You are on page 1of 53

HABITAT IN DE

DERDE WERELD
ir. R.E. Atman

f • • • '~.
'j.>:~: :~;. _ ...N.M'!.~
!2
~:f:r:i~:><,~ .
" ;;.~: ••. . " I ~' /"'.~~';~·ij~?r:::Y:~:r",~ . i :' ., .
IN
en

Pers

In opdracht van

osw

KONINKLIJKE BI HAAG

Atrnan, R.E.

de derde

en
woonneder-
Atrnan. -

de Dakloze 1987.

Met 1it.
ISBN 90-62
SISO 719.2 UDC 711. 163( 772/773) NUGI 655
Derde d ; soc e aspecten.

1987 by Facu1

No part of this baak may be reproduced or transmitted in any


farm or by any means, electronic or mechanical,
and recording without written pr permission from
the publisher: Delft University Press.
I

1 7

Del

drage aan het e Jaar van de Daklozen

e Pers 1987
I

I sI onbebouwde
voor bewoners van 'sites s 7

11 e van openbare gebieden 11

111 Het spanningsveld tussen en 27

IV van ruimtelijk
voor planning van s 41

V op van
bij planning van
ekten

st

Noten 51
De invloed van de van de mens de
en van ruimten
in de ontwikkelingslanden
r

Na introduktie van het


voor de er
tal van nieuwe

1)

Naast de met en
te
ten aanzien ener-
de
die tot deze
Deze eveneens te

en buitenwijkene Naast van


voor

n.

De n
om
De ironie
ui t westen in de
theorie in de planning met het

onderwijs en de
overheid in de
De ruimten on-
danks de UU",l"rllon voor

deze ruimten n deze

De ruimte als
voor de is een noodzakelijk

7
Een dient de buurt
men te H7r\"",..,,0. ..... daar waar men kan
aandacht
besteed te worden aan de zoals
erven.
de straat of woonplein de tot
Deze woonvorm de om samen te samen te
spelen, enz., om daarmee
de waar men
moet
ruimte daarom van zo ",""',"-"',.."
behoort in
te worden met een doch leefbare
ruimten.
Dit te besteden aan de ~~~~

daarmee bewust te van


!"\i'"i"'\IJiO'VT.:::>n in de

8
T
nU.i:
LAND USE PLAtl
SOURCE PI ULTRA DIl·1ENSI

.StAtE' I 1000 ANNf.:Xf 1 I

Identieke Indonesië
lLI
SITES

fig. 2 Sites-and services onlnl~D()U'WDlrOlel<L M India

10
II van

De dat de van de in
met de moet en
wetenschap verworven. Het
en bewust is van deze
context in de
In de westerse landen heeft de \l1l"".l""\r..... r zaken die
de die zin dat er
aandacht besteed aan de er ten
aanzien van dit de is ontstaano Met
name is dit conflict woon-
in de
In de en met name in de en
aan zaken de
in
de niet meer
zowel en Ook nu is het
onder bewoners' in de Benevens de
ervaren wordt een te duur wordt de
als _-1..&...-

men de mens in de ontwikkelingslanden


hecht en ,",.o.lhl""\.",TTO de
dan is aan
privacy is om maar een te noemen,
de van de individuele woning,
vrouw etc. Dit heeft tot dat van de
in deze context oel<eJ.<cen moet op van!

~~~~::.!.!!::.t::l:~~~::!.!.~~~ van de
een soort de

verband tussen individu en in


---
en
etc. Met andere wat men op in de

1
of of men dit in het
trent kunnen een dan
komt dit tot in het of

In dit .................... .::.1"'\"1"

zodra men
In deze sfeer
niet meer of in de

van in de
van van komt
van welke
al dan
De en aan
te moeten om aan het en te kunnen

1 in
het een wordt ervaren, dit taboe is
voor de landen.
en tradi tioneel is zelfs het naakt-baden in

2. Het naakt-dansen is een ceremonie bij de vrouwen van de


dit is de in
Irano
3. is het normaal om zich
het dit 'streaken' ervaren
wordt van de orde.
over de taboe-sfeer kunnen worden die
met de te hebbene

1- Java wordt het van de


In men zich van
tevoren men bemerkt niet eten of meeeten.
het wassen en wordt het bereiden of
ervaren die om
Voor de badruimte en de keuken
in en te worden.
In keuken in de op dient
en
Markezen in te
worden
de
de woning te
Deze
ruimte is die nota bene de
is een
van Inca-
Amerika.
2. In er
aan het eten vooraf, zoals bij sommige kasten in en bij de in
het geval is.
Java en is het de dat de man
hoofd eet dan de vrouwen het
eten
Zo als rook en ervaren in de
rook in de immers

50 - - - of --"---'

zoals en

1
De taboe ook te maken met de ..1....-_ _ __

."",,,,.r,,,,,,, eetlokaal voor de vrouw


Andere zijn:
L In een -_..........-- is het de man verboden om de
van andere vrouwen, vrouw, te
betreden. Het
dit tot komt in de lTol/Ol"c1"Of".rlo en Ka-
meroen.
behoort het
tot de '"JY''I...u..u ..... van het om zijn vele
vrouwen te DezoeKen de in de
en is van
2. Bij het voornoemde en
tussen beide sexen naar voren.
Wie meent dat de in de
het mise In en met name in
van man en vrouw
om de De man hoofd van het
aan van neemt
vervolgens wordt door zijn aan
nemen •
3. .... "rn""' .... van de vrouw. in
van landen in de derde
tot een
de in
landen is de keuken
betreden van de woning, te is weer in "l"orT"",.,,,, tot de
de de
keuken en de n.InT"~:l .... <T"'T,...'

4. In de tussen Irian
is de scheiding dat de mannen in
wonen, de vrouwen tezamen met de in
de zijn bamboe en stro .... nrTo"r ..

14
de mannen om een wonen, de vrouwen tevreden
..... ,.. . . . ""' ....... ,.,."", voor hun barakken.
De in woonvorm voor de beide
hebben met status en te

In ons van en in tot de


wonen de vrouwen in en de man in een
--- --...;.,.",.~

In heeft het
de het en

woonvorm en die van de in n


een en
betekeniso

la woont het in een die


ui tsluitend worden door een
in status en
woneno

2. In de en ronde
vormen streven naar het
komen deze vormen in de
sterk tot bekend
dat men
Het is een

een
van acht lotusbladen
met de
naar
die het het
beuren dat op door de kombinatie van mannelijk en
A .B c

3 Mandhala meditatievormen voor het bereiken van het geluk

16
Het 'symbool, dat een
ten van
de woonbuurt , de
en zelfs tot aan het meublement r-rrr"'/t"".C'yy,"" ..... die

van de derde er een soort over


de symboliek van de kosmos artefacten op

1. van de meest en ten aanzien


van de ,. . . ,...... ""..: de vorm van de n.c. ,1"1 AO>r" 7 &:..TT I kan

Het
de aarde door een
de en daarom ook

De de kern naar de opening moet ook


deze vorm in de
ting en de symboliseren de ontkiemende

De centrum van
Deze vindt men evenzo de van de woning en het
vorm neemt het
de
woning de neem t de vorm van
in
aan
er twee of twee
bouwd, voor het " .......... V'·rt"\r·or....... een en
onafscheidelijk voor het van
model voor universum
een hoogbouw of is van
een sterk of een ornamenten en

1
STOOF

CfNTR:. \
"'\
\
I------~Ir-- TOR EN
\
\
,

To N

fig. 5a van een

o w

5b Schematische 1-1""'...... ',..nl'1 van de

1 Keuken
2 Centrale plaats
3 Provisiekamer
N '+ Vestibule

18
zijn om er van een leider mee te
hoe de van de
gemeenschap.
2. De vertoont een
of hierin een centra-
Ie of
van de Dogon, in een _ _ __
is immers Ul"\l"\fI"4I"lT ..::.l/t.... rn
het
van de

Het is dus een


r l o r.... I .... ""'...., en handelen. de waar-
van de sterren en het de mate van

t .. o.v. de aarde heeft een


symbolisch teken. Met de
over oTr"\I"\,.10n om de stand
van de poolster de exacte van een stad te ook
van de en het centrum van
In ten aanzien van de objekt of
mens
of van moeder natuur.
natuur met de van moeder in het
dat ondanks in het huishouden een
en

Wanneer het moe-


te
ten die aan ditmoederelement mens
te van moeder om
daarmee zijn beurt het met rn,,\o,,'''''''' natuur te
om aan

Het in de
"""'---- voor van

19
Ch'an Han under the

5
ScaJe 1 :200000
a)OuterCity
1 rung-hua-171ên
2 Cft'un-171ing-mên
3 Yen-hsing-mên
4-Ch/:hsia-171ên
5 Ming-tê -171ên

(b)

Scale 1:100000
B AI7,,..icJ/lh,rriJ
1 9
2 10
3 An-vuan··J'T1~'n 11 Ch,iJ171Df>J'.<;'
4 C/"J,'lnr,I-VlIPIJ 12

(c)

6 Historische ontwikkeling van ....... "'"--..... v.a. 200 N.C.


'7.o1"1" ...... ...,.on is eerder dan het besef in deze
'afstand' en 'ratio' ,,"""""''''' Het voert te ver
om een in extenso deze n=\I,,",'~· in het kort komt
het kreatieve bij streven
naar de . . . ""Ul<::.... '/'CT,OI zijn de
van de na tuur te veranderen of te
dit evenwicht een
tussen twee en zoals die
zich in donker en licht, water en vuur, en man en
vrouw, etc. met de van de
is voor het """ ... ,,. ........ "" ....
Een is de
de destruktieve van de natuur. "",r'J~ru- de

en bij het krea-


handelen.
te voorkomen. Het bouwen van dammen is het
Het
van het te
en bij
Het is dank
vorm dat de aarde

een stad een dit een


is wordt
....................,...... Zo ontstaan er
en een lokatie voor een T.c:>rr> ,",Cl>,
3)

fig. 6 en fig. 7
3. De en
in het verleden ook de 'planning' van in

Dit is de ten van de


kosmos. De Dharma maakt een I"'\n,rlo.''I''",r'I'"\.o

tussen de Boven (Swah) en Onder is de


van de r.nn.c.l"rn

In de terwijl de

1
Scale
1:200000

fig. 7 Historische ontwikkeling van Peking v.a. 1110 V.C. (Beijing)


voor zaken die met het of
met dat met het van het
de Hindoe in een wordt de bovenkant
van de de De
zelf is het
de
Boven Wereld
wordt@ Deze op voor de ten

van het maakt het voor de

leven of van de De
(de Boven

aan onze eerste

M.. a . w .. , zo mi-
zo ook
woordigt is.
In of woonhof treft met het woontempel
aan .
in
het Vanuit deze "'oCIln+I"'~ worden de woonstraten west- of
oostwaarts tot de
woonerven. 9).
De betekenis van de van de woning
in als van de in de totale er
bij deze V010rr)eE~lmeI

de te noemen,
met tot van
zijne Te denken
van de ten tijde van en Inca

3
UNIVERSUM
-;-
I
I
I
I

I
I
I
I
~

8 van de Dharma-Hindoe kosmos de Indonesië

A. Pura Desa
B. Pura Puseh
c. Pura Dalem
D. Pur a Dadia, Panti
E. Sanggam
F. Pura Melanting
G. Pura
H. Puxa
1. Pura Pur a Bukit
J. Pura Sad Kahyangan
l.
2.
3. penunggu Karang
4. Tugu Natah
5. Tugu
6.
7.
8.
9.
·10:
11.
12.

9 Karakteristieke ++."' ...... " ..,t"i van het sakraal traditionele en


huis te Bali
invloed van de U ..... "'rr.,...c'..-n"o ",f'\ ..... ,~c,. van de Boven- en de
van
Siberoet ten noord-westen van het
ontstaan van voor de ..., .... ,. ., .......... van van de
Trano de kosmosvoorstelling van de Yanomamo
nen in 10) etc.

Met al deze of gene VOIDrt)ee~lac~r over de ::.::::::=__~_ waarden van open-


aan belangrijk
waarden zijn voor van

De en nemen een dermate ,....,..","" ... ".. ." dat


een in zijn boek voor
de maat-
...,""'............'" en mythe dan dat
het een het westen het

De ~

ekonomische nut of te
in termen van

het meer te

De woning of als mikrokosme is een sakraal


de mens h.ol..........."',. onbekende
ten te """,/1/"",,-,

is in
dat de mens eerder een symbool-hunkerend dier is dan een
wezen. "He 1"'''''~lrr\oQrI he
did came before
symbolic rather
5)
even
10 kosmos van de Yanonamo Indianen in
I dussen

De tussen in het
ten aanzien van de kunnen twee
voor het de van
tussen het en ..,Ul.'- ..... te weten:
L
20 ke
ook de
trekken dat de wordt door
een van vrouw,
het een
taa t is van het of waarden.
kunnen beide vormen in boven-
doet zich dit de eerste vorm
voor, in het In deze
worden er

Aan de andere in het

------ tussen
is een is voor de

Bewoners na van de de
om
eerder aan orde
brachte deze
-----
manier in voorkomende
"" ..... T .. .::.O ...' T wanneer de
voor de ten offer aan de
dat men aan
de mensen
7)
in de

In niet tussen het


te ervan hoe men het
versus
fig. 11 Versterkte van de stam,
Zimbabwe

zijn voorbeelden ommuurd is


de Te
denken woonerven of van landen in

de vorm van hoge muren


of aan te nemen. een
ni veau dan de is de . H:1..-. .• ,-:J.~i"'"''''''''' in
de versterkte in 11) of onze of
brinkdorpen.
Naast de duidelij ke tussen het
en
meer aandachte
dat
van
een dan
van
In onze eerste een

en

kom ene een


te monden in een CTr'~T<::>"'''''

van waarvan de
uitmakeno Met en
karakter van eem mikrokosme te zijn van
van de vorm
van een 1
------- aanneemto

12. Bloemstruktuur van een ne:>,"\e:>I"?",1rTlrlC1 die gelelClleUjKe overgangen


tussen het en nn"·n",,,,;;·«
Gave VO~Drt)ee~ldc~r treffen wij van aan.
Het is, dat de bewoners in een sterk of

Om

in een

in de buitenlucht
en centra-
ie wc.onl~e:D14ea. Een vormt
van de Moro-stam. Deze om een
voor het rOI"'.ol'Y'1 (fig. 1

13. Kraal van de Sûdan

20 _________________________________________________
men de
De hoofdman staat
Dit is aan de en aan n
waar te nemen, Opvallend is
de tussen mannen- en
Doordat de man de status is
door De vrouwen aan

is er van een
tussen Di t is de Ull"'1,I"'I ..... """'D-~

en ............... ,_. Deze veranda's dat


door van en 14).

..
\ • ~

~
I
., ..

14. Kraal van de IV\a.SSél-Sl:a Kameroen

1
Foto 1 Overzicht van het dorp van de Mokube1a stam te Zambia

Foto 2 Detailopname van de kraal

32
10)

een
In de eerste
dend ten
stam ..... UJL"" ............ Het woonerf
zelf doet dienst en keuken voor het
en voor
de
Het tussen
ronde en
niets met

het
. GRAAN
OPSI..AG. De
het van de

tuur op de van
10
ter mannen.
'nieuwe'

15 niet een
Wooneenheid in de kraal v.d. o:>nrHnr,,, stam, Noord-Ghana ronde

twee woon-
huishouden, die
is de
woonerven van de huishoudens. Ieder op
ook en een dit op foto 2 waar te nemen

op de is in van de d'
doordat hun van ouders
breidt zich naar Het is dat het
16 Kraal van de iVICLLQ.I'I.OIII-·" Kameroen
tussen de en voor
De ten noorden van de op een
met een zeer • Het bestaat ca. 400

5.~~~~~~~~~__~____~_________
1

het van domeinover-


dit woonerf van de
is
de hoofdman is ook de
van de van
van de hoofdman is de woonkern
Dit rondom de
hoofdman's hut, zoals de van en
de """"""C"!"'",,,

van ,.... "',.,-" ..... ..-.... vrouwen ziet de sop


17

Fig. 17. Schematische "I ::.t-t",.crr,,,\,,ti van de kraal

In vrouw voor is aan de van de


waar te nemeno
te zien is, is de en de
aan
Het van
ncrCn"At"Y vanuit te
Dit kan aan zijn

worden door meerdere vanuit het 1

een toegang twee rnF'a;:!na~'n meerdere ,''''''-'''cu .,"' ......

tendens tot cl uster tendens tot linlaire tendens tot de


opstelling of tot opzet van een
slakkenh uisstruk- assenstelsel
tuur of tot cel vor-
strukturen

18. Invloed van het aantal toegangen tot een besloten ten
aanzien van de woonvormen

Het tussen en wordt bij het


van meerdere
dat er,

Dit kan bij twee


tot een dermate
te nemen is aan de
zoals bij de
in of bij de Batak 1
VROUWEN
VLEUGEL

Massai Tanzania Toba-Batak


Sumatra

TT."nr·nn,rj van de Masai hut

Ambo \11r'lr'lnll/ .. ", Namibia Zulu woonkraal

Fig. 19. Voorbeelden van 18


20 Ambo woonkraal, Namibia

38
de
wordt door

Iedere ommuurde

t. struktuur
van het Senufo Mali

Met deze en aan het rui


resum erend twee
meet de te weten:
1 bieden aan een buurt

aan de externe
karakter van dit
40
van k

In de of wij een LlVVU.:'l\._1

hebben aan de indien de in de derde wereld ook


aan het veranderen
Deze aan een kant tot een nader '-AI-J ..... c,ei.. "" ..'rI.o over het
en en aan de
een beschouwing
In een
de derde wereld ook aan l"'\n,F1,c,r"nO

als in waarden en WOf-

den sterkst door de mens in de steden


heef t de mens

In dit
bare mens
wordt dat
door de moderne mens ten
wordt ervarene In
deze de doekoen de moderne mens

van de
zwarte aan de moderne mens is net zo van
aan de mens enz.

Met deze onder de


dat de
moet worden. In de of
dorpshoofd ervaren m.a.w. de
en bezit om de aan
te kunnen II aan de orde is
zowel een
natuur.
een term
onze westerse om de mis=
en mislukkingen van de voor
te kennen te

1
De """'/ . . . '-r> van spontane is - van dat
een noodzakelijk is van - een beduidend .........._---
normen van wetten en zoals in de
De zaken worden
dermate in een moderne
teert ..
Dit een dat de van
----
bouwen' nog steeds de
Hoe
hieronder uit onze

L In worden de rondom de stad Accra of steeds


voor door een stam Deze gronden aan
het '7r...rrot'\o1"'on een ,.. .......... 1,....... is aan de
-----'
van het stamhoofd die de dorp symboli-
seert .. De stam

de
stoolgrond te
Het apparaat is
aan de te
ken. Dat de van de stool-stam deze beslui tvorming
ken zijn, voor
13) toont van een in een 'new
town' van de hoofdstad
om zoaoenae het oude te kunnen
bewoners hun stamhoofd van zijn
-----
hun consensus aan verkocht. De bewoners
hebben voor zeven lang nieuwe te

2. Een speelde zich in het in af..


Door voor heen aan een
tie-stam aan
ten behoeve van hun is dat de

42
er een op Het is
aan de van de

In de van de bewoners van de de overheid eerder een


te in een is de van
----~--------~-

i.p"v. een bestuurlijk


ontastbaar lichaam" Doordat de ""'.;;'""H,..."-''''''.-'''

zeer niet
weten te vinden, k met

door de
een door de n.<:>Hlr''''''.....

een

is niet ten
de
de tekent zich
thans in , met name ten aanzien van de rol
van de r>''''''' ... ''',.c.

de kloof ertussen

Deze

is immers

van
opleveren van
meer om de in onze
Wat kan er """","""".,..",~ .. worden in huidige

dient in de eerste te worden in de


door er van de voor-

conti-
nuum
In de
van
tot uiting komt
dienen dus eerder en
dan dat in wordt

44
m

Uit n r \ •..,.Trl<:'T.
hoe '"' . . . ,"',,,"'. het is te
aan het

In de en de
in nauw verband
met de
en
men van de
--~

kamer'en
---

De van de man) voor de


van

zoals
en de
zen, maken voor extra ....... y,u.vnu,1
Aan de
naar de bewoner waarde hecht aan de n'o·n--."'~o",'-_

In een van de Hu',,,",n•• / ' : . l


of
moeilijker van de keuken, de
aan
een

tot de woonkam er is de
voor naaste enz. Naast
doet de keuken rll""'''o.:.

De woonkamer en de ont
in de van

4
door ,. ....·',ri"'", .. I.,""' .....,....
van de van de I'"\oerlno!",rn
mens in zijn
direkte uT ............. n,/"\rYl

.,.

de: ",~I'IS cl
over dekt.e
te ervaren
•.:t •

47
IJ

2.

6.

ton
1) voor> het conce pt en van zie mijn

Bouwkunde, mei 1

2) 8, 1 3

3)

4) Bron: E.A. of London 1 3


317 en

5) Amos
blz. 42

6) Bron: 11, Amsterdam 1 150

7) Hans _H_u_m_a_n_e_r_____, Hamburg 1 voor hoofdstuk lIL.

8) Bron:

9) Bron:

10) Bron:

11) Bron: en 95.

12) Bron: Fraser 88

GeW en D _ _;,..."",......;......____, A study of Resett-


1966 7