke sudove ili otvorenu burad. Razviem bakterija na
povrini tenosti obrazuje se navlaka. Ove bakterije siretnog vrenja oksidiu alkohol u
siretnu kiselinu i iz vina nastaje sire. U sudove se povremeno, a da se ne narui stvorena
navlaka, naliva vino, a gotovo sire se odliva. Danas se koristi proces dobijanja siretne
kiseline neprekidno.
Drugi postupak koji se primjenjuje u industriji je brzi (njemaki) nain proizvodnje sireta.
Razrijeeni alkohol (10%) zakieljen sa siretnom kiselinom, uz dodatak fosforne i
amononijeve soli potrebne za ishranu bakterija, stalno se proputa kroz sudove (generatore)
koji su napunjeni sa bukovim ukama na kojima se nalaze bakterije siretne kiseline.Sa
druge strane, preko ovih uki stalno se produvava vazduh. U takvim uslovima bakterije brzo
oksidiu alkohol u siretnu kiselinu. Na taj nain se za relativo kratko vrijeme dobija vea
koliina sireta koritenjem mikroorganizama.
2.Submerzna (dubinska) fermentacija je savremeni nain dobijanja siretne kiseline u
ureajima acetatorima. To su zatvoreni sudovi koji se napune odgovarajuim sirovinom,
zasiju sa bakterijama siretne kiseline i ukljui se provjetravanje (snabdijevanje supstrata sa
kiseonikom- sterilnim vazduhom). U sudove se automatski regulie temperatura. Kada se
proces dovede do kraja jedna polovina suda se odliva, a druga ostaje, koja se automatski
dopuni za sljedeu aru. Sire dobijeno na ovaj nain se mora filtrirati u cilju uklanjanja
bakterija.
LIMUNSKA FERMENTACIJA
Limunska fermentacija je biohemijski proces u kome pod uticajem mikroorganizama, u
prisustvu slobodnog kisika, iz ugljenih hidrata (eera) nastaje limunska kiselina.
Sam proces nastajanja limunske kiseline je sloen. Moe se predstaviti sa jednainom:
2 C6H12O6 + 3O2 = 2C6H8O7 + 4H2O
Glukoza
limunska kiselina
Limunsku kiselinu mogu da stvaraju gljive- plijesni.
To su aerobni mikroorganizmi i neki od njih ne razlau ugljene hidrate do CO 2 i H2O, ve
dolazi do njihove nepotpune oksidacije i kao rezultat toga do nakupljanja organskih kiselina,
kao to su: jabuna, itakonska, ilibarna, mlijwn, oksalna, limunska. Za industrijsku
proizvodnju od posebnog je interesa proizvodnja limunske kiseline. Ranije se ova kiselina
najveim dijelom proizvodila iz limuna. Zemlje koje su raspolagale plantaama limuna drale
su monopol u proizvodnji limunske kiseline. Danas takav monopol ne postoji, jer se limunska
kiselina u mnogim zemljama proizvodi pomou mikroorganizama. Najbolji rezultati u
proizvodnji se postie koritenjem sojeva vrste plijesni Aspergillus niger.

Slika 8. Aspergillus niger

35

Ovi sojevi mogu da stvore iz 100 gr. eera i do 90 gr. limunske kiseline. Kao sirovina za
proizvodnju limunske kiseline najee se koristi melasa. Dobri rezultati se postiu
koritenjem tehnike glukoze i saharoze. Melasa se razrijedi (15-20% eera), a za popravku
hranjive vrijednosti dodaju se fosforne i amonijeve soli.
Proizvodnja limunske kiseline se moe izvoditi na dva naina:
1. Povrinsko gajenje Aspergillus nigera.
2. Dubinsko gajenje Aspergillus nigera.
1. Proizvodnja povrinskim gajenjem kulture plijesni sastoji se u tome to se prvo
pripremljena melasa razlije u plitke sudove sa debljinom sloja od oko 12 cm. Sudovi su
smjeteni u velike fermentacione komore i zasijavaju se odreenim postupkom
konidiosporama pripremljene kulture Aspergillus niger. U komore se uvodi sterilni
vazduh. Sam proces se vodi na temperaturi od 300C i u jako kiseloj sredini iji pH iznosi
izmeu 2 i 3. U toku odvijanja procesa koji traje oko 9 dana, na povrini tenosti plijesni
formiraju navlaku.
2. Priprema dubinskog gajenja plijesni radi dobijanja limunske kiseline sastoji se u
koritenju posebnih zatvorenih sudova- fermentora. Ovi sudovi se pune pripremljenom i
sterilisanom sirovinom. Nakon toga se izvri zasijavanje sa konidijama plijesni. Kultura
plijesni Aspergillus niger se razvija u dubokom sloju tenosti i u zatvorenom sudu, pa se zbog
toga vri provjetravanje supstrata uvoenjem u fermentor sterilnog vazduha. Bilo da se radi
o povrinskom ili dubinskom postupku proizvodnje limunske kiseline, poslije zavrenog
procesa uklanja se micelija, a fermentisanoj tenosti se dodaje CaCO3, koji vee stvorenu
kiselinu u Ca- citrat. Iz Ca-citrata limunska kiselina se oslobaa dodavanjem H2SO4.
Dobijeni rastvor limunske kiseline se odreenim postupkom preiava i uparava u vakuum
uparivau, poslije ega nastupa kristalizacija. Dobijaju se bijeli kristali limunske kiseline. U
prehrambenoj industriji limunska kiselina se mnogo koristi za proizvodnju limunada, vonih
sirupa, konditorskih proizvoda i dr. Nalazi veliku primjenu u farmaceutskoj i hemijskoj
industriji.
GLUKONSKA KISELINA
Glukonska kiselina je mikrobioloki proces u kome se eer glukoza oksidie direktno u
glukonsku kiselinu. Mikroorganizmi koji nalaze primjenu za njenu proizvodnju su neke
bakterije i plijesni. Od bakterija su to bakterije siretnog vrenja:
Acetobacter vrste (Acetobacter oxydans) i razne vrste Pseudomonas bakterija.
Od plijesni se koriste predstavnici iz rodova: Aspergillus i Penicillium. npr. plijesan
Penicillium chrysogenum stvara 80-90% glukonske kiseline iz upotrebljenog rastvora
eera. Glukonska kiselina se koristi u prehrambenoj i farmaceutskoj industriji, u industriji
stone hrane, u tekstilnoj i koarskoj industriji.
Proizvodnja se obavlja na dva naina: metodom povrinskog i submerznog gajenja.
Kao hranjivi supstrat koristi se 20-25% glukoze uz dodatak fosfata, nitrata i sulfata.
Kiselost se kree od pH 3,0 6,4 (5,0 5,5). Temperatura se kree od 2530 0C, zavisno od
upotrebljene kulture mikroorganizama. Proces traje nekoliko dana.

36

PITANJA ZA TEST IZ TEHNOLOKE MIKROBIOLOGIJE:


1. Kako se dijele svi fermentacioni procesi?
Dijele se na anaerobna vrenja (alkoholna, mlijena, propionska, buterna fermentacija )i
Aerobna vrenja (siretna, limunska, glukonska fermentacija i dr.)
2. Napii formulu alkoholne fermentacije?
C6H12O6 = 2C2H5OH + 2CO2 + 117 kJ
glukoza
etil-alkohol
3. ta je alkoholna fermentacija?
Alkoholna fermentacija je biohemijski proces u kome se ugljeni hidrati (monosaharidi) u
anaerobnim uslovima, pod utjecajem mikroorganizama transformiu u etil-alkohol i CO2, uz
stvaranje nekih sporednih proizvoda (glicerin, siretna i mravlja kiselina i dr.)
3. Gdje ima primjenu alkoholna fermentacija?
U proizvodnji vina, piva, rakija, viski, rum, votka, alkohola, hljeba, kefira, kumisa.
4. Ko su izazivai alkoholne fermentacije?
Neke gljive i bakterije. Bakterije i neke plijesni stvaraju male koliine alkohola. Glavni
izazivai su kvasci (vrste pravih kvasaca iz rod Saccharomyces).
5. Kako dijelimo kvase izazivae alkoholne fermentacije?
a) Kvasci iz prirodnih sredina (dolaze sa sirovinom i izazivaju spontanu-prirodnu
fermentaciju, npr. u proizvodnji rakija i nekih vina)
b) Odgojeni kvasci u istim kulturama (laboratorije) obavljaju fermentaciju pod kontrolom
ovjeka, npr. proizvodnja piva, neka vina, hljeb, mlijeni napici (kefir, kumis).
6. U kojim uslovima se kvasac razmnoava i izaziva vrenje?
U aerobnim uslovima se razmnoava, a u anaerobnim izaziva vrenje.
7. Kako dijelimo kvasce u proizvodnji piva?
Obavezno se koriste iste kulture kvasaca- specijalne rase pivskih kvasaca:
a) Saccharomyces uvarum (kvasci donjeg vrenja), previru pivsku sladovinu na 5-120C.
b) Saccharomyces cerevisiae (kvasci gornjeg vrenja), previru pivsku sladovinu na 10-250C.
8. Nabroj kvasce koji se koriste u proizvodnji vina?
Mogu se koristiti kvasci iz prirodnih sredina i selekcionisani sojevi:
Saccharomyces cerevisiae var. ellipsoideus i Saccharomyces oviformis.
9. Gdje alkoholna i mlijena fermentacija imaju zajedniku primjenu?
U proizvodnji mlijenih napitaka (kefir i kumis)
10. Koji kvasci imaju primjenu u proizvodnji kefira?
Neke vrste kvasaca iz roda Torula (Torula kefiri) koji previru laktozu- mlijeni eer.
11. Objasni primjenu alkoholne fermentacije u proizvodnji hljeba?
Kada se brano zamijesi sa vodom u tijesto aktivira se ferment amilaza iz brana i dolazi do
saharifikacije skroba (razlaganje skroba do maltoze i glukoze). Tijestu se dodaje ista kultura
kvasca Saccharomyces cerevisiae (pekarski kvasac), koji eer iz tijesta prevodi u alkohol i
CO2. Proces traje kratko na 300C. Stvoreni CO2 izaziva narastanje tijesta i pojavu upljina u
tijestu, a alkohol doprinosi mirisu i ukusu hljeba.
12. Napii formulu mlijene fermentacije!
C6H12O6 = 2CH3CHOHCOOH + 94 kJ
glukoza
mlijena fermentacija
13. ta je mlijena fermentacija?
Mlijena fermentacija je biohemijski proces, pri kojem se ugljeni hidrati u anaerobnim
uslovima pod utjecajem mikroorganizama transformiu u mlijenu kiselinu kao glavni i
krajnji proizvod.
14. Ko su izazivai mlijene fermentacije? Bakterije mlijene kiseline
15. Kako dijelimo bakterije mlijene kiseline?

37

a) Homofermentativne koje iz eera stvaraju samo mlijenu kiselinu (95%) i tragove drugih
proizvoda. Mogu biti: okrugle (Streptococcus lactis, Str. cremoris, Str. thermophilus) i
tapiaste (Lactobacterium bulgaricum, Lact. acidophilus i dr.)
b) Heterofermentativne koje iz eera osim mlijene kiseline (50%), stvaraju i niz drugih
proizvoda (50%): siretna kiselina, etil-alkohol, CO2 i dr.
npr. Escherichia coli, Enterobacter aerogenes i dr.
16. Gdje mlijena kiselina ima primjenu?
U mljekarstvu u proizvodnji sireva, maslaca, mlijeno-kiselih napitaka (jogurt, kiselo mlijeko,
acidofilno mlijeko, kefir, kumis), u industrijskom dobijanju mlijene kiseline, u biolokom
konzervisanju (ukieljavanje povra, siliranje stone hrane).
17. Koje bakterije mlijene kiseline se koriste u industrijskom dobijanju mlijene kiseline?
Koriste se homofermentativne bakterije mlijene kiseline i to:
a) Za sirovine biljnog porijekla (melasa) primjenu imaju sojevi Lactobacterium delbruckii.
b) Za sirovine ivotinjskog porijekla (sirutka) primjenu umaju sojevi Lactobacterium
bulgaricum.
18. Objasni primjenu mlijene fermentacije u biolokom konzervisanju?
Bakterije mlijene kiseline se nalaze na povrini biljaka kao njihova epifitna mikroflora.
Dodavanjem soli izdvaja se sok iz povra koji omoguava da se bakterije mlijene kiseline
bre umnoavaju i stvaraju iz eera mlijenu kiselinu koja zaustavlja u razvoju nepoeljne
mikroorganizme.
19. Napii formulu buterne fermentacije!
C6H12O6 = CH3CH2CH2COOH + CO2 +2H2 + 75kJ
glukoza
buterna kiselina
20. ta je buterna fermentacija?
Buterna fermentacija je biohemijski proces pri kome se pod utjecajem mikroorganizama u
anaerobnim uslovima ugljeni hidrati transformiu do buterne kiseline, CO2 i vodonika kao
krajnje proizvode.
21. Ko su izazivai buterne fermentacije?
Sporogene anaerobne bakterije iz roda Clostridium- Clostridium butyricum.
22. ta je aceton-butilna fermentacija?
Aceton-butilna fermentacija je biohemijski proces u kome se pod utjecajem mikroorganizama
u anaerobnim uslovima ugljeni hidrati transformiu u butanol i aceton, kao glavne proizvode
uz stvaranje sporednih proizvoda: buterna kiselina, etil-alkohol, siretna kiselina i vee
koliine CO2 i vodonika. (Odnos butanola, acetona i etil-alkohola- 3 : 2: 1
23. Ko su izazivai aceton-butilnog vrenja?
Odabrani sojevi kulture Clostridium acetobutylicum.
24. Nabroj sirovine za proizvodnju etil-alkohola?
Melasa i manje koliine hidrola, a itarice (kukuruz) se koristi samo za posebnu proizvodnju
alkoholnih pia (votka, itne rakije). Mogu se koristiti i sulfitni lug i sirutka.
25. Nabroj mikroorganizme koji se koriste u proizvodnji etil-alkohola?
- Ako se koriste eerne i krobne sirovine za proizvodnju etil-alkohola koriste se
odabrani sojevi kvasca Saccharomyces cerevisiae.
- Ako se istovremeno proizvode i etil-alkohol i pekarski kvasac, koriste se isti sojevi
kvasca za proizvodnju pekarskog kvasca Saccharomyces cerevisiae.
- Pri koritenju sirutke koriste se kvasci Candida pseudotropicalis ili Saccharomyces fragilis.
26. U emu je razlika izmeu klasinog i novog postupka proizvodnje etil-alkohola?
a) U klasinom postupku cilj je bio prevesti max. koliinu eera u alkohol, pa je vrenje
izvoeno sa visokom koncentracijom eera (do 18% ) u potpuno anaerobnim
uslovima.Aeracija je vrena samo 1-2 sata na poetku vrenja u cilju sintetizacije potrebne
koliine kvasca i radi njegove aktivacije. Potrebe za izvorom N i P su bile veoma male.
38

Od hranjivih soli dodavana je na poetku procesa mala koliina super-fosfata.


Sterilizacija melase nije vrena jer su nain izvoenja vrenja i visoka koncentracija alkohola
sprjeavali infekciju.
b) U novim postupcima se istovremeno proizvode etil-alkohol i biomasa pekarskog kvasca.
Priprema i sastav melasne podloge su slini onima u proizvodnji pekarskog kvasca.
U ovoj proizvodnji postoji znatna potreba za hranjivim solima.
Vri se aeracija koja omoguava rast kvasca.
Melasna podloga se mora sterilisati zbog mogueg rasta infektivinih mikroorganizama.
27. Koja temperatura je optimalna za biosintezu etil-alkohola?
Optimalna temperatura je 28 do 300C. Vie temperature ubrzavaju alkoholno vrenje, to
izaziva gubitak eera i oteava destilaciju alkohola, a na njima se i razvijaju infektivne vrste,
naroito bakterije siretnog vrenja koje oksidiu alkohol u siretnu kiselinu.
28. Koja pH vrijednost je optimalna u proizvodnji etil-alkohola?
U toku alkoholnog vrenja odrava se pH u granicama: 4- 4,5.
U klasinog postupku se ne vri korigovanje pH vrijednosti pa se on esto spusti i na 3. na
kraju procesa, a u savremenim postupcima se koriguje dodavanjem kiselina ili baza.
29. Koliko je kiseonika potrebno za proizvodnju kvasca?
Kroz hranjivu podlogu se mora produvati velika koliina vazduha:
75 g. O2 za svakih 100 g. suhe biomase.
30.Nabroj osnovne faze u proizvodnji etil-alkohola?
Priprema sirovina i hranjivih podloga, priprema i sterilizacija pogona, umnoavanje
laboratorijske i pogonske iste kulture, predvrenje (I ili II faze), glavno vrenje, destilacija
komine i rektifikacija alkohola, skladitenje i dorada alkohola: dobivanje apsolutnog alkohola.
31. Objasni pripremu melasne podloge za proizvodnju etil-alkohola?
Melasa se razrijedi do eljene koncentracije (odnos melase i vode je 1:4). Rastvor se bistri i
vri se pasterizacija ili sterilizacija, zavisno od toga da li se proizvodi samo alkohol ili alkohol
i kvaeva biomasa. Ako je ova druga proizvodnja u pitanju podlozi se dodaju hranjive soli.
32. Objasni pripremu krobnih sirovina za proizvodnju etil-alkohola?
Kvasci za izazivanje alkoholnog vrenja ne mogu previrati krob, pa se krobne sirovine
prethodno moraju razgraditi do fermentabilnih eera. Pri tome se razlau i druge polimerne
materije (proteini) do oblika u kome kvasac moe da ih koristi za hranu.
33. Objasni proizvodnju laboratorijske iste kulture?
Laboratorijska ista kultura se proizvodi postepenim umnoavanjem odabranog soja kvasca
Saccharomyces cerevisiae u laboratorijskim uslovima na sterilan nain.
Prvo zasijavanje se vri na Petrijevu plou, gdje se izabere jedna od izraslih kolonija i ona se
presijava u sudove sa rastuom koliinom podloge: epruvete, Erlenmajerove tikvice i balone.
Za umnoavanje kvasca se koristi melasna podloga koja je obogaena izvorom biogenih
elemenata, vitamina i dr. stimulatora rasta. Inkubacija se vri u termostatu na 300C.
Masa kvasca dobivena u ovoj fazi slui kao materijal za zasijavanje (inokulaciju) prvog suda
za proizvodnju pogonske iste kulture.
34. Objasni proizvodnju pogonske iste kulture?
Pogonska iste kultura se proizvodi u posebnom postrojenju- propagaciona stanica koje se
sastoji iz 3 propagatora- fermentora, sve vee i vee zapremine.
Kvasac se umnoava arnim postupkom. Proces umnoavanja poinje zasijavanjem
laboratorijske iste kulture u I propagatoru najmanje zapremine u kome je pripremljena
melasna podloga (dodavanje predvienih komponenti i sterilizacija vodenom parom)
Poslije zasijavanja u propagator se uvodi vazduh 2-3 sata, ime se izvri mijeanje i podloga
zasiti kiseonikom. Proces se zatim vodi anaerobno i tako se formira preko 4% alkohola u
podlozi. im se zavri umnoavanje kvasca u I propagatoru proces se nastavlja u II
propagatoru gdje se pripremi melasna podloga, a nakon toga u III propagatoru.
39

35. Koliko traje glavno vrenje i kolika je koncentracija alkohola u prevreloj komini?
Traje oko 20 sati, a na kraju vrenja koncentracija alkohola u prevreloj komini iznosi 8-10 %.
36. ta je destilacija?
Destilacija je postupak izdvajanja etil-alkohola iz prevrele komine.
37. Zato se proizvod dobiven destilacijom naziva sirovi alkohol ili sirovi piritus?
Zajedno sa alkoholom destiliu i voda i znatne koliine lake i tee isparljivih komponenti, pa
se proizvod dobiven destilacijom naziva sirovi alkohol (sirovi piritus) i ne moe se koristiti
u prehrambenoj, farmaceutskoj i kozmetikoj industriji.
38. Kako se sirovi alkohol oslobaa tetnih primjesa u cilju njegove primjene u prehrambenoj,
farmaceutskoj i kozmetikoj industriji?
Sirovi alkohol se podvrgava frakcionoj destilaciji- rektifikaciji, i tako se dobiva rafinisani
alkohol (rafinada), koji sadri najmanje 96% etanola, a sporednih primjesa ispod 90 mg./dm3
39. Objasni 4 toka pri rektifikaciji sirovog alkohola?
-Prvi tok: sadri min. 80% zapreminskih etanola, i u njemu se nalaze sve komponente lake
isparljive od alkohola: aldehidi, lako isparljivi estri, metil-alkohol, isparljive kiseline i dr.
Zajedno sa treim tokom se prodaje na tritu kao denaturisani alkohol ili piritus (gorivo)
Koristi se u ind. lakova i boja i kao sirovina drugim industijama.
Drugi tok rafinisani alkohol: glavna je frakcija pri rektifikaciji. Osnovni cilje je dobijanje
to vie ove frakcije i da je dobrog kvaliteta.
Trei tok: Treba da sadri najmanje 80% zapreminskih etanola i da sadri tee isparljive
komponente od alkohola: vie alkohole i njihove estre. Koristi se u smjei sa I tokom.
etvrti tok- patono ulje: Sadri malo etil-alkohola (oko 9%) i najtee isparljive
komponente: n-propanol, izobutanol, amilalkohol i dr. Koristi se u razliitim industijama kao
pomona sirovina ili se daljim frakcionisanjem iz njega izdvajaju pojedine sastavne
komponente.
40. ta je apsolutni alkohol?
Apsolutni alkohol je etil-alkohol bez vode.
41. Zato se apsolutni alkohol ne moe dobiti prostom rektifikacijom?
Rektifikacijom etanol i voda grade azeotropnu smjeu koja pri normalnom pritisku sadri
95,7% alkohola, a ostatak je voda. Pri kljuanju ove smjee sastav tene i parne faze je isti,
to znai da se ne moe vriti dalje frakcionisanje.
42. Kako se azeotropnoj smjei oduzima prisutna voda?
Mogu se koristit razliite metode: vakuum-destilacija, destilacija u prisustvu soli (Na-acetat) i
azeotropnom destilacijom.
43. Objasni dobivanje apsolutnog alkohola azeotropnom destilacijom?
Postojeoj smesi se dodaje jo jedna tena komponenta, najee benzol, pa ova smjesa ima
sastav: etil-alkohol: 18,5; voda: 7,4%; benzol: 74,1%.
Kljuanjem ove smjese je na 64,850C, to je nie od take kljuanja svake komponente
smjee. Zahvaljujui niskoj taki kljuanja i injenici da se u parama ove azeotropne smjee
nalazi vea koliina vode (7,4%), nego u rafinisanom alkoholu (4,4%), mogue je
destilacijom iz rafinisanog alkohola izdvojiti prisutnu vodu i dobiti apsolutni alkohol.
44. Nabroj sporedne proizvode u proizvodnji etil-alkohola?
CO2, kvaeva biomasa i dibra (sporedni proizvod destilacije prevrele komine).
45. Gdje se sve koristi dibra?
Moe se spaljivati, uparavati i dobivati vinasu (hrana za stoku), koristiti kao hranjiva
podloga za proizvodnju mikrobne biomase, za proizvodnju vitaminskih koncentrata i
koncentrata antibiotika.
46. Napii formulu siretne fermentacije?
CH3CH2OH + O2 = CH3COOH + H2O
Etil- alkohol
siretna kiselina
40

47. ta je siretna fermentacija?


Siretna fermentacija je biohemijski proces u kome se pod utjecajem mikroorganizama u
prisustvu slobodnog kisika (aerobni uslovi) etil-alkohol oksidie u siretnu kiselinu.
48. Koji mikroorganizmi oksidiu etil-alkohol u siretnu kiselinu?
Bakterije siretne kiseline iz dva roda: Acetobacter i Acetomonas.
49. Nabroj sirovine za dobijanje siretne kiseline!
Razrijeeni alkohol, vino, pivo, jabuke, kruke, narande, med i dr.
50. Nabroj postupke za dobijanje siretne kiseline!
a) Povrinska siretna fermentacija:
Spori (orleanski nain, francuski) i brzi (njemaki nain)
b) Submerzna (dubinska) fermentacija u ureajima acetatorima.
51. Napii formulu limunske fermentacije?
2 C6H12O6 + 3O2 = 2C6H8O7 + 4H2O
glukoza
limunska kiselina
52. ta je limunska fermentacija?
Limunska fermentacija je biohemijski proces u kome pod utjecajem mikroorganizama u
prisustvu slobodnog kisika iz ugljenih hidrata (eera) nastaje limunska kiselina.
53. Koji mikroorganizmi stvaraju limunsku kiselinu?
Gljive- plijesni, a najbolji rezultati se postiu koritenjem sojeva vrste Aspergillus niger, koji
mogu iz 100 g. eera da stvore 90 g. limunske kiseline.
54. Nabroj naine proizvodnje limunske kiseline?
- Povrinsko gajenje Aspergillus niger.
- Dubinsko (submerzno) gajenje Aspergillus niger.
55. Objasni povrinsko gajenje plijesni Aspergillus niger za proizvodnju limunske kiseline?
Pripremljena melasa se razlije u plitke sudove sa debljinom sloja oko 12 cm. Sudovi se nalaze
u velikim fermentacionim komorama i zasijavaju se konidiosporama kulture Aspergillus
niger. U komore se uvodi sterilni vazduh. Proces se vodi na temp. 300C i u jako kiseloj sredini
pH izmeu 2 i 3. Proces traje oko 9 dana i na povrini tenosti plijesni formiraju navlaku.
56. Objasni dubinsko gajenje plijesni Aspergillus niger za proizvodnju limunske kiseline?
Koriste se posebni zatvoreni sudovi- fermentori koji se pune pripremljenom i sterilisanom
sirovinom. Nakon toga se izvri zasijavanje sa konidijama plijesni Aspergillus niger. Plijesni
se razvijaju u dubokom sloju tenosti u zatvorenom sudu. Sterilni vazduh se uvodi u
fermentor zbog provjetravanja supstrata.
57. Kako se proizvodi limunska kiselina nakon razvoja kulture plijesni Aspergillus niger?
Bilo da se radi o povrinskom ili dubinskom postupku proizvodnje, nakon zavrenog procesa
uklanja se micelija plijesni, a fermentisanoj tenosti se dodaje CaCO3 koji vee stvorenu
kiselinu u Ca-citrat. Iz Ca-citrata se limunska kiselina oslobaa dodavanjem H2SO4.
Dobijeni rastvor limunske kiseline se preiava i uparava u vakuum uparivau poslije ega
nastupa kristalizacija. Dobijaju se bijeli kristali limunske kiseline.
58. ta je glukonska fermentacija?
Mikrobioloki proces u kome se glukoza oksidie direktno u glukonsku kiselinu.
59. Koji mikroorganizmi izazivaju glukonsku fermentaciju?
a) Bakterije siretnog vrenja (Acetobacter vrste) i razne vrste Pseudomonas.
b) Plijesni iz rodova: Aspergillus i Penicillium.
60) Kako se obavlja proizvodnja glukonske kiseline?
Povrinska i submerzna (dubinska) metoda gajenja mikroorganizama.

41

PRIMJENA BIOSINTETIKIH PROCESA MIKROORGANIZAMA U INDUSTRIJI


U fermentacionim procesima mikroorganizmi razlau organska jedinjenja i na taj nain
dolaze do energije. Pri tome se iz elija mikroorganizama izdvajaju jedinjenja znaajna za
ovjeka. U biosintetikim procesima mikroorganizmi troe stvorenu energiju za sintezu novih
sastojaka elije. Kao materijal slue im jedinjenja malog molekula (amino-kiseline, eeri),
koja uzimaju iz spoljne sredine i ukljuuju ih u biosintetske procese u eliji. Neka jedinjenja
koja su potrebna mikroorganizmima, oni mogu i sami da sintetiu ili ta jedinjenja nastaju u
reakcijama katabolizma, pa se zatim koriste u procesima biosinteze. Uopte se moe rei da
mikroorganizmi iz jedinjenja malog molekula sintetiu jedinjenja velikog molekula i da
s tim u vezi dolazi do nakupljanja potencijalne energije. Biosintetiki procesi
(mikrobioloke sinteze) nali su primjenu u ivotu ovjeka. U ishrani ljudi i ivotinja
moe se koristiti cijelo tijelo nekih mikroorganizama, kao izvor proteina, masti, vitamina i dr.
i mogu se koristiti materije koje mikroorganizmi izdvajaju u okolnu sredinu ili ih sam ovjek
odreenim postupcima izdvaja iz elije mikroorganizama: vitamini, amino-kiseline, enzimi,
antibiotici i dr. U industriji se mikrobioloke sinteze obavljaju u sudovima ili aparatima koji
po konstrukciji odgovaraju sudovima za fermentacione procese (fermentori). U ove sudove
unosi se sterilna hranjiva podloga i odgovarajua kultura mikroorganizama. Podloga mora
imati odreene izvore energije i gradivne materije.
U sudu moraju biti obezbijeeni ekoloki uslovi: ( temperatura, pH, kiseonik ), kako bi se
proces biosinteze odvijao neometano. Danas se zna da su mikroorganizmi u stanju da sintetiu
veoma raznovrsna jedinjenja. Neka do tih jedinjenja jedino se sreu kod mikroorganizama.
Najpoznatiji proizvodi mikrobioloke sinteze su: proteini, amino-kiseline, enzimi,
vitamini, antibiotici, dekstran, alginati i dr.
BIOSINTEZA PROTEINA
Proteini su sloena organska jedinjenja nastala polimerizacijom amino-kiselina. Velike su
molekulske mase i razliite strukture. Zauzimaju specifian poloaj u eliji. Sloeni proces
biosinteze proteina odvija se na ribozomima u eliji mikroorganizama, i to uz uee:
nukleinskih kiselina, amino-kiselina, enzima, energije u obliku ATP, mangana i magnezijuma.
Svaka amino-kiselina koja treba da se ugradi u proteinski lanac biva aktivirana posebnim
enzimom, a ribonukleinska kiselina odreuje redoslijed vezivanja amino-kiselina. U procesu
biosinteze uestvuje oko 20 amino-kiselina. S porastom ljudske populacije nedostatak
proteina u svijetu sve vie se osjea, meutim, on se moe ublaiti mikrobiolokom sintezom
proteina. Veliki izvor proteina mogu biti jednoelijski organizmi- mikroorganizmi. Oni se kao
takvi koriste za ishranu ljudi i ivotinja (kvasci). Tijelo mikroorganizama moe se koristiti
kao hrana ili za proizvodnju proteina. Za proizvodnju proteina ili kao izvor proteina najvie
se gaje: kvasci, peurke i alge ili se koriste direktno iz prirodnih stanita (peurke i alge).
1. Kvasci se gaje kao pekarski kvasac (Saccharomyces cerevisiae)
i krmni (stoni) kvasac.
2. Alge, prije svega zelene mogu posluiti kao izvor proteina. Sreu se u morima,
okeanima, jezerima i rijekama. Naseljavaju i dubinske i povrinske slojeve vode.
Slue kao hrana ivotinjama i od njih zavisi ivot mnogih ivotinjskih vrsta.
U nekim zemljama se morske alge vade iz mora, preiavaju, sue, melju i koriste
kao proteinska hrana. Mogu se i vjetai gajiti. Od morskih algi od posebnog su
znaaja rodovi: Laminariales (morski kupus) i Ulvales (morska salata).
Osnovni cilj gajenja algi je proizvodnja proteina i dr. proizvoda znaajnih za
prehrambenu, hemijsku i farmaceutsku industriju ili se moe upotrijebiti za ishranu
42

ljudi i ivotinja. Neke alge se koriste u terapiji nekih oboljenja ljudi. Crvene alge se
koriste za proizvodnji agara koji ima primjenu u mikrobiolokoj tehnici izdvajanja i
gajenja mikroorganizama.
3. Peurke: Od viih gljiva kao izvor proteina peurke privlae veliku panju. Oko 2000
vrsta spada u prave jestive gljive vrhunskog kvaliteta, ali se samo oko 80 vrsta
eksperimentalno gaji. Meutim, samo 5-6 vrsta ima industrijski znaaj u veem broju
zemalja. Napretkom tehnike i tehnologije industrijsko gajenje jestivih gljiva se
poslednjih decenija ubrzano proirilo po cijelom svijetu.
U svijetu se najvie gaje: ampinjoni, bukovae, Shii-take i dr.
Iz prirodnih stanita se najvie koriste: vrganj, lisiarka, smrak i dr.
Gajenje peurki je dosta sloen posao i zato se prije poetka gajenja ova proizvodnja
mora dobro prouiti bez obzira da li je u pitanju zanatska ili industrijska proizvodnja.
Najpogodniji za gajenje su podrumi i podzemni hodnici koji se mogu provjetravati.
Proizvodnja gljiva se sastoji iz sljedeih faza:
a) Proizvodnja micelija (sjemena gljive)
b) Proizvodnja supstrata (hranjiva sredina: konjsko i pilee ubrivo)
c) Prorastanje gljive
d) Fruktifikacija (plodonoenje)
e) Berba
f) Pakovanje i skladitenje
g) Prerada: konzervisanje, priprema jela ili otpremanje svjee na trite.
Ako su u pitanju peurke iz prirodnih stanita, njihovo koritenje je vezano
za dobro razlikovanje otrovnih od jestivih peurki.

Slika 9. ampinjoni

Slika 10. Bukovae

Slika 11. Shii- take

BIOSINTEZA MASTI
Poznato je da su masti sloeni estri glicerina i masnih kiselina. Nastaju iz masnih kiselina
kiselina i derivata glicerina. Mikroorganizmi sadre uvijek odreene koliine masti u eliji
kao energetsku rezervu. Koliina masti zavisi od vrste mikroorganizama i od sastava supstrata
za gajenje (podloge za gajenje). Ukoliko je podloga siromana sa N (azotom), onda
mikroorganizmi mogu prisutne ugljene hidrate transformirati u masti. Na podlogama bogatim
sa N (azotom), mast se u veoj mjeri ne nakuplja. Reakcije mikroorganizama u odnosu na
izvor N i ugljenika zavisi od vrste mikroorganizama.Takoer i sadraj masti zavisi od vrste i
soja mikroorganizama i najee je mali. npr.
- Mycobacterium tuberculosis sadri 26,2- 28,2 % masti.
- Bacillus megaterium sadri 9,1- 33,8 % masti.
- Escherichia coli sadri 9,0- 19,2 % masti.
43

Rhodotorula gracilis (kvasac) sadri 51-61 % masti.


Fusarium lycoperisici (plijesan) sadri 36 % masti.

Najznaajnija je vrsta kvasac Rhodotorula gracilis. Sirovine za sintezu masti mogu biti one
koje sadre ugljene hidrate- eere. Sposobnost prevoenja ugljenih hidrata u masti je
specifina osobina nekih mikroorganizama. Sa razliitim efektima mast moe biti
sintetizovana iz: etanola, acetaldehida, glicerola, iz pirogroane kiseline, mlijene, siretne i
dr. kiselina.

BIOSINTEZA MIKROBNIH ENZIMA


Posljednjih godina postoji veliki interes u svijetu za enzimima (fermentima) koje sintetiu
mikroorganizmi. U nekim naprednim zemljama proizvodnja fermenata mikrobiolokim putem
dostigla je vie hiljada tona. Koliina i kvalitet fermenata zavisi od vrste i soja
mikroorganizama. Neke fermente mikroorganizmi sintetiu i izluuju van svoga tijela u
sredinu u kojoj se gaje, a drugi ostaju u eliji, pa se moraju posebnim postupcima izdvajati iz
elije. Industrijska proizvodnja ograniena je na nekoliko fermenata ija je upotreba u
razliitim granama industrije dosta rairena. To su: amilaza, proteolitiki fermenti,
pektolitiki fermenti, glukozo-oksidaza i dr. Enzimi se koriste u mnogim procesima u
razliitim industrijama. U medicini i farmaceutskoj industriji se koriste za dobivanje
odreenih medicinskih preparata ili za obradu sirovina pri proizvodnji lijekova.
Amilaza je hidrolitiki ferment koji razlae skrob do dekstrina i maltoze. Sintetiu je
biljke, ivotinje i mikroorganizmi. Amilaze se koriste u industriji vrenja, tekstilnoj industriji,
medicini i dr. Za sintezu amilaze mikrobiolokim putem primjenu su nale: neke vrste gljiva
(plijesni) i bakterije. Amilaza proizvedena sa gljivama poznata je kao gljivina amilaza, a sa
bakterijama bakterijska amilaza.
a) Gljivina amilaza:
Najbolji rezultati u sintezi gljivine amilaze postignuti su sa gljivama vrste Asperglillus
niger i Aspergillus oryzae. Sojevi ovih vrsta gaje se na odgovarajuim podlogama
povrinski ili dubinski.

Slika 12. Aspergillus oryzae


b) Bakterijska amilaza:
Za sintezu bakterijske amilaze najee se koriste sojevi vrste Bacillus subtilis za koje je
detaljno razraen tehnoloki postupak dobijanja amilaze. Pored nje amilazu sintetiu brojne
bakterijske vrste meu kojima su znaajne: Bacillus mesentericus, Bacillus macerans i dr.
44

Slika 13. Bacillus subtilis


Proteolitiki enzimi- proteaze: Razlau proteine do amino- kiselina. Za industrijsku
proizvodnju ovih fermenata po posebnom dobro razraenom tehnolokom postupku koristi se
vei broj vrsta plijesni iz roda Aspergillus i bakterije iz roda Bacillus, Clostridium,
Pseudomonas i dr. Ovi fermenti su nali iroku primjenu u medicini, poljoprivredi i nekim
granama industrije.
Pektolitiki fermenti - pektinaze: Vre razgradnju pektinskih materija. Ove fermente
sintetie veliki broj vrsta mikroorganizama iz grupe bakterija i plijesni. Za industrijsku
proizvodnju su znaajni pektolitiki fermenti koje stvaraju plijesni iz roda: Aspergillus i
Penicillium.
Glukozo-oksidaza je specifian ferment koji katalie oksidaciju glukoze u glukonsku
kiselinu. Sintetiu je neke vrste iz roda Aspergillus i Penicillium. Najbolji rezultati
biosinteze su postignuti sa vrstom Aspergillus niger. Glukooksidaza je nala iroku primjenu
u medicini i prehrambenoj industriji.
Celulaza je enzim koji vri hidrolizu celuloze.
Invertaza je enzim kojeg stvaraju mikroorganizmi i biljke, a koji katalizira reakciju
razgradnje saharoze na glukozu i fruktozu.

MIKROBIOLOKA PROIZVODNJA VITAMINA


Mikroorganizmi su u stanju da pored itavog niza drugih jedinjenja, sintetiu i vitamine.
ivotinjski organizmi nemaju tu sposobnost i nedostatak vitamina u njihovoj ishrani dovodi
do avitaminoze, koja se manifestuje razliitim fiziolokim poremeajima u organizmu.
Danas se vitamini mogu dobiti razliitim postupcima. Mikrobiolokom sintezom se proizvode
samo neki vitamini, i to koritenjem mikroorganizama koji su u stanju da sintetiu vee
koliine vitamina. Neki od vitamina nastaju kao sporedni proizvodi pri proizvodnji
antibiotika, kao i pri dobijanju nekih proizvoda fermentacije. Posebno je bogata vitaminima
biomasa mikroorganizama koja se odvaja poslije proizvodnje antibiotika. Kao sirovina za
proizvodnju vitamina mikrobiolokim putem, zavisno od vrste mikroorganizama, mogu
posluiti razliiti proizvodi. Otpadne vode nekih grana industrije bogate su hranjivim
materijama, pa mogu posluiti za gajenje mikroorganizama radi biosinteze vitamina. Za
industrijsku proizvodnju od znaaja su: B2, B12 i -karotin (provitamin A).
Vitamin B2: (riboflavin)
Moe da sintetie vei broj vrsta mikroorganizama, od kojih je najpoznatija vrsta plijesan
Ashbya gossypii.

45

Slika 14. Ashbya gossypii


Postupak proizvodnje se zasniva na koritenju sojeva koji stvaraju najvie vitamina. Odabrani
soj mikroorganizama dodaje se proizvodnoj podlozi odreenog sastava. Proces se odvija pri
temperaturi od 300C. Poslije zavrenog procesa, koji se odvija u nekoliko faza, pristupa se
izdvajanju vitamina odreenim tehnolokim postupcima.
Vitamin B12: (cianokobalamin)
Ovaj vitamin moe takoer da sintetie itav niz vrsta mikroorganizama. Najpoznatija je vrsta
bakterija Propionbacterium shermani koja je nala primjenu u industrijskoj proizvodnji.
Neke vrste aktinomiceta koje se koriste za sintezu antibiotika istovremeno sintetiu i
vitamin B12. Antibiotike izluuju van svog tijela- micelije, a vitamin ostaje u miceliji.
Ove aktinomicete sadre i druge vitamine (B 1, B2, B6, B7 i dr.). Hranjive podloge za sintezu
vitamina B12 pripremaju se prema soju mikroorganizama. Zatim se odabrani soj uvodi u
hranjivu podlogu da bi obavio proces biosinteze. Poslije zavrene biosinteze pristupa se
izdvajanju vitamina. Postupak izdvajanja vitamina sastoji se u nizu tehnolokih operacija sve
do dobijanja sintetisanog vitamina u kristalnom stanju.
- karotin (provitamin A):
Spada u prirodna organska jedinjenja biljnog porijekla, koja su nerastvorljiva u vodi, a
rastvorljiva u mastima. Ovo jedinjenje se u organizmu ovjeka razlae na dva molekula A
vitamina. Nalazi se u mrkvi, a mogu ga sintetisati i mikroorganizmi. Posebno je bogata
karotinima vrsta kvasca Rhodotorula gracilis, koja je nala primjenu u industriji. Ova
kultura kvasca se dodaje odgovarajuoj podlozi u sudu za odvijanja biosinteze. Poslije
zavrenog procesa kvasci se odvoje, peru, sue i direktno koriste za ishranu stoke kao bogat
izvor karotina ili se odreenim tehnolokim postupcima vri izdvajanje karotina u istom
stanju.
BIOSINTEZA POLISAHARIDA DEKSTRANA
Odreene vrste mikroorganizama u svojim elijama, elijskom zidu i van elije posjeduju
sposobnost sinteze raznovrsnih homo i hetero-polisaharida. Od posebnog su znaaja
vanelijski polisaharidi -egzopolisaharidi, jer imaju raznovrsnu i posebnu primjenu. Imaju
primjenu u razliitim industrijama: prehrambenoj, hemijskoj, kozmetikoj, tekstilnoj
industriji, industriji boja i papira, u rudarstvu. Izuzetno je znaajna primjena u medicini
polisaharida dekstrana koji se koristi za zamjenu krvne plazme, pri emu mora ispuniti
odreene uslove. Mora imati terapeutski efekat koji ima plazma ili krv, a to znai: mora brzo
obnoviti krvni obim i pritisak i odravati ga na normalnim vrijednostima tako dugo dok ne
proe opasnost od oka, dok se ne stvore novi krvni proteini. Zbog toga se ne smije brzo
izluiti preko bubrega i prelaziti u tkiva. Molekulska masa dekstrana za potrebe medicine
treba da iznosi: 70- 150.000, a to je molekulska masa koja odgovara molekulskoj masi
albumina i globulina. Ovo je vano zbog odravanja osmotskog pritiska.
46

Viskozitet i koncentracija H+ treba da je kao u krvnoj plazmi, ne smije se nakupljati u


tkivima, ne smije biti toksian, niti izazivati nepoeljne reakcije, ne smije izazivati alergine
ili druge reakcije i mora se uspjeno sterilisati i skladititi.
Dekstran je polimerizovani proizvod koji nastaje polimerizacijom glukozidnih jedinica,
izmeu kojih se uspostavljaju - 1,6-glukozidne veze. To je proizvod iju sintezu katalie
ekstra-celularno dekstransaharaza, koju stvaraju bakterije iz roda Leuconostoc.
Pod utjecajem ovih bakterija nastaje jednostavna inverzija:
n - saharoza n fruktoza + dekstran
BIOSINTEZA ANTIBIOTIKA PENICILINA
Mikrobiolokom sintezom industrijski se proizvodi vie od 30 antibiotika, od kojih su
najpoznatiji: penicilin, streptomicin, hlortetraciklin, neomicin i dr. Od mikroorganizama
antibiotike sintetie veliki broj vrsta: plijesni, aktinomiceta i neke bakterije. Sam naziv
antibiotik je uveo naunik Waxman 1942. godine. Pod antibioticima se danas
podrazumijevaju jedinjenja nastala mikrobiolokom sintezom, znai proizvodena pomou
mikroorganizama, koja u malim koliinama ubijaju mikroorganizame ili ih zaustavljaju u
razvoju (imaju mikrobicidnu- ubijajuu mo ili mikrobistatinu mo- zaustavljaju
mikroorganizme u razvoju ).
L. Paster (1822-1895) je prvi predvidio da se jedini mikroorganizmi mogu upotrijebiti za
borbu jedni protiv drugih. Godine 1928. engleski naunik Aleksandar Fleming utvrdio je da
plijesan Penicillium notatum stvara van elije materiju, koja potiskuje / sprijeava
razvoj stafilokoka. Aleksandar Fleming je kao ljekar radio u bolnici i bavio se ispitivanjem
stafilokoka. Gajio ih je u Petri kutijama sa plijesnima koje su zaustavljale njihovo razvie.
Upornim radom sa jo tri hemiara dobio je materiju iz plijesni u kristalnom stanju koju su
nazvali: penicilin. Od 1941-1942. penicilin se poeo upotrijebljavati, ali industrijska
proizvodnja penicilina i koritenje u medicini poinje tek od 1943. godine. Za ovo svoje
otkrie Fleming je 1945. godine dobio Nobelovu nagradu. Penicilin ne samo to je naao
iroku primjenu u medicini, nego je skrenuo panju itavog naunog svijeta prema
antibioticima. U svim naprednim zemljama otpoela su opsena istraivanja na traenju i
izdvajanju novih antibiotika. Tehnologija dobijanja pojedinih antibiotika je razliita. U osnovi
zajedniko je kod proizvodnje svih antibiotika:
- gajenje mikroorganizama - proizvoaa antibiotika,
- filtriranje,
- izdvajanje,
- preiavanje antibiotika.
Iako je pristustvo i sinteza penicilina prvo otkrivena kod kulture Penicillium notatum,
pokazalo se da ova kultura ne stvara znatne koliine penicilina. Kao najbolja vrsta za sintezu
penicilina pokazala se Penicillium chrysogenum. Ona je najvie izuavana. U okviru ove
vrste, dobijen je vei broj sojeva od kojih su neki bili visoko produktivni i nali su primjenu
za proizvodnju penicilina u industrijskim razmjerama skoro u cijelom svijetu. Danas se zna da
su penicilini monokarbonske kiseline. Stvaraju sa metalima soli i grade soli sa organskim
bazama. Dobro kristaliu i dobro se rastvaraju u vodi: K i Na so penicilina.Od svih prirodnih
penicilina, penicilin G (benzil penicilin) je najpoznatiji i najvrijedniji, a upotrebljava se u
obliku K i Na soli. Pored penicilina G, postoje tipovi penicilina i to: X, F, H2F, K. Tehnoloki
postupci dobijanja penicilina su dobro razraeni. Finalni proizvod je u vidu ukastog praka,

47

koji se primjenjuje u vidu rastvora za injekcije, tablete za guranje i sisanje, kapi za oi, mast
za rane i oi, praak za posipanje.
Penicilin djeluje bakteriostatiki, na Gram + bakterije: Staphyylococcus aureus,
Staphylococcus, Streptococcus, Diplococcus, ne djeluje na Gram bakterije i gljive.
BIOSINTEZA ANITIBIOTIKA STREPTOMICINA I DR. ANTIBIOTIKA
Streptomicin je antibiotik koji se dobija biosintezom iz kulture koja se ranije pominjala kao
Actinomyces griseus ili Actionomyces streptomycini. Danas u savremenoj klasifikaciji
poznata je kao kultura Streptomyces griseus.
Streptomicin je otkrio Selman Waxman 1944. koji je kao agronom dobitnik Nobelove
nagrade za medicinu 1952. godine. Ovaj antibiotik djeluje na Gram bakterije
(Escherichia coli), a posebno je naao primjenu kao lijek protiv izazivaa
tuberkoloze (Mycobacterium tuberculosis). Hemijska struktura streptomicina je poznata.
BIOSINTEZA OSTALIH ANITIBIOTIKA
Pored penicilina i streptomicina danas se industrijski proizvodi vei broj drugih antibiotika
kao to su:
- Neomicin sintetie kultura Streptomyces fradiae
- Kanamicin sintetie kultura Streptomyces kanamiceticus
- Hlortetraciklin sintetie Streptomyces aureofaciens
(djeluje na G + i G- bakterije, rikecije, viruse).
- Eritromicin sintetie Streptomyces erythreus
Protiv patogenog kvasca Candida albicans koristi se antibiotik fungicidin kojeg sintetie
kultura Streptomyces fungicidicus. Postoje i druge vrste antibiotika koje sintetiu
mikroorganizmi.

MEHANIZAM DEJSTVA ANTIBIOTIKA


Mehanizam dejstva antibiotika sastoji se u:
zaustavljanju sinteze elijskog zida ( penicilin).
- zaustavljaju sintezu proteina ( streptomicin, tetraciklin, hloramfenikol).
- zaustavljanju sinteze nukleinskih kiselina (novobiocin)
Postoje i drugi mehanizmi i hemizam dejstva antibiotika na mikroorganizme to je predmet
izuavanja medicine i veterinarske mikrobiologije.
UPOTREBA ANTIBIOTIKA
U prolosti antibiotici su sluili samo za medicinske potrebe. Danas nalaze primjenu:
- za stimuliranje porasta mladih ivotinja,
- za stimulaciju rasta biljaka,
- u konzervnoj industriji.

48

MIKROORGANIZMI U VODI
Snabdjevenost dovoljnim koliinama vode dobrog kvaliteta od presudne je vanosti za
zdravlje stanovnitva. Voda dobrog kvaliteta je ona koja nema miris, boje, ukus i nije
zagaena izmetom i tetnim hemikalijama. Upotrebom vode zagaene izmetom u organizam
ljudi ulaze razliiti mikroorganizmi koji mogu biti uzronici vrlo tekih oboljenja: kolera,
tifus, paratifus, bakterijska dizenterija, hepatitis A, poliomyelitis i dr.
Svjetska zdravstvena organizacija je 1982. godine izdala upustvo za odreivanje kvaliteta
vode za pie, a svaka zemlja pa i naa tu je oblast regulisala posebnim zakonima i
pravilnicima. Pravilnicima se propisuje nain uzimanja uzoraka i metode bakteriolokih,
virusolokih, biolokih, i dr. analiza i superanaliza vode za pie. Osnova propisanih metoda za
odreivanje mikrobioloke ispravnosti vode je utvrivanje njene fekalne kontaminacije.
Feces sadri veliki broj mikroorganizama koji sainjavaju normalnu floru digestivnog trakta.
Nalaz ovih mikroorganizama u vodi je znak fekalne kontaminacije i ukazuje na mogunost
prisustva i patogenih crijevnih mikroorganizama u vodi. Meu sigurne indikatore fekalnog
zagaenja vode za pie spadaju: Escherichia coli, Streptococcus (Enterococcus) faecalis
i predstavnici roda Proteus, dok su dodatni indikatori: koliformni bacili (Citrobacter,
Klebsiella, Enterobacter i Serratia), Clostridium perfringens i bakteriofagi.
Bakterioloki pregled vode za pie ima tri cilja:
1) Odrediti da li je voda kontaminirana ljudskim fekalijama
2) Odrediti stepen zatite vode
3) Ustanoviti efikasnost tehnolokog procesa preiavanja vode.
Mikrobioloka ispravnost vode za pie utvruje se:
a) Osnovni pregled vode za pie (redovna mikrobioloka kontrola) radi se stalno u
jednakim razmacima u toku mjeseca, odnosno godine, kao i vanredno kada to zahtjeva
epidemioloka situacija.
b) Proireni pregled vode za pie (dopunska mikrobioloka analiza) radi se kada se
osnovnim pregledom ili na drugi nain utvrdi fekalno zagaenje vode.
c) Periodini pregled vode (kompletna bakterioloka kontrola) se obavlja samo u
najrazvijenijim laboratorijama u odreenim vremenskim razmacima.
Broj osnovnih i periodinih pregleda u toku mjeseca i godine propisani su Pravilnikom, a
proraunati su na osnovu broja stanovnika koji koriste vodu.
MIKROORGANIZMI U VAZDUHU
Zrak je nepodesna ivotna sredina za mikroorganizme i nema svoje osobne flore ni faune.
Zrak slobodnih prostora obino sadri mali broj raznih mikroorganizama. Osim toga, oni su u
najvie sluajeva nepatogeni- najee saprofiti i nemaju znaaja za pojavu zaraznih bolesti.
Nasuprot tome, u zraku prostorija gdje se okupljaju ljudi, nalazi se znatan broj raznih
mikroorganizama, a meu njima i uzronici zaraznih bolesti. Poznato je da se veliki broj
bolesti prenosi putem zraka- aerogeno. Veinom su to oboljenja organa za disanje kod kojih
se, kao simptomi javljaju kaalj i kihanje. Oboljenja organa za disanje mogu se prenositi
neposredno u dodiru sa oboljelim osobama ili posredstvom kihanja i kaljanja- putem
kapljine infekcije. Krupne estice sluzi dopiru daleko, ali veoma brzo padaju, dok se sitne
kapljice brzo sue, ostaju dugo da lebde u zraku i predstavljaju tzv. infektivna kapljina jedra.
Kod kihanja i kaljanja bakterije mogu da dospiju na udaljenost od 5-7 metara.
49

Tipini predstavnici ovakvih bolesti su: grip, veliki kaalj i morbile (ospice). S obzirom da
se mikroorganizmi u zraku ne razmnoavaju, njihova koliina u ovom mediju zavisi od
uestalosti dospijevanja i mogunosti opstanka u njima.
Na uestalost dospijevanja i brojnost mikroorganizama primarno utiu: higijenske
prilike, uslovi rada i drugi inioci svakodnevnog ivota ljudi, a mogunost opstanka
odreuju bioloke osobine mikroorganizama, vlanost i temperatura zraka.
Tako npr. stafilokoke, streptokoke, bacili difterije, bacili tuberkuloze, sporulirajue
vrste bakterija, pojedini virusi i gljivice mogu u zraku dugo ostati u ivotu
nedjeljama pa i mjesecima.
Broj mikroorganizama u zraku nije uvijek isti na pojedinim mjestima i u odreenim
okolnostima. Moe ih biti i po nekoliko desetina hiljada u 1 mm. zraka ili se javljaju u
neznatnom broju. Odreivanje broja mikroorganizama u odreenoj zapremini zraka veoma je
teko i nepouzdano. Jednostavna metoda za ispitivanje mikrobnog zagaenja je da se otvorene
Petri-kutije sa hranjivom podlogom izloe prisustvu zraka. Ploe se postave na razliitim
mjestima i na razliitim visinama u prostoriji, gdje ostaju otvorene odreeno vrijeme:(3-6 sati,
ak i 24 sata, zavisno od zagaenosti). Nakon toga Petri- kutije se inkubiraju 24-48 sati na
370C i na sobnoj temperaturi ( uzmu se po dva uzorka zraka). Izrasle kolonije se prikazuju kao
broj mikroorganizama: bakterija, gljivica ili plijesni. Identifikacija mikroorganizama se vri
mikroskopskim pregledom i drugim standardnim bakteriolokim ispitivanjima, pri emu se u
veini sluajeva otkriva prisustvo saprofitnih vrsta.
MIKROORGANIZMI U BILJNIM SIROVINAMA
U farmaceutskoj industriji se koristi veliki broj vrsta iz biljnog svijeta koje karakterie
ljekovito i otrovno svojstvo na ovjeiji organizam i druge ive organizme. Primjena biljaka u
lijeenju se zasnivala na iskustvu starih naroda, a kasnije na poznavanju njihovog hemijskog
sastava i dejstva. Koritenje biljnih dijelova u ljekovite svrhe je raznovrsno: moe se koristiti
cijela biljka, jedan njen dio, vie dijelova biljaka ili ispitane hemijske supstance koje se iz
biljaka dobijaju. Ljekovitost droga zavisi od vrste i koliine ljekovitih sastojaka odreenog
fiziolokog svojstva koje droga sadri. Fizioloki aktivne organske materije koje se najee
nalaze u biljkama i njihovim dijelovima su: alkaloidi, glikozidi, saponini, tanini, etarska ulja,
sluzi, smole, gume, balzami, fermenti, mnoge biljne kiseline, eeri i dr. Otrovnost biljaka
najee se pripisuje: alkaloidima, glikozidima, nekim etarskim uljima i dr. materijama.
Ljekovite biljke kao sirovine u savremenoj farmaceutsoj industriji sve vie se koriste,
prvenstveno za ekstrakciju ljekovitih sastojaka u istom stanju, ali i u proizvodnji lijekova
kao to su: vitamini, provitamini, antibiotici i dr. Pri ocjeni kvaliteta ljekovitih biljaka
posebno je vana injenica u kakvom stanju se biljka koristi: kao svjea ili kao suena.
Na kvalitet i higijensku ispravnost biljnih sirovina mogu utjecati:
- dobro poznavanje gajenja ljekovitog bilja,
- nain skupljanja- branja,
- suenja,
- rezanja, sitnjenja,
- pakovanje,
- uvjeti skladitenja i manipulisanja.
Vrijeme i nain branja i sakupljanja ljekovito bilja veoma su znaajni za dobijanje kvalitetnih
droga. Ljekovito bilje treba sakupljati po lijepom vremenu. Sve biljke se ne beru na isti nain
i u isto vrijeme. Vrijeme sakupljanja je razliito, to zavisi od toga da li je u pitanju: list,
cvijet, itav nadzemni dio biljke ili podzemni izdanci. Sakupljeno bilje treba briljivo slagati i
klasirati u korpe, vree ili sanduie i istog dana pripremiti za suenje. Ako bi se sirovi
50

dijelovi biljke ostavili due vrijeme u ambalai poeli bi se kvariti. Ako je nemogue
organizovati suenje istoga dana, bilje treba razastrti u tanke slojeve i ostaviti u prostorije u
kojima je obezbijeeno provjetravanje. Sakupljeno sirovo bilje treba to prije suiti kako ne bi
dolo do promjene boje i razgradnje aktivnih sastojaka. Ako se suenje obavlja nestruno,
droga gubi svoju vrijednost. Nakon suenja ljekovito bilje treba dobro zapakovati i uvati na
suhom istom mjestu.
Spoljni faktori koji utjeu na kvarenje ljekovitog bilja su:
- vlaga,
- toplota,
- suneva svjetlost,
- kisik,
- nagle promjene temperatura,
- praina i neistoe,
- kao i insekti i mikroorganizmi (plijesni i bakterije).
Mikroflora biljaka
esto se deava da se biljne sirovine inficiraju raznovrsnom mikroflorom u kojoj su najvie
zastupljeni uzronici truljenja i njihove spore.Mikrobioloka ispitivanja biljnih sirovina uzetih
iz razliitih pogona pokazuju da broj bakterija u njima varira u vrlo irokim granicama,
zavisno od vrste biljne sirovine ili od uzorka iste biljke. Broj bakterija u biljnim sirovinama
moe biti vrlo veliki npr. i do 80 miliona u 1 gramu! Bakterije iz grupe: Bacillus
mesentericus, B. megaterium i B. subtilis zastupljene su u oko 70 % od ukupnog broja
izolovanih vrsta. Od ostalih bakterijskih vrsta mogu se nai: mikrokoke, streptokoke,
Pseudomonas, Achromobacter, Flavobacterium, a veoma rijetko anaerobne bakterije.
Iz mnogih biljnih sirovina mogu se izolovati plijesni u veem ili manjem broju,
a samo rijetko i kvasci.
Postupci za smanjenje broja mikroorganizama u biljnim sirovinama
a) Prvi pokuaj za smanjenje broja mikroorganizama u biljnim sirovinama uinjen je
zraenjem sa UV lampama. Meutim, ispitivanja nisu dala povoljne rezultate, zbog toga to
ultra violetna svjetlost djeluje samo povrno i unitava bakterije na povrini biljaka, dok
bakterije smjetene u dubljim slojevima ostaju neoteene.
b) Sterilizacija suhom toplotom je dala donekle zadovoljavajue rezultate na nekim biljnim
sirovinama. Pokazalo se da postoje razlike u efikasnosti razliitih reima sterilizacije i da
samo uz strogo odreeni tretman, mogu se postii zadovoljavajui rezultati. Treba raunati da
se sterilizacijom na viim temperaturama u odreenoj mjeri gube aktivne komponente biljke,
ime se smanjuje njena upotrebna vrijednost.
c) Sterilizacija etilen- oksidom primjenjuje se due vrijeme sa uspjehom. Ovaj metod
omoguava dobijanje zadovoljavajuih rezultata i u pogledu higijene. Upotrebljava se ist
etilen-oksid ili mjeavina sa CO2. Rad sa etilen-oksidom zahtjeva specijane ureaje zbog
njegove zapaljivosti i eksplozivnosti. Biljke se tretiraju u komorama pod vakuumom, u
kojima je mogue podeavati koncentraciju etilen-oksida, temperaturu i pritisak, kao i
cirkulaciju vazduha na zavretku procesa sterilizacije. Pri optimalnim koncentracijama i
vremenu djelovanja dobijaju se praktino sterilne biljne sirovine sa minimalnim promjenama.

51

PATOGENI MIKROORGANIZMI
Osnovne odlike patogenih mikroorganizama
Razliite vrste mikroorganizama: bakterije, plijesni, kvasci, praivotinje, rikecije, virusi, koji
izazivaju bolesti ljudi, ivotinja i biljaka poznati su kao patogeni mikroorganizmi.
Neke vrste ovih mikroorganizama su strogo specifine, napadaju samo jednu vrstu ivih
organizama. Drugi su nespecifini i mogu da inficiraju vei broj vrsta ivih organizama.
Prodiranje mikroorganizama u ivi organizam ovjeka, ivotinje ili bilje i njihovo
razmnoavanje oznaava se kao infekcija (zaraavanje, zaraza ). U osnovi, infekcija je sloen
proces meusobnih odnosa izmeu mikroorganizama i domaina (mikroorganizama).
Prodiranje klica u organizama ovjeka dovodi do naruavanja normalnih fiziolokih funkcija
organizma, koje se manifestuju pojavom bolesti. To znai da svaka vrsta mikroorganizama
izaziva odreene bolesti sa karakteristinim znacima ili simptomima. Ukoliko prodiranje klica
u organizam ne izaziva pojavu vidljivih simptoma bolesti, onda se govori o skrivenim
formama infekcije. Prodiranje klica u organizam ovjeka ili ivotinje ne mora da izazove
nikakve promjene. Takvi organizmi koji nisu oboljeli samo su nosioci patogenih klica.
Ljudi, biljke i ivotinje mogu se inficirati patogenim mikroorganizmima:
a) Neposredno: kontaktom zdravog i bolesnog organizma ili
b) Posredno: putem namirnica, vode, vazduha, zemljita, kontaminiranih predmeta,
preko glodara i insekata- kao prenosilaca patogenih klica i dr.
Nakon prodiranja klica u organizam (infekcija), ne dolazi odmah do pojave bolesti, ve nakon
odreenog vremena. Taj period vremena, koji protekne od infekcije do pojave znakova
(simptoma) bolesti oznaen je kao inkubacioni period ili inkubacija. Kod raznim bolesti
inkubacioni period traje razliito. Kree se od nekoliko dana do vie mjeseci.
U biljnom i ivotinjskom svijetu poznat je veliki broj infektivnih oboljenja. Samo ovjek
moe oboljeti od preko 2500 infektivnih bolesti, iji su izazivai razliiti mikroorganizmi.
Patogenost (sposobnost da izazovu bolesti) ovih mikroorganizama izraena je u razliitom
stepenu, odnosno, moe iroko varirati. Za izraavanje stepena patogenosti koristi se naziv
virulentnost. Osim virulentnosti, mikroorganizmi vre naruavanje funkcija u organima
domaina stvaranjem toksina ili otrova.
Prema dosadanjim saznanjima patogeni mikroorganizmi stvaraju dvije vrste toksina:
egzotoksine i endotoksine.
1. Egzotoksini (spoljanji toksini): su supstance bjelanevinaste prirode, koje
mikroorganizmi izluuju u spoljanju sredinu tokom svoje ivotne aktivnosti.
2. Endotoksini (unutranji toksini): su supstance sloenog hemijskog sastava, koje su
tijesno vezane za tijelo mikroorganizama. Iz elije mikroorganizama mogu se
osloboditi razgradnjom elije odreenim laboratorijskim postupcima ili autolizom
elije poslije njene smrti. Do oslabljenja toksina iz elija moe doi i u organima za
varenje ljudi i ivotinja.
Osim endotoksina i egzotoksina koje mikroorganizmi sintetiu u svojoj eliji, postoje toksine
materije koje mikroorganizmi mogu stvoriti van svoga tijela. To se najee deava pri
razlaganju bjelanevina, kada iz amino-kiselina dekarboksilacijom (izdvajanje CO2), mogu
nastaviti vrlo otrovna jedinjenja amini. Poznati su brojni sluajevi trovanja, npr. pokvarenim
ribama i ribljim konzervama, to se pripisuje aminima koji su nastali pod utjecajem
mikroorganizama.

52

MIKROBIOLOKA TROVANJA
Fakultativno anaerobni gram negativni bacili - crijevni mikroorganizmi
1. Rod Salmonella
Salmonelle su Gram tapiaste, asporogene, fakultativno anaerobne bakterije. Do danas je
opisano preko 1800 razliitih tipova Salmolla. Optimalna temperatura njihovog uzgoja je
350C. Imaju peritrihijalne flagele kojima se kreu osim Salmonelle pullorum i gallinarum
koje su nepokretne. esto se nalaze u zemlji i vodi, na predmetima, u ivotnim namirnicama.
Visoka temperatura ih unitava (560C ih uniti za 30 minuta). Putem hrane i vode dospijevaju
u digestivni trakt ljudi i ivotinja gdje mogu da izazovu oboljenja. Gotovo svi predstavnici
ovoga roda su potencijalni patogeni koji izazivaju razna crijevna oboljenja i mnoge druge
bolesti koje se zajedniki nazivaju salmoneloze. Nakon unoenja u organizam Salmonelle
vrlo brzo prelaze u limfno tkivo i lijezde gdje se razmnoavaju, a odatle preko krvi u mnoge
organe. Sve salmoneloze se mogu podijeliti u 3 grupe:
a) Ope cikline zarazne bolesti:
Salmonella typhy uzrokuje bolest tifus, a Salmonella paratyphi- paratifus.
Trbuni tifus je veoma teko, akutno, zarazno oboljenje. Znaci oboljenja su glavobolje,
groznica i dijareje. Oboljeli dobiva i visku temperaturu. Ako se bolest ne suzbije oboljela
osoba je potpuno iscrpljena i pada u komu. Poto bakterije ostanu dugo u krvi, dolazi i do
infekcije drugih tkiva i organa: jetra, bubrezi, kotana sr, slezena, a nekad i srce. Ako se
bolest ne lijei dolazi do smrti oboljelog.
b) Alimentarne toksikoinfekcije: Ove zarazna oboljenja ponu kao intoksikacije, jer se
progutaju endotoksini koji se oslobaaju iz Salmonella u hranu.
c) Enteritisi (upale crijeva) se razvijaju sporo, ali mogu trajati due.
Salmonelle mogu izazvati i druga oboljenja: meningitis, pneumoniju i dr.
2. Rod Shigella
Shigelle su kratki Gram tapii, nepokretni, asporogeni, aerobni i fakultativno anaerobni.
Optimalna temperatura za njihov rast je 350C. Shigelle su osjetljive na visoke temperature:
700C ih uniti za 10-15 minuta, a pasterizacija jo bre. Putem hrane i vode dospijevaju u
organizam gdje ostaju u gastrointestinalnom traktu. Vrlo rijetko prodiru u krv. Teina
oboljenja izazvanih igelama zavisi od grupe ili vrste igele koja uzrokuje to oboljenje.
Shigella dysenteriae uzrokuju najteu bolest: bacilarna dizenterija ili shigeloza koja je
opasna za ivot zbog udruenog djelovanja endotoksina i egzotoksina (neurotoksin).
Simptomi bolesti se pojavljuju 1-2 dana nakon unoenja kontaminirane hrane i pia. U tekim
sluajevima neurotoksin moe izazvati reakciju centralnog nervnog sistema (meningitis,
koma, paraliza).
3. Rod Yersinia
Yersinia pestis je mali, nepokretni, Gram- tapi, aerobna i fakultativno anaerobna. Optimalna
temperatura rasta je 20-280C. Osjetljiva je na vlanu toplotu i ubija se zagrijavanjem na 550C.
Uzronik je bolesti kuga (crna smrt). Prenosioci ove bakterije su takori koji ive u
gradskim sredinama i velike vjeverice u jugozapadnim predjelima SAD. Sa glodara na
ovjeka kugu prenose pacovske buhe, a moe se kapljino iriti sa ovjeka na ovjeka. Nakon
ulaska u domaina bakterija se iri limfnim putem do limfnih vorova gdje uzrokuje jake
upale i otoke, prodire u krv i sve organe, a posebno u plua odakle se kapljino iri.

53

Gram pozitivni + aerobni sporogeni bacili


Rod Bacillus
Bacillus anthracis je Gram + tapi sa zadebljanim krajevima, ima kapsule i nepokretan je,
stvara spore okrugle ili ovalne. Aerobna je i fakultatino anaerobna bakterija. Optimalna
temperatura rasta je 350C. To je vrlo otporna bakterija, npr. u zemlji mogu da ostanu ive
desetinama godina, a u suhoj sredini i do 60 godina. Suha toplota od 140 0C ubija ih za 1-3
sata, a vlana od 1000C za 5-10 minuta. To je jedina patogena vrsta iz roda Bacillus i uzrokuje
oboljenje antraks- crni prit, kod ivotinja (ovce, goveda, konji) i kod ljudi. Prenoenje
antraksa se vri direktnim dodirom sa bolesnom ivotinjom, preko muha, preko ivotinjske
dlake, koe, praine koja sadri spore antraksa, kao i konzumiranjem nedovoljno kuhanogpeenog mesa. Patogenost za ovjeka je odavno poznata. Uzronik ili njegove spore u
organizam ovjeka prodiru preko ozlijeene koe, sluzokoe organa za disanje ili organa za
varenje. Zavisno od mjesta ulaska bacila u organizam razlikujemo: koni antraks, pluni
antraks i crijevni antraks. Kod konog antraksa oboljenje se razvija kao gnojna rana koja
prerasta u ir sa crnim centrom u ijoj su okolini krvni sudovi veoma proireni. Okolina ira
sve vie natjee, bolesnik dobiva visoku temperaturu. Uzronici mogu da prodru u krv i da
izazovu smrt za nekoliko dana. Kada uzronik prodre preko organa za varenjekonzumiranjem mesa oboljele ivotinje, nastaje crijevni antraks koji redovno zavrava
fatalno.
Gram pozitivni + anaerobni sporogeni bacili
Clostridium botulinum
Uzrokuje veoma teko oboljenje botulizam egzotoksinom kojeg ova bakterija izluuje van
svoga tijela u hranu (suho meso, kobasice, riba, nedovoljno sterilne konzerve). Clostridium
botulinum je Gram + tapi, zaobljen, pojedinaan ili u parovima. Posjeduje flagele kojima se
kree. Stvara spore. Striktno je anaerobna bakterija. Botulinski toksin je najjai bakterijski
toksin. Koliina od priblino 250 g. kristalnog toksina botulina, mogla bi potrovati svu
ljudsku populaciju na Zemlji! Patogenost za ovjeka se manifestuje unoenjem namirnica u
organizam sa ovim neurotoksinom, koji napada centralni nervni sistem i paralie ga. Smrtnost
je esta.
Gram pozitivne + koke
1. Staphylococcus aureus (gr. staphylus = grozd)
Staphyloccocus aureus su Gram + koke u grozdu, nepokretne (nemaju flagele), asporogene,
aerobne i fakultativno anaerobne bakterije. Optimalna temperatura razvoja je 32 0C. Ova
bakterija je dobila ime po karakteristinom pigmentu koji kolonijama daje zlatno-utu boju
(zlatni stafilokok). Staphylococcus vrste mogu da izdre visoke temperature :60 0C ih
unitava tek za 1 sat, a neke vrste mogu da izdre i temperaturu od 80 0C. Otporne su i prema
suenju i visokim koncentracijama NaCl (i do 10%) i eera. Zbog toga se patogene
stafilokoke u slanim i slatkim namirnicama vrlo brzo razmnoavaju i u njima produkuju
znatne koliine svojih toksina. Mogu da rastu i u namirnicama sa malim udjelom vode u
kojima je inhibiran rast ostalih mikroorganizama. U prirodi je iroko rasprostranjena: voda,
zrak, praina, predmeti, ivotne namirnice. Kod ljudi je esto prisutna u nosu. To je
najpatogenija vrsta u rodu Staphylococcus, jer lui brojne toksine. Napada sve organe i tkiva.
Uzrokuje infekcije koe, respiratornih puteva, urogenitalnog trakta, a esto i pneumoniju i
meningitis. Prodor stafilokoka u krv izaziva teku stafilokoknu sepsu. Infekcije hirurkih rana
sa ovom bakterijom je veliki problem u bolnicama jer vrlo brzo stekne otpornost na
antibiotike.

54

2. Rod Streptococcus
Streptococcus bakterije su Gram + koke u lancima, nepokretne, asporogene, aerobne i
fakultativno anaerobne. Optimalna temperatura razvoja je 36-370C. Pripadnici ovog roda su
klasificirani na vie naina. Streptokoke svrstane u Pyogenes grupu su najpatogenije.
Toksinost streptokoka se zasniva na luenju toksina i enzima. Streptococcus pyogenes moe
da izazove mnogobrojna oboljenja: akutna upala grla, infekcija uha, infekcija koe i
potkonog tkiva, sepsa, oboljenje arlah, reumatska groznica.
Acido-alkoholo-rezistentni bacili- Mycobacterium
Mycobacterium tuberculosis je aerobna, asporogena, nepokretna bakterija. Optimalna
temperatura rasta je 35-370C. Vana karakteristika ovih bakterija je njihova acido-alkoholorezistentnost (zbog visokog sadraja lipida). Ova bakterija je uzronik tuberkoloznog
oboljenja kod ljudi. Infekcija se sa oboljele na zdravu osobu iri direktnim putem kontakta,
indirektnim putem (ae, pekiri) i kapljinim putem. Svako tkivo moe biti tuberkulozom, ali
u vie od 90 % sluajeva se lokalizira u pluima.

55

DEZINFEKCIONA SREDSTVA I ANTISEPTICI:


1. ta je dezinfekcija?
Dezinfekcija je proces unitavanja patogenih mikroorganizama koji su uzronici zaraznih
bolesti. Njome se unitavaju vegetativni oblici mikroorganizama, a sporogeni oblici mogu, ali
i ne moraju biti unitene.
2. Kako dezinfekciona sredstva djeluju na mikroorganizme?
Dezinfekciona sredstva mogu da djeluju na mikroorganizme: mikrobicidno (da ih ubijaju) i
mikrobistatiki (da sprijeavaju njihovo razmnoavanje):
3. Po emu se razlikuju dezinficijensi od antiseptika?
Dezinficijensi unitavaju mikroorganizme na neivim objektima (predmetima), a antiseptici
se koriste za unitavanje mikroorganizama sa ivih tkiva (suzbijanje sepse).
4.Objasni pojmove sepsa i antisepsa?
Sepsa je opta zaraza organizma raznim mikroorganizmima koji cirkuliraju po krvi, a
astisepsa je nepostojanje patogenih mikroorganizama na ivim elijama i tkivima.
5. Koje osobine treba da ispunjava dezinficijens?
Dezinficijens treba biti neotrovan, jednostavan za upotrebu, de ne mijenja osobine
dezinfikovanih predmeta, da djeluje u malim koncentracijama, da mu djelovanje ne zavisi od
temperature sredine, da je postojan u rastvorima, da se lako rastvara, da nema neprijatan miris
i da je jeftin.
6. Kako mikroorganizmi djeluju na razliita dezinficiona sredstva?
Vegetativne bakterije, gljive i neki virusi su vrlo osjetljivi, a virus zarazne utice i neke spore
gljiva i bakterija (Clostridium, Bacillus) su otporni na najvei broj dezinficijenasa.
7. Objasni djelovanje dezinficijenasa na Gram i Gram + bakterije?
Gram (negativne) bakterije su po pravilu rezistentnije (otpornije) od Gram + (pozitivnih)
Bakterija.
8. Koji spoljni faktori utjeu na meusobno djelovanje dezinficijenasa i mikroorganizama?
Na meusobno djelovanje dezinficijenasa i mikroorganizama utjecaj imaju:
temperatura, pH sredine, prisustvo organskih materija i duina djelovanja dezinficijenasa
(trajanje dodira sa mikroorganizmima).
9. Objasni mehanizam djelovanja dezinficijenasa na mikroorganizme?
Mehanizam djelovanja dezinficijenasa na mikroorganizme zavisi od hemijske strukture i
moe biti: denaturisanje proteina mikroorganizama, ometanje enzimskih procesa
mikroorganizama ili ometanje funkcije i integriteta ovojnice mikroorganizama.
10. Koji dezinficijensi se danas uglavnom koriste u praksi?
U praksi se najee koriste kombinovani dezinficijensi koji zajedno imaju vie
mehanizama djelovanja.
FIZIKALNA STERILIZACIJA:
1. ta je sterilizacija?
Sterilizacija je postupak pri kojem se potpuno unitavaju ili odstranjuju sporogeni i
vegetativni oblici mikroorganizama u odreenoj sredini.
2. Koje metode obuhvata fizikalna sterilizacija?
Fizikalna sterilizacija obuhvata metode: sterilizacija toplotom (suha i vlana toplota),
zraenje (UV- zraci i ionizirajui zraci), mehanika sterilizacija (filtriranje).
3. Kakva moe biti sterilizacija toplotom ?
Sterilizacija toplotom moe biti: suha i vlana.
4. ta obuhvata sterilizacija suhom toplotom?
Sterilizacija suhom toplotom obuhvata: spaljivanje, erenje, opaljivanje i topli zrak.
56

5. Objasni primjenu Pasterove pei?


Pasterova pe je suhi sterilizator koji se koristi za sterilizaciju mikrobiolokog pribora:
Petrijeve kutije, pipete, Erlenmajerove boce, epruvete i dr. metalno i porculansko posue i
sitan pribor. Takoer se mogu sterilisati razni prakovi, bezvodna ulja, sredstva za mazanje.
6. Na kojoj temperaturi se izvori sterilizacija u suhom sterilizatoru i koliko traje?
Stakleni predmeti umotani u Al-folije se steriliu na temp. 160-1800C u trajanju od
1,5 do 2 sata, a praak, glicerol, ulja se steriliu na 1600C u toku 2,5 sati.
7. Objasni sterilizaciju vlanom toplotom?
Vlana toplota je efikasnija, bra i jednostavnija od suhe sterilizacije , a moe biti:
pasterizacija (vlana toplota ispod 1000C), na 1000C (zagrijana voda i kao vodena para),
sterilizacija (pod pritiskom iznad 1000C).
8. ta je pasterizacija?
Pasterizacija je postupak za unitavanje patogenih i uslovno patogenih mikroorganizama
posebno izazivaa tuberkoloze (Mycobacterium tuberculosis), a izvodi se u pasterizatoru.
9. Kakva moe biti pasterizacija?
Pasterizacija moe biti: spora ( na 620C , traje 30 minuta) i
brza (na 720C , traje 15 sekundi).
10. Koju ulogu imaju bakterioloka vodena kupatila?
Koriste se za sterilizaciju materija osjetljivih na visoke temperature: krvni serum, vitamini, a
koje sadre mikroorganizme. Sterilizacija se izvodi na temperaturi od 56-580C u toku 12 sati.
Ako materijal sadri spore proces se obavlja 3 dana na ovoj temperaturi.
11. Objasni primjenu kuhane vode na 1000C?
Kuhanje vode na 1000C koristi se za sterilizaciju medicinskih instrumenata, rublja i supstanci
kojima ne smeta ova temperatura. Sve vrste vegetativnih oblika bakterija, rikecija, virusa
(osim virusa hepatitisa) uginu brzo.
Predmeti se prvo umotaju u gazu, a zatim steriliu 30 minuta.
12. Objasni ulogu Kohovog lonca?
Kohol lonac se koristi za unitavanje vegetativnih oblika mikroorganizama na temperaturi
pare od 1000C 30-60 minuta.
13. U koje svrhe se koristi vlana sterilizacija bez pritiska u Kohovom loncu?
Koristi se za podloge i materijale koji su osjetljivi na visoke temp. (sloeni proteini, eeri,
vitamini i dr.) Ovim postupkom se unitavaju samo vegetativni oblici bakterija, a ne spore.
14. ta je tindalizacija?
Tindalizacija je trostepena pasterizacija koja se koristi za unitavanje sporogenih oblika
mikroorganizama: Izvodi se u tri maha u tri dana. Poslije prve pasterizacije u toku 24 sata
isklija najvei broj spora, koje e uginuta u toku druge pasterizacije. Treom se pasterizacijom
postie potpuna sterilizacija materijala. Tindalizacija se koristi za sterilizaciju materijala koji
je osjetljiv na visoke temperature (proteini, eeri i dr.)
15. ta je autoklava?
Autoklav je ureaj koji se koristi za vlanu sterilizaciju sa poveanim atmosferskim pritiskom
u kome se unitavaju sporogeni oblici mikroorganizama najuspjenije i najefikasnije.
16. Objasni sterilizaciju u autoklavu?
Zasiena vodena para pri pritisku od 1,5 atmosfere se zagrijava na 1200C (unitava
mikroorganizme za 30 minuta), a ako je pritisak 3 atmosfere na 1340C unitavaju se
mikroorganizmi za 10 minuta.
17. U emu je razlika izmeu ultraljubiastih i ionizirajuih zraka?
Ultraljubiasti zraci (proizvedeni od ivinih lampi) se koriste za sterilizaciju prostorija,
boksova za zasijavanje- aseptine komore, iskljuivo povrinski.
Ionizirajui zraci osim to djeluju povrinski djeluju i dubinski kod ubijanja
mikroorganizama.
57

18. Objasni mehaniku sterilizaciju?


Mehanika sterilizacija se zasniva na primjeni specijalnih filtera koji imaju tako sitne pore da
se na njima mikroorganizmi zadravaju, a ista podloga prolazi. Ova se sterilizacija koristi za
sterilizaciju hranjivih podloga i rastvora koji sadre materijela osjetljive na visoke
temperature (vitamini, eeri i dr.)
19. Nabroj najpoznatije bakterioloke filtere?
amberlanovi filtri, Borkfeldovi filtri, Zajcovi filtri.
20. Objasni ulogu membranskih filtera?
Membranski filtri su novije proizvodnje a imaju tako sitne pore da mogu zadrati viruse.
HEMIJSKI AGENSI U SUZBIJANJU RASTA MIKROORGANIZAMA:
1. Nabroj hemijske agense za sterilizaciju i objasni njihovo djelovanje?
Etilen-oksid, formaldehid, glutaraldehid, beta-propionlaktat, ubijaju sve mikroorganizme,
ukljuujui i spore,viruse hepatitisa B. Djeluju bez potrebe za poveanjem temperature,
pa se njihovo djelovanje zove hladna sterilizacija.
2. Nabroj hemijske agense za dezinfekciju?
Halogeni elementi i njihovi spojevi (hlor i derivati hlora, halazon, otopine hipohlorita), jod,
alkoholi, aldehidi, fenol i derivati, peroksidi, kiseline, alkalije,deterdenti, soli tekih metala,
boje, mirisne tvari ili eterina ulja, antibiotici.
3. Kako hlor i hlorni derivati djeluju na mikroorganizme?
Hlor je izvanredan dezodorans i dezinficijens. Voda se dezinfikuje u konc.1-2mg./l. i za oko
30 sec. ubija veinu Gram + i Gram bakterija. Halazon u konc.4-8 mg. /l. ubija uzronike
tifusa u vodi za 30 minuta. Otoponi hipohlorita vre dezinfekciju i uklanjanje mirisa.
4. Objasni ulogu joda u suzbijanju mikroorganizama?
Jod (3%,5%,7%-tni rastvor u 96%-tnom etanolu) se koristi kao antiseptik: za dezinfekciju
koe i opekotina.
5. Kako alkoholi djeluju na mikroorganizme?
Alkoholi (najee izopropanol)se koristi kao mikrobicid u vidu otopine 70% do 80% -tnog
alkohola u vodi. Etanol je slab dezinficijens.
6. Objasni djelovanje aldehida na mikroorganizme?
Aldehidi (formaldehid, glutaraldehid) imaju razliitu ulogu:
20%-tni formaldehid u 65-70%-tnom etanolu koristi za dezinfekciju medicinskih
instrumenata (uronjenih 18 sati).
Glutaraldehid je djelotvorniji pri pH od 7,5 i vie.npr. ubija za 5 minuta bakteriju
Staphylococcus aureus, Mycobacterium tuberculosis ubija za 10 minuta, a bakterijske
endospore za 3-12 sati. Pogodan je za dezinfekciju medicinskih instrumenata.
7. Kako fenol i njegovi derivati djeluju na mikroorganizme?
Fenol djeluje baktericidno, fungicidno,a nekad i sporocidno. To je najstariji poznat
dezinficijens (1867. godine). Mana mu je to ima veoma neugodan miris, te se
upotrebljavaju njegovi derivati: krezol, hlorkrezol.
8. Objasni djelovanje peroksida na mikroorganizme?
H2O2 je djelotvoran, a netoksian antiseptik, npr. konc. 0,3- 6% se koristi za dezinfekciju
koe, rana i sluznice, a konc.od 6 % do 25% se koristi za sterilizaciju.
Na-peroksid se koristi za obradu akni. Zn-peroksid se koristi sa ZnO i Zn(OH2) u raznim
kremama za suzbijaje infekcije koe.
K-permangan ima snano mikrobicidno djelovanje.
9. Objasni djelovanje kiselina na mikroorganizme?

58

Kiseline su veoma efikasni dezinficijensi, a njihov baktericidni efekat zavisi od konc.H+iona.


Neorganske kiseline (azotna, hlorovodonina, sumporna) se ne koriste jer djeluju razorno na
predmete. Borna kiselina (1-2%-tni rastvor) se koristi za dezinfekciju oiju.
Organske kiseline (siretna, salicilna) se koriste zakonzerviranje ivotnih namirnica.
10. Kako alkalije djeluju na mikroorganizme?
Alkalije su takoer efikasni dezinficijensi i njihovo djelovanje zavisi od konc. OH-iona.
Najee se koriste: kaustina soda, ivi i negaeni kre za dezinfekciju prostorija, predmeta,
dezinfekciju vode za pie. Npr. Kaustina soda ubija Gram + i Gram bakterije i spore
antraksa, a i neki virusi su osjetljivi na ovaj dezinficijens.
11. Objasni djelovanje deterdenata na mikroorganizme?
Deterdenti mogu biti: kationski, anionski, neionski. Kationski (+naboj) su izvanredni
bakteriocidi, ali ne djeluju na spore. Najee se koriste kvarterni amonijevi spojevi
koji unitavaju Gram + bakterije i gljive.
12. Kako soli tekih metala djeluju na mikroorganizme?
Soli tekih metala (iva, arsen, srebro) se koriste protiv bakterijskih i fungalnih infekcija,
ali ogranieno vrijeme, jer imaju toksian i korozivan efekat.
13. Objasni djelovanje boja na mikroorganizme?
Boje djeluju zavisno od vrste bakterija i od pH vrijednosti sredine. Visoke pH vrijednosti
pojaavaju dejstvo alkalnih boja , a niske pH vrijednosti pojaavaju dejstvo kiselih boja.
14. Objasni djelovanje mirisnih tvari (eterinih ulja) na mikroorganizme?
Mirisne tvari (eterina ulja) se koriste u parfemima i dezodoranskima jer imaju
antimikrobni efekat (sadre: kiseline, aldehide, alkohole, ketone, etere, estere).
15. Nabroj mikroorganizme na koje djeluju mirisne materije?
Djeluju naroito na bakterije: Staphylococcus aureus, Escherichia coli, Pseudomonas
aeruginosa, na plijesni: Aspergillus niger i na kvasac Candida albicans.
16. Objasni djelovanje antibiotika na mikroorganizme?
Antibiotici su najdjelotvotniji hemijski agensi u kontroli mikroorganizama. U vrlo malim
konc. selektivno unitavaju mikroorganizme ili inhibiraju njihov rast.
Era antibiotika poinje otkriem penicilina (Fleming 1929. godine).
17. Iz kojih mikroorganizama su izolirani najdjelotvorniji antibiotici?
Najdjelotvorniji antibiotici su izolirani iz plijesni Penicillium i bakterije Streptomyces vrste.

59