You are on page 1of 273

BAfiLARKEN

6 Dr. Y. Müh. Do¤an HASOL

Yay›mlayan UZMAN GÖRÜfiÜ


YAPI-ENDÜSTR‹ MERKEZ‹
The Building Information Centre, Istanbul
8 Doç. Dr. S. Sayg›n EYÜPG‹LLER

Haz›rlayan 10 B‹R‹NC‹ BÖLÜM


YEM ARAfiTIRMA BÖLÜMÜ (YEMAR)
TÜRK‹YE EKONOM‹S‹
Yap› Bilgi Merkezi Bölüm Yöneticisi A. 2007 YILI EKONOM‹K GEL‹fiMELER‹
B‹RGÜL YAVUZ A.1. Gayri Safi Yurtiçi Has›la (GSYH)
YEM Araflt›rma Sorumlusu
A.2. Sabit Sermaye Yat›r›mlar›
ANIL KAYGUSUZ A.3. Sektörel Geliflmeler
A.4. D›fl Ticaret
Ekonomi Dan›flman›
Doç. Dr. S. SAYGIN EYÜPG‹LLER
B. 2008 YILI EKONOM‹K GEL‹fiMELER‹
B.1. Gayri Safi Yurtiçi Has›la (GSYH)
Grafik Uygulama Sorumlusu B.2. Gayri Safi Yurtiçi Has›la (GSY‹H) ve Harcamalar Yöntemiyle Sabit Sermaye Yat›r›m›
KENAN ÖZTÜRK
B.3. Sektörel Geliflmeler
Matbaa Sorumlusu B.4. D›fl Ticaret
KEMAL KARA C. IX. KALKINMA PLANI (2007-2013)
Grafik Uygulama
D. 2007-2008 BÜTÇELER‹ DE⁄ERLEND‹RMES‹ VE 2009 YILI BÜTÇES‹
ZEHRA ‹LTER E. TÜRK‹YE EKONOM‹S‹N‹N DÜNYADAK‹ YER‹
RESUL ATABAY F. ‹ST‹HDAM
F.1. Dünya De¤erlendirmesi
F.2. Türkiye De¤erlendirmesi
Bask›
Ali R›za Baskan
G. ULUSLARARASI DO⁄RUDAN YATIRIMLAR
Güzel Sanatlar Matbaas› A.fi. G.1. Dünyada Uluslararas› Do¤rudan Yat›r›mlar
Had›mköy Yolu Çakmakl› Mah. 46. Sokak G.2. Türkiye’de Uluslararas› Do¤rudan Yat›r›mlar
No:4 K›raç/Esenyurt/‹stanbul
Tel: 0212 886 40 43
G.3. 2008 Y›l›nda Türkiye’de Uluslararas› Do¤rudan Yat›r›mlar
Faks: 0212 886 82 53 G.4. Uluslararas› Do¤rudan Yat›r›mlar› Art›rmaya Yönelik Faaliyetler
Renk Ayr›m› G.5. Yat›r›m Teflvik Belgeleri
OKYANUS GÖRÜfi “Uluslararas› Yat›r›mc›lar Derne¤i (YASED)”

31 ‹K‹NC‹ BÖLÜM
Yaz› ve Yönetim Bürosu ‹NfiAAT SEKTÖRÜ
Fulya Mah. Yeflilçimen Sok. No: 12/430
(Polat Towerside)
A. DÜNYADA ‹NfiAAT SEKTÖRÜ
34394 Fulya ‹STANBUL A.1. Sektörün Genel Görünümü
Tel: 0212 266 70 70 A.2. ABD ‹nflaat Sektöründe 2007-2008 Geliflmeleri
Faks: 0212 266 70 10
e-posta : yemar@yem.net
B. TÜRK‹YE’DE YAPI SEKTÖRÜ
B.1. 2007 Y›l› ‹nflaat Sektörü Geliflmeleri
“Bu kitab›n her hakk› sakl› olup, tümünün B.2. 2008 Y›l›nda ‹nflaat Sektörü Genel Görünümü
ya da bölümlerinin fotokopi, ofset, teksir
ya da baflka yollarla ço¤alt›lmas› ancak
C. B‹NA ‹NfiAAT MAL‹YET‹
Yap›-Endüstri Merkezi A.fi.’nin onay› ile C.1. Bina ‹nflaat Maliyeti ve Üretici Fiyat Endeksi
olabilir.” C.2. Bina ‹nflaat Maliyeti ve Yap› Malzemeleri
“Yap›-Endüstri Merkezi A.fi. bu kitapta
D. ‹NfiAAT SEKTÖRÜNÜN YATIRIMLAR AÇISINDAN DE⁄ERLEND‹R‹LMES‹
verilen bilgilerin do¤rulu¤undan, yanl›fl E. ‹NfiAAT SEKTÖRÜNDE ‹ST‹HDAM VE MESLEK‹ YETERL‹KLER
veya eksikli¤inden sorumlu de¤ildir.” F. NÜFUS ARTIfiI VE KENTLEfiMEN‹N ‹NfiAAT SEKTÖRÜNE ETK‹LER‹
G. ULUSLARARASI YÜKÜMLÜLÜKLER
G.1. Avrupa Birli¤i
G.2. Kyoto Protokolü
H. ‹NfiAAT SEKTÖRÜ ‹LE ‹LG‹L‹ YASAL DÜZENLEMELER
H.1. Yürürlü¤e Giren Yasal Düzenlemeler
H.2. Devam Eden Mevzuat Çal›flmalar›
I. GENEL DE⁄ERLEND‹RME VE GELECE⁄E YÖNEL‹K BEKLENT‹LER
GÖRÜfi “Türkiye ‹nflaat Sanayicileri ‹flveren Sendikas›”
48 KONUT YATIRIMLARI D. TÜRK MÜfiAV‹RL‹K H‹ZMETLER‹N‹N GÜCÜ
A. KONUT ÜRET‹M‹N‹ BEL‹RLEYEN FAKTÖRLER E. TEKN‹K MÜfiAV‹RL‹K H‹ZMETLER‹NDE SORUNLAR ve ÖNER‹LER
A.1. Konut Talebi GÖRÜfi “Türk Müflavir Mühendisler ve Mimarlar Birli¤i (TürkMMMB) “
A.2. Konut Arz› “Yap› Denetim Kurulufllar› Birli¤i”
B. YAPI ‹Z‹NLER‹NE GÖRE KONUT ÜRET‹M‹ 94 GAYR‹MENKUL
B.1. Yap› Ruhsatlar› A. GAYR‹MENKUL SEKTÖRÜNÜN FAAL‹YET ALANLARI
B.2. Yap› Kullanma ‹zin Belgeleri A.1. Ofis Binalar› Piyasas›
C. KONUT YATIRIMLARININ ÜLKE VE ‹NfiAAT YATIRIMLARI ‹Ç‹NDEK‹ PAYI A.2. Endüstriyel Piyasa
D. TÜRK‹YE’DE KONUT SEKTÖRÜNÜN SORUNLARI A.3. Perakende Piyasas›
D.1. Köyden Kente Göç ve Kaçak Yap›laflma A.4. Otel Piyasas›
D.2. Deprem A.5. Konut Piyasas›
D.3. Nitelikli Konut A盤› / Gereksinimi Aflan Konut Yat›r›mlar› B. GAYR‹MENKUL DE⁄ERLEME
D.4. Kira Sorunu C. EMLAK ARACILI⁄I
D.5. Konut Üretim Süreci D. GAYR‹MENKUL YATIRIM ORTAKLIKLARI
D.6. Kentsel Dönüflüm Projeleri E. AVRUPA B‹RL‹⁄‹ SÜREC‹ ve GAYR‹MENKUL SEKTÖRÜ
E. T.C. BAfiBAKANLIK TOPLU KONUT ‹DARES‹ ve KONUT YATIRIMLARI GÖRÜfi “Gayrimenkul Yat›r›m Ortakl›klar› Derne¤i (GYODER)”
F. TÜRK‹YE'DEK‹ KONUT YATIRIMLARININ GENEL DE⁄ERLEND‹RMES‹ 103 F‹NANS
60 KONUT DIfiI B‹NA YATIRIMLARI A. Finansal Kiralama (Leasing) ve ‹nflaat Sektörü
A. YAPI RUHSATINA GÖRE KONUT DIfiI B‹NA YATIRIMLARI B. Banka Kredileri ve ‹nflaat Sektörü
B. YAPI KULLANMA ‹Z‹N BELGES‹NE GÖRE KONUT DIfiI B‹NA YATIRIMLARI B.1. Nakdi Krediler
C. 2008 YILININ ‹LK YARISINDA KONUT DIfiI B‹NA YATIRIMLARI B.2. Gayri Nakdi Krediler
C.1. Yap› Ruhsatlar› C. ‹nflaat Sektörünün Finans Sektöründen Beklentileri
C.2. Yap› Kullanma ‹zin Belgeleri 105 ‹fi ve ‹NfiAAT MAK‹NELER‹
66 ALTYAPI YATIRIMLARI A. DÜNYADA ‹fi ve ‹NfiAAT MAK‹NELER‹
A. KAMU-ÖZEL SEKTÖR AYRIMINA GÖRE ALTYAPI YATIRIMLARI B. TÜRK‹YE’DE ‹fi ve ‹NfiAAT MAK‹NELER‹
A.1. Özel Sektör Altyap› Yat›r›mlar› B.1. fiirket Profili ve ‹stihdam
A.2. Kamu Altyap› Yat›r›mlar› B.2. Üretim ve Kapasite
B. SEKTÖRLERE GÖRE ALTYAPI YATIRIMLARI B.3. Yurtiçi Talep ve Tüketim
B.1. Ulaflt›rma B.4. ‹hracat
B.2. Enerji B.5. ‹thalat
B.3. Telekomünikasyon C. ‹fi VE ‹NfiAAT MAK‹NELER‹ SANAY‹S‹NDE AVRUPA B‹RL‹⁄‹ MEVZUATINA UYUM
B.4. Su ve Kanalizasyon Yat›r›mlar› ÇALIfiMALARI
B.5. Boru Hatt› Yat›r›mlar› D. ‹fi VE ‹NfiAAT MAK‹NELER‹ SANAY‹S‹N‹N GENEL DE⁄ERLEND‹RMES‹
C. AVRUPA B‹RL‹⁄‹ SÜREC‹ ve ALTYAPI YATIRIMLARI D.1. ‹fl ve ‹nflaat Makineleri Sanayisinin Gücü
D. BÖLGESEL KALKINMA PROJELER‹ D.2. ‹fl ve ‹nflaat Makineleri Sanayisinin Sorunlar›
GÖRÜfi “Türkiye ‹fl Makineleri Distribütörleri ve ‹malatç›lar› Birli¤i (‹MDER)”
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
75 YURT‹Ç‹ MÜTEAHH‹TL‹K H‹ZMETLER‹ VE BELGELEND‹RME DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
A. YURT‹Ç‹ MÜTEAHH‹TL‹K H‹ZMETLER‹NDEK‹ SORUNLAR 113 ‹NfiAAT MALZEMELER‹ SANAY‹S‹
B. BELGELEND‹RME A. DÜNYADA ‹NfiAAT MALZEMELER‹ SANAY‹S‹
C. STANDARD‹ZASYON B. TÜRK‹YE’DE ‹NfiAAT MALZEMELER‹ SANAY‹S‹
C.1. Uluslararas› Standardizasyon Örgütü (International Organization For B.1. fiirket Profili ve ‹stihdam
Standardization – ISO) B.2. Üretim
C.2. Türk Standardlar› Enstitüsü - TSE B.3. Pazar Büyüklü¤ü
C.3. Avrupa Normlar› (European Norm-EN) B.4. D›fl Ticaret
81 YURTDIfiI MÜTEAHH‹TL‹K H‹ZMETLER‹ C. AVRUPA B‹RL‹⁄‹ SÜREC‹ ve ‹NfiAAT MALZEMELER‹ SANAY‹S‹
A. YURTDIfiI MÜTEAHH‹TL‹K H‹ZMETLER‹ SEKTÖRÜNÜN TAR‹HÇES‹ D. ‹NfiAAT MALZEMELER‹ SANAY‹S‹N‹N GENEL DE⁄ERLEND‹RMES‹
A.1. 1980-1989 Dönemi E. ‹NfiAAT MALZEMELER‹ SANAY‹S‹ SWOT ANAL‹Z‹
A.2. 1990-1999 Dönemi 121 Ç‹MENTO
A.3. 2000 Y›l› ve Sonras› A. DÜNYADA Ç‹MENTO SANAY‹S‹
B. YURTDIfiI MÜTEAHH‹TL‹K H‹ZMETLER‹NDE POTANS‹YEL B. TÜRK‹YE’DE Ç‹MENTO SANAY‹S‹
C. YURTDIfiI MÜTEAHH‹TL‹K H‹ZMETLER‹NDE REKABET DURUMU B.1. fiirket Profili ve ‹stihdam
D. YURTDIfiI MÜTEAHH‹TL‹K H‹ZMETLER‹NDE KARfiILAfiILAN SORUNLAR VE B.2. Üretim ve Kapasite
ÇÖZÜM ÖNER‹LER‹ B.3. Yurtiçi Talep ve Tüketim
GÖRÜfi “Türkiye Müteahhitler Birli¤i (TMB)” B.4. ‹hracat
88 TEKN‹K MÜfiAV‹RL‹K H‹ZMETLER‹ B.5. ‹thalat
A. TÜRK‹YE'DE MÜHEND‹SL‹K ve M‹MARLIK C. AVRUPA B‹RL‹⁄‹ SÜREC‹ ve Ç‹MENTO SANAY‹S‹
B. YAPI DENET‹M‹ D. ENERJ‹ / ÇEVRE DUYARLILI⁄I ve Ç‹MENTO SANAY‹S‹
C. TÜRK‹YE'DE TEKN‹K MÜfiAV‹RL‹K H‹ZMETLER‹ E. Ç‹MENTO SANAY‹S‹N‹N GENEL DE⁄ERLEND‹RMES‹
E.1. SWOT Analizi E. TÜRK‹YE TU⁄LA ve K‹REM‹T SANAY‹S‹N‹N GENEL DE⁄ERLEND‹RMES‹
E.2. ‹leriye Dönük Beklentiler E.1. SWOT Analizi
GÖRÜfi “Türkiye Çimento Müstahsilleri Birli¤i (TÇMB)” E.2. ‹leriye Dönük Beklentiler
129 HAZIR BETON GÖRÜfi “Tu¤la ve Kiremit Sanayicileri Derne¤i (TUKDER)”
A. DÜNYADA HAZIR BETON SANAY‹S‹ 153 B‹MS (PONZA-SÜNGERTAfiI)
B. TÜRK‹YE’DE HAZIR BETON SANAY‹S‹ A. DÜNYADA B‹MS (SÜNGERTAfiI) SANAY‹S‹
B.1. fiirket Profili ve ‹stihdam B. TÜRK‹YE’DE B‹MS (SÜNGERTAfiI) SANAY‹S‹
B.2. Üretim ve Kapasite B.1. fiirket Profili ve ‹stihdam
B.3. Yurtiçi Talep ve Tüketim B.2. Üretim ve Kapasite
B.4. D›fl Ticaret B.3. Yurtiçi Talep ve Tüketim
C. AVRUPA B‹RL‹⁄‹ SÜREC‹ ve HAZIR BETON SANAY‹S‹ B.4. ‹hracat
D. ENERJ‹ / ÇEVRE DUYARLILI⁄I ve HAZIR BETON SANAY‹S‹ B.5. ‹thalat
E. TÜRK‹YE HAZIR BETON SANAY‹S‹N‹N GENEL DE⁄ERLEND‹RMES‹ C. AVRUPA B‹RL‹⁄‹ SÜREC‹ ve B‹MS (SÜNGERTAfiI) SANAY‹S‹
E.1. SWOT Analizi D. ENERJ‹ / ÇEVRE DUYARLILI⁄I ve B‹MS (SÜNGERTAfiI) SANAY‹S‹
E.2. ‹leriye Dönük Beklentiler E. TÜRK‹YE B‹MS (SÜNGERTAfiI) SANAY‹S‹N‹N GENEL DE⁄ERLEND‹RMES‹
GÖRÜfi “Türkiye Haz›r Beton Birli¤i (THBB)” E.1. SWOT Analizi
134 PREFABR‹KASYON E.2. ‹leriye Dönük Beklentiler
A. PREFABR‹KE BETON SANAY‹S‹ GÖRÜfi “Bims Sanayicileri Derne¤i (B‹MSADER)”
A.1. Dünyada Prefabrike Beton Sanayisi 157 ALÇI
A.2. Türkiye’de Prefabrike Beton Sanayisi A. DÜNYADA ALÇI SANAY‹S‹
B. PREFABR‹KE ÇEL‹K SANAY‹S‹ B. TÜRK‹YE’DE ALÇI SANAY‹S‹
B.1. Dünyada Prefabrike Çelik Sanayisi B.1. fiirket Profili ve ‹stihdam
B.2. Türkiye’de Prefabrike Çelik Sanayisi B.2. Üretim ve Kapasite
C. PREFABR‹KE AHfiAP SANAY‹S‹ B.3. Yurtiçi Talep ve Tüketim
C.1. Dünyada Prefabrike Ahflap Sanayisi B.4. ‹hracat
C.2. Türkiye’de Prefabrike Ahflap Sanayisi B.5. ‹thalat
D. ENERJ‹ / ÇEVRE DUYARLILI⁄I ve PREFABR‹KE YAPI SANAY‹S‹ C. AVRUPA B‹RL‹⁄‹ SÜREC‹ ve ALÇI SANAY‹S‹
E. PREFABR‹KE YAPI SANAY‹S‹N‹N GENEL DE⁄ERLEND‹RMES‹ D. ENERJ‹ / ÇEVRE DUYARLILI⁄I ve ALÇI SANAY‹S‹
E.1. SWOT Analizi E. TÜRK‹YE ALÇI SANAY‹S‹N‹N GENEL DE⁄ERLEND‹RMES‹
E.2. ‹leriye Dönük Beklentiler E.1. SWOT Analizi
GÖRÜfi “Türkiye Prefabrik Birli¤i (TPB)” E.2. ‹leriye Dönük Beklentiler
140 SERAM‹K GÖRÜfi “Türkiye Alç› Üreticileri Derne¤i”
A. SERAM‹K KAPLAMA MALZEMELER‹ SANAY‹S‹ 160 K‹REÇ
A.1. Dünyada Seramik Kaplama Malzemeleri Sanayisi A. DÜNYADA K‹REÇ SANAY‹S‹
A.2. Türkiye’de Seramik Kaplama Malzemeleri Sanayisi B. TÜRK‹YE’DE K‹REÇ SANAY‹S‹
B. SERAM‹K SA⁄LIK GEREÇLER‹ SANAY‹S‹ B.1. fiirket Profili ve ‹stihdam
B.1. Dünyada Seramik Sa¤l›k Gereçleri Sanayisi B.2. Üretim ve Kapasite
B.2. Türkiye’de Seramik Sa¤l›k Gereçleri Sanayisi B.3. Yurtiçi Talep ve Tüketim
C. REFRAKTER MALZEMELER SANAY‹S‹ B.4. ‹hracat
C.1. Dünyada Refrakter Malzemeler Sanayisi B.5. ‹thalat
C.2. Türkiye’de Refrakter Malzemeler Sanayisi C. AVRUPA B‹RL‹⁄‹ SÜREC‹ ve K‹REÇ SANAY‹S‹
D. SERAM‹K SOFRA ve SÜS EfiYASI SANAY‹S‹ D. ENERJ‹ / ÇEVRE DUYARLILI⁄I ve K‹REÇ SANAY‹S‹
E. SERAM‹K SANAY‹S‹NDEK‹ HAMMADDELER E. TÜRK‹YE K‹REÇ SANAY‹S‹N‹N GENEL DE⁄ERLEND‹RMES‹
F. AVRUPA B‹RL‹⁄‹ SÜREC‹ ve SERAM‹K SANAY‹S‹ E.1. SWOT Analizi
G. ENERJ‹ / ÇEVRE DUYARLILI⁄I ve SERAM‹K SANAY‹S‹ E.2. ‹leriye Dönük Beklentiler
H. TÜRK‹YE SERAM‹K SANAY‹S‹N‹N GENEL DE⁄ERLEND‹RMES‹ GÖRÜfi “Kireç Sanayicileri Derne¤i (K‹SAD)”
H.1. SWOT Analizi 164 GAZBETON
H.2. ‹leriye Dönük Beklentiler A. DÜNYADA GAZBETON SANAY‹S‹
GÖRÜfi “Türkiye Seramik Federasyonu (SERFED)” B. TÜRK‹YE’DE GAZBETON SANAY‹S‹
149 TU⁄LA ve K‹REM‹T B.1. fiirket Profili ve ‹stihdam
A. DÜNYADA TU⁄LA ve K‹REM‹T SANAY‹S‹ B.2. Üretim ve Kapasite
B. TÜRK‹YE’DE TU⁄LA ve K‹REM‹T SANAY‹S‹ B.3. Yurtiçi Talep ve Tüketim
B.1. fiirket Profili ve ‹stihdam B.4. ‹hracat
B.2. Üretim ve Kapasite B.5. ‹thalat
B.3. Yurtiçi Talep ve Tüketim C. AVRUPA B‹RL‹⁄‹ SÜREC‹ ve GAZBETON SANAY‹S‹
B.4. ‹hracat D. ENERJ‹ / ÇEVRE DUYARLILI⁄I ve GAZBETON SANAY‹S‹
B.5. ‹thalat E. TÜRK‹YE GAZBETON SANAY‹S‹N‹N GENEL DE⁄ERLEND‹RMES‹
C. AVRUPA B‹RL‹⁄‹ SÜREC‹ ve TU⁄LA-K‹REM‹T SANAY‹S‹ E.1. SWOT Analizi
D. ENERJ‹ / ÇEVRE DUYARLILI⁄I ve TU⁄LA-K‹REM‹T SANAY‹S‹ E.2. ‹leriye Dönük Beklentiler
GÖRÜfi “Türkiye Gazbeton Üreticileri Birli¤i (TGÜB)”
168 CAM 199 AHfiAP
A. DÜNYADA CAM SANAY‹S‹ A. DÜNYADA AHfiAP SANAY‹S‹
B. TÜRK‹YE’DE CAM SANAY‹S‹ B. TÜRK‹YE’DE AHfiAP SANAY‹S‹
B.1. fiirket Profili ve ‹stihdam B.1. fiirket Profili ve ‹stihdam
B.2. Üretim ve Kapasite B.2. Üretim ve Kapasite
B.3. Yurtiçi Talep ve Tüketim B.3. Yurtiçi Talep ve Tüketim
B.4. ‹hracat B.4. ‹hracat
B.5. ‹thalat B.5. ‹thalat
C. AVRUPA B‹RL‹⁄‹ SÜREC‹ ve CAM SANAY‹S‹ C. AVRUPA B‹RL‹⁄‹ SÜREC‹ ve AHfiAP SANAY‹S‹
D. ENERJ‹ / ÇEVRE DUYARLILI⁄I ve CAM SANAY‹S‹ D. ENERJ‹ / ÇEVRE DUYARLILI⁄I ve AHfiAP SANAY‹S‹
E. TÜRK‹YE CAM SANAY‹S‹N‹N GENEL DE⁄ERLEND‹RMES‹ E. TÜRK‹YE AHfiAP SANAY‹S‹N‹N GENEL DE⁄ERLEND‹RMES‹
E.1. SWOT Analizi E.1. SWOT Analizi
E.2. ‹leriye Dönük Beklentiler E.2. ‹leriye Dönük Beklentiler
173 DEM‹R-ÇEL‹K 203 PLAST‹K
A. DÜNYADA DEM‹R-ÇEL‹K SANAY‹S‹ A. DÜNYADA PLAST‹K SANAY‹S‹
A.1. fiirket Profili B. TÜRK‹YE’DE PLAST‹K SANAY‹S‹
A.2. Üretim B.1. fiirket Profili ve ‹stihdam
A.3. Tüketim B.2. Üretim ve Kapasite
A.4. D›fl Ticaret B.3. Yurtiçi Talep ve Tüketim
B. TÜRK‹YE’DE DEM‹R-ÇEL‹K SANAY‹S‹ B.4. ‹hracat
B.1. fiirket Profili ve ‹stihdam B.5. ‹thalat
B.2. Üretim ve Kapasite B.6. D›fl Ticaret Karfl›laflt›rmas›
B.3. Yurtiçi Talep ve Tüketim C. AVRUPA B‹RL‹⁄‹ SÜREC‹ ve PLAST‹K SANAY‹S‹
B.4. ‹hracat D. ENERJ‹ / ÇEVRE DUYARLILI⁄I ve PLAST‹K SANAY‹S‹
B.5. ‹thalat E. TÜRK‹YE PLAST‹K SANAY‹S‹N‹N GENEL DE⁄ERLEND‹RMES‹
C. AVRUPA B‹RL‹⁄‹ SÜREC‹ ve DEM‹R-ÇEL‹K SANAY‹S‹ E.1. SWOT Analizi
D. ENERJ‹ / ÇEVRE DUYARLILI⁄I ve DEM‹R-ÇEL‹K SANAY‹S‹ E.2. 2008 Y›l› Beklentileri
E. TÜRK‹YE DEM‹R-ÇEL‹K SANAY‹S‹N‹N GENEL DE⁄ERLEND‹RMES‹ GÖRÜfi “Türk Plastik Sanayicileri Araflt›rma, Gelifltirme ve E¤itim Vakf›
E.1. SWOT Analizi (PAGEV)”
E.2. ‹leriye Dönük Beklentiler 211 BOYA
GÖRÜfi “Demir Çelik Üreticileri Derne¤i (DÇÜD)” A. DÜNYADA BOYA SANAY‹S‹
185 BORU B. TÜRK‹YE’DE BOYA SANAY‹S‹
A. DÜNYADA BORU SANAY‹S‹ B.1. fiirket Profili ve ‹stihdam
B. TÜRK‹YE’DE BORU SANAY‹S‹ B.2. Üretim ve Kapasite
B.1. fiirket Profili ve ‹stihdam B.3. Yurtiçi Talep ve Tüketim
B.2. Üretim ve Kapasite B.4. ‹hracat
B.3. Yurtiçi Talep ve Tüketim B.5. ‹thalat
B.4. ‹hracat C. YAPI K‹MYASALLARI
B.5. ‹thalat D. AVRUPA B‹RL‹⁄‹ SÜREC‹ ve BOYA SANAY‹S‹
C. AVRUPA B‹RL‹⁄‹ SÜREC‹ ve BORU SANAY‹S‹ E. ENERJ‹ / ÇEVRE DUYARLILI⁄I ve BOYA SANAY‹S‹
D. ENERJ‹ / ÇEVRE DUYARLILI⁄I ve BORU SANAY‹S‹ F. TÜRK‹YE BOYA SANAY‹S‹N‹N GENEL DE⁄ERLEND‹RMES‹
E. TÜRK‹YE BORU SANAY‹S‹N‹N GENEL DE⁄ERLEND‹RMES‹ F.1. SWOT Analizi
E.1. SWOT Analizi F.2. ‹leriye Dönük Beklentiler
E.2. ‹leriye Dönük Beklentiler GÖRÜfi “Boya Sanayicileri Derne¤i (BOSAD)”
192 ALÜM‹NYUM 217 DO⁄AL TAfiLAR
A. DÜNYADA ALÜM‹NYUM SANAY‹S‹ A. DÜNYADA DO⁄AL TAfi SANAY‹S‹
B. TÜRK‹YE’DE ALÜM‹NYUM SANAY‹S‹ A.1. Üretim ve Tüketim
B.1. fiirket Profili ve ‹stihdam A.2. D›fl Ticaret
B.2. Üretim ve Kapasite B. TÜRK‹YE’DE DO⁄AL TAfi SANAY‹S‹
B.3. Yurtiçi Talep ve Tüketim B.1. fiirket Profili ve ‹stihdam
B.4. ‹hracat B.2. Üretim ve Rezervler
B.5. ‹thalat B.3. Yurtiçi Talep ve Tüketim
C. AVRUPA B‹RL‹⁄‹ SÜREC‹ ve ALÜM‹NYUM SANAY‹S‹ B.4. ‹hracat
D. ENERJ‹ / ÇEVRE DUYARLILI⁄I ve ALÜM‹NYUM SANAY‹S‹ B.5. ‹thalat
E. TÜRK‹YE ALÜM‹NYUM SANAY‹S‹N‹N GENEL DE⁄ERLEND‹RMES‹ C. TÜRK‹YE’DEK‹ ÖNEML‹ DO⁄AL TAfiLAR
E.1. SWOT Analizi C.1. Mermer
E.2. ‹leriye Dönük Beklentiler C.2. Traverten
GÖRÜfi “Türkiye Alüminyum Sanayicileri Derne¤i (TALSAD)” C.3. Granit
C.4. Öteki Do¤al Tafllar B.1. fiirket Profili ve ‹stihdam
D. TÜK‹YE DO⁄AL TAfi SANAY‹S‹N‹N D‹⁄ER ÜLKELERLE KARfiILAfiTIRMASI B.2. Üretim ve Kapasite
D.1. Mevzuat, Ocak ve ‹flleme Tesisleri ile Çal›flanlar›n Formasyonu Aç›s›ndan B.3. Yurtiçi Talep ve Tüketim
Karfl›laflt›rma B.4. ‹hracat
D.2. Maliyet Koflullar›, Teflvikler, Sat›fl Öncelikleri ve Tafl›ma Avantajlar› B.5. ‹thalat
Aç›s›ndan Karfl›laflt›rma C. AVRUPA B‹RL‹⁄‹ SÜREC‹ ve ASANSÖR SANAY‹S‹
D.3. Pazarlama Stratejileri Aç›s›ndan Karfl›laflt›rma D. ENERJ‹ / ÇEVRE DUYARLILI⁄I ve ASANSÖR SANAY‹S‹
D.4. Makine Ekipman ve Sarf Malzemeleri Üretimi Aç›s›ndan Karfl›laflt›rma E. TÜRK‹YE ASANSÖR SANAY‹S‹N‹N GENEL DE⁄ERLEND‹RMES‹
E. AVRUPA B‹RL‹⁄‹ SÜREC‹ ve DO⁄AL TAfi SANAY‹S‹ E.1. SWOT Analizi
F. ENERJ‹ / ÇEVRE DUYARLILI⁄I ve DO⁄AL TAfi SANAY‹S‹ E.2. ‹leriye Dönük Beklentiler
G. TÜRK‹YE DO⁄AL TAfi SANAY‹S‹N‹N GENEL DE⁄ERLEND‹RMES‹ GÖRÜfi “Asansör ve Yürüyen Merdiven Sanayicileri Derne¤i (AYSAD)”
G.1. SWOT Analizi 246 AYDINLATMA
G.2. ‹leriye Dönük Beklentiler A. DÜNYADA AYDINLATMA SANAY‹S‹
GÖRÜfi “Türkiye Mermer Do¤al Tafl ve Makineleri Üreticileri Birli¤i B. TÜRK‹YE’DE AYDINLATMA SANAY‹S‹
(TÜMMER)” B.1. fiirket Profili ve ‹stihdam
“‹stanbul Maden ve Metaller ‹hracatç› Birlikleri (‹MM‹B)” B.2. Üretim ve Kapasite
228 YALITIM B.3. Yurtiçi Talep ve Tüketim
A. DÜNYADA YALITIM PAZARI B.4. ‹hracat
B. TÜRK‹YE’DE YALITIM PAZARI B.5. ‹thalat
B.1. fiirket Profili ve ‹stihdam C. AVRUPA B‹RL‹⁄‹ SÜREC‹ ve AYDINLATMA SANAY‹S‹
B.2. Üretim ve Kapasite D. ENERJ‹ / ÇEVRE DUYARLILI⁄I ve AYDINLATMA SANAY‹S‹
B.3. Yurtiçi Talep ve Tüketim E. TÜRK‹YE AYDINLATMA SANAY‹S‹N‹N GENEL DE⁄ERLEND‹RMES‹
B.4. ‹hracat E.1. SWOT Analizi
B.5. ‹thalat E.2. ‹leriye Dönük Beklentiler
B.6. Yal›t›m Sanayisinde Kullan›lan Hammaddeler 249 MUTFAK ve BANYO
C. AVRUPA B‹RL‹⁄‹ UYUM SÜREC‹ ve YALITIM PAZARI A. DÜNYADA MUTFAK ve BANYO SANAY‹S‹
D. ENERJ‹ / ÇEVRE DUYARLILI⁄I ve YALITIM PAZARI B. TÜRK‹YE’DE MUTFAK ve BANYO SANAY‹S‹
E. TÜRK‹YE YALITIM PAZARININ GENEL DE⁄ERLEND‹RMES‹ B.1. fiirket Profili ve ‹stihdam
E.1. SWOT Analizi B.2. Üretim ve Kapasite
E.2. ‹leriye Dönük Beklentiler B.3. Yurtiçi Talep ve Tüketim
235 ÇATI KAPLAMA MALZEMELER‹ B.4. ‹hracat
A. TÜRK‹YE’DE ÇATI KAPLAMA MALZEMELER‹ B.5. ‹thalat
A.1. fiirket Profili ve ‹stihdam C. AVRUPA B‹RL‹⁄‹ SÜREC‹ ve MUTFAK ve BANYO SANAY‹S‹
A.2. Üretim ve Kapasite D. ENERJ‹ / ÇEVRE DUYARLILI⁄I ve MUTFAK ve BANYO SANAY‹S‹
A.3. Yurtiçi Talep ve Tüketim E. TÜRK‹YE MUTFAK ve BANYO SANAY‹S‹N‹N GÜCÜ
A.4. D›fl Ticaret E.1. SWOT Analizi
B. AVRUPA B‹RL‹⁄‹ SÜREC‹ ve ÇATI KAPLAMA SANAY‹S‹ E.2. ‹leriye Dönük Beklentiler
C. ENERJ‹ / ÇEVRE DUYARLILI⁄I ve ÇATI KAPLAMA SANAY‹S‹ GÖRÜfi “Ahflap Mutfak ve Banyo Mobilyas› Sanayici ve ‹thalatç›lar› Derne¤i
D. TÜRK‹YE ÇATI KAPLAMA SANAY‹S‹N‹N GENEL DE⁄ERLEND‹RMES‹ (MUDER)”
D.1. SWOT Analizi 252 MOB‹LYA
D.2. ‹leriye Dönük Beklentiler A. DÜNYADA MOB‹LYA SANAY‹S‹
GÖRÜfi “Çat› Sanayici ve ‹fladamlar› Derne¤i (ÇATIDER)” B. TÜRK‹YE’DE MOB‹LYA SANAY‹S‹
238 ISITMA-SO⁄UTMA-HAVALANDIRMA B.1. fiirket Profili ve ‹stihdam
A. DÜNYADA ISITMA-SO⁄UTMA-HAVALANDIRMA SANAY‹S‹ B.2. Üretim ve Kapasite
B. TÜRK‹YE’DE ISITMA-SO⁄UTMA-HAVALANDIRMA SANAY‹S‹ B.3. Yurtiçi Talep ve Tüketim
B.1. fiirket Profili ve ‹stihdam B.4. ‹hracat
B.2. Üretim ve Kapasite B.5. ‹thalat
B.3. Yurtiçi Talep ve Tüketim C. AVRUPA B‹RL‹⁄‹ SÜREC‹ ve MOB‹LYA SANAY‹S‹
B.4. ‹hracat D. ENERJ‹ / ÇEVRE DUYARLILI⁄I ve MOB‹LYA SANAY‹S‹
B.5. ‹thalat E. TÜRK‹YE MOB‹LYA SANAY‹S‹N‹N GENEL DE⁄ERLEND‹RMES‹
C. AVRUPA B‹RL‹⁄‹ SÜREC‹ ve ISITMA - SO⁄UTMA - HAVALANDIRMA SANAY‹S‹ E.1. SWOT Analizi
D. ENERJ‹ / ÇEVRE DUYARLILI⁄I ve ISITMA-SO⁄UTMA-HAVALANDIRMA SANAY‹S‹ E.2. ‹leriye Dönük Beklentiler
E. ISITMA - SO⁄UTMA - HAVALANDIRMA SANAY‹S‹N‹N GENEL DE⁄ERLEND‹RMES‹ GÖRÜfi “Mobilya Sanayi ‹fl Adamlar› Derne¤i (MOBSAD)”
E.1. SWOT Analizi “Türkiye Mobilya Sanayicileri Derne¤i (MOSDER)”
E.2. ‹leriye Dönük Beklentiler “Ofis Mobilyalar› Sanayi ve ‹fladamlar› Derne¤i (OMS‹AD)”
242 ASANSÖR
A. DÜNYADA ASANSÖR SANAY‹S‹ 259 KAYNAKLAR
B. TÜRK‹YE’DE ASANSÖR SANAY‹S‹
Yap›-Endüstri Merkezi’nin her y›l haz›rlad›¤› Yap› Sektörü Rapo-
Bafllarken ru’nun 2008 y›l›na iliflkin olan›n› sunuyoruz. Rapor, Yap› Sektö-
rü’nün ekonomik ayr›nt›lar›n›n yan›s›ra Türkiye ekonomisinin ge-
nel verilerini de ana çizgileriyle ortaya koyuyor. Hattâ, TÜ‹K kabul-
lerine göre Yap› Sektörü d›fl›nda tutulan ve “Sanayi” kapsam›nda
gösterilen Yap› Malzemeleri kesimini de içeriyor.
2008 y›l›na damgas›n› vuran en önemli geliflme küresel ekonomik
bunal›m oldu. Bunal›m ABD’de “mortgage” kredilerinin finansal is-
tismar›yla bafllam›flt›. Dalga dalga öteki kesimlere ve sonra da öte-
ki ülkelere yay›lmakta gecikmedi. fiimdi bütün dünya t›pk› 1929 bü-
yük bunal›m›ndaki gibi, üstelik daha da yayg›n bir flekilde bunun
etkisi alt›nda. Bunal›mdan nas›l ve ne zaman ç›k›laca¤› ise her yer-
de tart›flma konusu…
Raporda sunulan bilgiler a¤›rl›kl› olarak TÜ‹K verilerine dayand›¤›
için 2008 y›l›n›n ilk üç çeyre¤ini kaps›yor, yani Eylül 2008 sonuna
kadar uzan›yor. Veriler bunal›m›n etkilerinin duyumsanmaya bafl-
lad›¤›n› ortaya koyarken koflullar›n son çeyrekte daha da a¤›rlafla-
ca¤›n› gösteriyor. 2008 y›l›n›n ilk çeyre¤inde %1,5 büyüyen yap›
sektörü, 2. ve 3. çeyreklerde s›ras›yla %02 ve %4,3 küçülerek
9 ayl›k dönemi %1,1’lik daralma ile kapad›.
Bilindi¤i gibi yap› sektörü genelde ekonomik gidiflin en önemli gös-
tergelerinden biridir. Sektör, bunal›ma ilk olarak giriyor ve en son
ç›k›yor. Bu nedenle de ekonomik bunal›m›n bafllang›c›n›, varl›¤›n›
ve bitiflini izlemek için yap› sektörünün gidiflini izlemek gerekiyor.
‹flte elinizdeki rapor bu bak›mdan çok önemli; yaln›zca yap› sektö-
rünün ekonomik durumunu göstermekle kalm›yor; genel ekonomi-
nin gidifli konusunda da ipuçlar› veriyor.
Özellikle yap› sektörü verilerine gelince… Rapor ekonominin ra-
kamlarla belirlenebilen 2008 y›l› ekonomik görünümünü ortaya
koyuyor. Bu bak›mdan raporun çok yararl› oldu¤u tart›fl›lmaz. Bu-
nun yan›s›ra, ekonominin biraz d›fl›na ç›karak mimarl›k-mühendis-
lik disiplininin yol göstericili¤inde baz› noktalara de¤inmekte yarar
olmal›: Ekonomik veriler ve göstergeler sektörün geliflmesi konu-
sunda tek bafl›na yeterli olamaz. Bunlar parasal ve nicel (kantita-
tif) de¤erleri gösterebilirler; ancak sektörün gerçek durumunun
de¤erlendirilmesi için nitel (kalitatif) de¤erlerin de gözden uzak
tutulmamas› gerekir. Bu görüflü, kimi sorularla ayd›nlatabiliriz. ‹fl-
te o sorulardan baz›lar›:
- Gerçeklefltirilen yat›r›m›n karar› do¤ru mudur?
- Harcanan para ile, hedeflenen miktarda inflaat öngörülen sürede
gerçeklefltirilmifl midir?
- Yap›lan inflaat do¤ru projelerle gerçeklefltirilmifl midir? Do¤ru
mimarl›k, do¤ru mühendislik, do¤ru uzmanl›k projeleriyle…
- Uygulamas› teknik hizmet ölçütlerine uygun yap›lm›fl m›d›r?
- Kalite–fiyat dengesi sa¤lanabilmifl midir?
- Ortaya ç›kan yap› estetik ve ifllevsel gerekliliklere yan›t vermek-
te midir? Gerekli sa¤laml›kta m›d›r?
- Yap›mda, ekolojik ilkeler ve sürdürülebilirlik dikkate al›nm›fl m›d›r?
Biraz daha açal›m:
- Yat›r›m›n verimlili¤i çok önemlidir. Yat›r›m karar› do¤ru de¤ilse
yat›r›m›n yap›lm›fl olmas›n›n beklenen ekonomik de¤eri yaratma-
yaca¤› aç›kt›r. Bu nokta kamu kesimi yat›r›mlar› için oldu¤u kadar
özel kesim yat›r›mlar› için de geçerlidir. Örnek: yanl›fl yerde yap›-
lan yat›r›mlar.. Gereksinme d›fl› yat›r›mlar… Yazl›k yörelerdeki
ikinci konutlar vb.
- Paran›n tümü harcand›¤› halde hedeflenen yap›m›n tümünün
gerçeklefltirilememifl olmas› inflaat›n daha uzun zamanda ve da-
ha pahal›ya ç›kaca¤›n›n göstergesidir.
- Do¤ru mimarl›k, mühendislik ve teknik uzmanl›k hizmeti al›nma-
yan, do¤ru projelerle ve do¤ru yöntemlerle yürütülmeyen bir sü-
reç sonucunda iyi bir yap› elde edilmesi olanaks›zd›r.
- Harcanan parayla, hedeflenen kalite düzeyinde bir yap›n›n elde
edilmesi gerekir. Burada, do¤ru ihale ve denetim sistemi önem
kazan›r. Özellikle de kamu yap›lar›nda..
- Estetik de¤erleri olmayan bir yap› iyi bir mimarl›k örne¤i olamaz.
Yap› gerekli ifllevlere yan›t veremiyorsa kullan›mda s›k›nt›lar do-
¤ar; yeterli sa¤laml›kta de¤ilse güçlendirme ve sürekli bak›m-
onar›m giderlerine ve külfetine yol açar.
- Küresel iklim de¤ifliklikleri, çevre sorunlar›, kirlilik, giderek tüke-
nen do¤al kaynaklar ekolojik önlemlere yönelmeyi zorunlu k›l›-
yor. Yap›larda ekoloji konusu giderek önem kazan›yor. Ülkemiz
henüz bu zorunlulu¤un pek fark›nda de¤il. ‹leride bunun bedelini
pahal› ödemek zorunda kalaca¤›m›z aç›kt›r.
Do¤ru bir yat›r›m ancak, yukar›da s›ralanan bütün bu hususlar›n
dikkate al›nmas›yla gerçeklefltirilebilir. Aksi halde, yap›lan yat›r›m-
lar parasal büyüklükte bir de¤er ifade edebilir ama, yat›r›m›n do¤-
rulu¤unu ve hedefe ulaflt›¤›n› göstermeye yetmez. Sektörün bü-
tün aktörlerinin sektörü bir de bu gözle irdelemelerinin ve bu yol-
dan bir senteze varmalar›n›n gereklili¤ine inan›yorum.
Düzgün iflleyen bir yap› sektörünün kaç›n›lmazlar› olan bu
konular›n bir sektör raporunda irdelenmesi olana¤› do¤al olarak
yoktur. Elinizdeki raporun, t›pk› bir tahlil raporundaki gibi, ölçüle-
bilen ekonomik verilerle uzmanlar›n ve gereksinme duyanlar›n in-
celemelerine ›fl›k tutacak çok de¤erli bilgileri içerdi¤i aç›kt›r.
Raporun sektöre ve Türk ekonomisine yararl› olmas› dile¤iyle…

Do¤an Hasol
Dr. Y. Müh. (Mimar)
Uzman Görüflü
Son yirmi y›ll›k dönemde gümrük hadlerindeki ciddi düflüfl ve teknolojide- t›l› ve batm›fl konumdaki konut sahibi ailelerin borç yükünün tüm ekono-
ki geliflmeler sonucunda dünya milli gelirindeki %200’lük art›fla karfl›l›k miyi etkilemesi kaç›n›lmaz görünüyor.
%300 art›fl gösteren dünya d›fl ticareti ve dünya mal ticaretinin sekiz ka- Dünya Bankas›, 2007 y›l›nda %7,5 büyüyen, 2008 y›l›nda %6,2 büyüme-
t›na ulaflan finansal araçlar ticareti 2006-2007 global krizinde ekonomi- sini öngördü¤ü dünya ticaret hacminin 2009’da %2,1 daralaca¤› tahmi-
lerde küçülmeye ve kartlar›n yeniden da¤›t›lmas›na yol açan bir dönüflü- ninde bulunurken global büyüme tahminini %0,9 olarak aç›klad›. Bu tah-
mün içine girdi. mine göre Çin ve Hindistan’›n büyüme oranlar› önemli ölçüde azal›rken
2007 y›l›n›n ikinci yar›s›ndan itibaren ABD düflük gelir grubu konut kre- Avrupa ülkelerinin %0,6, OECD ülkelerinin ise %0,3 daralmas› öngörülü-
dilerinde yaflanan sorunlar›n finansal bir krize dönüflmesi ve uluslararas› yor. Ekonomilerinin performans› özel konut sektörüne ba¤l› olan ABD,
piyasalara s›çramas› sonucunda geliflmifl ülke ekonomilerinde belirgin bir ‹ngiltere, ‹spanya ve ‹rlanda gibi ülkelerin, talebin gerilemesi nedeniyle
yavafllama beklentisi oluflmufltu. Ancak, ABD ekonomisinin 2008’in ilk iki ihracat› düflecek Japonya, Çin gibi büyük ekonomilere göre daha yüksek
çeyre¤inde büyümesi, global finans krizinin resesyona yol açmadan at- deflasyon riski tafl›d›klar› görülüyor.
lat›laca¤› yönünde görüflleri güçlendirdi. ABD ekonomisi yavafllasa bile 2009'un deflasyonist bask›larla birlikte küresel ekonominin büyük bir
Çin, Hindistan gibi ülkelerin bundan fazla etkilenmeyece¤i ve dengeleyi- k›sm› için "ekonomik durgunluk ve resesyon y›l›" olaca¤› öngörülürken,
ci rol oynamas› sayesinde global büyümenin sürece¤i öngörüsüyle ve izlenecek para politikalar› büyük önem tafl›yor. ABD Merkez Bankas›
spekülatif yat›r›mc›lar›n verdi¤i ivmeyle ham petrol fiyatlar› Temmuz (FED) oldukça agresifken, Avrupa Merkez Bankas›'n›n (AMB) faiz e¤risi-
2008’de 147 dolara kadar t›rmand›, demir-çelik ve g›da maddeleri fiyat- nin gerisinde kald›. Öte yandan izleyen politikalar›n 1 trilyon dolar bütçe
lar› da t›rman›fla geçince dünyada enflasyon pani¤i yafland›. Avro-dolar a盤›na yol açmas› öngörülen ABD'de 2010 ve 2011 y›llar›ndan itibaren
paritesi 1,60’› aflt›, alt›n›n onsu 1.000 dolar›n üzerine ç›kt›. enflasyon problemi ile u¤rafl›lmas›n› gerektirece¤i de hat›rlat›l›yor.
Petrol fiyatlar›n›n y›l sonuna kadar 200 dolara kadar yükselebilece¤inden 2009’a iyimser bakabilmek için 20 Ocak’ta görevi devralacak olan Oba-
kayg›lan›l›rken Temmuz 2008’den itibaren tablo tamamen tersine döndü. ma’n›n izleyece¤i farkl› politikalar›n krizin afl›lmas›nda nas›l sihirli bir et-
ABD’nin resesyona girece¤i ve Avrupa ile Japonya’n›n da onu izleyece¤i ki yapabilece¤i ümitle bekleniyor.
anlafl›ld›. Çin gibi ülkelerin de yavafllamadan ciddi biçimde etkilenece¤i gö- Yaflad›¤›m›z bu sürecin piyasa ekonomisinin sonu anlam›na geldi¤i söy-
rüldü¤ünde global yavafllama senaryosu petrol fiyat›n› 40 dolar›n alt›na, lenemese de, piyasalar›n iflleyiflinde önemli kusurlar oldu¤u, piyasalar›n
demir çelik fiyatlar›n› 1.500 dolardan 450 dolarlara indirdi. Avro-dolar pa- kendilerini ve birbirlerini iyi denetleyemedikleri ortaya ç›km›flt›r. Bir yan-
ritesi 1,30’un, alt›n 900 dolar›n alt›na indi. Tüm bu geliflmelerin sonucun- dan likiditeyi kaybetmemek ve verimlili¤i yükseltmek di¤er yandan yeni-
da global finansal kriz 1929 Büyük Buhran› ile karfl›laflt›r›lan global ekono- den tan›mlanan çok yönlü ve global riskleri do¤ru hesaplay›p denetleye-
mik krize dönüfltü ve enflasyon pani¤i yerini deflasyon pani¤ine b›rakt›. bilmek ve kontrol alt›nda tutabilmek tüm ülkeler ve iflletmeler için 2009
Eylül 2008’de dev yat›r›m bankalar›n› iflasa götüren süreç, global finans da hayatta kalma veya yok olman›n kriterlerini oluflturacakt›r.
sistemini felce u¤ratan geliflmeleri tetikledi. Hisse senedi borsalar›nda 2002-2007 döneminde ortalama %6,8 büyüyen Türkiye ekonomisi ise,
büyük düflüfller yafland›. AIG ve Citigroup gibi dev finans kurulufllar› bü- 2007 y›l›nda sözkonusu dönemin en düflük büyüme oran›n› sa¤lamas›na
yük devlet deste¤iyle ayakta tutuldu. ABD yönetiminin sistemi ayakta ra¤men cari fiyatlarla 657 milyar dolara, kifli bafl›na milli gelir ise 9.305
tutmak ve ekonomiyi canland›rmak için 8 trilyon dolarl›k destek vaadet- dolara yükseldi. Ancak, 2008 y›l› bafl›ndaki siyasi çekiflme ve belirsizlik-
mesine ra¤men bu da sorunu çözemedi. lerin 2007 ortalar›nda bafllayan, 2008’in ikinci yar›s›nda a¤›rlaflan global
ABD’de gevflek para politikalar› yürürlü¤e konuldu, faizler s›f›ra kadar çalkant›lar sonucunda ekonomideki beklentiler olumlu yöne çevrilemedi.
düflürüldü ancak canlanma bafllamad›; ABD’nin yan›s›ra Avro bölgesinde 2007 y›l›nda sabit fiyatlarla kamu sektörü sabit sermaye yat›r›mlar›, ma-
de istihdam ve üretim kay›plar› ciddi ölçekte devam etti. kine teçhizat yat›r›mlar›nda %14,8, inflaat yat›r›mlar›nda ise %5,2 olmak
Dünya Bankas› verilerine göre dünya d›fl ticaretinde uzun y›llar sonra ilk üzere toplamda %7,3 artm›flt›. 2008’in ilk alt› ayl›k döneminde ise kamu
kez 2008’in ilk on ay›nda ihracata dayal› ekonomilerde ihracatta düflüfl- yat›r›mlar› %13,7 azald›. 2002 y›l›ndan itibaren 26 çeyrek dönem boyun-
ler ve istihdam kay›plar› kaydediliyor. ca uluslararas› piyasalardaki likidite bollu¤undan yararlanarak büyüyen
Gerek geliflmifl gerekse geliflmekte olan ülkelerde 2009 için iyimser ol- Türkiye ekonomisi, cari aç›k ve istihdam verileri d›fl›nda temel makro
mak gerçekten güç görünüyor. Gelecek y›l›n bütününde global ekonomi- ekonomik göstergelerde olumlu gidiflini sürdürmekte. 2001 y›l›nda faiz
deki büyümenin 2008’in de alt›nda kalaca¤› tahmin ediliyor. Halen buz giderlerinin GSYH‘ya oran› %17,1, bütçe giderlerine oran› %47,2 iken,
da¤›n›n alt›ndaki k›sm› net görülemeyen kredi kay›plar›n›n mortgage sek- 2007 y›l›nda bu oranlar %5,7 ve %23,9 oldu. Ancak, uluslararas› serma-
töründen ticari emlak sektörüne, türev ürünlere, kredi kartlar›na, otomo- ye ak›mlar›n›n yavafllamas› ile yurtiçinde kaynak yaratma zorunlulu¤u-
bil kredilerine, tüketici kredilerine ve ticari kredilere yans›mas›yla ciddi muz ortaya ç›kmakta. Halen gerçeklefltirilmesi beklenen baz› yap›sal re-
bir finansal bask› unsurunun oluflmas› öte yandan emtia fiyatlar›nda yak- formlar ve s›k› mali politikas›ndaki gevflemeye ra¤men enerji fiyatlar›n-
lafl›k %15-20 gerilemenin durgunlu¤u art›rmas› 2009 için en önemli en- daki düflüflten de güç al›narak Merkez Bankas› Aral›k 2008’de cesur ve
difle kaynaklar› olarak görünüyor. Bu geliflmeler, 2009’da global ölçekte önemli faiz indirimlerini yürürlü¤e soktu.
ekonomik durgunluk gözlenece¤ini ve a¤›r bir resesyon oluflabilece¤ini Ekonominin 2009’daki risk alanlar›ndan bafll›cas›n› özel kesimin toplam
iflaret ediyor. Bu durum karfl›s›nda, 2010 y›l›ndan önce ekonomik büyü- 140 milyar dolar tutar›ndaki d›fl borcunun 39,3 milyar dolar tutar›ndaki
meye dönülemeyece¤ini öngörenler de var. ABD'de mali kurumlara da- k›sa vadeli k›sm›n›n çevrilmesi sorunu oluflturuyor. Bu sorunun kredi ve-
ha h›zl› ve daha aktif flekilde sermaye aktar›lmad›¤› takdirde, halen s›k›n- ren ülkelerdeki kredi s›k›flmas› nedeniyle firmalar›m›z› zorlayabilece¤i
öngörülüyor. Kentlerdeki iflsizlik oran›n›n %11,9’a ç›kmas›n›n yan›s›ra, ta- leri olas›l›¤› da petrol fiyatlar›ndaki h›zl› düflüfl sonras›nda yüksek görün-
r›m ve inflaat sektörlerinde istihdam azald›, sanayi ve hizmetler sektörü- memektedir. Bu durumda konut ve konut d›fl› bina sektörünün canland›-
ne kayma görüldü. r›labilmesi için özel sektörün yat›r›mlar›n› teflvik edici önlemlerin acil ola-
Aral›k 2008 itibariyle TÜFE oran›n›n gerileyerek %10,06 düzeyinde ger- rak devreye al›nmas› gerekmektedir.
çekleflmesi gelecek dönem enflasyon beklentilerini de olumlu etkileye- Konut kredisi kullan›m›nda yaflanan güçlükler ve maliyetlerinin yüksekli¤i
cektir. Ancak, üçüncü çeyrek büyüme rakamlar›n›n düflüflü ve sanayi üre- konut piyasalar›n› büyük ölçüde olumsuz yönde etkilemektedir. Konut
timinde Kas›m 2008 itibariyle %13,9, imalat sanayiinde %15,5 düflüfl kay- üreticileri piyasadaki durgunlu¤un önünü açmak, stoklar›n› nakde çevire-
dedilmesi ve Aral›k ekonomik verileri karfl›s›nda, Türkiye bankac›l›k siste- rek projelerini tamamlamak için kredi maliyetlerini üstlenme yönüne git-
minin yap›sal güçlülü¤ü, bütçe politikalar›n›n sa¤laml›¤› gibi birçok yön- mektedirler. Bu tür kredilendirme ifllemlerinin sürdürülebilirli¤inden söz
den olumlu konumuna ra¤men Türkiye’nin bu krizden etkilenmesi, etmek mümkün de¤ildir. 2009 y›l›nda konut üreticilerinin likiditelerini kay-
2009’da büyümenin durmas› ve iflsizli¤in de bir miktar artmas› kaç›n›l- bederek projelerini zaman›nda tamamlayamamalar› halinde bu projelere
mazd›r. Merkez Bankas›’n›n May›s 2008’de bafllayan likidite s›k›fl›kl›¤›n›n yat›r›m yapm›fl veya yapmay› planlayan al›c›lar›n paniklemesi ve tüm sek-
2009’un ilk çeyre¤inde de devam edece¤i öngörüsü önemlidir. Bu etkile- törün s›k›nt›ya girmesi, fiyatlar›n ciddi kay›plara u¤ramas› beklenebilir.
ri en aza indirebilmek için finans kesimi ile reel kesim aras›ndaki kredi ka-
Öte yandan Türk inflaat sektörü için olumlu geliflme sinyalleri de vard›r.
nal›n›n etkin ifllemesi kritik önem tafl›maktad›r.
Bunlar aras›nda, kamu altyap› yat›r›mlar›nda tar›msal sulama yat›r›mlar›-
Düflük kur-yüksek faiz politikas›n›n kriz flartlar›nda sürdürülebilirli¤i ol- n›n ön plana ç›kmas› beklentisi yeralmaktad›r. Global krizin atlat›lmas›n-
dukça flüphelidir. Düflük kur politikas› nedeniyle üretmek yerine ithal ede- da özellikle istihdam›n düflürülmemesi için inflaat sektörünün a¤›rl›kl› rol
rek ticaretini yapmak cazibe kazanm›flt›r. Ticaret hacminin geliflmesiyle üstlenmesi gerekmektedir.
al›flverifl merkezi yat›r›mlar› ola¤anüstü artm›flt›r. Bugünkü flartlarda ise
TOK‹’nin çok say›da proje ile konut sektörüne hareket getirmeyi amaçla-
üretimin ve verimlili¤in ön plana al›nmas› zorunlu görünmektedir.
yan ihalelelerinin sonuçland›r›lmas›n›n yan›s›ra, toplam 2,3 milyar dolar
Vergi tahsilat›n› h›zland›rmak için y›ll›k %3 faizle 18 ay tecil imkan› geti- kaynak tahsis edilece¤i belirtilen GAP, DAP ve KOP adl› bölgesel kalk›n-
ren yasa ve Varl›k Bar›fl› Kanunu olarak adland›r›lan vergi kolayl›klar› ya- ma projelerinin eylem planlar›na uygun olarak gerçekleflmesi de inflaat
sas› krizde mükelleflere nefes ald›rmaya yönelik olarak 2008 y›l›n›n ikin- sektörünün 2009'daki büyüme performans›n› do¤rudan etkileyecek çok
ci yar›s›nda uygulamaya konuldu. Sosyal güvenlik prim oranlar›n›n düflü- önemli bir faktördür.
rülmesi veya geçici olarak istihdam art›fl›na çok düflük prim oran› uygu-
Kriz flartlar›, 2001 krizi sonras›ndaki istikrar hedefli s›k› para ve maliye
lanmas›, KOB‹’lere düflük faizli kredi paketleri gibi önlemlerin yan›s›ra
politikalar›ndan bir ölçüde ayr›lmay› gerektirmektedir. Enerji ve enerji-d›-
Eximbank kaynaklar›n›n harekete geçirilmesi de k›sa dönemde kriz orta-
fl› emtia fiyatlar›ndaki düflüflün kal›c› olmas› halinde enflasyon görünü-
m›nda rahatlat›c› etki yaratmakla birlikte yeterli olmayacakt›r.
münü iyilefltirerek para politikas›n› gevfletme imkân› olacakt›r. Ancak
Ekonomimizi en fazla tehdit eden unsur reel sektörün h›zl› ve artan ölçü-
ekonomik istikrar politikalar›ndan tamamen vazgeçilmesi halinde ciddi
de güven kayb›d›r. Merkez Bankas› Reel Kesim Güven Endeksi Aral›k
bir risk alg›lamas› ortaya ç›kabilir ve sermaye giriflleri bir yana yurtd›fl›na
2007 itibariyle 101,4, Mart 2008 itibariyle 105,4 düzeyinden, Eylül 2008
sermaye kaç›fl›na neden olabilir.
itibariyle 85,2, Aral›k 2008 itibariyle 52,3 düzeyine gerilemifltir. Endek-
sin dip noktalar› gördü¤ü 1994 ve 2001 krizlerinde dahi 60 düzeyinin al- Ekonominin bulundu¤u noktadan ç›kmas› için kamu müdahalesi zorunlu-
t›na inmedi¤ini hat›rlamak yeterli olacakt›r. Özellikle ihracatta olmak üze- dur. Bu müdahale planlan›rken iki kritere uyulmas› gereklidir. Birincisi,
re talep daralmas›, uluslararas› sistemden ve yerel kaynaklardan fon ar- kamunun harcamalar›n›n flirketler ve hanehalklar› üzerinde en çok har-
z›n›n azalmas› nedeniyle kredi daralmas›, ekonomiye ve gelece¤e olan camay› uyarabilece¤i alanlar›n seçilmesidir. ‹kinci kriter ise, bu alanlar
güvenin azalmas› faktörlerinin birlikte ve birbirlerini besleyici etkisiyle içinde ülkenin uzun dönem büyümesine en çok katk› yapabilecek olanla-
krizin derinleflmesine izin verilmeden her üç faktörü de en az›ndan hafif- ra öncelik verilmesidir. Bu anlamda inflaat sektörü di¤er sektörler aras›n-
letici önlemlere ihtiyaç vard›r. da ön plana ç›kmaktad›r.
2001 krizinden farkl› olarak durgunlu¤un nedeni sürdürülebilirlik kayg›la- Kan›m›zca, do¤ru ekonomi politikalar›n›n uygulanmas›, inflaat sektörü-
r› de¤ildir. Belirsizlik ve banka ve flirketlerimizin d›fl borçlar›n› ödemede nün dinamik potansiyelinin etkin kullan›labilmesi ve 2009’un ilk çeyre¤i-
karfl›laflabilecekleri sorunlar nedeniyle piyasada likiditenin kaybolmas› nin sonunda yap›lacak yerel yönetim seçimlerinin bir istikrars›zl›k ve eko-
kayg›s›d›r. IMF ile sonuçlanma aflamas›na gelinmekte olan anlaflman›n da nomik politikalar›n rasyonellikten uzaklaflmas› faktörüne dönüflmemesi
geleneksel IMF kolayl›klar› çerçevesinde bu kayg›ya ne flekilde çözüm ge- halinde, y›l›n üçüncü çeyre¤inden itibaren ABD’de konut sektörü prob-
tirece¤i henüz çözümlenmifl de¤ildir. lemlerinin boyutunun kesinleflmesi ve ç›k›fl sinyallerinin al›nmas› ile kriz
Konut sektörüne ola¤anüstü ölçekte verilen kredilerle likidite sa¤lanma- sonras› canl›l›¤›n bafllamas› beklenebilir.
s› sonucunda piyasalar›n normal flartlarda kald›rabilece¤inin üzerinde fli- Global krizde Türkiye’nin genç nüfusu ile üretim ve verimlili¤i art›rarak
flirilmesi ve sürdürülmesi mümkün olmayan geçici büyüme yarat›lmas› refah› ileri götürebilmesi için, üretmeden tüketmeye yönelik dönemin
olgusu 2004 sonras› Türk inflaat sektöründe yaflanan ola¤anüstü büyü- sona erdi¤ini görerek, do¤ru risk yönetimi, iyi yönetiflim, insan kaynakla-
menin ana dinami¤ini oluflturmufltur. 2002 sonunda 0,25 milyar TL, r› kalitesinin gelifltirilmesi ve teknolojik geliflime ayak uydurma yoluyla
2004 y›l› sonunda 3,53 milyar TL olan konut kredileri 2007 y›l› sonunda f›rsatlar yaratabilece¤ine inan›yoruz. ‹nflaat sektörünün bu geliflimdeki
30 milyar TL’yi aflm›flt›r. vazgeçilmez misyonunun önemi de Türkiye’nin potansiyelinin dengeli
Uluslararas› geliflmeler paralelinde kredi koflullar›ndaki s›k›laflman›n ko- büyüme hedefi do¤rultusunda ekonomik birimlerin tüketimden çok ta-
nut sektörünü 2009 y›l›nda da olumsuz etkilemeye devam edece¤i gö- sarrufa ve yat›r›ma yönelmesiyle daha do¤ru anlafl›lacakt›r.
rülmektedir. Petrol ihraç eden ülkelerden konut sektörüne sermaye girifl- Doç. Dr. S. Sayg›n Eyüpgiller
Türkiye Ekonomisi
2001 y›l›nda yaflanan ekonomik kriz sonras› uygulamaya konan A.1. Gayri Safi Yurtiçi Has›la (GSYH)1
programlar ve ekonomi politikalar› neticesinde, 2002 y›l›ndan
Gayri Safi Yurtiçi Has›la, bir ülke s›n›rlar› içerisinde, belli bir za-
bu yana h›zl› bir büyüme süreci içerisinde olan Türkiye ekono-
man içinde üretilen tüm nihai mal ve hizmetlerin para birimi
misi, 2002-2006 y›llar› aras›nda ortalama %7,5’lik bir büyüme
cinsinden de¤eridir. Nihai mal ve hizmetler ise üretilen toplam
oran› yakalam›flt›r. Bu süreç, 2007 y›l›n›n temel dengelerinin ko-
mal ve hizmetlerden üretim için kullan›lan ara mallar düflüldük-
runmas›na katk›da bulunmakla birlikte, sa¤lanan istikrar orta-
ten sonra geriye kalan de¤erdir.
m›n›n getirdi¤i yüksek büyüme sürecinin de son y›l› olmufltur.
‹nflaat sektöründe ise gayri safi yurtiçi has›la, Türkiye'de inflaat
A. 2007 YILI EKONOM‹K GEL‹fiMELER‹ sektöründe yer alan yerel üretici birimlerin yurtiçi inflaat faali-
yetleri sonucu yaratm›fl olduklar› inflaat hizmetinin üretim de-
2007 y›l› Türkiye ekonomisi ana çerçevesini afla¤›da belirtilen
¤eri toplam›ndan, bu hizmetin üretiminde kullan›lan girdiler
etkenler oluflturmufltur:
toplam›n›n düflmesi sonucu elde edilen de¤eri ifade etmektedir.
• ABD dolar›n›n, Avro ve öteki önemli para birimleri karfl›s›nda- Ayn› zamanda bir y›l içinde tüketime ve yat›r›ma yap›lan harca-
ki de¤er kayb›, global piyasalardaki likidite ve kredi s›k›nt›lar›, malar toplam›d›r. Has›lada büyüme sermayenin ve iflgücünün
jeopolitik riskler ve olumsuz iklim koflullar› hemen hemen tüm artmas›na de¤il, ayn› zamanda onlar›n verimli bir biçimde kulla-
emtia fiyatlar›nda, özellikle enerji ve ifllenmemifl g›da fiyatla- n›lmas›na, bir di¤er deyiflle toplam etken verimlili¤ine ba¤l›d›r.
r›nda art›fllara neden olmufltur. Ayr›ca, dolayl› vergi kay›plar›-
n›n tütün ve petrol ürünlerine yap›lan vergi art›fllar› ile telafi 2007 y›l›nda sabit fiyatlarla gerçeklefltirdi¤i %4,6’l›k büyü-
edilmeye çal›fl›lmas› enflasyon oran›n› art›r›c› etki yapm›flt›r. meyle GSYH cari fiyatlarla 658.786 milyon USD (853.636 mil-
yon TL) de¤erinde gerçekleflmifl, böylelikle son 5 y›l›n ortalama
• Yurtiçi talebin zay›f seyretmesi ve ithalat›n da belirgin biçim-
büyüme oran› %6,9 olmufltur.
de h›z kesmesiyle ekonomik büyümenin temel unsurlar›ndan
biri yine ihracat olmufltur. 2007 y›l›nda %25,3 oran›nda artan YILLIK GSYH DE⁄ERLER‹ (1998-2007)
ihracat 107,1 milyar dolara ulaflm›flt›r. 658.786
700.000
• 2007 y›l›n›n seçim y›l› olmas›n›n da etkisiyle kamu harcama-
600.000
lar›nda gözlenen art›fl, büyümeye de katk› yapm›flt›r. 2007 y›- 481.497
(milyon USD)

500.000 390.387
l›nda büyümeye en fazla katk›y› imalat sanayi kalemindeki ar- 526.429
400.000
t›fl›n etkisiyle sanayi sektörü ile ulaflt›rma-haberleflme ve ma- 270.947 265.384
300.000 230.494
li arac› kurulufllar sektörleri yapm›flt›r. 200.000
304.901
247.544
196.736
• ‹stihdam ve iflsizlik ekonominin öncelikli konusu ve sorunu ol- 100.000
may› sürdürmüfl, 2007 y›l›nda en çok istihdam (%48 oran›y- 0
1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007
la) hizmet sektöründe yarat›lm›flt›r. Kaynak: TÜ‹K
• ‹malat sanayisinde üretim de¤eri a¤›rl›kl› kapasite kullan›m ora-
n› %81,2 seviyesinde gerçekleflmifltir. ‹ç ve d›fl pazarda talep 2007 y›l› sonu itibar›yla y›ll›k enflasyon oranlar›nda 12 ayl›k or-
yetersizli¤i, hammadde yetersizli¤i, mali olanaks›zl›klar gibi ne- talamalara göre TÜFE %8,76’ya gerilemifl durumdad›r. Kifli ba-
denlerle iflyerlerinin tam kapasite ile çal›flamamas›na karfl›n fl›na GSYH ise bu dönemde 9.305 USD olmufltur.
imalat sanayisi öteki sektörleri tetiklemeye devam etmifltir.
• Teknoloji yo¤un sektörlerde üretim yüksek oranda art›fl gös- 12 AYLIK ORTALAMALARA GÖRE ENFLASYON DE⁄‹fi‹M‹ (1998-2007)
termifltir. Bunda Türkiye’nin Avrupa ile bütünleflme çabalar›- 84,6
90
n›n da etkisi büyük olmufltur.
80
• 2007 y›l›nda yurtiçi talepte gözlenen yavafllamayla birlikte 70
dolayl› vergilerin hedeflenen düzeyin alt›nda gerçekleflmesi 60 64,9
54,4
ve öngörülen reformlar›n gerçeklefltirilememesi nedenleriy- 50 45,0
(%)

54,9
le, faizd›fl› harcamalar hedefin üzerinde gerçekleflmifl, faizd›- 40
fl› fazla hedefinden önemli ölçüde (34,9 milyar TL) sap›lm›fl, 30 25,3
merkezi yönetim bütçesi 13,9 aç›k vermifltir. 20 10,6 8,2 9,6 8,8
• Merkezi yönetim borç stoku, döviz kurundaki düflüfl sayesin- 10
de 2006 y›l›na göre %3,4 düflüfl göstererek 333,5 milyar TL 0
1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007
düzeyine gerilemifltir. ABD dolar› y›l sonu de¤erine göre %17, Kaynak: TÜ‹K
Avro ise %8 düflüfl göstermifltir. Nakit iç borçlanman›n orta-
lama vadesi ise Hazine’nin yeni uzun vadeli ihraçlar› sayesin- GSYH’da 2007 y›l›n›n en yüksek art›fl› %8,1 ile y›l›n ilk çeyre-
de 33,4 aya yükselmifltir. ¤inde gerçekleflmifltir. Ancak izleyen dönemlerde benzer büyü-
• T.C. Merkez Bankas› döviz rezervleri 31.12.2006’da 60.650 mil- me oran› yakalanamay›nca y›ll›k ortalama büyüme %4,6 ile
yar dolar iken, 31.12.2007’de 73.070 milyar dolara yükselmifltir. son 5 y›l›n en düflük de¤erinde gerçekleflmifltir.
(1) Türkiye ‹statistik Kurumu’nun (TÜ‹K), 2004 y›l›nda bafllatt›¤› ve sonuçlar› 8 Mart 2008 tarihinde aç›klanan Türkiye'nin milli gelir hesaplar›n› güncelleme çal›flmas› uyar›nca
ekonomik göstergelerde, 1987 bazl› eski gayri safi milli has›la (GSMH) yerine, 1998 bazl› yeni gayri safi yurtiçi has›la (GSYH) serisi kullan›lmaya bafllanm›flt›r.

10
2007 YILI GSYH GEL‹fiME HIZI (%-sabit fiyatlarla) lenmekte ve inflaat ile makine-teçhizat olmak üzere ikiye ayr›l-
1. dönem 2. dönem 3. dönem 4. dönem Y›ll›k Ortalama
maktad›r. ‹nflaat yat›r›mlar› da bina ve bina d›fl› inflaatlardan
oluflmaktad›r. Henüz bitmemifl durumda olan inflaatlar›n ilgili
2003 8,1 4,0 4,3 5,2 5,3 y›l içerisinde fiilen gerçeklefltirilen k›sm› sabit sermaye hesap-
2004 10,0 11,9 8,1 8,0 9,4 lar›na dâhil edilmektedir.
2005 8,5 7,7 7,6 9,8 8,4
2006 5,9 9,7 6,3 5,7 6,9 GSYH içerisinde gayri safi sabit sermaye oluflumunun pay› ge-
2007 8,1 4,1 3,3 3,6 4,6 nellikle %20-30 aras›nda de¤iflmektedir. 2007 y›l›nda GSYH
Kaynak: TÜ‹K
içinde gayri safi sabit sermaye oluflumunun pay› %25,8 olmufl-
tur. 1999 y›l›ndan itibaren sabit sermayenin büyüme oranlar›
Dünya ülkeleri aras›nda 2007 y›l›nda GSYH’s› en fazla art›fl gös- ise afla¤›daki gibidir:
teren ilk iki ülke Çin ve Hindistan olmufltur. Bu iki ülkedeki gelir-
lerin artmas›yla do¤an 2 milyardan fazla yeni tüketicinin küresel SAB‹T SERMAYE OLUfiUMU BÜYÜME ORANLARI (1999-2007) (%)
ekonominin büyümesine önemli bir katk› yapt›¤› belirtilmektedir. Y›llar Büyüme Oran› (%)
1999 -16,2
DÜNYA ÜLKELER‹ GSYH GEL‹fiME HIZI (%)
2000 17,5
Ülkeler 2006 2007 2008* 2009*
2001 -30,0
ABD 2,9 2,2 1,3 0,8
2002 14,7
Avro Bölgesi 2,8 2,6 1,7 1,2
2003 14,2
Japonya 2,4 2,1 1,5 1,5
2004 28,4
‹ngiltere 2,9 3,1 1,8 1,7
2005 17,4
Kanada 3,1 2,7 1,0 1,9
2006 13,3
Öteki Geliflmifl Ekonomiler 4,5 4,6 3,3 3,3
2007 5,5
Yeni Sanayileflmifl Asya Ekonomileri 5,6 5,6 4,2 4,3
Kaynak: TÜ‹K
Çin 11,6 11,9 9,7 9,8
Hindistan 9,8 9,3 8,0 8,0 2007 y›l› genel ekonomik seyrindeki durgunluk, sabit sermaye
Latin Amerika Ülkeleri 5,5 5,6 4,5 3,6 yat›r›mlar›n› da etkilemifltir. 2006 y›l›nda %13,3 büyüyen sabit
Afrika Ülkeleri 5,9 6,5 6,4 6,4 sermaye yat›r›mlar› 2007 y›l›nda ancak %5,5 düzeyinde gelifl-
Ortado¤u Ülkeleri 5,5 5,9 6,2 6,0 me gösterebilmifltir. Bu dönemde özel sektör yat›r›mlar› %5,2,
Ba¤›ms›z Devletler Toplulu¤u 8,2 8,6 7,8 7,2 kamu yat›r›mlar› ise %7,3 artm›flt›r.
Türkiye 6,9 5,0 4,0 4,3
Afla¤›da 2003-2007 y›llar› aras› karfl›laflt›rmal› dört dönem sa-
Kaynak: IMF World Economic Outlook, Temmuz 2008
*Tahmini bit sermaye yat›r›mlar› de¤iflim oranlar› görülmektedir. Çizel-
geden de görülece¤i gibi 2007 y›l›nda yat›r›mlar›n büyüme h›-
Dünya ekonomisinde 2009 y›l› için ciddi bir resesyon beklenti- z›nda gerileme söz konusudur.
si söz konusudur. OECD 12 Kas›m 2008’de yay›nlad›¤› bildiri ile
2009 y›l›nda GSYH’n›n üye ülkeler genelinde %0,3, ABD'de
2003-2007 YILLARI KARfiILAfiTIRMALI DÖRT DÖNEM SAB‹T SERMAYE
%0,9, Japonya'da %0,1, Avro para bölgesinde ise %0,5 düflüfl
YATIRIMLARI DE⁄‹fiME HIZI (%) (Bir önceki y›l›n ayn› dönemine göre)
kaydedece¤i tahmininde bulunmufltur. Örgüt, Haziran 2008
Y›l 1. dönem 2. dönem 3. dönem 4. dönem
tarihinde yay›nlad›¤› raporda üye ülkelerde %1,7 art›fl olaca¤›-
n› belirtmiflti. Ayn› raporda, geçen y›l %2,2 büyüyen ABD eko- 2003 10,5 8,5 15,7 20,2
nomisinin 2008’de yavafllayarak %1,2, gelecek y›l ise %1,1 bü- 2004 43,6 43,0 24,9 10,1
yüyece¤i, Japonya ekonomisinin resesyondan uzak duraca¤› 2005 11,6 14,6 19,9 22,7
ve merkez bankas›n›n faiz oranlar›n› k›sa vadede art›rmayaca- 2006 19,3 14,4 12,6 8,2
¤› öngörüsünde bulunulmufltur. 2007 4,5 3,9 4,7 8,7
Kaynak: TÜ‹K
2008 y›l›n›n üçüncü çeyre¤inde ‹ngiltere ve ABD ekonomileri bin-
de 5, Avro bölgesi binde 2, Japonya ekonomisi ise binde Afla¤›daki çizelgede ise son 5 y›ll›k sabit sermaye yat›r›mlar›n›n
1 daralm›flt›r. Finansal kriz ve güven endeksleri daralman›n 2008’in GSYH içerisindeki pay› yer almaktad›r.
dördüncü çeyre¤inde de devam edece¤ini göstermektedir.
SON BEfi YILLIK SAB‹T SERMAYE YATIRIMLARININ GSYH ‹ÇER‹S‹NDEK‹ PAYI
A.2. Sabit Sermaye Yat›r›mlar› 2003 2004 2005 2006 2007
Gayri safi sabit sermaye oluflumu, kullan›m› bir y›ldan fazla Gayri Safi Sabit
olan ve amortisman pay› ayr›lan, bilgisayar donan›m› ve yaz›- Sermaye Yat›r›mlar›
(cari fiyatlarla, 77.366.472 113.716.568 136.475.134 169.044.693 184.097.973
l›mlar›, bina, makine, ulaflt›rma arac›, arsa, demirbafl türünden
bin TL)
büro malzemesi ve döfleme, orijinal film, bant, reklam filmleri,
GSYH (cari
radyo-tv programlar› ile bunlar›n ömürlerini uzatan, verimlilik-
fiyatlarla, 454.780.659 559.033.026 648.931.712 758.390.785 853.636.236
lerini art›ran de¤ifliklik, yenileme ve gelifltirme iflleri ile büyük
bin TL)
onar›mlar› ifade etmektedir.
Sabit Sermayenin
19,0 22,3 24,1 25,5 25,8
GSYH içerisinde harcamalar yöntemiyle sabit sermaye yat›r›m- GSYH’daki Pay› (%)
lar›, kamu ve özel olmak üzere iki ana sektör üzerinden ince- Kaynak: TÜ‹K

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 11


2003 y›l›ndan bu yana sabit sermaye yat›r›mlar›n›n GSYH için- SON 3 YILLIK SANAY‹ ALT SEKTÖRLER‹ GEL‹fiME HIZLARI ve
deki pay› 2006 y›l›na kadar ortalama 2,2 puanl›k art›fl gösterir- GSYH ‹Ç‹NDEK‹ PAYLARI (%)
ken, 2007 y›l›nda bir önceki y›la göre yaln›zca 0,3 puanl›k art›fl 2005 2006 2007
görülmüfltür. 2007 y›l›nda GSYH’n›n %25,8’ini oluflturan sabit Sektörler
Geliflme
Pay (%)
Geliflme
Pay (%)
Geliflme
Pay (%)
H›z› (%) H›z› (%) H›z› (%)
sermaye yat›r›mlar›nda, kamu sektöründen daha yavafl büyü-
Madencilik ve Tafl Ocakç›l›¤› 9,0 0,7 5,2 0,7 8,1 0,8
mesine karfl›n özel sektör yat›r›mlar›n›n pay› büyüktür.
‹malat 8,2 23,5 8,4 23,8 5,6 24,0
2007 y›l›nda sabit sermaye yat›r›mlar›n›n geliflme h›z› de¤er- Elektrik, Gaz, Buhar ve
lendirildi¤inde, kamu sektörünün makine-teçhizat yat›r›mlar›y- 14,1 1,9 8,6 2,0 6,8 2,0
S›cak Su Üretimi ve Da¤›t›m›
la, özel sektörün ise inflaat yat›r›mlar›yla öne ç›kt›¤› görülmek- Kaynak: TÜ‹K
tedir. 2007 y›l›n› %7,3 büyümeyle kapatan kamu sektöründe
makine-teçhizat yat›r›mlar› geliflme h›z› her ne kadar y›l›n ilk Firmalar›n üretim kapasitelerini konu alan kapasite kullan›m
dönemi %9,7 küçülse de sonraki dönemlerdeki yüksek geliflme oranlar›na bak›ld›¤›nda ise son y›llarda imalat sanayi kapasite
h›zlar›n›n etkisiyle y›ll›k %14,8 gibi yüksek büyüme oran›n› ya- kullan›m oranlar›nda istikrarl› bir durum oldu¤u gözlenmekte-
kalam›flt›r. Kamu sektörü inflaat yat›r›mlar› ise bu dönemde, y›- dir. 2002 y›l›nda %75 dolay›nda olan kapasite kullan›m oran›
l›n 3. çeyre¤inde gösterdi¤i geliflmeyi devam ettiremeyip son 2003 y›l›ndan bu yana %80’ler seviyesinde seyretmektedir.
dönemde %6,2 küçülerek ortalama %5,2 geliflme göstermifltir.
Özel sektör sabit sermaye yat›r›mlar› ise 2007 y›l›nda en h›zl› KARfiILAfiTIRMALI AYLIK KAPAS‹TE KULLANIM ORANLARI (2006-2007)
büyümeyi %10,1 ile 4. dönemde gerçeklefltirmifltir. Özel sektör 86
makine-teçhizat yat›r›mlar› y›l› %4,7 büyüme ile kapatm›flt›r. 84
82
‹nflaat yat›r›mlar› ise %6,3 büyüyerek özel sektör yat›r›mlar›

(%)
80
içerisindeki pay›n› %8,2’ye ç›karm›flt›r. 78
76
A.3. Sektörel Geliflmeler 74
72
Türkiye ekonomisinde faaliyet gösteren onlarca sektör, gerek 70
üretim yoluyla ekonomiye katk›da bulunmalar›, gerek istihdam O fi M N M H T A E E K A
sa¤lamalar›, gerekse de ihracat verileriyle ülke ekonomisi ve 2006 75,4 77,2 80,7 82,3 82,6 83,1 81,8 79,4 82,7 82,4 82,8 81,7
kalk›nmas› için oldukça önemli paya sahiptir.
2007 78,3 80,1 82,0 81,7 83,3 83,5 81,9 80,3 83,2 83,1 82,6 81,2

A.3.1. Tar›m Kaynak: TÜ‹K

2007 y›l›n›n tüm dönemlerinde tar›m sektöründe küçülme ya-


A.3.3. ‹nflaat
flanm›flt›r. Bir önceki y›l›n ayn› dönemine göre ilk çeyrekte %5,1,
ikinci çeyrekte %1,2, üçüncü çeyrekte %8,2, son çeyrekte ise ‹nflaat sektörü 2005 ve 2006 y›llar›ndaki yüksek büyüme ora-
%10,9 gerileyen sektör y›l› %7,2’lik küçülme ile kapatm›flt›r. n›n› 2007 y›l›nda sürdürememifltir. ‹nflaat sektörü ile ilgili ay-
r›nt›l› bilgi 2. bölümde verilecektir.
TARIM SEKTÖRÜ DÖNEMLERE GÖRE GEL‹fiME HIZI (2006-2007)
A.3.4. Ticaret
10
5
Toptan ve perakende ticaret 2007 y›l›n›n ilk çeyre¤inde %6,8,
0
ikinci çeyrekte %2,6, üçüncü çeyrekte %6,9 ve son çeyrekte
(%)

-5
%6,7 geliflme kaydederek y›l› ortalama %5,7’lik büyüme ile ka-
-10
patm›flt›r.
-15 1. dönem 2. dönem 3. dönem 4. dönem
2006 -3,2 0,4 0,2 6,3
T‹CARET SEKTÖRÜ DÖNEMLERE GÖRE GEL‹fiME HIZI (2006-2007)
2007 -5,1 -1,2 -8,2 -10,9 15,0

Kaynak: TÜ‹K 10,0


(%)

5,0
A.3.2. Sanayi
0,0
GSYH içinde en yüksek paya sahip imalat sanayisi, ülke ekono- 1. dönem 2. dönem 3. dönem 4. dönem
misindeki büyümenin öncü göstergesi say›lmaktad›r. 2005 ve 2006 6,8 10,4 5,6 2,7
2006 y›l›nda %8’ler seviyesinde seyreden imalat sanayi gelifl- 2007 6,8 2,6 6,9 6,7
me h›z›n›n 2007 y›l›nda %5,6’ya düflmesi ekonomideki durgun- Kaynak: TÜ‹K
lu¤un da iflaretçisi say›lmaktad›r.
2007 y›l›nda geçmifl 2 y›la göre en yüksek büyüme oran›n› ya- 2007 y›l›nda Türkiye’de toplam 55.350 adet flirket ve koopera-
kalayan sektörler yaln›zca madencilik ve taflocakç›l›¤› olmufl- tif, 48.673 adet ticari unvanl› iflyeri aç›lm›flt›r. Kurulan flirket
tur. Sanayinin öteki alt sektörü olan elektrik, gaz, buhar ve s›- ve kooperatif say›s› bir önceki y›la göre %5,0 artarken, ticari
cak su üretimi ve da¤›t›m›n›n ise GSYH’dan ald›¤› pay de¤iflme- unvanl› iflyeri say›s›nda %7,3’lük azalma gerçekleflmifltir. Buna
mekle birlikte geliflme h›z› bir önceki y›la göre 1,8 puan azala- karfl›l›k 9.954 flirket ve kooperatifin yan›nda 23.595 adet tica-
rak %6,8 seviyesinde gerçekleflmifltir. ri unvanl› iflyeri kapanm›flt›r.

12
2005 2006 2007 De¤iflim (%) (06-07) A.3.7. Gayrimenkul, Kiralama ve ‹fl Faaliyetleri
Kurulan fiirket ve
47.401 52.699 55.350 5,0 TÜ‹K taraf›ndan hesaplama sistemine getirilen yeni düzenle-
Kooperatifler
meyle birlikte sektörler kategorisinde yer alan gayrimenkul, ki-
Kapanan fiirket ve
8.886 9.471 9.954 5,1 ralama ve ifl faaliyetleri 2007 y›l›nda bir önceki y›la göre 1,3 pu-
Kooperatifler
anl›k art›flla %13,9’luk geliflme h›z›n› yakalam›flt›r. Bu süreçte
Kurulan Ticari
48.657 52.523 48.673 -7,3 dönemler itibar›yla geliflme h›z› s›ras›yla %15,1, %11,9, %13,6 ve
Unvanl› ‹flyerleri
%14,5 olarak gerçekleflmifltir.
Kapanan Ticari
17.556 23.342 23.595 1,1
Unvanl› ‹flyerleri
GAYR‹MENKUL, K‹RALAMA ve ‹fi FAAL‹YETLER‹ DÖNEMLERE GÖRE
Kaynak: TÜ‹K
GEL‹fiME HIZI (2006-2007)
20,0
A.3.5. Ulaflt›rma-Haberleflme 15,0

(%)
2007 y›l›nda ulaflt›rma ve haberleflme sektörü sürekli bir büyü- 10,0
5,0
me e¤ilimi yakalam›fl, dönemler itibar›yla s›ras›yla %8,4, %5,3,
0,0
%6,7 ve %7,2 büyüyerek toplamda %6,9’luk geliflme h›z›n› ya- 1. dönem 2. dönem 3. dönem 4. dönem
kalam›flt›r. 2006 17,3 14,0 9,3 9,6
2007 15,1 11,9 13,6 14,5
Kaynak: TÜ‹K
ULAfiTIRMA VE HABERLEfiME SEKTÖRÜ DÖNEMLERE GÖRE GEL‹fiME HIZI
(2006-2007) A.4. D›fl Ticaret
15,0
Türkiye d›fl ticareti h›zla teknoloji yo¤un ve daha rekabetçi bir
10,0
(%)

yap›ya bürünerek gerek nicelik gerek nitelik aç›s›ndan ciddi bir


5,0 de¤iflim geçirmektedir. Meydana gelen bu yap›sal dönüflüm sü-
0,0 reci rakamlara da yans›m›fl, 1996 y›l›ndan 2000 y›l›na kadarki
1. dönem 2. dönem 3. dönem 4. dönem
befl y›ll›k sürede gerçeklefltirilen d›fl ticaret hacmi 366 milyar
2006 7,0 10,4 6,2 3,8
dolar düzeyindeyken, 2001'den 2005 y›l› sonuna kadarki befl
2007 8,4 5,3 6,7 7,2
y›l içinde bir önceki döneme k›yasla %71 oran›nda artarak 627
Kaynak: TÜ‹K
milyar dolar olarak gerçekleflmifltir. 2007 y›l›nda ise bu rakam
277 milyar dolar olmufl, böylece d›fl ticaret hacminde son y›lla-
A.3.6. Konut Sahipli¤i r›n en yüksek de¤erine ulafl›lm›flt›r.
2006 y›l›nda %2,7 büyüyen konut sahipli¤i sektörünün gelifl- Politik ve ekonomik geliflmelerin etkilerine aç›k olan ve buna
me h›z›, 2007 y›l›nda 0,6 puan azalarak %2,1’de kalm›flt›r. Sek- göre yönlenen d›fl ticaret dengesinde, TL’nin de¤er kazanmas›,
törün 2007 y›l› dönemler itibar›yla geliflimi ise s›ras›yla %2,6, özellikle Çin menfleli ucuz ürünlerin ithalat›n›n artmas›, ihra-
%2,4, %2,6 ve %1,0 seviyelerinde olmufltur. cattaki dönüflümün getirdi¤i ihracat›n ithalata ba¤›ml›l›¤›n›n
artmas› ve petrol fiyatlar›nda yaflanan art›fllar sonucunda
önemli aç›klar oluflmufltur.

KONUT SAH‹PL‹⁄‹ SEKTÖRÜ DÖNEMLERE GÖRE GEL‹fiME HIZI (2006-2007) SON 10 YILLIK DIfi T‹CARET HACM‹ (1998-2007)
300
(milyar USD)

4,0
200
3,0
100
2,0
(%)

0
1,0 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 20052006 2007
0,0 ihracat 27 27 28 31 36 47 63 73 86 107
1. dönem 2. dönem 3. dönem 4. dönem
2006 2,5 2,8 2,2 3,3 ithalat 46 41 55 41 52 69 98 117 140 170
2007 2,6 2,4 2,6 1,0 d›fl tic. hacmi 73 68 83 72 88 116 161 190 226 277

Kaynak: TÜ‹K Kaynak: TÜ‹K

2003-2007 YILLARI DIfi T‹CARET (bin USD)


‹hracat ‹thalat D›fl Ticaret Dengesi D›fl Ticaret Hacmi Karfl›lama Oran›
Y›l De¤er De¤iflim (%) De¤er De¤iflim (%) De¤er De¤iflim (%) De¤er De¤iflim (%) (%)
2003 47.252.836 31,0 69.339.692 34,5 -22.086.856 42,5 116.592.528 33,1 68,1
2004 63.167.153 33,7 97.539.766 40,7 -34.372.613 55,6 160.706.919 37,8 64,8
2005 73.476.408 16,3 116.774.151 19,7 -43.297.743 26,0 190.250.559 18,4 62,9
2006 85.534.676 16,4 139.576.174 19,5 -54.041.499 24,8 225.110.850 18,3 61,3
2007 107.153.918 25,3 169.986.851 21,8 -62.832.933 16,3 277.140.769 23,1 63,0
Kaynak: TÜ‹K

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 13


Türkiye ABD taraf›ndan 2000’li y›llar için gelifltirilen “Gelifl- SON ON YILLIK TOPLAM ‹HRACAT (1998-2007)
mekte Olan 10 Büyük Pazar” (10 Big Emerging Markets) strate- 120
jisinin içinde, Çin’den sonra ikinci s›rada yer alm›flt›r. Çin ve 100

(milyar USD)
Türkiye’nin yan›s›ra Güney Kore, Endonezya, Hindistan, Meksi- 80
ka, Brezilya, Arjantin, Güney Afrika ve Polonya’dan oluflan bu 60
on ülkenin gelece¤in en h›zl› büyüyen alanlar›n› temsil edece¤i 40
öngörülmüfltür. Ancak, 20. yüzy›l›n sonu ve 21. yüzy›l›n baflla- 20
r›nda Türkiye d›fl›ndaki öteki ülkeler hem ticaret hacmi hem de 0
1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007
yat›r›mlar aç›s›ndan hedeflerine ulaflmalar›na karfl›n Türki- ihracat 27,0 26,6 27,8 31,3 36,0 47,2 63,2 73,5 85,5 107,1
ye’nin bu konuda daha çok çaba harcamas› gerekmektedir.
Kaynak: TÜ‹K

A.4.1. ‹hracat
Gerek 2006, gerek 2007 y›llar›nda en fazla ihracat yap›lan ül-
Türkiye, Cumhuriyet'in kuruldu¤u y›ldan bu yana ihracat›n› de- keler aras›nda Almanya baflta gelmektedir. 11,99 milyar dolar-
¤er ve çeflitlilik bak›m›ndan kat be kat art›rm›fl durumdad›r. l›k ihracat de¤erine sahip Almanya’y› s›ras›yla ‹ngiltere (8,63
1980’li y›llarda dünya ticaretinde ancak %0,15 düzeyinde olan milyar dolar), ‹talya (7,48 milyar dolar) ve Fransa (5,97 milyar
Türkiye’nin pay›, 2005 y›l› itibar›yla %1’e yaklaflm›fl durumdad›r. dolar) takip etmektedir. 2006 y›l›nda en fazla ihracat yap›lan
2007 y›l›nda Türkiye’nin ekonomik büyüme h›z› k›smen azalsa ülkeler s›ralamas›nda 4. s›rada yer alan ABD’ye yap›lan ihra-
da ihracatta ortaya konulan tablo olumlu yöndedir. catta 2007 y›l›nda %18 oran›nda azalma görülmektedir. Bu dö-
nemde Birleflik Arap Emirlikleri Romanya ve Rusya Federasyo-
TÜRK‹YE ‹HRACATININ DÜNYA ‹HRACATI ‹Ç‹NDEK‹ PAYI nu’na yap›lan ihracatlar ise önemli ölçüde artm›flt›r.
(2000-2007) (milyar USD)
EN ÇOK ‹HRACAT YAPILAN ‹LK ON ÜLKE (milyon USD) (2006-2007)
Y›llar Dünya Türkiye Pay (%)
2006 2007
2000 6.364 27,77 0,44 Ülkeler De¤iflim (%)
De¤er Pay (%) De¤er Pay (%)
2001 6.155 31,33 0,51
Almanya 9.686 11,3 11.994 11,2 23,8
2002 6.455 36,05 0,56 ‹ngiltere 6.814 8,0 8.626 8,1 26,6
2003 7.503 47,25 0,63 ‹talya 6.752 7,9 7.479 7,0 10,8
Fransa 4.604 5,4 5.974 5,6 29,8
2004 9.153 63,16 0,69
Rusya
2005 10.431 73,47 0,70 3.238 3,8 4.727 4,4 46,0
Federasyonu
2006 12.062 85,53 0,71 ‹spanya 3.720 4,3 4.580 4,3 23,1
2007 13.940 107,15 0,77 A.B.D. 5.061 5,9 4.145 3,9 -18,1

Kaynak: WTO, TÜ‹K


Romanya 2.350 2,7 3.651 3,4 55,4
B.A.E. 1.986 2,3 3.241 3,0 63,2
Türkiye ihracat› 2004 y›l›ndan itibaren önceki y›llara oranla Hollanda 2.539 3,0 3.018 2,8 18,9
daha istikrarl› bir seyir göstermifl, 2005 y›l›nda %16,3, 2006 y›- Öteki Ülkeler 38.785 45,3 49.719 46,4 28,2
l›nda ise %16,4 büyümüfltür. 2007 y›l›nda ise önceki iki y›l›n ge- Genel toplam 85.535 100,0 107.154 100,0 25,3
liflme h›z›n›n oldukça üzerinde bir seyir yakalayan ihracat, bu Kaynak: TÜ‹K
dönemde %25,3 büyüyerek 107 milyar dolar olarak gerçeklefl-
mifltir. EN ÇOK ‹HRACAT YAPILAN ‹LK ON ÜLKE (milyon USD)
Bu süreçte, D›fl Ticaret Müsteflarl›¤› taraf›ndan “sürdürülebilir Almanya
‹ngiltere
ihracat art›fl›n› sa¤layacak ihracat yap›s›n› oluflturmak” hedefi ‹talya
do¤rultusunda haz›rlanan ‹hracat Stratejik Plan› 2004-2006 Fransa
baflar›l› uygulama sürecini tamamlam›fl, bu kapsamda ihraç pa- Rusya F.
‹spanya
zarlar›n›n çeflitlendirilmesine yönelik yap›lan çal›flmalar netice-
ABD
sinde 2004 y›l›nda 14 olan 1 milyar dolar›n üzerinde ihracat ya- Romanya
p›lan ülke say›s›, 2005 y›l›nda 15, 2006 y›l›nda 19, 2007 y›l›nda B.A.E.
ise 24 ülkeye ç›km›flt›r. Hollanda

“Sürdürülebilir ihracat art›fl› sa¤layacak rekabetçi yap›y› gelifl- 0 2.000 4.000 6.000 8.000 10.000 12.000 14.000

tirmek” amac›yla haz›rlanan ‹hracat Stratejik Plan› 2007-2009 Almanya ‹ngiltere ‹talya Fransa Rusya F. ‹spanya ABD Romanya B.A.E. Hollanda
ile aç›klanan genel hedef ise 2009 y›l› sonu itibar›yla 125 mil- 2007 11.994 8.626 7.479 5.974 4.727 4.580 4.145 3.651 3.241 3.018
yar dolarl›k ihracat rakam›na ulafl›lmas› ve Türkiye'nin dünya 2006 9.686 6.814 6.752 4.604 3.238 3.720 5.061 2.350 1.986 2.539
ihracat›ndan ald›¤› pay›n %1,2 seviyesine ç›kar›lmas› olmufltur. Kaynak: TÜ‹K

14
Global ekonomik e¤ilimler dikkate al›narak 2000 y›l›nda yürür- 2006 y›l›nda en çok ithalat yap›lan on ülke s›ralamas›nda yer
lü¤e konulan “Komflu ve Çevre Ülkeler ile Ticari ve Ekonomik alan ‹spanya ve Güney Kore’nin yerini 2007 y›l›nda ‹sviçre ve
‹liflkilerin Gelifltirilmesi” ve 2003 y›l›nda yürürlü¤e konulan Ukrayna alm›flt›r. 2007 y›l›nda en fazla ithalat yap›lan ülke,
“Afrika Ülkeleri ile Ticari ve Ekonomik ‹liflkilerin Gelifltirilmesi” 2006 y›l›nda oldu¤u gibi Rusya Federasyonu olmufltur. 23.506
stratejileri çerçevesinde bu ülkelere yönelik ihracat 2007 y›l›n- milyon dolarl›k ithalat de¤erine sahip Rusya Federasyonu’nu
da s›ras›yla %37,3 ve %30,9 oranlar›nda artarak 40,3 ve 5,9 Almanya, Çin ve ‹talya takip etmifltir.
milyar dolara ulaflm›flt›r. Böylece komflu ve çevre ülkelerin ih-
racat içindeki pay› %37,6, Afrika ülkelerinin ihracat içindeki EN ÇOK ‹THALAT YAPILAN ‹LK ON ÜLKE (milyon USD) (2006-2007)
pay› ise %5,5 olarak gerçekleflmifltir. 2005 y›l› bafl›ndan itiba- 2006 2007
Ülkeler De¤iflim (%)
ren ise “Asya-Pasifik Ülkeleri ile Ticari ve Ekonomik ‹liflkilerin De¤er Pay (%) De¤er Pay (%)
Gelifltirilmesi” stratejisi uygulanmaya bafllam›flt›r. Bu strateji- Rusya Fed. 17.806 12,8 23.506 13,8 32,0
nin temel hedefi, bölgeye yönelik ihracat›n 2010 y›l› itibar›yla 8 Almanya 14.768 10,6 17.547 10,3 18,8
milyar dolara yükseltilmesidir.
Çin 9.669 6,9 13.224 7,8 36,8

A.4.2. ‹thalat ‹talya 8.663 6,2 9.967 5,9 15,1

‹thalat politikas›n› uluslararas› taahhütler çerçevesinde, ihra- A.B.D. 6.261 4,5 8.144 4,8 30,1

cata dönük, teknoloji yo¤un, katma de¤eri yüksek, uluslararas› Fransa 7.240 5,2 7.832 4,6 8,2
standartlara uygun üretim yap›s›n› destekler biçimde flekillen- ‹ran 5.627 4,0 6.614 3,9 17,5
dirmeyi hedefleyen Türkiye’nin 1980'li y›llarda artan ithala- ‹ngiltere 5.137 3,7 5.471 3,2 6,5
t›n›n, 2000 ve 2007 döneminde dünya ithalat›ndan ald›¤› pay
‹sviçre 4.015 2,9 5.269 3,1 31,2
%1’ler dolay›nda seyretmeye bafllam›flt›r.
Ukrayna 3.059 2,2 4.518 2,7 47,7
TÜRK‹YE ‹THALATININ DÜNYA ‹THALATI ‹Ç‹NDEK‹ PAYI
Öteki Ülkeler 57.331 41,1 67.895 39,9 18,4
(2000-2007) (milyar USD)
Genel toplam 139.576 100,0 169.987 100,0 21,8
Y›llar Dünya Türkiye Pay (%)
Kaynak: TÜ‹K
2000 6.669 54,50 0,82
2001 6.441 41,40 0,64
EN ÇOK ‹THALAT YAPILAN ‹LK ON ÜLKE (milyon USD)
2002 6.693 51,55 0,77
Rusya
2003 7.778 69,34 0,89 Almanya
2004 9.495 97,54 1,03 Çin
2005 10.783 116,77 1,08 ‹talya
ABD
2006 12.380 139,58 1,13
Fransa
2007 13.950 169,99 1,22
‹ran
Kaynak: WTO, TÜ‹K ‹ngiltere
‹sviçre
2007 y›l›nda toplam ithalat de¤eri, bir önceki y›la göre %21,8
Ukrayna
artarak 169,99 milyar dolar olmufltur. ‹thalat art›fl›nda baflta
petrol olmak üzere enerji ve emtia fiyatlar›nda yaflanan art›fl- 0 5.000 10.000 15.000 20.000 25.000
larla birlikte Türkiye’de ve uluslararas› piyasalarda meydana Rusya Almanya Çin ‹talya ABD Fransa ‹ran ‹ngiltere ‹sviçre Ukrayna
gelen kur de¤ifliklikleri etkili olmufltur. 2007 y›l›nda gerçeklefl- 2007 23.506 17.547 13.224 9.967 8.144 7.832 6.614 5.471 5.269 4.518
tirilen ithalat›n yap›s›na bak›ld›¤›nda %15,9 oran›nda yat›r›m 2006 17.806 14.768 9.669 8.663 6.261 7.240 5.627 5.137 4.015 3.056
mal›, %72,7 oran›nda ara mal› ve %11 oran›nda da tüketim ma-
Kaynak: TÜ‹K
l› ithalat›n›n yap›ld›¤› görülmektedir.
2007 y›l›nda ilk kez ithalat oran›n›n üzerinde art›fl kaydeden ih- 2000-2007 y›llar› aras› ihracat-ithalat karfl›laflt›rmas› afla¤›da-
racat söz konusu dönemde ekonomik büyümeye de önemli kat- ki gibidir:
k› sa¤lam›flt›r.
‹HRACAT-‹THALAT KARfiILAfiTIRMASI (2000-2007)
SON ON YILLIK TOPLAM ‹THALAT (1998-2007) 180 ihracat ithalat
160
200,0 140
(milyar USD)
(milyar USD)

150,0 120
100
100,0 80
50,0 60
40
0,0 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 20
ithalat 46,0 40,7 54,5 41,4 51,6 69,3 97,5 116,8 139,6 170,0 0
2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007
Kaynak: TÜ‹K Kaynak: TÜ‹K

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 15


2007 y›l›nda d›fl ticaret a盤› 62,8 milyar dolar olurken, ihraca- dokuz ayl›k döneminde sabit fiyatlarla büyüme %3,0 oran›nda ar-
t›n ithalat› karfl›lama oran›, 2006 y›l›na k›yasla art›fl göstererek tarak 77,5 milyar TL olarak gerçekleflmifltir. Cari fiyatlarla GSYH
%63 seviyesinde gerçekleflmifltir. ise %15,6 oran›nda artarak 731,3 milyar TL olmufltur.
IMF 19. stand-by anlaflmas›n›n sona erdi¤i May›s 2008
A.4.3. Seçilmifl Ülke Gruplar›na Göre D›fl Ticaret
itibar›yla Orta Vadeli Mali Çerçeve aç›klanarak dört y›ll›k he-
Türkiye d›fl ticareti ülke gruplar›na göre, Avrupa Birli¤i ülkele- defler revize edilmifltir. Yeni bir stand-by anlaflmas› imzalan-
ri, Türkiye Serbest Bölgeleri ve öteki ülkeler olmak üzere üç mas› konusunda uzun bir tereddüt sonras›nda k›sa dönemli bir
ana grupta toplanmaktad›r. Genel olarak serbest bölgeler; ül- anlaflma imzalanmas› yönünde görüflmeler Aral›k sonu
kenin siyasi s›n›rlar› içinde olmakla beraber gümrük bölgesi d›- itibar›yla devam etmektedir.
fl›nda say›lan, ülkede geçerli ticari, mali ve iktisadi alanlara ilifl-
Küresel düzeyde mali piyasalarda yaflanan sorunlar›n derinle-
kin hukuki ve idari düzenlemelerin uygulanmad›¤› ya da k›s-
flerek krize dönüflmesi, y›l›n son çeyre¤inde, baflta tüketici gü-
men uyguland›¤›, s›nai ve ticari faaliyetler için daha genifl tefl-
veni olmak üzere, kredi arz ve talebindeki zay›flaman›n devam
viklerin tan›nd›¤› ve fiziki olarak ülkenin öteki k›s›mlar›ndan ay-
edebilece¤ine iflaret etmektedir. Nitekim, Ekim ay›n›n ilk yar›s›-
r›lan yerler olarak tan›mlanmaktad›r. Türkiye genelinde top-
na iliflkin veriler, tüketici kredilerinin tüm alt kalemlerde (ko-
lamda 20 adet serbest bölge faal durumdad›r.
nut, tafl›t ve öteki) reel olarak geriledi¤ine iflaret etmektedir.
2007 y›l›nda Türkiye Serbest Bölgeleri’ne yap›lan ihracat bir Bu çerçevede, y›l›n geri kalan›nda özel tüketim harcamalar›n›n
önceki y›la göre %0,9 düflüfl göstermifl, buna karfl›l›k Avrupa zay›flamaya devam edece¤i tahmin edilmektedir. Öte yandan,
Birli¤i’nin (AB) ihracattaki a¤›rl›¤› devam etmifltir. 2006 y›l›na ayn› dönemde, bütçe hedefleriyle uyumlu olarak, kamu tüke-
göre AB ülkelerine yap›lan ihracat %26 artarak 60,4 milyar tim harcamalar›n›n h›zlanmas› beklenmektedir. Nitekim, Eylül
dolar seviyesinde gerçekleflmifltir. AB ülkeleri %56,3 ile ihra- ay› merkezi yönetim bütçe sonuçlar› kamu tüketim harcamala-
catta en yüksek paya sahiptir. Öteki ülkeler grubu alt›nda yer r›nda art›fla iflaret etmektedir (Kaynak: TCMB; Ekim 2008 Enf-
alan ülkelere yap›lan ihracat ise %26,5 artm›flt›r. lasyon Raporu).
2007 y›l›nda toplam ithalat›n 68.590 milyon dolar› (%40,35’i)
AB ülkelerinden, 100.176 milyon dolarl›k k›sm› (%58,93’ü) öteki B.1. Gayri Safi Yurtiçi Has›la (GSYH)
ülkelerden, 1.221 milyon dolarl›k k›sm› ise serbest bölgelerden ya- 2008 y›l›n›n ilk dokuz ay›nda GSYH bir önceki y›l›n ayn› dönemine
p›lm›flt›r. Aç›klanan bu büyüme rakamlar›yla AB ülkelerinden ya- göre %3,0 oran›nda büyüme kaydetmifltir. 2008 y›l›n›n ilk 3 döne-
p›lan ithalat %15,5, serbest bölgelerden yap›lan ithalat %29,3, mi itibar›yla büyüme rakamlar› geçen y›l›n ayn› dönem rakamlar›-
öteki ülkelerden yap›lan ithalat ise %26,4’lük art›fl göstermifltir. n›n oldukça gerisindedir. Y›l›n ilk çeyre¤inde, önceki y›l›n ayn› dö-
nemindeki düflük baz›n da katk›s›yla %6,7 oran›nda gerçekleflen
‹hracat (milyon USD) ‹thalat (milyon USD)
GSYH büyüme oran›, y›l›n ikinci ve üçüncü çeyre¤inde belirgin ola-
Ülkeler 2006 2007 De¤iflim 2006 2007 De¤iflim
rak düflerek, s›ras›yla %2,3 ve %0,5 olarak gerçekleflmifltir.
De¤er Pay (%) De¤er Pay (%) % De¤er Pay (%) De¤er Pay (%) %
Avrupa GSYH GEL‹fiME HIZI (sabit fiyatlarla %)
Birli¤i 47.935 56,0 60.405 56,4 26,0 59.401 42,6 68.590 40,4 15,5
Y›llar 1. Dönem 2. Dönem 3. Dönem 9 Ayl›k
Ülkeleri
2007 8,1 4,1 3,3 5,1
Türkiye
2008 6,7 2,3 0,5 3,0
Serbest 2.967 3,5 2.940 2,7 -0,9 944 0,7 1.221 0,7 29,3
Kaynak: TÜ‹K
Bölgeleri
Öteki
34.633 40,5 43.809 40,9 26,5 79.231 56,8 100.176 58,9 26,4 DPT 2009 y›l› program›na göre 2008 y›l› gerçekleflmeleriyle
Ülkeler
birlikte toplam GSYH de¤eri 994.314 milyon USD olarak beklen-
Genel
85.535 100,0 107.154 100,0 25,3 139.576 100,0 169.987 100,0 21,8 mektedir. Buna göre 2008 y›l› kifli bafl› GSYH de¤erinin 11.228
toplam
USD, 2009 program›nda da 10.913 USD olarak gerçekleflece¤i
Kaynak: TÜ‹K
tahmin edilmektedir. Ancak bu hedeflerin tutturulmas›n›n enf-
lasyondaki düflüfl trendinin devam etmesine, faiz oranlar›n›n in-
B. 2008 YILI EKONOM‹K GEL‹fiMELER‹ mesine, kamu maliyesindeki olumlu geliflmelere ve ekonomide
Son y›llardaki global ekonomideki geliflim trendinin yerini durgun- gerçeklefltirilmesi planlanan yap›sal reformlara ba¤l› oldu¤u dü-
lu¤a b›rakt›¤› 2007 y›l›n›n izleri 2008’de de derinleflerek devam flünülmektedir. Hedeflere ulafl›lmas›nda ayr›ca, ABD ekonomi-
etmifltir. Türkiye ekonomisinde kesintisiz büyüme süreci uluslara- sindeki de¤iflikliklerin ve Ortado¤u’da meydana gelebilecek s›-
ras› kriz flartlar›na karfl›n 2008 y›l›nda da devam etmifl, y›l›n ilk cak geliflmelerin de etkili olaca¤› düflünülmektedir.

Cari Fiyatlarla 1998 Y›l› Fiyatlar›yla


Y›l Sonu Sat›n Alma Gücü SAGP’ye Göre
Y›llar Nüfusu(1) Fert Bafl›na GSYH GSYH (Milyon TL) Fert Bafl›na GSYH Paritesi (SAGP) Fert Bafl›na GSYH
(Bin Kifli) GSYH (Milyon TL) (USD/TL)(3) (USD)
TL USD(2) TL USD(2)
2008(4) 71.419 994.315 13.922 11.228 105.257 1.474 5.668 0,994581 13.998
2009(5) 72.240 1.111.438 15.385 10.913 109.467 1.515 5.827 1,042321 14.761
Kaynak: TÜ‹K, OECD, DPT (3) OECD taraf›ndan GSYH için hesaplanan sat›n alma gücü paritesidir.
(1) TÜ‹K y›l sonu nüfus tahminidir. (4) DPT tahminidir.
(2) Merkez Bankas› döviz al›fl kuru kullan›larak hesaplanm›flt›r. (5) Program

16
Merkez Bankas›’n›n Ekim ay› Enflasyon Raporu’na göre ise B.3. Sektörel Geliflmeler
2008 y›l› sonunda enflasyonun %11,1 olarak gerçekleflmesi bek-
2008 y›l›nda ekonomik faaliyetlerin iç talep ve yat›r›m e¤ili-
lenmektedir. Enflasyonun, %70 olas›l›kla, 2009 y›l› sonunda
mindeki yavafllamaya paralel h›z kesece¤i, bunun da sektörel
%6,1 ile %9,1 aras›nda (orta noktas› 7,6), 2010 y›l› sonunda ise
geliflmeler üzerinde etkilerinin olaca¤› tahmin edilmektedir.
%4,3 ile %7,9 aras›nda (orta noktas› 6,1) gerçekleflece¤i tah-
min edilmektedir. 2011 y›l›n›n üçüncü çeyre¤i itibar›yla ise enf- 2008 y›l›n›n ilk dokuz ayl›k döneminde büyümeye esas katk› yi-
lasyonun %5,4 düzeyine düflmesi beklenmektedir. ne sanayi sektöründen gelmifltir. Yüksek sanayi üretimi ayn›
zamanda ticaret ve ulaflt›rma-haberleflme sektörlerinin büyü-
B.2. Gayri Safi Yurtiçi Has›la (GSYH) ve Harcamalar mesine de katk›da bulunmufltur.
Yöntemiyle Sabit Sermaye Yat›r›m› SAB‹T SERMAYE YATIRIMLARININ SEKTÖREL DA⁄ILIMI1
2008 y›l› ilk döneminde %10,1 büyüyen sabit sermaye yat›r›m- (Cari Fiyatlarla, %)
lar›, ikinci ve üçüncü dönemde bu büyüme e¤ilimini devam et- 2008(2) 2009(3)
Sektörler
tiremeyerek s›ras›yla %0,8 ve %5,4 küçülmüfl, böylelikle ilk Kamu Özel Toplam Kamu Özel Toplam
dokuz ay büyümesi %0,9 olarak gerçekleflmifltir. Tar›m 8,5 3,0 4,0 11,6 3,0 4,4
Madencilik 2,3 1,6 1,7 2,4 1,6 1,8
Y›l›n ilk iki döneminde küçülen kamu sabit sermaye yat›r›mlar›
‹malat 1,1 45,0 37,4 1,2 44,8 37,4
üçüncü dönemde %22,2 gibi yüksek bir büyüme oran› yakala-
Enerji 9,4 3,3 4,4 9,0 3,5 4,4
m›fl, böylece dokuz ay sonunda %1,2 geliflme kaydedilmifltir.
Ulaflt›rma 30,0 17,6 19,8 30,9 18,0 20,2
Kamunun makine-teçhizat yat›r›mlar› söz konusu dönemde
Turizm 0,3 6,8 5,7 0,3 6,7 5,6
%30,3 artmas›na karfl›n büyümedeki daralma %3,8 küçülen in-
Konut 1,7 12,6 10,7 1,7 12,2 10,4
flaat yat›r›mlar›ndan kaynaklanm›flt›r. Bu dönemde kamunun
E¤itim 13,0 1,1 3,1 11,1 1,1 2,8
sabit sermaye yat›r›mlar›ndan ald›¤› pay ise %3,0 olmufl, bu-
Sa¤l›k 6,9 4,6 5,0 6,7 4,8 5,1
nun %0,6’s›n› makine-teçhizat, %2,4’ünü inflaat yat›r›mlar›
Öteki Hizmetler 26,9 4,3 8,2 25,3 4,3 7,9
oluflturmufltur.
TOPLAM 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0
Dokuz ayl›k dönemde sabit sermaye yat›r›mlar›n›n %87,8’ini Kaynak: DPT
oluflturan özel sektör yat›r›mlar›ndaki büyüme ise ilk dönem (1) Merkezi Yönetim Bütçesinde yat›r›m iflçili¤i dahildir.
(2) Gerçekleflme Tahmini (3) Program
için %12,1 olurken, ikinci dönemde %1,4 seviyelerinde seyret-
mifl, üçüncü dönemde ise %10,0 küçülmüfltür. Böylece dokuz B.3.1. Tar›m
ayl›k ortalama büyüme %0,8 olarak gerçekleflmifltir.
2008 y›l›n›n ilk çeyre¤inde %2,6 büyüyen tar›m sektörü, y›l›n
ikinci üç ayl›k döneminde %3,6 küçülme yaflam›fl, üçüncü üç
HARCAMALAR YÖNTEM‹YLE SAB‹T SERMAYE YATIRIMLARI GEL‹fiME HIZI (%) ayl›k dönemde tekrar %2,2 büyüyerek, 2008 y›l›n›n ilk dokuz
(2007-2008 ilk üç dönem) (sabit fiyatlarla) ay›n› %0,7’lik büyüme ile kapatm›flt›r.
Y›llar 1. Dönem 2. Dönem 3. Dönem 9 Ayl›k
2007 4,5 3,9 4,7 - B.3.2. Sanayi
2008 10,1 -0,8 -5,4 0,9 Devlet Planlama Teflkilat›’n›n haz›rlad›¤› 2008-2010 Orta Va-
Kaynak: TÜ‹K deli Plan’da bu dönemde imalat sanayisinde ihracata dönük bir
yap› içerisinde yüksek katma de¤erli mal üretiminin art›r›lmas›
GSYH geliflmeleri harcamalar yönünden incelendi¤inde, özel temel amaç olarak belirlenmifltir. Madencilikte ise hammadde
tüketim harcamalar›n›n y›l›n ikinci çeyre¤inde geçen y›l›n ayn› arz güvenli¤inin gelifltirilmesi, madenlerin yurtiçinde ifllenerek
dönemine göre %2,8 oran›nda artt›¤›, kamu tüketim harcama- katma de¤erinin art›r›lmas› yoluyla ülke ekonomisine katk›n›n
lar›n›n ise %3,7 oran›nda geriledi¤i görülmektedir. Toplam ya- gelifltirilmesi esast›r.
t›r›m harcamalar›ndaki küçülmede kamu yat›r›m harcamalar›n- Önceki y›llarda özel sabit sermaye yat›r›mlar›nda kaydedilen
daki daralma ve özel yat›r›m harcamalar›nda belirgin yavaflla- yüksek oranl› art›fltan kaynaklanan üretim kapasitesindeki ar-
man›n etkisi vard›r. Kamu yat›r›mlar›ndaki küçülmede önceki t›fllar ve imalat sanayi ihracat›n›n ulaflt›¤› yüksek seviye, sana-
y›la ait yüksek baz etkili olurken, özel makine-teçhizat yat›r›m- yi sektörünü destekleyici etkenler olarak ortaya ç›kmaktad›r.
lar›nda gözlenen küçülme iç talepte ortaya ç›kan yavafllama ile Verimlilik art›fl›nda son y›llarda sa¤lanan iyileflmeler de sanayi
tüketici ve yat›r›mc› güvenindeki azalmadan kaynaklanm›flt›r. üretimindeki art›fl›n devam etmesini destekleyecektir.
2008 y›l›n›n ikinci çeyre¤inde özel tüketim ve yat›r›m harca- 2008 y›l›n›n ilk üç çeyre¤inde sanayi alt sektörlerinden maden-
malar›nda belirgin bir yavafllama ve toplam kamu harcamalar›- cilik ve tafl ocakç›l›¤› %6,3, imalat %3,2 ve elektrik/gaz/su sek-
n›n büyümeye katk›s›n›n negatif oldu¤u gözlenmektedir. ‹ç ta- törü ise %6,0 geliflme göstermifltir.
lepte ortaya ç›kan yavafllamaya paralel olarak mal ve hizmet
2007 2008
ithalat›n›n da yavafllamas›na karfl›l›k, d›fl talebin gücünü koru- Sektörler
1. Dönem 2. Dönem 3. Dönem 1. Dönem 2. Dönem 3. Dönem 9 Ay
mas› ve turizm gelirlerindeki art›fl, net ihracat kaleminin büyü- Madencilik ve Taflocakç›l›¤› 9,3 9,4 10,9 8,4 7,7 3,9 6,3
meye katk›s›n›n pozitif olmas›n› sa¤lam›flt›r. ‹malat 10,4 4,1 4,6 7,3 3,4 -1,1 3,2
2009 Y›l› Ekonomik Program›’nda ise sabit sermaye yat›r›mla- Elektrik, Gaz, Buhar ve
6,6 8,3 6,6 8,3 6,0 4,1 6,0
r›nda 2008 y›l›nda %4,3, 2009 y›l›nda ise %5,0 büyüme öngö- S›cak Su Üretimi ve
Da¤›t›m›
rülmüfltür.
Kaynak: TÜ‹K

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 17


2007 y›l› Kas›m ay›nda %82,6 olan üretim de¤eri a¤›rl›kl› kapa- 2008 y›l›n›n ilk on ay›nda kurulan toplam 83.946 adet flirket ve
site kullan›m oran›, 2008 y›l› Kas›m ay›nda %72,9 seviyesinde ticari unvanl› iflyerinin %35’ini toptan ve perakende ticaret
gerçekleflmifltir. Bu dönemde iflyerlerinin tam kapasite ile çal›- birimleri oluflturmufltur. Ayn› dönemde kapanan flirket ve ticari
flamamas›n›n en önemli nedeni talep yetersizli¤idir. Öteki ne- unvanl› iflyerlerinin %66’s› yine toptan ve perakende ticaret
denler aras›nda hammadde yetersizli¤i, mali olanaks›zl›klar, ifl- birimleridir.
çilerle ilgili meseleler ve enerji yetersizli¤i say›lmaktad›r. Ka-
s›m ay› üretim miktar›n›n %3,6 azald›¤› iflyerlerinde Aral›k ay› KURULAN/KAPANAN fi‹RKET ve T‹CAR‹ UNVANLI ‹fiYERLER‹N‹N FAAL‹YET
üretim miktar›n›n da %5,9 azalaca¤› tahmin edilmektedir.
KOLUNA GÖRE DA⁄ILIMI (Ocak-Ekim 2008) (adet)
Faaliyet Kolu Kurulan Kapanan
KARfiILAfiTIRMALI AYLIK KAPAS‹TE KULLANIM ORANLARI (2007-2008) Tar›m 732 170
85,0 Sanayi 13.309 3.784
80,0 ‹nflaat 13.246 3.497
(%)

75,0 Ticaret 29.488 27.216


Ulaflt›rma-haberleflme 7.824 1.566
70,0
Gayrimenkul 8.431 1.924
65,0
O fi M N M H T A E E K A Di¤er 10.916 2.938
2007 78,3 80,1 82,0 81,7 83,3 83,5 81,9 80,3 83,2 83,1 82,6 81,1 Toplam 83.946 41.095
2008 80,3 79,3 81,2 81,7 82,4 82,3 80,0 76,2 79,8 76,7 72,9 - Kaynak: TÜ‹K

Kaynak: TÜ‹K

KURULAN/KAPANAN fi‹RKET ve T‹CAR‹ UNVANLI ‹fiYERLER‹N‹N FAAL‹YET


B.3.3. ‹nflaat KOLUNA GÖRE DA⁄ILIMI (Ocak-Ekim 2008)
‹nflaat sektörü 2008 y›l›n› en durgun geçiren sektörlerden biri kurulan kapanan
olmufltur. ‹lk çeyrekte %1,5 büyüyen inflaat sektörü, ikinci çey- 100
rekte %0,2, üçüncü çeyrekte ise %4,3 küçülerek y›l›n ilk dokuz 80
(%)

ay›n› %1,1’lik daralma ile kapatm›flt›r. 60


40
‹nflaat yat›r›mlar›na öncü gösterge olan bina ruhsatlar› 2008
y›l›n›n ikinci çeyre¤inde bir önceki döneme göre özel sektör 20

kaynakl› %20,1 oran›nda azalm›flt›r. Mevsimsellikten ar›nd›r›l- 0


tar›m sanayi inflaat ticaret ulaflt›rma- gayrimenkul di¤er
m›fl verilere göre konut ruhsatlar›n›n 2007 y›l›n›n ikinci çeyre- haberleflme
¤inden bu yana sürekli olarak geriledi¤i görülmektedir. Küresel Kaynak: TÜ‹K
düzeyde ortaya ç›kan mali krizin ülkemizdeki kredi arz›n› olum-
suz yönde etkilemesine ba¤l› olarak, özel inflaat harcamalar› B.3.5. Ulaflt›rma-Haberleflme
art›fl h›z›nda gözlenen yavafllaman›n, y›l›n son çeyre¤inde h›z-
lanarak devam edece¤i düflünülmektedir. 2007 y›l›nda ulaflt›rma ve haberleflme sektöründe görülen bü-
yüme e¤ilimi 2008 y›l›n›n ilk üç döneminde de devam etmifl,
B.3.4. Ticaret söz konusu dönemi %4,3’lük büyüme oran›yla kapatan sektör,
ilk çeyrekte %7,8, ikinci çeyrekte %4,0, üçüncü çeyrekte ise
Ticaret sektörü geliflme h›z› 2008 y›l›n›n ilk çeyre¤i için %9,3,
%1,5 geliflme göstermifltir.
ikinci çeyre¤i için %3,9 olmufl, üçüncü çeyrekte %1,8 küçülen
sektör ilk dokuz ayl›k dönemi %3,6’l›k büyüme ile kapatm›flt›r. B.3.6. Konut Sahipli¤i
2007 y›l›n›n ilk on ay›nda kurulan ve kapanan flirket ve koopera- 2008 y›l›n›n ilk üç çeyre¤inde s›ras›yla %1,5, %1,6 ve %2,5’lik
tifler ile kurulan ticari unvanl› iflyeri say›s›nda azalma görülmek- art›fl yakalayan konut sahipli¤i sektörü ilk dokuz ayl›k dönemi
tedir. Kapanan ticari unvanl› iflyeri say›s›nda %72,3 düzeyinde %1,9 büyüme ile kapatm›flt›r.
yüksek oranl› bir art›fl olmufltur. Yap›lan tebligatlarla ticari faali-
yeti bulunmad›¤› tespit edilerek re’sen kapat›lan ticaret unvanl› B.3.7. Gayrimenkul, Kiralama ve ‹fl Faaliyetleri
iflyerlerinin kay›tlar›yla birlikte bu say› 33.347’ye ç›km›flt›r.
Gayrimenkul, kiralama ve ifl faaliyetlerinin 2008 y›l› ilk dokuz
ay›nda GSYH’dan ald›¤› pay %3,2 olmufltur. Ayn› y›l›n ilk çeyre-
KURULAN / KAPANAN fi‹RKET VE T‹CAR‹ UNVANLI ‹fiYERLER‹ ¤inde %7,1, ikinci çeyre¤inde %9,2, üçüncü çeyre¤inde %7,3
(2007-2008 Ocak-Ekim) büyüyen sektör ortalama %7,8’lik büyüme rakam›na ulaflm›flt›r.
Ocak-Ekim 2007 Ocak-Ekim 2008 De¤iflim (%)
Kurulan fiirket ve B.4. D›fl Ticaret
46.664 43.239 -7,3
Kooperatifler
Kapanan fiirket ve
2008 y›l›n›n ilk on ay›nda ihracat yaklafl›k 115 milyar dolara, it-
8.063 7.748 -3,9 halat ise 178 milyar dolara ulaflm›flt›r. ‹hracat art›fl h›z›n›n yük-
Kooperatifler
Kurulan Ticari
41.358 40.707 -1,6 sek bir oranda olmas› ekonomiye olumlu yön vermesi aç›s›n-
Unvanl› ‹flyerleri dan sevindiricidir.
Kapanan Ticari
19.349 33.347 72,3
Unvanl› ‹flyerleri
Kaynak: TÜ‹K

18
‹LK ON AYLIK DIfi T‹CARET (2007-2008) (bin USD) EN ÇOK ‹HRACAT YAPILAN ‹LK ON ÜLKE
‹hracat ‹thalat D›fl Ticaret Dengesi D›fl Ticaret Hacmi Karfl›lama
Aylar
(2007-2008 Ocak-Ekim) (milyon USD)
De¤iflim De¤iflim De¤iflim De¤iflim Oran›
De¤er De¤er De¤er De¤er
(%) (%) (%) (%) (%) Almanya
Ocak- BAE
Ekim 86.228.934 - 137.310.957 - -51.082.024 - 223.539.891 - 62,8 ‹ngiltere
2007
‹talya
Ocak-
Ekim 114.962.786 33,3 178.407.622 29,9 -63.444.837 24,2 293.370.408 31,2 64,4 Fransa
2008 Rusya F.
Kaynak: TÜ‹K ABD
‹spanya
2007-2008 OCAK-EK‹M AYLARI DIfi T‹CARET‹ Romanya
300.000 Irak
250.000
(milyon USD)

200.000 0 2.000 4.000 6.000 8.000 10.000 12.000


150.000 Almanya BAE ‹ngiltere ‹talya Fransa Rusya F. ABD ‹spanya Romanya Irak
100.000
O-E 2008 11.220 7.308 7.207 6.944 5.861 5.729 3.643 3.588 3.588 3.058
50.000
0 O-E 2007 9.823 2.498 6.912 5.973 4.736 3.824 3.493 3.769 2.947 2.304
Ocak-Ekim 2007 Ocak-Ekim 2008
ihracat 86.229 114.963 Kaynak: TÜ‹K

ithalat 137.311 178.408


d›fl tic. hacmi 223.540 293.370 2008 y›l› ilk on ayl›k dönemde en çok ihracat›n yap›ld›¤› ülke
2007 y›l›n›n ayn› döneminde oldu¤u gibi 11,2 milyar dolar ile Al-
Kaynak: TÜ‹K
manya olmufltur. Geçen y›l›n ayn› dönemine göre bu ülkeye
DPT taraf›ndan haz›rlanan 2009 y›l› program hedeflerine göre gerçeklefltirilen ihracat %14,2 artm›flt›r. Bu dönemde Birleflik
2008 y›l› sonunda ihracat de¤erinin yaklafl›k 137,5 milyar do- Arap Emirlikleri’ne yap›lan ihracat›n yaklafl›k 3 kat artmas› ise
lar, ithalat de¤erinin 218 milyar dolar olaca¤›, d›fl ticaret hacmi- dikkat çekicidir.
nin ise 2008 y›l›nda, 2007 y›l› sonuna göre %28,3, 2009 y›l›n-
da, 2008 y›l› sonuna göre %7,3 artaca¤› tahmin edilmektedir. B.4.2. ‹thalat
DIfi T‹CARET (2008-2009) (milyon USD) 2008 Ocak-Ekim döneminde ithalat 2007 y›l›n›n ayn› dönemi-
‹hracat ‹thalat D›fl Ticaret Dengesi D›fl Ticaret Hacmi
ne göre %29,9 artarak 178.408 milyon dolar olarak gerçeklefl-
Y›l De¤iflim De¤iflim De¤iflim De¤iflim mifltir. Bu dönemde ithalat›n %36,9’u Avrupa Birli¤i ülkelerin-
De¤er De¤er De¤er De¤er
(%) (%) (%) (%) den yap›lm›flt›r (65.921 milyon dolar).
2008* 137.500 28,3 218.000 28,2 -80.500 28,0 355.500 28,3
2009** 149.000 8,4 232.500 6,7 -83.500 3,7 381.500 7,3
2007-2008 OCAK-EK‹M DÖNEM‹ EN ÇOK ‹THALAT YAPILAN
Kaynak: DPT
*Gerçekleflme Tahmini / **Program ‹LK ON ÜLKE (bin USD)
Ocak-Ekim 2007 Ocak-Ekim 2008 De¤iflim
Ülkeler
B.4.1. ‹hracat De¤er Pay (%) De¤er Pay (%) (%)
Rusya Fed. 18.614.167 13,6 27.368.418 15,3 47,0
Devlet Planlama Teflkilat›, Orta Vadeli Program 2009-2011’de,
Almanya 13.863.481 10,1 16.180.009 9,1 16,7
2009 y›l› için ihracat hedefini 149 milyar dolar olarak belirlemifl-
Çin 10.640.231 7,7 13.599.917 7,6 27,8
tir. 2008 Ocak-Ekim döneminde; 2007 y›l›n›n ayn› dönemine gö-
A.B.D. 6.639.809 4,8 10.448.477 5,9 57,4
re ihracat %33,3 artarak 114.963 milyon dolara ulaflm›flt›r.
‹talya 8.123.677 5,9 9.751.759 5,5 20,0
2007-2008 OCAK-EK‹M DÖNEM‹ EN ÇOK ‹HRACAT YAPILAN Fransa 6.371.206 4,6 8.014.798 4,5 25,8
‹ran 5.539.812 4,0 7.488.007 4,2 35,2
‹LK ON ÜLKE (bin USD)
Ukrayna 3.789.678 2,8 5.526.689 3,1 45,8
Ocak-Ekim 2007 Ocak-Ekim 2008 De¤iflim
Ülkeler ‹spanya 3.418.492 2,5 4.045.258 2,3 18,3
De¤er Pay (%) De¤er Pay (%) (%)
Güney Kore 3.558.080 2,6 3.504.802 2,0 -1,5
Almanya 9.822.546 11,4 11.220.053 9,8 14,2
Öteki Ülkeler 56.752.324 41,3 72.479.488 40,6 27,7
‹ngiltere 6.911.502 8,0 7.207.163 6,3 4,3
Genel toplam 137.310.957 100,0 178.407.622 100,0 29,9
B.A.E. 2.497.962 2,9 7.308.388 6,4 192,6
Kaynak: TÜ‹K
‹talya 5.972.915 6,9 6.944.053 6,0 16,3
Rusya 3.823.699 4,4 5.728.786 5,0 49,8
Fransa 4.735.998 5,5 5.861.495 5,1 23,8
Irak 2.304.453 2,7 3.057.740 2,7 32,7
A.B.D. 3.492.708 4,1 3.643.454 3,2 4,3
‹spanya 3.769.354 4,4 3.588.422 3,1 -4,8
Romanya 2.947.447 3,4 3.588.171 3,1 21,7
Öteki Ülkeler 39.950.351 46,3 56.815.062 49,4 42,2
Genel toplam 86.228.934 100,0 114.962.786 100,0 33,3
Kaynak: TÜ‹K

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 19


EN ÇOK ‹THALAT YAPILAN ‹LK ON ÜLKE C. IX. KALKINMA PLANI (2007-2013)
(2007-2008 Ocak-Ekim) (milyon USD)
1996-2005 döneminde y›ll›k ortalama olarak, geliflmifl ülkeler
Rusya F. %2,8, geliflmekte olan ülkeler, geliflmifl ülkelere yönelik ticare-
Almanya tin olumlu etkisiyle, % 5,1, dünya has›las› ise %3,8 oran›nda bü-
Çin yümüfltür. 2006-2010 döneminde, dünyada canl›l›¤›n devam
ABD etmesi ve y›ll›k ortalama olarak geliflmifl ülkelerin %2,9, gelifl-
‹talya mekte olan ülkelerin %5,8, dünya ekonomisinin ise %4,3 ora-
Fransa
n›nda büyümesi beklenmektedir.
‹ran Dünya ticareti dünya has›las›na göre daha h›zl› bir geliflme gös-
Ukrayna termektedir. Hizmetler dahil dünya ticaret hacmi 1996-2005
‹spanya döneminde y›lda ortalama %6,5 büyümüfltür. Bu geliflmeyi
G. Kore dünya genelinde ticaretin serbestleflmesinin yan›s›ra, petrol
0 5.000 10.000 15.000 20.000 25.000 30.000 d›fl› temel ürünlere olan talebin artmas› ve geliflmekte olan ül-
kelerin kendi aralar›nda yapt›klar› ticaretin genifllemesi de et-
kilemifltir. Dünya ticaret hacminin 2006-2010 döneminde y›lda
Rusya F. Almanya Çin ABD ‹talya Fransa ‹ran Ukrayna ‹spanya G. Kore ortalama %6,7 büyümesi beklenmektedir.
O-E 2008 27.368 16.180 13.600 10.448 9.752 8.015 7.488 5.527 4.045 3.505 Afla¤›daki çizelgelerde Türkiye’nin 2007–2013 y›llar›n› kapsa-
6.371 5.540 3.790
yan döneminin Devlet Planlama Teflkilat› taraf›ndan yap›lm›fl
O-E 2007 18.614 13.863 10.640 6.640 8.124 3.418 3.558
plan, hedef ve öngörüleri bulunmaktad›r.
Kaynak: TÜ‹K
MAKROEKONOM‹K GÖSTERGELER - 1
2008 y›l›n›n Ocak-Ekim döneminde, 2007 y›l›n›n ayn› dönemin- 2007* 2013**
2007-2013
de oldu¤u gibi ithalat yap›lan ilk on ülke aras›nda Rusya Fede- Cari GSYH GSYH Ortalamas› Reel
rasyonu birinci s›rada yer almaktad›r. Bu dönemde Rusya Fe- Fiyatlarla ‹çindeki ‹çindeki Art›fl Oran› (%)
(Milyar TL) Pay (%) Pay (%)
derasyonu’nun ithalattan ald›¤› pay %15,3 olurken ithalat mik-
tar› da geçen y›l›n ayn› dönemine göre %47 oran›nda artm›fl- Tar›m 62,5 8,6 7,8 3,6

t›r. Söz konusu art›flla 27.368 milyon dolar ithalat rakam›na Sanayi 168,8 26,8 27,2 7,8
Hizmetler - - 65,0 7,3
ulafl›l›rken Rusya Federasyonu’nu 16.180 milyon dolar ile Al-
GSYH 853,6 100,0 100,0 7,0
manya ve 13.600 milyon dolar ile Çin takip etmifltir.
Sabit Sermaye Yat›r›mlar› 184,1 25,8 24,2 9,1
B.4.3. Seçilmifl Ülke Gruplar›na Göre D›fl Ticaret Kamu 28,7 3,3 6,0 8,1
Özel 155,4 22,4 18,2 9,4
2008 y›l›n›n ilk on ay›nda ihracat›n %48,6’s› Avrupa Birli¤i ül-
Toplam Yurtiçi Talep - - 103,4 7,2
kelerine yap›lm›fl, ihracat›n art›fl oran› %14,6 olmufltur. ‹thalat-
Kaynak: DPT, TÜ‹K / *gerçekleflen **hedef
tan %36,9 pay alan bu ülkelere yap›lan ithalat ise %19,6 ora-
n›nda artm›flt›r. 2008 y›l›n›n ayn› döneminde Türkiye Serbest MAKROEKONOM‹K GÖSTERGELER - 2
Bölgeleri’ne yap›lan ihracat %10,4, ithalat ise %16,2 art›fl gös-
2007** 2013**
termifltir.
GSYH, Cari Fiyatlarla, Milyar TL 853,6 1.145,5
Kifli Bafl› GSYH (USD) 9.305 10.099
‹hracat (milyon USD) ‹thalat (milyon USD)
‹hracat (milyar USD) 107 210
Ülke Ocak-Ekim Ocak-Ekim Ocak-Ekim Ocak-Ekim ‹thalat (milyar USD) 170 275
2007 2008 De¤iflim 2007 2008 De¤iflim
Gruplar› Do¤rudan Yabanc› Sermaye Girifli (milyar USD) 22 12
Pay Pay % Pay Pay %
De¤er De¤er De¤er De¤er ‹stihdam Art›fl› (%) 1,1 3,3
(%) (%) (%) (%)
TÜFE art›fl› (y›l sonu, %) 8,8 3,0
Avrupa
Kaynak: DPT, TÜ‹K / *gerçekleflen **hedef
Birli¤i 48.705 56,5 55.820 48,6 14,6 55.140 40,2 65.921 36,9 19,6
Ülkeleri
(AB 27) SEKTÖREL KAMU SAB‹T SERMAYE YATIRIMLARI
Türkiye 2013 2007-2013
Serbest 2.388 2,8 2.637 2,3 10,4 1.022 0,7 1.188 0,7 16,2
Sektörler Milyon TL Milyon TL
Bölgeleri (cari % Pay (2006 % Pay
Öteki fiyatlarla) fiyatlar›yla)
35.136 40,7 56.505 49,2 60,8 81.149 59,1 111.299 62,4 37,2 Tar›m 5.040 11,8 17.278 10,2
Ülkeler
Genel Madencilik 1.141 2,7 5.514 3,3
86.229 100,0 114.963 100,0 33,3 137.311 100,0 178.408 100,0 29,9
toplam ‹malat 169 0,4 1.517 0,9
Kaynak: TÜ‹K Enerji 2.592 6,0 17.750 10,5
Ulaflt›rma-Haberleflme 10.984 25,6 44.023 26,0
Turizm 198 0,5 768 0,5
Konut 390 0,9 1.310 0,8
E¤itim 9.399 21,9 32.405 19,1
Sa¤l›k 3.702 8,6 14.293 8,4
Di¤er 9.240 21,6 34.637 20,3
TOPLAM 42.855 100,0 169.495 100,0
20 Kaynak: DPT
Afla¤›daki tabloda ise Devlet Planlama Teflkilat›’nca haz›rlanan D. 2007-2008 BÜTÇELER‹ DE⁄ERLEND‹RMES‹ VE 2009 YILI BÜTÇES‹
ve 2009-2011 y›l› öngörülerini içeren Orta Vadeli Program do¤-
rultusunda belirlenen temel ekonomik göstergeler yer almak- 2007 y›l› bütçe giderleri 204 milyar TL, bütçe gelirleri 190,3
tad›r. milyar TL olarak gerçekleflmifltir. Böylece 2007 y›l› merkezi yö-
netim bütçesi bütçe a盤› 13,7 milyar TL olarak GSYH’n›n
%1,6’s› düzeyinde gerçekleflmifltir. 2006 y›l›nda bütçe a盤›
TEMEL EKONOM‹K BÜYÜKLÜKLER (2009-2011) GSYH’n›n %0,6’s› düzeyine inmiflti. Faiz d›fl› fazla ise 35 milyar
2009 2010 2011 TL olarak GSYH’n›n %4,1’i ile 2006 y›l›na ait %5,4 düzeyinin
BÜYÜME VE ‹ST‹HDAM alt›nda kalm›flt›r.
GSYH (milyar TL, cari fiy.) 1.109 1.245 1.395
Ekim 2008 itibar›yla Merkezi Yönetim bütçesinin TBMM‘ye su-
GSYH (milyar USD, cari fiy.) 773 830 901
numunda 2008 y›l sonu itibar›yla, bütçe giderlerinin 229,5 mil-
Kifli Bafl›na Milli Gelir (GSYH, USD) 10.689 11.348 12.164
yar TL, bütçe gelirlerinin 215,4 milyar TL, bütçe a盤›n›n 14,1
GSYH Büyümesi (% de¤iflim) 5,0 5,5 6,0
milyar TL ve faiz d›fl› fazla tutar›n›n 40,4 milyar TL olarak ger-
Toplam Tüketim (% de¤iflim) 4,8 5,4 5,7
çekleflece¤i öngörülmektedir.
Kamu 1,8 3,7 5,5
Özel 5,1 5,5 5,7 2009 Merkezi Yönetim Bütçe Tasar›s›nda, 2009 y›l›nda GSYH
Toplam Sabit Sermaye Yat›r›m› (% de¤iflim) 5,0 6,5 6,9 1.111.438 milyon TL, büyüme h›z› %4, kifli bafl›na milli gelir
Kamu -3,2 5,1 5,5 10.913 USD, y›l sonu TÜFE art›fl› %7,5, ihracat 149 milyar dolar,
Özel 6,5 6,8 7,2 ithalat ise 232,5 milyar dolar olarak öngörülmektedir.
Toplam Nihai Yurtiçi Talep (% de¤iflim) 4,8 5,7 6,0 Bunlar›n yan›s›ra 2009 Merkezi Yönetim Bütçesi’nde 262,1 mil-
Toplam Yurtiçi Talep (% de¤iflim) 4,8 5,4 5,8 yar TL harcama, 248,8 milyar TL gelir, 44,1 milyar TL faiz d›fl›
Nüfus (y›l ortas›, milyon kifli) 72,3 73,2 74,0 fazla, 13,4 milyar TL bütçe a盤›n›n olaca¤› tahmin edilmektedir.
‹flgücüne Kat›lma Oran› (%) 48,1 48,4 48,7
‹stihdam Düzeyi (milyon kifli) 21,9 22,3 22,7
Bu biçimde 2008 y›l sonu gerçekleflme tahminine göre, bütçe
‹flsizlik Oran› (%) 9,8 9,7 9,7 giderlerinde %14,2, bütçe gelirlerinde ise %15,5 oran›nda art›fl
DIfi T‹CARET olaca¤› varsay›lmaktad›r. 2009 y›l›nda bütçe a盤›n›n GSYH`ya
‹hracat (FOB) (milyar USD) 149,2 163,4 181,7 oran› %1,2 faiz d›fl› fazla ise %4 fleklinde hedeflenmektedir.
‹thalat (CIF) (milyar USD) 234,6 254,4 277,6 ‹adeler dahil 248,8 milyar TL gelirin toplanaca¤› 2009 bütçe-
D›fl Ticaret Dengesi (milyar USD) -85,4 -91,0 -95,9 sinde, vergi gelirleri 202,1 milyar TL, vergi d›fl› gelirler ise 46,7
‹hracat / ‹thalat (%) 63,6 64,2 65,4 milyar TL olarak öngörülmektedir.
D›fl Ticaret Hacmi / GSYH (%) 49,7 50,3 51,0
2009 bütçesinde Hazine’ye en fazla katk›, 49,4 milyar TL özel
F‹YATLAR (% de¤iflme)
tüketim vergisi, 38,5 milyar TL’si ithalde, 20 milyar TL’si dahil-
TÜFE Y›l Sonu (% de¤iflim) 7,5 6,5 5,5
de al›nan KDV olmak üzere 48,5 milyar TL ile KDV, 45,3 milyar
Kaynak: DPT
TL ile gelir vergisi, 20,1 milyar TL ile de kurumlar vergisi tahsi-
lat›ndan öngörülmektedir. 2008 y›l sonu itibar›yla 175 milyar
K‹fi‹ BAfiINA M‹LL‹ GEL‹R (2009-2011) TL’ye ulaflmas› öngörülen toplam vergi gelirleri tahsilat› 2009
y›l›nda ise 202 milyar TL olarak hedeflenmektedir.
12.500
12.000 11.348 12.164 2009 Y›l› Yat›r›m Program›’nda temel ekonomik büyüklükler
(USD)

11.500 afla¤›daki biçimdedir:


11.000
10.500 10.689
10.000
9.500
2009 2010 2011
Kaynak: DPT

‹HRACAT-‹THALAT KARfiILAfiTIRMASI (2009-2011)


300
250
(milyar USD)

200
150
100
50
0
2009 2010 2011
ihracat 149,2 163,4 181,7
ithalat 234,6 254,4 277,6

Kaynak: DPT

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 21


TEMEL EKONOM‹K BÜYÜKLÜKLER
2003 2004 2005 2006 (1) 2007 2008 (2) 2009 (3)
BÜYÜME VE ‹ST‹HDAM (Yüzde De¤iflme)
Toplam Tüketim 8,3 10,3 7,2 5,1 4,4 3,6 3,4
Kamu -2,6 6,0 2,5 8,4 6,5 4,2 2,1
Özel 10,2 11,0 7,9 4,6 4,1 3,5 3,5
Toplam Sabit Sermaye Yat›r›m› 14,2 28,4 17,4 13,3 5,5 4,3 5,0
Kamu -15,1 -6,6 25,0 2,6 7,3 2,8 1,6
Özel 23,7 36,1 16,2 15,0 5,2 4,5 5,6
Stok de¤iflimi (4) -0,4 -1,9 0,1 -0,1 1,0 0,5 0,3
Toplam Mal ve Hizmet ‹hracat› 6,9 11,2 7,9 6,6 7,3 6,2 6,9
Toplam Mal ve Hizmet ‹thalat› 23,5 20,8 12,2 6,9 10,7 6,7 6,5
GSYH 5,3 9,4 8,4 6,9 4,6 4,0 4,0
GSYH (Milyon TL, Cari Fiyatlarla) 454.781 559.033 648.932 758.391 853.636 994.315 1.111.438
GSYH (Milyar ABD Dolar›, Cari Fiyatlarla) 304,1 392,9 483,9 530,6 655,9 801,9 788,4
Kifli Bafl› Milli Gelir (GSYH, ABD Dolar›) 4.531 5.779 7.027 7.609 9.305 11.228 10.913
Kifli Bafl› Milli Gelir (SAGP, GSYH, ABD Dolar›) 8.767 10.137 10.852 11.588 13.023 13.998 14.761
Nüfus (Bin Kifli) 67.123 68.000 68.867 69.732 70.586 71.419 72.240
‹flgücüne Kat›lma Oran› (Yüzde) 48,3 48,7 48,3 48,0 47,8 48,0 48,0
‹stihdam Düzeyi (Bin Kifli) 21.147 21.791 22.046 20.954 21.189 21.429 21.669
‹flsizlik Oran› (Yüzde) 10,5 10,3 10,3 9,9 9,9 10,3 10,4
DIfi T‹CARET (Milyar ABD Dolar›)
‹hracat (FOB) 47,3 63,2 73,5 85,5 107,3 137,5 149,0
‹thalat (CIF) (5) 69,3 97,5 116,8 139,6 170,1 218,0 232,5
D›fl Ticaret Dengesi -22,0 -34,3 -43,3 -54,1 -62,8 -80,5 -83,5
Cari ‹fllemler Dengesi / GSYH (Yüzde) -2,5 -3,7 -4,6 -6,1 -5,7 -6,4 -6,4
D›fl Ticaret Hacmi / GSYH (Yüzde) 38,2 41,2 39,5 42,8 42,3 44,3 48,4
KAMU F‹NANSMANI (Yüzde)
Genel Devlet Gelirleri (6) / GSYH 31,6 31,5 32,9 34,7 33,1 32,4 33,6
Genel Devlet Harcamalar› (6) / GSYH 39,5 35,6 32,8 33,2 33,3 33,2 34,0
Genel Devlet Borçlanma Gere¤i (6) / GSYH 7,9 4,1 -0,2 -1,5 0,2 0,7 0,3
Genel Devlet Faiz Harcamalar› (6) / GSYH 13,3 10,4 7,2 6,1 5,8 5,7 5,4
Kamu Kesimi Borçlanma Gere¤i (7) / GSYH 7,3 3,6 -0,3 -2,0 0,1 0,8 0,0
IMF Tan›ml› Kamu Kesimi Faiz D›fl› Fazlas› (7) / GSYH 5,2 5,4 4,8 4,9 3,0 2,7 3,0
Kamu Brüt Borç Stoku / GSYH 65,4 59,5 54,1 48,2 41,6 39,0 37,2
Kamu Net Borç Stoku / GSYH 55,1 49,0 41,6 34,0 29,1 25,9 24,5
F‹YATLAR (Yüzde De¤iflim)
GSYH Deflatörü 23,3 12,4 7,1 9,3 7,6 12,0 7,5
TÜFE Y›l Sonu 18,4 9,4 7,7 9,7 8,4 10,0 7,5
Kaynak: DPT 2009 Y›l› Program› (4) Büyümeye katk› olarak verilmektedir.
(1) Hanehalk› iflgücü anketi sonuçlar› Kas›m 2006 döneminden itibaren ADNKS’den elde (5) Parasal olmayan alt›n ithalat› dahildir.
edilen toplam nüfusa dayal› olarak yay›mlanmaktad›r. Önceki y›llarla karfl›laflt›rmal› (6) Konsolide bütçe (2003 - 2005) / merkezi yönetim bütçesi (2006 - 2009), mahalli
olarak oluflan yüksek farklar bundan kaynaklanmaktad›r. idareler, döner sermayeli kurulufllar, iflsizlik sigortas› fonu, sosyal güvenlik kurulufllar›
(2) Gerçekleflme Tahmini ve bütçe d›fl› fonlar› kapsamaktad›r.
(3) Program (7) Genel Devlet ve K‹T’leri kapsamaktad›r.

E. TÜRK‹YE EKONOM‹S‹N‹N DÜNYADAK‹ YER‹ TÜRK‹YE'N‹N DÜNYA T‹CARET‹NDEK‹ YER‹ (Milyar USD)
2006 2007 2008* 2009*
Uluslararas› Para Fonu’nun “Dünya Ekonomisi 2008 Görünü-
Dünya ‹hracat›
mü” raporuna göre 2006’da %5,0, 2007’de %4,9 oran›nda
Mal ve Hizmetler 14.759 17.130 20.770 21.622
büyüyen dünya ekonomisinin geliflme h›z›, 2008 y›l›nda
Mallar 11.903 13.751 16.860 17.560
%3,7’ye gerileyecektir. Tahminlere göre büyüme temposunda-
Türkiye’nin D›fl Ticareti
ki yavafllama 2009’da da sürecek ve %3,8 düzeyinde kalacak-
‹hracat 85,5 107,3 137,5 149,0
t›r. Yavafllayacak büyümeyi yeniden canland›racak bafll›ca ül-
‹thalat 139,6 170,1 218,0 232,5
kelerin ise Çin, Hindistan ve öteki yükselmekte olan ekonomi-
Binde Pay
ler olaca¤› düflünülmektedir.
Türkiye ‹hracat› / Dünya ‹hracat› 7,2 7,8 8,2 8,5
2008 y›l›nda 16,9 trilyon ABD dolar› olarak gerçekleflmesi bek- Türkiye ‹thalat› / Dünya ‹hracat› 11,7 12,4 12,9 13,2
lenen dünya toplam mal ihracat›n›n 2009 y›l›nda %4,2 oran›n- Kaynak: IMF, World Economic Outlook, Ekim 2008; TÜ‹K; DPT
da artarak 17,6 trilyon ABD dolar›na yükselmesi öngörülmekte- * GerçekleflmeTahmini
** Program tahmin
dir. Bu çerçevede, 2008 y›l›nda binde 8,2 olarak öngörülen
Türkiye’nin dünya ihracat› içindeki pay›n›n 2009 y›l›nda binde
8,5’e yükseltilmesi hedeflenmektedir.

22
Avro bölgesinde yer alan Almanya, Fransa, ‹talya ve ‹spanya ile Dünya finansal krizi, ekonomik büyüme hedeflerinin revize
‹ngiltere’de 2007 y›l› geliflme h›zlar› %1,5 - %3,8 aras›nda seyre- edilmesine yol açm›fl, Türkiye ekonomisinin ancak 2010 y›l›nda
derken ‹spanya bu ülkeler aras›nda en çok büyüyen, ‹talya en az %5,5 büyümesi programa al›nm›flt›r.
büyüyen ülke olmufltur. Türkiye ise %4,5’lik büyüme h›z›yla sözü
edilen ülkeleri geride b›rakm›flt›r. Ancak Türkiye, yüksek iflsizlik 2007 YILI MAASTRICHT YAKINLAfiMA KR‹TERLER‹
(%8,5) ve enflasyon (%7,1) oran›yla oldukça dikkat çekmektedir. Genel Devlet Toplam Borç
Uzun
Enflasyon Borçlanma Gere¤i Stoku (cari
3 Ekim 2005 tarihinde AB tam üyelik müzakerelerinin bafllad›¤› Dönem
Oran› (cari fiyatlarla fiyatlarla
Türkiye’de temel ekonomik göstergeler öteki aday ülkelerle kar- Faiz Oran›
GSYH’ye oran›) GSYH’ye oran›)
fl›laflt›r›ld›¤›nda, Makedonya’n›n oldukça yüksek bir iflsizlik oran›-
Türkiye 8,8 18,3 -1,2 38,8
na sahip oldu¤u görülmektedir. Türkiye, iflgücü de¤erlerinde H›r-
Referans De¤er 2,8 6,4 -3,0 60,0
vatistan ve Makedonya’n›n önünde olmas›na karfl›n GSYH ve enf-
lasyon de¤erlerinde aflama katetmek durumundad›r. Kaynak: Eurostat, OECD, DPT

AVRUPA B‹RL‹⁄‹ ve ADAY ÜLKELERE ‹L‹fiK‹N TEMEL EKONOM‹K GÖSTERGELER (2006-2009)


GSYH Büyüme Oran› (%) ‹flsizlik Oran› (%) Enflasyon Oran› (%)
2006 2007 2008* 2009* 2006 2007 2008* 2009* 2006 2007 2008* 2009*
AB-27 3,1 2,9 2,0 1,8 8,2 7,1 6,8 6,8 2,3 2,4 3,6 2,4
Avro Alan› 2,8 2,7 1,7 1,5 8,2 7,4 7,2 7,3 2,2 2,1 3,2 2,2
H›rvatistan 4,8 5,6 4,5 5,0 11,2 9,6 8,9 8,4 3,5 3,2 3,0 2,8
Makedonya 4,0 5,1 4,8 5,5 36,0 34,6 33,3 31,8 3,3 3,0 2,5 2,5
Türkiye 6,9 4,5 4,3 4,7 8,4 8,5 10,0 9,8 9,5 7,1 4,0 4,0
Kaynak: Eurostat (H›rvatistan, Makedonya ve Türkiye’ye ait enflasyon oran› rakamlar› DPT verileridir.) / *tahmin

Türkiye’de 2007 y›l›nda büyüme, d›flsal etmenler ve zay›flayan TÜRK‹YE’N‹N MAASTRICHT KR‹TERLER‹ YÖNÜNDEN GÖSTERD‹⁄‹ GEL‹fi‹M
yurtiçi talebin etkisiyle %4,5 seviyesine gerilemifltir. S›k› para 2004 2005 2006 2007
ve maliye politikalar›n›n devam› sayesinde enflasyonun aflama- Referans Referans Referans Referans
l› olarak yeniden azalma e¤ilimine girmesi halinde, faizler dü- Türkiye Türkiye Türkiye Türkiye
De¤er De¤er De¤er De¤er
flebilecek ve yat›r›m ortam› daha da iyilefltirilebilecektir. Bu Enflasyon Oran› 2,4 10,1 2,5 8,1 2,9 9,3 2,8 8,8
varsay›mlar alt›nda Eurostat tahminlerine göre Türkiye’nin Uzun Vadeli
6,1 24,9 5,4 16,2 5,7 18,0 6,4 18,3
2008 y›l›nda %4,3, 2009 y›l›nda %4,7 seviyelerinde büyümesi Faiz Oran›
ve 2009 y›l›nda 603,1 milyar Avro GSYH seviyesine ulaflmas› Genel Devlet
öngörülmekteydi. 2009 Yat›r›m Program›na göre ise 2008 ve Borçlanma -3,0 -4,5 -3,0 -0,6 -3,0 -0,1 -3,0 -1,2
Gere¤i
2009 y›llar›nda %4 büyüme hedeflenmektedir.
Toplam
60,0 59,2 60,0 52,3 60,0 46,1 60,0 38,8
Borç Stoku
2004 2005 2006 2007 2008* 2009*
Kaynak: Eurostat, OECD, DPT
GSYH Büyüme Oran› 9,4 8,4 6,9 4,5 4,3 4,7
Cari Fiyatlarla GSYH (milyar €) 314,6 386,9 419,2 478,7 543,8 603,1
Sat›n Alma Gücü Paritesine
F. ‹ST‹HDAM
8.100 8.800 9.700 10.500 10.900 11.500
Göre Kifli Bafl›na GSYH (cari-€)
Sat›n Alma Gücü Paritesine Göre
F.1. Dünya De¤erlendirmesi
37 39 41 42 42 -
Kifli Bafl›na GSYH (AB 27=100) Uluslararas› Çal›flma Örgütü (ILO) taraf›ndan haz›rlanan ve 23
Enflasyon Oran› Ocak 2008 tarihinde aç›klanan “Küresel ‹stihdam E¤ilimleri
10,1 8,1 9,3 8,8 - -
(y›ll›k ortalama de¤iflim) 2008” raporuna göre, büyük ölçüde kredi piyasas›ndaki çalka-
Toplam ‹stihdamdaki lanmalara ve yükselen petrol fiyatlar›na ba¤l› ekonomik sars›n-
3,0 1,4 1,3 1,1 1,3 1,4
De¤iflim (%) t› nedeniyle 2008 y›l›nda küresel iflsizlik oran› %6,1’e ç›kabile-
‹stihdam Oran› (%) 46,1 46,0 45,9 - - - cek, iflsiz say›s› 5 milyon kifli daha artabilecektir.
‹flsizlik Oran› (%) 10,3 10,2 8,4 8,5 10,0 9,8
Rapora göre 2007 y›l›, GSYH’daki %5’in üzerindeki art›fl›n, kü-
Mal ve Hizmet ‹hracat›
11,2 7,9 6,6 6,5* 7,4 6,5 resel iflgücü piyasalar›nda da istikrarl› bir art›fla yol açt›¤› eflik
(y›ll›k % de¤iflim)
y›l olmufltur. Böylece net 45 milyon yeni ifl yarat›lm›fl, tüm
Mal ve Hizmet ‹thalat›
20,8 12,2 6,9 11,1* 9,4 8,0 dünyadaki iflsiz say›s› çok az artarak 189,9 milyon olarak ger-
(y›ll›k % de¤iflim)
çekleflmifltir. 2008 y›l› için yap›lan yeni tahmin ise 2007’deki-
Cari ‹fllemler Dengesi
-3,8 -4,4 -5,8 -5,7* -6,4 -6,4 nin tersine bir duruma iflaret etmektedir.
(GSYH’ye oran›-%)
Genel Devlet Borçlanma Gere¤i Rapora göre hizmet sektöründeki büyüme 2007 y›l›nda da sür-
-4,5 -0,6 -0,1 -1,2 -1,4 -0,9
(GSYH’ye oran›-%) müfl, böylece bu sektör bir dönem dünyada en yayg›n istihdam
Genel Devlet Borç Stoku alan› olan tar›m› geride b›rakmaya devam etmifltir. Günümüz-
59,2 52,3 46,1 38,8 32,9 28,0
(GSYH’ye oran›-%) de hizmet sektörünün tüm dünyadaki ifller içindeki pay›
Özel Tüketim Harcamalar› %42,7’dir. Buna karfl›l›k tar›m›n pay› %34,9’dur. 1997 ile 2003
11,0 7,9 4,6 4,6 4,8 5,1
(bir önceki y›la göre % de¤iflim) y›llar› aras›nda hafif bir düflüfl e¤ilimi sergileyen sanayi sektö-
Uzun Dönem Faiz Oranlar› (%) 24,9 16,2 18,0 18,3 - - rü ise son y›llarda yükselifle geçmifltir ve halen dünyadaki ifller
Kaynak: Eurostat, OECD, DPT / * tahmin içinde %22,4’lük bir paya sahiptir.

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 23


ILO’nun gözlemlerine göre iflsizlik, 2007’de s›ras›yla %11,8 ve % 2006 y›l›nda iflsizlik oran› 0,4 puanl›k düflüflle %9,9 olarak ger-
10,9 olarak Orta Do¤u ve Kuzey Afrika’da en yüksek düzeyde çekleflirken, 2007 y›l›na gelindi¤inde 23 milyon 523 bin iflgücü
kalmay› sürdürmektedir. Bu bölgeyi, %8,5 ile Latin Amerika ve içinde, istihdam edilenlerin çal›flma ça¤›ndaki nüfus içindeki
Karayipler, Orta ve Güney Do¤u Avrupa (AB d›fl›) ve Ba¤›ms›z pay›n› gösteren istihdam oran› %43,1 seviyesinde seyretmifl,
Devletler Toplulu¤u (BDT) izlemektedir. ILO raporu, Geliflmifl bu oranla 21,2 milyon kiflilik istihdam yarat›lm›flt›r. Türkiye ge-
Ekonomiler ve Avrupa Birli¤i’nde (AB) ise durumun afla¤› yuka- nelinde iflsiz say›s› ise bir önceki y›la göre 38 bin kifli artarak 2
r› ayn› kald›¤›na, ancak bu arada yeni ifller yarat›lmas› bak›m›n- milyon 333 bin kifliye yükselmifltir.
dan son befl y›l›n en düflük düzeyinde seyredildi¤ine ve iflsizli¤in 2008 y›l›nda, öngörülen büyüme ve yat›r›m art›fllar›na ba¤l›
2006’ya göre 600 bin kadar artt›¤›na iflaret etmektedir. olarak istihdam›n artarak 23,1 milyon kifliye ulaflmas›, iflsizlik
ILO’nun y›ll›k raporunda belirtildi¤ine göre 2007 y›l›nda ifl art›- oran›n›n ise 0,3 puanl›k düflüflle 9,6 seviyesinde gerçekleflme-
fl›nda lider durumunda olan bölge Güney Asya’d›r. Tüm si beklenmektedir.
dünyada 2007 y›l›nda yarat›lan toplam 45 milyon yeni iflte bu
bölgenin pay› %28’dir. Ancak, bölge ayn› zamanda ’k›r›lgan’ ifl- ‹stihdam 2003 2004 2005 2006 2007 2008* 2009**
ler bak›m›ndan da önde gitmektedir ve bu da yarat›lan yeni ifl- ‹stihdam Düzeyi
lerin kalite aç›s›ndan düflüklü¤üne iflaret etmektedir. Nitekim, 21,1 21,8 22,0 21,0 21,2 21,4 21,7
(milyon kifli)
bölgedeki her 10 çal›flandan 7’si kendi hesab›na ifl yapan ya da ‹flgücüne Kat›lma
aile çal›flan› durumundad›r; dolay›s›yla, bu kiflilerin herhangi bir 48,3 48,7 48,3 48,0 47,8 48,0 48,0
Oran› (%)
sosyal güvenlik kapsam› d›fl›nda kalma ve çal›flma koflullar› ‹flsizlik Oran› (%) 10,5 10,3 10,3 9,9 9,9 10,3 10,4
hakk›nda sessiz kalma riskleri de daha büyüktür. Kaynak: TÜ‹K, DPT / *gerçekleflme tahmini / **program

Afla¤›daki tabloda dünya genelinde iflgücü verileri yer almaktad›r.

DÜNYA BÖLGELER‹ ‹fiGÜCÜ DURUMU


‹flsizlik Oran› ‹stihdam / Y›ll›k ‹flgücü Y›ll›k GSYH Geliflme
‹flsizlik Oran› (%) GSYH Geliflme H›z› (%)
(de¤iflim %) Nüfus Oran› (%) Geliflme H›z› (%) H›z› (%)
Bölgeler
2002-2007* 2006 2007* 2006 2007* 1997 2007* 1997-2007* 1997-2007*

Dünya -0,5 6,0 6,0 5,4 5,2 62,6 61,7 1,7 4,2
Geliflmifl Ekonomiler
-0,9 6,3 6,4 2,9 2,5 56,2 56,4 0,7 2,6
ve AB Ülkeleri
Orta ve Do¤u Avrupa
-1,3 8,5 8,5 7,3 7,2 53,7 54,1 0,6 5,3
(AB hariç) ve BDT
Do¤u Asya -0,4 3,4 3,3 10,1 10,4 74,9 71,9 1,0 8,4
Güney Do¤u Asya ve
0,1 6,2 6,2 6,2 6,0 67,2 66,4 2,5 4,1
Pasifik
Güney Asya 0,1 5,1 5,1 9,1 8,4 58,2 56,7 2,4 6,4
Latin Amerika ve
-0,4 8,5 8,5 5,5 5,0 59,0 60,0 2,4 3,3
Karayipler
Orta Do¤u -1,1 11,8 11,8 5,3 5,5 46,0 50,1 4,9 4,5
Kuzey Afrika -2,9 11,0 10,9 6,5 6,1 43,7 45,3 3,3 4,9
Sahra-Güney Afrika -0,8 8,2 8,2 5,3 5,8 69,1 68,1 3,0 4,1
Kaynak: ILO, Global Employment Trends Model, November 2007; IMF World Economic Outlook, October 2007 * tahmin

F.2. Türkiye De¤erlendirmesi Kentsel yerlerde iflsizlik oran› 0,2 puanl›k azal›flla %11,9, k›rsal
2002-2005 y›llar› aras›ndaki ekonomik büyüme döneminde yerlerde 0,4 puanl›k art›flla %6,9 olmufltur. 15-24 yafl grubun-
toplam istihdamda 692 bin kiflilik art›fl kaydedilmifl, ayn› dö- daki genç nüfusun iflsizlik oran› ise 0,9 puan artarak %19,6 ola-
nemde ekonomi y›lda ortalama %7,5 dolay›nda büyürken yara- rak gerçekleflmifltir.
t›lan yeni istihdam ortalama %1 dolay›nda artm›flt›r. ‹stihdam
TÜRK‹YE KENT KIR
düzeyindeki bu s›n›rl› art›fl büyük ölçüde tar›m kesimi istihda- ‹flgücü Durumu
2006 2007 2006 2007 2006 2007
m›ndaki azalmadan kaynaklanm›flt›r.
‹flgücü (bin kifli) 23.250 23.523 13.965 14.292 9.285 9.230
2005 y›l›nda ekonomideki olumlu seyir istihdama yeterince ‹stihdam (bin kifli) 20.954 21.189 12.275 12.593 8.679 8.596
yans›mam›fl, toplam iflgücü (istihdam+iflsiz) içindeki iflsizlik ‹flsiz (bin kifli) 2.295 2.333 1.691 1.699 605 634
oran› 2004 y›l›nda oldu¤u gibi %10,3 olarak gerçekleflmifltir. ‹flgücüne kat›lma oran› (%) 48,0 47,8 45,5 45,4 52,2 52,0
Bunun en önemli nedenlerinden biri, firmalar›n üretim ve sat›fl- ‹stihdam oran› (%) 43,2 43,1 40,0 40,0 48,8 48,5
lar›n› art›rmalar›na karfl›n, var olan iflgücünden olmas› gere- ‹flsizlik oran› (%) 9,9 9,9 12,1 11,9 6,5 6,9
kenden fazla verim beklemeleridir. Bunun yan›s›ra istihdamda Tar›m d›fl› iflsizlik oran› (%) 12,6 12,6 12,5 12,2 13,2 13,8
yar›dan fazla oranda kay›td›fl›l›k söz konusudur. Genç nüfusta iflsizlik oran›*(%) 18,7 19,6 21,5 21,8 14,1 15,8
Kaynak: TÜ‹K
* 15-24 yafl grubundaki nüfus

24
2001–2005 döneminde y›ll›k ortalama istihdam art›fl› %0,4 ol- yabilmek ve ekonomik geliflmeyi sa¤layabilmek için yabanc›
mufltur. Bu geliflmede 2001 y›l›nda yaflanan kriz ve tar›m istih- sermaye çekmek gerekmektedir.
dam›ndaki çözülme belirleyici olmufltur. Nitekim, 2001-2005
Uluslararas› sermaye yat›r›mlar›, bu anlamda geliflmekte olan
döneminde tar›m istihdam› y›ll›k ortalama %3,3 oran›nda azal›r-
ülkelerde "kalk›nman›n motoru"dur.
ken tar›m d›fl› istihdam % 2,5 oran›nda artm›flt›r. 2007 y›l›nda
ise istihdam edilenlerin %26,4'ü tar›m, %19,8’i sanayi, %,5,8’i Uluslararas› sermaye:
inflaat, %48'i ise hizmetler sektöründedir. Bir önceki y›l ile kar- • Uzun vadelidir,
fl›laflt›r›ld›¤›nda, tar›m sektöründe istihdam›n pay›n›n 0,9 puan
• ‹hracata dönüktür,
azald›¤›, buna karfl›l›k sanayi sektörü ile inflaat sektörünün pay-
lar›n›n 0,1 puan, hizmetler sektörünün pay›n›n ise 0,7 puan art- • Ulusal ekonomi ile bütünleflir,
t›¤› görülmektedir. Türkiye'de tar›m d›fl› iflsizlik oran› bir önceki • Çevre ve sosyal standartlar› yükseltir,
y›la göre de¤iflmeyerek %12,6 seviyesinde gerçekleflmifltir.
• ‹leri teknoloji getirir,
Türkiye'nin dünya ülkeleri aras›ndaki en büyük avantaj›, e¤itim-
li ve genç iflgücüdür. Ancak Türkiye’de istihdam ve e¤itim ara- • AR-GE'ye yat›r›m yapar,
s›nda etkin bir iliflkinin kurulamamas›, iflgücü piyasas›nda talep • Ülkenin rekabet gücünü ve verimlili¤ini art›r›r.
edilen ve arz edilen beceriler aras›nda dengesizliklere yol aç-
Uluslararas› sermayenin ülkelere sa¤lad›¤› yararlar;
maktad›r. Bununla birlikte iflgücünün kay›t alt›na al›nmas›nda ifl-
gücü üzerinde var olan vergi ve sosyal güvenlik prim yükü so- • Teknoloji a盤›n›n azalmas›, ülkeler aras›nda yeni bulufl ve
runlar aras›nda say›lmaktad›r. teknolojilerin yay›lmas›,
DPT’nin haz›rlam›fl oldu¤u IX. Kalk›nma Plan›’nda konuyla ilgili • Küresel rekabet gücüne katk› sa¤lamas›,
tespitlerde bulunulmufl, sorunlara iliflkin iflgücü piyasas›n›n; es- • Sermaye ak›fl› sa¤lamas›,
neklik ve güvence aras›nda dengenin sa¤land›¤›, üretken istih-
dam› destekleyen bir ücret sisteminin oluflturuldu¤u, de¤iflime • Özel finansman pay›n›n yükselmesi, özellefltirmenin kolaylafl-
uyum sa¤lama kapasitesinin art›r›ld›¤›, sosyal diyalo¤un geliflti- mas›,
rildi¤i ve herkese eflit f›rsatlar›n sunuldu¤u bir yap›ya kavufltu- • ‹stikrars›z ekonomilerde istikrar›n sa¤lanmas›,
rulup etkinlefltirilece¤i dile getirilmifltir.
• ‹stihdam ve büyümeye katk› sa¤lamas›,
Afla¤›daki çizelgede 2007-2013 y›llar› aras›nda istihdam öngö-
• Yan sanayilerin oluflmas› olarak s›ralanabilir.
rüleri yer almaktad›r.
Türkiye'de yabanc› yat›r›m geçmifli üçe ayr›lmaktad›r: 1980 ön-
‹ST‹HDAM GÖSTERGELER‹ (%) cesi, 1980-1990 aras› ve 1990 sonras›. 1980 öncesi Türkiye'ye
2007-2013 yabanc› yat›r›m› girifli aç›s›ndan verimsiz bir dönem olmufltur.
2013*
ortalamas› 1980 y›l›nda 24 Ocak kararlar›yla liberalizasyon politikalar› so-
‹stihdam art›fl oran› 3,3 2,7 nucunda yabanc› yat›r›mlar artm›flt›r. 1987 y›l›nda ilk kez bir y›l-
Tar›m -2,9 -2,9 da 200 milyon dolar düzeyini aflan yat›r›mlar takip eden y›llar-
Tar›m d›fl› 4,9 4,5 da her y›l iki kat›na katlanarak 1990 y›l› sonunda y›lda bir milyar
Sanayi 2,0 2,5 dolara ulaflm›flt›r. 1994 ekonomik krizinin ard›ndan toplam ya-
Hizmetler 5,9 5,2 banc› yat›r›mlar›n içinde yeni yat›r›m oran› h›zla düflmüfl ve
‹stihdam›n sektörel da¤›l›m› 1995 y›l›ndan günümüze %5-10 oran›n› aflmay› baflaramam›flt›r.
Tar›m 18,9 22,7
Türkiye'nin her y›l çekmesi gereken uluslararas› do¤rudan yat›-
Tar›m d›fl› 81,1 77,3
r›m miktar› konusunda çeflitli spekülasyonlar yap›lmakla bera-
Sanayi 19,4 19,8
ber, bu rakam›n Yabanc› Sermaye Derne¤i taraf›ndan 25-30
Hizmetler 61,7 57,5
milyar dolar düzeyinde olmas› gerekti¤i ifade edilmektedir.
‹stihdam oran› 46,8 45,1
‹flsizlik oran› 7,7 9,6 Türkiye ekonomisi için uluslararas› do¤rudan yat›r›mlar›n öne-
Kaynak: DPT / * hedef mi her f›rsatta dile getirilmektedir. Ancak bu potansiyelin ger-
çeklefltirilmesinde sorunlarla karfl›lafl›lmakta, bunun sonucunda
Uluslararas› rekabet gücü yönünden önemli kritelerden biri potansiyel yat›r›m›n yaln›zca otuzda biri ülkeye çekilebilmekte-
olan iflgücüne kat›l›m oran› yönünden Türkiye 55 ülke aras›n- dir. At›lan olumlu ad›mlar›n arkas›n›n gelmesi, istikrar program›-
da sondan bir önceki s›radad›r. Ayr›ca istihdam›n tar›m ve hiz- n›n baflar›ya ulaflmas›; yat›r›m ortam›n›n eksiklerinin giderilip
metler sektöründe yo¤unlaflmas› dezavantaj olarak ortaya ç›k- engellerinin kald›r›lmas› ve AB ile mevzuat uyumlar›n›n sa¤lan-
maktad›r. mas› ile mümkün olacakt›r.

G. ULUSLARARASI DO⁄RUDAN YATIRIMLAR Türkiye, uluslararas› kurulufllar için cazip bir yat›r›m bölgesidir.
Bunun nedenleri aras›nda;
Türkiye ekonomisinde ve inflaat sektöründe son iki y›ld›r önem-
li geliflmeler olmaktad›r. Ancak yine de, Türkiye'de yap›lmas› • Türkiye'nin jeostratejik önemi, Ortado¤u, Karadeniz ülkeleri,
gereken yeni yat›r›mlar›n gerçeklefltirilebilmesi için yerel ta- Güneydo¤u Avrupa gibi pazarlara yak›nl›¤›, bu özelli¤i ile böl-
sarruf ve kaynaklar yeterli bir düzeye ulaflamam›flt›r. Tama- ge merkezi olma olas›l›¤›n›n yüksekli¤i,
men özkaynaklarla finanse edilemeyecek yat›r›mlar› tamamla- • Genifl iç pazar›,

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 25


• Anapara ve kâr›n serbest sal›n›m›, 2008 Dünya Yat›r›m Raporu’nda do¤rudan yat›r›mlar›n art›fl
• Ticari faaliyetlerin fazlal›¤›, dünya ticaretinde en dinamik 20 trendinin nedenleri aras›nda;
ülke aras›nda say›lmas›, • Yüksek büyüme rakamlar› ile güçlü kurumsal performanslar,
• Genç ve e¤itimli iflgücü (genç nüfusun genel nüfusa oran› • Yeniden yat›r›ma dönüfltürülen kazançlar,
%28'dir. Üst düzey yöneticilerin geliflmifl ülkelerdeki maliyet- • ABD Dolar›n›n öteki belli bafll› para birimleri karfl›s›nda de¤e-
leri h›zla artmaktad›r, bu nedenle uluslararas› yat›r›mc›lar iyi rinin düflmesi,
e¤itilmifl insan gücüne sahip geliflmekte olan ülkeleri tercih
etmektedir. Baflar›l› yönetici bulunabilirli¤i aç›s›ndan Türkiye • Eflikalt› piyasalarda yaflanan krizin global etkilerinin birleflme
dünyada 8. s›radad›r), ve sat›nalma (B&S) ifllemlerine henüz yans›mam›fl olmas›,

• Nispeten düflük iflçilik ücretleri, • Yak›n dönemde oluflan sermaye birikimlerinden yola ç›karak
B&S ifllemlerinde egemen servet fonlar› gibi yeni aktörlerin
• ‹yi çal›flan iletiflim a¤› ve tafl›mac›l›k sektörü, etkinli¤inin artmas› s›ralanmaktad›r.
• Tüketim dinamikleri, Bununla birlikte, baz› geliflmifl ülkelerdeki cari hesap dengesiz-
• Özel sektörün son 20 y›lda ekonomideki pay›n›n artmas›, likleri, yüksek enerji maliyetleri ve finansal piyasalardaki muh-
• Geliflmifl sanayi altyap›s› ve devletin sanayi sektöründeki pa- temel bir daralma do¤rudan yat›r›mlar›n gelece¤i aç›s›ndan be-
y›n›n en alt düzeye düflmesi, lirsizlik yaratan risklerdir.

• Yurtd›fl› müteahhitlikte ifl hacminin 19,5 milyar dolar düzeyi- 2007 y›l›nda uluslararas› do¤rudan yat›r›mlar geliflmifl ülkeler-
ne ulaflmas›, de %33 art›flla 1.248 milyar dolara, geliflmekte olan ülkelerde
%21 art›flla 500 milyar dolara ve geçifl ekonomilerinde (Güney-
• AB'ye üyelik müzakerelerinin bafllamas›, do¤u Asya ve BDT ülkeleri) %51 art›flla 86 milyar dolara ulafl-
• Dünyada yabanc› yat›r›mlar›n yeni pazarlara yönelmesi, m›flt›r.
• Uluslararas› ticaretin gittikçe artarak serbestleflmesi,
• Türkiye'nin bulundu¤u bölgede, bölge ülkeleri aras›nda eko-
ULUSLARARASI DO⁄RUDAN YATIRIM G‹R‹fi VE ÇIKIfiLARI (milyar USD) (2005-2007)
nomik ve ticari iliflkilerin geliflmesi,
UDY Giriflleri UDY Ç›k›fllar›
• Dünyada organik tar›m ürünlerine talebin artmas› say›labilir.
Bölgeler 2005 2006 2007 De¤iflim (%) 2005 2006 2007 De¤iflim (%)
(2006/2007) (2006/2007)
G.1. Dünyada Uluslararas› Do¤rudan Yat›r›mlar
Geliflmifl Ülkeler 611 941 1.248 32,6 749 1.087 1.692 55,7
2000 y›l›nda ulafl›lan 1,4 trilyon dolarl›k tarihi rekor seviyesin- Geliflmekte
den sonra 2003 y›l›na kadar düflüfl e¤ilimi gösteren dünya top- 316 413 500 21,1 118 212 253 19,3
Olan Ülkeler
lam uluslararas› do¤rudan yat›r›m (UDY) ak›mlar› 2004 y›l›n- Afrika 29 46 53 15,2 2 8 6 -25,0
dan itibaren tekrar art›fl trendine girmifltir. Bir önceki y›la gö- Latin Amerika
re, 2004 y›l›nda %28, 2005 y›l›nda ise %34 oran›nda art›fl 76 93 126 35,5 36 63 52 -17,5
ve Karayipler
gösteren dünya toplam uluslararas› do¤rudan yat›r›m ak›mlar›, Bat› Asya 43 64 71 10,9 12 23 44 91,3
2006 y›l›nda büyük bir s›çrama gerçeklefltirerek %47 art›fl Güney, Do¤u,
oran›yla 1,4 trilyon dolar seviyesine ulaflm›flt›r. Dünya genelin- Güneydo¤u Asya 168 210 249 18,6 67 118 151 28,0
de UDY giriflleri 2007 y›l›nda ise bir önceki y›la göre %30 ar- ve Okyanusya
t›flla 1,8 trilyon dolar olmufltur. Böylece UDY giriflleri 2000 y›- Geçifl Ekonomileri
l›ndan sonra ilk kez 2006 y›l›nda ulafl›lan 1,4 trilyon dolar› afla- (Güneydo¤u 31 57 86 50,9 14 24 51 112,5
rak en yüksek seviyesine ulaflm›flt›r. Avrupa ve BDT)
Dünya - Toplam 959 1.411 1.833 29,9 881 1.323 1.997 50,9
Birleflmifl Milletler Ticaret ve Kalk›nma Örgütü’nün (UNCTAD)
Kaynak: UNCTAD

DÜNYADA ULUSLARARASI DO⁄RUDAN YATIRIMLAR (2000-2007)


2007 y›l›nda dünya genelinde en fazla uluslararas› do¤rudan
Y›llar De¤er (milyar USD) De¤iflim (%) yat›r›m çeken ülkeler ABD, ‹ngiltere, Fransa, Kanada, Hollanda
ve Çin olmufl, dünyadaki toplam uluslararas› do¤rudan yat›r›m
2000 1.398 -
stoku ise 15,2 trilyon dolara ulaflm›flt›r. ABD ve ‹ngiltere en faz-
2001 824 -41,1
la uluslararas› do¤rudan yat›r›m stokuna sahip ülkelerdir.
2002 625 -24,2
2003 561 -10,2 2000 y›l›ndan bu yana bölgelerin uluslararas› do¤rudan yat›-
2004 718 28,0 r›mlardan ald›klar› paylar de¤erlendirildi¤inde geliflmifl bölge-
2005 959 33,6 lerin ald›¤› pay azal›rken geliflmekte olan ülkelerin pay›n›n art-
2006 1.411 47,1 t›¤› görülmektedir.
2007 1.833 29,9
Kaynak: UNCTAD

26
BÖLGELER‹N UDY'DEN ALDIKLARI PAYLAR (%) G.2. Türkiye’de Uluslararas› Do¤rudan Yat›r›mlar
2000 2007 Uluslararas› Do¤rudan Yat›r›mlar (UDY) geldi¤i ülkeye büyük
AB 43,9 avantajlar sa¤lamaktad›r. Bu yolla hem yerli sermaye birikimi
49,9
Kuzey Amerika 18,6 desteklenirken, hem de üretim, istihdam ve ticaretin geliflmesi
27,2
Güney ve Do¤u Asya 13,5 sa¤lanmaktad›r.
10,4
Latin Amerika 6,9
3,9 7,0
Geliflmekte olan ülkelerde, örne¤in Türkiye'de, yabanc› yat›-
Bat› Asya 0,2
4,0 r›mlar sanayi sektöründen çok hizmetler sektörüne yap›lmakta
BDT
0,4 ve fiziki yat›r›mdan çok var olan flirketlerin sat›n al›m› tercih
Afrika 0,72,9
0,6
Güneydo¤u Avrupa 0,1 edilmektedir. Yat›r›mlarda lisans, know-how, teçhizat sat›n al›-
5,7 m› gibi unsurlar öne ç›kmaktad›r. Yabanc› sermaye, genellikle
Di¤er 4,1
0,0 10,0 20,0 30,0 40,0 50,0 60,0 yat›r›m yapt›¤› ülkede ucuz iflgücü, do¤al kaynaklar ve esnek
Kaynak: UNCTAD
çevre standartlar› aramaktad›r.
Türkiye, son y›llarda uluslararas› yat›r›mc›lar taraf›ndan tercih
S›n›r ötesi birleflme ve sat›n alma ifllemlerinin dünyadaki ulus- edilen bir yat›r›m yeri haline gelmifltir. Sa¤lanan makroekono-
lararas› do¤rudan yat›r›mlarda gözlenen art›fllardaki rolü bü- mik istikrar, AB ile tam üyelik müzakereleri sürecinin öngörü-
yüktür. UNCTAD verilerine göre yat›r›m fonlar›n›n birleflme ve lebilirlik üzerindeki etkisi ve yat›r›m ortam›n›n iyilefltirilmesine
sat›n alma ifllemlerine yönelmesinde özellikle geliflmifl ülkeler- yönelik çal›flmalar sayesinde 1995-2000 döneminde ortalama
deki düflük faiz oranlar› ve artan finansal entegrasyon önemli 853 milyon dolar olan UDY giriflleri 2005 y›l›nda 10, 2006 y›-
bir rol oynam›flt›r. Dünyada uluslararas› birleflme ve sat›n al- l›nda 20, 2007 y›l›nda ise 22 milyar dolar seviyelerine ulaflm›fl-
malar 2007 y›l›nda bir önceki y›la göre %46 art›flla 1,6 trilyon t›r. Özellikle son y›llarda h›zl› bir büyüme trendi yakalayan
dolar seviyesinde gerçekleflmifltir. uluslararas› do¤rudan yat›r›mlardaki bu art›fl›n nedenleri ara-
s›nda, düflük kurumlar vergisi, daha aç›k ve basit vergi sistemi,
geliflmekte olan piyasalardaki büyüme, uluslararas› standartla-
SINIR ÖTES‹ B‹RLEfiME VE SATIN ALMALAR (1998-2007)
ra yaklafl›m, teflvik kapsam›ndaki il say›s›n›n art›r›lmas›, UDY
1.800 1.637 üzerindeki yükün azalt›lmas›, baflar›l› özellefltirme program›,
1.600 devam eden ekonomik reformlar, flirket karlar›nda, hisse fiyat-
1.350
1.400 lar›nda, birleflme ve sat›n almalardaki art›fl say›lmaktad›r.
(milyar USD)

1.200 1.118
929 2007 y›l›nda Türkiye’nin dünya genelindeki uluslararas› do¤ru-
1.000 904
730 dan yat›r›mlardan ald›¤› pay %1,2 olurken, 180 geliflmekte olan
800 693
566 ülke toplam›nda ise pay› %4,4 olmufltur. UNCTAD’›n çokuluslu
600 483
411 flirketlerin 2008-2010 dönemine iliflkin yat›r›m e¤ilimleri so-
400
nuçlar›na göre Türkiye yat›r›m için en cazip ülkeler s›ralama-
200
s›nda Çin, Hindistan, ABD, Rusya, Brezilya, Vietnam, Almanya,
0
1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Endonezya, Avustralya, Kanada, Meksika, ‹ngiltere, Polonya,
Güney Afrika ve Fransa’n›n ard›ndan 15. s›rada yer alm›flt›r.
Kaynak: UNCTAD

UNCTAD’›n çokuluslu flirketlerin 2008–2010 dönemine iliflkin TÜRK‹YE’YE ULUSLARARASI DO⁄RUDAN YATIRIM G‹R‹fiLER‹ ve
yat›r›m e¤ilimlerini ortaya koyan “World Investment Pros- TÜRK‹YE’N‹N ULUSLARARASI DO⁄RUDAN YATIRIMLARDAN ALDI⁄I PAY
pects” raporu sonuçlar›na göre;
Geliflmekte Olan
UDY Girifli Dünya Toplam›ndaki Dünya
• Çokuluslu flirketler orta vadeli yat›r›m planlar› konusunda Y›llar Ülkeler Toplam›ndaki
(milyar USD) Pay (%) S›ralamas›
ekonomik yavafllama ve finansal istikrars›zl›k nedeniyle daha Pay (%)
temkinlidirler, 1970’ler 0,1 0,2 0,9 -

• fiirketlerin %70’i yat›r›mlar›n› art›raca¤›n› belirtmesine 1980’ler 0,2 0,2 0,8 -

karfl›n, yat›r›mlar›n› büyük oranda (%10’dan fazla) art›raca¤›- 1990’lar 0,8 0,2 0,7 -

n› belirten yat›r›mc›lar›n oran› bir önceki y›la göre %60 sevi- 2000 1,0 0,1 0,4 53
2001 3,4 0,4 1,6 38
yesinden %45 seviyesine düflmüfl durumdad›r,
2002 1,1 0,2 0,7 53
• Küresel finansal dalgalanman›n etkileri 2007 y›l›nda yat›r›m 2003 1,8 0,3 1,0 53
ak›fllar›na tam olarak yans›mad›¤›ndan 2008 y›l›nda uluslara- 2004 2,8 0,4 1,0 38
ras› do¤rudan yat›r›m ak›fllar›nda %10’luk bir düflüfl beklenti- 2005 10,0 1,0 3,2 23
si bulunmaktad›r, 2006 20,0 1,4 4,8 17
• Krizden büyük ölçüde etkilenmeyen geliflmekte olan ülkeler- 2007 22,0 1,2 4,4 23
deki büyüme ise dengeleyici bir unsur olarak dikkat çekmek- Kaynak: UNCTAD, YASED
tedir.

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 27


2007 y›l› itibar›yla Türkiye’de uluslararas› do¤rudan yat›r›m ‹LLERE GÖRE UDY G‹R‹fiLER‹ (milyon USD)
stoku GSYH’n›n %22’sini aflm›flt›r. Uluslararas› do¤rudan yat›- ‹ller UDY Pay (%)
r›mlar›n toplam sabit sermaye yat›r›mlar› içindeki pay› ise ‹stanbul 17.033,9 89,21
%15,6 olmufltur. Ankara 603,8 3,16
Kocaeli 463,0 2,42
TÜRK‹YE’DE ULUSLARARASI DO⁄RUDAN YATIRIMLARIN M‹LL‹ GEL‹R ve Bursa 424,4 2,22
SAB‹T SERMAYE YATIRIMLARINDAK‹ PAYI ‹zmir 292,6 1,53
Y›llar Stok/GSYH Öteki Geliflmekte UDY Girifli/Brüt Öteki Geliflmekte Di¤er 276,3 1,45
(%) Olan Ülkelerde Sabit Sermaye (%) Olan Ülkelerde Toplam 19.094,0* 100,00
Stok/GSYH (%) UDY Girifli/Brüt Kaynak: Hazine Müsteflarl›¤›
Sabit Sermaye (%) *TCMB’nin yeniden yat›r›mda kullan›lan kazançlar için yapt›¤› tahmin hariç tutulmufltur.

1980 9,4 11,5 0,2 1,2


1990 5,6 13,6 2,0 4,0 2007 y›l›nda Türkiye’de gerçekleflen 21,9 milyar dolar düzeyin-
2000 7,2 25,2 1,8 16,0 de toplam UDY’nin, 18,9 milyar dolarl›k k›sm› sermaye bilefleni,
2001 10,0 26,5 10,7 13,6 3 milyar dolarl›k k›sm› ise yurtd›fl›nda yerleflik gerçek ve tüzel
2002 8,1 25,1 2,9 10,4 kiflilerin Türkiye’deki gayrimenkul al›mlar›ndan oluflmaktad›r.
2003 11,1 25,9 3,4 9,5 Akbank’›n %20 oran›nda hissesinin Citibank taraf›ndan al›n-
2004 9,8 26,1 3,5 12,4 mas›na istinaden ödenen 3.140 milyon dolarl›k tutar 2007 y›-
2005 14,8 26,5 9,9 11,4 l›ndaki en büyük UDY girifli olmufltur. Oyakbank ve Finansbank
2006 16,6 26,7 16,9 12,5 için ödenen tutarlarla beraber en büyük 3 yat›r›m girifli banka-
2007 22,2 29,8 15,6 12,6 c›l›k sektöründe gerçekleflmifltir.
Kaynak: UNCTAD, YASED
G.3. 2008 Y›l›nda Türkiye’de Uluslararas› Do¤rudan Yat›r›mlar
2007 y›l›nda en fazla UDY giriflinin oldu¤u sektör %59,5 pay Türkiye’nin uluslararas› do¤rudan yat›r›mlar alan›nda son y›l-
ile finans hizmetleri olmufltur. Finans hizmetlerini %21,9 ile larda yakalad›¤› büyüme trendinin önümüzdeki dönemde de
imalat sanayi takip etmifltir. sürece¤i tahmin edilmektedir. Yap›lan araflt›rmalar göster-
mektedir ki, daha önceki dönemlerde yabanc› sermaye önün-
TÜRK‹YE’YE UDY G‹R‹fiLER‹N‹N SEKTÖREL DA⁄ILIMI (milyon USD) (2003-2007) deki en büyük engel ekonomik istikrars›zl›k olarak görülürken,
Sektörler 2003 2004 2005 2006 2007 2007 Pay (%) yasal çerçeve ve yasalar›n uygulanmas› önümüzdeki dönemde
Tar›m, daha büyük bir sorun olarak sektör paydafllar›n›n karfl›s›na ç›-
Ormanc›l›k, 1 6 7 6 5 0,0 kacakt›r.
Bal›kç›l›k 2008’nin ilk 6 ay› itibar›yla uluslararas› do¤rudan yat›r›m girifl-
Sanayi 548 358 832 2.102 5.095 26,6 leri 7,6 milyar dolara ulaflm›flt›r. Haziran ay› sonu itibari ile y›l-
Madencilik 14 75 40 122 341 1,8 l›kland›r›lm›fl (Temmuz 2007-Haziran 2008) rakam ise 17,3 mil-
‹malat 448 214 788 1.868 4.199 21,9 yar dolard›r. Bu dönemde en fazla UDY giriflinin oldu¤u sektör,
Elektrik, banka sat›nalma ve birleflmelerin gerçekleflen ödemeleri dola-
86 69 4 112 555 2,9
Gaz, Su y›s›yla %51 pay ile finansal hizmetler olurken; imalat sanayi
Hizmetler 196 927 7.699 15.537 14.090 73,4 %26 pay ile en fazla do¤rudan sermaye giriflinin oldu¤u ikinci
Finans 51 69 4.018 6.956 11.409 59,5 alan olmufltur.
Gayrimenkul,
Kiralama 6 3 29 99 909 4,7
Faaliyetleri ULUSLARARASI DO⁄RUDAN YATIRIM G‹R‹fiLER‹N‹N SEKTÖREL DA⁄ILIMI
Di¤er (Ocak-Haziran 2008) (milyon USD)
139 855 3.652 8.482 1.772 9,2
Hizmetler
Sektörler 2008 Ocak-Haziran Pay (%)
Toplam Girifl 745 1.291 8.538 17.645 19.190 100,0
Tar›m, Ormanc›l›k, Bal›kç›l›k 31 0,51
Toplam Stok
33.537 38.522 71.296 88.246 145.544 Sanayi 1.864 30,74
(kümülatif) -
Madencilik 87 1,43
Kaynak: Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankas› (TCMB) ‹malat 1.601 26,41
Elektrik, Gaz, Su 176 2,90
‹llere göre uluslararas› do¤rudan yat›r›m giriflleri s›ralamas›n- Hizmetler 4.168 68,74
da %89,21’lik paya sahip ‹stanbul çok büyük bir farkla ilk s›ra- Finans 3.068 50,60
da yer al›rken, onu Ankara ve Kocaeli takip etmektedir. Gayrimenkul, Kiralama Faaliyetleri 569 9,38
Öteki Hizmetler 306 5,05
Toplam Girifl 225 3,71
Toplam Stok (kümülatif) 6.063 100,00
Kaynak: TCMB

28
2008 y›l›n›n ilk yar›s›nda Türkiye’ye UDY girifllerinin kayna¤› • Yat›r›m ortam›n›n rekabet gücünü art›racak gerekli düzenle-
olan ülkeler aras›nda Hollanda, ‹ngiltere, ‹spanya ve Fransa meleri tespit ederek politika önerileri gelifltirmek,
baflta gelmektedir. Hollanda kaynakl› girifller finans sektörün- • ‹flletme dönemi de dahil olmak üzere yat›r›m›n her safhas›n-
de olurken, ‹ngiltere kaynakl› girifl Tekel’in BAT taraf›ndan sa- da ulusal ve uluslararas› yat›r›mc›lar›n karfl›laflt›¤› idari engel-
t›n al›nmas›ndan kaynaklanm›flt›r. lere çözüm üretmek üzere sürdürdü¤ü faaliyetlerini önümüz-
deki dönemlerde devam ettirece¤ini dile getirmifltir.
ÜLKELERE GÖRE TÜRK‹YE’YE UDY G‹R‹fi‹
Bu konuda faaliyet gösteren bir öteki topluluk, iyilefltirme ça-
(milyon USD) (Ocak-Haziran 2008)
l›flmalar›na uluslararas› perspektiften bir bak›fl aç›s› getirmek
Ülkeler UDY Girifli (milyon USD) Pay (%)
üzere 2004 y›l›nda kurulan ve çokuluslu flirketlerin üst düzey
Hollanda 1.060 17,5
yöneticilerinin üyesi oldu¤u “Türkiye Yat›r›m Dan›flma Konse-
‹ngiltere 735 12,1
yi”dir. Konsey 2008 y›l›n›n Haziran ay›nda gerçeklefltirdi¤i be-
‹spanya 614 10,1
flinci toplant›s› ile yat›r›m ortam›n›n iyilefltirilmesi için önümüz-
Fransa 406 6,7
deki dönemlerde gerçeklefltirilmesi muhtemel afla¤›daki tavsi-
Almanya 280 4,6
yelerde bulunmufltur:
Avusturya 233 3,8
ABD 233 3,8 • Kamu-özel sektör iflbirli¤i çerçevesinde yabanc› dil becerisi
Belçika 99 1,6 ve teknik e¤itim öncelikli olmak üzere özel sektörün ihtiyaç-
Lüksemburg 93 1,5 lar› ile uyumlu e¤itim ve ö¤retimin gelifltirilmesi,
‹talya 89 1,5
• Giriflimcilik, liderlik ve yönetim becerilerinin gelifltirilmesi için
Di¤er 2.221 36,6
sanayi-üniversite diyalo¤unun pekifltirilmesi,
Toplam 6.063 100,0
Kaynak: TCMB
• Maliyet bazl› otomatik fiyatlama, kaynaklar›n çeflitlendirilme-
si, deregülasyon ve özellefltirme sürecinin devam›n› da içere-
cek biçimde enerji sektörü reformlar›na h›z kazand›r›lmas›,
Haziran 2008 itibari ile Türkiye’deki toplam uluslararas› ser- • ‹flgücü piyasas› reformlar›na, iflgücü piyasas›n›n esnekli¤ini
mayeli flirket say›s› 20.043’e ulaflm›flt›r. Y›l›n ilk alt› ay›nda daha da art›racak ve ayn› zamanda iflgücünü koruyacak bir
Türkiye’de gerçeklesen 90 dolay›ndaki birleflme ve sat›nalma yaklafl›mla devam edilmesi,
iflleminin aç›klanan ve tahmini de¤eri 11 milyar dolar›n üzerinde • Kamu-özel sektör iflbirli¤i/yap-ifllet-devret projeleri için uy-
olurken, y›l sonunda bu rakam›n 2007 y›l›nda ulafl›lan 20 mil- gun bir sözleflme ve yasal altyap› ile birlikte özellikle ulafl›m
yar dolar seviyesinin alt›nda kalmas› beklenmektedir. Uluslara- ve bilgi teknolojileri alan›nda altyap›n›n gelifltirilmesi,
ras› yat›r›mc›lar›n yer ald›¤› 60’a yak›n anlaflman›n aç›klanan
• Uluslararas› standartlarla uyumlu olarak fikri mülkiyet hakla-
ve tahmini de¤eri ise y›l›n ilk yar›s› itibari ile yaklafl›k 8 milyar
r› mevzuat›n›n uygulanmas›n›n daha da güçlendirilmesi,
dolard›r.
• Geniflbant internet ve kiflisel bilgisayar kullan›m oran›n›n ar-
Son dönemde at›lmakta olan olumlu ad›mlar›n arkas›n›n getiril-
t›r›lmas›n›n önündeki engellerin azalt›lmas›,
mesi, istikrar program›n›n baflar›yla sürdürülmesi, yat›r›m or-
tam›n›n eksiklerinin giderilmesi ve AB ile mevzuat uyumunun • Gümrük süreçlerinin iyilefltirilmesi,
sa¤lanmas› sonucunda Türkiye istenen yat›r›mlar› çekebilen • fieffafl›k, öngörülebilirlik ve etkinli¤i art›rmak suretiyle kamu
bir ülke haline gelebilecektir. yönetimi uygulamalar›n›n iyilefltirilmesi,

G.4. Uluslararas› Do¤rudan Yat›r›mlar› Art›rmaya Yönelik • Vergi kaçaklar› da dahil olmak üzere kay›td›fl›l›kla mücadele
konusunda yürütülen çal›flmalar›n güçlendirilmesi,
Faaliyetler
• ‹stihdam yaratmak ad›na KOB‹’lerin büyümesinin teflvik edil-
2000’li y›llardan itibaren uygulanan ekonomi politikalar›n›n
mesi ve kay›tl› ekonomideki rollerinin güçlendirilmesi,
öncelikli hedefleri aras›nda Türkiye’de yat›r›mc›lar taraf›ndan
tercih edilen bir yat›r›m ortam› oluflturulmas› da yer almakta- • Kurumsal yönetimin ve muhasebe standartlar›n›n gelifltiril-
d›r. Bu kapsamda uygulamaya konan “Yat›r›m Ortam›n›n ‹yilefl- mesi bak›m›ndan yeni Ticaret Kanunu Tasar›s›’n›n yasalaflt›-
tirilmesi Reformu” Türkiye’nin uluslararas› do¤rudan yat›r›m r›lmas› ve uygulanmas›na bafllanmas›.
çekme yar›fl›nda rekabet gücünü art›rmay› hedeflemektedir. Uluslararas› do¤rudan yat›r›mlar› teflvik etmeye yönelik ulusla-
Sözü edilen reform program› özel sektör temsilcileri ile ilgili raras› anlaflmalar da vard›r:
kamu kurumlar› aras›nda verimli ve çözüm üretmeye yönelik
a. Çifte Vergilendirmeyi Önleme Anlaflmalar› (ÇVÖ): Türkiye,
bir iflbirli¤i ve iletiflim platformu olan “Yat›r›m Ortam›n› ‹yilefl-
çifte vergilendirmeyi önlemek suretiyle uluslararas› yat›r›m-
tirme Koordinasyon Kurulu (YO‹KK)” taraf›ndan yürütülmekte
lar› teflvik etmek amac›yla bugüne kadar 72 ülke ile ÇVÖ an-
ve izlenmektedir.
laflmas› imzalam›fl olup, bu anlaflmalardan 65’i yürürlü¤e
YO‹KK bünyesinde teflkil etti¤i Yönlendirme Komitesi ve 10 de¤iflik girmifltir. Ayr›ca halen 6 ülke ile ÇVÖ anlaflmas› müzakerele-
alanda gerekli çal›flmalar› yürüten teknik komitelerle; ri devam etmektedir.
• Türkiye’deki yat›r›mlarla ilgili düzenlemeleri rasyonel hale b. Yat›r›mlar›n Karfl›l›kl› Teflviki ve Korunmas› Anlaflmalar›
getirmek, (YKTK): fiubat 2007 sonu itibar›yla Türkiye 79 ülke ile YKTK

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 29


anlaflmas› imzalam›fl olup, AB üyesi ülkelerden ‹rlanda ve
Güney K›br›s Rum Yönetimi d›fl›nda tümü ile OECD üyesi ül-
kelerden de ‹zlanda, Kanada, Norveç, Meksika ve Yeni Zelan-
da d›fl›nda tüm ülkeler ile YKTK anlaflmalar› imzalanm›fl bu-
lunmaktad›r.

G.5. Yat›r›m Teflvik Belgeleri


Yat›r›mlar›n artmas›, ekonominin toparlanmas› ve büyümesini
beraberinde getirecek bir geliflmedir. 2000-2007 y›llar› aras›
yat›r›m teflvik belgeleri hakk›nda istatistikler afla¤›daki çizelge-
de verilmektedir:

ULUSLARARASI SERMAYEL‹ F‹RMALARIN YATIRIMLARINA


VER‹LEN TEfiV‹K BELGELER‹ (2000-2007)
2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007
Belge Adedi 251 197 228 225 249 206 151 198
Toplam Yat›r›m
11.459,6 2.546,9 1.429,7 1.747,1 3.882,9 3.484,7 1.802,8 5.404,4
(Milyon USD)
Yabanc› Ortak
45,6 38,6 40,5 72,4 42,4 51,7 36,1 49,1
Pay› (%)
Kaynak: T.C. Hazine Müsteflarl›¤› Yabanc› Sermaye Genel Müdürlü¤ü

2007 y›l›nda belgelendirilen yat›r›m projesi say›s› 198’e, belge


kapsam›ndaki yat›r›mlar›n öngörülen tutar› ise 5,4 milyar dola-
ra ulaflm›flt›r. 198 adet yat›r›m teflvik belgesinin 167 adedi ima-
lat, 4 adedi tar›m ve ormanc›l›k, 3 adedi madencilik ve tafl
ocakç›l›¤›, 24 adedi hizmetler sektörlerinde düzenlenmifltir.

GÖRÜfi
2008 y›l›nda global ölçekte uluslararas› do¤rudan yat›r›m nak olan ülkeler olmufllard›r. Girifllerin %64’ü Avrupa ülkele-
ak›fllar›nda, özellikle ABD kredi piyasalar› kaynakl› belirsizlik- rinden gelirken, Körfez ülkeleri %27 paya sahip olmufltur.
ler ve likidite daralmas› nedeniyle, s›n›rl› ölçüde de olsa bir dü-
Son dönemde finans, telekomünikasyon, perakende, gayri-
flüfl beklenmektedir. Türkiye’de de uluslararas› do¤rudan yat›-
menkul-inflaat alanlar›nda yo¤unlaflan uluslararas› do¤rudan
r›m girifllerinde geçti¤imiz iki y›lda ulafl›lan 20 milyar dolar se-
yat›r›mc› ilgisinin önümüzdeki dönemde de devam etmesi, is-
viyesine 2008 y›l›nda ulafl›lamayaca¤› düflünülmektedir. Kü-
tikrarl› bir siyasi ve makroekonomik ortam›n sa¤lanmas› ve
resel ekonomideki toparlanman›n üçüncü çeyrek sonras›nda
yat›r›m ortam›ndaki iyilefltirmelerin devam etmesine ba¤l›
gerçekleflebilece¤i yönünde yo¤unlaflan beklentiler ve bu to-
olacakt›r. Yap›sal reformlar›n sürdürülmesi, vergi ve teflvik
parlanman›n birkaç çeyrek gecikme ile Türkiye’de de hissedi-
sisteminde yat›r›mc›lar›n rekabet gücünü art›racak ve kay›td›-
lece¤i düflünülürse, 2009 y›l›nda uluslararas› do¤rudan yat›-
r›m girifllerinde daha düflük bir seviye, 10-15 milyar dolar ara- fl›l›¤› önleyecek düzenlemeler, AR-GE’ye verilen deste¤in sür-
l›¤›, beklentisi oluflmaktad›r. dürülmesi, fikri ve s›nai mülkiyet haklar› alan›ndaki hak kay›p-
lar›n› önleyecek uygulamalar ve tüm bu konular› ve öteki pek
2008 y›l›n›n ilk yar›s›nda 7,6 milyar dolar olarak gerçekleflen çok konuyu kapsayan AB sürecinin h›zland›r›lmas› öncelikle
girifllerin yar›s› finans sektöründe geçti¤imiz y›llarda gerçekle-
ad›m at›lmas› gereken alanlar olarak önümüzde durmaktad›r.
flen birleflme ve sat›nalmalardan kaynaklan›rken, dörtte biri ise
imalat sanayi yat›r›mlar›ndan kaynaklanm›flt›r. Hollanda, ‹ngil- Tahir UYSAL
tere ve ‹spanya %10’un üzerinde paylar› ile en fazla girifle kay- Uluslararas› Yat›r›mc›lar Derne¤i (YASED) Yönetim Kurulu Baflkan›

30
‹nflaat Sektörü
Yüzlerce çeflit mal ve hizmet üretimi ile do¤rudan ba¤lant›s›, yo- larda tekrar toparlanma e¤ilimine giren dünya inflaat sektörü-
¤un iflgücü kullan›m› ve sosyo-ekonomik refah düzeyine olan nün 2004-2012 döneminde y›ll›k ortalama %5 büyümesi beklen-
katk›s› nedeniyle ekonomik yap› içerisinde ayr› bir yere ve öne- mektedir.
me sahip olan inflaat sektörü, yaratt›¤› katma de¤er ve istihdam Dünya geneline bak›ld›¤›nda inflaat sektörü bak›m›ndan en hare-
aç›s›ndan ülke ekonomilerinin de lokomotifidir. Zira günümüzde ketli piyasan›n 1,3 milyon firma ile en büyük imalat sektörünün
“inflaat” yaln›zca çevrenin infla edilmesini de¤il, bak›m, onar›m bulundu¤u ABD’de oldu¤u görülmektedir. Ancak hemen her
ve iflletilmesine katk›da bulunan faaliyetlerin tümünü içerecek alanda oldu¤u gibi inflaat sektöründe de Çin, dikkate de¤er bir
biçimde de¤erlendirilmektedir. ‹nflaat üretimi art›k yaln›zca yap›- büyüme e¤ilimi içindedir. Gelecek 4 y›l içerisinde her y›l ortala-
n›n üretimi olarak alg›lanmamakta; çevreyle dost, sosyal sorum- ma %9 oran›nda büyüyece¤i tahmin edilen Çin inflaat sektörün-
luluk tafl›yan, sosyal yaflama, toplumsal yap›ya do¤rudan etki de özellikle 2008 Yaz Olimpiyatlar›’n›n da etkisiyle oldukça hare-
eden, saydam ve sürdürülebilir üretim anlam›na gelmektedir. ketli günler yaflanm›flt›r. 2006 y›l›nda 320 milyar dolar olan Çin
Büyük ölçüde ulusal sermayeye dayanan Türkiye inflaat sektörü inflaat sektörünün 2020 y›l›na kadar yaln›zca var olan yap›lar›n
de yüzlerce meslek dal›n› ilgilendirmesi ile istihdam ve üretim sü- iyilefltirilmesine 200 milyar dolar harcayaca¤› hesaplanmakta-
recini önemli ölçüde etkilemektedir. Ulusal ve uluslararas› alan- d›r. ‹nflaat sektöründe h›zla büyüyen bir öteki Asya ülkesi ise
da büyük bir deneyime ve potansiyele sahip olan sektör, kendisi- 2006 y›l›nda 81 milyar dolar büyüklü¤e ulaflan ve önümüzdeki 4
ne ba¤l› 200’den fazla alt sektörü harekete geçirme özelli¤iyle y›l içerisinde her y›l ortalama %12 büyüyece¤i tahmin edilen Hin-
“lokomotif sektör” ve büyük istihdam kayna¤› olmas› özelli¤iyle distan’d›r. Bu dev ekonomilerin yan›s›ra Malezya, Kore ve Birle-
de “sünger sektör” olarak adland›r›lmaktad›r. flik Arap Emirlikleri, hatta Güney Afrika Cumhuriyeti önemli pro-
‹nflaat sektörünün hemen hemen bütün üretimi yat›r›m mal› sa- jelerle büyük rakamlara ulaflmaktad›r.
y›lmaktad›r. Sektöre girdi sa¤layan ve faaliyetlerini bu sektörde- AB ülkelerinde ise inflaat sektörünün cirosu 2006 itibar›yla 1,4
ki geliflmelere ba¤l› olarak devam ettiren öteki sektörlerin katk›- trilyon dolar (3,1 trilyon Avro) dolay›ndad›r. Bu tutar›n %73’ünü
s› da dikkate al›nd›¤›nda inflaat sektörünün GSMH içindeki pay›- befl büyük Avrupa ekonomisi (Almanya, ‹spanya, ‹ngiltere, Fran-
n›n yaklafl›k %30 seviyesinde oldu¤u görülmektedir. sa ve ‹talya) oluflturmaktad›r. ‹nflaat sektörü Avrupa GSYH’s›n›n
%10’undan fazlas›n› oluflturmakta, toplam istihdam›n %7,2’sine
A. DÜNYADA ‹NfiAAT SEKTÖRÜ (14 milyon kifliye) ifl yaratmaktad›r. Avrupa ‹nflaatç›lar Konfede-
rasyonu’nun 2006 Y›ll›k Raporu’na göre inflaat sektörü büyüme
A.1. Sektörün Genel Görünümü h›z› Avro Bölgesi’nde %4,6 olmufltur. AB’ye yeni üye olan Lit-
vanya, Slovakya, Estonya ve Letonya’n›n ise %10’un üzerinde
Günümüzde, 800 metreyi aflan yükseklikte binalar, 40 kilomet-
geliflme göstermesi dikkat çekicidir.
reyi aflan tüneller, 1 kilometreden fazla aç›kl›klar› olan köprüle-
riyle teknolojinin s›n›rlar›n› zorlayan inflaat sektörünün dünyada- AVRUPA ÜLKELER‹NDE ‹NfiAAT SEKTÖRÜ GEL‹fiME HIZI
ki toplam büyüklü¤ünün 4,6 trilyon dolar dolay›nda oldu¤u tah- Ülkeler 2006 Geliflme H›z› (%)
min edilmektedir. Söz konusu rakam, dünyadaki toplam Avro Bölgesi 4,6
GSMH'n›n yaklafl›k %8-10’una karfl›l›k gelmektedir. Bu de¤erin AB 25 3,9
1,4 trilyon dolar› Avrupa’da, 1,2 trilyon dolar› ABD’de (2006 veri- Almanya 5,7
leri) ve 1 trilyon dolar› ise h›zla büyüyen (Japonya, Çin ve Hindis- Avusturya 3,7
tan’› da kapsayan) Asya bölgesi pazar›nda üretilmektedir. Güney Belçika -2,2
ve Kuzey Afrika, Orta Do¤u, Do¤u Avrupa ve Latin Amerika pa- K›br›s 2,8
zarlar› da toplam 243 milyar dolar gibi küçümsenmeyecek tutar- Danimarka 8,0
lara ulaflm›fl bulunmaktad›r. Dünya s›nai istihdam›n›n ise yaklafl›k ‹spanya 8,0
%30’unu inflaat sektörünün karfl›lad›¤› tahmin edilmektedir. Estonya 19,8
Finlandiya ulafl›lamam›flt›r
Ülke ekonomilerinin büyüklü¤ü ile inflaat sektörleri aras›nda tam
Fransa 6,3
bir paralellik görülmemektedir. Latin Amerika’n›n iki büyük eko-
Yunanistan -11
nomisi Brezilya ve Arjantin s›ras›yla 60 milyar dolar ve 17 milyar
Macaristan ulafl›lamam›flt›r
dolar inflaat sektörü büyüklü¤üne ulafl›rken, Latin Amerika’n›n
‹rlanda 6,8
geriye kalan ülkeleri yaln›zca 9 milyar dolar hacmine ulaflmakta- ‹talya ulafl›lamam›flt›r
d›r. Bat› Avrupa’n›n 1,4 trilyon dolar sektör büyüklü¤üne karfl›l›k Letonya 11,6
Do¤u Avrupa yaln›zca 73 milyar dolara ulaflabilmektedir (Kay- Litvanya 23,8
nak: SmartMarket Report, Key Trends in the European and US Lüksemburg 1,2
Construction Marketplace, McGraw Hill, January 2008, s.6). Norveç ulafl›lamam›flt›r
Son y›llarda dalgal› bir seyir izleyen dünya inflaat sektörü, 1999 Polonya 3,8
y›l›ndaki h›zl› büyümenin ard›ndan 2000 y›l›nda dünya borsala- Portekiz -8,2
r›ndaki ani düflüflün, 2001 y›l›nda 11 Eylül sald›r›s› ve Irak savafl› Çek Cumhuriyeti 9,8
gibi toplumsal tedirginlik yaratan olaylar›n dünya ekonomisinde ‹ngiltere 0,1
yaratt›¤› daralman›n etkisiyle oldukça küçülmüfl, 2002 y›l›nda da Slovakya 23,2
pazar›n büyüklü¤ü 3 trilyon dolara düflmüfltür. Daha sonraki y›l- Kaynak: European Builders Confederation Annual Report 2006

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 31


Global finans krizinin öncelikle ABD piyasalar›n›, zincirleme 2007 y›l›nda ise gerek milli gelir hesaplama sisteminde yap›lan
olarak da (floklara aç›k olarak de¤erlendirilen) AB inflaat sektö- düzenlemeler gerekse de ülkedeki genel ekonomik ve sosyal
rünü 2007 ve özellikle 2008’de önemli ölçüde etkilemesi ön- politikalar›n umulan›n aksine ülkede yeterli istikrarl› ortam› ya-
görülmektedir. ratamamas› ve global dalgalanmalar›n da etkisiyle inflaat sek-
Dünyada sektörün önemli trendleri, globalleflmenin etkisiyle törü geliflme h›z›, geçen y›llar›n aksine düflük bir seviyede sey-
inflaat firmalar›n›n ifl hacmi ve çeflitlili¤i bak›m›ndan önemli öl- rederek %5,7 olarak ortaya ç›km›flt›r. Sektör, bu büyüme ora-
çeklere ulaflmas›, rekabetin uluslararas› platformda keskinlefl- n›yla geçti¤imiz y›l›n aksine oldukça düflük bir büyüme e¤ilimi
mesidir. Bu geliflmeler sonucunda sermaye ve kalifiye iflgücü göstermifltir.
ak›mlar› h›zlanm›fl, uluslararas› ekonomik etkilere maruz kalma 2007 YILI ‹KT‹SAD‹ FAAL‹YET KOLLARI VE GSYH GEL‹fiME HIZI (%)
nedeniyle riskler artm›fl ve çeflitlenmifltir.
Sektörler 1. dönem 2. dönem 3. dönem 4. dönem 2007 y›l›
A.2. ABD ‹nflaat Sektöründe 2007-2008 Geliflmeleri Tar›m -5,1 -1,2 -8,2 -10,9 -7,2
Dünyada en büyük inflaat sektörü kapasitesinin bulundu¤unu ‹malat Sanayi 10,4 4,1 4,6 4,0 5,6
belirtti¤imiz ABD inflaat piyasas›ndaki geliflmeler, global krizle ‹nflaat 12,7 7,3 3,9 0,3 5,7
yak›ndan iliflkili olmas› nedeniyle de dikkatle de¤erlendirmeyi Ticaret 6,8 2,6 6,9 6,7 5,7
gerektirmektedir. Ulaflt›rma ve Haberleflme 8,4 5,3 6,7 7,2 6,9
GSYH 8,1 4,1 3,3 3,6 4,6
2006 Temmuz ay›nda fiyatlar ve talep bak›m›ndan zirve nok-
Kaynak: TÜ‹K
tas›na ulaflt›ktan sonra 2006’dan 2007’ye %8, 2007’den
2008’e %12,4 düflüfl kaydetti¤i hesaplanabilen yap› izinleri ba-
B.1.1. ‹nflaat Sektörünün GSYH ‹çindeki Pay›
z›ndaki inflaat faaliyetlerinin 2008’den 2009’a %7,4 düflmesi
öngörülmektedir. Bu düflüfllerin en belirgin ve keskin olan›, ko- ‹nflaat sektörünün GSYH içindeki pay›n›n son befl y›ll›k geliflimi
nut inflaatlar›nda %34,6 ile 2007-2008 döneminde yaflanm›fl- incelendi¤inde %5,5-6,5 aras›nda de¤iflti¤i görülmektedir.
t›r. Ayn› dönemde konutd›fl› bina ve (enerji yat›r›mlar› nedeniy- 2003-2007 aras› dönemde inflaat sektörünün GSYH’dan en az
le) altyap› yat›r›mlar›nda art›fl kaydedilmifltir. Ancak konut sek- pay ald›¤› y›l %5,5 ile 2003 olmufltur.
töründeki kriz giderek konutd›fl› bina ve altyap› yat›r›mlar›n› da 2006 y›l›nda %18,5 gibi yüksek bir büyüme oran› yakalayan
etkileyerek genel ve yayg›n bir krize dönüflmüfltür. Bu trendin sektörün ayn› y›l GSYH’dan ald›¤› pay %6,4 olurken, 2007 y›-
2009 y›l›n›n ikinci yar›s›na kadar devam etmesi beklenmekte- l›nda %5,7 büyümesine karfl›n sektörün GSYH’ya katk›s› %6,5
dir (Kaynak: McGrawHill Construction (ENR), Ekim 2008). ile önceki y›lki seviyede gerçekleflmifltir.

B. TÜRK‹YE’DE ‹NfiAAT SEKTÖRÜ Afla¤›daki çizelgede GSYH içinde sektörlerin paylar›n›n son befl
y›ll›k da¤›l›m› görülmektedir.
B.1. 2007 Y›l› ‹nflaat Sektörü Geliflmeleri SON BEfi YILLIK DÖNEMDE GSYH ‹Ç‹NDE SEKTÖRLER‹N PAYLARI (%) (2003-2007)
Türkiye’de 1980'li y›llardan itibaren ciddi geliflim göstermifl Y›l Tar›m Sanayi ‹nflaat Hizmetler
olan inflaat sektörünün büyüme e¤ilimi 1988 y›l›ndan sonra ya- 2003 11,1 23,0 5,5 60,4
vafllam›flt›r. Ayr›ca 1988 y›l›nda liberalizasyon süreci ve artan 2004 10,4 23,5 5,8 60,3
faizlerle yükselifl gösteren yat›r›m maliyetleri sonucu, inflaat 2005 10,2 23,5 5,8 60,5
talebi düflmüfl ve maliyetler yükselmifltir. 2006 9,7 23,8 6,4 60,1
2007 8,6 24,0 6,5 60,9
1993-2003 döneminde Türkiye ekonomisi %26,13 oran›nda bü-
Kaynak: TÜ‹K
yürken inflaat, ana sektörler aras›nda küçülen tek sektör ola-
rak %22,4 daralma göstermifltir. Daralman›n en önemli etken-
2007 YILI GSYH DA⁄ILIMI
lerinden biri kamu inflaat sektörü yat›r›mlar›ndaki düflüfl olarak
tar›m
görülmüfltür. 2003 y›l› öncesinde konut inflaatlar›n›n da düflük
%9
seviyede olmas› nedeniyle kamu yat›r›mlar› sektörün belirleyi-
cisi olmufltur. Konut yat›r›mlar›n›n bu dönemde yetersizli¤inin
sanayi
en önemli nedenlerinin bafl›nda, yüksek faiz ve döviz kurlar› % 24
nedeniyle bireysel tasarruflar›n konut yat›r›mlar› yerine kamu
hizmetler
ka¤›tlar›na yönelmifl olmas› gelmektedir. % 60
Konut sektörü 2004 y›l›ndan itibaren canlanmaya bafllam›fl, inflaat
2005'in ilk yar›s›nda inflaat ruhsatlar›ndaki art›fl oran›, bir ön- %7
ceki y›l›n ayn› dönemine k›yasla %40 olmufltur.
Kaynak: TÜ‹K
2001 krizinin ard›ndan 2002 y›l›ndan itibaren Türkiye ekonomi-
sinde görülen h›zl› büyüme süreci 2006 y›l›n›n ilk yar›s›nda da ‹nflaat sektörü, inflaat malzemeleri sanayisi ile birlikte ekono-
devam etmifl, 2006 y›l›nda sabit fiyatlarla gerçeklefltirdi¤i mik büyümeye en yüksek katk›y› sa¤layan sektörlerdir. 2006
%6,9'luk büyümeyle GSYH cari fiyatlarla 758 milyar 391 mil- y›l›nda sa¤lanan %7’lik ekonomik büyümenin yaklafl›k %20’si
yon TL de¤erinde gerçekleflmifl, dolar baz›nda ise de¤eri 526 inflaat sektörü ve inflaat malzemeleri sanayisindeki büyüme-
milyar 429 milyon dolar› bulmufltur. Böylelikle son 5 y›l›n orta- den kaynaklanm›flt›r.
lama büyüme oran› %7,2 düzeyine ulaflm›flt›r.

32
2007 y›l›ndaki GSYH y›ll›k büyümesi %5,5 ve inflaat sektörü- Afla¤›daki grafikte inflaat sektörünün ve GSYH’nin 1998 y›l›nda
nün y›ll›k büyümesi %5,7 olmufltur. Buna göre 2007 y›l›nda in- 100 de¤erinde oldu¤u varsay›larak her y›l gerçekleflen de¤iflim
flaat sektörü 22,41 milyar dolar, inflaat malzemeleri sektörü de oranlar› gösterilmifltir. Bu grafikten, GSYH ve inflaat sektörü-
5,75 milyar dolarl›k katma de¤er yaratm›flt›r. nün birbirlerini takip ettikleri, hatta zaman zaman çak›flt›klar›
‹nflaat sektöründe 2002 y›l›ndan bu yana görülen büyüme e¤i- gözlenmektedir. Bu da, daha önce de ifade edilen iki de¤iflke-
limi 2006 y›l›nda %18,5 ile en yüksek de¤erine ulaflm›flt›r. nin birbiriyle ba¤lant›s›na iflaret etmektedir.
2007 y›l›nda ise önceki y›llara oranla durgun bir seyir izleyerek
%5,7 büyüyen sektör, son on y›lda (1998-2007) %60,9’luk bü- ‹NfiAAT SEKTÖRÜ VE GSYH KARfiILAfiTIRMASI (1999-2007) (1998=100)
yüme performans› yakalam›flt›r. Ayn› süreçte GSYH büyüme
200 inflaat sektörü GSYH
h›z› ise %44,2 olarak gerçekleflmifltir.
150

‹NfiAAT SEKTÖRÜNÜN SON 10 YILLIK DE⁄‹fi‹M‹ (cari fiyatlarla) 100

50.000 40.992 50

40.000 0
(milyon TL)

28.694 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007
30.000 35.849
18.405
20.000 24.661
10.702
10.000 4.086 5.688 14.707 GSYH’NIN YILLIK BÜYÜME PERFORMANSI VE KÜMÜLAT‹F BÜYÜME ORANLARI (%)
8.406
0 Y›ll›k Büyüme
1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Y›l Y›llar Kümülatif Büyüme (%)
Performans› (%)
Kaynak: TÜ‹K 2003 5,3 1999-2003 (5 y›ll›k) 12,6
2004 9,4 1999-2004 (6 y›ll›k) 23,2
GSYH'N‹N SON 10 YILLIK DE⁄‹fi‹M‹ (cari fiyatlarla) 2005 8,4 1999-2005 (7 y›ll›k) 33,6
1.000.000 853.636 2006 6,9 1999-2006 (8 y›ll›k) 42,8

800.000 2007 4,6 1999-2007 (9 y›ll›k) 49,3


Kaynak: TÜ‹K verileri kullan›larak hesaplanm›flt›r.
(milyon TL)

600.000 559.033 758.391

350.476 648.932
400.000 ‹NfiAAT SEKTÖRÜNÜN YILLIK BÜYÜME PERFORMANSI VE KÜMÜLAT‹F BÜYÜME
166.658
200.000 70.203 454.781 ORANLARI (%)
240.224 Y›ll›k Büyüme
104.596 Y›l Y›llar Kümülatif Büyüme (%)
0 Performans› (%)
1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007
2003 7,8 1999-2003 (5 y›ll›k) 6,4
Kaynak: TÜ‹K
2004 14,1 1999-2004 (6 y›ll›k) 21,4

‹NfiAAT SEKTÖRÜ ‹LE GSYH’NIN KARfiILAfiTIRMALI 2005 9,3 1999-2005 (7 y›ll›k) 32,7
2006 18,5 1999-2006 (8 y›ll›k) 57,2
DE⁄‹fi‹M ORANLARI (%) (1998 Sabit Fiyatlar› ile)
2007 5,7 1999-2007 (9 y›ll›k) 66,2
Y›l ‹nflaat Sektörü GSYH Kaynak: TÜ‹K verileri kullan›larak hesaplanm›flt›r.
1999 -3,1 -3,4
2000 4,9 6,8
2001 -17,4 -5,7 B.1.2. ‹nflaat Sektörünün Öteki Sektörlerle Karfl›laflt›rmal› Geliflimi
2002 13,9 6,2 Son befl y›ll›k kümülatif büyümelerde inflaat sektöründe rekor
2003 7,8 5,3 bir art›fl kaydedilmifltir. 2003-2007 döneminde y›ll›k ortalama
2004 14,1 9,4
%11 oran›nda büyüyen inflaat sektörü, son 5 y›ll›k büyüme per-
2005 9,3 8,4
formans›yla de¤erlendirildi¤inde en h›zl› büyüyen sektör ol-
2006 18,5 6,9
mufltur. Özellikle 2005 ve 2006 y›llar›ndaki büyümenin teme-
2007 5,7 4,6
linde konut sektöründeki canlanma yatmaktad›r. Kredi faiz
Kaynak: TÜ‹K
oranlar›n›n düflmesi ve yeni konut finansman sistemlerinin ku-
rulmas›na dönük çal›flmalar›n bu canlanmada etkisi büyüktür.
Ekonominin darald›¤› 2001 y›l›nda inflaat sektörünün daha faz-
la küçülme e¤ilimi gösterdi¤i, büyüme y›llar› 2002 ve 2004’de
ise ekonomiye oranla çok daha h›zl› geliflim gösterebildi¤i gö- ANA SEKTÖRLER ‹T‹BAR‹YLE 5 YILLIK BÜYÜME PERFORMANSI (2003-2007)
rülmektedir. ‹nflaat sektörü ile GSYH’nin bir önceki y›la göre 2003-2007 Y›ll›k Ortalama 2003-2007 Kümülatif
Sektör
Büyüme (%) Büyüme (%)
kendi içindeki de¤iflim oranlar› karfl›laflt›r›ld›¤›nda iki de¤iflken
Tar›m 0,6 2,9
aras›nda korelasyonun 1’e yak›n (0,9) oldu¤u görülmektedir.
Sanayi 7,7 38,6
Bu da bize iki de¤iflken aras›nda güçlü bir iliflki oldu¤unu, infla-
Ticaret 8,0 40,0
at sektörü ile GSYH’nin Türkiye koflullar›nda birbirine ba¤›ml›
Ulaflt›rma-Haberleflme 8,2 41,2
de¤erler oldu¤unu ifade etmektedir.
‹nflaat 11,2 56,2
GSYH 6,5 32,6
Kaynak: TÜ‹K verileri kullan›larak hesaplanm›flt›r.

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 33


SEKTÖRLERE GÖRE SON 5 YILLIK DE⁄‹fi‹MLER (%) Yat›r›mlar 2005 2006 2007
Y›llar Tar›m Sanayi ‹nflaat Ticaret Ulaflt›rma ve Haberleflme Sabit Sermaye Yat›r›m› Toplam›
136.475.134 169.044.693 184.097.973
2003 -2,2 8,4 7,8 11,4 8,9 (cari fiyatlarla – binTL)
2004 2,7 11,9 14,1 13,8 10,7 ‹nflaat Harcamalar› Toplam›
55.238.865 72.313.050 82.641.738
(cari fiyatlarla – binTL)
2005 6,6 8,2 9,3 9,5 11,7
‹nflaat Harcamalar› ‹çinde Kamu
2006 1,3 8,4 18,5 6,3 6,8 30 29 29
Yat›r›m› Pay› (%)
2007 -7,2 5,6 5,7 5,7 6,9 ‹nflaat Harcamalar› ‹çinde Özel
Kaynak: TÜ‹K Yat›r›m Pay› (%) 70 71 71
Kaynak: TÜ‹K

SEKTÖRLERE GÖRE SON 5 YILLIK DE⁄‹fi‹MLER Kamu yat›r›mlar›n›n özel sektör yat›r›mlar›n›, özel sektör yat›r›m-
(sabit fiyatlarla) (2003-2007) lar›n›n da kamu sektörünü tetiklemesi, inflaat sektörünün gelece-
¤i aç›s›ndan hem kamu sektörü, hem de özel sektör yat›r›mlar›n›
30.000
önemli k›lmaktad›r. Kamu yat›r›mlar›n›n inflaat yat›r›mlar› içeri-
25.000
sindeki pay› son y›llarda genellikle %30 dolay›nda seyretmifltir.
(milyon TL)

20.000
2007 y›l›nda 82,6 milyar TL’lik inflaat yat›r›mlar›nda kamu ya-
15.000
t›r›mlar›n›n pay› 23,7 milyar TL’lik cari fiyatlarla %29, özel sek-
10.000
tör yat›r›mlar›n›n pay› ise 58,9 milyar TL’lik cari fiyatlarla %71
5.000 olarak gerçekleflmifltir.
0
2003 2004 2005 2006 2007 2007 y›l› yat›r›m anlam›nda hem kamu sektöründe, hem de
özel sektörde büyümelerin gerçekleflti¤i bir y›l olmufltur.
tar›m sanayi inflaat ticaret ulaflt›rma ve haberleflme

B.1.3.1. Kamu Sektörü Yat›r›mlar›


Afla¤›daki çizelgede kurulan ve kapanan flirketler, kooperatif- Makine-teçhizat ve inflaat yat›r›mlar›ndan oluflan kamu sektö-
ler ve ticari unvanl› iflyerlerinin sektörlere göre say›lar› görül- rü yat›r›mlar›n›n GSYH içindeki pay› 2007 y›l›nda bir önceki y›l-
mektedir: la ayn› oranda gerçekleflerek %3,3 olmufltur. Kamu yat›r›mlar›
(makine-teçhizat dahil) 2006 y›l›nda bir önceki y›la göre %2,6,
2007 y›l›nda ise %7,3 oran›nda büyümüfltür.
AÇILAN/KAPANAN fi‹RKET VE T‹CAR‹ UNVANLI ‹fiYERLER‹ (2007)
Kamu yat›r›mlar›nda makine-teçhizat yat›r›mlar›n›n pay› %0,8,
Türkiye Toplam› ‹malat ‹nflaat Gayrimenkul
inflaat yat›r›mlar›n›n pay› ise %2,6 olarak gerçekleflmifltir.
Kurulan Kapanan Kurulan Kapanan Kurulan Kapanan Kurulan Kapanan
Anonim 3.381 1.126 582 323 348 115 546 107
2006 y›l›nda bir önceki y›la göre %18,5 küçülen makine-teçhi-
Kolektif 9 118 1 14 1 8 2 2
zat yat›r›mlar› 2007 y›l›nda %14,8 artarken, 2006 y›l›nda
Komandit 1 7 1 2 - 1 - -
%10,4 olan inflaat yat›r›mlar›n›n geliflme h›z›nda ise bir önceki
Limited 50.658 8.385 9.999 2.167 7.004 1.022 6.638 774
y›la göre yar› yar›ya azalma kaydedilmifltir (%5,2). Böylelikle
Kooperatif 1.301 318 8 4 771 262 4 -
2007 y›l›nda kamu sektörü inflaat yat›r›mlar› cari fiyatlarla 23
Genel Toplam 55.350 9.954 10.591 (%19) 2.510 (%25) 8.124 (%15) 1.408 (%14) 7.190 (%13) 883 (%9)
milyar 688 milyon TL, makine-teçhizat yat›r›mlar› ise 5 milyar
Kaynak: TÜ‹K 56 milyon TL olarak gerçekleflmifltir.
* % de¤erleri toplam›n içinden de¤erini vermektedir.
B.1.3.2. Özel Sektör Yat›r›mlar›
2007 y›l›nda toplam 55.350 adet flirket ve kooperatif aç›lm›fl, 2007 y›l›nda özel sektör inflaat ve makine-teçhizat yat›r›mlar›
9.954 adet de kapanm›flt›r. En fazla anonim ve limited flirketin ku- 2006 y›l›na göre oldukça h›z kesmifl görünmektedir. Özel sek-
ruldu¤u sektör imalat sanayii olmufltur. Kurulan flirket ve koope- tör makine-teçhizat yat›r›mlar›n›n pay› sabit kalarak %14,2 ola-
ratiflerin %19’u imalat, %15’i inflaat ve %13’ü gayrimenkul alanla- rak gerçekleflirken, 2006 y›l›nda %12,2 olan geliflme h›z› ise
r›nda, kapanan flirket ve kooperatiflerin ise %25’i imalat, %14’ü %4,7’ye düflmüfltür. ‹nflaat yat›r›mlar›n›n geliflme h›z› ise
inflaat, %9’u ise gayrimenkul alan›nda hizmet vermektedir. %20,3’den %6,3’e düflmesine karfl›n GSYH içindeki pay› 0,1 pu-
an artarak %8,2’ye ulaflm›flt›r.
B.1.3. ‹nflaat Sektörünün Sabit Sermaye Yat›r›mlar› ‹çindeki Pay›
KAMU ve ÖZEL SEKTÖR YATIRIMLARININ GSYH ‹Ç‹NDEK‹ PAYI (2006-2007)
2007 y›l› yat›r›mlar›, harcamalar yöntemiyle cari fiyatlarla 184
25 22,3 22,4
milyar 98 milyon TL’dir. Bu miktar içerisinde 82 milyar 642
milyon TL’lik k›s›m inflaat yat›r›mlar›na ayr›lm›flt›r. Dolar cinsin- 20
den ise 2007 y›l› yat›r›mlar›n›n de¤eri 139 milyar 468 milyon 15
(%)

dolara, inflaat yat›r›mlar›n›n de¤eri de 62 milyar 607 milyon


dolara karfl›l›k gelmektedir. 10

5 3,3 3,3
2007 y›l›nda Türkiye’de gerçeklefltirilen toplam yat›r›m tuta-
r›n›n %44,9’unu inflaat yat›r›mlar› oluflturmufltur. 2005 y›l›n- 0
2006 2007
da bu oran %40,5 iken 2006’da 2,3 puanl›k art›flla %42,8 ola-
özel sektör kamu sektörü
rak gerçekleflmifltir.
Kaynak: TÜ‹K

34
GAYRI SAF‹ YURT‹Ç‹ HASILA (GSYH) VE HARCAMALAR büyüme oranlar›n›n oldukça gerisinde kalm›flt›r. ‹lk dokuz ay so-
YÖNTEM‹YLE SAB‹T SERMAYE YATIRIMLARI (2003-2007) nunda sektörün cari fiyatlarla de¤eri 34,6 milyar TL olmufltur.
De¤er
De¤er (bin (milyon USD)
Pay (%) Pay (%) Geliflme H›z› DÖNEMLERLE BÜYÜME DE⁄ERLER‹ (%) (2007-2008)
(yat›r›mlar (GSYH (%) (bir
TL) (cari fiyatlarla
içinde) içinde) önceki y›la 2007 2008
(cari y›ll›k
(sabit (sabit göre) (sabit
fiyatlarla) ortalamaya 1. Dönem 2. Dönem 3. Dönem 1. Dönem 2. Dönem 3. Dönem ‹lk 9 Ay
fiyatlarla) fiyatlarla) fiyatlarla)
göre)
GSYH 8,1 4,1 3,3 6,7 2,3 0,5 3,0
2003 Sabit
‹nflaat Sektörü 12,7 7,3 3,9 1,5 -0,2 -4,3 -1,1
Sermaye Yat›r›m› 77.366.472 51.785.480 - 19,0 14,2
Kaynak: TÜ‹K
KAMU SEKTÖRÜ 15.361.124 10.282.015 18,4 3,5 -15,1
Makine-teçhizat 3.709.302 2.482.833 25,7* 0,9 -23,3
‹nflaat 11.651.822 7.799.182 74,3* 2,6 -12,0 B.2.2. ‹nflaat Sektörünün Öteki Sektörlerle Karfl›laflt›rmal› Geliflimi
ÖZEL SEKTÖR 62.005.348 41.503.466 81,6 15,5 23,7
‹nflaat d›fl›ndaki bütün sektörler 2008 y›l›n›n ilk dokuz ay›n› bü-
Makine-teçhizat 38.493.150 25.765.506 57,4** 8,9 30,9
yüme ile kapatm›flt›r. Ancak öteki sektörlerde de belirgin bir
‹nflaat 23.512.197 15.737.960 42,6** 6,6 15,0
yavafllama söz konusudur. Yaln›zca tar›m sektörü 2007 y›l› ay-
2004 Sabit
Sermaye Yat›r›m› 113.716.568 79.999.274 - 22,3 28,4 n› dönemine göre olumlu bir seyir içerisindedir.
KAMU SEKTÖRÜ 16.339.107 11.494.514 13,0 2,9 -6,6 Bu dönemde ticaret %3,8 ile en h›zl› büyüyen sektör olurken
Makine-teçhizat 3.870.323 2.722.761 24,1* 0,7 -6,8 inflaat sektöründeki küçülme endifle vericidir. Afla¤›da seçilen
‹nflaat 12.468.784 8.771.753 75,9* 2,2 -6,5 sektörlerin bir önceki y›l›n ayn› dönemiyle karfl›laflt›rmal› seyri
ÖZEL SEKTÖR 97.377.460 68.504.759 86,5 19,3 36,1 görülmektedir.
Makine-teçhizat 63.431.620 44.623.960 62,7** 12,1 48,2
‹nflaat 33.945.840 23.880.799 37,3** 7,2 19,8 DÖNEMLERE GÖRE SEKTÖRLER‹N KARfiILAfiTIRMALI BÜYÜME ORANLARI
2005 Sabit (%) (2007-2008)
Sermaye Yat›r›m› 136.475.134 101.167.631 - 24,1 17,4
KAMU SEKTÖRÜ 21.410.353 15.871.277 14,1 3,4 25,0 Dönem Tar›m Sanayi Ticaret Ulaflt›rma ve Haberleflme ‹nflaat

Makine-teçhizat 5.046.606 3.740.998 26,5* 0,9 34,8 1. dönem -5,1 10,4 6,8 8,4 12,7
‹nflaat 16.363.747 12.130.280 73,5* 2,5 21,7 2007 2. dönem -1,2 4,1 2,6 5,3 7,3
ÖZEL SEKTÖR 115.064.780 85.296.353 85,9 20,7 16,2 3. dönem -8,2 4,6 6,9 6,7 3,9
Makine-teçhizat 76.189.662 56.478.623 65,2** 13,5 21,4 1. dönem 2,6 7,3 9,3 7,8 1,5
‹nflaat 38.875.118 28.817.730 34,8** 7,2 7,6 2008 2. dönem -3,6 3,4 3,9 4,0 -0,2
2006 Sabit 3. dönem 2,2 -1,1 -1,8 1,5 -4,3
Sermaye Yat›r›m› 169.044.693 118.328.918 - 25,5 13,3 ‹lk 9 ay 0,7 3,2 3,8 4,3 -1,1
KAMU SEKTÖRÜ 25.745.598 18.021.558 12,9 3,3 2,6 Kaynak: TÜ‹K
Makine-teçhizat 4.551.924 3.186.283 21,2* 0,7 -18,5
‹nflaat 21.193.674 14.835.275 78,8* 2,6 10,4
2008 y›l›n›n ilk üç çeyre¤inde sanayinin GSYH’daki pay›
ÖZEL SEKTÖR 143.299.095 100.307.360 87,5 22,3 15,0
%26,9, ulaflt›rma ve haberleflmenin %14,8, ticaretin %13,3
Makine-teçhizat 92.179.719 64.524.513 63,7** 14,2 12,2
olurken, inflaat %6,2, tar›m ise %8,7 paya sahip olmufltur.
‹nflaat 51.119.375 35.782.847 36,3** 8,1 20,3
2007 Sabit
Sermaye Yat›r›m› 184.125.989 139.489.386 - 25,8 5,5 SEKTÖRLERE GÖRE GSYH DA⁄ILIMI (2008 y›l› 3 dönem)
KAMU SEKTÖRÜ 28.990.937 21.962.831 12,8 3,3 7,3
tar›m
Makine-teçhizat 5.133.492 3.889.009 24,2* 0,8 14,8 %9
‹nflaat 23.857.446 18.073.822 78,8* 2,6 5,2 di¤er
% 30 sanayi
ÖZEL SEKTÖR 155.135.052 117.526.554 86,8 22,4 5,2 % 27
Makine-teçhizat 92.849.505 70.340.534 63,4** 14,2 4,7
‹nflaat 62.285.547 47.186.020 36,6** 8,2 6,3
Eksilme gösteren de¤erler / * Kamu sektörü içinde / ** Özel sektör içinde

inflaat
%6 ticaret
B.2. 2008 Y›l›nda ‹nflaat Sektörü Genel Görünümü ulaflt›rma ve % 13
2002 y›l›ndan bu yana h›zl› bir büyüme trendinde olan Türkiye haberleflme % 15

inflaat sektörü 2007 y›l›nda h›z kesmifltir. 2008 y›l›nda da sek- Kaynak: TÜ‹K
tördeki büyümenin daralarak devam edece¤i tahmin edilmekle
birlikte ilk üç çeyrek verileri küçülmeye iflaret etmektedir.
B.2.3. ‹nflaat Sektörünün Sabit Sermaye Yat›r›mlar› ‹çindeki Pay›
B.2.1. ‹nflaat Sektörünün GSYH ‹çindeki Pay›
2008 y›l›n›n ilk dokuz ay›nda sabit sermaye yat›r›mlar› topla-
2008 y›l›n›n ilk döneminde %1,5 büyüyen inflaat sektörü, ikinci m› 147,1 milyar TL’yi bulurken, inflaat harcamalar› toplam› 70,1
dönemde %0,2, üçüncü dönemde de %4,3 küçülerek y›l›n ilk do- milyar TL düzeyinde gerçekleflmifltir. ‹nflaat yat›r›mlar›n›n
kuz ay›n› %1,1’lik daralma ile kapatm›flt›r. 2007 y›l›n›n ilk üç çeyre- %29’u kamu sektörü, %71’i ise özel sektör taraf›ndan üstlenil-
¤inin aksine 2008 y›l›nda inflaat sektörü büyüme oranlar› GSYH mektedir.

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 35


Yat›r›mlar Ocak-Eylül 2007 Ocak-Eylül 2008 C. B‹NA ‹NfiAAT MAL‹YET‹
Sabit Sermaye Yat›r›m› Toplam›
(cari fiyatlarla – milyon TL)
136.235 147.133 Bina inflaat› maliyet endeksinin oluflturulma amac›, bina inflaat-
‹nflaat Harcamalar› Toplam› lar›nda kullan›lan girdi miktar›n› belirlemek ve bu a¤›rl›kland›-
61.831 70.121
(cari fiyatlarla – milyon TL) r›lm›fl girdi miktarlar›n›n y›llara göre maliyet de¤iflimini göster-
‹nflaat Harcamalar› ‹çinde Kamu mektir. 2005 y›l›n› baz almakta olan bu indeks, 1991 temel y›ll›
29 29
Yat›r›m› Pay› (%) 295 maddeden oluflan bina inflaat maliyet endeksinden farkl›
‹nflaat Harcamalar› ‹çinde Özel
71 71 olarak, inflaat sektöründeki teknolojik geliflmelerden ve baz›
Yat›r›m Pay› (%)
Kaynak: TÜ‹K madde gruplar›n›n daha az madde ile temsil edilebilirli¤inden
dolay› 121 maddeden oluflmaktad›r.
B.2.3.1. Kamu Sektörü Yat›r›mlar› 2005 temel y›ll› bina inflaat› maliyet endeksi, iflçilik endeksi ve
2008 y›l›n›n ilk dokuz ay›nda bir önceki y›l›n ayn› dönemine gö- malzeme endeksi gruplar› ile bunlar›n alt kalemleri temelinde;
re kamu yat›r›mlar› %3,8 küçülmüfltür. Cari fiyatlarla kamu • ‹ki ve daha fazla daireli ikamet amaçl› binalar,
sektörü yat›r›mlar›n›n 2008 y›l›n›n ilk üç çeyre¤i için de¤eri 23
• Bir daireli ikamet amaçl› binalar,
milyar 47 milyon TL olmufltur.
• Konut,
Y›l›n ilk dokuz ay›nda kamu yat›r›mlar›n›n %19’unu makine-teç-
hizat, %81’ini inflaat yat›r›mlar› oluflturmaktad›r. • Di¤er kullan›m amaçl› bina tipleri (ticari, idari, okul, s›hhi ya-
p›lar),
Devlet Planlama Teflkilat› tahminlerine göre 2008 y›l› sonunda
• Bina (konut ve di¤er) olmak üzere 5 yap› tipi düzeyinde he-
kamu kesimi sabit sermaye yat›r›mlar› reel olarak %2,4 oran›n-
saplanmaktad›r.
da artacakt›r. Bu dönemde kamu sabit sermaye yat›r›mlar›n-
dan en fazla pay› %23,1 ile ulaflt›rma ve haberleflme sektörü- Bina inflaat› maliyet unsurlar›ndan makine grubu, 2005 temel
nün alaca¤›, sanayinin toplam pay›n›n ise %20,9 olaca¤› öngö- y›ll› bina inflaat maliyeti endeksinde kapsama al›nmam›flt›r.
rülmektedir.
C.1. Bina ‹nflaat Maliyeti ve Üretici Fiyat Endeksi
B.2.3.2. Özel Sektör Yat›r›mlar›
Piyasan›n genel durumuna göre hareket eden bina inflaat ma-
2008 y›l›n›n ilk dokuz ay›nda özel sektör yat›r›mlar›n›n cari fi- liyetleri canl› dönemlerde TÜFE’nin üzerine ç›kmakta, durgun-
yatlarla de¤eri %6,9’luk art›flla 124 milyar 85 milyon TL’ye luk dönemlerinde ise TÜFE’nin alt›na inmektedir. Son befl y›lda
ulaflm›flt›r. bina inflaat maliyetleri ile TEFE dalgal› bir seyir izlemifltir. 2005
Özel sektör inflaat yat›r›mlar› 2008 y›l›n›n ilk döneminde %4,8, y›l›ndan itibaren TÜ‹K’in istatistiklerinde yap›lan de¤ifliklikler
ikinci döneminde ise %7,0 oran›nda artarken, üçüncü dönemde nedeniyle Toptan Eflya Fiyat Endeksi (TEFE) yerine Üretici Fi-
%12,8’lik gerileme görülmüfltür. Y›l›n ilk dokuz ay› dikkate al›n- yat Endeksi (ÜFE) hesaplanmaktad›r. 2003 y›l›nda bina inflaat
d›¤›nda özel sektör inflaat yat›r›mlar›nda %0,5 oran›nda küçül- maliyetleri enflasyonun alt›nda seyretmiflken 2004 y›l›nda enf-
me gerçekleflmifl ve yat›r›mlar›n cari de¤eri 50 milyar 111 milyon lasyon oranlar›n›n düflmesiyle bina inflaat maliyetleri de TÜ-
TL olmufltur. Özel sektör yat›r›mlar›n›n %64’ünü oluflturan ma- FE’nin üzerine ç›km›flt›r. Sonraki 3 y›lda bina inflaat maliyetleri
kine-teçhizat yat›r›mlar› ise 2008 y›l›n›n ilk dokuz ay›nda %1,6 s›ras›yla %10,0, %18,6 ve %8,4 artarak ÜFE’den yüksek oran-
artarak 73 milyar 974 milyon TL de¤erine ulaflm›flt›r. larda gerçekleflmifltir.

Devlet Planlama Teflkilat› verilerine göre 2008 y›l› sonunda


özel kesim sabit sermaye yat›r›mlar›n›n reel olarak %6,8 ora-
B‹NA ‹NfiAAT MAL‹YET‹ ENDEKS‹, ÜFE VE TÜFE DE⁄‹fi‹M ORANLARI
n›nda artmas› beklenmektedir.
(dört dönem ortalamalara göre)
GAYR‹ SAF‹ YURT‹Ç‹ HASILA (GSYH) VE HARCAMALAR YÖNTEM‹YLE SAB‹T 30,0
SERMAYE YATIRIMLARI (2008 ilk 3 dönem) 25,6 B‹M ÜFE TÜFE
25,0 25,3
De¤er (milyon 20,0 18,6
Pay (%) Pay (%) Geliflme H›z› 21,3
USD) (cari
(%)

(yat›r›mlar (GSYH (%) (bir 14,6


fiyatlarla 15,0
De¤er (bin TL) içinde) içinde) önceki y›la
dönemlik 11,1 10,0 9,6
(cari fiyatlarla) (sabit (sabit göre) (sabit 8,8
ortalamaya 10,0
fiyatlarla) fiyatlarla) fiyatlarla) 10,6 8,2 8,4
göre)
9,3
5,0 6,3
2008 5,9
Ocak-Eylül 0,0
Sabit Sermaye 147.133.271 105.095.194 - 24,8 0,9 2003 2004 2005 2006 2007
Yat›r›m› Kaynak: TÜ‹K
KAMU SEKTÖRÜ 23.047.860 16.462.757 12,1 3,0 1,2 Not: B‹M verileri 2003, 2004, 2005, 2006 y›lllar› 1991=100, 2007 y›l› 2005=100
serisinden, ÜFE ve TÜFE verileri 2003, 2004 y›llar› 1994=100, 2005, 2006, 2007 y›llar›
Makine-teçhizat 3.038.199 2.170.142 20,0* 0,6 30,3
2003=100 serisinden al›nm›flt›r.
‹nflaat 20.009.661 14.292.615 80,0* 2,4 -3,8
ÖZEL SEKTÖR 124.085.411 88.632.436 87,5 21,7 0,8
Makine-teçhizat 73.974.203 52.838.716 64,1** 13,9 1,6
‹nflaat 50.111.208 35.793.720 36,4** 7,9 -0,5
Eksilme gösteren de¤erler
Kaynak: TÜ‹K / * Kamu sektörü içinde / ** Özel sektör içinde

36
2008 y›l›n›n üçüncü döneminde bina inflaat maliyet endeksin- B‹R ÖNCEK‹ YILA GÖRE ‹NfiAAT MALZEMELER‹ MAL‹YETLER‹
de bir önceki y›l›n ayn› dönemine göre %12,9, geçmifl dört dö- DE⁄‹fi‹M ORANLARI (%)
nemin ortalamalar›na göre ise %13,2 oran›nda art›fl gerçeklefl- ‹nflaat Malzemeleri 2007 2006
mifltir. 2008 y›l›n›n Eylül ay›nda ÜFE de¤iflim oranlar› ise bir Malzemeler toplam› 7,06 16,1
önceki y›l›n ayn› ay›na göre %12,5, on iki ayl›k ortalamalara gö- Genel inflaat malzemeleri 6,91 17,2
re de %11,3 olmufltur. Esas inflaat gereçleri 8,33 18,1
Patlay›c› ve yan›c› gereçler 6,34 11,8
2008 Y›l› III. Dönem 2007 Y›l› III. Dönem Ahflap inflaat gereçleri 5,61 11,8
Toplam ‹flçilik Malzeme Toplam ‹flçilik Malzeme Madeni gereçler 5,14 29,0
Bir önceki döneme göre Kaplama gereçleri 4,42 12,5
de¤iflim oran› (%) -7,56 3,04 -10,28 0,11 1,14 -0,18
Boya, cila, izolasyon gereçleri 4,36 3,4
Bir önceki y›l›n son dönemine
12,33 11,05 12,71 5,15 9,35 3,97 Cam ve benzeri gereçler 5,59 6,2
göre de¤iflim oran› (%)
Öteki inflaat gereçleri 16,90 12,4
Bir önceki y›l›n ayn› dönemine
göre de¤iflim oran› (%) 12,92 12,86 12,94 5,15 10,17 3,75 Kap› pencere do¤. madeni aksam› 8,06 20,1
Dört dönem ortalamalara Tesisat malzemeleri 7,63 12,6
göre de¤iflim oran› (%)
13,19 11,84 13,57 11,15 15,45 9,97
S›hhi tesisat malzemeleri 7,31 8,7
Kaynak: TÜ‹K Kalorifer tesisat› malzemeleri 6,27 11,5
Müflterek tesisat malzemeleri 9,21 10,9
C.2. Bina ‹nflaat Maliyeti ve Yap› Malzemeleri Elektrik tesisat› malzemeleri 8,17 20,2
Kaynak: TÜ‹K
Bina inflaat maliyetlerinde genel inflaat malzemelerinin girdi
pay› %64,5, tesisat malzemelerinin pay› %14,2, iflçiliklerin pa-
y› ise %21,3’tür.
D. ‹NfiAAT SEKTÖRÜNÜN YATIRIMLAR AÇISINDAN DE⁄ERLEND‹R‹LMES‹
‹nflaat sektörü katma de¤eri befl y›ll›k küçülme döneminin ar-
B‹NA ‹NfiAAT MAL‹YET ENDEKS‹NDE G‹RD‹LER‹N PAYLARI (2005=100) d›ndan 2003 y›l›n›n son çeyre¤inde büyümeye bafllam›fl,
tesisat 2005’de %21,57 büyüme ile y›ll›k befl y›l öncesi de¤eri yakala-
malzemeleri d›ktan sonra 2006 y›l›nda da bu e¤ilim devam etmifltir. 2007
genel inflaat % 14,2 y›l›nda da büyüme e¤ilimi devam etmekle birlikte geliflme h›-
malzemeleri
z›nda bir küçülme söz konusudur. 2007 y›l›nda özel sektör in-
% 64,5
flaat yat›r›mlar›nda %6,3, kamu sektörü inflaat yat›r›mlar›nda
iflçilikler
% 21,3
ise %5,2’lik art›fllar olmufltur. Böylece inflaat sektörü %5,7
oran›nda büyürken ayn› dönemde sektörün büyümeye katk›s›
(GSYH içindeki pay›) %6,5 olarak gerçekleflmifltir.
2007 Y›l› Yat›r›m Program›na göre; 209,3 milyar TL tutar›nda-
Kaynak: TÜ‹K ki 2.710 proje için 2007 y›l› sonu itibar›yla gerçeklefltirilen kü-
mülatif harcama tutar› 93,5 milyar TL olup, tamamlanmak üze-
Kullan›m amaçlar›na göre ise maliyetlerin %8’i bir daireli ika- re kalan proje stoku büyüklü¤ü 115,9 milyar TL’dir. Bu verilere
met amaçl› binalar, %65’i iki ve daha fazla daireli ikamet dayan›larak yap›lan hesaplamaya göre kamu yat›r›mlar› için
amaçl› binalar için harcanmaktad›r. sonraki y›llarda da 2007 y›l› düzeyinde ödenek ayr›lmas› ve
programa yeni proje al›nmamas› varsay›m›yla, var olan stokun
tamamen bitirilebilmesi için 2007 y›l› sonras›nda 5,8 y›ll›k bir
B‹NA ‹NfiAAT MAL‹YET ENDEKS‹NDE KULLANIM AMAÇLARININ A⁄IRLIKLARI süre gerekti¤i belirlenmektedir.
(2005=100)
bir daireli ikamet
di¤er amaçl› binalar
% 27 %8

iki ve daha
fazla daireli
ikamet amaçl›
binalar
% 65

Kaynak: TÜ‹K

Bina inflaat maliyetlerinin de¤iflim oranlar›n›n yap› malzemele-


rine göre ayr›flt›r›lm›fl hali yandaki tabloda görülmektedir:

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 37


KAMU YATIRIMLARININ SEKTÖREL DA⁄ILIMI* (cari fiyatlarla - milyon TL) TÜRK‹YE’DE KAMU SAB‹T SERMAYE YATIRIM STOKU*
2007 2008 (cari fiyatlarla) (2000-2008)
Sektörler De¤iflim (%) (2007-2008)
De¤er Pay (%) De¤er Pay (%) 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008
Proje Say›s› (adet) 5.321 5.047 4.414 3.851 3.555 2.627 2.525 2.710 2.759
Tar›m 1.509 8,8 1.469 8,6 -2,6
Toplam Proje
Madencilik 782 4,6 813 4,7 4,0 Maliyeti 150,4 147,3 92,6 105,7 122,3 128,2 141,3 135,9 158,9
‹malat 390 2,3 364 2,1 -6,5 (milyar USD)

Enerji 2.546 14,9 2.409 14,1 -5,4 Geçmifl Y›l


‹tibariyle Toplam
Ulaflt›rma- 3.930 23,0 3.958 23,1 0,7 Harcama Miktar›
Haberleflme (milyar USD) 104,9 100,0 56,0 60,3 68,1 76,1 80,3 75,2 84,6
Turizm 93 0,5 90 0,5 -3,7 Stok Bakiyesi
(milyar USD) 45,5 47,3 36,6 45,4 54,1 52,1 61,0 60,7 74,3
Konut 114 0,7 113 0,7 0,0
Program Tahsisat›
E¤itim 2.816 16,5 2.836 16,6 0,7 (milyar USD) 10,3 9,7 5,9 7,1 7,5 10,0 12,5 11,1 12,4
Sa¤l›k 1.491 8,7 1.431 8,4 -4,1 Ortalama
Öteki Kamu Tamamlanma 9,2 9,4 8,5 7,6 8,1 6,6 5,5 5,8 5,8
3.406 19,9 3.640 21,3 6,9 Süresi** (y›l)
Hizmetleri
TOPLAM 17.077 100,0 17.123 100,0 0,3 Kaynak: DPT
* Mahalli idare yat›r›mlar›, kamulaflt›rma harcamalar› ve yat›r›m program›nda toplam d›fl›
Kaynak: Genel Ekonomik Hedefler ve Yat›r›mlar 2008, DPT tutulan yat›r›mlar hariçtir.
* - Mahalli idareler ve yat›r›m iflçili¤i dahil de¤ildir. ** Ortalama tamamlanma süresi stok bakiyesinin bütünüyle tamamlanmas› için gerekli
- Merkezi yönetim bütçesi yat›r›mlar› kamulaflt›rma hariç sermaye giderlerini ve kamu olan süre olarak hesaplan›r. Bu hesap yap›l›rken, ileriki y›llarda yat›r›m program›na
yat›r›m› niteli¤indeki sermaye transferlerini kapsamaktad›r. baflka projeler dahil edilmeyece¤i cari dönem düzeyinde tahsisat ve harcama yap›laca¤›
- K‹T ve özellefltirme kapsam›ndaki kurulufl yat›r›mlar›, kamu pay› %50’nin üzerinde varsay›m›nda bulunulur.
olan kurulufllar› kapsamaktad›r.

2008 YILI KAMU YATIRIMLARININ KAYNAKLARA GÖRE DA⁄ILIMI* 2009 y›l› Yat›r›m Program›’nda, sektörel ve bölgesel öncelikle-
(cari fiyatlarla – milyon TL) rin yan›s›ra devam eden projelerden;
Merkezi Özellefltir- Döner Ser. • 2009 y›l› içinde tamamlanarak ekonomiye kazand›r›labilecek
‹flletmeci ‹ller Mahalli
Sektörler Yönetim me Kap. + Sos. Güv.
‹dareler
Toplam projelere,
K‹T’ler Bankas›
Bütçesi** Al›nan Kur. Kur.
Tar›m 1.395 29 2 0 45 724 2.195
• Uygulamas›nda önemli fiziki gerçekleflme sa¤lanm›fl öncelikli
Madencilik 91 722 0 0 0 1 814
projelere,
‹malat 25 145 192 1 1 147 511 • Yat›r›m Program›’nda yer alan ve d›fl finansman› sa¤lanan
Enerji 1.073 782 553 0 0 361 2.769 projelerden önemli oranda fiziki gerçekleflme sa¤lanm›fl ön-
Ulaflt›rma- 2.338 1.571 5 0 45 5.628 9.587 celikli projelere,
Haberleflme
Turizm 88 0 0 0 12 27 127 • Bafllat›lm›fl bulunan öteki projelerle ba¤lant›l› ya da efl zaman-
Konut 113 0 0 0 0 432 545 l› olarak yürütülmesi ve tamamlanmas› gereken projelere,
E¤itim 2.812 0 0 0 24 75 2.911 • Var olan sermaye stokunun daha etkin kullan›lmas›na ve ko-
Sa¤l›k 963 0 0 0 460 433 1.856 runmas›na yönelik idame-yenileme, bak›m-onar›m, rehabili-
Öteki Kamu 2.722 0 0 738 175 5.573 9.208 tasyon ve modernizasyon türü yat›r›m projelerine,
Hizmetleri
Kaynak: DPT • Afetlerin önlenmesi ve afet hasarlar›n›n telafisine yönelik
*Program / **Yat›r›m iflçili¤i hariç
projelere,
• AB’ye üyelik yönünde ortaya konulan politika ve önceliklerin
2007-2008 y›llar› kamu yat›r›mlar›n›n sektörel da¤›l›mlar›na hayata geçirilmesi için sürdürülen çal›flmalar›n gerektirdi¤i
bak›ld›¤›nda en büyük pay›n ulaflt›rma-haberleflme hizmetleri- projelere,
ne ayr›ld›¤› görülmektedir. Daha sonra s›ras›yla e¤itim ve ener- • e-Dönüflüm Türkiye Projesi ve Bilgi Toplumu Stratejisi ile
ji sektörleri gelmektedir. uyumlu projelere a¤›rl›k verilece¤i öngörülmektedir.
2008 Y›l› Yat›r›m Program›’nda 2.759 adet proje yer almakta-
d›r. Bu projelerin toplam maliyeti yaklafl›k 159 milyar dolard›r. E. ‹NfiAAT SEKTÖRÜNDE ‹ST‹HDAM VE MESLEK‹ YETERL‹L‹KLER
Kamu yat›r›m stokunun ortalama tamamlanma süresi 2000 y›- ‹nflaat sektörü yo¤un iflgücü kullan›m› sayesinde her zaman ifl-
l›nda 9,2 y›l iken 2008 y›l›nda 5,8 y›la düflmüfltür. 2010 y›l›nda gücü aç›s›ndan önemli yere sahip bir sektör olmufltur. Özellikle
ise bu rakam›n 5’in alt›na düflece¤i tahmin edilmektedir. düz iflçiler aç›s›ndan inflaat sektörü, genifl bir istihdam alan›d›r.
‹nflaat sektörünün istihdama katk›s› yaklafl›k %15 oran›ndad›r.
TÜ‹K taraf›ndan gerçeklefltirilen Hanehalk› ‹flgücü Anketi so-
nuçlar›na göre sektörün 2006 y›l›nda toplam istihdam içerisin-
deki pay› %5,7, 2007 y›l›nda ise 35 bin kiflilik art›flla %5,8 ola-
rak gerçekleflmifltir.

38
2006 2007 lan saat endeksi %13,9 azalarak 122,5’ten 105,5'e düflmüfltür.
Sektörler
Say› (bin kifli) Pay (%) Say› (bin kifli) Pay (%) Bina d›fl› inflaat sektörünün çal›fl›lan saat endeksi ise %1,5 ar-
Tar›m 5.713 27,3 5.601 26,4 tarak 127,7’den 129,6’ya yükselmifltir.
Sanayi 4.135 19,7 4.185 19,8
Brüt ücret-maafl endeksinin üçüncü çeyrekte 2007 y›l›n›n ayn›
‹nflaat 1.189 5,7 1.224 5,8
dönemine göre %9,1 artt›¤› tespit edilmifltir. Bina inflaat› sektö-
Hizmetler 9.918 47,3 10.180 48,0
ründe brüt ücret- maafl endeksi %3,9 artarak 159,9 olmufltur.
Kaynak: TÜ‹K
Bina d›fl› inflaat sektöründe brüt ücret-maafl endeksi de %17,6
artarak 148,5’ten 174,6’ya yükselmifltir. Ciro endeksinin de ayn›
‹ST‹HDAM ED‹LENLER‹N SEKTÖRLERE GÖRE DA⁄ILIMI (15+ yafl) dönemde %13,5 artt›¤› belirlenmifltir. Bina inflaat› sektörü ciro
12,000
endeksi %12,2 art›flla 164,7 olmufltur. Bina d›fl› inflaat sektörü ci-
2006 2007
10,000
ro endeksinin de %15,7 artarak 171,4’e yükseldi¤i görülmüfltür.
(bin kifli)

8,000 ‹nflaat sektörü üretim endeksi 2008 y›l›n›n üçüncü döneminde ge-
6,000 çen y›l›n ayn› dönemine göre %3,8 azalm›flt›r. Bina inflaat› sektörü
4,000 üretim endeksi %8,1 azal›flla 131,3'e düflmüfltür. Bina d›fl› inflaat
2,000 sektörü üretim endeksi ise %18,4 artarak 169,5'e yükselmifltir.
0
tar›m sanayi inflaat hizmetler OECD'nin istihdam üzerindeki vergi yükü s›ralamas›nda Türki-
ye öteki OECD ülkelerine göre en üst s›radad›r. OECD verileri-
Sosyal Güvenlik Kurumu’na kay›tl› iflyeri ve sigortal› say›s›n›n ne göre 2000 y›l›ndan bu yana istihdam vergilerinin pay› OECD
sektörlere göre da¤›l›m› ise afla¤›daki gibidir: ortalamas›nda 1 puan gerilerken Türkiye'de 2,4 puan artm›fl, ifl-
çi ve iflveren pay› olarak ödenen prim ve vergilerin toplam ifl-
FAAL‹YET KOLLARINA GÖRE ‹fiYER‹ ve S‹GORTALI ÇALIfiAN SAYILARI (2007) gücü maliyeti içindeki oran› ise OECD ülkelerinde 27,5'e iner-
Faaliyet Gruplar› ‹flyeri Say›s› Sigortal› Say›s› ken Türkiye'de bu oran %42,8 olarak gerçekleflmifltir.
Tar›m Ormanc›l›k 9.767 89.225
‹nflaat sektöründe istihdam›n önemli sorunlar›n›n bafl›nda mes-
Bal›kç›l›k 655 5.305
leki yeterlilikler konusu gelmektedir. Mesleki standartlar›n be-
Madencilik ve Taflocakç›l›¤› 4.989 119.388
lirlenmemifl olmas› ve bu standartlara ulaflmak için gereken
‹malat 254.442 3.174.849
e¤itim flartlar› ile istihdam aras›ndaki kopukluk hem e¤itime
‹nflaat 154.725 1.402.999
yap›lan yat›r›mlar bak›m›ndan, hem de istedi¤i kalitede iflgücü
Elektrik Gaz Su 49.865 194.394
bulamad›¤› için verimlili¤i düflen iflletmelerin ekonomik kay›p-
Toptan ve Perakende Ticaret 294.276 1.387.360
lar› bak›m›ndan ciddi bir kaynak israf›na yol açmaktad›r.
Gayrimenkul ‹flleri ve Hizmet Faaliyetleri 21.620 148.813
Öteki ‹fl Faliyetleri 100.904 701.960 Ekim 2006 itibar›yla yürürlü¤e giren “Mesleki Yeterlilik Kuru-
Hizmetler 303.101 2.479.429 mu Kanunu” ile ulusal yeterlilikler çerçevesinin oluflturulmas›,
Genel Toplam 1.194.344 9.703.722 meslek standartlar›n›n haz›rlanmas›, mesleki yeterliliklerin be-
Kaynak: T.C. Sosyal Güvenlik Kurumu lirlenmesi, e¤itim programlar›n›n haz›rlanmas›, s›nav ve belge-
lendirme sisteminin kurulmas›, standart haz›rlayacak, e¤itim
2008 y›l› Eylül ay› sonu TÜ‹K verilerine göre inflaat sektörün- verecek ve s›nav yapacak kurumlar›n yetkilendirilmesi konula-
deki istihdam 1 milyon 327 bin kiflidir. ‹nflaat sektörünün top- r› düzenlenmifltir. Hem iç ifl piyasas›, hem de baflta AB olmak
lam istihdamdaki pay› ilk üç çeyrek itibar›yla %6,0 olmufltur. üzere d›fl ifl piyasas›nda iflgücünün rahat hareket edebilmesi ve
Bu say›n›n 47 bini kad›nd›r. Kad›nlar›n toplam inflaat istihda- yaflam boyu ö¤renme felsefesi içinde kendini gelifltirerek nite-
m›ndaki pay› yaln›zca %3,5’dir. li¤ini sürekli art›rabilmesi için son derece gerekli olan bu dü-
zenlemeler, bu Kanun ile yasal çerçeveye oturtulmufltur.
2007 Eylül 2008 Eylül
Sektörler Mesleki Yeterlilik Kurumu baz› ifllemlerden do¤rudan sorumlu
Say› (bin kifli) Pay (%) Say› (bin kifli) Pay (%)
bulunmakta, baz›lar›n› akredite edilen kurulufllara ihale edebil-
Tar›m 5.983 27,3 6.122 27,6
mekte, baz› konularda ise ilgili kurum ve kurulufllarla (MEB ve
Sanayi 4.244 19,4 4.383 19,7
YÖK gibi) iflbirli¤i yap›lmas› öngörülmektedir. Ekim 2007
‹nflaat 1.382 6,3 1.327 6,0
itibar›yla Ulusal Meslek Standartlar› ile ilgili yönetmelik yay›m-
Hizmetler 10.273 46,9 10.381 46,7
lanarak yürürlü¤e girmifl, 2008 y›l›n›n ikinci yar›s›nda bu konu-
Kaynak: TÜ‹K
larda görevli ilk komite inflaat sektöründe kurularak faaliyetle-
K›sa Dönemli ‹nflaat Sektörü ‹fl ‹statistikleri göstergelerine gö- rine bafllam›flt›r.
re, NACE Rev.1.1'e göre hesaplanan 2005=100 temel y›ll› istih-
dam endeksi 2008 y›l› üçüncü çeyre¤inde geçen y›l›n ayn› dö- F. NÜFUS ARTIfiI VE KENTLEfiMEN‹N ‹NfiAAT SEKTÖRÜNE ETK‹LER‹
nemine göre %6,8 azalarak 113,9'a düflmüfltür. Bina inflaat› Türkiye’de sanayileflme ve nüfus art›fl›yla birlikte ortaya ç›kan
sektörü istihdam endeksi %11,8 azalarak 120,5'den 106,2’ye dü- sosyo-ekonomik geliflimler ve kentleflme olgusu inflaat sektö-
flerken; bina d›fl› inflaat sektörü istihdam endeksi %1,8 artarak rünün rolünü de önemli bir biçimde etkilemektedir.
125,6’dan 127,9’a yükselmifltir. Üç ayl›k inflaat sektöründe çal›- Ülke genelinde ve dolay›s›yla kentlerde görülen nüfus art›fl›na
fl›lan saat endeksi bu y›l›n üçüncü döneminde geçen y›l›n ayn› paralel olarak yaflam kalitesinin yükseltilmesi ve sürdürülebilir
dönemine göre %8,1 azalm›flt›r. Bina inflaat› sektörünün çal›fl›- büyümenin sa¤lanmas› için gerekli fiziki altyap›n›n gelifltirilme-

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 39


si amac›yla yap›lan tüm yat›r›mlar inflaat sektörüne de yans›- Geliflmekte olan ülkelerde genellikle ülkenin en büyük kenti ikinci
maktad›r. Nüfus art›fl› ve h›zl› kentleflme, çevre ve altyap› ihti- büyük kentin nüfusunun iki kat›ndan fazla nüfusa sahiptir. Bu ku-
yaçlar›n› art›rd›¤›ndan, artan nüfus, ekonomik, sosyal ve tek- ral Türkiye için de geçerlidir. Türkiye'nin en fazla nüfusa sahip
nolojik geliflmeye paralel olarak farkl›laflan bu kentsel altyap› olan kenti ‹stanbul, önce 1950'lerde, sonra 1980'lerde olmak üze-
ihtiyac›n›n giderilmesi yolunda yap›lacak çal›flmalar›n da infla- re iki önemli göç dalgas›yla Türkiye'nin en büyük 'hinterland'a sa-
at sektörüyle direkt ba¤lant›s› olacakt›r. hip ve en fazla yat›r›m çeken kenti olmufltur. Ancak çok merkezli
Türkiye’nin y›ll›k nüfus art›fl h›z› ortalamas› %1 ile %2 aras›nda bir geliflim sayesinde bu dengesizlik afl›labilecek ve daha homojen
de¤iflmektedir. Her geçen y›l, Türkiye'de nüfus art›fl oran›nda bir ekonomi sa¤lanabilecektir. 2007 y›l› Adrese Dayal› Nüfus Ka-
azalma olmaktad›r. Uzun vadede bu oran›n geliflmifl ülkelerin y›t Sistemi sonuçlar›na göre Türkiye’de nüfusu 1 milyonun üzerin-
düzeyine gerilemesi beklenmektedir. Bu sayede daha dengeli de 18 kent bulunmaktad›r; Adana, Ankara, Antalya, Bal›kesir, Bur-
bir yap› kazanan nüfus, uzun vadede kendini yenileyen bir ya- sa, Diyarbak›r, Gaziantep, Hatay, ‹çel, ‹stanbul, ‹zmir, Kayseri, Ko-
p›ya sahip olacakt›r. caeli, Konya, Manisa, Kahramanmarafl, Samsun, fianl›urfa.

Ülkedeki genç nüfus oran›n›n 2025 y›l›na kadar de¤iflmeyece- Birleflmifl Milletler Nüfus Fonu (UNFPA) taraf›ndan 2007 y›l›n-
¤i tahmin edilmektedir. 2020 y›l›nda Türkiye'nin, 83 milyon nü- da yay›nlanan “Dünya Nüfusunun Durumu” adl› rapora göre
fusla OECD-Avrupa ülkeleri aras›nda ilk s›rada yer almas› bek- 2008 y›l›nda 3,3 milyar kiflinin kentlerde yaflamas› beklenmek-
lenmektedir. Nüfus art›fl›n›n azalmas›, uzun vadede ekonomik tedir. Kentlerde yaflayan nüfusun 2030’da 5 milyar olaca¤›
büyümeye katk›da bulunarak, sermaye birikiminin artmas›n›, tahmin edilirken, bu rakam›n o y›llardaki dünya nüfusunun
sosyal güvenlik harcamalar›n›n azalmas›n› ve sunulan yaflam %60’›n› teflkil edece¤i kaydedilmifltir. Kentlere göçün ise en
standartlar›n›n artmas›n› beraberinde getirecektir. çok geliflmekte olan ülkelerde görülece¤ine dikkat çeken ra-
porda geliflmifl ülkelerdeki kentli nüfus art›fl›n›n ise daha yavafl
TÜ‹K taraf›ndan gelifltirilen Adrese Dayal› Nüfus Kay›t Siste- olaca¤› belirtilmektedir. Raporda ayn› zamanda kentleflmenin
mi’ne göre 31.12.2007 itibar›yla Türkiye nüfusu 70.586.256 ki- kaç›n›lmazl›¤› da vurgulan›rken, endüstrileflme ça¤›nda hiçbir
flidir. Bu nüfusun %70'i (49.747.859 kifli) il ve ilçe merkezlerin- ülkenin kentleflme olmaks›z›n dikkate de¤er ekonomik büyüme
de, geri kalan 20.838.397 kifli de k›rsal yerleflmelerde yafla- sa¤layamad›¤› da ifade edilmektedir.
maktad›r.
BM Kalk›nma Program› ‹nsani Raporu'nda yer alan verilere göre,
Nüfusu 10.000’in üzerinde olan yerleflme alanlar›nda yaflayan 2015 y›l›nda Türkiye nüfusunun 79 milyon olmas› beklenmekte-
nüfus kentsel nüfus olarak adland›r›l›rken, nüfusu 10.000’in al- dir. Bu nüfusun 56,7 milyonluk k›sm› kentlerde yaflayacakt›r.
t›nda olan il ve ilçe merkezlerinin nüfusu da bu gruba dahil edil-
mektedir. 1950’li y›llarda kentlerde yaflayan nüfusun oran› G. ULUSLARARASI YÜKÜMLÜLÜKLER
%25 iken, bu oran h›zl› bir art›fl göstererek, 2000 y›l›nda %
65’e, 2007’de ise %70’e yükselmifltir. G.1. Avrupa Birli¤i
Nüfus yo¤unlu¤u olarak ifade edilen bir kilometrekareye düflen Türkiye, 26/27 Kas›m 2000 tarihli Ekonomik ve Mali ‹fller Kon-
kifli say›s›, Türkiye genelinde 92 iken illere göre 11 ile 2.420 ki- seyinin (ECOFIN Council) talebine ba¤l› olarak, 2001 y›l›ndan
fli aras›nda de¤iflmektedir. ‹stanbul 2.420 kifli ile nüfus yo¤un- itibaren Kat›l›m Öncesi Ekonomik Program (KEP) haz›rlamakta
lu¤unun en fazla oldu¤u ildir. ve Avrupa Komisyonuna sunmaktad›r. Bu amaçla Devlet Plan-
Türkiye’de kentleflme oran› en yüksek bölge ise Marmara Böl- lama Teflkilat› taraf›ndan haz›rlanan ve 2008-2010 dönemini
gesi’dir. Türkiye'nin kentleflme oranlar› geliflmifl ülkelerle yak›n kapsayan 2007 y›l› KEP’i Aral›k ay›nda yay›nlanm›flt›r.
de¤erlerde olsa da kentleflme h›z›, bu ülkelere k›yasla yüksek- 2008-2010 dönemini kapsayan 2007 y›l› Kat›l›m Öncesi Ekono-
tir. Kentleflme h›z›n›n yüksek olmas›, beraberinde heterojen bir mik Program›, makroekonomik istikrar ve büyüme ortam›n›n de-
da¤›l›m ve sosyal dengesizlik getirmektedir. Ayr›ca belirli geli- vam›n› sa¤layacak ekonomi politikalar› ile piyasa ekonomisinin
flim projeksiyonlar›n›n yap›lmamas› halinde kentlerin var olan güçlendirilmesi ve gelecekte makroekonomik dengesizliklere yol
haliyle artan nüfusu karfl›layamamas› söz konusudur. açabilecek alanlarda olas› risklerin ortadan kald›r›lmas› için ge-
rekli olan yap›sal reformlar› ortaya koymaktad›r. Bu çerçevede
TÜRK‹YE’DE KENTSEL NÜFUS (1950-2007) sektörel, bölgesel ve proje baz›nda öncelikler belirlenmifltir.
Y›l Toplam Nüfus Kent Nüfusu Oran (%) Programa göre sektörel bazda 2008-2010 dönemi kamu yat›r›m
10 Y›ll›k tahsislerinde e¤itim, sa¤l›k, teknolojik araflt›rma, ulaflt›rma, içme
1950 20.947.188 3.035.961 14,5 suyu ve e-devlet yat›r›mlar›na, bölgesel bazda ilgili olan bütün
1960 27.754.820 6.125.111 22,4 sektör ve alt sektörlerde, ülkenin orta ve do¤usunda belirli nüfus
1970 35.605.176 10.905.624 30,6 büyüklü¤üne ulaflm›fl, do¤udan bat›ya göçü kendine yönlendire-
1980 44.736.957 17.986.393 40,2 bilecek, çevre illerin sosyo-ekonomik geliflmesini h›zland›rma po-
1990 56.473.035 33.656.275 59,6 tansiyeline sahip Diyarbak›r, Elaz›¤, Erzurum, Gaziantep, Kayse-
2000 67.803.927 44.006.274 65,0 ri, Konya, Malatya, Samsun, Sivas, fianl›urfa, Trabzon, Van illeri
Y›ll›k ve bu illerin cazibe merkezi konumundaki flehir merkezlerinin
2007 70.586.256 49.747.859 70,5 sosyal ve fiziki altyap› yat›r›mlar›na öncelik verilecektir.
Kaynak: TÜ‹K
2008-2010 dönemi yat›r›m teklif tavanlar› çerçevesinde yap›-
lacak proje baz›ndaki ödenek tekliflerinde ise sektörel ve böl-
gesel önceliklerin yan›s›ra devam eden projelerden;

40
• 2008 y›l› içinde tamamlanarak ekonomiye kazand›r›labilecek • Boruhatt› ulaflt›rma sektöründe; sanayi kullan›m potansiyeli
projelere, yüksek, çevre sorunlar› bulunan ve nüfus yo¤unlu¤u fazla yö-
• Uygulamas›nda önemli fiziki gerçekleflme sa¤lanm›fl öncelikli relere eriflime öncelik verilece¤i,
projelere, • Do¤algaz iletim ve da¤›t›m yat›r›mlar›n›n efl zamanl› yürütül-
• Yat›r›m Program›’nda yer alan ve d›fl finansman› sa¤lanan mesi ve planlanan sürede bitirilmesi için bu mahiyetteki pro-
projelerden önemli oranda fiziki gerçekleflme sa¤lanm›fl ön- jelere ödenek tahsisinde önem verilece¤i belirtilmifltir.
celikli projelere, Türkiye’nin kat›l›m› ile AB’nin yüzölçümü %20, nüfusu %16, is-
• Bafllat›lm›fl bulunan öteki projelerle ba¤lant›l› ya da efl zaman- tihdam› %11 artacakt›r.
l› olarak yürütülmesi ve tamamlanmas› gereken projelere, ‹nflaat sektörü ekonomide yer alan öteki tüm sektörler gibi Av-
• Var olan sermaye stokunun daha etkin kullan›lmas›na ve ko- rupa Birli¤i kat›l›m sürecinden ve bu çerçevede AB mükteseba-
runmas›na yönelik idame-yenileme, bak›m-onar›m, rehabili- t›na uyumun getirece¤i yeni koflullardan ve de¤iflim ihtiyac›n-
tasyon ve modernizasyon türü yat›r›m projelerine, dan etkilenecektir. Avrupa Birli¤i kat›l›m sürecinin inflaat sek-
• Afetlerin önlenmesi ve afet hasarlar›n›n telafisine yönelik törüne temel etkileri afla¤›daki gibi öngörülmektedir:
projelere, • Avrupa Birli¤i’nin inflaat sektörüne iliflkin temel stratejisi iç pa-
• AB’ye üyelik yönünde ortaya konulan politika ve önceliklerin zar› d›flar›dan gelecek olan rekabete karfl› korumakt›r. Bu amaç-
hayata geçirilmesi için sürdürülen çal›flmalar›n gerektirdi¤i la AB uluslararas› ticaret düzenlemelerine uyumlu kalmak
projelere, koflulu ile mal ve hizmetlerin dolafl›m›na tarife d›fl› k›s›tlamalar
koymakta, uyulmas› zorunlu teknik ürün standartlar› olufltur-
• e-Dönüflüm Türkiye Projesi ve Bilgi Toplumu Stratejisi ile
makta ve özellikle çevre standartlar›n› kullanmaktad›r. 15 AB ül-
uyumlu projelere a¤›rl›k verilmesi kararlaflt›r›lm›flt›r.
kesinin inflaat ifllerinin %98’ini, 25 AB ülkesinde ise inflaat iflle-
2008-2010 dönemini kapsayan 2007 y›l› Kat›l›m Öncesi Ekono- rinin %94’ünü AB menfleli inflaat firmalar› gerçeklefltirmektedir.
mik Program›’nda ayr›ca;
• AB üye ülkelerinde inflaat sektörünün rekabet gücünü sürek-
• Madencilik sektöründe; enerji sektörü ve imalat sanayine gir- li art›rmaya yönelik çal›flmalar yap›lmaktad›r. Bu alanda sür-
di temin eden üretime yönelik projelere; petrol, do¤algaz ve dürülen kapsaml› çal›flma, sektörün teknoloji kapasitesini ar-
jeotermal kaynaklar ile rezervi tükenmekte olan ve arz gü- t›racak, kaynaklar›n etkin kullan›m›n› sa¤layacak ve yap› ma-
venli¤inin sa¤lanmas› aç›s›ndan önem arz eden madenlerin liyetlerini azaltacak olan “AB Ülkelerinde Yap› Maliyetlerinin
aranmas›na yönelik projelere öncelik verilece¤i, Karfl›laflt›r›lmal› De¤erlendirmesi” çal›flmas›d›r.
• ‹malat sektörlerinde; genel olarak üretimin idamesine yönelik • AB’ye yeni üye olan ülkelerin inflaat sektörleri kat›l›m sürecin-
projelere, AB’ye uyum ve uluslararas› yükümlülükler aç›s›n- de ve izleyen 10 y›ll›k dönemde üyelik sürecinden etkilenmek-
dan gerçeklefltirilmesi gerekli olan projelere ve yurtiçi ham- tedir. Öncelikle bu ülkeler iç pazar› uluslararas› rekabete aç-
maddenin de¤erlendirilmesine yönelik ekonomik olan proje- makta, piyasa koflullar›n› giderek rekabet gücü daha yüksek
lere birinci derecede öncelik verilece¤i, olan yabanc› firmalar belirlemekte, bu yeni rekabet çevresine
• Önceli¤i bulunmayan inflaat projeleri, kamunun imalat sana- uyum sa¤layabilen yerel firmalar faaliyetlerini sürdürebilmek-
yisinden çekilmekte olmas› ve/ya da özel sektörün ayn› konu- te, uyum sa¤layamayan firmalar ise sektörden çekilmekte ya
da faaliyette bulunmas› nedeniyle önceli¤ini yitirmifl projeler da yabanc›-yerli büyük firmalar›n tafleronu olarak faaliyet gös-
ve yat›r›mc› kurulufl aç›s›ndan önceli¤ini yitirmifl projelere ya- terebilmektedir. ‹flletme ve sanayi politikalar›, ifl kurma hakk›
t›r›m program› tekliflerinde yer verilmeyece¤i, ve hizmet sunma serbestisi ile kamu al›mlar› inflaat sektörünü
• Enerji sektöründe; enerji arz-talep analizlerine dayanan, Tür- do¤rudan, mallar›n serbest dolan›m›, gümrük birli¤i, iflçilerin
kiye’nin genel enerji ihtiyaç projeksiyonuna uygun olarak ha- serbest dolan›m›, sermayenin serbest dolan›m›, rekabet politi-
z›rlanm›fl ve Elektrik Piyasas› Kanunu’nun ortaya koydu¤u kas›, sosyal politikalar ve istihdam, tüketici sa¤l›¤›n›n korun-
esaslara uygun, güvenilir hammadde kaynaklar›na ve erken mas›, vergilendirme, çevre ve enerji ile mali kontrol inflaat sek-
geri dönüfl oran›na sahip projelerle, gerçeklefltirilmesi öteki törünü dolayl› olarak kapsayan müzakere bafll›klar›d›r.
projelerin yaflama geçirilmesinin ön flart› niteli¤inde olan ya • Kat›l›m sürecinde inflaat sektörünü do¤rudan ilgilendiren tek-
da bunlar›n kapasite/verimini art›racak olan projelere öncelik nik konu bafll›klar›, kamu al›mlar›, teknik uyum, altyap› yat›-
verilece¤i, r›mlar›, çevre, enerji, mesleki e¤itim ve sertifikasyon ile temi-
• Karayolu ulaflt›rma sektöründe; var olan otoyol sisteminin ko- natlar ve yükümlülükler bafll›klar›d›r.
runmas›n› ve etkin kullan›m›n› sa¤layacak; ‹stanbul çevre yol- • Teknik müflavirlik hizmetlerinde mesleklerin karfl›l›kl› olarak
lar› üzerindeki viyadük ve köprülerin depreme karfl› güçlendi- tan›nmamas› ve serbest dolafl›m olana¤› olmamas› nedeniyle
rilmesini sa¤layacak projelere, devlet ve il yollar› ile ilgili öde- Türk firmalar›n›n AB’de ifl yapma güçlü¤ü, buna karfl›n AB
nek tekliflerinde ise Ankara-Samsun-Sarp, Yalova-Bursa-‹z- menfleli firmalar›n Türkiye’de serbestçe faaliyet göstermesi-
mir, Sivrihisar-Afyon-‹zmir, Adapazar›-Bozüyük, Afyon-Dinar- nin yarataca¤› rekabet bask›s› risk olarak görülmektedir.
Çardak, K›nal›-Tekirda¤-‹psala güzergahlar›nda yer alan bö- • AB uyum sürecinde yap›lacak müktesebat uyumu ile birlikte
lünmüfl yol projeleri ile bitümlü s›cak kar›fl›m kaplama (BSK), hizmet ve ürün kalitesinde asgari standartlar uygulanacak,
köprü yap›m-onar›m projelerine önem ve öncelik verilece¤i, etkin bir denetim sistemi çal›flacak, kay›td›fl› azalt›lacak, stan-
• Demiryolu ulaflt›rma sektöründe; Ankara-‹stanbul, Ankara- dart ve disiplinlerin getirildi¤i ortamda etik ve eflit rekabet
Konya H›zl› Tren projelerine öncelik verilece¤i, koflullar› oluflacak ve rekabet artacakt›r.

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 41


AB Komisyonu tam üyelik süreci öncesinde Türk inflaat sektö- 2008 y›l›nda inflaat sektörünün Avrupa Birli¤i’ne uyum çal›fl-
rünün AB müktesebat› ile uyum seviyesini ölçmüfl ve afla¤›da- malar› çerçevesinde gerçeklefltirilen en önemli faaliyetlerden
ki alanlarda uyumun gerekli oldu¤unu tespit etmifltir: biri de “‹nflaat Malzemeleri Sektöründe AB’ye Uyum ve ‹flbirli-
a. Yap› malzemelerinde CE standartlar›na uyma zorunlulu¤u, ¤inin Olas› Etkileri Konusunda Fark›ndal›k Yaratma Projesi-EU-
build” olmufltur. ‹nflaat Malzemeleri Sanayicileri Derne¤i (‹M-
b. COM (359) ‹nflaat Endüstrisinin Rekabeti Kanununa uyum,
SAD) liderli¤inde yürütülen proje, AB uyum sürecine, standart-
c. ‹nflaat firmalar›n›n Basel II normlar›na uyumu, lar›na iliflkin bütünleflik, sektörün tüm taraflar› ile niha-
d. AB Çevre standartlar›na uyum (COM / 96/ 61 / EC Integra- i tüketiciyi içine dahil eden AB destekli sektöre yönelik ilk pro-
ted Pollution Preventation and Central Directive), je olma özelli¤ini tafl›maktad›r. Türk inflaat malzemeleri sektö-
e. Kamu ihale sisteminin AB standartlar› do¤rultusunda de¤ifl- rü ile Bulgaristan, H›rvatistan ve Romanya’daki sektörlerin AB
tirilmesi ve yenilenmesi, sürecine uyumu do¤rultusunda AB Komisyonu taraf›ndan fon-
f. TEN (Trans European Network) projelerine kat›l›m için firma- lanan projeye Türkiye’deki ilgili tüm sektör kurum ve örgütleri
lar›n yeterli ölçek, mali olanak ve teminatlara sahip olmas›, de destek olma karar› alm›fllard›r.

g. Enerji verimlili¤ini art›rmaya yönelik önlemlere uyum, G.2. Kyoto Protokolü


h. Kay›td›fl›l›¤›n denetim alt›na al›nmas› ve önlenmesi,
2004 y›l›nda Türkiye’nin de taraf oldu¤u “Birleflmifl Milletler ‹k-
i. ‹fl güvenli¤ini art›r›c›, ifl kazalar›n› azalt›c› ifl ve çal›flma koflul- lim De¤iflikli¤i Çerçeve Sözleflmesi”ne ek niteli¤indeki uluslara-
lar› ile uyum, ras› bir çevre anlaflmas› olan Kyoto Protokolü, küresel ›s›nma ve
j. Mesleki nitelik ve yeterliliklerin oluflturulmas› ve karfl›l›kl› ta- iklim de¤iflikli¤i konusunda mücadeleyi sa¤lamaya yönelik bir
n›nmas›, giriflimdir. Türkiye Cumhuriyeti, 30.05.2008 tarihinde Kyoto
k. Hizmet sunma serbestisi ile uyum ve yabanc› firmalara çal›fl- Protokolü’nü imzalayaca¤›n› resmen aç›klam›flt›r. 05.06.2008
ma hakk› tan›nmas›, tarihinde TBMM’ye sunulan Protokol’ün imzalanmas›na iliflkin
l. ‹flçi statüsünde çal›flanlar için mesleki sertifika zorunlulu¤u- tasar› 03.07.2008 tarihinde D›fliflleri Komisyonu’nda kabul edil-
na uyulmas›. mifltir.

AB ile uyum çal›flmalar› çerçevesinde ayr›ca, T.C. Bay›nd›rl›k ve Kyoto Protokolü, protokole taraf devletlerin 2008-2012 y›llar›
‹skan Bakanl›¤› ile ‹ngiltere hükümetinin ortaklafla yürüttükleri aras›nda sera etkisi yapan gazlar›n kullan›m›n› 1990 y›l›ndaki
“Efllefltirme (Twinning) Projesi” söz konusudur. Efllefltirme düzeylerinin en az %5 alt›na indirmelerini flart koflmaktad›r.
Projesi, aday ülkelerin Avrupa Birli¤i ile mevzuat uyumu sa¤la- Bu indirim hedefi ülkelere göre de¤iflmekle birlikte en yüksek
d›klar› konularda, mevzuat›n hayata geçirilebilmesini sa¤laya- hedefe sahip Avrupa Birli¤i, %8’lik sera gaz› indirim hedefini
cak kurumsal yap›lanman›n oluflturulmas›na yönelik, üye ülke- kabul etmifltir. OECD ülkelerinin bu hedefi yakalamalar›n›n ol-
aday ülke iflbirli¤ine dayal› efllefltirme yöntemi olup, “kurumsal dukça güç oldu¤u görülmektedir. Bu ülkelerin, 2010 y›l›na ge-
yap›lanma” ad› alt›nda 1998 y›l›nda AB Komisyonu taraf›ndan lindi¤inde Protokol’ün koydu¤u hedeften %30 oran›nda daha
aday ülkelerin kamu kurumlar›nda kabul edilmifltir. fazla sera etkisi yapan gaz sal›n›m›nda bulunuyor olacaklar›
tahmin edilmektedir. Sanayileflmeye geçifl dönemindeki ülkele-
Efllefltirme Projesi’nin amac›; aday ülkelerin kurumsal ve yö-
rin ise bu hedefin %25 oran›nda gerisinde olacaklar› hesaplan-
netsel kapasitelerinin gelifltirilmesi suretiyle üyelik yükümlü-
maktad›r.
lüklerini tam olarak üstlenebilecek seviyeye getirilmesi ve var
olan üye ile aday üyenin birbirlerinin kurumsal yap›lar›n› tan›- Kyoto Protokolü, Temmuz 2004 y›l›nda, baflta AB, Orta ve Do-
malar›n›n sa¤lanmas›d›r. ¤u Avrupa ve Balt›k ülkeleri olmak üzere 123 ülke taraf›ndan
imzalanm›fl ve Rusya da daha sonra protokole taraf olmufltur.
Efllefltirme Projesi kapsam›nda 2002 y›l›ndan 2007 y›l›n›n so-
Kyoto Protokolü’nün etkili olabilmesi için 1990 y›l›nda toplam
nuna kadarki süreçte sektörlere göre efllefltirilen proje say›lar›
emisyonun %55’ine neden olan baflta ABD ve Avustralya ol-
afla¤›daki gibidir:
mak üzere 55 sanayileflmifl ülke taraf›ndan onaylanm›fl olmas›
SEKTÖRLERE GÖRE EfiLEfiT‹RME PROJELER‹ gerekmektedir. Bu ülkelerden en son Avustralya 2007 y›l› Ara-
l›k ay›nda Protokol’e imza atm›flt›r.
Sektörler 2002 2003 2004 2005 2006 2007 TOPLAM
Tar›m 2 1 2 1 2 2 10 Türkiye ise sanayileflme konusunda baz› engellerle karfl›laflma-
Çevre 1 2 4 1 1 2 11 mak için Protokol’e taraf olmam›flt›r. Fakat, Türkiye’nin Kyoto
Sosyal Politika - - - 1 1 - 2 Protokolünü imzalamas› durumunda, OECD ülkeleri aras›nda
Standardizasyon ve Onaylama - 1 5 1 - - 7 en düflük karbondioksit sal›n›m›na sahip ülkelerden biri olarak
Finans (rekabet, devlet sera gazlar›n› 1990 y›l›ndaki seviyenin alt›na çekme konusunda
yard›mlar›, gümrükler vs.) - 5 2 - 3 2 12 bir sorun yaflamayaca¤› tahmin edilmektedir. Öte yandan söz-
Yap›sal Fonlar - 1 - - - 1 leflmenin getirdi¤i en önemli yükümlülük olan sera gaz› envan-
Adalet ve ‹ç ‹flleri 6 5 4 1 4 5 25 terini ancak 2006 y›l›nda, yani sözleflmenin imzalanmas›ndan
Enerji 1 1 - - 1 - 3 14 y›l sonra Birleflmifl Milletler’e sunabilen Türkiye’nin, bu en-
Ulafl›m 1 1 1 - - - 3 vanterle 1990-2004 y›llar› aras›nda sera gazlar›n› 170 milyon
‹statistik - - - 1 - - 1
tondan 357 milyon tona ç›kard›¤›, yani %110 art›flla rekor k›rd›-
Di¤er - - 2 - - - 2
¤› da gözden kaç›r›lmamal›d›r. Çevre ve Orman Bakanl›¤› Kyo-
Toplam 11 17 20 6 12 11 77
to Protokolü’ne üye olman›n Ek-B listesinde yeralmaktan kay-
Kaynak: Avrupa Birli¤i Genel Sekreterli¤i

42
naklanan sera gaz› emisyonlar›n› indirme taahhüdünü gerçek- • 28 Kas›m 2007 tarihinde yay›nlanan “Kat Mülkiyeti Kanu-
lefltirmek için, özellikle enerji sektöründe milli bütçeye ciddi fi- nu’nda De¤ifliklik Yap›lmas›na ‹liflkin Kanun” ile 23.06.1965
nansman yükleri getirece¤ini aç›klam›flt›r. tarih ve 634 say›l› “Kat Mülkiyeti Kanunu”nun kat irtifak›n›n
Dünya genelinde karbondioksit emisyonunda birinci kayna¤›n kat mülkiyetine çevrilmesindeki usul ve esaslarla ilgili baz›
kömüre ba¤l› elektrik üretimi, ikincisinin ise ulafl›m araçlar› ol- maddeleri de¤ifltirilmifltir.
du¤u bilinmektedir. En büyük kamu inflaat yat›r›mlar›n›n kara- • 19 Haziran 2007 tarihinde yay›nlanan “Hazine Tafl›nmazlar›-
yollar›na yap›ld›¤› Türkiye’de konuyla ilgili yap›lacak yasal ve n›n ‹daresi Hakk›nda Yönetmelik”in baz› maddelerinde
yönetsel düzenlemelerin inflaat sektörünü de do¤rudan etkile- 26.07.2007 tarihinde yap›lan de¤ifliklikle, irtifak hakk› bedeli-
yece¤i aç›kt›r. Ancak, Türkiye’nin bu maliyetlere katlanarak nin ve has›lat paylar›n›n iki y›l üst üste vadesinden itibaren 30
Kyoto Protokolü’nün imzalanmas›na iliflkin yasa prosedürünü gün içinde yapt›r›lmamas› halinde irtifak hakk› sözleflmesi,
tamamlayaca¤› yönünde güçlü bir kararl›l›k içinde oldu¤u göz- kullanma izin bedelinin ve has›lat paylar›n›n iki y›l üst üste va-
lemlenmektedir. desinden itibaren 30 gün içinde yat›r›lmamas› halinde ise kul-
lanma izin sözleflmesi feshedilmektedir.
H. ‹NfiAAT SEKTÖRÜ ‹LE ‹LG‹L‹ YASAL DÜZENLEMELER
• 3 May›s 2006 tarihinde yay›nlanan “Toplu Konut ‹daresi Bafl-
kanl›¤› Sat›fl, Devir, ‹ntikal, Kiraya Verme, Trampa, Mülkiyetin
H.1. Yürürlü¤e Giren Yasal Düzenlemeler
Gayri Ayni Hak Tesisi ve Arsa Sat›fl› Karfl›l›¤› Gelir Paylafl›m› ‹ha-
‹nflaat sektörü ile ilgili yap›lan ve fiubat 2007-Eylül 2008 tarih- le Yönetmeli¤i”nin baz› maddelerinde 27 fiubat 2007 tarihinde
leri aras›ndaki Resmi Gazete’de yay›nlanarak yürürlü¤e giren yap›lan de¤ifliklikle, yönetmeli¤e “aç›k sat›fl yöntemi”nin tan›m-
yasal düzenlemeler afla¤›daki gibidir: lamas› eklenmifl, ihale komisyonlar›n›n kaç kifliden oluflaca¤› ve
• 06 Mart 2007 tarihinde yay›nlanan “Deprem Bölgelerinde ihalelerin durulma süreçleriyle ilgili düzenlemeler yap›lm›flt›r.
Yap›lacak Binalar Hakk›nda Yönetmelik” ile 15.05.1959 tarih
• 05 fiubat 2008 tarihinde yay›nlanan “Yap› Denetimi Uygulama
ve 7269 say›l› “Umumi Hayata Müessir Afetler Dolay›s›yla Al›-
Yönetmeli¤i” ile “Yap› Denetimi Hakk›nda Kanun”a göre faali-
nacak Tedbirlerle Yap›lacak Yard›mlara Dair Kanun”un 2.
yet gösteren Yap› Denetim Komisyonu’nun, yap› denetim kuru-
maddesine göre tespit olunan deprem bölgelerinde yeniden
lufllar›n›n ve laboratuvarlar›n kurulufl ve çal›flmalar›; yap› dene-
yap›lacak, de¤ifltirilecek, büyütülecek resmi ve özel tüm bina-
tim kurulufllar›nda ve laboratuvarlarda görev alacak denetçi
lar›n ve bina türü yap›lar›n tamam›n›n ya da bölümlerinin
mimar ve mühendisler ile öteki görevlilerde aranacak nitelikler;
depreme dayan›kl› tasar›m› ve yap›m› ile var olan binalar›n
ilgili idare, proje müellifi, yap› müteahhidi, flantiye flefi, yap› sa-
deprem öncesi ya da sonras›nda performanslar›n›n de¤erlen-
hibi ile yap› denetim kuruluflu ortaklar›n›n görev ve sorumluluk-
dirilmesi ve güçlendirilmesi için gerekli kurallar ve minimum
lar›; yap› denetimi hizmet sözleflmesinin düzenlenmesi ve hiz-
koflullar belirlenmektedir.
met bedellerinin ödenmesi; yap› denetim kurulufllar› ile bu ku-
• 02 May›s 2007 tarihinde yay›nlanan 5584 say›l› “Enerji Ve- rulufllar›n denetçi ve kontrol eleman› mimar ve mühendisleri-
rimlili¤i Kanunu” ile enerjinin etkin kullan›lmas›, israf›n›n ön- nin sicil raporlar›n›n tutulmas›, yap›lara sertifika verilmesi ve
lenmesi, enerji maliyetlerinin ekonomi üzerindeki yükünün Kanun’un uygulanmas› ile ilgili usul ve esaslar belirlenmifltir.
hafifletilmesi ve çevrenin korunmas› için enerji kaynaklar›n›n
ve enerjinin kullan›m›nda verimlili¤in art›r›lmas› amaçlan- • 19 fiubat 2008 tarihinde yay›nlanan tebli¤ ile yap›, tesis ve
maktad›r. onar›m iflleri ihalelerinde kullan›lan müteahhitlik karneleri ve
ifl bitirme belgelerinin 2008 y›l›na ait de¤erlendirme katsay›-
• 14 Haziran 2007 tarihinde yay›nlanan “Afet Bölgelerinde Ya-
lar› belirlenmifltir.
p›lacak Yap›lar Hakk›nda Yönetmelik” ile 7269 say›l› “Umum
Hayata Müessir Afetler Dolay›s›yla Al›nacak Tedbirlerle Yap›- • 26 fiubat 2008 tarihinde yay›nlanan tebli¤ ile “Kültür ve Ta-
lacak Yard›mlara Dair Kanun”un 2. maddesine göre tespit ve biat Varl›klar›n› Koruma Kanunu” kapsam›ndaki “Kültür Var-
ilan edilen afet bölgelerinde yeniden yap›lacak, de¤ifltirilecek, l›klar›n›n Rölöve, Restorasyon, Restitüsyon Projeleri, Sokak
onar›lacak ya da güçlendirilecek resmi ve özel tüm binalar›n Sa¤l›klaflt›rma, Çevre Düzenleme Projeleri ve Bunlar›n Uygu-
ve bina türü yap›lar›n teknik flartlar› belirlenmektedir. lamalar› ile De¤erlendirme, Muhafaza, Nakil ‹flleri ve Kaz› Ça-
• 25 Eylül 2007 tarihinde yay›nlanan tebli¤ ile ülkemizi yurtd›- l›flmalar›na ‹liflkin Mal ve Hizmet Al›mlar›na Dair Yönetme-
fl›nda temsil edebilecek nitelikteki müteahhitlik firmalar›n›n lik”in "Güncelleme" bafll›kl› 26. maddesine dayan›larak Yö-
oluflmas›n› sa¤lamak ve çal›flmalar›n› kolaylaflt›rmak üzere netmelik’te yer alan parasal limitler Türkiye ‹statistik Kurumu
yurtd›fl›nda inflaat, tesisat, montaj, mühendislik, proje, müfla- taraf›ndan yay›mlanan 2007 y›l›n›n Üretici Fiyatlar› Endeksi
virlik, iflletme, bak›m ve onar›m gibi hizmetleri yapacak ger- (ÜFE) oranlar› esas al›narak güncellenmifltir.
çek kifli ve firmalara, "Yurtd›fl› Müteahhitlik Belgesi" ya da ye- • 22 Mart 2008 tarihinde yay›nlanan “‹halelere Yönelik Yap›la-
rine geçen "Yurtd›fl› Geçici Müteahhitlik Belgesi" verilmesinin cak Baflvurular Hakk›nda Yönetmelik” ile 04.01.2002 tarih ve
usul ve esaslar›n› içeren düzenlemeler getirilmifltir. 4734 say›l› “Kamu ‹hale Kanunu” kapsam›nda yap›lan ihaleler-
• 29 Eylül 2007 tarihinde yay›nlanan “Konut Finansman› Kap- de Kanun ve ilgili mevzuata uygunlu¤un sa¤lanmas›n› temi-
sam›ndaki Kredilerin Yeniden Finansman›na ‹liflkin Usul ve nen, ihale sürecinde, aday, istekli ya da istekli olabileceklerin
Esaslar Hakk›ndaki Yönetmelik” ile 2499 say›l› “Sermaye Pi- yapacaklar› flikayet ve itirazen flikayet baflvurular› ile Kurum-
yasas› Kanunu”nun 38/A maddesinde düzenlenen konut fi- ca gerekli görülen hallerde Kanun ve ilgili mevzuat hükümleri-
nansman› kapsam›ndaki kredilerin yeniden finansman›na ilifl- ne ayk›r›l›k bulundu¤una iliflkin iddialar›n incelenmesine ve ka-
kin usul ve esaslar düzenlenmifltir. rara ba¤lanmas›na iliflkin usul ve esaslar düzenlenmifltir.

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 43


• 25 Mart 2008 tarihinde yay›nlanan “‹halelere Yönelik Yap›la- • 31.05.2008 tarihinden önce Kamu ‹hale Kanunu’na göre ihale-
cak Baflvurular Hakk›nda Tebli¤” ile 4734 say›l› “Kamu ‹hale si yap›lm›fl yap›m ifllerinde, ifl kalemleri ya da ifl gruplar›n›n ima-
Kanunu”nun 53, 54, 55 ve 56. maddeleri ile 22/06/2007 ta- lat›nda fiilen kullan›lan malzemelerden, fiyatlar›nda beklenme-
rih ve 26560 say›l› Resmi Gazete’de yay›nlanan “‹halelere yen art›fl olanlara ilave fiyat fark› verilmesine iliflkin esas ve
Yönelik Yap›lacak Baflvurular Hakk›nda Yönetmelik”e iliflkin usulleri belirlemek Temmuz 2008’den itibaren Bakanlar Kuru-
usul ve esaslar düzenlenmifltir. lu taraf›ndan sonuçland›r›lamam›flt›. 26 Aral›k 2008 tarihinde
• 26 Mart 2008 tarihinde yay›nlanan tebli¤ ile mimarl›k ve mü- yay›nlanan “Kamu ‹hale Sözleflmeleri Kanunu Kapsam›ndaki
hendislik hizmet bedellerinin hesab›nda kullan›lacak 2008 y›- Yap›m ‹fllerinde Beklenmeyen Fiyat Art›fllar› Nedeniyle Uygula-
l› yap› yaklafl›k birim maliyetleri ilan edilmifltir. nacak ‹lave Fiyat Fark› Esaslar› Kararnamesi” ile yaln›zca de-
mir-çelik ve mamullerine (sac, has›r çelik, çelik boru vb.) Aral›k
• 04 Nisan 2008 tarihinde yay›nlanan tebli¤ ile yurtd›fl› müte-
2007-Eylül 2008 döneminde aylar itibar›yla belirlenen, Tem-
ahhitlik ve teknik müflavirlik hizmetleri kapsam›nda yap›lacak
muz 2008’de en yüksek noktaya ulaflt›ktan sonra düflüfl göste-
kesin ve geçici ihracat ile kesin ithalat ifllemlerine iliflkin usul
ren tutarlarda fiyat fark› uygulanmas› öngörülmüfltür.
ve esaslar düzenlenmifltir.
• 05 Nisan 2008 tarihinde yay›nlanan “Dan›flmanl›k Hizmet H.2. Devam Eden Mevzuat Çal›flmalar›
Al›m› ‹haleleri Uygulama Yönetmeli¤i” ile 04.01.2002 tarih ve
Bay›nd›rl›k ve ‹skan Bakanl›¤›’nca 2008 y›l› A¤ustos sonu
4734 say›l› “Kamu ‹hale Kanunu”nun 2. k›sm›n›n 5. bölümün-
itibar›yla haz›rlanm›fl ya da haz›rlama çal›flmalar› devam et-
de belirtilen dan›flmanl›k hizmet ihalelerinde uygulanacak
mekte olan mevzuat çal›flmalar› afla¤›daki gibidir:
usul ve esaslar düzenlenmifltir.
• Do¤al Afetler Sigorta Sistemi’nin iyilefltirilmesi ve yayg›nlafl-
• 05 Nisan 2008 tarihinde yay›nlanan “Yap›m ‹flleri ‹haleleri t›r›lmas› çal›flmalar› bütün do¤al afetleri içerecek biçimde de-
Uygulama Yönetmeli¤i” ile 04.01.2002 tarih ve 4734 say›l› ¤ifltirilmifl olup tasar› TBMM’ye gönderilme aflamas›ndad›r.
“Kamu ‹hale Kanunu” kapsam›ndaki idarelerin, bu Kanun’a
göre gerçeklefltirecekleri yap›m iflleri ihalelerinde uygulana- • Kentsel Dönüflüm Alanlar› Yasas› mahalli idarelerin görüflleri
cak usul ve esaslar›n düzenlenmesiyle ilgili yönetmelik ekin- dikkate al›narak yasalaflmak üzere TBMM’ye gönderilmifltir.
de bulunan, ‹fl Deneyim Belgesi Güncellefltirme ve De¤erlen- • ‹mar Kanunu, Afet Kanunu ve Yetkin Mühendislik Kanunu
dirme Formu’ndaki dipnotlarda de¤ifliklik yap›lm›flt›r. üzerindeki çal›flmalar devam etmektedir.
• 15 May›s 2008 tarihinde yay›nlanan “Kamu ‹hale Genel Tebli¤i” • Yerbilimi Rapor Format›, Mikro Bölgeleme Standard› ve Afet
4734 say›l› “Kamu ‹hale Kanunu” ve 47365 say›l› “Kamu ‹hale Yönetimi Stratejik Plan› hakk›ndaki mevzuat çal›flmalar› ha-
Sözleflmeleri Kanunu”nun uygulanmas›nda karfl›lafl›lan tered- z›rl›klar› tamamlanm›flt›r.
dütlere aç›kl›k getirilmesi ve bu hususlarda taraflarca uyulma- • Yap› Müteahhidi Yetki Belgesi Yönetmelik tasla¤› çal›flmalar›
s› gerekli esaslar›n belirlenmesi amac›yla 4734 say›l› Kanun’un devam etmektedir.
53. maddesine dayan›larak haz›rlanm›flt›r. Tebli¤de, ihale önce-
• 2008 y›l›nda yürülü¤e girmesi beklenen G Uygunluk Tebli¤i
si ifllemler, ihale dokümanlar›n›n haz›rlanmas›, ihale ifllemleri-
henüz yay›nlanmam›flt›r. G Uygunluk Tebli¤i ile ilgili, AGÜB
nin yürütülmesi ve sonuçland›r›lmas› ile sözleflmenin uygulan-
(Agrega Üretici Birli¤i), ‹NTES (Türkiye ‹nflaat Sanayicileri ‹fl-
mas›nda idarelerce uyulmas› gerekli hususlar belirtilmifltir.
veren Sendikas›), KÜB (Beton ve Harç Kimyasal Katk› Üretici-
• 15 Temmuz 2008 tarihinde yay›nlanan “Tapu Kanununda De- leri Derne¤i), TÇMB (Türkiye Çimento Müstahsilleri Birli¤i),
¤ifliklik Yap›lmas›na Dair Kanun” ile yabanc› uyruklu gerçek THBB (Türkiye Haz›r Beton Birli¤i), TMMOB ‹nflaat Mühendis-
kifliler ve tüzel kiflilerin tafl›nmaz edinmesiyle ilgili “Tapu Ka- leri Odas›, TMMOB Mimarlar Odas›, TPB (Türkiye Prefabrik
nunu”ndaki baz› maddeler de¤ifltirilmifltir. Böylece Anayasa Birli¤i), YÜF (Yap› Üreticileri Federasyonu) ve çeflitli üniversi-
Mahkemesi taraf›ndan daha önce iptal edilen yabanc›lara telerden ö¤retim görevlileri 15.08.2008 tarihinde, söz konu-
gayrimenkul sat›fl›yla ilgili de¤ifliklikler yap›larak yabanc›lara su tebli¤in daha da geciktirilmeden yürürlü¤e girmesi husu-
gayrimenkul sat›fl›yla ilgili yeni düzenlemeler getirilmifltir. sunda bir deklarasyon yay›nlam›fllard›r.
• 27 Temmuz 2008 tarihinde yay›nlanan “Gayrimenkul Yat›r›m
Ortakl›klar›na ‹liflkin Esaslar Tebli¤inde De¤ifliklik Yap›lmas›- I. GENEL DE⁄ERLEND‹RME VE GELECE⁄E YÖNEL‹K BEKLENT‹LER
na Dair Tebli¤” ile 8.11.1998 tarih ve 23517 say›l› Resmi Gaze- ‹nflaat sektöründe 2004’te bafllayan ve 2005 – 2006 y›llar›nda
te’de yay›nlanan “Gayrimenkul Yat›r›m Ortakl›klar›na ‹liflkin zirveye ulaflan büyüme performans› kamu finansman›na daya-
Esaslar Tebli¤i”nin baz› maddeleri de¤ifltirilmifltir. Bu de¤iflik- l› altyap› yat›r›mlar›ndan çok, toplam inflaat faaliyeti içerisinde-
liklerle gayrimenkul yat›r›m ortakl›klar›n›n kurucular›na ve ki pay› %60’a yaklaflan konut inflaatlar›ndan kaynaklanm›flt›r.
kurulufl usullerine, paylar›n›n kurul kayd›na al›nmas› ve halka D›fl kaynakl› likidite bollu¤unun, düflük faizli konut kredilerinin
arz›na, yönetimine ve yöneticilerinde aranacak niteliklere, fa- ve düflük kur politikas›n›n egemen oldu¤u bir ekonomik ortam-
aliyet konular› ve portföy s›n›rlamalar› ile kamuyu ayd›nlatma da, ertelenmifl konut talebinin hareketlenmesinin yan›s›ra
kapsam›nda periyodik olarak aç›klayacaklar› bilgilere iliflkin öteki yat›r›m araçlar›, döviz ve faizin cazibesini kaybetmesi so-
esaslar düzenlenmifltir. nucu yat›r›m amaçl› talebin de katk›da bulundu¤u konut talebi
• 16 A¤ustos 2008 tarihinde yay›nlanan, “Toplu Yap›larda Kat patlamas› 2006’n›n ikinci yar›s›ndan itibaren belirgin bir du-
Mülkiyeti ve Kat ‹rtifak› Tesisine Dair Yönetmelik” ile istenile- raklama dönemine girmifltir. Bu nedenle inflaat sektöründeki
cek belgeler ve tapuda yap›lacak ifllemlerin usul ve esaslar› büyüme h›z› da 2007’nin ikinci çeyre¤inden itibaren gerileme-
belirlenmifltir. ye bafllam›flt›r.

44
2007 sonunda gelinen nokta beklenenden daha düflük büyü- Yaflanan kriz konut talebi, kamu ve özel sektör yat›r›mlar› ve
me, daha yüksek enflasyon, faiz d›fl› fazla hedefinin yat›r›m dolay›s›yla inflaat sektörü üzerinde son derecede olumsuz etki-
ödenekleriyle finanse edilmesi tercihinin tekrarlanmas› ve ler yaratmaya devam etmektedir. De¤er kaybeden ABD dolar›,
2008 yat›r›m ödeneklerinin bir önceki y›la göre reel olarak yükselen petrol fiyatlar›, petrol ve do¤algaz zengini ülkelerde-
azalt›lmas› olmufltur. ki büyük yat›r›m hamlesi sonucu artan emtia fiyatlar›, akarya-
k›t ile demir-çelik baflta olmak üzere inflaat sektörünün mali-
‹nflaat sektörü 2007’yi son 3 y›ll›k dönemdeki en düflük perfor-
yetlerinin a¤›rl›kl› üretim girdilerinin afl›r› yükselmesine sebep
mans anlam›na gelen %5’lik bir büyüme ile tamamlam›fl,
olmufl ve 2008’in ikinci yar›s›ndan itibaren söz konusu fiyatla-
yurtiçindeki büyüklü¤ü GSYH’da %6,49’luk pay ve cari fiyat-
r›n h›zl› bir düflüfl trendine girmesi ve fiyat art›fl kararnamele-
larla 42,8 milyar TL olmufltur. Bu duruma yol açan dönemsel
rinin sektörün beklentilerinin aksine sonuçlanmas›yla gerek
etkenlerden biri de 2007’nin seçim y›l› olmas›n›n mali disiplini
üretici gerekse müteahhit firmalar› son derecede güç koflullar-
sekteye u¤ratm›fl olmas›d›r. Bütçe dengesini sa¤layabilmek
la karfl› karfl›ya b›rakm›flt›r. Sektörün kaderi ve ülke ekonomisi-
için DS‹ ve Karayollar› baflta olmak üzere birçok yat›r›mc› ka-
ne sa¤layaca¤› katk› kamu altyap› yat›r›mlar›na geçmifltekin-
mu kuruluflunun harcamalar› ertelenmifltir.
den çok daha ba¤›ml› hale gelmifltir.
Öte yandan meslek kurulufllar› inflaat sektöründeki büyüme ra-
Ekonominin yavafllad›¤› dönemlerde konut ya da baz› hizmet
kamlar›n›n hesaplanma yönteminin gerçek durumu yans›tmak- sektörlerine verilen kredilerle likidite yarat›lmas› sonucu piya-
ta yetersiz kald›¤›n› vurgulamaktad›rlar. ‹nflaat ruhsatlar›na salarda fiyatlar›n afl›r› artabildi¤i ve sürdürülmesi mümkün ol-
dayal› olarak ve ruhsat alan yap›lar›n izleyen y›llara belirli bir mayan geçici büyüme yaratt›¤› bilinmektedir. 2004’ten itiba-
formül çerçevesinde dikkate al›nmas› fleklinde hesaplanan bu ren Türkiye inflaat sektöründe kaydedilen büyümenin ana di-
rakamlardaki yan›lma pay› oldukça yüksektir. nami¤ini oluflturan konut talebi patlamas›nda bu etkenin de
ABD'de konut sektörüne verilen mortgage kredilerinin geri katk›s› söz konusudur. Meslek kurulufllar›, 2004’ten bu yana in-
dönmemesiyle bafllayan ve “subprime mortgage” krizi olarak flaat sektöründeki büyümenin konut talebine afl›r› ba¤›ml› ol-
küresel ölçekte yay›lan geliflmeler 2008 y›l›n›n bafl›ndan itiba- mas›ndan duyulan kayg›y› sürekli dile getirmifl, kamu altyap›
ren hem Türkiye ekonomisini, hem de inflaat sektörünü olum- yat›r›mlar› ile sanayi yat›r›mlar›n› da canland›racak önlemlere
suz etkilemifltir. Bu etki Eylül 2008’den itibaren gitgide eko- ihtiyaç oldu¤unu ve sürdürülebilir büyümenin genifl tabanl› bü-
nomiyi daha derinden etkilemeye bafllam›flt›r. Standard and yüme ile mümkün olaca¤›n› s›kl›kla kamuoyunun ve yetkililerin
Poors kuruluflunun Eylül 2008 raporu, finansal türev piyasa- dikkatlerine sunmufltur. Merkezi yönetim bütçesinin %46 ar-
lar›ndaki karmafl›k ürünlere kredi temerrütlerinin 2009 y›l› t›flla 11 milyar TL’den 16 milyar TL’ye art›r›lmas›na karfl›l›k, dev-
sonuna kadar tedrici olarak yans›maya devam edece¤ini belir- let yat›r›mlar›n›n 2008 tahmini 26 milyar TL’den 2008 bütçe
lemektedir. tasar›s›nda yeralan 30 milyar TL’ye art›r›lmas›n›n da yeterli ol-
mayaca¤› anlafl›lmaktad›r.
2008 ikinci çeyrekte Fannie Mae ve Fredddie Mac gibi ABD'de-
ki ipotekli kredilerin yaklafl›k yar›s›n› ellerinde tutan ya da bu Mevcut durumda konut kredilerinin geri ödenmesindeki güç-
kredilere garanti vermifl olan iki dev flirketin ard›ndan ülkenin lüklerin, inflaatç›lar›n elindeki sat›lamayan konut stokunun, de-
en büyük yat›r›m bankac›l›¤› kurulufllar› iflas etmifl ya da dev- mir ve çimento baflta olmak üzere inflaat malzemesi fiyatlar›n-
letin trilyon dolar seviyesindeki deste¤iyle ayakta kalabilmifltir. daki büyük dalgalanmalar›n sorunlar› art›rd›¤› ve derinlefltirdi-
ABD'deki krizin, küresel krize dönüflmesi nedeniyle, s›cak para ¤i gözlenmektedir. Markal› konutlardaki fiyatlar›n 2008 y›l›nda
ve sermaye New York ve Londra gibi büyük merkezlere dön- da artmaya devam etmesine ve talebin bir ölçüde sürmesine
mekte, ulusal ekonomilerden sermaye ç›k›fllar› bafllamakta, karfl›l›k kriz beklentisinin realize olmaya bafllamas›yla bu ke-
simde de s›k›nt›lar ortaya ç›km›flt›r.
borsa endeksleri düflmektedir. Uluslararas› piyasalarda görü-
len ve geçti¤imiz dönemde Türkiye’yi de olumlu etkilemifl olan Öte yandan Türk inflaat sektörü için olumlu geliflme sinyalleri de
likidite bollu¤u sona ermifltir. Devletler, flirketler ve tüketiciler vard›r. Bunlar aras›nda, kamu altyap› yat›r›mlar›nda tar›msal su-
için afl›r› borçlanma ciddi bir tehdide dönüflmüfltür. Türkiye gi- lama yat›r›mlar›n›n ön plana ç›kmas› beklentisi yeralmaktad›r.
bi d›fl ticaret a盤› rekorlar› k›ran, üretti¤inden daha çok tüke- TOK‹’nin çok say›da proje ile konut sektörüne hareket getirme-
ten ülkelerde ekonomik türbülans riski artm›flt›r. Ulusal ekono- yi amaçlayan ihalelelerinin yan›s›ra toplam 2,3 milyar dolar
milerde d›fl borç geri ödemelerinde aksamalar ve devalüasyon kaynak tahsis edilece¤i belirtilen GAP, DAP ve KOP adl› bölge-
bask›s› artm›flt›r. Devalüasyon, durgunluk ve enflasyon sarma- sel kalk›nma projelerinin eylem planlar›na uygun olarak ger-
l›na dayal› kriz riski büyümektedir. çekleflmesi de inflaat sektörünün 2009'daki büyüme perfor-
Küresel kriz ekonominin genelinde ciddi bir yavafllamaya ne- mans›n› do¤rudan etkileyecek çok önemli bir faktördür.
den olmufltur. Üçüncü çeyrekteki yavafllama sonucu y›l sonu Mevcut durum gelece¤e yönelik olarak da ciddi riskler içer-
itibar›yla büyümenin hedeflenen %5’in 2-3 puan alt›nda kalma- mektedir. Bunun en önemli nedenlerinden biri, ülkemizdeki in-
s›, enflasyonun ise yeniden çift haneli rakamlara ç›kmas› bek- flaat faaliyeti içerisinde konut sektörünün a¤›rl›¤›n›n %60 dü-
lenmektedir. Kamu yat›r›m ödeneklerinin 2007’ye oranla reel zeyinde olmas›, konut üretiminin tüm sektörlerden girdi kullan-
olarak %3,9 oran›nda azalt›lm›fl olmas›, özel sektörde küresel mas› ve bugüne kadar verilen konut kredilerinin geri dönme-
kriz ve yükselen girdi maliyetleri nedeniyle tedirginlik yaflan- mesiyle ortaya ç›kacak en ufak bir krizin bile hem inflaat sektö-
mas› ve tüketicinin güveninin ve harcama e¤ilimlerinin olum- rünü hem de yüzlerce yan faaliyet alan›n› do¤rudan etkileye-
suz etkilenmesi 2009 y›l›n›n ilk yar›s› için olumlu beklentiler cek olmas›d›r. Sektörün ve firmalar›n riskleri ayr›nt›l› biçimde
içerisine girilmesini engellemektedir. de¤erlendirerek kal›c› çözümler oluflturmas› gerekmektedir.

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 45


J. SWOT ANAL‹Z‹ • Mega projeler üstlenecek ölçe¤e ulaflmak için flirket birlefl-
melerine yönelmekteki yetersizlik
J.1. Sektörün Güçlü Yönleri • Firmalar›n finansal yap›lar›n›n güçsüzlü¤ü
• Devlet destekli siyasi ve ticari risk sigortas› sistemlerinin
Yurtiçi durumunun rekabet gücünü azaltmas›
• Yeterli makine ve teçhizat kapasitesi • fieffaf bilanço ve uluslararas› standartta ba¤›ms›z denetim
• Yeterli say›da deneyimli mühendis ve teknik eleman hizmetlerinden yararlanma düzeyinin yetersizli¤i
• Maliyetlerini kontrol alt›nda tutabilme yetene¤i • Uluslararas› tahkim, sözleflme yönetimi, ihtilaflar›n halledil-
• Devaml›l›k tafl›yan konut talebi mesi vb. konular baflta olmak üzere hukuk ve teknik prose-
dürlere yeterince vak›f olunmamas›
Yurtd›fl› • Teknik müflavirlik firmalar›n›n yeterince geliflmifl olmamas›
• Çok çeflitli ülkelerde ve proje türlerinde kazan›lm›fl zengin nedeniyle özellikle yeni pazarlarda sektörün yolunu açmak-
uluslararas› deneyim ta yetersiz kalmalar›
• Aile flirketlerine özgü h›zl› karar alma, uygulama ve berabe-
rinde risk alma yetene¤i J.3. Tehditler
• Yak›n çevredeki yükselen inflaat pazarlar›ndaki güçlü konum
Yurtiçi
ve yerel ifl kültürüne aflinal›k
• Küresel krizin ekonomi üzerindeki olumsuz etkilerinin de
• Maliyet etken ve kaliteli Türk iflgücü kullan›m›
katk›s›yla oluflan ba¤l› talep gerilemesi, maliyet art›fllar›, is-
• Çevredeki h›zl› büyüyen pazarlara nüfuz etmek aç›s›ndan tikrars›zl›k ve gelece¤in görülemez olmas›
Türkiye’nin co¤rafi konumunun sa¤lad›¤› lojistik avantajlar.
• Büyüme, enflasyon, cari aç›k ve iflsizlik rakamlar›nda mey-
J.2. Sektörün Zay›f Yönleri dana gelen ve y›ll›k hedefler ile beklentilerden önemli ölçü-
de sapma gösteren olumsuz geliflmeler
Yurtiçi • Demir-çelik, akaryak›t ve bitüm baflta olmak üzere temel in-
• Sektördeki büyümenin konut talebine afl›r› ba¤›ml› olmas› ne- flaat malzemelerinde meydana gelmifl olan ve baz›lar›
deniyle gücünü sanayileflmeden ve altyap› yat›r›mlar›ndan alan 2008’in ilk yar›s›nda %100’ü aflm›fl olan maliyet art›fllar›n›n,
genifl tabanl› ve istikrarl› büyümenin gerçeklefltirilememesi bir yandan üretimde kalitenin düflmesine neden olmas›, öte
• Katma de¤er yaratacak özel sektör yat›r›mlar›n› özendirecek yandan pek çok firmay› ciddi zararlara u¤ratmas›
teflvik araçlar›n›n uygulanmamas› ve kamu-özel sektör ortak- • Kamu yat›r›m ödeneklerinin bir önceki y›la k›yasla reel ola-
l›¤›na dayal› (PPP) finansman modellerinin hayata geçirilme- rak %3,9 oran›nda azalt›lm›fl olmas›
sinde h›z kazan›lamamas›
• Küresel krizin, kredi k›s›tlamalar› ve yükselen faiz oranlar›y-
• Kamu ‹hale Yasas› baflta olmak üzere sektörle ilgili mevzua- la konut talebini olumsuz etkilemesi
t›n s›k s›k ve ço¤u kez sektör kurulufllar›n›n görüfl ve önerile-
ri gerekti¤i gibi dikkate al›nmadan de¤ifltirilmesi ve bu neden- • Kamu ‹hale Sistemi’nin mevzuat›n içeri¤i ve uygulama boyut-
le gerçek ihtiyaçlara cevap vermekte yetersiz kalmas› lar›nda fleffaf ve rasyonel bir iflleyifle kavuflamam›fl olmas›
• Mevzuat› uygulamakla yükümlü kurumlar›n kapasitelerinin • Bankac›l›k sektöründeki yüksek yabanc› sermaye oran›n›n
yetersizli¤i yurtd›fl›nda yaflanan teminat mektubu sorunlar›n› yurtiçi
• Geciken hakedifl ödemelerinin ve yükselen girdi maliyetleri- ihalelere de tafl›mas› tehlikesi
nin firmalar›n mali yap›lar›n› olumsuz etkilemesi • Deprem tehdidine karfl› al›nan önlemlerin yetersizli¤i
• Kay›td›fl› ve standart d›fl› üretimin yayg›nl›¤› ve afl›r› düflük
teklif sorunu ile birleflti¤inde nitelikli firmalar için haks›z re- Yurtd›fl›
kabet yaratmas› • Türkiye’nin çevresindeki ülkelerdeki siyasi geliflmelerin ve
• Mesleki yeterlilikler sorunu ve nitelikli ara eleman temininde- ikili iliflkilerdeki var olan ve potansiyel sorunlar›n Kafkasya
ki güçlük ve Ortado¤u’daki iflleri olumsuz etkileme olas›l›¤›n›n yüksek-
li¤i
• Uluslararas› projeler için mesleki kalite standartlar›nda ve ya-
banc› dil bilen mühendis bulmaktaki güçlük • Akreditasyon sistemi eksikli¤i nedeniyle yurtiçindeki haks›z
• Sektördeki planlay›c›, uygulay›c›, düzenleyici ve denetleyici rekabetin yurtd›fl›na da yay›lmas› ve hem Türk müteahhitle-
kurumlar ile önlemlerin yetersizli¤i nedeniyle ciddi bir kalite rinin itibar›na zarar vermesi hem de TMB üyelerinin pazar
sorunu yaflanmas› ve bu durumun sektörde faaliyet gösteren paylar›n› azalt›c› rol oynamas›
tüm müteahhitlerin imaj›na büyük zarar vermesi • Teminat mektubu temini ve yurtd›fl›nda Türk iflçisi istihda-
m› maliyetlerinin yüksekli¤i
Yurtd›fl›
• Pazarda meydana gelen “küreselleflme”, “konsolidasyon”
• Aile flirketlerine özgü yetersiz kurumsallaflma düzeyinin ulus-
ve “mega firmalar” gibi önemli trendlere uyum sa¤lay›c›
lararas› düzeydeki projelerde engel oluflturmas›
reflekslerin zaman›nda gerçeklefltirilememesi olas›l›¤›

46
J.4. F›rsatlar Yurtd›fl›
• Küresel kriz nedeniyle yükselifle geçen petrol ve do¤al gaz fi-
Yurtiçi yatlar›n›n yak›n çevre ülkelerinde Türk müteahhitlerinin de-
• Otoyol ve köprü özellefltirmeleri ile demiryolu ulafl›m›n› gelifl- neyim sahibi olduklar› petrol ve do¤al gaz ihracatç›s› ülkeler-
tirecek yat›r›mlar›n gündemde olmas› deki ifl f›rsatlar›n› art›racak olmas›
• Türkiye’nin enerji koridoru olarak önemini art›rmas› parale- • Avrupa Birli¤i’ne yeni üye olmufl ülkelere ve Afrika’n›n iç ke-
linde oluflabilecek yat›r›m potansiyeli simlerine akan yabanc› yat›r›m fonlar›n›n ek ifl f›rsatlar› ya-
• Hükümet taraf›ndan aç›klanm›fl ve gerçekleflmeleri halinde ratma potansiyeline sahip olmas›
inflaat sektörünü canland›r›c› etki yaratacak olan bölgesel • Hükümetin yurtd›fl› müteahhitlik faaliyetlerinin önemini kavra-
kalk›nma projeleri: Güneydo¤u Anadolu (GAP), Do¤u Anadolu m›fl olmas› ve destek aç›s›ndan aktif bir tutum içerisinde olmas›
(DOP) ve Konya Ovas› (KOP)

GÖRÜfi
‹nflaat sektörü tüm dünyada refah üretiminin temel merkezi- Bu konuda s›k›nt›lar›m›z› dile getirdik. Özellikle son y›llarda su-
dir. Sektör, ülkemizde bir taraftan istihdam yaratma kapasite- lama yat›r›mlar›n›n bir an önce tamamlanmas› gerekti¤ini ifa-
si ile iflsizlik problemine çözüm olmakta, di¤er taraftan de ettik. Çünkü bofla ak›tacak bir damla suyumuz yoktu. Bu
yurtd›fl› müteahhitlik hizmetleri ile ülkemize döviz girdisi sa¤- söylemlerimiz yerini bulmufltur. Nihayet aktar›lmas› düflünü-
layarak dünya s›ralamas›nda rekorlar k›ran cari a盤›m›z›n ka- len ek ödenek ile bu oran›n art›r›laca¤› hükümet yetkililerimiz
panmas›nda etkili olmakta. taraf›ndan ifade edilmifltir. Aktar›lan ek ödenekler ile sulama
Türk inflaat sektörü, teknolojik geliflimlere kolay adapte olan, yat›r›mlar›n›n tamamlanmas› için projelere önümüzdeki y›l h›z
inflaat›n tüm faaliyet alanlar›nda deneyime sahip ve nitelikli ifl verilecektir.
gücü ile dünyada bir marka olmaya adayd›r. Konut, inflaat sektörünün en önemli parçalar›ndan birisidir.
Bugün müteahhitlerimiz dünyan›n say›l› firmalar› aras›na gir- 2007 y›l› öncesinde özel sektörde tam bir konut at›l›m› yaflan-
meyi baflarm›fl durumdalar. Pek çok ülkede gerçeklefltirmifl ol- d›. fiimdi bu ivme de düflmektedir. Enflasyonun art›fl yönünde
du¤umuz ifllerle Türk müteahhitleri tercih nedeni oluyorlar. e¤ilim göstermesi, cari a盤›n yükselmesi, ayr›ca mortgage
Yurtiçinde daralan ifl olanaklar› nedeniyle inflaat sanayicileri- sisteminin yeterince ifllerlik kazanamamas› gibi etkenler ko-
mizin büyük bir bölümü yurtd›fl›na yöneldiler. 2007 y›l›nda nut sektöründe büyük bir durgunluk yaflanmas›na neden ol-
19,4 milyar dolar hacminde ifl gerçeklefltirildi. Her y›l daha faz- mufltur.
la proje üstlenip, daha genifl alanlara yay›l›yoruz. Ancak y›llar- Baz› büyük enerji projeleri ve yap›m tekni¤ini her zaman elefl-
dan beri konufltu¤umuz teminat mektubu, politik risk sigorta- tirdi¤imiz bölünmüfl yollar olarak ifade edilen ulaflt›rma proje-
s› ve iflçilik maliyetlerimizin yüksekli¤i gibi problemlerimiz hiç leri d›fl›nda altyap› yat›r›mlar›na a¤›rl›k verilemedi.
de¤iflmiyor. 2007 y›l›n› zorluklar y›l› olarak atlatt›k. 2008 de öyle gözükü-
fiu günlerde ülkemiz son y›llar›n en büyük ekonomik durgun- yor. Umar›m ki 2009 umutlar y›l› olsun. Bu nedenle ülkemizde
lu¤unu yafl›yor. ‹nflaat sektörü de bu durgunluktan derinden yavafl iflleyen ifl süreci, a¤›r vergi yüklerinden, mevzuat dü-
etkileniyor. 2005 y›l›nda rekorlar k›rarak bafllayan yükselifl zenlemelerine kadar bir dizi önlemler al›narak yat›r›mlar tefl-
trendi yerini daralmaya b›rakt›. vik edilmelidir. Aksi takdirde ülkemiz yaflayaca¤› ekonomik so-
2007 y›l›nda inflaat sektöründeki büyüme oran› ancak %5,0 runlar›n bedelini a¤›r ödeyecektir.
düzeyinde olabilmifltir. Oysa; sektörün 2004’deki büyümesi Ekonomiye katma de¤er sa¤layan, istihdam yaratan inflaat
%14,1; 2005 y›l›nda %9,3 olmufltur. 2006 y›l›n›n ise sektör sektörü beraberinde pek çok sektörü de harekete geçirmekte-
%18,5 düzeyinde büyüme göstermifl idi. dir. ‹nflaat lokomotifinin ahenkli bir büyüme sa¤layaca¤›na
Y›llarca s›k› maliye politika uygulad›k. Bütçe kaynaklar› ancak inan›yorum.
borç faiz ödemeleri ve sosyal güvenlik harcamalar›na ayr›la- M. fiükrü KOÇO⁄LU
bildi. Kamu yat›r›mlar›na pay ayr›lamad›. Yat›r›mlar›m›z ara- Türkiye ‹nflaat Sanayicileri ‹flveren Sendikas› (‹NTES)
s›nda hala y›llard›r tamamlanmay› bekleyen yüzlerce önemli Yönetim Kurulu Baflkan›
proje bulunmakta.

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 47


Konut Yat›r›mlar›
En temel ihtiyaç bar›nman›n arac› olan konut, özellikle gelenek- A. KONUT ÜRET‹M‹N‹ BEL‹RLEYEN ETKENLER
sel ekonomilerde en önemli yat›r›m araçlar›n›n bafl›nda gelmek-
tedir. Konut yat›r›mlar› ülke ekonomisinin gelifliminin önemli
A.1. Konut Talebi
göstergelerinden biridir. Araflt›rmalar kalk›nma sürecinin ilk
aflamalar›nda konut yat›r›mlar›n›n, ekonomik geliflmenin uzun- “Konut gereksinimi” ile “konut talebi” birbirinden de¤iflik iki
ca bir döneminde öteki yat›r›mlardan daha h›zl› geliflti¤ini gös- ayr› kavramd›r. Konut gereksinimi, "Kiflilerin ödeme güçleri ile
termektedir. Konut yat›r›mlar› GSYH’n›n dönem dönem %2- bireysel tercihlerinden ba¤›ms›z olarak en düflük düzeyde bar›-
8'ine ve sabit sermaye yat›r›mlar›n›n %15-30'una ulaflmaktad›r. nabilmelerini sa¤lamaya yetecek konut say› ve nitelikleri ile
belli bir anda var olan konut say› ve nitelikleri aras›ndaki fark"
Uluslararas› düzeyde yap›lan çal›flmalar, konut sektörüne yat›-
olarak tan›mlanmaktad›r. Konut talebi ise konut gereksinimin-
r›lan 1 dolar›n çarpan etkisi ile öteki sektörlerde ortalama 2 do-
den farkl› olarak, konutlara karfl› tüketici tercihlerini içeren ve
larl›k bir geliflme yaratt›¤›n› göstermifltir.
al›m gücü ile desteklenen iste¤i belirtmektedir. Konut talebi,
Konut sektörünün enflasyon, finansal piyasalar, ödemeler den- konutun enflasyona karfl› korunma arac› ya da yat›r›m amac›
gesi ve devlet bütçesi üzerinde de etkili olmas› onun ekonomik ile al›m iste¤i ile de harekete geçmektedir. Bir yanda bofl ko-
önemini art›rmaktad›r. Sektör, hanehalk› tasarrufunu art›rma- nutlar önemli say›lara ulafl›rken, yat›r›mc›n›n ya da konut al›c›-
ya ve tüketimini k›smaya yönelten bir etken oldu¤undan, eko- s›n›n de¤iflik nitelikte konutlara ciddi bir talebi söz konusu ola-
nomideki yat›r›m düzeyi üzerinde etki yapmaktad›r. bilmektedir. Ülkemizde bu biçimde bir yandan kaliteli ve talebe
Kent ve ülke ekonomisinin temel dire¤i olan konut sektörü ay- uygun konut a盤›, öte yandan taleple eflleflmeyen konut arz
n› zamanda genel ekonomiyi reel, parasal ve finansal ba¤larla fazlas› oldu¤u gözlemlenebilmektedir.
güçlü bir biçimde etkilemektedir. Sektörün reel etkileri, gelir Konut talebinin sürdürülmesinde nüfus art›fl›, köyden kente
art›fl›, tasarruf ve yat›r›mlar›n düzeyi ile istihdam ve emek mo- göç olgusu, aile yap›s›n›n de¤iflerek hanehalk› büyüklü¤ünün
bilitesi düzeyinde gözlenmektedir. azalmas›, sosyo-ekonomik yap›n›n da farkl›laflmas›yla konutta
Nüfus art›fl› ve kentleflmeye paralel olarak gerek demografik niteli¤e verilen önemin artmas›, deprem bilincinin artmas›yla
etkenlerin gerekse yenileme ihtiyac›ndan do¤an etkenlerin et- güvenilir konuta tafl›nma iste¤i ve yüksek istihdam oranlar› et-
kisiyle konut birimine olan ihtiyaç artmaktad›r. kin olmaktad›r.
Afla¤›daki çizelgede Türkiye’nin 1985 nüfus say›m›ndan itiba-
Konut gereksinimine etki eden Konut gereksinimine etki eden yenileme ren say›m yap›lan y›llara ait hanehalk› büyüklükleri ve 2005-
demografik faktörler kaynakl› faktörler
2010 y›llar› aras› hanehalk› büyüklük projeksiyonlar› verilmek-
• Nüfus art›fl› • Do¤al afetler
• Aile yap›s›nda de¤ifliklikler • Kamulaflt›rma
tedir.
• K›rdan kente göç • Gecekondu ›slah›
• Konutlar›n kullan›m amac›n›n de¤iflmesi TÜRK‹YE’N‹N ORTALAMA HANEHALKI BÜYÜKLÜKLER‹
• Yenileme
Hanehalk› De¤iflim De¤iflim
Kaynak: Geray, C.; Keles, R.; Yavuz, F.; Sehircilik Sorunlar›, Uygulama ve Politikas›, Y›llar
Büyüklü¤ü (kifli) (kifli) (%)
A. Ü. SBF Yay. No:415B2, s: 593, Ankara, 1978.
1985 (‹l ve ‹lçe Merkezleri Ortalamas›) 4,74 - -
1990 (‹l ve ‹lçe Merkezleri Ortalamas›) 4,62 -0,12 -2,53
Türkiye'de konut gereksinimleri büyük oranda kentlerin ald›¤›
2000 (‹l ve ‹lçe Merkezleri Ortalamas›) 4,72 0,10 2,16
afl›r› göçten kaynaklanmaktad›r. Yirminci yüzy›l›n ikinci yar›s›n-
2005 Y›l› Hanehalk› Projeksiyonu 4,28 -0,44 -9,32
da sanayileflmenin ve de¤iflen politikalar›n etkisiyle k›rsal nüfu-
2006 Y›l› Hanehalk› Projeksiyonu 4,25 -0,03 -0,70
sun kentlere göç etmesiyle bafllayan süreç, kentsel sorunlar›
2007 Y›l› Hanehalk› Projeksiyonu 4,23 -0,02 -0,47
da beraberinde getirmektedir. 2008 Y›l› Hanehalk› Projeksiyonu 4,21 -0,02 -0,47
Önce 1950'lerde, ard›ndan 1980'lerde yaflanan iki büyük göç 2009 Y›l› Hanehalk› Projeksiyonu 4,18 -0,03 -0,71
dalgas› baflta ‹stanbul olmak üzere büyük kentlerde y›¤›lma ve 2010 Y›l› Hanehalk› Projeksiyonu 4,16 -0,02 -0,48
heterojen yap› fleklinde kendini göstermifltir. Türkiye'de 1960'l› Kaynak: TÜ‹K
y›llardaki kooperatifleflme ile yasad›fl› yap›laflma sorunuyla
mücadele edilmifl, 1980'li y›llarda toplu konut hamlesi ile kent- Buna göre hanehalk› büyüklükleri 1990 y›l›nda, 1985 y›l›na gö-
sel dönüflüm ad›mlar›n›n at›lmas› ve kamu eliyle konut üretimi re %2,53 oran›nda gerileme yaflam›flt›r. 2000 y›l›ndaki nüfus
hedeflenmifltir. 1996 y›l›nda ‹stanbul'da düzenlenen Habitat II say›m›nda ise hanehalk› büyüklü¤ünde 1990 y›l›na k›yasla art›fl
ile birlikte konut sektöründe nitelik sorunu önem kazanm›flt›r. gerçekleflmifltir. Ancak projeksiyonlara göre hanehalk› say›s›n-
17 A¤ustos 1999 depremi ise fiziksel ve yap›laflm›fl çevreyle il- da yaflam standartlar›na ba¤l› olarak düflüfl e¤ilimi görülmekte-
gili pek çok yeni tart›flma ve de¤erlendirmelerin bafllad›¤› bir dir.
dönüm noktas› olmufltur.
Türkiye ‹statistik Kurumu’nun gerçeklefltirdi¤i 2006 y›l› Aile
Yap›s› Araflt›rmas›’na göre kentlerde yaflayanlar›n %83’ü çe-
kirdek ailedir. Bunun yan›nda gün geçtikçe tek kiflilik hane sa-
y›s›nda da art›fl gözlenmektedir.

48
KENT-KIR AYRIMINA GÖRE HANE YAPISI (2006) (%) TÜRK‹YE’DE KONUT ‹HT‹YACI ÖNGÖRÜLER‹ 2015 (bin)
Tek Kiflilik Ö¤renci/‹flçilerden Kentsel
Çekirdek Aile Genifl Aile Hanehalk› Kentsel
Hane Oluflan Hane Alanlar Yenileme
Y›llar Art›fl› Ara Toplam Dönüflüm Toplam
K›r 5,7 76,3 18,0 0 Aras› Göç Kaynakl›
Kaynakl› Kaynakl› Kaynakl›
Kent 6,2 83,0 10,3 0,5
2006 368 150 76 594 125 719
Türkiye 6,0 80,7 13,0 0,3
2007 347 140 77 564 130 694
Kaynak: TÜ‹K
2008 354 130 78 562 135 697
Planl› kalk›nma dönemlerine bak›ld›¤›nda Türkiye genelinde 2009 391 120 79 590 140 730
1960’l› y›llardan günümüze kadar konut ihtiyac›n›n artmakta 2010 367 110 80 557 150 707
oldu¤u görülmektedir. Planl› dönemler itibar›yla tahmin edilen 2011 337 100 81 518 155 673
konut a盤› ve konut ihtiyac› afla¤›daki gibidir. 2012 375 90 82 547 160 707
2013 346 80 83 509 165 674
‹skân Ruhsat› 2014 353 70 84 507 170 677
Dönemler Konut ‹htiyac› Konut A盤›
Alan Konut
2015 357 60 85 502 175 677
1. Befl Y›ll›k Kalk›nma
1.112.052 138.212 973.840 Toplam 3.595 1.050 805 5.450 1.505 6.955
Plan› (1963-1967)
Kaynak: GYODER
2. Befl Y›ll›k Kalk›nma
1.200.000 360.761 839.239
Plan› (1968-1972)
3. Befl Y›ll›k Kalk›nma Afla¤›daki çizelgede ise TÜ‹K ve DPT’nin 2003 y›l› verilerinden
1.663.000 499.312 1.163.697 derlenen konut talep projeksiyonlar› çizelgesi yer almaktad›r.
Plan› (1973-1977)
4. Befl Y›ll›k Kalk›nma
2.080.065 607.721 1.472.344 TÜRK‹YE’DE KONUT SEKTÖRÜNÜN GEL‹fi‹M TAHM‹NLER‹
Plan› (1979-1983)
5. Befl Y›ll›k Kalk›nma Konut Kifli
Türkiye Ortalama Ortalama Kentsel
1.219.000 943.830 275.170 Türkiye Sto¤u Yap› Stoku Bafl›na Oda
Plan› (1985-1989) Kentsel Hanehalk›
Üretim Konut Hanehalk›
Y›llar Kentleflme Nüfusu (milyar Konut Bafl›na
6. Befl Y›ll›k Kalk›nma De¤eri Büyüklü¤ü
1.300.000 1.170.000 130.000 Oran› (%) (milyon Büyüklü¤ü m2) Alan› Kifli Say›s›
(Konut
(milyar (m2)
(m 2)
Say›s›)
Plan› (1990-1994) kifli) (m2)
USD)
7. Befl Y›ll›k Kalk›nma 1994 63,7 144 37,8 71,0 0,642 4,20 17 1,090 9.000
2.540.000 1.300.000 1.240.000
Plan› (1995-2000) 1999 65,0 220 44,1 92,6 1,102 3,70 25 0,940 11.900
8. Befl Y›ll›k Kalk›nma 2003 66,3 297 47,4 97,9 1,327 3,50 28 0,880 13.550
2.714.000* - -
Plan› (2001-2005) 2010 69,0 420 55,2 108,8 1,876 3,20 34 0,790 17.250
Kaynak: DPT 2015 75,0 502 63,6 114,5 2,290 3,10 36 0,760 20.500
* Kentlerdeki demografik konut ihtiyac›n› ifade etmektedir. Yenileme ve afet konutu
ihtiyac› da dahil edildi¤inde toplam rakam 3.075.000’i bulmaktad›r. Kaynak: TÜ‹K/DPT

Yap›lan bir baflka araflt›rmaya göre ise Türkiye’de 2005 y›l›n-


da yaklafl›k 500 bin olarak tahmin edilen konut a盤›n›n 2010 A.2. Konut Arz›
y›l›nda 600 bini, 2015 y›l›nda 800 bini aflmas› beklenmektedir. Bir mal›n arz›, o mal› elinde bulunduranlar›n çeflitli fiyatlarla o
maldan fiilen satmak istedikleri miktarlar olarak tan›mlanmak-
TÜRK‹YE'DE KONUT ‹HT‹YACI (2005-2015) (bin adet) tad›r. Konut üretiminde de çeflitli konut sunum biçimleri vard›r.
100 50 56 64
Konut üretim miktar›, yenileme ve afetlerden dolay› ortaya ç›-
80 87 168 316 kan konut kayb›, konut talebindeki de¤ifliklikler, arsa ve altya-
71
60 6 71 p› sunumu, yap› teknolojisi, bina inflaat maliyetleri ve yap› mal-
(%)

69
40 101 8 9
121 160 zemelerindeki de¤ifliklikler konut arz›n› etkileyen etkenler ara-
20 174 185 191 s›nda yer almaktad›r.
0
2005 2010 2015
Nüfus art›fl› Hanehalk› büyüklü¤ünün azalmas› B. YAPI ‹Z‹NLER‹NE GÖRE KONUT ÜRET‹M‹
Kentleflme Acil tafl›nma ihtiyac›**
Yap› izinleri yap› ruhsatlar› ve yap› kullanma izin belgelerinden
Konutun ömrüne ba¤l› tafl›nma ihtiyac› Bofl Konutlar*
oluflmaktad›r. Yap› ruhsatlar›, inflaata bafllamadan önce inflaa-
Kaynak: McKinsey Global Institute, wwww.mckinsey.com t›n yap›labilirli¤ini gösterir nitelikte izin belgeleridir. Yap› kul-
*Devam etmekte olan konut ve ikincil konut inflaatlar›
lanma izinleri, yap›m› bitmifl ve kullan›c›ya sunulmufl inflaatlar›
**2000 y›l› baz al›nm›flt›r.
gösterir. Bu nedenle fiili üretimi, yani inflaat arz›n› ifade eder.
2006 y›l›nda Gayrimenkul Yat›r›m Ortakl›klar› Derne¤i taraf›ndan Ancak Türkiye'de bafllanan her inflaat bir ruhsata sahip olma-
haz›rlanan “Türkiye’de Konut ‹htiyac› ve Talebine Ba¤l› Konut Fi- d›¤› gibi, yap›m› tamamlanan her bina da yap› kullanma iznine
nansman Sisteminin Geliflme Potansiyeli ve Ülke Ekonomisine sahip de¤ildir. Özellikle yap› kullanma izin belgeleri bu bak›m-
Katk›s› 2015” bafll›kl› rapora göre Türkiye’de 2008-2015 y›llar›n› dan do¤ru istatistiksel bilgi de¤erini yitirmifltir. Yap› ruhsatla-
kapsayan 8 y›lda 5 milyon 542 bin konuta ihtiyaç olaca¤› düflünül- r›nda, y›llara göre belirgin bir gerileme görülmektedir. Türki-
mektedir. Bu ihtiyac›n 2 milyon 880 bininin hanehalk› art›fl›ndan ye'de kentsel birimlerdeki var olan konut stokunun %62'sinin
kaynaklanaca¤›, 760 bininin göç, 652 bininin yenileme kaynakl› ruhsatl› oldu¤u tahmin edilmektedir.
olaca¤› tahmin edilmektedir. Kentsel dönüflüm nedeniyle de 1 mil-
yon 250 bin konuta ihtiyaç olaca¤› öngörülmektedir.

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 49


B.1. Yap› Ruhsatlar› SON ON YILLIK KONUT RUHSATLARI (1998-2007)
700.000 597.786
B.1.1. ‹kamet Amaçl› Yap› Ruhsatlar›n›n De¤iflim E¤ilimi 545.336
577.789
600.000

(daire say›s›)
Yap› ruhsat›na göre ikamet amaçl› bina (konut) say›lar›n›n gü- 500.000 432.599
nümüze dek geliflimi incelendi¤inde, konut ruhsatlar› say›s›n›n 400.000 399.446 329.774
315.162
gün geçtikçe art›fl göstermesi beklenirken, 1998 y›l›ndan bu ya- 300.000 279.616
202.237
na dalgal› bir seyir izledi¤i, 2006 y›l›nda, konut ruhsatlar›nda 200.000 161.920
önceki iki y›lda %60’lar seviyesinde görülen art›fl›n %9,6’ya 100.000
düfltü¤ü görülmektedir. 2007’de ise verilen konut ruhsat› say›- 0
1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007
s› bir önceki y›la göre %3,3 azalm›flt›r. Kaynak: TÜ‹K

KONUT RUHSATLARI (1998-2008) Ortalama konut birim alanlar› karfl›laflt›r›ld›¤›nda konut büyük-
Konut Önceki Y›la Göre Toplam Ortalama Konut lüklerinin 2004'e kadar artt›¤›, ancak konut üretimindeki yük-
Birim Say›s› Konut Birim Yüzölçümü Birim Alan› sek oranl› art›fl sonucunda 2004 ve 2005 y›llar›nda ortalama
Y›l (Daire) Art›fl Oran› (%) (bin m2) (m2)
büyüklükte küçülme yafland›¤› görülmektedir. 2006 y›l›na ge-
1998 432.599 -6,8 56.377 130,3
lindi¤inde ortalama konut büyüklü¤ü tekrar artarak 155,5 m2,
1999 339.446 -21,5 45.517 134,1
2007’de ise 154,5 m2 olmufltur.
2000 315.162 -7,2 45.352 143,9
2001 279.616 -11,3 40.333 144,2 2007 y›l›nda yap› ruhsat› verilen binalar›n toplam yüzölçümle-
2002 161.920 -42,1 24.314 150,2 rinin %72’si konut kullan›m alan› olarak hesaplanm›flt›r. Yap›
2003 202.237 24,9 32.512 160,8 say›lar›na ve toplam yüzölçümlerine göre toplam bina yat›r›m-
2004 329.774 63,1 51.080 154,9 lar› afla¤›daki grafiklerde görülmektedir.
2005 545.336 65,4 82.298 150,9
2006 597.786 9,6 92.942 155,5 YAPI SAYILARINA GÖRE B‹NA YATIRIMLARI
2007 577.789 -3,3 89.282 154,5 (inflaat ruhsat›na göre) (2003-2007)
Ocak-Haziran 2007 281.031 - 43.872 156,1 114.254
120.000 114.204
Ocak-Haziran 2008 251.598 -10,5 37.478 148,9 105.865
100.000
Kaynak: TÜ‹K 75.495
80.000
(adet)

60.000 50.140
40.000
Çizelgede de görülece¤i gibi son on y›ll›k ikamet amaçl› binala-
20.000
r›n ruhsat say›lar›nda tutars›z bir geliflim izlenmektedir. 2003
0
y›l›na dek konut ruhsatlar›nda de¤iflik oranlarda düflüfl görül- 2003 2004 2005 2006 2007
mektedir. Özellikle 1999 ve 2002 y›llar›nda görülen düflüfller
dikkat çekicidir. 2003 y›l›nda konut ruhsatlar›nda art›fl baflla-
m›fl, 2004 y›l›nda verilen konut ruhsat› say›s› art›fl oran› %63,1,
2005 y›l›nda ise %65,4 olmufl, konut piyasas›nda hareketlen- TOPLAM YÜZÖLÇÜMLER‹NE GÖRE B‹NA YATIRIMLARI
me bafllam›flt›r. 2006 y›l›nda önceki 2 y›lda görülen yüksek (inflaat ruhsat›na göre) (2003-2007)
orandaki art›fl h›z›n›n yerini %9,6’l›k bir oran alm›fl ancak 140.000 122.910 124.132
2007’de bu art›fl e¤ilimi devam ettirilememifltir. 2007 y›l›nda 120.000 106.425
verilen konut ruhsat› say›s›, bina baz›nda bir önceki y›la göre 100.000
(bin m2)

%8,7, yüzölçümü baz›nda %3,9 azalma gösterirken, yaln›zca 80.000 69.720


de¤er baz›nda %5,0’lik bir art›fl olmufltur. 60.000 45.516
2007 y›l›nda yap› ruhsat› alm›fl olan 105.865 adet binadaki 40.000
20.000
581.696 adet dairenin 24.906 adedi bir daireli ikamet amaçl›
0
binalarda, 552.883 adedi iki ya da daha fazla daireli ikamet 2003 2004 2005 2006 2007
amaçl› binalarda yer almaktad›r.
2008 y›l›n›n ilk alt› ayl›k verileri de¤erlendirildi¤inde bir önce-
ki y›l›n ayn› dönemine göre konut amaçl› dairelerin ruhsat sa- B.1.2. ‹kamet Amaçl› Yap› Ruhsatlar›n›n Nüfus Grubuna Göre Da¤›l›m›
y›lar›nda %10,5 oran›nda düflüfl gözlenmektedir. Ruhsat alan 2007 y›l›nda ruhsat verilen 90.837 adet konut amaçl› binan›n
konutlar›n yüzölçümlerinde de %14,6’l›k azalma söz konusu- %41’i nüfusu 100 binin üzerindeki yerleflimlerde infla edilmek-
dur. 2004 ve 2005 y›llar›nda konut ruhsatlar›nda görülen yük- tedir. Binalar›n %35’i nüfusu 25 binin alt›nda olan yerleflimler-
sek oranl› art›fllar›n 2006 y›l›ndan sonra azalmaya bafllad›¤›, de ve %24’ü de nüfusu 25 binle 100 bin aras›nda de¤iflen yer-
bu e¤ilimin 2007 y›l› ile birlikte 2008 y›l›n›n ilk yar›s›nda da de- leflimlerde infla edilmektedir.
vam etti¤i görülmektedir. 2006 y›l›na göre paylar, 100 binden fazla nüfuslu yerleflimlerde
de¤iflmemifl, nüfusu 25 bin ile 100 bin aras›nda de¤iflen yerle-
flimlerde 2 puanl›k düflüfl göstermifl, 25 binden az nüfuslu yer-
leflimlerde ise bir önceki y›la göre 2 puanl›k art›fl yaflanm›flt›r.

50
KONUT RUHSATLARININ NÜFUS GRUBUNA GÖRE DA⁄ILIMI (2003-2008)
- 25.000 25.000 - 100.000 100.000 +

Y›llar De¤er De¤er De¤er


Daire Say›s› Pay (%) Daire Say›s› Pay (%) Daire Say›s› Pay (%)
(milyon TL) (milyon TL) (milyon TL)

2003 39.019 19 1.699 49.972 25 2.351 113.246 56 5.618


2004 63.899 19 2.953 75.370 23 3.969 190.505 58 10.665
2005 116.583 21 5.696 116.729 21 6.948 312.024 57 18.719
2006 119.183 20 7.542 140.210 23 10.155 338.393 57 24.824
2007 127.776 22 8.659 133.316 23 10.354 316.697 55 25.623
Ocak-Haziran 2007 61.331 22 4.184 64.825 23 4.998 154.875 55 12.653
Ocak-Haziran 2008 52.251 21 4.010 55.359 22 4.915 143.988 57 13.061
Kaynak: TÜ‹K

B.1.3. ‹kamet Amaçl› Yap› Ruhsatlar›n›n Bina Tafl›y›c› Sistemine Göre B.1.4. ‹kamet Amaçl› Yap› Ruhsatlar›n›n Yap› Sahipli¤ine Göre Da¤›l›m›
Da¤›l›m› TÜ‹K verilerine göre bina baz›nda 2007 y›l›nda ruhsat alm›fl olan
Türkiye’de en çok betonarme yap› sistemi tercih edilmektedir. 90.837 adet konut amaçl› binan›n 2.533 adedi kamu sektörü ta-
2007 y›l›nda ruhsat verilen ikamet amaçl› binalar›n %93’ü be- raf›ndan, 83.983 adedi özel sektör taraf›ndan ve 4.321 adedi ise
tonarmedir. Ayn› y›l bina tafl›y›c› sistemi betonarme olan yap› kooperatifleri taraf›ndan infla edilmifltir. Konut amaçl› bina
567.117 adet daireye ruhsat verilmifl, y›¤ma-tu¤la binalardaki ruhsatlar›nda kamunun pay› bir önceki y›l %1,5 iken, 2007 y›l›nda
ruhsat verilen daire say›s› ise 9.190 olmufltur. Bu rakamlarla bu pay %2,8’e yükselmifltir. Özel sektör konut amaçl› bina ruhsat-
2007 y›l›nda ruhsat verilen bir betonarme dairenin ortalama lar› bir önceki y›l %91,6’l›k paya sahipken, 2007 y›l›nda %92,5’e
birim de¤eri 78.016 milyon TL olurken, y›¤ma-tu¤la dairenin ç›km›fl, yap› kooperatifleri taraf›ndan gerçeklefltirilen konut
de¤eri 326.670 milyon TL olarak gerçekleflmifltir. amaçl› bina ruhsatlar›n›n pay› ise %5,2’den %4,8’e düflmüfltür.
2008 y›l›n›n ilk yar›s›nda ise ruhsat alan 39.851 adet ikamet Sektörlerin konut amaçl› bina yat›r›mlar› daire say›lar› bak›m›n-
amaçl› binan›n %93’ü betonarme olup, bunlar›n say›s› dan incelendi¤inde 2006 y›l›nda kamunun pay›nda görülen
37.220’yi bulmaktad›r. önemli ölçüdeki daralman›n 2007’de yerini tekrar art›fla b›rakt›-
¤› görülmektedir. Bu dönemde ruhsat verilen daire say›lar›ndaki
tek art›fl da kamu eliyle gerçeklefltirilen konutlarda yaflanm›flt›r.

KONUT RUHSATLARININ B‹NA TAfiIYICI S‹STEM‹NE GÖRE DA⁄ILIMI (2003-2008)


‹skelet - Betonarme Y›¤ma - Tu¤la Di¤er

Y›llar De¤er De¤er De¤er


Daire Say›s› Pay (%) Daire Say›s› Pay (%) Daire Say›s› Pay (%)
(milyon TL) (milyon TL) (milyon TL)
2003 197.017 97,4 9.544 4.919 2,4 118 301 0,1 5
2004 323.159 98,0 17.405 6.103 1,9 167 512 0,2 14
2005 535.517 98,2 31.092 8.657 1,6 245 1.162 0,2 26
2006 587.653 98,3 42.184 8.586 1,4 283 1.547 0,3 55
2007 567.117 98,2 44.244 9.190 1,6 337 1.482 0,3 55
Ocak-Haziran 2007 276.066 98,2 21.657 4.336 1,5 156 629 0,2 23
Ocak-Haziran 2008 247.415 98,3 21.806 3.700 1,5 156 483 0,2 25
Kaynak: TÜ‹K

KONUT RUHSATLARININ YAPI SAH‹PL‹⁄‹NE GÖRE DA⁄ILIMI (2003-2008)


Kamu Sektörü Özel Sektör Yap› Kooperatifi

Y›llar Daire De¤er Daire De¤er Daire De¤er


Pay (%) Pay (%) Pay (%)
Say›s› (milyon TL) Say›s› (milyon TL) Say›s› (milyon TL)
2003 9.979 4,9 379 171.912 85,0 8.187 20.346 10,1 1.101
2004 18.158 5,5 980 284.407 86,2 15.060 27.209 8,3 1.546
2005 55.277 10,1 2.770 455.215 83,5 26.459 34.844 6,4 2.135
2006 27.734 4,6 1.935 518.609 86,8 36.789 51.443 8,6 3.798
2007 37.293 6,5 2.732 500.394 86,6 38.670 40.102 6,9 3.234
Ocak-Haziran 2007 14.266 5,1 1,054 249.332 88,7 19.367 17.433 6,2 1.414
Ocak-Haziran 2008 29.693 11,8 2.246 206.092 81,9 18.338 15.813 6,3 1.402
Kaynak: TÜ‹K

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 51


KONUT RUHSATLARININ YAPI SAH‹PL‹⁄‹NE GÖRE DA⁄ILIMI (1998-2007) KONUT ‹NfiAAT MAL‹YETLER‹ (2003-2008)
kamu özel yap› kooperatifi Art›fl Oran› (%) Art›fl Oran› (%)
Cari (TL) USD
600.000 Y›l (TL) (USD)
500.000 2003 297 21 199 23
(daire say›s›)

400.000 2004 344 16 242 22


300.000 2005 381 11 282 17
200.000 2006 458 20 320 13
100.000 2007 500 9 347 9
0 Ocak-Haziran 2007 498 - 277 -
1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Ocak-Haziran 2008 587 18 481 74
Kaynak: TÜ‹K verileri kullan›larak hesaplanm›flt›r.
2007 y›l›nda ruhsat verilen konut amaçl› binalar›n yüzölçümü
toplam› 89 milyon 282 bin m2, toplam de¤eri ise 44 milyar 636 Gerek dolar kurunun de¤iflimi, gerekse sektörde yaflanan dal-
milyon TL olmufltur. Konut ruhsatlar›n›n yüzölçümü ve de¤er galanmalar nedeniyle metrekare cinsinden konut inflaat mali-
bak›m›ndan sektörlere göre da¤›l›m› afla¤›daki gibidir. yetlerinde sa¤l›kl› bir karfl›laflt›rmaya olanak vermeyen dalgal›
bir seyir görülmektedir. 2006 y›l›nda konut inflaat maliyetlerin-
de TL baz›nda %20 oran›nda art›fl gerçekleflmifltir. Dolar ba-
KONUT RUHSATLARININ DE⁄ER BAKIMINDAN z›nda ise bir önceki y›la göre gerçekleflen art›fl oran› %13'dür.
SEKTÖRLERE GÖRE DA⁄ILIMI (2007) 2007 y›l›nda konut inflaat maliyetlerinde TL ve dolar baz›nda
yap› kooperatifi kamu %9 oran›nda art›fl görülmüfltür. 2008 y›l›n›n ilk yar›s›nda ise
%7 %6 konut inflaat birim maliyetlerinde TL baz›nda %18, dolar baz›n-
da %74’lük art›fl söz konusudur.
Konut inflaat birim maliyetleri, sektörlere göre de¤erlendirildi-
¤inde bütün sektörlerde bir önceki y›la göre art›fl oldu¤u göz-
özel lenmektedir.
% 87
Kamu sektörü taraf›ndan ruhsat al›nan konutlarda 2007 y›l›n-
da ortalama konut birim maliyeti 485 TL’ye ç›km›flt›r. Bir daire-
li ikamet amaçl› binalarda bir önceki y›l gerçekleflen birim ma-
liyeti 458 TL iken, 2007 y›l›nda bu de¤er 462 TL olmufltur. ‹ki
KONUT RUHSATLARININ YÜZÖLÇÜMÜ BAKIMINDAN SEKTÖRLERE ve daha fazla daireli ikamet amaçl› binalarda 2007 y›l›nda bi-
rim maliyet 456 TL düzeyinden 509 TL düzeyine yükselmifltir.
GÖRE DA⁄ILIMI (2007)
Özel sektörden al›nan ruhsatlara göre 2007 y›l›nda gerçekle-
yap› kooperatifi kamu
%8 %6
flen konut birim inflaat maliyetleri kamu sektöründe oldu¤u gi-
bi 485 TL'dir. Bir daireli ikamet amaçl› binalarda 2007 y›l›nda
birim maliyet 458 TL’den, 468 TL’ye, iki ve daha fazla daireli
ikamet amaçl› binalar›n birim maliyeti ise 458 TL'den, 503
TL'ye yükselmifltir.
özel
Yap› kooperatiflerinin konut inflaat birim maliyetleri 2007 y›-
% 86
l›nda 467 TL olmufltur. 2007 y›l›nda konut inflaat birim maliye-
ti bir daireli ikamet amaçl› binalarda 419 TL’den 454 TL’ye, iki
ve daha fazla daireli ikamet amaçl› binalarda 452 TL’den 480
TL’ye yükselmifltir.

2008 y›l›n›n ilk yar›s›nda 2007 y›l›n›n ayn› dönemine göre ka-
mu sektörü konut yat›r›mlar›ndaki art›fl dikkat çekicidir. Bu dö- SEKTÖRLERE GÖRE KONUT ‹NfiAAT B‹R‹M MAL‹YETLER‹
nemde bina say›s›na göre kamu eliyle gerçeklefltirilen projeler- (2006-2007) (inflaat ruhsat›na göre)
de al›nan ruhsat say›s› bir önceki y›l›n ayn› dönemine göre
%94 artm›flt›r. 2006/1 daireli 2007/1 daireli 2006/2+ daireli 2007/2+ daireli

B.1.5. Konut ‹nflaat Maliyeti


509

503

600
480
468
458

458

458
462

454
456

452
419

TÜ‹K verilerine dayan›larak yap› ruhsatlar›na göre düzenlenen 500


(TL)

(arazi hariç) metrekare konut inflaat maliyetlerinin 2003-2008 400


aras› geliflimi yandaki çizelgede yer almaktad›r. 300
200
100
0
kamu özel yap› kooperatifi

52
B.2. Yap› Kullanma ‹zin Belgeleri 2008 y›l›nda DPT'nin program›na göre cari fiyatlarla 21.039
milyon TL’lik konut yat›r›m› yap›lacak ve %13’lük art›fl gerçek-
2007 y›l›nda yap› kullanma izin belgelerine göre konut kulla-
leflecektir.
n›m amaçl› binalar›n say›s› %8,8 oran›nda azal›rken, daire sa-
y›s›na göre ise %10,1’lik art›fl yaflanm›flt›r. 2007 y›l› içerisinde D. TÜRK‹YE’DE KONUT SEKTÖRÜNÜN SORUNLARI
56.410 adet konut amaçl› bina ile 324.120 adet konut amaçl›
daire yap› kullanma izin belgesi alm›flt›r. Özellikle geliflmekte olan ülke ekonomileri aç›s›ndan belkemi¤i
niteli¤inde olan inflaat sektörü, ekonomik dalgalanmalardan
Yap› ruhsat› alm›fl yap›lar›n büyük bir k›sm› yap› kullanma izin çok etkilenen bir sektör olmas›n›n yan›nda bu dalgalanmalar›
belgesi edinmeden kullan›ma aç›lmaktad›r. Yap› kullanma izin büyük ölçüde sübvanse edebilme yetene¤ine de sahiptir. Ko-
belgeleri, yeni yap›lan konutlar›n yaln›zca üçte birinde kullan›l- nut inflaatç›l›¤› ise inflaat sektörünü olas› dalgalanma ve kriz-
makta oldu¤undan de¤erlendirmelerimizde söz konusu veri lerden ç›karacak önemli bir müteahhitlik hizmetidir.
kullan›lmamaktad›r.
Ekonomik büyüme ve kalk›nman›n h›zlanmas›yla özellikle kent-
YAPI KULLANMA ‹Z‹N BELGELER‹ (2003-2008) lerde giderek artan bir konut sorunu ortaya ç›km›flt›r. Konut
sorununun bütün toplumsal olgular gibi ekonomik, politik, sos-
Önceki
Konut
Y›la Göre Toplam
Ortalama yal ve teknolojik boyutlar› vard›r.
Birim De¤er
Bina Konut Birim
Y›l Konut Yüzölçümü (milyon TÜ‹K taraf›ndan yay›nlanan “Sat›nalma Gücü Paritesi-‹nflaat
Say›s› Say›s› Alan› (bin
Birim Art›fl (bin m2) TL)
(Daire) m2) 2007” bülteninde, EUROSTAT ve OECD iflbirli¤iyle yürütülen Sa-
Oran› (%)
2003 35.635 162.781 0,9 23.473 144,2 6.804 t›nalma Gücü Paritesi çal›flmalar› çerçevesinde, Avrupa Karfl›lafl-
2004 35.101 164.734 1,2 23.295 141,4 7.666 t›rma Program›’na kat›lan 37 ülke içinde, “Konut Türü Binalar”
2005 52.372 249.336 51,4 36.366 145,8 13.202 grubunda, en pahal› ülke olan ‹zlanda’n›n 214 ile en ucuz ülke
2006 61.860 294.269 18,0 42.498 144,4 18.576 olan Makedonya’dan yedi kat daha yüksek bir fiyat düzeyine sa-
2007 56.410 324.120 10,1 46.869 144,6 22.442 hip oldu¤u belirlenmifltir. Bu grupta fiyat düzeyi yüksek olan
Ocak- öteki ülkeler 173 ile Danimarka, 164 ile Norveç ve 152 ile ‹sveç
Haziran 26.890 141.521 - 20.375 144,0 9.713 olarak s›ralan›rken konut türü binalar grubunda Makedonya’dan
2007
Ocak-
sonra en düflük fiyat düzeyine sahip ülkeler aras›nda ise Türkiye,
Haziran 24.367 141.289 -0,2 21.132 149,6 11.853 34 ile S›rbistan ve 35 ile Bosna-Hersek’in ard›nda yeralm›flt›r.
2008
Türkiye’deki konut üretim potansiyelinin daha büyük ölçüde
Kaynak: TÜ‹K
harekete geçirilebilmesi için konuyla ilgili çözülmesi gerekli te-
mel sorunlar afla¤›da s›ralanm›flt›r.
C. KONUT YATIRIMLARININ ÜLKE VE ‹NfiAAT YATIRIMLARI ‹Ç‹NDEK‹ • Altyap›l› ve altyap›s›z arsa üretim ve sat›fl› konusu, bütün öne-
PAYI mine ve konut sektöründeki rant yarat›c› gerilimi giderici özel-
li¤ine karfl›n, öncelikli politikalar aras›nda yer almam›flt›r.
Türkiye'de konut yat›r›mlar›n›n tüm yat›r›mlar içindeki pay›,
%15-30 aras›nda, GSYH içindeki pay› ise %2-8 aras›nda de¤ifl- • Türkiye için uygun, ucuz, esnek teknolojilerin gelifltirilmesi ile
mektedir. TÜ‹K ve DPT verilerine göre, konut stoku üretim de- ilgili teknolojik araflt›rmalar konusu henüz gündemde de¤il-
¤erinin, 2010 y›l›nda 420, 2015 y›l›nda ise 502 milyar dolara dir. Sektörün sorunlar›n›n do¤ru teflhisi ve gerekli güçlendiri-
ulaflmas› beklenmektedir. ci stratejilerin oluflturulmas›, sektör performans›n›n ölçülme-
si, sektörün çeflitli politikalardan ne ölçüde etkilendi¤i, ekono-
• GSYH içinde konut yat›r›mlar›n›n pay› 2006 y›l›nda %5,6 ora-
mik ve sosyal amaçlara ne ölçüde hizmet etti¤i konusunda
n›nda gerçekleflmifl, 2007 y›l›nda bu pay 0,4 puanl›k düflüflle
bilgi toplanmas›n› zorunlu k›lmaktad›r. Yap›lacak teknolojik,
%5,2 olmufltur (cari fiyatlarla GSYH içindeki ruhsata göre ko-
ekonomik ve sosyal araflt›rmalar sonucu oluflturulacak kap-
nut de¤eri pay›).
saml› bilgi birikimi, konut konusundaki politika analizlerini ve
• Sabit sermaye yat›r›mlar› içinde konut yat›r›mlar›n›n pay› uygulama etkinli¤i kalitesini önemli ölçüde art›racakt›r.
2007 y›l›nda bir önceki y›l›n %25,2 oran›na göre 1,0 puan
• Konut ve kentleflmeye iliflkin yeterli bir envanter çal›flmas›
azalarak %24,2 olmufltur (cari fiyatlarla sabit sermaye yat›-
yoktur.
r›mlar› içindeki ruhsata göre konut de¤eri pay›).
• Son y›llarda pek çok kentte büyük ölçekli konut projeleri ha-
• 2006 y›l›nda %58,8 seviyesinde gerçekleflen inflaat yat›r›m-
yata geçirilmekte, bunun yan›nda pek çok kentte de “kentsel
lar› içerisinde konut yat›r›mlar›n›n pay› 2007 y›l›nda %51,8
dönüflüm projeleri” uygulanmaktad›r. Dolay›s›yla, özellikle
olarak gerçekleflmifltir.
orta ve küçük ölçekli yerleflimlerde yeni kent merkezleri ve
• Konut yat›r›mlar›nda 2007 y›l›nda kamu sektörünün pay› geliflim alanlar›n›n ortaya ç›kmas› söz konusu olmaktad›r. Bu
%6,1 olurken özel sektörün pay› %86,6 gibi yüksek bir sevi- etmenlerin projelendirme aflamas›nda gözününde bulundu-
yede gerçekleflmifltir. Kamunun pay›nda bir önceki y›la göre rulmas› gerekmektedir.
1,6 puanl›k art›fl söz konusudur.
• Gelifltirilen konut projelerinde önemle üzerinde durulmas› ge-
2008 y›l› DPT program›nda kamu kesimi sabit sermaye yat›- reken bir di¤er nokta, projelerin yerel özelliklerinin dikkate
r›mlar› içinde konut yat›r›mlar›n›n %5 oran›nda büyüme kay- al›nmas›d›r. ‹hale yöntemine ba¤l› olarak ortaya ç›kan bu et-
detmesi öngörülmektedir. Özel sektörün konut yat›r›mlar›nda men, ekonominin istikrara kavuflmas› ile birlikte daha da
da %13 oran›nda art›fl olaca¤› tahmin edilmektedir. Toplamda önem kazanmaya ve ön plana ç›kmaya bafllam›flt›r. Bu amaç-

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 53


la, proje gelifltirme aflamas›nda kurulacak denetim mekaniz- S‹GORTALI KONUT SAYISININ BÖLGELERE GÖRE DA⁄ILIMI (2007)
malar› ve alan›nda uzman dan›flmanlar ve bilirkifliler kurulu Sigortal›l›k Oran›
Bölge Konut Say›s› Sigortal› Konut Say›s›
ile projelerin, k›rsal ve kentsel yerleflmelerin yerel dokusunu (%)
korumas›n› ve özelliklerini sürdürmesini sa¤lamas› gerek- Marmara 4.416.074 1.301.935 29,5
mektedir. Dolay›s›yla uygulanan tip projelerde yerel ölçekte ‹ç Anadolu 2.227.056 528.121 23,7
kentsel tasar›m, mimarl›k ve peyzaj uygulamalar› anlam›nda Ege 2.045.662 413.766 20,2
modifikasyonlar yap›lmas› gerekmektedir. Kurulacak dene- Akdeniz 1.663.126 232.651 14,0
tim mekanizmalar› ile yerel kararlar al›nabilecek, çevre kalite- Karadeniz 1.282.097 172.409 13,4
si belirli düzeylere ç›kar›larak yerleflimin gelifliminin bu e¤i- Güneydo¤u Anadolu 757.099 70.399 9,3
limde yönlenmesi sa¤lanabilecektir. Do¤u Anadolu 597.555 67.813 11,3
Toplam 12.988.669 2.787.094 21,5
• Konut projelerinin gelifltirilme aflamas›nda bölgedeki ulafl›m
Kaynak: Do¤al Afet Sigortalar› Kurumu
sistemleri ve donat› gereksinimleri de dikkate al›nmal›d›r.
Önümüzdeki dönemlerde ‹stanbul, Ankara, ‹zmir, Adana ve D.3. Nitelikli Konut A盤› / Gereksinimi Aflan Konut Yat›r›mlar›
Diyarbak›r gibi büyük kentlerde kurulmas› hedeflenen uydu-
kentlerin kent merkezlerine olan ulafl›m ba¤lant›lar›n›n, gerek Konut yat›r›mlar›n›n büyük bir k›sm› kentlerde yer almaktad›r.
merkezi, gerekse yerel yönetimlerle eflgüdümlü olarak çözül- Konutla ilgili politikalar›n baflar›s› ya da baflar›s›zl›¤› kentsel ko-
mesi gerekmektedir. Geliflmifl ülkelerde uydukentler güçlü nut yap›s›nda kolayca gözlenebilmektedir. Türkiye’deki konut
rayl› sistemlerle kent merkezine ba¤lanmaktad›r. Son y›llarda stokunun analizi, konut sahipleri ve kullananlar›n tercihleri ile
Türkiye için de rayl› sistemlerin geliflmekte olmas›, kurulmas› olanaklar›n›n ve bugüne kadar uygulanm›fl olan politikalar›n bir
planlanan uydukentler için rayl› sistem önerilerini gündeme göstergesi olarak kabul edilmektedir.
getirebilir. T.C. Baflbakanl›k Konut Müsteflarl›¤›’nca 2002 y›l›nda haz›rla-
• Ayr›ca altyap›l› arsa üretimi, özellikle kaynak yaratma aç›s›n- nan "2000-2010 Türkiye Konut ‹htiyac› Araflt›rmas›"na göre
dan üzerinde durulmas› gereken üretim yollar›ndan biri olma- Türkiye'deki toplam konut stoku 16 milyon 235 bin 830’dur. Bu
l›d›r. Ayr›ca bölgelerde sa¤lanan tasar›m ölçütleri, yap›laflma- konutlar›n %83,8'i (13.597.676 konut) kentsel olarak tan›mla-
daki planlama, mimarl›k ve inflaat kalitesinin yükseltilmesine nan il ve ilçe merkezlerinde yer almaktad›r. Araflt›rmada edi-
yard›mc› olacakt›r. Bu tip bir konut üretim modeli, hem kay- nilen bilgiler özet olarak afla¤›da s›ralanm›flt›r:
nak aç›s›ndan, hem mimaride sa¤lanacak çeflitlilik ve estetik • Araflt›rmaya göre var olan 7,8 milyon binan›n 6,8 milyonu ko-
aç›s›ndan tercih edilmelidir. nut niteli¤indedir. Bunun 1,8 milyonu k›smen baflka amaçlarla
kullan›lmaktad›r. Buradan konut olarak yap›lm›fl binalar›n za-
D.1. Köyden Kente Göç ve Kaçak Yap›laflma manla ticari kullan›ma yönelebildi¤i ve bunun konut talebi he-
Büyük kentlerin ilk göç almaya bafllad›¤› 1950'li y›llardan beri saplar›nda göz önüne al›nmas› gerekti¤i sonucu ortaya ç›k-
gündemde olan ve art›k kronikleflen gecekondu ve kaçak yap›- maktad›r.
laflma sorunu, günümüze kadar ç›kan 10'dan fazla af sonucun- • Binalar›n üzerinde bulundu¤u arsalar aç›s›ndan yap›lan inceleme,
da neredeyse yasallaflm›fl durumdad›r. Sahipleri taraf›ndan rant stokun %75’inin 400 m2’den küçük arsalar üzerine infla edildi¤ini
amaçl› kullan›lan gecekondularda oturanlar›n üçte birinin kirac› ortaya koymaktad›r. Bina stokunda taban alan› 50-150 m2 olan
olduklar› bilinmektedir. Kaçak yap›laflma nedeniyle kentsel do- bina miktar› 5,8 milyon adet olup, oran› %60’›n üzerindedir.
kunun bozulmas›n›n yan›s›ra geliflim olanaklar› daralmakta ve • Bina say›s› ve ortalama arsa büyüklü¤ünden yararlan›larak
S‹T, orman, tar›m arazileri ve su havzalar› yokedilmektedir. yap›lan hesaplamalar 400 m2’den küçük arsalara yap›lan bi-
Özellikle büyük kentler, k›rsal kesimden ald›klar› göçle her geçen nalar›n kulland›¤› alan›n toplam bina alan›n›n 1/3’ü kadar ol-
y›l biraz daha büyümektedir. Kent nüfusunun gün geçtikçe art- du¤unu göstermektedir. Baflka bir anlat›mla, binalar›n 3/4’ü
mas› ile konut gereksinimi sürekli artmaktad›r. TOK‹'nin yeni ta- toplam alan›n 1/3’ünü kullanmaktad›r. Bu durum, altyap› ye-
r›mköy projeleri kapsam›nda köyden kente göçün durdurulmas› tersizli¤inin yol açt›¤› arsa konusundaki sorunlar›n aç›k bir
amac›yla kentlerde çekim yaratan unsurlar›n köylerde infla edil- yans›mas›d›r.
mesi ile ciddi oranlardaki göçün önüne geçilmesi amaçlanm›flt›r. • Arsa sorunu, 1984-2000 döneminde bina bafl›na düflen konut
say›s› analiz edildi¤inde aç›kça görülmektedir. Bu dönemde
D.2. Deprem konut say›s›ndaki art›fl %128 iken bina say›s›ndaki art›fl %60
Deprem gibi ciddi bir risk bar›nd›ran Türkiye için plans›z ve çar- oran›ndad›r. Bu, binalar›n giderek daha yüksek katl› infla edil-
p›k kentleflme, insan güvenli¤ini tehdit etmektedir. Do¤al Afet di¤ini göstermektedir. Bu oran, ‹stanbul, Bursa, Mersin gibi
Sigortalar› Kurumu verilerine göre 12 milyon 988 bin 669 ko- h›zla geliflen bölgelerde Türkiye ortalamas›n›n iki kat› kadar
nuttan yaln›zca 2 milyon 787 bin 94’ü zorunlu deprem sigorta- yüksektir. Bu durum, arsa k›tl›¤›n›n, yüksek binalar oluflmas›-
s› yapt›rm›fl bulunmaktad›r. Böylece Türkiye genelinde sigorta- na, betonlaflmaya ve do¤al çevrenin bozulmas›na neden oldu-
l›l›k oran› %21,5 olarak gerçekleflmifltir. Sigortal› konutlar›n en ¤u fleklinde yorumlanabilir.
fazla bulundu¤u bölge %29,5 ile Marmara Bölgesi olmufltur. • 7,8 milyonluk bina stokunun 3,0 milyonu tek katl›, 3,2 milyo-
nu ise 2-3 katl›d›r. 1-4 kata kadar olan bina stoku toplam sto-
kun %90’›ndan fazlad›r.
• 1984-2000 döneminde yap›lan 3,5 milyon binan›n 2,5 milyonu-
nun 1-3 katl› oldu¤u izlenmektedir. Bu, kullan›c›lar›n 2-3 katl› ya-

54
p›lar› tercih etti¤ini göstermektedir. Ülkemizde ço¤unlukla düflmektedir. Dolay›s›yla her 100 konuttan 67'si yasalara uy-
tek katl› olarak bafllayan yap›lar›n zamanla kat ç›k›larak 3 ka- gun de¤ildir. Yasad›fl› olmayan konutlar›n ise neredeyse yar›s›
ta kadar esnetildi¤i bilinen bir uygulamad›r. Buradan, sahibi- yap› kullanma izin belgesine sahip de¤ildir.
nin olanaklar› do¤rultusunda zamanla büyütülebilen esnek Yaln›zca ruhsatl› konutlar dikkate al›nd›¤›nda, il ve ilçe merkez-
konut üretimine uygun teknolojinin önemi ve bu alandaki ge- lerinde 2,5 milyon adet konut a盤› oldu¤u ortaya ç›kmaktad›r.
reksinim ortaya ç›kmaktad›r. TÜ‹K'in verilerine göre 2010 y›l›na kadar kentsel nüfus 11 mil-
• Konut üretimi büyük oranda yasal ya da yasad›fl› özel kesim yon dolay›nda art›fl gösterecek ve gereksinim duyulacak konut
taraf›ndan gerçeklefltirilmektedir. Say›m sonuçlar›, 7,8 mil- say›s› ise 2,9 milyon olacakt›r. Türkiye'de nüfus art›fl›, göç ve
yon binan›n 7,5 milyonunun özel kesim taraf›ndan yap›ld›¤›n› kentleflme gibi de¤iflkenlere ba¤l› olarak y›ll›k 600 bin dolay›n-
ortaya koymufltur. Dolay›s›yla, kamu konut politikalar›n›n, da nitelikli konut a盤› bulunmaktad›r.
özel kesim yat›r›mlar› önündeki engellerin kald›r›lmas›na yö-
Avrupa genelinde konut bafl›na iki kifli düflmektedir. Bu say›
nelik planlanmas› gerekmektedir. Türkiye için 5 kiflidir. Her ne kadar bu rakam üzerinde sosyal
• Binalar›n %90’›nda su bulunmaktad›r. Do¤algaz, s›cak su, yap›n›n etkisi olsa da, Avrupa düzeyine ulafl›lmas› için konut
asansör ve yang›n merdiveni gibi uygar olanaklara sahip ko- say›s›n›n iki buçuk kat›na ç›kmas› gerekmektedir.
nut oran›, toplam bina say›s›n›n %5’inden azd›r. Binalar›n
2015 y›l› için yap›lan projeksiyonlara göre ise konut gereksini-
%90’› soba ile ›s›nmaktad›r. Kalorifer kullanan bina say›s›
minin karfl›lanmas› için y›lda ortalama 900 bin konut yap›lma-
%10’un alt›ndad›r.
s› gerekmektedir. Bu konutlar›n 250 bini yenileme amaçl›d›r.
• Bina stokunun %10’u yenilenme gereksinimindedir. %30 ka-
Baz› kentlerde konut a盤› yaflan›rken baz› kentlerde ise gere-
dar›n›n da onar›ma gereksinimi bulunmaktad›r. Bu oranlar,
¤inden fazla konut inflaat› yap›lmaktad›r. Konut Müsteflarl›-
konutlar›n %40’›n›n oturulabilir kalitede olmad›¤›n› ifade et-
¤›'n›n verilerine göre Türkiye genelinde 2,7 milyon "konut faz-
mektedir.
las›" bulunmaktad›r. Özellikle yazl›k olarak kullan›lan ikincil ko-
• Yap›lan hesaplama, her y›l yap›lan onar›m ve tadilata karfl›n, nutlar ve inflaat› y›llard›r süren konut projeleri, bu alanda yafla-
konut stokunun %0,5’inin yok oldu¤unu göstermektedir. Do- nan strateji eksikli¤ini göstermektedir. Konut sorunu, Türkiye
lay›s›yla, yenileme amac› ile her y›l yaklafl›k 40.000 bina ya- ekonomisini etkileyen oldukça önemli bir sorundur.
p›lmas› gerekmektedir.
Konut Müsteflarl›¤› taraf›ndan haz›rlanan araflt›rma dahilinde
• Oda say›s› aç›s›ndan yap›lan inceleme, en büyük kent olan ‹s- yap›lan, illere göre konut a盤› analizlerine göre:
tanbul’da 3,4 milyon konutun 3,1 milyonunun 3-4 odal› oldu-
¤unu göstermektedir. Kullan›c›lar, sosyal yap›dan dolay› 3-4 • Ruhsat art›fl›n›n belirli oranda devam etmesi sonucunda, yal-
n›zca Ardahan, Bitlis, Hakkari, Kars ve Sakarya'da konut aç›-
odadan küçük konutlar› tercih etmemektedir.
¤› yaflanacakt›r (1.grup).
• 7,8 milyon konutun 2,9 milyon adedinin sahibinin belli olma-
• Mevcut konut sunumunun yeterli oldu¤u, ancak 2010 y›l›nda
mas›n›n ise birden fazla konutu olanlar›, gecekondular› ve bir-
yetersiz hale gelecek konut stoklar› bulunan iller Ad›yaman,
den fazla sahibi olan konutlar› ifade etti¤i düflünülmektedir.
A¤r›, Düzce, Erzurum, Gümüflhane, Mardin, Mufl, fianl›urfa,
• Kentlerdeki binalar›n %40 kadar› müstakil ev, %60’› apart- fi›rnak, Van ve Yozgat't›r. Bu illerde ruhsatl› konut üretimine
mand›r. yönelik politikalar gelifltirilecektir (2.grup).
• Kifli bafl›na düflen ortalama konut alan› 24-25 m2 dolay›nda- • Mevcut konut sunumunun fazla oldu¤u, ancak ruhsatl› konut
d›r. a盤› yaflayan ve 2010 y›l›nda yetersiz hale gelecek konut
• Kentlerdeki konutlar›n %8,6’s› kooperatiftir, %3,8’i kat karfl›- stoklar› bulunan iller Adana, Afyon, Aksaray, Artvin, Bart›n,
l›¤› müteahhide yapt›r›lm›flt›r, %39,2’si sat›n al›nma yoluyla, Batman, Bayburt, Bingöl, Çank›r›, Diyarbak›r, Erzincan, Gazi-
%10,1’i miras yoluyla, %37,4’ü altyüklenici vas›tas› ile iflçi ve antep, Hatay, I¤d›r, Isparta, ‹stanbul, Kahramanmarafl, Kara-
ustalara yapt›r›lm›flt›r. bük, Karaman, K›r›kkale, Kilis, Konya, Kütahya, Malatya, Ma-
• Konut yap›l›rken konut kredisi d›fl›nda kullan›lan kaynaklar›n nisa, Ordu, Osmaniye, Siirt, Sivas, Tokat, Trabzon, Tunceli ve
%64,6’s› tasarruf, %12,1’i var olan bir mal›n sat›lmas›, %10,5’i Uflak't›r. Bu illerde dönüflüm ve iyilefltirme politikalar› destek-
aile katk›s›, %12,8’i al›nan öteki borçlard›r. Bu yap›, konut al›- lenerek ruhsatl› konut üretimi gelifltirilecektir (3.grup).
m› için önemli bir tasarruf potansiyelinin varl›¤›na iflarettir. • Mevcut konut sunumunun fazla oldu¤u, ancak ruhsatl› konut
• Kifli bafl›na oda say›s› 1,0 olarak hesaplanmaktad›r. a盤› yaflayan ve 2010 y›l›nda ruhsatl› konut fazlas› olabilecek
iller Amasya, Ankara, Bilecik, Burdur, Bursa, Çorum, Denizli,
• Kentte sahip olunan konutlar›n %84’ünün tapusu vard›r.
Eskiflehir, Giresun, Mersin, ‹zmir, Kayseri, K›rflehir, Kocaeli,
Bunlardan bir k›sm›n›n önce yasad›fl› yap›l›p, sonradan tapu-
Ni¤de, Rize, Samsun ve Yalova'd›r. Bu illerde iyilefltirme poli-
sunun verildi¤i bilinmektedir.
tikalar› gelifltirilecektir (4.grup).
• 1,4 milyon kifli oturdu¤u konuttan memnun de¤ildir. Bunun
• Mevcut konut stokunun fazla oldu¤u ve olas› her durumda
%20’si, 81-100 m2 ’lik, %68’i 101-150 m2 ’lik konut istemektedir.
fazla olmas› beklenen iller Antalya, Ayd›n, Bal›kesir, Bolu, Ça-
Temel flikâyetin konut darl›¤› oldu¤u anlafl›lmaktad›r. nakkale, Edirne, Elaz›¤, Kastamonu, K›rklareli, Mu¤la, Nevfle-
"2000-2010 Türkiye Konut ‹htiyac› Araflt›rmas›", Türkiye'deki hir, Sinop, Tekirda¤ ve Zonguldak't›r. Bu illerde nitelik arafl-
yasad›fl› yap›laflma oran›n›n %38 oldu¤unu ifade etmektedir. t›rmalar› yap›lacakt›r. Özellikle Antalya, Bolu, Çanakkale,
Kentsel konut stokunun yaklafl›k %62'si yap› ruhsat›na sahip- K›rklareli ve Mu¤la haricindeki illerde hiç konut yap›lmasa da-
tir. Yap› kullanma izin belgesine sahip konut say›s› ise %33'e hi konut s›k›nt›s› beklenmemektedir (5.grup).

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 55


D.4. Kira Sorunu D.5. Konut Üretim Süreci
T.C. Baflbakanl›k Konut Müsteflarl›¤› APK Daire Baflkanl›¤›'n›n Konut projelerinde üretim için bafllang›ç-bitifl süreleri aral›¤›
2003 y›l›nda haz›rlam›fl oldu¤u "Türkiye Konut Sahipli¤i Çal›fl- son y›llarda teknolojinin geliflmesiyle k›salmas›na karfl›n ortala-
mas›"na göre Türkiye'de bütün hanehalklar›n›n yaklafl›k ma 700 gündür. Ancak bu sürenin yedi y›l› aflt›¤› konut üretim
%31,6's› kirac› olarak ikamet etmektedir. ‹l merkezlerinde bu süreçleriyle de karfl›lafl›lmaktad›r. Ayr›ca ihalelerin, eksik proje
oran %33,3 düzeyine ç›km›flt›r. ‹lçe ve köy merkezlerinde ise ve birim fiyatlar›yla yap›lmas› ve ödeme gecikmeleri projelerin
kirac›l›k oranlar› yaklafl›k %27,5 düzeyindedir. Bu büyük oran- süresini uzatmaktad›r. Dolay›s›yla konut birim maliyetleri art-
lar dikkate al›nd›¤›nda kiral›k konut üretiminde devlet taraf›n- maktad›r. Bu alanda düzenlenecek anahtar teslimi kesin fiyatl›
dan sübvansiyon çal›flmalar› yap›lmas› gerekti¤i görülmekte- ihaleler, yap›m süresini k›saltarak maliyetlerin yükselmesini
dir. Baz› illerde konut fazlas› bulunmas›na karfl›n konut gerek- önleyecektir.
sinimi duyan gruplara konut üretimi yap›lmamaktad›r. Dolay›- Bir ülkedeki konut üretim sürecindeki sorunlar›n çözümünde o
s›yla kirac›l›k oran› azalma göstermemektedir. Ayr›ca, yap-sat ülkenin ekonomik, sosyal, teknolojik altyap›s›na uygun öneriler
sunum mekanizmalar› nedeniyle konut stokunun üçte biri kira- getirmekte yarar vard›r. Bu kapsamda Türkiye’deki sürecin iyi-
ya verilmektedir. lefltirilmesinde;
Türkiye’de konut istatistikleri ve say›m› sonuçlar›, de¤iflik kali- • Ruhsatl› konut üretiminin gelifltirilmesi,
tede konutlarda oturan kiflilerle ilgili ayd›nlat›c› bilgi sa¤lamak- • Dönüflüm ve iyilefltirmeye yönelik projelerin gelifltirilmesi,
tad›r. Bu istatistiklerde “rayiç kira” olarak adland›r›lan soru,
konut kalitesinin ve ikamet edilen konut de¤erinin önemli bir • Depreme ve öteki afetlere yönelik politikalar›n oluflturulmas›,
göstergesidir. • Nitelik araflt›rmalar›n›n yap›lmas› önem tafl›maktad›r.
Bu etmen temel al›narak gerek miktar, gerekse oransal olarak Konut talebinin boyutlar› ve gelece¤e ait projeksiyonlar göz
düzenlenen istatistikler afla¤›daki çizelgede özetlenmifltir: önüne getirildi¤inde, Türkiye’de konut sorununun çözümlen-
mesi için kamuoyunda tart›fl›larak kapsaml› bir strateji üzerin-
TÜRK‹YE’DE KONUT SAYIMI SONUÇLARINA GÖRE HANEHALKI DA⁄ILIMI de bir uzlaflma sa¤lanmas› ve konut politikalar›n›n bu stratejiy-
Rayiç Kira Türkiye Kent Hanehalk› Kent Kirac› Kent Evsahibi
le tutarl› olmas› yararl› olacakt›r. Konut sektörünün çal›flma bi-
(TL) Hanehalk› (adet) (adet) (adet) (adet)
çiminde hangi arac›n ne yönde etki yapt›¤› anlafl›lmadan bir
1-25 5.488 3.246 1.575 1.671
ulusal konut politikas› oluflturmak mümkün de¤ildir.
% 42,2* 32,4* 48,7** 51,3**
25-60 5.023 4.421 1.290 3.131
% 38,6* 44,2* 29,9** 70,1*
D.6. Kentsel Dönüflüm Projeleri
60+ 2.481 2.354 359 1.900 Kentsel dönüflüm projeleri, çöküntü alanlar›n› yeniden yap›lan-
% 19,2* 23,4* 19,3** 80,7** d›rmada kamunun önemli bir arac› konumuna gelmifltir. Kentsel
TOPLAM 13.000 10.031 3.231 6.800 dönüflüm projeleri bu yerlerin kentle bütünleflmesini ve burada-
Kaynak: TÜ‹K / *Toplam›n yüzdesi **Grubun yüzdesi ki topraklar›n ak›lc› ve do¤ru kullan›m› iddias›yla devreye gir-
mektedir. Ayr›ca tarihsel yap›lar›n yo¤un olarak yer ald›¤› böl-
gelerin yeniden yap›lanmas›nda kentsel dönüflüm projelerinin
kullan›ld›¤› görülmektedir. Yaflam koflullar› giderek tarihsel böl-
Çizelgeye dayanarak kirac› ve ev sahipleri için yap›lan karfl›lafl-
gelerin terk edilmesine ya da yok edilmesine yol açmaktad›r.
t›rmaya göre, ev sahipleri ortalama 58,8 TL, kirac›lar ise 36,2
TL de¤erindeki evlerde oturmaktad›rlar. Elde edilen temel bul- Kentsel dönüflüm projeleri bu alanlarda gerek kamu gerek ka-
gu, ev sahiplerinin oturdu¤u evlerin %60 oranda daha pahal›, mu-özel iflbirli¤i ile gerekse de özel giriflimler sonucunda olufl-
dolay›s›yla daha kaliteli oldu¤udur. turulmaktad›r. Kentsel dönüflüm projeleri a¤›rl›kl› olarak kamu
öncülü¤ünde gerçekleflmektedir. Bu alanlarda yap›lan projeler
Bu çizelgeden ayr›ca, k›rsal kesimde yap› de¤erlerinin daha dü-
fiziksel mekana afl›r› vurgu yapmas› ve de¤iflim de¤erine önce-
flük oldu¤u, kentsel hanehalk›n›n 3,2 milyonunun düflük kalite-
lik vermesiyle elefltiri konusu olmaktad›r. Di¤er bir elefltiri de
li konutlarda ikamet etti¤i ve bunun kirac›lar kadar, yasad›fl›
yerleflmeler ve gecekondular› yans›tan ev sahipleri için de ge- bu alanlardaki yeniden yap›land›rma sonucu burada ve yak›n
çerli oldu¤u görülmektedir. çevrede yaflayanlar›n giderek kent d›fl›na do¤ru itilmekte ve
d›fllanmakta olduklar›d›r.
Kabul edilebilir standartlardaki konutlarda oturan hanehalk›
say›s›, toplam kentlilerin %44,2’si kadar olup, bunun %70’i ev Özellikle yo¤un göç sonucu oluflmufl gecekondu alanlar›nda da
sahipleridir. Yüksek kaliteli evlerde oturanlar›n %80’i ev sahi- kentsel dönüflüm projelerinin uyguland›¤›n› görülmektedir. Bu
bidir. Kirac› konumunda görünenlerin önemli bir k›sm›n›n loj- bölgeler genellikle altyap›s›z, sa¤l›k koflullar›n›n son derece ye-
manlardakiler oldu¤u göz önüne getirilmelidir. tersiz oldu¤u yerlerdir. Öte yandan buralarda iflsizlik oranlar›
da son derece yüksektir ve gayriresmi iliflkiler hakim hale gel-
Elde edilen en önemli sonuç, bu koflullar alt›nda toplam 3,2 mil-
mifltir.
yon konutun standard›n›n yükseltilmesi gere¤idir. Bunlardan 1
milyonunun acilen yeniden infla edilmesi, di¤er bölümünün ise Do¤al afete u¤ram›fl ya da u¤rayabilecek olan yerler de kentsel
yenilenmesi gerekmektedir. Ayr›ca çizelge verilerinin 5 y›l önce- dönüflüm projelerine konu olabilmektedir. Burada amaç, risk
ki kesit analizi olmas› ve bu rakamlar›n artm›fl oldu¤u gözönüne alan› içerisinde yer alm›fl olan yerleflimlerin, do¤al afete u¤ra-
al›n›rsa, bu verilerin asgari s›n›rlar› gösterdi¤i ileri sürülebilir. m›fl olsun olmas›n, o alana uygun olarak dönüfltürülmesidir.

56
Kent içinde riskli alan oldu¤unda ise durum daha de¤ifliktir. Bu- mas›nda anlaflma yolu esast›r. Kentsel dönüflüm ve geliflim
ralar genellikle yeflil alan olarak düzenlenmektedir. projesi kapsam›nda bulunan mülk sahipleri taraf›ndan aç›lacak
Yöntem olarak kentsel dönüflümün iki flekli söz konusudur. davalar, mahkemelerde öncelikle görüflülür ve karara ba¤la-
n›r” ifadesi yer almaktad›r.
Bunlar›n ilki yerinde dönüflüm, yani bir kentin belirli bir bölge-
sinin etap etap y›k›larak yeniden infla edilmesi, di¤eri ise trans- Yine oldukça tart›fl›lan ve 2005 y›llar›nda yürürlü¤e giren
fer yöntemi, kentin bir bölümünün baflka bir yere transfer edil- 5366 say›l› “Y›pranan Tarihi ve Kültürel Tafl›nmaz Varl›klar›n
mesi, boflalan evlerin y›k›larak yenilerinin infla edilmesidir. Ge- Yenilenerek Korunmas› ve Yaflat›larak Kullan›lmas› Hakk›nda
liflmifl ülkelerdeki kentsel dönüflüm uygulamalar› insan odakl› Kanun”un amac› “Büyükflehir Belediyeleri, Büyükflehir Beledi-
oldu¤u için kat›l›mc›lar› memnun etmek amac›yla yerinde dö- yeleri s›n›rlar› içindeki ilçe ve ilk kademe belediyeleri, il, ilçe be-
nüflüm tercih edilmektedir. lediyeleri ve nüfusu 50.000'in üzerindeki belediyelerce ve bu
belediyelerin yetki alan› d›fl›nda il özel idarelerince, y›pranan
Kentsel dönüflüm projelerinin gerçekleflmesinde, yukar›da belir-
ve özelli¤ini kaybetmeye yüz tutmufl; kültür ve tabiat varl›kla-
tilen sorunlar›n çözümü zor ve uzun bir süre gerektirdi¤i için or-
r›n› koruma kurullar›nca sit alan› olarak tescil ve ilan edilen böl-
takl›k, uzlaflma, de¤er paylafl›m›, proje finansman› kavramlar›n›
geler ile bu bölgelere ait koruma alanlar›n›n, bölgenin geliflimi-
içeren proje gelifltirme kavram› büyük önem kazanmaktad›r.
ne uygun olarak yeniden infla ve restore edilerek, bu bölgeler-
Baflta ‹stanbul olmak üzere tüm kentlerimizde afla¤›da belirti- de konut, ticaret, kültür, turizm ve sosyal donat› alanlar› olufl-
len ana sorunlar›n çözümü için dönüflüm projelerinin uygulan- turulmas›, tabiî afet risklerine karfl› tedbirler al›nmas›, tarihi ve
mas›na gereksinim vard›r; kültürel tafl›nmaz varl›klar›n yenilenerek korunmas› ve yaflat›-
- Mahalleler aras› fiziki, sosyal ve ekonomik farkl›l›klar›n azalt›l- larak kullan›lmas›” olarak belirlenmifltir.
mas› (Kentsel yoksulluk ve sosyal d›fllanma),
E. T.C. BAfiBAKANLIK TOPLU KONUT ‹DARES‹ ve KONUT YATIRIMLARI
- Yap› yo¤unlu¤unun azalt›lmas›,
Ülkemizin yaflad›¤› h›zl› nüfus art›fl› ve h›zl› kentleflme nedeniy-
- Deprem zarar riskinin azalt›lmas›, le artan konut finansman s›k›nt›s›n›, yayg›n ve büyük oranl› kre-
- Kentsel standartlar›n yeniden ele al›nmas›, di mekanizmalar› yaratarak çözmek amac›yla, 1984 y›l›nda Top-
lu Konut ve Kamu Ortakl›¤› ‹daresi Baflkanl›¤› (TOK‹) kurulmufl
- ‹fl potansiyeli yarat›lmas›.
ve Toplu Konut Kanunu ile Toplu Konut Fonu oluflturulmufltur.
Dönüflüm projelerinin gerçeklefltirilmesinde de¤iflik bölgelerin
TOK‹'nin as›l görevi, özellikle dargelirlilere yönelik konut üreti-
de¤iflik sorunlar› nedeniyle, gelifltirilecek proje ve stratejilerin
minin art›r›larak var olan konut talebinin planl› bir biçimde kar-
de¤iflik yaklafl›mlara gereksinimi oldu¤u, her bir projenin, o
fl›lanmas›n› sa¤lamak olmufltur. Y›ll›k konut üretimi, Toplu Ko-
kentin gelece¤i ile ilgili vizyonunu gelifltirmeye yard›mc› oldu-
nut Fonu'nun uygulanmaya bafllanmas›yla 1985'ten sonra
¤u, her bir çözüm önerisinin belirlenmesinde, projeden etkile-
önemli bir s›çrama yaparak 1988 y›l›nda 200 bini geçmifltir.
nen özellikle yerel topluluklar ile yerel yönetim ve yat›r›mc›la-
1990 y›l›nda Toplu Konut ‹daresi Baflkanl›¤› ile Kamu Ortakl›¤›
r›n örgütlü bir biçimde iflbirli¤inin önemi gibi temel ilkeler orta-
‹daresi Baflkanl›¤›, ayr› iki kurum olarak faaliyetlerini sürdür-
ya ç›kmaktad›r.
müfltür. Konut üretimi, 1993'te 270 bin rakam›na ulaflm›flt›r.
1984 y›l›nda, 2981 say›l› “‹mar ve Gecekondu Mevzuat›na Ayk›- Ancak ayn› y›l içinde, Toplu Konut Fonu genel bütçe kapsam›-
r› Yap›lara Uygulanacak Baz› ‹fllemler ve 6785 Say›l› ‹mar Ka- na al›nm›fl ve idarenin kaynaklar› azalt›lm›flt›r. 1994'te yaflanan
nununun Bir Maddesinin De¤ifltirilmesi Hakk›ndaki Kanun”, ge- krizle beraber konut talebinde yaflanan düflüfl de sermayenin
cekondu dönüflüm sürecinde önemli rol oynam›flt›r. Söz konu- yüksek getirili yat›r›m araçlar›na kaymas›na sebep olarak top-
su kanun ile gecekondu alanlar› için ›slah imar planlar› yapma lu konut üretimindeki düflüflü pekifltirmifltir. Bu ba¤lamda TO-
olana¤› do¤sa da, sonuçta gerçeklefltirilen kentsel dönüflümler, K‹, kurulma amac› ve ifllevini büyük ölçüde yitirmifltir. TOK‹, Ar-
fiziksel dönüflümün ötesine geçememifltir. 1980’lerin sonunda, sa Ofisi Kanunu ve Toplu Konut Kanunu'nda De¤ifliklik Yap›l-
›slah imar planlar›n›n yan›s›ra kentsel dönüflüm projeleri de be- mas› ile Arsa Ofisi'nin Kald›r›lmas› Hakk›nda Kanun ile Arsa Ofi-
lediyelerin gündeminde yer almaya bafllam›flt›r. Dikmen Vadisi si'nin yetkilerini devralm›flt›r. Bu biçimde, kamu hizmetlerinin
Kentsel Dönüflüm Projesi, gecekondu bölgeleri için haz›rlanan etkin ve verimli bir biçimde yürütülmesi için yetki karmaflas›n›n
ilk kentsel dönüflüm projesi örne¤i olmufltur. önlenmesi ile ucuz arsa ve konut üretiminde karar mekanizma-
Son y›llarda gerçeklefltirilen yeni yasal düzenlemelerden ilki, s›n›n tek elde toplanmas› sa¤lanm›flt›r. Ayr›ca bu biçimde at›l
5104 say›l› “Kuzey Ankara Girifli Kentsel Dönüflüm Projesi Ka- durumdaki kamu arazilerinin de¤erlendirilmesi mümkün ola-
nunu” olmufltur. Bu kanunun amac›, Kuzey Ankara girifli ve cakt›r. Köy mimarisinin gelifltirilmesi, gecekondu alanlar›n›n
çevresini kapsayan alanlarda kentsel dönüflüm projesi çerçe- dönüflümü, tarihi doku ve yöresel mimarinin korunup yenilen-
vesinde, fiziksel durumun ve çevre görüntüsünün gelifltirilme- mesine yönelik do¤rudan uygulamalar yapma yetkileri de TO-
si, güzellefltirilmesi ve daha sa¤l›kl› bir yerleflim düzeni sa¤lan- K‹ taraf›ndan üstlenilmifltir. 2001 y›l›nda kurulan Konut Müste-
mas› ile kentsel yaflam düzeyinin yükseltilmesi olarak tan›m- flarl›¤›’n›n 2003 y›l›nda kald›r›lmas›yla Müsteflarl›¤›n baz› gö-
lanm›flt›r. revleri de TOK‹ ‘ye devredilmifltir

5393 say›l› Belediye Kanunu’nun 73. maddesi, kentsel dönü- T.C. Baflbakanl›k Toplu Konut ‹daresi’nin gerçeklefltirdi¤i faali-
flüm ve geliflim alanlar› ile ilgilidir. Ancak çok net hükümleri ba- yetler afla¤›daki biçimde grupland›r›labilir:
r›nd›rmayan kanunda, “Kentsel dönüflüm ve geliflim proje alan- • Alt ve Orta Gelir Gruplar›na TOK‹ Arsalar› Üzerinde Konut
lar›nda bulunan yap›lar›n boflalt›lmas›, y›k›m› ve kamulaflt›r›l- Üretim Projesi

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 57


• Kentsel Dönüflüm Projesi (Gecekondu Dönüflüm Projesi ve F. TÜRK‹YE'DEK‹ KONUT YATIRIMLARININ GENEL DE⁄ERLEND‹RMES‹
Mevcut -Geleneksel ve Tarihi- Konut Stokunun ‹yilefltirilmesi
Amaçl› Kentsel Dönüflüm Projesi) 2006 y›l› Hanehalk› Bütçe Araflt›rmas›’ndan elde edilen sonuç-
lara göre Türkiye genelinde hanehalklar›n›n tüketim amaçl›
• Afet Bölgelerinde Uygulanan Toplu Konut Projesi
yapt›klar› harcamalar içinde en yüksek pay› %27,2 oranla ko-
• Sosyal Konut Projelerine Kaynak Oluflturmak Amaçl› Projeler nut ve kira harcamalar› alm›flt›r. Bu pay 2005 y›l›nda
• Tar›mköy Uygulamalar› ve Göçmen Konutlar› %25,9’dur. Bu harcama kaleminin hemen arkas›ndan g›da har-
• Arsa Üretimi Projesi camalar› gelmektedir. Gelire göre %20’lik gruplar halinde ay-
r›ld›¤›nda, konut harcamalar›n›n %9,5’ini birinci %20’lik grup,
• Konut Kredileri
yani en düflük gelirli grup karfl›lamaktad›r.
• Kooperatiflere ve Konut Yap›mc›lar›na Sa¤lanan Krediler
• Belediye Projeleri Kredileri HANEHALKI TÜKET‹M HARCAMALARININ DA⁄ILIMI
• Ferdi Konut Kredileri 2005 2006

• fiehit Kredileri Hanehalk› Bafl›na Hanehalk› Bafl›na


Harcama Türleri Ortalama Ayl›k Harcama Ortalama Ayl›k Harcama
• Deprem Kredileri
TL (%) TL (%)
Toplu Konut ‹daresi’nin 2003 y›l›nda bafllatt›¤› "Planl› Kentleflme
G›da ve alkolsüz
ve Konut Üretimi Seferberli¤i" kapsam›nda, 2003 y›l›ndan 26 Ma- 271 24,8 304 24,8
içecekler
y›s 2008 tarihine kadar geçen sürede 81 il ve 421 ilçede, 1.019 flan-
Konut ve kira 283 25,9 333 27,2
tiyede 312.561 konut rakam›na ulafl›lm›flt›r. Konutlar›n 266.332
Ulaflt›rma 138 12,6 160 13,1
adedinin sosyal konut niteli¤inde oldu¤u belirtilmektedir.
Di¤er 399 36,6 428 34,9
Toplam 1.091 100,0 1.225 100,0
SOSYAL KONUT N‹TEL‹⁄‹NDEK‹ TOK‹ YATIRIMLARININ DA⁄ILIMI Kaynak: TÜ‹K
(2003-2008)
Türkiye ‹statistik Kurumu ve T.C. Merkez Bankas› iflbirli¤i ile
afet konutlar› yürütülen ve tüketicilerin harcama davran›fl ve beklentilerini
tar›m köy uygulamalar›
gecekondu dönüflüm 7.752; % 3
2.990; % 1 de¤erlendiren Ayl›k Tüketici E¤ilim Anketi’ne iliflkin baz› veriler
30.632; % 12 afla¤›da yer almaktad›r:

Bir Önceki Aya Göre


Endeks*
De¤iflim Oran› (%)
alt gelir grubu Ara. 06 Ara. 07 Eyl. 08 A¤u. 08 Eyl. 08
67.453; % 25
Tüketici Güven Endeksi 92,04 93,89 80,72 3,69 1,09
dar ve orta gelir grubu Sat›n alma gücü
82,48 82,66 76,17 4,83 0,88
157.505; % 59 (mevcut dönem)
Sat›n alma gücü
86,71 88,13 78,62 4,33 0,67
Kaynak: TOK‹ (gelecek dönem)
Genel ekonomik durum
2008 itibar›yla son befl y›l›n en büyük 250 konut projesi ara- 84,82 87,65 71,71 10,86 2,69
(mevcut dönem)
s›nda 500 milyon TL’nin üzerinde de¤eri olan 20 proje aras›n- Genel ekonomik durum
da 3 adet TOK‹, 5 adet Emlak Konut Gayrimenkul Yat›r›m Or- 87,25 90,12 75,55 9,83 0,86
(gelecek dönem)
takl›¤›, iki adet de yabanc› sermayeli flirkete ait proje yer al- ‹fl bulma olanaklar›
maktad›r. 250 proje aras›nda proje say›s› (112) ve de¤erleri ba- 88,1 89,74 76,39 3,69 -0,04
(gelecek dönem)
k›m›ndan da TOK‹’nin önemli bir a¤›rl›k tafl›d›¤› görülmektedir. Konut sat›n alma ya da
TOK‹ projeleri özellikle has›lat paylafl›m› yöntemiyle yap›lmala- infla ettirme ihtimali 6,71 6,31 8,34 14,25 -8,1
r› nedeniyle risk almadan piyasaya canl›l›k getiren projeler ola- (gelecek dönem)
rak göze çarpmaktad›r. Konut tamirat›na para harcama
15,39 18,16 18,93 -7,61 -11,05
Her ne kadar Türkiye konut sektöründe önemli bir yere sahip ihtimali (gelecek dönem)

olsa da TOK‹, çeflitli olumsuz de¤erlendirmelerle de karfl› kar- Tüketimin finansman› amac›yla

fl›yad›r. Elefltirilerin temelini, kamuya (hazineye) ait arazilerin, borç kullanma ihtimali 27,71 30,98 33,75 3,08 -0,69
ülkenin sa¤l›kl› kentleflmesi, planl› yap›laflmas›, toplumsal (gelecek dönem)

amaçl› kullan›mlara alan yarat›lmas›; korunmas› gerekli do¤al Mevcut dönemin tasarruf
56 60,27 60,2 1,1 3,41
etmek için uygunlu¤u
ve kültürel dokular›n yaflat›lmas› vb. kamusal amaçlarla de¤er-
Tasarruf etme ihtimali
lendirilmesi gerekirken, bu arazilerin TOK‹'ye devredilerek ran- 16,36 16,8 18,63 3,39 6,14
(gelecek dönem)
ta dönük, emlak pazar›na ve pazarlamaya aç›k projeler için kul-
Gelecek dönemde fiyatlar›n
lan›ld›¤› de¤erlendirmesi oluflturmaktad›r. Ayr›ca TOK‹’nin pro- 72,74 68,56 53,75 3,65 5,2
de¤iflim yönüne iliflkin beklenti
jelerinde, yerel ve bölgesel sivil mimarinin ça¤dafl tasar›mlara
da esin kayna¤› olmas› yönündeki çabalar› meslek örgütlerince Kaynak: TÜ‹K
* Endeksin 100’den büyük olmas› tüketici güveninde iyimser durum, 100’den küçük ol-
yetersiz bulunmaktad›r. mas› tüketici güveninde kötümser durum, 100 olmas› ise tüketici güveninde ne iyim-
ser ne de kötümser durum oldu¤unu göstermektedir.

58
Tüketici Güven Endeksi 2008 Ekim ay›nda global piyasalardan
etkilenen ekonomideki geliflmeler sonucu, bir önceki aya göre
%8,03 azalarak 74,24'e inmifltir. Güven endeksindeki düflüfl, tü-
keticilerin ''mevcut ve gelecek dönem sat›n alma gücü, gelecek
dönem genel ekonomik durum, gelecek dönem ifl bulma olanak-
lar› ve mevcut dönemin dayan›kl› tüketim mal› sat›n almak için
uygunlu¤una dair de¤erlendirmelerinin kötüleflmesinden'' kay-
naklanm›flt›r. Endeksin alt kalemleri ve de¤iflim oranlar›na bak›l-
d›¤›nda ise mevcut dönemde sat›n alma gücü endeksi, Eylül ay›-
na göre azalarak 76,17'den 71,96'ya, gelecek dönem sat›n alma
gücü endeksi de 78,62'den 74,39'a gerilemifltir.

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 59


Konut D›fl› Bina Yat›r›mlar›
Konut d›fl› bina yat›r›mlar› kapsam›nda otel vb. binalar, ofis (ifl- 2007 y›l› Ocak-Aral›k aylar› toplam›nda yap› ruhsat› verilen bi-
yeri) binalar›, toptan ve perakende ticaret binalar›, trafik ve ile- nalar›n toplam kullan›m alan›n›n %59'u konut kullan›m alan›,
tiflim binalar›, sanayi binalar› ve depolar, kamu e¤lence, e¤itim, %11’i ortak kullan›m alan› (merdiven bofllu¤u, koridor vb.),
hastane ya da bak›m kurulufllar› binalar› ile ikamet amaçl› bina- %30’u ise konut d›fl› kullan›m alan› olarak hesaplanm›flt›r.
lar d›fl›ndaki öteki binalar incelenmektedir. Bina kapsam›nda
"konut kullan›m alan›", "konut d›fl› kullan›m alan›" ve "ortak kul- YAPI RUHSATLARININ KULLANIM ALANINA GÖRE DA⁄ILIMI (2007)
lan›m alan›" ayr› ayr› hesaplanmaktad›r.
ortak kullan›m alan› (m2)
TÜ‹K taraf›ndan yay›nlanan “Sat›nalma Gücü Paritesi-‹nflaat % 11 konut kullan›m alan› (m2)
2007” bülteninde, EUROSTAT ve OECD iflbirli¤iyle yürütülen Sa- % 59
t›nalma Gücü Paritesi çal›flmalar› çerçevesinde, Avrupa Karfl›lafl-
t›rma Program›’na kat›lan 37 ülke içinde, “Konut D›fl› Binalar” gru-
konut d›fl›
bunda, ‹ngiltere’nin 151 ile en yüksek fiyat düzeyine sahip ülke ol- kullan›m
du¤u, ‹ngiltere’den sonra bu gruptaki en pahal› ülkelerin s›ras›yla alan› (m2)
145’er ile Danimarka ve Norveç, 133 ile ‹zlanda olarak gerçekleflti- % 30
¤i belirlenmifltir. Öte yandan, fiyat düzeyi en düflük ülke 35 ile Ma-
kedonya olurken 37 ile S›rbistan-Karada¤‘›n en düflük fiyat düze-
yindeki ülkeler oldu¤u, Türkiye’nin de 41 ile fiyat düzeyi düflük Kaynak: TÜ‹K
olan öteki ülkeler aras›nda yerald›¤› ortaya ç›km›flt›r.
Konut d›fl› bina üretiminin kullan›m amac›na göre son befl y›ll›k
A. YAPI RUHSATINA GÖRE KONUT DIfiI B‹NA YATIRIMLARI yüzölçümü de¤erleri da¤›l›m› afla¤›daki tabloda yer almaktad›r.
De¤er bak›m›ndan 2007 y›l›nda toplam inflaat yat›r›mlar› içinde- Yap› ruhsat›na göre konut d›fl› bina yat›r›mlar›n›n yüzölçümleri-
ki pay› %20 dolay›nda olan konut d›fl› bina üretiminin yüzölçü- ne bak›ld›¤›nda 2005 y›l›nda %29,4, 2006 y›l›nda %24,2 artan
mü bak›m›ndan toplam bina yat›r›mlar› içindeki pay› genellikle üretimin 2007 y›l›nda önceki y›llara oranla h›z kesti¤i ve %16,3
%20 ile %30 aras›nda de¤iflmektedir. 2007 y›l›nda konut yat›- oran›nda büyüdü¤ü görülmektedir. 2007 y›l›nda yüzölçümü ba-
r›mlar› 89 milyon 282 bin m2, konut d›fl› bina yat›r›mlar› ise 34 z›nda en yüksek büyüme oranlar› s›ras›yla trafik ve iletiflim bi-
milyon 851 bin m2 olarak gerçekleflmifltir. Cari fiyatlarla de¤er- nalar›, ikamet amaçl› binalar d›fl›ndaki öteki binalar ve otel vb.
ler ise s›ras›yla 44 milyar 636 milyon TL ve 17 milyar 74 milyon binalarda görülmüfltür.
TL olmufltur. Bu rakamlarla bina yat›r›mlar› içinde konut d›fl› bi- Konut d›fl› bina yat›r›mlar›n›n 2007 y›l›nda al›nan yap› ruhsatla-
na yat›r›mlar›n›n pay› %38’dir. r›na göre cari fiyatlarla de¤eri 17,1 milyar TL olmufltur. Bunda en
büyük pay özel sektöründür. Onu kamu ve yap› kooperatifi ya-
t›r›mlar› takip etmektedir. 2006 y›l›na göre %32,4 ile en yüksek
YAPI RUHSATINA GÖRE KONUT VE KONUT DIfiI B‹NA KARfiILAfiTIRMASI
büyümeyi yine özel sektör gösterirken, yap› kooperatifleri yat›-
(2003-2007)
r›mlar›nda %36 oran›nda daralma yaflanm›flt›r. 2007 y›l›nda
konut konut d›fl› özel sektör cari fiyatlarla 13,6 milyar TL de¤erinde yat›r›m ger-
100.000
çeklefltirirken, kamunun 2,8 milyar TL, yap› kooperatiflerinin ise
80.000
699 milyon TL de¤erinde yat›r›mlar› olmufltur.
(bin m2)

60.000
40.000
20.000
0
2003 2004 2005 2006 2007

Kaynak: TÜ‹K

KULLANIM AMACINA GÖRE KONUT DIfiI B‹NA ÜRET‹M‹ (Yap› Ruhsat›na Göre) (m2) (2003-2007)
Kamu e¤lence, ‹kamet Amaçl›
Halka aç›k Ofis Toptan ve Trafik ve Sanayi
De¤iflim Otel vb. De¤iflim De¤iflim De¤iflim De¤iflim De¤iflim e¤itim, hastane ya De¤iflim Binalar De¤iflim De¤iflim
Y›llar ikâmet (iflyeri) Perakende ‹letiflim binalar› ve Toplam
(%) Binalar (%) (%) (%) (%) (%) da bak›m (%) D›fl›ndaki (%) (%)
yerleri Binalar› Ticaret Binalar› Binalar› Depolar Öteki Binalar
kurulufllar› binalar›
2003 210.222 31,0 1.526.099 108,0 1.556.230 13,8 3.028.571 37,1 214.078 30,5 4.863.005 28,1 1.252.236 -37,3 353.902 18,6 13.004.343 21,2
2004 562.645 167,6 1.749.678 14,7 1.532.349 -1,5 4.357.464 43,9 132.982 -37,9 7.324.986 50,6 2.083.228 66,4 896.128 153,2 18.639.460 43,3
2005 534.127 -5,1 2.294.077 31,1 2.368.295 54,6 5.595.632 28,4 302.988 127,8 7.966.094 8,8 3.606.022 73,1 1.459.354 62,9 24.126.589 29,4
2006 824.897 54,4 2.149.512 -6,3 4.574.876 93,2 7.030.834 25,6 584.127 92,8 8.721.263 9,5 4.559.213 26,4 1.523.388 4,4 29.968.110 24,2
2007 746.223 -9,5 3.139.626 46,1 4.768.111 4,2 7.444.405 5,9 894.836 53,2 10.535.144 20,8 5.008.051 9,8 2.314.324 51,9 34.850.720 16,3

Kaynak: TÜ‹K

60
YAPI SAH‹PL‹⁄‹NE GÖRE KONUT DIfiI B‹NA YATIRIMLARI (Yap› Ruhsat›na Göre) (2003-2007)
Kamu Özel Yap› Kooperatifi Toplam
Y›l De¤er (TL) De¤iflim (%) De¤er (TL) De¤iflim (%) De¤er (TL) De¤iflim (%) De¤er (TL) De¤iflim (%)
2003 626.885.296 -5,3 3.116.530.281 68,0 216.448.532 36,8 3.959.864.109 48,0
2004 888.275.449 41,7 5.193.358.035 66,6 440.300.301 103,4 6.521.933.785 64,7
2005 1.571.250.568 76,9 6.951.548.059 33,9 642.851.332 46,0 9.165.649.959 40,5
2006 2.337.279.738 48,8 10.243.301.590 47,4 1.093.086.255 70,0 13.673.667.583 49,2
2007 2.808.305.153 20,2 13.566.089.454 32,4 699.364.804 -36,0 17.073.759.411 24,9
Kaynak: TÜ‹K

Kamu sektöründe ofis (iflyeri) binalar› ile sanayi binalar› ve de- Yap› adedine göre konut d›fl› bina ruhsatlar›nda özel sektörün
polar›nda bir önceki y›la göre yüzölçümünde düflüfl görülmekte- pay› bir önceki y›la göre 3,6 puan azalarak %81 dolay›nda ger-
dir. Kamu sektörü toplam›nda yap›lan konut d›fl› yat›r›mlar›n yü- çekleflmifltir. Özel sektörde otel vb. binalar, halka aç›k ikamet
zölçümünde bir önceki y›la göre %12 oran›nda art›fl gözlenmek- yerleri ile trafik ve iletiflim binalar› d›fl›nda öteki tüm bina ruh-
tedir. 2007 y›l›nda bina ruhsatlar›na göre kamu sektörünün ko- satlar› say›ca artm›flt›r.
nut d›fl› bina yat›r›mlar› yüzölçümü baz›nda toplam konut d›fl› bi- Bir önceki y›la göre 2007 y›l›n› bina ruhsatlar›nda %5’lik düflüfl-
na yat›r›mlar›n›n %16’s›n› oluflturmufltur. le kapatan yap› kooperatiflerinin toplamdaki pay› ise 2006 y›l›
Özel sektörde bir önceki y›la göre halka aç›k ikamet yerleri d›- ile benzer oranlarda seyretmifltir (%5,2). Yap› kooperatifleri sa-
fl›nda öteki bütün binalarda art›fl görülmektedir. Yap› ruhsatla- hipli¤inde en fazla pay %36 ile toptan ve perakende ticaret bi-
r›na göre özel sektörün konut d›fl› bina yat›r›mlar› %23 oran›n- nalar›n›nd›r.
da artm›flt›r. 2007 y›l›nda özel sektörün toplamdaki pay› bir ön- Yap› adetleri karfl›laflt›rmas›nda, en fazla yap› ruhsat› al›nan bi-
ceki y›la göre 4 puan artarak %79 olarak gerçekleflmifltir. nalar toptan ve perakende ticaret binalar› ve sanayi binalar› ile
Yap› kooperatiflerinde ise otel vb. bina yat›r›mlar› d›fl›ndaki tüm depolar, en az yap› ruhsat› al›nan binalar ise trafik ve iletiflim bi-
binalarda düflüfl görülmektedir. Bir önceki y›la göre yap› koope- nalar› ile halka aç›k ikamet yerleridir.
ratifleri konut d›fl› bina yat›r›mlar› yüzölçümü baz›nda %38 ora-
n›nda küçülerek sektörler aras›nda de¤iflim h›z› bir önceki y›la
göre azalan tek sektör olmufltur.

YAPI SAH‹PL‹⁄‹NE GÖRE KONUT DIfiI B‹NA ÜRET‹M‹ (Yap› Ruhsat›na Göre) (m2)
2006 2007
Yap› Yap› Toplamda
B‹NALAR (m2) Kamu Özel TOPLAM Kamu Özel TOPLAM
Kooperatifi Kooperatifi De¤iflim (%)
Halka aç›k ikâmet yerleri 156.919 588.128 79.850 824.897 285.409 424.738 36.076 746.223 -9,5
Otel vb. binalar 157.984 1.901.358 90.170 2.149.512 240.323 2.733.083 166.220 3.139.626 46,1
Ofis (iflyeri) binalar› 1.227.099 2.962.366 385.411 4.574.876 762.626 3.822.916 182.569 4.768.111 4,2
Toptan ve perakende
607.046 5.779.207 644.581 7.030.834 810.976 6.273.880 359.549 7.444.405 5,9
ticaret binalar›
Trafik ve iletiflim binalar› 174.062 350.611 59.454 584.127 206.377 654.260 34.199 894.836 53,2
Sanayi binalar› ve depolar 157.749 8.091.631 471.883 8.721.263 138.267 10.098.641 298.236 10.535.144 20,8
Kamu e¤lence, e¤itim,
hastane ya da bak›m 2.283.782 1.712.865 562.566 4.559.213 2.711.484 1.966.217 330.350 5.008.051 9,8
kurulufllar› binalar›
‹kamet amaçl› binalar
365.443 1.080.160 77.785 1.523.388 570.823 1.683.422 60.079 2.314.324 51,9
d›fl›ndaki öteki binalar
TOPLAM 5.130.084 22.466.326 2.371.700 29.968.110 5.726.285 27.657.157 1.467.278 34.850.720 16,3
TOPLAMDAK‹ PAY (%) 17,1 75,0 7,9 100,0 16,4 79,4 4,2 100,0 -

2007 y›l›nda yap› say›lar›na göre konut d›fl› bina ruhsatlar›nda


bir önceki y›la göre %1,9 oran›nda art›fl gözlenmektedir. En faz-
la art›fl ise ikamet amaçl› binalar d›fl›ndaki öteki binalarda ol-
mufltur.
Yap› say›s› baz›nda yap› sahipli¤ine göre konut d›fl› bina ruhsat-
lar›nda kamu d›fl›ndaki öteki sektörlerde bir önceki y›la göre dü-
flüfl kaydedilmifltir. Yap› adetlerine göre kamu sektörünün ko-
nut d›fl› bina üretimindeki pay› 2007 y›l›nda %14 düzeyinde ger-
çekleflmifl, bu sektörde tek azalma ofis (iflyeri) binas› ruhsatla-
r›nda yaflanm›flt›r.

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 61


YAPI SAH‹PL‹⁄‹NE GÖRE KONUT DIfiI B‹NA ÜRET‹M‹ (Yap› Ruhsat›na Göre) (bina say›s›)
2006 2007
B‹NALAR (adet) Yap› Yap› Toplamda
Kamu Özel TOPLAM Kamu Özel TOPLAM
Kooperatifi Kooperatifi De¤iflim (%)
Halka aç›k ikâmet 58 276 37 371 117 191 18 326 -12,1
yerleri
Otel vb. binalar 66 1.329 24 1.419 88 762 18 868 -38,8
Ofis (iflyeri) binalar› 260 2.155 136 2.551 251 2.400 134 2.785 9,2
Toptan ve perakende
208 3.651 279 4.138 214 2.973 282 3.469 -16,2
ticaret binalar›
Trafik ve iletiflim binalar› 28 138 12 178 50 171 11 232 30,3
Sanayi binalar› ve depolar 59 2.870 138 3.067 156 3.329 149 3.634 18,5
Kamu e¤lence, e¤itim,
hastane ya da bak›m 670 475 118 1.263 697 506 96 1.299 2,9
kurulufllar› binalar›
‹kamet amaçl› binalar
166 1.528 72 1.766 566 1.780 69 2.415 36,7
d›fl›ndaki öteki binalar
TOPLAM 1.515 12.422 816 14.753 2.139 12.112 777 15.028 1,9
TOPLAMDAK‹ PAY (%) 10,3 84,2 5,5 100,0 14,2 80,6 5,2 100,0 -
Kaynak: TÜ‹K

B. YAPI KULLANMA ‹Z‹N BELGES‹NE GÖRE KONUT DIfiI B‹NA YAPI KULLANMA ‹Z‹N BELGELER‹N‹N KULLANIM ALANINA GÖRE DA⁄ILIMI (2007)
YATIRIMLARI ortak kullan›m alan› (m2)
2007 y›l›nda yap› kullanma izin belgelerine göre konut yat›r›m- %7
lar› 46 milyon 869 bin m2, konut d›fl› bina yat›r›mlar› ise 16 mil-
yon 281 bin m2 olarak gerçekleflmifltir. Cari fiyatlarla de¤erler konut kullan›m
konut d›fl›
ise s›ras›yla 22 milyar 442 milyon TL ve 7 milyar 855 milyon TL kullan›m alan› (m2)
olmufltur. Bu rakamlarla bina yat›r›mlar› içinde konut d›fl› bina alan› (m2) % 65
yat›r›mlar›n›n pay› %26’d›r. % 28

YAPI KULLANMA ‹Z‹N BELGELER‹NE GÖRE KONUT VE KONUT DIfiI B‹NA


KARfiILAfiTIRMASI (2003-2007)

konut konut d›fl›


Konut d›fl› bina üretiminin kullan›m amac›na göre son befl y›ll›k
50.000 yüzölçümü de¤erleri da¤›l›m› afla¤›daki tabloda yer almaktad›r.
40.000 Konut d›fl› bina yat›r›mlar›n›n yap› kullanma izin belgelerine gö-
(bin m2)

30.000 re yüzölçümleri 2007 y›l›nda %10,7 artm›flt›r. 2007 y›l›nda yü-


20.000 zölçümü baz›nda en yüksek büyüme oran› trafik ve iletiflim bi-
nalar›nda görülmüfltür.
10.000
0 Konut d›fl› bina yat›r›mlar›n›n 2007 y›l›nda al›nan yap› kullanma
2003 2004 2005 2006 2007 izin belgelerine göre cari fiyatlarla de¤eri 7,8 milyar TL olmufl-
tur. Bunda en büyük pay özel sektöründür. Onu kamu ve yap›
Kaynak: TÜ‹K
kooperatifi yat›r›mlar› takip etmektedir. 2006 y›l›na göre %51,7
2007 y›l› Ocak-Aral›k aylar› toplam›nda yap› kullanma izin belge- küçülen yap› kooperatifleri 2007 y›l›nda 467 milyon TL’lik yat›-
si verilen binalar›n toplam kullan›m alan›n›n %65'i konut kulla- r›m gerçeklefltirmifllerdir. 2007 y›l›nda özel sektörün 6,5 milyar
n›m alan›, %7'si ortak kullan›m alan› (merdiven bofllu¤u, koridor TL, kamunun ise yaklafl›k 1 milyar TL de¤erinde yat›r›mlar› ol-
vb.), %28'i ise konut d›fl› kullan›m alan› olarak hesaplanm›flt›r. mufltur.

KULLANIM AMACINA GÖRE KONUT DIfiI B‹NA ÜRET‹M‹ (Yap› Kullanma ‹zin Belgesine Göre) (m2) (2003-2007)
Kamu e¤lence, ‹kamet Amaçl›
Halka aç›k Ofis Toptan ve Trafik ve Sanayi
De¤iflim Otel vb. De¤iflim De¤iflim De¤iflim De¤iflim De¤iflim e¤itim, hastane ya De¤iflim Binalar De¤iflim De¤iflim
Y›l ikâmet (iflyeri) Perakende ‹letiflim binalar› ve Toplam
(%) Binalar (%) (%) (%) (%) (%) da bak›m (%) D›fl›ndaki (%) (%)
yerleri Binalar› Ticaret Binalar› Binalar› Depolar öteki Binalar
kurulufllar› binalar›
2003 109.622 -0,8 714.324 29,9 651.290 -31,9 2.201.468 -12,1 20.706 -83,3 2.560.808 -34,7 1.082.791 21,2 122.260 -33,8 7.463.269 -19,2
2004 138.215 26,1 689.495 -3,5 739.860 13,6 1.826.962 -17,0 20.947 1,2 3.387.522 32,3 763.642 -29,5 166.558 36,2 7.733.201 3,6
2005 251.104 81,7 972.862 41,1 1.374.206 85,7 4.247.349 132,5 64.120 206,1 5.807.237 71,4 890.894 16,7 351.305 110,9 13.959.077 80,5
2006 310.497 23,7 928.768 -4,5 2.219.454 61,5 3.582.127 -15,7 50.278 -21,6 5.440.646 -6,3 1.462.997 64,2 714.586 103,4 14.709.353 5,4
2007 484.940 56,2 1.103.048 18,8 2.166.990 -2,4 3.921.738 9,5 190.795 279,5 5.624.274 3,4 1.797.587 22,9 991.964 38,8 16.281.336 10,7
Kaynak: TÜ‹K

62
YAPI SAH‹PL‹⁄‹NE GÖRE KONUT DIfiI B‹NA YATIRIMLARI (Yap› Kullanma ‹zin Belgesine Göre) (TL) (2003-2007)
Kamu Özel Yap› Kooperatifi Toplam
Y›l De¤er (TL) De¤iflim (%) De¤er (TL) De¤iflim (%) De¤er (TL) De¤iflim (%) De¤er (TL) De¤iflim (%)
2003 255.645.000 60,8 1.825.134.616 4,0 152.209.897 -67,7 2.232.989.513 -6,4
2004 126.006.113 -50,7 2.347.771.305 28,6 166.671.725 9,5 2.640.449.143 18,2
2005 260.097.068 106,4 3.589.201.828 52,9 1.394.046.550 736,4 5.243.345.446 98,6
2006 678.613.031 160,9 4.827.743.027 34,5 968.289.404 -30,5 6.474.645.462 23,5
2007 916.384.765 35,0 6.471.371.301 34,0 467.313.182 -51,7 7.855.069.248 21,3
Kaynak: TÜ‹K

2007 y›l›nda yap› kullanma izin belgelerine göre kamu sektörü- Yap› kooperatifleri d›fl›nda öteki sektörlerde yap› say›s› baz›nda
nün konut d›fl› bina yat›r›mlar› yüzölçümü baz›nda toplam konut konut d›fl› yap› kullanma izin belgelerinde art›fl gözlenmektedir.
d›fl› bina yat›r›mlar›n›n %12’sini oluflturmufltur. Kamu sektörün- Yap› adetlerine göre kamu sektörünün konut d›fl› bina üretimin-
de trafik ve iletiflim binalar›n›n üretimi 2006 y›l›na göre 3,5 kat deki pay› 2007 y›l›nda %7 düzeyinde gerçekleflirken, bu sektör-
artm›flt›r. de toptan ve perakende ticaret binalar›nda yap› kullanma izin
Özel sektör yat›r›mlar›n›n tümünde bir önceki y›la göre art›fl gö- belgelerine göre azalma olmufltur.
rülürken en yüksek oranl› art›fl kamu sektöründe oldu¤u gibi Özel sektörün pay› bir önceki y›la göre 7 puan yükselerek
trafik ve iletiflim binalar›nda olmufltur. 2007 y›l›nda yap› kullan- %82,9 dolay›nda gerçekleflmifltir. Yap› kullanma izin belgesine
ma izin belgelerine göre konut d›fl› bina yat›r›mlar›n› %21 ora- göre özel sektörde say›s› en h›zl› art›fl gösteren binalar ise %42
n›nda art›ran özel sektörün toplamdaki pay› ise bir önceki y›la ile trafik ve iletiflim binalar› olmufltur.
göre 7 puanl›k art›flla %82 düzeyine ulaflm›flt›r. Yap› adetlerine göre kooperatiflerce al›nan yap› kullanma izin
Yap› kooperatiflerinde ise bir önceki y›la göre konut d›fl› bina belgeleri de 2007 y›l›nda bir önceki y›la göre %49 oran›nda
yat›r›mlar› yüzölçümü baz›nda %54 oran›nda azalm›fl, bu ra- azalm›fl, böylece sektörün toplamdan ald›¤› pay 2006 y›l›na gö-
kamla 2006 y›l›nda toplamdaki pay› %14 olan sektörün 2007 y›- re 10 puanl›k düflüflle %10 olmufltur.
l›ndaki pay› 8 puanl›k düflüflle %6 olarak gerçekleflmifltir. Yap› adetleri karfl›laflt›rmas›nda, en fazla yap› kullanma izin bel-
2007 y›l›nda bina say›lar›na göre konut d›fl› yap› kullanma izin gesi al›nan binalar toptan ve perakende ticaret binalar› ve sana-
belgelerinde, toptan ve perakende ticaret binalar›ndaki yi binalar› ile depolar, en az yap› kullanma izni al›nan binalar ise
%29’luk düflüfl d›fl›nda öteki tüm bina say›lar›nda art›fl görül- trafik ve iletiflim binalar› ile halka aç›k ikamet yerleridir.
müfltür.

YAPI SAH‹PL‹⁄‹NE GÖRE KONUT DIfiI B‹NA ÜRET‹M‹ (Yap› Kullanma ‹zin Belgesine Göre) (m2)
2006 2007
Toplamda
B‹NALAR (m2) Yap› Yap›
Kamu Özel TOPLAM Kamu Özel TOPLAM De¤iflim (%)
Kooperatifi Kooperatifi
Halka aç›k ikâmet yerleri 59.050 212.228 39.219 310.497 91.500 289.166 104.274 484.940 56,2
Otel vb. binalar 43.120 846.840 38.808 928.768 54.373 1.029.103 19.572 1.103.048 18,8
Ofis (iflyeri) binalar› 373.071 1.632.045 214.338 2.219.454 328.292 1.781.416 57.282 2.166.990 -2,4
Toptan ve perakende
119.987 2.981.241 480.899 3.582.127 207.756 3.470.694 243.288 3.921.738 9,5
ticaret binalar›
Trafik ve iletiflim binalar› 17.068 32.584 626 50.278 62.056 128.269 470 190.795 279,5
Sanayi binalar› ve depolar 210.052 4.145.903 1.084.691 5.440.646 101.717 5.275.652 246.905 5.624.274 3,4
Kamu e¤lence, e¤itim,
hastane ya da bak›m 613.371 632.641 216.985 1.462.997 939.883 668.369 189.335 1.797.587 22,9
kurulufllar› binalar›
‹kamet amaçl› binalar
139.663 561.630 13.293 714.586 113.454 768.510 110.000 991.964 38,8
d›fl›ndaki öteki binalar
TOPLAM 1.575.382 11.045.112 2.088.859 14.709.353 1.899.031 13.411.179 971.126 16.281.336 10,7
TOPLAMDAK‹ PAY (%) 10,7 75,1 14,2 100,0 11,7 82,4 6,0 100,0 -
Kaynak: TÜ‹K

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 63


YAPI SAH‹PL‹⁄‹NE GÖRE KONUT DIfiI B‹NA ÜRET‹M‹ (Yap› Kullanma ‹zin Belgesine Göre) (bina say›s›)
2006 2007 Toplamda
Yap› Yap› De¤iflim
B‹NALAR (adet) Kamu Özel TOPLAM Kamu Özel TOPLAM (%)
Kooperatifi Kooperatifi
Halka aç›k ikâmet yerleri 18 120 12 150 31 128 32 191 27,3
Otel vb. binalar 26 483 15 524 59 610 63 732 39,7
Ofis (iflyeri) binalar› 98 1.634 147 1.879 117 1.914 78 2.109 12,2
Toptan ve perakende
114 3.899 1.658 5.671 113 3.573 338 4.024 -29,0
ticaret binalar›
Trafik ve iletiflim binalar› 11 60 3 74 12 85 2 99 33,8
Sanayi binalar› ve depolar 25 1.657 364 2.046 50 2.179 524 2.753 34,6
Kamu e¤lence, e¤itim,
hastane ya da bak›m 210 235 47 492 332 287 60 679 38,0
kurulufllar› binalar›
‹kamet amaçl› binalar
37 630 20 687 108 760 48 916 33,3
d›fl›ndaki öteki binalar
TOPLAM 539 8.718 2.266 11.523 822 9.536 1.145 11.503 -0,2
TOPLAMDAK‹ PAY (%) 4,7 75,7 19,7 100,0 7,1 82,9 10,0 100,0 -
Kaynak: TÜ‹K

C. 2008 YILININ ‹LK YARISINDA KONUT DIfiI B‹NA YATIRIMLARI C.2. Yap› Kullanma ‹zin Belgeleri
2008 y›l› Ocak-Haziran aylar› toplam›nda yap› kullanma izin bel-
C.1. Yap› Ruhsatlar› gesi verilen binalar›n toplam kullan›m alan›n›n %59,4’ü konut
2008 y›l› Ocak-Haziran aylar› toplam›nda yap› ruhsat› verilen bi- kullan›m alan›, %6,6’s› ortak kullan›m alan› (merdiven bofllu¤u,
nalar›n toplam kullan›m alan›n›n %56,7’si konut kullan›m alan›, koridor, vb.), %34’ü ise konut d›fl› kullan›m alan› olarak hesap-
%10’u ortak kullan›m alan› (merdiven bofllu¤u, koridor, vb.), lanm›flt›r.
%33,3’ü ise konut d›fl› kullan›m alan› olarak hesaplanm›flt›r. 2008 y›l›n›n ilk 6 ay›nda yap› kullanma izin belgelerine göre ko-
2008 y›l›n›n ilk 6 ay›nda konut d›fl› bina yat›r›mlar›nda bir önce- nut d›fl› bina yat›r›mlar›nda bir önceki y›l›n ayn› dönemine göre
ki y›l›n ayn› dönemine göre yap› say›s› baz›nda %3, yüzölçümü yap› say›s› baz›nda %2, yüzölçümü baz›nda ise %33 oran›nda
baz›nda ise %8 oran›nda azalma kaydedilmifltir. Buna göre ilk art›fl görülmektedir. Buna göre ilk yar›da yap› kullanma izin bel-
alt› ayda ruhsat al›nan konut d›fl› bina say›s› 7.181 olurken, bun- gesi al›nan konut d›fl› bina say›s› 6.009 olurken, bunlar›n yüzöl-
lar›n yüzölçümü ise 16.021.669 m2 olmufltur. çümü ise 9.378.387 m2 düzeyinde gerçekleflmifltir.

YAPI RUHSATLARINA GÖRE KONUT DIfiI B‹NA YATIRIMLARI (2008 Ocak-Haziran)


Yüzölçümü De¤er Konut Kullan›m Konut D›fl› Kullan›m Ortak Kullan›m
B‹NALAR Bina Say›s› Daire Say›s›
(m2) (TL) Alan› (m2) Alan› (m2) Alan› (m2)

Halka aç›k ikâmet


171 449.972 250.603.055 15 2.141 429.386 18.445
yerleri
Otel vb. binalar 356 972.570 565.389.705 4 596 929.772 42.202
Ofis (iflyeri) binalar› 1.138 1.822.073 1.050.283.111 63 7.878 1.549.699 264.496
Toptan ve perakende
1.839 4.337.909 2.564.666.862 1.278 156.208 3.464.712 716.989
ticaret binalar›
Trafik ve iletiflim binalar› 111 223.098 128.849.393 20 1.388 219.581 2.129
Sanayi binalar› ve depolar 1.884 5.217.400 2.957.900.165 30 3.232 4.992.472 221.696
Kamu e¤lence, e¤itim,
hastane ya da bak›m 591 2.210.654 1.271.162.329 10 1.695 2.156.671 52.288
kurulufllar› binalar›
‹kamet amaçl› binalar
1.091 787.993 427.313.373 77 6.592 777.925 3.476
d›fl›ndaki öteki binalar
TOPLAM 7.181 16.021.669 9.216.167.993 1.497 179.730 14.520.218 1.321.721
Kaynak: TÜ‹K

64
YAPI KULLANMA ‹Z‹N BELGELER‹NE GÖRE KONUT DIfiI B‹NA YATIRIMLARI (2008 Ocak-Haziran)
Yüzölçümü De¤er Konut Kullan›m Konut D›fl› Kullan›m Ortak Kullan›m
B‹NALAR Bina Say›s› Daire Say›s›
(m2) (TL) Alan› (m2) Alan› (m2) Alan› (m2)
Halka aç›k ikâmet yerleri 112 213.370 113.949.958 - - 212.551 819
Otel vb. binalar 416 694.253 393.500.322 17 3.393 685.153 5.707
Ofis (iflyeri) binalar› 660 1.115.004 610.601.937 15 1.681 1.039.878 73.445
Toptan ve perakende
2.602 2.423.116 1.324.014.704 562 66.166 2.167.969 188.981
ticaret binalar›
Trafik ve iletiflim binalar› 48 74.244 46.162.854 1 79 74.019 146
Sanayi binalar› ve depolar 1.429 3.209.675 1.739.071.919 27 2.994 3.168.824 37.857
Kamu e¤lence, e¤itim,
hastane ya da bak›m 344 1.074.275 604.376.478 4 457 1.050.631 23.187
kurulufllar› binalar›
‹kamet amaçl› binalar
398 574.450 328.675.120 21 2.020 571.570 860
d›fl›ndaki öteki binalar
TOPLAM 6.009 9.378.387 5.160.353.292 647 76.790 8.970.595 331.002
Kaynak: TÜ‹K

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 65


Altyap› Yat›r›mlar›
Altyap› yat›r›mlar›, gerek üretimi, gerekse öteki yat›r›mlar› ve
ekonomik büyümeyi tetikledi¤i için ekonominin dinamosu sa- SON BEfi YILLIK ALTYAPI YATIRIMLARI (2003-2007)
y›lmaktad›r. Ekonomiye canl›l›k getirmeleriyle birlikte, üretim 20.000
ve verimlilik art›fl› da sa¤lamaktad›rlar. Türkiye'de temeli at›l- 18.000

(milyar TL)
16.000
m›fl altyap› projelerinin ço¤unun ödenek yetersizli¤inden dola-
14.000
y› zamanla maliyetlerinin artmas› ve tamamlanma sürelerinin 12.000
onbefl y›la ulaflmas› söz konusudur. Bu nedenle teknolojinin es- 10.000
kimesi ile birlikte yat›r›mlar›n etkinli¤i de kaybolmaktad›r. 8.000
6.000
OECD raporlar›na göre 2030 y›l›na kadar dünyan›n altyap› yat›r›- 4.000
m› ihtiyac› y›ll›k 2 trilyon dolar olarak hesaplanmaktad›r. Ayn› ra- 2.000
0
pora göre dünya altyap› yat›r›mlar› toplam tutar› 2000-2010 dö- 2003 2004 2005 2006 2007
neminde y›ll›k yeni ve yenileme dahil 220 milyar dolar ulafl›m, 49
milyar dolar demiryolu, 654 milyar dolar telekomünikasyon, 127
milyar elektrifikasyon ve 576 milyar dolar su ve kanalizasyon ola- A. KAMU-ÖZEL SEKTÖR AYRIMINA GÖRE ALTYAPI YATIRIMLARI
rak dünya milli gelirinin %3’ü düzeyinde öngörülmektedir.
Türkiye'de kamu sabit sermaye yat›r›mlar› altyap› a¤›rl›kl›d›r. A.1. Özel Sektör Altyap› Yat›r›mlar›
Bunun nedeni, yat›r›m miktar›n›n yüksek seyredememesi ve Dünya Bankas›’n›n Altyap› Ekonomileri ve Finans Departman›
bafllam›fl ve belirli bir oranda tamamlanm›fl altyap› yat›r›mlar›- ile Kamu-Özel Sektör Altyap› Dan›flma Birimi’nin (PPIAF) ortak
n›n öncelikli olmas›d›r. Altyap› yat›r›mlar›, 1980 sonras› imalat ürünü olan ve amac› alt ve orta-alt gelir grubu ülkelerdeki alt-
sanayisi yat›r›mlar›n›n özel sektöre kayd›r›lmas› sonucu kamu yap› projelerinde özel sektör kat›l›m›na ait bilgileri tan›mlamak
yat›r›mlar›nda ortaya ç›kan düzensizlikler nedeniyle son y›llar- ve yaymak olan Altyap› Projelerinde Özel Sektör ‹flbirli¤i Veri-
da art›fl göstermifltir. taban›’n›n (PPI Project Database) 1990-2007 y›llar› aras›nda
Türkiye'nin ulafl›m sistemi planl› olmaktan çok, Osmanl› Devle- özel sektör iflbirli¤i ile yap›lan altyap› yat›r›mlar›na ait istatis-
ti'nden teslim al›nm›fl ve Cumhuriyet döneminde de stratejik tiklerine göre Türkiye’de 19’u enerji olmak üzere 39 proje ger-
ve ifllevsel kararlarla biçimlenmifl durumdad›r. Ulafl›m Cumhu- çeklefltirilmifltir. Telekom yat›r›mlar› 20,3 milyar dolar ile tüm
riyet'in ilk dönemlerinde demiryolu ve denizyolu a¤›rl›kl› ol- altyap› yat›r›mlar› aras›nda ilk s›rada yer almaktad›r. Bu süreç-
makla beraber, 1950'lerdeki politik yaklafl›mlarla karayolu yat›- te özel sektörün en az yat›r›m yapt›¤› alan ise 942 milyon do-
r›mlar› art›r›lm›flt›r. Havayollar› ulafl›m›nda ise özellikle 1980'li lar ile su ve kanalizasyon yat›r›mlar›d›r.
y›llardan sonra ciddi art›fllar sa¤lanm›flt›r.
2007 y›l›nda altyap› yat›r›mlar› bir önceki y›la göre %11,5 ora-
n›nda art›r›lm›fl, buna karfl›l›k kamu yat›r›mlar›ndan ald›¤› pay
%65,3 olmufltur.
Altyap› yat›r›mlar›n›n son befl y›ll›k geliflimi afla¤›daki çizelgede
yer almaktad›r.

Altyap› Altyap› Altyap›


Yat›r›mlar›n›n Yat›r›mlar›n›n Yat›r›mlar›n›n
Altyap›
De¤iflim Kamu ‹nflaat Kamu Sabit Sermaye
Y›llar Yat›r›mlar›
(%) Yat›r›mlar›ndan Yat›r›mlar›ndan Yat›r›mlar›ndan
(cari/bin TL)
Ald›¤› Pay Ald›¤› Pay Ald›¤› Pay
(cari/%) (cari/%) (cari/%)
2003 8.574.071 - 73,59 55,82 11,08
2004 9.534.370 11,20 76,47 58,35 8,38
2005 12.333.694 29,36 75,37 57,61 9,04
2006 16.842.657 36,56 79,47 65,42 9,96
2007 18.777.463 11,49 79,27 65,33 10,20
Kaynak: TÜ‹K verileri kullan›larak hesaplanm›flt›r.

66
B‹R‹NC‹L SEKTÖRE GÖRE PROJE SAYISI ve TOPLAM YATIRIM (1990-2007)
Enerji Telekom Ulaflt›rma Su ve Kanalizasyon Toplam
Yat›r›m Yat›r›m Yat›r›m Yat›r›m Yat›r›m
Y›llar Proje Tutar› Tutar› Tutar› Tutar› Tutar›
Proje Say›s› Proje Say›s› Proje Say›s› Proje Say›s›
Say›s› (milyon (milyon (milyon (milyon (milyon
USD) USD) USD) USD) USD)
1990 1 68 0 0 0 0 0 0 1 68
1991 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0
1992 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0
1993 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0
1994 0 0 2 74 0 0 0 0 2 74
1995 2 1.760 0 116 0 0 0 0 2 1.876
1996 3 1.232 0 176 2 105 2 942 7 2.455
1997 0 0 0 189 1 305 0 0 1 494
1998 1 0 0 1.449 0 0 0 0 1 1.449
1999 0 0 0 1.341 1 200 0 0 1 1.541
2000 2 3.575 1 4.525 1 115 0 0 4 8.215
2001 1 1.700 0 197 0 0 0 0 1 1.897
2002 1 360 0 199 0 0 0 0 1 559
2003 0 0 0 155 0 0 0 0 0 155
2004 2 169 0 384 2 156 0 0 4 708
2005 2 51 1 7.329 3 2.848 0 0 6 10.228
2006 2 247 0 1.992 2 217 0 0 4 2.456
2007 2 82 0 2.215 2 2.381 0 0 4 4.678
Toplam 19 9.244 4 20.339 14 6.327 2 942 39 36.851
Kaynak: Private Participation in Infrastructure (PPI) Project Database / http://ppi.worldbank.org

Özel sektörün 9,2 milyar dolarl›k enerji yat›r›m›n›n %78’ini B‹R‹NC‹L VE ALT SEKTÖRLERE GÖRE PROJE SAYISI VE TOPLAM YATIRIM
elektrikle ilgili yat›r›mlar oluflturmaktad›r. Ulaflt›rma yat›r›mla- Yat›r›m Tutar›
Sektör Alt Sektör Proje Say›s›
r›nda ise en büyük pay %80 ile havaalan› yat›r›mlar›n›nd›r. (milyon USD)

1990 y›l›ndan 2007 y›l›na sonuna kadar gerçeklefltirilen 39 Elektrik 11 7.225

adet projenin 27’si yeni geliflme alan› projesi olup bunlar›n top- ENERJ‹ Do¤algaz 8 2.019

lam yat›r›m tutar› 23,3 milyar dolar› bulmaktad›r. Toplam Enerji 19 9.244
Telekom 4 20.339
Türkiye PPI veritaban›nda Avrupa ve Orta Asya Bölgesi ile or- TELEKOM
Toplam Telekom 4 20.339
ta-üst gelir grubu ülkeler aras›nda kabul edilmektedir. Dahil ol-
Havaalanlar› 7 5.042
du¤u ülkeler aras›nda Türkiye, kifli bafl›na düflen brüt milli gelir
ULAfiTIRMA Limanlar 7 1.284
bak›m›ndan Avrupa ve Orta Asya ortalamas›n›n üstünde, orta-
Toplam Ulaflt›rma 14 6.327
üst gelir grubu ülkeler ortalamas›n›n alt›nda yer almaktad›r.
Ar›tma Tesisi 1 942
Türkiye’de kifli bafl›na düflen elektrik gücü tüketimi ise her iki
ülke grubunun oldukça alt›ndad›r. SU ve Kamu Hizmeti 1 0
KANAL‹ZASYON Toplam Su ve
2 942
Kanalizasyon
TOPLAM 39 36.851
Kaynak: Private Participation in Infrastructure (PPI) Project Database /
http://ppi.worldbank.org

T‹P ve B‹R‹NC‹L SEKTÖRE GÖRE PROJE SAYILARI VE TOPLAM YATIRIM (1990-2007)


‹mtiyaz Tasfiye Yeni Geliflme Alan› Projesi ‹flletme ve Kira Sözleflmesi Toplam
Yat›r›m Yat›r›m Yat›r›m Yat›r›m Yat›r›m
Sektör Proje Tutar› Tutar› Tutar› Tutar› Tutar›
Proje Say›s› Proje Say›s› Proje Say›s› Proje Say›s›
Say›s› (milyon (milyon (milyon (milyon (milyon
USD) USD) USD) USD) USD)
Enerji 1 0 2 222 16 9.022 0 0 19 9.224
Telekom 0 0 1 8.050 3 12.289 0 0 4 20.339
Ulaflt›rma 5 1.198 0 0 7 1.030 2 4.099 14 6.327
Su ve
Kanalizasyon 0 0 0 0 1 942 1 0 2 942
Toplam 6 1.198 3 8.272 27 23.283 3 4.099 39 36.851
Kaynak: Private Participation in Infrastructure (PPI) Project Database / http://ppi.worldbank.org

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 67


KARfiILAfiTIRMALI ALTYAPI GÖSTERGELER‹ lar›n›n telafisine yönelik projelere, AB’ye üyelik yönünde orta-
Gösterge Türkiye Avrupa ve Orta-Üst OECD ya konulan politika ve önceliklerin hayata geçirilmesi için sür-
Orta Asya Gelir Grubu S›ralamas› dürülen çal›flmalar›n gerektirdi¤i projelere öncelik verilecektir.
Ortalamas› Ülkeler Kamu altyap› yat›r›mlar› için Devlet Planlama Teflkilat› verileri-
Kifli bafl›na düflen brüt ne göre 2007 y›l›nda 2,5 milyar TL’lik enerji, 3,9 milyar TL’lik
milli gelir 5.400 4.937 6.848 33.470 ulaflt›rma ve 39,5 milyon TL’lik haberleflme yat›r›m› yap›lm›fl-
(atlas metodu-cari USD) t›r. Altyap› yat›r›mlar›nda 2007 sonu toplam harcama tutar› ise
Elektrik eriflimi 61,7 milyar TL olarak gerçekleflmifltir.
- - 83 -
(nüfusun %'si)
Elektrik gücü tüketimi B. SEKTÖRLERE GÖRE ALTYAPI YATIRIMLARI
1.458 2.335 2.621 8.769
(kifli bafl›-kwh)
Islah edilmifl su kaynaklar›
96 90 92 99
B.1. Ulaflt›rma
(eriflebilen nüfusun %'si)
Yat›r›mlar›n geliflimi ulaflt›rma olanaklar›n›n geliflimine ba¤l›-
Geliflmifl sa¤l›k tesisleri
88 83 84 - d›r. Türkiye'de en zay›f ulaflt›rma sistemleri demiryolu ile de-
(eriflebilen nüfusun %'si)
nizyoludur. Demiryolu, yüksek yük tafl›ma kapasitesi ve ekono-
Toplam telefon abonesi
86 97 88 - mikli¤i ile en fazla tercih edilmesi gereken ulafl›m sistemidir.
(ikamet eden her 100 kifli için)
Denizyolu da malzeme ve yük tafl›mac›l›¤›nda yo¤un olarak
Kaynak: Private Participation in Infrastructure (PPI) Project Database /
http://ppi.worldbank.org kullan›lmal›d›r. Geliflmifl ülkelerde temel ulafl›m a¤lar› deniz,
nehir ve demiryolu tafl›mac›l›¤›d›r. Denizyolu malzeme tafl›n-
mas›nda da kullan›labilmeli, temel tafl›ma sistemi demiryolu
A.2. Kamu Altyap› Yat›r›mlar› üzerine kurulu olmal›d›r.
Kamu altyap› yat›r›mlar›nda sektörel, bölgesel ve proje baz›n- Ülkemizde y›llard›r süregelen yurtiçi yolcu ve yük tafl›malar›n-
da öncelikler Orta Vadeli Program’da belirlenmifltir. Sektörel da karayolu, yurtd›fl› yolcu tafl›malar›nda havayolu, yurtd›fl›
olarak 2009-2011 dönemi kamu yat›r›m tahsislerinde e¤itim, yük tafl›malar›nda denizyolunun a¤›rl›klar› 2007 y›l›nda da de-
sa¤l›k, teknolojik araflt›rma, ulaflt›rma, içme suyu ile Bilgi Top- vam etmifltir. 2007 y›l›nda yurtiçi yolcu tafl›malar›n›n %95’i ka-
lumu Stratejisi ile uyumlu e-devlet ve bilgi ve iletiflim teknolo- rayolu, %2,5'i demiryolu, %2,5'i da havayolu ile yap›l›rken
jilerinin gelifltirilmesine yönelik altyap› yat›r›mlar›na öncelik yurtd›fl› yolcu tafl›malar›n›n tamam› havayolu ile yap›lm›flt›r.
verilecektir. Bölgesel olarak, kamu yat›r›mlar›n›n, yenilenebilir Yurtiçi yük tafl›malar›nda karayolu %90, demiryolu %5, deniz-
enerji ve tar›msal altyap›y› güçlendirmeye odakl› Güneydo¤u

KAMU YATIRIMLARI (2007-2008) (bin TL)


2007
Sektör proje say›s› proje tutar› 2006 sonu harcama etüd-proje devam eden projeler yeni projeler 2007 yat›r›m›
enerji 95 47.471.738 25.074.991 25.923 2.462.142 57.820 2.545.885
ulaflt›rma 371 67.657.441 31.075.328 65.223 3.495.072 330.214 3.890.509
haberleflme 15 133.228 63.815 850 18.109 20.541 39.500
2008
Sektör proje say›s› proje tutar› 2007 sonu harcama etüd-proje devam eden projeler yeni projeler 2008 yat›r›m›
enerji 101 47.959.645 26.877.471 34.476 2.332.461 41.633 2.408.570
ulaflt›rma 368 71.078.254 34.597.518 80.050 3.390.625 441.142 3.911.817
haberleflme 17 221.158 143.333 2.000 26.805 17.375 46.180
Kaynak: DPT

Anadolu Projesi baflta olmak üzere, Do¤u Anadolu Projesi, yolu %3, boru hatt› %2 pay alm›flt›r. Yurtd›fl› yük tafl›malar›n›n
Konya Ovas› Projesi ve öteki tüm bölgelerdeki bölgesel ekono- %95’i denizyolu, %5'i de boru hatt› ile yap›lm›flt›r.
mik kalk›nma ve sosyal geliflme ile bölgeleraras› geliflmifllik 11 Ekim 2005 tarihinde T.C. Ulaflt›rma Bakanl›¤›’nca geçici ve
farklar›n›n azalt›lmas›nda etkili bir araç olarak kullan›lmas› kesin kabulü yap›l›p uygulamaya konulmufl bulunan Ulaflt›rma
amaçlanmaktad›r. Proje baz›nda ise 2009 y›l› içinde tamamla- Ana Plan› Stratejisi çerçevesinde ulaflt›rma alt sektörleri ara-
narak ekonomiye kazand›r›labilecek projelere, uygulamas›nda s›ndaki dengesizli¤in giderilmesi yönünde önemli bir ad›m at›-
önemli fiziki gerçekleflme sa¤lanm›fl projelere, Yat›r›m Progra- larak, daha verimli, h›zl› ve çevreye duyarl› ulafl›m sistemleri-
m›nda yer alan ve d›fl finansman› sa¤lanan projelerden önemli nin kurulmas›n›n yan›nda, ülke kaynaklar›n›n daha etkin kulla-
oranda fiziki gerçekleflme sa¤lanm›fl projelere, bafllat›lm›fl bu- n›m› planlanmaktad›r. Bu kapsamda ulafl›m sisteminin deniz ta-
lunan öteki projelerle ba¤lant›l› ya da efl zamanl› olarak yürü- fl›mac›l›¤› ve demiryolu iflletmecili¤i öncelikli olmak üzere kara
tülmesi ve tamamlanmas› gereken projelere, var olan sermaye ve hava ulafl›m› ile de bir bütünlük içinde ele al›narak, ulafl›m
stokunun daha etkin kullan›lmas›na ve korunmas›na yönelik sistemleri aras›nda gerekli dengenin sa¤lanmas› hedeflenmek-
idame-yenileme, bak›m-onar›m, rehabilitasyon ve modernizas- tedir.
yon türü yat›r›m projelerine, afetlerin önlenmesi ve afet hasar-

68
B.1.1. Demiryolu Sektörü Orta Vadeli Program’da demiryolu sektöründe; Dokuzuncu
Kalk›nma Plan›’nda yer alan, Ankara merkez olmak üzere ‹s-
Türkiye'deki demiryolu a¤lar›n›n toplam uzunlu¤u 10.991
tanbul-Ankara-Sivas, Ankara-Afyonkarahisar-‹zmir, Ankara-
km'dir. Bu a¤lar›n 8.697 km'si anahat, 2.294 km'si tali hatt›r.
Konya koridorlar›ndan oluflan çekirdek a¤ üzerinde h›zl› tren
Var olan demiryolu a¤›n›n 2.274 km’si elektrikli ve 8.717 km’si
ile yolcu tafl›mac›l›¤›na bafllan›lmas› politikas› çerçevesinde
elektriksizdir. Tali hatlarda ise elektrikli hat uzunlu¤u 354
ödenek tekliflerinde Ankara-‹stanbul, Ankara-Konya H›zl› Tren
km'dir.
projelerine öncelik verilmektedir. Ayr›ca, demiryolu yenileme-
leri için ray temini ve yol mekanizasyon yat›r›mlar›na ve demir-
DEM‹RYOLLARI HAT UZUNLU⁄U (2003-2007) (km) yolu iflletmecili¤inde maliyet düflürücü etki yapabilecek tedbir-
lerin gerektirdi¤i yat›r›mlara öncelik verilecektir.
elektriksiz elektrikli hat uzunlu¤u
10.000 11.000 Ulaflt›rma Bakanl›¤›’n›n yat›r›m faaliyetleri kapsam›nda yer alan
10.990
ve 2008 y›l›n›n ilk alt› ay›nda çal›flmalar›na bafllanan ya da çal›fl-
8.000
10.991 malar› devam eden demiryolu projeleri afla¤›da belirtilmektedir:
10.980
6.000 10.984
10.970 • Gebze- Haydarpafla, Sirkeci- Halkal› Banliyö Hatt›n›n ‹yileflti-
4.000 10.973 rilmesi ve Demiryolu Bo¤az Tüp Geçifli ‹nflaat› (MARMARAY)
10.968 10.960
2.000 10.959
10.950
• Menemen Alia¤a Çift Hatl› Demiryolu ‹nflaat›
0 10.940
• Kemalpafla Organize Sanayi Bölgesi Demiryolu Ba¤lant› Hat-
2003 2004 2005 2006 2007 t› ‹nflaat›
Kaynak: TCDD ‹statistik Y›ll›¤›, 2007 • Halkal›-Bulgaristan Hududu Demiryolu Hatt› Etüt Proje ve
Mühendislik Hizmetleri ‹fli
Demiryolu yo¤unlu¤u aç›s›ndan Türkiye, AB üyesi ülkelerle
• Sivas-Erzincan-Erzurum-Kars Demiryolu Hatt›’n›n Etüd Proje
karfl›laflt›r›ld›¤›nda en az yo¤unlu¤a sahip ülkedir. Ana flehirler
‹flleri
aras›ndaki hatlarda tafl›mac›l›k eskimifl bir altyap› üzerinde
• Ankara-‹zmir H›zl› Demiryolu Projesi
sürdürülmektedir. Demiryolu altyap›s›n›n en önemli problemi
büyük nüfuslu flehirler aras›ndaki demiryolu hatlar›n›n yüksek • Türkiye-Gürcistan-Azerbaycan (Kars-Ah›lkek-Tiflis) Demiryo-
h›z ve kaliteli servise uygun olmamas›d›r. Kilometre bafl›na lu Hatt›
toplam trafik birimi göz önüne al›nd›¤›nda Türkiye AB ortala- • Toprakkale-Kilis-Çobanbey-Nusaybin-Cizre-Silopi-Habur De-
mas› olan 3,2’nin oldukça alt›ndad›r. miryolu
Teknolojik olarak yenilenmedi¤i gibi var olan sistemi dahi koru- • Tekirda¤-Muratl› Demiryolu Alt-Üst Yap› ‹nflaat›
namayan demiryollar› 20 y›lda 11 milyar dolar zarar etmifltir. • Ankara-‹stanbul Sürat Demiryolu ‹nflaat›
2003 y›l›ndan itibaren demiryollar›nda hareketlenme gözlen- • Atatürk ve Sabiha Gökçen Havalimanlar›na Demiryolu Ba¤-
mektedir. lant›lar›
Demiryollar›n›n 185,7 milyon TL olan 2003 y›l› yat›r›mlar›,
2004 y›l›nda 361,8 milyon TL’ye, 2005 y›l›nda 421,0 milyon B.1.2. Karayolu Sektörü
TL’ye, 2006 y›l›nda ise 836,1 milyon TL’ye yükselmifltir. 2007 Türkiye'de yük tafl›mac›l›¤›n›n %90'› ve yolcu tafl›mac›l›¤›n›n
y›l›nda 799,8 milyon TL’lik yat›r›m gerçeklefltirilen demiryolla- %95'i karayolu ile yap›lmaktad›r. 01.01.2008 tarihi itibar›yla
r› için DPT program›nda 2008 y›l› için 1,4 milyar TL’lik ödenek Türkiye’deki karayolu a¤›, 1.987 km'si otoyol, 31.333 km'si dev-
ayr›lm›flt›r. let yolu ve 30.579 km'si il yolu olmak üzere 63.899 km’dir.

DEM‹RYOLU YATIRIMLARINDA NAKD‹ GERÇEKLEfiMELER (2003-2007) KARAYOLLARI GENEL MÜDÜRLÜ⁄Ü YOL A⁄I (2007)
900,0 otoyollar
800,0 %3
836,1
700,0 799,8
(milyon TL)

600,0
500,0
361,8
400,0 il yollar› devlet yollar›
300,0 421,0 % 48 % 49
200,0
100,0 185,7
0,0
2003 2004 2005 2006 2007
Kaynak: TCDD ‹statistik Y›ll›¤›, 2007 Kaynak: Karayollar› Genel Müdürlü¤ü

SATIH C‹NS‹NE GÖRE YOL A⁄I (km)


Yol S›n›f› Asfalt Betonu Sathi Kaplama Parke Stabilize Toprak Geçit Vermez Toplam Uzunluk
Otoyollar 1.987 -- -- -- -- -- 1.987
Devlet Yollar› 6.538 24.205 49 213 106 222 31.333
‹l Yollar› 868 26.414 109 1.583 841 764 30.579
Toplam 9.393 50.619 158 1.796 947 986 63.899
Kaynak: Karayollar› Genel Müdürlü¤ü

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 69


2003 y›l› öncesi 6.101 km olan bölünmüfl yol uzunlu¤u ise bu- • Malatya-Elaz›¤-Bingöl
gün itibar›yla, 2.036 km otoyol, 6.355 km devlet ve il yolu ol- • Sivas-Y›ld›zeli-Tokat-Amasya
mak üzere toplam 6.616 km yolun eklenmesiyle 12.717 km’ye
• fianl›urfa-Habur
ulaflm›flt›r.
• K›r›kkale-K›rflehir-Kayseri
Orta Vadeli Programda, karayolu yat›r›mlar›ndan, Ankara-
Samsun-Sarp, Yalova-Bursa-‹zmir, Sivrihisar-Afyon-‹zmir, Ada- • Ankara-Aksaray Ayr›m›-Kulu-Konya
pazar›-Bozüyük, Afyon-Dinar-Çardak, K›nal›-Tekirda¤-‹psala • Ankara-Aksaray-Ere¤li
güzergahlar›nda yer alan bölünmüfl yol projeleri ile bitümlü s›- • Ankara-Afyon-‹zmir
cak kar›fl›m kaplama (BSK), köprü yap›m-onar›m projelerine, • Sivrihisar-Eskiflehir-Bursa
devam eden otoyol projelerinden Kemerhisar-Pozant› Otoyolu
• Afyon-Sand›kl›-Burdur-Antalya
ve fiziki gerçekleflmesi %90’›n üzerinde bulunan otoyol ve
ba¤lant› yolu projeleri ile mevcut otoyol sisteminin korunmas›- • Gümüflova-Gerede Otoyolu Kesim-2 (Bolu Da¤› Geçifli)
n› ve etkin kullan›m›n› sa¤layacak; üstyap› iyilefltirme, trafik • ‹zmir-Çevre Yolu-Ayd›n Otoyolu
güvenli¤i, köprü ve viyadüklerin onar›m› ve ‹stanbul çevre yol- • Gaziantep-fianl›urfa Otoyolu (Gaziantep Çevreyolu dahil)
lar› üzerindeki viyadük ve köprülerin depreme karfl› güçlendi-
• Bursa Çevreyolu
rilmesine yönelik projelere önem ve öncelik verilmesi öngörül-
mektedir. • Yalova Ayr›m›-Karacabey Köprülü Kavfla¤› Kesimi
Y›llar itibar›yla bütçe dönemi faaliyetlerine bak›ld›¤›nda Kara- • Yalova Ayr›m›-Turanköy Köprülü Kavfla¤› Kesimi
yollar› Genel Müdürlü¤ü’nün 2007 y›l›nda 1 milyar 877 milyon • Kemerhisar-Pozant› Otoyolu
104 bin TL yat›r›m harcamas› gerçeklefltirdi¤i görülmektedir. • Sismik Takviye Projeleri
2008 y›l› bütçesinden Karayollar› Genel Müdürlü¤ü’ne tahsis
edilmesi öngörülen toplam ödenek miktar› ise 1 milyar 759 mil- B.1.3. Denizyolu Sektörü
yon 491 bin TL olup, bu rakam konsolide bütçenin %1,5’ini olufl-
Dünya yük tafl›mac›l›¤›n›n %80’inden fazlas›n›n denizyolu ile
turmaktad›r.
yap›lmas›na karfl›n Türkiye'de d›fl ticaret trafi¤inin %86,3’ü,
dahili yük tafl›mac›l›¤›n›n ise %1,2’si denizyolu ile yap›lmakta-
KARAYOLLARI GENEL MÜDÜRLÜ⁄ÜNÜN BÜTÇE DURUMU VE d›r. Deniz filomuz dünya s›ralamas›nda 1996 y›l›nda 16. s›raday-
KONSOL‹DE BÜTÇEYE ORANI (2003-2008) ken bu tarihten itibaren düflüfle geçmifl ve 2007 y›l›nda 26. s›-
KGM Bütçe (TL) Oran (KGM rada yer alm›flt›r.
Y›llar Konsolide Bütçe (TL) Bütçe/Konsolide
Yat›r›m* Toplam Bütçe)(%)
Türkiye’de 2002 y›l›nda 37 adet tersane varken 2007 y›l›nda
bu rakam 77’ye ç›km›flt›r. Bunlara ek olarak 61 adet yeni tersa-
2003 1.454.695.000 2.348.106.000 147.230.170.000 1,6
nenin proje ve yat›r›m çal›flmalar› da halen devam etmektedir.
2004 1.303.139.000 2.301.875.000 150.556.129.000 1,5
Bu yat›r›mlar da tamamland›¤›nda toplam tersane say›s› 138
2005 2.356.830.000 3.482.771.000 156.088.874.910 2,2
olacakt›r.
2006 2.714.700.000 3.963.346.000 170.156.782.052 2,3
2007 1.877.104.000 3.408.388.000 202.770.978.858 1,7 2002 y›l›nda 550.000 DWT/y›l olan proje kapasitesi ise 2007
2008 1.759.491.000 3.391.135.000 223.535.698.209 1,5 y›l›na kadarki 6 y›ll›k süreçte yaklafl›k %400 büyüyerek 1,98
Kaynak: Karayollar› Genel Müdürlü¤ü / *Kamulaflt›rma Hariç. milyon DWT’a ulaflm›fl bulunmaktad›r.
Not: Otoyol Gelirleri, 1985 y›l›ndan itibaren ATV, 1986 y›l›ndan itibaren KOF ve 1998 y›-
l›nda Özellefltirme Ödene¤inden al›nan ödenekler dahil edilmemifltir. Deniz araçlar› ihracat› da art›fl trendi içerisindedir. 2005 y›l›
içerisinde 1,25 milyar dolarl›k ihracat yapan sektör, 2007 y›l›
IX. Plan döneminde, 2006 y›l›nda 9.441 km olan karayolu bö- sonunda 1 milyar 623 milyon dolar düzeyine ulaflm›flt›r.
lünmüfl yol uzunlu¤unun, 2013 y›l›nda 15.000 km’ye ulaflarak
2003 y›l›nda yürürlü¤e giren liman ücret ve tarifelerinde yap›lan
2007-2013 döneminde 5.559 km art›fl göstermesi ve 2006 y›-
düzenlemeler neticesinde limanlar›n hareketlili¤i artm›fl, TCDD
l›nda 7.500 km olan BSK kaplamal› devlet ve il yolu uzunlu¤u-
limanlar›n›n geliri 2007 y›l›nda 324 milyon TL’ye ulaflm›flt›r.
nun, 2013 y›l›nda 14.500 km’ye ulaflarak 2007-2013 döneminde
7.000 km art›fl göstermesi hedeflenmektedir.
L‹MANLARIN GEL‹R-G‹DER DURUMU (bin TL) (2003-2007)
Karayollar› Genel Müdürlü¤ü’nün yat›r›m faaliyetleri kapsa- 2003 2004 2005 2006 2007
m›nda yer alan ve 2008 y›l›nda yap›m çal›flmalar› devam eden Gelirler 329.675 344.335 353.820 414.245 324.298
karayolu projeleri afla¤›da belirtilmektedir. Giderler 165.963 191.751 512.148 216.357 209.275
• Karadeniz Sahil Yolu Kar/Zarar 163.712 152.584 138.672 197.888 115.022
Gelirin Gideri
• Ankara-Samsun 199 180 164 191 155
Karfl›lama Oran› (%)
• Ankara-Akyurt-Çank›r›-Kastamonu Kaynak: TCDD ‹statistik Y›ll›¤› 2003-2007
• Afyon-Konya-Ere¤li-(Aksaray-Pozant›)Ayr›m›
• Bozüyük-Mekece-Adapazar› Ulaflt›rma Bakanl›¤›’n›n yat›r›m faaliyetleri kapsam›nda yer
• ‹zmit-Yalova alan ve 2008 y›l›n›n ilk alt› ay›nda çal›flmalar›na bafllanan ya da
• Bozüyük-Kütahya-Afyon çal›flmalar› devam eden denizyoluna ait projeler afla¤›da belir-
tilmektedir.
• K›nal› Ayr.-Tekirda¤-‹psala

70
• Sakarya-Karasu Liman› • Elaz›¤ Havaalan› Yeni Pist Yap›m› ve Müteferrik ‹fller ‹nflaat›
• Sürmene Yeniçam Tersanesi • Bal›kesir Körfez Havaalan› Pat Saha Gelifltirilmesi
• Ordu Fatsa Motor ‹skelesi • Kütahya-Afyon-Uflak Bölgesel Havaalan›
• Bitlis Adilcevaz ‹skelesi
• Karadeniz Ere¤li Tersaneler Bölgesi Mendirek ve Tersane Li- B.2. Enerji
man› Birincil enerji kaynaklar› arz›, ülke temelinde ve dünya genelin-
• Samsun Tekkeköy Mendirek ve Tersane Liman› de GSMH’lerin yaklafl›k %6-7’sini oluflturmaktad›r.
• Çandarl› Liman› Türkiye, çevresindeki ülkelerin zengin enerji kaynaklar› nedeniy-
• Mersin Taflucu Feribot Yanaflma Yeri le petrol ve do¤algaz boru hatlar›yla dünyan›n "enerji köprüsü"
olmaya çal›flmaktad›r. Önümüzdeki 20–25 y›ll›k dönemde AB ül-
• Sinop Kale Surlar› Koruma Mendire¤i
kelerinin genel enerji tüketimi içerisinde petrolün a¤›rl›¤›n›n sü-
• Bart›n Amasra Yolcu ‹skelesi rece¤i, ayr›ca do¤algaz kullan›m›nda da önemli bir art›fl olaca¤›
• ‹zmir Karaburun Yolcu ‹skelesi öngörülmektedir. Bu süreçte geçifl ülkesi konumundaki Türki-
ye’nin de önemi artmaktad›r. Dünyadaki petrol ve do¤algaz re-
B.1.4. Havayolu Sektörü zervlerinin yaklafl›k %75’inin Ortado¤u, Hazar Bölgesi, Avrupa
Türkiye genelinde 2007 y›l› sonu itibar›yla, trafi¤e aç›k 38 ha- ve Rusya Federasyonu’nda bulundu¤u ve Türkiye’nin de bu co¤-
vaalan›nda tafl›nan yolcu say›s› 66.463.286 kifliyi, tafl›nan yük rafyan›n ortas›nda yer ald›¤› dikkate al›nd›¤›nda bu bölgede geli-
miktar› (bagaj-kargo-posta) ise 1.447.603 tonu bulmufltur. flecek ticaretten ülkemizin de büyük yararlar sa¤layaca¤› aç›kt›r.
2006 y›l›na göre tafl›nan yolcu say›s› ve yük miktar›nda Türkiye’de enerji üretimi her y›l %8-10 oran›nda artmaktad›r.
%13,1’lik art›fl olmufltur. Talebi karfl›lamak için enerji projelerine y›lda 3-4 milyar dolar
ayr›lmas› gerekti¤i hesaplanmaktad›r. Ancak 2007 y›l› bütçe-
HAVAYOLU YOLCU TRAF‹⁄‹ (2004-2007)
sinden Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanl›¤›’na ayr›lan pay 377,7
2007
2004 2005 2006 milyon TL ile s›n›rl› kalm›flt›r.
Gerçekleflme
Beklenen Gerçekleflen
Yolcu Oran› (%) Afla¤›daki tabloda birincil enerji kaynaklar›n›n kapasite ve yat›-
44.789.140 54.525.727 58.778.131 r›m maliyetleri görülmektedir.
Say›s› 66.962.587 66.463.286 99,3
Kaynak: Devlet Hava Meydanlar› ‹flletmesi

HAVAYOLU YÜK TRAF‹⁄‹ (2007) Birincil Yaklafl›k Birim Yaklafl›k Yat›r›m


Enerji Kapasite Maliyeti
Toplam Gelen Tarifeli D›fl Hat D›fl Hat Yat›r›m Maliyeti
Kayna¤› (MW) (milyar USD)
(milyon USD/MW)
Yük Yük Yük Yük Giden
Hidroelektrik 6.811 1,500 10.217
Trafi¤i Trafi¤i Trafi¤i Trafi¤i Yük Trafi¤i
Rüzgar ve Öteki
Yük Miktar› 1.125 1,400 1.575
1.447.603 719.182 918.104 1.054.708 531.220 Yenilenebilir
(ton)
Nükleer 4.500 2,000 9.000
Kaynak: Devlet Hava Meydanlar› ‹flletmesi Linyit 4.520 1,300 5.876
Do¤algaz 7.025 0,750 5.269
Son dönemde sivil havac›l›k sektörü dünyada ortalama %5 bü-
TOPLAM 23.981 1,332 31.937
yürken, Türkiye‘de bu oran %30 olmufltur. Eurocontrol ve IA-
Kaynak: TE‹Sfi (2004) “Türkiye Elektrik Enerjisi Üretim Planlama Çal›flmas›
TA taraf›ndan, Türkiye için 2015 y›l›nda öngörülen toplam tra- (2005-2020), RESS‹AD ve Deloitte Analizi
fik art›fl›n› Türkiye, 2005 y›l› içerisinde yakalam›flt›r.
Ulaflt›rma Bakanl›¤›’n›n yat›r›m faaliyetleri kapsam›nda yer alan 2007 y›l› geçici verilerine göre en çok enerji tüketimi sanayi
ve 2008 y›l›n›n ilk alt› ay›nda çal›flmalar›na bafllanan ya da çal›fl- sektöründe gerçekleflmektedir (%40). Enerji tüketiminde sa-
malar› devam eden havayolu projeleri afla¤›da belirtilmektedir. nayi sektörünü %31 ile konut sektörü takip etmektedir.

SEKTÖREL ENERJ‹ TÜKET‹M‹ ve TALEB‹ (bin TEP)*


Nihai Enerji Çevrim Toplam Enerji
Y›llar Konut Sanayi Ulaflt›rma Tar›m Enerji D›fl›
Tüketimi/Talebi Sektörü Tüketimi/Talebi
2003 19.634 27.777 12.395 3.086 2.098 64.990 18.836 83.826
2004 20.252 29.358 13.907 3.314 2.174 69.005 18.814 87.818
2005 22.923 28.084 13.849 3.359 3.296 71.510 19.564 91.074
2006 23.677 30.996 14.994 3.610 4.163 77.441 22.201 99.642
2007** 26.504 34.365 16.746 3.817 4.386 85.818 20.058 105.876
2008 38.308 25.720 17.700 3.985 2.387 88.100 23.533 111.633
2010 43.585 29.019 19.915 4.370 2.513 99.402 26.872 126.274
2015 57.633 38.507 26.541 5.443 2.844 130.968 39.186 170.154
2020 78.732 47.549 34.039 6.753 3.219 170.292 52.132 222.424
Kaynak: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanl›¤›
*2003-2007 verileri tüketimi, 2008-2020 verileri talebi ifade etmektedir. **geçici veriler

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 71


B.3. Telekomünikasyon DS‹ Projeleri
Telekomünikasyon sektörü, ekonomik ve sosyal kalk›nman›n • fi›rnak-Silopi Baraj›
itici gücü konumunda, dinamik bir yap›ya sahip bir sektördür. • Cumhuriyet Ar›tma Tesisi
Türkiye telekomünikasyon pazar›nda son y›llarda iflletmeci sa- • fi›rnak Uludere Ball› Baraj›
y›s› artm›fl, hane bafl› sabit telefon say›s›, mobil telefon penet-
rasyon oran›, geniflbant abone say›s› gibi temel göstergelerde • Büyük Karaçay Baraj›
önemli iyileflmeler sa¤lanm›flt›r. Telekomünikasyon pazar›n›n • Hakkari Beyyurdu ve Aslanda¤› Bar
toplam hizmet gelirlerinin 2007 y›l› sonu itibar›yla 21 milyar TL • fi›rnak Kavflakdere Baraj›
dolay›nda gerçekleflmesi beklenmektedir. • Hakkari Çocuktepe ve Gölgeliyamaç barajlar›
Telekomünikasyon sektöründe sabit telefon altyap›s›na yap›lan • fi›rnak Baraj›
yat›r›mlar›n mobil yat›r›mlara göre düflük kald›¤› gözlenmektedir.
• fi›rnak Musatepe, Çetintepe Barajlar›
TÜRK TELEKOM ve MOB‹L ‹fiLETMEC‹LER‹N‹N • Ad›yaman ‹çmesuyu inflaat›
TELEKOMÜN‹KASYON YATIRIMLARI • Siirt ‹çmesuyu Ar›tma
sabit yat›r›m mobil yat›r›m Özellikle ‹stanbul ve Ankara Büyükflehir Belediyelerine ba¤l›
3
2,89 2,59 kurulufllar ‹SK‹ ve ASK‹ önemli projeler yürütmektedirler.
2,5
(milyar USD)

2 1,9
1,83 Belediye Projeleri
1,5
1 1,02 • ‹SK‹ Firuzköy At›ksu Tünel ‹nflaat›
1,04
0, 0,65 0,76 • ASK‹ Ankara ‹ncek Yolu Deflarjlar›
0,63
5 0,36 0,37 0,35 0,38 0,53
0,19 0,23 • ‹SK‹ K. Çekmece At›k Su K›smi Yenileme
0
2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 • ‹SK‹ Boru ‹tme ve MakroTünel
Kaynak: Türkiye Telekomünikasyon Sektöründeki Geliflmeler ve E¤ilimler 2007 Y›l› • ‹SK‹ Üsküdar At›k ve ‹çme Suyu Hatt› Yenileme
Raporu
• ‹SK‹ Bak›rköy At›ksu ve ‹çmesuyu
Ulaflt›rma Bakanl›¤›’n›n yat›r›m faaliyetleri kapsam›nda yer • ASK‹ Ankara Pissu ve Ya¤mursuyu Hatt›
alan ve 2008 y›l›n›n ilk alt› ay›nda çal›flmalar›na bafllanan ya da • ASK‹ Ankara ‹çmesuyu Hatlar›
çal›flmalar› devam eden telekomünikasyon projeleri afla¤›da
• ASK‹ Alt›nda¤ ‹lçesi Kanalizasyon
belirtilmektedir.
• ‹SK‹ ‹çme suyu hatt› bak›m yenileme
• Milli E¤itim Bakanl›¤›’na Ba¤l› Okullara Bilgi Teknolojileri S›n›-
• ASK‹ Çankaya Gölbafl› Kanalizasyon
f› Kurulmas›
• Kamu ‹nternet Eriflim Merkezi Kurulmas› B.5. Boru Hatt› Yat›r›mlar›
• ‹nternet Altyap›s› Olmayan Okullar›n ‹nternet Altyap›s›n›n Boru hatt› ile do¤al gaz ve petrol tafl›ma altyap› yat›r›mlar› BO-
Kurulmas› TAfi Boru Hatlar› A.fi. taraf›ndan yürütülmektedir. 1974 y›l›nda
Irak petrolünün bir bölümünü boru hatt› ile Türkiye üzerinden
B.4. Su ve Kanalizasyon Yat›r›mlar› Akdeniz'e tafl›yarak dünya pazarlar›na ulaflt›r›lmas›n› sa¤la-
Su ve kanalizasyon yat›r›mlar› Orta Vadeli Program’da öncelik- mak üzere kurulan BOTAfi bu görevini 1986 y›l›na kadar petrol
li yat›r›mlar olarak ele al›nm›fl ve 2009 y›l›nda var olan proje- tafl›mac›l›¤›yla, bu y›ldan günümüze kadar do¤al gaz ithalat ile-
lerin bitirilmesi hedeflenmifltir. Öte yandan tüm dünyada bu tim ve sat›fl faaliyetlerini de ekleyerek sürdürmüfltür.
projeler önemsenmektedir. Birleflmifl Milletler Genel Kurulu Orta Vadeli Yat›r›m Program›’nda (2009-2011) boru hatt› sek-
2008 y›l›n› Uluslararas› Kanalizasyon y›l› ilan etmistir. Su ve töründe; sanayi kullan›m potansiyeli yüksek, çevre sorunlar›
kanalizasyon yat›r›mlar› Devlet Su ‹flleri Genel Müdürlü¤ü ve bulunan ve nüfus yo¤unlu¤u fazla yörelere eriflime öncelik ve-
Büyükflehir Belediyeleri taraf›ndan yürütülmektedir. rilmesi, iletim ve da¤›t›m yat›r›mlar›n›n efl zamanl› olarak yürü-
DS‹ Genel Müdürlü¤ü tar›m, enerji, hizmetler (içme, kullanma tülmesi öngörülmektedir.
ve sanayi suyu temini) ve çevre olmak üzere dört ana sektör- Mevcut ham petrol boru hatt› uzunlu¤u 2.298 km olup, BO-
de faaliyetlerini sürdürmektedir. DS‹'nin infla etti¤i su depola- TAfi’›n iflletmecili¤ini üstlendi¤i 1.076 km uzunlu¤undaki Bakü
ma tesisleri (baraj, gölet, hidroelektrik santral ve taflk›n koru- Tiflis Ceyhan Ham Petrol Boru Hatt› da dahil olmak üzere, top-
ma); bir taraftan geliflen sanayiye hidroelektrik enerji sa¤la- lam petrol boru hatt› uzunlu¤u 3.374 km’dir. 2007 y›l› sonu iti-
makta, bir taraftan da arazi sulamaktad›r. Ayr›ca içme suyu te- bar›yla do¤al gaz iletim ve da¤›t›m boru hatt› uzunlu¤u ise top-
min etmekte ve taflk›nlar› engellemektedir. lam 9.798 km’dir.
DS‹, yetersiz ödeneklerle azami yarar sa¤lamak amac›yla yat›- Devam eden önemli boru hatt› yat›r›m projeleri,
r›mlar›n 20 y›ll›k ortalama bitifl süresini, kademeli olarak 12, 6 ve
• Do¤u Anadolu Do¤al Gaz Ana ‹letim Hatt›
3 y›la indirmeyi hedeflemektedir. Bu nedenle yürümekte olan
inflaatlarda öncelik s›ralamas› yap›larak fiziki gerçekleflmesi • Dörtyol-Ceyhan Ham Petrol Boru Hatt›
%70’ler üzerindeki projeler daha fazla ödenek tahsis edilmek • Tuz Gölü Do¤al Gaz Yeralt› Depolama‘d›r.
suretiyle bir an önce bitirilerek yarara dönüfltürülmektedir.

72
Devam Eden ‹letim Hatlar› Çap› Tarihi taraf›ndan onaylanarak 25 Ocak 2007 tarihinde projenin ana
Do¤u Karadeniz Hatt› (Faz I) 16"-24", 96 km 2005 yararlan›c›s› olan Ulaflt›rma Bakanl›¤›na sunulmufltur.
Do¤u Karadeniz DGBH (Faz II) 12"-18", 73 km 2005
Do¤u Karadeniz DGBH (Faz III) 16", 114 km 2005 • Türkiye Limanlar›nda ve Liman Alanlar›nda Deniz Güvenli¤inin
Ordu-Giresun DGBH (Faz I) 14", 99 km 2005 Gelifltirilmesi Projesi
Azerbaycan-Türkiye (fiah Deniz) DGBH 42", 112 km 2005
Projenin amac›, gemi trafi¤inin yo¤un ve riskli oldu¤u, tehlike-
Azerbaycan-Türkiye (Faz II) DGBH 42", 112 km 2005
li yüklerin büyük bir k›sm›n›n elleçlendi¤i, yolcu tafl›mac›l›¤›n›n
Azerbaycan-Türkiye (Faz III) DGBH 42", 520 km 2005
ve gemi söküm iflleminin yap›ld›¤› limanlarda güvenli¤i art›ra-
Türkiye-Yunanistan DGBH (Kara K›sm›) 36", 193 km 2005
rak, AB müktesebat›n›n uygulamas› için Denizcilik Müsteflarl›-
Türkiye-Yunanistan DGBH (Deniz K›sm›) 36", 17 km 2005
¤›’n›n idari kapasitesinin güçlendirilmesini sa¤lamakt›r.
Van DGBH 14", 193 km 2005
Devam eden da¤›t›m ve ba¤lant› hatlar› Sözleflme Tarihi
• Ulaflt›rma Altyap› ‹htiyaç De¤erlendirmesi Etüdü
Adana-‹skenderun-Osmaniye Hatt› 2005
(Transport Infrastructure Needs Assessment - TINA)
Tarsus-Mersin Hatt› 2005
Malatya-K.Marafl-G.Antep Hatt› 2005 AB Türkiye üyelik müzakerelerinin 21. fasl› olan TransAvrupa A¤-
Karacabey-Mustafa Kemal Pafla Hatt› 2005 lar› (TEN) fasl›n›n ana konusu üyelikle birlikte ülkemizde AB’nin
Ordu-Giresun Hatt› (Faz II ve III) 2005 TransAvrupa Ulaflt›rma A¤lar›’na (TENT) dahil olacak ulafl›m
Sivas Kompresör ‹stasyonu Yap›m ‹fli 2006 altyap›s›n›n belirlenmesidir. Bu çerçevede, TINA projesi kapsa-
Muhtelif OSB ve Sanayi Tesisleri Hatt› 2006 m›nda trafik tahminlerine dayal› olarak demiryolu ve karayolu
Çank›r›-Kastamonu-Tosya Hatt› 2005 a¤lar› ile liman ve havaalanlar› belirlenecek olup, söz konusu ula-
Edirne-Tekirda¤ Hatt› 2006 fl›m altyap›s› TEN fasl›nda yap›lacak olan müzakerelere zemin
Meriç Nehir Geçifli Hatt› 2006 teflkil edecektir. Ayr›ca, TINA projesi sonucu belirlenen ulafl›m
Bozüyük-Seçköy/Yumurtatepe-Seçköy
2006
a¤lar› üzerinde yer alan projelere, Kat›l›m Öncesi Mali Yard›m
Kapasite Art›r›m› Arac› (Instrument for PreAccession-IPA) gibi AB fonlar›n›n ya da
CS-3 Muallim/Alia¤a Pig-Alia¤a RMA-ENKA Avrupa Yat›r›m Bankas› (AYB) ya da öteki uluslararas› finans ku-
2006
Kapasite Art›r›m›
rulufllar›n›n kredilerinin kullan›lmas› da mümkün olabilecektir.

• Türkiye’de Enerji Verimlili¤inin ‹yilefltirilmesine Dair AB Efllefltirme


C. AVRUPA B‹RL‹⁄‹ SÜREC‹ ve ALTYAPI YATIRIMLARI (Twinning) Projesi
• Türk Karayolu Tafl›mac›l›k Sektörüne Destek Projesi AB’nin enerji verimlili¤i politikalar› ve uygulamalar› konusunda
teknik yard›m, bilgi transferi ve e¤itim yoluyla Avrupa’daki
AB’nin kara ulaflt›rmas› mevzuat›na gerek müktesebat gerek
benzerlerine uygun bir enerji verimlili¤i çerçevesinin Türki-
uygulama baz›nda uyum sa¤lanmas› amac›yla haz›rlanan pro-
ye’de oluflturulmas›n›n hedeflendi¤i proje ayn› zamanda yasal
je, üç bileflenden oluflmaktad›r; efllefltirme (twinning), hizmet
ve kurumsal yap›n›n kuvvetlendirilmesi, enerji tasarrufu potan-
ve ekipman tedariki. Projede ulafl›lmas› beklenen hedef, Türk
siyelinin belirlenmesi ve bilinçlendirme faaliyetlerinin yürütül-
kara ulaflt›rmas› sektöründe AB müktesebat› ile uyumlu yasal
mesini kapsamaktad›r.
ve kurumsal çerçevenin oluflturulmas› ve gelifltirilmesidir. Uz-
manlarca haz›rlanan rapor ve öneriler de göz önüne al›narak • Binalarda Enerji Verimlili¤i Konusunda Kamuoyu Bilincinin Art›r›lmas›
uyum çal›flmalar› yürütülmektedir. Proje kapsam›nda yap›lan Projesi
çal›flmalar›n katk›s›yla haz›rlanan “Tehlikeli Maddelerin Kara-
yoluyla Tafl›nmas› Hakk›nda Yönetmelik” 31 Mart 2007 tarihin- Binalarda enerjinin verimli kullan›m› konusunda kamuoyunun
de 26479 say›l› Resmi Gazete’de yay›mlanm›flt›r. Türk Karayo- bilinçlendirilmesi amac›na yönelik olarak, AB 2005 Mali ‹flbirli-
lu Sektörüne Destek Projesi’nin ikinci aya¤›n› oluflturan hizmet ¤i Programlamas› kapsam›nda desteklenen ve AB taraf›ndan
al›m› bilefleni ve 3. aya¤›n› oluflturan malzeme/ekipman al›m› 1,04 milyon Avro destek sa¤lanacak olan proje için 30.000 Av-
bilefleni 30 Kas›m 2006 tarihinde bafllam›flt›r. ro ulusal katk› pay› öngörülmüfl olup, projenin toplam bütçesi
1,07 milyon Avro’dur.
• Türk Demiryolu Sektörünün Yeniden Yap›land›r›lmas› ve
Güçlendirilmesi Projesi • Türkiye’deki S›n›r Ötesi Elektrik Ticaretinin ‹flleyifline ‹liflkin Koflullar›n
AB’deki En ‹yi Uygulamalara Uygun Olarak Gelifltirilmesi Projesi
Proje, demiryolunun yeniden yap›land›r›lmas› ve düzenlenmesi
alan›nda TCDD ve Ulaflt›rma Bakanl›¤›’na teknik yard›m, destek Türk elektrik sisteminin Avrupa elektrik sistemi ile entegrasyo-
ve e¤itim sa¤lamay› amaçlamakta olup, “Demiryolu Sektörü- nunun sa¤lanmas› amac›yla teknik altyap›n›n s›n›r ötesi ticare-
nün Organizasyonu (Efllefltirme Projesi), Yönetim Bilgi Sistemi, te uygun hale getirilmesi ve buna uygun hukuki altyap›n›n olufl-
Yeni TCDD Organizasyonu ve Hükümetle Mali iliflkiler” konula- turulmas› amaçl› proje TE‹Afi taraf›ndan yürütülmektedir.
r›ndaki dört bileflenden oluflmaktad›r. Efllefltirme projesi kapsa-
• Düzenleyici Kurum Bilgi Sistemi Projesi
m›nda demiryolu sektörünü düzenleyen Genel Demiryolu Çer-
çeve Kanunu ve TCDD Kanunu taslaklar› ile bunlar› tamamlay›- EPDK taraf›ndan yürütülen proje ile EPDK’n›n enerji piyasalar›-
c› nitelikteki Demiryolu Emniyeti, Demiryolu ‹flletme Lisans›, n› etkin bir biçimde düzenlemesi ve denetlemesini desteklemek
Demiryollar›nda Karfl›l›kl› ‹flletilebilirlik ve Demiryolu Altyap›s›- amac›na yönelik olarak düzenleyici bilgi sistemleri yap›s›n›n
na Eriflim yönetmelik taslaklar› haz›rlanm›fl ve proje liderleri oluflturulmas› öngörülmektedir.

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 73


D. BÖLGESEL KALKINMA PROJELER‹ 2005 y›l›ndan itibaren yürürlü¤e konulan yeni k›rsal kalk›nma
stratejisi kapsam›nda KÖYDES ve BELDES projeleri k›rsal kesi-
Befl y›ll›k kalk›nma planlar› çerçevesinde, bölgesel dengesizlik- min yol ve içme suyu gibi en temel altyap› hizmetlerinin karfl›-
leri azaltmak ve kalk›nmay› teflvik etmek amac›yla, baz› bölge- lanmas›nda önemli katk›lar sa¤lamaktad›r. KÖYDES projesi
sel kalk›nma planlar› ve kalk›nma planlar›n›n sektörel öncelik- kapsam›nda bugüne kadar toplam 4,7 milyar TL ödenek tahsis
lerini mekansal boyutlara entegre eden entegre bölgesel kal- edilmifltir. Biten yol projeleriyle, 6.130 km ham yol, 49.762 km
k›nma planlar› haz›rlanm›flt›r. Bunlar aras›nda en önemlileri, stabilize yol, 62.820 km asfalt yol ve 1.567 km beton yol yap›l-
Güneydo¤u Anadolu Projesi (GAP), Do¤u Marmara Planlama m›flt›r. Biten içme suyu projeleriyle 3.483 susuz ünite ve
Projesi, Antalya Projesi, Çukurova Bölgesi Projesi, Zonguldak- 22.695 suyu yetersiz ünite suya kavuflturulmufltur. Projeden
Bart›n-Karabük Bölgesel Kalk›nma Projesi, Do¤u Anadolu Pro- yararlanan nüfus büyüklü¤ü 2008 itibar›yla 11,8 milyona ulafl-
jesi ve Do¤u Karadeniz Bölgesel Kalk›nma Plan›’d›r. Bölgesel m›flt›r. Proje kapsam›na giren yerleflim yeri say›s› ise yaklafl›k
kalk›nma planlar›nda altyap›n›n gelifltirilmesi yönünde, sulama, 34 bin köy ve 47 bin köy ba¤l›s› olmak üzere 81 bin ünite ola-
enerji, ulaflt›rma ve sosyal fiziki altyap› projeleri yeralmaktad›r. rak gerçekleflmifltir. 2009 y›l›nda da bu proje için 500 milyon
2008 y›l›nda Bölgesel Kalk›nma Planlar›’n› desteklemek üzere, TL ödenek ayr›lm›flt›r.
Kalk›nma Ajanslar› ve bölgesel geliflmeler liderlik yapacak mo-
tor kentleri içeren Cazibe Merkezleri Program› da devreye al›n- Küçük belediyelere hizmet götürmek amac›yla BELDES projesi
m›flt›r. bafllat›lm›flt›r. 2007 ve 2008 y›llar›nda 81 ilde uygulanm›fl olan
projede; nüfusu 10 binin alt›nda bulunan belediyelere altyap›
18 Haziran 2008 tarihli Resmi Gazete’de Öncelikli Bölgesel projelerinde destek sa¤lanm›flt›r. Proje kapsam›nda 2007 y›l›n-
Ekonomik Kalk›nma ve Sosyal Geliflme Projeleri’ne iliflkin Bafl- da 2.556 belediyeye 333,5 milyon TL ve 2008 y›l›nda 2.553
bakanl›k genelgesi yer alm›flt›r. Genelgede, ekonomik kalk›nma belediyeye 300 milyon TL ödenek tahsis edilmifltir. Tahsis edi-
ve sosyal geliflme sürecini h›zland›rarak, bölgeler aras›ndaki len toplam ödenek büyüklü¤ü 633,5 milyon TL’ye ulaflm›flt›r.
göreceli geliflmifllik fark›n› azaltmak, k›rsal alandaki verimlili¤i Proje kapsam›nda 2007-2008 döneminde; 1.096 içme suyu,
ve istihdam olanaklar›n› art›rarak, sosyal istikrar, ekonomik bü- 5.479 yol ve 141 kanalizasyon projesi olmak üzere 6.716 proje
yüme gibi milli kalk›nma hedeflerine katk›da bulunmak üzere Aral›k 2008 itibar›yla tamamlanm›flt›r. 327 içme suyu projesi,
söz konusu projelerin tamamlanmas›n›n, hükümetin temel he- 1.311 yol projesi ve 131 kanalizasyon projesi olmak üzere 1.769
def ve önceliklerinden biri oldu¤u vurgulanm›flt›r. Söz konusu proje daha tamamlanma aflamas›na gelmifltir. Biten yol proje-
projeler, tar›m, sanayi, enerji, ulaflt›rma, turizm, k›rsal ve kent- leriyle, 4.428 km stabilize, 2.369 km asfalt ve 228 km beton
sel altyap›, e¤itim ve sa¤l›k gibi sektörler kapsam›nda planlan- yol yap›lm›flt›r. Biten içme suyu projeleriyle, 594 yeni tesis ve
m›fl proje, faaliyet ve çal›flmalardan oluflmaktad›r. 1989 y›l›nda 457 tesis gelifltirme projesi gerçeklefltirilmifltir. Projeden
bafllat›lan ve 2002-2007 döneminde yaklafl›k 8 milyar dolar yararlanan nüfus büyüklü¤ü 2008 itibar›yla 7,7 milyona ulafl-
yat›r›m yap›lan GAP’›n h›zland›r›larak 5 y›ll›k süre içinde büyük m›flt›r.
ölçüde tamamlanmas› ve bir an önce hizmete sunulmas› ama-
c›yla 2008 May›s ay›nda GAP Eylem Plan› (2008-2012) uygula-
maya konulmufltur. GAP kapsam›nda yaln›zca sulama projeleri
yaklafl›k 50 adet, karayolu projeleri ise 30 adet olmak üzere
önemli projeler yürütülmektedir.
8 y›l önce bafllat›lmas›na karfl›n önemli geliflme sa¤lanamayan
DAP projesinin de h›zland›r›lmas› yönünde çal›flmalar planlan-
m›flt›r.
2009 Yat›r›m Program› öncelikleri içerisinde de Bölgesel Eko-
nomik Kalk›nma Planlar› yeralm›flt›r.
Planlanan projelerin gerçeklefltirilmesinde, kalan ifllerin yeni-
den tasar›m› ve ihalesi dahil olmak üzere azami oranda maliyet
tasarrufu sa¤layacak her türlü önlem al›narak projelerin fi-
nansman gereksiniminin azalt›lmas› ve projelerin bitifl süresi-
nin öne çekilmesi, yeterli kamulaflt›rma ödene¤inin öncelikle
ve zaman›nda tahsis edilmesi, ihtiyaç duyulan toplulaflt›rma ve
tarla içi gelifltirme hizmetlerinin sulama projeleriyle paralel gö-
türülmesi, belirlenen öncelikli projelere, yeni yasal düzenleme-
lerle sa¤lanan ek olanaklarla genel yat›r›m düzeyi de koruna-
rak, bütçe haz›rl›klar›nda yeterli ödenek tahsis edilmesi ve ihti-
yaç duyulmas› halinde y›l içinde yedek ödenek tertiplerinden
ilave kaynak tahsisi, ayr›lan y›ll›k ödeneklerin bölgelerin çal›fl-
ma koflullar› dikkate al›narak öncelikle serbest b›rak›lmas› ve
projelerin ihtiyac› olabilecek kredi baflvurular›n›n zaman yitiril-
meden sonuçland›r›lmas› öngörülmektedir.

74
Yurtiçi Müteahhitlik Hizmetleri
ve Belgelendirme
‹nflaat taahhüt sektörü, Türkiye ekonomisi içinde, Cumhuri- s›na karfl›n bu rapor, ç›kan sonuçlar itibar›yla Türkiye’yi de ya-
yet'in ilan› ile geliflmeye bafllayan önemli bir sektördür. 1950 k›ndan ilgilendirir niteliktedir.
y›l›na kadar süren dönemi, Türk firmalar›n›n deneyim ve know- Araflt›rma sonuçlar›na göre kat›l›mc›lar›n inflaat projelerinin
how edinme süreci olarak nitelendirmek mümkündür. gerçeklefltirilmesinde karfl› karfl›ya kal›nan en büyük zorluklar
‹nflaat müteahhidinin tan›m›, “bir projeyi, iflverene karfl›, zama- s›ralamas›nda ilk befl s›ray›;
n›nda ve bütçesi içinde, kaliteli olarak tamamlamay› ve teslim • Nitelikli müteahhit firmalar›n bulunmamas›,
etmeyi taahhüt eden kifliler” fleklindedir. Müteahhitlik, bilgi,
deneyim, insangücü, makine park›, organizasyon, teminat mek- • Nitelikli iç kaynaklar›n k›tl›¤›,
tubu ve gerekti¤inde finans sa¤layabilecek kredibiliteyi gerek- • Artan yap› ve inflaat maliyetleri,
tirmektedir.
• Yönetim riskleri
Türk müteahhitlik sektörünün esas geliflimi 1950'li y›llarda bafl- • Çevresel etkenler alm›flt›r.
lam›flt›r. Daha önce yabanc› firmalarca yap›lmakta olan yol,
köprü, baraj, santral, havaalan› ve fabrika inflaatlar› gibi tekno- Müteahhit firman›n seçilmesinde gözönünde bulundurulmas› ge-
loji gerektiren büyük bay›nd›rl›k projelerini Türk firmalar› üst- reken öncelikli üç ana etken ise proje personelinin gücü ve yet-
lenmeye bafllam›flt›r. kinli¤i, firman›n itibar kalitesi ile sektörel uzmanl›¤› olmufltur.

1960'l› y›llarda çimento yat›r›mlar› yayg›nlaflm›fl, Seydiflehir Müteahhitlik hizmetlerinde Türkiye özelinde yaflanan bafll›ca
Alüminyum Tesisleri kurulmufl, bunlara paralel olarak Devlet sorunlar ise afla¤›da yer almaktad›r:
Su ‹flleri yat›r›mlar› bafllam›flt›r. • Müteahhitlik Ölçütleri
1970'li y›llarda ‹skenderun Demir-Çelik Tesisleri'nin yat›r›mlar› Müteahhitlik hizmetleri piyasas›na ç›kabilmek için herhangi bir
tamamen Türk firmalar› taraf›ndan gerçeklefltirilmifltir. Bu dö- önleyici ölçüt bulunmamaktad›r. Yasalara göre Maliye, Ticaret
nemde Türk müteahhit firmalar› büyük boyutlu ifl deneyimi ka- ve Sanayi Odalar›'na kay›t yapt›ran herkes müteahhitlik hizme-
zanm›fl, teknik ve mali büyümeyle birlikte kurumsallaflmaya ti verebilmektedir. Türkiye'de kamu ihalelerine kat›lmak için
yönelmifltir. Bay›nd›rl›k ve ‹skan Bakanl›¤›'ndan karne alan 100 bine yak›n
1980’lerin ikinci yar›s›ndan itibaren Türk müteahhitleri yurtd›- say›da müteahhit ve müteahhitlik firmas› bulunmaktad›r. Bu
fl›na aç›lm›fl, global piyasalarda 2001 krizi sonras›nda büyük ve firmalar›n yaklafl›k 70.000'i faaliyettedir. Karnesiz çal›flan fir-
kapsaml› projelerle ön plana ç›km›fllard›r. Bu sayede, Türk malarla bu say› 200.000'i bulmaktad›r. Türkiye'deki müteah-
inflaat sektörü inflaat ve yurtiçi müteahhitlik hizmetlerinde or- hitlik firmalar›n›n say›s›n›n, AB ülkelerindeki toplam müteah-
ganizasyon, planlama ve yönetim anlam›nda uluslararas› stan- hitlik firmalar› say›s›ndan fazla oldu¤u tahmin edilmektedir.
dartlarda daha ciddi projelere imza atar hale gelmifllerdir. Türkiye'de yaln›zca kamu sektörüne ifl yapan müteahhitlere
Müteahhitlik sektöründe temel amaç, hizmet kalitesini, befleri karne verilmesi nedeniyle özel sektörde ifl yapan müteahhitle-
ve fiziki sermayeyi gelifltirmek ve böylece ülkenin ekonomik ve rin say›s›na ve bilgilerine sa¤l›kl› olarak ulafl›lamamaktad›r.
sosyal gereksinimlerine uygun, ça¤dafl teknoloji ve uluslarara- Bunun önüne geçilmesi ve kalite güvencesi sa¤lanabilmesi
s› kurallarla uyumlu, çevreye duyarl› bir biçimde sektördeki amac›yla müteahhitlik firmalar› için belirli koflullar getirilmeli
katma de¤eri, döviz girdisini ve istihdam› art›rmak olmal›d›r. ve deneyim, ekipman, makine parkuru, sermaye ve organizas-
2008 y›l› Ocak-Haziran döneminde Bay›nd›rl›k ve ‹skan Bakanl›- yon kapasitesi gibi ölçütlerin de¤erlendirmeye kat›l›m›yla mü-
¤›’nca müteahhitlik hizmetleri kapsam›nda 108 adet yurtiçi mü- teahhit karnelerinde belirli s›n›fland›rmalar oluflturulmas› yo-
teahhitlik karnesi, 43 adet yurtd›fl› müteahhitlik belgesi, 36 adet luyla sertifikasyon sistemine geçilmelidir.
yurtd›fl› geçici müteahhitlik belgesi, 185 adet imar plan› yap›m› Türkiye'de faaliyet gösteren (ço¤unlu¤u Türkiye Müteahhitler
yeterlilik belgesi ve 1 adet harita müteahhitlik belgesi verilmifltir. Birli¤i üyesi) yaklafl›k 150 müteahhitlik firmas›, ülke inflaat ya-
t›r›mlar›n›n yaklafl›k %70'ini üstlenmektedir. Bu firmalar, ayn›
‹nflaat yap›mc›lar› ile müteahhitlik hizmetinin ayr›m› TOBB sek-
zamanda yurtd›fl› müteahhitlik hizmetlerinin de %90'›n› ger-
tör meclislerinde de ayr› meclisler halinde düzenlenmesiyle or-
çeklefltirmektedir. Oysa Almanya, Fransa, ‹ngiltere gibi gelifl-
taya konulmufltur.
mifl ülkelerde faaliyet gösteren bafll›ca müteahhitlik firmalar›-
n›n say›s› 5-10 aras›ndad›r. Bu firmalar aras›nda dahi birleflme-
A. YURT‹Ç‹ MÜTEAHH‹TL‹K H‹ZMETLER‹NDEK‹ SORUNLAR
lere ihtiyaç duyulmakta ve gerçeklefltirilmektedir.
KPMG flirketi taraf›ndan 2006 y›l›n›n son çeyre¤i itibar›yla, iz-
leyen befl y›l boyunca toplam inflaat harcamas› 70 milyar ABD • Kamu ‹hale Kanunu
dolar›n› aflacak olan kamu kurumlar›n›, gayrimenkul yat›r›m or- 2002 y›l›nda IMF'nin kredi önkoflulu olarak belirledi¤i ve bu
takl›klar›n›, ticari ve konutsal projeler gelifltiren müteahhit fir- do¤rultuda ivedilikle ç›kar›lan 4734 say›l› Kamu ‹hale Kanunu
malar›n›, enerji ve do¤al kaynak iflletmelerini içeren organizas- bugüne kadar 17 kez de¤iflikli¤e u¤ram›flt›r. Ancak ülkenin kal-
yonlardan oluflan sektörlerin kat›l›m›yla bir araflt›rma gerçek- k›nmas› ve halk›n refah düzeyinin yükseltilmesi aç›s›ndan
lefltirilmifltir. Küresel ölçekte gerçeklefltirilen bir çal›flma olma- önemli bir ad›m olarak görülen ve Avrupa Birli¤i entegrasyon

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 75


sürecinin de parças› olan Kanun, baflta ilgili meslek odalar›n›n ne iliflkin düzenlemelerde sorunlar bulunmaktad›r. 2886 say›-
de¤erlendirmelerinin gözönünde bulundurulmamas› ve kamu l› Kanuna tabi ihalelerde temel belirleyicinin “keflif bedeli” ol-
ihalelerine uluslararas› flirketlerin kat›l›mlar›n›n önünün aç›l- du¤u, müteahhitlik karnelerine esas olan tutarlar›n da keflif
mas› elefltirileriyle tart›flma konusu olmufltur. Yap›lan elefltiri- bedeline göre belirlendi¤i bilinmektedir. 2003 y›l› bafl›na ka-
lerde, yasa ile özellikle kamuda deneyim zorunlulu¤unun kald›- dar belgeler bu tutarlar üzerinden düzenlenmifl ve de¤erlen-
r›lmas› ve piyasa mant›¤›n›n devreye girmesiyle bu alan›n hem dirilmifltir. Ancak yeni kanun ve ikincil mevzuatta yap›lan dü-
siyasallaflt›r›lmas› hem de ticarilefltirilmesinin gündeme gelebi- zenlemelerle 2886 say›l› kanuna tabi ifllerde geçmiflte keflif
lece¤i ve kamu de¤il piyasa mant›¤›n›n egemen olaca¤› endifle- bedeli üzerinden al›nan deneyim belgeleri, sözleflme fiyat›
si göze çarpmaktad›r. üzerinden düzenlenmeye bafllanm›flt›r. Belgelerin bu biçimde
Kamu ‹hale Kanunu’nda (K‹K) yap›lan de¤ifliklikle kamu ihalele- de¤erlendirmeye al›nmas› ile 2886 dönemine ait deneyim
riyle ilgili yolsuzluk iddialar›n›n re’sen incelenmesi dönemi so- belgeleri tutar olarak azalm›flt›r. Bu durum ise sektörün sahip
na ermifl ve kamu kurumlar›na tan›nan “istisnal› ihaleler”in oldu¤u deneyim potansiyelinin bir anda önemli k›sm›n›n orta-
kapsam› geniflletilmifltir. Yasayla birlikte, flikayet ve istikrar dan kalkmas›na yol açm›flt›r.
hakk›n› ancak ihale sürecine kat›lanlar kullanabilecektir. “K‹K, • Her kanunun kendi uygulama süreciyle ilgili düzenleme yap-
gerekli gördü¤ü takdirde, kanun ve ilgili mevzuat hükümlülük- mas› as›ld›r. 2886 say›l› kanun çerçevesinde kazan›lm›fl hak-
lerine ayk›r›l›k bulundu¤una iliflkin iddialar› da inceler ve so- lar›n korunmas›, hukuk devleti düflünce ve yap›s›n›n vazgeçil-
nuçland›r›r” hükmü yürürlükten kalkm›flt›r. AB’ye uyum çerçe- mez gereklerinden oldu¤u gibi anayasal ilkelerin de do¤al bir
vesinde kamu al›mlar›nda saydaml›k art›r›lm›fl, al›mlarda elek- sonucudur. 2886’ya tabi ifllerin ve ifllerle ilgili al›nan deneyim
tronik araçlar›n kullan›lmas›na yönelik önemli ad›mlar at›lm›fl, belgelerinin kazan›lm›fl haklar› ihlal eder bir biçimde 4734 sa-
flikayet sistemi AB mevzuat›na yaklaflt›r›lm›flt›r. y›l› kanunun düzenlemeleri ile de¤erlendirilmekte olmas› bu
“Kurum gerekli gördü¤ü takdirde, bu kanun ve ilgili mevzuat yönüyle de yanl›flt›r.
hükümlerine ayk›r›l›k bulundu¤una iliflkin iddialar› da inceler ve • 2886 say›l› kanuna göre ihale edilen ve tamamlanan ifllerin
sonuçland›r›r” düzenlemesinin ç›kar›lmas›yla, Kurul’un resen yeni mevzuata göre düzenlenen deneyim belgelerinde ayn› ifl-
inceleme yetkisi elinden al›nm›flt›r. Kurul kararlar›n›n yerinde- lerde de¤iflik tenzilatlar›n uygulanmas› nedeniyle de¤iflik de-
lik denetimine tabi tutulmayaca¤›n› öngören yasayla birlikte, ¤erde ifl deneyim belgelerinin oluflmas›na sebebiyet vermek-
kurul üyelerinin telif ücreti karfl›l›¤› bilimsel yay›n yapmas›, üc- tedir.
ret karfl›l›¤› ders vermesinin önü aç›lm›flt›r. • Bu haks›z uygulaman›n giderilmesi için 2886 say›l› Devlet
K‹K kapsam›nda sa¤l›k hizmeti veren tüm idareler, birbirlerin- ‹hale Kanunu hükümleri uyar›nca ihale edilen ve tamamlanan
den mal ve hizmet alabileceklerdir. Ancak TÜB‹TAK’›n Ar-Ge ifl deneyim belgeleri keflif bedeli üzerinden düzenlenmeli ve
amaçl› al›mlar›yla, savunma, güvenlik ve istihbaratla ilgili al›m- müteahhitlik karne katsay›s› ile eskale edilmelidir.
lar, Devlet Malzeme Ofisi, Et-Bal›k Kurumu ve Makine Kimya AB ‹lerleme Raporu’nda “Kamu Al›mlar›” bafll›¤›nda Kamu
Endüstrisi’nin al›mlar› kapsam d›fl› olacakt›r. Savunma, güven- ‹hale Kanunu’na iliflkin görüfller ise flöyle belirtilmifltir:
lik, insani yard›m gibi durumlarda ortaya ç›kabilecek acil ihti-
yaçlar için önceden güvenceler al›nmas›na olanak sa¤layan an- • Yerli teklif sahipleri için %15 oran›ndaki fiyat avantaj› hala
laflmalar ya da sözleflmeler yap›larak, mal ve hizmet al›m› ya- mevzuatta yer almaktad›r. Ancak, önceki y›la oranla bundan
p›labilecektir. daha az yararlan›lm›flt›r. Özellikle derneklere iliflkin kanunlar-
da, 2010 Kültür Baflkenti olarak ‹stanbul hakk›nda ve tan›k ko-
Belli istekliler aras›nda ihale usulü ve aç›k ihale usulüyle yap›- ruma alanlar›nda kamu al›mlar› kanunundan baz› ilave dero-
lacak ön ihaleler, Resmi Gazete yerine Kamu ‹hale Bülteni’nde gasyonlar (istisna) kabul edilmifltir.
ilan edilecek, ‹dare’nin 50 bin TL’ye kadar olan al›mlar›yla,
afet, salg›n hastal›k, can kayb›na yol açacak olaylar ya da sa- • Elektrik Piyasas› Kanunu’ndaki de¤ifliklik kamu al›mlar› kanu-
vunma ve güvenlikle ilgili özel durumlar›n ortaya ç›kmas› halin- nuna bir öteki derogasyonu getirmifltir. Bu tür derogasyonlar
de yap›lan al›mlar için ilan yap›lmayacakt›r. kamu ihalelerinde rekabetçili¤i ve etkinli¤i azaltmaktad›r.

Önemli bir de¤ifliklik Kurul’un denetim yetkisinin daralt›lm›fl ol- • Kamu ihalelerinin verilmesinde yeterli ilerleme sa¤lanamam›fl-
mas› yönünde yap›lm›flt›r. fiikayet edenlerden, mal ve hizmet t›r. ‹hale prosedürlerine oldukça yüksek kat›l›m oran›, kamu
al›m› ihalelerinde yaklafl›k maliyeti 500 bin TL’ye kadar 1.000 ihalelerine iliflkin bilgilere internet yolu dahil genifl olarak eri-
TL, 500 bin ile 1 milyon TL aras›nda olanlarda 2.000 TL, 1 mil- flildi¤ini göstermektedir. Türk kamu al›m› mevzuat› çeflitli aç›-
yon TL ve üzerinde ise 3.000 TL al›nacakt›r. “K‹K gerekli gör- lardan AB muktesebat›ndan farkl› olmaya devam etmektedir.
dü¤ü takdirde, bu Kanun ve ilgili mevzuat hükümlerine ayk›r›- • Kamu hizmet kurumlar› klasik kamu al›m› prosedürlerine ba¤-
l›k bulundu¤una iliflkin iddialar› da inceler ve sonuçland›r›r” l› olmay› sürdürmektedir. ‹mtiyazlar›n verilmesi ve kamu-özel
hükmünün yürürlükten kalkmas›yla yolsuzluk incelenmesi de sektör ortakl›klar› (PPP) için uyumlu yasal çerçeve bulunma-
‘flikayet’e ba¤lanm›flt›r. maktad›r.
Türkiye ‹nflaat Sanayicileri ‹flveren Sendikas› (‹NTES) taraf›n- • 2008 eflikleri ve al›mlar için belirlenen mali limitler AB sevi-
dan yap›lan de¤erlendirmelere göre mevzuatta görülen aksak- yelerinin üstündedir.
l›klar flöyle s›ralanmaktad›r:
Kanuni yollar direktifine uyumda herhangi bir ilerleme sa¤la-
• 2886 say›l› Devlet ‹hale Kanunu dönemine ait deneyimlerin namad›¤› belirtilen raporda, Maliye Bakanl›¤›’n›n kamu al›mlar›
yeni kanun ve yönetmelikler çerçevesinde de¤erlendirilmesi- alan›nda uyumlu bir politika gelifltirme sa¤lanmas› istenmifltir.

76
Türkiye’nin AB müktesebat›na uyum sa¤lamas› için, yasal ‹nflaatlardan al›nan "at›k su bedeli" uygulamas›, firmalar›n ma-
uyum aç›s›ndan gerekli reformlar ve kurumsal kapasiteye ilifl- liyetlerini art›rmaktad›r.
kin kapsaml› strateji istenmifltir. Ayr›ca yüksek SSK primleri, müteahhitlik firmalar›n› s›k›nt›ya
AB’nin 2004 ve 2007’de kamu al›mlar› ile ilgili yapm›fl oldu¤u sokmaktad›r. 2008 y›l›nda yap›lan prim oran› düzenlemeleri
direktiflerle getirilen de¤iflikliklerin mevzuata tam uyumunu bir ölçüde sorunu hafifletmeye yönelik olmakla birlikte yeterli
sa¤layabilmek amac›yla ilerki dönemlerde K‹K’de baz› de¤iflik- bulunmamaktad›r.
liklerin yap›lmas›n›n kaç›n›lmaz olaca¤› belirtilmektedir.
• Kay›td›fl› Müteahhitler / Altyükleniciler
• Arsa Sorunu Müteahhitlik ve benzeri alanlarda Türkiye'de bir konu üzerine
Arsa, yeniden üretilemeyen, dolay›s›yla ço¤almak yerine za- uzmanlaflma konusunda sorunlar yaflanmaktad›r. Bir müteah-
manla tükenen bir yap› bileflenidir. H›zl› nüfus art›fl›n›n do¤ur- hit ayn› zamanda altyüklenicilik ya da tesisatç›l›k yapabilmek-
du¤u en büyük sorun, kentlerde yo¤unlu¤un ciddi boyutlarda tedir. Yeni dünya düzeninin gereklerinden biri olan uzmanlafl-
artmas›d›r. Özellikle büyük kentlerde arsa üretimi art›k müm- ma, yap› sektöründe faaliyet gösteren müteahhitlik firmalar›n-
kün olmamaktad›r. Ayr›ca köyden kente göç edenlere yeterli da da uygulanmal›d›r. Art›k dünyada giriflimci, yat›r›mc›, fi-
arsa sunumu yap›lamamas›, yasad›fl› yap›laflman›n en önemli nansman için yeni modeller kullanan, iflverenle üst düzey iliflki-
nedenlerindendir. ler kurabilen müteahhit modeli geçerlidir. Türkiye'de de bu
modelin yayg›nlaflmas› gerekmektedir. Yap-‹fllet-Devret (Y‹D)
Arsa pay› inflaat maliyeti içinde bugün oldu¤u gibi %50 düze-
ve Yap-‹fllet (Y‹) gibi yeni finansman modelleriyle yat›r›mlar›n
yinde de¤il, %20–25 oran›na sahip olmal›d›r. Ancak, Türkiye'de
devlet bütçesine yüklenilmeden müteahhitlerin kredibilitesin-
bu oran %35–40 aras›ndad›r. Geçti¤imiz y›llarda TOK‹ taraf›n-
den yararlan›larak gerçeklefltirilmesi sa¤lanabilecektir. Devlet,
dan altyap›l› arsa üretimi için çal›flmalar bafllat›lm›fl; ancak ye-
bu sistemle yat›r›m borçlar›n› üstlenmek yerine proje finans-
terince verimli sonuçlara ulafl›lamam›flt›r. Kentleflme h›z› ile ar-
man› sa¤lamakta, finansman k›smen yat›r›m yapan yerli ve ya-
sa arz› aras›ndaki iliflkinin iyi tan›mlanmas› ve bu ba¤lamda
banc› yat›r›mc› taraf›ndan üstlenilmektedir.
strateji gelifltirilmesi gerekmektedir.
• Denetimsizlik
• ‹flçilik
Gerek ürün aç›s›ndan, gerekse inflaat›n bafllang›c›ndan sonuna
‹flçilik maliyetleri, Türkiye'de konut maliyetlerinin %15-20'sini
kadarki hizmet süreçlerinde AB standartlar›na uygun denetim
oluflturmaktad›r. Geliflmifl ülkelerde bu pay %25-30 düzeyin-
yap›lmamaktad›r. Bunun sonucunda, haks›z rekabet ve kalite-
dedir. Yüksek sosyal güvenlik primleri ve artan ücretlerle cazi-
siz yap›laflma ortaya ç›kmaktad›r.
besi azalmakla birlikte iflçilik Türkiye'de sektörün rekabet gü-
cünü oluflturan bir etken olarak ortaya ç›kmaktad›r. • Kaliteli Eleman
• E¤itim Türkiye'nin geliflmifllik düzeyinin teknik ve teknolojik aç›dan ar-
t›fl göstermesine karfl›n, sektörde kaliteli ve deneyimli orta ve
Yap› sektöründe nitelikli eleman sorunu yaflanmaktad›r. Bütün üst düzey eleman s›k›nt›s› çekilmektedir.
sanayi kollar›nda bu alanda çal›flan dernekler bulunmas›na kar-
fl›n, özellikle ara eleman yetifltirme konusunda sektörel e¤itim • Serbest Rekabette Yaflanan Eksiklikler
kurumlar›, bölümleri ya da sertifikasyon programlar› oluflturul- Baz› büyük ölçekli projelerin serbest rekabete aç›lmadan ihale
mas› gerekmektedir. edilmesi söz konusu olabilmektedir. Yeni Kamu ‹hale Kanunu
da bu konuda hükümetin esnekliklerini art›rm›flt›r.
• ‹fl Sa¤l›¤› ve Güvenli¤i
‹fl sa¤l›¤› ve güvenli¤i bilinci de nitelikli iflgücünün en önemli • Bürokratik Prosedürler
unsuru say›lmaktad›r. Örne¤in inflaat sektöründe yaflanan ifl ‹nflaat sektöründe gerçeklefltirilen ifl alma süreçlerinde bürok-
kazalar›, bütün ifl kazalar›n›n %10’unu oluflturmaktad›r ve bu ratik prosedürlerin uzunlu¤u ve çoklu¤u, firmalar için zaman
kazalar›n %32’si ölümle sonuçlanmaktad›r. ve kaynak israf›na sebep olabilmektedir.

• Teminat • Strateji / Planlama Eksikli¤i


‹halelerde teminat miktar›n›n düflük tutulmas›, umulan yarar› ‹nflaat sektöründe gerek kamu, gerekse özel sektörde genel bir
sa¤layamamaktad›r. Teminat, geliflmifl ülkelerde oldu¤u gibi vizyon, strateji ve planlama eksikli¤i bulunmaktad›r. Önümüz-
ihale bedelinin %10'u dolay›nda olmal›d›r. deki y›llarda kentlerin alaca¤› göç ve nüfus art›fl› hesaba kat›l-
d›¤›nda en k›sa zamanda uzun vadeli vizyonlar›n belirlenmesi
• Müteahhitlikte Mali Sorunlar gereklili¤i gözler önüne serilmektedir.
Müteahhitlik hizmetlerinden elde edilen gelirler üzerinden al›- • Enerji Maliyetleri
nan vergi ve harç oranlar› yüksek tutulmaktad›r. Gelir Vergisi
Kanunu 42. maddesi kapsam›nda, y›llara yayg›n inflaat ve ona- Türkiye’de enerji fiyatlar› OECD ülkelerinin üzerindedir. Gerek
r›m ifllerine ait hakedifl bedelleri ve avanslar›ndan (1.1.2007 ta- do¤algaz gerek elektrik enerji fiyatlar›nda Avrupa’da uygula-
rihinden itibaren) %3 oran›nda vergi kesintisi yap›lmaktad›r. n›ld›¤› gibi kademeli fiyatland›r›lmaya geçilmesi baz› sektör
Gelir Vergisi ve Kurumlar Vergisi oranlar› indirildi¤i halde y›llar temsilcileri taraf›ndan dile getirilmektedir.
boyunca stopaj oran› (%5 olarak) sabit kalm›flt›r. Bunun yan›- Müteahhitlik hizmetleri ile ilgili DPT taraf›ndan haz›rlanan IX.
s›ra, yap›lan ödemelerde ve stopaj iadelerinde yaflanan gecik- Kalk›nma Plan› (2007-2013) 2007 Y›l› Program›’nda sözü edi-
meler, müteahhitlerin kredi maliyetlerine katlanmas›na sebep len problemlerle ilgili afla¤›da s›ralanan bir dizi tedbir
olmaktad›r. öngörülmüfltür:

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 77


• Sektörde h›zla geliflen teknolojiye ayak uyduracak nitelikli in- müteahhitlik kurulufllar›n›n büyük bir ço¤unlu¤u kalite güvence
sangücü eksikli¤ini karfl›layacak ve Ekim 2006’da yürürlü¤e sistemine ve sertifikasyonuna sahiptir. Öteki müteahhitler ara-
giren 5544 say›l› Mesleki Yeterlilik Kurumu Kanunu’nun ye- s›nda henüz kalite sistemi yaklafl›m› yayg›nl›k kazanmam›flt›r.
terlilik belirlemelerine uygun bir ö¤retim ve e¤itim müfredat›
özel sektör ve sivil toplum kurulufllar›n›n katk›s› al›narak ha- C. STANDARD‹ZASYON
z›rlanacakt›r. Ayr›ca, ilgili kamu personeline proje yönetimi,
sözleflme yönetimi, uyuflmazl›klar›n giderilmesi vb. konularda C.1. Uluslararas› Standardizasyon Örgütü (International
e¤itim programlar› uygulanacakt›r. Organization for Standardization-ISO)
• Mevcut nitelikli insan gücünün belgelendirilmesi sektörün ön- 1947 y›l›nda kurulan ISO, ‹sviçre'deki merkeziyle 156 ülkenin
celikli ihtiyac› olmas› nedeniyle 5544 say›l› Mesleki Yeterlilik ulusal standart enstitüleri a¤›n› kurmufltur. ISO'nun as›l görevi,
Kurumu Kanunu’nun uygulanmas› için gerekli düzenlemeler standardizasyon çal›flmalar›yla özel sektörle kamu sektörü
en k›sa sürede tamamlanacakt›r. aras›nda bir köprü oluflturarak müflteriler, kamu sektörü, tica-
• ‹nflaat sektöründe çal›flan firmalar›n ve üretilen yap›lar›n ka- ri taraflar ve geliflmekte olan ülkelere yarar sa¤lamakt›r. Tek-
litesini iyilefltirmek amac›yla yap› müteahhitli¤i tan›m›n› ve nik komiteler taraf›ndan belirlenen uluslararas› standartlar›n
müteahhitli¤in asgari çal›flma koflullar›n› belirleyen bir Yap› yard›m›yla üreticiler ve kullan›c›lar aras›nda ortak bir dil ve
Kanunu tasar›s› haz›rlanacakt›r. çerçeve yaratmak amaçlanmaktad›r. ISO'n›n iki uluslararas› or-
ta¤› bulunmaktad›r: IEC (International Electrotechnical Com-
• Etkin bir yap› denetimi için gerekli sorumluluk sigortas› siste- mission) ve ITU (International Telecommunication Union).
mi kurulacakt›r. Bu amaçla 4708 say›l› “Yap› Denetimi Hak-
k›nda Kanun”da gerekli düzenlemeler yap›lacakt›r. ISO kuruldu¤u günden bu yana, 15 binden fazla standart ya-
y›nlam›flt›r. ISO 9000 ve ISO 14000, dünya çap›nda "markas›z
• Sektörde politika oluflturma ve karar süreçlerinin gerektirdi- iflletim sistemi standartlar›" ad› alt›nda en fazla kullan›lan
¤i bir bilgi sistemi kurulacakt›r. Bu çerçevede yap› envanteri- standartlardand›r. ISO 9000 belgesi, öteki ad›yla 'kalite yöne-
nin belirlenmesi, istatistiki veri bankas› oluflturulmas›,deprem timi', firman›n ürün ve hizmetlerinin uluslararas› standartlara
riski haritalar› ve var olan yap› stoku için depreme dayan›kl›- ulaflt›¤› anlam›na gelmektedir. ISO 14000 belgesi ise firman›n
l›k atlas› haz›rlanmas› hedeflenmektedir. çevre yönetimini baflar›l› bir biçimde gerçeklefltirdi¤ini ifade
• AB’ye uyum çerçevesinde haz›rlanmakta olan yap› malzeme- etmektedir.
leri yönetmeli¤i tamamlanacak, malzeme denetimi için gerek-
li teknik altyap› kurulacakt›r. ISO 9001:2008
ISO 9001:2000 Kalite Yönetim Sistemi - fiartlar standard› re-
B. BELGELEND‹RME vizyon çal›flmalar› ISO TC 176 taraf›ndan gerçeklefltirilmifl olup,
Son y›llarda; ürünlerin ve hizmetlerin ilgili standartlara ve tek- standard›n 2008 revizyonu 15 Kas›m 2008 tarihinide yay›nlan-
nik düzenlemelere uygunlu¤unu tespit etme çal›flmalar›, mo- m›flt›r. Belgelendirme kurulufllar›, standard›n yay›nlanmas›n-
dern ekonomilerin birbirleri ile olan iliflkilerinde önem kazanan dan sonra maksimum bir y›l süreyle ISO 9001:2000 standard›-
ve rekabet gücünü oluflturan bir konu haline gelmifltir. Teknik na göre belgelendirme ya da belge yenileme denetimi gerçek-
engellerin ortaya ç›kmamas› için; uluslararas› standart kuru- lefltirebilecekler, bir y›ldan sonra ISO 9001:2008 standard›na
lufllar›, ayn› ürünler için de¤iflik standartlar ve teknik düzenle- göre belgelendirme yapabileceklerdir. ISO 9001:2008 standar-
melerin haz›rlanmas›n› önleyici tedbirler ve politikalar gelifltir- d›n›n yay›nlanmas›ndan 24 ay sonra, ISO 9001:2000 standar-
mektedirler. Öteki taraftan; ürünlerin ilgili standartlara uygun- d›na göre yay›nlanm›fl belgeler geçerlili¤ini yitirecektir. Bu dö-
lu¤unu tespit etmek, tüketici beklentilerini karfl›lar nitelikte ol- nem boyunca ISO 9001:2000 standard›na göre belgeli kurulufl-
du¤unu ortaya koymak için yap›lan deney, muayene ve belge- larla ISO 9001:2008 standard›na göre belgeli kurulufllar›n sta-
lendirme çal›flmalar›n›n nitelik itibar›yla ülkeden ülkeye tüsü ayn› olacakt›r. ISO 9001:2008 standard› yeni bir gereklilik
de¤ifliklik göstermeden yürütülmesini sa¤layan düzenlemeler ortaya koymamakla birlikte yürürlükteki standartta baz› ge-
gündemde yer almaktad›r. rekliliklere aç›kl›k getirilmifltir.
Bu kapsamda, Avrupa Birli¤i standartlar›na uyum çerçevesin- ISO 9001:2008, firman›n ürünlerinin gerekli kalite koflullar›n›
de inflaat sektörünün hemen hemen bütün alt sanayi kollar›n- sa¤l›yor olmas› ve sistemin verimli kullan›m› üzerinden kullan›c›
da da üretim ve uygulama standartlar›nda de¤ifliklikler yaflan- memnuniyetinin sa¤lanmas› konular› üzerinde çal›flmaktad›r.
m›flt›r. Bu de¤iflikliklerle beraber TSE, ISO ve CE gibi standart-
lar›n da uygulanmas›yla Türkiye'nin inflaat üretimi ve hizmet ISO 9000: 2005
kalitesinin art›r›lmas› hedeflenmektedir. ISO 9000 standard›, 2005 y›l›nda revize edilmifltir. Bu belgey-
Standartlara uygunluk, belirli denetim ve belgelendirme kuru- le firman›n kalite yönetimi, ürün kalitesi, kullan›c› memnuniye-
lufllar› taraf›ndan üstlenilmektedir. Bu kurulufllar›n kontrolü ise ti ve benzeri kalite unsurlar› belgelenmektedir.
Türk Akreditasyon Kurumu (TÜRKAK) taraf›ndan yap›lmakta-
d›r. Türk Akreditasyon Kurumu'nun temel amac› ülkemizde üre-
ISO 14000
tilen mallar›n piyasalarda dolafl›m› için, uluslararas› anlaflmala- Gönüllü olarak uygulanan ISO 14000 standartlar› ailesi çevre
r›n öngördü¤ü biçimde; güvenilir ve fleffaf uygunluk de¤erlen- yönetimi konusunda geçerlidir. Bu yönetim modeli, do¤al kay-
dirmesi ifllemlerinden geçirilerek ilgili rapor ve belgelerin tan- nak kullan›m›n›n azalmas›, do¤aya verilen zararlar›n en az dü-
zim edilmesini sa¤lamakt›r. Türkiye Müteahhitler Birli¤i üyesi zeye indirilmesi için gelifltirilmifltir.

78
C.2. Türk Standardlar› Enstitüsü - TSE • Tu¤lalar
1960 y›l›nda kurulan Türk Standardlar› Enstitüsü, her türlü • Yal›t›m Malzemeleri Yal›t›m Yap›m Kurallar› ve Deney Metod-
madde ve mamuller ile usul ve hizmet standartlar›n› olufltur- lar›
may› amaçlamaktad›r. Görevleri aras›nda standartlar›n olufltu- • Yap› Malzemelerinin, Elemanlar›n›n ve Bileflenlerinin Yanma-
rulmas›, incelenmesi, yay›mlanmas›, uluslararas› standartlar›n ya Dayan›kl›l›k S›n›flar› ve Deney Metodlar›
de¤erlendirilmesi, konu hakk›nda görüfl bildirilmesi, gerekli la-
boratuvarlar›n kurulmas› ve e¤itimlerin verilmesi yer almakta- • Yap›lar›n Hesap, Yap›m, Çizim ve Tanzim Kurallar›
d›r. TSE belgeli ürünler Türk Standardlar› Enstitüsü'nün garan- • Yatay ve Düfley Derzler, Deney Metodlar›, Özellikler, Nitelik-
tisi alt›ndad›r. ler ve S›n›fland›rma ‹lkeleri
Yap› malzemeleri alan›nda TSE'nin standartlar›, kendi içinde • Yeralt› Sular› Drenaj Metodlar›, Akiferler, Log, ‹nfiltrasyon
alt bafll›klara ayr›lan 39 adet üst bafll›kta incelenmektedir: Galerileri
• Agregalar, Numune Alma ve Deney Metodlar› • Yol Üst Yap›lar›nda Kullan›lan Malzemeler
• Akustik • Zeminlerin S›n›fland›r›lmas› ve Deneyleri
• Alç›lar ve Alç›dan Yap›lan Malzemeler
C.2.1. TS-EN-ISO 9000:2000 Kalite Yönetim Sistemi
• Balast
Bu standart, 9000, 9001, 9004 ve 19011 olmak üzere dört te-
• Beton ve Beton Elemanlar›n›n Numune Alma ve Deney Me- mel standarttan oluflmaktad›r. Uluslararas› ölçekte en büyük
todlar› öneme sahip standart olan TS-EN-ISO 9000, etkin bir yönetim
• Beton Çelik Çubuklar› Telleri ve Has›rlar› ve iflletme sisteminin kurulufl ve iflleyiflini konu almaktad›r. Bu
• Beton Kar›fl›m Hesaplar›, Yap›m, Döküm ve Bak›m Kurallar› standartla kuruluflta kalite anlay›fl›n›n geliflimi sa¤lan›r, firma
kalitesi, güvence ve garanti alt›na al›n›r, iç ve d›fl pazarlarda re-
• Beton Kar›flt›rma Donan›m› kabet gücü, verimlilik ve pazar pay› artar, müflteri ve çal›flan
• Beton Katk› Maddeleri memnuniyeti sa¤lan›r, maliyetler düfler.
• Bina Boyut Toleranslar›, Ölçme Miktarlar›
C.2.2. TS-EN-ISO 14000:2000 Çevre Yönetim Sistemi
• Borular, Yap›m, Yer Alt›na Yerlefltirilmesi ve Korozyondan
14001, 14004, 19011, 14020, 14031 ve 14040 standartlar›ndan
Korunma Kurallar›
oluflan bu standart serisi ile hedeflenen, firman›n çevre kay-
• Cam Bloklar naklar›n›n kullan›m› ve do¤ayla uyumlulu¤unun onaylanmas›-
• Çimento Kireç ve Betondan Yap›lan Malzemeler d›r. Bu standard›n uygulanmas›, gönüllülük esas›na dayanmak-
tad›r. Serinin en önemli standard› olan TS-EN-ISO 14001 Çevre
• Çimentolar, Puzolanlar Numune Alma ve Deney Metodlar›
Yönetim Sistemi’nin kurulufllarda gelifltirilmesinin amac›:
• Emniyet Tedbirleri
• Ulusal ve/ya da uluslararas› mevzuatlara uyumun art›r›lmas›,
• Harçlar ve Deney Metodlar›
• Çevresel performans›n art›r›lmas›,
• ‹skeleler
• Uluslararas› rekabette avantaj sa¤lamas›,
• Kanaletler ve Montaj Elemanlar›
• Firma itibar ve pazar pay›n›n art›r›lmas›,
• Kanalizasyon Tesisat› Elemanlar›
• Maliyet kontrolünün gelifltirilmesiyle masraflar›n azalt›lmas›
• Kap›lar, Pencereler ve Elemanlar› ve verimlili¤in art›r›lmas›,
• Kaz›klar ve Kaz›k Temellerin Hesap ve Yap›m Kurallar› • Kirlili¤in kaynaktan bafllayarak kontrol alt›na al›nmas› ve
• Kireçler, Numune Alma ve Deney Metodlar› azalt›lmas›,
• Kiremitler • Girdi malzemeleri ve enerji tasarrufu sa¤lanmas›,
• Kumlar ve Kum Eflde¤erleri • ‹zin ve yetki belgelerinin al›nmas›n›n kolaylaflt›r›lmas›d›r.
• Levhalar ve Kullan›lmas› Kurallar›
C.2.3. TS 18001 ‹fl Sa¤l›¤› ve Güvenli¤i Yönetim Sistemi (OHSAS)
• Plastik ve Lastik Dilatasyon, Elastik Derz Örtme Malzemeleri,
Bu standart, dünyan›n önde gelen standart enstitüleri taraf›n-
Bina ‹nflaat› Derz Malzemeleri ve Deney Metodlar›
dan haz›rlanm›flt›r. Firmalarda, iflçi sa¤l›¤›, güvenli¤i ve perfor-
• Seramik, Organik Kaplama ve Dökme Demir Tesisat Malze- mans›n›n gelifltirilmesi amac›yla kullan›lmaktad›r. ‹fl Sa¤l›¤› ve
meleri, Deney Metodlar›, Ba¤lant› Boyutlar› Güvenli¤i Yönetim Sistemi; ifl sa¤l›¤› ve güvenli¤i faaliyetleri-
• S›valar ve Yap›m Kurallar› nin kurulufllar›n genel stratejileri ile uyumlu olarak sistematik
bir biçimde ele al›n›p sürekli iyilefltirme yaklafl›m› çerçevesinde
• Su Ar›tma Tesisleri ve Sular›n Klorlanmas› ve Kapiler Su Em-
çözümlenmesi için bir araçt›r. Bu sayede firmalar›n verimi ar-
me
tar, iflgücü kayb›n›n ve benzeri kay›plar›n önüne geçilir, çal›-
• Tafllar ve Deney Metodlar› flanlar›n rahat ve güvenli bir ortamda çal›flmas› sa¤lanarak mo-
• Terimler ve Tarifler tivasyonlar› art›r›l›r.

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 79


C.2.4. TSEK Kalite Uygunluk Belgesi C.3.2. G ‹flareti
Bu ibare, ürünün TSE standard›n›n henüz olmamakla beraber Yap› Malzemeleri Yönetmeli¤i kapsam›nda olup AB taraf›ndan
uluslararas› standartlara ya da kabul edilen teknik özelliklere henüz harmonize normu oluflturulmayan ürünlerde piyasa di-
uygun oldu¤unu ifade etmektedir. Bu ürünler Türk Standardla- siplinin sa¤lanmas›, haks›z rekabetin önlenmesi ve bu ürünle-
r› Enstitüsü'nün garantisi alt›ndad›r. rin güvenli olarak iç piyasada dolafl›m›n› temin etmek amac›y-
Kalite Uygunluk Belgesi; Türk Standardlar› bulunmayan konu- la, Bay›nd›rl›k ve ‹skan Bakanl›¤› taraf›ndan “G” iflareti uygula-
larda ‹malata Yeterlilik Belgesi almaya hak kazanm›fl firmalar›n mas› getirilmifltir.
söz konusu ürünlerinin ilgili uluslararas› standartlar, benzeri 06.12.2006 tarih ve 26368 say›l› Resmi Gazete’de yay›nlanan
Türk Standartlar›, öteki ülkelerin milli standartlar›, teknik lite- ve 29.08.2007 tarih ve 26628 say›l› Tebli¤ ile revize edilen,
ratür esas al›narak Türk Standardlar› Enstitüsü taraf›ndan ka- “Yap› Malzemeleri Yönetmeli¤i (89/106/EEC) Kapsam›nda
bul edilen Kalite Faktör ve De¤erlerine uygunlu¤unu belirten Olup CE ‹flareti Tafl›mas› Mecburi Olmayan Yap› Malzemeleri-
ve akdedilen sözleflme ile TSEK Markas› kullanma hakk› verilen nin Tabi Olacaklar› Ulusal Düzenlemeler Hakk›nda Tebli¤in
firma ad›na düzenlenen ve üzerinde TSEK Markas› kullan›lacak (Tebli¤ No: Y‹G-15/2006-07)” EK-2 no.lu listesinde yer alan
ürünlerin ticari markas›, cinsi, s›n›f›, tipi ve türünü belirten ge- standartlar kapsam›ndaki ürünlerin “G” iflareti tafl›mas› gerek-
çerlilik süresi bir y›l olan belgedir. mektedir. Ek-2 de yer alan her bir standart haz›rlan›p, yay›m-
lanma tarihinden 6 ay sonra mecburi olacakt›r. 01.01.2008 ta-
C.3. Avrupa Normlar› (European Norm-EN) rihinde yürürlü¤e girmesi öngörülen Tebli¤in yürürlü¤e girme-
Avrupa Birli¤i, üye ülkeler itibar›yla ayn› teknik standartlarda si ertelenmifltir.
üretim yap›lmas›ndan yola ç›karak çeflitli sistemler olufltur- Bu süre zarf›nda ürünlere hem TSE hem de “G” iflareti ilifltiri-
mufltur. Bu teknik uyumu sa¤lamak amac›yla, AB'ye üye ülke- lebilir. Yürürlük tarihinden itibaren “G” ‹flaretinin ilifltirilmesi
lerin ulusal standartlar› yerine, Avrupa Normlar› (EN) olufltu- mecburidir. Ancak, mecburi olmayan ürün karakteristiklerinin
rulmaktad›r. Bu normlar daha sonra gruplanarak AB direktifle- belgelenmesi için “G” ‹flaretinin yan›s›ra ürünün teknik özellik-
rini ortaya ç›karmaktad›r. lerine ait öteki ülkeler ya da ülkemiz yetkili organlar›n›n vermifl
oldu¤u ihtiyari iflaretlemeler de kullan›labilir. Bu konu özellikle
C.3.1. CE ‹flareti deprem güvenilirli¤i aç›s›ndan haz›r beton ve benzeri malze-
Avrupa Birli¤i’nde yap› malzemesi olarak tan›mlanan ürünlerin melerin kullan›m› yönünden hayati önem tafl›maktad›r.
güvenli¤i ile ilgili hususlar, bu ürünlerin tafl›mas› gereken temel
gerekler ve tabi olacaklar› uygunluk de¤erlendirme prosedür-
leri Yap› Malzemeleri Direktifi ile belirlenmektedir.
Söz konusu direktif, Bay›nd›rl›k ve ‹skan Bakanl›¤› taraf›ndan
08.09.2002 tarih ev 24870 say›l› Resmi Gazete’de “Yap› Mal-
zemeleri Yönetmeli¤i” ad›yla yay›nlanarak, yürürlü¤e girmifltir.
Bu ba¤lamda, 19.01.2007 tarih ve 26408 say›l› Resmi Gaze-
te’de yay›nlanan Yap› Malzemeleri Yönetmeli¤i (89/106/EEC)
Kapsam›nda Uygulanacak Teknik fiartnamelerin Yay›mlanmas›
Hakk›nda Tebli¤ (Tebli¤ No: TAU/2004-003) ekinde yer alan
uyumlaflt›r›lm›fl standartlara karfl›l›k gelen ürünlerin (efl varl›k
dönemi sona ermifl ise) CE iflareti tafl›mas› gerekmektedir. Ba-
y›nd›rl›k ve ‹skan Bakanl›¤›n›n konu ile ilgili piyasa denetimleri
sürdürülmektedir.
CE (Conformity of Europe), “Avrupa’ya Uygunluk” anlam›na
gelmekte olup, ürünlerin amac›na uygun kullan›lmas› halinde
can ve mal güvenli¤ine ve do¤aya zarar vermedi¤ini ifade et-
mektedir. Avrupa Birli¤i'nde dolafl›m› yap›lan ürünlerde bu ifla-
retin tafl›nmas› zorunludur. Üretici firma taraf›ndan ürünün
üzerine, ambalaja ya da ilgili belgelere ilifltirilmektedir. Ürünün
bu iflareti tafl›mas›, ürünle ilgili bütün teknik düzenlemelerin ta-
fl›nd›¤›n› göstermektedir.
Türkiye'de CE iflaretine uyumdan, ilgili bakanl›klar sorumludur.
‹nflaat malzemeleri alan›nda Bay›nd›rl›k ve ‹skan Bakanl›¤›, CE
iflaretleme konusundaki sorumluluklar› bünyesinde bar›nd›r-
maktad›r. Bu standart Türkiye'nin, AB standartlar›nda yap›
malzemesi üretimi aç›s›ndan büyük önem tafl›maktad›r. CE ifla-
retinin, yap› sektörünün kalite standartlar›n› art›r›c› etkisi bu-
lunmaktad›r. Ayr›ca Türk yap› malzemelerinin bu sayede Avru-
pa'da dolafl›m› mümkün olabilmektedir.

80
Yurtd›fl› Müteahhitlik Hizmetleri
Türkiye’nin hizmetler sektörü ihracat›na katk›da bulunan bafl- A.1. 1980-1989 Dönemi
l›ca sektörlerden biri olan yurtd›fl› müteahhitlik hizmetleri,
1980'li y›llar, ülke ekonomisinin bütün alanlar›nda oldu¤u gibi in-
yurtd›fl›nda sürdürülen inflaat, mühendislik, proje, tesisat,
flaat alan›nda da önemli at›l›mlara sahne olmufltur. Bu on y›ll›k
montaj, iflletme, bak›m ve onar›m, müflavirlik ve kontrolörlük
dönemde ifllerin %73'lük k›sm› Libya'da gerçekleflmifltir. Arka-
gibi faaliyetlerin tümünü kapsamaktad›r.
s›ndan Suudi Arabistan ve Irak gelmektedir. Ortado¤u pazar›nda
Türkiye, yetiflmifl insan gücü, teknik birikimi, ifl deneyimi ve di- Türk müteahhitlerinin ald›klar› pay 1980-1982 y›llar› aras›nda en
siplini, co¤rafi konumu, bölge ülkeleri ile siyasi ve kültürel ya- üst düzeye ulaflm›flt›r. Bu pazarda faaliyet gösteren Türk müte-
k›nl›¤› gibi avantajlar› ve kamu kurulufllar› ile özel sektör ara- ahhitlik firmalar›n›n say›s› ise 1981-1988 y›llar› aras›nda 113'ten
s›ndaki iflbirli¤i neticesinde bugüne kadar 65 ülkede üstlenilen 310'a ç›km›flt›r. Ancak 1982 sonras› yaflanan geliflmeler do¤rultu-
yaklafl›k 84 milyar dolar tutar›nda 3.500’ün üzerinde proje ile sunda üstlenilen yeni ifl say›lar›nda azalma görülmüfltür.
dünya müteahhitlik hizmetleri sektörünün önemli aktörleri
Türkiye-SSCB do¤algaz anlaflmas› sonucunda do¤algaz bedeli-
aras›nda yer almaktad›r.
nin bir bölümünün Türk müteahhitleri taraf›ndan sa¤lanacak
Yurtd›fl› müteahhitlik hizmetlerinde Türk firmalar› güçlerini inflaat hizmetleri ile ödenecek olmas› Türk müteahhit firmalar›
hizmet kalitesi, fiyat ve müflteri memnuniyeti ile dört k›tada için çok önemli bir f›rsat olmufltur. Bu anlaflma sonucunda
kan›tlam›fl durumdad›r. Her y›l ENR (Engineering News Record) SSCB ve SSCB'nin da¤›lmas›n›n ard›ndan Rusya Federasyonu
taraf›ndan, firmalar›n bir önceki y›l yurtd›fl›ndaki ifllerden ka- ile BDT ülkeleri 1980'lerin ikinci yar›s›nda yurtd›fl› müteahhitlik
zand›klar› gelir esas al›narak yap›lan performans s›ralamas›na hizmetleri alan›nda ön plana ç›km›flt›r.
göre 2007 y›l›nda dünyan›n en büyük 225 müteahhitlik firma-
Bu dönemde en fazla art›fl konut ve kentsel altyap› projelerin-
s› aras›nda 22 Türk firmas› yer alm›flt›r. 2008’de bu say› 23’e
de yaflanm›fl; yol-köprü-tünel inflaatlar› bu s›ray› izlemifltir.
yükselmifltir. Türkiye, söz konusu listede en fazla müteahhitlik
firmas› bulunan 3. ülke konumundad›r. Listede ilk s›rada 51 fir- Bu on y›ll›k dönemde üstlenilen projelerin toplam bedeli 12,3
ma ile Çin, ikinci s›rada 35 firma ile ABD yer almaktad›r. milyar dolar olmufltur.

Y›llar 2005 2006 2007 2008


A.2. 1990-1999 Dönemi
Firma Say›s› 14 20 22 23
Dünya S›ralamas› 4 3 3 3 1990 y›l› sonras›nda; Ortado¤u ve Kuzey Afrika'da yaflanan
Kaynak: Engineering News Record, www.enr.com
ekonomik s›k›nt›lar, politik belirsizlikler ve Körfez Krizi sebep-
leriyle Ortado¤u, Kuzey Afrika ve eski SSCB d›fl›nda yeni pa-
Yurtd›fl› müteahhitlik hizmetlerinin Türkiye'ye döviz girdisinin zarlara aç›lma giriflimlerinde bulunulmaya bafllanm›flt›r. Do¤u
yan›s›ra ödemeler dengesi, istihdam, teknoloji transferi, maki- Avrupa ve Asya ülkelerine yönelinmifltir. 1990-1999 y›llar› ara-
ne parkuru ile firmalardaki hizmet, yap› malzemesi, kapasite ve s›nda Rusya Federasyonu %36 oranla en fazla müteahhitlik
üretim kaliteleri konular›nda olumlu etkileri bulunmaktad›r. hizmeti verilen ülke konumunda olmufltur. Libya'n›n pay›
Türk inflaat malzemeleri kalite ve miktar aç›s›ndan dünya stan- %12'ye düflmüfltür. Arkas›ndan s›ras›yla Pakistan ve Türkme-
dartlar›n› yakalam›fl durumdad›r. nistan gelmektedir.
Yurtiçi ve yurtd›fl›nda gerçekleflen projelerde yerli ve yabanc› Bu dönemde ifllerin üstlenildi¤i ülkelerde çeflitlenme gözlen-
konsorsiyumlar faaliyet göstermektedir. Sektördeki faaliyet- mifltir. Türk Cumhuriyetleri ile Balkanlar ve Do¤u Avrupa yeni
lerde büyük ölçekli projeler için hükümet iflbirlikleri gerekti¤in- pazarlar olarak ortaya ç›km›flt›r. Çeflitlenen proje türlerinden
den, uluslararas› iliflkiler de güçlenmektedir. dolay› konut yat›r›mlar›nda azalma yaflanm›fl; yol-köprü-tünel
Yurtd›fl›nda hizmet veren müteahhitlik firmalar›, devletten ge- projeleri ile endüstriyel yap›lar bunu izlemifltir.
rekli destek al›n›rsa, her y›l ihracat tutar›n›n %9-10'u düzeyin- 1990-1998 y›llar› aras›nda sektör, y›lda yaklafl›k 3 milyar dolar-
de döviz getirebilecek kapasiteye sahiptir. l›k yeni ifl alma potansiyeli bar›nd›rm›flt›r.
1991-1996 y›llar› aras›nda Körfez Krizi'nin etkisiyle Ortado-
A. YURTDIfiI MÜTEAHH‹TL‹K H‹ZMETLER‹ SEKTÖRÜNÜN TAR‹HÇES‹
¤u'da sektörde ciddi maddi kay›plar söz konusu olmufltur. Ay-
1970'li y›llar›n bafl›nda birinci petrol krizinin ard›ndan daralan r›ca 1998 y›l›nda Rusya Federasyonu'nda yaflanan ve eski
iç piyasan›n yurtd›fl›n› zorunlu hale getirmesi sonucunda ilk SSCB ülkelerini de etkileyen ekonomik kriz ve Türkiye'de yafla-
kez Libya'ya yurtd›fl› müteahhitlik hizmet ihracat›na bafllayan nan ekonomik kriz sektörde pazar daralmas›yla sonuçlanm›fl-
Türk firmalar›, ard›ndan Irak, Ürdün, Suudi Arabistan, Kuveyt, t›r. Dolay›s›yla Türk müteahhitlik firmalar›, yeni pazar aray›flla-
Birleflik Arap Emirlikleri, Yemen ve ‹ran gibi Ortado¤u ve Ku- r›na girerek Malezya, Tayland, Filipinler, Meksika, Sudan, Gana
zey Afrika ülkelerinde çeflitli ifllere imza atm›fllard›r. Bu dö- ve Etiyopya gibi ülkelerde faaliyet göstermeye bafllam›flt›r.
nemlerde yaflanan petrol krizleri ve petrol fiyatlar›n›n artmas›,
1990-1998 y›llar› aras› dönemde üstlenilen projelerin toplam be-
petrol üreticisi Ortado¤u ve Kuzey Afrika ülkelerinde altyap›
deli 19,8 milyar dolar olmufltur. Bunun 7 milyar dolar› Rusya Fe-
ve konut alanlar› baflta olmak üzere çeflitli yat›r›m ve imar fa-
derasyonu'na ve 5 milyar dolar› ise eski SSCB ülkelerine aittir.
aliyetlerine bafllanmas› sonucunu beraberinde getirmifltir. Bu
dönemde en çok hizmet verilen alanlar s›ras›yla konut, liman- 1990'lar sonunda yaflanan pazar daralmas› ve ekonomik kriz-
lar ve yol-köprü-tünel inflaatlar›d›r. ler sonucunda yeni ifl alma potansiyeli 1 milyar dolara gerilemifl

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 81


durumdad›r. Bu y›llarda proje üstlenilen ilk üç ülke s›ras›yla 2003-2007 YILLARI ARASINDA ÜSTLEN‹LEN PROJELER‹N
Rusya Federasyonu (%19), Türkmenistan (%15) ve Kazakistan ÜLKELERE GÖRE DA⁄ILIMI
(%11) olmufltur. ‹rlanda, Hindistan, Umman, Katar ve Afganis- Ülkeler Proje Bedeli (USD) Pay (%)
tan yeni pazarlar olarak ortaya ç›km›flt›r. Afganistan ve Irak'ta- Rusya 12.503.678.214 21,6
ki yeniden yap›lanma çal›flmalar› yurtd›fl› inflaat sektörü d›fl›n- Libya 7.083.166.417 12,1
da Türkiye'deki firmalar taraf›ndan da de¤erlendirilmifltir. Katar 5.073.309.062 8,8
Kazakistan 4.251.150.126 7,3
A.3. 2000 Y›l› ve Sonras› Irak 3.487.478.138 6,1
Türkmenistan 2.841.621.695 4,9
2000 y›l› sonras›nda d›fl müteahhitlik pazar› çeflitlenmeye bafl-
Romanya 2.537.414.249 4,4
lam›fl, belirli proje türlerinde uzmanlafl›lm›flt›r. Bu dönemde
BAE 2.312.388.098 4,0
özellikle endüstriyel yap›lar öncelikli ifl türü olmufltur. Arkas›n-
S.Arabistan 2.261.449.883 3,9
dan s›ras›yla yol-köprü-tünel projeleri, petrokimya tesisleri ve
Afganistan 1.660.535.611 2,9
idari binalar gelmektedir. Konut üretimi bu dönemde oldukça
Ürdün 1.511.397.986 2,6
büyük düflüfl yaflayarak %2 oran›na gerilemifltir.
Cezayir 1.506.880.765 2,6
Türk müteahhitlik firmalar› 2004 y›l› için 5 milyar dolarl›k mü- Azerbaycan 1.321.002.501 2,3
teahhitlik hizmeti üstlenme hedefini tutturmufltur. Al›nan ihale Umman 1.313.218.255 2,3
tutar› 2003 y›l›nda 3 milyar 550 milyon dolar iken 2004 y›l› Fas 1.083.402.780 1,9
için bu rakam bir önceki y›la göre %84 art›flla 6 milyar 530 mil- ‹rlanda 902.698.193 1,6
yon dolara ulaflm›flt›r. 2004 y›l›nda gerçekleflen bu d›fl müteah- Ukrayna 865.768.161 1,5
hitlik tutar› uzun y›llard›r gerçekleflen en önemli geliflmelerden Tunus 584.050.000 1,1
biridir. Bulgaristan 580.368.069 1,0
‹ran 523.670.174 0,9
Bu y›llarda Türk müteahhitlik firmalar› geleneksel pazarlar hari-
Gürcistan 474.595.213 0,8
cinde Gana, fiili, Etiyopya, Meksika, Malezya, Filipinler, Tayland,
Yemen 458.104.397 0,8
Hindistan, Fas gibi ülkelerde de ifl yapmaya bafllam›fllard›r.
Kuveyt 367.818.185 0,6
Sektörün son dönemdeki performans› ise her y›l belirlenen he- M›s›r 343.000.000 0,5
deflerin üzerinde gerçekleflmifltir. Sektör 2003’te 3,55 milyar Pakistan 339.581.000 0,5
dolar, 2004’te 6,53 milyar dolarl›k tutarlar›n ard›ndan, Arnavutluk 278.190.000 0,4
2005’te 9,79 milyar dolar ve 2006’da 15,99 milyar dolar tuta- Tacikistan 238.573.830 0,3
r›nda ihale üstlenmifltir. 2007’de ise bu rakam 19,49 milyar do- Sudan 221.175.138 0,3
lar seviyesinde gerçekleflmifltir. Son dönemde üstlenilen proje öteki Ülkeler 1.107.244.788 2,0
say›s›nda bir düflüfl olmas›na karfl›n toplam proje bedeli yüksel- Toplam 58.032.930.928 100,0
mekte, bu durum da Türk müteahhitlerinin art›k yüksek katma Kaynak: DTM Yurtd›fl› Müteahhitlik Hizmetleri Dairesi
de¤eri olan entegre projelerle ilgilendi¤ini göstermektedir.

2003-2007 y›llar› aras›nda üstlenilen projelerin ülkelere göre


YURTDIfiI MÜTEAHH‹TL‹K H‹ZMETLER‹ YILLARA GÖRE ‹fi BEDELLER‹ da¤›l›m›na bak›ld›¤›nda Rusya Federasyonu’nun %21,6 ile lider
(2003-2007) konumunu sürdürdü¤ü görülmektedir. Onu Libya (%12,1), Ka-
25,00 tar (%8,8), Kazakistan (%7,3) ve Irak (%6,1) izlemektedir. Bu
19,49
dönemde göze çarpan öteki geliflmeler ise Türkmenistan, Ro-
20,00
(milyar USD)

15,99
manya, BAE ve Suudi Arabistan’da yaflanan canlanman›n yan›-
15,00 s›ra, Afganistan, Ürdün, Cezayir, Azerbaycan, Umman, Fas, ‹r-
9,79
landa, Ukrayna, Tunus, Bulgaristan, ‹ran ve Gürcistan’›n yeni
10,00 6,53
3,55 pazarlar olarak ortaya ç›kmas›d›r.
5,00
Sektör baz›nda en fazla proje hastane, askeri tesis, konut ve
0,0 turistik tesis yap›m›nda gerçeklefltirilmifltir.
2003 2004 2005 2006 2007

Kaynak: DTM Yurtd›fl› Müteahhitlik Hizmetleri Dairesi

Son dönemde böylesine istikrarl› ve sa¤l›kl› bir büyüme ger-


çeklefltiren Türk müteahhitlik sektörü ayn› zamanda üstlenilen
projelerin niteli¤i ve büyüklü¤ü aç›s›ndan da olumlu yönde de-
¤iflimler yaflamaktad›r. 2002 y›l›ndan sonra pazarlar›n daha da
çeflitlendi¤i ve belirli proje türlerinde ihtisaslaflman›n bafllad›¤›
görülmektedir. Çal›fl›lan ülke say›s› giderek artm›fl ve bu ne-
denle ülkelerin pay› da görece azalm›flt›r.

82
ÜSTLEN‹LEN PROJELER‹N SEKTÖRLERE GÖRE DA⁄ILIMI (2007) ÜSTLEN‹LEN PROJE SAYILARI ve BEDELLER‹ (2003-2007)
Proje De¤eri Alt Sektörlerin Sektörlerin Toplam Proje Bedeli Ortalama Proje
Sektörler Alt Sektörler Y›llar Proje Say›s› Ülke Say›s›
(bin USD) Pay› (%) Pay› (%) (USD) Bedeli (USD)
Askeri Tesisler 352.793 1,8 2003 259 33 3.549.871.663 13.706.068
Hastaneler 349.857 1,8 2004 353 34 6.534.266.647 18.510.670
‹dari Binalar 1.047.941 5,4 2005 316 25 9.792.234.049 30.988.082
‹NfiAAT Konutlar 2.557.558 13,1 44,3 2006 395 27 15.991.086.257 40.483.762
Sosyal-Kültürel Tesisler 991.295 5,1 2007 354 34 19.495.475.023 55.071.963
Ticaret Merkezleri 2.765.434 14,2 Kaynak: DTM Yurtd›fl› Müteahhitlik Hizmetleri Dairesi
Turizm Tesisleri 576.259 3,0
2007 y›l›nda yurtd›fl›nda gerçeklefltirilen projelerde en büyük
Havalimanlar› 2.874.071 14,7
pay Libya’n›n olmufltur. Onu Rusya ve Katar takip etmektedir.
ULAfiIM Yol/Tünel/Köprü 1.795.464 9,2 25,9
Limanlar 380.842 2,0
Bölgelere göre da¤›l›mda ise BDT ve Afrika ülkeleri büyük fark-
Depolar 12.973 0,1
la öndedir.
Enerji 275.836 1,4 MÜTEAHH‹TL‹K F‹RMALARININ ÜSTLEND‹KLER‹ PROJELER‹N BÖLGELERE /
SANAY‹ Fabrikalar 634.524 3,3 13,2 ÜLKELERE GÖRE DA⁄ILIMI (2007)
‹letiflim Yap›lar› 2.372 0,0 Bölge / Ülke Proje Say›s› Toplam Proje Bedeli ($) Pay (%)
Enerji Santralleri 1.642.790 8,4 Orta Do¤u Ülkeleri 54 4.744.905.468 24,3
Barajlar 478.143 2,5 BAE 1 122.000.000
SU ‹fiLER‹ 10,5
Sulama Sistemleri 1.570.344 8,1 Bahreyn 1 140.000.000
At›k Su 332.345 1,7 Irak 29 435.719.278
ALTYAPI 6,0
‹çmesuyu 281.338 1,4 ‹ran 1 14.241.500
fiehir Altyap›s› 560.838 2,9 ‹srail 2 13.000.000
D‹⁄ER 0,1
Personel Binalar› 12.458 0,1 Katar 12 1.899.394.077
TOPLAM 19.495.475 100,0 100,0 Suriye 1 8.142.735
Kaynak: DTM Yurtd›fl› Müteahhitlik Hizmetleri Dairesi S.Arabistan 4 982.745.090
Umman 1 134.662.788
Ürdün 2 995.000.000
YURTDIfiI MÜTEAHH‹TL‹K H‹ZMETLER‹NDE ‹fi TÜRLER‹N‹N DA⁄ILIMI (2007)
BDT Ülkeleri 192 7.463.493.509 38,3
Azerbaycan 6 849.022.061
altyap› öteki Gürcistan 15 202.382.670
su iflleri % 6,0 % 0,1
Kazakistan 30 1.091.836.157
% 10,5
K›rgizistan 3 9.700.000
inflaat Rusya 59 3.605.053.006
sanayi
% 44,3 Tacikistan 1 111.000.000
% 13,2
Türkmenistan 78 1.594.499.615
Afrika Ülkeleri 40 5.791.228.047 29,7
Cezayir 3 56.237.810
ulafl›m Cibuti 1 310.360
% 25,9
Etiyopya 1 508.000

Kaynak: DTM Yurtd›fl› Müteahhitlik Hizmetleri Dairesi Fas 2 209.900.000


Kenya 1 12.300.000
Son y›llarda Türk müteahhitlerinin yurtd›fl›nda üstlendikleri Libya 30 4.924.728.877
projelerin niteli¤inde de ciddi de¤iflimler yaflanmaktad›r. Daha Sudan 1 41.000.000
önceleri, küçük ölçekli ve emek yo¤un teknoloji ile çal›fl›lan Tunus 1 546.243.000
sektörde art›k daha az say›da, ancak entegre ve büyük proje- Asya Ülkeleri 19 148.048.356 0,8
ler üstlenilmeye bafllanm›flt›r. 2003-2007 y›llar›nda üstlenilen Afganistan 17 62.133.146
58 milyar dolar de¤erindeki projelerin yaklafl›k yar›s›n› 200 Pakistan 2 85.915.210

milyon dolar›n üzerindeki projeler oluflturmaktad›r. Öte Avrupa Ülkeleri 47 1.290.009.338 6,6

yandan, 2000 y›l›nda uygulamaya konulan Komflu ve Çevre Ül- Bulgaristan 5 26.737.019

keler Stratejisi’ne paralel olarak, yurtd›fl› müteahhitlik hizmet- Finlandiya 1 116.000

leri sektöründe de bugüne kadar 105 milyar dolar tutar›ndaki ‹rlanda 1 550.000.000

yaklafl›k 4.200 adet projenin %98’i komflu ve çevre ülkelerde Makedonya 2 119.928.403
Polonya 4 645.000
üstlenilmifltir.
Romanya 34 592.582.916
Öteki Ülkeler 2 57.790.305 0,3
KKTC 2 57.790.305
Genel Toplam 354 19.495.475.023 100

Kaynak: DTM Yurtd›fl› Müteahhitlik Hizmetleri Dairesi

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 83


2007 y›l›nda üstlenilen projelerin tutar› ise 19,5 milyar USD ‹fiKUR TARAFINDAN YURTDIfiINA GÖNDER‹LEN ‹fiÇ‹LER‹N DA⁄ILIMI (2007)
olup bu projelerin %38,3’ü Ba¤›ms›z Devletler Toplulu¤u, % ‹stisna Akdi ‹stisna Akdi Kendi
Ülkeler Toplam
29,7’si Afrika, %24,3’ü Orta Do¤u ülkelerinde gerçeklefltiril- Kapsam›nda Kapsam›nda Olmayan ‹mkan› ‹le
mifltir. Rusya - 23.329 20 23.349
Kazakistan - 7.972 22 7.994

ÜLKELERE GÖRE YURTDIfiINDA GERÇEKLEfiT‹R‹LEN PROJELER‹N DA⁄ILIMI Irak - 6.163 533 6.696
Katar - 4.977 183 5.160
(2007) (%)
Suudi Arabistan - 1.141 2.908 4.049

0,00 5,00 10,00 15,00 20,00 25,00 30,00 Ukrayna - 2.751 2 2.753
Libya - 2.520 54 2.574
Libya 25,26
Almanya 473 - 1.549 2.022
Rusya 18,49
Romanya - 1.499 157 1.656
Katar 9,74
BAE - 1.353 45 1.398
Türkmenistan 8,18
Afganistan - 1.266 60 1.326
Kazakistan 5,60
Azerbaycan - 1.292 7 1.299
Ürdün 5,10
Di¤er - 8.459 1.289 9.748
S. Arabistan 5,04 Toplam 473 62.722 6.829 70.024
Azerbaycan 4,35
Kaynak: Türkiye ‹fl Kurumu Genel Müdürlü¤ü (‹fiKUR)
Romanya 3,04
‹rlanda 2,82
2008 y›l›nda 23,6 milyar USD tutar›ndaki yurtd›fl› müteahhitlik
Tunus 2,80
projeleriyle yurtd›fl› ifllerin toplam bedeli 130 milyar dolara
Irak 2,23
ulaflm›flt›r.
Fas 1,08
Gürcistan 1,04 B. YURTDIfiI MÜTEAHH‹TL‹K H‹ZMETLER‹NDE POTANS‹YEL
Bahreyn 0,72
Türkiye Müteahhitler Birli¤i verilerine göre, Türkiye’nin inflaat
Umman 0,69
sektöründeki yurtd›fl›ndaki rekabet gücü, dünyada kifli bafl›na
BAE 0,63
milli geliri Türkiye kadar olan hiçbir ülkede olmad›¤› kadar yük-
Makedonya 0,62
sektir. Bu rekabet gücünün temelinde ucuz emek ya da serma-
Tacikistan 0,57
ye de¤il, teknoloji, bilgi birikimi, risk alma ve dinamizm bulun-
Di¤er 1,99
maktad›r.
Kaynak: DTM Yurtd›fl› Müteahhitlik Hizmetleri Dairesi Yurtiçinde bir k›yaslama yap›ld›¤›nda ve turizm ve tekstil gibi
öteki: Pakistan, Afganistan, KKTC, Cezayir, Sudan, Bulgaristan, ‹ran, ‹srail, Kenya,
K›rg›zistan, Suriye, Polonya, Etiyopya, Cibuti, Finlandiya
Türkiye’nin d›fl ticaret gelirinde önemli yer tutan sektörlerle
birlikte de¤erlendirildi¤inde inflaat-taahhüt sektörünü de¤iflik
k›lan iki önemli özellik göze çarpmaktad›r;
BÖLGELERE GÖRE YURTDIfiINDA GERÇEKLEfiT‹R‹LEN PROJELER‹N DA⁄ILIMI
(2007) • ‹nflaat-taahhüt sektörü rekabet gücünü hiçbir dönemde dev-
let teflviklerinden almam›flt›r,
BDT Afrika • Sektörün yurtd›fl›nda yüz binlerce iflçi için yaratt›¤› istihdam
% 38,3 % 29,7 baflka ülkelerin yat›r›mlar› ile finanse edilmektedir.
Türkiye gibi hem döviz girdisine hem de istihdama ihtiyac› olan
ve yat›r›ma ay›rabildi¤i kaynak epeyce s›n›rl› olan bir ülke için
Avrupa bu potansiyelin ne denli büyük de¤er tafl›d›¤› aç›kt›r. Sektörün
% 6,6 bu potansiyelinden tam olarak yararlanman›n tek yolu rekabet
di¤er Asya
Ortado¤u
gücünü azaltan sorunlar› çözmektir.
% 0,3 % 0,8
% 24,3
Kaynak: DTM Yurtd›fl› Müteahhitlik Hizmetleri Dairesi C. YURTDIfiI MÜTEAHH‹TL‹K H‹ZMETLER‹NDE REKABET DURUMU
Uluslararas› rekabet ortam›ndaki geliflmeler inflaat-taahhüt
‹fiKUR verilerinden elde edilen bilgilere 2007 y›l›nda toplam sektörü aç›s›ndan de¤erlendirildi¤inde afla¤›daki saptamalar›
70.024 kifli Kurum’da ifllem yapt›rmak suretiyle yurtd›fl›na git- yapmak mümkündür :
mifl, en çok iflçi gönderilen ülkeler ise Rusya, Kazakistan, Irak, • Pazar h›zla genifllemektedir ve bu durumdan en büyük yarar›
Almanya, Katar, Suudi Arabistan, Libya ve Ukrayna olmufltur. elde edenler uluslararas› büyük ölçekli müteahhitlik firmalar›d›r.
• Petrol üretim tesislerinden, enerji santrallar›na, altyap›n›n
gelifltirilmesinden prestij yap›lar›na uzanan genifl bir yelpaze-
de büyük ölçekli ve iddial› projelere olan talebin artmakta ol-
mas› bunlar› gerçeklefltirecek ölçe¤e, donan›ma ve deneyime
sahip olan ve dünya klasman›na giren müteahhitlik firmalar›-
na olan talebi de art›rm›flt›r.

84
• Bu geliflmelerin sonucu olarak ve ortaya ç›kan yeni talepleri ÜLKELER‹N MÜTEAHH‹TL‹K FAAL‹YETLER‹N‹N DA⁄ILIMI
karfl›layabilmek için dünyadaki büyük müteahhitlik firmalar› AVRUPA ORTADO⁄U AFR‹KA ASYA
ya organik olarak ya da birleflme ve sat›n almalar yoluyla yo- Pazar Pazar Pazar Pazar
Ülkeler Ülkeler Ülkeler Ülkeler
¤un bir büyüme yar›fl› içerisine girmifllerdir. Pay› (%) Pay› (%) Pay› (%) Pay› (%)
Avrupa Avrupa Avrupa Avrupa
• Uluslararas› pazarda küreselleflme, konsolidasyon (M&A: 78,0 42,4 47,8 42,0
Toplam Toplam Toplam Toplam
Mergers and Acquisitions) ve megafirmalar devri yaflanmak-
Fransa 20,0 ABD 22,0 Çin 26,9 Almanya 24,2
tad›r. Bunun önemli göstergeleri ENR taraf›ndan her y›l ya-
‹spanya 13,9 Japonya 13,6 ‹talya 20,2 Çin 16,6
y›nlanan listelerde de mevcuttur. ENR listesinde yer alan
ABD 10,9 ‹talya 12,0 Fransa 15,3 Japonya 13,9
“Dünyan›n En Büyük 225 Uluslararas› Müteahhidi”nin
Almanya 6,9 Fransa 8,6 ABD 6,8 ‹talya 5,6
2008’de 310,25 milyar dolar olan toplam gelirinin üçte birin-
Hollanda 6,3 G.Kore 6,5 Japonya 4,0 Fransa 5,3
den fazlas› listedeki ilk 8 firmaya aittir. Kalan üçte ikisini ise
‹talya 4,4 Çin 5,5 Türkiye 3,3 ‹ngiltere 4,5
listenin geri kalan›ndaki 217 firma paylaflmaktad›rlar. ‹lk 8
Türkiye 4,3 ‹spanya 4,3 G.Kore 4,0
mega firman›n her birinin elde etti¤i gelir listedeki 23 Türk
‹ngiltere 3,9 Avustralya 3,5
müteahhidin toplam gelirinden daha fazlad›r.
Türkiye 3,3 Türkiye 2,5
• Uluslararas› inflaat pazar›n›n büyümesi ve küreselleflmesi pa- 7 ÜLKE 66,7 9 ÜLKE 79,7 6 ÜLKE 76,5 9 ÜLKE 80,1
ralelinde son y›llarda rekabetin dokusunda da önemli de¤i- Kaynak: Türkiye Müteahhitler Birli¤i
flimler oluflmaya bafllam›flt›r. Gittikçe artan say›da müteahhit-
lik firmas› yatay ve dikey yönde iflbirli¤i aray›fl› içerisine gir-
mifllerdir. Öte yandan, pazardaki konsantrasyonun daha da D. YURTDIfiI MÜTEAHH‹TL‹K H‹ZMETLER‹NDE KARfiILAfiILAN
artmas› anlam›na gelen bir biçimde çok uluslu flirket birlefl- SORUNLAR VE ÇÖZÜM ÖNER‹LER‹
meleri ço¤alm›flt›r.
• Yurtd›fl›nda müteahhitlik hizmeti veren firmalar›n en önemli
• Dünya inflaat sektörü çok h›zl› bir biçimde mega firmalar›n re- sorunlar›ndan biri teminat mektubu konusunda karfl›lafl›lan
kabet ettikleri bir arenaya dönüflmektedir. Kökenleri güçlüklerdir. Türk bankac›l›k sisteminde teminat mektuplar›n›n
itibar›yla ele al›nd›¤›nda bu dev firmalar›n art›k ABD, Japon- riski yüksektir. Ayr›ca Türk bankalar›n›n verdikleri teminat
ya ve baz› Avrupa ülkeleri ile s›n›rl› olmad›klar› da görülmek- mektuplar› yurtd›fl›nda kabul edilmemektedir. Yabanc› banka-
tedir. ENR’›n bu y›lki “Dünyan›n En Büyük 225 Küresel Müte- lardan al›nan teminat mektuplar› için çok daha yüksek komis-
ahhidi” listesinde uluslararas› müteahhitlik geliri en az 1 mil- yonlar vermek gerekmektedir. Bu ba¤lamda ilgili mevzuatlarda
yar dolar olmak üzere 29 ülkeden 160 firma bulunmaktad›r. de¤ifliklik yap›lmas›, Türk Eximbank'›n yurtd›fl›nda destek vere-
Bunlar›n 26’s›n›n geliri ise 10 milyar dolar›n üzerindedir. Söz bilecek biçimde yeniden yap›land›r›lmas› ve bankalar taraf›n-
konusu 225 küresel müteahhitlik firmas›n›n kendi ülkelerinde dan teminat mektubu vermenin teflvik edilmesi gerekmektedir.
üstlendikleri ifller de dahil olmak üzere toplam geliri 900,19
milyar dolard›r. • Yurtd›fl› müteahhitlik hizmetleri verilen ülkelerde ço¤u kez si-
yasi ve ticari riskler yüksektir. Bu sebeple firmalar yurtd›fl›n-
• Uluslararas› müteahhitlik faaliyetlerinin co¤rafi da¤›l›m› ENR da iflas tehlikeleri bile yaflam›flt›r. Türk firmalar›nda ise ticari
verilerinin ›fl›¤›nda de¤erlendirildi¤inde En Büyük 225’in iflle- ve politik risk sigortas› (PRS) bulunmamaktad›r. Rekabet içe-
rindeki oransal olarak en büyük art›fl›n bir önceki y›la k›yasla risinde bulunulan tüm ülkeler bu sistemi baflar›yla uygula-
%75,3 ile (13,17 milyar dolar) Afrika’da gerçeklefltirildi¤i gö- maktad›rlar. PRS uygulanabilseydi, geçti¤imiz y›llarda müte-
rülmektedir. Ortado¤u Bölgesi’ndeki ifller %52 (62,89 milyar ahhitlerin Libya, Irak ve Rusya’da yaflad›klar› alacak sorunla-
dolar) oran›nda artm›flt›r. Öteki bölgelerdeki oransal art›fllar r› çok kolay çözülebilirdi. Halen, bankalar›m›z›n düzenledikle-
s›ras›yla Avrupa (%34,2 ile 6,45 milyar dolar), Asya (%37,9 ri teminat mektuplar›n›n ve kontrat garantilerinin çok say›da-
ile 55,4 milyar dolar), ABD (%26,8 ile 36,9 milyar dolar), La- ki ülkede kabul edilmemesinin nedeni de PRS’nin hayata ge-
tin Amerika (%41,3 ile 19,2 milyar dolar), Orta ve Güney Afri- çirilememesidir.
ka (%48,3 ile 15,4 milyar dolar) ve Kanada (%3,6 ile 8,3 mil-
yar dolar) olmufltur. • Türk Eximbank taraf›ndan sürdürülmekte olan çal›flmalar›n
h›zland›r›larak Hazine iflbirli¤iyle ortak bir portföy oluflturul-
• ENR listesindeki 23 Türk firmas›n›n 225 uluslararas› müteah- mas›n›n yan›nda ticari ve politik risk sigortas›na ifllerlik ka-
hitlik firmas›n›n toplam gelirindeki ( 310,2 milyar dolar) pay›- zand›r›lmas› gerekmektedir.
n›n %2,7 oldu¤u gerçe¤inden hareketle Türkiye’nin bölgeler
itibar›yla pazar pay›n›n ve dolay›s›yla rekabet gücünün de- • Türk firmalar›n›n özellikle geliflmekte olan ülkelerdeki reka-
¤erlendirilmesi de mümkündür. Bu aç›dan bak›ld›¤›nda Türk bet gücünün art›r›labilmesi için proje kredileri olanaklar› sa¤-
müteahhitlerin Avrupa, Ortado¤u ve Afrika’daki rekabet gü- lanmas› büyük önem tafl›maktad›r. Türk müteahhitlik firmala-
cünün Asya’dan daha fazla oldu¤unu söylemek mümkündür. r› halen büyük projelere proje kredisi sa¤lamakta olanaks›zl›k
içindedirler. Türk Eximbank taraf›ndan bu konuda çal›flmalar
sürdürülmektedir. Proje baz›nda de¤erlendirme yürürlü¤e
girmeli ve Türk Eximbank taraf›ndan proje kredisi sa¤lanma-
l›d›r. Ayr›ca hizmetlere destek verecek döner bir fon olufltu-
rulmas› yararl› olacakt›r.
• Firmalar için yurtd›fl›na aç›lmak, iç pazarda daralan ifller ne-
deniyle düflük kâr marjlar›na raz› olmak anlam›na gelmekte-

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 85


dir. Ayr›ca yurtd›fl›ndaki ifl hacmi, müteahhit kâr› ve dolay›s›y- • Yurtd›fl›nda Türk iflçisi çal›flt›rma zorunlulu¤u vard›r. Ancak Türk
la yurtiçine giren döviz miktar›n›n ayn› oranda artmamas› söz müteahhitlerin ifl yapt›¤› ülkelerde “Ülkeleraras› ‹kili Sosyal Gü-
konusudur. ‹nflaat sektöründe beklenen geliflmelerle yurtiçi venlik Anlaflmalar›” bulunmad›¤›ndan müteahhit firmalar hem
inflaat yat›r›mlar›n›n artmas› ve firmalar›n yurtd›fl›nda göster- Türkiye’de hem de ifl yap›lan ülkede sosyal güvenlik ödemesi
dikleri baflar› ve standartlarda yurtiçinde de hizmet vermesi yapmakta, bu durumda da ek maliyetler ortaya ç›kmaktad›r.
beklenmektedir. Bu sayede kâr marjlar› sorunu ve öteki so- • Vergilendirmede yaflanan haks›z uygulamalar›n faturas› mü-
runlar çözülebilecektir. teahhit firmalar için a¤›r olabilmektedir. Yurtd›fl› ihalelerdeki
• Türk müteahhitlik firmalar›n›n tümü özkaynak ve finansman %10 stopaj pay› kald›r›lmal›d›r.
aç›s›ndan yeterince güçlü de¤ildir. Bu aç›dan ortak giriflimle- • ‹nflaat girdilerinde afl›r› miktarda yaflanan fiyat art›fllar› enf-
re gereksinim duyulmaktad›r. Bu anlamda flirket birleflmeleri- lasyonun kat kat üzerindedir. Bu durum inflaatlar›n kaliteleri-
ni özendirici teflvikler art›r›lmal›d›r. Bu sayede kâr/zarar or- nin düflmesi tehlikesi tafl›maktad›r.
takl›klar› da kurulabilecek ve karfl›l›kl› yarar sa¤lanabilecektir.
• 2006 y›l›nda yap›lan düzenlemeyle yurtd›fl› müteahhitlik ka-
• Niteliksiz ifl yapan firmalar›n yurtd›fl› projelerde oluflturdu¤u zançlar›n›n herhangi bir flart aranmaks›z›n Kurumlar Vergi-
Türk müteahhidi imaj›, öteki firmalar için zedeleyici olabil- si’nden istisna edilmesi sa¤lanm›flt›r. Ancak, bu projelerden
mektedir. Örne¤in 14 Avrupa ülkesinin yurtd›fl›nda faaliyet zarar edilmesi halinde bu zararlar›n matrahtan indirilmesi
gösteren müteahhitlik firmalar›n›n say›s› yaln›zca 238 iken, mümkün de¤ildir.
bu say› Türk taahhüt firmalar›nda 346'd›r. Yurtd›fl›nda faali- • Yurtd›fl› müteahhitlik ve müflavirlik hizmetleri rejimi olufltu-
yet gösterecek firmalar için bir akreditasyon sisteminin ku- rulmas› ile ilgili çal›flmalar, “Yurtd›fl› Müteahhitlik ve Teknik
rulmas› gerekmektedir. Sektörün çat› kurulufllar›n›n hizmet- Müflavirlik Hizmetleri Konseyi Kurulmas› Genelgesi” fleklinde
lerinin izlenmesi ve de¤erlendirilmesinde önemli rol oynama- hayata geçirilmesi ile tamamlanm›flt›r. Temmuz 2007 tarihli
s› yararl› olacakt›r. Baflbakanl›k Genelgesi ile sektör yeniden tan›mlanarak, öz-
• Nitelikli iflgücü eksikli¤i çekilmektedir. Ayr›ca ara eleman ek- gün bir rejime kavuflturulmufltur. Stratejik plan ve y›ll›k prog-
siklikleri de sektör aç›s›ndan önemli bir sorun olmaktad›r. Bu ramlar›n belirlenmesi ve koordinasyonun en üst düzeyde sa¤-
amaçla bir "sertifikasyon sistemi" kurulmas› gerekmektedir. lanmas› amac›yla bir “YDMH Konseyi” oluflturulmufltur.
‹flgücü belirli standartlara göre yetifltirilmelidir. Özellikle Av- • Yurtd›fl›nda müteahhitlerin üstlendikleri ifllerle ilgili ithal ve ih-
rupa Birli¤i ülkelerindeki meslek standartlar› gözönünde bu- raç izinlerine yönelik son derece liberal yeni bir düzenleme ya-
lundurulmal›d›r. p›larak 4 Nisan 2008 tarihli Tebli¤ ile yürürlü¤e konmufltur.

GÖRÜfi
1998-2001 aras›nda reel olarak %13 oran›nda daralan inflaat sek- taya ç›km›fl, temelde arzla talep aras›nda denge kurulamama-
törü 2004’ün ikinci çeyre¤inden itibaren canlanm›fl, 2004’te s›ndan, konut balonunun çeflitli iç ve d›fl faktörlerin katk›s›yla
%14,1, 2006’da %18,5 gibi yüksek oranlarda büyüyerek ekono- afl›r› fliflmesinden ve nihayet patlamas›ndan kaynaklanm›flt›r.
minin lokomotifi olmufltur. Bu büyümenin temel dinami¤ini bir ABD’de konut sektörüne verilen “Mortgage” kredilerinin geri
dizi d›fl ve iç faktörün etkisiyle gerçekleflen konut talebi patlama- dönmemesiyle bafllayan ve “subprime mortgage krizi” olarak
s› oluflturmufltur. Dünyadaki likidite bollu¤unun “yüksek faiz-dü- küresel ölçekte yay›lan geliflmelerin hem Türk ekonomisini,
flük kur” politikas›n›n etkisiyle Türkiye’ye yönelmesi, düflük faizli hem de inflaat sektörünü etkisi alt›na almas› 2008’in bafl›ndan
konut kredilerinin çekicili¤i ve bireysel tasarruflar›n döviz yerine itibaren h›z kazanm›flt›r.
gayrimenkul yat›r›mlar›na yönelmesi bu süreçte çok önemli rol
oynam›flt›r. Tüm bunlara ba¤l› olarak, konut, sanayi ve kamu alt- Küresel kriz ekonominin genelinde ciddi bir yavafllamaya ne-
yap› inflaatlar› aras›ndaki denge son y›llarda hep konut lehine ge- den olmufltur. 2008 sonu itibariyle büyümenin %3’ün alt›nda
liflme göstermifl, konut yat›r›mlar› inflaat sektörünün büyüme kalmas›, enflasyonun yeniden çift haneli rakamlara ç›kmas›
performans›n› belirleyen bir numaral› faktör olmufltur. beklenmektedir. Kamu yat›r›m ödeneklerinin s›n›rl›l›¤›, özel
sektörün yat›r›m yapamaz hale gelmesi ve tüketicinin harca-
Konut talebinin 2006’n›n ikinci yar›s›ndan itibaren h›z kesme- ma e¤ilimlerindeki gerileme 2009’un bir öncekinden daha da
ye bafllamas›yla inflaat sektöründeki büyüme h›z› da 2007’nin zor bir y›l olaca¤›n› aç›kça göstermektedir.
ikinci çeyre¤inden itibaren önemli ölçüde gerilemifl, sektör
2007’yi 2002-2007 dönemindeki en düflük performans anla- Mevcut kriz ortam›nda inflaat sektörünün kaderi ve ülke eko-
m›na gelen %5,7’lik bir büyüme ile tamamlam›flt›r. nomisine sa¤layaca¤› katk› kamu yat›r›mlar›na geçmiflte oldu-
¤undan çok daha ba¤›ml› hale gelmifltir. Esasen, Türkiye Mü-
2008’in ilk üç çeyre¤inde gerçekleflen büyüme oranlar› s›ra- teahhitler Birli¤i 2004’ten bu yana inflaat sektöründeki büyü-
s›yla %3,1, %0,9 ve -%4,3 olarak gerçekleflmifl olup, sektör ilk menin konut talebine afl›r› ba¤›ml› olmas›ndan duyulan kayg›-
dokuz ayl›k dönemde %1,1 küçülmüfltür. y› sürekli dile getirmifl, kamu altyap› yat›r›mlar› ile sanayi ya-
Esasen bugün inflaat sektörünü etkisi alt›na alm›fl olan krizin t›r›mlar›n› da canland›racak önlemlere ihtiyaç oldu¤unu ve
ilk iflaretleri küresel krizden iki y›l kadar önce 2006 y›l›nda or- sürdürülebilir büyümenin genifl tabanl› büyüme ile mümkün

---->

86
olaca¤›n› s›kl›kla kamuoyunun ve yetkililerin dikkatlerine sun- len sektörlere özellikle önem vermesi gerekti¤i aç›kt›r. ‹nflaat
mufltur. bu sektörlerin bafl›nda gelmekte ve hem ekonomik büyümeyi
Kriz dönemlerinde konut veya baz› hizmet sektörlerine veri- sa¤lamak, hem de refah› ülke sath›na yaymak aç›s›ndan gerçek
bir kriz panzehiri olma potansiyelini bar›nd›rmaktad›r.
len kredilerle likidite yarat›lmas›n›n piyasalar› kald›rabilece¤i-
nin üstünde fliflirebildi¤i ve sürdürülmesi mümkün olmayan 2008 sonu itibariyle Türk müteahhitlerin 70 ülkede gerçeklefl-
geçici büyüme yaratt›¤› bilinmektedir. 2004’ten itibaren Türk tirdikleri proje say›s› 5.000’e, toplam uluslararas› ifl hacmi ise
inflaat sektöründe kaydedilen büyümenin ana dinami¤ini olufl- 130 milyar dolara ulaflm›flt›r. 2002-2008 aras›ndaki 6 y›ll›k dö-
turan konut talebi patlamas› bu özellikleri yans›tmaktad›r. Ko- nemde yurtd›fl›nda üstlenilen ifl hacminin 15 kata yak›n artm›fl,
nut üretiminin tüm sektörlerden girdi kullanma özelli¤i nede- 2008’de 25 milyar dolara yaklaflm›fl ve 2008’de “Dünyan›n En
niyle bugüne kadar verilen kredilerin geri dönmemesi halinde Büyük ‹lk 225 Uluslararas› Müteahhidi” listesinde 23 Türk fir-
sadece inflaat sektörünün de¤il, yüzlerce yan faaliyet alan›n›n mas›n›n yer alm›fl olmas›, h›zla yükselen bir rekabet gücünün
da do¤rudan etkilenece¤i kuflkusudur. Öte yandan, Mortgage somut ve çok ciddiye al›nmas› gereken göstergeleridir.
sisteminin sa¤l›kl› iflleyebilmesi için bankac›l›k sisteminin güç- Döviz ve istihdam yaratmak söz konusu oldu¤unda yurtd›fl› mü-
lü bir mali yap›ya sahip olmas› gerekti¤i, müflteri portföyünün teahhitlik hizmetlerini di¤er sektörlerden farkl› k›lan iki önemli
düflük gelir düzeyindekilere inmesi halinde kredilerin vadesin- özellikten birincisi, müteahhitlerin yurtd›fl›nda üretim yaparken
de ödenmemesi ihtimali daha da yüksek oldu¤u, bu nedenle dahi Türkiye’den malzeme ve iflgücü ithal etmeleridir. Üstelik
konut kredilerinin kriz dönemlerinde geri dönmeme riski en müteahhitlerimizin yurtd›fl›nda Türk iflçileri için yaratt›klar› is-
yüksek kredilerden oldu¤u ve bugün Türk bankalar›n›n söz ko- tihdam baflkalar›n›n kesesinden finanse edilen istihdamd›r.
nusu riskle karfl› karfl›ya bulunduklar› da gerçektir.
‹nflaat ayn› zamanda h›zl› istihdam yaratabilen bir sektördür.
Halen, yüksek inflaat maliyetleri ile üretilmifl olan konutlar›n Tüm bu özellikleri nedeniyle dünyada kriz dönemlerinden ç›k-
sat›lamamas› ve beraberinde bankalar›n kredi vermekteki is- makta yararlan›lan ve canland›r›lmas›na özellikle önem veri-
teksizlikleri inflaat flirketlerinin finansman yap›lar›n› zorla- len bir numaral› sektör olmufltur.
makta, yüksek gelir gruplar›na hitabeden lüks konutlar hariç,
Yurtd›fl› müteahhitlik faaliyetlerinin %90’›ndan fazlas›n›n Kuzey
konut fiyatlar› önemli oranlarda düflmeye devam etmekte, ya-
Afrika, Ortado¤u ve BDT gibi krizden göreceli olarak daha az et-
t›r›m veya spekülatif amaçl› ikinci, üçüncü konutlar›n› alm›fl
kilenen bölge ve ülkelerde yo¤unlaflm›fl olmas› kriz döneminde
olanlar zarar etmekte, konut kredisi veren finans kurulufllar›
inflaat sektörünü ihracat yapan di¤er sektörlerden farkl› k›lan bir
ise tahsilat güçlü¤ü çekmektedir. Di¤er bir deyimle, üretici, tü-
di¤er önemli ayr›cal›kt›r. Küresel kriz Avrupa ve ABD’de neden
ketici, finans kuruluflu, inflaat flirketi ve vatandafl dahil herkes
oldu¤u talep daralmas› ile bu bölgelere ihracat yapan üreticileri-
krizin tetikledi¤i ekonomik durgunluktan pay›n› almaktad›r.
mizin büyük ço¤unlu¤unu do¤rudan etkilerken, inflaat-taahhüt
Tüm bunlar ekonominin geneli ve inflaat sektörü aç›s›ndan sektörü üzerindeki etkisi çok daha afla¤›larda kalmaktad›r.
olumlu öngörülerde bulunmay› güçlefltirmektedir. Gerçeklefl-
Tüm bu nedenlerle, mevcut durumda ekonomiyi daha direnç-
tirmeleri halinde inflaat sektörü canland›r›c› etki yaratacak
li hale getirmek ve di¤er sektörler gibi inflaat sektörünü de et-
olan projelerin bafl›nda hükümetçe aç›klanm›fl olan Güneydo-
kisi alt›na alan durgunlu¤a çare üretmek için yap›lmas› gere-
¤u Anadolu (GAP), Do¤u Anadolu (DOP) ve Konya Ovas› (KOP)
kenlerin bafl›nda sektör kurulufllar› ile çok daha yak›n bir iflbir-
bölgesel kalk›nma projeleri gelmektedir.
li¤i ve diyalog içerisine girilmesi, sorunlara duyarl›l›kla yakla-
Kamunun yat›r›m ödeneklerindeki k›tl›¤›n yak›n gelecekte de fl›lmas›, çözümlerin birlikte ve süratli bir flekilde üretilmesi ve
devam edece¤i dikkate al›nd›¤›nda özellefltirmelerden elde hayata geçirilmesi gelmektedir.
edilecek kaynaklar›n yat›r›ma ne ölçüde tahsis edilece¤i, özel
K›sacas›, dünyada kriz dönemlerinden ç›kmakta yararlan›lan bir
sektör yat›r›mlar›n›n da ne ölçüde teflvik edilece¤i ve kamu-
numaral› sektör olan inflaat›n dünyada oldu¤u gibi Türkiye’de
özel ortakl›¤›na dayal› finansman modellerinin (PPP) ne ölçü-
de kamu eliyle canland›r›lmas›na ve sektörün kriz panzehiri ol-
de yayg›nlaflt›r›laca¤› gibi faktörler inflaat sektörünün yurti-
ma potansiyelinin göz önünde bulundurulmas›na ihtiyaç vard›r.
çindeki performans›n› belirleyici rol oynayacakt›r.
Acilen yap›lmas› gerekenler aras›nda; kamunun sabit sermaye
Di¤er taraftan, iflsizlik ve cari aç›k baflta olmak üzere ekonominin
yat›r›mlar›na ay›rabildi¤i miktar›n bütçe d›fl› kaynaklar hare-
mevcut sorunlar›, inflaat sektörünün yüksek döviz ve istihdam ya-
kete geçirilerek att›r›lmas›, yurtd›fl› müteahhitlik hizmetlerin-
ratma potansiyeli ve son y›llarda yurtd›fl› müteahhitlik hizmetle-
deki performans› önemli ölçüde s›n›rlayan teminat mektubu
rinde eriflilmifl olan yüksek baflar› düzeyi birlikte de¤erlendirildi-
sorununun kamu bankalar› hareket geçirilerek çözümlenmesi,
¤inde sektörün etkili bir kriz panzehiri olabilece¤i de aç›kt›r.
özel bankalardan sa¤lanan kredilere kontr garanti vermekte,
Bugün yaflanan küresel krize bak›ld›¤›nda beraberinde getire- belirli pazarlarda yaflanan ödeme gecikmelerine karfl› köprü
ce¤i en önemli 3 sorunun üretimde gerileme, artan iflsizlik, kredi uygulamas› yapmakta, siyasi ve politik risk sigortas›na
yoksulluk ve sosyal patlama riskleri oldu¤u görülmektedir. ifllerlik kazand›rmakta olan Eximbank’›n aktif rol almas›n›n
Bu tablo karfl›s›nda Türkiye’nin, küresel krizi en az hasarla at- sa¤lanmas›, bu amaçla bankan›n sermaye yap›s›n›n güçlendi-
latabilmek için istihdam yaratma kapasitesi yüksek, ithalata rilmesi ve yurtd›fl›nda Türk iflçisi istihdam›n› özendirici düzen-
ba¤›ml›l›¤› az, döviz getiren ve tasarruflar› finansal spekülas- lemelerin yap›lmas› yer almaktad›r.
yon oyunlar› yerine sabit sermaye yat›r›mlar›na yönlendirebi- Türkiye Müteahhitler Birli¤i (TMB)

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 87


Teknik Müflavirlik Hizmetleri
Teknik müflavir, uluslararas› kabul görmüfl flekliyle, "do¤al ya da itibar›yla 23 odaya kay›tl› 315.684 üye bulunmaktad›r. Bu mü-
infla edilmifl çevre üzerinde teknoloji ile bilgi ve düflünceye da- hendis ve mimarlar›n bir bölümü tescilli bürolarda faaliyet gös-
yal› hizmet veren kifli ya da kurulufl" fleklinde tan›mlanmaktad›r. termekte olup; söz konusu bürolar genelde 1-10 teknik personel
Teknik müflavirlik hizmet alanlar› ve kapsam›nda verilen hizmet- istihdam eden, a¤›rl›kl› olarak proje hizmet sektöründe faali-
ler Türk Müflavir Mühendisler ve Mimarlar Birli¤i (TürkMMMB) yette bulunan firmalard›r. Bu firmalardan teknik ve idari kapa-
üyesi ve üye olmayan firmalarca yerine getirilmektedir. Teknik siteleri belli ölçütlere uyan yaklafl›k 200'ü Müflavir Mühendis-
müflavirlik hizmet alanlar› ve kapsam›nda verilen hizmetler afla- ler Uluslararas› Federasyonu (FIDIC) standartlar›n› uygulayan
¤›daki tabloda özetlenmifltir: ve TürkMMMB (Türk Müflavir Mühendisler ve Mimarlar Birli¤i)
üyesi firmalard›r.
Kuruluflunda 10 Odas› ve yaklafl›k olarak 8.000 üyesi bulunan
TürkMMMB ÜYELER‹N‹N H‹ZMET ALANLARINA GÖRE DA⁄ILIMI (%)
TMMOB'nin, 31.12.2007 tarihinde Oda say›s› 23'e, üye say›s› ise
yasal inflaat sonras› 315.684'e ulaflm›flt›r.
destek hizmetler
hizmetleri %5
proje öncesi %7 proje destek TMMOB ÜYE DA⁄ILIMI (31.12.2007 ‹T‹BARI ‹LE)
planlama hizmetleri
Meslek Odas› Üye Say›s›
hizmetleri % 27
Çevre Mühendisleri Odas› 5.767
% 15
Elektrik Mühendisleri Odas› 32.000
Fizik Mühendisleri Odas› 1.582
proje haz›rlama
inflaat uygulama Gemi Mühendisleri Odas› 2.313
hizmetleri
hizmetleri
% 19 Gemi Mak.‹flletme Mühendisleri Odas› 1.578
% 27
G›da Mühendisleri Odas› 8.844
Kaynak: TürkMMMB
Harita ve Kadastro Mühendisleri Odas› 9.511
‹çmimarlar Odas› 1.516
Firmalar›n bu hizmet alanlar›ndaki deneyim yo¤unluklar› ise ‹nflaat Mühendisleri Odas› 69.066
afla¤›daki grafikte gösterilmektedir: Jeofizik Mühendisleri Odas› 3.354
Jeoloji Mühendisleri Odas› 11.461
Kimya Mühendisleri Odas› 11.921
TürkMMMB ÜYES‹ F‹RMALARIN DENEY‹M YO⁄UNLU⁄U Maden Mühendisleri Odas› 9.977
Makine Mühendisleri Odas› 68.909
70
61,37 Metalurji Mühendisleri Odas› 3.407
60 Meteoroloji Mühendisleri Odas› 496
49,41 48,43
50 Mimarlar Odas› 33.606
(%)

40 Orman Mühendisleri Odas› 8.792


30 24,56 22,55 Petrol Mühendisleri Odas› 953
19,61
20 Peyzaj Mimarlar› Odas› 3.188
10 fiehir Planc›lar› Odas› 4.117

0 Tekstil Mühendisleri Odas› 1.648


proje proje proje inflaat inflaat yasal Ziraat Mühendisleri Odas› 21.678
öncesi destek haz›rlama uygulama sonras› destek TOPLAM 315.684
planlama hizmetleri hizmetleri hizmetleri hizmetler hizmetleri
hizmetleri Kaynak: TMMOB 39. Dönem Çal›flma Raporu

Kaynak: TürkMMMB

Buna göre, TürkMMMB üyesi firmalar›n en fazla deneyim sahi- TMMOB çal›flmalar›n› 23 Oda, bu Oda’lara ba¤l› 190 flube ve 42
bi olduklar› alanlar›n proje haz›rlama hizmetleri ve proje önce- ‹l/‹lçe Koordinasyon Kurulu ile sürdürmektedir. 31 Aral›k 2007
si planlama hizmetleri oldu¤u anlafl›lmaktad›r. tarihi itibar›yla Oda ve flubelerine ba¤l› olarak 16 bölge temsil-
cisi, 606 il temsilcisi, 273 ilçe temsilcisi, 11 irtibat bürosu, 23
A. TÜRK‹YE'DE MÜHEND‹SL‹K ve M‹MARLIK mesleki denetim görevlisi ve 57 oda temsilcisi ile TMMOB top-
Halen ülkemizdeki var olan 2 yüksek teknoloji enstitüsü, 83 lam 1.267 birimi ile görev yapmaktad›r.
devlet ve 30 vak›f üniversitesinin 52’sinde mühendislik, 29’un-
da mühendislik-mimarl›k, 18’inde mimarl›k, 2’sinde mimarl›k ve
tasar›m fakülteleri bulunmaktad›r.
Ülkemizdeki mühendis ve mimarlar›n üst meslek örgütü olan
Türk Mühendis ve Mimar Odalar› Birli¤i’nde 31.12.2007 tarihi

88
TMMOB B‹R‹M DA⁄ILIMI Bir yap› denetim kuruluflunun denetleyebilece¤i en fazla infla-
Birim Adet at alan› 360.000 m2’dir. Toplam denetleme kapasitesi yaklafl›k
fiubeler Toplam› 190 305 milyon m2 olan firmalar›n 19 pilot ilde günümüze dek de-
Bölge Temsilcili¤i 16 netledikleri toplam yap› say›s› 144.544 adet, alan ise 221 mil-
‹l Temsilcili¤i 606 yon m2 olmufltur. Bu süreçte toplam yap› denetim maliyetinin
‹lçe Temsilcili¤i 273 3,1 milyon TL oldu¤u düflünüldü¤ünde tek bir yap›n›n denetim
‹rtibat Bürosu 11 maliyeti ortalama 21 bin TL olarak hesaplanmaktad›r.
Mesleki Denetim Görevlisi 23
Üniversite Temsilcili¤i 2 Denetlenen Denetlenen Yap› Maliyeti Yap› Denetim
fiirket Temsilcili¤i 3 ‹ller
Yap› (adet) Alan (bin m2) (bin TL) Maliyeti (bin TL)
D›fl Ülke Temsilcili¤i 3 Tekirda¤ 6.376 6.966 3.231.000 93.623
Oda Temsilcisi 57 ‹stanbul 46.236 82.216 38.681.331 1.159.790
Temsilcilik 83 Çanakkale 1.976 1.903 821.582 25.481
Toplam Birim Say›s› 1.267 Bal›kesir 5.018 3.997 1.613.510 47.318
Kaynak: TMMOB 39. Dönem Çal›flma Raporu Bursa 8.575 12.149 5.243.757 162.849
Kocaeli 9.240 10.600 4.828.677 142.174
AB müktesebat›na uyum kapsam›nda Uzman Mühendislik ko- Sakarya 3.716 3.275 1.357.474 38.594
nusunda yasal düzenlemeler yap›lmas›na karfl›l›k inflaat sektö- Düzce 1.175 1.444 598.039 16.982
rünün nitelikli insan gücü aç›s›ndan da önem tafl›yan bu konu- Yalova 924 1.038 419.361 11.780
da düzenlemeleri engellemelerle karfl›laflm›fl ve yürürlü¤e ko- Bolu 961 995 394.841 11.271
nulmam›flt›r. Eskiflehir 4.126 4.238 1.731.565 51.045
Ankara 17.665 41.816 19.253.445 618.573
B. YAPI DENET‹M‹ ‹zmir 13.432 14.222 6.077.779 183.503
Ayd›n 4.214 5.097 2.106.205 64.173
Yap› denetimi, can ve mal güvenli¤ini teminen, imar plân›na,
Denizli 4.319 4.125 1.962.986 61.071
fen, sanat ve sa¤l›k kurallar›na, standartlara uygun kaliteli ya-
Antalya 9.025 13.972 6.825.402 209.603
p› yap›lmas› için proje ve yap›lar›n kontrolünü sa¤lamakt›r.
Adana 2.439 4.897 2.411.890 74.294
13.07.2001 tarihli Resmi Gazete’de yay›nlanan 4708 say›l› Ya-
Hatay 3.307 3.636 1.687.406 50.295
p› Denetimi Hakk›ndaki Kanun ile belediye ve mücavir alan s›-
Gaziantep 1.820 4.439 2.057.035 64.114
n›rlar› içinde ve d›fl›nda kalan yerlerde yap›lacak yap›lar›n zo-
TOPLAM 144.544 221.025 101.303.285 3.086.533
runlu olarak denetimi öngörülmektedir.
Kaynak: Yap› ‹flleri Genel Müdürlü¤ü, Yap› Denetim Komisyonu Baflkanl›¤›
Yap› denetim hizmetleri ise 4708 say›l› kanun gere¤ince kuru-
larak Bay›nd›rl›k ve ‹skan Bakanl›¤›’ndan “Yap› Denetimi ‹zin Yap› denetimi hizmet bedeli, yap› yaklafl›k maliyeti, Bay›nd›rl›k
Belgesi” alm›fl tüzel kiflili¤e sahip yap› denetim kurulufllar› ta- ve ‹skan Bakanl›¤›’nca her y›l yay›mlanan “Mimarl›k ve Mühen-
raf›ndan yürütülmektedir. dislik Hizmet Bedellerinin Hesab›nda Kullan›lacak Yap› Yaklafl›k
2001 y›l›nda yürürlü¤e konan yasa ile 19 pilot ilde (Tekirda¤, ‹s- Birim Maliyetleri Hakk›ndaki Tebli¤”de belirlenen birim maliye-
tanbul, Çanakkale, Bal›kesir, Bursa, Kocaeli, Sakarya, Düzce, tinin yap› inflaat alan› ile çarp›m›ndan bulunmaktad›r.
Yalova, Bolu, Eskiflehir, Ankara, ‹zmir, Ayd›n, Denizli, Antalya, Yap› denetimi hizmetleri için yap› denetim kurulufllar›na öde-
Adana, Hatay, Gaziantep) uygulama zorunlulu¤u getirilen yap› necek hizmet bedellerine esas oranlar, afla¤›daki cetveldeki gi-
denetim hizmetleri Avrupa ülkelerinde 20, Amerika Birleflik bidir. Belirlenen asgari hizmet bedelleri oranlar›ndan az olma-
Devletleri’nde 40 y›l› aflk›n süredir uygulanmaktad›r. mak flart›yla, projenin özellikleri ile yap›n›n bulundu¤u bölge-
Türkiye çap›ndaki 846 adet yap› denetim kuruluflunda nin fiziki, ekonomik ve sosyal özellikleri dikkate al›narak, yap›
10.000’den fazla denetçi mühendis ve mimar görev almakta- sahibi ile yap› denetim kuruluflu aras›nda yap›lacak sözleflme-
d›r. Firmalarda görev yapan toplam personel say›s› ise de belirtilir.
24.000’i bulmaktad›r.

YAPI DENET‹M‹ H‹ZMET BEDEL‹NE ESAS ORANLAR CETVEL‹


YAPI DENET‹M KURULUfiLARINDA GÖREV ALAN DENETÇ‹
‹nflaat Yap›m Süresi Asgari Hizmet Bedeli Oranlar› (%)
MÜHEND‹S VE M‹MAR SAYISI (Türkiye Geneli) (2007)
0-6 ay 2,57
Proje Denetçisi / ‹nflaat Müh. 850+
12 ay 2,71
Yap› Denetçisi / ‹nflaat Müh. 3.600+
18 ay 2,85
Proje ve Uyg. Denetçisi / Mimar 900+
24 ay 3,00
Proje ve Yap› Denetçisi / Makine Müh. 2.200+
30 ay 3,30
Proje ve Yap› Denetçisi / Elektrik Müh. 1.500+
36 ay 3,63
Laboratuar Denetçisi / ‹nflaat+Kimya+Jeoloji Müh. 120
42 ay 3,99
Toplam Denetçi Say›s› 10.200+
48 ay 4,39
Kaynak: Yap› Denetim Kurulufllar› Birli¤i Antalya fiubesi
54 ay 4,83
60 ay 5,31
Kaynak: Yap› Denetim Kurulufllar› Birli¤i Antalya fiubesi

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 89


Yap› denetim hizmet bedeli oranlar›n›n inflaatlarda yüksek bir flavir mühendislik yapan firmalar›n bir araya geldi¤i çat› kuru-
maliyet unsuru oluflturdu¤u ve bu oranlar›n mevzuatla belir- luflu olan Türk Müflavir Mühendisler ve Mimarlar Birli¤i
lenmesinde de¤iflik ölçütler kullan›lmas› gerekti¤i taahhüt ve (TürkMMMB) 25 Mart 1980 tarihinde Ankara'da kurulmufltur.
inflaat yap›mc›lar› sektör temsilcileri taraf›ndan zaman zaman Birlik, halen var olan 200 üyesi ile Türkiye’deki teknik müflavir-
dile getirilmektedir. lik hizmetlerinin %65’ini, yurtd›fl›nda Türk firmalar›nca yap›lan
müflavirlik hizmetlerinin ise %90’›n› gerçeklefltirmektedir. Bir-
DENETÇ‹ M‹MAR VE MÜHEND‹SLERLE ‹LG‹L‹ SAYISAL B‹LG‹LER
lik üyesi firmalar›n y›ll›k cirosu yaklafl›k 400 milyon dolar düze-
Denetim Hizmeti Yapabilece¤i
yinde olup, bu firmalarda yaklafl›k 5.000 teknik personel çal›fl-
En Fazla ‹nflaat Alan› (m2)
maktad›r.
Proje ve Uygulama Denetçisi / Mimar 360.000
Proje Denetçisi / ‹nflaat Müh. 360.000 TürkMMMB üyeleri aras›nda yap›lan araflt›rma Türkiye'deki
Yap› Denetçisi / ‹nflaat Müh. 120.000 müflavir mühendislik firmalar›n›n istihdam ettikleri personel
Proje ve Yap› Denetçisi / Makine Müh. 120.000 say›s› olarak büyüklüklerinin afla¤›daki biçimde oldu¤unu gös-
Proje ve Yap› Denetçisi / Elektrik Müh. 120.000 termifltir:
Kaynak: Yap› Denetim Kurulufllar› Birli¤i Antalya fiubesi

TEKN‹K MÜfiAV‹RL‹K F‹RMALARININ PERSONEL SAYISINA GÖRE DA⁄ILIMI (%)


KONTROL ELEMANLARI ‹LE ‹LG‹L‹ SAYISAL B‹LG‹LER
Kontrol Hizmeti Yapabilece¤i 76 ve üzeri
personel
En Fazla ‹nflaat Alan› (m2)
% 10
‹nflaat Kontrol / ‹nflaat Müh. ya da Mimar 30.000 26-75
Tesisat Kontrol / Makine Müh. 60.000 personel
% 15
Tesisat Kontrol / Elektrik Müh. 120.000
Kaynak: Yap› Denetim Kurulufllar› Birli¤i Antalya fiubesi 1-25
personel
% 75
YARDIMCI KONTROL ELEMANLARI ‹LE ‹LG‹L‹ SAYISAL B‹LG‹LER
Kontrol Hizmeti Yapabilece¤i
En Fazla ‹nflaat Alan› (m2)
Kaynak:TürkMMMB
‹nfl. Tes. Elk. Yard.
5.000
Kontrol Eleman› / Teknisyen
‹nfl. Tes. Elk. Yard.
10.000
D. TÜRK MÜfiAV‹RL‹K H‹ZMETLER‹N‹N GÜCÜ
Kontrol Eleman› / Tekniker
Projenin baflar›s› ço¤unlukla uygun maliyette, en güçlü, tecrü-
‹nfl. Tes. Elk. Yard.
15.000 beli ve güvenilir uzmanl›¤›n sa¤lanmas›na ba¤l›d›r. Bugün Tür-
Kontrol Eleman› / (Tek. Ö¤retmen)
kiye'de, ba¤›ms›z müflavir mühendislerce, dünyada kullan›lan
Kaynak: Yap› Denetim Kurulufllar› Birli¤i Antalya fiubesi
en yeni teknikler uygulanabilmekte ve ileri teknoloji ürünü ya-
p›lar Türk müflavir mühendis ve mimarlar› taraf›ndan baflar›y-
C. TÜRK‹YE'DE TEKN‹K MÜfiAV‹RL‹K H‹ZMETLER‹ la gerçeklefltirilebilmektedir.
Türkiye'de müflavirlik hizmetlerinin geliflimi 1950'li y›llardan TürkMMMB üyesi teknik müflavirlik ve mimarl›k firmalar›nca
itibaren h›z kazanm›fl, özellikle Ankara, ‹stanbul, ‹zmir gibi bü- yap›lan ifllerin uzmanl›k alanlar› aç›s›ndan sektörel da¤›l›m› ise
yük flehirlerde artan talebe paralel olarak, mimari, statik-beto- afla¤›daki gibidir:
narme, makine ve elektrik-tesisat proje bürolar› say›ca art›fl
göstermifltir. Hizmetler ilk zamanlarda, küçük ve orta ölçekli
konut, sosyal ve endüstriyel tesislere ait projelerin haz›rlanma-
TürkMMMB ÜYES‹ F‹RMALARIN UZMANLIK ALANLARININ DA⁄ILIMI (%)
s›ndan ibaret iken, sonralar› uluslararas› kaynaklardan finanse
edilen büyük enerji ve sanayi tesisleri projeleri geliflme göster- ticaret ve sanayi
mifl, ancak yurtd›fl› finansmanl› bu projeler yabanc› müflavir %5
tar›m
mühendislik firmalar› taraf›ndan gerçeklefltirilmifltir. çevre %5
bay›nd›rl›k %8 do¤al kaynaklar
Türk müflavir mühendislik firmalar›, 1960'lardan itibaren, bu hizmetleri %1
yabanc› firmalarla ortakl›k kurmak ya da kendi bafl›na kamu % 23
kurulufllar›n›n mühendislik projelerini gerçeklefltirmek amac›y-
la de¤iflik branfllardan uzman mühendislerin bir araya gelme-
siyle kurulmaya bafllam›flt›r. altyap›
1980 y›l›na gelindi¤inde, inflaat, makine, elektrik mühendisleri % 23

ve mimarlar odalar›na kay›tl› proje bürosu say›s› 2.000'in üze-


rindeyken, de¤iflik uzmanl›k alanlar›nda mühendislik çal›flmala-
binalar
r›n› yöneten müflavirlik firmalar›n›n say›s›n›n çok az oldu¤u gö-
% 35
rülmektedir.
Kaynak:TürkMMMB
Uluslararas› kabul görmüfl tan›m›yla ve FIDIC (Müflavir Mühen-
disler Uluslararas› Federasyonu) standartlar›yla, ba¤›ms›z mü-

90
Grafikte, TürkMMMB üyesi firmalar›n uzmanl›k alanlar› içinde Sektörde, teknik müflavirlikten de¤iflik alanlardaki uluslararas›
binalar, altyap› ve bay›nd›rl›k hizmetlerinin en fazla pay› ald›¤› kurulufllar›n neden oldu¤u haks›z rekabet sorunlar› yaflanmak-
görülmektedir. Yukar›da verilen sektörlerde TürkMMMB üyesi tad›r.
firmalar›n deneyimleri ise afla¤›daki grafikte verilmifltir. Görü- Yetiflmifl iflgücü eksikli¤i, öteki alanlarda oldu¤u gibi teknik mü-
lece¤i gibi, TürkMMMB üyesi firmalar›n en fazla deneyim sahi- flavirlik sektöründe de ciddi bir sorun oluflturmaktad›r.
bi oldu¤u uzmanl›k alanlar› benzer biçimde binalar, altyap› ve
bay›nd›rl›k hizmetleridir. Teknik müflavirlik sektörü ile ilgili çözüm önerileri ise afla¤›da
özetlenmektedir.
TürkMMMB ÜYES‹ F‹RMALARIN UZMANLIK ALANLARINDA DENEY‹M • Ülkemizde halen teknik müflavirlik hizmetleri a¤›rl›kl› olarak
YO⁄UNLU⁄U kamunun kendi bünyesindeki teknik kadrolar› taraf›ndan yü-
60
50 rütülmekte olup bu durum kamu yat›r›mlar›n›n yeterince et-
50 kin ve verimli olamamas›na neden olmaktad›r. DPT taraf›n-
40 dan haz›rlanan 9. Kalk›nma Plan›’nda “Kamu yat›r›mlar›nda
(%)

30 25 ba¤›ms›z teknik müflavir kullan›lmas› sa¤lanacakt›r” ifadesi


22
20 16 yer almaktad›r. Bu konuda sa¤lanacak geliflme ülke ekonomi-
8 si ve sektörün geliflmesinde önemli rol oynayacakt›r.
10 5 2
0 • Yasal mevzuattan kaynaklanan sorunlar›n çözümüne yönelik
binalar altyap› bay›nd›rl›k çevre tar›m ticaret do¤al olarak, kamu ihale yasas›, yap› denetim yasas›, profesyonel so-
hizmetleri ve kaynaklar
sanayi rumluluk sigortas›, yap› malzemeleri yönetmeli¤i, mevcut söz-
Kaynak:TürkMMMB leflmelerdeki ödenek s›k›nt›s›n›n çözümlenmesi gibi konularla il-
gili ilave düzenlemelerin tamamlanarak yürürlü¤e girmesi sa¤-
Türkiye'de özellikle son y›llarda iç pazar›n daralmas› ile daha lanmal›d›r. Gerek yeni mevzuat haz›rlan›rken, gerekse var olan
çok say›da firma yurtd›fl›ndaki ifllere yönelmektedir. mevzuatta de¤ifliklikler yap›l›rken konunun paydafllar›ndan gö-
TürkMMMB üyesi firmalar aras›nda yap›lan bir araflt›rma firma- rüfl al›nmas› çok büyük önem arz etmektedir.
lar›n %85'inin yurtd›fl› projelerde deneyim sahibi olduklar›n› ve
bu firmalar›n toplam 59 ülkede ifl yapm›fl ya da halen yapmak- • Var olan ve yeni yat›r›mlar›n teknik ve ekonomik yap›labilirli-
ta olduklar›n› göstermifltir. ¤i ve kaynaklar›n verimli kullan›lmas›n› sa¤layan teknik müfla-
virlik hizmetleri, yat›r›mc›lar taraf›ndan hala iyi tan›nmamakta
“Teknik Müflavirlik Firmalar›n›n yurtd›fl›ndaki Faaliyetlerine ve sektörün yaratabilece¤i katma de¤er anlafl›lamamaktad›r.
Sa¤lanacak Devlet Yard›mlar› Hakk›nda Tebli¤” çerçevesinde Bu nedenle, gerek kamunun, gerekse özel sektörün mevcut ve
müflavirlere yönelik destek program› yürürlü¤e girmifltir. Bu yeni yat›r›mlar›nda teknik müflavirlik hizmetlerinden yararlan-
programla, teknik müflavirlik firmalar›n›n yurtd›fl›nda ofis aç- mas›n›n yayg›nlaflt›r›lmas› sa¤lanmal›d›r.
malar›, pazar araflt›rmalar› ve tan›t›m faaliyetlerinde bulunma-
lar› devlet yard›mlar› program› kapsam›nda desteklenecektir. • Avrupa Birli¤i üyelik sürecinde ülkemize gelmekte olan AB
Teknik müflavirlik firmalar› ayr›ca pazar ülkelerdeki mast›r fon ve yard›mlar› kapsam›nda sektöre yeni ifl olanaklar› ç›k-
plan, ön fizibilite, fizibilite, proje çal›flmalar›, ihale flartnamesi maktad›r. Ancak bu projelerde, de¤iflik alanlardaki ticari ol-
haz›rlanmas› konular›nda devlet yard›mlar›ndan yararlanabile- mayan uluslararas› kurulufllar haks›z rekabete neden olmak-
cektir. ta, ayr›ca özellikle yabanc› müflavirlik firmalar› ile çetin bir re-
kabet yaflanmaktad›r. Ülkenin ve özellikle inflaat sektörünün
E. TEKN‹K MÜfiAV‹RL‹K H‹ZMETLER‹NDE SORUNLAR ve ÖNER‹LER son befl y›l içindeki durumu teknik müflavirlik firmalar›n›n pek
ço¤unun yurtd›fl› pazarlara yönelmesine sebep olmufltur.
Teknik müflavirlik sektörünün temel sorunlar›ndan ilki hizmet Uluslararas› pazarlara aç›l›mlarda, teknik müflavirlik hizmet-
sunma olana¤›n›n bulunmas›ndaki güçlüktür. Teknik müflavirlik leri, inflaat baflta olmak üzere birçok sektöre öncülük etmek-
hizmetinin önemi ve gereklili¤i, Türkiye’deki iflveren idarelerin tedir. Bu sebeple pek çok ülke taraf›ndan özellikle fizibilite,
büyük bir kesimi taraf›ndan henüz tam olarak kavranamam›fl- proje önerisi gibi çal›flmalar devlet taraf›ndan do¤rudan ya da
t›r. Bu hizmet, ya devletin genifl teknik kadrolar› taraf›ndan, ya dolayl› olarak desteklenmekte, böylece, pefli s›ra gelecek
da müteahhitlik hizmetleri içinde eritilip, ba¤›ms›zl›ktan uzak alanlarda ülkeye önemli üstünlük sa¤lanmakta ve tüm ülke
olarak yürütülmektedir. yarar görmektedir. Bu bak›mdan, yurtd›fl› müflavirlik hizmet-
Firmalar›n ifl gelifltirmesinde ve yeni pazarlara aç›l›mlarda ba- lerinde uluslararas› pazarlara girilmesi ve var olan pazarlar›n
z› sorunlar yaflanmaktad›r. Yurtd›fl› pazarlar›na girilmesi ve var gelifltirilmesi konusunda devlet katk›s› art›r›lmal›, idari, yasal
olan pazarlar›n gelifltirilmesi konusunda sa¤lanan katk› art›r›l- ve parasal düzenlemelerle, sektörün uluslararas› rekabet ve
mal›, idari, yasal ve parasal düzenlemelerle, Türk müflavirlik ifl yapma gücü desteklenmelidir.
hizmetlerinin uluslararas› rekabet ve ifl yapma gücü desteklen-
melidir.
Teknik müflavirlik hizmetlerinde ihale yöntemlerinden kaynak-
lanan ciddi sorunlar bulunmaktad›r. Bu hizmetler dan›flmanl›k
hizmetleri kapsam›ndan ç›kart›lm›fl ve ihalenin en düflük tekli-
fe verilmesi koflulu getirilmifltir. Böylece firma seçiminde kali-
teden ziyade fiyat›n etkili oldu¤u görülmektedir.

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 91


GÖRÜfi - 1
Türkiye’deki teknik müflavirlik hizmetleri, inflaat sektörünün ge- çinde ve yurtd›fl›nda Türk firmalar› aras›ndaki y›k›c› rekabet,
nel durumuyla paralellik göstermekte, dolay›s›yla inflaat sektö- iflgücü piyasas›nda mesleki yeterlilik sisteminin olmay›fl›, e¤i-
ründe yaflanan geliflme ve sorunlar›n teknik müflavirlik firmala- tilmifl iflgücü temininde zorluklar, yap› kalitesinde yaflanan so-
r› için de geçerli oldu¤u ifade edilebilmektedir. Ülkemiz inflaat runlar, sektörde ve toplumda kalite kültürünün ve talebinin ol-
sektörünün son y›llardaki büyüme h›zlar›na bak›ld›¤›nda, 2001 – may›fl›, sektörde sa¤l›kl› istatistiki verilerin ve bilgilerin eksik-
2003 döneminde görülen gerilemenin 2004 – 2007 y›llar›nda li¤i, yap› denetimi sisteminin etkin çal›flt›r›lamamas›, teknik
h›zla yükselme e¤ilimine girdi¤i görülmektedir. Bu büyümenin müflavirlik firmalar›n›n devlet taraf›ndan desteklenmemesi,
önemli bölümünün özel sektör konut yat›r›m ve inflaatlar›n›n bu konudaki mevzuat›n uygulamaya geçirilememesi, teknik
artmas› sebebi ile oldu¤u düflünülmektedir. 2008 y›l› ikinci yar›- müflavirlik firmalar›n›n sermaye yap›s› itibar›yla zay›fl›¤› ola-
s›na gelindi¤inde ise mortgage ve bankac›l›k sektörü ile baflla- rak özetlenebilmektedir.
yan ekonomik krizin etkileri tüm dünya ile birlikte Türkiye’de de
Önümüzdeki k›sa – orta vadeli dönemde; AB fonlar›yla finanse
görülmektedir. 2009 y›l›nda gerek GSYH büyüme rakamlar› ve
edilecek yat›r›mlar›n yarataca¤› yeni ifl olanaklar›, AB uyum
gerekse inflaat sektörü büyüme rakamlar›n›n 2008 y›l›ndan da-
süreci çerçevesinde hayata geçirilecek uygulamalar sonucun-
ha düflük seviyede gerçekleflece¤i tahmin edilmektedir.
da sektördeki kay›td›fl›l›¤›n azalacak olmas›, kamu al›mlar› sü-
Sektörün kamu ihale yöntemleri ve uygulamalar›ndan kaynak- recinde fleffafl›¤›n sa¤lanmas› ile yolsuzluklar›n önlenmesi ve
lanan sorunlar› halen devam etmektedir. Bununla birlikte, son genç iflgücü özelli¤i sektör için f›rsatlar olarak s›ralanabilmek-
yap›lan Kamu ‹hale Kanunu de¤iflikli¤inde, teknik müflavirlik tedir.
hizmetlerinde benzer ifl deneyimi süresinin art›r›lmas› ve tek-
nik müflavirlik hizmetlerinin, kalite esasl› seçimi öne ç›karan Buna karfl›l›k; ekonomik kriz ile birlikte yerli ve yabanc› serma-
dan›flmanl›k hizmet al›m› ihale yöntemine dahil edilmesi olum- ye yat›r›mlar›n›n azalacak olmas›, ülke ekonomisindeki k›r›l-
lu geliflmelerdir. Ancak bu de¤iflikliklerin ilgili yönetmeliklere ganl›k, yabanc› müflavirlik firmalar›n›n yurtiçi pazara k›s›tlama
de yans›t›larak uygulamadan kaynaklanan sorunlar›n azalt›l- olmaks›z›n girmeleri ile oluflan rekabet ve Türk teknik müfla-
mas› gerekmektedir. virlik firmalar›n›n ölçek sorunu, ciro ve ifl deneyimleri konu-
sunda AB kriterlerinin aynen benimsenmesi halinde yerli fir-
Türk teknik müflavirlik firmalar›n›n güçlü yönleri olarak; farkl›
malar›n yeterliklerini yitirmeleri ve bu nedenle ihalelere kat›-
niteliklerdeki projelerde kazan›lm›fl olan deneyim zenginli¤i,
lamama tehlikesi, iflgücü piyasas›nda mesleki yeterlikler siste-
yayg›n bir ülke ve ifl türü profiline sahip olunmas›, giriflim po-
minin kurulmam›fl olmas›, kamu yat›r›mlar›na ayr›lan ödenek-
tansiyeli ve farkl› ortamlara uyum becerisi, h›zl› karar alabil-
lerin azalmas›n›n sektörün sürdürülebilirli¤ine negatif etkisi,
me ve uygulayabilme yetene¤i, Türk firmalar›n›n bölge ülkele-
kamu ihalelerinde ve uluslararas› ifllerde afl›r› düflük tekliflerin
rindeki yüksek rekabet gücü, co¤rafi konum ile kültürel yak›n-
yaratt›¤› haks›z rekabet gibi sorunlar sektörü bekleyen tehdit-
l›ktan kaynaklanan avantaj, ileri teknoloji ve uluslararas› stan-
ler olarak öne ç›kmaktad›r.
dartlar› uygulayabilme kapasitesi, üst düzey ve nitelikli insan
kayna¤› kullanabilme özellikleri say›labilmektedir. Erkan fiAHMALI
Bununla birlikte, sektörün zay›f yönleri ise; yabanc› firmalar Türk Müflavir Mühendisler ve Mimarlar Birli¤i
karfl›s›nda Türk firmalar›n›n rekabet gücünün zay›fl›¤›, yurti- (TürkMMMB) Yönetim Kurulu Baflkan›

92
GÖRÜfi - 2
Sektörümüz inflaat sektörünün geliflmesine paralel olarak Ayr›ca 2007 y›l›nda yürürlü¤e giren yeni Deprem Yönetmeli¤i
geliflmektedir. Kanunun yürürlükte oldu¤u 19 ilde 810 yap› ile yap›lar›n güçlendirilmesi için gerekli teknik altyap› da ha-
denetim kuruluflu bulunmakta bu kurulufllarda da yaklafl›k z›rlanm›fl olmufltur.
20.000 mimar ve mühendis görev yapmaktad›r. 2008 y›l›n›n Mevzuatta yap›lan düzenlemelere karfl›n yap› sektöründe pro-
ilk yar›s›nda bu konuda önemli bir de¤ifliklik olmam›flt›r. je-üretim-denetim safhalar›nda yaflanan sorunlar› ortadan
Dünyada ve ülkemizde yaflan›lan ekonomik koflullar göz önü- kald›racak yetki ve sorumluluk alanlar›n›n net olarak tariflen-
ne al›nd›¤›nda y›l sonuna kadar önemli bir de¤ifliklik beklemi- di¤i yeni bir mevzuat›n imar-denetim-yerel yönetim-ceza un-
yoruz. surlar› ile birlikte düzenlenmesi zarureti bulunmaktad›r.
1999 Marmara Depremi’nin ard›ndan, 2000 y›l›ndan sonra ya- Yap› denetim kurulufllar› mevcut yap› stokunun durumunun
p› denetim sisteminin devreye girmesi ile malzeme kalitesin- tespitinde önemli rol üstlenebilirler. Ayr›ca y›k›larak yeniden
de önemli iyileflmeler sa¤lanm›flt›r. infla edilecek yap›lar da kamu-özel sektör ayr›m› yap›lmadan
Marmara depremi sonras›nda depremin meydana getirdi¤i ya- yap› denetim kurulufllar›n›n denetimine tabi olmal›d›r.
ralar sar›lmaya çal›fl›l›rken mevzuatta da önemli bir yenilik ya- 2000 y›l›ndan sonra yap› denetimi kapsam›nda infla edilen ve
p›lm›flt›r. 10 Nisan 2000 tarihli Resmi Gazete’de yay›nlanan mühendislik hizmeti alm›fl olan yap›lar›n vuku bulacak dep-
595 say›l› Yap› Denetimi Hakk›nda Kanun Hükmünde Kararna- remde iyi bir performans sergileyerek ayakta kalaca¤›n› hatta
me ile denetimsiz yap› üretim sürecine uzman ve nitelikli tek- tamam›na yak›n›n›n hasar bile almayaca¤›n› iddia ediyoruz.
nik elemanlar›n istihdam edildi¤i yap› denetim kurulufllar›n›n
kontrolü ile ileride meydana gelecek afetlerden en az etkile- Bu sebeple yap›lacak düzenlemelerle;
nilmesinin sa¤lanmas› amaçlanm›flt›r. Ayr›ca yap› üretim sü- • Müteahhitlik için sermaye, teknik personel ve deneyime da-
recinde kaynak israf› önlenerek konforlu ve güvenli yap› infla yal› sertifika sistemi getirilmeli,
edilmesinin sa¤lanmas› amaçlanm›flt›r. 2001 y›l›nda Anayasa
• Yap› Denetimi Kanunu de¤ifltirilerek yürürlükte oldu¤u süre-
Mahkemesi taraf›ndan KHK’n›n iptali ile TBMM taraf›ndan ka-
deki aksakl›klar ile eksiklikler dikkate al›narak yenilenmeli,
bul edilen ve 13.08.2001 tarihinde ikincil mevzuat› ile birlikte
yürürlü¤e giren 4708 Say›l› Yap› Denetimi Hakk›nda Kanun ile • ‹mar Mevzuat› yap› denetim kanunu ve deprem gerçe¤i ile
sektörde denetim bofllu¤u yarat›lmamaya çal›fl›lm›flt›r. birlikte ele al›narak yeniden düzenlenmeli,
Yap›lan bu yasal düzenleme ile yap› üretim sürecinin yaln›zca • Yap› üretim sürecinde görev alan tüm usta-kalfalar›n e¤itim-
denetim aya¤›na yeni bir sistem getirilmifl olmakla beraber den geçirilerek sertifika almalar› sa¤lanmal›,
yap› üretim sürecinin temeli olan imar mevzuat›nda herhangi • Kamuoyunun bilinçlendirilmesi sa¤lanmal›d›r.
bir de¤ifliklik yap›lmam›fl, süreçte as›l unsur olan müteahhit-
Ertu¤rul Faruk AYDIN
lerle ilgili ölçütler ortaya konmam›fl, belediyelerin görev ve
Yap› Denetim Kurulufllar› Birli¤i Genel Sekreteri
sorumluluklar› net olarak belirlenmemifltir.

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 93


Gayrimenkul
Türkiye ekonomisi ve inflaat sektörünün geliflimiyle paralel bir Uluslararas› gayrimenkul dan›flmanl›k flirketi Jones Lange La-
seyir izleyen gayrimenkul sektörü, Türkiye'de özellikle son 10-15 selle (JLL) taraf›ndan haz›rlanan "Dünyan›n Kazanan fiehirleri"
y›l içerisinde h›zl› geliflim gösteren bir aland›r. Türkiye'de gün araflt›rmas›nda 2008 y›l›nda Türkiye de yer almaktad›r. Dünya-
geçtikçe gayrimenkul yat›r›mlar›nda art›fl ve bu sektöre yönelik n›n kazanan flehirleri aras›nda ilk defa 18 kent ile yer alan Tür-
hizmetlerde uzmanlaflma ve uluslararas› entegrasyon e¤ilimi kiye raporda, Avrupa'da önemli f›rsatlar sunan, henüz keflfedil-
görülmektedir. Do¤rudan sermaye yat›r›m›na benzer nitelikte memifl birkaç gayrimenkul pazar›ndan biri olarak gösterilmek-
olan gayrimenkul yat›r›mlar›, baflta en az yaklafl›k 200 alt kolu tedir.
ile inflaat sektörü olmak üzere, turizm ve ulaflt›rma sektörlerine Raporun "Türkiye'nin Yükselen Y›ld›zlar›" bafll›kl› bölümünde,
de büyük hareketlilik getiren önemli bir yat›r›m alan› oldu¤u gi- geliflmekte olan flehirler aras›nda ‹stanbul ilk s›rada yer al›rken,
bi, uluslararas› nitelikte hizmetlerle ve finans sektörüyle içiçe ‹stanbul d›fl›nda da yeni f›rsatlara dikkat çekilmektedir. Türki-
nitelik tafl›maktad›r. ye'nin gayrimenkul f›rsat ve risklerini de¤erlendiren raporda 81
Urban Land Institute (ULI) ve PricewaterhouseCoopers (PwC) ilin perakende, ofis, lojistik, konut ve otel sektörüyle ilgili analiz-
taraf›ndan haz›rlanan ve 27 kentte 500'ün üzerinde Avrupal› ler de yer almaktad›r. Raporda yap›lan tespitlere göre;
gayrimenkul uzman› ve yat›r›mc›s›n›n kat›l›m› ile gerçeklefltiri- • ‹zmir ve Ankara tüm gayrimenkul sektörleri için olumlu f›rsat-
len “Emerging Trends in Real Estate Europe 2008” raporunun lar sunmaktad›r,
sonuçlar›na göre Avrupa sermayesi Afrika ve Ortado¤u’ya kay- • Bursa ve Kocaeli endüstriyel bölgeler, Antalya ise Türkiye'nin
ma e¤ilimindedir. Avrupa pazarlar›n›n birbirine daha fazla ba¤l› en büyük otel pazar› olarak öne ç›kmaktad›r,
ve etkileflimli hale geldi¤i belirtilen araflt›rmada, bir bölgedeki
• Al›flverifl merkezi inflaatlar›nda Ankara ve Antalya'n›n bafl› çek-
ekonomik de¤iflimlerin öteki Avrupa bölgelerini de etkiledi¤ine
mesiyle birlikte birçok ikincil flehirde de patlama yaflanmakta,
dikkat çekilmektedir. Araflt›rmada ayr›ca, gelecekte sektörü en
‹zmir önemli inflaat f›rsatlar›na sahne olurken, Bursa ve Kocae-
fazla etkileyecek etkenler aras›nda kat› kredi koflullar›, enerji
li de giderek daha cazip yat›r›m f›rsatlar› sunmaktad›r,
maliyetlerinin art›fl›, Avro ile ürün sat›fl›n›n azalmas› ve konut
pazar›n›n yap›s›n›n sakinleflmesi gösterilmektedir. • Lojistikte ‹zmir, Bursa, Kocaeli, Mersin, Tekirda¤, Trabzon,
Samsun ve Ankara'da güçlü talep beklenmektedir,
“Emerging Trends in Real Estate Europe 2008” raporu sonuç-
lar›na göre son 2 y›ld›r gayrimenkul piyasalar› aras›nda en çok • Otel pazar›nda ‹stanbul, Ankara ve Antalya dahil Ege ve Akde-
f›rsat sunan kent seçilen ‹stanbul, bu y›l liderli¤ini Moskova'ya niz'in önemli sahil bölgelerinde belirgin büyüme görülmektedir.
kapt›rm›fl durumdad›r. Araflt›rmada ‹stanbul ve Moskova'n›n ya-
t›r›mda 'hedef pazarlar' haline geldi¤i belirtilirken, risk etkenine A. GAYR‹MENKUL SEKTÖRÜNÜN FAAL‹YET ALANLARI
de dikkat çekilmektedir. "Bu iki kent üst s›ralarda yer almas›na
karfl›n riskte dip noktalardalar" yorumuna yer verilen araflt›r- A.1. Ofis Binalar› Piyasas›
mada, ‹stanbul'un 2007'ye göre riskini art›rd›¤› görülmektedir. Küresel ölçekte faaliyet gösteren bir gayrimenkul dan›flmanl›k
2007'de risk s›ralamas›nda 21. olan kent, 2008'de 23. s›rada yer firmas› olan DTZ 2008 y›l›nda 49 ülkedeki 137 bölgede A s›n›f›
alm›flt›r. ‹stanbul riskte 5.34 puan alarak, 'ortalama risk' s›n›r›n- ofislerin kullan›m maliyetini araflt›ran “Küresel Ofis Kullan›m
dan 'yüksek risk' s›n›r›na yaklaflm›flt›r. Maliyetleri Araflt›rmas› 2008”i (Global Office Occupancy Costs
–GOOC- Survey 2008) yay›nlam›flt›r.
‹STANBUL GAYR‹MENKUL PAZARI ‹LE ‹LG‹L‹ ÖNGÖRÜLER (2007-2008)
Toplam ofis alan› kullan›m maliyeti, birim bafl›na toplam iflletme
Öngörüler Derece S›ralama Derece S›ralama
giderleri ve alan kullan›m standartlar› temel al›narak belirlen-
2007-2008 2007 2007 2008 2008
mektedir. Buna göre 2007 y›l›nda, ABD’de yaflanan kredi krizi-
Toplam Getiri ‹yi 6,7 1 6,7 2
nin yans›malar›na karfl›n Asya, Merkez ve Do¤u Avrupa ile Orta-
Risk Orta 4,9 21 5,3 23
do¤u bölgelerinde güçlü kullan›c› talebi bulunmaktad›r. Bat› Av-
Geliflme ‹yi 6,7 1 7,2 2
rupa’n›n baz› bölgelerindeki ekonomik iyileflme, bir önceki y›l-
Kaynak: Emerging Trends in Real Estate Europe 2008
dan daha düflük oranlarda da olsa devam etmektedir. Önemli
pazarlar›n ço¤unda yaflanan kira art›fllar› spekülatif geliflmeleri
‹STANBUL ‹Ç‹N GAYR‹MENKUL YATIRIM ÖNER‹LER de tetiklemifl, hala infla halinde olsalar da, s›k› kredi kullan›m ko-
al›n elinizde tutun sat›n flullar› nedeniyle yak›n zamanda baz› projelerde gecikme ya da
otel
ertelemeler olaca¤› görüflünü do¤urmufltur. Bu durumun
73 24 2
58 39
mevcut alan ve kullan›m maliyetlerindeki bask›y› devam ettir-
konut 3
mesi beklenmektedir.
endüstriyel/lojistik 77 21 3
perakende 74 24 2
ofis 85 13 2

(%) 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100
Kaynak: Emerging Trends in Real Estate Europe 2008

94
2008 y›l›nda 137 bölgenin %77’sinde ofis kullan›m maliyetleri-
YILLIK TOPLAM OF‹S KULLANIM MAL‹YETLER‹N‹N BÖLGESEL DA⁄ILIMI
nin artmas›, %22’sinde sabit kalmas› beklenmektedir.
Bat› Avrupa
8.360 11.650
Kuzey Amerika
Ortado¤u Afrika 8.110 2008 PAZAR BEKLENT‹S‹
Orta ve Do¤u Avrupa 7.930
azal›fl

(USD)
Asya Pasifik 7.430 durgunluk
%1
Orta ve Güney Amerika 5.350 % 22

0 2,000 4,000 6,000 8,000 10,000 12,000


Kaynak: DTZ Pamir & Soyuer

Araflt›rma sonuçlar›na göre güçlü talebin oldu¤u pazarlarda ka-


liteli ofis alan› azl›¤› nedeniyle, firmalar ikincil ifl alanlar›na ta- art›fl
fl›nmay› tercih ederken, baz› durumlarda geçici olarak konut % 77
alanlar›na geçifller de görülmektedir.
Kaynak: DTZ Pamir & Soyuer
2007 y›l›nda Londra, Hong Kong, Paris ve New York en yüksek
maliyetler ile küresel ofis pazar›nda lider konumlar›n› sürdürür-
ken Tokyo yükselmeye devam ederek ilk 5’e girmifltir. Dublin ve Colliers International Turkey ‹stanbul Ofisi taraf›ndan gerçek-
Frankfurt yerlerini korurken, Oslo ve Palo Alto da ilk 10’da yer lefltirilen “‹stanbul Ofis Piyasas›” adl› bir baflka çal›flmaya göre
alm›fllard›r. Ayr›ca Singapur ve Moskova yüksek art›fl oranlar›y- ‹stanbul’da daha önceki dönemlerde 1,9 milyon metrekare ola-
la 13. ve 14. s›raya yerleflerek en fazla yükselen flehirler olmufl- rak belirlenen A s›n›f› toplam ofis alan›, A s›n›f›nda yer alan ba-
lard›r. z› binalar›n B s›n›f›na al›nmas›yla 1,3 milyon m2’ye düflmüfltür.
Bat› Avrupa; ofis alan› kullan›m maliyetleri aç›s›ndan, dünyada- Ofis bölgelerinin 12 s›n›fta (Asya yakas›: Altunizade, Ümraniye,
ki alt› bölge içinde hala en pahal› bölge olmay› sürdürürken, Ku- Kozyata¤› – Kartal, Kavac›k, Avrupa yakas›: Havaalan› – Bay-
zey Amerika ikinci s›rada yer almaktad›r. Genel olarak, tüm böl- rampafla, Maslak, Taksim – Haliç, Etiler, Levent, Gayrettepe, Be-
gelerde ortalama alan kullan›m standard› 15 m2/kifli’de sabit kal- fliktafl, fiiflli – K⤛thane) topland›¤› araflt›rman›n sonucuna gö-
m›flt›r. Kuzey Amerika 21,7 m2/kifli ile en yüksek ortalama alan re, A s›n›f› ofis binalar›n›n en fazla bulundu¤u bölgeler Maslak
kullan›m›na sahip bölge olmaya devam etmifltir. Bat› Avrupa’da (%18), Levent (%18) ve havaalan› bölgesidir (%16). Bu üç bölge-
ortalama kullan›m alan› 17 m2/kifli’de sabit kal›rken, Orta ve Do- deki A s›n›f› stok ‹stanbul’daki toplam›n %52’sini oluflturmakta-
¤u Avrupa %5 art›fl ile 12 m2/kifli’ye yükselmifltir. d›r ve Avrupa yakas› ofis binalar› daha yüksek doluluk oranlar›-
Rapora göre, ‹stanbul’da 2008 y›l›nda ofis maliyetleri %43,8 na sahiptir.
seviyesinde artm›flt›r. Do¤u Avrupa ülkelerindeki flehirlerin h›z-
la yükseldi¤i gözlenen raporda, ‹stanbul y›ll›k ortalama 9 dolar
kira art›fl› ile 2007 y›l›na göre 21 s›ra birden atlayarak listede
84'üncü s›raya yükselmifltir.
DÜNYA OF‹S PAZARLARI KULLANIM MAL‹YETLER‹ SIRALAMASI
Ortalama Ofis Kullan›c›
S›ralama S›ralama Taban Kira ‹flletme Giderleri Toplam Maliyetler
Bölge Kullan›m Alan› Maliyetleri Y›ll›k Art›fl (%)
(2008) (2007) 2
(USD/m2/y›l) (USD/m2/y›l) (USD/m2/y›l)
(m ) (y›ll›k)
1 1 Londra (bat›) 10,5 31.160 34,0 203 44 247
2 2 HongKong 12,0 27.540 27,0 171 20 191
3 4 Londra (merkez) 10,5 20.690 17,0 124 40 164
4 3 Paris 16,0 20.430 15,0 96 10 106
5 8 Tokyo 12,4 18.430 15,5 107 17 124
6 6 Dublin 15,0 18.130 14,7 76 25 101
7 5 NewYork 20,9 17.010 3,7 52 16 68
8 20 Palo Alto 20,9 16.870 50,0 54 13 67
9 9 Frankfurt 20,0 16.830 25,5 58 12 70
10 23 Oslo 25,0 16.740 56,7 51 5 56
14 48 Moskova 10,0 16.200 95,2 125 10 135
35 62 Kiev 12,0 11.010 49,8 70 6 76
84 105 ‹stanbul 15,0 6.470 43,8 30 6 36
96 110 Varflova 10,0 6.020 39,7 44 6 50
102 119 Bükrefl 12,5 5.650 60,5 33 5 38
115 108 Prag 12,0 5.000 13,6 29 6 35
120 111 Budapeflte 12,0 4.570 8,3 26 6 32
Kaynak: DTZ Pamir & Soyuer

TÜRK YAPI SEKTÖRÜ RAPORU 2008 95


OF‹S B‹NALARINDA DOLULUK ORANLARI (%) ENDÜSTR‹YEL ALANLARDA EN YÜKSEK K‹RA ARTIfiLARI (2007)
Yerel Koflullarda
dolu alan bofl alan S›ralama Ülke fiehir Kiralar›n Art›fl›
102
100 (%) (2007)
1,6
98 4,6 5,1 3,4 1 Hindistan Bombay 94,44
96 2 Türkiye ‹stanbul 60,00
94 98,4 96,6 3 Kolombiya Bogota 54,20
95,4 94,9
92 4 Uruguay Montevideo 38,46
A s›n›f› B s›n›f› A s›n›f› B s›n›f› 5 Hindistan Yeni Delhi/IMT Manesar 30,00
Asya Avrupa 6 Brezilya Sao Paulo 30,00
Kaynak: Colliers International, Real Estate Market Review 2008 7 Amerika San Francisco Bölgesi 29,15
8 Singapur Singapur 26,15
Daha önce sözü edilen Jones Lange Laselle (JLL) taraf›ndan 9 Polonya Katowice 25,93
haz›rlanan "Dünyan›n Kazanan fiehirleri" araflt›rmas›na göre 10 Güney Amerika Cape Town 23,53
ise gelecekte Türkiye'nin gayrimenkul pazar›nda, özellikle ofis Kaynak: Cushman & Wakefield
konusunda ciddi geliflmeler beklenmektedir. Raporda ofis sek-
töründe Ankara ve ‹zmir'i takiben otomotiv üretim ve artan re- Colliers International taraf›ndan gerçeklefltirilen bir baflka araflt›r-
fah seviyesine ba¤l› olarak Bursa ve Kocaeli’nin güçlü geliflim maya göre Türkiye lojistik ve endüstriyel gayrimenkul piyasas›
potansiyeli sundu¤u, Antalya'da da birkaç özel f›rsat bulundu¤u Amerika ve Avrupa gayrimenkul piyasalar›ndaki konut kaynakl›
belirtilmektedir. ‹kinci seviyede Adana, Konya ve Denizli'de da- durgunluktan fazla etkilenmemifltir. Üretimin ve ticaret hacminin
ha seçici f›rsatlar sunulurken, Mersin, Manisa ve takiben Kayse- büyümeye devam etti¤i 2008 y›l›n›n ilk iki çeyre¤inde, artan ihti-
ri, Tekirda¤ ve Gaziantep’te de nifl f›rsatlar bulunmaktad›r. yac› karfl›lamaya yönelik lojistik ve endüstri merkezlerine yap›lan
yat›r›mlar›n artt›¤› gözlemlenmektedir. Nitelikli endüstriyel bina-
A.2. Endüstriyel Piyasa lara artan talep do¤rultusunda Türkiye’de geliflen gayrimenkul pi-
Uluslararas› Gayrimenkul Dan›flmanl›k fiirketi Cushman & Wa- yasas› ve piyasada aktif rol oynayan yabanc› yat›r›mc›lar›n etki-
kefield taraf›ndan haz›rlanan ve dünyan›n belli bafll› 138 sana- siyle, ‹stanbul ve çevresinde büyük ölçekte lojistik merkezleri ve
yi bölgesinde yer alan imalat ve lojistik/depolama alanlar›n›n endüstriyel binalar yap›lmaya devam etmektedir.
de¤erlendirildi¤i “Industrial Space Across The World” raporu ‹stanbul ve çevresinin genel analizi sonucunda elde edilen bul-
sonuçlar›na göre bir önceki y›l oldu¤u gibi bu y›l da Londra gular, endüstriyel yap›lanma için Avrupa yakas›nda Had›mköy,
dünyan›n en pahal› sanayi bölgesi olma özelli¤ini korumakta- Beylikdüzü, Güneflli, Yenibosna, ‹kitelli, Ayaza¤a ve Kemerbur-
d›r. Gelecekte en ilgi çekici ülkelerin ise Türkiye ve Ukrayna ol- gaz’›n, Asya yakas›nda ise Dudullu, Ümraniye, Samand›ra, Kar-
mas› beklenmektedir. tal, Pendik, Kurtköy, Tuzla ve Gebze’nin en fazla ra¤bet gören
Her bir ülkedeki en yüksek kullan›m maliyetine sahip bölgelere yerler oldu¤unu göstermektedir.
göre düzenlenen ve kullan›m maliyetlerinin en büyük bölümü- ‹stanbul ve çevresindeki sanayi ve lojistik anlam›nda geliflmifl
nü oluflturan kiralar›n, net internal dayanaklara göre hesaplan- bölgelerin kira rakamlar› afla¤›daki grafikte gösterilmektedir.
d›¤› raporda, Türkiye dünyan›n en pahal› endüstriyel alanlar›
s›ralamas›nda 39. s›rada yer alm›flt›r.
BÖLGELERE GÖRE ORTALAMA K‹RA DE⁄ERLER‹ (2008)
DÜNYANIN EN PAHALI ENDÜSTR‹YEL ALANLARI 7,0
6,0 6,0 6,0
Toplam Kullan›m 6,0 5,5 5,5 5,0 5,5 5,5
S›ralama S›ralama 5,0 5,0 5,0 5,0 5,0
Ülke Bölge Maliyetleri 5,0 4,5
(USD/m2/ay)

2008 2007
(Avro/m2) (Aral›k 07) 4,0
1 1 ‹ngiltere Londra/Heathrow 211,23 3,0
2 4 ‹rlanda Dublin 159,50 2,0
1,0
3 3 Japonya Tokyo 142,63
0,0
4 8 Norveç Oslo 134,00
Maltepe

Kartal

Ümraniye