efJe<e³eefJev³eeme

:
CHAPTERISATION

DeO³ee³e:

efJe<e³e:

He=ÿe

GHe¬eÀce:

He=.01

1.ceneekeÀefJeceeIeë

He=.18

1.keÀJes: keÀeueë

He=.19

2.ke=Àefle: : efMeMegHeeueJeOecenekeÀeJ³eced

He=.20

3.keÀefJeleeMewueer

He=.21

4.veJemeiex ieles ceeIes veJeMeyoes ve efJeÐeles

He=.24

5.ceeIem³eeue¹ejHeeìJeced

He=.26

6.ceeIesmeefvle $e³ees iegCee: : GHeceeçLe&ieewjJe-Heoueeefuel³eeefve

He=.26

7.ceeIe-HeeefC[l³eced

He=.31

8.JewefMe<ìîeced

He=.32

2.GlkeÀueer³ees keÀefJe©HesvêYe¡e:

He=36

1.Ye¡em³e keÀefJ³eke=Àefle:

He=.37

2. Ye¡em³e keÀefJelJeced

He=.38

3.keÀJes: HeeefC[l³eced

He=.41

4.Ye¡eer³e-Mewueer

He=.42

3.ef®e$eyevOe-efveceee&Ces ceeIeYe¡e³ees: leguevee

He=.44

1.ieescetef$ekeÀeyevOeë

He=.45

2.cegjpe JevOeë

He=.47

3.®ekeÀ^JevOeë

He=.48

4.meJe&leesYeê JevOeë

He=.48

5.DeÆeueerJevOeë

He=.49

4.Meyoef®e$eefvecee&Ces ceeIeYe¡e³ees: leguevee
1. SkeÀe#ej HeeoMeyoef®e$eced

(5)

He=.56
He=.56

2. efÜ-De#ejHeeoöMeyoef®e$eced

He=.56

3. Demeb³eesieMeyoef®e$eced

He=.57

4. mekeÀej$e³e-Meyoef®e$eced

He=.57

5 meesÿîe- Meyoef®e$eced

He=.58

6. efvejesÿ³eMeyoef®e$eced

He=.58

7. Devlee|ueefHekeÀe Meyoef®e$eced

He=.58

GHemebnej:

He=.61

DeeeqHleìerkeÀe:

keÀ-Ie

ef®e$emet®eer
CONTENT OF PICTURES
ef®e$e-¬eÀcee¹:

ef®e$eefJe<e³e:

He=ÿe

ef®e$eb-keÀ
ef®e$eb-Ke
ef®e$eb-ie
ef®e$eb-Ie
ef®e$eb-*
ef®e$eb-®e
ef®e$eb-í
ef®e$eb-pe
ef®e$eb-Pe
ef®e$eb-_e
ef®e$eb-ì
ef®e$eb-þ

veeieyevOeë
®e¬eÀyevOeë
DeäoueHe¨eyevOe:
<eesæ[Meoue-He¨eyevOe:
cegjpeyevOeë
Ke[dieyevOeë
®ígefjkeÀeyevOeë
nueyevOeë
ieg®íyevOeë
celm³eyevOeë
keÀ¹CeyevOeë
ieescetef$ekeÀeyevOe:

04
05
06
07
08
09
10
11
12
13
14
15

ef®e$eb-[

meJe&leesYeêyevOe:

16

ef®e$eb-1

ceeIeieescetef$ekeÀeyevOe:

51

ef®e$eb-2

Ye¡eieescetef$ekeÀeyevOe:

51

ef®e$eb-3

ceeIecegjpeyevOe:

52

ef®e$eb-4

Ye¡ecegjpeyevOe:

52

ef®e$eb-5

ceeIe®e¬eÀyevOe:

53

ef®e$eb-6

Ye¡e®e¬eÀyevOe:

53

ef®e$eb-7

ceeIemeJe&leesYeêyevOe:

54

ef®e$eb-8

Ye¡emeJe&leesYeêyevOe:

54

GHe¬eÀce:
Introduction

GHekeÀ^ce:
MeyojeefMe: ³eefo efJeefJeOe-ef®e$eelcekeÀ-Mewu³ee efJeefveefce&le:
ef®e$eªHeb Yepeles, leef®®e$ekeÀeJ³eced Fefle DeeK³ee³eles ~ Heo-Jeeke̳es<eg
meceglkeÀ<e&-mepe&vee³e ef®e$ekeÀeJ³eced GefÎäced Fl³eeuebkeÀeefjkeÀ-JeeiYeìm³e
celeced1 ~ DeHejm³eeçue¹eefjkeÀm³e celesve - ``keÀefJeë mJeer³e-keÀeJ³eHeeìJebb
HeejoefMe&lJeáe

ÒeoMe&ef³elegb ef®e$ekeÀeJ³eb efJejef®eleced2 ~ GYe³eesë cesleve

ef®e$ekeÀeJ³e-j®evee³eeb keÀJesë otmeeO³emeeOekeÀlJeeod DeefHe®e JengcesOee-®eeleg³e&
He^³eesieeod SJebefJeOeced

Glke=Àäb keÀeJ³eced ~ Hejvleg OJev³eeueeskeÀkeÀej

DeevevoJe×&veë, keÀeJ³eÒekeÀeMekeÀejë Þeercecceìë ®e lee¢Meb keÀeJ³eb efveke=Àäb
keÀeJ³eced Fefle DeefYeefnleJevleew 3~ DeveskesÀ meeefnl³eMeeðeefJe®eejkeÀeë
ef®e$eelcekeÀleeb keÀeJ³em³e meJeesÊecee MeefkeÌleefjefle mJeerkegÀJe&&efvle ~ HegveëDeefHe
Ssle<eeb celesve ef®e$ekeÀeJ³eb keÀJes: Þessÿlee³ee: Heefj®e³eb ooel³esJe ~
ef®e$eyevOeë ve kesÀJeueb keÀeJ³em³e meewvo³e¥ced , DeefHe ®e keÀeJ³em³eeçefveJee³e&ced
De²ced ~ Slesve keÀeJ³eMekeÌl³eeë Je=ef×Ye&Jeefle ~ efJecyeefJeOeeveb ef®e$eefvecee&Ceb
Jee ceeveefmekeÀeçefYeJ³ekeÌlesë mJeeYeeefJekebÀ meeOeveced ~ ef®e$eefvecee&Cesve

keÀefJeceveme: meb#esHeCeb efJemLeeHeveced DeejesHeCeb leeoelc³eb ®e ieefleMeerueeefve
YeJeefvle 4~ SJecYetlee³eeë j®evee³eeë HeeþkeÀe DeefHe mJelev$eeë YeJeefvle ~
efMeef#eleeë, cesOeeefJeveë, megefOe³e½e HeeþkeÀeë ,SJecYetlem³e keÀeJ³em³e GlkeÀ<e¥
efJeovleerefle Yebpem³e celeced 5~ mebmke=Àleeue¹ejmeeefnl³es lee¢Meer j®evee ÜsOee
efJeYep³eles ~ yevOeef®e$eeefCe Meyoef®e$eeefCe ®e ~ le$e yevOeef®e$eeefCe
cegK³eªHesCe

efleÿefvle ~

DeäoueHe¨eyevOe:,
DevleYe&gkeÌleeë ~

Sles<eg

veeieyevOeë,®e¬eÀyevOeë

<eesæ[Meoue-He¨eyevOe:,
efÜleer³eieesÿerceO³es

cetjpeyevOe

,

Fl³eeo³eë

Devleefue&efHekeÀe, yeefne|ueefHekeÀe,

SkeÀe#ejHeeo, Üd³e#ejHeeoeo³ees Yepevles ~6
megÒeefme×ev³euebkeÀejMeeðeeefCe mJeuHeeved ef®e$eyevOeeved JeCe&³eefvle
e

Hejvleg

peieVeeLeefceÞem³e

jmekeÀuHeêgces7

veeieyevOeë(ef®e$eb-

keÀ),®e¬eÀyevOeë (ef®e$eb-Ke) DeäoueHe¨eyevOe:(ef®e$eb-ie), <eesæ[MeoueHe¨eyevOe:(ef®e$eb-Ie), cetjpeyevOeë(ef®e$eb-*), Ke[dieyevOeë(ef®e$eb-®e),
®ígefjkeÀeyevOeë(ef®e$eb-í), nueyevOeë(ef®e$eb-pe), ieg®íyevOeë(ef®e$ebPe), celm³eyevOeë(ef®e$eb-_e), keÀ¹CeyevOeë(ef®e$eb-ì), meJe&leesYeêyevOe:
(ef®e$eb-þ),

ieescetef$ekeÀeyevOe

(ef®e$eb-[)Fl³eeo³e

Deeueesef®elee:

YeJeefvle ~7 DeHej ieesefÿ ceO³es DevleYeg&keÌleeë ef®e$eyevOeeë, Devleefue&efHekeÀe,
Jeefne|ueefHekeÀe, SkeÀe#ej Heeo, Üef³e#ejHeeo, Deeo³eyevOeeë ef®e$eyevOe
keÀeJ³es<eg ieC³evles ~8
mebmke=Àle meeefnl³em³e megÒeefme×: cenekeÀefJe: ceeIe: lem³e
efMeMegHeeueJeOecenekeÀeJ³em³e TveefJebMeefleleces meiex efÜefJeOem³e ef®e$eyevOem³e
³eespeveeb

keÀjesefle ~

mJelev$ele³ee
ceoer³esçefmceved

HejvletlkeÀueYee<eer³e-keÀefJemece^e[d

ef®e$ekeÀeJ³eyevOeeso³eefceefle
efveyevOes

ef®e$ekeÀeJ³eb

ef®e$ekeÀeJ³eefvecee&Ce¢äîee

legueveelcekeÀced DeO³e³eveb HeefjkeÀuH³eles ~

GHesvêYe¡eë
j®e³eefle ~
ceeIe-Ye¡e³ees:

ÒeLece Heefj®ísoë
Chapter-1

ÒeLece Heefj®ísoë
cenekeÀefJecee&Ieë
cenekeÀefJe ceeIeë mebmke=Àle meeefnl³em³e ÒeK³eeleveecee keÀefJeë lem³e
jef®eleb cenekeÀeJ³eb ``efMeMegHeeue JeOeced’ ye=n$eef³eceO³es DevleYe&peles ~
ÒeHesÀmejp³eekeÀesefJeceneso³eë Deeceveefle ³eled - "ceeIem³e ceeIelJeb lem³e GHeeefOe
cee$eced (9)"~ Hejvleg ieJes<ekeÀeveeb celeb ³eled - keÀefJe&ceeIeë veecvee ceeIe Fefle ~
cenekeÀefJeceeIem³e peerJeveIeìveeveeb met®evee YeespeÒeJevOe ÒeJevOeef®evleeceCeerl³eve³eesë GHeueY³eles ~ GYe³eesë HegmlekeÀ³ees Òee³eë SkeÀe keÀLee
efceueefle ~
ceeIeë lem³e efMeMegHeeueJeOe keÀeJ³em³eevles mJem³e Heefj®e³eced
meeceev³esve ooeefle ~(10) meJee&ved Deenl³e keÀJesë ceeIem³e peerJeveer DeekeÀueveer³ee ~
megÒeYeosJeë keÀJescee&Iem³e efHeleecenë ~ S<e megÒeYeosJe: iegpe&jÒeosMem³e Jece&ueeledveecekeÀve=Helesë ÒeOeevecev$eer Deemeerled ~
leLewJe cenekeÀefJeceeIem³e pevce SkeÀefmceved meÒeefleÿ-Oevee{îe ye´eïeCekegÀuesçYeJeled ~ lem³e efHelee Deemeerod oÊekeÀë ~ S<eë oÊekeÀë ceneved HeefC[leë
DeefHe®e oeveer Deemeerled ~ oefjêeCeeb keÀu³eeCeeLe&ced S<eë yengOeveb ooeeflemce ~
keÀefJeceeIem³e pevce iegpe&jÒeosMem³e efYeVeceeue Fefle mLeeves DeYeJeled (11)~ efHelee FJe
Heg$e: ceeIeë DeefHe Hejceoeveer Deemeerled ~ je%ee Yeespesve men ceeIem³e cewe$eer
Hejceeççmeerled ~ Deefmceved efJe<e³es SkeÀe ueeskeÀkeÀLee efceueefle ~ Jengoeveb ke=Àl³ee
cenekeÀefJe ceeIeë oefjêë me¡eeleë ~ Slemceeled Hejced S<eë efvepeefce$e-Yeespejepem³e
efvekeÀìced DeeÞe³eeLe&ced Deeie®íled ~ Sleled efueefKeleb ³eled - ceeIekeÀJesë Helveer keÀefJe
efJejef®eleb-"kegÀcegoJeveceHeÞeer Þeerceod DecYeespeKeC[ced" Fefle HeÐeb efvelJee ieleJeefle ~
HeÐeced Sleled ÒeeH³e Yeespejepeë lemcewë JengOeveb ooeefle mce ~ jepeoÊeb JengOeveb
ve³evleer, keÀefJeHelveer ceeiex oefjêsY³eë Òee³e®íled ~ ³eoe meë ceeIem³e efvekeÀìced
Deeie®íled lem³eeë efvekeÀìs Oeveceeçmeerled ~ DeleSJe efveªHee³eë efveOe&ve½e ceeIeë ÒeeCeb

l³ekeÌleJeeved ~ Òeele:keÀeues Yeespejepeë ceeIekeÀJesë DeefivemebmkeÀejb keÀ=leJeeved ~
ceeIekeÀJesë Helveer DeefHe leefmceved ef®eleeiveew meleer JeYetJeë ~ SJeb Jeng Ieìveeë ceeIem³e
efJe<e³es efkeÀcyeovleer ªHesCe efceueefvle ~
1.1 keÀJes: keÀeueë
(keÀ)cenekeÀefJe ceeIem³e efmLeefle keÀeueë efJe<e³es cenled celeHeeLe&ke̳eb
¢M³eles ~ kesÀ®eve keÀefJeced Fceb meHlece MelekeÀm³e Fefle, Dev³es kesÀ®eve Deäce MelekeÀm³e
Fefle Jeoefvle ~ Hejvleg SkeÀm³e efMeueeuesKem³e DeeOeejsCe keÀJesë pevcekeÀeueced
DeekeÀueef³elegb Meke̳eles ~
Yeespejepem³e Oeejeced Devegme=l³e kesÀ®eve keÀefJeced Fceced
SkeÀeoMeMelekeÀm³esefle celeced GHemLeeHe³eefvle(12) ~ Hejvleg Fo=Meë efme×evleë
DecetuekeÀë ÒeefleYeeefle ~ ³eleë veJece MelekeÀYeJem³e Þeerceod DeevevoJe×&vem³e
OJev³eeueeskeÀ ûevLes ceeIekeÀJesë HeÐeced GOe=leb ¢M³eles ~ Fob HeÐeܳeced DeevevoJe×&veë
mJem³e OJev³eeueeskeÀûevLes GoenjCeªHesCe ooeefle ~ Hegveë keÀefJejepeceeie&veeeqcve
keÀVe[Yee<eeefJejef®eleeuebkeÀejûevLes ceeIekeÀJesë MueeskeÀë GOe=leë ue#³eles (13)~ DeleSJe
efveef½eleb ³eled ceeIekeÀJesë keÀeueë veJece MelekeÀleë Deûes vewJe, He½eeled YeJesod Fefle ~
(Ke) HegvejefHe Dev³es kesÀ®eve Jeoefvle ³eled keÀefJekeÀeueë veJeceMelekeÀleë
HetJe&cesJe ~ celeced Fob ¢{erkeÀle&gced ÒeceeCeceefHe GHeueyOeced ~ [. keÀeruenCe&ceneso³esve
jepeHegÊevee³eeë Jemevleie[veeefcve mLeeves Jece&ueeledjep³em³e SkeÀë efMeueeuesKe
DeeefJe<ke=Àleë~ meë efMeueeuesKeë ¸eeräer³e 625 Fefle mece³es Keesefole Fefle
ÒeceeCeerke=Àleced ~ lem³e efMeueeuesKem³e DeeOeejsCe [. efkeÀuenCe&ceneso³eë Jece&ueeled
jep³eb meHleceMelekeÀYeJeced Fefle celeb ooeefle ~(14) ³eefo ceeIem³e efHeleecenë Þeer
megÒeYeosJeë Jece&ueeled jepem³e DeeefÞeleë mecekeÀeuekeÀë 625 ¸eeräeyos YeJeefle, leefn&
Heew$em³e ceeIem³e keÀeueë 650-700 ceO³es YeJesled Fefle lem³e celeced ~ Devesve
celesve mJeeref¬eÀ³eles ³eled - keÀJesë keÀeueë meHlece MelekeÀm³e Gleje×&ced Fefle ~

(ie) mJe³eb keÀefJe ceeIeë lem³e efMeMegHeeueJeOekeÀeJ³em³e efÜleer³emeiex
SkeÀefmceved HeÐes mebmke=Àle J³eekeÀjCem³e ÒeOeeveûevLeeveeced GuuesKeb keÀjesefle (15)~
Hele¡eue-ceneYee<³eced, keÀeefMekeÀeJe=efÊeë HegvejefHe efpevesvêyegef×ke=Àleë "v³eeme’ veecekeÀ
ûevLe Fefle $e³eeCeeb HegmlekeÀeveeced GuuesKeë le$e HeÐes YeJeefle~ ngSvmeeb ceneso³em³e
Devevlejb Yeejleb Heefjye´peleë Fledefmebieveece®eerveer³e ³ee$eer keÀeefMekeÀekeÀejJeecevepe³eeefolJeew JeCe&veb keÀjesefle veece ~ Jeeke̳eHeoer³em³e keÀle=&ÞeerceodYeÊe=njsë ce=l³egefJe<e³eced
DeefHe S<e HeefjJe´epekeÀë JeCe&³eefle ~ Hejvleg v³eemeûevLeë j®e³eslebg efpevesvê Jegef× efJe<e³es
S<eë HeefjJe´epekeÀë efvejJeë ¢M³eles ~ Deleë %eelegb Meke̳eles ³eled efpevesvê Jegef×ë
¸eeräer³e 695 MelekeÀb ³eeJeled veeefJeYe&gleë/veeefJeJeYetJe ~ lemceeled Hejb efpevesvê yeg×s:
v³eeme veecekeÀ J³eekeÀjCe ûevLeë efJejef®ele Fefle Devegefce³eles ~ ³eleë ceeIeë efpevesvê
yeg×s: v³eeme veecekeÀ ûevLeced G×jefle, leefn& mJe³eb ceeIeë meHlece MelekeÀë HejYeJeë
Fefle JekeÌlegb Meke̳eles ~ DeleSJe ceeIe keÀJesë mece³eë ¸eeräer³e meHlece MelekeÀm³e
GlejeOe&ced Fefle efme×evlesve efve½eer³eles ~
1.2.

keÀJes: ke=Àefleë - ``efMeMegHeeue JeOeced’ :

efMeMegHeeueJeOecenekeÀeJ³eHeeoHem³eesHejer ceeIekeÀJesë efkeÀÊeer&uelee
DeJeuecyeceevee ~ ceneYeejleer³e keÀleeJemleg He³e&Jesefmeleced Fob cenekeÀeJ³eced ~
³egefOeefÿjm³e jepemJeer³e ³e%es ke=À<CekeÀÊe&=kebÀ efMeMegHeeuem³e JeOeced Dem³e cenekeÀeJ³em³e
efJe<e³emeejë ~ cenekeÀeJ³eced Fob efJebMeefle meiee&lcekebÀ YeJeefle ~ Deeqmceved cenekeÀeJ³es
$eÝlegJeCe&veeefo efJe<e³eeë JeCe&vee YeJeefle ~
keÀLee³ee: ®ecelkeÀeefjleeë efMeMegHeeueJeOe cenekeÀeJ³es Heefjueef#eleeë~
cenekeÀeJ³em³e Jeng mLeues<eg jepeveerefle efJe<e³ekeÀeefve J³eeK³eeveeefve Heefj¢M³evles ~
DeuebkeÀejeCeb veefJeveleeë ceeIekeÀeJ³em³e efJe<esMeÊJeced ~ MuesMeë, ³ecekeÀë, Devegueesceë,
Òeefleueesceë, SkeÀe#ejë, meJe&lees Yeêeܳeë ef®e$eeuekeÀebjeë Dem³e cenekeÀeJ³em³e ceeOeg³e¥
iegCeveb kegÀJe&efvle ~ efMeMegHeeue JeOes efJebMeefle meiee&ë, SkeÀmenñe<eìdMeleHeáe®elJeeefjbMele
MueeskeÀeë meefvle ~ HegvejefHe HeáeoMe meiex ®elegef$ebMeled #esHekeÀe MueeskeÀeë, HegvejefHe

ûevLeeb les Heáe keÀefJeJebMe JeCe&vee ueeskeÀeë meefvle ~ meJee&ve Deenl³e cenekeÀeJ³es
MueeeskeÀmebK³ee SkeÀmenñe<eìdMele®elegDeefMeefle (1684) YeJeefle ~
1.3 keÀefJelee Mewueer ceeIe keÀJesë keÀefJelee Mewueer mJeer³e ceeOeg³e&e Devev³e meeOeejCeer
YeJeefle ~ lem³e keÀefJelee Mewueer SkeÀefmceved He#es Deke=Àef$ecee, He#eevlejs meceuebke=Àleeë
Heefjue#eles ~ lem³e JeCe&vee ®eeleg³e¥ meeOeejCe Heo meb³eespevesve ve YeJeefle ~ DeefHe®e
ceefC[leeuebkeÀejefYeë Yee<eeYet<eeefYe ÒekeÀefìleeë ~ meceemeeveeb Jeengu³e JeCe&veeced Deewoe³e¥
JevOeeveeveeb ceveesnjlee, jefmekeÀeveeb ef®eÊes<eg veefj ve=l³evles ~ lem³e DeesppeiegCece³eber
keÀefJelee mebmke=ÀlekeÀeJ³eefJekeÀeMeOeeje³eeced Devev³ee YeJeefle~ megueefuueleeefYeë,
ívoesefYeë, meewvo³ee& Mewu³ee, ieefleMeeruee, DemeeOeejCeer ceeIekeÀeJ³eleefìveer ~
ceeIekeÀeJ³em³e JeCe&veb ³eLee Òeeke=ÀeflekebÀ leLee ceeveJeer³eb YeJeefle ~ DeleSJe meppeerJeb
Heefjue#eles~ Òel³eskeÀefmceved JeCe&ves mJeYeeJe jceCeer³elee ceeIekeÀeJ³es HetCe&le³ee
ÒeoMeealeeë ~ keÀJesë Òeke=Àefle He³e&Jes#eCee MeefkeÌleë mJe³ebefme×eë ~ lem³e Jemlegve:
efJemleejsCe men JeCe&veb ceeIeer³e keÀefJelee³ee Jewue#³eCeced ~ Þeerke=À<Cem³e ³ee$ee JeCe&veced
SkeÀefmceved HetCe& meiex meceejyOeb meceejesH³eles ~ De$e JeemleefJekeÀlee efJejepeceevee
ÒeYeele JeCe&veb , ³ee$ee JeCe&veced Fefle Jengefve JeCe&veeefve ceeIe Hegmleeveer meefvle ~ jwJelekeÀ
HeJe&lem³e DeeuebkeÀeefjkebÀ JeCe&veced Deefle jes®ekeÀced $eÝleg - peue¬eÀer[e - mevO³ee ®evêeso³eeefoveeb JeCe&ves ceeIeë DeveIe& ªHesCe ÒeefleYeeefle ~ jwJelekeÀ JeCe&vee³eeb HeJe&leb
efJeMeeue nefmleveeced FJe JeCe&³eefle keÀefJeë Go³eefle efJeleleesjOJe jefMcejppee Jeefncees $eÝef®e efnceJeeiveer ³eeefle cemleced ~
Jenefle efiejerj³eb efJeueefJecyeIeCìe efÜHeefjJeeefjle JeejsCesvê efueueeced ~~ 4-20
Òeeleë keÀeues jwJelekeÀë ieerefj: DeleerJe ceveesnjë le$e efJekeÀerCee&ë
jppegªHee efkeÀjCeeë ÒeefleefJeefcyeleeë ~ DeleSJe jwJelekeÀ HeJe&le SkeÀ: iepesvê FJe

MeesYeles ~ iepesvêm³e SkeÀefmceved He#es met³e&ë DeHejefmceved He#es Demleieeefce ®evêë ®e
MeesYeles ~ DeleSJe p³eeefle<keÀ ܳeb jwJelekeÀ iepem³e Iebìe ܳecesJe MeesYeceeveced ~
Deve³ee JeCe&ve³ee ceeIe keÀefJeë IeCìe ceeIeªHesCe meeefnl³eleÊJeefJeodYeerë Heefj®eer³eles ~
HetvejefHe Òeele: keÀeues veoerpeuem³eªHeb keÀLeb YeJeefle Fefle keÀefJe JeCe&³eefle HeefjCele ceefojeYeb YeemkeÀjsCeebMeg JeeCexë
efleefcejkeÀefjIeìe³eeë meJee&efo#eg: #elee³eeë~
jefIejefceJe Jenvlees Yeeefvle Jeeue leHesve
®ígefjlecegYe³e jesHeeJeeefjleb Jeeefj veÐeë ~~ (11/41)
³e$e ³e$e efoMeer met³e&osJeë Gefoleer le$e le$e efoMeer S<eë mJekeÀer³e
efkeÀjCe JeeCesve DevOekeÀej iepeIeìe efJeveeMe³eefle ~ Jeeuemet³e&m³e jefkeÌlece efkeÀjCe
mHeMexxve veoerpeueb jefkeÌleceb ¢M³eles ~ Devegefce³eles DevOekeÀejªHem³e iepem³e Mejerjs
met³e&osJem³e efkeÀjCe JeeCe: ÒeefJeÿë ~ DeleSJe JeeCe efJe×m³e iepem³e jkeÌlesve peueb
jkeÌleeYeb me¡eeleë ~ met³e&osJem³e JeCe&veb HegvejefHe oMe&efve³eced efJelele He=LegJej$ee - legu³e ªHewce&³egK³eswë
keÀueme FJe ieefj³eeved efoefieYejeke=À#³eceeCeë ~
keÀ=le ®eHeuee efJen²eueeHe keÀesuenueeefYeë
peueefve&efOe peue ce×esÜs<e Slee³e&les Deke&Àë ~~ (11/44)
®elegefo&#egë efJeefkeÀCee&ë mece=×eë efkeÀjCeeë jppeg ¢<eeë ¢M³evles ~ meJee& efoMeë
veejerªHee met³e&osJe: efoiveeefjefYeë mecegêm³e peueb Mees<e³eefle ~ ³eLee - keÀuemesve
jppeg: meb³egkeÌleb HegvejefHe jppegveeb men®e³exCe keÀuemeeë GHejerie®ívleerefle, leLewJe
mecegês ÒeefleefJeefcyele met³e¥ efoivee³e&ë efkeÀjCeªefHeefYeë jppegefYe: GHejerve³eefvle ~ De$e
keÀuHevee³ee veefJeveleeë HegvejefHe Òeeleë keÀeues Heef#eCeeb ceveesnj keÀesueenueb le$e MueeskesÀ
JeefCe&³eles - HegvejefHe Jeeuemet³e&m³e JeCe&veb SkeÀeoMe meiex, (11/47) ~ DeleerJe
ceveesnjb efMeMegHeeueJeOecenekeÀeJ³em³e meejYetlee SkeÀeJeCe&vee jefmekeÀpeveeveeb ceveë

njefle ~ SkeÀoMe meiex Òeele:keÀeuem³e kegÀcegoJeveMeesYee keÀefJeceeIesve ³eLee JeefCe&lee mee
DeleerJe ceveesneefjCeer kegÀcegoJeveceHeÞeer ÞeerceocYeespe<eC{b
l³epeefle cegogceguuegkeÀë Òeefleceeb½e¬eÀJeekeÀë ~
Go³eceefncejefMcep³eexefle MeerleebMegjmleced ~
nle efJeefOeue efmeleeveeb efn efJeef®e$ees efJeHeekeÀë ~~ (11/64)
Òeele:keÀeues kegÀcegoJeveb MeesYeeb veäb YeJeefle ~ Hejvleg keÀceueJeveb MeesYeeced DeefOekeÀb
Je×&les ~ SkeÀë YeuuegkeÀë ¬eÀvoefle, leowJe ®e¬eÀJeekeÀë vevoefle ~ meg³e&ë Gosefle
®evêcee DeHeie®íefle ~ DeHetJee& Jesuee veäYeei³eeveeb HeefjCeeceë SJeb efJeef®e$eë
YeJeefle ~
ceeIekeÀJesë JeCe&vee®eeleg³e¥ ÜeoMemeiexefHe DeeflejceCeer³eb YeJeefle ~ ÜeoMe
meie&m³e ®elJeeefjbMeledlece MueeskesÀ keÀefJe& efueKeefle efÒel³ee efve³eg&keÌleebefuuenefleë mlevebOe³ee efVeie=¿e HeeefjcegYe³esve peevegveesë ~
Jeef×&<Ceg Oeeje OJeefve jesefnCeerë He³eë ef½ejb efveoOeg ognleë me ieesognë ~~ (12/40)
SkeÀ men Jelmee³eeë JeeceHeeoë mlecye FJe JeOeë ~ keÀef½eled ogiOeer ceelejb ieeJeb le$e
Jelmeeë ceelegë Heeob ®egcyeefle ~ ogiOe oesnvem³e Meyoë DeefHe Þeg³eles SJeb ¢M³eb
Þeerke=À<Ce®evêë Deevevosve HeM³eefle ~ lem³e keÀejCe YeJeefle Jeeu³ekeÀeues S<eë SJeb
¢M³eced Deevevosve kegÀ©leHeesYeieë Deemeerled~
1.4.

veJe meiex ieles ceeIes veJe Meyo veefJeÐeles

cenekeÀefJeceeIem³e efMeMegHeeueJeOekeÀeJ³eb Òeewæ{mebmke=ÀleMeyoeveeb megefJeMeeue
keÀesMe FJe jepeles ~ Òeefle MueeskeÀb Òeefle meie¥ lem³e keÀeJ³es veJe veefJeVeeë Meyoeë

¢M³evles ~ ceeIem³e Meyo YeC[ej: ye=nb YeJeefle ~ lem³e keÀuHevee DeÒeeflecee
keÀuHeevee³eeë ceewefuekeÀlee DeefHe le$e ¢M³eles ~ le$e keÀuHevee efJeueemes veJe Meyoeveeb
meefVeJesMeë ceefCekeÀeáeve meb³eesie FJe jefmekeÀpeveeceveebefme njefle ~ le$e SkeÀeoMe meie&
SkeÀe JeCe&vee efJeÐeles ³eLee De©Ce peue peje efpecegiOe nmleeûee Heeoe,
Jengue ceOetHeceeuee keÀppJeuesefvo Jeje#eer ~
DevegHeleefle efJejeyewë Heef$eCeeb J³eenjefvle,
jpeveerce ef®ej peele HetJe& mebO³ee meglesJe ~~ 11/40
je$eer ielee HetJe& mebO³ee (Òeele:keÀeueë) meceeielee: ~ veJe efJekeÀeefMeleeefve keÀceueeefve
lem³eeë HetJe& mebO³ee³eeë nmle ªHeeefCe efJejepevles ~ De¡eve ves$es mee Òeele& veeef³ekeÀe ~
mee JeeefuekeÀe mJekeÀer³e Jeeue megueYe Jeeieë Jeoefle ~ ceelejced DevegOeeJeefle keÀv³ee ~
leLewJe HetJe& mebO³ee jkeÌle keÀceue keÀjwë Ye´cej ceeuee keÀppJeue³egkeÌleeë Heef#eCeb Meyow
jeef$eced DevegOeeJeefle Fefle DeeMe³eë ~ Meyoeveeb veeefYe&v³eced ªHekeÀeuebkeÀejm³e Òe³eesieefHe
JeCe&veced Fceeb meceeefOekebÀ cevees%eeb keÀjesefle ~ HegvejefHe ®elegLe&meiex DevegªHe Meyoeveeb
efveyevOeªHeë MueeskeÀ: SkeÀë ¢M³eles DeHe Me¹ce¹ HeefjJele&veg ef®elee Megefuelee Hetjë Heefle cegHeslegceelcepee ~
Devegjesefoefle FJe keÀ©Cesve Heef$eCebe efyeªlesve Jelmeue le³ew<e efvecceiee ~~ 4/47
efieefj PejCeeë veÐeë ®e keÀuekeÀueb yenefvle ~ jwJelekeÀ HeJe&lem³e
HeeoosMes ÒeJenefvle Sleeë ~ Sleeë meJee&ë jwJelekeÀm³e keÀv³ee DeÐe Dem³ee: veoerPejCeeë cesueveb YeJeefle, Heefle mecegêsCe men ~ DeleSJe jwJelekeÀm³e cevemeer ogëKeced
pee³eles Jeelmeu³ekeÀejCeleë ~ lem³e Ëo³eb êefJeYetleced DeleSJe jwJelekeÀ Jeveb Heef#eCebe
keÀesueenuesve mJeece Jesoveeb %³eeHe³eefle SJe ~
1.5. ceeIem³eeue¹ej HeeìJeced -

keÀJesë
ceeIem³eeuebkeÀejHeeìJeb
cevej¡ekebÀ
YeJeefle ~
efMeMegHeeueJeOecenekeÀeJ³em³e yengmLeues<eg DeuebkeÀejCebe meb³eespeveeb ¢M³eles ~ keÀeJ³es
Mues<eeeuebkeÀejm³e GledÒes#eeuebkeÀejm³e Òe³eesies ceeIekeÀefJeë OegjvOejë DeefHe®e
meJee&ueebkeÀejeCeb MeesYee DeefleMe³e ceveesneefjCeer ~ DevegÒeeMe³ecekeÀeefoveeb Òe®egj Òe³eesieë
ceeIekeÀeJ³es efceueefle ~ MeyoeuebkeÀejs DevegÒeeMe³ecekeÀeoerveeb ÒeeJeu³eb lem³e keÀeJ³es
¢M³eles ~ <eä meie&m³e efJebMeeflelecesMueeskesÀ DevegÒeemeeuebkeÀejeë ÒeefCeOes³eë ³eLee ceOegj³ee ceOegJeesefOele ceeOeJeer ceOeg mece=ef× meceesef×lee cesIe³ee,
ceOegkeÀje²ve³ee ce=ogjvceoOJeefveYe=leeefveYe=leeÊejcegppeies ~~ (6/20)
yengefJeOee DeuebkeÀejeë ceeIekeÀJesë efJejepevles ~ DeleSJe keÀJesë ÒeefleYeeced Fceeb
HeM³eved jepeMesKej: SJe Jeoefle - ``ceeIesvesJe®®e ceeIesve keÀcHekeÀm³e vepee³eles'' ~
1.6 ceeIesmeefvle $e³eesiegCeeë GHeceeçLe&ieewjJeHeoueeefuel³eeefve ceeIem³e GHecee yewefMeäîeced - ceeIes metªef®eHetCee&ë MeleMe GHeceeë
mecegHeueY³evles ~ le$e keÌJeef®eled Meeðeer³eb %eeveced, keÌJeef®eled keÀeJ³eieewjJeced, keÌJeef®eled
efveefleMeeðeleÊJeced, keÌJeef®e®®e efJeefJeOeefJeÐeeefJe<eejolJeb lem³e ieefjceeCeb ÒeLe³eefle ~
mebieerleMeeðem³e keÀeJ³eMeeðem³e ®e cenlJeb Jewef®e$e³eced ®eesHece³ee ÒekeÀì³eefle ³eod
Jee*ce³es keÀefleHe³es SJe JeCee&ë meefvle ~ mebieerle Meem$es ®e MeHle mJejeë, Hejb
les<eecegHeeoevesve keÀLeefceJe Jewef®e$³e pevekebÀ Meem$ecegosefle JeCexë keÀefleHe³esjsJe ûeefLelem³e mJejwefjJe ~
Devevlee Jee*bce³em³eenes ies³emesJe efJeef®e$elee ~~ efMeMeg 2/72
Yeei³e
Heg©<ekeÀej³eÜ&³eesjefHe
HejmHejeHesef#elJeced
DeefveJee³e&lJesvee²erkeÀjCeb ®e leLewJe DeeJeM³ekeÀb ³eLee melkeÀJe³es MeyoeLe&³eesܳ& eesjefHe
mebûenë ~ GHece³ee meefOJeob efJeMeo³eefle me: veeuecyeles yewefMìkeÀleeb ve efveMeeroefle Heew©<es ~
MeyoeLeea meled keÀefJeefjJe ܳeb efJeÜeveHes#eles ~~ 2/86

GHecee Òe³eesies keÀeJ³e Meem$eer³eb %eeveb mecHeg<Celee lesvees ®ewles ³eled ³eLee
meb®eejer YeeJeeë mLeeef³e YeeJeb Hees<e³eefvle, leLewJe efJepeerefie<egb ve=Hecev³es mene³ekeÀeë mLee³eerveesDeLex ÒeJele&vles YeeJeeë meb®eeefjCees ³eLee ~
jmem³ewkeÀm³e Yet³eebmemleLee veslegce&efnYetleë ~~ 2/87
veerefleMeem$e efJeoiOeleeb efJe<eo³elee lesvees®³eles ³eod ³eLee mJeKesce keÀecesve Je=ef×b
ÒeeHvegJeved jesiees veesHes#eë, leLewJe SOeceeveesçjeeflejefHe veesHes#ecen&efle Gefleÿ ceevemleg Hejes veesHes#eë He³³eefce®ílee ~
meceewefn efMeÿes jecveeleew Jelm³e&³evleeJeece³eë me ®e ~~ 2/10
MeeskeÀ efJelJem³e keÀuHeveeceevees%elemJe ®e mebkeÀueveb efJeo×lee lesvees®³eles ³eod ³eLee
mJeuHe Je³emkeÀe Jeeuee ceelejced DevJesefle leLewJe Òeele:keÀeefuekeÀer mebO³ee jpeveer
Devegie®íefle DevegHeleefle efJejeyew Heef$eCeeb J³eenjefvle ~
jpeveerceef®ejpeelee HetJe& mebO³ee meglesJe ~~11/40
GHecee Òe³eesies Meem$eer³em³e HeeefC[l³em³eeefHe DeHetJe&ë mecevJe³eë
¢M³eles ~ meebK³e oMe&veevegmeejb Hegg©<e GoeefmeveesçkeÀÊee& ®e, Hejb yegef× ke=Àle keÀcee&Ceeb
HeÀueYeeie YeJeefle ~ leLewJe meeef#e cee$eesefHe ke=À<Ceë mesveeke=Àle efJepe³em³e HeÀueYeeskeÌlee
YeefJe<³eefleö
efJepes³em³e lJe³eer mesvee³eeë meeef#ecee$esçHeefoM³eleeced ~
HeÀueYeepeer meefce#eeskeÌles yegOesYeexie FJeelceefve ~~ 2/59
GHecee Òe³eesies cevees%ee³ee keÀuHevee³ee DeefHe meogHe³eesie ÒeMebm³eë ~
ke=À<Ce efo¢#eceeCee³eeë keÀm³eeef®eod jceC³eeë ieJee#eieleb JeovekeÀceueced
Go³eeefêkeÀvojeefmlelemegOeebmeg ceC[ueefceJe J³eejepeleDeefOeªkeÌce ceefvoj ieJee#ecetuue meled meg¢Mees jjepe cegjpeerodefo¢#e³ee ~

JeoveejeefJevoce=og³eeefê keÀvojeefJeJejojefmleleefceJesvogceC[ueced ~~ 13/35
veejo Þeerke=À<Ce³eesë meerleemeerleer
jeleewHe$eevlejiees®ejeë megOeebMeesce&efj®e³eë-

keÀeefvle

leLewJeejes®e³eleeb

³eLee

jLee²HeeCesë Heìuesve jesef®eMeeced æ$eÝefMeeflJe<eë mecyeefuelee efJejspeerjsë
®euelHeueemeevlejiees$e jemlejesmlegmeejcegle&efjJe vekeÌlebMeJeë ~~1/21
ceeIes DeLe& ieewjJeeefvJeleeveeb MueeskeÀevebe cenefle HejbHeje ~ ³eÐeefHe DeLe&
ieewjJeb Heos Heos Òes#eles, leLeeefHe efÜleer³eë meie&ë meJe&eefleMeeef³e ~ le$e ÒeefleHeoced
DeLe&ieewjJeb ogiees®ejleeced GHe³eeefle ~ keÀefleHe³es SJe MueeskeÀeë GoenjCeLe&ced De$e
Òemleg³evles ~ De$eeefHe lem³e efJeefJeOe Meem$e%elee, keÀuHevee keÀec³elJeced, YeeJelkeÀHe&ë,
Meg#ces#eCeo]#elee, efveefle%elee, J³eJenejHeeìJeced, ueeskeÀjeOeve#ecelJeced ®e meefce#³eles ~
lem³e keÀefleHe³eeefve ËÐeeefve HeÐeeefve MegYeeef<ele ªHesCe Òe³egp³evles ~ ke=À<Ce SJe
j#eesefvekeÀjb efJeveeMeef³elegb #ecees ³eLee YeemkeÀjmlecees efve®e³eced $eÝles jJesë #eeueef³elegb #ecesle #eHeelecemkeÀeC[ceefuecemeb veYeë ~~ 2/38
ceveefmJelee peerJevees$eeef³ekeÀe ceeveefnvem³e efpeJeveb le=CeefceJe leg®íced ~
DeveskeÀmJe cevemJeerlee³eeë mJeeefYeceevem³e ®e iegCe ieewjJeb JeC³e&les keÀefJeveeö
Heeoenleb HeoglLee³e ce×e&veced DeefOejesnefle ~
mJeemLeeosJeeHeceevesçefHe osefnvemleod Jejb jpeë ~~ 2/46
meoeefYeceevew keÀOevee efn ceeveerve: ~~ 1/67
mJeer³eb oMe&veMeem$eJewoiOeb ÒekeÀì³elee lesve
JenJeë MueeskeÀe GHev³emleeë ~ leÐeLee -

oeMe&efvekeÀYeeJeevegJe×e

meefleJe p³eesefMeled Òeke=Àefleë megefve½euee HegceebmeceY³esleer YeJeevlejsm³e DeefHe ~~ 1/72
Þeerke=À<Ce JeCe&ves meebK³ekeÌle Heg©<e JeCe&veb mlesve Òemleg³eles ³eod Goeefmeleejb efveie=efnleceevemeewie=efnleceO³eelce¢M³ee keÀLeced ®eve ~

Jeefn& efJekeÀejb Òeke=Àlesë He=LekedÀ efJeOegë Hetjeleved lJeeb Heg©<eb HetjeefJeoë ~~1/33
jeceeefCe³ekeÀm³e ue#eCeb lem³e yegef× JewMeejÐeced meg®e³eefleö
#eCes #eCes ³eVeoleecegHewefle leosJe ªHeced jceCeer³elee³ee ~ 4/17
DeLe&ieewjJeJevleDev³es kesÀ®eve MueeskeÀe efo*dcee$eced Goeefn&³evles ~ leÐeLee meJexMebe
mJeeLe&efMeef×jsJeeefYeÿe ~ "meJe&ë mJeeLe&ced meefcenles" (2/65)~ MegkeÀefJeefnmJeer³es
keÀeJ³es iegCees$e³ecesJeeÞe³eles ~ veewkeÀceespeë "ÒeMeeoes Jee jmeYeeJe efJeo: keÀJesë"
(2/83)~ meecemeefnl³ewJe oC[efveefle meeefOe³eefme ~ "ce=og J³eJeefnleb les pees
YegkeÌlebDeLee&ved ÒekeÀuH³eles (2/85) ~ meledkeÀeJ³se DeLe& ieewjJeeOeeveced
DeefveJee³e&ced ~ DevegeqpPeleeLe&meccevOeë ÒeJevOe ot©oenjë(2/73) ~ cenevlees
ceneÓerjsJeë efJeJeovles, veeOecewë ~ Devegngb kegÀ©les OeveOJeefve vener ieescee³egªleeefve
kesÀMejer (13/25) Dejeefleke=Àlee eflejm¬eÀer³ee ogë Mene ~ 'HeefjYeJeçefjYeJe efn megogë
menë' (6/45)~ keÀìdJeefHe Yes<epeb ieonejer ~ "De©®³eceefHe jesieOeveb efveMeiee&efoosJe
Yes<epeb" (19/89) ~ mevleë meleecesJe ie=neefCe Devegie=¿eefvle ~ `ie=nevegHewlegb
ÒeCe³eeoefYeHmeJees YeJeefvle veeHetC³eke=Àleeb ceveeref<eCe: (1-14) ~ keÀJe³ees
cenerHee½eeLe&cesJe ef®evle³eefvle ~ `keÀJe³e FJe cenesHeeef½evle³evl³eLe&peeleced' (116) ~ m$eerCeeb jesoveb Jeueced~ `ªefolece=efolecem$eb ³eesef<eleeb efJeûens<eg' (1135) ~ owJeogefJe&HeekeÀes ogefve&Jeejë ~ `nleefJeefOeueefmeleeveeb ner efJeef®e$ees efJeHeekeÀë'
(11-64) ~
ceeIes Heoueeefuel³eb Heos Heos ÒeeH³eles ~ HeomeewkegÀcee³e&ced, JeCe&ceeOeg³e&ced, Yee<ee³ee: mebieerleelkeÀkeÀlJeced, YeeJeevegmeeefj Yee<eeÞe³eCeced, Yee<ee³eeced
DeejesnJejesn¬eÀce½e Heoueefuel³be mecesOe³eefle ~ Yee<ee³ee: mebieerleelcekeÀlJeb ³eLee ceogj³ee ceOegyeesefOeleceeOeJeer-ceogmece=ef×mecesefOelecesOe³ee ~
ceOegkeÀje²ve³ee cegngªvceo-OJeefveYe=lee efveYe=lee#ejcegppeies~~ (6-20)
³ecekeÀeuebkeÀejuebkeÀ=leYee<eeÞe³eCesve ceeOeg³e&ced e ³eLee -

veJeHeueMeHeueMeJeveb Hegj:, mHegÀìHejeieHejeieleHe¹peced ~
ce=ogueleevleueleevleceueeskeÀ³eled, me megjefYeb megjefYeb megceveesYejwë ~~ (6-2)
YeeJeevegmeeefj-Yee<eeÞe³eCesve meewkegÀcee³e&ced ~ ³eLee JeovemeewjYeueesYeHeefjÞeceod-Þecejmeb ÞecemebYe=leMeesYe³ee ~
®eefuele³ee efJeoOes keÀuecesKeuee-keÀuekeÀueesçuekeÀueesue¢Meeçv³e³ee ~~ (6-14)
Dev³es ®e Heoueeefuel³eJevle: MueeskeÀe efo*dcee$eced GoeefÚ³evles ~
³eLee - `De®et®egj®®evêcemeesçefYejeceleeced' (1-16), `ve jewefnCes³ees ve ®e
jesefnCeerMeë' (3-60~ `ÒeYeeJeveerkesÀ leveJew pe³evleer:.... ÒeYeeJeveer
kesÀleveJewpe³eefvle:' (6-69), `efJekeÀ®ekeÀceueievOewjvOe³eved Ye=²ceeuee:,
megjefYelekeÀjvob cevoceeJeeefle Jeeleë' (11-19)
SJeb iegCe$e³eesçefHe cenveer³elJeb ceeOem³e ÒeMem³eced ~
1.7. ceeIeHeeefC[l³eced
cenekeÀefJeceeIeë kesÀJeueced SkeÀe keÀefJeë ve Deemeerled, Hejvleg SkeÀ
meJe&Meem$e%e efJeÜeved Deemeerled ~ YeejefJe keÀeJ³es jepeveerefle Heìglee DeJeM³eb Heefj¢M³eles,
Þeern<e&m³e keÀeJ³es oeMee|vekeÀer HeejoefMe&lee GHeueY³eles Hejvleg ceeIes meJe&Meem$eeCeeb ³eled
Heefjefveefäle %eeveb Heefj¢M³eles leodDevev³eb ~ Dev³es<eeb keÀefJeveeb HeeefC[l³e SkeÀebieer
YeJeefle ~ Hejvleg ceeIem³e HeeefC[l³eb meJe&Meem$eieeefce YeJeefle ~ meJex<eg Meem$es<eg lem³e
ÒeJesMe Jeso-oMe&ve³eesë DeejY³e jepeveerefle He³e&vleb lem³e %eeveb ieefleMeerueb YeJeefle ~
ceeIe keÀJesëJeso efJe<eef³eCeer Òe%ee ÒeMebmeveer³ee ~ ÒeeleëkeÀeues ³eled Deefivenes$e veece Þeewle
³e%eb lem³e JeCe&veb megvojsCe ceeIekeÀefJevee ke=Àleced ~ nJeve keÀce&Ceer DeeJeM³eekeÀerveeb
meeceOJeveerveeb ª®eeced GuuesKeë lesve keÀ=leë (16) ~ JewefokeÀ mJejeCeeb efJeMess<elee keÀJesë
ceeIem³e DeleerJe %eelee ~ mJejYesos DeLe&Yesoë YeJeefle ~ S<eë efve³ece DeefHe lesve %eeleë
(17)
~ SkeÀefmceved Heos GoeÊeë mJejë Dev³eev³e mJejeved DeveeoeefÊe keÀjesefle ~
HegvejefHe mJejm³e GoeleÊJeeled Dev³em³e mJejm³e efveIeeleë YeJeefle ~ Fefle efve³eceë

mJej efJe<e³ekeÀë lesve efJeefoleë ~ ®eogo&Me meiex ³egefOeefÿjm³e jepemet³e ³e%es
ÞeeslekeÀcee&efCe ³eeefve Deemeved leeefve ceeIeë megägë JeCe&³eefle (18) ~
1.8. JewefMeä³eced efJeHeef½eodefYeë cenekeÀJesë keÀeefueoemem³e ke=Àefle<eggHeceeveeb ÒeeOeev³eced,
YeejJesë ke=Àlees efkeÀjeleepe&gveer³es DeLe&ieewjJem³e JewefMeä³eced, oefC[veë ke=Àlees
oMekegÀceej®eefjles Heoueefuel³eced, ceeIem³e ®e ke=Àlees efMeMegHeeueJeOes Þe³eCeeceefHe
HetJexkeÌleeveeb iegCeeveeb mecevJe³eb meceer#³e mee¼eoced Godiees<³eles ³eod GHecee keÀeefueoemem³e YeejJesjLe&ieewjJeced ~
oefC[veë Heoueefuel³eb ceeIes meefvle $e³ees iegCeeë ~~
Sleo$eeJeOes³eb ³eod ceeIees ³eÐeefHe $e³eeCeeceefHe iegCeeveeb mJekeÀeJ³es
meceenejb efJeOeles, le$e le$e ®e JewefMeäîebb meewvo³e¥ceeOeg³e¥®eeefHe OeÊes, leLeeefHe
veesHeceeÒe³eesies me keÀeefueoemeced DeeefleMesles, DeLe&ieewjJes ®e YeejefJeced ~ Heoueefuel³es
vetveb me oefC[veced DeefleMesles ~ lem³e HeoceeOeg³e¥ meJeefÊeM³eeef³e ~ ceeIe: $e³eeCeeceefHe
iegCeeveeb mebkeÀueves efvelejeb meeHeÀu³eced DeJeeHesl³esJeb lem³e cenÊJeced ~ lem³e ®e lee¢Meb
ÒeeefJeC³eb ³eLee veeveeefJeOeJeCe&ves lem³eeÒeeflenlee ÒeefleYee ~
cenekeÀJescee&Oem³e YeeJeHe#eeHes#e³ee keÀueeHe#e: ÒeMemlelejë ~ ³eÐeefHe
YeeJeHe#em³eeefHe cevees%elJeb ceeOeg³e¥ ËÐelJeb ®e Heos HeosçJeueeske̳eles leLeeefHe vee$e
keÀm³eeefHe megefOe³ees efJeÒeefleHeeefÊe: ³evceeOe: keÀueeHe#ej#eCes keÀJeerved Dev³eeved
DeefleMesles ~ keÌJeeef®eod DeuebkeÀejÒe³eesie:, efJeMes<eleeef½e$eeuebkeÀejÒe³eesie:, keÌJeef®eod
J³eekeÀjCe-vewHegC³e-ÒeoMe&veced, keÌJeeef®eod Oevoesj®evee-o#eleesHe³eesie:, keÌJeef®eod
³ecekeÀeÐeuebkeÀejCeeb Òe³eesieJeengu³eced, keÌJeef®eled keÀesceuekeÀevleHeoeJeu³ee: mebOeeveced,
keÌJeef®eled Meem$eer³e-HeeìJe-ÒeoMe&veced, lem³e keÀueeflceke̳ee ª®es: Heefj®ee³ekeÀeefve
meefvle ~ cenekeÀefJeYee&jefJemlem³e DeeoMe&ªHeesçYetled ~ lem³e mejefCecevegme=l³e meesçefHe
keÀueelcekeÀ HeeefC[l³e-ÒeoMe&ves keÀ=leceeflejYetled ~ YeejJesë mJeeslkeÀ<e& meeOeef³elegb me

leoer³eeb MejefCeced Devegme=l³e le$eeslkeÀ<e&ced DeJeeHe ~ keÀueeHes#eeÞe³eCes me ve kesÀJeueb
YeejefJecesJe, DeefHe leg cenekeÀefJe YeeefÆceeefHe Deefle¬eÀeceefle ~
efJeefMeÿb oeMe&efvekebÀ %eeveb ceeIekeÀJesë Deemeerled~ meebK³e leÊJem³e oMe&veb
efMeMegHeeueJeOem³e vewle<eg mleues<eg ¢M³eles ~ ÒeLece meiex veejsosve ceneref<e&Ceeb
Þeerke=À<Ce®evêë mlegefleë efJeefnlee ~ mee mlegefle: Deefle ceveesneefjCeer keÀefJevee ef®eef$eleeveer
(19)
~ ³eesieMeem$es ceeIem³e ÒeeefJeC³eb ¢M³eles ~ ef®eÊe-Heefj-keÀce&-meefJepe-³eesieë,
melJe Heg©<ee velee#eefle-Fl³eeo³eë ³eesie Meeðe HeeefjYeeef<ekeÀ Meyoe ceeIesve
efueefKelee:(20)~ DeeefmlekeÀ yewefokeÀ oMe&veeefve DeefHe®e veeefmlekeÀ oMe&veeefve ceeIe
keÀefJevee JeefCe&leeefve ~ yeewOe oMe&vesve MeekebÀ lem³e yeewefOekeÀ mecyevOe: lem³e j®evee³eeë
Heefjueef#eles(21) ~ yeewOeOece&m³e meg#ce: efJeYesoë ceeIekeÀJesë %eeleeë ~ jepeveerefle
Meem$ee efveHegCee keÀefJeë lem³e keÀeJ³es Jeuejece- G×Je³ees ³ee jepeveerefle Deeuees®evee
mee Del³evleb Òeew{e ~ Òel³eskebÀ He#eë mJem³e celeb meeceLexve GHemLeeHe³eefvle ~
veeìîeMeeðes keÀJesë %eeveb Dev³eveb YeJeefle ~ veeìîeMeeðem³e efJeefJeOeeefve De²eveer
meesHeceeefve lesve Deeie®ívles(22)~ ceeIe keÀefJeë SkeÀë ÒeefMe×: Je³eekeÀjCe: ~ lem³e
keÀeJ³es J³eekeÀjCem³e meg#cee: efve³eceeë ¢M³evles ~ J³eekeÀjCes DeLe& ûevLeeveeced
GuuesKe Dem³e HeÐes ¢M³eles ~ HeefjYee<ee³ee: SkeÀe megvojer GHecee Devesvee oÊee S<e: Òeme²: lem³e J³eekeÀjCe HeeefC[l³eb efvelejb meg®e³eefle (23) ~ ueefuelekeÀuee<eg
keÀJesë ceeIe Del³evleb ketÀlegnueb Heefjue#³eles ~ mebieerle MeeðeeCeeb meg#ceb efJeJes®eveb lesve
ke=Àleb ~ keÀeJ³em³e mLeeves mLeeves mebieerleMeeðecetuekebÀ leÊJeb efveoMe&³eles keÀefJeë(24)~
keÀefJeJejceeIem³e mebieerleMeem$eefye<e³eefCe DeefYe%eelee DeleerJe HeefjHekeÌJee ÒeYeeles meglejeb efvevÐeë ª<eYe: HeáeceesçefHe®e
peve³esle ÒeOeeveb n³eg<ee HeáelJe HeáeesceesçefHe ~
Heáecem³e efJeMes<ees³eb keÀefLeleë HetJe&megefjefYeë
Òeies ÒeefMeles peve³es oMeveeveb JeHe³e&ced ~~

Deeqmceved MueeskesÀ mebieerleMeem$e efJe<e³ekebÀ %eeveb leled DeHetJe¥ DeuekebÀejs Meeðesmeg
keÀJesë ceeIem³e ÒeefJeCeleeb ÒeMebmeefve³ee YeJeefle ~ jepeveerlesë iegæ{b leÊJeb ³eoe JeesOe³eefle leoe keÀefJeë
DeuekeÀebj Meem$eeCeeb meene³e¥ ve³eefle ~ SkeÀefmceved megvoj MueeskesÀ keÀJesë jmeeslHelesë Deeflemegvojb
JeCCe&veb keÀjesefle (25)~ ceeIe keÀefJeveeb meceg®®eb DeuekeÀejefJeYeJeb, meeDeuebkeÀej MeyoeLeez®e lem³e
keÀeJ³em³e efJe<esMelJeb (26) ~ ceeIekeÀJesë %eeveb efnvogoMe&veb- yeewOe oMe&veb-veeìîe Meem$ecedDeuebkeÀejMeem$eced-J³eekeÀjCe- me²erleeefo<eg Meem$emeg meceglke=Àÿb keÀJesë mecHe=Ce¥ %eeveb mJekeÀer³eb
keÀefJelee keÀeefcev³es meceefHe&leb Fefle JekeÌlegb Meke̳eles ~ DeleSJe keÀJesë HeeefC[l³eb lem³e keÀeJ³em³e
cenekeÀeJ³elJeced, DeefHe®e mJekeÀer³eb cenekeÀefJelJeb meeLe&³eles~

efÜleer³eHeefj®ísoë
CHAPTER-2

efÜleer³eHeefj®ísoë
keÀefJemece´e[d GHesvêYe¡e:
cenekeÀefJe©HesvêYe¡e GlkeÀueer³emeeefnl³em³eevev³emeeOeejCe: keÀeJ³ekeÀÊee&
YeJeefle ~ keÀefJemece´e[d GHesvêYe¡e GlkeÀuemeejmJeleHejcHeje³eeb jerefle³egiem³e
meJe&ÞesÿkeÀefJeªHesCe megÒeefme×ë ~ keÀJesë Ye¡em³e pevce leoeveervleveeslkeÀuem³e
Iegcegmejjep³ejepeJebMesçYeJeled ~ lem³e efHelee Þeerceved veeruekeÀCþYe¡eesçefHe
keÀefJejemeerled ~ lem³e efHeleecenë Þeerce×ve¡e³eYe¡eesçefHe jIegveeLeefJeueeme Fefle
keÀeJ³em³e keÀefJeë Deemeerled ~ leefmceved keÀeues IegcegmejjepemeYee GlkeÀueeveeb
meebmke=ÀeflekeÀkesÀvêªHesCeeefHe ®e meeefnl³e®e®®ee&³ee: HeerþmLeueerªHesCe Heefjef®elee
Deemeerled ~
ÒeefleYeeMeeefueve:
keÀJesë
GHesvêYe¡em³e
yeeu³eb
YeesieefJeueemeceO³esçefleJeeefnleced Deemeerled ~ DeleSJe jepemeYeemeeefnl³e®e®®ee&³eeb
lem³eemeeqkeÌle: Jeeu³ekeÀeueeod Deemeerled ~ Ye¡ejepeJebMem³eesÊejeefOekeÀejeLe¥ leoe yeng
efJeYelmeueeruee mebIeefìlee ~ Oeve¡e³eeled Hejb lemceeled Ye´elegmHeg$e: Þeerceod IeveYe¡e:
jepee YeefJe<³eleerefle p³eesefle<eJeeCeer Òe®eeefjlee ~ DeleSJe Oeveáe³em³e efÒe³eHelveer neje
mJeHeefleb Oeve¡e³eb efJe<eoevesve efvenleJeleer ~ ®e¬eÀevlesçefHe p³essÿHeg$eë jCeYe¡eë
efvenleë ~ GHesvêm³e efHelee veeruekeÀCþ: jepee JeYetJe ~ Hejvleg S<eë IeveYebpeë
veeruekeÀCþb jep³eeled efJelee[îe jepeefmebnemeveced DeefOekeÀ=leJeeved ~ veeruekeÀCþ~ meHeg$e:
Iegcegmejeved efveJee&efmele:, ve³eeie[ jep³em³e DeeÞe³esCe le$e ke=ÀleefveJeemeë ~
IegcegmejsçefHe ³egJejepeesçHesvêb Òeefle jepeevle:Hegjs DeefHe ®e Òepeemeg Devegjeieë
Deemeerled ~ Hejvleg S<e keÀefJemece´e[d GHesvêYe¡eë kegÀuuee[ie[m³e jepeÒeemeeob
Heefjne³e Deveefleotjs efme×iegcHeÀeFefle mLeeves DeJemeled ~ le$e meeefnl³emeeOevee³ee:
De³eceejbYemlem³e peeleë ~ lemceeled Hejb meë megÒeefme×b efJe<Ceg#es$eced
Dees[ûeecejIegveeLeHeerþced Deeiel³e le$e jeceleejkebÀ ce$eced DepeHeled~ HegvejefHe lemceeled

efHe$eesë oMe&veeLe¥ ve³eeie[jep³eb ieleJeeved ~ ve³eeie[jepemeYeeçefHe leoe
meceûeesçlkeÀuem³e meeefnl³e®e®ee&³eeë ÒeOeeveHeerþced Deemeerled ~ ve³eeie[jepeë
Heg©<eesÊececeevOelee, ³egJejepem³e GHesvêYe¡em³e keÀefJeÒeefleYee³eeb cegiOecegiOeë ~ lemcew
JeerjJej Fefle GHeeefOeb oÊeJeeved ~ HegvejefHe ve³eeie[jepeë ÞeerceevOeelee
ce=l³eg¡e³eHegjMeemeves keÀefJeJeerjJejm³e GHesvêYe¡em³e ke=Àles DeJemLeevem³ee³eespeveb
keÀ=leJeeved~ le$e ve³eeie[jepekeÀv³e³ee men keÀJesë GHesvêm³e HeefjCe³eë mecHeVeë ~ le$e
efveJemele GHesvêm³e efHele=efJe³eesieë DeefHe®e Helveer efJe³eesieë peele: ~ og:KeeefYeYetle:
GHesvêë Hegveë mJejep³eb Òel³eeJe=ʳe Hegveë efme×iegcHeÀe³eeb v³eJemeled ~ mJekegÀìgcye
peveeveeb ÒesjCe³ee Hegveë GHesvêm³e efJeJeen: JeeCeHegjjepekeÀv³e³ee men mebIeefìleë ~
ÒeLecee Helveer ³eLee efJeog<eer Deemeerled efÜleer³ee Helveer leLewJe Heefjueef#elee ~
keÀefJemece´e[d GHesvêYe¡eë ÞeerpeieVeeLeoMe&veeLeb JeejcJeejb Þeerveeruee®eueHegjerced
Deie®íled ~ DeleSJe lem³e keÀefJeJem³e DeefHe ®e keÀeJ³eeveeb meceefOekeÀÒe®eej: meeefOeleë
~ leeqmceved keÀeues Kees×e&jep³esve men GHesvêYe¡eë ce²jepe Fefle GHeeefOevee
Yetef<eleë ~ mJeuHee³egjemeerled keÀefJe: ~ cegntÊe¥ pJeueveb Þes³e: ve ®e Oetceeef³eleb ef®ejced
Fefle DeeHleJeeke̳eb DeefceleÒeefleYeeveeb ke=ÀlesçJeM³ecYeeefJe ~ DeleSJe DeÒeeHleJee×&keÀ:
keÀefJe: 45 Je<e& Je³eefme efoJe²le: ~
2.1 Yebpem³ekeÀeJ³eke=Àefleë
mJeuHes keÀeues keÀefJemece´e[d GHesvêYe¡eë efJeHeguekeÀeJ³emecYeejm³e j®eef³elee
DeYeJeled ~ DeÐeeefHe lem³e ÒekeÀeefMelee: ûevLeeë- ÒescemegOeeefveefOe-megJeCe&jsKeeMeefMejsKee-DeJeveejmelej²ö
keÀueekeÀewlegkeÀ-ueeJev³eefveOeer-®eewHeefoYet<eCejeceueerueece=le-®eewHenje-megYeêeHeefjCe³e-jefmekeÀnejJeefue-yepeejJeesefuejmeHeb®ee²-YeeJeJeleer-®eewHeefo®evê-íevoYet<eCe-ieerleeefJeOeeve-oMeHeesF-& íHeesF-&
ueeJeC³eJeleer-keÀesefìye´ïeeC[megvojer-JewosnerMeefJeueeme-ef®e$ekeÀeJ³eyevOeeso³eeo³e:
HeáeeMeoefOekeÀe: efJeÐevles ~ Sleeefve keÀeJ³eeefve efJene³e DeveskeÀeveeced
DeÒekeÀeefMelekeÀeJ³eeveeb je®eef³ele=ªHesCe S<e keÀefJemece´e[d GHesvêYe¡e: DeeflemegÒeefme×ë
~ DeJeM³eb le$e meJex<ebe keÀeJ³eeveeb keÀefJeë GHesvêYe¡e Fefle mebMe³eë Deefmle ~ Hejefmceved

DeJemejs kesÀ®eve keÀJe³eë GHesvêÒeefleYeemekeÌleeë mJe³eb keÀeJ³eeefve j®eef³elJee GHesvêm³e
veecvee keÀ=leÒe®eejeë Deemeved ~ DeleSJeesHesvêkeÀeJ³eeveeb mebK³ee Je»er YeJeefle ~
JeemleJeleë keÀeefve mebK³ekeÀeefve keÀeJ³eeefve keÀefJe: mJe³eb j®e³eleerefle mecem³ee³ee:
meceeOeeveced DeÐeeefHe ve peeleced ~ DeÐeeJeefOe Heb®eefJebMeeflekeÀeJ³eeefve Ye¡e-keÀJesë
ÒekeÀeefMeleeefve ~ DeleSJe kesÀJeueced DevegceeveceeefÞel³e kesÀ®eve GHesvêë ®elJeeefjbMeled
keÀeJ³eeefve jef®eleJeeved Fefle Jeoefvle ~ Dev³es kesÀ®eve GHesvêYe¡e: meHleefle: DeLeJee
SkeÀmeHleeflekeÀeJ³eeefve jef®eleJeeved Fefle Jeoefvle ~ GHesvêë ³eefo mJeuHe Je³eefme
SkeÀmeHleeflekeÀeJ³eeefve j®eef³elegb meceLe&ë DeYeJeled, leefn& Sleled lem³e
peerJeveJ³eeefHemeeOevee³ee: HeÀueced Fefle JekeÌlegb Je³eb ÒeYeJeece: ~ Dev³eseqmceved He#es lem³e
ÒekeÀeefMeleeefve keÀeJ³eeefve Ye¡eÒeefleYeecetu³eekebÀveeLe¥ He³ee&Hleeveerl³emebMe³eced ~
2.2. Ye¡em³e keÀefJelJeced GHesvêYe¡em³e keÀeJ³eeJeueer ³eefo meceer#³eles leefn& ue#³eles ³eled keÀeefve®eve
keÀeJ³eeefve HeewjeefCekeÀefJe<e³eJemleg DeJeuecy³e jef®eleeefve meefvle ~ leeefve ³eLeeJewonerMeefJeueeme-megYeêeHeefjCe³eöDeJeveejmelej²-keÀueekeÀewlegkeÀ-íevoYet<eCeeefoefve
~ Dev³eeefve DeefHe meefvle ~ ³eLee ueeJeC³eJeleer, ÒescemegOeeefveefOe, jefmekeÀnejeJeueer,
jmejsKee, keÀesefìye´ïeeC[megvojer-ÒeYe=efleefve mecHetCe&keÀeuHeefvekeÀeefve keÀeJ³eeefve
efJejef®eleeefve ~ jmeHeáekeÀefceefle keÀeJ³eced DeuebkeÀejûevLeªHesCe Òeefme×ceefmle ~
De$eesuuesKeveer³eb YeJeefle ³eod GlkeÀueYee<ee³ee efJejef®eleë S<eë ÒeLeceë
DeuekeÀebjûevLeë ~ ef®e$ekeÀeJ³eJevOeeso³e-veecvee SJe %ee³eles ³eosleled, ef®e$ekeÀeJ³eefceefle
~ ieerleeefJeOeeveb lem³e keÀes<eûevLeë ~ GHesvêë mJe³eb lem³e keÀeJ³emecetns Jentveeced
DeÒe®eefueleeqkeÌueäMeyoeveeb Òe³eesieb ke=ÀleJeeved ~ Sleeefve efJene³e Jeng ®eewHeefoveeceefHe
j®evee Ye¡ekeÀefJevee ke=Àlee ~ keÀeuHeefvekeÀ-HeewjeefCekeÀ-keÀLeeJemleg-He³e&JesefMeleeveeb
keÀeJ³eeveeb legueve³ee lem³e meejmJelemeeOevee³ee DecueevemJee#ejb leêef®eleb #egêHegmlekebÀ
mebieerleeJeueer iejer³emeer efJejepeles ~ Ye¡ekeÀJesë JewosnerMeefJeueeme DeeÐe `Je'
De#ejefve³ecesve leLewJe megYeêeHeefjCe³eë DeeÐe `me' De#ej efve³ecesve, keÀueekeÀewlegkeÀced
DeeÐe `keÀ' De#ej efve³ecesve SJe jef®eleeefve ~ DeJeveejmelej²veece keÀeJ³eced

GlkeÀueer³e `DeJevee' efve³ecesve jef®eleced ~ Ye¡ekeÀJesë YeefkeÌle®ewlev³eced DeleSJe Jeng
®ecelkeÀeefj Deemeerled ~ keÀJesë GHesvêYe¡em³e keÀeuHeefvekeÀeefve keÀeJ³eeefve Òee³eë meceeve
Mewu³eeë ieefleMeerueeefve ~ Hegvepe&vceJe=leevle-vee³ekeÀveeef³ekeÀeªHeJeCe&veeHeejmHeeefjkeÀevegjefkeÌle-efJejnefceueveef®e$eeefCe Òeefle keÀeJ³ecevleie&leeefve meceeveOeefce&efCe
SJe ~ $eÝlegJeCe&vee-veiejJeCe&vee-ÒeYe=le³eë efJe<e³eeë ³eÐeefHe ceO³es ceO³es keÌueeefvleb
peve³eefvle, leLeeefHe ÒeefleYee³eeë ieewjJeb ÒekeÀeMe³eefvle SJe ~ lem³e Jentefve keÀeJ³eeefve
cenekeÀeJ³eHeoJee®³eeefve YeJeefvle SJe~ DeeuebkeÀeefjkeÀue#eCeeefve DeeoMe&ªHesCe
DeJeuecy³e Òel³eskeÀm³e keÀeJ³em³e mejmeleeb efJeoOeeefle S<eë keÀefJeë GHesvêYe¡eë ~
Ye¡ekeÀJesë mebmke=ÀleefJejef®eleb vew<eOe-keÀeJ³eced GlkeÀueYee<e³ee j®eef³e<³eceeCem³e
keÀeJ³em³eeoMe&ªHesCe ie=nerleJeeved~ mebmke=Àle keÀeJ³evew<eOem³e ueeskeÀefÒe³elee kesÀJeueb
keÀefJeHeefC[leeveeb ceO³es meerceeJe×eççmeerled ~ DeleSJe mJe³eced GHesvêYe¡eë Þeern<e&m³e
ÒeeflemHeef×&ªHesCe mJekeÀer³e-Mewu³ee keÀeJ³eeefve jef®eleJeeved ~ Hejvleg vew<eOem³e
Heoueeefuel³eb , iet{keÀuHevee- keÀuee MeyokeÀeefþv³eb, Yee<eeieleefkeÌueälee ®e
JengHeeefC[l³eb ®e GHesvêb
ÒeeYeJe³eled ~ MeyoeuebkeÀejeLee&uebkeÀejÒe³eesiesCeesHesvêYe¡em³e vewHegv³eb lem³e keÀeJ³es<eg ÒekeÀefìleced SJe ~ DeuebkeÀejÒe³eesiem³e
met#ceeeflemet#ceefJeYeeJe-He³e&vleb Ye¡ekeÀeJ³ekeÀefJelee mecegHeefmLelee peelee ~ DeÐeeJeefOe
Jeng<eg efJeYeeJes<eg keÀef½eod DeefHe ÒeeosefMekeÀkeÀefJe: Ye¡ekeÀefJeb veeefle¬eÀevleJeeved Fefle Je³eb
JekeÌlegb Heej³eece: ~
keÀJ³egHesvêYe¡em³e keÀefJelJeefJe<e³es Jengmeceeuees®eveb ¢efäHeLeced Deeie®íefvle ~
meceeuees®ekeÀeë kesÀ®eve Jeoefvle ³eod Ye¡ekeÀeJ³eeJeefue: SkeÀefoiedoefMe&veer Ye¡ekeÀLeeJemleg
ieleevegieeflekeÀb ®e YeJele: ~ Hegveë kesÀ®eve Jeoefvle Heew©<eHetCe&ÒesceYeeJevee³eeë DeYeeJeë
Ye¡ekeÀeJ³es ¢M³eles ~ HegvejefHe Me=²ejjmeë Jeengu³esve le$e Heefjueef#eleë ~ kesÀ®eve
Dev³es DeefHe SJeb Jeoefvle ³eod Ye¡eYee<ee efkeÌueäe ogJees&O³ee ~ mecemeeceef³ekeÀmeceepem³e
ef®e$eb leoer³e keÀeJ³es ve efJeefcyeleced ~ kesÀ®eve oes<eoefMe&veë Jeoefvle Ye¡ekeÀeJ³es
efJejepeles jmeoes<e:, Je³eekeÀjCe oes<eë Fefle ~ keÀJ³egHesvêYe¡em³e ÒeleefYee SJeb
keÀueeHetCee&, SJeb jmeceesefnveer SJeb Òe%eece³eer, ³eled meceesuee®ekeÀeveeb oes<eoefMe&veeced ®e

DeefYe³eesieë efve<HeÀueleeced Yepeles ~ Òel³eskebÀ He*dkeÌleew GHesvêYe¡em³e HeeefC[l³eb
keÀefJelee®eeleg³e&ced DeefHe ®e keÀuHevee efJeueeefmelee efJeHegueYeeJesve ÒekeÀeM³evles ~
ÒeeflekeÀeJ³eb ÒeefleHeoced GHesvêm³e me=efä: ceveesjcee ~ ÒekeÀeMeveer³eb ³eled lem³e
Heoiele®ee©lee³ee: veece YeJeefle DeLee&uebkeÀejë ~ GHeceeuebkeÀejÒe³eesies Ye¡euesKeveer
mJelemHetÀÊee& ~ SkewÀkebÀ HebkeÌlees SkeÀeefOekeÀeçLee&uebkeÀejeë meeHes#eYeeJesve HejmHejb
ÒeYeeJe³eefvle ~ JengkeÀuHeveeveeb meb³eesiesve SkewÀkebÀ JeCe&vee peefìuee ®esled
yeewefOekeÀefJekeÀeMem³e DeHetJe&e mejmelee lem³e peerJevece³eer ~ GHesvêYe¡em³e
Òel³eskeÀefmceved HeÐes keÀefuHeleeefve ef®e$eeefCe DeveJeÐeeefve ~ DeleSJe Ye¡em³e
keÀuHevee³eeë He=ÿYetefce: Del³evleb ê{er³emeer~ keÀefJecevemeesçefYeÒee³em³e ªHee³eveced
Del³evleb keÀäkeÀjced ~ DeeuebkeÀeefjkeÀ-keÀeJ³ej®evee³ee: HejcHejeb ÒeeosefMekeÀYeejleer³ekeÀeJ³e-meeefnl³eseflenemeb Òeefle Ye¡ekeÀJesë oeveb ieg©lJeHetCe&ced Fefle JekeÌlegb ÒeYeJeece ~
2.3 Ye¡em³e HeeefC[l³eced
GHesvêYe¡em³e HegjeCe%eeveced DeefHe ®e Meeefm$e³eb HeeefC[l³eb iecYeerjcesJe ~
keÀeJ³ej®eveeJemejs ³eoe keÀefJeë HeoHeoeLee&ved ceeso³eles, leoe SJe HegjeCe%eevem³e DeefHe
®e efJeHegueHeeefC[l³em³e ÒekeÀeMeb keÀjesefle veece ~ Ye¡em³e meJe&MeeðeeefOekeÀejë lem³e
HeeefC[l³eb Iees<e³eefle veece ~ mJe³ebkeÀefJeë mJeerkeÀjesefle ³eled meë Meyomecegêm³e
Heejieble: ~
efJeef®e$e-meceLe&-jceCeer³e-Meyoeveeb Òe³eesiesCe-meejmJeleer me=efäë
Ye¡ekeÀefJeuesKev³eeë Devev³ee ~ YeeJeÒekeÀeMevee³e Je¬eÀeskeÌlesë meene³³eb ceO³es ceO³es
ve³eefle Ye¡ekeÀefJeë ~ YeeJe-Yee<esl³eve³eesë ܳeesë Yeejmeec³eced SJe Ye¡em³e
keÀueekeÀewMeueced ~ Meyoeveeb ÒeeOeev³eb YeeJem³e ieecYeer³e¥ ®e SkeÀeOeejs Ye¡ej®evee³eeb
¢M³esles ~
Ye¡ekeÀJesë HetJe&cesJe keÀeuHeefvekeÀkeÀeJ³ej®evee³ee: HejbHeje Òee³eMees
veemeerled ~ jecee³eeCe-ceneYeejleeefo-DeeK³eeveesHeeK³eeve-He³ee&JesefMele-keÀeJ³eevebe
Oeeje Òeefleÿlee Deemeerled ~ Fceeb Oeejeb keÀefJemece´e[d GHesvêYe¡e: meceefOekebÀ ieefleMeerueb
kegÀJe&ved mJe³eb ®eeleg³e&sCe HeefjceeC[³eles GlkeÀue mejmJeleerced ~ Ye¡ej®evee³eeced
GlkeÀueer³emeeceeefpekeÀ-peerJevem³e ef®e$eeefCe jepevles ~ Hejm³e ieesHevekeÀLee-

HejcHejevegceesefole-Òesceöefceueveb-efJejnpeefvele-cevemleeeflJekeÀ-ef®e$eb ®e Ye¡ej®evee³eeb
J³eeHekeÀYeeJesve ÒeekeÀìîeb
ueYeles ~ jepeHeg$eë Deemeerod GHesvêYe¡e: ~
jepeHeefjJeejm³e ³ee¢Meer efJeYelmekeÀecegkeÀelee meeçefHe lem³e uesKev³ee DeefYeJ³ekeÌlee ~
³eleë me jepeHeefjJeejm³e efJeYelmeHeefjJeMeleë cegkeÌleë, leleë Hes^ceefJejneefoJeCe&veb lem³e
meeOeejCeeslkeÀueer³evej-megueYeb YeJeefle ~ ®ewlevem³e Meg×YeefkeÌleOece&m³e He^®eejeled Hejb
ceesieueMeemevem³eeefHe®e mebmke=Àlesë He^YeeJeë GlkeÀues<eg ¢M³eceeve Deemeerled~ leleë
mecYeeefJeleYe^äe®eejm³e met®evee ³ee mee Ye¡ekeÀeJ³es<egg ¢M³evles ~ kesÀJeueb
veeef³ekeÀevee³ekeÀ³eesë ®eefj$eefJekeÀeMesve DeefHe®e meceepem³e veeveeefJeOeef®e$em³eesHemLeeHeves
keÀefJeë Ye¡eë Yeejleer³eeveeced ceve DeekeÀ<e&³eefle ~
2.4 : Ye¡em³e Mewueer
Meyom³e keÀeefþv³eced Deefmle ~ DeLe&m³e efkeÌueälee DeH³eefmle ~ Hejvleg meefvle
Ye¡ekeÀeJ³es<egg mejme-keÀesceue-ceOegj-YeeJeOeejeë~ DeleSJe ceOegjceOegje Ye¡ekeÀeJ³e-Heg<keÀefjCeer ~ Þe=efleceOegje j®evee, megueefuelee Yee<ee mJejce³eer mebieerlecet®í&vee
®e Ye¡ekeÀeJ³em³e De#e³ekeÀerefÊe&ªHesCe efJejepevles ~ DeleSJeeslkeÀueer³eeveeb efJeK³eelee:
Ye¡eevegmeeefjCe: ieJes<ekeÀe:, HejJeefÊe&veë keÀJe³e½e GoeÊe-keÀCþsve mJeerkegÀJe&efvle
keÀefJemece´e[d GHesvêYe¡e Fefle ~ mceele&GlkeÀueer³e Jews<CeJekeÀefJeë Deemeereod S<e
GHesvêYe¡eë ~ Oece& celeJeeo¢ìîee meecHe^oeef³ekeÀ-mebkeÀerCe&leeced GlkeÀueer³e
meceepepeerJeveeled otjerkeÀjesefle ~ keÀJesë Ye¡em³e j®evee³eeb lem³e Oeeefce&keÀmeebmke=ÀeflekeÀced
DeeefYecegK³eb mHeäerYeJeefle ~ peieVeeLemebmke=Àlesë meHeÀueªHee³eveb efvelejeb Ye¡ekeÀJesë
Oeeefce&keÀ®esleveeced SJe ÒekeÀeMe³eefle ~ DeleSJe ³eLeeLe&leë Ye¡ekeÀefJeë keÀefJemece^e[d
DeefHe ®eeslkeÀueÒeosMem³e meeJe&peveerve-keÀefJeefjefle ~

le=leer³eHeefj®ísoë
CHAPTER-3

le=leer³eHeefj®ísoë

ef®e$eJevOeefvecee&Ces ceeIeYe¡e³eesmleguevee
cenekeÀefJeceeIeë mebmke=ÀlekeÀeJ³eieievem³e meccegppJeue: p³eesefle<keÀ: ~
keÀefJekegÀueieg©ë keÀeefueoeme: GHecee- v³esHegC³es Heejiebleë~ keÀeJ³ekeÀejë YeejefJeë
DeLe&ieewjJe-meefVeJesMeves ÒeJeerCeë ~ leLewJe Heoueeefuel³eefJe<e³es Deefve&Je®eveer³ee
Þeern<e&He^efleYee ~
HejvletHeceeçLe&ieewjJe-Heoueeefuel³eeefo<eg
ef$e<egg
iegCes<eg
Devev³emeeOeejCe: YeJeefle ceeIekeÀefJeë ~(27) ve kesÀJeueb ceeIekeÀefJeë JengMeeðeoMeea
efJeÜeved YeJeefle, HejvlJes<eë cetefÊe&ceeved meejmJele-cene keÀes<eFJe efJejepeles (28) ~
GlkeÀueYeejl³eeë ³eesi³eleceJejHeg$eë YeJeefle keÀefJemece^e[d GHesvêYe¡e:
~ mJeer³emeejmJele-mecYeejsCe Jevoles keÀefJe©Hesvêë mejmJeleerced ~
GlkeÀuemeeefnl³eieJes<ekeÀeveeb celesve keÀefJeYe&¡e GHecee³eeced DeefHe ®eeLe&ieewjJes Heej²leë
(29)
~ GlkeÀuemeeefnl³ess ®e jerefle³egie GHesvêYebpem³eeY³ego³eceYetled ~ ³eÐeefHe ceeIeë
mebmke=Àle keÀefJeë, DeefHe ®eemeeJegHesvê GlkeÀefuekeÀefJeë leLeeefHe Mewueer¢ìîee GYe³eesë
meece¡em³eb ue#³eles ~ ceeIeHe^efleYee³ee mmeÊee veJeveJeesvces<eMeeefueveer³eb Ye¡eÒeefleYee³eeb
Heefjue#³eles ~ Heoefvecee&Ces keÀeJ³ekeÀej³eesjgYe³ees: HeejeoefMe&lee efJejepeles ~
efJeef®e$eef®e$eceefvojs GYeew Heejbieleew Fefle JekeÌlebg Meke̳eles ~ cenekeÀefJecee&Ieë lem³e
efMeMegHeeueJeOe keÀeJ³em³e MueeskesÀ<egg ef®e$eyevOeeveeb Òe³eesieb keÀjesefle ~ HejvletlkeÀueer³ees
keÀefJeë
GHesvêYe¡e:
mJele$eªHesCe
ef®e$eJevOemeewOeªHeb
meejmJeleb
ef®e$ekeÀeJ³eJevOeeso³eced Fefle keÀeJ³eb efveefce&ceerles ~ Deeuees®³eceeves efveyevOes
efMeMegHeeueJeOe-ef®e$ekeÀeJ³eJevOeeso³es
keÀeJ³es
DeeefÞe^l³e ef®e$eefvecee&Ceo=ìîee
ceeIeYe¡e³eesë legueveelcekebÀ meceer#eCeb YeJeefle ~ cenekeÀefJe ceeIeë lem³e
efMeMegHeeueJeOecenekeÀeJ³em³e 19 meiex ef®e$eJevOeevebe He^³eesieb keÀjesefle ~

3.1.

ieescetef$ekeÀeyevOeë

JeCee&veelceskeÀªHelJeb ³eÐeskeÀevlejceLe&³ees: ~
ieescetef$ekesÀefle leled Òeengog&<keÀjb leod efJeoes efJeogë ~~(30)
Slee¢Mes

ef®e$eyevOse

Heeoܳeb

YeJeefle ~

Òel³eskebÀ

Heeoë

mecemebK³ekeÀJeCe&efJeefMeäë YeJeefle ~ HegvejefHe S<eë Heeoë ieescet$eefceJe meHee&³eceeveb
meefppeleb YeJeefle ~ ieescet$eefceJe Heefjmeppeve: S<eë yevOe: ieescetef$ekeÀe- yevOe Fefle
Òeefme×ë ~ cenekeÀefJeceeIeÒeCeerle SkeÀë ieescetef$ekeÀeyevOeesç$e GoeefÛ³eles ``He^Je=Êes efJekeÀmeOJeeveb
meeOevesçH³eefJe<eeefoefYeë ~
JeJe=<es efJekeÀmeÎeveb
³egOeceeH³eefJe<eeefCeefYeë ~~'' (31)
MueeskeÀë De³eb DevegÿgHed ívomee efJejef®eleë ~ DevegägHed ívoefme
mJeYeeJeleë Heeo®elegä³eb YeJeefle ~ De$e DevegägYeë He^LeceefÜleer³esefleHeeoܳeb
veerlJee ieescetef$ekeÀe³eeë He^LeceHeeoë efveefce&leë ~ leLewJe le=leer³e-®elegLe¥ Heeoew veerlJee
ieescetef$ekeÀe³eeë efÜleer³eHeeoë megmeefppeleë ~ DeleSJee$e ieescegef$ekeÀeyevOem³e
ÒeLece®ejCes <ees[<ee#ejeefCe DeefHe®e efÜleer³e®ejCes <ees[Mee#ejeefCe SJeced Deenl³e

meceûes yevOes Üef$ebMeodd De#ejeefCe meefvle ~ efvecveHe^oefMe&leieeCeereflekeÀ keÀ^cesCe
ieecetef$ekeÀeyevOeë ceeIem³e ieefleceeeved YeJeefle ~ ef®e$eced - 1- êäJ³eced ~
ÒeLecee ieescetef$ekeÀeieefleë
1/1-2/2-1/3-2/4-1/5-2/6-1/7-2/8-1/9-2/10ö1/11-2/121/1ö2/14-1/15-2/16 ~

efÜleer³ee ieescegef$ekeÀe ieefleë
2/1-1/2-2/3-1/4-2/5-1/6-2/7-1/8-2/9-1/10-2/1ö1/12-2/131/14-2/15-1/16 ~

HegvejefHe ³eefo mejuejsKe ceeO³ecesve Je³eb Heþeceë leefn& DeefHe ³eodJeeke̳eb
Deefmle, ieescetef$ekeÀe ieefleb Je³eb ³eefo Heþeceë leefn& leosJe Jeeke̳eb keÀefJevee efJev³emleced
SJe ~ ³eLeeLe&leë keÀm³eeef½eled Oesveesë cet$ejsKee ³eLee ef®e$ee kegÀefìue iel³ee Deûes Deûes
meHe&efle, leLewJe keÀeJ³eOesvetHeoece=leOeeje ieescetef$ekeÀeyevOse meHe&leerefle Je®eves veeefmle
mebMe³eë ~ keÀefJe ceeIem³e ieescetef$ekeÀeHeefjkeÀuHeveeçefYeveJee ve kesÀJeueb mebmke=Àlemeeefnl³es
DeefHe®e efJeée meeefnl³es SJe ~
Ye¡ekeÀefJeë DeefHe lem³e ef®e$ekeÀeJ³e JevOeeso³eveeeqcve keÀeJ³es
iescetef$ekeÀeyevOem³e He^³eesieb keÀjesefle~ me GlkeÀueer³eë veìJeeCeer Je=Êesve keÀefJeleeb
j®eef³eefle ~ veìJeeCeer Je=Êess mJeYeeJele: ®ejCe ܳeb YeJeefle ~ DeleSJe Ye¡e keÀJesë
ieescetef$ekeÀeyevOeë ®ejCeܳeelcekeÀ: YeJeefle ~ lem³e JeCe&meppee³eeced ieescetef$ekeÀeyevOes
³eÐeefHe veeefmle keÀeefHe vetlevelee, leLeeefHe GlkeÀueYee<ee³eeced F¢Meer j®evee efvelejeced
DemeeOeejCeer ~ ef®e$eced 2 - êäJ³eced ~
3.2 : cegjpeyevOeë
jmekeÀuHeêgce veceeuebkeÀejie^vLes cegjpeyevOem³ewkeÀb mJeªHeb ¢M³eles (32)
~ Hejvleg ceeIe keÀefJeë vetleveb keÀefáeled cegjpeyevOeb mJeer³ekeÀeJ³es GHemLeeHe³eefle ~
efMeMegHeeueyeOecenekeÀeJ³em³e TveefJebMeefleleces MueeskeÀ cegjpeyevOem³e GoenjCeced SJe
YeJeefle ~ lem³e cegjpeyevOes ®ekeÀ^ ܳeb YeJeefle ~ oef#eCeHeeéeX SkebÀ ®ekeÀ^ced ~ HegvejefHe

JeeceHeeéexDeHejb ®ekeÀ^ced Deefmle ~ He^l³eskeÀefmceved ®ekesÀ^ Deäe#ejeefCe efJejepevles ~ SJeb
®ekeÀ^ܳes (8+8=16) Mees[<ee#ejeefCe ieesueeke=Àefleefve meefvle ~ HegvejefHe Je=Êeܳem³e
ceO³eYeeies Jeengܳeced efvecvele GOe¥ ielJee ceO³eYeeies keÀesCeceskebÀ me=peefle ~
He^l³eskeÀefmceved Jeenew Deäe#ejeefCe meefvle ~ SJeb Jeengܳes (8+8=16) JeCee&efve
efJejepevles ~ oef#eCeHeeéex SkeÀ½e Jeeng: efvecveleë ³eefo ue#³eles, leefn& MueeskeÀm³e
He^LeceHeeoë le$e ¢M³eles~ oef#eCeHeeéemLess ®ekeÀ^s MueeskeÀm³e efÜleer³eë Heeoë
®ekeÀ^e³eceeCe: megmep³eles ~ Hegveë JeeceHeeée&mLes ®ekeÀ^s MueeskeÀm³e le=leer³e Heeoë
®ekeÀ^e³eceeCe: jepeles ~ DeHejm³e Jeenes: oef#eCeHeeée& TOJe&-efJevoesë ³eefo
HeþveejecYe: YeJeefle, lee|n MueeeskeÀm³e ®elegLe&Heeoë le$e megmeefppeleë Deefmleë ~
mJeYeeJeleë ceeIekeÀJesë cegjpeyevOeë ®elegmHeeoelcekeÀë Deefmle~ DeleSJe lem³e yevOeë
DevegägHed ívomeeçefYeJ³ekeÌleë YeJeefle ~ ceeIeer³e-cegjpeyevOse ®ekeÀ^ܳem³e ceO³es
Dee³ele#es$eceO³es JeCee&ë SJeb meefppeleeë, ³eleë les MueeskeÀm³e HeeoªHesCe
He^efleYeeefvle ~ meeOeejCeleë keÀm³eef®eled cegjpem³e HeeMJeܳes ®ekeÀ^ܳeced Deefmle~
cegjpeJeeÐem³e ieYe&ceefHe Heerveb ¢M³eles ~ leLewJeem³e yevOem³e HeefjkeÀuHevee ~
``meemesveeieceveejcYes jmesveemeeroveejlee,
leejveeoceveeceÊeOeerjveeieceveece³ee''~~
keÀefJemece^e[d GHesvêYe¡eë DeefHe cegjpeyevOeb lem³e keÀeJ³es efvecee&efle lem³e cegjpeyevOes
veJeervelJeb efkeÀefáeled veeefmle ~ ef®e$eb - 4 êäJ³eced ~
``keÀeceoe jle oemej ~ He^ceoe MegYe oemej ~~
jmeoe Ye³eoe Ye³eoe efnle ~ leg meoe jleoe efnle~~'' (33)
3.3 : ®ekeÀ^JevOeë
³eÐeskeÀefmceved ®ekeÀ^ekeÀejs JeCCee&ë meefppeleeë YeJeefvle, leefn& Slee¢Meë
JevOeë ®ekeÀ^JevOe Fefle DeeK³ee³eles ~ Slee¢Meë ®ekeÀ^JevOeë kesÀJeueb HeefjHekeÌJekeÀJesë
efme×uesKev³ee mebYeJeefle ~ ceC[ueeefve veerlJee ®ekeÀ^efvecee&Ceb YeJeefle ~ Deeeqmceveeved
®ekeÀ^s DeK³eeë kesÀ®eve meefvle He^l³eskebÀ DeK³eeë Je=lem³e kesÀvê SJe HejmHejb

ef®evJeefvle ~ SJebefJeOes ®ekeÀ^efvecee&Ces ceeIeë ³eLee Heej²ceë Ye¡eë leLewJe OegjvOejë ~
ceeIe®ekeÀ^yevOes MueeskeÀm³e SkeÀHeeoë ye==ÊeceO³e mLee³eeb mejuejsKee³eeced DeJeefmLeleë
yeengHe³e&vleb efJemleeefjleë ~ Hejvleg Ye¡em³e ®ekeÀyevOes He^l³eskebÀ Heeoë ÜsOee efJeYekeÌleë
YeJeefle~ Heeom³eeOexkeÀYeeieë veeefYekesÀvêle DeejY³e ®ee#eܳeceO³es efleÿefle ~
ceeIe®ekeÀ^JevOesçä DeK³eeë meefvle ~ Hejvleg Ye¡e®ekeÀ^yevOeceO³es <e[K³eeë efJeÐevles~
ef®e$eb-5, ef®e$eb-6 ®e o^äJ³eeefve ~
3.4. meJe&leesYeê JevOeë
leefoäb meJe&leesYeêb Ye^ceCeb ³eefo meJe&leë (34)DeLee&led ³eefo keÀm³e ef®eled
MueeskeÀm³e Heeoeww Heeoë Jee meJe&leë Ye^ceCeb kegÀJe&efvle, leefn& SJebefJeOe yevOeë
meJe&leesYeêyevOe Fefle DeeK³ee³eles ~ cenekeÀefJeceeIeë lem³e efMeMegHeeueyeOe keÀeJ³es
SJebefJeOem³e yevOem³e He^³eesieb keÀjesefle ~ keÀefJeë le$e ®eleg<HeeoelcekebÀ MueeskeÀced SkebÀ
j®e³eefle ~ He^l³eskeÀefmceved Heeos Mees[<ee#ejeefCe meefvle ~ SJeb ®eleg:<eg Heeos<eg ®eleg:<eefÿ
De#ejeefCe efJeÐevles ~ Sleeefve De#ejeefCe mebueive keÀesÿceO³es HejmHejb SJeb
meefppeleeefve, keÀesçefHe HeeþkeÀë ³em³ee: efoMeë HeþveejcYeb keÀjesefle DeefHe ®e ³eeced
efoMeb Deies^mejefle , meë meceeve Heeþb HeM³eefle ~ ef®e$eb -7 êäJ³eced ~ Hejvleg
Ye¡ekeÀJesë meJe&leessYeêj®evee keÀeef®eled veJeervee JeÊe&les ~ oefC[ve: ue#eCeevegmeejb lem³e
meJe&leesYeêë yevOeë HetCCe&le³ee ve mebieíles ~ Ye¡eef®e$eyevOem³e Heeoeë meJe&leë Ye^ceCeb
ve kegÀJe&efvle ~ ef®e$eb 8 êäJ³eced ~ DeJeM³eced De$e keÀefJemece^epe GHesvêm³e S<e:
oes<eë Fefle Je³eb JekeÌlegb ve MekeÌvegceë ~ leodkeÀefuHelemeJe&leesYeo^ë
He^keÀejvlej:
meJe&leesYeêyevOe: YeJesled ~
3.5. DeÆeueeryevOeë
cenekeÀefJeceeIem³eeÆeefuekeÀeyevOe: ve Òe¢M³eles ~ SJecJeOees yevOe
GHesvêYe¡em³ewkeÀevlelees ceevemeHe^metleë vetleveeefJe<keÀej Fefle JekeÌlegb Meke̳eles ~
SJebefJeOekeÀeJ³eefvecee&Ces Ye¡eë veevegkeÀesjefle ceeIeefceefle efveefJeJeeocesJe ~ SJeb
efJeOesçÆeefueyevOes JeCee& DeÆeefuekeÀeFJe meb³eesp³evles ~ SJeeqcJeOee³eeced DeÆeu³eeced

efJebMeefle: He^keÀesÿeë meefvle ~ He^l³eskebÀ He^keÀesÿs SkeÀJeCCe&ë efveJemeefle ~ Yetefceleë 16
leue-He³e&vleced S<eeçÆeueer meceg®®ee YeJeefle ~ He^Leces mlejs le^³eesoMeJeCee&ë, DeefHe ®e
efÜleer³es mlejs $e³eesoMe JeCee&ë jepevlesë ~ le=leer³es mlejs SkeÀeoMeJeCee&ë meefvle, ³es
efÜleer³eleë ÜeoMe keÀesÿHe³e&vleb J³eeHleeë ®elegLe&mlejs veJeJeCee&ë meefvle ~ ³es efÜleer³eleë
oMecekeÀesÿHe³e&vleb J³eeHleeë ~ Heáecemlejs meHleJeCCee&ë meefvle, ³es efÜleer³ele: DeäcekeÀesÿ-He³e&vleb J³eeHlee ~ meHleces mlejs meHleJeCee&ë meefvle, ³es <eÿmlejm³e
He^keÀesÿeveecegHeefj oesuee³eceeveeë efJejepevles ~ Deäcemlejs veJeJeCee&: meefvle ³es,
HetJe&mlejesHeefj oesuee³eceeveeë ~ veJecemlejs meHleJeCee&ë meefvle, ³esçäcemlejesHeefj
oesuee³eceeveeë~ oMecemlejs HeáeJeCee&ë meefvle, ³es veJecemlejesHeefj oesuee³eceeveeë ~
SkeÀeoMemlejs meHleJeCee&ë meefvle, ³es 10ce-mlejesHeefj oesuee³eceeveeë ~ ÜeoMemlejs
veJeJeCee&ë meefvle, ³es SkeÀeoMemlejesHeefj oesuee³eceeveeë ~ le^³eesoMemlejs meHleJeCee&ë
meefvle ~ ³es ÜeoMemlejm³e efÜleer³eHe^keÀesÿleë DeäceHe^keÀesÿHe³e&vleb J³eeHleë ~ ®elegÎ&Me
mlejs Heáe JeCee&ë meefvle ~ ³es $e³eesoMe mlejm³e efÜeleer³e-He^keÀesÿleë <eÿHe^keÀesÿHe³e^vleb
J³eeHleeë ~ HeáeoMemlejs $e³ees JeCee&ë Jeefvle ³es - ®elego&Memlejm³e efÜleer³eleë
<eÿkeÀesÿHe³e&vleb J³eeHleeë ~ meJe&Mes<es <ees[Memlejs $e³eesJeCee&ë efJeÐevles, ³es
HeáeoMemlejm³e $e³eeCeeb JeCee&veeced GHeefj DeHesef#eleeë meefvle~ DeÆeueeryevOes JeCee&ë
meJe&oe Yetefcemebueiveleuem³e JeeceHeeéJe&mLee: Heþîevles ~ JeeceHeeMJe&leë HeþveejcYe:
YeJeefle~ Devesve keÀ^cesCe Yetefceleë meJeexHeefjmlejHe³e&vleb Heþveb YeJeefle ~ Devesve keÀ^cesCe
GHe³eg&Heefj He^l³eskebÀ He^keÀesÿb SkeÀMeleefJebMeefleJeCee&ë efJeÐevles ~ ³eleë keÀefJe©HesvêYe¡e
GlkeÀueer³eJebieueeÞeerJe=Êessve HeÐeb j®e³eefle ~ leleë DeÆeueeryevOemeb³eespeveb megkeÀjb
YeJeefle ~ JebieueeÞeerJe=Êes Üew Heeoes mleë ~ He^l³eskeÀeqmceved Heeos efJebMeefle: De#ejeefCe
meefvle ~ DeleSJe SkeÀefmceved Heos ®elJeeefjbMeod De#ejeefCe meefvle ~ Ye¡ekeÀefJeë
JebieueeÞeer Je=Êemebieefþle-Heo-$e³em³e men®ee³es&Ce 40×3 = 120 De#ejeefCe
efJeefve³egp³eeÆeefueyevOeb efvecee&efle ~ Deefmceved yevOes keÀefJeë Devleefue&efHekeÀeceeO³ecesve
GceeHeleerefle efMeJeveece J³e¡e³eefle ~

keÀefJecee&Ieë DeeoMe&Yetleë~ Ye¡ekeÀefJeë lem³e ceeie&evegmejCeb keÀjesefle
(35)
~ keÀefJeYe&¡e: ³eÐeefHe kesÀ<egef®eled yevOes<eg ceeIekeÀefJeb veeeflekeÀ^eceles, leLeeefHe vetleveeved
keÀeáeveyevOeeved efvecee&³e mJe³eb DeHetJe&He^efleYeecHe^oMe&³eefle ~ DeeefJe<keÀjesefle meë vegleveeved
yevOeeved ~ ³egieueveeieyevOe (36) MetueyevOe (37) - yeefn$eJevOee- (38)öefo
yevOeeo³eë lem³eeefJe<keÀejeë ~ keÀefJeYe&¡eë lem³e ef®e$ekeÀeJ³eyevOeeso³ess
efÜmeHleefleHe^keÀejeved JevOeeved efvecee&efle~

®elegLe&Heefj®ísoë
CHAPTER-4

®elegLe&Heefj®ísoë
Meyoef®e$eefvecee&Ces ceeIeYe¡e³eesmleguevee
mecÒeefle Meyoef®e$eeCeeceeuees®evee efJeOeer³eles, ³eeefve Meyoef®e$eeefCe
ef®e$ekeÀeJ³eceO³esçefHe iev³evles ~
4.1. SkeÀe#ej HeeoMeyoef®e$eced
SJeeqcJeOes Meyoef®e$es He^l³eskeÀefmceved Heeos SkeÀHe^keÀejkeÀm³e JeCe&m³e
He^³eesieë YeJeefle ~ ³eefo `keÀ' De#ejsCe Heeoë efve|ce³eles, leefn& meceie^Heeom³e kesÀJeueced
`keÀ'De#ejsCe cenekeÀefJecee&Ieë lem³e efMeMegHeeueJeOecenekeÀeJ³es SkeÀe#ejHeeob
j®e³eefle ~
pepeewpeespeefpeefpepJeeleer leb leleesçefleleleeeflelegced ~~
YeeÊeesçefYe YeeefYeÊJeYeeYet jejeefjj efjjerjjë ~~(39)
Ye¡eke=Àlem³e SkeÀe#ej Heeom³e GoenjCeb ³eLee ``ne ne ne ne ne ngB ngB ngB ngB ngB,
nB nB nB nB nB ngB ngB ngB ngB ngB ~'' (40)
4.2 efÜ-De#ejHeeoöMeyoef®e$eced
efÜ-De#ejHeeos He^efleHeeob kesÀJeueb efÜHe^keÀejkeÀ: JeCCe&ë efleÿefle ~
ceeIem³e ³eLee ``YetefjefYeYee &efjefYeYeeajw YetYeeajsjefYejsefYejs
YesefjjsefYeYejYe^ecew jefYeªefYeefjYewefjYee ~~''(41)
Ye¡em³e efÜ-De#ejHeeoMeyoef®e$eb ³eLee
``jmeejsmeej megjme mejmeer

mebmeejefMejer megjYe mejmeer'' (42)
4.3 Demeb³eesieMeyoef®e$eced
nueesçvevleje meb³eesieë(43) ~ meb³eesieeYeeJeeod Demeb³eesieMeyoef®e$eb
mebIeefìleced ~ ceeIem³e Meyoef®ee$eced Demeb³eescMeyoef®e$eb ³eLee ``efveHeer[veeefoceefceLees oevelees³eceveejleced
JeHeg<eeceo³eeHeeleeefoYeeveeceefYeleesieueced ~~''(44)
ceeIemegueYeced Demeb³eesie-Meyoef®e$eb Ye¡ekeÀeJ³es ve ¢M³eles ~ ve
kesÀJeueceb leosJe, DeefHe®e ceeIem³e mecegóecekeÀced (45) Ye¡ej®evee³eeb veueY³eles ~
Hejvleg Ye¡ekeÀefJejmeJeCCee&çJeCee& - mekeÀej$e³e-meesþîe-efvejes<îe-Devleefuee|HekeÀeyeefne|ueefHekeÀeefo<eg ®ecelkeÀejb oMe&³eles ~
ef$eefJeOeevedMekeÀejved Me-me-<e Fefle JeCee&ved He^³egp³e
SJeb efJeOee j®evee efJeOeer³eles ~ Sleled kesÀJeueb Ye¡ekeÀeJ³es ¢M³eles~
4.4. mekeÀej$e³e-Meyoef®e$eced
``meebMe MeefMe efMe<eg efMeMex<eMes<e
mJeebme MeefMe efMeMeg MeerMesMeMe^eMe ~'' (46)
4.5 meesÿîe- Meyoef®e$eced
``GHetHeOceeveer³eeveeceesÿew'' (47)Devesve meg$esCe He-HeÀew, Deesþîeew JeCCeez
YeJele: ~ Deleë He-HeÀ Fefle JeCCe&ܳem³e He^³eesiesCe Ye¡eë meesÿîeMeyoef®e$eb efvecee&efle
³eLee ``Yeerce He^YeeJe YetefceHe He^eYeJes ~
yee<He He^YeJe YeJeYeJe YeeJes ~''(48)

4.6. efvejesÿ³eMeyoef®e$eced :
Dees<þîe-JeCCe&ved Heefjl³ep³e keÀefJemecee&ì efvejs<þîe Meyoef®e$eb j®e³eefle
~ ³eLee ``®evê®evove De²s osues vesF
Deveue meefj veeiej IesveF ~''(49)
4.7 Devlee|ueefHekeÀe Meyoef®e$eced
Devleefue&efHekeÀeyevOeceO³es Heeoë, HeeoceO³ess ®e De#ejeefCe ueerveeefve
(ieesefHeleeefve) meefvle~ DeHejefmceved He#es JeCe&meceenejë Heeoevlejb, Heoevlejb,
Jeeke̳eevlejb ®e me=peefvle ~ Deve³ee j®eve³ee Ye¡e: ceeIeb veeeflekeÀ^eceles, Hejvleg meesç$e
jmekeÀuHe¢ceb, meeefnl³ejlveekeÀjb ®e DeeÞe³eªHesCe mJeerkeÀjesefle ~ Ye¡eer³ee
Devle&efueefHekeÀe ³eLee ``megj ieCe Deeefo Ke̳eele vegnBF Demegj ~ (meg)
JemegOee He^evlejs Deefí veesns@ HejeJeej ~~ (Oee)
nejj ceO³emLe mesng vegnBF lejue ~ (j)
Jeeme Devles efJejeefpele vegn@F Deáeue ~ (me)
HetJe&efoie Deeefo Deefí Go³eeefo vegnsB (Het)
DeCCe&Je ceO³ejs ceFveekeÀ veesefn jns ~~ (CCe&)
efkeÀMeesefj ceO³e ceC[vee veesnBF jmevee ~ (mees)
YeeJe DeeÐejs mebYeJe veesnBF De¡evee ~~ (Yee)
keÀueHe He^evlejs ke̳eele He^ue³emes veesefn ~ (He)
Hee³eeso ceO³ejs efJeÐeg veesefn PeìkeÀF ~~ (³ees)
DeOej ceO³ejs Deefí vegnBF Dece=le ~ (Oe)

Mejerj Mess<es ªef®ej ®ejCe veesefnle ~ (j)
jcee yeesFuee S nsuee Je[ mecelkeÀej ~
K³eele megOeejme HetCCe& MeesYee He³eesOej ~'' (50)
Sleeefve efJene³e GHesvêYeb¡eë yeefnefue&efHekeÀe(51), DeJevee
(53)
-Deeoerveeb yevOeeveeb efvecee&Ces mJe-®eeleg³e¥ He^oMe&³eefle ~

(52)

, Jevee

GHemebnejë
Conclusion

GHemebnej :
ceeIekeÀefJeë mebmke=ÀlekeÀefJeë ~ keÀefJe mece´e[d GlkeÀueer³eë keÀefJeë ~
keÀefJe: ceeIeë meHleceMelekeÀYeJeë ~ HejvletHesvêYe¡eë meHleoMeMelekeÀYeJeë ~
keÀefJeceeIeë iegpe&jÒeosMemecYeJeë, HegvejefHe GHesvêYe¡eë GlkeÀueÒeosMe-pevcee ~
DeleSJe mLeeve-keÀeue-Yee<ee-o=<ìîee ܳeesë Jew<ec³eb JeÊe&les ~ efmLelesçefHe Jew<ec³es
Jengmeec³eb le$e efJeÐeles ceeIeYe¡e³eesce&O³es ~ Mewueer¢<ìîee-JeCCe&vee¢<ìîee,
HeeefC[l³e¢<ìîee ®e meec³eced Deefmle~ ceeIem³e keÀJesë meejmJeleceeiexCe ie®íved
keÀesçefHe efJeue#eCe: keÀeJ³ekeÀejë Ye¡eë ~
ef®e$eJevOeefvecee&CeHe^me²s GYe³eesjefHe meec³eb efkeÀefáeod Deefmle ~
ieescete$f ekeÀeyevOeefvecee&Ces ³eLee ceeIeë leLee Ye¡eë ~ cetjpeJevOeefvecee&Ces ceeIeYe¡e³ees:
meec³eb mHeäced ~ Hejvleg ®ekeÀ^JevOeefvecee&CekeÀewMeues ceeIeë DeveeflekeÀ^evleë~
meJe&leesYeêefvecee&CeefJe<e³es ceeIem³e ³e: keÀewMeueJ³etnë, lem³e J³etnm³e ceO³es He^Jesäbg
Ye¡em³e ceefle: ve MekeÌveesefle ~ ceeIemeJe&leesYeêm³e mJe®ívoe ieefleë, Hejvleg
Ye¡emeJeleesYeos^ lee¢Meer ieefleë veefJeÐeles ~ DeÆeueeryevOeefvecee&Ces Ye¡em³e He^efleYee
Devev³emeeOeejCeer ~ ceeIeë veef®eefvleleJeeved SJebefJeOecyevOeced ~ HegvejefHe
³egieueveeieyevOe-MetueyevOe -Jeefn$eyevOeeo³eë Ye¡em³e JewefMe<ìîeced Fefle Je®eves
veeefmle mebMe³eë~
keÀeJ³eyevOeefvecee&Ces DeO³eJemee³eë Ye¡em³e efJejepeles ~
efÜmeHleefleHe^keÀejkeÀeë yevOeeë ceeIem³e DeeefJe<ke=leeë, ³ee¢Mee: lelHetJe&peeveeb,
leoeveervleveeveeb keÀJeerveeb keÀeJ³e<egg veemeved ~ Foeveerced DeefHe ve meefvle ~
Meyoef®e$eefvecee&CesçefHe Ye¡eceeIe³ees: Deefmle efkeÀefáeled meec³eced ~
SkeÀe#ejHeeo: Üs#ejHeeo: Fefle Deve³eesë Meyoef®e$e³eesë ceeIeYe¡e³eesë meec³eced
Deefmle ~ Demeb³eesieMeyoef®e$es ceeIe: DeveeflekeÀ^evleë ~ veeefmle lee¢Meb ef®e$eb Ye¡em³e ~
HegvejefHe `Me'keÀej$e³e-meeÿdîe-efvejes<þîe-Devleefue&efHekeÀeefoefve Meyo ef®e$eeefCe ceeIem³e
mJekeÀer³eeefve DeefHe ®e mJelev$eeefCe ~

efMeMegHeeueJeOe-ef®e$ekeÀeJ³eyevOeeso³eced Fefle Deve³eesë ³eefo leguevee
YeJeefle, leefn& SkeÀefJe<e³eë ¢efäHeLeced Deeie®íefle~ Je=#emeHeuueJeë meMeeKe ³eefo
Heg<HeeefCe oOeeefle, leefn& Je=#em³e Heg<Hece³elJeb MeessYeles ~ Hejvleg ³e$e veeefmle HeuueJe:,
ve meefvle MeeKee:, kesÀJeueb Heg<HeeefCe meefvle leefn& leeefve Heg<HeeefCe SJe ,ve meHe<Hees
Je=#e: ~ leLewJe efMeMegHeeueJeOecenekeÀeJ³es Deefmle keÀLee, meefvle jmeeë , efJeÐevles
JeCe&veeë, mebie®íles cenekeÀeJ³em³e ue#eCeced ~ le$e keÀeefve®eve ef®e$eHeÐeeefve MeesYevles
~ Hejvleg ef®e$ekeÀeJ³eyevOeeso³es veeefmle lee¢Meer jceCeer³ee keÀLee, ve meefvle JeCe&veeë
DeefHe veefJeÐeles jmece³elJeced ~ kesÀJeueb ceefmle<keÀJ³ee³eece FJe efJejepeles
ef®e$ekeÀeJ³eJevOeeso³eced ~
leLeeefHe ceeIeë ³eLee He^elemcejCeer³eë, Ye¡e leLewJe Jevoveer³eë ~ GYeew
keÀJeer JeeCeerosJeeR ceC[³eleë ~ efvece&uemeejmJeleieieves SkeÀë metg³e& FJe, DeHejM®e ®evê
FJe MeesYeceeveews ~

End Notes
DeeeqHleìerkeÀe:
(1)og<keÀjb ef®e$eeÐeskeÀemeiee&ef¹leced - keÀeJ³eevegMeemeveced, JeeiYeÆ:, efveCCe&³emeeiej He^sme, Jecyes,
1915
(2) og<keÀjb ef®e$eeefomeie&lJeced -keÀeJ³eevegMeemeveced, nsce®evê:, efveCCe&³eemeeiej He^sme, Jecyes,
1964
(3) But they are discredited by Anandavardhan, suffered by Mammata in difference
to poetic practice and summarily rejected by Viswanath.
Hist. of Sans. Literature, S.K. DEY, PAGE-170

(4) efnvoer meeefnl³e keÀes<e, Yeeie-1, He^keÀeMekeÀ : %eeveceC[ue efueceerìs[, JeejeCemeer, le=leer³e
mebmkeÀjCeced, He=-246
(5) ef®e$ekeÀeJ³e-yevOeeso³e, 3/3-4
(6) Jeefn$eced, ye´ïeHegj, mecHeeovee : [e. efveMeekeÀj Hee{er, He=ÿe-156
(7) jmekeÀuHeêgce:, HeefC[lejepepeieVeeLe:, meb. Heb. JeeveecJeje®ee³e&:,
Deesef[Mee meeefnl³e SkeÀe[sceer, YegJeveséejced
(8) SkeÀe#ej efÜ-De#ej j®eve ~ mekeÀue He^keÀejs ceesnF ceve~~
Sceeves efnB ceO³e HegmlekeÀevlejs ~ ieCekeÀe ngDeefvle ef®e$e keÀeJ³ejs ~ 48-49, He=-2
efJe$ekeÀeJ³e JevOeeso³e, He^keÀeMekeÀ-veeje³eCe®evê oeme Dees Jeuejece oeme, He^Lece
mebmkeÀjCe, 1931
9. megkeÀefJe meceer#ee He=ÿe -296
10. le$ewJe
11. le$ewJe
12. jc³ee Fefle He^eHlcleer HeleekeÀe (3/53/efMeMegHeeueyeOeced)
13. le^emeekegÀueë HeefjHeob (5/26-efMeMegHeeueJeOeced)
14. ve=Heleg¡e (814)
15. Deveglmeg$eHeov³eemee meodJe=efÊeë meefVeJevOevee: , Meyo-efJeveesovees Yeeefle
jepeveereflejHemHemee ~
16. efMeMegHeeueJeOeced, 11/41
17. efMeMegHeeueJeOeced, 14/24
18. efMeMegHeeueJeOeced, 14/20
19. efMeMegHeeueJeOeced, 1/33
20. megkeÀefJemeceer#ee, Dee®ee³e& JeueosJeesHeeO³ee³e:, He=-297
21. efMeMegHeeueJeOeced, 2/28
22. megkeÀefJemeceer#ee, JeueosJe GHeeOee³~ He=ÿe 303
23. efMeMegHeeueJeOecedmeie& 19/75

24.
25
26.
27.
28.
29.
30.

31.
32.
33.
34.
35.
36.

efMeMegHeeueJeOeced,11/1
efMeMegHeeueJeOeced, 2/83
efMeMegHeeueJeOeced,2/86
GHecee keÀeefueoemem³e YeejJesLe&ieewjJeced ~
vew<eOes Heoueeefuel³eb ceeIes meefvle le^³eesiegCeeë ~~
veJemeie&s ieles ceeIes veJeMeyoes ve efJeÐeles ~
GHecee Ye¡eJeerjm³e lem³ewJe ®eeLe&ieewjJeced , Òees. pe³eke=À<CeefceÞe:
JeCee&veeceskeÀªHelJeb ³eÐeeskeÀevlejceLe&&³eesë ~
ieescetef$ekesÀefle lelÒeentog&<keÀjb leod efJeoes efJeogë~~
efMeMegHeeueyeOeced De : He. njieesefJevo Meem$eer
®eewKecyee efJeÐeeYeJeve, yeejeCemeer, Heg-863
efMeMegHeeueJeOeced,19/46
jmekeÀuHeêgce:, HeefC[lejepepeieVeeLe:, meb. Heb. JeeveecJeje®ee³e&:,
Deesef[Mee meeefnl³e SkeÀe[sceer, YegJeveséejced, He=ÿe -662 (meef®e$eced)
ef®e$ekeÀeJ³eyevOeseo³eced, 30/9
keÀeJ³eoMe&:, oC[er
keÀefJekeÀuHeuelee celes SYeeJes
meeefnl³ejlveekeÀj ceeIekeÀeJ³es ~ 2/46 (ef®e.keÀe.Je)
³egieueveeieJevOe, ef®e.keÀe.Je, 27/50)
IevemeejkesÀefMe Heefjieefle Oeve njmeoe ce=les Yeemes ~
IevemeejkesÀefMe Heefjieefle Oeve njmeoe ce=les Yeemes ~~

37. ef®e.keÀe.Je- 19/2 ~
nej meej Yeej leej
leej keÀj keÀj Oeerj, 29/2
38. jefmekeÀe He^keÀj jme He^keÀeefMe

~

jefme $eeefn osDe Deosner $eeefme ~~

jmemej nleg mevlees<eYej
jmeeueefme leg ceesles ve efJemej
jme efJeveles ceesleg Meefue meej

~
jYeme lees<e leg nj<e mej ~~
~
jmee megjle jle leg oemej ~~
~
jmeoe leg lej ojmegb meej ~~
ef®e$ekeÀeJ³e yevOeeso³eced ,61/50,53He=-61/50-

53
39. efMeMegHeeueJeOeced -19/3
40. 3/24 ef®e.keÀe.Je
41. efMeMegHeeueJeOeced -19/58
42.

ef®e.keÀe.Je-19/41

43. DeäOee³eer, 1/1/7
44. efMeMegHeeueJeOeced -19/69
45. efMeMegHeeueJeOeced -19/58
46. ef®e.keÀe.Je, 4/26
47. DeÿO³ee³eer, 1/1/19
48. ef®e.keÀe.Je., 4/29
49. 4.32, ®e.keÀe.Je
50. 8/4 le: 48, ef®e.keÀe.Je
51. ef®e$ekeÀeJ³e yevOeeso³e He=-3/10 © 14
52. ef®e$ekeÀeJ³e yevOeeso³e He=-15leë 20
53. ef®e.keÀeJe. 3/21)

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful

Master Your Semester with Scribd & The New York Times

Special offer for students: Only $4.99/month.

Master Your Semester with a Special Offer from Scribd & The New York Times

Cancel anytime.