You are on page 1of 8

2nd International Scientific Meeting

GTZ 2012

Tuzla, June 07-09, 2012


Aleksandra Miri 1
Elena Vasi -Petrovi

MOGU NOSTI UPOTREBE SAVREMENIH POSTUPAKA I MATERIJALA ZA


KONZERVACIJU BEDEMA I SPOMENIKA KULTURE UNUTAR NI KE
TVR AVE
Sa etak: Ni ka tvr ava je jedan od retkih primera bastionih utvr enja na teritoriji Balkana. Pored
nekoliko sa uvanih objekata iz perioda turske dominacije, na prostoru unutar bedema otkriveni su
ostaci gra evina razli itih namena koji svedo e o vi emilenijumskom kontinuitetu naseljavanja
ovog prostora. Osim arhitektonskih objekata, u Tvrdjavi je prezentovan i lapidarijum sa zbirkom
kamenih anti kih epigrafskih spomenika, skulptura i detalja arhitektonske plastike.
Lo e stanje Tvrdjave, utvrdjenog spomenika kulture velikog zna aja, oponira te njama
grada Ni a da svoj odr ivi razvoj zasnuje na kulturnoj ba tini, kao i trendovima savremene
muzeologije i revitalizacije graditeljskog nasle a. Ba zbog toga, name e se potreba preispitivanja
mogu nosti konzervacije i rekonzervacije graditeljskog nasledja.
Uzroke ove sutuacije treba tra iti u kontinuitetu nebrige i nepotpunim konzervatorskim
intervencijama, koje nisu uklonile mnoge esencijalne razloge propadanja konstrukcije. S obzirom
da je ve ina objekata u potpunosti ili u nekom svom delu sagradjena od kamena, u ovom radu
razmatra se njihovo trenutno stanje, uzoci propadanja, kao i mogu nosti primene savremenih
postupaka i materijala konzervacije kamena.
Kori enje inovativnih postupaka i materijala za konzervaciju kamena nepokretnih
kulturnih dobara nije ustaljena praksa u Ni u, uglavnom zbog neinformisanosti o novijim
dostignu ima u oblasti za tite graditeljskog nasledja. U ovom radu se, u skladu sa pozitivnim
iskustvima iz zemlje i inostranstva i principima slu be za tite, predla e niz konzervatorskih
postupaka neophodnih da se stanje ovog spomenika kulture od velikog zna aja pobolj a.
Klju ne rije i: Ni ka tvr ava, spomenik kulture, graditeljsko nasledje, degradacija, konzervacija

POSSIBLE USE OF MODERN TRETMANS AND MATERIALS FOR


CONSERVATION OF OUTER WALLS AND ARCHITECTURAL HERITAGE
WITHIN NIS FORTRESS

Summary: Nis Fortress is one of the rare existing bastion fortifications on territory of Balkans.
Apart from several preserved constructions from period of Ottoman domination, archaeological
excavations within this fortification revealed remains of constructions used for different purposes
during the multi-millennium continuity of inhabitance in this area. Besides architectural objects,
lapidarium, containing the collection of stone epigraphic antic monuments, sculptures and
architectonic details, is presented in open air.
Poor condition of the Nis fortress, cultural monument of great importance, defies City of
Nis efforts to build its economic growth on cultural heritage presentation, as well as modern trends
of revitalization of world architectural heritage. Exactly for these reasons, reexamination of
possibilities for conservation and re-conservation of architectural heritage is imposed on us.
1

Aleksandra Miri , dipl.ing.arh.-konzervator, Institut de recherch sur l architecture antique


IRAA, Aix en Provence, France, (Vozdova 70a, 18000 Ni , Srbija), aleksandramiric@yahoo.com
2
Elena Vasi -Petrovi , dipl.ing.arh.-konzervator, Zavod za za titu spomenika kulture Ni ,
Dobri ka 2, 18000 Ni , elenavasic@gmail.com

Causes for such a situation include continual neglect and incomplete conservatory
interventions which did not remove numerous essential problems that contribute to devastation of
constructions. Having in mind that most of the buildings are completely or partly built of stone, this
Paper examines their current condition, causes of deterioration, as well as possibilities to
implement some of the modern stone conservation techniques and materials.
Application of innovative tretmans and materials in conservation of stone made
constructions is not a regular practice in Nis, mostly due to lack of information for actual findings
in field of protection of construction heritage. This Paper, in accordance with positive international
experiences and principles of protection services, suggests series of conservatory techniques to be
implemented, which are necessary for improvement of the state of a valuable cultural monument Nis Fortress.
Key words: Nis Fortress, cultural monument, heritage, degradation, conservation

1.

ZNA AJ TVR AVE KAO SVEDO ANSTVA


KONTINUITETA NASELJAVANJA NI A

CIVILIZACIJSKOG

Ni ka tvrdjava, kulturno dobro od velikog zna aja3, predstavlja najmarkantniji


spomenik iz doba otomanske vladavine na teritoriji grada Ni a i redak primer bastionog
utvrdjenja na Balkanu. Pored nekoliko sa uvanih objekata iz perioda turske dominacije
na prostoru unutar bedema, kao i u njihovoj neposrednoj okolini, registrovani su i brojni
ostaci gra evina razli itih namena koji svedo e o vi emilenijumskom kontinuitetu
naseljavanja ovog prostora.
U anti kom periodu rimsko utvr enje se pominje kao sna an kastrum. U drugoj
polovini II veka grad Nais je bio centar za organizaciju odbrane severne Dardanije. U
njemu je boravila kohorta I Aurelia Dardanorum i pretpostavlja se da je za potrebe ove
vojne formacije sagra ena prva tvr ava od kamena. Mnogobrojni materijalni ostaci
rimske kulture (zidovi, bedemi, cigle, kaldrma, mostovi, vodovodi, putevi, i t.d.) na
podru ju dana njeg grada daju nam podatke o ivotu i ure enju ove oblasti u rimsko
doba. etrdesetak eksponata me u kojima su anti ke stele, sarkofazi, rtvenci i delovi
arhitektonske plastike, pronadjeni na ni kim i okolnim lokalitetima, prezentovani su u
lapidarijumu pod otvorenim nebom u Tvr avi.
Tek za vreme vladavine Justinijana Prvog,
u VI veku, Ni se ponovo pominje4 kao
administrativni centar i kao dobro utvr en,
neosvojiv grad, sa obnovljenim bedemima i
vojni kim logorom koji se nalazio se na terenu
dana nje turske tvr ave. Ostaci gra evina
raspore eni du ulice sa tremovima koji po ivaju
na stupcima od opeke svedo e o postojanju
ranovizantijskog Ni a unutar tvr avskih bedema.
Tokom srednjeg veka, utvr enje je bilo vi e
Sl.1 Italijanski plan iz 1719.
puta ru eno i ponovo obnavljano, da bi se
1428.god, kada je Ni pao pod vi evekovnu tursku vlast, nekada nji sna ni bedemi
zamenili slabijom fortifikacionom strukturom koja je karakteristi na za period
Ni ka tvr ava za ti ena je zakonom 1948., a kulturnim dobrom od velikog zna aja
progla ena 1979.
4
Istori ar Prokopije ka e da Justinijan Ni utvrdi i u ini neosvojivim za neprijatelja
3

stabilizacije i uspona turske mo i tokom XVI-XVII veka. Dana nji bedemi gradjeni su u
periodu od 1719. do 1723., po projektu glavnog arhitekte Mehmed age i njegovog brata
Mustafa age5 i sastoje se od kose eskarpe, izgra ene u potpunosti od tesanika bigra,
zemljanog nasipa i unutra njeg zida, koji je izgra en u nepravilnom slogu prete no
pritesanim blokovima kre njaka, rova i kontraeskarpe izgra ene na isti na in kao i
unutra nji zid. Osim bedema sa svim pripadaju im fortifikacionim elementima, ulaznim
kapijama (Stambol, Vidin, Jagodinmalskom i Beogradskom), koje su veoma bogato
dekorisane u kamenoj plastici i poternim kapijama, sa uvani su brojni objekti sagra eni u
doba otomanske vladavine.
Hamam, staro tursko kupatilo namenjeno ili samo mu kom, ili samo enskom delu
stanovni tva, nalazi se na samom ulazu u Tvr avu. Sagra en je u 15.veku i predstavlja
najstariji turski objekat u Ni u. Gradjeno je u me ovitom slogu, od naizmeni no
postavljanih opeka i kamena.
Arsenal, skladi te topova i municije, nalazi se na ulaznom platou uz Stambol
kapiju. To je prizemna gra evina sa velikim centralnim zasvo enim ulazom, a levo i
desno od ulaza su po tri svodna trema, iste visine kao ulazni prostor. Zidovi objekta su
masivni, gra eni od kamena, Svodovi i venci su od opeke, a krov je prekriven
eramidom.
Bali begova dzamija je sme tena u centralnom delu i jedina je sa uvana od deset
sagradjenih u Tvrdjavi. Objekat je kvadratne osnove, zasvo en polukalotom, sa
mihrabom okrenutom prema Meki. Nad ulazom je dvokupolni trem sa etiri luka i tri
stuba i ona je zidana u me ovitom slogu, od tesanog kamena i opeke.
Barutane6 poti u iz istog vremena u kome je nastalo i samo dana nje utvr enje,
predstavljaju sastavni deo postoje e bastione fortifikacije i jedini su o uvani objekti ove
vrste u Srbiji. Pouzdano se zna da je uz unutra nje zidove severnih i zapadnih bedema
bilo raspore eno pet ovakvih objekata pribli no istog gabarita, a ta an polo aj jednog od
njih, najzapadnijeg, danas se ne mo e prepoznati na terenu, jer je on potpuno uni ten.
Masovni zidovi barutana gra eni su kamenom sa ispunom od trpanca.
Osim pomenutih objekata, unutar bedema Tvrdjave nalazi se i kova nica i apsana
sagradjena u doba otomanske vladavine.

Sl. 2. Stambol, Beogradska i Vidin kapija iz 1878, dokumentacija ZZSK Ni

Sl. 3. Bedemi, barutana,Bali Begova dzamija,lapidarijum, snimci iz 2011. dokumentacija ZZSK Ni


5
6

B. Andrejevi , 2001, str. 62


Barutana (tur.d ebana)-objekat u kome je izra ivan i uvan barut.

2.

STANJE BEDEMA I OBJEKATA UNUTAR TVRDJAVE

Najstarije prezentovane arheolo ke nepokretnosti, koje ine ostaci objekata iz


perioda antike i Vizantije su u razli itim stadijumima raspadanja ili dovedene do potpune
neprepoznatljivosti, sa izuzetkom ostataka termi koji su konzervirani pre nekoliko
godina. Kao poseban problem, koji zahteva to skoriju ozbiljnu inervenciju name e se i
lapidarijum, gde je svih 45 eksponata u jako lo em stanju.
Op te stanje bedema Ni ke tvr ave sa svim pripadaju im fortifikacionim
elementima, ulaznim i poternim kapijama procenjeno je kao zabrinjavaju e, a na
pojedinim mestima i katastrofalno.
Svi objekti koji su funkcionalno pripadali fortifikaciji iz XVIII veka su prizemne
gra evine pravougaonih osnova. U zavisnosti od perioda iz koga poti u i njihove
prvobitne namene zidani su kamenom ili kamenom i opekom koji su u jedinstvenu celinu
povezani malterom. Nose a konstrukcija je kod svih objekata re ena jednostavno, kao
jednoslojni masivni zid ili zid sa ispunom u sredini. Kod mnogih objekata primenjivane
su svodne konstrukcije. Temelji objekta su, tamo gde ih ima, po pravilu bez
hidroizolacionog sloja. Unutra nje povr ine naj e e su obradjene kre nim malterom.
Kod nekih objekata, a to je posebno vidljivo kod barutana i kova nice, nivo
dekompozicije kamena, naro ito pe ara, opisuje podatak da ga je mogu e lako drobiti
izmedju prstiju u sitnozrni pesak. Degradacija je vidljiva na svim zidnim povr inama.
Prvobitno dersovani kre nim malterom, a vekovima prepu teni zubu vremena, zidovi su
izgubili nezanemariv deo mase veziva na fasadi objekata. S obzirom na, kod svih
objekata, veliku debljinu zidova u odnosu na njihovu visinu, mo e se zaklju iti da
gubitak maltera u spojnicama sem to uti e na estetiku zgrada trenutno nema ozbiljnijih
konsekvenci po stabilnost objekata, medjutim ne treba izgubiti iz vida injenicu da e
zna ajni gubici maltera vremenom ipak doprineti osipanju masivnih zidova objekata i
ubrzati njihovo propadanje. U zonama ve ih gubitaka maltera prisutno je propadanje
opeka, naro ito izra eno oko otvora objekata.
Na mnogim objektima vidljivi su tragovi ranijih konzervatorskih intervencija
cementnim malterima, pa su tako zidovi jedne od barutana prekriveni debelim slojem
produ nog maltera. Neomalterisane zone su uglovi objekta i blokovi pe ara oko vrata.
Ovakav konzervatorski pristup prisutan je i pri konzervaciji Bali-begove dzamije, gde
neomalterisane zone u enterijeru upotpunjuju sliku o konstrukciji objekta. Kriti ki
gledano, kod pomenute barutane neprekrivene povr ine posmatra u pru aju nepotpunu
informaciju o na inu gradnje masivnih zidova iju konstrukciju ne ine samo blokovi
pe ara, ve i lomljeni kamen.
Krovovi svih objekata su vi evodni. eramida kojom su prekriveni krovovi na
nekim mestima je u takvom stanju da, osim optere enja za svodnu konstrukciju ne zna i
nikakvu za titu za objekte. Zbog o te enih i propalih eramida do lo je do prodora vode
u zidnu i svodnu masu to je uzrokovalo njihova delimi na obru avanja. Na nekim
mestima vegetacija prekriva slemena krovova i dodatno devastira objekte.
Stanje spolja nosti pomenutih gra evina odra ava se i u njihovom enterijeru. O
ugro enosti konstrukcije govore pukotine koje se po pravilu javljaju iznad lu nih otvora.
U svim objektima uo ljiva je, kako u donjoj tre ini zidova, tako i na svodovima,
degradacija materijala i pojava tamnih mrlja plesni usled prisustva vlage i proki njavanja
krova. Delovanje vlage uticalo je i na koroziju metalnih zatega i truljenje vidljivih
drvenih elemenata konstrukcije, koji su uz to i veoma crvoto ni, to je posebno izra eno
kod barutana.

Dok je kod Bali begove dzamije arhitektonska plastika u dobrom stanju, kod
barutana retki tragovi o uvane dekoracije, plitke profilacije karakteristi ne za vojne
gradjevine otomanske arhitekture, itljivi su samo na, od pe ara klesanim, dovratnicima
i nadvratnicima kako spolja njih, tako i unutra njih vrata. Za razliku od osutih blokova
pe ara na uglovima objekata, kod pe ara oko otvora primetna je ne to bla a erozija.
Razlog ovome verovatno le i u injenici da su vrata manje izlo ena direktnom uticaju
ki e i da su ne to zaklonjenija od vetra. Sem profilacije na ulazima, dekoraciju barutana
ine i krovni venci prvobitno izgradjeni od opeke. Ovaj se element najbolje vidi na
etvrtoj barutani, gde na njemu nije bilo vidljivih intervencija. Verodostojnost
rekonstrukcije venaca na ostalim objektima, vr ene cementnim malterom sedamdesetih
godina mo e se dovesti u pitanje, ne samo iz razloga kori enih materijala, ve i stilskog
oblikovanja jer rasko na geometrija novoizvedenih elemenata oponira proporcijama
originalnih objekata. Ovaj problem posebno je izra en kod prve i druge barutane kod
kojih je novoprojektovani krovni venac zbog svoje visine morao biti prekinut iznad vrata.
Iako je trenutno u solidnom stanju, Hamam, Bali-begova d amija i Apsana su
zbog nedostatka odr avanja u opasnosti od progresivnog napredovanja o te enja i
degradacije.
Stanje objekata unutar bedema Tvr ave pokazatelj je op teg odnosa zajednice
prema graditeljskom nasledju. Sem prve barutane koja je zaklju ana, ostale su zatrpane
gomilama sme a. Devastacija enterijera grafitima ustaljena je praksa.

3.

UZROCI PROPADANJA BEDEMA I OBJEKATA UNUTAR TVRDJAVE

Osim unutra nje neravnote e, prvog pokreta a degradacije materijala i


konstrukcija nastalog neposredno posle izgradnje objekta, predispoziciju za trenutno
stanje objekata unutar Tvr ave treba tra iti u prirodi kori enih materijala. Vrsta i
performanse materijala od kojih su ovi objekti sa injeni idu u prilog injenici da je njihov
vek trajanja ve u trenutku gradjenja bio unapred ograni en. Naime, opservacijom
kori enih materijala dolazimo do zaklju ka da su masivni zidovi ve ine objekata
gradjeni brzo, kori enjem lako dostupnih materijala, re nih oblutaka, lomljenog
kre njaka i tesanih blokova pe ara lo eg kvaliteta.
O osnovi ve ine mehanizama promene svojstava materijala, pre svega kamena od
kog je ve ina pomenutih objekata sa injena, bilo da su mehanizmi hemijske, fizi ke i
biolo ke prirode, nalazi se vlaga7.
Izuzev prisustva vlage, faktor koji uti e na pokretanje destruktivnih hemijskih
reakcija kamenog materijala je pristustvo rastvorljivih soli koje se posredstvom vlage,
kapilarnim putem, transportuju u kamen. Su enjem materijala, soli se kristali u razaraju i
strukturu kamena to se na njegovoj povr ini manifestuje kao mrvljenje, osipanje ili
lju tenje.
Fizi ki uzroci o te enja pomenutih objekata uglavnom su uslovljeni kolebanjem
temperature. Prisustvo vlage u porama kamena, pri niskim temperaturama uzrokuje
stvaranje leda koji, obzirom da ima ve u zapreminu od vode, stvara visoke napone
zatezanja u samom kamenu koji se u zavisnosti od svojih karakteristika br e ili sporije
degradira.
7

Lj., Dragi evi , M., R umovi , 2008, str. 41-43.

O te enja estetske i strukturalne prirode koje prouzrokuju mikroorganizmi


razli itih vrsta nisu zanemarljiva. Prisustvo gljivica (budji i plesni) u zonama kapilarnog
penjanja zidova i na svodovima objekata i mahovina na spoljnim zidovima i bedemskim
platnima upu uju na visok procenat vlage i poroznost kamena, odnosno o te enost
malternih spojnica. Bujanje vegetacije posebno ugro ava bedeme i krovove objekata, kao
to je to slu aj sa barutanama, jer svojim korenovim sistemom uzrokuje razaranje
gra evinske strukture.
Gubitak maltera u velikoj meri uzrokuje i propadanje opeka na spoljnim zidovima,
kao i opeka kojima su obzidane pu karnice arsenala i barutana, a koje je opet povezano sa
prodorom vode u zidove i kolebanjima temperature.
Uzroke izlo enog stanja treba tra iti u kontinuitetu nebrige i nepotpunim
konzervatorskim intervencijama, koje nisu uklonile mnoge esencijalne razloge
propadanja konstrukcije.

4.

MOGU NOSTI PRIMENE KONZERVATORSKIH POSTUPAKA

Izrada programa konzervatorskih radova na svim spomenicima kulture, samim


tim i do sada pomenutim bedemima i objektima unutar Tvr ave, mora biti u skladu sa
osnovnim konzervatorskim principima. To su: minimalni gubitak autenti nosti, minimum
intervencija koje proizvode gubitak originalnog tkiva, reverzibilnost i opravdanost
intervencije8.
S obziroma na zastupljenosti kao gradjevinskog materijala od koje je Tvrdjava
sa injena i stepen ugro enosti objekata, u daljem tekstu bi e razmotrene mogu nosti
primene tradicionalnih i novih postupaka za konzervaciju kamena.
U prethodnom delu teksta ve je bilo re i o vlazi kao osnovnom uzroku
propadanja kamenih struktura. S obzirom da nijedan od objekata iz doba otomanske
dominacije nema hidroizolaciju temelja i zidova, nu no je spre iti kapilarno penjanje
vode iz zidova. Osim tradicionalnih postupaka otklanjanja kapilarne vlage kao to su
drena a podzemnih voda, va enje blokova kamena i ubacivanje limenih plo a od
prohrom elika i injektiranja hidroizolacione te nosti u izbu ene rupe 9, sve je e a
upotreba vodoneporopustivih paropropustivih maltera koji su veoma pogodni za
kratkoro nu sanaciju objekata o te enih vlagom. Jedna od savremenih metoda koja bi
obezbedila trajnu za titu od kapilarne vlage i podzemnih voda objekata debelih kamenih
zidova unutar Tvr ave jeste primena HIO tehnoligije koja podrazumeva presecanje
zidova elektro hidrauli kim ma inama uz ugra ivanje plasti nih polukrutih HIO master
ina10. Ograni enje u primeni ove vrste za tite jeste to se ona mo e koristiti samo kod
zidova koji imaju prili no homogenu strukturu i sastoje se od ve ih komada kamenih
blokova.
Neposredan faktor u procesima degradacije kamena jeste prisustvo rastvorenih
soli. Bez obzira na optimalni konzervatorski postupak iji izbor zavisi od vrste i koli ine
rastvorenih soli, a najpreciznije se odre uje hemijskom analizom, eliminacija vlage kao
njihovog prenosnika je prvi i nu an korak u otklanjanju ovog problema. Najjednostavniji
postupak desalinizacije je uklanjanje naslaga mehani kim putem i ispiranjem mlazom
Prema N.Kurtovi -Foli , 2009, str. 1-7
Vi e o postupku u S., Vu enovi , 2004, str. 109
10
Vi e o postupku http://www.hio-technology.com/index_sr.html, preuzeto: april 2012.
8
9

vode, ime se odstranjuju samo soli kristalizovane na povr ini materijala.


Najprimenjivaniji postupak otklanjanja soli iz gradjevinskog kamena je oblaganje
povr ina porozonim-pra kastim i vlaknastim materijalima poput celuloznih vlakana ili
papira, koji se sa te no u, naj e e istom vodom ili hemijskim sredstvima, u vidu
kompresa postave na povr ine koje se tretiraju. Izbor hemijskih postupaka koje bi bilo
mogu e primeniti na razmatranim objektima zavisio bi od sastava soli koji bi za svaki
objekat pojedina no trebalo u laboratoriji odrediti. U gradskim sredinama, gde je
naj e e je prisustvo kalcijum sulfata, obi no se u postupku konzervacije na kamene
povr ine prska te ni barijum hidroksid sa dodatkom glicerola. Kameni zidovi sa visokim
sadr ajem rastvorljivih soli mogu se premazati i rastvorom olovnog silikofluorida koji sa
alkalnim solima stvara te e rastvorljive soli i tako smanjuje opasnost od degradacije
kamene materije11. Osim pomenutih postupaka, u zavisnosti od rezultata hemijskih
analiza, desalinizaciju eksponata izlo enih u lapidarijumu bilo bi mogu e vr iti
potapanjem u destilovanu ili dejonizovanu vodu, kao i primenom elektrofizi ke metode
pomo u elektri nog polja.
Potreba za i enjem delova kamenih fasada ve ine pomenutih objekata nu an
je konzervatorski korak ne samo iz razloga estetike, ve i ugro enosti graditeljske
strukture koja bi iz taloga ne isto a mogla da proistekne. Naslage a i, pra ine,
jedinjenja nitrata, sulfata i hlorida u prisustvu vlage mogu da prodru u kamenu strukturu,
koja bi mogla biti ugro ena kristalizacijom nastalih soli. Kao i kod ve navedenih
konzervatorskih postupaka, nemogu e je bez detaljnih analiza pojedina nih objekata u
Tvr avi preporu iti univerzalan postupak. Najjednostavniji postupak je i enje kamena
mlazom vode ili vodenom parom pod pritiskom. Savremeni uredjaji omogu avaju
primenu i drugih medijuma, tako da se za i enje pomo u mlaza mo e koristiti i vazduh
i prirodni i sinteti ki abrazivi. Karakteristi ne fleke svih objekata unutar Tvr ave su
organskog porekla, ili su nastale korozijom metalanih delova konstrukcije. Hemijsko
i enje ovih povr ina podrazumevalo bi kori enje pasti i preparata iji bi izbor bio
uslovljen prethodnim analizama mrlja. Najsavremiji tretman kamenih povr ina je i enje
pomo i lasera. Za razliku od mikro i makro abrazivnih postupaka koji esto o te uju
poko icu kamenih struktura, pa se zbog toga njihovo kori enje ne preporu uje u slu bi
za tite, dubinu delovanja lasera mogu e je veoma precizno odrediti tako da se elimini e
sloj ne isto e, a sa uva prirodna patina 12.
Pukotine razli itih dimenzija primetne su na fasadama i u enterijeru svih
objekata iz doba otomanske dominacije. Tokom ranijih vremena, gips je bio materijal
koji se naj e e koristio za premo avanje i popunjavanje pukotina. Danas su ga zamenili
savremeni sinteti ki materijali poput butandijenstirolnog lateksa koji u me avini sa
portland cementom daje izvanredne rezultate ne samo to se ti e kompatibilnosti i
difuzije, ve i estetike rezultata intervencije.
Najvi i stepen dezintegracije kamene strukture primetan je na elementima
konstrukcije od pe ara, posebno kod pomo nih objekata poput barutana i kova nice.
Konsolidacija ovih struktura nu na je kako bi se spre ila dalja degradacija. Na tr i tu
postoji niz kompozicija za konsolidaciju medju kojima su akrilne smole koje se koriste za
konsolidaciju mermera i kre njaka, akrilni kopolmeri koji se primenjuju za konsolidaciju
karbonatnog kamena, epoksidne smole, plolifluoretileni, kao i niz sinteti kih polimera na
bazi silicijuma.
11
12

Dragi evi , Lj., R umovi , M., 2008, str. 98.


C. A., Price, 1996, str. 31.

Za tita kamenih povr ina odnosi se, pre svega, na za titu od atmosferskih voda
koji su medijumi prenosa razli itih hemijskih agenasa koji tetno uti u na strukturu
kamena. Laneno ulje, vosak, metalni steariti, vodeno staklo, fluorosilikati, baritna voda,
poliesteri, epoksidne i akrilne smole kori eni su tokom dugog niza godina, ali su dali
samo delimi no dobre rezultate. iroka lepeza silikonskih sredstava tipa monomera i
polimera u kojima je vodonik vezan za silicijum se sve vi e koriste za za titu razli itih
vrsta graditeljskog kamena.
5.

ZAKLJU AK

Izra ena ekonomska kriza koja je obele ila protekli period, kontinuirani
nedostatak sredstava za planirane akcije, nedostatak kontinuiteta u izu avanju i
odr avanju materijalnog kulturnog nasle a, nepostojanje odgovornosti i organizovanosti
u upravljanju gradskim dobrima i urbanisti kom planiranju kao i neadekvatna
eksploatacija celokupnog prostora u velikoj meri je onemogu ila ili ograni ila
pravovremeno stru no, preventivno i operativno anga ovanje, odre ivanje odgovaraju ih
re ima za tite, kao i uslova odr avanja i kori enja Ni ke tvr ave. Trenutno stanje u
kome se ona nalazi odraz je nepovoljnih uticaja ekonomskih, dru tvenih i politi kih
prilika na razvoj grada. Ono nesumnjivo odra ava na u istinu i paradoksalnost sada njice,
na e ivotne uslove i kulturu svakog od nas.
Ni ka tvr ava je nepokretno kulturno dobro od velikog zna aja i simbol Ni a.
Nedostatak strategije u za titi i sistematskoj prezentaciji spomenika u Tvrdjavi, kao i
sporost u realizaciji postoje ih konzervatorskih projekata mogli bi dovesti do zna ajnijih
o te enja i potpunog nestajanja objekata.
Ukoliko se interveni e to pre predpostavljamo da bi uspe na konzervacija
kamena bila mogu a ime bi se spre ila dalja destabilizacija i potpuno propadanje
bedemskih zidova i arhitektonskih struktura unutar Tvr ave. Iako pri daljem delovanju
svakako treba razmotriti mogu nosti da se sa uvaju tragovi dosada njih intervencija kao
vredno svedo enje o razvoju konzervatorske misli i primeni su tinski razi itih pristupa u
radu na spomenicima kulture, ne treba po inerciji isklju ivati mogu nost primene
savremenih konzervatorskih postupaka koji bi bili odredjeni posle detaljne analize
postoje ih o te enja svakog objekta pojedina no.

6.

REFERENCE (STIL HEADING1)

1.
2.
3.
4.
5.
6.

Andrejevi , B., Spomenici Ni a, Ni , 2001


Dragi evi , Lj., R umovi , M., Konzervacija i restauracija kamena, Beograd 2008
Nenadovi , S., Za tita graditeljskog nasledja, Beograd, 1980
Vu enovi , S., Urbana i arhitektonska konzervacija, Beograd, 2004
Price, C. A., Stone conservation, Santa Monica, 1996
Kurtovi -Foli , N., Kori enje novih tehnologija u za titi graditeljskog nasle a, Tehnika Na e gra evinarstvo, 2009, vol. 63, br. 5, str. 1-7
INTERNET IZVOR:
http://www.hio-technology.com/index_sr.html, preuzeto apr.2012.