You are on page 1of 5

1.

Definicja
Bezrobocie naleŜy do najbardziej palących problemów społecznych współczesnego św
iata. Przez cały XX wiek zjawisko to znajdowało się w centrum debat społecznych,
ekonomicznych i politycznych. Wynika to z róŜnorodnych, dalekosięŜnych skutków
bezrobocia, odczuwalnych zarówno przez osoby bezrobotne, jak i przez całe społec
zeństw. Mają one swój wymiar ekonomiczny, w tym finansowy, ale równieŜ społeczny
, zwłaszcza socjologiczny i psychologiczny. Wielowymiarowość następstw bezroboci
a sprawia, iŜ zjawisko to jest od wielu lat przedmiotem debat politycznych. Poli
tyka gospodarcza krajów rozwiniętych dąŜy do oceny skutków problemu bezrobocia i
tworzenia programów zmierzających do jego redukcji, co potwierdza wagę tego pro
blemu. Ludzie, którzy nie maja pracy czują się nie przydatni, bezuŜyteczni, odrz
uceni przez społeczeństwo. PrzedłuŜanie się takiego stanu moŜe doprowadzić do ró
Ŝnych chorób zwłaszcza na tle nerwowym. Problem bezrobocia moŜe dotknąć kaŜdego
z nas więc naleŜy traktować go jako problem globalny a nie tylko jednostkowy.
Nie ma jednej definicji bezrobocia, która byłaby akceptowana przez reprezentantó
w wszystkich zainteresowanych dziedzin nauki. Pojęcie bezrobocia w sensie przymu
sowej bezczynności zawodowej wprowadził angielski ekonomista J.A. Hobson w połow
ie lat dziewięćdziesiątych XIX wieku. Według ekonomistów bezrobocie to „niepełne
wykorzystanie jednego z czynników wytwórczych , stan nierównowagi między podaŜo
wą (zasoby pracy) a popytową (miejsca pracy) stroną zatrudnienia”. Dla socjologa
natomiast bezrobocie jest „stanem bezczynności zawodowej jednostek zdolnych do
pracy i zgłaszających gotowość jej podjęcia, z podkreśleniem, Ŝe chodzi przede w
szystkim o jednostki, dla których podstawą egzystencji są dochody z pracy”.

2. Rodzaje bezrobocia
Biorąc pod uwagę tradycyjne typy bezrobocia, odgrywające istotną rolę w dzisiejs
zych dyskusjach nad, zwłaszcza nad sposobami ograniczenia zjawiska bezrobocia, w
yróŜnia się bezrobocie: frykcyjne, strukturalne i cykliczne.
Bezrobocie frykcyjne wiąŜe się powszechnie z naturalną dynamiką rynku pracy w go
spodarce rynkowej, gdzie struktura siły roboczej oraz liczba oferowanych miejsc
pracy zmieniają się nieustannie. Dotyczy ono niemoŜliwego do obniŜenia minimalne
go poziomu bezrobocia, występującego w kaŜdym dynamicznym społeczeństwie. Tworzą
je osoby o ułomnościach fizycznych lub psychicznych, które praktycznie uniemoŜl
iwiają im podjęcie pracy zawodowej. Do tej kategorii zalicza się równieŜ osoby c
hwilowo pozbawione pracy ze względu na zmianę zawodu.
Interpretacja bezrobocia strukturalnego nie jest tak jednoznaczna jak w przypadk
u bezrobocia frykcyjnego. Dotyczy takiego rodzaju bezrobocia, które powstaje ze
względu na rozbieŜność ludzkich kwalifikacji i rodzaju oferowanej pracy w warunk
ach zmieniającego się popytu i produkcji. Na przykład wykwalifikowany spawacz mo
Ŝe pracować 25 lat w przemyśle stoczniowym, po czym – mając 50 lat – staje się z
będny, gdy przemysł ten ogranicza produkcję ze względu na konkurencję zagraniczn
ą. Robotnik ten moŜe być zmuszony do przekwalifikowania się i zdobycia umiejętno
ści bardziej poszukiwanych w dzisiejszej gospodarce. Przedsiębiorstwa mogą jedna
k nie chcieć zatrudniać i szkolić starszych pracowników. Stają się oni wtedy ofi
arami bezrobocia strukturalnego.
Bezrobocie cykliczne zwane teŜ koniunkturalnym związane jest z okresowym osłabie
niem ogólnej aktywności gospodarczej. Według J.M. Keynesa, który przypisywał zas
adniczą rolę w kształtowaniu produkcji, niedostateczny popyt na towary jako przy
czyna bezrobocia, implikuje, Ŝe wzrost tego popytu jest środkiem redukcji bezrob
ocia. Z bezrobociem cyklicznym mamy do czynienia wówczas gdy popyt globalny zmni
ejszy się, a płace i ceny nie zdąŜyły dostosować się, co przeszkodziło przywróce
niu pełnego zatrudnienia.
W zaleŜności na formę występowania wyróŜnia się:
• bezrobocie krótkookresowe - do 3 miesięcy bez zatrudnienia.
• bezrobocie średniookresowe - od 3 do 12 miesięcy bez zatrudnienia.
• bezrobocie długookresowe - dotyczy osób pozostających bez pracy od 6 do
12 miesięcy. MoŜe przekształcić się w bezrobocie długotrwałe, poniewaŜ dłuŜsze p
ozostawanie bez pracy powoduje zmniejszenie szans na ponowne zatrudnienie.
• bezrobocie ukryte to pewna - nieokreślona - liczba osób, które w myśl us
tawy nie mogą zarejestrować się jako bezrobotne, albo wykonywana przez nich prac
a nie jest niezbędna z punktu widzenia zatrudniającego. Występuje głównie na wsi
(nadmiar rąk do pracy, dawniej - przerost administracji).
• bezrobocie rejestrowane to liczba osób bezrobotnych, czyli posiadających
określone w ustawie cechy i zarejestrowanych w urzędach pracy.
3. Ogólna liczba bezrobocia
Według szacunków Międzynarodowej Organizacji Pracy prawie miliard ludzie na świe
cie jest pozbawionych pracy lub musi zadowolić się niepełnym zatrudnieniem. ZwaŜ
ywszy iŜ potencjał zdolnych do pracy ludzi oblicza się na około 3mld, oznacza to
, Ŝe co trzeci obywatel dzisiejszego świata jest bezrobotny bądź zatrudniony w n
iepełnym wymiarze czasu pracy. Wielkość oficjalnie rejestrowanego bezrobocia ksz
tałtuje się na poziomie znacznie niŜszym i wynosi ono „jedynie” 150mln.
Liczba osób bezrobotnych obejmuje osoby, które pozostają bez pracy i nie uczą si
ę w systemie dziennym, są zdolne i gotowe do podjęcia zatrudnienia w pełnym wymi
arze czasu pracy, są zarejestrowane w powiatowych i miejskich urzędach pracy ora
z, które:
• ukończyły 18 lat (z wyjątkiem młodocianych absolwentów),
• nie ukończyły: kobiety - 60 lat, męŜczyźni - 65 lat,
• nie nabyły prawa do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy
• nie są właścicielami lub posiadaczami nieruchomości rolnej o powierzchni
uŜytków rolnych powyŜej 2 ha przeliczeniowych,
• nie podjęły pozarolniczej działalności lub nie podlegają obowiązkowi ube
zpieczenia społecznego lub zaopatrzenia emerytalnego,
• będąc osobami niepełnosprawnymi mogą podjąć pracę co najmniej w połowie
wymiaru czasu pracy,
• nie są tymczasowo aresztowane lub nie odbywają kary pozbawienia wolności
.
4. Stopa bezrobocia
Stopa bezrobocia jest liczona jako stosunek liczby bezrobotnych zarejestrowanych
do liczby cywilnej ludności aktywnej zawodowo, tj. bez osób odbywających czynną
słuŜbę wojskową oraz pracowników jednostek budŜetowych prowadzących działalność
w zakresie obrony narodowej i bezpieczeństwa publicznego. Jest to odsetek siły
roboczej, która nie ma pracy, lecz jest zarejestrowana jako chcąca i będąca w st
anie pracować. Niektórzy z pozbawionych pracy rzeczywiście szukają zatrudnieni,
lecz nie zadają sobie trudu zarejestrowania się jako bezrobotni. Nie będą oni uw
zględnieni przez oficjalne statystyki zarejestrowanej siły roboczej ani teŜ nie
pojawią się w niej jako bezrobotni.
5. Przyczyny i skutki bezrobocia
Do przyczyn bezrobocia moŜna zaliczyć:
• liberalizacje handlu zagranicznego,
• wdraŜanie nowych technologii pracooszczędnych,
• nadmiernie opiekuńcze rozwiązania socjalne,
• zmiany strukturalne - pracochłonne dziedziny gospodarki przenosi się do kr
ajów o taniej sile roboczej, a pozostawia te, które wymagają wysokiej techniki,
kreatywności oraz wysokich kwalifikacji.
Spadek PKB powoduje wzrost poziomu bezrobocia, co powoduje zwiększenie kwot wypł
at zasiłków dla bezrobotnych, jak i innej pomocy socjalnej. Wzrost PKB powoduje
spadek bezrobocia i zmniejszenie wydatków rządowych na tą pomoc.
Skutki masowego bezrobocia w danym kraju są dotkliwe nie tylko dla samych bezrob
otnych i ich rodzin, ale równieŜ całego społeczeństwa. Następstwa bezrobocia moŜ
na odnieść tak do całego społeczeństwa jak i do jednostki i rozpatrywać równoleg
le w kilka aspektach: ekonomicznym, społecznym i psychologicznym.
Skutki ekonomiczne to przede wszystkim pogorszenie się sytuacji finansowej ludzi
, którzy wcześniej pozostawali w stosunku pracy. Negatywne konsekwencje bezroboc
ia odczuwane są teŜ przez całe społeczeństwo, poniewaŜ osoby nie pracujące nie p
rzyczyniają się do tworzenia dochodu narodowego. Utrzymywane są bądź przez rodzi
ny, bądź z zasiłku dla bezrobotnych lub pomocy społecznej. Stanowi to powaŜne ob
ciąŜenie budŜetów państw oraz samorządów lokalnych i często wymaga wzrostu podat
ków. Masowe i długotrwałe bezrobocie prowadzi teŜ do obniŜenia popytu na towary.
Przyjmuje się, Ŝe 1% bezrobocia powoduje nie wyprodukowanie 3% całkowitej produ
kcji
Zwiększają się równieŜ wydatki na funkcjonowanie instytucji pomocy społecznej,
policji, słuŜby zdrowia i szkolnictwa. Bezrobocie w kraju moŜe być przyczyną nas
ilania się społecznych patologii. Zwraca się uwagę, Ŝe bezrobocie wywołuje rozwo
dy, zwiększa liczbę przestępczości. Stała obecność męŜa w domu moŜe irytować Ŝon
ę i pogarszać relacje w małŜeństwie. Według badań które przeprowadzono w Holandi
i, przestępstw dokonują tylko socjalizowani w rodzinach z marginesu społecznego
lub w bardzo biednych rodzinach niewykwalifikowanych robotników.
Utrata pracy przez jednostkę społeczną moŜe prowadzi do pogorszenia standardu Ŝy
cia a nawet ubóstwa, problemów z zagospodarowaniem czasu wolnego, izolacji społe
cznej, poczucia obniŜenia statusu, ograniczenia lub zaniechania uczestnictwa w Ŝ
yciu politycznym, kulturalnym i w Ŝyciu społeczności lokalnej. Towarzyszy temu d
yskomfort psychiczny, polegający często na poczuciu bezsilności, a czasami nawet
beznadziejności.
Pogłębiający się niedostatek, izolacja społeczna, niemoŜność znalezienia nowego
zatrudnienia, zaleŜność od innych upokorzenia i zamknięcia w domu pogarszają sam
opoczucie psychiczne.
6. Histereza a wysokie bezrobocie w Europie
Histereza pojawia się w gospodarce, jeŜeli jej równowaga długookresowa z
aleŜy od tego, co działo się z nią w krótkim okresie. W końcu lat osiemdziesiąty
ch ekonomiści zaczęli Ŝywo interesować się koncepcją histerezy jako moŜliwym wyj
aśnieniem przyczyn wysokiego i trwałego bezrobocia w Europie.
Jednym ze sposobów oddziaływania histerezy na poziom bezrobocia jest met
oda „swoi” i „obcy”.
„Obcymi” są pozbawieni pracy bezrobotni. Jedynie mający pracę „swoi” bio
rą udział w negocjacjach płacowych. W wyjściowym stanie równowagi pracę ma wielu
„swoich”, którzy dbają o to, aby płaca realna była wystarczająco niska, co chro
ni ich miejsca pracy. Podczas recesji niektórzy „swoi” zostają zwolnieni i stają
się wtedy „obcymi”. „Swoi” którzy teraz wykorzystują swoją rzadkość, domagają s
ię od pracodawców wyŜszych płac i rezygnują z wywierania nacisku na ponowne zatr
udnienie zwolnionych. W pewnym momencie gospodarka wpada w pułapkę równowagi prz
y wysokich płacach i małym zatrudnieniu. Następuje sytuacja odwrotna do tej, gdz
ie równowaga występowała przy niskich płacach i duŜym zatrudnieniu. Z tej pułapk
i równowagi na niskim poziomie mogą stopniowo wyprowadzić gospodarkę tylko dział
ające w długim okresie środki ekonomii podaŜowej, których celem jest złamanie si
ły „swoich” (np. ograniczenie ochrony miejsc pracy).
Istnieją równieŜ koncepcje dotyczące zniechęcenia i obniŜonej aktywności
w pracowników w poszukiwaniu prac czy teŜ zaleŜnością dotyczącą kapitału. Wszy
stkie wyjaśnienia prowadzą do wniosku iŜ przejściowe ograniczenie popytu powoduj
e trwały spadek zatrudnienia i produkcji oraz wzrost naturalnej stopy bezrobocia
.
6. Nierówności na polskim rynku pracy
Brak naleŜytego wykształcenia wywiera negatywny wpływ nie tylko na szans
e zatrudnieniowe młodego pokolenia. MoŜna postawić tezę, Ŝe im wyŜsze wykształce
nie tym mniejsze ryzyko utraty pracy. Trzeba jednak pamiętać, Ŝe po pierwsze nie
kaŜde wykształcenie jest gwarancją sukcesu zawodowego, po drugie zaś wymogiem w
spółczesności jest stałe podnoszenie kwalifikacji.
Bezrobotni z wyŜszym wykształceniem stanowią zdecydowaną mniejszość wśród ogólne
j liczby bezrobotnych. Wynika to przede wszystkim z tego, Ŝe pracodawcy wybieraj
ą na swoich pracowników osoby wykształcone. WyŜsze wykształcenie nie gwarantuje
wprawdzie zatrudnienia ale stwarza duŜo większe szanse na znalezienie pracy. Do
bezrobotnych z wyŜszym wykształceniem zalicza się osoby posiadające tytuł co naj
mniej licencjata. Dla celó
w porównawczych obliczono procentowy udział osób bezrobotnych z wyŜszym wykształ
ceniem w stosunku do ogólnej liczby bezrobotnych. Ilość osób bezrobotnych z wyŜs
zym wykształceniem nie moŜe być bezpośrednio brana do porównań, gdyŜ w róŜnych j
ednostkach przestrzennych liczba ta jest uzaleŜniona od wielu czynników np. ogól
nej liczby bezrobotnych. Istnieją
dane wskazujące, Ŝe sytuacja kobiet na rynku pracy jest trudniejsza niŜ męŜczyz
n. Od 1990 r. było znacznie mniej ofert prac dla kobiet niŜ dla męŜczyzn. Bezrob
ocie kobiet jest długotrwałe częściej niŜ bezrobocie męŜczyzn, poniewaŜ kobiety
pracują w mniejszej liczbie zawodów niŜ męŜczyźni i są uwaŜane przez pracodawców
za pracowników mniej dyspozycyjnych i bardziej kłopotliwych od męŜczyzn (ze wzg
lędu na urlopy macierzyńskie, wychowawcze, zwolnienia na opiekę nad chorymi dzie
ćmi oraz prawną ochronę pracy kobiet). Najbardz
iej róŜnicowało jednak bezrobotnych miejsce zamieszkania. Według badań GUS najwy
Ŝsza stopa bezrobocia była w małych miastach liczących do 20tys. Mieszkańców – 1
6,7%, a tym mniejsza – im większe miasto. W miastach o ponad 100 tys. mieszkańcó
w wynosiła 13,1%. Stopa bezrobocia na wsi jest niŜsza niŜ w miastach. Oprócz jaw
nego bezrobocia jest tam jednak jeszcze bezrobocie ukryte, zwane teŜ przeludnien
iem agrarnym, polegające na tym, Ŝe zbyt duŜa liczba osób pracuje w indywidualny
ch gospodarstwach.
7. Środki finansowe na zwalczanie bezrobocia
Aktywne formy pracy polegają na tworzeniu miejsc pracy w sektorze public
znym, subsydiowanie zatrudnienia, czyli zachęcanie do tworzenia nowych miejsc pr
acy bądź nie likwidowanie zagroŜonych. Jest to takŜe popieranie przedsiębiorczoś
ci poprzez poŜyczki na działalność gospodarczą, szkolenia w zakresie prowadzenia
biznesu, ułatwienia finansowe dla małych i średnich przedsiębiorstw, ulgi podat
kowe. Zmiana kwalifikacji pracowników poprzez wpływ polityki kształcenia na ryne
k pracy oraz instrumenty równowaŜenia rynków pracy w układzie regionalnym poprze
z wspieranie mobilności siły roboczej.
Powiatowe i Miejskie Urzędy Pracy w Polsce realizują aktywne formy pracy
poprzez wyspecjalizowane narzędzia w postaci:
• prac interwencyjnych - polegają na tworzeniu przez pracodawców (przy pom
ocy urzędów pracy) nowych miejsc pracy dla bezrobotnych, urząd pracy zawiera umo
wę z pracodawcą, który zobowiązuje się do zatrudnienia określonej liczby bezrobo
tnych na czas 6 lub 12 miesięcy a w zamian otrzymuje zwrot części kosztów ponies
ionych na wynagrodzenia tych pracowników oraz składki na ubezpieczenie społeczne
.
• robót publicznych - polegają na zatrudnieniu osoby bezrobotnej w okresie
nie dłuŜszym niŜ 12 miesięcy przy wykonywaniu prac organizowanych przez samorzą
dy terytorialne, administrację rządową, a takŜe instytucje uŜyteczności publiczn
ej. W szczególności obejmują realizowanie inwestycji infrastrukturalnych oraz za
dań związanych z opieką społeczną i obsługą bezrobotnych. Zakład organizujący ro
boty publiczne otrzymuje z urzędu pracy zwrot części wynagrodzenia oraz składki
na ubezpieczenie społeczne.
• aktywizacji zawodowej absolwentów - aktywizacja ta obejmuje dwie kategor
ie: umowy o aktywizację zawodową absolwentów oraz staŜe zawodowe bezrobotnych ab
solwentów. Formy te umoŜliwiają zdobywanie kwalifikacji zawodowych przez absolwe
ntów, są dofinansowywane przez urzędy pracy w sposób podobny jak prace interwenc
yjne z tym, Ŝe staŜe są w pełni finansowane przez urzędy pracy.
• szkoleń - polegają na udzieleniu pomocy osobom bezrobotnym i zagroŜonym
utratą pracy w uzyskaniu kwalifikacji dostosowanych do potrzeb rynku pracy i obe
jmują: przyuczenie do zawodu, przekwalifikowanie (zmiana zawodu), podwyŜszenie k
walifikacji zawodowych, naukę umiejętności poszukiwania i uzyskiwania zatrudnien
ia.
• poŜyczek - poŜyczki na podjęcie działalności gospodarczej lub rolniczej
- wysokość poŜyczki nie moŜe przekroczyć 20-krotnego przeciętnego wynagrodzenia,
są one częściowo dofinansowane przez urząd pracy w postaci niskich odsetek dla
poŜyczkobiorcy. Niewiele jednak osób korzysta z tej formy pomocy, gdyŜ aby uzysk
ać taką poŜyczkę naleŜy spełnić wiele surowych wymogów stawianych przez urzędy p
racy. Drugą formą poŜyczki są poŜyczki na zorganizowanie dodatkowych miejsc prac
y przez pracodawców na zatrudnienie bezrobotnych skierowanych przez urząd.
• programów specjalnych - mają one na celu inspirowanie zatrudnienia uczes
tników programu, wspieranie tworzenia dodatkowych miejsc pracy dla osób objętych
programami, aktywizację zawodową uczestników programu, programy specjalne są fi
nansowane ze środków Funduszu Pracy.
W ciągu 2002 r. z aktywnych form przeciwdziałania bezrobociu skorzystało 51,1 ty
s. osób podejmując zatrudnienie przy pracach interwencyjnych, 33,7 tys. osób pod
ejmując zatrudnienie przy robotach publicznych oraz 68,6 tys. osób, które rozpoc
zęły szkolenie i 72,8 tys. osób które rozpoczęły staŜ u pracodawcy. W powiatowyc
h urzędach pracy zgłoszono 555,6 tys. ofert pracy.
W końcu grudnia 2002 r. na 1 ofertę pracy przypadało 387 bezrobotnych za
rejestrowanych wobec 585 przed rokiem.