SADRŽAJ

PROŠLOST 10 10 10 11 11 11 12 12 12 13 13 13 14 4 14 15 15 15 '6 '6 "6 17 17 Tko Tko Tko Tko Tko Tko je živio u Uru? je bio Sargon Akadski? su bili Hetiti? je bio Mojsije? su bili Asirci? je bio Nabukadnezar?

Koji je kralj prvi ujedinio Egipat? Tko je u zemlju Punt poslao trgovačku ekspediciju? Tko je izgradio prvu piramidu? Koji je faraon štovao jednog boga? Tko je bila Nefreteta? Tko je bio Tutankhamon? Tko su bili Koji su se Tko je bio Tko je bio Tko je bio Tko je bio Jomonci? carevi nazivali Sinovima neba? Lao-Ce? Buddha? Konfucije? narod Nok?

25 25 25 26 26 26 27 27 27 28 28 28 29 29 29 30 30 30 31 31 31 32 32 32 33 33 33

Tko je bio Saladin? Tko je bio Franjo Asiški? Tko je bio Timur? Tko Tko Tko Tko Tko Tko su bili je bio je bio je bio je bio je bio Ferdinand i Izabela? Leonardo da Vinci? Lorenzo Veličanstveni? poznat kao II Moro? Erazmo? Calvin?

Tko je bio Sokrat? Tko je bio Platon? Tko je bio Aristotel? Tko su bili Spartanci? Tko su bili Etrušćani? Tko su bili plebejci?

18 Tko je bio Julije Cezar? 18 Tko je bila Kleopatra? : Tko je osnovao Armenijsko Carstvo? - Tko je bio Isus iz Nazareta? " 9 Tko je bio prvi papa? Tko je bio prvi kršćanski misionar? _ '. 20 20 21 21 Tko su bili Tko su bili Tko su bili Tko je bio Tko je bila Tko su bili Skiti? Tračam? Kelti? Atila? kraljica Boadicea? barbari?

Tko se sastao na Tridentskom koncilu? Tko je bio Sulejman Veličanstveni? Tko su bili janjičari? Tko su bili Habsburgovci? Tko je bila kraljica Elizabeta? Tko je bio prvi francuski kralj iz loze Burbonaca? Tko je poznat kao otac suvremene filozofije? Koji je kardinal dao francuskim kraljevima apsolutnu moć? Tko je proglašen lordom protektorom Engleske? Tko je bila Katarina Velika? Tko je bila Marija Antoaneta? Tko je bio Fridrik Veliki? Tko je bio Jean Jacques Rousseau? Tko je napisao »Ljudska prava«? Tko je sastavio »Deklaraciju nezavisnosti«? Tko su bili jakobinci i žirondinci? Tko je bila gospođa Roland? Tko je bio prvi predsjednik Sjedinjenih Američkih Država?

.I Tko su bili Justinijan i Teodora? • Tko je bio Muhamed? 13 Tko je bio Harun al-Rašid? . Tko je bio Karlo Veliki? Tko se borio u bitki kod Toursa? Tko je bio Fridrik Barbarossa? _

Tko je bio Vilim Osvajač? k o je bila Eleonora od Akvitanije? Tko su bili Avicenna i Averroes?

34 34 34 35 35 35 36 36 36 37 37 37

Tko Tko Tko Tko Tko Tko Tko Tko Tko Tko Tko Tko

je je je je je je

bio Garibaldi? bio prvi kralj ujedinjene Italije? bila kraljica Viktorija? bio poznat kao Željezni kancelar? bio Abraham Lincoln? bila Carica-majka?

ZNANOST I TEHNOLOGIJA 42 42 43 43 43 44 44 45 45 45 46 46 Tko Tko Tko Tko Tko Tko Tko Tko Tko Tko je otkrio magnetizam? je bio Pitagora? je prvi opisao atome? se naziva ocem geometrije? je u kadi došao do važnog otkrića? je je je je je izumio seizmograf? bio Heron iz Aleksandrije? bio prvi moderni znanstvenik? izumio barometar? izumio sat s klatnom?

je osnovao prve radničke sindikate? su bile sufražetkinje? je osnovao Crvenu armiju? je osnovao Sovjetski Savez? je bio poznat kao Mahatma? je osnovao današnju Tursku?

Tko je izumio mikroskop? Tko je prvi upotrijebio mikroskop za promatranje živog tkiva?

46 47 47 47 38 38 38 39 39 39 40 40 40 41 41 41 Tko Tko Tko Tko Tko Tko je je je je je je bio Benito Mussolini? bio Staljin? bio Tito? bio Adolf Hitler? bio Winston Churchill? bio M a o Zedong? 48 48 48 49 49 49 50 50 51 51 51 52 52 53 53 53 54 54 55 55 55

Tko Tko Tko Tko

je je je je

otkrio stanice? otkrio gravitaciju? otkrio zašto se javlja duga? izumio zračnu crpku?

Tko je ujedinio Saudijsku Arabiju? Tko je oformio Afrički Nacionalni Kongres? Tko je bio Ho Ši Min? Tko je bio Martin Luther King? Tko su Palestinci? Kojoj religiji pripadaju suniti i šijiti?

Tko je za vrijeme oluje podigao zmaja? Tko je otkrio kako su izgledale pretpovijesne životinje? Tko je klasificirao biljke i životinje? Tko je prvi procijenio starost Zemlje? Tko je prvi proizveo električnu struju? Tko je izumio bateriju? Tko je dokazao da atomi postoje? Tko je bio Charles Darwin? Tko je otkrio zakone nasljeđivanja? Tko je povezao električnu struju i magnetizam? Tko je otkrio prirodu svjetlosti? Tko je svrstao kemijske elemente? Tko je zaslužan za više od 1000 izuma? Tko je otkrio radioaktivnost? Tko je 1900. godine izazvao revoluciju u fizici? Tko je otkio radij? Tko Tko Tko Tko Tko je je je je je podijelio atom? postavio teoriju relativnosti? otkrio vitamine? izumio tranzistor? otkrio strukturu D N K ?

MITOVI, LEGENDE I JUNACI 56 56 57 57 57 58 58 58 59 59 59 Tko Tko Tko Tko Koji Tko Tko Tko Tko Tko Tko su bile Amazonke? je morao obaviti dvanaest poslova? je bio Agamemnon? je bila Helena? je veliki grad nazvan po božici? su bile Muze? je bila kraljica od Sabe? je bila Afrodita? je tražio zlatno runo? je bio Odin? su bile Valkire?

68 68 68 69 69 69 70 70 70 71 71 71

Tko je bio Spartak? Je li Robin H o o d zaista postojao? Tko je bio N e d Kelly? Tko su bili Poncho Villa i Emiliano Zapata? Tko je bio Jessy James? Tko je bio AI Capone? Tko je bila »Dama sa svjetiljkom«? Koja je crna Amerikanka bila poznata kao Mojsije svoga naroda? Tko je osnovao Crveni križ? Tko je bio Albert Schweitzer? Tko je bila Helen Keller? Tko je Majka Tereza?

UMJETNOST I ZABAVA 72 72 72 73 73 73 74 74 74 75 75 75 76 76 76 77 77 77 78 78 78 79 79 79 80 80 Tko Tko Tko Tko Tko Tko Tko Tko Tko Tko Tko Tko je je je je je je je je je je je je napisao Ep o Gilgamešu? napisao Ilijadu i Odiseju? bila Sapfo? pisao basne? glavni junak Ramayame? bio Vergilije? bio Omar Khayyam? napisao Priču o Genjiju? 1001 noć pričao priče? napisao Božanstvenu komediju? bio Petrarca? napisao Kanterburijske priče?

60 60 60 61 61 61 62 62 62 63 63 63 64 64 64 65 65 65 66 66 66 67 67 67

Tko Tko Tko Tko Tko Tko

je je je je je je

bio Roland? živio u Camelotu? bio kralj Vaclav? bio El Cid? bio Prezbiter Ivan? bio Wilhelm Teli?

Koji je gusar bio poznat kao Barbarossa? Tko je bio Francis Drake? Tko su bili bukaniri? Tko je bio Surcouf? Tko su bile Anne Bonny i Mary Read? Tko je bio admiral Nelson? Tko Tko Tko Tko Tko Tko Tko Tko Tko Tko Tko Tko je svirao dok je gorio Rim? je bio čovjek sa željeznom maskom? je bila Marija Stuart? su bili Borgije? je bio Rasputin? je bila Eva Peron? je je je je je je bio bila bio bio bio bila Hiawatha? Pocahontas? Daniel Boone? Davy Crockett? Geronimo? Calamity Jane?

Tko je bio Don Quijote? Tko je sastavio prvu zbirku narodnih pripovjetki? Tko je bio Robinson Crusoe? Tko je opisao Guliverova putovanja? Tko je bio Candide? Tko je stvorio Frankensteinovo čudovište? Tko je bio Alessandro Manzoni? Tko je bio M o b y Dick? Tko je bio Victor Hugo? Tko su bili tri mušketira? Tko je bio Hans Christian Andersen? Tko je bio Honoré de Balzac? Tko je bio Charles Dickens? Tko je napisao prve detektivske priče?

80 81 81 82 82 83 83 83 84 84 84 85 85 86 86 87 87 87 88 88 88 89 89 89 90

Tko su bile sestre Bronté? Tko je napisao knjigu Alice u zemlji čudesa? Tko je napisao prve znanstveno-fantastične priče? Tko je napisao Rat i mir? Tko je bio Mark Twain? Tko je bio Émile Zola? Tko je bio Franz Kafka? Je li Sherlock Holmes zaista postojao? Tko Tko Tko Tko Tko je je je je je bio Fidija? bio Giotto? bio Piero della Francesca? naslikao prve uljane slike? bio Michelangelo?

92 92 92 93 93 93 94 94 94 95 95 95 96 96 96 97 97 97

Tko Tko Tko Tko Tko Tko Tko Tko Tko Tko Tko Tko Tko Tko Tko Tko Tko Tko

je napisao prve tragedije? su bili Kolumbina i Harlekin? je najveći engleski dramski pisac? je bio Moliere? je dušu prodao vragu? je bila »Božanstvena Sarah«? je je je je je je bio Anton Čehov? bila Eleonora Duse? bio Ibsen? bila Ana Pavlova? bio Vaclav Njižinski? bio Bertold Brecht?

Tko je bio Bernini? Tko je bio Rodin? Tko su bili postimpresionisti? Tko su bili fovisti? Tko je bio Picasso? Kome Tko je Tko je Tko je Tko je Tko je je Vivaldi skladao glazbu? bio Johann Sebastian Bach? bio Mozart? bio Beethoven? bio Čajkovski? bio Stravinski?

je bio Charlie Chaplin? su bili Stanlio i Olio? je bio Louis Armstrong? je stvorio Mickey Mousea? je bio Elvis Presley? su bili Beatlesi?

Tko je narodnu glazbu povezivao s Bachom?

MEDICINA 98 98 98 99 99 100 100 100 101 101 101 102 102 Tko su bili prvi liječnici? Tko je otac medicine? Tko je bio Galen? Tko je prvi primijenio akupunkturu? Tko je bio Paracelsus? Tko Tko Tko Tko Tko Tko je je je je je je izradio prve umjetne udove? bio najveći rani anatom? otkrio optok krvi? otkrio lijek protiv skorbuta? otkrio da bolesti uzrokuju mikrobi? otkrio cjepivo protiv boginja?

90 90 91 91 91

Tko je gitaru učinio koncertnim instrumentom? Koji je operni pjevač prvi snimio ploču? Tko je bio »Duke« Ellington? Tko je bila Billie HoIÜday? Tko je bila Maria Callas?

Tko je prvi primijenio anesteziju? Tko je u kirurgiji prvi primijenio antiseptike?

102 103 103

Tko je izdvojio bakteriju što uzrokuje tuberkulozu? Tko je bio Sigmund Freud? Tko je pronašao način sprečavanja dječje paralize? Tko je prvi puta presadio srce? SVEMIR

103

104 104 105 105 105 106 106 107 107 107 108 '08 " 09 109 109

Tko je prvi tvrdio da Zemlja kruži oko Sunca: Tko je izradio prvu kartu zvjezdanog neba? Tko je prvi uspješno predvidio kretanje planeta? Tko je bio Kopernik? Tko je bio Tvcho? Tko je otkrio kako se kreću planeti? Tko je otkrio Jupiterove mjesece? Tko je otkrio U ran? Tko je prvi izmjerio udaljenost zvijezda? Tko je bio Hale? Tko Tko Tko Tko Tko je je je je je izmjerio veličinu svemira? tvorac teorije velikog praska? * otkrio od čega su građene zvijezde? bila Lajka? otkrio kvazare?

113 113 114 114 114 115 115 115 116 116 116 117 117 117 118 118 119 119 119

Koji je Evropljanin prvi istražio južni dio Tihoga oceana? Tko je prvi stigao na Južni pol? Tko je bio Ibn Battuta? Koji su Evropljani prvi istražili Sjevernu Ameriku? Tko je bila Mary Kingsley? Tko je bio David Livingstone? Tko je prvi prešao Australiju? Tko je bio Alexander von Humboldt? Tko je prvi poletio balonom? Tko je prvi poletio zračnim brodom? Tko je prvi preletio iz Francuske u Englesku? Tko je prvi samostalno oplovio svijet? Tko je prvi puta bez zastajanja preletio Atlantik? Koja je žena prva samostalno preletjela svijet? Tko se prvi popeo na najvišu planinu svijeta? Tko je prvi istražio morske dubine? Tko je izumio akvalung? Koja je žena prva obišla Zemlju? Tko je prvi kročio na drugo nebesko tijelo?

ISTRAŽIVAČI I PIONIRI Jesu li drevni narodi plovili oceanima? Tko je poduzeo prva istraživačka putovanja? Tko je tražio zemlju Thulu? Tko je bio Cheng Ho? Tko je bio Henrik Pomorac? Tko je predvodio prvo putovanje oko svijeta? Koji je evropski pomorac prvi stigao u Indiju? Tko je tražio sjeverozapadni prolaz? Tko je prvi stigao na Sjeverni pol?

V

T K O JE Ž I V I O

U

URU?

V

TKO JE B I O S A R G O N

V

T K O SU

BILI

HETITI?

AKADSKI? Ur je jedan od gradova-država što su ih podigli drev­ ni Sumerani. Njegove ruše­ v i n e l e ž e u d a n a š n j e m juž­ n o m Iraku. Sumerani su Ur osnovali u č e t v r t o m tisućljeću prije n a š e e r e u dolini n e d a l e k o ri­ j e k e Eufrat. P r v a naselja n a t o m p o ­ d r u č j u uništila j e p o p l a v a . U Bibliji je taj d o g a đ a j z a b i ­ lježen k a o o p ć i p o t o p . N a k o n p o t o p a j e U r naseli­ la skupina v i s o k o razvijenih S u m e r a n a . M e đ u njima s u bi­ li brojni skulptori, l o n č a r i , k o v a č i i graditelji. D v a d e s e t i h g o d i n a našeg stoljeća m e đ u r u š e v i n a m a U r a p r o n a đ e n o j e kraljevsko groblje s m n o š t v o m zlatnih, srebrnih i b r o n č a n i h p r e d m e ­ ta. Uz kraljeve i kraljice p o ­ k o p a n i su o t r o v a n i p o d a n i c i koji se se n a d a l i da će im slu­ žiti na d r u g o m e svijetu. S a r g o n je vladao od 2371. d o 2316. g o d i n e p r . n . e r e . U t o m je razdoblju o s n o ­ v a o prvo carstvo u svjetskoj povijesti. S a r g o n j e bio vizir (glavni m i ­ nistar) j e d n o g od kraljeva što su vladali S u m e r o m (današ­ njim I r a k o m ) . U b r z o j e pre­ u z e o prijestolje i u sjevernoj B a b i l o n i j i o s n o v a o grad A g a du ili A k a d . Postepeno je porazio sve s u m e r s k e kraljeve i proširio svoju v l a d a v i n u d o Perzijskog zaljeva na jugu, Sredozemlja na z a p a d u i Turske na sje­ veru. S t a n o v n i c i n j e g o v o g kra­ ljevstva nazivali su se A k a dijci. Za vladavine Sargonovih nasljednika A k a d i j c i su razvili umjetnost pisanja, a izradili su i p r v e b o r b e n e š l j e m o v e od bakra i k o ž e . H e t i t i su ž i v j e l i u c a r s t v u sa s r e d i š t e m u današnjoj Tur­ skoj. Njihovo je carstvo po stojalo s e d a m stotina godi­ n a , o d 20. d o 1 3 . s t o l j e ć a pr. n. e r e . Hetiti su bili srodni n a r o d i m a E v r o p e i s j e v e r n e Indije. K r e ­ nuvši iz središnje E v r o p e , prešli su K a v k a z i osvojili A n a t o l i j u ( d a n a š n j u Tursku). N j i h o v glavni grad bio j e H a tuša n e d a l e k o d a n a š n j e A n kare. N a k o n što su o k o 1 5 0 0 . g o d i n e pr. n. e r e postali v r l o m o ć n i , Hetiti su se proširili p r e m a jugu d u ž s r e d o z e m n e obale. Pisali su na glinenim p l o č i ­ c a m a koristeći se hijeroglifima (slikovnim p i s m o m ) i kli­ nastim p i s m o m . Hetitski kra­ ljevi su t a k o đ e r bili i v r h o v n i s v e ć e n i c i . Imali su p r a v n i sis­ t e m , a m e đ u p r v i m a su p o ­ čeli upotrebljavati i ž e l j e z o .

PROŠLOST nje Izrael, a djelo egipatskog p o v j e s n i č a r a iz 2 0 0 . g o d i n e pr. n. e r e g o v o r i o protjeriva­ nju Ž i d o v a iz Egipta. I m e M o j s i j e je u to v r i j e m e bilo vrlo č e s t o m e đ u E g i p ć a n i m a . P r e m a Bibliji, Izraelci su u Egiptu bili u g n j e t a v a n i na­ rod radeći kao robovi. Mojsi­ j e j e tijekom 1 3 . stoljeća pr. n . e r e p o s t a o njihov v o đ a i p o v e o ih iz Egipta p r e m a K a n a a n u (Palestini). M n o g o g o d i n a Izraelci s u lutali p u s t i n j o m , da bi nakraju, neposredno nakon Mojsij e v e smrti, stigli u K a n a a n .

A

TKO

JE

BIO

MOJSIJE?

Mojsije je bio židovski pro­ rok koji je izveo I z r a e l c e iz r o p s t v a u E g i p t u i p o v e o ih u p o t r a g u za o b e ć a n o m zemljom Kanaan. > T K O SU BILI ASIRCI?

Priča o Mojsiju o b u h v a ć a četiri Biblijske knjige — Izla­ z a k , Knjigu L e v i t s k u , B r o j e v e i P o n o v l j e n i z a k o n . To su j e ­ dini povijesni zapisi o n j e m u . M e đ u t i m , egipatski zapis iz 1 2 . stoljeća pr. n. e r e s p o m i ­ nim o r u ž j e m . Asirsko se c a r ­ stvo prostiralo o d Egipta d o Perzijskog z a l j e v a . Asirci su iz rudnika na p o ­ d r u č j u d a n a š n j e j u ž n e Turske vadili s r e b r o , pa je A š u r ubr­ z o p o s t a o uspješno t r g o v a č ­ ko središte i z m e đ u istoka i z a p a d a . M a l e srebrne blo­ k o v e su razmjenjivali za r o b u (posebno tkanine, konje i deve). Asirci su p o š t o v a l i b o g a ra­ ta Ashura. O k o 600. godine pr. n. e r e pokorili su ih M e dejci i B a b i l o n c i .

Asirci su živjeli u s j e v e r ­ n o m dijelu d a n a š n j e g Ira­ ka. N j i h o v a je civilizacija c v j e t a l a o d 29. d o 6 . s t o l j e ­ ća pr. n. e r e . Asirci su živjeli na v i s o r a v n i ­ ma uz rijeku Tigris. N j i h o v i glavni g r a d o v i bili su A š u r i N i n i v a . G r a d i l i su n a s t a m b e o d o p e k a sušenih n a s u n č e ­ voj toplini, ali i k a m e n e hra­ m o v e i p a l a č e s profinjenim zidnim uresima. O s n o v u asirske d r ž a v e činila j e v o j s k a , p r v a snaga n a o r u ž a n a željez­ > T K O JE B I O NABUKADNEZAR? N e b u k a d n e z a r j e o d 605. d o 562. g o d i n e p r . n . e r e vladao B a b i l o n o m . U Bibliji se on spominje kao Nabukodonozor. N e k o l i k o m j e s e c i prije n e g o j e naslijedio s v o g o c a , N e b u ­ k a d n e z a r je u bitki k o d Karkemiša ( d a n a š n j a j u ž n a Tur­ ska) o s v o j i o Siriju i Palestinu što su prije p r i p a d a l e E g i p t u . E g i p ć a n i su poticali p o r a ­ žene narode na p o b u n u , pa se N e b u k a d n e z a r n e p r e s t a n o

suočavao s novim sukobima. P o r a z i o j e m a l u kraljevinu J u ­ d e j u , pripojio njen glavni grad J e r u z a l e m i u B a b i l o n d o v e o brojne zarobljenike. Kad je Nebukadnezar po­ stao k r a l j e m , B a b i l o n j e v e ć bio velik i b o g a t g r a d . O n j e izgradio j o š m n o g e lijepe gra­ đ e v i n e k a o što s u , n a p r i m j e r , Ištarine d v e r i (na c r t e ž u ) . D a u g o d i supruzi Amitis kojoj se nije sviđala B a b i l o n ­ ska r a v n i c a , N e b u k a d n e z a r je izgradio g o l e m i terasasti vrt p o z n a t k a o babilonski viseći vrt i j e d n o od s e d a m svjetskih čuda. 11

<

K O J I JE KRALJ P R V I EGIPAT?

UJEDINIO

O k o 2850. g o d i n e p r . n . e r e vladar G o r n j e g Egipta M e ­ nés porazio je područje delte Nila ( D o n j i Egipat). Kraljevstvo G o r n j e g Egipta protezalo se od današnjeg Kaira d o prvih s l a p o v a N i l a , g d j e se d a n a s nalazi b r a n a Asuan. M e n é s j e n o s i o bijelu č u njastu k r u n u . V l a d a r i D o n j e g Egipta, m o č v a r n o g p o d r u č j a uz d e l t u , nosili su c r v e n u kru­ nu. N a k o n s t o j e porazio D o ­ > T K O JE U ZEMLJU

nji Egipat, M e n é s j e p r e k o bi­ jele nosio i c r v e n u krunu. M e n é s j e bilo n j e g o v o o s o b n o i m e . Kraljevsko m u j e i m e bilo N a r m e r i na starim p o p i s i m a kraljeva se p o j a v l j u ­ j e k a o » V l a d a r dviiu z e m a l j a « . Kralj je u M e m f i s u , j u g o z a ­ p a d n o o d K a i r a , izgradio glav­ ni grad za s v o j e d v o s t r u k o kra­ ljevstvo. N j e g o v u s u t v r đ a v u o k r u ž i v a l i bijeli z i d o v i . P r e m a egipatskoj povijesti Menes/Narmer je vladao 62 g o d i n e i i m a o je ž e n u N e i t h - h e t e p . U b r z o n a k o n smrti ( u b i o g a j e nilski konj) progla­ šen j e b o g o m .

PUNT

POSLAO

TRGOVAČKU EKSPEDICIJU? U P u n t su trgovačke e k s p e ­ d i c i j e slali m n o g i e g i p a t s k i v l a d a r i , ali su d v i j e n a j p o z ­ natije poslali M e t u h o t e p I I I . i kraljica H a t š e p s u t . Z e m l j a P u n t j e ležala n a o b a l i C r v e n o g m o r a koju d a n a s d j e l o m i č n o z a u z i m a j u Etiopi­ j a , D ž i b u t i i sjeverna S o m a l i ­ j a . Bila je bogata z l a t o m , slo­ novačom i začinima. Č i n i se da su prvi t r g o v a č k i D> T K O JE I Z R A D I O PRVU PIRAMIDU? p u t o v i i z m e đ u Egipta i P u n t a vodili preko kopna. N o , u d r u g o m tisućljeću pr. n. e r e kralj M e t u h o t e p III. j e o d l u ­ č i o da bi bilo b o l j e putovati morem. O k o 5 0 0 g o d i n a kasnije kraljica H a t š e p s u t , koja je 6 0 m e t a r a . T o j e središnji d i o Zoserove grobnice. Grobnica nije predstavljala tek mjesto za p o k a p a n j e , v e ć su se u njoj nalazili h r a m o v i i p r o ­ storije za vjerske o b r e d e u čast m r t v o g a kralja. Cijeli sklop u S a k k a r i je pr­ vi s p o m e n i k izgrađen u cije­ losti o d k a m e n a . O b i č n o s u se g r a đ e v i n e gradile od gline­ nih o p e k a . S t e p e n a s t a p i r a m i d a se ta­ ko n a z i v a jer su joj vanjski z i d o v i sastavljeni o d niza d i ­ v o v s k i h s t e p e n i c a . S v e kasni­ je izgrađene piramide imale su glatke v a n j s k e z i d o v e . vladala od 1503. do 1482. g o d i n e , u P u n t je poslala flo­ t u o d pet b r o d o v a . N a t p i s n a njenom hramu u Deir e l - B a h riju n e d a l e k o L u x o r a o p i s u j e teret sastavljen od mirisnog drva, tamjana, m a j m u n a , pa­ sa, panterinih k o ž a .

P r v a p i r a m i d a bila je s t e p e nasta piramida k o d Sakkare. Projektirao ju je oko 2500. g o d i n e l i j e č n i k k r a l j a Zosera, Imhotep. I m h o t e p j e prvi č o v j e k koji nije bio v l a d a r , a i m e mu je ušlo u povijest. B i o j e vrlo n a d a r e n . O s i m kraljevskog liječnika bio j e i s v e ć e n i k , a s t r o n o m , pisac te kraljevski glavni ministar. S t e p e n a s t a p i r a m i d a koju j e projektirao v i s o k a j e o k o 12

PROŠLOST V K O J I JE F A R A O N JEDNOG vao je da je Aton bog čitavog svijeta, a ne s a m o Egipta. Prema njemu se nazvao Ekhnaton. E k h n a t o n j e napustio grad svojih p r e d a k a T e b u i izgra­ d i o n o v i glavni grad kojega j e nazvao Ahtaton. Ekhnaton je sve vrijeme p o s v e t i o religiji, a z a n e m a r i o je vladati z e m l j o m , pa je do n j e g o v e smrti Egipat izgubio velik d i o s v o g a c a r s t v a . U b r ­ zo n a k o n toga E g i p ć a n i su se vratili svojim starim b o g o v i ­ ma i T e b a je p o n o v n o postala glavnim gradom.

V

T K O JE B I O

ŠTOVAO BOGA?

TUTANKHAMON? Tutankhamon je bio Ekhna­ ton ov mladi zet. G o d i n e 1922. p r o n a đ e n a j e n j e g o v a grobnica puna dragocje­ nosti. T u t a n k h a m o n o v o p r a v o ime bilo j e T u t a n k h a t o n . J o š k a o d j e č a k se o ž e n i o s E k h n a t o v o m trećom kćerkom Ankhesenpaatenom. U dobi od oko deset g o d i n a naslijedio j e s u ­ p r u g i n o g šogora S m e n k h k a r a i postao faraon. N a k o n dvogodišnje vlada­ v i n e m l a d i j e kralj o b j a v i o d a se p o n o v n o m o r a j u štovati stari b o g o v i i vratio se u n e ­ kadašnji glavni grad Luksor (Tebu). Također je promije­ nio s v o j e i m e t a k o d a o n o u sebi sadrži i m e b o g a Amon-Ra. T u t a n k h a m o n o v grob je 1 9 2 2 . g o d i n e p r o n a š a o bri­ tanski a r h e o l o g H o w a r d C a r ­ tel. T o j e j e d i n a egipatska kraljevska g r o b n i c a koja rani­ j e nije o p l j a č k a n a . F a r a o n o vo tijelo j o š uvijek leži u g r o b n i c i , ali je v e ć i n a dra­ gocjenosti p r e n e s e n a u m u z e j u K a i r u . T u t a n k h a m o n je u m r o 1 3 5 1 . g o d i n e pr. n . e r e u d o b i od s a m o 18 g o d i n a .

A m e n o f i s IV. je Egiptom v l a d a o o d 1379. d o 1362. godine i poštovao je S u n ­ čev kolut, A t o n . A m e n o f i s I V . j e kraljem p o ­ stao n a k o n smrti svoga o c a koji je v l a d a o m i r n o i us­ pješno. P o č e t k o m svoje vladavine mladi je faraon zapostavio b o g a zraka i S u n c a A m o n - R a i d r u g e b o g o v e i b o ž i c e , te je p o č e o štovati A t o n a . V j e r o -

> TKO

JE

BILA

NEFRETETA? N e f r e t e t a je bila s u p r u g a egipatskog faraona Ekhnatona koji j e p o k u š a o p r o m i ­ jeniti religiju s v o g n a r o d a . Pretpostavlja se da je N e f r e t e ta bila strana p r i n c e z a , iako je toliko n a l i k o v a l a na svoga supruga da mu je m o g l a biti sestra. Egipatski kraljevi su se č e s t o ženili s vlastitim sest r a m a . O n j i h o v o j sličnosti z n a m o jer je u r u š e v i n a m a grada Ahtatona (današnjem Tel el A m a r n u ) p r o n a đ e n o

n e k o l i k o izrezbarenih bista mladoga para. D o k su za drevne Egipćane karakteristične stilizirane skulpture, tijekom E h n a t o n o v e v l a d a v i n e umjetnici s u te­ žili izradi v j e r n i h portreta. Nefreteta j e s v o m e s u p r u ­ gu p o m a g a l a u vjerskim o b r e ­ d i m a i rodila mu je šest k ć e r i . T a d a j e v j e r o j a t n o izgubila n j e g o v u n a k l o n o s t , te je osta­ tak života p r o v e l a u o s a m i ili čak u zatočeništvu. Nefretetina najstarija kći M e r i t a t e n u d a l a se za E k h n a t o n o v o g nasljednika S m e n k h karu. 13

PROŠLOST > TKO SU BILI

JOMONCI? J o m o n c i s u najstariji p o z n a ­ ti stanovnici Japana. Pret­ postavlja se da su živjeli od o k o 7000. d o 250. g o d i n e pr. n. e r e . »Jomon« u prijevodu znači »vezeni uzorak«. J o m o n c i su naziv dobili po t o m e što su g l i n e n o p o s u đ e ukrašavali v e ­ zenim uzorkom. J o m o n c i su u J a p a n vjero­ jatno stigli iz Sibira. M o g u ć e je da se radi o p r e c i m a n a r o ­ d a A i n u , m a l e s k u p i n e što d a n a s živi u s j e v e r n o m J a p a ­ n u . Z a razliku o d v e ć i n e J a ­ p a n a c a , A i n u i su k r u p n e gra­ đe i imaju gustu kosu i b r a d u . J o m o n c i su živjeli u p o d ­ z e m n i m skloništima natkrive­ nim kosim k r o v o m . U p o t r e b ­ ljavali su k a m e n i alat i živjeli od lova i r i b o l o v a . U z ostatke njihovih n a s e ­ o b i n a o t k r i v e n e su v e l i k e ru­ pe za o t p a d . U njima su p r o ­ n a đ e n i ostaci školjaka i u d i c e od ribljih kostiju koje su o č i ­ to primjenjivali za dubinski ri­ bolov. Stoga su J o m o n c i m o ­ rali graditi i č a m c e . P r o n a đ e ­ ne kosti p o k a z u j u da su lovili i jeli v e p r o v e i j e l e n e .

A

K O J I SU SE CAREVI SINOVIMA

A

T K O JE B I O LAO-CE?

NAZIVALI NEBA?

Kineski carevi su naslov » S i n neba« dobili još u brončanom dobu, a koristili su ga sve do 1911. godine kad je carstvo uki­ nuto. Prvi kineski v l a d a r i bili su ujedno i carevi i svećenici. P r i p a d n i c i dinastije S h a n g , koji su v l a d a l i od 1 7 6 6 . g o d i ­ ne pr. n. e r e , tvrdili su da su potomci vrhovnog boga S h a n g Tia. Ljudi su v j e r o v a l i da je car njihova veza s n e b o m i da se n a k o n smrti o n spaja s a S h a n g T i o m . Z a života s u c a r a nazivali i »Prvim čovjekom«. S t o t i n a m a g o d i n a Kinezi su štovali d u h o v e svojih p r e d a k a , a religijske o b r e d e su vodili »Sinovi neba«. M o g u ć e j e d a naslov »Sin n e b a « p o t j e č e iz v r e m e n a prije dinastije S h a n g . M e đ u t i m , priče 0 dinastijama koje su v l a d a l e prije 2 6 9 7 . g o d i n e pr. n . e r e v j e r o j a t n o su l e g e n d a r n e 1 o njima n e m a m o nikakvih dokaza.

L a o - C e je bio kineski filo­ zof koji je živio prije otprili­ k e 2500 g o d i n a . O n j e o s n i ­ vač religije koju nazivamo taoizmom. Pretpostavlja s e d a j e L a o - C e r o đ e n 6 0 4 . g o d i n e pr. n . e r e . N j e g o v o p r a v o i m e bilo j e L a o - T a n , ali s e n a z v a o L a o C e što z n a č i »učitelj L a o « . Isprva j e živio m i r n i m , s a m o t n i č k i m ž i v o t o m , a zatim se z a p o s l i o k a o knjižničar na d v o r u kineske dinastije C h o u što je u n j e g o v život unijelo velike promjene. L a o - C e se proslavio svo­ j o m m u d r o š ć u i filozofijom, pa ga je 51 7. g o d i n e pr. n. ere posjetio K o n f u c i j e i zatra­ ž i o savjet. N a k r a j u se zasitio svjetov­ nih p r o b l e m a i o t p u t o v a o p r e m a z a p a d u t r a ž e ć i mjesto za o d m o r i razmišljanje. Na svojim je putovanjima susreo g r a n i č a r a s kojim je n a p i s a o djelo o t a o i z m u p o d n a s l o v o m » P u t « . Posljednji put j e v i đ e n k a k o j e o t p u t o ­ v a o prema prolazu Hsien-ku u planinama zapadne Kine. Taoizam propovijeda jed­ n o s t a v a n č a s t a n život u skla­ du s p r i r o d o m .

14

PROŠLOST V T K O JE B I O N A R O D

NOK? N a r o d N o k j e živio o k o 900. g o d i n e p r . n . e r e n a području današnje Nigeri­ j e . T o s u bili p r v i s t a n o v n i c i C r n e Afrike koji su izrađi­ vali s k u l p t u r e . A r h e o l o z i s u p r v e N o k skulp­ ture pronašli 1 9 3 1 . g o d i n e . N a z v a l i su ih po m a l o m selu N o k koje leži j u g o i s t o č n o o d grada K a n o . U m j e t n o s t i o b i č a j i tih n e ­ p o z n a t i h ljudi n a z i v a j u se N o k k u l t u r o m . N j e n i tragovi p r o n a đ e n i su i na drugim mjestima s j e v e r n o o d sjecišta rijeka N i g e r i B e n u e . S k u l p t u r e s u izrađivali o d gline. V e ć i n o m su to ljudske g l a v e u p r i r o d n o j veličini ili m a l e n i m o d e l i ljudi i životi­ nja. N a svim s k u l p t u r a m a lju­ d i imaju p r o b u š e n e uši, s t o j e jasni d o k a z d a j e n a r o d N o k u p o t r e b l j a v a o nakit. Talili su ž e l j e z o i izrađivali k a m e n e sjekire. Iz skulptura s a z n a j e m o da su v j e r o j a t n o bili f a r m e r i . N i t k o n e z n a k a k o j e zavr­ šila N o k kultura, no p r e t p o s ­ tavlja se da su č l a n o v i s u v r e ­ menog plemena Yoruba po­ tomci naroda N o k .

A

T K O JE B I O B U D D H A ?

A

T K O JE B I O

Buddha je nadimak Siddharthe G a u t a m e , sina indij­ skog vladara koji je živio o k o 500. g o d i n e p r . n . e r e . Nadimak u prijevodu znači » P r o s v j e t l j e n i « , a d o b i o ga je jer je v e ć i n u života pro­ veo propovijedajući. S i d d h a r t h a j e v j e r o j a t n o ro­ đ e n o k o 5 6 3 . g o d i n e pr. n . e r e . O d r a s t a o je u bogatoj obitelji, a u d o b i od 16 g o d i ­ na oženio je princezu Yasodhara i d o b i o sina R a h u l a . U 2 9 . g o d i n i shvatio je da je svijet ispunjen b i j e d o m , te j e j e d n e n o ć i napustio svoj d o m , z a m i j e n i o raskošnu odjeću s prosjačkom i postao lutajući p r o p o v i j e d n i k . U slijedećih šest g o d i n a p o k u š a v a o je p o s t o m i o d r i ­ canjem doseći prosvjećenost. N a p o k o n j e shvatio d a t o nije pravi n a č i n , te da p r a v i put valja tražiti n e g d j e i z m e ­ đu obilja i g l a d o v a n j a . S j e d e ć i ispod drveta i m e ­ ditirajući j e d n o g j e d a n a odjednom doživio prosvjeće­ nost. O s t a t a k života p r o v e o je učeći druge kako doseći nirvanu ili o s l o b o đ e n j e od k r u ž n o g toka života i smrti. U m r o je u dobi od 80 g.

KONFUCIJE? K o n f u c i j e je bio kineski fi­ lozof koji je živio prije go­ t o v o 2500 g o d i n a . M i l i j u n i ljudi s u n j e g o v o u č e n j e sli­ jedili p o p u t religije. K o n f u c i j e v o p r a v o i m e bilo j e K u n g - C e , a u n a r o d u je p o ­ stao p o z n a t k a o K u n g - f u - c e , što z n a č i Veliki učitelj K u n g . K o n f u c i j e je latinski oblik tog imena. Konfucije je rođen 5 5 1 . g o d i n e pr. n. e r e u g r a d u C h ' u - f o u u pokrajini S h a n t u n g , g d j e njegovi p o t o m c i žive i danas. V e ć kao mladić p o s t a o j e priznati u č e n j a k . M n o g i s t a n o v n i c i K i n e bili su siromašni i s njima se loše postupalo. Konfucije je vjero­ v a o d a s e p r e m a ljudima svatko treba ponašati o n a k o k a k o bi i s a m želio da p r e m a n j e m u p o s t u p a j u drugi. Ž e l i o je dobiti visoki p o l o ž a j u vla­ di koji bi mu o m o g u ć i o da p r o v e d e s v o j e ideje o miru i p r a v d i . N a k r a j u su mu v l a ­ dari d r ž a v e Lu dali p r i v i d n o v i s o k o mjesto, ali je u s k o r o u v i d i o da n e m a s t v a r n o g ut­ j e c a j a i u posljednjim g o d i n a ­ ma života o d b i o širiti s v o j e ideje. U m r o j e u 7 2 . g o d i n i .

15

V

T K O JE B I O S O K R A T ?

Sokrat je jedan od najpoz­ natijih starogrčkih filozofa i učitelja. N j e g o v i su stavo­ vi stoljećima utjecali na mnoge ljude. Sokrat j e r o đ e n 4 7 0 . g o d i n e pr. n. e r e u A t e n i k a o sin skulptora i primalje. S l u ž i o je u atenskoj v o j s c i g d j e je p o h ­ v a l j e n za hrabrost. G o v o r i se da je n j e g o v a s u ­ pruga Ksantipa imala vrlo lo­ šu n a r a v . V j e r o j a t n o ju je smetalo što S o k r a t nije i m a o nikakvih o s o b n i h a m b i c i j a ni­ ti ga je z a n i m a o n o v a c . P a ipak, S o k r a t j e n e k o v r i ­ j e m e b i o predsjednik skupšti­ n e svih atenskih g r a đ a n a . N a t o m j e p o l o ž a j u izgubio p o ­ pularnost k a d se usprotivio ilegalnom pokušaju da se ne­ ki generali i z v e d u na s u d . S o k r a t j e v e ć i n u života p r o v e o u č e ć i ljude svojim i d e j a m a o istini i v r l i n a m a . N j e g o v i protivnici su ga o p t u ­ žili za k r i v o v j e r j e , te je z b o g toga o s u đ e n na smrt ispija­ njem otrova.

A

T K O JE B I O PLATON?

A

T K O JE B I O

ARISTOTEL? P l a t o n je b i o pisac i filozof, S o k r a t o v u č e n i k i prijatelj. R o đ e n j e u A t e n i 427. g o d i ­ n e pr. n. ere. P l a t o n je r o đ e n u bogatoj aristokratskoj obitelji. U d o b i od 20 godina postao je S o ­ kratov u č e n i k . N a k o n S o k r a t o v e smrti, 399. godine p r . n . e r e , Platon je nekoliko godina p r o v e o p u t u j u ć i . Vrativši se u A t e n u o s n o v a o je školu z n a n o s t i i fi­ lozofije (u staroj G r č k o j su ta d v a predmeta bila vrlo bliska). Š k o l a se nalazila u šumar­ ku maslina koje je legendarni heroj A k a d e m s m a t r a o sveti­ ma. Zato je nazvana Akade­ m i j o m , k a k o se još i d a n a s n a z i v a j u v i s o k e škole u svi­ jetu. Platon je neko vrijeme pro­ v e o n a Siciliji gdje j e p o d u ­ č a v a o sirakuškog kralja D i oniza II. S v o j i m dijalozima o ideja­ m a utemeljio j e c j e l o k u p n u e v r o p s k u filozofiju. U m r o j e u A t e n i u d o b i od 80 g o d i n a ostavivši p r e d i v n a djela. Aristotel je bio najznačajni­ ji starogrčki mislilac. Šest godina je radio kao privatni učitelj Aleksandra Velikog. Aristotelov o t a c j e bio d v o r ­ ski liječnik A l e k s a n d r o v o g a d j e d a A m i n t a s a I I . S a m Aris­ totel je u A t e n u d o š a o 3 6 7 . g o d i n e pr. n. e r e u d o b i od 18 g o d i n a , te je 20 g o d i n a proveo na Platonovoj Akade­ miji. N a k o n što je u M a k e d o n i j i p o d u č a v a o Aleksandra Veli­ k o g , Aristotel se vratio u A t e ­ nu i o s n o v a o vlastitu š k o l u , Likej. P o d r u č j e m n j e g o v e škole prostirale su se m n o g e staze za šetnje, ili peripatosi, pa se o n a č e s t o n a z i v a peripatetičkom školom. G o d i n u d a n a prije s v o j e smrti Aristotel je p o b j e g a o iz A t e n e je su ga protivnici o p ­ tužili za n e v j e r u u a t e n s k e bogove. A r i s t o t e l o v e z a p i s e o raz­ nim t e m a m a otkrili su u sred­ n j e m vijeku e v r o p s k i z n a n s ­ t v e n i c i . P r e m a svojoj v a ž n o s t i ta su djela svrstana u t e m e l j e z a p a d n o e v r o p s k e filozofije i kulture.

16

PROŠLOST V TKO SU BILI

PLEBEJCI? Rimljani su plebejcima nazi­ vali rimske p u č a n e koji su u p o č e t k u bili s l o b o d n i ali politički brespravni građani. U R i m u su postojala četiri staleža: patriciji ili aristokrati su imali s v e privilegije i m o ć , p l e b e j c i su bili s l o b o d n i gra­ đ a n i s m a l o utjecaja, o s l o b o ­ đ e n i r o b o v i su imali tek nešto manje prava nego plebejci, d o k r o b o v i nisu imali nikak­ vih prava. U prvim danima Rimske Republike, oko 500. godine pr. n. e r e , p l e b e j c i nisu smjeli sudjelovati u državnim poslo­ v i m a , biti s v e ć e n i c i ili se v j e n č a t i s č l a n o v i m a patricij­ skih obitelji. M e đ u t i m , mogli su služiti v o j s k u . U r a z d o b l j u od 2 0 0 g o d i n a p l e b e j c i su stekli različite povlastice. Jedna od najvaž­ nijih bilo je p r a v o da biraju vlastiti tribunat, z b o r o d d e ­ set g o v o r n i k a koji je u t j e c a o n a o d l u k e magistrata. V e ć 2 8 7 . g o d i n e pr. n . e r e p l e b e j ­ ci su s u d j e l o v a l i u d o n o š e n j u z a k o n a , a mogli su postati i svećenici.

> TKO

SU

BILI

A

TKO

SU

BILI

SPARTANCI? Sparta je grad-država drev­ ne G r č k e . Njeni su stanov­ nici bili p o z n a t i p o v o j n i č ­ koj v j e š t i n i i s p o s o b n o s t i življenja u o s k u d i c i . Sparta se nalazila u j u ž n o j Grčkoj na P e l o p o n e s k o m p o l u o t o k u . N j e n i su s t a n o v n i ci bili podijeljeni u tri s k u p i ne S p a r t a n c i su bili aristokrat i i z v j e ž b a n i k a o ratnici, p o s ­ j e d o v a l i su z e m l j u a n e o b i č ­ no su cijenili z a j e d n i č k i život. D r u g a skupina G r k a koji su živieli p o d v l a d a v i n o m S p a r tanaca bili su perioikoi. B a v i l i su se t r g o v i n o m koja p r a v i m S p a r t a n c i m a nije bila d o z v o ­ ljena. T r e ć a skupina bili su h e l o t i , r o b o v i što su o b r a đ i ­ vali z e m l j u . O n i nisu imali gotovo nikakva prava. Spartanski d j e č a c i su u d o b i o d 7 g o d i n a odlazili o d majki, te su se o b u č a v a l i u gimnastici i ratničkim vješt i n a m a . M u š k a r c i s e nisu smjeli ženiti prije n a v r š e n e 30. godine života. Djevojčice su također uči­ le gimnastiku, d o k su o d r a s l e ž e n e bile prilično s l o b o d n e u ponašanju.

ETRUŠĆANI? Etrušćani su prije p o j a v e d r e v n i h R i m l j a n a bili najz­ načajniji n a r o d Italije. Živ­ jeli su u Etruriji koja se da­ nas naziva Toskana. D o d a n a s još nitko nije otkrio o d a k l e Etrušćani p o t j e č u , k a o ni p o j e d i n o s t i iz n j i h o v e povijesti, l a k o su ostavili m n o š t v o z a p i s a , svi su ti za­ pisi pisani n e p o z n a t i m jezi­ k o m koji do d a n a s nije u c i j e ­ losti o d g o n e t n u t . Etrušćani su u s j e v e r o z a ­ p a d n o j Italiji izgradili m o ć n o kraljevstvo i bili su prvi v l a d a ­ ri R i m a . T r g o v a l i ' s u s m n o g i m zemljama duž Sredozemlja i u unutrašnjosti. V e ć i n a našeg znanja o E t r u š ć a n i m a temelji se na u m j e t n i n a m a što su ih izradi­ li. Bili su vješti skulptori, o s o ­ bito u o b r a d i gline i b r o n c e . U p o t r e b l j a v a l i su ž e l j e z o , iz­ rađivali p r e d i v a n nakit i ukra­ šavali g r o b o v e c r t e ž i m a . E t r u š ć a n s k o c a r s t v o je vr­ hunac m o ć i doseglo oko 5 0 0 . g o d i n e pr. n . e r e . N o , d v i j e stotine g o d i n a kasnije osvojili su ga R i m l j a n i .

17

PROŠLOST > T K O JE BIO JULIJE zar je stvorio t r o v l a đ e koje se naziva Prvim trijumviratom. N a k o n što j e g o d i n u d a n a b i o konzul, Cezar je krenuo na Galiju (današnju Francusku). U devet godina ratovanja uspio j e protjerati N i j e m c e što su v l a d a l i G a l i j o m te d v a ­ put napasti Britaniju. G o d i n e 4 9 . pr. n . e r e vratio se u R i m i proglasio se c a r e m . R a t u j u ć i u Egiptu z a l j u b i o se u kraljicu K l e o p a t r u . lako j e m u d r o v l a d a o R i ­ m o m , Cezar je imao mnogo protivnika koji su bili na strani r e p u b l i k a n a c a . Z b o g toga j e 4 4 . g o d i n e pr. n . e r e u b i j e n . < T K O JE BILA V e ć dvije g o d i n e kasnije P t o l o m e j e v i skrbnici svrgnuli su K l e o p a t r u . T a d a je srela Julija C e z a r a koji je u Egiptu p r o g o n i o s v o g protivnika P o m p e j a . O n joj j e p o m o g a o d a p o n o v n o stekne vlast. Kad je Ptolomej VIII. umro, Kleopatra se vjenčala s još m l a đ i m b r a t o m P t o l o ­ m e j e m I X . T a d a j e otišla C e ­ z a r u u R i m i rodila mu sina. N a k o n C e z a r o v e smrti vra­ tila se u Egipat i zaljubila u rimskog g e n e r a l a M a r k a A n t o n i j a , te je s n j i m e rodila b l i z a n c e . Poslije A n t o n i j e v e smrti K l e o p a t r a se ubila.

CEZAR? G a j J u l i j e C e z a r j e b i o slav­ ni rimski v o j s k o v o đ a i p i s a c koji je postao v l a d a r o m Rima. C e z a r j e r o đ e n 100. g o d i n e pr. n. e r e u aristokratskoj rim­ skoj obitelji. S v o j u političku karijeru za­ p o č e o j e 6 8 . g o d i n e pr. n . e re naslijedivši društveni p o l o ­ ž a j . G o d i n e 5 9 . pr. n . e r e iza­ bran j e z a k o n z u l a . S M a r k o m Licinijem Kra­ som i G n e j o m P o m p e j e m C e -

KLEOPATRA? Kleopatra VII. je od 5 1 . do 30. g o d i n e p r . n . e r e v l a d a l a E g i p t o m . B i l a j e l i j e p a ali nemilosrdna. K l e o p a t r a j e posljednji č l a n m a k e d o n s k e obitelji P t o l o m e j koja je tri stotine g o d i n a vla­ dala E g i p t o m . N a k o n o č e v e smrti K l e o p a t r a s e 5 1 . g o d i n e pr. n. e r e p r e m a e g i p a t s k o m običaju vjenčala s bratom P t o l o m e j e m V I I I . i s n j i m e za­ v l a d a l a E g i p t o m . T a d a joj j e bilo 18 g o d i n a . > T K O JE O S N O V A O CARSTVO? O d m a h je počeo poveća­ vati svoju z e m l j u n a p a d a j u ć i Patriju u kojoj je b o r a v i o k a o z a r o b l j e n i k . U sljedećih n e ­ koliko g o d i n a proširio je Ar­ meniju na p o d r u č j e Sirije, sjeverne M e z o p o t a m i j e (da­ nas d i o Iraka) i F e n i c i j e (dio L i b a n o n a i Izraela). Z b o g težnje z a širenjem t e ­ ritorija, Tigran se s u k o b i o s R i m o m , pa ga je 6 6 . g o d i n e pr. n . e r e n a p a o G n e j P o m p e j sa s v o j o m v o j s k o m . Tigran se m o r a o predati i postati rimski vazal. N j e g o v o veliko carstvo j e nestalo.

ARMENIJSKO

Armenijsko Carstvo je os­ n o v a o Tigran Veliki koji je t o m z e m l j o m z a v l a d a o 95. g o d i n e pr. n. e r e . A r m e n i j a se prostirala p o ­ d r u č j e m koje d a n a s z a u z i ­ m a j u A r m e n s k a S S R i d i o sus­ jedne Turske. Tigran je na prijestolje d o ­ šao u d o b i od 45 g o d i n a . U to ga je v r i j e m e z a r o b i o kralj s u s j e d n e P a t n j e , ali mu je Tigran u z a m j e n u za svoju slobodu d a o dio Armenije. 18

PROŠLOST < T K O JE B I O ISUS IZ su roditelji pobjegli u Egipat i o n d j e ostali s v e do smrti j u ­ d e j s k o g kralja H e r o d o t a V e l i ­ k o g koji je želio ubiti Isusa. H e r o d o t j e bio rimski v l a d a r Judeje. Isus j e p o č e o p r o p o v i j e d a ­ ti u d o b i od 30 g o d i n a . U b r ­ zo je okupio mnoge židovske s l j e d b e n i k e koji su ga p o z ­ dravljali k a o M e s i j u , najavlje­ n o g spasitelja. Ž i d o v s k i v o đ e su Isusa smatrali p r o t i v n i k o m n j i h o v e v j e r e , te su ga uz p o m o ć R i m l j a n a osudili i razapeli na križ. P r e d a j a k a ž e d a j e na­ kon tri d a n a uskrsnuo.

NAZARETA? Isus je bio židovski rabi (učitelj) koji je o s n o v a o krš­ ćanstvo. Njegovi sljedbeni­ ci vjeruju da je Sin Božji i da je na Z e m l j u sišao kako bi spasio čovječanstvo. Isus je r o đ e n u B e t l e h e m u u J u d e j i g d j e je n j e g o v a m a j ­ ka M a r i j a d o p u t o v a l a s m u ­ ž e m J o s i p o m k a k o bi se prija­ vili za p o p i s s t a n o v n i š t v a . N j i h o v rodni grad bio j e N a zaret u pokrajini G a l i l e j i . O I s u s o v o m djetinjstvu je m a l o toga p o z n a t o . N j e g o v i >TKO JE B I O PRVI PAPA?
Prvi

p a p a , ili p o g l a v a r k r š .čanske c r k v e , b i o j e P e t a r , jedan od apostola Isusa iz Nazareta.

P r i j e nego j e susreo Isusa P e tar se z v a o S i m o n i b i o je ribar . Isus ga je n a z v a o Petar, š t o z n a č i » k a m e n « , rekavši na ovom ću k a m e n u izgra­
diti moju c r k v u « .

n a d v l a d a o smrt, t e d a j e b e z s u m n j e bio M e s i j a (na g r č ­ k o m jeziku Hristos). Petar j e m n o g o p u t o v a o i p r e n o s i o ljudima I s u s o v e poruke. Priča govori da je d o š a o u R i m i p o s t a o rimski b i s k u p , što je j o š i d a n a s s l u ž b e n a titula p a p e . M u č e ­ nički j e ubijen o k o 6 4 . g o d i ­ ne za vladavine cara Nerona. U bazilici sv. Petra u V a t i ­ k a n u u R i m u p r o n a đ e n o je m a l o svetište koje v j e r o j a t n o o z n a č a v a Petrov grob.

"Nakon što je 29. godine razapet na križu, Isus se ukaz a o s v o j i m u č e n i c i m a . Petar je p r o š i r i o vijest da je Isus TKO JE BIO PRVI KRŠĆANSKI MISIONAR?

skim narodima. P a v a o j e b i o ž i d o v s k i izra­ đ i v a č šatora. Z v a o s e S a u l i r o đ e n je u Tarsu u M a l o j Aziji ( d a n a š n j a T u r s k a ) . P r o ­ u č a v a j u ć i ž i d o v s k u religiju

Apostol P a v a o bio je prvi pravi misionar. On je propovijedaookrščanstvoGenneracijama,odnosnonežidov-

u J e r u z a l e m u S a u l se u ž a s n u o n o v i m »krivovjerjem« što ga je širio Isus, te ga je o d l u č i o istrijebiti. N a putu o d J e r u z a ­ l e m a u D a m a s k i m a o je n a d ­ n a r a v n u viziju koja ga je uv­ jerila da nije u p r a v u . N a k o n toga P a v a o j e p o s t a o v a t r e n i Isusov sljedbenik. U n a t o č to­ me što se p r e o b r a t i o tek n a ­ k o n I s u s o v e smrti, ljudi ga smatraju a p o s t o l o m . lako j e bio g r a đ a n i n R i m a , P a v a o j e v i š e o d ikoga p r i d o ­ nio širenju kršćanstva. Z b o g svojih je p r e v r a t n i č k i h ideja vjerojatno osuđen i o k o 67. godine pogubljen u Rimu. 19

PROŠLOST > T K O SU BILI SKITI? p o d r u č j u Rusije i K r i m a . N e k i su Skiti otišli u istoč­ nu Evropu do Mađarske i P o l j s k e . N a k r a j u su ih o k o 100. g o d i n e pr. n. e r e porazili Goti. Bili su hrabri ratnici, a p o ­ s e b n o su p o z n a t i k a o spretni strijelci i izvrsni j a h a č i . U nji­ hovim grobovima pronađene su p r o f i n j e n e skulpture i b r o j ­ ni p r e d m e t i od zlata, srebra i drugih m e t a l a . U A l t a j s k o m j e gorju p r o n a đ e n o n e k o l i k o smrznutih g r o b n i c a čiji je sa­ držaj d o b r o s a č u v a n .

Skiti su bili s k u p i n a n o m a d ­ skih p l e m e n a koja su prije v i š e o d 2000 g o d i n a ž i v j e l a u Skitiji, u j u ž n o m dijelu današnjeg Sovjetskog Sa­ veza. D o m o v i n a Skita j e Altajsko gorje u središnjoj Aziji. O k o 8 0 0 . g o d i n e pr. n. e r e p o č e l i su se širiti p r e m a z a p a d u i do 6 5 0 . g o d i n e pr. n . e r e porazili sjeverni Iran i istočni d i o Tur­ ske. K a d su ih M e d e j c i iz Per­ zije protjerali s n j i h o v o g teri­ torija, Skiti su se naselili na > TKOSUBILITRAČANI?

g r č k u kulturu, što se p o s e b ­ no o č i t o v a l o u religiji. T r a č a n i su v j e r o v a l i u život posije ž i v o t a . Š t o v a l i su ž i v o ­ tinje i prinosili ljudske ž r t v e . J e d a n o d njihovih važnijih o o g o v a bio j e S a b a z i u s , sli­ čan grčkom Dionizu — bogu v e g e t a c i j e a kasnije i v i n a . G r c i su duž tračanskih o b a l a izgradili b r o j n e g r a d o ­ v e . O d 4 . stoljeća pr. n . e r e T r a k i j o m su u g l a v n o m u p r a v ­ ljali G r c i . U 6. stoljeću pr. n . e r e j e d n o j e v r i j e m e bila p o d perzijskom v l a d a v i n o m . B i z a n t (današnji Istambul) bio j e tračanski g r a d . Na v r h u n c u svoje m o ć i Kelti su bili m o ć n i ratnici , i d o b r i f a r m e r i . M n o g a njiho­ va naselja nalazila su se na brežuljcima okružena b e d e ­ m i m a , čiji su ostaci s a č u v a n i do danas. Keltski z a k o n i i o b i č a j i ni­ su n i k a d z a p i s a n i , v e ć su se prenosili u s m e n o m p r e d a ­ j o m . P o z n a v a l i su ih s a m o ta­ janstveni druidi koji su bili re­ ligijski v o đ e . D r u i d i su o b r e ­ de o d r ž a v a l i u svetim š u m a r - , cima. Štovali su nekoliko bo­ gova, a naročito S u n c e . Keltski su k o v a č i o b r a đ i v a ­ li zlato, b r o n c u i ž e l j e z o .

T r a č a n i s u bili d r e v n i n a r o d koji je živio u i s t o č n o m di­ jelu Balkanskog poluotoka. Područje njihove zemlje Trakije danas zauzimaju Turska, Bugarska i dio Grčke. U d r e v n a v r e m e n a neki su T r a č a n i bili vrlo r a t o b o r n i , d o k su drugi m i r n o živjeli k a o f a r m e r i . Prvi zapisi o njima stari su v i š e od 3 5 0 0 g o d i n a . Bili su p o s e b n o skloni pjes­ ništvu i g l a z b i . T r a č a n s k a je kultura z n a t n o utjecala na > T K O SU BILI KELTI?

Kelti su d r e v n i n a r o d koji je u 5. stoljeću pr. n. e r e živio u srednjoj Evropi, a mnoga su se p l e m e n a proširila i p r e m a z a p a d u . Njihov se jezik o d r ž a o u b r e t o n s k o me, velškome i galskome jeziku. D a n a s p o t o m k e Kelta nalazi­ mo u Britaniji, C o r n v v a l l u , Ir­ skoj, Škotskoj i na o t o k u M a n . K o r n v a l s k i jezici d o s a d su g o t o v o izumrli. B u d u ć i da su d r e v n i Englezi bili Kelti, m n o g a britanska mjesta n o s e i m e n a keltskog porijekla. 20

PROŠLOST V T K O JE B I O ATILA? G o d i n e 4 3 4 . h u n s k o m drža­ v o m što s e prostirala p o d r u č ­ j e m d a n a š n j e M a đ a r s k e za­ v l a d a l i su Atila i n j e g o v brat B l e d a . N a k o n 1 1 g o d i n a Atila je u b i o brata i p o s t a o s a m o s ­ talni v l a d a r , a 4 4 7 . g o d i n e z a p o č e o je osvajanjima. Prisilio j e v l a d a r e I s t o č n o ­ ga Rimskoga Carstva da mu p l a ć a j u veliki godišnji d a n a k k a k o ih ne bi n a p a d a o . T a d a j e p o v e o hunsku v o j s k u u Galiju (današnju Francusku) i zatražio ruku H o n o r i j e , ses­ tre v l a d a r a Z a p a d n o g a R i m ­ skoga C a r s t v a V a l e n t i n a III. Prema nekim pričama H o n o rija je z a m o l i l a Atilu da to učini k a k o bi p o b j e g l a od za­ ručnika. Rimljani s u 4 5 1 . g o d i n e porazili Atilu u b o r b i k o d Chälonsa- sur-Marne. Umro j e d v i j e g o d i n e kasnije. < < TKO SU BILI BARBARI? Barbarima su se nazivala brojna germanska plemena što su naseljavala s j e v e r n u i s r e d n j u E v r o p u . M e đ u nji­ ma su bili A l a m a n i , F r a n c i , Goti, Heruli i Vandali. D r e v n i G r c i s u n a z i v o m »bar­ bar« opisivali s v e s t r a n c e koji nisu govorili g r č k i m j e z i k o m . Smatrali su da strani n e r a z g o ­ vijetni jezici z v u č e k a o »bar... bar...« Naziv »barbar« ubrzo je p o s t a o izraz za slabije civili­ zirane n a r o d e . Sjeverna granica Rimskoga C a r s t v a pratila je tok rijeke R a j n e i D u n a v a . Ta je g r a n i c a bila d u g a č k a 2 4 0 0 kilometa­ ra i od barbarskih n a p a d a je nije m o g l a obraniti č a k ni vojska o d 4 0 0 . 0 0 0 rimskih vojnika. G o d i n e 4 7 6 . b a r b a r i s u na­ p o k o n osvojili Z a p a d n o R i m ­ sko C a r s t v o . B i z a n t s k o ili Istočno Rimsko Carstvo pos­ tojalo j e d o 1 4 5 3 . g o d i n e , k a d su ga porazili T u r c i Osmanliie.

A t i l a j e b i o v o đ a H u n a , ra­ tobornih plemena iz sred­ nje Azije što su u 5. stoljeću harala Evropom.

< T K O JE BILA K R A L J I C A BOADICEA? B o a d i c e a j e o k o 60. g o d i n e zavladala britanskim kelt­ skim p l e m e n o m Icena. Kraljica je p l e m e n o m I c e n a z a v l a d a l a n a k o n smrti s v o g a muža Prasutaga s kojim je ro­ dila d v i j e k ć e r i . N j e n o se kraljevstvo prostiralo d a n a š n j i m N o r f o l k o m u istočnoj Engleskoj Rimski v l a d a r i u Britaniji tvrdili su da je P r a s u t a g s v o j e kraljevstvo o s t a v i o r i m s k o m c a r u . Kad je Boadicea zauze­

la prijestolje, rimski je v l a d a r Decianus Catus naredio da je b i č u j u . V o j n i c i koji su ispuni­ li n a r e đ e n j e napali su i n j e n e kćeri. Vođeni visokom crvenoko­ s o m k r a l j i c o m Iceni su se o d j e d n o m pobunili. Opusto­ šili su g r a d o v e C a m u l o d u num (Colchester), Verulamium (St. A l b a n s ) i L o n d i n i u m ( L o n d o n ) i pogubili 7 0 . 0 0 0 R i m l j a n a i njihovih s a v e z ­ nika. J a k a rimska vojska u b r z o j e ugušila ustanak, a B o a d i c e a se n a k o n p o r a z a o t r o v a l a .

21

PROŠLOST > TKO SU BILI čuvara medvjeda. Zajustinijana se udala 523. godine. T e o d o r a j e s n a ž n o utjecala na s v o g a supruga i na č i t a v o C a r s t v o . U n a t o č velikoj hra­ brosti bila je v r l o slaba te je 5 4 8 . umrla u d o b i o d 4 0 g o ­ dina. Justinijan j e o b n o v i o s v o j e oslabljeno Carstvo. Njegov najznačajniji rad bilo je o k u p l j a n j e svih rimskih z a k o ­ na u Corpus Juriš Civilis, koji je osnova današnjega evrop­ skog z a k o n i k a . Z b o g neiscrp­ n e e n e r g i j e stekao j e n a d i m a k » c a r koji n i k a d a n e s p a v a « . U m r o je 565. godine. U dobi od o k o 40 godina ukazao mu se Arkanđeo G a brijel i p o r u č i o mu neka p r o p o v j e d a riječi B o ž j e . P r o p o ­ vijedati j e p o č e o 6 1 3 . g o ­ dine. G o d i n e 6 2 0 . umrla j e K h a dija. D o tog j e v r e m e n a M u ­ h a m e d v e ć stekao m n o g e n e ­ prijatelje, p a j e m o r a o n a p u s ­ titi M e k u . Do 630. godine M u h a m e d je stvorio n o v u religiju, te je d o smrti 6 3 2 . g o d i n e u p r a v ­ ljao č i t a v o m A r a b i j o m . N j e ­ govo učenje zabilježeno je u svetoj m u s l i m a n s k o j knjizi Kuranu. < T K O JE B I O H A R U N k i m . O d 7 9 1 . g o d i n e p a sve do smrti s u d j e l o v a o je u rate vima s Bizantskim (Istočnim Rimskim) C a r s t v o m . B a g d a d j e bio v r l o bogat g r a d , a najbogatiji od svega bio je H a r u n o v d v o r . U nje­ mu su živjeli brojni g l a z b e n c i , p j e s n i c i , p j e v a č i c e i za­ b a v l j a č i , ali i z n a n s t v e n i c i te religijski v o đ e . Izmišljeni opis H a r u n o v o ; d v o r a n a v e d e n je u zbirci Iju b a v n i h priča i bajki Tisuću i jedna noć. No H a r u n nije bio junak kakvim je opisan u tim p r i č a m a . P o n e k a d je č a k bio vrlo o k r u t a n .

JUSTINIjAN I TEODORA? Justinijan je bio najbolji v l a d a r B i z a n t s k o g ili I s t o č ­ noga Rimskoga Carstva. N j e g o v a supruga zvala se Teodora. Justinijan j e r o đ e n 4 8 3 . g o d i ­ n e k a o Flavius Petrus S a b b a t i us n e d a l e k o S k o p j a u d a n a š ­ njoj J u g o s l a v i j i . I m e Justinijan p r e u z e o j e o d strica c a r a J u s ­ tina I, k o j e g je naslijedio 5 2 7 . godine. G o v o r i se da je Teodora bila prelijepa kći c i r k u s k o g > T K O JE B I O MUHAMED? M u h a m e d je bio osnivač islamske religije. Njegovi sljedbenici muslimani sma­ traju ga božjim posla­ nikom. M u h a m e d je rođen oko 570. godine u M e k i , u Saudijskoj A r a b i j i . R a n o j e izgubio r o d i ­ telje, te ga je o t h r a n i o ujak. Godine 595. M u h a m e d je o ž e n i o petnaest g o d i n a stari­ ju bogatu udovicu Khadiju. N a k o n toga j e m i r n o živio u M e k i i radio k a o t r g o v a c .

AL-RAŠID? Harun al-Rašid bio je bag­ d a d s k i kalif ( v l a d a r ) k o j i j e v l a d a o o d 786. d o 809. g o ­ dine. Pod Harunovom vladavinom B a g d a d j e p o s t a o središtem arapskih z e m a l j a . H a r u n o v o se c a r s t v o prostiralo j u g o z a ­ padnom Azijom i sjevernom Afrikom. Kalif j e o d r ž a v a o d i p l o m a t ­ ske o d n o s e s kineskim v l a d a ­ rima iz dinastije T ' a n g i s fra­ n a č k i m kraljem K a r l o m V e l i ­ 22

PROŠLOST < T K O JE B I O K A R L O Na B o ž i ć 800. godine pa­ p a L e o I I I . o k r u n i o j e Karla z a cara Z a p a d n o g a Rimskoga Carstva. K a r l o Veliki je bio veliki pobornik učenja. Poticao je književnost i umjetnost na franačkom dvoru, te je u g l a v n o m g r a d u svoga C a r s ­ tva o s n o v a o š k o l u . U p r a v i t e l j škole b i o j e engleski s v e ć e n i k A l c u i n iz Y o r k a . U toj se školi o b r a z o v a o i sam car. Karlov je rukopis bio toliko loš da se razvila l e g e n d a o n j e g o v o j n e p i s m e n o s t i . P a ipak, n a p i ­ sao je h i m n u Veni, Creator Spiritus. < urski v l a d a r K o r d o b e A b d - a h - R a h m a n p o v e o je vojsku od 80.000 vojnika u osvajanje Galije (Francuske). M a u r i s u harali j u ž n o m F r a n c u s k o m ubijajući i pljač­ k a j u ć i . Stigli su na sjever do T o u r s a gdje su se sukobili s Karlom i njegovom voj­ skom. lako se o b i č n o n a z i v a bit­ k o m k o d T o u r s a , o v a s e bor­ ba v o d i l a stotinjak kilometara južnije, u P o i t i e r s u . A b d - a h - R a h m a n je p o g i n u o i njegovi su se s l j e d b e n i c i p o v u k l i . T a ­ ko je završio najvaći pokušaj M a u r a da osvoje Evropu. <TKOJEBIOFRIDRIK BARBAROSSA? u nastojanju da osvoji Italiju. N a k r a j u je o d u s t a o i d a o tali­ janskim zemljama nezavis­ nost. G o d i n e 1187. Jeruzalem su osvojili S a r a c e n i ( m u s l i m a ­ ni). E v r o p s k i kršćani su u b r z o z a p o č e l i treći križarski rat ka­ ko bi obranili S v e t u z e m l j u o d m u s l i m a n a . Fridrik j e p r e ­ u z e o v o d s t v o i o r g a n i z i r a o taj pohod. G o d i n e 1189. p o v e o je v e ­ liku v o j s k u u b o r b u , ali se v e ć g o d i n u d a n a kasnije uto­ p i o v o d e ć i v o j n i k e p r e k o rije­ ke Selef u Ciliciji (današnjoj Turskoj). 23

VELIKI? Karlo Veliki je bio franački kralj, a vladao je od 771. do 814. g o d i n e . U p o k u š a j u d a obnovi Rimsko Carstvo proglasio se carem Z a p a d ­ nog Carstva. C a r s t v o Karla V e l i k o g o b u h ­ vaćalo je područje Francuske i dijelove današnje Belgije, Nizozemske, Njemačke i Austrije. N a k o n dugotrajnih ratova Karlo j e s v o m e teritori­ j u pripojio K o r z i k u , v e ć i d i o Italije, d i o s j e v e r n e Š p a n j o l ­ ske i n a p o k o n S a k s o n i j u . < T K O SE B O R I O U BITKI KOD TOURSA? suzbila invaziju M a u r a u Evropu. M a u r i su bili sjevernoafrički m u s l i m a n i koji s u 7 1 1 . g o d i ­ ne zauzeli gotovo čitavu Španjolsku. G o d i n e 732. ma­

Bitka k o d Toursa vodila se "32. g o d i n e . T o m je prili­ kom franačka vojska p o d vodstvom Karla Martela

Fridrik I . j e b i o p r v i n j e mački v l a d a r k o j i j e s t e k a o naslov Svetoga rimskoga cara. N a d i m a k B a r b a r o s s a dobio je zbog c r v e n e brade. Fridrik je od o c a naslijedio tiTULU v o j v o d e , a na n j e m a č k o prijestolje j e d o š a o 1 1 5 2 . g o dine, n a k o n smrti strica K o n ­ rada III. O s i g u r a v š i svoj p o l o ž a j u N j e m a č k o j , Fridrik je sljed e ć i h 30 godina proveo

PROŠLOST > T K O JE B I O VILIM D o v r e m e n a k a d j e navršio 27 godina Vilim je suzbio ne­ koliko p o b u n a u N o r m a n d i j i i porazio francuskog vladara H e n r i k a I. k a d je p o k u š a o za­ uzeti N o r m a n d i j u . Vilim je polagao pravo na e n g l e s k o prijestolje. S a k s o n ski kralj E d v a r d I s p o v j e d n i k nije i m a o nasljednika, pa je prijestolje o b e ć a o V i l i m u . M e đ u t i m , nakon njegove smrti Englezi su za kralja izabrali s a k s o n s k o g a grofa Harolda Godvvinessona. Zato j e V i l i m n a p a o Englesku i u bitki k o d Hastingsa p o r a ­ zio i u b i o H a r o l d a . < T K O JE BILA OD i E l e o n o r a je izjavila da je »sličniji p o p u n e g o kralju«. P a p a je 11 5 2 . poništio nji­ h o v brak, a d v a m j e s e c a kas­ nije E l e o n o r a se u d a l a za energičnoga crvenokosog grofa H e n r i k a . O n j e bio j e ­ d a n a e s t g o d i n a m l a đ i , ali je m n o g o bolje o d g o v a r a o nje­ nom ukusu. Eleonora je po­ stala zaštitnica pjesnika i glazbenika. G o d i n e 1153. Henrik je o k r u n j e n za kralja E n g l e s k e . Ž e n i d b o m j e stekao p o l o v i c u F r a n c u s k e , p a j e t a k o postao jedan od najmoćnijih evrop­ skih v l a d a r a .

OSVAJAČ? Vilim je bio vojvoda francu­ ske pokrajine Normandije. G o d i n e 1066. p o r a z i o j e E n ­ glesku i o k r u n i o se za e n ­ g l e s k o g kralja. B i o je strog v l a d a r , ali i i z v r s t a n d r ­ žavnik. Normandijski vojvoda Robert nije i m a o z a k o n i t o g nasljed­ nika pa je za nasljednjika o d a b r a o s v o g n e z a k o n i t o g si­ na Vilima. Kad je Robert u m r o , V i l i m j e još bio dje­ čak, no ubrzo je pokazao s v o j u čvrstu v o l j u .

ELEONORA AKVITANIJE?

E l e o n o r a je bila f r a n c u s k a p r i n c e z a koja je od o c a na­ slijedila veliku p o k r a j i n u Akvitaniju. Udala se za f r a n c u s k o g kralja Luja V I I , a z a t i m i za e n g l e s k o g k r a ­ lja H e n r i k a I I . U o b j e j e zemlje odigrala važnu poli­ tičku i kulturnu ulogu. E l e o n o r a se za Luja u d a l a 1 1 3 7 . u d o b i od 15 g o d i n a i rodila mu d v i j e k ć e r i . Luj je tada p o s t a o vrlo p o b o ž a n > T K O SU BILI AVICENA

I AVERROES? A v i c e n a i A v e r r o e s bili su a r a p s k i l i j e č n i c i i f i l o z o f i čiji je rad znatno utjecao na e v r o p s k e filozofe i mis­ lioce. A v i c e n a je živio u Perziji od 980. do 1037. godine. Pravo a r a p s k o i m e bilo m u j e A b u -Ali a l - H u s a i n i b n - S i n a . N j e ­ g o v a se filozofija temeljila na r a d o v i m a g r č k o g mislioca Aristotela. N a p i s a o je stotinjak knjiga, a j e d n a od najpoznatijih mu 24

je enciklopedija medicine. Ta je knjiga p r e v e d e n a na e v r o p s k e jezike i liječnici su je p r o u č a v a l i s v e do 16. st. A v e r r o e s j e bio španjolski A r a p koji j e živio o d 1 1 2 6 . do 1198. godine. Arapsko

m u j e i m e bilo Abu-al-VValid M u h a m m a d i b n - A h m a d ibn-Rushd. R o đ e n je u Kordobi u Š p a n j o l s k o j gdje je r a d i o kao vrhovni sudac. Pisao je knjige o a s t r o n o m i j i , gramati­ ci, pravu i medicini.

PROŠLOST < T K O JE B I O SALADIN? iz Palestine gdje su n a k o n pr­ v o g a i d r u g o g a križarskog rata o s n o v a l i kraljevstva. G o ­ d i n e 1 1 8 7 . p r o b i o se kroz Palestinu i z a u z e o J e r u z a l e m . K a d su novosti o S a l a d i n o v o j p o b j e d i stigle u z a p a d n u E v r o p u , Rikard Lavljeg Srca iz Engleske i Filip I I . iz F r a n ­ c u s k e p o k r e n u l i su treći kri­ žarski rat. N a k o n tri g o d i n e b o r b e R i k a r d i S a l a d i n sklopi­ li su u g o v o r . U b r z o potom Saladin je umro. S j e ć a m o ga se kao h r a b r o g i vještog b o r c a , te k a o neustrašivog viteza.

Saladin je u d o b a trećega k r i ž a r s k o g rata b i o n a j v e ć i saracenski (muslimanski) vojskovođa. Bio je sultan Sirije i Egipta. Saladin je rođen 1138. godi­ ne i b i o je sin A v v u b a , v l a d a ­ ra D a m a s k a . N j e g o v o arap­ sko i m e bilo je S a l a h a l - D i n Yusuf i b n - A y y u b . G o d i n e 1174, nakon dugogodišnje b o r b e z a zaštitu Egipta o d k r š ć a n a , p o s t a o j e sultan. Bio je odani musliman i o d l u č i o je protjerati k r š ć a n e > TKO JE BIO FRANJO ASIŠKI? F r a n j o Asiški j e b i o o s n i v a č t r i j u v j e r s k i h r e d o v a čiji s e članovi nazivaju franjevcima. M n o g i ga smatraju svecem. F r a n j i n o p r a v o i m e bilo j e G i pyanni F r a n c e s c o B e r n a r d o ne. Rođen je 1182. godine iu Assisiju u Italiji. O t a c mu je bio bogati t r g o v a c , F r a n j o j e bio bezbrižni svjetovni mladić sve dok ga zarobljeništvo i krajnja bijeda nisu p o s v e izmijenili. J e d n o g j e d a n a z a č u o glas koji m u j e g o v o r i o » F r a n j o , o b n o v i ruševine moje kuće«. N a k o g toga s e p o s v a đ a o s o c e m i napustio sva svje­ tovna dobra, te je odjeven u j e d n o s t a v n i ogrtač p o š a o živjeti u s i r o m a š t v u . U b r z o je oko sebe okupio istomišljenike i o s n o v a o red » m a l e b r a ć e « . Slijedili s u ženski red »klarise«, te »treć o r e c i « za s v j e t o v n e ljude k a o i za o p a t i c e i s v e ć e n i k e . Franjo j e b i o p o z n a t p o v e l i ­ koj ljubavi p r e m a p t i c a m a i drugim životinjama.

ranjen u n o g u , pa je d o b i o nadimak Timur Š e p a v i . D o 1 3 7 0 , k a d s u m u bile 3 4 g o d i n e , T i m u r j e sastavio veliku v o j s k u s k o j o m je p o ­ razio S a m a r k a n d i v e l i k o okolno područje. Potom je uslijedio niz od 35 borbi u kojima je najprije o s v o j i o Perziju, Afganistan, Azerbajdžan i Kurdistan. TKO JE BIO TIMUR? T i m u r L e n k ili T a m e r l a n b i o je mongolski vođa čije se carstvo protezalo od Indije do T u r s k e . T i m u r je b i o sin m o n g o l s k o g v o đ e čije j e p l e m e živjelo n e ­ daleko Samarkanda na po­ dručju današnjega Sovjetskog S a v e z a . Borio se kao plaćenik u Afganistanu i u t o m je ratu T a d a je krenuo na Rusiju, a zatim n a p a o Indiju i p r i p o ­ jio D e l h i . U m r o j e 1 4 0 5 . g o ­ d i n e k a d je s v o j s k o m od 2 0 0 . 0 0 0 ljudi n a p a o K i n u .

25

PROŠLOST < T K O SU BILI nio 1 4 6 9 . g o d i n e . Izabela j e s v o j e kraljevstvo naslijedila 1 4 7 4 . g o d i n e , a F e r d i n a n d je za kralja A r g o n i j e o k r u n j e n 1479. Bili su p o b o r n i c i kršćans­ tva i utemeljili su inkvizicijski sud za p r o g o n i istrebljenje Ž i d o v a . G o d i n e 1 4 9 2 . njiho­ v e s u t r u p e protjerale M a u r e iz G r a n a d e . Iste g o d i n e pristali su finan­ cirati talijanskog m o r e p l o v c a Kristofora K o l u m b a d a p o d španjolskom zastavom pro­ n a đ e z a p a d n i put d o Indije. N a t o m j e putu K o l u m b o ot­ krio A m e r i k u .

FERDINAND I IZABELA? F e r d i n a n d je naslijedio kra­ ljevstvo Argoniju, a Izabela je bila kraljica Kastilije. Nji­ hovim je vjenčanjem ujedi­ njena g o t o v o čitava Špa­ njolska. K a d se 1452. godine rodio Ferdinand, Španjolska se sastojala o d malih kršćanskih kraljevstva A r g o n i j e , Kastilije i N a v a r e , te od m a ­ urske (arapske) p o k r a j i n e Granade. Ferdinand je Izabelu ože­ > T K O JE B I O DA VINCI? čanstvenog u Firenzi, L o d o v i c a Sforza u M i l a n u , C e s a r a B o r g i j u u R o m a g n i i Francisa I. u F r a n c u s k o j . Leonardo je započeo m n o g e p r o j e k t e , ali ih je m a ­ lo z a v r š i o . N j e g o v a umjet­ nička remek-djela su slike »Posljednja večera« na zidu m i l a n s k o g a manastira Santa Maria delle Crazie i » M o n a Lisa«. B i o j e priznat k a o d o b a r poznavalac Ijudskeanatomije. B r o j n e bilješke i n a c r t e pi­ s a o je l i j e v o m r u k o m i » z r c a l ­ nim p i s m o m « k a k o m u drugi ne bi krali i d e j e . < T K O JE B I O L O R E N Z O

LEONARDO

Leonardo je bio jedan od najnadarenijih ljudi u povi­ jesti. B i o je slikar, kipar, ar­ hitekt, a n a t o m , znanstve­ nik, izumitelj i glazbenik. Taj izuzetan č o v j e k r o đ e n j e 1 4 5 2 . g o d i n e u mjestu V i n c i n e d a l e k o F i r e n z e , a u m r o je u F r a n c u s k o j 1 5 1 9 . B i o je v o ­ d e ć a ličnost r e n e s a n s e - preporoda u obrazovanju i umjetnosti koji je trajao od 1 5 . d o 17. stoljeća. Radio je za Lorenza Veli-

VELIČANSTVENI? Lorenzo je bio član m o ć n e talijanske dinastije M e d i c i k o j a j e o d s r e d i n e 14. p a s v e d o 17. s t o l j e ć a u p r a v l j a ­ la F i r e n z o m i T o s k a n o m . L o r e n z o j e o c a naslijedio 1469. u dobi od 20 godina. U to je v r i j e m e g r a d - d r ž a v a Firenza bila r e p u b l i k a . K a o i njegovom ocu i djedu, Lor e n z o v a j e d i n a titula bila je magnifico signore, ili veličanstveni gospodar. Lorenzo je vladao uz po­ 26

m o ć v i j e ć a , ali je ustvari bio diktator. K a o vješt p r e g o v a ­ rač o d r ž a o j e m o ć z e m l j e , a n j e g o v a s p o s o b n o s t za ru­ kovanje n o v c e m omogućila je napredak Firenze. P o z n a t j e k a o veliki p o b o r ­ nik umjetnosti, i to v i š e z b o g vlastitog z a d o v o l j s t v a nego z b o g d o b r o b i t i g r a d a . Njego­ vi su zapisi p o m o g l i da tali­ janski jezik s g o v o r n o g p o ­ d r u č j a T o s k a n e p o s t a n e služ­ b e n i m j e z i k o m u č i t a v o j Ita­ liji.

PROŠLOST > T K O JE B I O P O Z N A T L o d o v i c o nije b i o z a d o v o ­ ljan s v o j i m p o l o ž a j e m , p a j e 1 4 8 1 . prisvojio svu vlast, a 1 4 9 4 . je n a k o n G i a n g a l e a z z o v e smrti p o s t a o v o j v o d a . Međutim, bojao se da će se C i a n g a l e a z z o v i prijatelji p o b u n i t i protiv njega, pa je p o z v a o F r a n c u z e u Italiju i zatražio n j i h o v u p o m o ć . N a taj j e n a č i n i z a z v a o s v o j u p r o p a s t , jer su ga F r a n ­ c u z i svrgnuli s vlasti. Š v i c a r c i su mu vratili titulu v o j v o d e , ali su se u b r z o i o n i o k r e n u l i protiv njega. Posljednjih o s a m g o d i n a života p r o v e o j e k a o francuski z a r o b l j e n i k . > TKO JE BIO ERAZMO? kratkim h u m o r e s k a m a u koji­ ma je ismijavao p o d m i ć i v a n j e i s v e ostalo što je o m e t a l o njen r a d . U v e ć i n i svojih dijela n a s ­ t o j a o je teologiju učiniti što vjerodostojnijom, a promije­ nio je i tekst N o v o g z a v j e t a . N j e g o v su rad prekinuli s u k o ­ bi i z m e đ u protestanata i ka­ tolika. Prije n e g o što je 1 5 3 6 . u m r o u Š v i c a r s k o j , E r a z m o je d o č e k a o pojavu reformacije. N o , n j e g o v i s u zahtjevi bili m n o g o u m j e r e n i j i , pa to nije bila reforma k a k v u je želio provesti.

KAO IL M O R O ? I I M o r o , ili M a u r , b i o j e n a ­ dimak milanskog vojvode Lodovica Sforze. Dobio ga je z b o g t a m n e k o s e i g a r a ­ ve p u t i . Lodovico je rođen 1 4 5 1 . go­ d i n e i b i o je mlađi brat m i l a n ­ skog v o j v o d e G a l e a z z a M a r i e Sforza. G a l e a z z o je bio tašt o k r u t a n , pa su ga 1 4 7 6 . g o ­ dine ubila tri p o d a n i k a . N a ­ slijedio ga je s e d m o g o d i š n j i sin C i a n g a l e a z z o čiji je n a m esnik b i o L o d o v i c o .

Erazmo Roterdamski bio je nizozemski učenjak i pisac koji je p o k u š a o t e m e l j i t o izmijeniti rimokatoličku crkvu. Erazmo je 1492. godine po­ stao s v e ć e n i k , ali se u b r z o p o b u n i o protiv r e d o v n i č k o g ž i v o t a . J e d n o j e v r i j e m e stu­ d i r a o u P a r i z u , a zatim je p o ­ č e t k o m 1 6 . stoljeća p o s t a o lutajući u č e n j a k i v r i j e m e je provodio u Engleskoj, Fran­ c u s k o j , Italiji i N i z o z e m s k o j . Z a reformu c r k v e s e b o r i o > T K O JE B I O CALVIN? ske. O t i š a o j e u G e n e v u gdje je p o k u š a o uspostaviti religij­ sku v l a d u . Stanovnici G e n t v e su se usprotivili toj ideji, pa je C a l ­ vin otputovao u Strasbourg predavati teologiju. M e đ u ­ tim, u G e n e v i je vladao me­ tež i C a l v i n je 1 5 4 1 . g o d i n e p o z v a n d a s e vrati. U G e n e v i je u s p o s t a v i o vr­ lo strogu vjersku i g r a đ a n s k u v l a d u . P r i v r e m e n o j e č a k za­ b r a n i o u p o t r e b u kršćanskih i m e n a koja se ne s p o m i n j u u Bibliji. N j e g o v je protestan­ t i z a m p o s t a o p o z n a t k a o kalvinizam.

lean Calvin je bio francuski teolog i jedan od pokretača reformacije. C a l v i n o v o p r a v o i m e bilo j e J e a n C h a u v i n , ali g a j e kasnije latinizirao u C a l v i n u s . Rođen je 1509. godine u N o v o n u u Picardiju. O t a c mu je isprva želio da studira teologiju i p o s t a n e s v e ć e n i k , a ga je kasnije n a g o v o r i o da postane odvjetnik. O k o 1534. godine Calvin s e o k r e n u o protestantizmu t e je zato protjeran iz F r a n c u -

27

PROŠLOST

V

T K O JE B I O

V

TKO

SU

BILI

SULEJMAN VELIČANSTVENI? Sulejman I. bio je jedan od najznačajnijih sultana O s m a n l i j s k o g Carstva. Vla­ d a o j e o d 1520. d o 1566. godine. » V e l i č a n s t v e n i « je naslov koji su S u l e j m a n u n a d j e n u l i E v r o p l j a n i . U vlastitom je na­ rodu bio poznat kao » Z a k o ­ n o d a v a c « jer j e z a s v o j e vla­ d a v i n e p r o v e o m n o g e refor­ me u vlasti i p r a v n o m sus­ tavu. V e l i č a n s t v e n a strana S u l e j m a n o v e ć u d i bila j e težnja z a proširenjem carstva. O n j e s v o m teritoriju pripojio B e o ­ grad, Budimpeštu, R o d , Tabriz, B a g d a d , A d e n i Alžir, k a o i sva o k o l n a p o d r u č j a . Najteže borbe vodio je protiv P e r z i j e , a j e d n o m je prilikom o p s j e d a o i B e č . S u l e j m a n a j e o č a r a l a preli­ j e p a ruska robinja R o k s a l a n a koju j e u z e o z a n e v j e n č a n u ž e n u . U želji da je z a d o v o l j i , ubio j e vlastite s i n o v e B a j a z i da i M u s t a f u , k a k o bi sultanat naslijedio R o k s a l a n i n sin S e ­ lim. S u l e j m a n je u m r o 1 5 6 6 . godine za vrijeme opsade jedne tvrđave u Madžarskoj.

JANJIČARI? J a n j i č a r i su bili v o j n i c i koji su sačinjavali o s n o v n u voj­ sku Osmanlijskog Carstva. N a z i v »janjičar« p o t j e č e o d turskih riječi yeni geri, što z n a č i » n o v a v o j s k a « . P r v a janjičarska j e d i n i c a o s n o v a n a je u 1 5 . stoljeću k a o p r v a re­ d o v n a vojska O s m a n l i j s k o g Carstva. Isprva su janjičari bili dje­ ca oduzeta kršćanskim naro­ dima p o d turskom vlašću. To su bila o d a b r a n a d j e c a koju su u d o b i i z m e đ u 10 i 15 go­ dina T u r c i o d u z i m a l i o d rodi­ telja i odgajali u m u s l i m a n ­ skom duhu. M e đ u t i m , d o 18. stoljeća je taj o b i č a j ukinut, pa se janjičarska vojska sastojala o d odabranih dobrovoljaca u g l a v n o m turskog porijekla. lako su v o j n i c i m o r a l i sami nabavljati o r u ž j e , janjičarska j e vojska bila vrlo m o ć n a borbena snaga. Njihov se broj p o p e o o d 1 2 . 0 0 0 n a vi­ še od 500.000. J a n j i č a r i su više puta dizali p o b u n e i mijenjali sultane ko­ jima su služili. G o d i n e 1 8 2 6 . sultan M a h m u d II. u k i n u o j e tu v o j s k u .

A

T K O SE S A S T A O

NA

TRIDENTSKOM KONCILU? Tridentskim k o n c i l o m nazi­ v a m o niz k o n f e r e n c i j a k o j e s u s e u r a z d o b l j u o d 1545. d o 1563. g o d i n e o d r ž a v a l e u talijanskom gradu Trentu. Na n j i m a su se sastajali bis­ kupi rimokatoličke crkve. S v r h a k o n c i l a bila je rješava­ nje d o g m a t s k i h pitanja koja su postavili r e f o r m a t o r i , te re­ f o r m a loših o b i č a j a . Koncil je sazvao papa Pav a o III. N a d a o s e d a ć e u nje­ m u sudjelovati p r e d s t a v n i c i protestantske c r k v e , ali njih je prisustvovalo j e svega n e k o l i ­ k o , a ni o n i nisu prihvatili njegovu vjerodostojnost. U p r v o m p e r i o d u koji je trajao od 1 5 4 5 . do 1 5 4 7 . g o ­ d i n e na k o n c i l u su s u d j e l o v a ­ la 72 biskupa u pratnji savjet­ nika. D r u g o z a s j e d a n j e , o d 1 5 5 1 . d o 1 5 5 2 . g o d i n e , pri­ v u k l o ih je svega 5 9 . U p o s l j e d n j e m p e r i o d u , od 1 5 6 1 . do 1563. godine, na koncilu se okupilo 235 crkve­ nih v j e r o d o s t o j n i k a , u k l j u č u ­ j u ć i šest k a r d i n a l a , k a o i osam ambasadora. Odluke donesene na koncilu je 1564. godine odobrio papa Pio IV. 28

PROŠLOST V TKO SU BILI V T K O JE BILA KRALJICA

HABSBURGOVCI? H a b s b u r g o v c i su dinastija koja je E v r o p o m vladala vi­ š e o d 600 g o d i n a . tvrđavi Habichtsburg ( S o k o ­ lov d v o r a c ) u š v i c a r s k o m kantonu Aargau, nedaleko Zuricha. Grof Rudolf IV. Habsburški je 1273. godine izabran za Svetog Rimskog Cara (vladara germanskih zemalja) i nazvan je Rudolf I. Od tada, pa sve do 1806. godine, Carstvom su v e ć i n o m vladali Habsbur­ govci. Najmoćniji Habsburgovac bio je c a r Karlo V. koji je iza­ bran 1 5 1 9 . . g o d i n e . O n j e bio kralj Š p a n j o l s k e , v o j v o d a B u r g u n d i j e i v l a d a r Sicilije, N a p u l j a , S a r d i n i j e , Antila te španjolske N i z o z e m s k e (da­ našnja Belgija i N i z o z e m s k a ) . Kasnije je još naslijedio ili o s v o j i o Austriju, B o e m i j u , Madžarsku, Peru i Meksiko. G o d i n e 1 5 5 6 . Karlo s e za­ sitio b u r n o g ž i v o t a , te je naoustio prijestolje i otišao živeti u manastir u Š p a n j o l s k o j , v. mro je 1558. godine.

ELIZABETA? Elizabeta je bila p o s l j e d n j a e n g l e s k a kraljica iz dinasti­ je Tudor. Za njene je mu­ dre vladavine Engleska po­ s t a l a b o g a t a "i m o ć n a . Elizabeta je bila kći H e n r i j a V I I I . i njegove druge supruge A n n e B o l e v n . Bila j e vrlo o b r a z o v a n a i trebala je posta­ ti n a u č n i k . G o d i n e 1 5 8 8 . naslijedila j e stariju sestru M a r i j u I. M a r i j a je u Engleskoj p o n o v n o p o ­ kušala uspostaviti k a t o l i č a n s ­ t v o , a Elizabeta je o p e t uvela protestantizam. Bila je vješti d i p l o m a t i nije se n i k a d udala b o j e ć i se teš­ k o ć a što ih brak m o ž e d o n i ­ jeti. Engleska je u to v r i j e m e bi­ la veliki suparnik Š p a n j o l s k e u b o r b i za bogatstva N o v o g a svijeta. Elizabeta je nastojala spriječiti rat i z m e đ u d v i j e z e m l j e , ali j e , k a d j e š p a n j o l ­ ski v l a d a r Filip I. p o s l a o v e l i ­ k u flotu A r m a d u d a n a p a d n e E n g l e s k u , o s o b n o naredila svojoj v o j s c i da se bori za pobjedu. Za njene su se vladavine p o s e b n o razvile p o e z i j a , glazba i d r a m a . A T K O JE B I O PRVI KRALJ IZ BURBONACA? FRANCUSKI LOZE

Kralj N a v a r e H e n r i k I I I . po­ s t a o j e 1589. g o d i n e f r a n c u ­ ski kralj H e n r i k V I . Naslije­ dio je svog šurjaka, f r a n c u s k o g kralja H e n r i k a I I I . koji je bio u b i j e n . H e n r i k N a v a r s k i j e bio p o t o ­ m a k f r a n c u s k o g kralja Luja IX. koji j e v l a d a o o d 1 2 2 6 . do 1270. godine. Njegovi su p r e c i zadržali titulu v o j v o d a . F r a n c u s k o prijestolje je nasli­ j e d i o jer dinastija V a l o i s na­ k o n smrti H e n r i k a III. nije v i ­ še imala nasljednika. Henrik IV, je bio v o đ a francuskih protestanata h u g e nota. Da zadovolji većinu svojih p o d a n i k a , on je uz ri­ j e č i »Pariz j e v r i j e d a n mise« prihvatio katoličku v j e r u . U F r a n c u s k o j se u to v r i j e m e r a z b u k t a v a o rat i z m e đ u h u g e nota i katolika. K a k o bi o b n o ­ v i o mir u s v o m e kraljevstvu, H e n r i k je Nantskim ediktom zajamčio hugenotima građan­ sku r a v n o p r a v n o s t . H e n r i k j e otplatio f r a n c u ­ ske d u g o v e i stvorio j a k u v o j ­ sku. U b i o ga je 1610. godine katolički vjerski fanatik F r a n ­ çoise Ravaillac. 29

PROŠLOST < T K O JE P O Z N A T K A O nje se d o k a z u j e m i š l j e n j e m , jer da bi m o g a o misliti č o v j e k m o r a postojati. S v o j e s t a v o v e D e s c a r t e s s a ž i m a u izreci Cogito, ergo sum, o d n o s n o »Mislim, dakle jesam«. Kre­ nuvši od te t o č k e na sličan je n a č i n p o k u š a o d o k a z a t i pos­ tojanje svijeta i B o g a . Descartes je svojim radovi­ m a stekao m n o g o štovatelja. G o d i n e 1 6 4 9 . prihvatio j e p o z i v š v e d s k e kraljice Kristi­ ne da d o đ e u S t o c k h o l m i p o d u č a v a j e filozofiju. N o , z b o g oštre s j e v e r n e k l i m e obolio je od upale pluća, te je 1 6 5 0 . u m r o u 5 3 . g o d i n i .

OTAC SUVREMENE FILOZOFIJE? D a n a š n j a se filozofija u m n o g o m e temelji na dje­ lima francuskog matemati­ čara, znanstvenika i filozofa Renea Descartesa. Descartes je rođen 1596. go­ d i n e . I m a o j e stalne p r i h o d e pa je većinu vremena mogao posvetiti u č e n j u i p i s a n j u . V j e r o v a o j e d a s e d o istine m o ž e d o ć i isključivo logič­ kim r a z m i š l j a n j e m . P o n j e g o v o j teoriji postoja­ i • K O J I JE K A R D I N A L FRANCUSKIM MOĆ? bio titulu v o j v o d e . Richelieu je dobro vladao F r a n c u s k o m . Najprije je sma­ njio m o ć p l e m s t v a , a zatim u k i n u o političke p o v l a s t i c e francuskih protestanata h u g e n o t a . N a taj j e n a č i n osigu­ rao kralju a p s o l u t n u vlast. P o s t o j a n o se i sistematski b o r i o protiv prevlasti nje­ m a č k e dinastije H a b s b u r g o v a c a . l a k o j e bio p o g l a v a r ri­ mokatoličke crkve, povezao se sa protestantskom s t r a n o m i u š a o u tridesetogodišnji rat protiv l o z e H a b s b u r g o v a c a . G o d i n e 1635. osnovao je Francusku akademiju. < T K O JE P R O G L A Š E N

DAO

KRALJEVIMA APSOLUTNU

Kardinal Armand Jean du Plessis, odnosno vojvoda R i c h e l i e u , bio je u razdob­ l j u o d 1624. d o 1642. g o d i ­ n e glavni ministar Luja X I I I . Richelieu je 1606. u dobi od 2 1 g o d i n e p o s t a o biskup u g r a d u L u c o n . Taj je p o l o ž a j d o d i j e l j e n n j e g o v o j obitelji kao nagrada za vojne zaslu­ ge. G o d i n e 1622. izabran je za k a r d i n a l a , a 1 6 3 1 . je d o ­

L O R D O M PROTEKTOROM ENGLESKE? Naslov lorda protektora do­ d i j e l j e n j e 1653. g o d i n e O l i ­ veru C r o m w e l l u za zasluge u engleskome građanskom ratu. C r o m w e l l je r o đ e n 1 5 9 9 . g o ­ d i n e . D o 4 1 . g o d i n e života bio je zemljoposjednik i o b r a đ i v a o je s v o j e p o s j e d e . G o d i n e 1640. izabran je za člana parlamenta. Sudje­ l o v a o je u s u k o b u e n g l e s k o g p a r l a m e n t a i kralja Karla I, te 30

je p o č e t k o m n j i h o v a rata osi n o v a o vitešku t r u p u . Njegov su se v o j n i c i nazivali »željez­ nim b o k o v i m a « . S v i njego\ p o s t u p c i bili su u skladu s pu­ ritanskom vjerom. N a k o n što j e o d i g r a o v o ­ d e ć u ulogu u suđenju i smak n u ć u Karla I , C r o m w e l l j e z u s p j e š n o p o k u š a o učiniti parlament djelotvornijim. T da su n j e g o v i s l j e d b e n i c i iz v o j s k e raspustili p a r l a m e n t i C r o m w e l l a proglasili lord-_protektorom (odbio je tituL kralja). C r o m w e l l j e s v e d o smrt 1 6 5 8 . g . v l a d a o k a o diktat

PROŠLOST > T K O JE BILA VELIKA? Elizabete. Šest m j e s e c i n a k o n što je Petar p r o g l a š e n c a r e m , Kata­ rina je naredila v o j n i m oficiri­ ma da ga u k l o n e . N e k o l i k o t j e d a n a kasnije Petar j e u m r o . Katarina se d o k a z a l a k a o dobar vladar, naročito u vanjskim poslovima. U Rusiji je unaprijedila m e ­ dicinsku njegu, poboljšala obrazovanje (naročito za že­ ne) i ublažila vjersku n e t r p e ­ ljivost, ali je isto t a k o p r o d u ­ žila r a z d o b l j e kmetstva. Uz svakodnevne državne p o s l o v e Katarina j e č e s t o p i ­ sala i d r a m e . < T K O JE BILA M A R I J A ideja, d o k m u j e supruga bila brza, p u n a života i e n e r g i j e . Zato je Marija Antoaneta odigrala v a ž n u ulogu u dr­ žavnim poslovima Francuske. U to je v r i j e m e v l a d a j u ć i sloj u F r a n c u s k o j b i o v r l o b o ­ gat, d o k su siromasi živjeli u krajnjoj bijedi. M a r i j a A n t o ­ aneta nije p o k a z i v a l a r a z u m i ­ j e v a n j e z a s i r o m a š n e stanov­ nike, a o n i su je smatrali ra­ z u z d a n o m . O s i m toga, narod joj nije v j e r o v a o jer je bila Austrijanka. G o d i n e 1793. revoluci­ o n a r i su je osudili z b o g izda­ je i giljotinirali.

KATARINA

K a t a r i n a I I . V e l i k a j e u raz­ d o b l j u o d 1762. d o 1796. godine vladala Rusijom. Katarina je bila n j e m a č k a p r i n c e z a . P r a v o joj j e i m e b i ­ lo S o p h i a A u g u s t a F r e d e r i c a Anhalt-Zerbst. G o d i n e 1745. udala se za ruskog c a r a Perta I I I . T a d a joj j e bilo 1 6 g o d i n a . Bila j e v r l o domišljata i o b r a z o v a n a , d o k je Petar bio d u h o v n o i tjelesno z a o s ­ t a o . U to je v r i j e m e još b i o nasljednik s v o j e tetke, c a r i c e

ANTOANETA? M a r i j a A n t o a n e t a j e bila austrijska princeza i supru­ ga f r a n c u s k o g a kralja Luja X V I . Pogubljena je za vrije­ me francuske revolucije. N a s l j e d n i k f r a n c u s k o g prijes­ tolja, Luj X V I . j e p r i v l a č n u i inteligentnu p e t n a e s t o g o d i š ­ nju p r i n c e z u M a r i j u A n t o a n e tu oženio 1770. godine. Nji­ hovim je vjenčanjem učvrš­ ć e n a v e z a i z m e đ u Austrije i Francuske. Luj je b i o u s p o r e n i b e z > T K O JE B I O FRIDRIK VELIKI? Fridrik I I . V e l i k i b i o je kralj • u sije, n j e m a č k e z e m l j e koju danas zauzimaju Ruši­ ti, Poljska i Njemačka. Frdrik je za kralja o k r u n j e n 1 7 4 0 . u d o b i od 28 g o d i n a . P o h a d a o j e v o j n u š k o l u , ali j e većinu vremena posvećivao glazbi i filozofiji. S u d j e l o v a o je u austrijskom n a s l e đ n o m ratu što je izbio kad je nekoliko suparnika popokušalo M a r i j i Tereziji o d u z e t i austrijsko prijestolje. Fridrikov glavni m o t i v u ra­ tu bilo je o s v a j a n j e austrijske p o k r a j i n e Š l e s k e , što je i u č i ­ nio. U toj se b o r b i iskazao kao prvorazredan general. U nizu kasnijih ratova za­ u z e o je i teritorij P o l j s k e . N o , ratovi su e k o n o m s k i oslabili Prusiju, što je Fridrik u p o s ­ ljednjim g o d i n a m a v l a d a v i n e nadoknadio. B i o j e d o b a r svirač flaute i na s v o m e je d v o r u o k u p i o mnoge vrhunske glazbenike.

31

V

T K O JE

BIO JEAN ROUSSEAU?

JACQUES

Rousseau je bio francuski filozof, pisac i g l a z b e n i k . Njegov je slobodan način mišljenja potaknuo francu­ sku revoluciju. R o u s s e a u je r o đ e n u švicar­ s k o m g r a d u G e n e v i i b i o je sin urara. M l a d o s t j e p r o v e o lutajući i b a v e ć i se različitim poslovima. N e k o j e vrijeme bio bilježnik, zatim je r a d i o kao rezbar naučnik, pa kao sluga, sekretar i, n a k r a j u , profesor g l a z b e . G o d i n e 1 7 4 2 . d o s e l i o je u Pariz i o n d j e pisao o p e r e i balete. N o v a c je zarađivao prepisujući n o t e . T a k o đ e r j e n a p i s a o t e k s t o v e o glazbi koji su o b j a v l j e n i u prvoj f r a n c u ­ skoj e n c i k l o p e d i j i . S l a v u je stekao 1 7 5 0 . g o d i ­ ne d j e l o m Rasprava o znano­ sti i umjetnosti u k o j e m tvrdi da su z n a n o s t i umjetnost iskvarili č o v j e č a n s t v o . N j e g o v a kasnija djela, na­ ročito Društveni ugovor ( 1 7 6 2 ) , s n a ž n o su utjecala na politička kretanja, d o k su Ispovijesti (1 770) i drugi ro­ m a n i bili p r e t e č a intimne autobiografije i e v r o p s k o g ro­ mantizma.

A

T K O JE N A P I S A O PRAVA«?

A

T K O JE S A S T A V I O

»LJUDSKA

DEKLARACIJU NEZAVISNOSTI? P r v i n a c r t Deklaracije s a s t a ­ v i o j e 1776. g o d i n e T h o m a s Jefferson, delegat Konti­ nentalnoga kongresa 13 američkih kolonija. On je s v o j p o s a o o b a v i o v r l o sav­ j e s n o , pa je K o n g r e s u ko­ načnoj Deklaraciji u č i n i o samo nekoliko izmjena. Jefferson j e bio izuzetan č o v ­ jek. R o d i o se u Virginiji 1 7 4 3 . g o d i n e , u d o b r o stoje­ ć o j obitelji. O ž e n i o j e b o g a t u n a s l j e d n i c u i z a p o s l i o se k a o odvjetnik. B i o j e n a č i t a n , skupljao je knjige i svirao v i ­ olinu. Političku karijeru je z a p o ­ č e o u skupštini Virginije, a u b r z o zatim p o s t a o je g u ­ v e r n e r . G o d i n e 1 7 8 3 . iza­ bran je u F e d e r a l n i k o n g r e s . Tada je zamijenio Benjamina Franklina na p o l o ž a j u p o ­ slanika S A D u F r a n c u s k o j , a četiri g o d i n e kasnije p o s t a o je predsjednik v l a d e . U raz­ doblju od 1797. do 1 8 0 1 . godine bio je potpredsjednik, a od 1 8 0 1 . do 1809. preds­ jednik Sjedinjenih Američkih D r ž a v a . U to je v r i j e m e o t k u ­ pio Louisianu od Francuske.

A u t o r Ljudskih prava j e e n ­ gleski politički pisac i go­ vornik Thomas Paine. T h o m a s P a i n e se r o d i o u k v e kerskoj obitelji. U mladosti je bio prilično n e u s p j e š a n , pa j e 1 7 7 4 . g o d i n e izgubivši p o ­ sao otišao u A m e r i k u . O n d j e j e n a p i s a o brošuru Zdrav r a z u m k o j o m pozi­ v a koloniste n a o d v a j a n j e o d Engleske. T i m e je m n o g e lju­ de p o t a k n u o da se opredijele za nezavisnost. U E v r o p u se vratio 1787. g o d i n e . U Engleskoj je od 1 7 9 1 . do 1 9 7 2 . napisao ras­ pravu Ljudska prava k o j o m veliča revoluciju što je u p r a v o mijenjala F r a n c u s k u . M e đ u t i m , ta je rasprava uvrijedila engleski parlament pa je P a i n e o s u đ e n z b o g izda­ je i i z o p ć e n iz društva. O t i š a o je u Francusku te postao fran­ cuskim g r a đ a n i n o m i č l a n o m Nacionalnog konventa. Z b o g svojih j e stavova u Francuskoj ubrzo stekao ne­ prijatelje te je u h a p š e n . G o d i ­ n e 1 8 0 2 . bilo m u j e d o z v o ­ ljeno da se vrati u A m e r i k u , gdje j e 1 8 0 9 . g o d i n e u m r o u bijedi.

32

V

T K O JE B I O PRVI AMERIČKIH

PREDSJEDNIK SJEDINJENIH DRŽAVA? Prvi predsjednik bio je G e ­ o r g e W a s h i n g t o n koji je u ratu za n e z a v i s n o s t u s ­ pješno predvodio američku v o j s k u . M a n d a t m u j e tra­ j a o o d 1789. d o 1797. g o ­ dine. W a s h i n g t o n je rođen 1 732. g o d i n e u Virginiji. Isprva je radio k a o n a d z o r n i k , a zatim je u d o b i od 21 g o d i n e pri­ stupio virdžinijskoj v o j s c i . N a k o n pet g o d i n a s e p o v u ­ k a o i sljedećih je 14 g o d i n a m i r n o živio n a s v o m e i m a n j u k a o farmer. U to je v r i j e m e bio č l a n virdžinijskog Z a s ­ tupničkog doma. K a d j e i z m e đ u Britanije i njenih 13 k o l o n i j a izbio rat, Washington je jednoglasno izabran za zapovjednika voj­ s k e . U teških o s a m g o d i n a W a s h i n g t o n j e svoju v o j s k u o d j e d v a 1 0 . 0 0 0 v o j n i k a usp­ j e š n o d o v e o d o niza p o b ­ jeda. N a k o n pet g o d i n a p o v u č e n o g života z n a t n o je pridonio donošenju Ustava S A D . U m r o j e 1799. godine.

A

TKO

SU

BILI

A

T K O JE BILA ROLAND?

JAKOBINCI I ŽIRONDINCI? l a k o b i n c i i ž i r o n d i n c i su u vrijeme velike revolucije (1789-1794) bili p r i p a d n i c i dviju glavnih političkih stranaka u Francuskoj. J a k o b i n c i s u bili č l a n o v i J a k o b i n s k o g k l u b a . N a z i v su dobili p o starom d o m i n i k a n ­ s k o m s a m o s t a n u u k o j e m su se isprva sastajali. Žirondinci su pripadali u m ­ j e r e n o j r e p u b l i k a n s k o j stran­ c i , a naziv su dobili jer su im v o d e ć e ličnosti v e ć i n o m pot­ j e c a l e iz G i r o n d e u j u g o z a ­ padnoj Francuskoj. Predvodnici žirondinaca bili su M a x i m i n I s n a r d , J a c ­ q u e s Pierre Brissot te J e a n Marie Roland i njegova suoruga. Z a s t u p a l i su p r i v a t n o vlasništvo i željeli su usposta­ viti f e d e r a l n u r e p u b l i k u . Jakobinci su pod vodstvom Maximiliena Robespierra ' 7 9 3 . g o d i n e porazili ž i r o n d i n c e i uspostavili diktaturu. \ o , R o b e s p i e r r e j e v e ć slje­ deće g o d i n e p o g u b l j e n , te su a k o b i n c i izgubili vlast. T a k o e z a v r š e n o r a z d o b l j e koje " a z i v a m o D a n t o n o v i m te'orom.

GOSPOĐA

G o s p o đ a R o l a n d j e bila s u ­ pruga pisca i znanstvenika koji je s u d j e l o v a o u p o d i z a ­ nju francuske revolucije. Djevojačko ime gospođe Ro­ land bilo j e J e a n n e M a n o n Phlipon. G o d i n e 1780. udala se za Jeana M a n e Rolanda. O b o j e su bili vatreni pristaše francuske revolucije. R e v o l u c i o n a r i su se p o d i j e ­ li na dvije v e l i k e stranke — jakobince i žirondince. Supruž­ nici R o l a n d bili su p r i p a d n i c i žirondinaca. D r a ž e s n a i dosjetljiva gos­ p o đ a R o l a n d bila je veliki ro­ d o l j u b i predstavljala je o s n o ­ v u stranke. G o d i n e 1 7 9 3 . ja­ k o b i n c i su preuzeli vlast i uhapsili m n o g e j a k o b i n c e , a m e đ u njima i g o s p o đ u R o ­ land. Na namještenom sud­ skom procesu osuđena je na smrt. N j e n a stara prijateljica H e n r i e t t e C o n n e t bila j e s p r e m n a umrijeti umjesto nje. N o , gospođa Roland je odbi­ l a p o n u d u . D o giljotine j e oti­ šla p o s v e m i r n o , g o v o r e ć i : »O S l o b o d o , kakve su zloči­ ne počinili u t v o j e i m e ! « .

33

PROŠLOST < T K O JE B I O GARIBALDI? Giuseppe Garibaldi je bio j e d a n o d tri r o d o l j u b a koji su se borili za ujedinjenje Italije i n j e n o o s l o b a đ a n j e od strane vladavine. Garibaldi je rođen 1807. go­ d i n e . S u d j e l o v a o je u n e u s ­ pjeloj revoluciji k o d P r e m o n ­ ta 1 8 3 4 . g o d i n e , a p o t o m je pobjegao u Južnu Ameriku gdje s e o d 1 8 3 6 . d o 1 8 4 8 . b o r i o u gerilskom ratu. G o d i n e 1 8 4 8 . pristupio j e v o j s c i za o b r a n u tek s t v o r e n e < T K O JE B I O PRVI UJEDINJENE Rimske Republike od napada F r a n c u s k e i Austrije. U Italiju se v r a t i o 1 8 5 4 . g o d i n e . U to su v r i j e m e pijemontski premijer grof C a m i l l o Cavour i Giuseppe Mazzini, čije j e r o d o l j u b l j e n a d a h n u l o Garibaldija, pripremali n o v u revoluciju. Šest g o d i n a kasnije G a r i ­ baldi je p o v e o odred od 1089 d o b r o v o l j a c a ( C r v e n o košuljaša) u Siciliju i o s l o b o ­ d i o j e o d španjolskih v l a d a r a iz loze B o u r b o n a c a . Tada je o s v o j i o i unutrašnje d i j e l o v e Sicilije, što j e d o v e l o d o uje­ dinjenja Italije. U v e ć i n i tih z e m a l j a svi p o ­ litički p r o t i v n i c i v l a d a r a bili su u h i ć e n i . Z a t o su na p o d r u č j u Italije o s n o v a n e b r o j n e tajne orga­ nizacije za b o r b u protiv tu­ đ i n s k e vlasti. M e đ u najista­ knutijim u r o t n i c i m a bili su G i useppe Mazzini i Garibaldi. N a k r a j u su politička s l o b o ­ da i u j e d i n j e n j e Italije ostva­ reni u g l a v n o m z a s l u g o m pijem o n t s k o g premijera grofa C a milla C a v o u r a . P o v e z a v š i p o ­ bunu s d i p l o m a c i j o m , on je 1 8 6 1 . g o d i n e n a prijestolje u j e d i n j e n e Italije p o s t a v i o Viktora Emanuela.

KRALJ

ITALIJE? Viktor Emanuel I I . bio je posljednji sardinijski vladar i prvi talijanski kralj. On je bio jedini svjetovni vladar na p o d r u č j u Italije. P o č e t k o m 19. stoljeća Italija je bila p o d i j e l j e n a na s e d a m država. Papinskom državom vladao je papa, Kraljevstvom dviju Sicilija (Sicilija i j u ž n a Italija) upravljali su španjolski kraljevi iz l o z e B o u r b o n a c a , d o k s u ostale d r ž a v e bila p o d upravom Austrijanaca. > T K O JE BILA KRALJICA la d e v e t o r o d j e c e . Prije smrti imala je 37 p r a u n u k a i r o d ­ binske v e z e s g o t o v o svim e v r o p s k i m kraljevskim o b i t e ­ ljima. N j e n e su se unuke udale za c a r a Rusije, te za g r č k e , n o r v e š k e , r u m u n j s k e i špa­ njolske k r a l j e v e . J e d a n joj j e unuk postao njemački car, d o k se p r a u n u k a u d a l a za š v e d s k o g kralja. Kraljevi H a n o v e r a i Belgije bili su Viktorijini u j a c i . J e d a n joj je r o đ a k s k l o p i o brak s portugalskom kraljicom, a r o đ a k a s brazilskim c a r e m Maksimilijanom.

VIKTORIJA? Kraljica V i k t o r i j a je bila kra­ ljica B r i t a n i j e i c a r i c a I n d i j e . N j e n a je v l a d a v i n a trajala 64 godine. G o d i n e 1 8 3 7 . Viktorija j e u d o b i od 18 g o d i n a naslije­ dila s v o g a strica V i l i m a I V . Tri g o d i n e kasnije u d a l a se za princa Alberta Sasko-Koburškog. Albertje 1 8 6 1 . godine o b o l i o od t r b u š n o g tisufa i iz­ nenada umro. Viktorija je s A l b e r t o m ima34

PROŠLOST TKO JE BIO POZNAT KAO ŽELJEZNI KANCELAR? Željezni kancelar« je bio nadimak pruskog državnika Otta v o n B i s m a r c k a koji je 1171. g o d i n e u j e d i n i o N j e ­ mačku. Bismarck je rođen 1815. gogodine. B i o je junker, k a k o su nazivali pruski aristokrati zemljoposjednici. Studirao je p r a v o , p o s t a o č l a n o m prusko g p a r l a m e n t a i služio k a o poslanik za F r a n c u s k u i R u s i ju - G o d i n e 1862. imenovan > T K O JE B I O AfiRAHAM LINCOLN? j e p r e d s j e d n i k o m pruske vlade. B i s m a r c k j e p o v e o prusku v o j s k u u tri uspješna rata. G o d i n e 1864. porazio je D a n s k u , 1 8 6 6 . Austriju, a 1 8 7 1 . Francusku. N a k o n pobjede nad Fran­ cuskom Bismarck je nagovo­ rio v l a d a r e n j e m a č k i h z e m a ­ lja da p o n u d e k r u n u p r u s k o m kralju V i l i m u I. V i l i m j e B i s m a r c k a progla­ sio k a n c e l a r o m n o v e N j e ­ m a č k e . N a d i m a k »Željezni k a n c e l a r « d o b i o j e jer j e g o ­ v o r i o d a p r o b l e m e treba rje­ šavati »krvlju i ž e l j e z o m « . je postao kongresmen. B i o j e veliki protivnik ropstva. G o d i n e 1860. Lincoln je i z a b r a n za p r e d s j e d n i k a . Poznavajući njegove stavove prema ropstvu, sedam južnih d r ž a v a istupilo je iz S a v e z a . N j i h o v su primjer slijedile još četiri d r ž a v e . U b r z o j e izbio građanski rat. L i n k o l n s e o d a n o b o r i o za pobjedu nad pobunjenim d r ž a v a m a i njihov p o v r a t a k u S a v e z . U travnju 1 8 6 5 . g o ­ d i n e , pet d a n a n a k o n zavr­ šetka rata, L i n k o l n je ubijen u kazalištu. < T K O JE BILA CARICAC a r i c a - m a j k a nije prihva­ ć a l a p r o m j e n e i borila se p r o ­ tiv svih p o k u š a j a o s u v r e m e njavanja Kine. M e đ u t i m , na­ k o n p r e u z i m a n j a vlasti m l a d i je c a r slušao savjete reformis­ ta. U nizu dekreta p r o v e o je reforme u školstvu, građan­ skoj s l u ž b i , v o j n i m s n a g a m a i javnom prometu. Užasnuta promjenama Tz'u-hsi j e p o n o v n o p r e u z e l a vlast. N a r e d i l a j e d a s e m l a d i c a r zatvori i zaustavila s v e re­ f o r m e . N o , s v e j e bilo uza­ l u d . Tri g o d i n e n a k o n n j e n e smrti Kina je postala r e p u ­ blikom. 35

\ b r a h a m L i n c o l n j e b i o 16.

Njednik S j e d i n j e n i h
A m e r i č k i h D r ž a v a . U raz­ d o b l j u g r a đ a n s k o g rata o d 1.161. d o 1865. g o d i n e u s p i o * očuvati jedinstvo svoje remlje. • • :. n je b i o sin f a r m e r a . :e v r i j e m e radio u seos•govini, a zatim k a o n a d k f f e d n i k i k a o poštar. Istovre­ m e n o j e studirao p r a v o . L. sao je u p a r l a m e n t H k ž a v e Illinois i u b r z o

-MAJKA? C a r i c o m - m a j k o m naziva se kineska carica Tz'u-hsi koja j e ž i v j e l a o d 1835. d o 1908. i m n o g o godina vladala Kinom. Tz'u-hsi bila je supruga c a r a H s i e n - f e n g a i majka c a r a T ' u n g - c h i h a . U i m e sina je v l a d a l a s v e d o n j e g o v e smrti 1 8 7 5 . g o d i n e . T a d a j e kine­ sko prijestolje p r i p a l o trogo­ dišnjem Ch'ing Kuang-hsu. Tz'u-hsi je vlast u Kini zadr­ žala s v e d o 1 8 8 9 . g o d i n e .

<

T K O JE O S N O V A O RADNIČKE

PRVE

SINDIKATE? Prvi radnički sindikati vje­ r o j a t n o s u n a s t a l i u 16. s t o ­ ljeću kad su se obrtnici po­ p u t t e s a r a ili p o s t o l a r a p o ­ čeli okupljati u strukovnim udruženjima. U d r u ž e n j a radnika u pojedi­ nim strukama p o s t o j e još o d srednjega v i j e k a . U p o č e t k u su to p r v e n s t v e n o bile obrt­ n i č k e g i l d e , a rjeđe z a j e d n i c e nekvalificiranih r a d n i k a . Prije p o č e t k a 17. stoljeća < TKO SU BILE

ljudi su v e ć i n o m radili u vlastitim d o m o v i m a ili u vrlo malim s k u p i n a m a . R a d n i č k i sindikati k a k v e p o z n a j e m o d a n a s pojavili s u se u v r i j e m e industrijske revolucije k a d su m u š k a r c i , žene i d j e c a p o č e l i raditi u tvornicama. U E v r o p i su k r a j e m 1 7. stoljeća o b j a v l j e n i n o v i z a k o ni koji su z a b r a n j i v a l i udruživanje radnika. M o d e r n i r a d n i č k i sindikat u k o j i m a se p o r e d obrtnika o k u p l j a j u nekvalificirani i polukvalificirani r a d n i c i razvili su se u d r u g o j p o l o v i n i 19. st. u S A D j e t o p r a v o priznato svim ž e n a m a . U Britaniji se pokret javio 1 8 6 5 . g o d i n e , ali j e odmah naišao na jaku opoziciju. Oštrije b o r b e z a p o č e l e s u 1 9 0 5 . k a d su na sastanku b e r a l n e stranke ž e n e p o s t a v i le pitanje svojih p r a v a . T a d a su sufražetkinje ugazile britansku s v o j i n u , te su u h a p š e n e . U z a t v o r u su se o d l u č i l e na štrajk g l a đ u . God i n e 1 9 1 8 . p r a v o glasa d o b i le su n e k e ž e n e starije od 30 g o d i n a , a 1 9 2 8 . to je pravo priznato svima starijima od 21 godinu. C r v e n a armija j e o s n o v a n a u siječnju 1 9 1 8 . g o d i n e . U p o č e t k u se sastojala od d o b r o v o l j a c a iz r e d o v a radnika i seljaka, a nedostaiala su joj d o b r i oficiri. Z a t o je T r o c k i regrutirao c a r s k e o f i c i r e cire. U b r z o p o t o m brojne su antikomunističke grupe pokušale uspostaviti n o v u v l a d u . Prvi zadatak C r v e n e armije bio je uništiti njihov pokret. N a k o n L e n j i n o v e smrti T r o c k i je protjeran iz zemlje Po n a l o g u Staljin ubijen je 1940. u Meksiku.

SUFRAŽETKINJE? Sufražetkinje su bile po­ bornice ženskog pokreta za ravnopravnost s muškarci­ ma. Zahtijevale su da se že­ n a m a prizna p r a v o glasa (suffrage). T o k o m 19. stoljeća u m n o ­ gim j e z e m l j a m a z a p o č e l a b o r b a z a p r i z n a v a n j e ženskih p r a v a . U S A D j e ozbiljna kampanja započela 1848. g o d i n e i do 1 8 6 9 . su ž e n e u VVvomingu dobile pravo glasovanja. G o d i n e 1920. < T K O JE O S N O V A O ARMIJU?

CRVENU

C r v e n a armija je bila vojska boljševičke (komunističke) v l a d e k o j a j e 1917. g o d i n e p r e u z e l a vlast u Rusiji. O r ­ ganizirao ju je Lav T r o c k i . Trocki je rođen 1879. godi­ n e , a b i o j e j e d a n o d boljše­ v i č k i h v o đ a koji su došli na vlast. P r a v o m u j e i m e bilo Lev Davidovič Bronštajn. Po v a ž n o s t i i utjecajnosti n a l a z i o se tik uz p o g l a v a r a boljševičke vlade, Vladimira lljiča L e n j i n a . 36

PROŠLOST TKO JE OSNOVAO SOVJETSKI SAVEZ? Temelje Sovjetskog Saveza, točnije Saveza Sovjetskih Socijalističkih Republika, postavio je V l a d i m i r lljič L e njin. Lenjin j e r o đ e n 1 8 7 0 . g o d i n e kao V l a d i m i r lljič U l j a n o v , ali je kasnije u z e o i m e L e n j i n . N a k o n što m u j e z b o g z a v j e r e protiv c a r a p o g u b l j e n stariji brat, Lenjin se usproti­ vio monarhiji. Z b o g komunističkih stavova 1895. g o d i n e protjeran je u Sibir. TKO JE BIO POZNAT KAO MAHATMA? R e v o l u c i j a je izbila u o ž u j ­ ku 1917. godine dok je Le­ njin j o š b i o u i n o z e m s t v u . O n j e p o ž u r i o k u ć i , stekao podršku mnogih vojnika, m o r n a r a i r a d n i k a , te je u stu­ d e n o m 1 9 1 7 . u Rusiji posta­ vio novu liberalno-demokratsku v l a d u . D o 1 9 2 1 . g o d i n e Lenjin j e u k l o n i o svu o p o z i c i j u i u R u ­ siji u s p o s t a v i o komunistički poredak kakav se zadržao s v e d o d a n a s . I z političkog s e života p o v u k a o 1 9 2 2 . na­ k o n s r č a n o g u d a r a , a dvije g o d i n e kasnije j e u m r o .

M a h a t m a , što na sanskritu znači »velika duša«, je na­ dimak kojim su Indijci naz­ vali M a h a n d a s a K a r a m chanda Gandhia, vođu po­ kreta za o s l o b o đ e n j e Indije od britanske vlasti. Gandhi je rođen 1869. godi­ ne. S t u d i r a o je p r a v o u L o n ­ d o n u , a zatim se z a p o s l i o u J u ž n o j A f r i c i . O n d j e j e or­ ganizirao m n o g e p o k r e t e z a oslobođenje Indijaca. B o r i o se vlastitim s i s t e m o m > T K O JE O S N O V A O TURSKU?

nenasilnog otpora kojeg je nazvao satvagraha. U Indiju se vratio 1 9 1 5 . g o d i n e . B i o je m a l e n i s l a b , o d i j e v a o se u t r a d i c i o n a l n u indijsku o d j e ć u i ž i v i o je mir­ no i s k r o m n o . U n a t o č neja­ k o m i z g l e d u , uspješno j e v o ­ d i o pokret z a o s l o b o đ e n j e i 1 9 4 7 . g o d i n e d o v e o Indiju do nezavisnosti. P o k u š a o j e zaustaviti s u k o ­ be i z m e đ u m u s l i m a n a i h i n d a , ali ga je 1 9 4 8 . g o d i n e u b i o j e d a n o d pristaša h i n d u ­ izma koji nije o d o b r a v a o G a n d h i j e v o p r i h v a ć a n j e svih religija. s v j e t s k o m e ratu C a r s t v o se borilo na strani N j e m a č k e , te je poraženo. N a k o n rata u k o j e m je d o ­ b i o generalski č i n , K e m a l j e o r g a n i z i r a o nacionalistički pokret za o t p o r stranoj v l a d a ­ v i n i . N a c i o n a l i s t i su smijenili sultana i proglasili r e p u b l i k u , a za p r e d s j e d n i k a je i z a b r a n Kemal. Kemal je modernizirao zem­ lju, d a o ž e n a m a r a v n o p r a v ­ nost, p o b o l j š a o školstvo i za­ m i j e n i o a r a p s k u a b e c e d u latin­ skom. G o d i n e 1934. dobio je n a d i m a k Atatiirk, ili » O t a c T u ­ raka«. U m r o je 1938. 37

DANAŠNJU

Republiku Tursku osnovao je g e n e r a l i državnik K e m a l Atatiirk. N j e g o v o p r a v o i m e bilo j e Mustafa. Studirao je na vojnom k o l e d ž u u Istambulu i zbog dobrog poznavanja matematike stekao n a d i m a k K e m a l , što z n a č i » S a v r š e n i « . Kad se 1 8 8 1 . godine rodio Mustafa K e m a l , p o d r u č j e m današnje T u r s k e prostiralo se O s m a n l i j s k o C a r s t v o kojim su vladali sultani. U p r v o m e

>

T K O JE B I O BENITO

MUSSOLINI? M u s s o l i n i j e b i o fašist koji j e o d 1922. d o 1943. g o d i n e diktatorski vladao Italijom. Zvali su ga II D u c e (Vođa). Mussolini je rođen 1883. go­ d i n e . N a j p r i j e j e bio učitelj, a zatim n o v i n a r i političar. G o d i n e 1919. o s n o v a o je fašističku partiju koja je naziv d o b i l a p o s t a r o r i m s k o m sim­ b o l u m o ć i - fasces — r e ž ­ nju p r u ć a sa sjekirom u sredi­ n i . Partija je bila izrazito na­ cionalistička. > T K O JE B I O STALJIN?

Fašisti su okupili n a o r u ž a ­ nu vojsku, crnokošuljaše, ko­ ja je n a p a d a l a o p o z i c i j u , a n a ­ ročito Ijevičarske o r g a n i z a c i ­ j e . Postali s u toliko m o ć n i d a je 1922. godine Mussoliniju p o n u đ e n o da oformi v l a d u . D a b i p o v e ć a o m o ć Italije, Mussolini je od 1935. do 1 9 3 6 . g o d i n e o s v o j i o Etiopi­ j u , a 1 9 3 9 . je pripojio i A l b a ­ niju. Najbliži s a v e z n i k b i o m u j e n j e m a č k i diktator A d o l f Hitler, koji je u k l j u č i o Italiju u drugi svjetski rat. N a ­ kon p o r a z a Italije M u s s o l i n i je svrgnut s vlasti i strijeljan.

Josif Visarionovič Staljin je bio diktator u S S S R - u . U d r u g o m e s v j e t s k o m e ra­ tu doveo je S S S R do pobje­ d e , ali je b i o i glavni k r i v a c za likvidaciju milijuna sov­ jetskih građana. Staljin j e živio o d 1 8 7 9 . d o 1953. godine. Pravo mu je i m e bilo Josif D ž u g a š v i l i , ali j e 1 9 1 3 . u z e o n a d i m a k Sta­ ljin što z n a č i » č e l i k « . Po završetku revolucije Staljin je p o s t a o sekretar k o ­ m u n i s t i č k e partije. N a k o n

L e n j i n o v e smrti, 1 9 2 4 . g o d i ­ n e , proglasio s e v o đ o m . U nizu petogodišnjih pla­ n o v a (petoljetki) S t a l j i n o v a j e v l a d a reorganizirala p r i v r e d u i industriju, te ukinula privat­ no v l a s n i š t v o . Ljudi su živjeli u strahu od tajne p o l i c i j e . U r a z d o b l j u od 1 9 3 5 . do 1 9 3 7 . g o d i n e u nizu čistki ubijeni su m n o g i p r o t i v n i c i . G o d i n e 1 9 3 9 . Staljin j e pot­ pisao u g o v o r s H i t l e r o m u k o ­ j e m j e pristao n a p o d j e l u P o l j ­ ske i o b v e z a o se da n e ć e ući u rat. N o , d v i j e g o d i n e kasnije Hitler j e n a p a o R u s i j u . U m r o je 1953. godine. < T K O JE B I O TITO? T i j e k o m d r u g o g a svjetskoga rata Tito je organizirao partizanski o t p o r protiv Njemaca, Talijana i drugih fašističkih snaga u Jugoslaviji. Z a razliku o d ostalih ko­ munističkih z e m a l j a istočne E v r o p e , Jugoslavija pod vodst v o m Tita u n a t o č svim p r i j e t n j a m a nije pala p o d utjecaj M o s k v e . K r a j e m pedesetih g o d i n a Tito j e b i o j e d a n o d o s n i v a č a p o k r e t a nesvrstanih zemalja. U m r o je 1980. godine

Tito je bio v o đ a n a r o d n o oslobodilačke borbe u J u g o s l a v i j i , a n a k o n rata je izabran za predsjednika zemlje. Tito j e r o đ e n 1 8 9 2 . g o d i n e . P r a v o m u j e i m e bilo J o s i p B r o z , a n a d i m a k Tito je u z e o 1934. godine. U prvome s v j e t s k o m e ratu b i o je u ru­ s k o m z a r o b l j e n i š t v u . U Rusiji je postao komunist. G o d i n e 1 9 2 0 . vratio se u r o d n u H r v a t s k u i o n d j e pri­ stupio k o m u n i s t i č k o j partiji. 38

PROŠLOST TKO JE BIO ADOLF HITLER? H i t l e r j e o d 1933. d o 1945. dine diktatorski vladao Njemačkom. On je zapo­ Hitler j e r o đ e n 1 8 8 9 . g o d i n e u Austriji. Ž e l i o je postati u m ­ jetnik, ali nije za to bio d o ­ voljno nadaren. N a k o n I. svjetskog rata osnovao je nacionalsocijalističku stranku čiji su se pristase nazivali n a c i s t i m a . G o ­ dine 1933. postao je državni kancelar. U slijedećih šest m j e s e c i Hitler je u k l o n i o s v e supar­ n i č k e političke partije. P o ­ stao j e g o s p o d a r N j e m a č k e poznat kao F ü h r e r ( V o đ a ) . Hitler je krivac za smrt mili­ juna Ž i d o v a , n a o r u ž a o j e N j e ­ m a č k u i krenuo osvojiti E v r o ­ p u . Z a u z e o j e Austriju, Č e š k o s l o v a č k u i v e ć i n u zemalja zapadne Evrope. Svladale su ga tek u d r u ž e n e sovjetske, britanske i a m e r i č k e v o j s k e . G o d i n e 1 9 4 5 . p o č i n i o j e sa­ moubojstvo. č l a n a p a r l a m e n t a . Tri g o d i n e kasnije p r o m i j e n i o je stranku i p o s t a o liberal. Za v r i j e m e i n a k o n p r v o g a svjetskoga ra­ ta d r ž a o je visok p o l o ž a j u vladi. U r a z d o b l j u od 1 9 2 9 . do 1 9 3 9 . g o d i n e C h u r c h i l l se p o v u k a o s p o l o ž a j a , ali se p o č e t k o m d r u g o g a svjetsko­ ga rata p o n o v n o vratio u v l a ­ d u . O d 1940. do 1945. bio je premijer i svojim je g o v o r i ­ ma i h r a b r o š ć u p o t i c a o bri­ tanski n a r o d . N a k o n rata s e privremeno p o v u k a o , da bi s e 1 9 5 1 . vratio n a p o l o ž a j . U m r o je 1965. godine.

č e o drugi svjetski rat.

i

<

TKO JE B I O W I N S T O N

CHURCHILL? C h u r c h i l l je bio vojnik, dr­ žavnik i pisac koji je za d r u ­ g o g a s v j e t s k o g a rata p o s t a o britanski vođa. C h u r c h i l l o v o p r a v o i m e bilo je Winston Leonard Spencer Churchill. Bio je unuk vojvo­ de od Marlborougha. Karijeru j e z a p o č e o k a o vojnik i do 2 4 . g o d i n e života v e ć je s u d j e l o v a o u tri p o b u ­ ne i n a p i s a o j e d n u knjigu. G o d i n e 1 9 0 1 . Churchill je izabran za konzervativnog T K O JE B I O M A O ZEDONG? • b o Z e d o n g , ili M a o C e -rung, j e 2 7 g o d i n a v l a d a o čenje naziva dugim m a r š o m . K o m u n i s t i su se 1 9 3 7 . g o ­ d i n e ujedinili sa s u p a r n i č k o m v o j s k o m da bi suzbili p r o d o r Japanaca u Kinu. G o d i n e 1 9 4 5 . u Kini je z a p o č e o gra­ đanski rat i o v a j su puta p o b i ­ jedili komunisti na č e l u s M a om Zedongom. O n j e b r z o usmjerio svoj narod prema modernizaciji zemlje. Postigao je e k o n o m ­ ske i kulturne p r o m j e n e koje su i z n e n a d i l e svijet (»veliki skok unaprijed« 1 9 5 8 . i »kul­ turna revolucija« 1 9 6 6 . godine). U m r o je 1976. godine.

inom.
"e 1 9 2 1 . r e v o l u c i o n a r n i '•'ao p o m o g a o je da se - osnuje komunistička . S e d a m g o d i n a kasnije istička kineska v l a d a a e pokrajinu )iangxi :«|iOj se nalazilo sjedište -" stičkog p o k r e t a , ne l 9 3 4 . M a o je p o - : ? . o j u k o m u n i s t i č k u »cr- TI iju« u sigurnost p o -naanxi. To se povla-

39

<

T K O JE U J E D I N I O ARABIJU?

SAUDIJSKU

U z p o m o ć 2 0 0 ljudi z a u z e o j e d a n a š n j i glavni grad R i y a d h . G o d i n e 1913. zauzeo je o b a l n o p o d r u č j e Perzijskog z a l j e v a i z m e đ u Q a t a r a i Kuvajta koje je ranije pripadalo T u r c i m a . D o 1 9 2 2 . vladao j e č i t a v i m N e j d o m (centralnom A r a b i j o m ) i p r e u z e o je nasilu sultana. Ibn S a u d j e 1 9 2 6 . g o d i n e osvojio i Hejaz (obalu Crvenoga mora) i 1932. proglasio d a n j e g o v e z e m l j e p r i p a d a j u j e d n o m kraljevstvu p o d i m e n o m Sa'udijska Arabija. generalni sekretar Revere J a m e s C a l a t a reorganizira: G o d i n e 1952. započe pokret pasivnog otpora e h e j d u (rasnoj p o d v o j e n e T a d a j e u h a p š e n o više o d 8 . 0 0 0 A f r i k a n a c a . J e d a n :«:: v o đ a tog p o k r e t a , Albert huli, d o b i o j e 1 9 6 0 . g o d N o b e l o v u n a g r a d u za m G o d i n e 1960. vlada J l afričke R e p u b l i k e z a b r a r j e Afrički n a c i o n a l n i k o r ; ali ga je N e l s o n M a n d e l a t v o ) v o d i o s v e d o 1 9 6 3 . kai je o s u đ e n na d o ž i v o t n u ram|i j u . M a n d e l a j e 1990. g o d * i # pomilovan. u š a o u V i j e t n a m i proglasio k o m u n i s t i č k u r e p u b l i k u . Od 1946. do 1954. godine Ho­ o v e su se t r u p e borile protiv F r a n c u z a . N a kraju j e Vijet­ n a m podijeljen na dva cijela a sjeverni je d o š a o p o d vlast H o o v i h komunista. G o d i n e 1 9 5 7 . komunisti s u z a p o č e l i b o r b u protiv r e p r e s i v n e v l a d e J u ž n o g Vijetnama. Ho ih je podupirao pa je u b r z o izbio rat u koji se se na strani J u ž n o g V i j e t n a m a uključile i S A D . H o j e u m r o n e k o l i k o g o d i n a prije nego što j e p o b j e d o m k o m u n i s t a završio rat.

A r a b i j u je o s v o j i o i u j e d i n i o I b n S a u d koji je živio od 1880. d o 1953. g o d i n e . Obitelj S a u d je početkom 18. stoljeća v l a d a l a v e l i k i m d i j e l o m A r a b i j e , ali j e 1 8 9 1 . g o d i n e protjerana u K u v a j t . D i o Arabije je tada pripadao Osmanlijskom Carstvu. G o d i n e 1902. mladi A b dul-Azis ibn A b d u l - R a h m a n ibn Faisal El S a u d p o č e o je osvajati zemlju što je n e k o ć pripadala njegovoj obitelji. < T K O JE O F O R M I O NACIONALNI

AFRIČKI

KONGRES? Afrički nacionalni kongres j e 1912. g o d i n e n a k o n f e ­ renciji u B l o e m f o n t e i n u u J u ž n o j Africi osnovala skupina afričkih vođa. N a konferenciji s u prisustvo­ vali p l e m e n s k i p o g l a v i c e , odvjetnici, svećenici i poslov­ ni ljudi iz svih krajeva J u ž n o ­ afričke R e p u b l i k e . Kongres je slabo napredo­ v a o s v e d o četrdesetih g o d i ­ na n a š e g stoljeća, k a d ga je < T K O JE B I O H O Šl MIN? Ho Ši M i n je bio osnivač komunističke države Sje­ verni Vijetnam kojom je vladao sve do svoje smrti 1969. g o d i n e . Ho je rođen 1890. godine i z v a o se N g u y e n T h a t Thanh. Godine 1 9 4 1 . nazvao s e i m e n o m H o Š i M i n , što z n a č i » O n a j koji sjaji«. U E v r o p u j e otišao 1 9 1 1 . g . Z a v r i j e m e d r u g o g a svjet­ skoga rata I n d o k i n u su z a ­ uzeli J a p a n c i . H o j e 1 9 4 5 . godine uz podršku Kineza 40

PROŠLOST > T K O JE B I O M A R T I N KING? odjeljke za c r n c e . K i n g j e uvijek v e l i č a o n e ­ nasilje i bratstvo m e đ u rasa­ m a , iako j e s a m č e s t o b i o žr­ tva nasilja. U k u ć u mu je podmetnuta bomba, u C h i c h a g u su na njega b a c a ­ li k a m e n j e , a u N e w Y o r k u je ranjen n o ž e m . N o , o n j e ustrajao u svojim s t a v o v i m a i 1 9 6 4 . g o d i n e je n a g r a đ e n N o b e l o v o m nagradom za mir. King je 1968. g o d i n e n a m ­ j e r a v a o organizirati » M a r š si­ r o m a h a « , ali ga je prije toga prilikom štrajka u M e m p h i s u u b i o bivši robijaš. izbjeglica. B r o j izbjeglica se n a r o č i t o p o v e ć a o nakon dva masakra u travnju 1 9 4 8 . g o d i n e , k a d su najprije Ž i d o v i n a p a l i A r a ­ p e , a zatim A r a p i Ž i d o v e . S u s j e d n e a r a p s k e z e m l j e su u svibnju 1 9 4 8 . p o k u š a l e razoriti n o v u ž i d o v s k u drža­ vu Izrael, ali u t o m e nisu usp­ j e l e . U m e đ u v r e m e n u se broj izbjeglica p o p e o n a 7 0 0 . 0 0 0 . G o d i n e 1964. osnovana je Palestinska liberalna o r g a n i ­ zacija ( P L O ) z a b o r b u z a rav­ n o p r a v n o s t A r a p a u Palestini. D o 1 9 8 4 . broj izbjeglica pre­ mašio j e d v a milijuna. je postao kalif (vladar) A r a p ­ skog Carstva. O n j e bio M u h a m e d o v rođak i o ž e n i o je prorokovu kći. N o , neki muslimani, a m e ­ đu njima i sirijski vladar M u 'avviva, nisu prihvatili n o v o g a kalifa. Izbio je rat koji je trajao sve d o k Ali nije ubijen. Alijevi sljedbenici nazivali su se Shi'at A l i , ili Alijeva stranka. O n i su se od politič­ ke partije razvili u religijsku sektu. Pristalice te sekte nala­ z i m o v e ć i n o m u Iranu i Iraku.

LUTHER

King je bio američki crnač­ ki p o l i t i č a r i b o r a c za rav­ nopravnost crnaca u S A D . Ž r t v a j e a t e n t a t a 1968. g o ­ dine. Martin Luther K i n g bio je sin baptističkog s v e ć e n i k a . G o ­ dine 1 9 5 5 . j e z a p o č e o k a m oanju za ravnopravnost crna­ c a . N j e g o v prvi uspješni p o ­ duhvat bila je o r g a n i z a c i j a oojkota a u t o b u s a u g r a d u M o n t g o m e r y u A l a b a m i jer je autobusna kompanija u autor j s i m a odvojila posebne > T K O SU PALESTINCI?

Palestinci su stanovnici po­ vijesne zemlje Palestine a žive u Izraelu, z a p a d n o m dijelu J o r d a n i j e i G a z e . Taj se naziv p o s e b n o o d n o s i na a r a p s k e izbjeglice s t o g područja. Ujedinjeni n a r o d i su 1 9 4 7 . godine podijelili Palestinu na d v a dijela. J e d a n j e d i o pripao Ž i d o v i m a , a drugi A r a p i ma. Prije odjeljivanja u svibnju 1 9 4 8 . A r a p i i Ž i d o v i su se oštro sukobljavali i Palestinu j e napustilo m n o g o arapskih K O J O J RELIGIJI PRIPADAJU SUNITI 1 SUITI? S u n i t i i šijiti s u o s n o v n i ogranci Islama. Te su se s k u p i n e o d i j e l i l e u 7. sto­ ljeću. Suniti č i n e g l a v n i n u muslimana O n i su sljedbenici s u n ­ i t e (puta) proroka M u h a m e d a i tvore d e v e t desetina od u k u p n o 5 1 3 , 0 0 0 , 0 0 0 muslim a n a na svijetu. Šijiti su se od v e ć e skupine muslimana odvojili z b o g pitan j a v o d s t v a . G o d i n e 6 5 6 . Ali

41

V

T K O JE O T K R I O

MACNETIZAM? Vjeruje se da je magnetska svojstva n e k i h tvari prvi pri­ mijetio T a l e s . Taj je z n a n s ­ tvenik živio u G r č k o j prije o t p r i l i k e 2500 g o d i n a . O t ­ krio je da magnetski oksid

željeza privlači strugotine željeza. R a z l o g t o m e bila su magnetska svojstva tog minerala. Tales je rođen o k o 624. godi­ ne pr. n. e r e i ž i v i o je do 5 4 6 . g o d i n e pr. n . e r e . P o r e d m a g netizma otkrio je i elektricitet.

Primijetio je da se na istrljane k o m a d i ć e jantara lijepe laga­ ni p r e d m e t i i z a k l j u č i o da se to d o g a đ a jer se na jantaru stvara n a b o j statičkog elektri­ citeta. N a g r č k o m s e jeziku jantar n a z i v a elektron pa o t u ­ da p o t j e č e riječ elektricitet.

>

T K O JE B I O

PITAGORA? Pitagora je živio u G r č k o j o d 560. d o 500. g o d i n e p r . n . e r e . U j u ž n o j Italiji j e o s ­ n o v a o j e d n u o d n a j v e ć i h fi­ lozofskih škola koja je dje­ l o v a l a 800 g o d i n a . V j e r o v a o je da se sve može objasniti b r o j e v i m a i to ga je u v j e r e ­ nje d o v e l o do važnih otkri­ ća na polju matematike i glazbe. Pitagora i n j e g o v i s l j e d b e n i c i razvili su teoriju b r o j e v a . V j e ­ rovali s u d a s e s v e m o ž e o b ­ 42

jasniti p r o n a l a s k o m j e d n o s ­ tavnih odnosa među brojevi­ ma. Na području glazbe su otkrili da t o n o v i i z v e d e n i na ž i c a n i m instrumentima u g o d ­ no z v u č e ako se dužine žica nalaze u jednostavnim o d n o ­ s i m a , npr. a k o duljina j e d n e ž i c e iznosi p o l o v i n u , tri č e ­ tvrtine ili d v i j e t r e ć i n e duljine druge žice. Teorija o b r o j e v i m a d o v e l a je Pitagoru i n j e g o v e s l j e d b e ­ nike do v a ž n i h ideja o m a t e ­ matici i a s t r o n o m i j i . V j e r o v a l i su da se v e l i č i n e putanja p o ­ j e d i n i h planeta n a l a z e u j e d ­ n o s t a v n i m o d n o s i m a , pa su

na t e m e l j u toga zaključili da je Z e m l j a okrugla i da kruži po putanji k a o i drugi p l a n e t i . Pitagora j e t a k o đ e r t v o r a c geometrijskog p o u č k a o pra­ v o k u t n o m trokutu koji d a n a s nosi n j e g o v o i m e . P r e m a t o m p o u č k u kvadrat hipotenuze (stranice n a s u p r o t p r a v o m e kutu) j e d n a k je z b r o j u kva­ drata kateta (stranica koje za­ tvaraju p r a v i kut).

ZNANOST I TEHNIKA > T K O JE PRVI O P I S A O učenika Demokrita. Vjero­ v a o je da bi rezanjem nekog p r e d m e t a na s v e m a n j e i m a ­ nje d i j e l o v e n a p o k o n stigli do č e s t i c e koju više n e b i s m o mogli podijeliti. T a k v u j e česticu nazvao »atomom« (što na g r č k o m jeziku z n a č i »nedjeljiv«). Tvrdio je da ato­ mi sigurno postoje jer se sa­ m o time m o ž e objasniti raz­ nolikost m e đ u p r e d m e t i m a ; razlikuju se z a t o što su građ­ eni od m e đ u s o b n o poveza­ nih različitih vrsta a t o m a .

ATOME? Sve je građeno od atoma. To su vrlo sitne čestice vid­ ljive s a m o n a j m o ć n i j i m m i ­ k r o s k o p i m a . G r č k i filozof L e u k i p ( r o đ e n o k o 490. g o ­ dine pr. n. ere) prvi je d o ­ šao na z a m i s a o o a t o m i m a . Njegove su ideje bile toč­ n e , ali i h j e p r i h v a t i l o v r l o malo ljudi. A t o m i su otkri­ veni tek prije nešto m a n j e o d 200 g o d i n a . O L e u k i p o v o m u č e n j u saz­ n a j e m o iz spisa n j e g o v o g

<

T K O SE N A Z I V A

O C E M GEOMETRIJE? Geometrija je grana mate­ matike koja p r o u č a v a liko­ ve p o p u t trokuta i kvadrata t e n j i h o v e v e l i č i n e . G r č k i fi­ lozof Euklid ( r o đ e n o k o 330. g o d i n e p r . n . e r e ) n a p i ­ sao je prvu knjigu o t o m e i smatra se o c e m geomet­ rije. E u k l i d o v a knjiga Elementi sa­ drži d o k a z e m n o g i h g e o m e ­ trijskih t e o r e m a , pa t a k o i P i tagorinog poučka. Dokazi p o t v r đ u j u ispravnost n e k o g > T K O JE U K A D I DO VAŽNOG T a d a je to isto u č i n i o sa k o ­ m a d o m zlata iste t e ž i n e . P r i ­ mijetio je da se količina preli­ vene v o d e u prvom i drugom slučaju razlikuje, pa je zak­ ljučio da kruna nije p o s v e zlatna. G o v o r i s e d a j e gol istrčao n a ulicu v i č u ć i » H e u r e k a « , što z n a č i » O t k r i o s a m « . A r h i m e d j e izumitelj m n o ­ gih v a ž n i h z n a n s t v e n i h p r o ­ n a l a z a k a . I z u m i o j e koloturnik i prvi je o b j a s n i o zašto neki p r e d m e t i plutaju na vodi.

t e o r e m a , a Euklid ih je t a k o m u d r o zamislio d a s e m n o g i koriste još i d a n a s . O E u k l i d o v o m je ž i v o t u m a l o toga p o z n a t o . Iz spisa kasnijih filozofa s a z n a j e m o da je osnovao prvu matema­ tičku školu u A l e k s a n d r i j i . Euklid j e g e o m e t r i j u t u m a ­ č i o e g i p a t s k o m kralju P t o l o m e j u . Kralj se protivio u č e n j u brojnih d o k a z a , ali m u j e Euklid n a t o o d g o v o r i o : » N e postoji kraljevski put do p o z ­ navanja geometrije«.

DOŠAO

OTKRIĆA? O k o 250. g o d i n e p r . n . e r e kralj H i j e r o n n a r e d i o j e A r h i m e d u da ispita je li nje­ gova kruna izrađena od čis­ toga zlata. A r h i m e d j e d u g o razmišljao k a k o d a o b a v i taj zadatak, sve d o k j e d n o g dana u kadi nije pronašao rješenje. Arhimed je u p o s u d u do v r h a i s p u n j e n u v o d o m u r o n i o kra­ ljevu krunu i zabilježio koliko s e v o d e prelilo p r e k o r u b a .

43

ZNANOST I TEHNIKA < T K O JE I Z U M I O P r e m a p o l o ž a j u z m a j a iz k o j e g je ispala kugla m o g l o se odrediti mjesto potresa. U n u t a r instrumenta n a l a z i o se veliki uteg k o j e g su p o l u g e p o v e z i v a l e sa z m a j e v i m gla­ v a m a . Z b o g p o d r h t a v a n j a tla uteg se zaljuljao, te se j e d n a od p o l u g a p o m a k l a i otvorila z m a j e v a usta. U s t a ostalih z m a j e v a ostala su z a t v o r e n a , t a k o d a j e ispala s a m o j e d n a kugla. O v a j s e seizmograf u p o t ­ rebljavao za utvrđivanje mjesta potresa k a k o bi se što prije m o g l a poslati p o m o ć .

SEIZMOGRAF? Seizmograf je instrument za bilježenje potresa. Prvu takvu napravu izradio je Ki­ n e z C h a n g H e n g o k o 100. godine. P r v i seizmograf i m a o j e p r o m j e r o k o d v a metra i na n j e m u je stajalo šest k i p o v a z m a j e v a s k u g l o m u ustima. I s p o d s v a k o g z m a j a nalazila se ž a b a . Prilikom potresa na­ p r a v a se zatresla, te je kugla iz usta j e d n o g od z m a j e v a pala u usta ž a b e . > T K O JE B I O H E R O N IZ

ALEKSANDRIJE? H e r o n Aleksandrijski bio je grčki izumitelj koji je živio u egipatskom gradu Aleks a n d r i j i . R o đ e n j e o k o 20. godine naše ere. Njegov najznačajniji izum bio je parni stroj. P a r a nastala v r e n j e m v o d e ulazila j e kroz cijevi u k u g l u , te je o d a t l e štrcala kroz dvije m l a z n i c e i na taj n a č i n okretala kuglu. U H e r o n o vo vrijeme ta je naprava smatrana igračkom. Ljudi su mogućnosti parnoga s t r o j a u v i d j e l i t e k u 18. s t o ­ ljeću kad je n j e g o v o m ši­ r o m p r i m j e n o m izazvana revolucija u prometu i teh­ nici. H e r o n o v a kugla s e okretala jer ju je para i z l a ž e n j e m iz m l a z n i c a gurala u s u p r o t n o m s m j e r u , j e d n a k o k a o što se v r t n e prskalice o k r e ć u s u p ­ rotno od smjera u k o j e m štr­ ca v o d a . M l a z n i motori na a v i o n i m a djeluju na istom p r i n c i p u k a o i H e r o n o v parni stroj. H e r o n je izumio mnoge n a p r a v e u kojima je u p o t r e b ­ ljavao z u p č a ni k e, poluge 44

i z r c a l a . J e d a n t a k a v izum bio j e taksimetar z a k o č i j e . Z u p ­ čanici povezani s kotačima k o č i j e p o m i c a l i su kazaljku pa se po njenom položaju m o g l a očitati udaljenost što j u j e kočija prešla. M e đ u t i m , v e ć i n a H e r o n o v i h izuma nije se m o g l a p r a k t i č n o upotrije­ biti, v e ć se radilo o m e h a n i č ­ kim i g r a č k a m a . N a p r i m j e r , izradio j e m o d e l kazališta u k o j e m su se likovi a u t o m a t ­ ski kretali po p o z o r n i c i , k a o i h r a m čija su se vrata o t v a r a ­ la k a d bi se na oltaru upalila vatra. H e r o n s v o j e n a p r a v e nije i z r a đ i v a o s a m o da bi za­

b a v i o l j u d e , v e ć j e želio pri­ kazati p r i n c i p na k o j e m r a d e p o l u g e , zrcala i z u p č a n i c i . B i o j e prva o s o b a koja j e poznavala prirodu zraka. D o k a z a o j e d a s e zrak m o ž e stlačiti i i s p r a v n o je z a k l j u č i o da se to d o g a đ a jer se zrak sastoji od a t o m a koji se tla­ č e n j e m m e đ u s o b n o približa­ v a j u . P o r e d toga otkrio j e i p r i n c i p na k o j e m z r c a l o ref­ lektira svjetlost.

ZNANOST I TEHNIKA > T K O JE B I O PRVI i t a k o otkrio m n o g e zanimlji­ vosti u s v e m i r u , p r i m j e r i c e J u p i t e r o v e satelite. M j e r e ć i brzinu k o j o m se lopte kotrlja­ j u niz p a d i n u p r o u č i o j e ka­ ko predmeti padaju. Izvodio je mnoge eksperimente, a ispravnost ideja d o k a z i v a o je mjerenjima. Z a t o kažemo da je Galileo postavio temelje eksperimentalnih metoda. Zalažući se za Kopernikov sustav, d o š a o j e 1 6 1 6 . g o d i ­ ne u s u k o b s C r k v o m , pa ga je Inkvizicija prisilila da se o d r e k n e svoja u č e n j a .

MODERNI ZNANSTVENIK? M n o g i smatraju da je prvi moderni znanstvenik bio G a l i l e o koji je živio u Italiji o d 1564. d o 1642. g o d i n e . U starome i srednjem vije­ ku zaboravljena su važna otkrića starih G r k a . N a k o n njihovog obnavljanja Gali­ leo je prvi unaprijedio zna­ nost i svojim n o v i m otkri­ ćima. G a l i l e o j e b i o prvi č o v j e k koji je t e l e s k o p u p e r i o u n e b o

<

T K O JE I Z U M I O

BAROMETAR? B a r o m e t r o m m j e r i m o tlak z r a k a . I z u m i o g a j e 1643. g o d i n e talijanski znanstve­ nik Evangelista Torricelli. Primijetio je da tlak zraka podiže živu do o d r e đ e n e visine u stupcu i zaključio da bi se to svojstvo moglo u p o t r i j e b i t i za m j e r e n j e at­ m o s f e r s k o g tlaka. Torricelli j e d u g a č k u staklenu cijev ispunio ž i v o m i u r o n i o je u p o s u d u sa ž i v o m . Tlak kojim j e zrak d j e l o v a o n a p o < T K O JE I Z U M I O SAT

vršinu ž i v e s p r e č a v a o je istje­ c a n j e ž i v e iz c i j e v i . Torricelli je primijetio da se visina stup­ ca ž i v e mijenja iz d a n a u dan. U b r z o j e shvatio d a s e t o d o g a đ a z b o g blagih p r o m j e ­ na u a t m o s f e r s k o m t l a k u , te da bi se o č i t a v a n j e m visine s t u p c a m o g a o izmjeriti tlak z r a k a . V a k u u m koji se stvorio u cijevi i z n a d s t u p c a ž i v e b i o j e prvi p r o i z v e d e n i v a k u u m u povijesti. P r e m a n j e m u se taj z a k o n z o v e Torricellijev zakon.

S KLATNOM? Sat s k l a t n o m sadrži klatno k o j e se ljulja i j e d n o l i k o p o k r e ć e k a z a l j k e . P r v i ta­ k a v s a t i z r a d i o j e 1657. g o ­ dine Nizozemac Christiaan H u v g e n s . B i o je to prvi pre­ cizan sat u p o v i j e s t i . Klatnu je za p o m i c a n j e s j e d ­ ne na d r u g u stranu uvijek p o ­ trebno jednako vremena. To j e prvi primijetio G a l i l e o o k o 1583. godine promatrajući svjetiljku koja se ljuljala na stropu k a t e d r a l e u Pisi. P o m i -

slio je k a k o bi se na klatno m o g l e postaviti kazaljke koje bi se sa s v a k i m p o m a k o m klatna j e d n o l i k o o k r e t a l e . U z klatno o d g o v a r a j u ć e duljine t a k v o m bi se n a p r a ­ v o m m o g l o mjeriti v r i j e m e . M e đ u t i m , G a l i l e o nikad ni­ je uspio izraditi p r e c i z a n sat. Z a t o j e bio p o t r e b a n složeni m e h a n i z a m kojeg j e i z u m i o tek H u v g e n s . H u v g e n s j e ot­ krio i S a t u r n o v prsten.

45

V

T K O JE I Z U M I O

MIKROSKOP? M i k r o s k o p s d v i j e ili v i š e leća kakvog upotrebljava­ mo danas nije izum poje­ d i n c a . P o č e v š i u 17. s t o l j e ­ ću mikroskop su godinama usavršavali n i z o z e m s k i , ta­ lijanski i britanski znanstve­ nici. Prvi složeni m i k r o s k o p i gra­ đ e n i od d v i j e ili više l e ć a pojavilisuseu 17. stoljeću. Slika nasrara u rafćvom mifćrosićopu nije bifa n a r o č i t o oštra. P r v i z n a n s t v e n i k koji je korisno upotrijebio m i k r o s k o p b i o j e A n t u n v a n L e e u w e n h o e k koji je živio u Nizozemskoj od 1632. do 1 723. godine. U p o ­ t r e b l j a v a o j e v l a s t o r u č n o izra­ đ e n e m i k r o s k o p e s j e d n o m le­ ć o m . Povećavali su nekoliko stotina puta i d a v a l i prilično oštru sliku, p a j e L e e u w e n h o ­ ek došao do mnogih značaj­ nih otkrića. P r o m a t r a o j e j e d n o s t a n i č n e praživotinje i prvi j e u g l e d a o bakteriju, d a o j e p r v e o p i s e raznih tkiva, eritro­ cita, infuzorija, životinjskih spermija.

A

T K O JE P R V I ZA

A

T K O JE O T K R I O

UPOTRIJEBIO MIKROSKOP TKIVA? Talijanski znanstvenik M a r cello M a l p i g h i (1628-1694) prvi j e m i k r o s k o p o m istra­ živao živo tkivo. Promatra­ jući žablja p l u ć a v i d i o je ka­ ko se kisik iz zraka o t a p a u krvi. M a l p i g h i j e prvi o p i s a o g r a đ u mozga i leđne moždine, kao i strukturu krvnih i mišićnih stanica te m n o g i h drugih dije­ l o v a ljudskog tkiva. O n j e bio osnivač embriologije i mikro­ skopske anatomije. P r o u č a v a o je krila šišmiša i otkrio da s a d r ž e b r o j n e sitne k a n a l i ć e koje j e n a z v a o k a p i larama. O v o j e o t k r i ć e bilo p o s e b n o z n a č a j n o jer je o b j a s n i l o ka­ ko krv kola t i j e l o m . K a p i l a r e p o v e z u j u arterije s v e n a m a t a k o da se krv m o ž e p o n o v ­ no vratiti u s r c e . D o z n a č a j n i h otkrića n a polju m i k r o s k o p i j e d o š a o j e i nizozemski biolog J a n S w a m m e r d a m koji j e 1 6 5 8 . g o d i n e prvi u g l e d a o c r v e n e krvne stanice. PROMATRANJE ŽIVOG

STANICE? S v a živa bića g r a đ e n a su od stanica. V e ć i n a stanica je vrlo malih dimenzija i mo­ gu se vidjeti samo mikro­ skopom. Prvi znanstvenici koji su upotrebljavali mi­ kroskop opazili su stanice, ali n i s u z n a l i o b j a s n i t i š t o j e to. Britanski znanstvenik Robert H o o k e promatrao je s t a n i c e pluta i n a z v a o ih njihovim imenom. Robert H o o k e je 1665. godi­ n e o b j a v i o p r v u v a ž n u knji­ gu o mikroskopiji p o d nazi­ v o m Micrographia. S a d r ž a l a je veličanstvene crteže broj­ nih p r e d m e t a i živih b i ć a što ih je H o o k e proučavao mi­ kroskopom. N e k o l i k o crteža prikaziva­ lo je m a l e n e o t v o r e što se m o g u vidjeti u oplutnjeloj ko­ ri hrasta plutnjaka. Č i n i l o se d a j e pluto g r a đ e n o o d š u p ­ ljih o d j e l j a k a koje j e H o o k e nazvao stanicama. H o o k e je pronašao i mnoga značajna otkrića na polju fizike, m a t e ­ matike, mehanike, kemije, a s t r o n o m i j e i biologije.

46

ZNANOST I TEHNIKA < T K O JE O T K R I O

ZAŠTO SE JAVLJA DUGA? Ljudi su brzo primijetili da se d u g a javlja a k o k i š n e ka­ pi obasja S u n c e . To se do­ gađa jer se p r o l a s k o m kroz kišne kapi bijela svjetlost razlaže na različite b o j e . Isaac N e w t o n je to dokazao propuštajući sunčevu zraku k r o z p r i z m u . Iza p r i z m e s e pojavio čitav spektar boja, dokazujući da je bijela svjetlost mješavina o b o j e ­ nih svjetlosti. Kišne kapi djeluju p o p u t m a l i h prizama i stvaraju d u g u . _ T K O JE O T K R I O proračunima pokušao je dokazati da zakonu gravitacije p o d l i j e ž u sva svemirska tijela. N o , N e w t o n nije p o z n a v a o točnu veličinu Zemlje, pa rezultati koje je d o b i o nisu išli u prilog teorije. Ispravnost svoga z a k o n a , kojeg je nazvao i m e n o m »opći zakon gravitacije«, uspio je d o k a z a t i tek 20 g o d i n a kasnije. K a k o b i d o k a z a o d a j e bijela svijetlost zaista m j e š a v i n a o b o j e n i h svjetlosti, Isaac N e w t o n je u zraku razložene svjetlosti stavio d r u g u p r i z m u i p o m o ć u nje p o n o v n o d o b i o bijelu svijetlost. D r u g a priz­ ma je okupljala zrake oboje­ ne svjetlosti u bijelu svjetlost. N e w t o n j e taj p o k u s i z v e o 1 6 6 5 . ili 1 6 6 6 . g o d i n e . G o d i ­ ne 1668. izumio je teleskop reflektor koji je umjesto l e ć e sadržao udubljeno zrcalo. Veliki teleksopi k a k v e d a n a s koriste a s t r o n o m i v e ć i n o m su reflektori.

GRAVITACIJU? Stvari padaju na tlo jer ih p r i v l a č i sila g r a v i t a c i j e . T o je prvi shvatio britanski znanstvenik Isaac N e w t o n 1642-1727). Izjavio je da je na takvu pomisao došao promatrajući jabuku kako pada sa stabla. Newton je jabuku promatrao 1665. godine, pitao se ima li Z e m l j a gravitacijsku silu koja djeluje i na M j e s e c te ga drži u svojoj putanji. B r o j n i m T K O JE I Z U M I O ZRAČNU CRPKU? Njemački znanstvenik Otto von G u e r i c k e (1602—1686) bio je prvi č o v j e k koji je istisnuo zrak iz p o s u d e i tako stvorio v a k u u m . Z r a č n u c r p k u je i z u m i o 1647. g o d i n e , u v r i j e m e k a d je v e ć i n a ljudi v j e r o v a l a da v a k u u m ne m o ž e postojati. Da bi p o k a z a o djelotvornost zračne crpke, Guericke je p o d stakleno z v o n o stavio sat. K a d je iz z v o n a s t i s n u o zrak, z v u k k u c a n j a

sata j e nestao. T o s e d o g o d i l o jer s e z v u k n e m o ž e kretati v a k u u m o m . Isto j e t a k o p o k a z a o d a s e svijeća gasi k a d se iz njene o k o l i n e istisne zrak. G o d i n e 1657. izveo je začuđujući p o k u s . S p o j i o j e dvije p o l u k u g l e i i z njih istisnuo zrak. T a d a j e d o v e o k o n j e d a p o k u š a j u razdvojiti p o l u k u g l e . Konji nisu uspjeli jer nisu mogli svladati tlak z r a k a koji j e d j e l o v a o n a polukugle.

47

ZNANOST I TEHNIKA < T K O JE ZA V R I J E M E PODIGAO Franklin je u zrak podignuo z m a j a . N a kraju niti o d z m a j a p o j a v i l e su se električne iskre. I z v o d e ć i taj e k s p e r i m e n t Franklin j e shvatio zašto se javljaju g r o m o v i i i z u m i o je g r o m o b r a n . O n j e prvi p r e t p o s t a v i o da elektnčni n a b o j m o ž e biti pozitiv i negativan. B e n j a m i n Franklin je veliki d r ž a v n i k i odigrao je v a ž n u u l o g u u osnivanju Sjedinjenih Američkih Država.

OLUJE ZMAJA?

G o d i n e 1752. a m e r i č k i znanstvenik Benjamin Franklin izveo je jedan od najopasnijih pokusa u povijesti. J e d n o g olujnog dana podigao je zmaja da bi dokazao da je grom o b l i k e l e k t r i c i t e t a . Isti su p o k u s pokušali izvesti i d r u g i z n a n s t v e n i c i , ali su svi p r i t o m p o g i n u l i . Ž e l e ć i d o k a z a t i d a olujni o b l a c i s a d r ž e elektični n a b o j , > T K O JE O T K R I O

KAKO SU IZGLEDALE PRETPOVIJESNE ŽIVOTINJE? Francuski znanstvenik G e orges Cuvier prvi je pro­ učavao pretpovijesne živo­ tinje. Tražio je fosilne ostatke i p o v e z i v a o kosti u l o g i č n u c j e l i n u . Na taj je način objasnio evoluciju današnjih životinja. C u v i e r j e prvi uspjeh postigao 1796. godine kad je prona­ š a o i z u m r l o g slona različitog o d svih d a n a š n j i h vrsta. N j e > T K O JE K L A S I F I C I R A O BILJKE I ŽIVOTINJE? S v e biljke i životinje p o r e d narodnih imena imaju i l a t i n s k a ili z n a n s t v e n a imena. Narodna imena se razlikuju od mjesta do mjesta, d o k su latinska svugdje jednaka. Sistem klasifikacije biljaka i životinja po latinskim i m e n i m a izmislio je Carl L i n n é 1735. g o d i n e . Po Linnéovom klasifikacijskom sistemu biljni i životinjski svijet podijeljen je 48 g o v o n a j v e ć e d o s t i g n u ć e bila j e identifikacija d r e v n o g lete­ ć e g g m a z a kojeg j e n a z v a o pterodaktil. C u v i e r o v primjer slijedio j e na v i š e različitih s k u p i n a . J e d i n k e koje m e đ u s o b n o nalikuju svrstane su u istu s k u p i n u , d o k su slične skupine okupljene u z a j e d n i č k e više g r u p e . Iz latinskoga ili z n a n s t v e n o g i m e n a s a z n a j e m o kojoj skupini p r i p a d a j u p o j e d i n e biljke ili životinje, s kojim su j e d i n k a m a s r o d n e i od kojeg su se z a j e d n i č k o g pretka razvile. britanski z o o l o g R i c h a r d O w e n . O n j e otkrio d i n o s a ure i 1 8 5 4 . g o d i n e izradio n j i h o v e p r v e m o d e l e u prirodnoj veličini.

ZNANOST I TEHNIKA > T K O JE P R V I STAROST koji je ž i v i o u Britaniji od 1726. d o 1797. godine. O n je p u t o v a o širom svijeta i p r o ­ u č a v a o reljef te sastav p o j e ­ dinih stijena. Hutton je zaključio da se Z e m l j i n reljef vrlo s p o r o mije­ nja te da je za p o s t a n a k nekih oblika t r e b a l o m n o g o g o d i n a . N a s t a v i v š i n j e g o v rad C h a r l e s Lyell je p r o c i j e n i o da su n e k e stijene stare više stotina mili­ juna godina. N a k o n pažljivog p r o u č a v a n j a meteorita z n a n s t v e n i c i d a n a s vjeruju d a j e Z e m l j a nastala prije 4 , 5 m i ­ lijarde g o d i n a .

PROCIJENIO ZEMLJE?

Ljudi su d u g o pokušavali izračunati starost n a š e g pla­ n e t a . U 17. s t o l j e ć u i r s k i je nadbiskup na temelju stare literature zaključio da je Z e m l j a n a s t a l a 4004. g o d i n e pr. n . e r e . P r o u č a v a n j e m sastava stijena g e o l o z i su kasnije otkrili da je o n a m n o g o starija. O s n i v a č znanstvene grane r ó z n a t e k a o geologija bio j e l a m e s H u t t o n (slika d e s n o )

<

T K O JE P R V I ELEKTRIČNU

PROIZVEO STRUJU?

Talijanski liječnik Luigi G a l vani je osamdesetih godina 18. s t o l j e ć a p r v i p u t a u p o ­ vijesti p r o i z v e o e l e k t r i č n u struju. On je bakrenim ku­ kama objesio žablje krako­ ve na željeznu ogradu. Pri­ mijetio je da su se krakovi trzali. R a z l o g t o m e bila j e slaba e l e k t r i č n a struja k o j u su proizvele kovine. V l a g a u žabljim k r a k o v i m a p o v e z a l a j e različite < T K O JE I Z U M I O

kovine u kukama i ogradi i na isti n a č i n k a o u bateriji izazvala stvaranje e l e k t r i č n e struje. Električna struja uzrokovala je grčenje m i š i ć a , te su se žablji k r a k o v i trzali. T o j e objašnjenje dao Volta koji je kasnije i z u m i o bateriju. M e đ u t i m , G a l v a n i m u n i k a d nije p o v j e r o v a o . B i o j e u v j e r e n d a životinje stvaraju elektricitet te da on p o t j e č e iz žabljih krakova.

BATERIJU? B a t e r i j u j e 1800. g o d i n e i z u ­ mio talijanski znanstvenik Alessandro Volta. Sastojala se od niza s r e b r n i h i cinčanih pločica m e đ u s o b n o od­ vojenih kartonom natoplje­ nim slanom v o d o m . U njoj je nastajala jaka električna struja. V o l t a je na z a m i s a o o izradi baterija d o š a o p r o u č a v a j u ć i p o k u s što ga je u č i n i o G a l v a n i . Shvatio je da se d o d i r o m d v a j u metala

s o t o p i n o m soli ili drugih tvari m o ž e izazvati električna struja. Ispitivao je različite m e t a l e i o t o p i n e sve d o k nije otkrio k a k o nastaje najjači n a p o n . P o v e z i v a n j e m više parova pločica u članak p o v e ć a v a o se n a p o n na isti način kao kad nekoliko baterija p o v e ž e m o ž i c o m . U čast tog v e l i k o g otkrića imenom Volte nazvana je j e d i n i c a za električni napon.

49

ZNANOST I TEHNIKA < T K O JE D O K A Z A O DA ATOMI POSTOJE? Na z a m i s a o o a t o m i m a p r v i su došli starogrčki filozofi, ali o n i n i s u m o g l i d o k a z a t i da su tvari zaista g r a đ e n e od atoma. Britanski znanst v e n i k J o h n D a l t o n j e 1803. g o d i n e dokazao da atomi p o s t o j e iako su bili p r e m a leni da bi se vidjeli ondašnjim mikroskopom. Dalton je znao da su s v e tvari g r a đ e n e od elemenata. V o d a se, n a p r i m j e r , sastoji o d v o d i k a > T K O JE B I O CHARLES i kisika. S v a k a količina čiste tvari uvijek sadrži o d r e đ e n e e l e m e n t e u istim o m j e r i m a , Dalton je dokazao da se to događa zbog naročitog načina vezivanja atoma u čistim t v a r i m a . O n j e također d o k a z a o d a različiti a t o m i imaju različitu a t o m s k u težinu,

DARWIN? Charles Darwin je bio britanski znanstvenik koji j e ž i v i o o d 1809. d o 1882. godine. Prvi je dokazao da su se sva živa b i ć a razvila evolucijom. Mlade životinje se često neznatno razlikuju od svojih roditelja. Kroz m n o g o generacija životinja m o ž e polako mijenjati svoj oblik i n a k r a j u se r a z v i t i u n e k u n o v u v r s t u . Taj s e p r o c e s naziva e v o l u c i j o m . Darwinova evolucijska t e o r i j a o b j a v l j e n a j e 1859. godine.

D a r w i n je d o k a z e u prilog e v o l u c i j e s a k u p i o tijekom petogodišnjeg putovanja oko svijeta. V i d i o j e m n o g o životinja i p o č e o je vjerovati d a o d n e k e vrste e v o l u c i j o m nastaje d r u g a . N o , nije m o g a o d o k a z a t i zašto se to događa. N a k o n putovanja 20 g o d i n a j e p o k u š a v a o objasniti kako dolazi do evolucije. Pretpostavljao je da je evolucija posljedica prirodnog odabira. N e k e se životinje p o s t e p e n o p r i l a g o đ a v a j u uvjetima 50

o k o l i n e i razvijaju u n o v u vrstu, d o k slabije p r i l a g o đ e n e vrste i z u m i r u . Ta je teorija objasnila velik broj živih vrsta na svijetu. Različite vrste biljaka t a k o đ e r su se razvile e v o l u c i j o m . Isto tako su i ljudska b i ć a e v o l u ­ irala od stvorenja sličnih m a j ­ munu. J e d a n o d najvažnijih d o k a z a e v o l u c i j e bila j e s k u p i n a z e b a koju j e D a r w i n pronašao na otočju Galapagos u Južnoj Americi. Te su ptice izgledale vrlo s l i č n o , ali su se m e đ u s o b n o r a z l i k o v a l e o b l i k o m kljuna.

D a r w i n je vjerovao da su sve e v o l u i r a l e od iste vrste što je n e k o ć u prošlosti doletjela na o t o č j e . P a r e n j e m i širenjem na o t o k u ptice su p r o n a l a z i l e n o v u h r a n u i p r i l a g o đ a v a l e se n a č i n u ishrane koji im je b i o d o s t u p a n . Na taj su se n a č i n p o l a k o razvijale u n o v e vrste. D a n a s s e n e k e vrste z e b a hrane sjemenkama i plodovima, druge češerima i oraščićima, dok treće jedu kukce.

ZNANOST I TEHNIKA TKO JE OTKRIO ZAKONE NASLJEĐIVANJA! Djeca n a s l j e đ u j u o s o b i n e svojih r o d i t e l j a i na o d r e ­ đeni n a č i n su im slična, biljke i ž i v o t i n j e t a k o đ e r nasljeđuju n e k a svojstva. Zakone nasljeđivanja otkrio je svećenik Gregor M e n d e l k o j i j e ž i v i o o d 1822. d o 1884. g o d i n e u Č e š k o s l o vačkoj. Genetiku je proučavao s a d e ć i grašak u s a m o s a n s k o m v r t u i m o t r e ć i razvoj biljaka. M e n d e l je mnogo godina p o s v e t i o p r o u č a v a n j u geneti­ ke. Uzgojio je bezbrojne ge­ n e r a c i j e graška i križao razli­ čite vrste k a k o bi v i d i o koja ć e svojstva prijeći n a d r u g u generaciju. O t k r i o je da vrsta graška koja nastaje k r i ž a n j e m ovisi o k o m b i n a c i j i svojstava o b j e roditeljske biljke. U s p i o j e sastaviti z a k o n e kojima j e o b ­ jasnio nasljeđivanje. M e đ u ­ t i m , n j e g o v e su tvrdnje prih­ v a ć e n e tek 5 0 g o d i n a kasnije.

<

T K O JE P O V E Z A O STRUJU

ELEKTRIČNU

I MAGNETIZAM? Danski znanstvenik Hans O e r s t e d j e 1820. g o d i n e o t ­ k r i o d a e l e k t r i č n a s t r u j a iza­ ziva m a g n e t i č n a svojstva. P o s t a v i o je iglu k o m p a s a nedaleko žice i kroz žicu pustio električnu struju. Igla se o k r e n u l a jer je žica z b o g protoka struje postala magnetična. O e r s t e d o v o otkriće poveza­ nosti e l e k t r i č n e struje i m a g netizma bilo j e v r l o z n a č a j ­

n o . U b r z o n a k o n toga britan­ ski z n a n s t v e n i k M i c h a e l F a r a ­ d a y izradio j e prvi e l e k t r o m o ­ tor. Električna struja k o j o m se n a p a j a m o t o r stvara m a g ­ netsko p o l j e i izaziva okreta­ nje m a g n e t a u m o t o r u . F a r a ­ d a y je kasnije i z u m i o i elek­ trični g e n e r a t o r u k o j e m se električna struja p r o i z v o d i okretanjem žicanih zavojnica u magnetskom polju. Trans­ formatori mijenjaju e l e k t r i č n u struju u m a g n e t i z a m i p o s t u ­ p a k se p o n a v l j a .

svjetlosti snimio je p r v u foto­ grafiju u b o j i . M a x w e l l je znao da su elektricitet i m a g n e t i z a m p o ­ vezani. Brojnim proračunima došao je do podatka da bi z r a k e sastavljene o d m a g n e t ­ skih i električnih polja puto­ v a l e b r z i n o m j e d n a k o m brzi­ ni svjetlosti. Z b o g toga je z a k l j u č i o da je svjetlost elek­ tromagnetsko zračenje. Tvr­ d i o je da u t o m slučaju m o ­ raju postojati i d r u g e vrste elektromagnetskog zračenja. N a k o n M a x w e l l o v e smrti, 1 8 8 8 . g o d i n e otkriveni su ra­ dio valovi. 51

fi TKO JE OTKRIO P R I R O D U SVJETLOSTI? Svjetlost je e l e k t r o m a g n e t s k i val. T u j e č i n j e n i c u o t * krio b r i t a n s k i z n a n s t v e n i k J a m e s Clerk Maxwell. O n

je 20 godina p r o u č a v a o pri­ r o d u s v j e t l o s t i , d a b i 1873. godine postigao uspjeh. M a x w e l l j e bio o p č i n j e n svjetlošću. Dvanaest godina prije n e g o je otkrio p r i r o d u

ZNANOST I TEHNIKA < T K O JE S V R S T A O ELEMENTE? elementa. Mendeljejev je slične e l e m e n t e r a s p o r e d i o u z a j e d n i č k e g r u p e , ali su mu na n e k i m mjestima ostale praznine. Umjesto da promijeni tablicu i popuni praznine, Mendeljejev je izjavio d a o n e predstavljaju e l e m e n t e koji još nisu otkriveni. Po položaju u sustavu p r e d v i d i o je karakteristike tri j o š neotkrivena elementa. U b r z o p o t o m ti su e l e m e n t i otkriveni i potvrdili su M e n d e l j e j e v o v a predviđanja.

KEMIJSKE

S v e tvari g r a đ e n e s u od nešto više od stotinu elemenata. Ruski znanstve­ nik Dmitrij M e n d e l j e j e v s v r s t a o j e e l e m e n t e p o za­ jedničkim karakteristikama u nekoliko grupa. G o d i n e 1869. o b j a v i o j e p e r i o d n i sustav e l e m e n a t a . Mendeljejevov periodni sustav e l e m e n a t a u p o t r e b l j a v a se još i d a n a s . U v r i j e m e k a d je o b j a v l j e n ljudi su p o z n a v a l i 63 > T K O JE Z A S L U Ž A N ZA

V I Š E O D 1000 I Z U M A ? T h o m a s Edison je živio u S A D o d 1847. d o 1 9 3 1 . g o d i n e . Za života je izumio v i š e o d 1300 i z u m a . Najpoznatiji izum mu je f o n o g r a f i z 1877. g o d i n e . Z v u k j e r e p r o d u c i r a o n a isti n a č i n k a o i g r a m o f o n , ali je umjesto ploča koristio valjke. Prvi zvuk kojeg je E d i s o n s n i m i o bila je recitacija dječje pjesmice »Marija je imala malo janje«.

V e ć i n u i z u m a E d i s o n nije otkrio s a m o s t a l n o . N a k o n n e k o l i k o prvih uspjeha o k o sebe je okupio znanstvenike i t a k o o s n o v a o prvi istraživački laboratorij. Edison j e istraživanja u s m j e r a v a o n a sva p o d r u č j a u kojima se m o g l o izraditi nešto korisno. P o r e d fonografa z a snimanje zvuka Edison je izumio i m n o g e druge naprave. G o d i n e 1879. izradio je električnu sijalicu. N o , istovremeno je to učinio i britanski z n a n s t v e n i k J o s e p h S w a n , p a s e taj p r o n a l a z a k pripisuje o b o j i c i . A l e x a n d a r 52

Bell je 1876. godine izumio t e l e f o n , a u b r z o n a k o n toga E d i s o n ga je usavršio i p r e t v o r i o u upotrebljivu napravu. Godine 1881. E d i s o n j e u S A D izgradio e l e k t r a n u . P o r e d britanske, bila je to p r v a elektrana na svijetu. Edison je također pridonio i i z u m u filma. N j e g o v je istra­ ž i v a č k i tim p o k u š a o snimiti slike na d u g a č k u filmsku tra­ ku i tada ih b r z o r e p r o d u c i r a ­ ti. P r v o p r i k a z i v a n j e o d r ž a n o je 1 8 9 1 . g o d i n e u E d i s o n o v o m laboratoriju. G o d i n e 1 8 8 3 . Edison j e

primijetio t a k o z v a n i E d i s o n o v efekt koji p o t i č e p r o t j e c a n j e e l e k t r i č n e struje kroz v a k u ­ um u elektronskoj c i j e v i . To su o t k r i ć e z n a n s t v e n i c i kasni­ je primijenili za izradu prvih r a d i o - u r e đ a j a . E d i s o n o v efekt se javlja i u k a t o d n i m c i j e v i ­ ma u televizijskim u r e đ a j i m a .

ZNANOST I TEHNIKA

.I TKO JE OTKRIO RADIOAKTIVNOST? Radioaktivnost je vrsta nevidljivog zračenja kojeg i e 1896. g o d i n e o t k r i o francuski znanstvenik Antoine Becquerel primijetivši z r a č e n j e što ga je i z a z i v a o u r a n . U r a n se danas upotrebljava kao nuklearno gorivo. R a d i o a k t i v n o s t ili r a d i j a c i j a m o ž e j a k o štetiti l j u d s k o m zdravlju. G o r e prikazana oznaka upozorava nas na opasnost od radijacije. Becquerel je radioaktivnost :tkrio s l u č a j n o . P o s t a v i o j e komadić minerala s uranom ~a fotografsku p l o č u _ ~ i o t a n u u c r n i papir. P l o č u nije u p o t r i j e b i o , v e ć j u j e : đ m a h razvio. Iznenadio se -žledavši da je ploča s\ ijetljena k a o da je bila z i o ž e n a j a k o j svjetlosti. ^ b r z o je shvatio da je e . idljivo z r a č e n j e iz m i n e r a l a p r o š l o kroz papir i osvijetlilo p l o č u . M a r i a Curie je to zračenje masnije n a z v a l a radioaktivnošću.

A T K O J E 1900. G O D I N E IZAZVAO REVOLUCIJU U FIZICI?

A

T K O JE O T K R I O

RADIJ? Marie Curie je rođena u P o l j s k o j , ali j e z a j e d n o s a suprugom Pierrom Curiem živjela i radila u F r a n c u s k o j . Supružnici su vjerovali da mineral u r a n o v o k s i d sadrži nepoznati element. N a k o n četiri g o d i n e uspjeli su ga i z d v o j i t i i n a z v a l i ga radij. D a n a s se radij upotrebljava za liječenje raka. U r a n o v oksid j e radioaktivan, a M a r i e i P i e r r e C u r i e su v j e r o v a l i da je uzrok t o m e radij. Iz o s a m t o n a u r a n o v a o k s i d a uspjeli su izdvojiti svega j e d a n g r a m radija. P o s t u p k o m i z d v a j a n j a nije se uklonila radioaktivnost, te se pokazalo da novi element snažno zrači. Bio je to d o k a z d a radijacija p o t j e č e i z r a v n o iz a t o m a radioaktivnih elemenata. To j e o t k r i ć e kasnije o m o g u ć i l o proizvodnju nuklearne energije iz r a d i o a k t i v n i h elemenata.

Fizika je z n a n s t v e n a disciplina koja p r o u č a v a i energiju. Njemački znanstvenik Max Planck je 1900. g o d i n e p o s t a v i o n o v u t e o r i j u i n a z v a o je kvantnom teorijom. Prije tog vremena znanstvenici nisu razumjeli n e k e oblike energije. Kvantna teorija je objasnila mnoga važna p i t a n j a o e n e r g i j i i na t a j način znatno unaprijedila fiziku. K v a n t n a teorija o b j a š n j a v a da se energija u o b l i k u svjetlosti i drugih zraka ili v a l o v a sastoji od sitnih energetskih čestica. Te su čestice poznate kao »kvanti«. Kvant svjetlosti se n a z i v a i » f o t o n « . P o l a z e ć i o d t e teorije, z n a n s t v e n i c i su uspjeli objasniti k a k o a t o m i p r i m a j u i proizvode energiju. Kvantna teorija g o v o r i i o t o m e k a k o se u f o t o e l e k t r i č n i m ili s o l a r n i m ć e l i j a m a svjetlost pretvara u energiju.

53

ZNANOST I TEHNIKA < T K O JE P R V I alfa z r a k a m a . G o d i n e 1 9 1 1 . primijetio j e d a n e k e z r a k e s k r e ć u u s u d a r u sa krutom s r e d i n o m a t o m a , ili a t o m s k o m j e z g r o m . Kasnije se p o k a z a l o da je a t o m s k a jezgra g r a đ e n a o d m a l e n i h čestica što ih z o v e m o protonima. Rutherford je dušikove a t o m e podijelio izbijajući alfa z r a k a m a p r o t o n e iz j e z g r e , te je na taj n a č i n stvorio a t o m e kisika. Prvi puta u povijesti j e d a n se element pretvorio u drugi.

PODIJELIO ATOM? S v e do početka našega stoljeća znanstvenici su vjerovali da je atom najmanja postojeća čestica. G o d i n e 1911. britanski fizičar E r n e s t R u t h e r f o r d otkrio je da su atomi g r a đ e n i od još sitnijih dijelova. Šest godina kasnije podijelio je a t o m izbijajući č e s t i c e iz plinovitog dušika. Rutherford je atome istraživao b o m b a r d i r a j u ć i ih > TKO J E P O S T A V I O RELATIVNOSTI?

TEORIJU

T e o r i j u r e l a t i v n o s t i j e 1905. godine objavio Albert Einstein. Na njoj je radio vrlo d u g o i n e p r e s t a n o ju je nadopunjavao i usavršavao. Teorija relativnosti bavi se p r o s t o r o m i v r e m e n o m , te masom i energijom. Einstein je te p r o b l e m e obrađivao na posve drukčiji način nego njegovi prethodnici. Njegova su objašnjenja omogućila pojavu mnogih otkrića, a m e đ u njima i nuklearne energije. brzini svjetlosti m a s a postaje b e s k o n a č n a i v r i j e m e se zaustavlja. T o z n a č i d a n i j e d n o tijelo ( p r i m j e r i c e svemirski b r o d ) n e m o ž e putovati b r z i n o m j e d n a k o m ili v e ć o m o d b r z i n e svjetlosti. U svojoj teoriji Einstein na­ v o d i da gravitacijska sila is­ krivljuje s v e m i r . T v r d i o je da j a k o gravitacijsko p o l j e S u n c a ili drugih z v i j e z d a savija svjetlosne z r a k e i i z r a č u n a o u kolikoj se mjeri to d o g a đ a . T a j e p o j a v a kasnije u o č e n a prilikom p o m r č i n e S u n c a i to točno onako kako ju je Einstein p r e d v i d i o . A l b e r t Einstein j e r o đ e n u N j e m a č k o j 1879. godine. V e ć i n u života p r o v e o j e u Njemačkoj i Švicarskoj, a u m r o je u S A D 1 9 5 5 . g o d i ­ ne. P o r e d Arhimeda i Isaaca N e v v t o n a , smatra se j e d n i m od n a j v e ć i h fizičara u p o v i ­ jesti.

U teoriji relativnosti Einstein je naveo nekoliko začuđujućih zaključaka. J e d a n o d njih j e d a s e m a s a i z r a v n o pretvara u energiju i pritom od m a l e k o l i č i n e tvari nastaje g o l e m a energija. Ispravnost te t v r d n j e dokazana je otkrićem nuklearne energije. Drugi zaključak bio je da predmeti kretanjem postaju teži, a v r i j e m e im prolazi sporije. Ta se pojava primjećuje samo k o d izuzetno velikih brzina i m o ž e se pratiti na brzim a t o m s k i m č e s t i c a m a . Pri 54

>

T K O JE O T K R I O

VITAMINE? Vitamini su spojevi neophodni za naše zdravlje. Z b o g njihovog nedostatka u hrani ubrzo se javljaju razne bolesti. Važnost vitamina slučajno j e o t k r i v e n a 1896. g o d i n e , kad je nizozemski znanstvenik Christiaan Eijkman primijetio da pilići hranjeni Ijuštenom rižom često obolijevaju. To se d o g a đ a l o j e r j e I j u š t e n a riža siromašna vitaminima.

V a n j s k e Ijuskice riže s a d r ž e b r o j n e v i t a m i n e , ali se o n i Ijuštenjem u k l a n j a j u . E i j k m a n t o nije z n a o . D o saznanja d a živi o r g a n i z m i z a h t i j e v a j u m a l e k o l i č i n e nekih s p o j e v a došao je 1906. godine britanski z n a n s t v e n i k Frederick Hopkins. O n j e v j e r o v a o da se tim s p o j e v i m a m o g u izliječiti bolesti p o p u t s k o r b u t a , što se kasnije pokazalo ispravnim. N e o p h o d n i spojevi nazvani su vitaminima. D a n a s poznajemo mnoštvo različitih v i t a m i n a .

vitamin A tijamin B, riboflavin B 2 nijacin piridoksin pantotenska kiselina folična kiselina vitamin B , 2 vitamin C vitamin D vitamin E

0080

<3 o W
00
HRANA

»

<

T K O JE I Z U M I O

TRANZISTOR? T r a n z i s t o r s u 1948. g o d i n e izumili američki znanstve­ nici W i l l i a m S h o c k l e y , J o h n Bardeen i W a l t e r Brattain. Z b o g sitne građe i velike pouzdanosti tranzistori su u elektronskim aparatima ubrzo zamijenili elektron­ ske cijevi. Njihovim otkri­ ć e m o m o g u ć e n a je proiz­ v o d n j a prenosivih televizij­ skih i radio uređaja. Tranzistori s u g r a đ e n i o d ko­ m a d i ć a silikona ili drugih tva< T K O JE O T K R I O DNK?

ri koje p o j a č a v a j u e l e k t r i č n u struju. M o g u s e m e đ u s o b n o p o v e z a t i u m a l e ali s l o ž e n e strujne s k l o p o v e što o b r a đ u j u televizijske ili r a d i o signale. P e d e s t i h g o d i n a n a š e g stolje­ ća započela je proizvodnja integriranih k r u g o v a . O n i s e sastoje o d j e d n o s t a v n i h k o m ­ p o n e n t i sastavljenih o d v i š e m e đ u s o b n o povezanih tran­ zistora koji z a t v a r a j u strujni s k l o p . M i k r o č i p o v i su vrste integriranih k r u g o v a sastavlje­ nih od više tisuća tranzistora.

STRUKTURU

Deoksiribonukleinska kise­ l i n a , ili D N K , j e t v a r k o j u sadrže sve žive stanice. O n a je nosilac gena odgo­ vornih za nasljeđivanje. G o d i n e 1953. B r i t a n a c F r a n cis C r i c k i A m e r i k a n a c J a ­ m e s W a t s o n otkrili su strukturu D N K . Time je ob­ jašnjen m e h a n i z a m nasljeđ­ ivanja. M o l e k u l e D N K imaju s p o s o b ­ nost u d v o s t r u č a v a n j a u stani­ c a m a . T i m p r o c e s o m nastaju

n o v e stanice koje s u j e d n a k e o n i m starima. S v e stanice n e ­ k o g ž i v o g b i ć a kopije su sta­ nica n j e g o v i h roditelja, pa o n o nasljeđuje n j i h o v a svojs­ tva. C r i c k i VVatson su otkrili d a s e m o l e k u l e D N K sastoje o d s k u p i n a a t o m a raspoređ­ enih u dva zavinuta lanca. Prilikom u d v o s t r u č a v a n j a lanci se r a z m o t a j u i formiraju n o v e m o l e k u l e D N K u kojima je raspored atoma jednak kao u prvotnoj molekuli. S v e oso­ bine nekog bića ovise o strukturi m o l e k u l e D N K .

55

>

TKO

SU

BILE

AMAZONKE? D r e v n i su G r c i pričali priče o narodu ratobornih žena zvanih Amazonke. O n e su ratovale poput muškaraca, a ni u h r a b r o s t i n i s u za n j i ­ ma zaostajale. Vladar im je uvijek bila kraljica. G o v o r i se da su A m a z o n k e živjele n a o b a l a m a C r n o g a m o r a . N o , G r c i koji s u s e ta­ mo naselili nisu pronašli ni­ k a k v e t r a g o v e tog n a r o d a . Pustolovina grčkog junaka H e r a k l a o b j a š n j a v a zašto. H e r a k l o je k r e n u o u v o j n i p o ­ h o d protiv a m a z o n s k e kralji­ ce H i p o l i t e . U toj je b o r b i kraljica p o g i n u l a , a A m a z o n ­ ke su p r o t j e r a n e s n j i h o v o g > T K O JE M O R A O DVANAEST

p o d r u č j a . T o k o m trojanskog rata A m a z o n k e su se još j e d ­ n o m s u k o b i l e s G r c i m a , ali je i o v a j puta Ahilej u b i o njiho­ v u kraljicu. Slike A m a z o n k i se često pojavljuju n a g r č k i m v a z a ­

m a . U bitkama su se služile l u k o m i strijelom, k o p l j e m , s j e k i r o m , štitom i š l j e m o m . Pretpostavlja se da je rijeka Amazona u Južnoj Americi ime d o b i l a p o n a r o d u rato­ bornih žena.

OBAVITI

POSLOVA? Heraklo je bio najpoznatiji antički junak. Prvenstveno se isticao n e v j e r o j a t n o m snagom. P r e m a legendi H e r a k l o j e b i o sin b o g a Z e u s a i A l k m e n e . Z e u s o v a ž e n a H e r a bila j e to­ liko l j u b o m o r n a da je željela ubiti dijete, te je poslala d v i j e z m i j e da ga ubiju u k o l i j e v c i . N o , mali j e H e r a k l o v e ć b i o d o v o l j n o jak da ih z a d a v i g o ­ lim r u k a m a . H e r a j e prisilila H e r a k l a d a služi kralju Euristeju. Kralj mu je zadao dvanaest poslova misleći da ih n i j e d a n č o v j e k n e b i m o g a o o b a v i t i . P a ipak, H e r a k l o j e u s p j e š n o ispunio svaki z a d a t a k . 56

B o r i o se s divljim zvijerima i čudovištima s mnogo glava, hvatao konje-ljudoždere i ubijao ptice-ljudožderke. O č i s t i o je staju sa 3 0 0 0 zvije­ ri p r o m i j e n i v š i tok rijeke, n o ­ sio j e Z e m l j u n a r a m e n i m a i u š a o u p o d z e m n i svijet. H e r a k l o j e d o ž i v i o još

m n o g o p u s t o l o v i n a i b o r i o se s b r o j n i m neprijateljima. N a kraju ga je iz l j u b o m o r e otrov a l a vlastita ž e n a . N o , b o g o ­ vi su h r a b r o g j u n a k a p o z v a l i na O l i m p , gdje je s njima n a ­ stavio živjeti.

MUOVI, LEGENDE I JUNACI < T K O JE B I O AGAMEMNON? P r e m a legendi o trojan­ s k o m ratu Troja je d e s e t g o d i n a bila p o d g r č k o m opsadom. Na čelu grčke v o j s k e bio je m i k e n s k i kralj Agamemnon. N a A g a m e m n o n o v o j obitelji ležalo j e b o ž j e prokletstvo. K a d i m j e ubijen o t a c , A g a ­ m e m n o n i n j e g o v brat M e n e laj pobjegli su u S p a r t u i o n ­ dje se oženili spartanskim princezama. A g a m e m n o n s e kasnije > T K O JE BILA HELENA? s p a r t a n s k o g kralja M e n e l e j a , ali j e p o n o v n o oteta. O v a j put je to u č i n i o trojanski kra­ ljević Pariš. T r a ž e ć i o s v e t u (i oslobađanje Helene) Grci su napali Troju. N a k o n dugogo­ dišnjeg r a t o v a n j a G r c i s u d o ­ bili rat, Pariš je ubijen i H e l e ­ na se vratila M e n e l a j u (u n e ­ kim j e p r i č a m a d o ž i v j e l a b r o ­ d o l o m i d o s p j e l a u Egipat). K a k o je s o č e v e strane bila b o ž i c a , smatra s e d a j e H e l e ­ n a imala b o ž a n s k e m o ć i . Z b o g n j e n e s u ljepote »isplo­ vile tisuće b r o d o v a « , p a j e H e l e n a postala z a š t i t n i c o m grčkih m o r n a r a . < K O J I JE VELIKI G R A D PO BOŽICI? A t e n a b o ž i c a rata i m u d r o s t i . N o , A t e n u s u štovali v e ć i n a r o d i iz v r e m e n a m n o g o prije d r e v n e G r č k e , n a r o č i t o Krečani i Mikenjani. Jedan o d mikenskih v l a d a r a živio j e na Akropolisu. K a d su drevni G r c i osvojili n j e g o v u u t v r d u , otkrili su da je š t o v a o b o ž i c u A t e n u . V o j n i c i su se divili b o ­ žici rata i prihvatili je k a o s v o j u vlastitu. S a č u v a l i su njen h r a m i g r a d u dali i m e Atena. vratio u M i k e n u i zatražio o č e v o prijestolje. S a z n a v š i da je trojanski kraljević Pariš o t e o M e n e l a j e v u suprugu H e l e n u , o d l u č i o s e osvetiti z a taj z l o č i n t e j e širom G r č ­ ke sakupio veliku vojsku. Da b i stekao n a k l o n o s t b o g o v a , m o r a o je žrtvovati kći Ifigeniju. G r c i s u deset g o d i n a n a p a ­ dali T r o j u , da bi nakraju v o j ­ nici prodrli u grad sakriveni u d r v e n o m konju (vidi d o l j e ) . A g a m e m n o n s e sretno vratio k u ć i , ali ga je o n d j e ubila nevjerna žena.

H e l e n a je bila kći v r h o v n o g boga Z e u s a i G r c i su je smatrali najljepšom smrt­ n o m ž e n o m na svijetu. Nje­ n a j e l j e p o t a i z a z v a l a rat iz­ među G r č k e i Troje. H e l e n i n a m a j k a bila j e L e d a sojoj se Z e u s u k a z a o u liku a b u d a . K a o sasvim m l a d a djevojka H e l e n a j e s v o j o m epotom očarala Tezeja, te (u je on o t e o . O s l o b o d i l a su e b r a ć a Kastor i P o l i d e u k vratili je k u ć i . H e l e n a s e zatim u d a l a z a

NAZVAN

Drevni grčki grad Atena razvio se p o d n o brežuljka Akropolisa. Na samom brežuljku sagrađen je hram p o s v e ć e n zaštitnici grada — božici Ateni. A t e n a j e bila najdraža kći b o ­ g a Z e u s a , o c a svih starogrč­ kih b o g o v a . Iskočila j e i z Z e usove glave posve odrasla i u p u n o j ratnoj s p r e m i n a k o n što j e Z e u s p r o g u t a o njenu majku M e t i d u ! O v o m pričom G r c i o b j a š n j a v a j u zašto j e

57

M U O V I , L E G E N D E I JUNAC < T K O SU BILE M U Z E ? Kad se devet djevojaka poku­ šalo natjecati s M u z a m a u pjesništvu, b o g g l a z b e A p o l o n ih je p r e t v o r i o u svrake. M u z e su proricale buduć­ nost, a kasnije su predstavlja­ le i d r u g e umjetnosti. P j e s n i ­ štvo j e p r i p a d a l o K a l i o p i , Erati i T e r p i s h o r i . Talija je p r e d ­ stavljala k o m e d i j u , M e l p o m e na t r a g e d i j u , P o l i h i m n i j a pje­ v a n j e . Euterpi j e p r i p a d a l o sviranje, d o k j e T e r p i s h o r a bila i M u z a plesa. Klio je bila M u z a povijesti, a U r a n i j a M u z a astronomije.

D r e v n i su G r c i cijenili glaz­ b u , umjetnost i pjesništvo. M u z e su bile božice pjesni­ štva i g l a z b e . M u z e s u bile kćeri najvišeg boga Zeusa i božice p a m ć e ­ nja M n e m o z i n e . Ž i v j e l e su na b r d u H e l i k o n u , g d j e su svježi planinski izvori d a v a l i dar pjesništva o n i m a koji su iz njih pili. O n d j e s u M u z e pje­ vale i plesale. S v a t k o tko se o d v a ž i o iz­ azvati M u z e u pjesništvu ili glazbi s k u p o j e t o p l a ć a o . > OD T K O JE BILA KRALJICA SABE? Kraljica je sa S a l o m o n o m m o r a l a o b a v i t i v a ž n e razgo­ v o r e . D a b i stigao d o drugih zemalja, Salomon je morao p r o ć i njenim t r g o v a č k i m p u ­ t o v i m a , d o k je kraljica koristi­ la n j e g o v e luke u Palestini. N a k o n razgovora i izmjene d a r o v a kraljica se vratila u svoju zemlju očarana Salom o n o v i m bogatstvom i m u ­ drošću. P r i č a o o v o j posjeti z a b i ­ lježena je i u K u r a n u , svetoj m u s l i m a n s k o j knjizi. A r a p s k i pisci su kraljicu n a z v a l i Bilqis.

P r i j e v i š e o d 3000 g o d i n a iz­ r a e l s k o g kralja S a l o m o n a posjetila je kraljica od Sab e . Taj je d o g a đ a j zabilje­ žen u Bibliji. S a b a j e biblijsko ime z e m l j e u j u ž n o j A r a b i j i koju d a n a s zovemo J e m e n . Nekoć je ta z e m l j a bila vrlo bogata jer je upravljala svim t r g o v a č k i m putovima od Crvenog mora d o Indijskog o c e n a . P o r e d t o g a , S a b a j e o b i l o v a l a zla­ tom i začinima.

<

T K O JE BILA

AFRODITA? Afrodita je bila najljepša starogrčka božica. Kao bo­ ž i c a l j u b a v i u p r a v l j a l a j e sr­ cima svih smrtnika i bo­ gova. U n e k i m se p r i č a m a Afrodita spominje kao Zeusova kći, d o k j e p r e m a d r u g i m a nastala iz morske pjene nedaleko C i ­ pra. M o g u ć e j e d a s u stanov­ nici tog o t o k a štovali Afroditu prije v r e m e n a stare G r č k e . U svim se p r i č a m a j e d n a ­ ko ističe njena ljepota. A f r o ­ 58

dita se natjecala s b o ž i c a m a H e r o m i A t e n o m za naslov » n a j l j e p š e « , a Z e u s je n a r e d i o da n j i h o v u ljepotu o c i j e n i smrtnik. Taj j e z a d a t a k p r i p a o P a r i s u , sinu t r o j a n s k o g kralja P r i j a m a . S v e tri b o ž i c e s u P a ­ risu o b e ć a l e b o g a t e n a g r a d e . Afrodita m u j e o b e ć a l a naj­ ljepšu smrtnu ž e n u i p o b i j e d i ­ la. N j e n a n a g r a d a bila j e H e ­ lena, ž e n a t r o j a n s k o g kralja Menelaja. H e r a i A t e n a su se za p o ­ raz osvetile trojanskim ratom u k o j e m su poginuli P a r i š , n j e g o v a obitelj i m n o g i sugra­ đani.

MITOVI, L E G E N D E I J U N A C I > T K O JE T R A Ž I O RUNO? podijeliti kraljevstvo a k o m u d o n e s e zlatno r u n o . J a z o n j e s a g r a d i o b r o d Ar­ go i isplovio sa 50 hrabrih grčkih j u n a k a , A r g o n a u t a . Nakon mnogo neobičnih pu­ stolovina stigli su na K o l h i d e u Crnom moru. Kralj koji je v l a d a o tim p o ­ d r u č j e m z a d a o j e J a z o n u te­ žak z a d a t a k o b e ć a v š i m u ru­ no u z a m j e n u . J a z o n ga je uz p o m o ć kraljeve kćeri M e d e j e uspješno o b a v i o , ali kralj nije ispunio s v o j u riječ. Vještica M e d e j a j e nakraju p o m o g l a J a z o n u d a p o r a z i z m a j a , ukra­ de r u n o i sretno se vrati k u ć i . < T K O JE B I O O D I N ? ga zazivali na b o j n o m p o l j u . P o O d i n o v o m n a l o g u mrtvi su se j u n a c i spaljivali na p o ­ grebnoj l o m a č i , da bi mu se p o t o m pridružili u V a l h a l l u . R a t n i č k i b o g nosio j e zlat­ ni š l j e m . K o p l j e su mu iskovali patuljci, a j a h a o je na o s m o n o g o m konju S l e i p n i r u . S v u d a su ga pratili v u k o v i i gavranovi. O d i n je bio i b o g m u d r o s t i , a d o b r o je p o z n a v a o i m a g i ­ j u . Č e s t o j e p o s j e ć i v a o svijet i ljudima p o s t a v l j a o b r o j n a pitanja. Da bi m o g a o piti iz izvora mudrosti M n i m i r a , žr­ tvovao je jedno oko.

ZLATNO

N e k o ć d a v n o zlatni je o v a n s dvoje djece preletio mo­ re. N j e g o v o runo je kasnije obješeno na drvo, gdje ga je čuvao divovski zmaj. Da bi ga pronašao, J a z o n je okupio m n o g e glasovite ju­ nake i u b r o d u A r g o isplo­ vio iz G r č k e . J a z o n j e bio sin kralja E z o n a . K a d j e J a z o n još b i o d j e č a k , E z o n o v brat Pelij je ugrabio prijestolje. Pelij j e o b e ć a o svom n e ć a k u da će s n j i m e

Tisućama godina stanovnici sjeverne E v r o p e štovali su vlastite b o g o v e . Najvažniji od njih bio je b o g rata, Odin. P r e m a starim p r i č a m a O d i n je j a h a o n e b o m o d j e v e n u ši­ roki o g r t a č s v e l i k i m š e š i r o m . Pratila ga je vojska sablasnih ratnika i u o l u j n i m se n o ć i m a n a n e b u m o g a o čuti njihov galop. Kasnije j e O d i n p o s t a o b o g koji je o d l u č i v a o o sudbini ljudi, n a r o č i t o ratnika koji su > TKO SU BILE i o d l u č i v a l e koji će j u n a c i poginuti i tko će p o b i j e d i t i . S a m o su ratnici čija je s u d ­ bina bila da u m r u mogli v i ­ djeti te zastrašujuće ž e n e u o k l o p i m a i š l j e m o v i m a , sa štitom i sjajnim k o p l j e m u ruci. Kad bi odabrale junaka, V a l k i r e su mu se u k a z a l e i n a ­ javile mu sudbinu. Tada su na v a t r e n i m k o n j i m a o d l e t j e l e u V a l h a l l , obavijestile O d i n a o d o l a s k u n o v o g a gosta i pri­ p r e m i l e m u mjesto z a ratnič­ kim s t o l o m .

VALKIRE? Prema sjevernoevropskim legendama Valkire su djevi­ c e k o j e o d l u č u j u koji ć e ju­ naci poginuti u b o r b i i pri­ družiti s e b o g u O d i n u u Valhallu. Vaikire su živjele s O d i n o m u v a l h a l l u i bile mu s l u ž a v k e i zaštitnice. P o s l u ž i v a l e su ratnike p i v o m i p a z i l e da im tanjuri i č a š e uvijek b u d u puni. O d i n je V a l k i r e slao u borbe. Lutale su b o j n i m p o l j e m

59

MUOVI, LEGENDE I JUNACI V T K O JE B I O R O L A N D ?

R o l a n d je bio jedan od naj­ p l e m e n i t i j i h v i t e z o v a fra­ n a č k o g kralja Karla V e l i ­ k o g . O n j e m u j e o k o 1100. godine napisana poema. R o l a n d j e b i o prefekt B r e t a g n e i p r e d v o d i o je v o j s k u Karla V e j i k o g u b o r b i protiv A r a p a u Š p a n j o l s k o j . N a k o n p o b j e d e trupe s u 7 7 8 . godine krenule nazad u F r a n c u s k u , ali ih je u j e d n o j dolini d o č e k a l a z a s j e d a . P r i t o m su poginuli svi v o j n i c i na z a č e l j u k o l o n e , pa t a k o i Roland. Iz o v o g se d o g a đ a j a razvila legenda. Rolandov o č u h G a n e l o n je izabran da p r e g o v a r a sa s a r a c e n s k i m (arapskim) kraljem o s k l a p a n j u mira. N o , on se izdajnički d o g o v o r i o s neprijateljima da presretnu začelje francuske vojske z n a j u ć i d a ć e tim d i j e l o m upravljati R o l a n d . U n a p a d u se R o l a n d j u n a č k i b o r i o . Izgubivši velik broj v o j n i k a isprva j e o d b i o p o z v a t i p o m o ć , te je u rog z a s v i r a o tek k a d j e v e ć bilo p r e k a s n o . K a d j e K a r l o Veliki stigao na bojište, svi su veliki v i t e z o v i v e ć bili mrtvi. A U T K O JE Ž I V I O CAMELOTU? A T K O JE B I O KRALJ

VACLAV? O k o 921. g o d i n e na prije­ stolje Č e š k o g Kraljevstva došao je kršćanski dječak Vaclav. Danas se on smatra svetim zaštitnikom Č e š k e . V a c l a v a j e odgojila n j e g o v a b a k a L u d m i l a , koja je bila kršćanka. D j e č a k o v a je m a j k a bila l j u b o m o r n a na L u d m i l u , t e j e naredila d a j e ubiju. V e ć i n a Č e h a bili s u pogani. Zato je Vaclav u svoju zemlju p o z i v a o n j e m a č k e m i s i o n a r e k a k o bi širili k r š ć a n s t v o . N o , s njima su stigli i n j e m a č k i v o j n i c i . Velikaši su se o k r e n u l i protiv V a c l a v a , te ga je jednog d a n a , n a putu p r e m a c r k v i , u b i o brat B o l e s l a v . U s k o r o su se proširile priče o čudesnim događajima u Vaclavovoj g r o b n i c i , k a o i o kraljevoj velikoj d o b r o t i . J e d n a o d njih govori kako je posjekao drvo u šumi da bi ga d a o u d o v i c a m a i s i r o č a d i . Pratio ga je n j e g o v sluga koji se od h l a d n o ć e štitio h o d a j u ć i V a c l a v o v i m stopama.

S r e d n j o v j e k o v n i s u l j u d i ra­ do prepričavali doživljaje hrabrih vitezova. Najhrabri­ ji i n a j č a s n i j i bili su kralj Ar­ tur i njegovi vitezovi o k r u ­ glog stola iz d v o r c a Camelot. A k o j e C a m e l o t zaista p o s t o ­ j a o , v j e r o j a t n o j e t o bio neki z a m a k u z a p a d n o j Britaniji. Kralj Artur j e živio o k o 5 0 0 . g o d i n e naše e r e i b r a n i o je rimsku koloniju Britaniju o d barbarskih n a p a d a č a . U p r i č a m a se o p i s u j e k a k o j e Artur p o s t a o kraljem i z v u k a v š i m a č iz k a m e n a . M a č mu se z v a o Excalibur, a glavni savjetnik b i o mu je čarobnjak Merlin. Arturova kraljica G u i n e v e r e s e zaljubila u najhrabrijeg viteza o k r u g l o g stola, Sir L a n c e l o t a . L a n c e l o t o v sin Sir G a l a h a d p o d u z e o j e najsmioniji o d svih viteških p o t h v a t a - k r e n u o je u potragu za svetim g r a l o m . O v a k v e priče o vitezovima o k r u g l o g stola bile su vrlo popularne u srednjem vijeku, a o d r ž a l e su se i do danas.

60

MUOVI, LEGENDE I JUNACI

V

T K O JE B I O

PREZBITER IVAN? U v r i j e m e križarskih ratova u E v r o p i se p r i č a l o o k r š ­ ćanskoj zemlji na D a l e k o m istoku kojom vlada sveće­ nik Prezbiter I v a n . U kasni­ jim se pričama to legendar­ no kraljevstvo preselilo u Afriku. Prezbiter I v a n j e l e g e n d a r n i lik. G o d i n e 1 1 4 5 . o p i s i v a n j e kao m o ć n i v o đ a spreman po­ držati križare u b o r b i za S v e ­ tu z e m l j u . G o v o r i l o se da se n j e g o v o kraljevstvo nalazi _ T K O JE B I O EL CID?

istočno o d Perzije ( d a n a š n j e g Irana). U p r i č a m a se s p o m i n j e da j e o k o 1 1 6 5 . g o d i n e n a za­ p a d E v r o p e stiglo p i s m o u k o j e m I v a n o p i s u j e ljepote svoje zemlje. P a p a je odgo­ v o r i o na to p i s m o , a putnici p o p u t M a r k a P o l a s u pokušali p r o n a ć i I v a n o v o kraljevstvo. U n e k i m se p r i č a m a P r e z b i ­ ter I v a n p o v e z u j e s m o n g o l ­ skim v l a d a r o m Džingiskanom. S v r e m e n o m se l e g e n d a o kralju preselila u A f r i k u , gdje je etiopski kralj b i o p o ­ znat k a o Prezbiter I v a n .

Rodrigo Diaz de Vivar, poz­ natiji k a o E l C i d C a m p e ador, bio je španjolski naci­ onalni junak. El C i d je r o đ e n u Š p a n j o l s k o j oko 1 0 4 0 . g o d i n e . U to je vrijeme Š p a n j o l s k a bila podijeljena i z m e đ u maurskih i španjolskih v l a d a r a . O b j e s u se strane n e p r e s t a n o sukobljavale. El Cid je p o d r ž a v a o kralja Kastilje i predvodio je njegovu v o j s k u . K a o izvrstan v o j n i k d o b i o j e m n o g e bitke, ali j e zbog s u m n j e za izdaju n a p o k o n protjeran iz z e m l j e . Tada je postao plaćenik i b o r i o se za v o j s k u koja mu je bolje p l a ć a l a . P o n e k a d se b o r i o n a strani M a u r a , a ponekad na strani Španjolaca. G o d i n e 1094. El Cid je o s v o j i o kraljevstvo V a l e n c i j u i njime j e v l a d a o s v e d o s v o j e smrti 1 0 9 9 . g o d i n e . U s k o r o p o t o m o n o je opet pripalo Maurima. El C i d nije bio n i k a d a p o r a ­ žen u b o r b i . O n j e g o v i m su j u n a č k i m p o d v i z i m a napisane m n o g e l e g e n d e i p r i č e .

A

T K O JE B I O TELL?

WILHELM

W i l h e l m Teli je legendarni švicarski junak. Austrijski v l a d a r G e s s l e r j e n a r e d i o da svi Š v i c a r c i u Altdorfu g a đ a j u šešir p o d i g n u t na štapu na gađalištu. Teli ni­ je poslušao njegovu naredbu. D o z n a v š i o n j e g o v o j velikoj streljačkoj vještini, G e s s l e r j e Tellu p o n u d i o s l o b o d u a k o uspije p o g o d i t i j a b u k u na gla-

vi s v o g a sina s udaljenosti od 150 k o r a k a . Teli j e uspješno p o g o d i o j a b u k u , ali j e o d m a h pripre­ m i o i d r u g u strijelu. K a d ga je G e s s l e r u p i t a o za r a z l o g , Teli m u j e o d g o v o r i o d a j e bila n a m i j e n j e n a n j e m u i da bi je upotrijebio d a j e u b i o s v o g a sina. Teli j e p o n o v n o u h a p ­ šen i smješten u b r o d koji ga je t r e b a o prevesti u G e s s l e r o v d v o r a c . N o , p o d i g l a s e oluja i Teli je uspio p o b j e ć i . Č e k a ­ j u ć i u zasjedi u b i o je G e s s l e r a 61

MUOVI, LEGENDE I JUNACI < KOJI JE G U S A R B I O KAO B a r b a r o s s i n i b r o d o v i bili su u g l a v n o m galije (s veslima) na kojima su k a o r o b o v i radili zarobljeni mornari. Bogate z a r o b l j e n i k e su gusari držali u z a t o č e n i š t v u s v e d o k njiho­ v e obitelji n e b i platile o t k u p ­ ninu. P o j e d i n i v l a d a r i su plaćali gusare da se b o r e za njih, a s a m B a r b a r o s s a je p o s t a o a d m i r a l turske flote. B a r b a ­ rossa j e u m r o 1 5 4 6 . g o d i n e , ali su korsari i dalje n a p a d a l i b r o d o v l j e , s v e d o k u 19. sto­ ljeću F r a n c u z i nisu osvojili Alžir. T a d a j e zaustavljen te­ ror barbarskih g u s a r a . krenuo na putovanje prema Južnoj Americi. Na tom je p u t o v a n j u u š a o u Tihi o c e a n i u d o m o v i n u se vratio tek 1580. godine. Sa s o b o m je d o n i o v e l i k o b o g a t s t v o , te ga je kraljica Elizabeta I. progla­ sila v i t e z o m . G o d i n e 1 5 8 8 . Englesku j e n a p a l a španjolska A r m a d a . Priča govori da je Drake u v r i j e m e k a d je u o č e n a n e ­ prijateljska flota k u g l a o . Izja­ v i o j e d a ć e Š p a n j o l c e napasti č i m završi igru. U n a t o č s v o ­ joj velikoj s n a z i , A r m a d a j e poražena. Drake je poginuo 1596. Bukanir Henry Morgan je karijeru z a v r š i o k a o g u v e r n e r J a m a i c e i engleski kralj ga je proglasio v i t e z o m . P o č e t k o m 18. stoljeća v e ­ liki gusarski d a n i p o č e l i su se bližiti kraju. F r a n c u s k i p o m o ­ rac J e a n Lafitte se 1 8 1 2 . godi­ ne borio za Sjedinjene Drža­ ve u ratu protiv Britanije. P o ­ stao je h e r o j , ali se p o t o m vratio starom životu i nasta­ v i o pljačkati Š p a n j o l c e u J u ž ­ noj A m e r i c i . Na Karipskim otocima b u ­ kaniri su p o s j e d o v a l i p o j e d i ­ ne luke kojima su v l a d a l i p o ­ put kraljeva.

POZNAT

BARBAROSSA? U 16. s t o l j e ć u o b a l e s j e v e r ­ ne Afrike bile su sjedište m o ć n i h gusara korsara. Najstrašniji od svih bio je turski kapetan Barbarossa (»Crvenobradi«). B a r b a r o s s i n o p r a v o i m e bilo je Khavr a d - D i n . Stvorio je uporište u sjevernoj Africi i uz p o d r š k u turskog sultana na­ padao Španjolsku i Portugal. G o d i n e 1 5 1 8 . o s v o j i o j e Alžir i p r e t v o r i o ga u gusarsko gni­ jezdo. < T K O JE B I O FRANCIS

DRAKE? U 16. s t o l j e ć u b j e s n i o j e rat između Engleske i Španjol­ ske. Engleski gusar Francis Drake napadao je španjol­ ske brodove. Drake je rođen 1543. godine u D e v o n u . P r o s l a v i o se k a o hrabri m o r e p l o v a c i krstario je v o d a m a Karipskog mora u potrazi za španjolskim b r o ­ dovima. G o d i n e 1577. Drake je s b r o d o m Pelican (kasnije p r e i m e n o v a n u Colden Hind) < TKO SU BILI

BUKANIRI? U 17. s t o l j e ć u a m e r i č k i m v o d a m a harali su piratski brodovi. Na njima su često plovili francuski, britanski i nizozemski bukaniri. I m e bukanir p o t j e č e o d fran­ c u s k e riječi boucan k a k o se n a z i v a p e ć za sušenje m e s a što se j e d e na b r o d o v i m a . M n o g i bukaniri bili su pirati i pljačkali su t r g o v a č k e b r o ­ d o v e . D r u g i su iznajmljivali svoju vještinu, hrabrost i brze b r o d o v e o n i m a koji su n a j b o ­ lje p l a ć a l i . 62

MUOVI, LEGENDE I JUNACI T K O JE B I O SURCOUF? Robert S u r c o u f se naziva posljednjim korsarom«. 8 1 0 je francuski kapetan proslavljen kao smion i nenadmašanpomorac. Sorcouf je rođen 1773. godiu S a i n t - M a l o u . Njegovi su roditelji željeli da p o s t a n e s v e ć e n i k , ali j e o n p o b j e g a o od k u ć e i u d o b i od 15 g o d i već je p l o v i o Indijskim oceanom. Nakon francuske revolucije z b i o je rat i z m e đ u B r i t a n i TKO SU BILE A N N E kušala p o b j e ć i ili se j e d n o ­ stavno predala. Ž e n e s u rijetko p l o v i l e g u ­ sarskim b r o d o v i m a (osim k a o z a t o č e n i c i ) . P a ipak, ž e n e gusari su p o s t o j a l e , a j e d n e o d njih bile s u A n n e B o n n y i M a r y R e a d . Na crtežu su prikazane naoružane i odje­ vene poput muškaraca. O b j e su p o b j e g l e iz d o m o v i n e i pridružile se g u s a r s k o m ka­ petanu J o h n u R a c k h a m u . Mary Read je uhvaćena, te je u z a t v o r u umrla od g r o z n i c e . A n n e B o n n y je također uhap­ š e n a , ali n j e n a dalja s u d b i n a nije p o z n a t a . u bitki k o d N i l a p o r a z i o fran­ c u s k u flotu i z a d r ž a o N a p o l e o n o v u vojsku u Africi. U na­ padu na Kopenhagen 1 8 0 1 . g o d i n e n a m j e r n o j e stavio svoj d u r b i n na slijepo o k o ka­ ko ne bi v i d i o z n a k za p r e k i d vatre. N e l s o n j e u b r z o p o s t a o na­ c i o n a l n i j u n a k i stekao v i s o k u kraljevsku titulu. O d r ž a v a o j e ljubavnu vezu sa Lady H a m i l ­ ton, suprugom jednog diplo­ m a t a . G o d i n e 1 8 0 5 . u bitki k o d Trafalgara p o r a z i o j e francusku i španjolsku mor­ n a r i c u . N o , u toj b o r b i je p o ­ ginuo. 63 je i F r a n c u s k e . F r a n c u s k i brzi ratni j e d r e n j a c i č e s t o su i z v o ­ dili b r z e n a p a d e na britanske b r o d o v e . S u r c o u f j e uništa­ v a o velike b r o d o v e . G o d i n e 1800. Surcouf se p r o s l a v i o n a p a d o m n a britan­ ski b r o d K e n t . N j e g o v j e b r o d Confiance p o r a z i o Kenta i za­ plijenio m u velik t o v a r zlata. F r a n c u s k o v r h o v n i š t v o j e za­ tražilo o d S u r c o u f a d a i m p r e d a z l a t o , ali ga je on ljuti­ lo b a c i o u m o r e i o d g o v o r i o im neka ga uzmu ako m o g u . S u r c o u f je u m r o u S a i n t M a l o u 1827. godine.

ne

na,

B O N N Y I MARY READ? N a o t v o r e n i m m o r i m a rijetko su se susretale ž e n e pirati. P a i p a k , A n n e B o n n y M a r y R e a d n i s u n i m a l o zaostajale za s v o j i m m u š k i m drugovima. U 17. i 18. stoljeću v o d e K a ripskog m o r a bile su o m i l j e n a gusarska lovišta. Onuda su plovili brojni trgovački brodovi Ugledavši gusarsku z a s t a v u s lubanjom i p r e k r i ž e n i m k o stima, v e ć i n a j e b r o d o v a p o >TKOJEB I OA D M I R A L NELSON? Britanski admiral H o r a t i o Nelson p o b i j e d i o j e u m n o gim značajnim pomorskim bitkama. U b i j e n je u času svog najvećeg trijumfa - u bitki k o d Trafalgara. Nelson je rođen 1758. godine, a m o r n a r i c i se pridružio u dobi od samo 12 godina, Služio je na m n o g i m ratnim b r o d o v i m a , a u b i t k a m a je izgubio d e s n u ruku i d e s n o oko. G o d i n e 1 7 9 8 . N e l s o n je

MITOM, LEGENDE I JUNACI < T K O JE SVIRAO D O K i atletiku. N o , u b r z o j e n a v i d j e l o izi­ šla i druga strana n j e g o v e pri­ r o d e . P r i r e đ i v a o j e divlje za­ b a v e , p r i h v a ć a o n o v e strane religije i u b i o svoju m a j k u i s u p r u g u . S m a t r a o se g e n i ­ j e m i z a p r e p a š t a v a o je rimske v e l i k a š e s v o j i m pojavljiva­ n j e m na p o z o r n i c i . G o d i n e 64. (dok je N e r o n b i o o d s u t a n ) R i m j e uništio p o ž a r . P o n o v n a izgradnja značila je povišenje poreza, te su izbile b r o j n e p o b u n e . N e r o n se s a m o smiješio i svi­ r a o . S e n a t j e zatražio n j e g o v u smrt, ali se on s a m u b i o .

JE GORIO RIM? G o v o r i se da je rimski car Neron bacao prve kršćane l a v o v i m a i da je zapalio Rim. Takve priče posebno ističu n j e g o v u okrutnost i nemilosrdnost. N e r o n je c a r e m postao 54. g o d i n e naše e r e , u d o b i o d 1 7 g o d i n a . N j e g o v a je majka o t r o v a l a s v e n j e g o v e protivni­ ke i isprva je m l a d i c a r d o b r o i uspješno v l a d a o . Z a b r a n i o je k r v o l o č n e s p o r t o v e u areni i p o t i c a o je p o e z i j u , d r a m u > T K O JE B I O Č O V J E K

SA ŽELJEZNOM MASKOM? G o d i n e 1698. u p a r i š k i z a ­ tvor Bastille d o v e d e n je maskirani zarobljenik. I m a o j e v l a s t i t u ć e l i j u i nit­ k o n i j e z n a o t k o j e taj tajan­ stveni čovjek. N a z i v » č o v j e k sa ž e l j e z n o m m a s k o m « izmislio j e pisac Voltair. O n j e s m a t r a o d a b i z a r o b l j e n i k m o g a o biti brat b l i z a n a c f r a n c u s k o g kralja Luja X I V . M a s k a m u nije bila o d željeza, v e ć o d b a r š u n a . Ali s e naziv o d r ž a o d o d a n a s . > T K O JE BILA M A R I J A STUART? M a r i j a S t u a r t bila je po rođ­ e n j u kraljica Š k o t s k e , a po udaji kraljica F r a n c u s k e . Svojatala je i e n g l e s k o pri­ jestolje koje je tada pripa­ d a l o n j e n o j r o đ a k i n j i Eliza­ beti I. Marijin otac je umro nepo­ s r e d n o prije n j e n o g r o đ e n j a 1542. godine. Škotskom je tada u i m e s v o j e k ć e r k e vla­ dala M a r i j i n a m a j k a . N a r o d je nije v o l i o j e r je bila katolki­ nja, d o k su Škoti v e ć i n o m bili 64 Tajanstveni zarobljenik je m o g a o biti i grof M a t t h i o l i , » d v o s t r u k i špijun« koji je ra­ d i o za F r a n c u s k u , ali je 1 6 7 9 . g o d i n e u h a p š e n jer j e o d a v a o tajne f r a n c u s k i m neprijate­ ljima. protestanti. M a r i j a je odrasla u F r a n c u ­ skoj i u d a l a se za f r a n c u s k o g kralja, ali se n a k o n kraljeve smrti vratila u Š k o t s k u . O n d j e se u d a l a za s v o g r o đ a k a lorda D a r n l e v a . Škotski l o r d o v i su mrzili D a r n l e v a , te je j e d n o g a d a n a u kući u kojoj je on b o ­ ravio p o d m e t n u t a eksplozija. M n o g i smatraju da je u t o m e sudjelovala i Marija. Z b o g tog j e d o g a đ a j a m o r a l a p r e ­ pustiti prijestolje s v o m sinu Jamesu V I . Nakraju je pobje­ gla u E n g l e s k u , ali je o p t u ž e ­ na za z a v j e r u protiv E l i z a b e t e I. i 1 5 8 7 . g. p o g u b l j e n a . J o š uvijek s e n e z n a t o č n o tko je b o r a v i o u toj ćeliji. N o , j e d a n o d zatvorskih č u v a r a je u svoj d n e v n i k zabilježio da je č o v j e k sa ž e l j e z n o m maskom umro u zatvoru 1 703. godine

MUOVI, LEGENDE I JUNACI TKO SU BILI n j e g o v a obitelj p o s t a n e b o g a ­ tom i m o ć n o m (imao je mno­ g o d j e c e , iako p a p a m a nije dozvoljena ženidba). Imeno­ v a o j e sina C e s a r a n a d b i s k u ­ p o m V e n e c i j e i četiri puta u d a v a o k ć e r k u Lukreziju d a b i z a d o v o l j i o političke a m b i ­ c i j e . N j e n a prva d v a braka su p o n i š t e n a , a t r e ć e g supruga je u b i o brat C e s a r e . Da bi postigli s v o j e c i l j e v e , B o r g i j e se nisu ustručavali ubiti. C e s a r e j e bio izvrstan v o j ­ nik i stavio je središnju Italiju p o d u p r a v u B o r g i j a . N o , na­ k o n smrti n j e g o v o g o c a o b i ­ telj je izgubila m o ć . k r v n e bolesti. Č i n i l o se da Rasputin d j e č a k u m o ž e p o ­ m o ć i bolje o d bilo kojeg li­ ječnika. Kroz poznanstvo s caricom Rasputin j e p o s t a o n a j m o ć n i ­ jim č o v j e k o m u Rusiji. Z l o ­ u p o t r e b l j a v a o j e svoj p o l o ž a j i raskošno ž i v i o , d a v a o c a r u loše savjete i s p r e č a v a o n e ­ o p h o d n e r e f o r m e . Z b o g toga ga je 1 9 1 6 . g o d i n e ubila sku­ pina velikaša. U to je v r i j e m e Rusija v e ć bila p r e d p o r a z o m u p r v o m svjetskom ratu. Z a m a n j e o d g o d i n u d a n a c a r j e ubijen u proleterskoj r e v o l u c i j i . J u a n a P e r o n a , bivšeg vojnik a koji s e o k r e n u o politici. G o ­ d i n u d a n a kasnije P e r o n j e izabran za p r e d s j e d n i k a Ar­ gentine, a E v a mu je p o m o g l a d a p r o v e d e reforme p o p u t u v o đ e n j a p r a v a glasa z a ž e n e i bolje z d r a v s t v e n e s l u ž b e . Bila j e v r l o o m i l j e n a , n a r o č i ­ to u krugu siromašnijih ljudi. N j e n a j e p o p u l a r n o s t bila tolika d a j e 1 9 5 1 . g o d i n e g o t o v o izabrana z a p o t p r e d s j e d n i k a , ali su je v o j n i generali nagovorili d a s e p o v u č e . T a d a j e v e ć bila ozbiljno b o l e s n a i n a k o n g o d i n e d a n a umrla. 65

ORGIJE? Borgia je plemićka obitelj k o j a s e u 15. s t o l j e ć u n a s e ila u I t a l i j i . M a l o s e d i n a s t i p u b o r b i za v l a s t s l u ž i l o takvom okrutnošću kao torgije. : jrgije su u Italiju d o s e l i l e - 5 5 . godine iz Španjolske, - d a n č l a n t e obitelji p o s t a o - o a p a Kalikst III. N a s l i j e d i o li. ie njegov n e ć a k , p a p a - e k s a n d a r I V . O n j e bio p o e svjetovan čovjek. O d m a h se pobrinuo da

_ T K O JE B I O 8ASPUTIN? I n g o r i j Rasputin bio je ru­ s u s v e ć e n i k . I m a o j e jak utecaj na cara N i k o l u I I . t i s o u t i n je rođen 1872. go­

d i n e u S i b i r u . L u t a o je z e m ­ ljom k a o s v e ć e n i k i iscjeljitelj, t v r d e ć i d a ima n a t p r i r o d n e moći. G o d i n e 1905. došao je u P e t r o g r a d i stekao n e o b i č ­ no p o v j e r e n j a c a r a i c a r i c e , čiji je sin o b o l i o od rijetke < T K O JE BILA EVA

PERON? U svojoj zanimljivoj karijeri Eva P a r o n , poznata i kao Evita, od filmske g l u m i c e postala je političkim v o đ o m južnoameričkih zemalja. E v a I b a r g u r e n ( k a k o glasi nje­ n o obiteljsko ime) r o đ e n a j e n e d a l e k o B u e n o s Airesa u Ar­ gentini 1 9 1 9 . g o d i n e . O d l u č ­ na u zamisli da se s a m a p r o ­ bija kroz život, p o č e l a se b a­ viti g l u m o m te se proslavila k a o filmska z v i j e z d a . G o d i n e 1945. udala se za

MUOVI, LEGENDE I JUNACI V T K O JE B I O DANIEL

BOONE? U 18. s t o l j e ć u b i j e l i su se d o s e l j e n i c i p o č e l i širiti p r e ­ ma zapadu Amerike. Jedan od prvih pionira na zapadu bio je lovac i traper Daniel Boone. B o o n e je rođen 1 734. godine u P e n n s y l v a n i j i . Z n a t n o je pridonio otvaranju n o v o g pu­ ta kroz k l a n a c C u m b e r l a n d u planinama A p p a l a c h i . Indi­ j a n c i su se borili protiv ulje­ za, a u jednoj takvoj borbi p o g i n u o j e i B o o n e o v sin J i m . K a o i drugi pioniri na za­ p a d u , D a n i e l B o o n e j e živio od lova. N o , o s n o v a o je i ne­ ka naselja. P r v o od njih n a z ­ vao je Bunesburg. Booneova ž e n a i kći bile su p r v e bijele ž e n e koje su živjele u K e n tuckiju. G o d i n e 1778. B o o n e a su zarobili P a w n e e I n d i j a n c i i p o g l a v i c a ga je usvojio k a o sina! U a m e r i č k o m ratu za nezavisnost B o o n e se borio protiv B r i t a n a c a . P u t o v a o j e p r e m a z a p a d u i istraživao L o uisianu i rijeku O h i o . U m r o je 1820. godine. O n j e m u se p r i č a l o po čita­ voj A m e r i c i , kao i u dalekoj Evropi.

A

T K O JE B I O

A

T K O JE BILA

HIAVVATHA? U 16. s t o l j e ć u s u s e s j e v e r noamerički Indijanci Irokezi ujedinili kako bi se obra­ nili o d p r o d o r a b i j e l i h d o ­ seljenika. Njihov se vođa z v a o Hiavvatha, što z n a č i » O n a j koji stvara rijeke«. Postoji m n o g o p r i č a o o H i avvathi, ali je stvarnih č i n j e n i ­ c a p o z n a t o vrlo m a l o . B i o j e m o h i k a n a c i živio je u s j e v e ­ r o z a p a d n o m dijelu d a n a š n j i h S A D . O k o 1 5 7 5 . g o d i n e na­ g o v o r i o j e n e k o l i k o indijan­ skih p l e m e n a d a z a b o r a v e n a međusobne sukobe i ujedine se u Ligu I r o k e z a . Irokezi su o s n o v a l i v l a d a j u ć e vijeće i m e đ u s o b n o su­ rađivali u o b r a n i s v o j e z e m l j e o d bijelih doseljenika ( v e ć i ­ n o m Francuza i Engleza). U t o m e su d o b r o uspijevali gotovo 200 godina i zemlju su izgubili s a m o za a m e r i č ­ k o g rata za nezavisnost. P r e m a indijanskoj l e g e n d i , Hiavvatha j e bio v r l o m u d a r č o v j e k i p o z n a v a o je s v e taj­ n e p r i r o d e . N j e g o v j e život p o t a k n u o a m e r i č k o g pisca Longfellovva d a n a p i š e e p Pjesma o Hiawathi. 66

POCAHONTAS? P r e m a s t a r o j p r i č i , 1608. g o d i n e mlada indijanska princeza spasila je život jednog engleskog doselje­ nika. Zvala se P o c a h o n t a s . P o c a h o n t a s je živjela u Virginiji u v r i j e m e k a d su u S j e v e r ­ nu A m e r i k u stizali prvi e n g l e ­ ski k o l o n i z a t o r i . N j e n o p l e m e j e uhvatilo v o đ u doseljenika - kapetana J o h n a Smitha. U trenutku k a d su ga n a m j e ­ ravali ubiti, P o c a h o n t a s j e pojurila da ga zaštiti i z a m o l i ­ l a j e o c a d a m u poštedi život. P o g l a v i c a je pristao i oslo­ bodio kapetana Smitha. Kas­ nije su d o s e l j e n i c i zarobili P o c a h o n t a s . O n a se udala za j e d n o g o d njih, J o h n a R o l f e a , i on ju je 1616. godine o d v e o u E n g l e s k u . O n d j e je u p o z n a ­ la kralja i kraljicu. U m r l a je n e p o s r e d n o prije p o v r a t k a u Virginiju. P r i č a o t o m e k a k o je P o c a ­ hontas spasila život J o h n u S m i t h u m o ž d a nije t o č n a . U s v a k o m s l u č a j u , o n a je p o ­ m o g l a da se uspostavi mir iz­ m e đ u Indijanaca i doselje­ nika.

MUOVI, L E G E N D E I JUNACI TKO JE BIO DAVY CROCKETT? D a w Crockett je bio pionir u osvajanju Divljeg zapada koji je kasnije p o s t a o članom Kongresa S A D . Proslavio se ž i v o t o m u d i v l j i n i , a junaćka smrt na z i d i n a m a tvrđave Alamo osigurala mu je trajno mjesto m e đ u jumacima s v o g a v r e m e n a . Davy Crockett rođen je 1786. g o d i n e . B i o je slabo obrazovan i većinu vremena provodio je u p l a n i n a m a loveći m e d v j e d e i b o r e ć i se s Indijancima. T a d a je postao političar i izabran je u K o n gres SAD. N a k o n poraza na izborima 1835. godine okrenuo je leđa p o l i t i c i i u T e k s a s u se pridružio borbi za nezavisnost. Teksasom je u to v r i j e m e vladao Meksiko.) G o d i n e 1836. bio je j e d a n od 2 0 0 v o j n i k a

A

T K O JE B I O

A

T K O JE BILA JANE?

GERONIMO?

CALAMITY

Postepenim širenjem pre­ m a z a p a d u A m e r i k e bijeli su doseljenici protjerivali Indijance s njihovih terito­ rija. M e đ u I n d i j a n c i m a k o j i su se najvatrenije borili k o j i s u branili t v r đ a v u A l a m o r o t i v u l j e z a b i o j e a p a š k i p o d M e k s i k a n a c a . O v u najpoglavica G e r o n i m o . poznatiju bitku u povijesti G e r o n i m o j e bio p o g l a v i c a S A D - a nije p r e ž i v i o niti j e d a n apaškog plemena Chiricahua branilac. koje je živjelo u A r i z o n i u j u ­ Naraju se T e k s a s izborio g o z a p a d n o m dijelu S A D . R o ­ za slobodu i priključio S A D đ e n je 1 8 2 9 . g o d i n e , a p r a v o u. Davy Crockett postao je m u j e i m e bilo G o g a t h l a v , što američkom legendom. z n a č i » O n a j koji z i j e v a « . G e r o n i m o s e b o r i o protiv Meksikanaca i Amerikanaca da bi o b r a n i o a p a š k a lovišta. G o d i n e 1874. američka voj­ ska je preselila A p a č e u re­ z e r v a t e , ali su se G e r o n i m o i m a l a skupina n j e g o v i h ratni­ ka nastavili boriti. U s p j e š n o je odolijevao sve do 1886. g. k a d je pristao na p r e d a j u . O s t a t a k života p r o v e o j e u Oklahomi pod prismotrom. U p o z n a o je običaje bijelaca, ali ih n i k a d nije p r i h v a t i o . U m r o je 1908. godine. A m e ­ rički p u k o v n i k G e o r g e C r o o k proglasio ga je » n a j v e ć i m A m e r i k a n c e m koji j e ikad živio«.

Ž e n e koje su živjele na Div­ l j e m z a p a d u m o r a l e s u biti h r a b r e . N a j h r a b r i j a j e bila C a l a m i t y J a n e koja je u ga­ đ a n j u (a i u p i ć u ) n a d m a š i vala v e ć i n u muškaraca. Calamity J a n e je vjerojatno rođena 1852. godine. Pravo joj j e i m e bilo M a r t h a C a n a ­ ry, a zvali su je i M a r t h a Burk. Živjela je u D e a d w o o d u , u J u ž n o j D a k o t i , koji j e u o n o v r i j e m e b i o surov i div­ lji grad p o p u t o n i h u k a u b o j skim f i l m o v i m a . C a l a m i t y J a n e s e često o d i ­ j e v a l a u m u š k u o d j e ć u . U ja­ h a n j u i g a đ a n j u bila je pravi stručnjak. P u s t o l o v i n e iz nje­ n o g života u v e l i č a n e su u brojnim romanima o Div­ ljem z a p a d u . N a k r a j u s e C a ­ lamity pridružila predstavi o D i v l j e m z a p a d u te je p u t u ­ jući po Americi pokazivala s v o j u vještinu s p u š k o m . Umrla je 1903. godine, k a d su se uzbudljivi d a n i D i v ­ ljeg z a p a d a p o l a k o v e ć bližili kraju. N o , legenda o C a l a m i ­ ty J a n e , b o r c u za p r a v d u (što ustvari nije bila), nastavila je živjeti. 67

MUOVI, L E G E N D E I J U N A C I < T K O JE B I O SPARTAK? liko gladijatora p o b j e g a o iz gladijatorske škole i nastavio živjeti v a n z a k o n a . P o b u n j e ­ n i c i m a su se u b r z o pridružili i drugi r o b o v i . P r e d v o d e ć i vojsku robova Spartak je u n e k o l i k o bitaka uspio svla­ dati rimske legije koje su p o ­ kušale razbiti ustanak. R o b o v i s u s e nadali d a ć e se vratiti u s v o j e d o m o v i n e , ali su n a k o n dvije g o d i n e ipak p o r a ž e n i . S p a r t a k j e bio s a m o j e d a n o d m n o g i h koji su poginuli u posljednjoj bit­ ki. T i s u ć e o n i h koji su preživ­ jeli b o r b u bili su razapeti na križ. I ( 1 1 5 7 - 1 199). M o ž d a s u u legendi o R o b i n u H o o d u sažete p u s t o l o v i n e n e k o l i k o odmetnika. R o b i n H o o d s e o p i s u j e kao najbolji strijelac u E n g l e s k o j . U n j e g o v o j se družini p o s e b ­ n o ističu M a i d M a r i a n , d e b e ­ li fratar Friar T u c k i dugajlila Little J o h n . N j i h o v glavni pro­ tivnik b i o je Sheriff iz N o t tinghama. U sjevernoj Engleskoj p o ­ stoji n e k o l i k o mjesta n a z v a ­ nih p o R o b i n u H o o d u . M o ž ­ da je on zaista p o s t o j a o , ali t o nitko n e m o ž e p o u z d a n o tvrditi. dina p l j a č k a l a i ubijala. Tvr­ dili su da se k a o o d m e t n i c i još uvijek b o r e z a J u g . P a ipak, nisu bili ništa bolji od m n o g i h drugih bandita što su n a p a d a l i b a n k e k o č i j e i vla­ kove. N a k r a j u j e raspisana velika n a g r a d a za o n o g a tko ulovi J a m e s a , ž i v o g ili m r t v o g . G o ­ dine 1882. ubio ga je član vlastite b a n d e R o b e r t F o r d i zatražio n a g r a d u . J e s s e J a ­ mes je postao glavnim juna­ k o m m n o g i h knjiga i f i l m o v a o Divljem zapadu. Njegov brat Frank je o p t u ž e n za s u ­ r a d n j u , ali j e bio o s l o b o đ e n .

U Rimskom Carstvu većinu poslova obavljali su robovi. Prema nekima su gospoda­ r i d o b r o p o s t u p a l i , ali j e v e ­ ćina bila ugnjetavana. G l a ­ dijator Spartak je 7 1 . godi­ n e pr. n . e r e z a p o č e o usta­ nak robova. S p a r t a k je r o đ e n u Traciji ( d a ­ našnjoj B u g a r s k o j ) . M o r a o j e služiti u rimskoj v o j s c i , ali je p o b j e g a o . U h v a ć e n j e i kaž­ n j e n , te je o b u č e n za gladija­ t o r a . N j e g o v a j e s u d b i n a bila da se bori i p o g i n e u a r e n i . N o , S p a r t a k j e s a još n e k o < JE LI R O B I N H O O D

ZAISTA P O S T O J A O ? V e ć v i š e o d 600 g o d i n a p r i ­ čaju se priče o e n g l e s k o m odmetniku Robinu Hoodu koji je »pljačkao b o g a t e da bi udijelio siromašnima«. M o ž d a je takav čovjek ne­ k a d zaista p o s t o j a o . M o g u ć e je da je Robin H o o d b i o S a k s o n a c k o j e m su 1 0 6 6 . godine normanski osvajači oteli z e m l j u . P r e m a n e k i m p r i č a m a živio je u š e r v u d s k o j šumi u N o t t i n g h a m s h i r e u za v l a d a v i n e kralja R i c h a r d a < T K O JE BIO JESSE

JAMES? Jasse J a m e s je bio jedan od najslavnijih o d m e t n i k a Div­ ljeg zapada. Pljačkao je b a n k e te zaustavljao i pljač­ kao vlakove. Nakraju ga je ubio jedan član njegove bande. Jesse J a m e s p o t j e č e iz M i s s o uria i u a m e r i č k o m g r a đ a n ­ s k o m ratu se b o r i o na strani J u g a . K a d j e J u g bio p o r a ž e n , J e s s e se z a j e d n o s b r a t o m Frankom okrenuo razbojništvu. J a m e s o v a banda je 16 go68

MUOVI, L E G E N D E I JUNACI [> T K O J E B I O N E D KELLY? T i j e k o m 19. s t o l j e ć a a u s t r a l ­ ski su se o d m e t n i c i nazivali šumskim razbojnicima. N e d Kelly je bio posljednji i n a j p o z n a t i j i š u m s k i raz­ bojnik. Kelly j e r o đ e n 1 8 5 5 . g o d i n e u državi Victoria. S bratom D a n o m je osnovao odmet­ n i č k u b a n d u , te su n a p a d a l i z e m l j o p o s j e d n i k e i krali im k o n j e . U b r z o su se proslavili smionim pljačkama. Siro­ mašniji farmeri su Kellyja p o ­ 0 TKO SU BILI PANCHO štovali k a o australskog R o b i na H o o d a . G o d i n a m a je Kellvjeva b a n d a izbjegavala k a z n e , a t a d a ih je napustila s r e ć a . Zauzeli su općinu Glenrow a n , ali i h j e o n d j e o p k o l i l a policija. U o r u ž a n o j borbi poginuli su svi č l a n o v i b a n d e o s i m N e d a Kellyja koji j e n o ­ sio r u č n o izrađen zaštitni oklop. Ranjen je i u h v a ć e n , te je 1 1 . studenog 1880. go­ dine obješen u M e l b o u r n u . N e d Kelly j e p o s t a o a u ­ stralski n a r o d n i h e r o j . U v e ć i ­ ni priča o n j e m u izostavljeni su n j e g o v i najgori z l o č i n i . k o m p o s t a o jer j e u b i o vlasni­ ka z e m l j e koju je o b r a đ i v a l a n j e g o v a obitelj. Z a p a t a j e tra­ žio da se z e m l j a p r a v e d n o podijeli m e đ u svim ljudima. Villa i Z a p a t a su okupili ge­ rilsku v o j s k u i 1 9 1 0 . g o d i n e z a p o č e l i m e k s i č k u seljačku r e v o l u c i j u . Bila je to oštra borba uz mnoge nerazmirice između revolucionarnih v o ­ đa. Stvorena je nova republi­ ka, ali Villa i Z a p a t a nisu d o ­ č e k a l i taj trenutak. Z a p a t a je ubijen 1 9 1 9 . g o d i n e , a četiri g o d i n a kasnije istu s u d b i n u d o ž i v i o je i V i l l a .

VILLA I E M I L I A N O ZAPATA? Villa i Z a p a t a su dva velika imena novije povijesti M e k ­ sika. O b o j i c a su bili gerilski v o đ e i sanjali o b o l j e m ži­ votu siromašnih stanovnika Meksika. Villa je r o đ e n 1 8 7 8 , a Z a p a t a 1879. g o d i n e . Bili su sinovi siromašnih f a r m e r a . U to je vrijeme malo Meksikanaca imalo zemljišne p o s j e d e 1 u društvu je v l a d a l a velika n e p r a v d a . Villa j e o d m e t n i ­ > T K O JE B I O AL CAPONE? Dvadesetih i tridesetih go­ dina našeg stoljeća gang­ sterske b a n d e su harale u S A D . J e d a n od najzloglasnijih g a n g s t e r s k i h šefova bio je Al C a p o n e . ^ razdoblju p r o h i b i c i j e 1 9 2 0 - 1 9 3 3 ) gangsteri su J a d a l i u mnogim gradovima Sjedinjenih A m e r i č k i h D r ž a ­ va. Vlada je zabranila prodaJ a l k o h o l a i u b r z o su se p o a v i l e ilegalne p i v o v a r e i t o č i ­ onice pića. Poslom je uprav­

ljala mafija, tajna o r g a n i z a c i j a sastavljena v e ć i n o m o d tali­ janskih gangsterskih » o b i ­ telji«. O d 1925. d o 1 9 3 1 . godine Al C a p o n e je bio »gazda« č i kaških z l o č i n a č k i h b a n d i . Bio je nemilosrdan kriminalac po čijem su nalogu izvedena m n o g a strašna ubistva, p r i m ­ j e r i c e masakr n a d a n sv. V a ­ lentina. N a k r a j u j e u h a p š e n , ali ne z b o g brojnih ubojsta­ v a , v e ć z b o g p o r e z n i h prekr­ šaja. U m r o j e 1 9 4 7 . g o d i n e . M n o g i drugi »gazde« p o g i ­ nuli su u k r v a v i m r a t o v i m a iz­ među suparničkih bandi. 69

MUOVI, L E G E N D E I J U N A C I < SA T K O JE BILA » D A M A SVJETILJKOM«? N a j p r i j e je radila s o p a t i c a m a u Njemačkoj i Francuskoj, a 1 8 5 3 . g o d i n e se zaposlila u londonskoj bolnici. G o d i n u d a n a kasnije j e u Scutariju u Turskoj n j e g o v a ­ la r a n j e n e v o j n i k e . B o l n i č k i uvjeti su je toliko užasnuli da je ih o d m a h p o č e l a mijenjati. V i đ a j u ć i j e k a k o n o ć u prolazi pored njihovih kreveta, zah­ v a l n i v o j n i c i su je nazvali » d a m o m sa svjetiljkom«. Da bi nastavila svoj r a d , Florence je 1860. godine otvorila školu za b o l n i č a r k e . To je bila p r v a u s t a n o v a te vrste u svijetu.

Britanski vojnici ranjeni u k r i m s k o m ratu nazivali su b o l n i č a r k u koja se o njima brinula » d a m o m sa svjetljikom«. Bila je to Florence Nightingale, osnivač i orga­ nizator bolničarske službe. S a z n a v š i d a F l o r e n c e želi p o ­ stati b o l n i č a r k o m , obitelj N i g h t i n g a l e se zaprepastila. G o d i n e 1845. malo je žena i m a l o p o s a o , a b o l n i č a r k e su bile m a l o c i j e n j e n e . N o , Flo­ r e n c e j e ostvarila s v o j e želje. > K O J A JE C R N A BILA MOJSIJE KAO lo u k i n u t o . P o m o g l a joj je or­ g a n i z a c i j a koja j e tajnim p u ­ tovima prebacivala robove u s l o b o d n e z e m l j e . Harriet se kasnije i s a m a priključila toj tajnoj o r g a n i z a c i j i . N a k o n što j e o s l o b o d i l a č l a n o v e s v o j e obitelji, Harriet se p o v r e m e n o vraćala na J u g . U s v a k o m bijegu izlagala se ž i v o t n o j o p a s n o s t i , a bojažlji­ v e s l j e d b e n i k e poticala j e na­ bijenom puškom! U k u p n o je oslobodila 300 robova. T i j e k o m g r a đ a n s k o g rata Harriet je radila k a o b o l n i ­ č a r k a i špijun na strani S j e ­ vera. < T K O JE O S N O V A O KRIŽ?

AMERIKANKA POZNATA SVOGA

NARODA?

K a o što je M o j s i j e p o v e o I z r a e l c e iz r o p s t v a u E g i p t u , tako je i Harriet T u b m a n pomogla crnim robovima da p o b j e g n u iz južnih drža­ va u s l o b o d n e s j e v e r n e zemlje Amerike. Harriet T u b m a n j e r o đ e n a oko 1820. godine kao ropkinja u M a r v l a n d u . G o d i n e 1 8 4 9 . uspjela j e p o b j e ć i n a S j e v e r , gdje j e ropstvo v e ć bi­

CRVENI

C r v e n i križ je h u m a n i t a r n a organizacija za pružanje p o m o ć i u ratu i m i r u . O s ­ n o v a n j e 1863. g o d i n e m e ­ đunarodnim dogovorom po zamisli m l a d o g švicar­ skog bankara Henrija Dunanta. F r a n c u z i i Austrijanci su 1 8 5 9 . g o d i n e vodili u sjever­ noj Italiji bitku k o d Solferina. P o s v u d a su u agoniji ležali ra­ njeni v o j n i c i , a j e d a n od o n i h koji su vidjeli n j i h o v u patnju bio j e H e n r i D u n a n t . 70

D u n a n t j e n a p i s a o knjigu o toj borbi i p r e d l o ž i o da bi u s v a k o j zemlji t r e b a l o o s n o ­ vati o r g a n i z a c i j u za zbrinja­ v a n j e ranjenih v o j n i k a . G o d i ­ ne 1 8 6 3 . na sastanku u G e nevi o s n o v a n o j e p r v o t a k v o društvo. D a n a s C r v e n i križ djeluje širom svijeta. N j e g o v j e z a d a ­ tak da p o m a ž e ljudima u vri­ j e m e katastrofa, zatim ratnim z a r o b l j e n i c i m a i pruža s o c i ­ j a l n u skrb. S i m b o l m u j e cr­ v e n i križ na bijeloj p o z a d i n i , kojeg poštuju svi n a r o d i . U muslimanskim zemljama znak je crveni polumjesec.

MUOVI, L E G E N D E I J U N A C I > T K O JE B I O ALBERT rad na sveučilištu i o b r a z o ­ v a o s e z a liječnika. S a s u p r u ­ g o m se preselio u z a p a d n u Afriku i u L a m b a r e n u u G a bonu osnovao bolnicu. Za p r v o g svjetskog rata svi su n j e m a č k i g r a đ a n i morali napustiti f r a n c u s k e kolonije u A f r i c i . S c h w e i t z e r se n a k o n rata vratio i n a š a o svoju b o l ­ nicu u ruševinama. O b n o v i o ju j e , a u s k o r o je u blizini o s n o v a o i koloniju za g u b a v c e . S v e d o s v o j e smrti 1 9 6 5 . g o d i n e živio je u L a m b a r e n u i b r i n u o se za b o l e s n i k e . Za svoj rad j e 1 9 5 2 . g o d i n e na­ građen N o b e l o v o m nagradu. < T K O JE BILA H E L E N u Bostonu. A n n e j e o b u z d a l a divlju d j e v o j č i c u i n a u č i l a je »go­ voriti«. N a j p r i j e joj je laganim udarcima po dlanu pokazala pojedine znakove a b e c e d e , a zatim i z n a k o v e za o d r e đ ­ e n e riječi. U dvije g o d i n e H e l e n je n a u č i l a čitati i pisati Brailleovim pismom. Dodiru­ j u ć i grlo s v o j e učiteljice osje­ tila je k a k o njen glas titra i p o k u š a l a na isti n a č i n stvo­ riti z v u k . T a k o je n a u č i l a i govoriti. H e l e n Keller j e p o h a đ a l a k o l e d ž , a o d a n a učiteljica A n n e je uvijek bila uz n j u .

SCHWEITZER? Albert Schweitzer je bio vi­ šestruko darovit: bio je uči­ telj, filozof i g l a z b e n i k . Poznat je prvenstveno po svom radu kao liječnik mi­ sionar u Africi. Schweitzer je rođen 1875. g o d i n e u pokrajini A l s a c e (ta­ da dio Njemačke, a danas F r a n c u s k e ) . N a k o n studija p o s t a o je profesor teologije i napisao n e k o l i k o knjiga o kršćanstvu. B i o je jednako p o z n a t i k a o orguljaš. G o d i n e 1905. prekinuo je

KELLER? N a k o n bolesti u r a n o m dje­ tinjstvu H e l e n Keller je ostala slijepa, gluha i nije­ ma. Uz svestranu p o m o ć učiteljice svladala je svoje nedostatke te pomagala drugim slijepim i gluhim ljudima. H e l e n je rođena 1880. godi­ n e u S A D . N a k o n šest g o d i n a provedenih u tihom, mrač­ n o m svijetu, H e l e n j e d o b i l a učiteljicu A n n e S u l l i v a n iz P e r k i n s o v e škole za slijepe > T K O JE M A J K A g o v o r i o da napusti s a m o s t a n i p o m a ž e ljudima. O d j e v e n a u sari i bosih n o ­ gu otišla je u najsiromašniju četvrt C a l c u t t e . G o d i n e 1 9 4 8 . C r k v a joj j e d o z v o l i l a d a o s ­ nuje n o v i o p a t i č k i red koji se naziva Sestre m i l o s n i c e . U 30 g o d i n a M a j k a T e r e z a i n j e n e o p a t i c e spasile su mnogu napuštenu djecu, po­ m a g a l e su g u b a v c i m a i njego­ v a l e b o l e s n e i stare. D o 1 9 7 9 . g o d i n e njihov j e red i m a o više o d 2 0 0 o g r a n a k a širom svijeta. M a j k a T e r e z a j e z a svoj rad n a g r a đ e n a N o b e ­ l o v o m n a g r a d o m z a mir.

TEREZA? Majku Terezu iz Calcutte mnogi nazivaju živim sve­ c e m . O n a je katolička opa­ tica k o j a j e n a p u s t i l a š k o l u u kojoj je p o d u č a v a l a d j e c u da bi pomagala bolesnim i siromašnim ljudima. Agnes G o n x h a B o j a x h i u rođena je 1 9 1 0 . g o d i n e u S k o p ­ j u . Postala j e o p a t i c a , studirala je u Irskoj, te se u C a l c u t t i U Indiji zaposlila k a o učitelji­ c a . P u t u j u ć i j e d n e n o ć i vlakom č u l a je glas koji joj je

71

V O

T K O JE N A P I S A O EP GILGAMEŠU?

V

T K O JE N A P I S A O

V

T K O JE BILA S A P F O ?

ILIJADU I ODISEJU? Ilijada i Odiseja su p o z n a t i grčki j u n a č k i e p o v i koji go­ vore o opsadi Troje i doga­ đajima koji su p o t o m uslije­ dili. Smatra se da ih je napi­ sao H o m e r , slijepi pjesnik s grčkog otoka Hiosa. 0 H o m e r u z n a m o toliko malo da čak ne možemo tvrditi da je zaista p o s t o j a o ! U s t v a r i , m o g u ć e j e d a Ilijadu 1 O d i s e j u nije n a p i s a o isti autor. A k o j e ipak p o s t o j a o , H o m e r j e v j e r o j a t n o bio lutajući pjesnik koji je p r i č a o stare p r i č e i svirao liru. Do Homerovog vremena te su se p r i č e stotinama g o d i n a prenosile u s m e n o m predajom. O k o 600. godine pr. n. e r e n a p o k o n su zapisane.

Ep o Gilgamešu je z b i r k a d r e v n i h priča nastalih na p o d r u č j u Bliskog istoka zvanom Mezopotamija. Ne z n a m o t k o i h j e z a p i s a o , ali znamo da se to dogodilo o k o 2000. g o d i n e p r . n . e r e . K a o svi e p o v i , tako i Ep 0 Gilgamešu govori o junaci­ ma i n j i h o v i m p o d v i z i m a . U o v o m e p u riječ je o b a b i ­ l o n s k o m kralju G i l g a m e š u 1 n j e g o v o m prijatelju E n k i d u . P r i č e v j e r o j a t n o p o t j e č u još iz t r e č e g tisućljeća pr. n. e r e , ali su se isprva prenosile usmenom predajom. Nakraju su z a p i s a n e na glinenim p l o ­ čicama. Ep se sastoji od pet p j e v a ­ nja. P o s e b n o z a n i m l j i v o j e p j e v a n j e o velikoj p o p l a v i ko­ ju je j e d n a obitelj preživjela izgradivši a r k u . Pretpostavlja se da je to temelj biblijske priče o N o i .

S a p f o je bila grčka pjesniki­ nja s o t o k a L e z b o s u Egej­ skom moru. O n a je jedina poznata pjesnikinja iz toga vremena. S a p f o j e živjela i z m e đ u 6 1 0 . i 5 8 0 . g o d i n e pr. n. e r e . Bila je o b r a z o v a n a ž e n a iz b o g a t e obitelji. O n j e n o m je ž i v o t u m a l o toga p o z n a t o . P o u z d a n o z n a m o s a m o d a j e imala kćer Cleis. V e ć i n a njenih djela bile su ljubavne pjesme upućene drugim ž e n a m a . O k o 300. g o d i n e pr. n. e r e sastavljena je č i t a v a zbirka njenih pjesa­ m a , ali su do 8. stoljeća sa­ č u v a n i tek neki njeni d i j e l o v i . N a k o n toga j e S a p f o stolje­ ć i m a bila z a b o r a v l j e n a , iako je u s v o j e v r i j e m e bila toliko p o z n a t a da se njen lik poja­ v i o na k o v a n i c a m a i v a z a m a . N j e n su stil o p o n a š a l i m n o g i drugi p j e s n i c i .

72

UMJETNOST I ZABAVA 7 T K O JE P I S A O BASNE? V T K O JE G L A V N I RAMAYAME?

V

T K O JE B I O

Smatra se da je grčke basne (kratke priče s m o r a l n o m p o u k o m ) pisao obogaljeni o s l o b o đ e n i r o b Ezop koji je živio u 5. stoljeću pr. n. e r e . B a s n e su kratke p r i č e u prozi ili stihovima u kojima g l a v n u j l o g u imaju životinje. M n o g i stručnjaci vjeruju d a E z o p u o p ć e nije p o s t o j a o , v e ć da su G r c i sve basnopisc e nazivali z a j e d n i č k i m i m e ­ nom »Ezop«. B a s n e su se du­ go v r e m e n a prenosile usme­ n o m p r e d a j o m , p a j e priča o njihovom autoru ubrzo po­ stala d i o tradicije i v j e r o j a t n o je izmišljena. M n o g e basne su popularne još i d a n a s . Na d o n j o j slici je o r i k a z a n a lisica iz b a s n e koja e , n e m o g a v š i dosegnuti gro­ ž đ e , zaključila d a j e o n o o n a k o kiselo. B a s n e koje p o z n a j e m o d a nas z a p i s a o je rimski p i s a c - e d r o koji je ž i v i o u v r i j e m e Krista. M e đ u t i m , n e k e su b a s ­ ne z a p i s a n e i m n o g o ranije, o k o 4. stoljeća pr. n. e r e .

JUNAK

VERGILIJE? Publije Vergilije M a r o bio je veliki rimski pjesnik. Njegovo najpoznatije djelo j e Eneida, e p s k a p j e s m a o padu Troje i postanku rimskog naroda. Vergilije j e r o đ e n 7 0 . g o d i n e pr. n. e r e n e d a l e k o grada M a n t o v e u Italiji. U z d r ž a v a o ga je bogati p o k r o v i t e l j , pa se tijekom č i t a v o g života m o ­ g a o posvetiti p i s a n j u . U pr­ v i m p j e s m a m a p i s a o je o pri­ r o d i , ali je slavu s t e k a o tek svojim p o s l j e d n j i m d j e l o m , Eneidom. U njemu govori o padu T r o j e , te o bijegu Eneja i nje­ g o v i h sljedbenika u Italiju gdje su o s n o v a l i naselje. P j e s m a prati s v e n j i h o v e pustolovine na putovanju, pa t a k o i p r e l a z a k p r e k o mitske rijeke Stiks koja dijeli o v o z e ­ maljski svijet o d p o d z e m ­ noga. Vergilije j e u m r o 19. g o d i ­ n e pr. n . e r e n a k o n p u t o v a n j a u G r č k u gdje j e o b o l i o o d g r o z n i c e . Ž e l i o je da se Ene­ ida n a k o n n j e g o v e smrti spa­ li, ali j e c a r n a r e d i o d a j e o b ­ jave.

Ramayama j e p o z n a t i i n d i j ­ ski e p . N j e n glavni j u n a k j e R a m a , kralj O u d h a u sje­ vernoj Indiji. Vjerovalo se da je on b o g Višna koji je p o p r i m i o ljudski oblik i spustio se na Z e m l j u da je s p a s i o d zla. Ramayamu (što z n a č i » R a m i na putovanja«) je oko 300. g o d i n e pr. n . e r e n a p i s a o pjesnik V a l m i k i na indijskom jeziku sanskrtu. P j e s m a s e sastoji o d s e d a m knjiga koje o p i s u j u k a k o je R a m a u b o r b i stekao ruku S i ­ t e , k ć e r k e d r u g o g a kralja. U p o č e t k u je m l a d i par ž i v i o sretno, ali j e R a m a kasnije protjeran iz g r a d a i prisiljen da sa S i t o m i n j e n i m p o l u b r a t o m L a k s a n o m živi u š u m i . U m e đ u v r e m e n u je d e ­ m o n s k i kralj R a v a n a iz L a n k e (Sri L a n k a ) o t e o Situ i o d v e o je u s v o j e kraljevstvo. R a m a i L a k s a m a su je uz p o m o ć kralja m a j m u n a S u g r i v a i nje­ g o v o g generala H a n u m a n a uspjeli o s l o b o d i t i . R a m a se sa S i t o m vratio u O u d h i p o n o v ­ n o z a u z e o prijestolje.

UMJETNOST I ZABAVA > TKO JE BIO O M A R stvenik d o b i o j e p o s a o kra­ ljevskog a s t r o n o m a , t e j e m o ­ dernizirao perzijski k a l e n d a r . Kasnije je z a j e d n o s d r u g i m a s t r o n o m i m a p o d i g a o zvjez­ darnicu u Isfahanu. U svoje je vrijeme bio poznat kao pi­ sac na polju z n a n o s t i , p o v i j e ­ sti, p r a v a , m e d i c i n e i m a t e ­ matike. N i k a d nije smatran v a ž n i m p j e s n i k o m , pa se m n o g i z n a n s t v e n i c i č a k n e slažu s mišljenjem da su Rubaije n j e g o v o d j e l o . U s v a k o m slu­ č a j u , i z d a n e s u tek 2 0 0 g o d i ­ na n a k o n n j e g o v e smrti.

KHAYYAM? O m a r K h a y y a m je bio per­ zijski p j e s n i k , a s t r o n o m i z n a n s t v e n i k koji je živio u 11. stoljeću naše ere. Proslavio se prvenstveno kao pjesnik. Zbirku njego­ v i h d j e l a n a z v a n u Rubaije j e u 19. s t o l j e ć u E d w a r d Fitzgerald p r e v e o na engle­ ski jezik. O m a r K h a y y a m je rođen u N e y s h a b u r u u Perziji (da­ našnjem Iranu). Kao vrlo nadareni znan­

<

T K O JE N A P I S A O

PRIČU O GENJIJU? Priča o Genjiju je n a p i s a n a u Japanu u 11. stoljeću, a n e k i je smatraju p r v i m r o m a n o m . Njena autorica zvala se M u r a s a k i S h i k i b u . T e š k o je reći je li Priča o Genjiju zaista prvi r o m a n , ali j e s v a k a k o prvi v a ž a n roman. N a p i s a n a je u v r i j e m e k a d su žene na dvoru japanskog c a r a r e d o v i t o pisale d n e v n i k e . M u r a s a k i j e prije Priče o Genjiju napisala > T K O J E 1001 N O C PRIČAO PRIČE? kralju p r i č u . D o š a v š i d o n a j ­ zanimljivijeg dijela prekinula je p r i č u i rekla kralju da j o j , želi li čuti kraj, m o r a d o z v o ­ liti d a živi još j e d a n d a n . T a ­ ko se to nastavilo 1001 n o ć , s v e d o k kralj nije o d u s t a o o d ubojstava. M e đ u pričama koje j e Š e h e r e z a d a p r i p o v i j e ­ dala bile su i o n e o S i m b a d u p o m o r c u , te o A l a d i n u . Te su p r i č e n a r o d n e , a nastale su na p o d r u č j u S r e d n j e g a i D a ­ lekoga istoka. Prvi puta su ih zapisali A r a p i o k o 1 0 0 0 . g o ­ dine naše ere p o d nazivom Tisuću i jedna noć.

j e d a n d n e v n i k , t e kratku p r i č u Izumi Shikibu nikki koja je sadržala i p o e z i j u . O k o 1 0 1 0 . g o d i n e napisala j e Priču o Genjiju koja je o d m a h doživjela veliki uspjeh. Priča govori o životu i ljubavima princa Genjija. V o ­ lio je n e k o l i k o ž e n a , a s v a k a se prema njemu odnosila d r u g a č i j e . Knjiga j e bila p o ­ p u l a r n a s t o l j e ć i m a , pa je utje­ c a l a na m n o g e p i s c e koji su smatrali da je b o l j e pisati slič­ na d j e l a , n e g o stvarati nešto n o v o i p o s v e različito.

N e k o ć je u Arabiji živjela princeza koja je svoj život spasila pričajući p r i č e to­ k o m 1001 n o ć i . Postojijegenda o okrutnom kralju Šahriju koji se s v a k i m d a n o m p o n o v n o ž e n i o i za­ tim u b i j a o ž e n u . N a k r a j u s e o ž e n i o Š e h e r e z a d o m , kćer­ k o m s v o g g l a v n o g ministra, koja je o d l u č i l a zaustaviti n j e g o v a ubijanja. Prve noći nakon vjenčanja Š e h e r e z a d a j e p o č e l a pričati 74

UMJETNOST I ZABAVA < T K O JE N A P I S A O obilježja Božanstvene kome­ dije je m o d e r n i jezik. U to su v r i j e m e o b r a z o v a n i ljudi i o z ­ biljni pjesnici pisali na latin­ skom jeziku. Ep se sastoji od tri dijela. U p r v o m D a n t e o p i s u j e svoj put kroz p a k a o kroz k o j f g a v o d i pjesnik Vergilije. N a k o n toga u društvu Vergilija p o s ­ j e ć u j e čistilište. U t r e ć e m dijelu d o l a z i u raj, te o n d j e s u s r e ć e B e a t r i c e , ž e n u koju j e o b o ž a v a o . U raju je č a k na trenutak ugledao Boga.

BOŽANSTVENU KOMEDIJU? Božanstvenu komediju — koju mnogi stručnjaci smatraju najvažnijim pjes­ ničkim djelom srednjovje­ k o v n e E v r o p e — napisao je na talijaskom jeziku pjesnik Dante Alighieri. Dante je rođen 1265. godine u F i r e n c i , ali je z b o g politič­ kih s u k o b a protjeran iz gra­ d a . N a k o n d u g o g o d i š n j e g lu­ tanja skrasio se u R a v e n n i . J e d n o o d najznačajnijih > T K O JE B I O PETRARCA? Petrarca je bio poznati znanstvenik i pjesnik. Na­ k o n 14. s t o l j e ć a s n a ž n o j e utjecao na evropsku po­ eziju. ~ r a n c e s c o P e t r a r c a j e živio :d 1304. do 1374. godine, ako je r o đ e n u Italiji, v e ć i n u z \ o t a p r o v e o je u F r a n c u ­ skoj. N a p i s a o j e više o d 4 0 0 z e s a m a , od kojih je 3 6 6 : o p i j e n o u zbirci Kanconif V e ć i n a pjesama posveće­ na je L a u r i , za koju se ne m o ­ že p o u z d a n o reći je li zaista postojala ili je bila tek Petrarkin idea'K P e t r a r c a je p o s e b n o z n a č a j a n jer j e sastavio pra­ vila o pisanju p o e z i j e . lako j e slijedio D a n t e o v primjer i p i s a o na talijanskom jeziku, Petrarca je život po­ svetio istraživanju latinske p o e z i j e . Z a h v a l j u j u ć i Petrarkinom radu oživljena je po­ ezija Livija i C i c e r o n a , koja bi i n a č e v j e r o j a t n o pala u za­ borav.

<

T K O JE N A P I S A O PRIČE?

KENTERBERIJSKE

Kenterberijske priče su zbirka pripovjesti u stihu zamišljenih kao da ih priča­ ju hodočasnici na putu u C a n t e r b u r y u 14. s t o l j e ­ ć u . Napisao ih je engleski pjesnik Geoffrey Chaucer. C h a u c e r j e živio o d 1 3 4 2 3 d o 1 4 0 0 . g o d i n e . O s i m što se b a v i o p j e s n i š t v o m , služio j e k a o v o j n i k i radio k a o d i p l o ­ mat t e k a o d r ž a v n i č i n o v n i k . Kenterberijske p r i č e su nje­ g o v o n a j p o z n a t i j e , ali ne i j e ­

d i n o d j e l o . R o m a n c a o tro­ j a n s k o m ratu n a z v a n a Troilus i Kriseide se još uvijek čita, ali n i k a d nije postigla p o p u ­ larnost k a o Kenterberijske p r i č e , koje C h a u c e r č a k nije dovršio. P r i č e o d r a ž a v a j u karakter p r i p o v j e d a č a i javljaju se u o p s e g u od p r i č e p o g a n o g mlinara d o viteške p r i č e o časti i j u n a š t v u . D a n a s su posebno omiljene modernizi­ r a n e e n g l e s k e verzije o v o g djela.

75

<

T K O JE B I O D O N

QUIJOTE? D o n Q u i j o t e je glavni junak r o m a n a k o j e g j e u 17. s t o ­ ljeću napisao španjolski pi­ sac M i g u e l d e C e r v a n t e s . C e r v a n t e s j e živio o d 1 5 4 7 . do 1616. godine. Život su m u i s p u n j a v a l e b r o j n e pusto­ l o v i n e i n e u g o d n a iskustva. K a o m l a d i ć j e pristupio vojsci (gdje su ga zarobili T u r c i ) , a kasnije je r a d i o za v l a d u . Njegov junak D o n Quijote d o ž i v l j a v a r a z n o l i k e pustolo­ vine. Opisan je kao čudak < T K O JE S A S T A V I O NARODIH

koji u starosti o d l u č u j e posta­ ti vitez i činiti j u n a č k a djela. Stoga j e n a v u k a o stari o k l o p , o s e d l a o konja i k r e n u o u svi­ jet sa starim prijateljem S a n c h o m P a n z o m (koji j e j a h a o na magarcu). U g l e d a v š i v j e t r e n j a č e , stari i kratkovidni D o n Quijote je p o m i s l i o da se radi o d i v o v i ­ ma te ih je k r e n u o n a p a s t i ! N a k o n brojnih p u s t o l o v i n a D o n Q u i j o t e s e m i r n o skrasio u svom domu.

PRVU ZBIRKU PRIPOVJETKI?

Većina pripovijetki je toliko stara da nitko ne zna tko ih je prvi ispričao. Pa ipak, z n a m o da je najstariju zbir­ ku pripovjetki zapisao fran­ cuski pisac Charles Perrault 1697. g o d i n e . P o z n a t i s a ­ kupljači p r i p o v j e t k i bili su i njemačka braća J a c o b Carl i VVilhelm Carl G r i m m . P e r r a u l t o v a zbirka pripovjetki bila je namijenjena njegovoj vlastitoj d j e c i . N a z v a o j u j e < T K O JE B I O ROBINSON CRUSOE?

Priče iz davnine, a sadržala j e b r o j n e o m i l j e n e pripovjetke poput M a č k a u č i z m a m a i Modrobradog. B r a ć a G r i m m ( k a k o su ih n a j č e š ć e nazivali) bili su o z ­ biljniji, z n a n s t v e n i sakupljači n a r o d n i h p r i č a . Nastojali su ih zapisivati t o č n o o n a k o ka­ ko su ih č u l i . S v o j a djela, na­ m i j e n j e n a djeci i o d r a s l i m a , pripremali su od 1812. do 1822. godine. Njihove naj­ p o z n a t i j e p r i č e su Ivica i M a ­ rica (crtež lijevo), te P a l č i ć .

R o b i n s o n C r u s o e je glavni junak priče o brodolomcu k o j u j e 1719. g o d i n e n a p i ­ sao engleski književnik Daniel D e f o e . Priča govori o b r o d o l o m c u R o b i n s o n u C r u s o e u koji j e preživio b r o d o l o m i nasukao se na pustom otoku. G o d i n a ­ ma je živio p o s v e s a m , a kas­ nije se sprijateljio s u r o đ e n i ­ kom kojeg je nazvao Petko. Z a m i s a o o b r o d o l o m c u što ostaje s a m na p u s t o m o t o k u 76

p r e p u š t e n vlastitim s n a g a m a bila j e o d u v i j e k p o p u l a r n a . D e f o e a su na pisanje o v o g djela p o t a k l e p r i č e iz stvar­ n o g života p o m o r a c a , p o s e b ­ n o priča A l e k s a n d r a Selkirka koji je b i o vrlo p o z n a t u nje­ g o v o d o b a , a d o ž i v i o je slič­ nu sudbinu kao Robinson Crusoe. Robinson Crusoe nije j e d i ­ no D e f o e o v o djelo. Bio je n o v i n a r i pisao je političke b r o š u r e z b o g kojih j e č e s t o u p a d a o u n e v o l j e . N a p i s a o je i nekoliko romana, primjerice Uličarka Flanders te Dnevnik o godini kuge.

UMJETNOST I ZABAVA D> T K O JE O P I S A O GULIVEROVA PUTOVANJA? Guliverova putovanja su podrugljiva priča o pustolo­ vinama mornara Lemuela Gulivera. Napisao ih je J o ­ nathan Swift, svećenik i u č e n j a k koji je živio od 1667. d o 1745. g o d i n e . Swift je r o đ e n u Irskoj, g d j e je p o h a đ a o k o l e d ž Trinity u D u blinu. M l a d o s t je p r o v e o u E n g l e s k o j , da bi nakraju postao starješina k a t e d r a l e sv. Particka u D u b l i n u . P i s a o > T K O JE B I O je britko i p o d r u g l j i v o , pa mu djela v e ć i n o m nisu bila p o p u ­ larna. Č a k j e i G u l i v e r o v a p u ­ tovanja, napisana u obliku vesele dječje pripovjetke, stvorio s c i l j e m da » u s k o m e š a svijet«. T o j e z a p r a v o prikri­ v e n i n a p a d na život i politiku njegovog vremena. O s i m p o z n a t e p r i č e u ko­ joj su G u l i v e r a zarobili Liliput a n c i , knjiga sadrži i d r u g e zgode s njegovog putovanja. Guliver odlazi u zemlju divo­ va B r o b d i n g n a g , te u z e m l j u k o j o m v l a d a j u stvorenja nalik konjima.

CANDIDE? C a n d i d e j e g l a v n i j u n a k sa­ tiričnog romana poznatog francuskoj pisca Voltaira k o j i j e ž i v i o o d 1694. d o 1778. g o d i n e . V o l t a i r e o v o p r a v o i m e bilo j e Francois M a r i e Arouet. V e ć i ­ nu života se b o r i o protiv tira­ nije, a o n e s k o j i m a se nije slagao n a p a d a o j e o š t r o m sa­ tirom. Candide je n a j p o z n a t i j e Voltaireovo djelo. G o v o r i o m l a d i ć u koji p o d u t j e c a j e m > T K O JE S T V O R I O

s v o g učitelja P a n g l o s s a v j e r u ­ je da ljudi ž i v e u » n a j b o l j e m o d svih m o g u ć i h s v j e t o v a « . V o l t a i r e n a p a d a filozofiju o p ­ timizma o p i s u j u ć i k a k o C a n ­ d i d e n a k o n m n o g o zastrašu­ j u ć i h doživljaja - o t m i c e , ubojstva, rata i potresa - na­ pušta s v o j e v j e r o v a n j e i zak­ ljučuje d a j e n a j b o l j e z a č o v ­ jeka da » o b r a đ u j e svoj vrt«. Voltaire je neko vrijeme bio zatočen u poznatom pa­ riškom z a t v o r u Bastille, a kasnije je živio u izgnanstvu u E n g l e s k o j . N a k r a j u se skra­ sio u Š v i c a r s k o j .

FRANKENSTEINOVO ČUDOVIŠTE? Priču o znanstveniku Frankensteinu i čudovištu koje je on sastavio od pojedinih dijelova d r u g i h ljudi napi­ sala j e 1818. g o d i n e M a r y Shelley. Mary Shelley je rođena 1797, a umrla je 1 8 5 1 . g o d i n e . U d o b i od 1 7 g o d i n a zalju­ bila se u pjesnika P e r c y a B y s s h e a S h e l l e y a . lako j e S h e l l e y v e ć b i o o ž e n j e n , lju­ b a v n i c i su pobjegli u Š v i c a r ­

sku gdje su n e k o v r i j e m e živ­ jeli s p j e s n i k o m L o r d o m B y r o n o m . N a k o n s t o j e 1816. g o d i n e umrla S h e l l e y e v a s u ­ pruga, M a r y se udala za S h e l ­ leya, no on je nakon samo šest g o d i n a s t r a d a o . Preostali d i o života M a r y j e o b j a v l j i v a l a djela svoga s u ­ pruga. N a s t a v i l a je pisati vla­ stita djela i o b j a v i l a zbirku p r i č a , a i z d a v a l a je i č a s o p i s . M e đ u t i m , Frankenstein je njeno najznačajnije djelo. G o v o r i k a k o j e č u d o v i š t e što ga je Frankenstein izradio v i ­ djelo toliko okrutnosti i zla da se o k r e n u l o protiv njega.

UMJETNOST I ZABAVA < T K O JE B I O ALESSANDRO MANZONI? A l e s s a n d r o M a n z o n i j e ži­ v i o u 19. s t o l j e ć u i b i o je poznati talijanski pisac. Njegov se roman Zaručnici uvrštava u najvažnija djela talijanske književnosti. M a n z o n i je rođen 1785. go­ d i n e i u m r o je 1 8 7 3 . B i o je o d a n i rimokatolik, p a j e vjera z n a t n o utjecala k a k o na nje­ g o v e p o g l e d e n a svijet, t a k o i na djela. U s v o j e v r i j e m e je bio p o z n a t i pjesnik, n o d a n a s > TKO JE BIO M O B Y d o l o m j e preživio s a m o j e d a n član posade. Veliki d i o r o m a n a Moby D/c/cgovori o o p a s n o s t i m a i n e d a ć a m a kitolova u 19. sto­ l j e ć u . Prije p o j a v e velikih b r o d o v a z a lov m o r n a r i su se tim g o l e m i m ž i v o t i n j a m a približa­ vali u m a l i m č a m c i m a i ubijali ih h a r p u n i m a . M e l v i l l e j e živio o d 1 8 1 9 . d o 1 8 9 1 . godine i znao je mnogo okitolovu. Nekovrijemeje č a k b o r a v i o n a k i t o l o v c u gdje je doživio razne pustolovine - s u d j e l o v a o je u p o b u n i na b r o d u i preživio b r o d o l o m . se najviše cijeni n j e g o v ro­ man Zaručnici. R a d n j a tog r o m a n a o d v i j a se u 17. stoljeću u L o m b a r d i ­ ji. O k r u t n i lokalni tiranin D o n R o d r i g o želi spriječiti v j e n č a ­ nje m l a d o g R e n z a i L u c i j e , ali mu to nakraju ipak ne polazi za rukom. M a n z o n i je u svoja djela upletao povijesne događaje na n a č i n koji je bio p o s v e n o v u talijanskoj književnosti. P i s a o j e o b l i k o m čistog tosk a n s k o g n a r j e č j a , k o j e g su u sljedećih stotinu g o d i n a prihvatili g o t o v o svi talijanski pisci.

DICK? M o b y Dick je bio veliki bi­ j e l i kit k o j e g j e u p r i č i o p i ­ sao američki pisac H e r m a n Melville. Pričao M o b y Dicku je zapravo pripovijest o k a p e t a n u A h a b u , starom m o r e p l o v c u koji j e č i t a v o g ž i v o t a n a s t o j a o uloviti velikogbijelogkita. A h a b j e u l o v u n a M o b y D i c k a izgubio n o g u , i od tada je n j e g o v a želja d a g a ulovi s v a k i m d a n o m p o stajalasvevećom. Nakrajuje kit razorio A h a b o v b r o d , a b r o -

<

T K O JE B I O V I C T O R

HUGO? Victor H u g o je bio veliki francuski pjesnik, dramati­ čar i r o m a n o p i s a c . D v a nje­ gova najpoznatija romana su Zvonar crkve Notre-Da­ me i Jadnici. Victor H u g o je rođen 1802. g o d i n e , a djetinjstvo je p r o ­ v e o p u t u j u ć i s o c e m koji je radio k a o v o j n i službenik. K n j i ž e v n i č k u karijeru j e z a p o č e o 1 8 2 2 . g o d i n e pišući i g r o k a z e . R o m a n Zvonar crk­ ve Notre-Dame, čija se r a d 78

nja o d v i j a u s r e d n j o v j e k o v ­ nom Parizu, napisao je 1 8 3 1 . g o d i n e . Z b o g političkih s u ­ koba H u g o je 1 8 5 1 . godine m o r a o napustiti F r a n c u s k u . U t o m je r a z d o b l j u uglav­ n o m živio u J e r s e y u . O n d j e su nastale z b i r k e p j e s a m a Razmišljanja i Stoljetna legen­ da, k a o i n j e g o v najpoznatiji roman J a d n i c i . To je priča o odbjeglom osuđeniku J e a n u V a l j e a n u koji p o k u š a v a živjeti č a s n i m i korisnim ži­ votom. N a kraju života H u g o s e vratio u F r a n c u s k u , g d j e je 1885. godine i umro.

UMJETNOST I ZABAVA > T K O SU BILI TRI a r a d i o je k a o g e n e r a l . D u m a s je kao mladić jedva m o g a o čitati, ali j e tada otišao u Pariz i p o s t a o najprije d r a m a t i č a r , a zatim i pisac p o p u l a r n i h povijesnih romana. D a n a s je D u m a s poznat po djelima Tri mušketira i Grof Monte Cristo — priči o tajanstvenom bivšem robijašu E d m o n d u D a n t e s u koji se o s v e ć u j e za nepravednu kaznu.

MUŠKETIRA? Tri mušketira su d j e l o Francuskog pisca AJexandra D u m a s a koji je ž i v i o u 19. s t o ljeću. M u š k e t i r i P o r t h o s , Athos i A r a m i s , te njihov prijatelj d'Artagnan su f r a n c u s k i p u s t o l o v i iz 17. stoljeća. D u m a s j e živio o d 1 8 0 3 . d o 1870. godine. P o z n a j e m o ga kao Dumasa oca. Otac Dumasa o c a b i o je sin b o g a t a š a i karipske crnkinje,

<

T K O JE B I O H A N S ANDERSEN?

CHRISTIAN

Hans Christian Andersen bio je danski pisac dječjih pripovijetki. N e k e od nje­ govih poznatijih priča su Ružno pače i Mala sirena. H a n s Christian A n d e r s e n s e rodio 1805, a umro 1875. g o d i n e , lako je živio u v r l o siromašnoj p o r o d i c i , uspio j e završiti sveučilište i postati pisac. U n j e g o v o j prvoj knjizi na­ laze s e n e k e o d najpoznatijih dječjih pripovijetki, primjeri­ ce Kresivo i Princeza na zrnu > D€ T K O JE B I O H O N O R E BALZAC? potrebe. B a l z a c o v i r o m a n i opisuju p r o v i n c i j a l n i i pariški život i s a d r ž e najrazličitije l i k o v e . O b r a đ i v a o je teme poput o č i n s k e l j u b a v i , p o h l e p e , lju­ b o m o r e i m n o g i h drugih v i ­ d o v a života i politike u F r a n ­ cuskoj. Ljudska komedija je slože­ no djelo s v i š e od 2 0 0 0 liko­ v a , o d kojih s e m n o g i p o j a v ­ ljuju u n e k o l i k o r o m a n a . N a j ­ poznatiji r o m a n i su Otac Goriot i Rođaka Bette. B a l z a c je u m r o 1 8 5 0 . g o d i n e . N a foto­ grafiji je p r i k a z a n kip B a l z a c a kojeg j e izradio R o d i n .

graška. Pa ipak, prošlo je još m n o g o g o d i n a d o k nije ste­ kao pravu popularnost. Pripovijetke je zasnivao na n a r o d n i m p r i č a m a , ali su se o n e znatno razlikovale od priča što su ih skupljala bra­ ća G r i m . Priče o patuljcima i v j e š t i c a m a A n d e r s e n je za­ mijenio p r i č a m a koje su o d r a ž a v a l e n j e g o v t u ž a n i sam o t n i č k i život. N e k e o d njih s u , n a p r i m j e r , Kositreni voj­ nik, Mala jelka ili Djevojčica sa šibicama. Iz A n d e r s e n o v i h p i s a m a s a z n a j e m o d a j e bio v r l o o s ­ jećajan i duhovit čovjek.

B o n o r e d e B a l z a c j e b i o iznimno plodan francuski pisac k o j i j e s v o j i h s t o t i n j a k romana i kratkih priča nazvao zajedničkim imenom ljudska komedija. Balzac je r o đ e n 1 7 9 9 . g o d i n e u Toursu. G o d i n e 1 8 1 6 . p r e ­ selio se u Pariz gdje je tri g o d i n e studirao p r a v o . U b r z o se odlučuje postati p i s c e m . Cijelog je života živio vrlo ra­ strošno, p a j e m o r a o m n o g o pisati da bi z a d o v o l j i o s v o j e

79

UMJETNOST I ZABAVA V T K O JE B I O CHARLES V T K O JE N A P I S A O DETEKTIVSKE V TKO SU BILE SESTRE

DICKENS? M n o g i smatraju da je Char­ les D i c k e n s bio najveći e n ­ gleski romanopisac. Njegov književni opus obuhvaća Pickvvickove spise, Teška vremena, Malu Dorrit i m n o g e druge knjige. Dickens je rođen 1812. godi ne. M l a d o s t je p r o v e o u ne­ imaštini, a roditelji su mu zbog velikih dugova neko vri­ jeme boravili u zatvoru. Svoje je iskustvo prenio u romane, što se naročito os­ jeća u djelu David Copperfild g d j e d j e l o m i c e o p i s u j e vlastiti život. P r v i uspjeh postigao j e dje­ l o m Pickwickovi spisi k o j e je 1837. godine u nastavcima izlazilo u t j e d n o m č a s o p i s u . N a s t a v i o je pisati i stvorio m n o g a p o p u l a r n a djela koja se čitaju i d a n a s , lako su nje­ g o v i rani r a d o v i bili k o m i č n i , u kasnijim knjigama je opisi­ v a o b i j e d u , okrutnost i izopać e n o s t života u Engleskoj u 19. s t o l j e ć u . Posljednjih g o d i n a života je m n o g o p u t o v a o i č i t a o tu­ m a č e n j a svojih r o m a n a . U m r o je 1870. godine.

PRVE PRIČE?

BRONTÈ? Charlotte (1816-1854), E m i ly (1818-1849) i A n n e (1820-1849) bile su e n g l e ski r o m a n o p i s c i . C h a r l o t t i n o n a j p o z n a t i j e d j e l o j e Jane Eyre, a E m i l i n o Wuthering Heights k o j e se s m a t r a r e m e k - d j e l o m . A n n e j e napisala d v a r o m a n a - T h e Tenant of Wildfell Hall i Agnes Grey. Sestre Brontè su veći dio svog jednoličnog života provele zajedno s b r a t o m Branwell o m u o č i n s k o j k u ć i u selu H a v v o r t h u u e n g l e s k o j grofo­ viji Y o r k s h i r e . Pisati s u p o č e l e j o š k a o d j e c a , stvarajući zamišljena kraljevstva A n g r i a i G o n d a l . Kao odrasle su p o v r e m e n o o d l a z i l e u druga mjesta g d j e su radile k a o učiteljice. Divljina što ih je o k r u ž i v a l a ostavila j e d u b o k e t r a g o v e u n j i h o v i m r o m a n i m a , što se n a r o č i t o o s j e ć a u djelu Wuthering Heights. A n n e i E m i l y s u u m r l e v r l o m l a d e o d suši­ c e . C h a r l o t t a s e u d a l a , ali j e živjela još svega n e k o l i k o g o ­ d i n a , da bi n a k r a j u umrla u trudnoći.

Prve detektivske priče dje­ lo su a m e r i č k o g pisca Edgara Allana P o e a . Radnja im se o d v i j a u P a r i z u , a g l a v n i junak je Francuz C. Augu­ ste D u p i n . P o e je živio od 1809. do 1849. godine. U g l a v n o m je radio k a o urednik č a s o p i s a / u tom je poslu bio vrlo usp­ ješan jer se činilo da točno razumije što čitatelji traže. Njegove vlastite p r i č e , prim­ jerice Propast kuće Usherovih, č e s t o su bile zastrašu­ juće.

Detektiv A u g u s t e D u p i n s e prvi puta p o j a v l j u v j e u priči Ubojstva u ulici Morgue g d j e rješava tajnu niza ubojstava što ih je p o č i n i l o b i ć e s naiz­ gled nadljudskom snagom. N a k r a j u se otkriva da se radi o divovskom čovjekolikom m a j m u n u . Druga priča s M. Dupinom, Ukradena pisma, govori o ucjenama u visokom društvu. U svoje doba P o e je b i o cijenjeni pjesnik i kritičar. D a n a s g a u g l a v n o m smatra­ m o p i s c e m kratkih priča koji je znatno utjecao na druge autore.

80

UMJETNOST I ZABAVA " T K O JE N A P I S A O no skrovište stiže u n e o b i č a n p o d z e m n i svijet prvi je puta ispričao 1 8 6 2 . g o d i n e kćeri svoga prijatelja A l i c e L i d d e l l . Alice je zamolila Lewisa Carrolla da zapiše priču, a j e d a n prijatelj n o v i n a r ga j e , s l u č a j n o pročitavši r u k o p i s , n a g o v o r i o d a j e o b j a v i . Knji­ ga je izdana 1865. godine, a ilustrirao ju je p o z n a t i kari­ katurist T e n n i e l . N a k o n v e l i ­ kog u s p j e h a L e w i s C a r r o l l j e 1872. godine napisao i priču Alice s druge strane ogledala. U njoj A l i c e d o l a z i u svijet u k o j e m je s v e o k r e n u t o na­ opačke. L e w i s C a r r o l l j e p o d pra­ vim i m e n o m objavio nekoli­ ko stručnih knjiga o m a t e m a ­ tici, a b i o je i d o b a r fotograf amater. V T K O JE N A P I S A O ZNANSTVENOPRIČE?

K N J I G U ALICE U ZEMLJI ČUDESA? Charles Lutwidge Dodg>on, p o z n a t i j i k a o L e w i s Carroll, bio je izvrstan znanstvenik i matematičar. M e đ u t i m , danas je uglav­ n o m poznat kao pisac dvije omiljene dječje knjige — Alice u zemlji čudesa i Alice s druge strane ogle­ dala. Lewis Carroll je živio od 1832. do 1898. godine. Š k o o v a o se na sveučilištu u O x ­ ford u, g d j e je p r o v e o i v e ć i n u - . o g a života. N i k a d s e nije oženio niti je i m a o d j e c e , ali se u ž i v a o u n j i h o v o m društvu volio im pričati p r i č e . P r i č u o A l i c e koja slijedeći z e c a kroz n j e g o v o p o d z e m ­

PRVE

FANTASTIČNE

P r v e znanstvano-fantastične priče djelo su francu­ skog pisca Julesa V e r n e a . l a k o j e u m r o j o š 1906. g o d i ­ ne ne d o č e k a v š i razvoj m o ­ d e r n e t e h n o l o g i j e , u knji­ gama je spominjao helikop­ t e r e i r a k e t e za l e t u svemir. J u l e s V e r n e nije bio z n a n s t v e ­ nik niti p u s t o l o v . N a j v e ć a p u ­ stolovina k o j o m se tek m a l o približio u z b u đ e n j i m a što ih p r o l a z e n j e g o v i izmišljeni li­ k o v i bio je let u b a l o n u ! P r i č e s kojima je stekao slavu prvi su puta o b j a v l j i v a ­ ne u n a s t a v c i m a u č a s o p i s u pod zajedničkim naslovom Neobična putovanja. Među njima su bile Put u središte zemlje, Dvadeset tisuća milja ispod mora i d r u g e . U s v o j i m zamišljenim p u t o v a n j i m a Verne je predvidio putovanja r a k e t o m , razvoj p o d m o r n i c a i p o j a v u televizije. U s p i o j e č a k opisati beste­ žinsko stanje m n o g o prije no što su astronauti prvi puta poletjeli u s v e m i r !

81

UMJETNOST I ZABAVA V I T K O JE N A P I S A O MIR? RAT

Rat i mir se s m a t r a j e d n i m o d n a j v e ć i h r o m a n a svjet­ ske književnosti, a napisao g a j e u 19. s t o l j e ć u r u s k i p i ­ sac Lav Tolstoj. Tolstoj j e živio o d 1 8 2 8 . d o 1910. godine. Bio je plemić i živio je na v e l i k o m obitelj­ skom posjedu južno od Moskve. P a ipak, u n a t o č bogatstvu s u o s j e ć a o je sa s i r o m a š n i m s e l j a c i m a . S v r e m e n o m je p o ­ stao vrlo religiozan, te je ži­ v i o prilično s k r o m n o . U s v o j e d o b a b i o je cije­ njen k a o filozof i p i s a c , no d a n a s ga se u g l a v n o m sjeća­ m o k a o autora d v a j u velikih djela - Rat i mir, te Ana Karenjina. R a d n j a r o m a n a Rat i mir o d v i j a se p o č e t k o m 17. sto­ ljeća i o p i s u j e život n e k o l i k o p l e m i ć k i h obitelji u v r i j e m e velikih p o v i j e s n i h d o g a đ a j a k a o što su o s v a j a č k i p o h o d i Napoleona na Moskvu. Ana Karenjina je r o m a n o ženi koja je napustila m u ž a da bi živjela s d r u g i m č o v j e ­ k o m , t e j e z b o g toga i z o p ć e ­ na iz društva. A T K O JE B I O M A R K TWAIN? Mark Twain je omiljeni američki pisac čije je pravo ime bilo S a m u e l Langhorne C l e m e n s . Ž i v i o j e o d 1835. d o 1910. g o d i n e , a n j e g o v a najpoznatija djela su dječji r o m a n i Doživljaji Toma Sawyera i Doživljaji Huckle­ berry Fin na. M a r k T w a i n je dječaštvo pro­ v e o u j e d n o m g r a d u na o b a l i rijeke M i s s i s s i p p i . B i o j e uvje­ ren da ga u životu č e k a j u n e ­ o b i č n i doživljaji — m a m i l e su ga p u s t o l o v i n e , i m a o je sa­ njarsku ć u d i p o t r e b u da u ljudima otkriva nešto p o ­ sebno, nesvakidašnje. O d r a s t a o je u gradu H a n ­ n i b a l , u d r ž a v i M i s s o u r i , gdje mu je otac vodio trgovinu. S t u d i r a o je p r a v o i s u d j e l o v a o u mjesnoj politici. N j e g o v je grad bio č a r o b n o mjesto gdje su s l o ž n o živjeli o b i č n i ljudi, piloti p a r o b r o d a i luta­ jući kockari. P r i r o d a o k o grada pružala je mladom Marku Twainu obilje p u s t o l o v i n a . N o , u d o ­ bi od 12 g o d i n a izgubio je o c a , t e j e m o r a o p o č e t i raditi i u z d r ž a v a t i obitelj. Z a p o s l i o 82 se u tiskari mjesnih n o v i n a koju j e p o s j e d o v a o n j e g o v brat. Sa 18 godina p o č e o je pu­ tovati r a d e ć i p o v r e m e n o k a o tiskar ili n o v i n a r . N e k o je v r i ­ j e m e radio k a o pilot riječnih brodova (krenuo je prema J u ž n o j A m e r i c i , ali j e umjesto toga na n a g o v o r n a u č i o upravljati b r o d o m ) , a d r u g o m je prilikom k r e n u o u potragu za zlatom. R a d e ć i z a kalifornijsku n o ­ v i n s k u k u ć u p o s t a o j e putuju­ ć i n o v i n a r , t e j e posjetio H a vaje, otočje S a n d w i c h , Evro­ pu i Svetu zemlju. N a k o n po­ sljednjeg p u t o v a n j a n a p i s a o je d j e l o Nevini u tuđini u k o ­ j e m g o v o r i o s v o j i m isku­ stvima. Doživljaji Toma Sawyer a postigli su još v e ć u p o p u l a r ­ nost n e g o p r v o d j e l o . T o j e roman za dječake zasnovan n a p i š č e v o m vlastitom d j e ­ tinjstvu. Huckleberry Finn objavljen 1885. godine sma­ tra se n a j b o l j i m T w a i n o v i m djelom i važnim djelom a m e ­ ričke književnosti. G l a v n i lik H u c k l e b e r r y Finn o l i č e n j e j e T w a i n o v o g prijatelja čiji je o t a c bio p i j a n a c .

UMJETNOST I ZABAVA V JE LI S H E R L O C K ZAISTA

HOLMES

POSTOJAO? Sherlock Holmes je jedan od najpoznatijih detektiva svih v r e m e n a . Pa ipak, on nikad nije postojao. N j e g o v j e lik s t v o r i o r o m a n o p i s a c Sir A r t h u r C o n a n koji j e ži­ v i o o d 1859. d o 1930. g o ­ dine.' S h e r l o c k H o l m e s nije bio prvi izmišljeni detektiv (Edgar A l lan P o e j e ranije pisao o M . D u p i n u ) , ali je bio prvi koji je p o t a k n u o maštu p u b l i k e . N j e g o v lik i životni stil su ta­ k o d o b r o opisani d a s u m n o ­ gi povjerovali kako je H o l m e s stvarna o s o b a , te su u L o n d o ­ n u u ulici B a k e r 2 1 1 b b e ­ z u s p j e š n o tražili n j e g o v u kuću. Radnja romana najčešće se o d v i j a u L o n d o n u krajem 19. stoljeća. J e d a n o d p o z n a ­ tijih r o m a n a je Baskervilski pas. H o l m e s je o p i s a n k a o čudak s neobičnom moći k o n c e n t r a c i j e koji puši lulu i svira v i o l i n u . P o m a ž e mu konzervativni Dr. W a t s o n č i ­ j a u s p o r e n o s t ističe H o l m e s o v u pronicljivost.

-1

TKO JE BIO EMILE

A

T K O JE B I O FRANZ

ZOLA? Emile Zola je bio francuski p i s a c čiji s u n a t u r a l i s t i č k i romani opisivali život obič­ nih ljudi u o k r u t n o m svije­ tu industrijske revolucije. Zola je rođen 1840. godine. i<ao m l a d i ć je radio k a o č i " o v n i k u i z d a v a č k o j kući H a c h e t t e , a kasnije je b i o novinar. S a k r a j u se p o v u k a o u o s a ­ m u i posvetio pisanju. G o d i ~«e 1867. o b j a v i o je svoj prvi " o m a n Therese Raquin. Slije­ dilo je niz r o m a n a o obitelji­ ma R o u g o n s i M a c q u a r t s , te : oroblemima alkoholizma. ~ a j e serija o b u h v a ć a l a r o m a ~e Pijanac, koji je s v o j e v r e ­ m e n o bio bestseler, Germinal •' J opisuje život rudarske zae d n i c e , te Nana o lijepoj, ali pokvarenoj mladoj glumici. Z o l a j e bio b o r a c z a s l o b o ­ d u , te je 1898. godine uhap­ s i z b o g klevete jer j e n a p i -ao o t v o r e n o p i s m o u o b r a n u : d o v s k o g v o j n o g oficira D r e -jsa optuženog za izdaju. Protjeran je u Englesku =:dje je 1 9 0 2 . g o d i n e i u m r o .

KAFKA? Franz Kafka je r o đ e n u Pra­ gu u Č e š k o s l o v a č k o j , gdje je p r o v e o veći dio života. U n a t o č t o m e pisao je na njemačkom jeziku. Njego­ va najpoznatija djela su ro­ m a n i Zamak i Proces, te pripovijetka Preobražaj. Kafka j e r o đ e n 1 8 3 3 . g o d i n e u ž i d o v s k o j obitelji (sestre su m u t o k o m drugoga svjetsko­ ga rata u m r l e u k o n c e n t r a c i ­ o n i m l o g o r i m a ) , lako j e b i o ateist, z a n i m a l a ga je ž i d o v ­ ska^ religija. Ž i v i o j e vrlo m i r n o , r a d e ć i u osiguravajućem zavodu i pišući. Bio je osamljen č o v ­ j e k , što se o d r a z i l o na njego­ v i m d j e l i m a . P i s a o je o likovi­ ma koji bez p o z n a t o g razloga pate u h l a d n o m i n e m i l o s r d ­ n o m svijetu. lako je Kafka bio vrlo p o ­ v u č e n , zanimao se za zbiva­ nja u svijetu i b i o je p r e d a n i socijalist. G o d i n e 1 9 1 7 . o b o ­ lio j e o d t u b e r k u l o z e , t e j e ostatak života p r o v e o u s a n a ­ toriju. U m r o j e 1 9 2 4 . g o d i n e . N a fotografiji j e p r i k a z a n pri­ zor iz filma Proces.

83

UMJETNOST I ZABAVA

A

T K O JE B I O

FIDIJA?

A

T K O JE B I O G I O T T O ?

A

T K O JE B I O

PIERO

DELLA Fidija je b i o s t a r o g r č k i kipar, lako mu g o t o v o n i j e d n o djelo nije s a č u v a n o , n j e g o v a se slava održala sve do današnjice. Fidijini s u v r e m e n i c i su v j e r o v a l i d a j e o n susreo b o g o v e i da o m o g u ć a v a o b i č n i m ljudima da ih ugledaju. S m a t r a se da je Fidija živio od oko 490. do 430. godine pr. n . e r e . P o n a l o g u a t e n s k o g v l a d a r a Perikla izradio j e n e k o l i k o p o z n a t i h kipova z a Partenon. O d zlata i s l o n o v a č e je izradio d i v o v s k i kip b o ž i c e A t e n e visok desetak m e t a r a . T o j e najviši kip što je ikada podignut u Ateni. Kasnije je izradio i b r o n č a ­ ni kip A t e n e koji je bio č a k i viši, ali je na njen štit p o r e d P e r i k l o v o g portreta stavio i svoj, pa je osuđen z b o g ne­ poštivanja i p r o t j e r a n . U O l i m p i j i (gdje su p r o n a ­ đ e n i ostaci n j e g o v e r a d i o n i ­ c e ) je od s l o n o v a č e i zlata izradio kip Z e u s a , k a o i n e k e od mramornih kipova prona­ đenih u Partenonu. G i o t t o je bio talijanski u m ­ jetnik koji je živio na počet­ ku r e n e s a n s e . B i o je naj­ značajniji slikar t o g v r e m e ­ na i j e d a n od prvih koji su prikazivali vjerne likove re­ alističkim stilom. Giotto je živio od 1266. do 1 3 3 7 . g o d i n e . K a o v e ć i n a sli­ kara toga r a z d o b l j a uglav­ n o m je slikao freske na z i d o ­ vima kapela. M e đ u n j e g o v a najpoznatija djela u b r a j a m o niz freski u P a d o v i koje prikazuju život Isusa Krista. S v i likovi izgle­ d a j u v r l o v j e r n o , što je u o n o v r i j e m e bilo nešto p o s v e novo. Ž i v i o je i r a d i o u m n o g i m d i j e l o v i m a Italije. J e d n o j e vrijeme boravio u Firenzi, a kasnije je radio k a o slikar na dvoru napuljskog vladara. G o d i n e 1 3 3 4 . vratio se u F i renzu da bi n a d g l e d a o r a d o ­ ve na katedrali i u t v r d a m a što su se t a d a gradile. G i o t t o j e bio prvi u nizu talijanskih slikara koji su slikali realistički, iako su njegovi suvremenici i dalje primjenjivali t r a d i c i o n a l n i stil.

FRANCESCA?

P i e r o della Francesca bio je jedan od najznačajnijih umjetnika talijanske renesanse, premda su ga u njegovo vrijeme više cijenili kao znanstvenika. Poznat je po jasnim, v j e r n i m s l i k a m a , ali n i j e utjecao na druge slikare. P i e r o della F r a n c e s c a s e r o d i o 1 4 2 0 , a u m r o je 1 4 9 2 . godine. Kao većina r e n e s a n s n i h umjetnika i m a o je vrlo raznolike interese. Posebno se zanimao za g e o m e t r i j u , te se s n j o m e koristio za izradu o s n o v n e k o m p o z i c i j e svojih slika, k a o i za postizanje p r a v i l n e perspektive. Č e s t o j e i z r a đ i v a o freske, m e đ u kojima su n a j p o z n a t i j e o n e u c r k v i sv. Francisa u A r r e z u . Prikazuju l e g e n d u o s v e t o m križu i o b i č n e ljude što s j e d e uz n o g e sv. Franje, kao i veličanstvene l i k o v e p o p u t kraljice o d Sabe. N a fotografiji j e p r i k a z a n d i o slike Krštenje Krista.

84

UMJETNOST I ZABAVA < T K O JE N A S L I K A O u m r o prije 1 4 2 6 . g o d i n e , v e ć i n a smatra d a j e o n bio stariji brat. M e đ u ranim J a n v a n E v c k o v i m djelima j e c r k v e n a slika D j e v i c e M a r i j e . J e d n a o d J a n o v i h najpoznatijih slika prikazuje v j e n č a n j e A r n o l f i nia i n j e g o v e ž e n e . Slika č o v ­ jeka sa c r v e n i m t u r b a n o m m o g l a b i biti a u t o p o r t r e t . N e z n a m o t o č n o koje s u m e t o d e slikanja uljanim b o j a m a u p o ­ trebljavali v a n E v c k o v i , ali z n a m o da su u s v o j e v r i j e m e bili slavni jer su se koristili posve novom tehnikom.

PRVE ULJANE SLIKE? N e z n a m o t o č n o t k o j e iz­ radio prvu uljanu sliku. N o , prvi umjetnici koji su u p o t p u n o s t i iskoristili m o g u ć n o s t i što ih ta tehnika pruža u pogledu d u b i n e i nijansi b o j a bili su flamanski slikari H u b e r t i J a n van Evck. O J a n o v i m djelima z n a m o m n o g o više nego o H u b e r t o v i m jer je on ostavio brojne potpisane slike. B u d u ć i d a j e H u b e r t > T K O JE B I O MICHELANGELO? Mnogi Michelangela smatraju j e d n i m o d najvećih evropskih umjetnika. U svakom slučaju, bio je najznačajniji predstavnik talijanske renesanse. Njegova najpoznatija djela uključuju veličanstvene kipove i freske na s v o d u i zidovima Sikstinske kapele u Vatikanu u Rimu.

Michelangelo Buonarroti se 'odio 1475. godine u aristokratskoj obitelji. Isprva su ga roditelji pokušali -priječiti da p o s t a n e ..mjetnik smatrajući da to nije p o z i v za p r i p a d n i k a . isokog staleža, ali se on l a k r a j u ipak o d u p r o n j i h o v o m protivljenju. =, o h a đ a o j e u m j e t n i č k u školu u Firenzi koju je v o d i o 3ertoldo di C i o v a n n i . Nakon boravka u Bologni Michelangelo je 1496. g o d i n e otišao u R i m gdje je stvorio j e d n o o d svojih najznačajnijih djela. Bila je to slavna Piea, kip D j e v i c e M a r i j e u obliku m l a d e d j e v o j k e s tijelom m r t v o g

Krista na r u k a m a . P o t o m se vratio u Firenzu i izradio još j e d n o r e m e k djelo — kip m l a d o g biblijskog kralja D a v i d a . G o d i n e 1 5 0 5 . tadašnji g a je p a p a Julije II p o z v a o u R i m da n a p r a v i g r o b n i c u . M i c h e l a n g e l o nije n i k a d završio taj p o s a o jer se s u k o b i o s p a p o m i vratio u Firenzu. N o , v e ć 1508. g o d i n e on je u R i m u slikao freske u Sikstinskoj k a p e l i . K a d je z a v r š i o to d j e l o , slike su p r e k r i v a l e čitav s v o d i d i o gornjih z i d o v a . N a m j e r a v a o j e uzeti

p o m o ć n i k a , ali nije m o g a o pronaći nikog dovoljno dobroga. Nakraju je sve završio p o s v e s a m u nevjerojatno kratkom roku. Počevši 1508. godine, on je taj g o l e m i z a d a t a k završio 1512. godine. D o s v o j e smrti 1 5 6 4 . g o d i ­ n e M i c h e l a n g e l o j e izradio još m n o g o z n a m e n i t i h djela.

85

UMJETNOST I ZABAVA mogli p o n u d i t i p o s a o . G o d i n e 1639. postao je n a j v a ž n i j i m u m j e t n i k o m na dvoru p a p e U r b a n a V I I I , kao i glavni arhitekt c r k v e sv. Petra. N a ž a l o s t , n a k o n smrti Urbana VIII morao je napustiti taj p o s a o jer se nasljedniku p a p i I n o c e n t u X . nije s v i đ a o njegov stil. Pa ipak, v e ć n a k o n n e k o l i k o godina papa Aleksandar V I I . vratio ga je na prijašnji položaj. B e r n i n i j e v a djela nisu v e z a n a s a m o u z sveta mjesta. N j e g o v najpoznatiji kip (prikazan na slikama) je f o n t a n a Četiri rijeke na Trgu N a v o n a u R i m u . P r i č a se da se za taj p o s a o m o r a o boriti sa s v o j i m n a j v e ć i m suparnikom Francescom Borrominijem. B e r n i n i j e nakraju p a p i n o j snahi p o k l o n i o srebrni m o d e l f o n t a n e , te je na n e p o š t e n način nagnao papu da mu posveti taj r a d . I z g l e d o m fontane Bernini je omalovažio Borrominijevo d j e l o . Kip b o g a rijeke Nil p o k r i v a o č i k a k o ne bi m o r a o gledati c r k v u koju j e projektirao B o r r o m i n i , a kip b o g a rijeke P l a t e , siguran da ć e s e c r k v a srušiti, p o d i ž e < T K O JE B I O R O D I N ?

>

T K O JE B I O BERNINI?

Gianlorenzo Bernini je bio jedan od najznamenitijih k i p a r a u I t a l i j i u 17. s t o l j e ­ ću. Predstavnik je baroka, stilske e p o h e što se odliku­ je obiljem ukrasa. M n o g o je pridonio izgradnji crkve sv. P e t r a u V a t i k a n u u Rimu. Bernini je rođen 1598. godine. O t a c mu je bio slavni kipar, pa je m l a d i B e r n i n i još o d djetinjstva susretao m n o g e p o z n a t e i u t j e c a j n e ljude koji su mu

ruku k a k o bi se zaštitio od ruševina! M e đ u t i m , crkva je podignuta nakon fontane, pa barem jedan dio priče ne m o ž e biti t o č a n . K r a j e m n j e g o v o g života B e r n i n i j e v a su b o g a t o ukrašena djela krasila m n o g e rimske k a p e l e i c r k v e . U m r o je 1680. godine.

Auguste R o d i n je bio fran­ cuski kipar koji je izradio m n o g e v e l i k e b r o n č a n e ki­ p o v e . Njegova djela o b u h ­ vaćaju poznate skulpture k a o š t o su Mislilac i Po­ ljubac. Rodin je rođen 1840. godine u P a r i z u . P o d u č a v a l i su ga brojni kipari, a j e d n o je vrije­ me radio i k a o zidar. G o d i n e 1 8 7 5 . otišao j e u Italiju i o n d j e u p o z n a o M i c h e l a n g e l o v a djela koja su ga se d u b o k o d o j m i l a . Tri g o d i ­ 86

n e kasnije o d r ž a o j e izložbu na kojoj je p r i k a z a o t a k o vjerne likove da je optužen d a j e k i p o v e izlijevao p o ži­ vim modelima. V e ć i n a n j e g o v i h djela iza­ zivala j e s p o r o v e . O r g a n i z a ­ cija z a p r o c j e n u k i p o v a j e , naprimjer, o d b i l a njegov kip B a l z a c a s o b r a z l o ž e n j e m da nije p r i m j e r e n o o d j e v e n . B r o n č a n a statua na slici n a z ­ v a n a je Božjom rukom. R o d i n je u s v o j i m djelima posebnu pažnju poklanjao prikazivanju p o k r e t a , pa su m u česti m o d e l i bile p l e s a č i ­ c e . U m r o j e 1917. godine.

UMJETNOST I ZABAVA

_

TKO

SU

BILI

A

T K O SU

BILI

FOVISTI?

A

T K O JE B I O

PICASSO?

POSTIMPRESIONISTI? Postimpresionisti su skupi­ na umjetnika što su uglav­ n o m djelovali u Francuskoj, a u d j e l i m a su s l i j e d i l i i m p r e s i o n i s t i č k i p o k r e t i z 19. stoljeća. Bili su to S e u r a t , Gauguin, Van Gogh i Cez a n n e , a naziv su dobili po i z l o ž b i k o j a j e 1910. g o d i n e održana u Londonu pod n a s l o v o m Manet i postim­ presionisti. l a k o su svi ti umjetnici bili k u p l j e n i pod zajedničkim ~ i e n o m postimpresionisti, ~iihova su se djela z n a t n o ' a z l i k o v a l a . S e u r a t j e slikao " l i r n e prizore iz g r a d s k o g i s e o s k o g života n a n o s e ć i b o - kratkim p o k r e t i m a kista. G a u g u i n j e koristio jarke j e d ­ n o l i č n e b o j e k a k v e su karak­ teristične za o t o k e J u ž n i h mora gdje je živio. V a n G o g h j e bio N i z o z e ­ mac, ali je v e ć i n u slika nasli­ k a o u j u ž n o j F r a n c u s k o j . Na "jtografiji je p r i k a z a n isječak C e z a n n o v e slike Krajolik s ja­ blanovima. N j e g o v a su djela s n a ž n o utjecala na kasnije j m j e t n i k e , pa t a k o i na P i :assoa. P o č e t k o m 20. s t o l j e ć a u F r a n c u s k o j je d j e l o v a l a skupina umjetnika pozna­ tih kao Les Fauves (Divlje zvijeri). M e đ u n j i m a s u bili Henri Matisse, André Derain i m n o g i drugi u m j e t n i c i . P r o m a t r a j u ć i djela n a z i d o v i ­ ma galerije gdje su o v i umjet­ nici imali i z l o ž b u , kritičar L o ­ uis V a u x e l l e s se o k r e n u o p r e ­ ma skulpturi na sredini p r o ­ storije i u z v i k n u o : « D o n a t e l l o m e đ u divljim z v i j e r i m a ! « . Taj s e naziv v i š e o d n o s i o n a p o ­ n a š a n j e umjetnika n e g o na njihov r a d . N o , iako s u o d r ž a v a l i za­ jedničke izložbe (1905. go­ dine), članovi o v e umjetnič­ ke g r u p e nisu slijedili neki o d r e đ e n i stil k a o , n a p r i m j e r , impresionisti ili postimpresi­ onisti. Pa ipak, n j i h o v a su djela vrlo z n a č a j n a i utjecala su na m n o g e kasnije slikare. O n i s u bili z a č e t n i c i m o d e r n e a p ­ straktne umjetnosti. Na gornjoj fotografiji se v i ­ di isječak M a t i s s o v e slike Al­ žirska žena.

Španjolski umjetnik Pablo Ruiz Picasso bio je vjerojat­ n o n a j p o z n a t i j i s l i k a r 20. stoljeća. Tijekom svog du­ g o g života u slikanju je p r i m j e n j i v a o različite stilo­ ve i znatno je utjecao na druge slikare svoga vre­ mena. Picasso se rodio 1 8 8 1 . godi­ ne u M a l a g i u Š p a n j o l s k o j . K a d je p o č e o slikati, u E v r o p i j e još uvijek j a č a o impresionistički pokret. N j e g o v e pr­ v e slike, n a k o j i m a p r e v l a d a ­ v a p l a v a b o j a , prikazuju bije­ du s k o j o m se s v a k o d n e v n o susretao u B a r c e l o n i . Kasnije se preselio u Pariz gdje je z a j e d n o s G e o r g e s o m B r a q u e o m slikao l i k o v e sa­ stavljene o d geometrijskih o b l i k a . Taj se stil n a z i v a kubizmom. Aktivno je sudjelovao u politici, stoje n a r o č i t o d o ­ šlo do izražaja u š p a n j o l s k o m g r a đ a n s k o m ratu. J e d n a o d najpoznatijih P i c a s s o v i h sli­ ka, Guernica, prikazuje raza­ ranje š p a n j o l s k o g g r a d a . U d r u g o m svjetskom ratu na­ cisti su zabranili n j e g o v r a d . U m r o je 1973. godine u južnoj Francuskoj. 87

sdfUMJETNOST I ZABAVA < K O M E JE VIVALDI GLAZBU? brim o d n o s i m a s upravitelji­ m a sirotišta. N o , v e ć 1 7 1 3 . se s njima s u k o b i o z b o g č e ­ stih p u t o v a n j a Italijom i skla­ danja opera. N a k r a j u j e napustio p o s a o , iako je i dalje s k l a d a o za sirotište. N j e g o v o n a j p o z n a t i j e djelo je k o n c e r t Četiri godiš­ nja doba, iako je n a p i s a o i stotine drugih s k l a d b i . Č e s t o je s k l a d a o u žurbi k a k o bi ispunio o b a v e z e p r e m a siroti­ štu, pa su ga kritičari prilično n e p r a v e d n o optužili d a j e 4 0 0 puta n a p i s a o isti k o n c e r t !

SKLADAO

Talijanski kompozitor Anto­ n i o V i v a l d i ž i v i o j e o d 1678. d o 1741. g o d i n e . V e ć i n u svojih kompozicija skladao je za štićenice djevojačkog sirotišta u V e n e c i j i . V i v a l d i je u sirotištu C o n s e r ­ v a t o r i o della Pietà p o d u č a ­ v a o sviranje n a violini. Z b o r i orkestar su bili toliko d o b r i da su ga potakli da za njih sklada g l a z b u . Kad je Vivaldi 1703. godi­ ne p o č e o raditi, b i o je u d o ­ < TKO JE B I O J O H A N N BACH?

SEBASTIAN

j o h a n n Sebastian B a c h bio je najznačajniji član slavne glazbene obitelji iz njemač­ kog grada Eisenacha. B a c h je rođen 1685. godine. G l a z b i g a j e najprije p o d u č a ­ v a o o t a c , koji j e b i o profesi­ onalni glazbenik, a nakon o č e v e smrti brat J o h a n n C h r i stoph. N a k o n što j e n e k o v r i j e m e radio k a o orguljaš, B a c h j e 1 71 7. g o d i n e p o s t a o g l a z b e ­ nim r a v n a t e l j e m u K o t h e n u . > T K O JE B I O M O Z A R T ? selio u B e č . U n a t o č g o l e ­ m o m talentu uvijek j e i m a o financijskih t e š k o ć a . N j e g o v a djela o b u h v a ć a j u m n o g e k o n c e r t e za različite instrumente, uključujući kla­ vir, rog i fagot. N a p i s a o je b r o j n e simfonije i n e k o l i k o velikih o p e r a p o p u t Figarovog pira, Čarobne frule, Don Giovannia i Cosi fan tutte. U m r o j e naglo n a k o n krat­ ke bolesti. G o v o r i l o se da je o t r o v a n , ali je vjerojatnije da je imao slabo srce. U m r o je toliko s i r o m a š a n d a m u j e n a pogrebu prisustvovao samo grobar.

U t o m je r a z d o b l j u n a p i s a o s v o j e n a j p o z n a t i j e djelo — Brandenburški koncert. B i o je o b r a z o v a n i radio je k a o c r k v e n i orguljaš, a n a p i ­ sao je i m n o g o c r k v e n i h skladbi. Njegove kompozicije za crkveni zbor obuhvaćaju 2 0 0 kantata, k a o i M i s u u b m o l u . N a p i s a o je i tri p o ­ stave Pasija, o d kojih j e naj­ poznatija Pasija sv. M a t i j e . B a c h je 1 7 4 7 . g o d i n e d o ž i ­ v i o tragediju k a d j e izgubio v i d , te je ubrzo p o t o m , 1 750. godine, umro.

Wolfgang Amadeus Mozart je živio s a m o 35 g o d i n a , ali je u t o m kratkom v r e m e n u postao j e d n i m od najslavni­ jih svjetskih skladatelja. M o z a r t se r o d i o 1 7 5 6 . g o d i ­ ne u austrijskom g r a d u S a l z b u r g u . Skladati j e p o č e o v e ć u d o b i od pet g o d i n a , a tako je d o b r o svirao klavir i č e m ­ b a l o da ga je o t a c još k a o m a l o g d j e č a k a p o v e o n a tur­ neju p o E v r o p i gdje j e svirao p r e d č l a n o v i m a kraljevskih obitelji. Kao mladić Mozart se do­ 88

UMJETNOST I ZABAVA T K O JE B I O BEETHOVEN? Ludwig van Beethoven se smatra j e d n i m o d najvećih skladatelja svih v r e m e n a . Pa ipak, on je v e ć i dio živo ta bio g l u h . B e e t h o v e n je živio od 1 7 7 0 . do 1827. godine. R o đ e n je j B o n n u u Njemačkoj. Nije Dio n a r o č i t o n a d a r e n , ali je J d o b i od 1 7 g o d i n a uspio otići u B e č gdje ga je p o d u ­ čavao Mozart. Kasnije j e u č i o o d J o s e p h a H a y d n a , ali s n j e g o v i m ra­ d o m nije b i o z a d o v o l j a n p a > T K O JE B I O ĆAJKOVSKI? Ruski skladatelj P e t a r llič Ćajkovski se naročito pro­ slavio b a l e t n o m g l a z b o m , iako je n a p i s a o i b r o j n a druga djela. Ćajkovski je rođen 1840. go­ d i n e u V o t k i n s k u u Rusiji. G o d i n e 1 8 6 2 . primljen j e n a glazbenu a k a d e m i j u u P e : r o v g r a d u ( d a n a š n j e m Lenjing r a d u ) , a od 1 8 6 5 . je r a d i o na moskovskom konzervato­ riju. N a k o n n e u s p j e l o g braka je potajno odlazio na dodat­ ne satove! U d o b i od 32 g o d i n e saz­ n a o j e d a ć e p o s v e oglušiti. D u b o k o potresen m o r a o j e napustiti sviranje, ali je i dalje m o g a o skladati jer j e m o g a o zamisliti z v u k p o j e d i n i h n o t a . Č e s t o je o d l a z i o na d u g e šet­ nje n o s e ć i sa s o b o m knjigu u koju je z a p i s i v a o s v o j e g l a z b e n e ideje. Napisao je mnogo pozna­ tih djela p o p u t Sonate na mjesečini, Carskog koncerta i slavne Devete simfonije u kojoj je po prvi puta u s i m ­ foniju u v e o z b o r s k o p j e v a n j e . koji je trajao s a m o n e k o l i k o tjedana, Ćajkovski je 1877. g o d i n e ostao d u b o k o poti­ šten. N o , iste m u j e g o d i n e bogata u d o v i c a N a d e ž d a v o n M e c k ponudila novčanu po­ dršku uz uvjet da se n i k a d ne s u s r e t n u ! O d tog j e v r e m e n a Ć a j k o v s k i p o č e o skladati svoja najpoznatija djela. Neka jih djela ljepotica uvertira Evgenije tetična) od njegovih poznati­ su baleti Uspavana i Labuđe jezero, Romeo i Julija, o p e r a Onjegin i Šesta (Pa­ simfonija.

U m r o je od kolere 1893. godine. < T K O JE B I O STRAVINSKI? Igor Stravinski je bio ruski k o m p o z i t o r koji se p o s e b ­ no istakao d r a m s k o m balet­ nom glazbom napisanom po narudžbi impresarija Djagiljeva. Stravinski j e r o đ e n 1 8 8 2 . g o ­ dine u ruskom gradu O r a n i e n b a u m u (današnjem Lomonosovu). G o d i n e 1909. radio je n e k o v r i j e m e u P a r i z u sa Djagiljevom i njegovom ba­ letnom trupom. Napisao je n e k o l i k o baleta, a n a j p o z n a ­ tiji su Žar ptica (na slici), Petruška i Posvećenje proljeća. Posljednja kompozicija izazvala j e m n o g o p o l e m i k e . N a p r v o j i z v e d b i publika j e stvarala toliko b u k e da se glazba g o t o v o i nije mogla č u t i ! Pa ipak, d a n a s se Posvećenje proljeća smatra n j e g o v i m najboljim d j e l o m . R a z d o b l j e p r v o g a svjetsko­ ga rata Stravinski je z a j e d n o s obitelji p r o v e o u Š v i c a r s k o j . P o č e t k o m d r u g o g a svjetsko­ ga rata otišao je u S j e d i n j e n e A m e r i č k e D r ž a v e , g d j e j e ži­ v i o i r a d i o sve do smrti 1 9 7 1 . godine. 89

UMJETNOST I ZABAVA V S T K O JE N A R O D N U POVEZIVAO BACHOM? V K O J I JE O P E R N I PRVI SNIMIO

GLAZBU

PJEVAČ PLOČU?

Brazilski kompozitor Heitor Villa-Lobos poznat je po to­ me što je n a r o d n u glazbu svoje zemlje upotpunio glazbom baroknog kompo­ zitora J . S . B a c h a . Villa-Lobos je rođen 1887. g o d i n e . U mladosti je putovao Brazilom i p r o u č a v a o narodnu glazbu svoje zemlje. Istovremeno je na Brazilskom nacionalnom g l a z b e n o m institutu studirao klasičnu g l a z b u . N j e g o v e p r v e s k l a d b e o b j a v l j e n e su 1915. godine. G o d i n e 1 9 1 9 . susreo j e s l a v n o g k o n c e r t n o g pijanistu Artura R u b e n s t e i n a koji je širom svijeta i z v o d i o n j e g o v a djela i u č i n i o ih s l a v n i m a . D j e l a u kojima je B a c h o v stil i izraz p r e n i o na n a r o d n u g l a z b u uključuju zbirku o d d e v e t k o m p o z i c i j a z a različi­ t e instrumente p o d i m e n o m Bachianos Brasilieras, te zbir­ k u o d 1 4 djela p o d i m e n o m Choros. U m r o je 1 9 5 9 . g o ­ dine.

M n o g e velike pjevače iz prošlosti danas poznajemo samo po imenu. No, talijanski t e n o r Enrico C a r u s o m o ž e s e slušati i danas iako je u m r o još 1921. g o d i n e . O n j e bio prvi o p e r n i pjevač koji je svjetsku slavu stekao snimivši svoj glas na gramofonsku ploču. Caruso je rođen 1873. godi­ ne u N a p u l j u . P r o s l a v i o se 1 8 9 8 . g o d i n e k a d je u m i l a n ­ skoj o p e r n o j k u ć i i z v e o ulogu Rudolfa u Puccinijevoj operi La Boheme. Od tada je u mnogim poznatim opernim kućama pjevao brojne uloge za t e n o r . N a k o n 1902. godine Caruso je takozvanim f o n o g r a f o m p o č e o snimati ploče. Time se bavio sve do 1920. godine, kad je iznenada obolio od upale pluća i umro. G o d i n e 1950. snimljen je film o n j e g o v o m ž i v o t u n a z v a n Veliki Caruso. G l a v n u ulogu odigrao je Mario Lanza.

A

T K O JE G I T A R U KONCERTNIM

UČINIO

INSTRUMENTOM? Gitara je narodni instrument kojeg su do p o č e t k a 20. s t o l j e ć a uglavnom upotrebljavali izvođači španjolske narodne glazbe. Danas je ona i koncertni i n s t r u m e n t , a za n j e n nagli napredak zaslužan je gitarist A n d r e s S e g o v i a . Segovia je rođen u Španjolskoj 1894. godine. N j e g o v i roditelji nisu željeli da postane glazbenik, pa je u g l a v n o m bio s a m o u k . U n a t o č t o m e , završio j e g l a z b e n i institut u G r a n a d i . G o d i n e 1910. održao je prvi k o n c e r t . K o n c e r t i izvan Š p a n j o l s k e potakli su ga da se umjesto sviranju španjolske tradicionalne g l a z b e posveti p r i l a g o đ a v a n j u klasične g l a z b e gitari. Z a p o č e o je s g l a z b o m za lutnju, a zatim je gitari p r i l a g o d i o djela m n o g i h p o z n a t i h skladatelja k a o što s u J . S . Bach, Händel, Mozart i Brahms.

90

UMJETNOST I ZABAVA 7 T K O JE B I O »DUKE« ELLINGTON? Edward K e n n e d y Ellington, poznatiji kao » D u k e « El­ lington, bio je poznati a m e ­ rički jazz m u z i č a r koji je znatno utjecao na glazbu 20. stoljeća. D u k e Ellington j e r o đ e n "899. godine u Washingtonu D C . N e k o je vrijeme vodio n a l u pismoslikarsku r a d n j u , a zatim se p o s v e p o s v e t i o d a z b i . N j e g o v a g l a z b e n a ka• lera v o đ e orkestra i izvrsnog solo p j e v a č a trajala je u k u p ­ no 55 g o d i n a . U t o m je raz­ doblju n j e g o v orkestar i z v e o ^ i n o g e k o n c e r t e , snimio broj~e p l o č e i radio s p o z n a t i m D j e v a č i m a k a o što s u , naorimjer, Ella Fitzgerald i Billie Hollidav. Od 1945. do 1950. godine D u k e je u nizu godišnjih k o n : e r a t a u C a r n e g i e H a l l u prvi puta i z v e o svoju najpoznatiju • o m p o z i c i j u Crno smeđe bež. O s i m vlastitih k o m p o z i c i j a , D u k e je izradio i m n o g e p r e - a d b e p o p u l a r n e i klasične ;azbe. U m r o je 1974. godine. V T K O JE BILA M A R I A

CALLAS? M a r i a Callas je bila grčka operna pjevačica američ­ kog porijekla s neobičnim glasom, dobrim glumačkim sposobnostima i snažnim karakterom. Maria Callas je rođena 1923. godine u N e w Yorku kao M a ­ ria K a l o g e r o p o u l o s . K a d j e imala 13 g o d i n a njena se o b i ­ telj vratila u G r č k u . U A t e n i j e M a r i a primljena n a Kraljev­ ski k o n z e r v a t o r i j . Prvi nastup imala je sa svega 14 g o d i n a , k a d je u A t e n i p j e v a l a M a s c a g n i j e v o djelo Cavalleria rusticana. U razdoblju od 1 9 5 1 . do 1958. godine pjevala je u p o z n a t o j milanskoj o p e r n o j k u ć i La Scala. Postala je međ­ unarodna zvijezda. M n o g i kritičari smatraju d a je n a j b o l j e p j e v a l a talijanske o p e r e — p o s e b n o se p r o s l a v i ­ la u l o g o m u o p e r a m a La Traviata, Tosca, Lucia di Lammermoor i u g r č k o m mitu Medea. Kasnije je ulogu č a r o b n i c e M e d e j e glumila u fil­ m u p o z n a t o g talijanskog reži­ sera P a s o l i n i a . Umrla je 1977. godine.

A

T K O JE BILA BILLIE

HOLLIDAY? Billie H o l l i d a v je bila najpoznatija jazz p j e v a č i c a svoga v r e m e n a . Bila je tragična osoba i njen težak život znatno je utjecao na n j e n e p j e s m e i stil pjevanja. Rođena je 1915. godine u Baltimoru u M a r v l a n d u . Bila j e v a n b r a č n o dijete vrlo m l a d i h roditelja, pa joj je djetinjstvo bilo teško i s a m a se u z d r ž a v a l a još od 12 godine. G o d i n e 1929. se s m a j k o m preselila u N e w York g d j e j e p j e v a l a p o raznim k l u b o v i m a , l a k o j e bila v r l o m l a d a , imala je z r e o glas i postigla je neočekivani uspjeh. Radila j e z a n e k e o d najpoznatijih jazz g l a z b e n i k a , u k l j u č u j u ć i D u k a Ellingtona, B e n n y G o o d m a n a i Counta Basiea. T e š k o djetinjstvo ostavilo j e n a njoj d u b o k e t r a g o v e , p a j e utjehu p o k u š a l a n a ć i u a l k o h o l u i d r o g i . U b r z o je uništila svoj glas i 1 9 5 9 . g o d i n e umrla k a o narkomanka.

91

UMJETNOST I ZABAVA < T K O JE N A P I S A O djela pisao z a d v a g l u m c a . Sofoklo ( 4 9 6 - 4 0 6 . godina pr. n. ere) je u igrokaze u v e o t r e ć e g a g l u m c a , a z b o r u je d a v a o manju ulogu. Stvorio je n o v u vrstu trilogije (skupi­ ne od tri igrokaza) u kojoj je s v a k o djelo činilo n e z a v i s n u cjelinu. S a č u v a n o je sedam n j e g o v i h tragedija, o d kojih je najpoznatija Kralj Edip. Euripid ( 4 8 4 - 4 0 6 . godina pr. n. ere) je b i o posljednji klasik g r č k e tragedije. P i s a o je djela p u n a b e z n a đ a i nasi­ lja, ali se krajem života o k r e ­ n u o t r a g i k o m e d i j a m a sa sret­ nim s v r š e t k o m . gentnih slugu i m p o m a ž e . S v i likovi nosili su p o s e b n e m a ­ ske i kostime. J e d n o s t a v n a radnja u p o t p u n j e n a j e a k r o batskim v j e š t i n a m a , žongliranjem i glazbom. Likovi K o l u m b i n e i Harlekina razvili su se od f r a n c u ­ ske vrste t a k v o g kazališta. O n i s u sluge koje p o m a ž u mladom paru. Harlekino je isprva b i o o m o t a n k r p a m a , ali se t i j e k o m g o d i n a njegov kostim p r e t v o r i o u o d j e ć u p o p u t o v e n a slici. K o l u m b i ­ na je obično mlada djevojka, a č e s t o je zaljubljena u H a r lekina. gdje se z a p o s l i o u kazalištu. Priključio se g l u m a č k o j d r u ­ žini Chamberlain's Men. Osnovao je čuveni »Globe T h e a t r e « u k o j e m je bio glu­ m a c i direktor. P i s a o je dra­ me za svoju d r u ž i n u , a v j e r o ­ j a t n o ih je i i n s c e n i r a o . U d r a m a m a je o b u h v a t i o n a j različitije p r o b l e m e . P i s a o j e povijesne drame, komedije p o p u t Sna ljetne noći (slika lijevo) i tragedije p o p u t Hamleta i Kralja Lira. S h a k e s p e a r e je bio i pjes­ nik, p a j e 1 6 0 9 . g o d i n e o b j a ­ v i o zbirku s o n e t a . U m r o j e 1616. godine.

PRVE TRAGEDIJE? Tragedija je vrsta d r a m e ko­ ja se razvila u d r e v n o j G r č ­ koj. Najpoznatiji starogrčki pisci tragedija bili su E s h i l , Sofoklo i Euripid. Eshil j e živio o d 5 2 5 . d o 4 5 6 . g o d i n e pr. n . e r e . N a p i s a o j e 9 0 tragedija, o d kojih j e sa­ čuvano samo sedam. Njego­ v o p r v o d j e l o , z a koje j e 4 8 4 . g o d i n e pr. n. e r e d o b i o na­ g r a d u , nažalost nije s a č u v a ­ n o . U ranijim su igrokazima uvijek s u d j e l o v a l i j e d a n g l u ­ m a c i z b o r , d o k je Eshil svoja < TKO SU BILI

KOLUMBINA I HARLEKIN? K o l u m b i n a i H a r l e k i n su glavni likovi talijanske

Commedie dell'arte.

To je

vrsta kazališne p r e d s t a v e koja se razvila k r a j e m r e n e ­ s a n s e i d o 18. s t o l j e ć a s e prikazivala širom E v r o p e . Commedia dell'arte se temelji na vrlo jednostavnom zaple­ t u . O b i č n o se radi o ljubavi d v o j e m l a d i h čiji se roditelji protive njihovom braku, a s k u p i n a domišljatih i inteli­ < T K O JE N A J V E Ć I DRAMSKI

ENGLESKI PISAC?

Engleski pisac W i l l i a m Sha­ kespeare smatra se najve­ ć i m d r a m s k i m p i s c e m svih v r e m e n a . Napisao je 35 igrokaza koji i d a n a s d r ž e naslov najvažnijih drama napisanih na engleskom je­ ziku. Shakespeare je rođen 1564. godine u Stratford-upon-Avonu u W a r w i c k s h i r e u . O n d j e je p o h a đ a o školu i o ž e n i o s e , a kasnije je otišao u L o n d o n 92

UMJETNOST I ZABAVA > T K O JE B I O M O L I E R E ? N o , stvari su ipak p o š l e na bolje, pa je Moliere 1658. godine glumio pred kraljem. P r o s l a v i o se k a o dramski p i s a c , iako c r k v a nije prihvać a l a n j e g o v a djela. J e d n o o d n j e g o v i h najpoznatijih djela je Tartuffe o l i c e m j e r n o m reli­ g i o z n o m č o v j e k u koji j e n a kraju ipak p r i m o r a n skinuti m a s k u . T o j e djelo pet g o d i n a bilo z a b r a n j e n o , a zatim je naglo postiglo veliki u s p j e h . M o l i e r e j e b i o izvrsni kom i č a r i često je g l u m i o u v l a ­ stitim i g r o k a z i m a . G o d i n e 1673. se iznenada razbolio i ubrzo potom umro. kar, pjesnik i z n a n s t v e n i k . N j e g o v a verzija Fausta o b ­ j a v l j e n a je u d v a dijela - prvi 1 8 0 8 , a drugi 1 8 3 2 . g o d i n e . P r i č u je z a v r š i o na drugačiji n a č i n n e g o njegovi p r e t h o d ­ nici ( p r i m j e r i c e engleski dramski pisac C h r i s t o p h e r M a r l o w e ) , jer j e Fausta spasio umjesto da ga p o š a l j e u pakao. K a o izvrstan z n a n s t v e n i k , G o e t h e nije p r i h v a ć a o d a ž e đ z a z n a n j e m m o ž e dovesti d o v j e č n o g prokletstva.

Molière (pravim i m e n o m jean-Baptiste Poquelin) je bio francuski pisac i poznati k o m e d i o g r a f . N j e g o v a n a j p o z n a t i j a d j e l a s u Tartuffe, Mizantrop i Građanin plemić. Molière je rođen 1622. godi­ ne u P a r i z u . K a o m l a d i ć se oridružio g l u m a č k o j družini koju j e d j e l o m i č n o financiraa poznata glumica M a d e l e ne B é j a r t . D r u ž i n a nije posti­ gla veliki u s p j e h , pa je M o l i ­ ère d v a puta z a t v a r a n z b o g dugova. > T K O JE D U S U VRAGU?

PRODAO

Prema njemačkoj legendi iz 16. s t o l j e ć a , n e k o ć j e ž i v i o m a đ i o n i č a r Faust koji je u z a m j e n u za z n a n j e i m o ć prodao dušu vragu. Ta je priča m n o g o puta zapisana, a najvažnija verzija je d r a m ­ ska p o e m a n j e m a č k o g p i s ­ ca J o h a n n a VVolfganga v o n Goethea. G o e t h e se r o d i o 1 7 4 9 , a umro je 1832. godine. Bio je dramski p i s a c , kritičar, n o .inar, kazališni direktor, sli­ > T K O JE BILA BOŽANSTVENA ŠARAH«? • B o ž a n s t v e n a Šarah« je i m e kojim su kritičari nazvali veliku francusku glumicu Šarah Bernhardt. Šarah Bernhardt je rođena "844. godine kao Henriette 3 e r n a r d i velik je d i o djetinj>tva p r o v e l a u s a m o s t a n u , o d l u č i l a se zarediti, ali ju je m a j č i n prijatelj u p o s l j e d ­ njem trenutku n a g o v o r i o d a oostane g l u m i c o m . Završivši glumačku školu,

p o l a k o j e stjecala u g l e d . N a ­ kon v r l o u s p j e š n e turneje u L o n d o n u na koju je otišla s francuskom glumačkom družinom Comédie França­ ise, Š a r a h je 1 8 8 0 . g o d i n e o s ­ novala glumačku družinu. P o s e b n o s e proslavila ulo­ gom Marguerite Gautier u D u m a s o v o m djelu Dama s kamelijama. G o d i n e 1 9 0 5 . povrijedila je k o l j e n o i stanje joj se toliko p o g o r š a l o da su joj m o r a l i amputirati n o g u . N o , Š a r a h j e i dalje p r i h v a ć a l a u l o g e koje j e glumila s j e d e ć i . U m r l a j e 1923. godine. 93

UMJETNOST I ZABAVA < T K O JE B I O A N T O N ugled d r a m a t i č a r a i pisca kratkih p r i č a . Nakraju je zaradio dovolj­ n o d a kupi zemljišni p o s j e d u j u ž n o j M o s k v i , te je o n d j e živio sa s e s t r o m . T a d a je saz­ nao da boluje od tuberkuloze te se z b o g zdravlja m o r a o preseliti u p r i m o r s k e k r a j e v e . O t i š a o j e n a Jaltu n a C r n o m e m o r u , a kratko v r i j e m e je ži­ vio i u Francuskoj. U to je v r i j e m e n a p i s a o s v o j e n a j p o z n a t i j e igrokaze — Tri sestre i Višnjik. U m r o je 1904. godine.

ČEHOV? A n t o n Č e h o v je bio ruski dramatičar i pisac kratkih priča. Neka od njegovih n a j z n a č a j n i j i h d j e l a s u Ujak Vanja i Galeb. C e s t o je p i ­ sao o propasti ruskih z e m ­ ljoposjednika. Č e h o v je rođen 1860. godine u primorskom gradu Taganr o g u . U M o s k v i je u č i o za liječnika, a i s t o v r e m e n o je pisao šaljive tekstove za č a ­ sopise i tako u z d r ž a v a o s e b e i obitelj. Kasnije je stekao > T K O JE BILA DUSE?

ELEONORA

E l e o n o r a D u s e (slika d e s n o ) bila je talijanska glumica. P o s e b n o se proslavila ulogama u dramama norveškog pisca H e n r i k a Ibsena. Eleonora Duse je rođena u vlaku 1858. godine. Roditelji su joj radili u kazalištu, pa se na p o z o r n i c i prvi puta p o j a v i l a u d o b i od četiri g o d i n e , a sa 14 je v e ć dobila prvu glavnu u l o g u . S l a v u j e stekla u l o g o m u d r a m i Terese Raquin t e m e l j e n o j na r o m a n u Emila Z o l e . G o d i n e 1909. se zbog lošeg z d r a v l j a p o v u k l a s p o z o r n i c e , a 1 9 2 3 . je umrla. lako je živjela u isto vrijeme kad i Šarah B e r n h a r d t , njihovi su se n a č i n i g l u m e u potpunosti razlikovali. E l e o n o r a nije p o k a z i v a l a svoj karakter, v e ć se trudila saživjeti se s likom koji je g l u m i l a . To se p o s e b n o isticalo u djelima m l a d o g pjesnika G a b r i e l e a D ' A n n u n z i a kojeg j e v o l j e l a , kao i u Ibsenovim d r a m a m a . 94

A

T K O JE B I O

IBSEN?

Henrik Ibsen je bio norveški dramski pisac. Poznat je kao otac s u v r e m e n e d r a m e jer je u s v o j i m d j e l i m a na realističan način obrađivao socijalne probleme. H e n r i k Ibsen j e r o đ e n 1 8 2 8 . g o d i n e u p o m o r s k o j luci S k e i n . Z a v r š i o j e kemijsku š k o l u , a zatim se z a p o s l i o najprije u B e r g e n u , a kasnije u g l a v n o m g r a d u Christiani (današnji O s l o ) gdje j e pisao d r a m e . N o r v e š k u je napustio

1 8 6 2 . g o d i n e , t e j e sljedećih 27 g o d i n a živio u R i m u , Münchenu i Dresdenu. U t o m je r a z d o b l j u n a p i s a o v e ć i n u svojih d r a m a , m e đ u njima Brand, Peer Cynt, Stupovi društva, Sablast, Divlji patak, Lutkina kuća, k a o i brojna druga djela u kojima o b r a đ u j e moralne teme. K r a j e m života vratio se u Norvešku i napisao dvije n a j p o z n a t i j e d r a m e - John Gabriel Borkman i Hedda Gabler. U m r o je 1906. godine.

UMJETNOST I ZABAVA

A

T K O JE BILA A N A

A T K O JE B I O VACLAV NJIŽINSKI? Vaclav Njižinski je bio je­ dan od najvećih baletnih p l e s a č a u p o v i j e s t i . Ista­ knuo se čudesno visokim skokovima, virtuoznom t e h n i k o m i s u g e s t i v n i m iz­ r a z o m . B i o je i koreograf, a n j e g o v e su baletne p r e d ­ stave često izazivale p o l e ­ mike. Njižinski j e r o đ e n 1 8 9 0 . g o ­ dine u Kijevu u Ukrajini. R o ­ ditelji su mu bili p l e s a č i . U p i s a o se na C a r s k u b a l e t n u školu u P e t r o v g r a d u gdje j e z v i j e z d o m p o s t a o prije z a v r š e n o g o b r a z o v a n j a . P r i d r u ž i o se M a r i j i n s k o m teatru i p l e s a o s najpoznatijim b a l e r i n a m a toga v r e m e n a . Kao i A n a P a v l o v a , 1909. g o d i n e otišao je s Djagilje­ v o m u Pariz i o n d j e postigao golem uspjeh. K a o koreograf j e napustio klasični stil plesanja i p o č e o tražiti n o v e t e h n i k e . G o d i n e 1919. doživio je ž i v č a n i slom u z r o k o v a n shi­ z o f r e n i j o m , te se z a u v i j e k p o ­ vukao s pozornica. U m r o je u L o n d o n u 1950. godine.

A

T K O JE B I O B E R T O L D

PAVLOVA? Ana P a v l o v a je bila ruska balerina koja se istakla solističkim izvedbama, a naročito točkom Labudova smrt. Rođena je 1882. godine u Petrovgradu (današnjem _enjingradu). Kao djevojčica se uspjela upisati na najpoznatiju baletnu školu :og v r e m e n a , u C a r s k u oaletnu školu u P e t r o v g r a d u . s a s n i j e se pridružila M a n j i n s k o m teatru i postala primabalerina. Prvi veliki uspjeh postigla je 1 9 0 9 . g o d i n e na turneji s impresariom Djagiljevom i njegovim ansamblom ^astavljen¡m od p l e s a č a iz oaletnih trupa Marijinski Boljšoj. N a k o n toga b o r a v i l a j e n a vrlo uspješnoj turneji u Londonu. G o d i n e 1913. odlučila je steći v i š e >amostalnosti, pa je z a j e d n o sa s u p r u g o m o s n o v a l a vlastitu t r u p u koju je v o d i l a do kraja života. Umrla je 1931. godine od j p a l e pluća.

BRECHT? Bertold Brecht je bio nje­ m a č k i d r a m s k i pisac koji je snažno utjecao na dramu 20. s t o l j e ć a . O n j e s t v o r i o d r a m u u kojoj se gledaoci ne p o i s t o v j e ć u j u s likovi­ ma, v e ć ih kritiziraju. B r e c h t je r o đ e n u B a v a r s k o j 1898. godine. N a k o n p r v e uspješne d r a m e Baal o k r e n u o se socijalnim p r o b l e m i m a . T a k v a je d r a m a Opera za tri groša koja je uz g l a z b u Kurta VVeilla postigla g o l e m i uspjeh. D o l a s k o m Hitlera na vlast B r e c h t j e m o r a o napustiti N j e m a č k u . Najprije je boravio u Skandinaviji, a z a t i m je otišao u S A D . O n d j e je napisao svoje n a j p o z n a t i j e djelo Kavkaski krug kredom. G o d i n e 1 9 4 7 . je iz političkih razloga napustio S A D . O d tada, p a sve d o smrti 1 9 5 6 . g o d i n e , živio je u I s t o č n o m B e r l i n u g d j e je o s n o v a o vlastiti teatar Berlinski Ansambl.

UMJETNOST I ZABAVA > T K O JE B I O CHARLIE u g o v o r s h o l i v u d s k o m film­ skom kućom Keystone i po­ č e o snimati f i l m o v e . G l u m e ć i malog zbunjenog čovjeka koji n e p r e s t a n o u p a d a u n e ­ prilike u b r z o je p o s t a o film­ skom zvijezdom. Neki od njegovih najpoz­ natijih f i l m o v a su Zlatna groz­ nica i Moderna vremena, k a o i prvi o z v u č e n i film Veliki diktator. Chaplin je 1952. godine iz političkih razloga napustio S A D i ostatak života p r o v e o u Švicarskoj. G o d i n e 1975. proglašen je v i t e z o m , a dvije g o d i n e kasnije j e u m r o . < T K O SU BILI STANLIO j e otišao u S A D . O l i v e r Norvell Hardy je rođen 1893. godine u Georgiji u S A D . U H o l l y w o o d je stigao 1 9 1 8 . g o d i n e .

HHH

CHAPLIN? Charlie Chaplin je bio jed­ na od n a j v e ć i h filmskih zvi­ jezda u povijesti. Proslavio se kao k o m i č a r u n i j e m i m filmovima. N j e g o v zaštitni z n a k bio je k o s t i m sastav­ ljen od polucilindra, uskog sakoa, vrećastih hlača i go­ lemih cipela. Charlie Chaplin rođen je 1889. godine u L o n d o n u . O b i t e l j mu je bila vrlo siro­ m a š n a . N a p o z o r n i c i j e prvi puta n a s t u p a o još k a o dijete. G o d i n e 1913. potpisao je

I OLIO? Stanlio i O l i o su najpopularniji filmski komičarski par. O n i su u r a z d o b l j u o d 1926. d o 1952. g o d i n e s n i m i l i mnoštvo nijemih i tonskih filmova. S t a n l i o , ili Arthur S t a n l e y Jefferson, rođen je 1890. godine u Ulverstonu (Lancashire, Engleska). Karijeru j e z a p o č e o u vedrim muzičkim priredbama, a 1910. godine > T K O JE B I O L O U I S koju j e v o d i o glazbenik J o e O l i v e r . S njima je snimio n e ­ koliko p l o č a , a zatim je na­ pustio g r u p u i p o s t a o s a m o ­ stalni i z v o đ a č . Pripisuje mu se p j e v a n j e u k o j e m se umjesto riječi iz­ g o v a r a j u besmisleni s l o g o v i . Tridesetih g o d i n a o v o g a stoljeća o s n o v a o je vlastitu g r u p u i p o s t a o svestrani za­ b a v l j a č . P o j a v i o se u n e k o l i ­ ko f i l m o v a , p r i m j e r i c e u Dia­ mond LH s M a e W e s t i Hello Dollys B a r b a r o m S t r e i s a n d . U m r o je 1971. godine.

Stanlio i O l i o su z a j e d n o p o č e l i raditi 1 9 2 6 . g o d i n e , a prije toga su snimali s a m o ­ stalne f i l m o v e . N j i h o v prvi film z v a o se Putting the Pants on Philip. U k u p n o su snimili 60 kratkih i 27 c j e l o v e č e r n j i h f i l m o v a . Stanlio je g l u m i o vit­ kog luckastog č o v j e k a , a Olio debelog hvalisavca.

ARMSTRONG? Louis »Sačmo« Armstrong je bio a m e r i č k i jazz-trubač. B i o je poznat kao solistički izvođač, osnivač grupe, pjevač i zabavljač. R o đ e n je 1900. godine u N e w O r l e a n s u . K a o dijete je u r o d n o m g r a d u u p o z n a o mnoge glazbenike, te mu se r a n o pružila prilika da svira na riječnim b r o d o v i m a na Mississippiju. G o d i n e 1 9 2 2 . pridružio s e jazz-grupi Creole Jazz Band 96

JMJETNOST I ZABAVA < T K O JE S T V O R I O MOUSEA? van Parobrod Willie. Slijedili su i drugi p o z n a t i crtani f i l m o v i , a m e đ u njima i Tri praščića (s p j e s m o m T k o s e boji v u k a j o š ? ) . P o j a v o m f i l m o v a u boji D i s n e y je sni­ m i o prvi c j e l o v e č e r n j i film Snjeguljica i sedam patuljaka. Č e t r d e s e t i h g o d i n a našeg stoljeća p o č e o je snimati fil­ m o v e o p r i r o d i , a j e d a n od najpoznatijih je Živa pustinja. Kasnije se o k r e n u o d j e č j i m f i l m o v i m a u kojima je p o v e z i ­ v a o žive glumce sa crtanim l i k o v i m a . J e d a n o d najuspješ­ nijih bio je film Mery Poppins snimljen 1 9 6 4 . g o d i n e .

MICKEY

P o z n a t i lik M i c k e y M o u s e djelo je slavnog umjetnika a n i m i r a n i h f i l m o v a VValta Disneva. O s i m Mickeya Disney je stvorio Paju Patka i m n o g e druge likove. D i s n e y j e živio o d 1 9 0 1 . d o 1 9 6 6 . g o d i n e . U s p j e š n e crta­ n e f i l m o v e p o č e o j e snimati 1 9 2 0 . g o d i n e u Los A n g e l e s u . G o d i n e 1 9 2 8 . pojavili s u se prvi tonski filmovi i D i s n e y je snimio v r l o uspješan crtani film s M i c k e y M o u s e o m n a z ­ > T K O JE B I O ELVIS nesseeu. G o d i n e 1955. potpisao je u g o v o r s v e l i k o m diskograf­ skom k u ć o m . U b r z o je po­ stao m e đ u n a r o d n o m zvijez­ d o m , p r e m d a neki nisu o d o ­ bravali n j e g o v stil. O d i j e v a o se u blještavu o d j e ć u , glasno pjevao i vatreno plesao. E l v i s o v a j e glazba s n a ž n o utjecala na kasnije p o p p j e v a ­ č e , n a r o č i t o n a B e a t l e s e , ali m u j e vlastita p o p u l a r n o s t počela opadati. Bio je umi­ šljeni bolesnik i u z i m a o je g o ­ l e m e k o l i č i n e tableta, koje su bile u z r o k o m n j e g o v e smrti 1979. godine. < TKO SU BILI

PRESLEY? Elvis P r e s l e y j e j e d n a o d pr­ vih »pop« zvijezda. Bio je r o c k ' n ' r o l l p j e v a č čija je p o ­ java na p o z o r n i c i r e d o v i t o izazivala p o m u t n j u u gleda­ lištu. N a j v e ć u slavu posti­ gao je p e d e s e t i h i šezdese­ tih g o d i n a s p j e s m a m a H e ­ artbreak Hotel, Jailhouse R o c k i His Latest F l a m e . Elvis j e r o đ e n 1 9 3 5 . g o d i n e u siromašnoj južnoameričkoj obitelji. M l a d o s t j e v e ć i n o m proveo u Memphisu u Ten-

BEATLESI? B e a t l e s i su bili britanski v o k a l n o - i n s t r u m e n t a l n i sastav koji je š e z d e s e t i h g o d i n a postigao veliku popular­ nost. Č l a n o v i B e a t l e s a bili su J o h n Lennon ( 1 9 4 0 - 1 9 8 0 ) , Paul M c C a r t n e y (rođen 1942), G e o r g e H a r r i s o n ( r o đ e n 1943) i R i n g o Starr ( r o đ e n 1 9 4 0 , a p r a v o mu je ime R i c h a r d Starkey). U p r v i m g o d i n a m a svoga postojanja, prije n e g o im se

pridružio R i n g o Starr, B e a t l e ­ si su v e ć i n o m boravili u H a m b u r g u i L i v e r p o o l u . Pr­ vi v e ć i uspjeh postigli su 1 9 6 2 . g o d i n e s p j e s m o m Lo­ ve me do. G o d i n u d a n a kas­ nije uspjeh su p o n o v i l i s pje­ s m o m Please Please Me. Stekavši v e l i k u p o p u l a r ­ nost, B e a t l e s u su p o č e l i mije­ njati svoj stil. Na njih su utje­ cali indijska g l a z b a i religija, k a o i ideje » d j e c e c v i j e ć a « koje su se razvile tih g o d i n a . N a k o n n e k o l i k o snimljenih a l b u m a Beatlesi su se 1 9 7 0 . g o d i n e razišli.

97

V

TKO

SU

BILI

PRVI

V

T K O JE O T A C

V

T K O JE B I O GALEN?

LIJEČNICI? M e d i c i n a potječe još iz pretpovijesnih vremena. M e đ u t i m , tisućama godina temeljila se uglavnom na praznovjerju. 0 pretpovijesnoj medicini z n a d e m o v r l o m a l o . P a ipak, ljudi iz tog v r e m e n a sigurno su p o z n a v a l i ljudsko tijelo, jer su liječili r a n e i l o m o v e kostiju. J e d n a o d pretpovijes­ nih »terapija« bilo je t r e p a n i ranje. Izlječitelji su izrezivali okrugli k o m a d i ć kosti iz p a c i ­ j e n t o v e l u b a n j e , vjerujući d a ć e kroz taj o t v o r zli d u h o v i napustiti tijelo. M e đ u najbolje d r e v n e li­ j e č n i k e ubrajaju s e E g i p ć a n i . O n i su oko 1500. godine stvorili bogati riječnik struč­ nih m e d i c i n s k i h n a z i v a , a iz­ vodili su i p o k u s e u kirurgiji 1 farmaciji.

MEDICINE? O k o 400. g o d i n e p r . n . e r e grčki liječnik Hipokrat (460—370. g o d . p r . n . e r e ) osnovao je na otoku Kosu prvu medicinsku školu. U Hipokratovoj medicinskoj školi studenti su učili da b o ­ lesti u z r o k u j u p o r e m e ć a j i u rada o r g a n a , a ne zli d u h o ­ vi i d e m o n i . M e đ u t i m , H i p o ­ krat i n j e g o v i sljedbenici nisu dovoljno poznavali građu ljudskog tijela. V j e r o v a l i su da se bolesti javljaju z b o g n e ­ u r a v n o t e ž e n o s t i vitalnih tje­ lesnih t e k u ć i n a — krvi, sluzi, te ž u t e i c r n e ž u č i . Hipokrat i njegovi sljedbe­ nici napisali su v i š e od 50 knjiga. Iz tog v r e m e n a potje­ č e H i p k r a t o v a z a k l e t v a koju još i d a n a s p o l a ž u svi liječ­ nici. G a l e n j e ž i v i o o d 129. d o 200. g o d i n e p r . n . e r e i b i o je jedan od najvećih grčkih anatoma. Njegove su se ideje održale stotinama go­ dina. G a l e n se r o d i o u P e r g a m u (današnjoj Turskoj). U dobi o d 3 0 g o d i n a p o s t a o j e liječ­ nik u gladijatorskoj školi, a kasnije je o d s e l i o u R i m gdje s e b a v i o a n a t o m i j o m . P r o u č a v a o j e m n o g e životi­ nje, ali n i k a d a ljude. G a l e n j e d o š a o d o ideje 0 n a č i n u rada fiziološkog s u ­ stava. S m a t r a o je da tijelo sa­ drži d u h o v e što nastaju i n e ­ staju u arterijama, v e n a m a 1 živcima. M n o g e G a l e n o v e zamisli bile su p o g r e š n e i te­ meljile su se na starim knjiga­ m a , a ne na p r o u č a v a n j u ljudske a n a t o m i j e . U n a t o č t o m e o d r ž a l e s u s e sve d o 16. stoljeća.

Galenov fiziološki sustav

98

V

T K O JE P R V I

PRIMIJENIO AKUPUNKTURU? Akupunktura (liječenje u b a d a n j e m iglica u tijelo) se u kineskoj m e d i c i n i u p o ­ trebljavala tisućama go­ dina. P r e m a kineskoj taoističkoj re­ ligiji rad tijela ovisi o d v a s u ­ protna stanja z v a n a jin i j a n g . Jang je p o v e z a n sa svjetlošću, S u n c e m , jugom, muškošću i s u h o ć o m . J i n se o d n o s i na t a m u , M j e s e c , sjever, ž e n k o s t i v l a g u . V j e r u j e se da su s v e

bolesti p o s l j e d i c a n e u r a v n o ­ teženosti tih d v a j u stanja. Akupunkturom se ponov­ no uspostavlja r a v n o t e ž a iz­ m e đ u jina i j a n g a . Iglice d u ­ g a č k e 2 do 25 c e n t i m e t a r a u b a d a j u se u j e d n u ili više to­ čaka raspoređenih duž odre­ đ e n i h linija na l j u d s k o m tije­ l u . T a k o se m o g u ostaviti i po n e k o l i k o sati. Taj se n a č i n li­ ječenja upotrebljava i danas, a p o n e k a d se a k u p u n k t u r a koristi i prilikom o p e r a c i j a umjesto anestetika.

V

T K O JE B I O

PARACELSUS? P a r a c e l s u s (1493-1541) je bio švicarski liječnik. Nje­ g o v o pravo ime bilo je Theophrastus Bombastus von H o h e n h e i m . B i o j e tašt č o v j e k i ž i v i o je u s k l a d u sa svojim srednjim i m e n o m . I m e P a r a c e l s u s je u z e o jer to znači »bolji od Celsusa«, poznatog rimskog liječnika. Paracelsus je uvelike pridonio razvoju medicine. N a p i s a o je p r v u knjigu o bolestima p r o ­ fesija p o d n a z i v o m »Bolesti r u d a r a « , a tvrdio je i da je č i s t o ć a temelj z d r a v l j a . P r v i j e upotrijebio l a u d a n u m , p a s e smatra o c e m anestezije. J e d n a o d n j e g o v i h važnijih ideja bila je da a l k e m i č a r i moraju proučavati kako se p r o i z v o d e lijekovi, a ne zlato. Paracelsus je 1527. godine p o s t a o profesor m e d i c i n e na sveučilištu B a s l e . Prije p o ­ četka p r v o g p r e d a v a n j a jav­ n o j e spalio G a l e n o v e knjige, naglašavajući da medicinu treba učiti p r o u č a v a j u ć i ljud­ sko tijelo, a ne čitajući stare knjige.

99

MEDICINA V T K O JE I Z R A D I O PRVE UDOVE?

UMJETNE

A m b r o i s e P a r e (1510-1590) je bio francuski kirurg. On je na više načina unaprije­ dio kirurgiju, a i z u m i o je i nekoliko savršenih umjet­ nih udova. P o č e t k o m 16. stoljeća kirur­ ške z a h v a t e nisu izvodili li­ j e č n i c i , v e ć je to bio posao brijača. P a r e j e k a o d j e č a k u č i o z a n a t k o d j e d n o g brija­ č a , a 1 5 4 1 . godine je kao o s p o s o b l j e n i brijač-kirurg pristupio v o j s c i . N a k r a j u j e p o s t a o kirurg f r a n c u s k o g kra­ lja H e n r i k a I I . i n j e g o v a tri si­ na što su ga kasnije naslije­ dila. P a r e je bio v r l o traženi ki­ rurg jer je u kirurgiju u v e o mnoga poboljšanja. Naprirnjer, k r v a r e n j e nije z a u s t a v l j a o kipućim uljem, v e ć je p o d v e ­ z i v a o o š t e ć e n e arterije i ranu pokrivao oblogom. Pare je izumio nekoliko umjetnih u d o v a . M e đ u njima je bila i ruka koja se savijala u laktu, te šaka s p o k r e t n i m prstima.

A

T K O JE B I O NAJVEĆI ANATOM?

A

T K O JE O T K R I O KRVI?

RANI

OPTOK

Flamanski liječnik Andrija Vesal (1514-1564) je prvi temeljito proučio ljudsku anatomiju. G a l e n o v e ideje o ljudskoj anatomiji o d r ž a l e su se tije­ k o m č i t a v o g srednjeg v i j e k a . R a z l o g t o m e bila j e č i n j e n i c a da a n a t o m i nisu sami secirali leševe. G a l e n o v o m u č e n j u s e prvi suprotstavio Talijan M o n d i n o d e Luzzi ( 1 2 7 5 - 1 3 2 6 ) , koji j e n a p i s a o knjigu p o s v e ć e n u isključivo a n a t o m i j i . M e ­ đutim, učenje anatomije se nije z n a t n o p r o m i j e n i l o s v e do vremena Vesala. Vesal je anatomiju učio na n e k o l i k o talijanskih s v e u č i l i ­ šta. B i o j e n e z a d o v o l j a n lo­ šim s e k c i j a m a koje su izvodili asistenti, pa j e , k a o i L u z z i , p o k u š a o s a m secirati ljudsko tijelo. N a k o n d u g o t r a j n o g istraživanja n a p i s a o j e j e d n u o d najznačajnijih knjiga u povijesti z n a n o s t i . Z v a l a se De Corporis Humani Fabrica ( O građi ljudskog tijela). N a gornjoj slici p r i k a z a n je j e d a n od crteža iz te knjige.

Engleski liječnik W i l l i a m H a r v e y (1578-1657) prvi je otkrio kako krv kola ti­ jelom. William Harvey je mnogo v r e m e n a p o s v e t i o istraživanju srca i krvnih žila. N a k r a j u je z a k l j u č i o d a G a l e n nije b i o u p r a v u . Krv ne nastaje i n e ­ staje u tijelu, v e ć kola s r c e m , v e n a m a i arterijama u s a m o j e d n o m s m j e r u . Z a l i s c i u srcu i v e n a m a s p r e č a v a j u protje­ c a n j e krvi u s u p r o t n o m smjeru. H a r v e v e v a teorija s e t e m e ­ ljila na č i n j e n i c i da arterije i v e n e m o r a j u biti p o v e z a n e . H a r v e y je z a k l j u č i o da se ar­ terije i v e n e granaju na s v e m a n j e i m a n j e o g r a n k e , pa su žile koje ih p o v e z u j u toliko m a l e d a s e n e m o g u vidjeti g o l i m o k o m . Talijanski fizi­ olog Marcello Malpighi ( 1 6 2 8 - 1 6 9 4 ) je s p o m o ć u m i k r o s k o p a d o k a z a o isprav­ nost te ideje. H a r v e y je 1628. godine o b j a v i o svoja otkrića. U p o ­ č e t k u su n j e g o v e ideje ismija­ n e , ali su n a k o n n j e g o v e smr­ ti n a p o k o n p r i h v a ć e n e .

100

MEDICINA n o zagrijava d o 5 0 ° C k a k o b i se ubile n e ž e l j e n e stanice k v a s c a i spriječilo da se v i n o starenjem ukiseli. Taj se p o ­ stupak n a z i v a » p a s t e r i z a c i ­ j o m « i u p o t r e b l j a v a se još i d a n a s za ubijanje bakterija u mlijeku. Pasteur j e 1 8 6 0 . g o d i n e napokon opovrgao zamisao da m i k r o o r g a n i z m i nastaju iz n i č e g a tijekom r a s p a d a n j a n e k e tvari. D o k a z a o j e d a zrak sadrži s p o r e m i k r o o r g a ­ n i z a m a ( m i k r o b a ) koje n a p a ­ d a j u h r a n u i d r u g e tvari. Šest g o d i n a kasnije spasio je fran­ c u s k u industriju svile otkrivši m a l e n i o r g a n i z a m što je na­ padao svilce i njihovu hranu. Sva ta proučavanja dovela su Pasteura na p o m i s a o da su m i k r o b i u z r o č n i c i bolesti, te da se m o g u prenositi s j e d n e osobe na drugu. G o d i n e 1 8 8 1 . uspješno j e i s p r o b a o c j e p i v o protiv c r n o g prišta, k o b n e bolesti koja je napadala goveda i o v c e , a četri g o d i n a kasnije uspio j e spriječiti b j e s n o ć u . P a s t e u r o v institut o s n o v a n 1 8 8 8 . g o d i n e s ciljem suzbijanja bjesnoće danas je jedan od najpoznatijih c e n t a r a za bi­ o l o š k a istraživanja.

A

T K O JE O T K R I O

LIJEK

A

T K O JE O T K R I O DA UZROKUJU

PROTIV

SKORBUTA?

BOLESTI

Škotski liječnik J a m e s Lind ( 1 7 1 6 - 1 7 9 4 ) j e 1747. g o d i n e otkrio da se v o ć e m m o ž e spriječiti pojava skorbuta. Lind je primijetio da se skor­ but javlja s a m o k o d ljudi koji jedu malo v o ć a i p o v r ć a . U s p i o je u to uvjeriti k a p e t a ­ na C o o k a , te je sedamdesetih g o d i n a 18. stoljeća u s p j e š n o spriječio p o j a v u skorbuta m e đ u p o s a d o m . Britanska mornarica je 1795. godine p o č e l a m o r n a r i m a d a v a t i li­ m u n o v sok. > T K O JE O T K R I O PROTIV

MIKROBI? Francuski kemičar Louis Pas t e u r ( 1 8 2 2 - 1 8 9 5 ) j e 1866. godine otkrio da bolesti u z r o k u j u s i t n i o r g a n i z m i , ili mikrobi. Bila je to tek jedna o d m n o g i h zasluga o v o g velikog znanstvenika. Louis Paster nije b i o b i o l o g i liječnik, v e ć k e m i č a r . G o d i n e 1854. odlučio se posvetiti v r e n j u a l k o h o l a i pi­ v a , d o k a z u j u ć i da ih u z r o k u ­ ju živi o r g a n i z m i - k v a š č e v e gljivice. P r e d l o ž i o je da se v i ­ b o l e t u bolest n e m o g u p o ­ n o v n o oboljeti. Vjerovalo se d a seljaci z a r a ž e n i b e z o p a s ­ nim kravljim b o g i n j a m a ne obolijevaju od variole, pa je J e n n e r o d l u č i o t o ispitati. G o d i n e 1786. pronašao je ž e n u z a r a ž e n u kravljim b o g i ­ n j a m a , te je t e k u ć i n u iz j e d ­ n o g n j e n o g m j e h u r a ubrizgao d j e č a k u . N e k o l i k o d a n a kas­ nije z a r a z i o je d j e č a k a v e l i ­ kim b o g i n j a m a , ali se bolest nije p o j a v i l a . N a k o n n e k o l i k o g o d i n a cijepljenje protiv v e l i ­ kih boginja p r i h v a ć e n o je u m n o g i m z e m l j a m a , pa je ta bolest g o t o v o istrijebljena.

CJEPIVO BOGINJA?

Engleski liječnik Edvvard J e n n e r ( 1 7 4 9 - 1 8 2 7 ) j e 1796. g o d i n e o t k r i o d a o s o b a za­ ražena kravljim boginjama ne m o ž e oboliti od velikih boginja. V e l i k e b o g i n j e , ili v a r i o l a , bi­ le su n e k o ć j e d n a od najstraš­ nijih bolesti. U 18. stoljeću je svaka treća z a r a ž e n a o s o b a umrla. M e đ u t i m , J e n n e r je primi­ jetio da ljudi koji j e d n o m p r e -

101

MEDICINA

A

T K O ]E P R V I

A

T K O JE U

KIRURGIJI

A

T K O JE I Z D V O J I O ŠTO

PRIMIJENIO ANESTEZIJU? Ideju o primjeni anestezije u kirurgiji prvi je p r o š i r i o američki zubar William M o r t o n (1819-1868). W i l l i a m M o r t o n nije otkrio anesteziju. U s p a v l j u j u ć a svojstva d u š i k o v o g oksidula ili »rajskog plina« otkrio je 1800. godine H u m p h r y D a v y ( 1 7 7 8 - 1 8 2 9 ) , dok je 1 8 3 1 . američki kemičar Samuel G u t h r i e ( 1 7 8 2 - 1 8 4 8 ) otkrio k l o r o f o r m . Izraz »anestetik« prvi j e upotrijebio a m e r i č k i liječnik O l i v e r W e n d e l l H o l ­ mes ( 1 8 0 9 - 1 8 9 4 ) . Prvi z a p i s o primjeni a n e ­ stetika u kirurgiji p o t j e č e iz 1 8 4 2 , k a d j e a m e r i č k i liječ­ nik C r a w f o r d L o n g ( 1 8 1 5 - 1 8 7 8 ) upotrijebio eter prilikom uklanjanja t u m o r a . W i l l i a m M o r t o n se 1844. godine tražeći način bezbol­ n o g v a đ e n j a z u b a zainteresi­ rao za eter. Z a j e d n o s C h a r lesom J a c k s o n o m (1805-1880) on je izumio postupak anesteziranja. N j e ­ gova prva operacija p o d ane­ stezijom i z v e d e n a je u rujnu 1846. godine. 102

PRVI

PRIMIJENIO

BAKTERIJU UZROKUJE

ANTISEPTIKE? Engleski kirurg J o s e p h Lis t e r ( 1 8 2 7 - 1 9 1 2 ) j e 1865. godine p o č e o upotrebljava­ ti k a r b o l n u kiselinu za sprečavanje infekcije. L o s e p h Lister je studij m e d i c i ­ ne završio 1852. godine. Bio je kirurg, a p o s e b n o se p o ­ svetio a m p u t a c i j i (rezanju u d o v a ) . N e k o l i k o g o d i n a ra­ nije W i l l i a m M o r t o n j e u v e o t e h n i k e anestezije i Lister je b i o z a h v a l a n što m o ž e izvo­ diti b e z b o l n e kirurške z a h v a ­ te. M e đ u t i m , zabrinuo g a j e broj p a c i j e n a t a koji su umirali o d infekcije. G o d i n e 1865. saznao je za P a s t e u r o v a istraživanja m i ­ k r o b a i bolesti, te je želio ubiti bakterije u o p e r a t i v n i m ranama. Izvodio je pokuse s m n o g i m kemijskim s p o j e v i ­ m a , da bi na kraju otkrio da je oblog natopljen karbolnom kiselinom v r l o d j e l o t v o r a n . Prvi p a c i j e n t k o j e g je liječio na taj n a č i n b i o je p e t o g o d i š ­ nji d j e č a k s p r e l o m o m c j e v a n i c e . Lister je raspršivao kar­ b o l n u kiselinu k a k o bi stvorio antiseptički o b l a k o k o o p e r a ­ cijskog stola.

TUBERKULOZU? Njemački znanstvenik Ro­ be rt K o c h (1843-1910) je 1883. g o d i n e o t k r i o b a c i l tuberkuloze. Za to je djelo 1905. g o d i n e n a g r a đ e n N o belovom nagradom za me­ dicinu i fiziologiju. R o b e r t K o c h j e bolesti p r o ­ u č a v a o r a d e ć i k a o seoski li­ ječnik nedaleko Breslaua. P o s e b n o se z a n i m a o za bak­ teriju što k o d g o v e d a u z r o k u ­ je crni prišt. U s p i o je uzgojiti bakteriju u k r v n o m s e r u m u i p r o u č a v a o njen životni c i ­ klus. K o c h se preselio u Berlin gdje j e razvijao v a ž n e t e h n i k e p r o u č a v a n j a bakterija. M e đ u njima je bila i t e h n i k a uzgaja­ nja bakterija na agar-agaru koja s e d a n a s r e d o v i t o u p o ­ t r e b l j a v a . T a k o đ e r j e stvorio pravila z a p r e p o z n a v a n j e bakterija što u z r o k u j u p o j e d i ­ n e bolesti. N a j v a ž n i j e bakterije što ih j e K o c h otkrio u z r o k u j u t u ­ b e r k u l o z u , koleru i b u l o z n u kugu. K o c h se, kao i Pasteur, smatra o s n i v a č e m m e d i c i n ­ ske bakteriologije.

MEDICINA

A

T K O JE B I O FREUD?

A

T K O JE P R O N A Š A O SPREČAVANJA PARALIZE?

A

T K O JE PRVI P U T A SRCE?

SIGMUND

NAČIN DJEČJE

PRESADIO

Sigmund Freud (1856-1939) je bio austrijski psihijatar. B i o je osnivač p s i h o a n a l i z e , a p o z n a t je i po i d e j a m a o s n o v i m a i razvoju djece. N a k o n studija m e d i c i n e F r e ­ ud se 1 8 8 1 . godine posvetio p r o u č a v a n j u biologije ž i v č a ­ n o g sustava, a n a r o č i t o živ­ č a n i h stanica. U s k o r o su nje­ g o v u p a ž n j u privukli p s i h o l o ­ ški p r o c e s i u m o z g u , te je ot­ krio da se o d r e đ e n i m e n t a l n i p o r e m e ć a j i m o g u popraviti hipnozom. Kasnije j e F r e u d h i p n o z u zamijenio tehnikom »slobod­ nih asocijacija« ili »liječenja p r i č a n j e m « . P a c i j e n t e j e psih o a n a l i z i r a o puštajući ih da pričaju o d o g a đ a j i m a iz d j e ­ tinjstva koji su k o d njih osta­ vili d u b o k e t r a g o v e , te se o n i s njima ne m o g u suočiti. F r e ­ ud je t a k o đ e r v j e r o v a o da su s n o v i o d r a z stanja n e s v j e s n o g uma. G o d i n e 1900. izdao je knjigu Tumačenje snova.

Prvo cjepivo koje je uspješ­ no sprečavalo dječju parali­ zu pripremio je američki mikrobiolog J o n e s Salk (ro­ đ e n 1914). R o b e r t K o c h i drugi z n a n s t v e ­ nici uspješno su uzgajali bak­ terije, ali su virusi predstavlja­ li m n o g o veći problem. Pa ipak, 1 9 4 9 . g o d i n e a m e r i č k i m i k r o b i o l o g J o h n E n d e r s (ro­ đ e n 1897) uspio j e uzgojiti v i ­ rus d j e č j e p a r a l i z e . S a d a se taj virus lako m o ­ gao proučavati. Salk je poku­ š a v a o ubiti virus na taj n a č i n da ne m o ž e više uzrokovati bolest, ali da i dalje p o t i č e p r o i z v o d n j u zaštitnih antitije­ la. G o d i n e 1 9 5 2 . j e u t o m e u s p i o , i c j e p i v o se v e ć n a k o n dvije godine proizvodilo u velikim količinama. Američki mikrobiolog Albert S a b i n j e 1 9 5 7 . g o d i n e ( r o đ e n 1906) izradio c j e p i v o protiv d j e č j e paralize koje je s a d r ž a l o ž i v e viruse p r e s l a b e d a u z r o k u j u bolest. M a s o v n a cijepljenja protiv d j e č j e p a r a ­ lize z a p o č e l a su 1 9 6 0 . g o d i ­ n e , te je ta bolest g o t o v o istri­ jebljena.

P r v u transplantaciju ljud­ skog srca izveo je 3. prosin­ c a 1967. g o d i n e j u ž n o a f r i č ­ ki kirurg Christiaan Barnard ( r o đ e n 1922). Kirurzi su b u b r e g e i s r c e p o ­ kušavali presaditi još č e t r d e ­ setih g o d i n a n a š e g stoljeća. G l a v n i p r o b l e m predstavljao j e prirodni tjelesni o b r a m b e n i sustav koji je » o d b a c i v a o « n o v i o r g a n . T a j e t e š k o ć a na­ pokon ublažena otkrićem da pacijent ima m n o g o v e ć e mogućnosti preživljavanja a k o m u s e tkivo p o d u d a r a s tkivom d a v a o c a . Istovreme­ no su pripremljeni i lijekovi z a slabljenje tjelesnog o b r a m ­ b e n o g sustava što se i n a č e bori protiv »stranih tijela«. N a k o n B a r n a r d o v e uspješ­ ne o p e r a c i j e , širom svijeta se i z v o d e stotine takvih trans­ plantacija. D a n a s s e č a k i n o v o r o đ e n č a d i m o ž e pre­ saditi s r c e . M e đ u t i m , to je vr­ lo s l o ž e n a o p e r a c i j a , a p a c i ­ jenti su z b o g lijekova za k o n ­ trolu o b r a m b e n o g sustava podložni bolestima.

V

T K O JE PRVI T V R D I O KRUŽI OKO

V

T K O JE I Z R A D I O KARTU NEBA?

DA ZEMLJA SUNCA?

PRVU

ZVJEZDANOG

U v r i j e m e k a d j e o d 320. d o 250. g o d i n e p r . n . e r e A r i s tarh živio u Aleksandriji v e ­ ćina ljudi je smatrala da je Zemlja središte svemira. On se s t i m e nije složio, već je tvrdio da Zemlja kru­ ži o k o S u n c a . Trebalo je još g o t o v o 2000 g o d i n a d a s e dokaže njegovo mišljenje. Aristarh j e t a k o đ e r p o k u š a o izmjeriti udaljenost M j e s e c a od Z e m l j e i usporediti je s udaljenosti S u n c a . N i j e imao teleskopa, pa dobiveni rezultati nisu bili t o č n i . Z a k ­ ljučio j e d a j e udaljenost S u n c a i Z e m l j e 2 0 puta v e ć a n e g o udaljenosti M j e s e c a i Z e m l j e , d o k taj o d n o s ustva­ ri iznosi 4 0 0 puta. V j e r o v a o je i da p r o m j e r M j e s e c a iznosi t r e ć i n u p r o m ­ jera Z e m l j e .

U 2. stoljeću pr. n. e r e na sredozemnom otoku Rodos u živio j e H i p a r h . O n j e 134. g o d i n e p r . n . e r e , n a ­ kon eksplozije »nove« u zviježđu Š k o r p i o n a , sas­ t a v i o k a t a l o g o d 850 z v i j e z ­ da uočenih prostim o k o m . P o z n a t je i n j e g o v klasifikac i j s k i s i s t e m z v i j e z d a p o ja­ k o s t i ili » m a g n i t u d i « k o j i s e upotrebljava još i danas. H i p a r h o v klasifikacijski sistem dijeli z v i j e z d e u šest s k u p i n a . Najsjajnije z v i j e z d e imaju m a g n i t u d u 1, a najslabije 6. S u v r e m e n a mjerenja s u p o k a ­ zala da su z v i j e z d e s m a g n i ­ t u d o m 1 t o č n o stotinu puta sjajnije od o n i h s m a g n i t u ­ d o m 6 , t e s u p o toj n o v o j ljestvici n e k e z v i j e z d e o z n a ­ č e n e s m a g n i t u d o m 0 ili č a k — 1. Najsjajnija z v i j e z d a na

n e b u je Sirius (na slici) u z v i ­ j e ž đ u V e l i k o g psa, čija m a g ­ nituda iznosi — 1 , 5 8 . N a j s l a ­ bije z v i j e z d e u o č e n e m o d e r ­ nim t e l e s k o p i m a su 24 — 1 50 milijuna puta slabije o d n a j ­ slabijih z v i j e z d a vidljivih prostim o k o m ! Hiparh je pronašao i n o v e n a č i n e mjerenja udaljenosti Mjeseca od Zemlje. Prouča­ v a j u ć i »paralaksu« ( n a č i n na koji s e M j e s e c p o m i č e ispred zvijezda dok se Zemlja okre­ će u svemiru) z a k l j u č i o je da ta udaljenost iznosi 30 p r o m ­ jera Z e m l j e , što je v r l o blizu stvarnoj vrijednosti. K a o većina njegovih suvre­ menika, Hiparh je vjerovao da S u n c e i planeti k r u ž e o k o Z e m l j e , te je zamislio sistem nevidljivih rotirajućih kugli koje n o s e n e b e s k a tijela.

SVEMIR > T K O JE P R V I PREDVIDIO PLANETA? Č u d e s n o j e što j e P t o l o m e j e v sistem, koji n a m d a n a s izgle­ da posve umjetno, omogućio da se p o l o ž a j i planeta p r e d v i ­ de s t o l i k o m t o č n o š ć u da se o d r ž a o 1500 g o d i n a , o d n o s ­ no do početka doba moder­ ne astronomije. Ptolomej je izdao i obnovljeno izdanje H i p a r h o v o g kataloga, t e o b ­ javio popis od 48 zviježđa poznatih u njegovo d o b a . S v a ta z v i j e ž đ a ( p r i m j e r i c e U r s a M a j o r , Veliki m e d v j e d ) priznata su j o š i d a n a s . P o d a ­ ci o P t o l o m e j e v i m p r o m a t r a ­ njima, k a o i k a t a l o g , s a č u v a ­ ni su u knjizi Almagest.
epicikl

USPJEŠNO KRETANJE

K l a u d i j e P t o l o m e j koji je u 2. s t o l j e ć u n. e. živio u E g i p t u slavu je s t e k a o »Ptolomejevim sistemom« Sunca, Zemlje i planeta. S m a t r a o je da se Z e m l j a na­ lazi u s r e d i š t u s u s t a v a . D a bi objasnio složeno kreta­ nje planeta po n e b u pret­ postavio je da kružeći oko Z e m l j e svi p l a n e t i o p i s u j u m a l e k r u ž n i c e ili » e p i cikle«.

>

T K O JE B I O

KOPERNIK? Poljski astronom Nikola K o p e r n i k (1473-1543) bio je prvi znanstvenik n a k o n A r h i m e d a koji j e v j e r o v a o da Z e m l j a i planeti kruže oko Sunca. Svoje ideje je o b j a v i o u knjizi čiji je p r v i p r i m j e r a k v i d i o t e k n a sa­ mrtnoj postelji. Po toj su knjizi svi s i s t e m i sa S u n c e m u središtu nazvani »kopernikanskim«. Kopernikova predodžba Sun­ č e v o g sustava nije bila t o č n a

jer se u n j e g o v o v r i j e m e v j e ­ r o v a l o da sva svemirska kre­ tanja slijede p r a v i l n e k r u ž n i c e ili linije. B u d u ć i da planeti o k o S u n c a kruže u elipsama, K o p e r n i k se za o b j a š n j a v a n j e n j i h o v o g kretanja p o n e b u m o r a o poslužiti P t o l o m e j e ­ vim epiciklima. M e đ u t i m , proširio je ideju da se Z e m l j a ipak k r e ć e . N e k o s u v r i j e m e o b a sistema imala s v o j e pris­ talice. Kopernik se bojao poraza, pa je tvrdio da teoriju treba smatrati s r e d s t v o m za istraži­ v a n j e , a ne istinom.

A T K O JE B I O T Y C H O ? T y c h o B r a h e (1546-1601) je bio posljednji veliki astro­ n o m koji je s v e m i r p r o m a ­ trao prostim o k o m jer je te­ leskop izumljen neposred­ no nakon njegove smrti. Pa

ipak, Tychova su promatra­ nja bila t o l i k o p r e c i z n a da je Kepler njegove bilješke primijenio za dokazivanje da Z e m l j a i planeti kruže oko Sunca.

U d o b i od s a m o 1 7 g o d i n a m l a d i D a n a c j e primijetio d a Jupiter i S a t u r n z n a t n o o d s t u ­ paju od p o l o ž a j a g d j e su se prema Ptolomejevim tablica­ ma trebali nalaziti. To ga je p o t a k l o na pažljivo p r o m a t r a ­ nje p l a n e t a , koje m u j e o m o ­ gućilo d a postavi t e m e l j e m o ­ d e r n e teorije o S u n č e v o m sustavu. Nije u potpunosti prihvatio ideju d a s e S u n c e nalazi u središtu, v e ć je pret­ p o s t a v i o d a planeti k r u ž e o k o S u n c a , a S u n c e obilazi Z e m ­ lju. Tu je z a m i s a o kasnije opovrgnuo Kepler.

105

SVEMI < T K O JE O T K R I O tati po k r u ž n i c a m a te je p o ­ trošio m n o g o g o d i n a nastoje­ ći stvoriti k r u ž n e p u t a n j e koje bi odgovarale prethodnim p r o m a t r a n j i m a , da bi ih nakraju z a m i j e n i o e l i p s a m a . K e p l e r j e t a k o đ e r otkrio d v a svemirska z a k o n a . J e d a n o d njih p o v e z u j e udaljenost pla­ neta od S u n c a s trajanjem n j e g o v e g o d i n e , d o k drugi tvrdi da zamišljena linija koja povezuje S u n c e sa planetom prelazi j e d n a k a p o d r u č j a u j e d n a k o m v r e m e n u (vidi c r ­ tež), jer se planeti u p o d r u č j u najbližem S u n c u p o m i č u brže.

KAKO SE KREĆU PLANETI? Nijemac Johannes Kepler (1571-1630) je otkrio da putanja koju planeti slijede obilazeći o k o Sunca ima oblik elipse, a ne kružnice. Smatrao je da se unutar elipse nalaze dva žarišta. U j e d n o m se žarištu nalazi S u n c e , a drugo je prazno. K e p l e r j e d o s v o g v e l i k o g ot­ krića d o š a o p r o u č a v a j u ć i T v c h o v e bilješke o p r o m a t r a ­ njima M a r s a . Isprva j e v j e r o ­ v a o d a s e planeti m o r a j u kre> T K O JE O T K R I O MJESECE?

JUPITEROVE

G a l i l e o G a l i l e i , p o z n a t i j i sa­ mo kao G a l i l e o , živio je u v r e m e n u procvata astro­ n o m i j e i znanosti. Za nje­ g o v o g života (1564-1642) upotrijebljeni su prvi teles­ kopi, a Galileo je bio jedan od prvih ljudi koji su ih usmjerili prema n e b u . Tako je došao do mnogih značaj­ nih otkrića. Prije 16. stoljeća ljudi su b e z p o g o v o r a p r i h v a ć a l i pravila 0 prirodi svijeta što ih je sa­ stavio grčki filozof Aristotel. J e d n o o d pravila j e , n a p r i m jer, g o v o r i l o da teški k a m e n n a z e m l j u p a d a b r ž e o d laga­ n o g . Postoji l e g e n d a d a j e G a l i l e o to želio isprobati, te se p o p e o na kosi toranj u Pisi 1 bacio kamenje. O b a kame­ na su na tlo stigla i s t o v r e m e ­ n o , d o k a z u j u ć i d a Aristotel nije bio u p r a v u , lako v j e r o ­ jatno nije istinita, priča u z v i ­ suje G a l i l e j e v ugled proniclji­ v o g i r a d o z n a l o g u m a , te na­ govještava p o č e t a k m o d e r ­ nog »znanstvenog« d o b a . K a d je 1 6 0 9 . g o d i n e u Itali­ ju stigla n o v o s t o i z u m u teles­ k o p a , G a l i l e o j e o d m a h izra106

d i o j e d a n primjerak z a s e b e ( m o r a o j e č a k s a m brusiti le­ će) i z a p o č e o astronomska istraživanja. U o č i o j e s u n č e ­ ve p j e g e i m j e s e č e v e kratere, te d a l e k o više z v i j e z d a no što j e m o g a o vidjeti prostim o k o m . Usmjerivši teleskop p r e m a p l a n e t i m a , otkrio j e d a V e n e r a p o k a z u j e faze ili mije­ ne poput mjesečevih, te da o k o J u p i t e r a kruže četiri sjaj­ na mjeseca. M j e s e c e je u čast obitelji M e d i c i koja je u to v r i j e m e v l a d a l a F i r e n z o m n a z v a o M e d i č i j e v i m zvijez­ dama. Venerine mijene su doka-

z a l e da taj planet kruži o k o S u n c a , a ne Zemlje. Činjeni­ ca da oko Jupitera kruže mje­ seci bila j e još j e d a n d o k a z da svemirska tijela osim o k o Z e m l j e m o g u kružiti i o k o drugih tijela. M e đ u t i m , p r e ­ ma Bibliji se Z e m l j a nalazila u središtu s v e m i r a , pa je G a l i ­ leo n a k o n o b j a v l j i v a n j a svojih otkrića o p t u ž e n za krivovjer­ j e . P o s l j e d n j e g o d i n e s v o g ži­ v o t a p r o v e o je u p r i v i d n o m izgnanstvu u svojoj vili n e d a ­ leko F i r e n z e .

SVEMIR

ter
1 *

—•

A

T K O JE O T K R I O

A

T K O JE P R V I UDALJENOST

A

T K O JE B I O HALE?

U RAN? W i l l i a m H e r s c h e l je bio je­ dan od najveći astronom­ skih promatrača svih vre­ m e n a . Izradio je najveći te­ leskop svoga doba i s njime otkrio planet U r a n , kao i ti­ s u ć e n o v i h tijela u našoj i drugim galaksijama. Herschel ( 1 7 3 8 - 1 8 2 2 ) je iz r o d n o g H a n o v e r a preselio u Englesku da bi o n d j e p o d u ­ č a v a o glazbu. G o d i n e 1774. p o č e o je slobodno vrijeme posvećivati astronomiji, a 1 7 8 1 . g o d i n e je otkrio U r a n . Kralj G e o r g e III. g a j e n a g r a d i o za to o t k r i ć e i o m o ­ g u ć i o mu da se b a v i isključi­ vo astronomijom. Nastojeći prodrijeti što dalje u s v e m i r , H e r s c h e l j e izgradio teleskop sa cijevi d u g a č k o m 12 m e t a ­ ra. N j e g o v glavni cilj bio je otkriti k a k o su z v i j e z d e , z v j e z d a n a jata i o b l a c i svjet­ l e ć e g plina r a s p o r e đ e n i u svemiru. T i j e k o m svojih istraživanja otkrio j e više o d 8 0 0 d v o s t r u ­ kih z v i j e z d a . O t k r i o je da z v i ­ jezde obilaze jedna oko dru­ ge za što im je p o n e k a d p o ­ t r e b n o i više desetljeća ili č a k stoljeća.

IZMJERIO ZVIJEZDA?

Pruski astronom Friedrich W i l h e l m Bessel (1784-1846) bio je prva osoba koja je izmjerila uda­ ljenost od Z e m l j e do n e k e druge zvijezde osim Sunca. G o d i n e 1838. z a k l j u č i o j e da se blijeda zvijezda u zvi­ ježđu L a b u d a nalazi 55 mili­ j a r d i k i l o m e t a r a ili š e s t svjetlosnih godina daleko od Zemlje. Bessel j e d o o v o g č u d e s n o g p o d a t k a d o š a o koristeći se »paralaksom«. Zvijezdu 61 L a b u d promatrao je dvije no­ ći u r a z m a k u od 6 m j e s e c i , tako da se kod svakog pro­ matranja Z e m l j a nalazila na suprotnim krajevima svoje p u t a n j e . Č i n i l o se da se z v i ­ j e z d a u šest m j e s e c i p o m a k l a od točke pA do točke p B . M j e r e ć i kut p o m a k a (paralak­ su) i p o z n a v a j u ć i udaljenost Z e m l j e i S u n c a izračunao je udaljenost z v i j e z d e 61 Labud. G o d i n e 1844. Bessel j e ot­ krio da najsjanija z v i j e z d a S i ­ nus l a g a n o leluja na n e b u . Z a k l j u č i o je da z v i j e z d u priv­ lači neki nevidljivi pratilac.

G e o r g e Ellery H a l e (1868-1838) je karijeru započeo kao astronom, a p r o s l a v i o se i z g r a d n j o m divovskog teleskopa s otvorom promjera 5 m e t a r a što je p o s t a v l j e n na planini Palomar u Kaliforniji. T e l e s k o p je z a v r š e n t e k 1948. g o d i n e n a k o n H a l e o v e smrti i bio je najveći na svijetu sve do 1976. k a d j e n a K r i m u u S S S R - u izrađen teleskop promjera 6 metara. H a l e je živio u v r i j e m e n a g l o g porasta z a n i m a n j a za blijeda i d a l e k a svemirska tijela. Za n j i h o v o istraživanje t r e b a l o j e izgraditi t e l e s k o p e s v e l i k i m p r o m j e r o m da bi skupljali što više svjetlosti. H a l e je četiri puta izgradio n a j v e ć i teles­ k o p na svijetu, a sva četiri se u p o t r e b l j a v a j u i d a n a s . Prije 5 m e t a r s k o g a na planini W i l ­ son u Kaliforniji je p o d i g a o 2,5 i 1,5 metarske t e l e s k o p e sa z r c a l o m , te 1 metarski te­ leskop s l e ć o m u Y e r k e s u u W i s c o n s i n u koji se u p o ­ trebljava još o d 1 8 9 7 . g o ­ dine.

107

SVEMIR

mss
A T K O JE O T K R I O A T K O JE P R V I UDALJENOST A T K O JE B I O HALE? U RAN? W i l l i a m Herschel je bio je­ dan od najveći astronom­ skih promatrača svih vre­ m e n a . Izradio je najveći te­ leskop svoga doba i s njime otkrio p l a n e t U r a n , kao i ti­ s u ć e n o v i h tijela u našoj i drugim galaksijama. H e r s c h e l ( 1 7 3 8 - 1 8 2 2 ) je iz r o d n o g H a n o v e r a preselio u Englesku da bi o n d j e p o d u ­ č a v a o glazbu. G o d i n e 1 774. p o č e o je slobodno vrijeme posvećivati astronomiji, a 1 7 8 1 . g o d i n e je otkrio U r a n . Kralj G e o r g e I I I . g a j e n a g r a d i o za to o t k r i ć e i o m o ­ g u ć i o mu da se b a v i isključi­ vo astronomijom. Nastojeći prodrijeti što d a l j e u s v e m i r , H e r s c h e l j e izgradio t e l e s k o p sa cijevi d u g a č k o m 12 meta­ ra. N j e g o v glavni cilj bio je otkriti k a k o su z v i j e z d e , z v j e z d a n a jata i o b l a c i svjet­ l e ć e g plina r a s p o r e đ e n i u svemiru. T i j e k o m svojih istraživanja otkrio j e više o d 8 0 0 d v o s t r u ­ kih z v i j e z d a . O t k r i o j e d a z v i ­ jezde obilaze jedna oko dru­ ge za što im je p o n e k a d p o ­ t r e b n o i više desetljeća ili č a k stoljeća. IZMJERIO ZVIJEZDA? Pruski astronom Friedrich Wilhelm Bessel (1784-1846) bio je prva o s o b a koja je izmjerila uda­ ljenost od Z e m l j e do n e k e druge zvijezde osim Sunca. G o d i n e 1838. z a k l j u č i o j e da se blijeda zvijezda u zvi­ ježđu L a b u d a nalazi 55 mili­ j a r d i k i l o m e t a r a ili š e s t svjetlosnih godina daleko od Zemlje. Bessel j e d o o v o g č u d e s n o g p o d a t k a d o š a o koristeći se »paralaksom«. Zvijezdu 61 L a b u d promatrao je dvije no­ ći u r a z m a k u od 6 m j e s e c i , tako d a s e k o d s v a k o g p r o ­ matranja Z e m l j a nalazila na suprotnim krajevima svoje p u t a n j e . Č i n i l o se da se z v i ­ j e z d a u šest m j e s e c i p o m a k l a od točke pA do točke p B . M j e r e ć i kut p o m a k a (paralak­ su) i p o z n a v a j u ć i udaljenost Z e m l j e i S u n c a izračunao je udaljenost z v i j e z d e 61 Labud. G o d i n e 1 8 4 4 . Bessel j e ot­ krio d a najsjanija z v i j e z d a S i rius l a g a n o leluja na n e b u . Z a k l j u č i o je da z v i j e z d u priv­ lači neki nevidljivi pratilac. G e o r g e Ellery H a l e (1868-1838) je karijeru započeo kao astronom, a p r o s l a v i o se i z g r a d n j o m divovskog teleskopa s otvorom promjera 5 m e t a r a što je p o s t a v l j e n na planini Palomar u Kaliforniji. T e l e s k o p je z a v r š e n t e k 1948. g o d i n e nakon H a l e o v e smrti i bio je najveći na svijetu sve do 1976. k a d j e n a K r i m u u S S S R - u izrađen teleskop promjera 6 metara. H a l e je živio u v r i j e m e n a g l o g porasta z a n i m a n j a za blijeda i d a l e k a svemirska tijela. Za n j i h o v o istraživanje t r e b a l o je izgraditi t e l e s k o p e s v e l i k i m p r o m j e r o m da bi skupljali što više svjetlosti. H a l e j e četiri puta izgradio n a j v e ć i teles­ k o p na svijetu, a sva četiri se u p o t r e b l j a v a j u i d a n a s . Prije 5 metarskoga na planini W i l ­ son u Kaliforniji je p o d i g a o 2,5 i 1,5 metarske t e l e s k o p e sa z r c a l o m , te 1 metarski te­ leskop s l e ć o m u Y e r k e s u u W i s c o n s i n u koji se u p o ­ trebljava još o d 1 8 9 7 . g o ­ dine.

107

m l

SVEMIF < T K O JE I Z M J E R I O SVEMIRA? gućio promatranje pojedinih z v i j e z d a u A n d r o m e d i n o j ga­ laksiji. M j e r e n j e m n j i h o v o g sjaja m o g a o je procijeniti nji­ h o v u udaljenost. Z b o g p o ­ grešaka u p r o m a t r a n j u d o b i o j e rezultat o d 8 0 0 . 0 0 0 svjet­ losnih g o d i n a , d o k ta v r i j e d ­ nost ustvari iznosi d v a mili­ juna. H u b b l e o v z a k o n , koji g o ­ v o r i da je brzina širenja ga­ laksija p o v e z a n a s n j i h o v o m udaljenošću od promatrača, predstavlja temelj s u v r e m e n e k o z m o l o g i j e jer n a g o v j e š t a v a da su n e k o ć s v e galaksije bile na o k u p u .

VELIČINU

Američki astronom Edwin H u b b l e prvi je izmjerio u d a l j e n o s t g a l a k s i j a iza M l i ­ j e č n e s t a z e . Z a k l j u č i o j e ta­ kođer da se daleke galaksi­ je m e đ u s o b n o udaljavaju brže od o n i h bližih. To se n a z i v a H u b b l e o v i m za­ konom. H u b b l e j e udaljenost galaksi­ j a mjerio n a j v e ć i m d o t a d p o ­ stojećim t e l e s k o p o m ( 2 , 5 m e tarskim na planini W i l s o n u Kaliforniji) koji mu je o m o ­ > T K O JE T V O R A C VELIKOG

TEORIJE PRASKA?

Belgijski astronom A b b é L e m a t r e (1896-1966) je prihvatio H u b b l e o v u zami­ sao da se galaksije udalja­ vaju jedna od d r u g e i stvo­ rio t e o r i j u » v e l i k o g pra­ ska«. P r e m a toj se teoriji sva tvar koja d a n a s sačinja­ va galaksije nalazila u j e d ­ n o j v e l i k o j m a s i , ili » k o z ­ m i č k o m jajetu«, koje je eksplodiralo. D a n a s j e L e m a t r e o v a teorija o p ć e n i t o p r i h v a ć e n a i teško je vjerovati da je u d o b a k a d je 1927. godine objavljena izazvala t a k o m a l o p a ž n j e . R a z l o g t o m e bila j e č i n j e n i c a da su se svi p r o r a č u n i t e m e ­ ljili na H u b b l e o v i m n e t o č n i m m j e r e n j i m a , pa se činilo da su s v e galaksije previše b l i z u . To bi z n a č i l o da se »veliki prasak« d o g o d i o prije 2 mili­ j a r d e g o d i n a i da je svemir mlađi o d Z e m l j e ! Veliki preokret d o g o d i o s e tijekom d r u g o g svjetskog ra­ ta. T a d a j e a s t r o n o m W a l t e r B a a d e ( 1 8 9 3 - 1 9 6 0 ) vrlo p r e ­ c i z n o izmjerio udaljenosti ga­ laksija i otkrio da je vidljivi 108

d i o svemira z n a t n o v e ć i n e g o što j e H u b b l e p r e t p o s t a v l j a o . Iz toga je slijedilo da s v e m i r m o r a biti d a l e k o stariji da bi galaksije stigle d o s e ć i d a n a š ­ nji p o l o ž a j . D a n a s se starost svemira p r o c j e n j u j e na 10 do 20 milijardi g o d i n a , što je

m n o g o dulje no što je mislio L e m a t r e . U t o m se v r e m e n u , a k o je teorija t o č n a , tvar iz­ b a č e n a eksplozijom okupila u galaksije, a kasnije i u z v i ­ j e z d e u p o j e d i n i m galaksi­ jama.

SVEMIR V TKO JE OTKRIO OD GRAĐENE M a l i eskimski pas Lajka bio je prvo živo biće poslano u putanju oko Zemlje. P o ­ l e t j e l a j e 3 . s t u d e n o g 1957. godine iz Sovjetskog Save­ za u l e t j e l i c i Sputnik 2. M a ­ n j e ž i v o t i n j e i k u k c i su u ra­ ketama polijetali i prije to­ ga, no njihov je let trajao svega nekoliko minuta. Lajka je p o s l a n a u p u t a n j u č i ­ ja se visina mijenjala od 160 d o 1700 k i l o m e t a r a . Bila j e z a t v o r e n a u č e l i č n o j kapsuli promjera oko 60 centimeta­ ra, u kojoj su se nalazili hra­ na i različiti instrumenti za m j e r e n j e bila, disanja i krv­ n o g tlaka. Cilj toga p o k u s a b i o je otkriti k a k o n a p o r i uzli­ jetanja i dulji b o r a v a k u b e ­ stežinskom stanju djeluju na ž i v o b i ć e prije n e g o u s v e m i r poleti prvi č o v j e k . Sputnik 2 je uništen 1 3. travnja 1 9 5 8 . g o d i n e , a Lajka j e m n o g o ranije h u m a n o u b i ­ j e n a . Drugi životinjski svemir­ ski pionir bila je č i m p a n z a H a m koja j e 3 1 . siječnja 1 9 6 1 . p o s l a n a iz Cape C a ñ a v é r a l a na kratki »svemirski skok«. V T K O JE BILA LAJ KA? V T K O JE O T K R I O

ČEGA SU ZVIJEZDE?

KVAZARE? Maarten Schmidt je rođen 1929. g o d i n e u N i z o z e m ­ skoj i danas je direktor Haleove zvjezdarnice u Kali­ f o r n i j i . O n j e 1963. g o d i n e otkrio da n e o b i č n i »kvazari« ili » k v a z i z v j e z d a n a t i j e ­ la« k o j a s u g o d i n a m a z b u ­ njivala a s t r o n o m e nisu zvi­ jezde u našoj galaktici, v e ć vrlo snažni energetski izvo­ ri na granici vidljivog sve­ mira. Ta su tijela z b u n j i v a l a astro­ n o m e jer se njihov spektar ( u z o r a k o b o j e n o g svjetla što ga odašilju) razlikuje od svih ostalih. U o č i v š i t a k o z v a n i » c r v e n i p o m a k « ( p o j a v u koja se javlja z b o g utjecaja b r z i n e n a izgled spektra), S c h m i d t j e shvatio da se kvazari udaljuju od Zemlje brzinom od neko­ liko tisuća kilometara u se­ kundi. P o z n a v a j u ć i H u b b l e o v za­ kon, Schmitd je zaključio da se kvazari m o r a j u nalaziti iza svih p o z n a t i h galaksija. Fizi­ č a r i su predlagali da su kva­ zari galaksije čije se središte pretvorilo u » c r n u rupu« i ot­ pušta g o l e m e k o l i č i n e e n e r ­ gije.

William Huggins (1824-1910) je bio j e d a n od prvih a s t r o n o m a koji su zvi­ jezde proučavali spektrosk o p o m . To je u r e đ a j koji r a s p r š u j e svjetlost na razli­ čite b o j e , tvoreći spektar. U s v e m i r u svaki e l e m e n t odašilje svjetlost o d r e đ e n e boje. Z b o g toga Spektros­ kop može prepoznati ele­ mente u zvijezdama. H u g g i n s j e bio bogati l o n ­ donski astronom amater. Primijenivši tek izumljeni foto­ grafski p o s t u p a k , s n i m i o je fotografije spektra sjajnih z v i ­ j e z d a i u s p o r e d i o ih s foto­ grafijama spektra p o j e d i n i h e l e m e n a t a snimljenih u nje­ g o v o j z v j e z d a r n i c i , analizira­ j u ć i ima li tih e l e m e n a t a u zvijezdama. H u g g i n s j e bio j e d a n o d prvih »astrofizičara« — z n a n s t v e n i k a koji p r o u č a ­ v a j u sastav z v i j e z d a i n a č i n n a koji o n e sjaje. O d r e đ u j u ć i p r o m j e n e spektra u z r o k o v a ­ ne gibanjem, mogao je doka­ zati da se n e k e z v i j e z d e u d a ­ ljavaju ili približavaju S u n c u .

1

109

V

JESU

LI

DREVNI

NARODI

PLOVILI

OCEANIMA? lako nisu poznavali karte ni k o m p a s e koji bi im olakšali navigaciju, drevni su more­ plovci p o v r e m e n o odlazili na daleka putovanja. Suvre­ m e n i su istraživači sagradili

modele njihovih brodova i dokazali da su takva puto­ vanja bila m o g u ć a . G o d i n e 1947. iz J u ž n e je A m e r i k e isplovila d r v e n a splav Kon-Tiki i o d j e d r i l a T i ­ him o c e a n o m p r e m a P o l i n e ­ ziji. V o đ a e k s p e d i c i j e bio j e norveški istraživač T h o r H e -

yerdahl. On je vjerovao da su prije v i š e tisuća g o d i n a sta­ novnici Južne Amerike na splavi preplovili Tihi o c e a n . G o d i n e 1969. Heyerdahl je p o k u š a o d o k a z a t i da su d r e v n i E g i p ć a n i A m e r i k u ot­ krili još 2 0 0 0 g o d i n a prije K o ­ lumba. Njegova je međuna­ rodna posada na brodu Ra od p a p i r u s o v e trske (na slici) isplovila iz M a r o k a i uputila s e Atlantskim o c e a n o m . I drugi su s u v r e m e n i m o r e ­ p l o v c i d o k a z a l i da su d r e v n i n a r o d i bili d o v o l j n o o d v a ž n i uputiti se na d a l e k a p u t o v a ­ nja. Prvi su istraživači bili j e d n a k o željni p u s t o l o v i n a k a o i o v i d a n a š n j i . N e k i od njih s u s e v j e r o j a t n o o d d o ­ m o v i n e udaljili s l u č a j n o , n o ­ šeni v j e t r o v i m a ili m o r s k i m strujama. D r u g i su krenuli u potragu za n o v i m z e m ­ ljama. O k o 1000. g o d i n e u S j e ­ vernu su Ameriku doplovili Vikinzi.

>

T K O JE P O D U Z E O ISTRAŽIVAČKA

PRVA

PUTOVANJA? P r v i b r o d o v i bili s u o d v i š e krhki za plovidbu otvore­ nim morima. Unatoč tome neki su se hrabri mornari uputili na daleka puto­ vanja. Prvi istraživači nastojali su ploviti što bliže o b a l i . Egipat­ ski kralj N e h o li. p o s l a o je o k o 6 0 0 . g o d i n e pr. n . e r e flotu da istraži afričku o b a l u . Egipatski b r o d o v i su jedrili d u ž istočne o b a l e i vjerojat­ no

no su stigli s v e do Rta D o b r e nade. Najpoznatiji drevni more­ p l o v c i bili s u F e n i č a n i . O k o 4 8 0 . g o d i n e pr. n. e r e iz Kartage j e isplovila flota o d 6 0 feničanskih b r o d o v a . N a r e d ­ nik H a n o n v o d i o j e b r o d o v e d u ž s j e v e r n e o b a l e Afrike, posjetio je M a r o k o i t a d a s k r e n u o p r e m a jugu u Atlant­ ski o c e a n . Pretpostavlja se da j e stigao s v e d o K a m e r u n a . F e n i č a n i su bili izvrsni tr­ govci. M e đ u ostalom robom koju su prevozili njihovi b r o ­ d o v i č e s t o s e nalazila v r l o c i ­ jenjena plava boja.

ISTRAŽIVAČI I PIONIRI V T K O JE T R A Ž I O THULU? V T K O JE B I O C H E N G V T K O JE B I O H E N R I K

ZEMLJU

HO? U 15. s t o l j e ć u k i n e s k i s u b r o d o v i istraživali I n d i j u i Afriku. Najveći kineski po­ m o r a c bio j e C h e n g H o čija je flota plovila m o r i m a koji­ ma u to v r i j e m e još nije plovio nijedan evropski brod. Kineski c a r n a r e d i o j e C h e n g H o u d a istraži » z a p a d n e o c e ­ a n e « . U razdoblju od 1405. do 1433. godine Cheng Ho je predvodio sedam putova­ nja. N a e k s p e d i c i j e j e o d l a z i o sa 3 0 0 b r o d o v a i 2 7 . 0 0 0 č l a ­ nova posade. Kinezi su posjetili V i j e t n a m , I n d o n e z i j u , Sri L a n k u , Indiju, S a u d i j s k u A r a b i j u i Egipat. O p l o v i l i su o b a l u istočne Afrike, a u svim mjestima gdje su pristajali C h e n g H o j e o d lokalnih v l a d a r a tražio da iskažu p o š t o v a n j e m o ć n o m kineskom caru. N j e g o v a su p u t o v a n j a z n a t n o pridonijela p o v e ć a n j u k i n e s k o g utjecaja i b o g a t s t v a . D o v r e m e n a k a d s u prvi e v r o p s k i b r o d o v i »otkrili« A z i j u , kineska j e flota v e ć istražila s v e p o m o r s k e putove.

POMORAC? Portugalski princ Henrik često je slao b r o d o v e na istraživačka putovanja. Z b o g svojih je sklonosti do­ bio nadimak Henrik P o ­ morac. H e n r i k j e živio o d 1 3 9 4 . d o 1 4 6 0 . g o d i n e . B i o je sin por­ tugalskog kralja I v a n a I. lako nikad nije p u t o v a o , H e n r i k j e m a š t a o o istraživanjima i na dvoru je okupio mnoge po­ m o r c e , kartografe i b r o d o g r a ­ ditelje. T r a ž e ć i n o v i put d o A z i j e , Henrik je poslao brodove na j u g d a o p l o v e n e p o z n a t u za­ padnu obalu Afrike. Poticao j e izgradnju j a č i h b r o d o v a poput karavela, kao i upotre­ bu karata i instrumenata za navigaciju. Portugalski b r o d o v i koje j e H e n r i k p o s l a o otkrili su 1 4 1 9 . godine otok M a d e i r u . N a s v a k o m p u t o v a n j u odlazili su s v e dalje u n e p o z n a t a p o ­ d r u č j a . Pristajali su u Africi i u Portugal d o v o z i l i zlato i robove. Henrik je na takva putova­ nja potrošio m n o g o n o v a c a i j a k o je z a d u ž i o s v o j u zemlju.

Sredozemno more je toplo i mirno. D r e v n i Grci su čes­ to plovili njegovim v o d a m a i duž obala osnivali koloni­ j e . J e d a n j e hrabri G r k ot­ plovio dalje i tako otkrio hladni sjeverni svijet. O k o 3 0 0 . g o d i n e prije n a š e e r e G r k Piteja k r e n u o j e n a vrlo značajno putovanje. O n nije živio u G r č k o j , v e ć u n a ­ selju Masiliji u d a n a š n j o j Francuskoj. Najprije je otplovio do C a diza u Š p a n j o l s k o j , a o d a t l e na sjever p r e m a Britaniji. Posjetio j e p o z n a t e k o r n v a l ske r u d n i k e aluminija i istra­ žio t o p o d r u č j e . P a ž l j i v o j e p r o r a č u n a o v e l i č i n u Britanije i i z r a č u n a o koliko se d a l e k o nalazi o d n j e g o v e d o m o v i n e . Ploveći dalje prema sjeve­ ru Piteja je p r o n a š a o h l a d n u ledenu zemlju. N a z v a o ju je T h u l a . V j e r o j a t n o se radilo o današnjem Islandu. O s i m što j e bio prvi G r k koji je o t p l o v i o na sjever, P i ­ teja je bio i j e d a n od prvih geografa. N a svojim j e p u t o ­ v a n j i m a pažljivo bilježio s v e što je v i d i o , pa č a k i č i m e se hrani l o k a l n o s t a n o v n i š t v o .

111

ISTRAŽIVAČI I PIONIRI > T K O JE P R E D V O D I O PUTOVANJE O K O p r o n a ć i put d o Rta H o r n b i o je ljan. P o s a d a je i b o l e s n a te se A z i j e . Put o k o dug i pogibe­ bila g l a d n a željela vratiti.

PRVO

SVIJETA? G o d i n e 1519. i z Š p a n j o l s k e je isplovilo pet b r o d o v a . Tri godine kasnije jedan od njih se vratio oplovivši svi­ jet. V o đ a t e p o v i j e s n e eks­ pedicije bio je Ferdinand Magellan. Kao većina nje­ govih m o r n a r a , ni on nije doživio povratak. M a g e l l a n j e bio P o r t u g a l a c koji j e ž i v i o o d 1 4 8 0 . d o 1 5 2 1 . godine. Želio je oplo­ viti o k o J u ž n e A m e r i k e i tako > K O J I JE E V R O P S K I PRVI

M a g e l l a n je nastavio put preko Tihog o c e a n a . Njegovi su b r o d o v i stigli na Filipine, gdje j e slavni p o m o r a c p o g i ­ nuo u sukobu s urođenicima. B r o d kojim j e u p r a v l j a o J u a n S e b a s t i a n del C a n o uspio se vratiti u Š p a n j o l s k u . Na n j e m u je bilo 1 7 E v r o p l j a n a i 4 američka Indijanca. Del C a n o je d o č e k a n kao heroj. N o , za takvim je d o č e k o m č e z n u o M a g e l l a n , a nije ga nikada doživio.

povratak brodova 1521-1522.

POMORAC

STIGAO U INDIJU? G o d i n e 1498. P o r t u g a l a c Vasco da G a m m a pristao je u Indiji. On je bio prvi e v r o p s k i p o m o r a c koji je ondje stigao. D a G a m m a j e i z P o r t u g a l a is­ p l o v i o 1 4 9 7 . g o d i n e sa četiri b r o d a . P l o v e ć i o k o Afrike ka­ menim je stupovima označa­ v a o s v a k o mjesto n a k o j e m j e pristao. M o z a m b i j s k i sultan iznaj­ mio j e p o r t u g a l s k o m m o r e ­ p l o v c u p o m o ć navigatora Ibn Majida. On je dobro pozna­ v a o Indijski o c e a n i uspješno je d o v e o Evropljane do Indi­ je. N a k o n dvogodišnjeg pu­ tovanja Da G a m m a se kao heroj vratio u d o m o v i n u . T o k o m života još j e d v a < T K O JE T R A Ž I O puta o t p u t o v a o u I n d i j u , a 1 5 2 4 . g o d i n e je o n d j e i u m r o . P o r t u g a l c i su u s p o ­ stavili trajne t r g o v a č k e p u t o ­ v e d o Indije, a Ibn M a j i d j e napisao popis podataka po­ trebnih za uspješnu p l o v i d b u Indijskim o c e a n o m . ke. M n o g i su pomorci godi­ n a m a u z a l u d n o tragali za sje­ verozapadnim prolazom. N e k i od njih bili su C a b o t o ( 1 4 9 7 ) , Frobisher ( 1 5 7 6 ) , D a ­ vis ( 1 5 8 5 ) , H u d s o n (1610) i Baffin ( 1 6 1 5 ) . M e đ u t i m , njihovi j e d r e n j a ­ ci nisu bili d o v o l j n o j a k i . Henry Hudson je poginuo. Posada njegovog broda je o d b i l a nastaviti p o t r a g u , pa se H u d s o n z a j e d n o sa s i n o m u k r c a o u mali č a m a c i p r e ­ pustio strujama i vjetru. S j e ­ verozapadni prolaz je 1906. g o d i n e n a p o k o n otkrio N o r ­ vežanin Roald Amundsen.

SJEVEROZAPADNI PROLAZ? Evropski trgovci maštali su o pronalasku kraćeg puta d o A z i j e . Z a t o s u p r e m a za­ p a d u tražili t a k o z v a n i sjevernozapadni prolaz. U 16. stoljeću m n o g i su ljudi v e ć nagađali d a j e Z e m l j a okrugla. Pretpostavljali su da bi brod ploveći na z a p a d preko Atlantskog o c e a n a m o ­ rao stići do A z i j e . O d t e zamisli nisu odustali č a k n i n a k o n otkrića A m e r i ­ 112

ISTRAŽIVAČI I PIONIRI < T K O JE PRVI S T I G A O POL? živao je G r e n l a n d i ondje je o d Eskima n a u č i o upravljati p s e ć o m z a p r e g o m i preživlja­ vati na a r k t i č k o m snijegu i ledu. Krenuvši s otoka Ellesmere, P e a r y je 1 9 0 9 . g o d i n e s p e t o ­ r i c o m prijatelja stigao na S j e ­ v e r n i p o l . S a z n a v š i novosti istraživač F r e d e r i c k C l a r k iz­ j a v i o j e d a j e o n t o u č i n i o još 1908. godine. N o , danas v e ­ ć i n a istraživača smatra da čast p r v o g č o v j e k a što j e k r o č i o na S j e v e r n i pol pripa­ da Pearvju.

NA SJEVERNI

G o d i n e 1909. A m e r i k a n c i Robert Peary i Matthew H e n s o n stigli s u n a S j e v e r n i pol. Arktik su proputovali pješice u pratnji Eskima. Arktik s e v e ć i n o m sastoji o d s m r z n u t o g o c e a n a . (Antarktik j e s m r z n u t o k o p n o . ) Istraži­ v a č i koji su tragali za S j e v e r ­ nim p o l o m nastojali su mu se što v i š e približiti b r o d o v i m a , a p o t o m krenuti p j e š i c e . Robert Peary ( 1 8 5 6 - 1 9 2 0 ) bio je m o r n a r i č k i oficir. Istra­

puta, počevši 1768. godine. Istražio je i kartografirao o b a ­ l e J u ž n e A m e r i k e , Australije i N o v o g Zelanda. Ugledao je čak i golemo ledeno kopno Antarktika. B i o j e izvrstan p o m o r a c i z a n i m a o se za s v e što je viđao na putovanjima. D o b r o se b r i n u o za svoju p o s a d u i uvijek p a z i o da na b r o d u ima d o v o l j n o svježe v o d e , p o v r ć a i v o ć a k a k o bi sprije­ č i o bolesti. N a p u t o v a n j i m a su ga često pratili z n a n s t v e ­ nici. C o o k a su 1779. godine ubili havajski u r o đ e n i c i .

A

K O J I JE E V R O P L J A N I N ISTRAŽIO JUŽNI TIHOGA OCEANA?

PRVI DIO

U beskrajna prostranstva Tihoga oceana najprije su uplovili portugalski, špa> T K O JE PRVI S T I G A O POL?

njolski i n i z o z e m s k i istraži­ vači. Najveći od svih p o m o ­ raca u T i h o m o c e a n u bio je engleski kapetan James Cook. C o o k je rođen 1728. godine. T i h i m j e o c e a n o m p l o v i o tri upotrijebili p s e , d o k s u B r i ­ t a n c i p o g r e š n o izabrali m o ­ torne saonice i ponije. M o ­ t o r n e s a o n i c e su se u b r z o p o k v a r i l e , a poniji uginuli. A m u n d s e n j e n a J u ž n i pol stigao u p r o s i n c u 1 9 1 1 . g o d i ­ n e . M j e s e c d a n a kasnije d o ­ š a o je S c o t t i p r o n a š a o n o r v e ­ šku z a s t a v u z a b i j e n u u snije­ g u . Iscrpljeni od puta i s m a ­ lim z a l i h a m a h r a n e B r i t a n c i nisu preživjeli p o v r a t a k u bazu. Danas na Južnom polu, n a j h l a d n i j e m i najneprijatnij e m mjestu n a Z e m l j i , ž i v e i r a d e brojni z n a n s t v e n i c i .

NA JUŽNI

Antarktik je najkasnije istraženi kontinent. G o d i n e 1911. A m u n d s e n j e p o b i j e ­ dio Scotta u dramatičnoj »utrci« do j u ž n o g a pola. N a put p r e m a J u ž n o m p o l u i s t o v r e m e n o su k r e n u l e d v i j e ekspedicije: norvešku je v o ­ dio Roald A m u n d s e n ( 1 8 7 2 - 1 8 2 8 ) , a britansku ka­ petan R o b e r t F. S c o t t (1868-1912). N o r v e ž a n i su za v u č u saonica s o p r e m o m i hranom

113

ISTRAŽIVAČI I PIONIRI > T K O JE B I O I B N BATTUTA? Ibn Battuta je bio veliki svjetski putnik. U s r e d n j e m je vijeku posjetio m n o g e zemlje, proživio je brodo­ lom i prešao Saharu. Često su ga zabavljali kraljevi i v e ­ likaši. Ibn Battuta j e bio A r a p r o đ e n u M a r o k u 1304. godine. G o ­ d i n e 1 3 2 5 . otišao je k a o m u s ­ limanski h o d o č a s n i k u M e k u . T o j e bio p o č e t a k n j e g o v o g tridesetogodišnjeg p u t o v a n j a na kojem je prešao čudesnih 120.000 kilometara! > KOJI SU EVROPLJANI AMERIKU? Posjetio je Egipat, Afriku, Perziju ( I r a n ) , I n d i j u , R u s i j u , Mongoliju i Kinu. O d l a z i o je s v u g d j e g d j e je bilo muslima­ n a , pa tako i u Š p a n j o l s k u (tada su j e d n i m n j e n i m dije­ lom vladali M a u r i ) . B i o je u č e n j a k i želio je što više saznati o n o v i m zemlja­ ma. M e đ u suvremenicima je b i o vrlo p o z n a t . O svojim je p u t o v a n j i m a n a p i s a o knjigu u kojoj o p i s u j e muslimanski svijet u 14. s t o l j e ć u .

PRVI

ISTRAŽILI

SJEVERNU

lako su Vikinzi do S j e v e r n e A m e r i k e doplovili još o k o 1000. g o d i n e , o n i n i s u istra­ živali k o p n e n e k r a j e v e . P r v i s u t o u č i n i l i f r a n c u s k i tr­ g o v c i i i s t r a ž i v a č i u 16. s t o ­ ljeću. G o d i n e 1 5 3 4 . J a c q u e s Cartier (1491 - 1 557) j e p r e p l o v i o ri­ jeku L a w r e n c e i područje da­ našnje K a n a d e proglasio » N o v o m Francuskom«. Fran­ cuzi su od Indijanaca kupo­ vali krzna, a j e d a n od n a j b o ­ > T K O JE BILA M A R Y ljih t r g o v a c a bio j e S a m u e l d e Champlain (1567-1635). On j e o s n o v a o naselja Q u e b e c i Montreal. F r a n c u s k i istraživači su otvorili p u t o v e p r e m a z a p a d u i j u g u , gdje se d a n a s nalazi S A D . Robert de la Salle (1643-1687) je brodom istražio V e l i k a j e z e r a , a 1 6 8 2 . je p r e p l o v i o rijeku Mississippi i proglasio p o ­ dručje Louisiane vlasništvom f r a n c u s k o g kralja Luja X I V .

KINGSLEY? P o č e t k o m 19. s t o l j e ć a A f r i ­ ka je još uvijek bila divlja i n e i s t r a ž e n a . U n j o j je b o ­ ravilo vrlo m a l o bijelaca, a p o s e b n o su rijetke bile bijele žene. M a r y Kingsley j e bila j e d n a o d p r v i h ž e n a istraživača. O n a j e p o s v e sama putovala zapadnom Afrikom. M a r y Kingsley r o đ e n a j e 1 8 6 2 . g o d i n e . U d o b i od 30 g o d i n a napustila j e r o d n u E n ­ glesku i otišla u z a p a d n u Afriku. 114

Ta je neobična žena neko­ liko puta posjetila p o d r u č j e p o z n a t o k a o »najcrnija Afri­ k a « . S u o č i l a se s m n o g i m o p a s n o s t i m a , č a k i s ljudož­ d e r i m a , ali nije p o k a z i v a l a strah. Cijenila je afričke n a r o ­

de što ih je u p o z n a l a i n a p i ­ sala je b r o j n e knjige koje su pomogle Evropljanima da shvate Afrikance. M a r y Kingsley umrla j e 1 9 0 0 . g o d i n e r a d e ć i k a o bol n i č a r k a u B u r s k o m ratu.

ISTRAŽIVAČI I PIONIRI

A T K O JE B I O DAVID LIVINGSTONE? U 1 8 . stoljeću velik d i o afrič­ k o g kontinenta nije još bio istražen. Škotski misionar David Livingstone bio je je­ d a n o d najznačajnijih istraži­ v a č a Af ri k e . O n je m n o g o pridonio ukidanju trgovine robljem. Livingstonejerođen 1813. go­ dine. U A f r i k u j e o t i š a o 1 8 4 1 . g o d i n e k a k o bi radio k a o liječ­ nik i širio k r š ć a n s t v o m e đ u Afrikancima. N e k o l i k o j e puta k r e n u o n a p u t o v a n j a u neistražene afrič­ k e p r e d j e l e . P r o n a š a o j e pusti­ nju K a l a h a r i i slijedio rijeku Z a m b e z i sve d o v e l i č a n s ­ t v e n i h Viktorijinih s l a p o v a . G o d i n e 1866. krenuoje u potragu za i z v o r o m rijeke N i l . O n j e m u se ništa nije z n a l o sve do 1 8 7 1 . godine kad g a j e ekspedicija H e n r i k a M o r t o n a S t a n l e v a pronašla n e d a l e k o j e ­ zera T a n g a n y i k a , l a k o j e bio teško b o l e s t a n , L i v i n g s t o n e j e istraživanja nastavio sve d o smrti 1 8 7 3 . g o d i n e . D v a s u A f r i k a n c a nosila n j e g o v o tijelo više o d 2 0 0 0 kilometara d a b i ga na obali predali B r i t a n c i m a .

A

T K O JE PRVI

PREŠAO

A

T K O JE B I O VON

AUSTRALIJU? Australija je posljednji k o n ­ tinent koji su otkrili E v r o p ­ ljani. P r v i d o s e l j e n i c i uglav­ n o m su se držali o b a l n i h k r a j e v a i rijetko su zalazili u vruću i suhu unutraš­ njost. G o d i n e 1861. j e d n a je ekspedicija prvi puta proputovala od sjevera do juga Australije. Ekspedicija je krenula iz M e l bourna. V o đ e Robert Burke (1820-1861) i William Wills ( 1 8 3 4 - 1 8 6 1 ) odlučili su na p u t o v a n j u postavljati b a z n e k a m p o v e . Za nošenje opre­ me i h r a n e koristili su d e v e . N a j u g Australije k o n a č n o su stigla četiri m u š k a r c a ( B u r ­ k e , W i l l s , G r e y i King). Iscrp­ ljeni i bolesni uputili su se na­ z a d , ali j e G r e y u b r z o u m r o . P o v r a t n o j e p u t o v a n j e trajalo vrlo d u g o , pa su ih njihovi prijatelji u k a m p u v e ć smatra­ li izgubljenima ili m r t v i m a . Stigavši n a C o o p e r C r e e k , tri preživjela putnika pronašla su p r a z a n k a m p . B u r k e i W i l l s su u m r l i , a Kinga je spa­ sila t r a g a l a č k a e k i p a . W i l l s j e ostavio d n e v n i k u k o j e m o p i ­ suje o v o k o b n o p u t o v a n j e .

ALEXANDER HUMBOLDT?

Njemački znanstvenik i istraživač H u m b o l d t puto­ vao je J u ž n o m Amerikom. N j e g o v je rad služio kao primjer mnogim geogra­ fima. H u m b o l d t je rođen 1769. go­ d i n e . T r e b a o je postati stro­ jar, ali je 1 7 9 9 . g o d i n e napustio š k o l o v a n j e i otišao u J u ž n u A m e r i k u . Pratio ga je n j e g o v prijatelj, francuski b o ­ t a n i č a r ( p o z n a v a l a c biljaka) Aimé Bonpland (1773-1858). H u b o l d t i B o n p l a n d su se probijali kroz a m a z o n s k u p r a š u m u i penjali se na A n d e . H u m b o l d t je bilježio s v e na što su naišli na p u t o v a n j i m a , a o p i s a o je č a k i n e o b i č n u planinsku bolest. N a k o n pet g o d i n a vratio se u E v r o p u , gdje je pisao i pre­ d a v a o o svojim putovanjima. U m r o je 1859. godine. Da­ nas i m e tog v e l i k o g istraživa­ č a n o s e t i h o o c e a n s k a struja, l e d e n j a k na G r e n l a n d u i sjev e r n o a m e r i č k a rijeka.

115

ISTRAŽIVAČI I PIONIRI V T K O JE PRVI P O L E T I O V T K O JE PRVI POLETIO i t a k o g u r a o letjelicu p r e m a naprijed. P a r n i stroj je bio pretežak (i v r l o o p a s a n ) , pa G r i f f a r d o va letjelica nije postigla veliki u s p j e h . P a ipak, predstavljala j e veliki n a p r e d a k . P o nje­ n o m s u primjeru 1 8 8 0 . g o d i ­ n e sagrađeni z r a č n i b r o d o v i na e l e k t r i č n u struju, a kasnije i divovski cepelini s benzin­ skim m o t o r o m k a k v e j e N j e ­ m a č k a u p o t r e b l j a v a l a u pr­ v o m e s v j e t s k o m e ratu. D o tog s u v r e m e n a b a l o n e i zračne b r o d o v e v e ć zamije­ nile letjelice koje su letjele znatno brže.

BALONOM? G o d i n e 1783. d v a s u s e Francuza balonom vinula u zrak i tako otvorila d o b a letova. B a l o n su izumjela braća Montgolfier. lako s u J o s e p h ( 1 7 4 0 - 1 8 1 0 ) i Etienne ( 1 7 4 5 - 1 7 9 9 ) M o n t ­ golfier načinili prvi b a l o n s l j u d s k o m p o s a d o m , o n i ni­ su bili i prvi z r a č n i p u t n i c i . T a j e čast pripala h r a b r i m dobrovoljcima J . P . d e Rozieru i M a r g u i s u d ' A r l a n d e s u . B a l o n braće Montgolfier se za p o d i z a n j e koristio t o p l i m z r a k o m . Izjavili su da su na t a k v u z a m i s a o došli p r o m a ­ trajući d i m k a k o se p o d i ž e u dimnjaku. G o d i n e 1783. braća Mont­ golfier z a p a n j i l a su svijet p o dignuvši o v c u , k o k o t a i patku b a l o n o m u zrak. U s t u d e n o m iste g o d i n e na svoj povijesni let krenuli su de R o z i e r i d ' A r l a n d e s . S r e t n o su se spustili na z e m l j u , gdje ih je oduševljeno pozdravila gomi­ la o č a r a n i h p r o m a t r a č a . Eti­ e n n e M o n t g o l f i e r nije n i k a d a poletio, dok se J o s e p h jedini puta u zrak v i n u o 1 7 8 4 . g o ­ dine.

ZRAČNIM

BRODOM?

Let b a l o n a ovisio je o smje­ r u v j e t r o v a . G o d i n e 1852. francuski avijatičar H e n r i Giffard (1825-1882) p o k u ­ šao je balonu dodati parni stroj, te je tako izradio prvi zračni brod kojim se moglo upravljati. G i f f a r d o v z r a č n i b r o d sasto­ jao se od izduženog balona i s p u n j e n o g v o d i k o m p o d ko­ jim je na ž i c a m a visjela plat­ f o r m a s m a l i m p a r n i m stro­ j e m . Stroj j e o k r e t a o elisu

A

T K O JE P R V I IZ

PRELETIO U

FRANCUSKE ENGLESKU? G o d i n e 1909. f r a n c u s k i p i ­ lot L o u i s B l e r i o t (1872-1936) sletio je neda­ l e k o D o v e r a . T i m e j e zavr­ š i o p r v i l e t u p o v i j e s t i iz Francuske u Englesku. Bleriot s e z a a v i o n e p o č e o zanimati 1903. godine nakon leta b r a ć e W r i g h t . U b r z o j e izgradio vlastitog j e d n o k r i l c a koji j e z b o g m a l e t e ž i n e bio bolji o d v e ć i n e o n d a š n j i h aviona. 116

U to su v r i j e m e britanske n o v i n e raspisale n a g r a d u o d 1 0 . 0 0 0 funti za prvi let i z m e ­ đu F r a n c u s k e i E n g l e s k e . D r u g i francuski pilot koji se n a t j e c a o za n a g r a d u srušio se u o c e a n n e k o l i k o d a n a prije Bleriotovog velikog uspjeha. B e z karte i k o m p a s a Bleirot se izgubio u m a g l i . M o t o r n j e g o v o g a v i o n a se pregrijao, ali ga je ohladila kiša koje je u j e d n o rastjerala i m a g l u . U g l e d a v š i d o v e r s k e litice B l e ­ irot se spustio u E n g l e s k o j . T i m letom o d 3 7 minuta osi­ g u r a o je s v o j e mjesto u p o v i ­ jesti.

ISTRAŽIVAČI I PIONIRI V T K O JE P R V I SVIJET? nepoznato sve dok Joshua S l o c u m nije d o k a z a o da je tako nešto m o g u ć e . N e k o ć su ljudi smatrali da su za plovidbu Tihim o c e a n o m i o l u j n i m v o d a m a o k o Rta Horn na južnom vrhu Južne A m e r i k e sposobni samo veli­ ki j e d r e n j a c i . Joshua Slocum ( 1 8 4 4 - 1 9 0 9 ) b i o j e kanadski k a p e t a n . G o d i n e 1 8 9 5 . isplo­ v i o je iz B o s t o n a u S A D i o d ­ lučio s a m o p l o v i t i svijet. N j e g o v o p u t o v a n j e trajalo j e tri g o d i n e . D a n a s s u o c e ­ anski b r o d o v i m n o g o brži i o p r e m l j e n i su a u t o m a t s k i m pilotima i r a d a r i m a . S l o c u m se o s l a n j a o s a m o na s v o j u m o r n a r s k u vještinu, k a o i na brod kojeg je za putovanje p r i l a g o đ a v a o tri g o d i n e . G o d i n e 1909. S l o c u m je u d o b i od 65 g o d i n e nestao u m o r u na putu p r e m a J u ž n o j Americi. V K O J A JE Z E N A PRVA SVIJET?

SAMOSTALNO OPLOVIO

SAMOSTALNO PRELETJELA

Danas samostalni pomorci često odlaze na putovanja o k o s v i j e t a . N o , u 19. j e stoljeću takvo junaštvo bilo

Tridesetih godina našeg stoljeća postavljeni su m n o g i daljinski rekordi u letenju. A m y J o h n s o n bi­ la je prva žena koja je sama preletjela udaljenost od En­ gleske do Australije. A m y Johnson rođena je 1904. godine. Sa dvogodiš­ njim iskustvom u letenju o n a se 1 9 3 0 . g o d i n e s d v o k r i l c e m jazon uputila na put od E n ­ gleske d o Australije. L e t e ć i s k r a ć i m p r e k i d i m a to je p u ­ t o v a n j e završila za 19 d a n a . D r u g a slavna žena-pilot bi­ l a j e A m e l i a Earhart i z S A D . G o d i n e 1 9 2 8 . postala j e prva ž e n a koja je u p u t n i č k o m a v i o n u preletjela Atlantski o c e a n . Četiri g o d i n e kasnije krenula je na prvi samostalni let i z n a d Atlantika. Ljudi su na radiju i u n o v i ­ n a m a r e d o v i t o pratili p o t h v a ­ t e o v i h hrabrih ž e n a . G o d i n e 1 9 3 7 . A m e l i a Earhart nestala je u p o k u š a j u da preleti Tihi o c e a n . A m y J o h n s o n je pogi­ nula u a v i o n s k o j nesreći 1 9 4 1 . g o d i n e leteći z a R A F .

A

T K O JE PRVI PUTA ATLANTIK?

BEZ ZASTAJANJA PRELETIO

Atlantski o c e a n širok je 3000 k i l o m e t a r a . D o 1919. g o d i n e nitko ga nije preletio b e z zastajanja. P r v i koji su to učinili bili su britanski piloti A l c o c k i B r o w n . A v i o n i m a su za let i z n a d At­ lantika o b i č n o trebala četiri d a n a . R A F - o v i piloti k a p e t a n John Alcock (1892-1919) i zamjenik Arthur W h i t t e n B r o w n odlučili su dokazati da je t a k a v let m o g u ć e izvesti

i bez prekida. Uzletjeli su 14. lipnja 1 9 1 9 . g o d i n e iz N e v v f o u n d landa u b o m b a r d e r u Vickers Vimy. N a d a l i su se da će uz p o v o l j a n vjetar stići d o E v r o ­ p e . M e đ u t i m , oluje i ledena m a g l a oštetile su a v i o n , te se on u j e d n o m trenutku o k r e ­ n u o n a o p a č k e . N a k o n 1 5 sa­ ti ugledali su Irsku i prisilno se spustili u m o č v a r u . U n a t o č n e s l a v n o m zavr­ šetku d o k a z a l i su da je t a k a v let m o g u ć i v e ć n a k o n n e k o l i ­ ko g o d i n a putnički su a v i o n i r e d o v i t o nadlijetali Atlantski ocean. 117

ISTRAŽIVAČI I PIONIRI > TKO SE PRVI P O P E O PLANINU ranijih e k s p e d i c i j a nije uspjelo d o s e ć i cilj. M o u n t Everest j e visok 8 8 4 8 m e t a r a . P e n j a č i su u uvjetima rijetkoga z r a k a i l e d e n e h l a d ­ n o ć e morali p o d n o s i t i i o p t e r e ­ ć e n j e teškoga tereta. Nosili su p o s e b n u o d j e ć u i a p a r a t e za opskrbu kisikom. N a k o n ne­ uspjelog p o k u š a j a p r v o g a p a ­ ra, p r e m a v r h u su se uputili HillaryiTenzing. D a n a 2 9 . svibnja 1 9 5 3 . svladali su p o ­ sljednju l e d e n u liticu i 15 m i n u ­ ta stajali na k r o v u svijeta. T i b e t a n c i taj v r h n a z i v a j u i m e n o m Chomolungma, što z n a č i » b o ž i c a M a j k a svijeta«. podvodnog balona. Posada se nalazila u sobi za p r o m a ­ tranje smještenoj ispod v e l i k e p l u t a č e koja je bila ispunjena b e n z i n o m i stoga lakša od vode. Da bi batiskaf z a r o n i o tre­ b a l o je ispustiti zrak iz p o s e b ­ nih t a n k o v a i zamijeniti ga v o d o m . K o d izranjanja o s l o ­ b a đ a l i su se p o s e b n i metalni utezi na d o n j e m dijelu na­ prave. G o d i n e 1 9 6 0 . usavršeni tip batiskafa n a z v a n Trst z a r o n i o je na dno brazde Mariana u T i h o m o c e a n u d u b o k e go­ tovo 11.000 metara. Na tom j e mjestu v o d a toliko d u b o k a da bi prekrila čitav M a u n t E v e r e s t ! U batiskafu su bili J a c q u e s Piccard i američki m o r n a r i č k i oficir D o n W a l s h . D o takvih d u b i n a n e p r o d i ­ re s u n č e v o svjetlo, pa je batiskaf bio o p r e m l j e n m o ć ­ nim reflektorima za osvjetlja­ v a n j e v j e č n e t a m e . Televizij­ ske k a m e r e snimile su n e ­ o b i č n a d u b i n s k a stvorenja koja n i k a d prije nisu v i đ e n a . Batiskaf još uvijek drži re­ kord u d u b i n s k o m r o n j e n j u . U z p o m o ć ronilica polažu s e p o d v o d n i kablovi i naftovodi.

NA NAJVIŠU SVIJETA?

M o u n t Everest na Himalaji najviši je planinski v r h na svijetu. D u g i n i z g o d i n a n i j e ga uspio osvojiti nijedan pen j a č . G o d i n e 1953. n a n j e g a su n a p o k o n kročila dva čovjeka. O s v a j a č i M o u n t Everesta bili s u E d m u n d Hillary ( r o đ e n 1919) s N o v o g Z e l a n d a i šerpas T e n z i n g N o r g a y ( r o đ e n 1910) iz N e p a l a . Ekspedicijuje v o d i o J o h n H u n t ( r o đ e n 1910). Šest

A

T K O JE P R V I MORSKE

ISTRAŽIO DUBINE?

R o n i o c i ne m o g u zaroniti n a d u b i n u v e ć u o d 200 m e ­ tara jer bi ih i s p o d te grani­ c e u b i o tlak v o d e . Z a t o s u za istraživanje d u b o k o g m o r s k o g d n a ljudi trebali zaštitu p o s e b n i h ronilica. Najveće dubine dosegla je ronilica što su je izgradili o t a c i sin P i c c a r d iz Š v i ­ carske. Tridesetih g o d i n a n a š e g sto­ l j e ć a z n a n s t v e n i c i su se 118

u m o r s k e d u b i n e spuštali u batisferama. B i l e su to k u ­ glaste č e l i č n e k o m o r e o b j e ­ š e n e n a kraju d u g a č k o g k a b ­ la. Z n a n s t v e n i c i su sjedili u kugli i kroz m a l e p r o z o r e promatrali d u b o k e m o r s k e predjele. Batisfere su bile vrlo o p a s ­ ne (u slučaju p u c a n j a kabla bilo ih je n e m o g u ć e p o d i g n u ­ ti na p o v r š i n u ) , a k t o m e i n e ­ prikladne za upravljanje. Z a ­ to su 1 9 4 8 . g o d i n e A u g u s t e ( 1 8 8 4 - 1 9 6 2 ) i J a c q u e s (rođ­ e n 1922) P i c c a r d izradili p r v u ronilicu i n a z v a l i je batiskaf. Batiskaf j e d j e l o v a o p o p u t

ISTRAŽIVAČI I PIONIRI

A

T K O JE I Z U M I O

A

K O J A JE ŽENA P R V A ZEMLJU?

A NA

T K O JE PRVI DRUGO

KROČIO

AKVALUNG? A k v a l u n g je naprava koja o m o g u ć u j e disanje p o d vo­ d o m . S njime ronilac može s l o b o d n o plivati i istraživati p o d m o r j e . I z u m i o ga je Jac­ ques Cousteau. Tridesetih g o d i n a n a š e g sto­ ljeća f r a n c u s k a j e m o r n a r i c a nastojala unaprijediti r o n i l a č ­ ku o p r e m u . R o n i o c i su se u nezgrapnim odijelima s v e ­ likim m e t a l n i m š l j e m o m teško kretali po d n u , a zrak su u d i sali kroz cijev p o v e z a n u s p o ­ vršinom. F r a n c u s k i m o r n a r i č k i oficir J a c q u e s Cousteau (rođen 1910) želio je s l o b o d n o pli­ vati p o d v o d o m . Z a t o j e za­ j e d n o sa s v o j o m e k i p o m izu­ mio novu ronilačku o p r e m u i a k v a l u n g e . R o n i l a c je na le­ đ i m a nosio b o c e s k o m p r i m i ­ r a n i m z r a k o m , a u plivanju se pomagao perajama. Cousteau je dokazao da ljudi m o g u istraživati i raditi p o d m o r e m . O n j e prvi u p o ­ trijebio p o s e b n e k a m e r e z a s n i m a n j e zanimljivosti što se kriju u m o r i m a . P o r e d toga izgradio je i p o d m o r s k e b a z e u kojima su dulje v r i j e m e živ­ jeli r o n i o c i .

OBIŠLA

NEBESKO

TIJELO? Za prve letove u svemir bi­ rani su o b i č n o piloti mlaž­ njaka. Bili su to isključivo m u š k a r c i . G o d i n e 1963. u s v e m i r je poletjela R u s k i ­ nja V a l e n t i n a T e r e š k o v a . Valentina je rođena 1937. g o d i n e . R a d i l a je u t v o r n i c i , a većinu slobodnog vremena posvećivala je padobranstvu. G o d i n e 1 9 6 1 . primljena j e n a tečaj za a s t r o n a u t e . lako nije bila profesionalni pilot, V a l e n t i n a j e d o b r o na­ predovala. S a m o dvije godi­ ne kasnije, 16. lipnja 1 9 6 3 . g o d i n e , krenula j e n a s v o j e p o v i j e s n o p u t o v a n j e . U letje­ lici V o s t o k 6 kružila je o k o n a š e g planeta 71 sat, da bi se 19. lipnja sretno spustila na Zemlju. N a k o n pet m j e s e c i udala s e z a astronauta A n d r i a n a N i k o l a j e v a i n i k a d više nije p o ­ letjela u s v e m i r . M n o g e R u s ­ kinje i A m e r i k a n k e slijedile su njen primjer i postale astro­ nauti. G o d i n e 1969. n a M j e s e c j e sletjela mala letjelica sa dva č l a n a p o s a d e . I z n j e j e izi­ šao austronaut Neil A r m ­ strong i postao prvi čovjek koji je stupio na d r u g o n e ­ besko tijelo. Američki Apollo program za spuštanje č o v j e k a n a M j e s e c bio je o d g o v o r na uspješan pokušaj S S S R - a da u svemir p o š a l j e p r v o g č o v j e k a (Jurij Gagarin 1 9 6 1 . godine). D a n a 2 0 . lipnja 1 9 6 9 . Apollo program doživio je svoj veliki u s p j e h . Letjelica A p o l l o 11 lansirana je sa Z e m l j e n a g o l e m o j raketi S a ­ turn 5. U m j e s e č e v o j orbiti s e o d g l a v n e letjelice o d v o j i o m o d u l i spustio na M j e s e c . Iz njega j e izišao N e i l A r m ­ strong i stupio na p r a š n j a v o tlo M j e s e c a . » O v o j e mali k o r a k z a č o v j e ­ ka, a veliki za č o v j e č a n s t v o « , r e k a o j e A r m s t r o n g . Z a njim j e iz letjelice izišao astronaut BuzzAldrin. Nakon ovog p o t h v a t a pioniri su se vratili na m a t i č n i b r o d u k o j e m ih je č e k a o M i c h a e l Collins. 119

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful