ΠΙΕΡ ΒΙΛΑΡ

Η ΙΣΤΟΡΙΑ
ΩΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ

ι

Μετάφραση : Φίλιππος

Ήλιού

Ό Pierre Vilar γεννήθηκε
τό
1906. Σπούδασε στην Ecole Normale Superieure. 'Υφηγητής
'Ιστορίας τό 1929, διετέλεσε μέλος της 'Ανωτάτης Σχολής 'Ισπανικών Σπονδών
(1930-1933),
καθηγητής στό γαλλικό
'Ινστιτούτο της Βαρκελώνης (1934 1936, 1945-1948),
διευθυντής
'Ερευνών στό 'Εθνικό
Κέντρο
'Επιστημονικής "Ερευνας (19491950), καθηγητής στό Πανεπιστήμιο του Κλιρμόν Φερράν. Σήμερα είναι καθηγητής
'Ιστορίας
στή Σορβόννη και στην Ecole Normale Superieure και διευθυντής Σπονδών στήν Πρακτική Σχολή 'Ανωτάτων
Σπονδών.
Κυριότερα εργα του: 'Ιστορία της 'Ισπανίας (1947· 6η εκδ.
1965)' 'Ιστορία τών τιμών και γενική Ιστορία, στό περ. Annates
(1949)' Μαρξισμός και ιστορία στήν εξέλιξη τών ανθρωπίνων
επιστημών, στό περ. Studi storici (I960)' Οικονομική ανάπτυξη
και ιστορική ανάλυση (I960)' 'Ιστορική ανάπτυξη και κοινωνική πρόοδος, στό περ. La Pensee (I960)' Ή Καταλωνία μέσα
στή νεότερη 'Ισπανία: "Ερευνες πάνω στις οικονομικές βάσεις
τών εθνικών δομών, 3 τόμοι (1962)' Τό εγχειρίδιο της Compania Nova τον Γιβραλτάρ (1962)' Κοινωνική 'ιστορία και φιλοσοφία της ιστορίας (1964)· Γιά μιά καλύτερη κατανόηση μεταξύ ιστορικών και οικονομολόγων, στό περιοδ. Revue Historique
(1965)' Grecimiento y desarollo, Βαρκελώνη (1965)' Ή κοινωνική δομή στήν 'Ισπανία τον 1750 (1966)' Ή εποχή τών
ίδαλγών
(1966).

Στούς ιστορικούς τοΰ μέλλοντος, τ ά μεσαία χρόνια τοΰ εικοστού αιώνα μας θά φανοΰν σάν χρόνια μιας μεγάλης μεταβολής
της Ανθρωπότητας.
Μέ τή διείσδυση στις δομές της ϋλης, την τ ε χ ν η τ ή Αναπαράσταση των δομών τοΰ πνεύματος, τήν άπόδραση εξω από τό
γήινο χώρο, ή ποσοτική συσσώρευση των υλικών δυνατοτήτων τοΰ
ανθρώπου προετοιμάζει ποιοτικές τροποποιήσεις τοΰ πεπρωμένου
του — χωρίς νά αποκλείεται ή υπόθεση, πού δυστυχώς δέν είναι
αδιανόητη, μιας διαλεκτικής συντέλειας της προόδου από μιά ολέθρια αύτοκαταστροφή.
Γιατί, ακριβώς, εμείς πού ζοΰμε αυτή τή μετατροπή είμαστε
εκείνοι πού καλούνται δχι τόσο νά δρέψουν τούς καρπούς της δσο
νά ύποστοΰν τίς άβεβαιότητές της.
Κι αυτό γιατί, στήν πραγματικότητα, εχουμε ν' αντιμετωπίσουμε πολύ περισσότερα — καί πιό σύνθετα — προβλήματα άπό
εκείνα πού ο! φυσικές έπιστήμες μπορούν νά λύνουν ή , εστω, νά
θέτουν καθημερινά.
Ε π α ν α λ α μ β ά ν ε τ α ι συχνά δτι ή στρατιά τών επιστημόνων καί
των τεχνικών αναπτύσσεται ιλιγγιωδώς μπρός στά μάτια μας.
Στήν πραγματικότητα, συγκρινόμενος μέ τήν αύξανόμενη μάζα
τών ανθρώπων, δ άριθμός τών αληθινά μυημένων στά μυστήρια
της επιστημονικής γνώσης περιορίζεται, αντίθετα, δλο καί πιό
πολύ. "Ας δεχτούμε δτι αυτός ο μικρός άριθμός ενσαρκώνει, συμβολικά, τον "Ανθρωπο, τόν αφηρημένο "Ανθρωπο, τόν "Ανθρωπο

Πιέρ Βνλάρ

184

μέ κεφαλαίο Α

πού χ ά ρ η

στίς κατακτήσεις

τοΰ πνεύματος του

έξορμα γ ι ά την κ α τ ά κ τ η σ η τοΰ σύμπαντος. Μένουν οι άνθρωποι,
τά δισεκατομμύρια των ανθρώπων — κοινότητες, εθνικές

ομάδες,

κοινωνικές τάξεις — πού τό πρόβλημά τους είναι νά δοΰν π ώ ς καί
μέσα σέ ποιές σπαρακτικές

συγκρούσεις

θά προσαρμοστούν

στίς

νέες συνθήκες πού προτείνει ή Ε π ι σ τ ή μ η .
Κ α ί τ ε λ ι κ ά αύτοί, οι μηχανισμοί προσαρμογής

(μιας προσ-

α ρ μ ο γ ή ς π ά ν τ α ά ν ι σ η ς ) , κι αύτές ol πολυαίμακτες δ ι α μ ά χ ε ς , γ ύ ρ ω
από τους καρπούς τ η ς προόδου, σέ κάθε στάδιο της επιβολής τοΰ
ανθρώπου ε π ά ν ω στή φύση, δέν άποτελοΰν ά ρ α γ ε τό οΰσιώδες γ ν ώ ρισμα έκείνου πού άποκαλοΰμε, ή πού θά ε π ρ ε π ε νά άποκαλοΰμε,
Ι σ τ ο ρ ί α

; Γιατί άν είναι σωστό νά διακηρύσσουμε δτι ή πρωταρ-

χ ι κ ή κ ι ν η τ ή ρ ι α δύναμη τ ή ς Ανθρώπινης πορείας ονομάζεται

τε-

χ ν ο λ ο γ ί α καί οικονομία, ωστόσο ή γ ν ώ σ η τ ή ς κ ι ν η τ ή ρ ι α ς δύναμης
δέν άρκεϊ γ ι ά νά περιγράψουμε τό τ α ξ ί δ ι .
"Ενα άπό τ ά μ ε γ ά λ α πνεύματα τής σύγχρονης Γ α λ λ ί α ς , δ
Lucien Febvre,

δ π ρ ω τ ε ρ γ ά τ η ς αυτής τ ή ς ιστορίας - κατανόηση

πού δέν είναι άκόμα ή ιστορία - έ π ι σ τ ή μ η ά λ λ ά πού υπήρξε ή καλύτερη, ώς τώρα, προσέγγισή τ η ς , βρέθηκε, στά 1 9 5 0 , μπρός σέ
μιά τ ρ ο μ α κ τ ι κ ή δυσκολία. Μιά μ ε γ ά λ η εφημερίδα τοΰ ζ ή τ η σ ε νά
παρουσιάσει, σέ λ ί γ ε ς στήλες, εναν απολογισμό τ ή ς

πεντηκοντα-

ετίας. Ό L u c i e n F e b v r e , δέν δίστασε. Περιμέναμε 1 9 1 4 καί 1 9 1 7 ,
Γουλιέλμο Β '

καί Λένιν, Ρ ο ΰ ζ β ε λ τ καί Χ ί τ λ ε ρ . Ε κ ε ί ν ο ς

μίλησε

γ ι ά τόν 'Αϊνστάιν καί τ ή ν κ β α ν τ ι κ ή φυσική.
" Ε κ α ν ε κ α λ ά ; " Ι σ ω ς . Ε ί ν α ι πάντοτε χρήσιμο νά αποδεικνύει
κανείς δτι μιά ανάλυση ίστορικοΰ, ά ν τ ι π α ρ ε ρ χ ό μ ε ν η

καταφρονε-

τ ι κ ά τή δίνη των γεγονότων, μπορεί καί πρέπει ν' α ν α ζ ή τ α τ ι ς
π ρ α γ μ α τ ι κ έ ς π η γ έ ς των αποφασιστικών μεταβολών. Ε κ ε ί ν η

τήν

ήμερα, π ά ν τ ω ς , δ L u c i e n F e b v r e

πα-

δέ μέ βρήκε σύμφωνο. Ή

ραδοξολογία του μέ ά ν η σ ύ χ η σ ε .
Κ ά τ ω άπό τ ή ν ηγεσία του ε ί χ α μ ε δώσει τ ή μ ά χ η έναντίον
μιας στενά π ο λ ι τ ι κ ή ς καί ανιαρά περιστατικολογικής ( e v e n e m e n tielle)

ιστορίας, παραφορτωμένης

μέ

μυστικά προθαλάμων

καί

185

Ή ιστορία ώς επιστήμη τοΰ άνθρωπου

αψιμαχίες

Ιππικού. Ά λ λ ά α ύ τ η

ή έ κ κ λ η σ η — π ο ύ σήμερα

Ιχει

εισακουστεί εύρύτατα — γ ι ά μιά ιστορία τ ω ν βαθύτερων δυνάμεων,
αν ά π έ λ η γ ε σέ μιά ά γ ν ό η σ η τοΰ πολιτικοΰ φαινομένου καί σέ μιά
περιφρόνηση τοΰ γεγονότος, θά Ι χ α ν ε τό νόημά τ η ς μιά καί δ άπό
σάρκα καί οστά άνθρωπος ζει καί πεθαίνει άπό τό γεγονός καί
βρίσκει τό π ε π ρ ω μ έ ν ο του στήν άντιπαράθεση των
Ό

ομάδων.

υποθετικός άνθρωπος τοΰ 2 . 0 0 0 θά χ ρ ω σ τ ά , χ ω ρ ί ς αμφι-

βολία, τ ή ν άνεση του στήν άτομική ενέργεια", άλλά ή π ρ ώ τ η εφαρμογή τ ή ς διάσπασης τοΰ άτόμου χ α ρ ά χ τ η κ ε π ά ν ω στό κορμί των
παιδιών τ ή ς Χιροσίμα. Κ α ί άνθρωποι πολύ συγκεκριμένοι, καθόλου ύποθετικοί, άφοΰ πρόκειται γ ι ά μας τούς 'ίδιους, ξέρουν κ α λ ά
ποιό δνομα βάραινε π ά ν ω στή ζ ω ή τους γ ύ ρ ω στά 1 9 4 0 : τό δνομα
τοΰ Χ ί τ λ ε ρ , δ χ ι τοΰ 'Αϊνστάιν.
"Ετσι ή π ρ ό κ λ η σ η πού άπευθύνεται στόν ιστορικό δέν τοΰ επιβάλλει μόνο νά άποκαλύπτει τό νεωτερισμό μέσα άπό τόν δποΐο,
μακροπρόθεσμα, θά θριαμβεύσει ή πρόοδος. Μακροπρόθεσμα, ελεγε
δ Κέυνς, δλοι θά εχουμε π ε θ ά ν ε ι .
" Ο χ ι . Ό ιστορικός τών κοινωνιών εχει τ ή ν ύ π ο χ ρ έ ω σ η κάθε
σ τ ι γ μ ή , σέ κάθε στάδιο τής ανάλυσης, νά αφουγκράζεται τόν τ ρ ι γ μ ό
τών μ η χ α ν ι σ μ ώ ν πού έχουν φθαρεί, νά επισημαίνει τούς Ανησυχητικούς συνωστισμούς, τ ά έπικίνδυνα ξεστρατίσματα, τούς τρελούς
οδηγούς, τά απότομα φ ρ ε ν α ρ ί σ μ α τ α — δ λ α δσα σπέρνουν τό δρόμο
τών α ν θ ρ ώ π ω ν μέ καταστροφές καί μέ θύματα.
' Α π έ ν α ν τ ι σέ μιά ' Ε π ι σ τ ή μ η

καί μιά Τ ε χ ν ο λ ο γ ί α

άπό τις

όποιες διαφεύγουν οί 'ίδιες τους οί έφαρμογές, ό σύγχρονος κόσμος,
μέ τ ή ν τ α χ ύ τ η τ α πού οδεύει, δέν μπορεί νά μήν προχωρήσει στήν
επεξεργασία μιάς θεωρίας καί μιας π ρ α κ τ ι κ ή ς τοΰ χειρισμού τών
κοινωνιών πού βρίσκονται σέ κίνηση.
Τ ό γ ν ω ρ ί ζ ε ι άλλωστε. Τ ο υ λ ά χ ι σ τ ο τό αισθάνεται. Παρευρισκόμαστε, Ι δ ώ καί είκοσι περίπου χρόνια, σέ μιά ρωμαλέα ώθηση,
σχεδόν σέ μιάν ά ν α κ ά λ υ ψ η έκείνου πού δλο καί περισσότερο δνομάζουμε «οί ανθρώπινες επιστήμες». Κ α ί α υ τ ή ή π ρ ώ τ η , άρκετά
γ ε ν ι κ ε υ μ έ ν η , αναγνώριση τοΰ έπιστημονικοΰ χ α ρ α κ τ ή ρ α τών ίστορικο - κοινωνιολογικών άναλύσεων αποτελεί ή δ η μιά μοναδική νι-

Πιέρ Βνλάρ

186

κ η άφοΰ, πριν λίγον ά κ ό μ η καιρό, κάθε κ α τ ά φ α σ η πρός αύτη τήν
κατεύθυνση, ύ π ο π τ η ύλισμοΰ, προσέκρουε σέ υπεροπτικές

αντιρ-

ρήσεις πού προβάλλονταν στό δνομα τ ή ς ελευθερίας τοΰ ανθρώπου
ή τοΰ ρόλου τής τ ύ χ η ς .
Πρέπει π ά ν τ ω ς ν' Αποφύγουμε κάθε α υ τ α π ά τ η . Οί προκαταλήψεις δέν έχουν εξαφανιστεί, οί προκαταλήψεις πού εξομοιώνουν
α κ ό μ η τίς ανθρώπινες επιστήμες μέ τις ψ υ χ α γ ω γ ι κ έ ς ή τίς πολυτελείς ένασχολήσεις.

Ή

ψυχανάλυση τροφοδοτεί

τά

αστυνομικά

μυθιστορήματα. Ή ιστορία Ιμπνέει φιλμ δισεκατομμυρίων, βιογραφίες τής πεντάρας

καί δημοσιεύματα γ ι ά βιβλιοφίλους.

Άλλά ή

Ιστορία - έ π ι σ τ ή μ η καί ή ιστορία - π α ι δ ε ί α παραμένουν πολύ π α ρ α μελημένες.
Γοητευμένες άπό τίς κεραυνοβόλες έ π ι τ υ χ ί ε ς τής

μοντέρνας

επιστήμης καί τ ε χ ν ι κ ή ς οί κυβερνήσεις καί τό μεγάλο κοινό σπρώχ ν ο υ ν τούς νέους καί προσανατολίζουν τίς έπενδύσεις πρός τά έργ α σ τ ή ρ ι α καί τ ά έργοτάξια, εστω κι αν αυτό γίνεται σέ βάρος
δ χ ι μόνο τ ώ ν έρευνών ά λ λ ά κι αυτής τής ά π λ ή ς διδασκαλίας, τής
ά π λ ή ς κουλτούρας, δταν πρόκειται γ ι ά κοινωνικές έπιστήμες.
Ά π ό άντίδραση — νόμιμη στήν α ρ χ ή — εναντίον τής συνήθειας τών π α λ α ι ώ ν χ ω ρ ώ ν νά ένθαρρύνουν τίς ρητορικές κλίσεις,
καθετί πού είχε τ ή ν ε π ι γ ρ α φ ή τοΰ «φιλολογικοΰ» θεωρείται, σήμερα,
ά χ ρ η σ τ ο καί γ ι ά τό λόγο αυτό ε γ κ α τ α λ ε ί π ε τ α ι στήν εμπορευματοπ ο ί η σ η τ ή ς νοημοσύνης ή τόν κ α λ λ ι τ ε χ ν ι κ ό Ισωτερισμό.
Τ υ χ α ί ν ε ι ot ίδιοι επιστήμονες νά πιέζουν πρός αύτή τήν κατεύθυνση. Τ ε λ ε υ τ α ί α α κ ό μ α , στή Γ α λ λ ί α , ενας σημαντικός μαθηματικός, ανώτερος π α ν ε π ι σ τ η μ ι α κ ό ς π α ρ ά γ ο ν τ α ς ,

διακήρυσσε δτι

δέν είναι ά ν ά γ κ η ν' άνοίξει κανείς Ινα βιβλίο ιστορίας π ρ ί ν τά
είκοσι του χρόνια. Θά θέλαμε νά ξέρουμε τί έννοοΰσε δταν ελεγε
«βιβλίο ιστορίας»!
Ά κ α τ α ν ο η σ ί ε ς αύτοΰ τοΰ είδους είναι σήμερα ιδιαίτερα σοβαρές γ ι α τ ί διευρύνουν ά κ ό μ η περισσότερο ενα χ ά σ μ α πού είναι ή δ η
περισσότερο βαθύ Απ' δ,τι χ ρ ε ι ά ζ ε τ α ι , ανάμεσα στά μέσα καί τά
Αποτελέσματα δύο τύπων δράσης καί γ ν ώ σ η ς πού εχουμε συμφέρον νά καταστήσουμε π α ρ α π λ η ρ ω μ α τ ι κ ο ύ ς :

εκείνους πού καλοΰν-

Ή ιστορία ώς επιστήμη τοΰ άνθρωπου

187

ται νά μεταβάλουν τ ή φύση, εκείνους πού καλούνται νά μορφώσουν τ ά πνεύματα καί νά διαμορφώσουν τίς κοινωνίες.
Μέ τ ή βοήθεια τής επιστήμης καί τ ή ς τ ε χ ν ι κ ή ς αύριο οί άνθρωποι θά π α ρ ά γ ο υ ν περισσότερο, θά ζουν πιό π ο λ ύ , θά π η γ α ί νουν πιό μακριά καί πιό γ ρ ή γ ο ρ α . Ά λ λ ά χ ω ρ ί ς τ ή βοήθεια μιας
επιστήμης τών κοινωνικών μ η χ α ν ι σ μ ώ ν καί τών ιστορικών έξελίξεων ή άνθρωπότητα θά παραμένει Αφοπλισμένη εμπρός στίς ίδιες
τίς αντιφατικότητες τ η ς . Ή άνιση κατανομή τών ά γ α θ ώ ν Ανάμεσα
σέ τ ά ξ ε ι ς , Ανάμεσα σέ χ ώ ρ ε ς , Ανάμεσα σέ κυρίαρχους καί κυριαρχούμενους, θά συνεχίσει νά κάνει τούς ανθρώπους νά άλληλοσυγκρούονται. Κ α ί , γ ι ά πολύν καιρό Ακόμα, αύτός δ κίνδυνος θά Αντισταθμίζει αυτή τήν Ι λ π ί δ α .
Υ π ά ρ χ ε ι κάτι τό συμβολικό στήν Ατομική μοίρα τών πιό μεγ ά λ ω ν φυσικών τής ε π ο χ ή ς μας — δ Α ϊ ν σ τ ά ι ν Αποδιωγμένος άπό
χ ώ ρ α σέ χ ώ ρ α κι Αναμετρώντας πρός τό τέλος τ ή ς ζ ω ή ς του, σέ
στοχασμούς χ ω ρ ί ς καμιάν α υ τ α π ά τ η , τ ή ν άντίθεση άνάμεσα στή
δύναμη τοΰ πνεύματος μπροστά στήν υλη καί τ ή ν άδυναμία του
μπροστά στήν

ιστορία, δ Ό π π ε ν χ ά ι μ ε ρ

λυγισμένος ώς τ ή ν

τα-

πείνωση άπό τό σύστημα πού ύπηρετεΐ καί πού δ ίδιος, μέσα του,
καταδικάζει,

ό Ζολιό - Κιουρί

παραμερισμένος,

στή χ ώ ρ α

άπό τ ή ν Ατομική ερευνά γ ι α τ ί ή π ο λ ι τ ι κ ή έκλογή του, ή
ρική

του,

ιστο-

έκλογή του δέν είναι Από εκείνες πού μπορεί νά Ανεχθεί

ή κοινωνική τ ά ξ η πού βρίσκεται στήν έξουσία.
Έ τ σ ι , περισσότερο π α ρ ά ποτέ, ή έ π ι σ τ ή μ η είναι μέσα στήν
ιστορία. Ή

ιστορία δέν τήν υπακούει. "Υπακούει στούς δικούς της

νόμους. Κ α ί άν χ ρ ε ι α ζ ό τ α ν νά έξωθήσουμε τ ή ν άπαισιοδοξία ώς τό
σημείο νά π α ρ α δ ε χ τ ο ΰ μ ε , μαζί μέ τόν Ζάν - Π ώ λ Σ ά ρ τ ρ , δτι «δ
αιώνας μας παραμένει —

μέ εξαίρεση τίς θετικές Ιπιστήμες

δ αιώνας τής μ ή - γνώσης», θά φτάναμε στό συμπέρασμα δτι άνθρωποι πού άγνοοΰν ολότελα καί τόν εαυτό τους καί τούς μ η χ α νισμούς πού διέπουν τίς σχέσεις τους, χειρίζονται μιάν Ανθρώπινη
δύναμη πού δμοια τ η ς δέν εχει δπάρξει ποτέ Απέναντι στή φύση.
Ό

κίνδυνος θά είναι τεράστιος.

Πιέρ Βνλάρ

188

Ό Σ ά ρ τ ρ θεμελιώνει αύτή τ ή ν Απαισιοδοξία ε π ά ν ω στό διπλό
ισχυρισμό δτι βρισκόμαστε σήμερα, δ π ω ς λέει δ ίδιος, «άνάμεσα
στίς γνώσεις χ ω ρ ί ς θεμέλια τής άστικής σκέψης καί στά θεμέλια
χ ω ρ ί ς γ ν ώ σ η πού παρέμεινε δ Ιστορικός υλισμός». Ό κριτικός στοχ α σ μ ό ς π ά ν ω σ' α υ τ ή τ ή διατύπωση μπορεί ν' άποτελέσει μιά κ α λ ή
α φ ε τ η ρ ί α γ ι ά ν ά ζυγίσουμε τίς ελπίδες τ ή ς Ι π ο χ ή ς μ α ς .
«Γνώσεις χ ω ρ ί ς θεμέλια» γ ι ά νά χαρακτηρίσουμε εναν αΙώνα
ερευνών στό χ ώ ρ ο τών άνθρώπινων επιστημών — χ ω ρ ί ς έδώ

νά

παίρνουμε ύ π ' δψη μας, γ ι ά μιά σ τ ι γ μ ή , τό μαρξισμό •—• είναι μιά
Ι κ τ ί μ η σ η πού μπορεί νά φανεί άπότομη ά λ λ ά πού τ ή δικαιώνουν
πολυάριθμες δψεις τ ή ς Ιστορίας τ ή ς κοινωνιολογικής σκέψης Ι δ ώ
καί εκατό περίπου χρόνια. "Αν λ έ γ α μ ε , άκριβέστερα, «γνώσεις χ ω ρίς γ ε ν ι κ ή θ ε ω ρ ί α Ικανή νά τίς συνδέσει», θά π λ η σ ι ά ζ α μ ε , χ ω ρ ί ς
αμφιβολία, σέ μιά χ ρ ή σ ι μ η ά λ ή θ ε ι α .
Ε κ ε ί ν ο πού συνέβη στήν π ρ α γ μ α τ ι κ ό τ η τ α ·—· καί τοΰτο δέν
είναι χ ω ρ ί ς σχέση μέ τό μαρξισμό, άφοΰ πρόκειται γ ι ά μιάν άντίδραση, συνειδητή ή άσύνειδη, εναντίον τ ώ ν θεμελιακών ύποθέσεών
του, έναντίον τής άξίωσής του

δλοποίησης,

εναντίον τών

έπαναστατικών συμπερασμάτων του — αύτό πού συνέβη είναι μιά
κ α τ ά τ μ η σ η , μιά διάσπαση τ ώ ν επιστημών τοΰ άνθρώπου σέ αυστηρά διαχωρισμένους κλάδους — οικονομία, κοινωνιολογία, ιστορία, ψυχολογία — , διαίρεση πού δικαιολογείται άπόλυτα άπό τίς
ά ν ά γ κ ε ς τής ερευνάς καί τ ή ς άνάλυσης, ά λ λ ά μόνο στό μέτρο πού
δέν δ δ η γ ε ΐ στό νά λησμονηθεί ή βαθύτατη ενότητα τής άνθρώπινης π ρ α γ μ α τ ι κ ό τ η τ α ς .
" Ο μ ω ς ή ά ν τ ί λ η ψ η πού θριάμβευσε γ ι ά πολύν καιρό καί πού
θριαμβεύει, μερικές φορές, ά κ ό μ α καί σήμερα, δέν είναι αύτή ή
μεθοδολογική σύνεση πού κ α τ α κ ε ρ μ α τ ί ζ ε ι τ ή ν άνάλυση χ ω ρ ί ς νά
χ ά ν ε ι , άπό τό οπτικό τ η ς πεδίο, τ ή σύνθεση καί πού δέ φωτίζει
ενα τ μ ή μ α π α ρ ά μέσα στήν προοπτική τοΰ συνόλου" είναι αντίθετα μιά θεωρητικοποίηση τ ώ ν δ ι α χ ω ρ ι σ μ ώ ν , μιά άξίωση

κάθε

ειδικότητας νά είναι αύτάρκης είτε γ ι α τ ί περιορίζεται σέ μιά στενή
π ρ α κ τ ι κ ή είτε γ ι α τ ί θεωρεί δτι είναι ί κ α ν ή , μόνη τ η ς , νά φωτίσει
τά πάντα.

Ή ιστορία ώς επιστήμη τοΰ άνθρωπου

189

"Ας πάρουμε τό π α ρ ά δ ε ι γ μ α τών οικονομικών επιστημών.
Μέ άφετηρία μιά μέθοδο λογισμού, τό μαρζιναλισμό, έπινοήθηκαν μ α θ η μ α τ ι κ ά μοντέλα που χρησιμεύουν γ ι ά τήν Αναπαράσταση τών π ρ α γ μ α τ ι κ ώ ν μ η χ α ν ι σ μ ώ ν .
"Αν αυτοί οί λογισμοί έπιβεβαιωθοϋν άπό συγκεκριμένες στατιστικές, τότε υ π ά ρ χ ε ι ή Απόδειξη δτι Ατομικές Αποφάσεις προκαλούν,, στό έπίπεδο τ ώ ν συνολικών ποσοτήτων, άντικειμενικά φαινόμενα.
Αύτή

είναι

ή

Ιγγύηση

τοϋ

επιστημονικού

μέλλοντος

άνθρώπινων έπιστημών. Γιατί κάθε κοινωνικό γεγονός —
γραφικό,

πολιτικό, ψυχο - κοινωνιολογικό —

Ι χ ε ι τήν

τών
δημο-

άφετηρία

του, δπως τό οικονομικό γεγονός, σέ μιά ύποκειμενική βάση καί
έ κ φ ρ ά ζ ε τ α ι , στό καθολικό επίπεδο, σέ στατιστικό άποτέλεσμα.
Ή

οικονομική

σκέψη, ώστόσο, ή πιό π ρ ώ ι μ α

προσανατολι-

σμένη πρός αυτό τόν τύπο τοΰ λογισμού, εχασε πολύν καιρό γ ύ ρ ω
ά π ό τ ή ν έννοια τ ή ς

ισορροπίας,

τ ή ν πιό

καθησυχαστική

έννοια γ ι ά τ ή ν ύπάρχουσα τ ά ξ η . Χρειάστηκε τό 1 9 2 9 , τό 1 9 4 0 ,
ή οικοδόμηση τοϋ σοσιαλισμού, ή άποαποικιοποίηση γιά
καλύψει π ά λ ι
πτυξης.

τή

δυναμική

τής

συνολικής

νά ΑναΑνά-

Κ α τ ' Αρχήν θά μπορέσουμε, κ ά π ο ι α μέρα, νά προσ-

δώσουμε σ' α ύ τ ή τ ή ν ά ν ά π τ υ ξ η μιά
λ ο γ ι κ ό τ η τ α .

υπολογισμένη

Γ ι ά νά γ ί ν ε ι αυτό θά χ ρ ε ι α ζ ό τ α ν

ορθοπάντως

νά εχουμε ύ π ' δψη μας δύο π α ρ α τ η ρ ή σ ε ι ς :
1)

Μοντέλο είναι ενα μέσο άνάλυσης στά πλαίσια μιας δο-

μής πού εχει γ ί ν ε ι άποδεκτή ώς υπόθεση. " Ε ξ ω Απ' α ύ τ ή ν παύει
νά είναι έγκυρο. " Ε ν α μοντέλο επινοημένο μέ βάση τ ή ν κ α π ι τ α λ ι στική οικονομία δέ φωτίζει τ ή φ ε ο υ δ α ρ χ ι κ ή οικονομία δπου κυριαρχούν μιά ά λ λ η ψυχολογία, άλλες σχέσεις π α ρ α γ ω γ ή ς , άλλοι
μηχανισμοί συσσώρευσης' πολύ περισσότερο δέ φωτίζει μιά πρωτόγονη οικονομία ή μιάν οίκονομία σοσιαλιστική εκτός άν έγκατέλειπε τ ά ειδοποιά χ α ρ α κ τ η ρ ι σ τ ι κ ά τ η ς . Ε ί ν α ι δυνατό νά υπάρχουν
«νόμοι»

κοινοί

σέ δλα

τ ά συστήματα.

Άλλά

δρισμένα

δεικτα π ρ ά γ μ α τ α δέν παρουσιάζουν έ γ χ ε ι ρ η μ α τ ι κ ή
2)

αύταπό-

χρησιμότητα.

'Εφαρμοσμένο σέ μιά συγκεκριμένη π ε ρ ί π τ ω σ η , τό μονΐέ-

Πιέρ Βνλάρ

190

λο είναι ενα σύστημα άναφορας γ ι ά νά διαπιστώσουμε τίς π α ρ ε κ κλίσεις τοΰ π ρ α γ μ α τ ι κ ο ύ σέ σχέση μέ Ι ν α ν δρισμένο τύπο όρθολογικότητας.

Οί παρεκκλίσεις

αυτές άπορρέουν

άπό μιάν

άλλη

π ρ α γ μ α τ ι κ ό τ η τ α πού δ λογικός πυρήνας τ η ς π ρ έ π ε ι , μέ τ ή σειρά
του, νά κ α τ α κ τ η θ ε ί . Ό

«καθαρός» οικονομολόγος άρνειται νά άνα-

λύσει αύτό τό «έξωγενές» στοιχείο. " Ο μ ω ς άν αυτό τό
ονομάζεται

δημογραφική

τάση

ένός

πληθυσμού,

στοιχείο

μαχητικότητα

μιας τ ά ξ η ς , τ ε χ ν ι κ ό ς νεωτερισμός, πόλεμος, επανάσταση, π ώ ς νά
μή σκεφτούμε δτι τά άληθινά π ρ ο β λ ή μ α τ α τίθενται δ χ ι στό έπίπεδο
τ ή ς «καθαρής» οικονομίας, ά λ λ ά στό έπίπεδο μιας κοινωνιολογίας
πού είναι
κ ή

τ α υ τ ό χ ρ ο ν α

κ α θ ο λ ι κ ή

καί πού μπορούμε νά άποκαλέσουμε

καί

δ υ ν α μ ι-

ιστορία;

Ά π ό τήν έ π ο χ ή τοΰ Μάρξ — καί εναντίον του •— πολλές κοινωνιολογίες προτάθηκαν" τό έ λ ά τ τ ω μ ά τους είναι, άκριβώς, δτι δέν
είναι ποτέ

κ α θ ο λ ι κ έ ς

καί

τ α υ τ ό χ ρ ο ν α

δυνα-

μικές.
Δέν είναι καθολικές οί

μ ι κ ρ ο κ ο ι ν ω ν ι ο λ ο γ ί ε ς

:

οί ερευνες, οί σφυγμομετρήσεις, τά κοινωνιοδράματα, οι κοινωνιομετρίες είναι

πρακτικές,

μέθοδοι

πού μέ τόν καιρό θά

άναπτύσσονται άλλά πού είναι, άκριβώς, «γνώσεις χ ω ρ ί ς θεμέλια»'
γ ι α τ ί κι άν άκόμα, μέ άφορμή τούς πιθανολογικούς λογισμούς στίς
σφυγμομετρήσεις,

προφέρουμε

αυτά δέ συγκροτοΰν π α ρ ά μιά

τή

λέξη

«μοντέλο»,

τεχνική

τά

μοντέλα

πληροφόρησης

κι δ χ ι ύποθέσεις πού θά μας επέτρεπαν νά παρέμβουμε στή δυναμ ι κ ή τοΰ κοινωνικού φαινομένου.
Μή

καθολική

υπήρξε,

επίσης,

ή

μεγάλη

άπόπειρα

τοΰ

D u r k h e i m άφοΰ ζητοΰσε νά θεμελιώσει, π ά ν ω στήν είδοποιητικότητα

τοΰ «κοινωνικού φαινομένου»,

μιά «καθαρή κοινωνιολογία»

πού ά π έ τ υ χ ε , δπως ά π έ τ υ χ α ν ή «καθαρή» οικονομία ή ή ιστορία
πού είχε περιοριστεί στό «καθαρό» γεγονός.
Κ α θ ο λ ι κ ή είναι, άντίθετα, ή μ ε γ ά λ η
στική

άπόπειρα

στρουκτουραλι-

πού πραγματοποιείται σήμερα' άλλά φο-

βούμαι μ ή π ω ς πρόκειται γ ι ά άπόπειρα θεμελιακά
μική.

άντιδυνα-

Κ α ί οΰτε δ ιστορικός, πού έ π ά γ γ ε λ μ ά του είναι ή ίστο-

191

Ή ιστορία ώς επιστήμη τοΰ άνθρωπου

ρία, ούτε δ άνθρωπος τοΰ δρόμου, πού τόν παραμονεύει ή ιστορία,
μπορούν νά παραλείψουν ν' αναρωτηθούν γ ι α τ ί ;
Υ π ά ρ χ ε ι , π ρ α γ μ α τ ι κ ά , άνάμεσα στήν ιστορική Ι ξ έ λ ι ξ η

καί

τ ί ς ' α ν θ ρ ώ π ι ν ε ς επιστήμες μιά θεμελιακή ά λ λ η λ ε ξ ά ρ τ η σ η . Οί επιστήμες αυτές θίγουν τόσο πολλά ζ ω τ ι κ ά συμφέροντα ώστε είναι
άδύνατο τ ά συμφέροντα αυτά νά μήν παρεμβάλλονται στή διαμορφ ω τ ι κ ή διαλεκτική τής επιστημολογίας τους. "Ετσι, κάθε ά π ε ι λ ή
εναντίον μιας τάξης έμπνέει στήν απειλούμενη τ ά ξ η μιά ένστικ τ ώ δ η τρυφερότητα γ ι ά τίς λιγότερο κ ι ν η τ ι κ έ ς καί τίς πιό γριφώ,δεις δομές τοΰ άνθρώπου. "Ας ποϋμε, γ ρ ή γ ο ρ α , πόσο τό π ρ ά γ μ α αυτό σημάδεψε τό

«στρουκτουραλισμό»

καί

τίς

«σημειολο-

γίες».
V

1) Ή ευθυγράμμιση

κάθε κοινωνιολογίας πρός τό γλωσσο-

λογικό στρουκτουραλισμό σημαίνει εύθυγράμμισή τ η ς πρός τό π ι ό
π α λ ι ά συγκροτημένο άνθρώπινο φαινόμενο, έκεΐνο πού άντιστέκεται περισσότερο στή διάρκεια, γ ι ά τό λόγο δτι είναι τό λιγότερο
υποταγμένο στίς δημιουργικές διαλεκτικές τών άλλων κοινωνικών
φαινομένων.

Αυτό

σημαίνει,

έπίσης,

πώς

π α ρ α δ ε χ ό μ α σ τ ε δτι ή

είδοποιητικότητα τοΰ άνθρώπινου πνεύματος ε γ κ ε ι τ α ι στή λ ο γ ι κ ή
τών

σημείων

καί δχι στήν κ α τ ά κ τ η σ η τών

Ή υπόθεση μπορεί νά είναι χ ρ ή σ ι μ η
μείς.

σέ

ορισμένους

Ώ ς συνολική ύπόθεση άγνοεϊ τούς

ά γ ώ ν ε ς

πραγμάτων.
το-

πραγματικούς

τοΰ σύγχρονου κόσμου. "Ας μήν ποΰμε π ώ ς αύτή είναι

ή πρόθεσή της. "Ας μή μ α ς διαφεύγει δτι είναι δ κίνδυνος τ η ς .
2)

Ή θεμελίωση τής κοινωνιολογίας Ι π ά ν ω στή μελέτη τών

λεγόμενων «πρωτόγονων» κοινωνιών, ενέχει τόν ίδιο κίνδυνο, μιά
καί πρόκειται γ ι ά κοινωνίες απολιθωμένες.
Β έ β α ι α , ή «δομική άνθρωπολογία» δέ δ έ χ ε τ α ι δτι οι κοινωνίες αυτές

είναι «πρωτόγονες», τούς

αποδίδει

μιά

ιστορία,

τούς

αφιερώνει μιά σ υ γ κ ι ν η τ ι κ ή συμπάθεια. Ά λ λ ά νά ά ν α κ α λ ύ π τ ε ι κανείς στήν οικογενειακή δργάνωση τών ιθαγενών τής Αυστραλίας
μιά «σχεδιοποιημένη κοινωνιολογία» καί ενα π ν ε ΰ μ α ευρηματικότ η τ α ς «πού άφήνει μακριά πίσω του τά έ π ι τ ε ύ γ μ α τ α τών πολιτι-

192

Πιέρ Βνλάρ
σμένων», αύτό σημαίνει δτι ανανεώνει

(έλάχιστα)

τόν άντιπροο-

δευτισμό τών ύμνητών τής Ιμφύτευσης καί τ ή ς συντεχνίας.
Ή

Ανασυγκρότηση τ ή ς έσωτερικής λ ο γ ι κ ή ς μιας κοινωνίας

είναι π ρ ά γ μ α καλό. 'Αποτελεί τ ή ν άπόδειξη δτι τό συνολικό κοινωνικό φαινόμενο ε χ ε ι , δπως τό φυσικό φαινόμενο, μιά δομή.

Ή

σύγχυση τ ή ς δομής μέ τ ή «σχεδιοποίηση» ύποδηλώνει, χ ω ρ ί ς ϊ χ ν ο ς
απόδειξης, μιά γ έ ν ε σ η α υ τ ή ς τής δομής μέ άφετηρία μιά ηθελημένη

δραστηριότητα.
Τ έ λ ο ς , ή άναγόρευση σέ «άνθρωπολογία» μιάς «έθνολογίας»

σημαίνει δτι αναζητούμε τόν Αφηρημένο "Ανθρωπο. Ό

δμολογη-

μένος άντι - έξελικτισμός τρέπεται πρός Ι ν α συγκαλυμμένο άντι ίστορισμό.
3)

Ή

ά ν α ζ ή τ η σ η τ ή ς λ ο γ ι κ ή ς τών μύθων συνδέει αύτή τήν

προσπάθεια μέ Ιναν άλλο, υπό διαμόρφωση, στρουκτουραλισμό, τό
στρουκτουραλισμό τών ψ υ χ α ν α λ υ τ ώ ν . Έ δ ώ , π ά λ ι , συμπίπτουν δύο
τάσεις: α) ή ά ν α ζ ή τ η σ η τοϋ 'Ανθρώπου σέ δ,τι γ ρ ι φ ώ δ ε ς , άντιστεκόμενο στή μ ε τ α τ ρ ο π ή ,
χ ή ς α ύ τ ή ς πού

δίνεται

διαθέτει -

β)

ή

δικαίωση

τής

προσο-

στίς άνθιστάμενες δομές, μέ τ ή ν Αποκρυ-

π τ ο γ ρ ά φ η σ η , στό εσωτερικό τους, μιάς μυστικής λ ο γ ι κ ή ς .
Σ ά ν έ σ χ α τ η συνέπεια, μ ι ά «γενική σημειολογία» θά Αντικαθιστούσε τ ή σ χ έ σ η άνθρωπος - κόσμος μέ τ ή σχέση σημαίνον - σημαινόμενο ώς Αντικείμενο θεμελιακής Ανθρώπινης γ ν ώ σ η ς .
4 ) Ή π ρ ο σ φ υ γ ή στά μ α θ η μ α τ ι κ ά , ζ ε υ γ α ρ ω μ έ ν η μέ τ ή στρουκτουραλιστική - σημειολογική α π ό π ε ι ρ α , δέ φαίνεται νά είναι, ουτε
αύτή, ά π α λ λ α γ μ έ ν η άπό σοβαρές συγχύσεις.
Ό C l a u d e L e v i - S t r a u s s θεωρεί δτι ή διάκριση πού Ι κ α ν έ δ
S a u s s u r e άνάμεσα στή «γλώσσα» καί τό «λόγο», «βρέθηκε νά συμπ ί π τ ε ι μέ τίς δύο μ ε γ ά λ ε ς κατευθύνσεις τ ή ς σύγχρονης φυσικής' ή
γ λ ώ σ σ α Ανάγεται στίς μ η χ α ν ι σ τ ι κ έ ς καί δομικές ερμηνείες, Ινώ δ
λόγος, π α ρ ά τόν φαινομενικά άπρόοπτο, ελεύθερο καί αύθόρμητο
χ α ρ α κ τ ή ρ α του (ή, ίσως, έξ αιτίας αύτοΰ τοΰ π ρ ά γ μ α τ ο ς ) δίνει λαβή στό λογισμό τών πιθανοτήτων».
Αύτό σημαίνει π ώ ς διακρίνουμε δύο περιοχές στά άνθρώπινα

193

Ή ιστορία ώς επιστήμη τοΰ άνθρωπου

π ρ ά γ μ α τ α : ή μία συγκροτημένη άπό δομές άνθιστάμενες καί άπό
σταθερές σχέσεις άνάμεσα στίς συνιστώσες' ή ά λ λ η διεπόμενη άπό
γ ρ ή γ ο ρ ε ς μ ε τ α λ λ α γ έ ς τών δποίων άναζητοϋμε τούς νόμους, ά λ λ ά
πού

στατιστικά

έγγράφονται

στά

άποτελέσματά

τους.

οικονομολόγος δέν εχει άντίρρηση — ούτε κανένας
Άλλά δ

Levi-Strauss

ξεκινώντας

Κανένας

Ιστορικός.

άπό τ ή «θεωρία

τών

π α ι χ ν ι δ ι ώ ν » πού προσπαθεί, άντίθετα, νά ά ν α γ ά γ ε ι τήν οικονομία
σέ μιά μ α θ η μ α τ ι κ ή λ ο γ ι κ ή , κ α τ α λ ή γ ε ι στό συμπέρασμα δτι:
«...ή ά ν τ α λ λ α γ ή μηνυμάτων πού συνιστά τ ή γλωσσική

έπι-

κοινωνία καί ή ά ν τ α λ λ α γ ή ά γ α θ ώ ν καί ύπηρεσιών πού άποτελεΐ
τό άντικείμενο τής οικονομικής ε π ι σ τ ή μ η ς , καθώς έξαρτώνται άπό
Ι ν α , τόν ίδιο, φορμαλισμό, άρχίζουν νά Ιμφανίζονται ώς φαινόμενα ίδιου τύπου...».
Έ δ ώ δ ιστορικός διαμαρτύρεται. Ή

καθημερινή πάλη γύρω

άπό τά ά γ α θ ά δέν είναι μιά «επικοινωνία». Δέ

διαδραματίζεται

άνάμεσα σέ θεωρητικούς π α ί κ τ ε ς . Οί συλλογικές τ ύ χ ε ς δέν έξομοιώνονται μέ άτομικές τ ύ χ ε ς . Κ α ί ή νομοταγής ή βίαιη άντίδραση
εκείνων πού αίωνίως χάνουν είναι
κανόνα τοΰ π α ι χ ν ι δ ι ο ύ . Ή

Ιξωοικονομική.

Α λ λ ά ζ ε ι τόν

ίστορία δέν είναι φ τ ι α γ μ έ ν η μέ δομές

έπικοινωνίας. Είναι διάρθρωση καί άποδιάρθρωση κοινωνικών σχέσεων. Δέν είναι π α ι χ ν ί δ ι . Ε ί ν α ι π ά λ η .
Σ η μ α ί ν ε ι , μ ή π ω ς , αύτό δτι τ ά άποτελέσματα τ ή ς π ά λ η ς έξαρτώνται άπό μόνη τ ή ν τ ύ χ η ; Σ τ ό πεδίο τοΰ καθολικού δ χ ι . Κ α ί δ χ ι
μακροπρόθεσμα. "Αν, χ ο ν τ ρ ι κ ά , είναι προβλεπτά, αύτό

σημαίνει

δτι θά μπορούσαν, τ ε λ ι κ ά , νά «μαθηματικοποιηθοΰν». Μόνο πού τά
μ α θ η μ α τ ι κ ά τους δέν έχουν άκόμα έφευρεθεΐ. Ό

μεγαλύτερος κίν-

δυνος θά ήταν νά πιστέψουμε τό άντίθετο.
Ά π ό τήν άποψη αύτή πρέπει νά προφυλαχτοϋμε άπό μιά περ ί ε ρ γ η άντιστροφή τοΰ λεξιλογίου. Ή κυβερνητική ύποβάλλει στίς
θετικές επιστήμες μ ι ά βολονταριστική γ λ ώ σ σ α . Ή

μ η χ α ν ή ύπο-

λ ο γ ί ζ ε ι , ή σερβομηχανή διορθώνει, τό σωμάτιο Ι π ι λ έ γ ε ι , τό κύτταρο προγραμματίζει, δ πυρήνας πληροφορεί... Κ α ί οί «χειριστές
τών άνθρώπων» καταλήγουν νά πιστεύουν δτι ή λ έ ξ η πληροφορία
εχει
13

τήν

ίδια

Ιννοια

στή

«θεωρία

τής

πληροφορίας»

καί

στό

Πιέρ Βνλάρ
«ύπουργύς

194
πληροφοριών».

' Α π ο τ έ λ ε σ μ α : Ι ν α έπιτελεΐο

νο μέ ηλεκτρονικούς υπολογιστές

θωρακισμέ-

προσκρούει στήν Αντίσταση ένός

λαοΰ πού Ινας οιοσδήποτε άνθρωπος μέ μέση

ιστορική

καλ-

λιέργεια θά μπορούσε νά εχει προβλέψει καί είχε προβλέψει.
Σ ' αύτή τήν κ α τ η γ ο ρ ί α α ύ τ α π α τ ώ ν θά Αναφερόταν, προφανώς, δ Σ ά ρ τ ρ δταν μιλούσε γ ι ά «γνώσεις χ ω ρ ί ς θεμέλια».
Ά λ λ ά τί εννοεί δταν χ α ρ α κ τ η ρ ί ζ ε ι

«θεμέλια χ ω ρ ί ς γνώση»

τόν ιστορικό ύλισμό;
Υ π ο θ έ τ ω δτι οί φιλοσοφικές συνήθειες τοϋ πνεύματός του τόν
έκαναν νά συλλάβει ώς ιδεαλιστής φιλόσοφος αύτά τά δ ι α λ ε κ τ ι κ ά
θεμέλια τοΰ μαρξισμού, στά δποΐα άποδίδει τήν ά π α ρ χ ή μιάς νέας
φιλοσοφικής

εποχής.

Φοβοΰμαι μ ή π ω ς

δέν κατάλαβε

τόν Μάρξ

οικονομολόγο καί πολύ περισσότερο τόν Μάρξ ιστορικό.
Γιατί ή δύναμη τοΰ Μάρξ έ γ κ ε ι τ α ι στό δτι ίδρυσε αύτή τήν
κοινωνιολογία πού είναι ταυτόχρονα καθολική καί δυναμική

καί

πού μάταια ψάξαμε νά Ανακαλύψουμε στό Ι ρ γ ο τών «μοντέρνων».
" Ε γ κ ε ι τ α ι στό δτι συγκέντρωσε, π ά ν τ α
ο ι κ ο ν ο μ ο λ ό γ ο ς ,
ιστορικός,

ώς

ταυτόχρονα,

ώς

κ ο ι ν ω ν ι ο λ ό γ ο ς ,

ώς

τήν κληρονομιά πολλών αιώνων άνθρώπινου στο-

χασμοΰ επάνω στίς βαθύτερες κοινωνικές σχέσεις. " Ε γ κ ε ι τ α ι , τέλος, στό δτι δημιούργησε μιά

θεωρία,

μέ τήν έπιστημονική

σημασία τοΰ δρου: οργάνωση, μέ άφετηρία τίς άποκτημένες γ ν ώ σεις, ένός συστήματος υποθέσεων καί προβλέψεων μέ
συνοχή πού άποδίδει

προσωρινά

εσωτερική

τήν π ρ α γ μ α τ ι κ ό τ η τ α

καί

υποβάλλεται στήν π ε ι ρ α μ α τ ι κ ή Ι π α λ ή θ ε υ σ η .
Θά μας ποΰν: ποιό π ε ί ρ α μ α ; " Ο χ ι , βέβαια, τ ά π ε ι ρ ά μ α τ α σέ
κλειστό χ ώ ρ ο τοΰ M o r e n o , άλλά τά π ε ι ρ ά μ α τ α
τής

ιστορίας,

στό

Ιπίπεδο

δεδομένου δτι αύτή δλοποιεϊ οικονομία καί

κοινωνία, τ ε χ ν ι κ ή καί ψυχολογία, δομή, συγκυρία καί περιστατικό.
"Ετσι ή θεωρία Ι β γ α ι ν ε άπό τήν
τήν

ίστορία

καί

άνέπλαθε

ίστορία.
Πολλοί σκέπτονται δτι

δ Μάρξ όπόταξε

τήν ίστορία

στήν

οικονομία καί π ώ ς στήν π ο λ ι τ ι κ ή ύ π ή ρ ξ ε Ινας «προφήτης». Σ τ ή ν

Ή ιστορία ώς επιστήμη τοΰ άνθρωπου

195

π ρ α γ μ α τ ι κ ό τ η τ α δέν «προεΐπε» -

πρόβλεψε,

στηριγμένος σέ

μιάν άνάλυση τοϋ καπιταλισμού — δομική π ρ ώ τ α , δυναμική υστέρα, π ρ ώ τ α οικονομική καί υστέρα ίστορικο - κοινωνική •— δτι θά
π ή γ α ζ α ν άπό αυτόν Αντινομίες πού θά δδηγοΰσαν στή δομική του
κατάρρευση.
Είναι αλήθεια π ώ ς δέν πρόβλεψε συγκεκριμένα τούς τόπους
καί τούς μηχανισμούς αύτής τής εμφάνισης επαναστατικών
θηκών. Ή

συν-

ιστορική άνάλυση δέν μπορεί νά Αποβλέψει τόσο γ ρ ή -

γορα στήν Ακρίβεια τής Αστρονομίας. Ή

π ρ α κ τ ι κ ή της συνδέεται

μέ τήν ίδια τήν κοινωνική π ρ α κ τ ι κ ή , μέ τήν κοινωνική π ά λ η . Οί
δπαδοί τοΰ Μάρξ άπόδειξαν έ π α ρ κ ώ ς δτι δέν πρόκειται γ ι ά μιά
θεωρία Απολιθωμένη.
Ε κ α τ ό χρόνια μετά τή διατύπωσή του, π ε ν ή ν τ α χρόνια μετά
τό πρώτο π ε ί ρ α μ ά του, αύτό τό «θεμέλιο χ ω ρ ί ς γνώση» έχει —
άνεξάρτητα άπό τό άν αύτό προκαλεί χ α ρ ά ή Απελπισία — Αλλάξει τ ή ν τ ύ χ η ένός δισεκατομμυρίου άνθρώπων. Αύτό μας

κάνει

νά άμφιβάλλουμε γ ι ά τό άν οί άνθρώπινες έπιστήμες περίμεναν
π ρ ώ τ α νά άποκρυπτογραφήσουν τή λ ο γ ι κ ή τοΰ μύθου στούς Μπορορό ή τήν ψ υ χ α ν α λ υ τ ι κ ή σημειολογία τής γ υ ν α ι κ ε ί α ς μόδας γ ι ά
νά κάνουν ενα βήμα πρός τ ά έμπρός.
Σ έ συσχετισμούς αύτοΰ τοΰ είδους θά ταίριαζε νά προσανατολίσουμε κάθε προβληματισμό, γ ύ ρ ω άπό τήν Αξία τοΰ δρου «έπιστημονικός», στίς Ι π ι σ τ ή μ ε ς τοΰ άνθρώπου. Ξεχνοΰν, περισσότερο
Απ' δσο π ρ έ π ε ι , σ' αύτόν τόν τύπο τοΰ προβληματισμοΰ, τ ή χ ρ ο ν ι κ ή
Απόσταση πού υ π ά ρ χ ε ι άνάμεσα στίς π ρ ώ τ ε ς Ιφαρμογές τ ώ ν δυά
κατηγοριών επιστημών. Θά ήθελαν νά μή παρεμβαίνει ή ιστορική
σκέψη στό χειρισμό τής π ρ α γ μ α τ ι κ ό τ η τ α ς π α ρ ά άφοΰ π ρ ώ τ α φτάσει στό βαθμό θεωρητικοποίησης τής μοντέρνας φυσικής. Βρίσκουν
δτι, ώς εργαλείο, ή μαρξιστική άνάλυση είναι

χοντροφτιαγμένη.

Δ ί π λ α στό κυκλοτρόνιο ή Ατμομηχανή είναι κι αύτή χοντροφτιαγ μ έ ν η . Π ρ α γ μ α τ ο π ο ί η σ ε , ώστόσο, τ ή β ι ο μ η χ α ν ι κ ή

έπανάσταση.

Κ α ί π α ρ ' δτι πρόκειται γ ι ά δυό διαφορετικά ε π ί π ε δ α Ακριβείας, πρέπει νά εγγράψουμε στόν άπολογισμό τοΰ πρώτου μισοΰ

Πιέρ Βνλάρ

196

τοΰ είκοστο0 α ι ώ ν α , δ ί π λ α στή μ ε γ ά λ η έπανάσταση τ ή ς φυσικής,
τήν π ρ ώ τ η ιστορική πρωτοβουλία πού είχε συλληφθεί ώς περιπέτεια άκόμα, ά λ λ ά μέ τήν Ιννοια πού λ έ μ ε : «μιά Ιπιστημονική περιπέτεια». Ά π ό τήν ά π ο ψ η αύτή τό 1 9 1 7 διαφορίζεται άπό

τό

1 7 8 9 . Περιστατικό, χ ω ρ ί ς καμιά Αμφιβολία, περιστατικό πολιτικό,
Αλλά πού Αποτελεί, έπίσης, τμήμα τής ιστορίας τ ώ ν έπιστημών,
τ ή ς ιστορίας τοΰ πνεύματος ύπό τ ή ν Ιννοια δτι αύτό είναι ικανό
νά έπενεργεϊ

στόν κόσμο στό μέτρο πού άποκαλύπτει

τούς νό-

μους του.
Ά λ λ ά ό Μάρξ ε ί χ ε καταλάβει καί Ι ν α Αλλο π ρ ά γ μ α : δτι στίς
άνθρώπινες έπιστήμες ή άποτελεσματικότητα τής επέμβασης δέν
μπορεί νά έξαρταται άπό μερικούς επιστήμονες μόνο. « Ή θεωρία
γ ί ν ε τ α ι δύναμη δταν κ α τ α χ τ ή σ ε ι τίς μάζες». Ε ί ν α ι άπολύτως δυνατό νά άποκτήσουν οί μ ά ζ ε ς μιά ίδέα Απλή ά λ λ ά σωστή τ ή ς Ιστορικής ά ν α γ κ α ι ό τ η τ α ς , τ ή στιγμή, άκριβώς, πού ύψηλές μαθηματικές διατυπώσεις ζητοΰν νά έφαρμοστοΰν ή σέ Ασήμαντες πραγ μ α τ ι κ ό τ η τ ε ς ή σέ σ τ ρ α τ η γ ι κ έ ς πολύ βέβαιες γ ι ά τ ή ν

άνάλυση

τ ώ ν δυνατοτήτων τους, ά λ λ ά πού έφαρμόζονται γ ι ά σκοπούς καταδικασμένους έκ τών προτέρων.
Αυτός είναι δ λόγος γ ι ά τόν δποΐο πιστεύω δτι, στή σημερινή ιστορική κατάσταση, οί άνθρώπινες έπιστήμες π ρ έ π ε ι μάλλον
νά προσδεθούν σέ Ινα σωστό θ ε μ έ λ ι ο
σεις

π α ρ ά σέ φιλόδοξες

γνώ-

πού δ θεωρητικός τους μηχανισμός δέν επαρκεί, άκόμα,

γ ι ά τήν άνάλυση τών πιό Αποφασιστικών φαινομένων.
Ψυχολογία,

κοινωνιολογία,

οικονομία,

στρατηγικά

μαθημα-

τ ι κ ά ξεχνούν πολύ συχνά — καί μερικές φορές περιφρονούν Ανοιχ τ ά — τήν

ίστορία.

Κ ι δμως ή ιστορική έ π ι σ τ ή μ η , μέ πε-

ρισσότερη μετριοφροσύνη Από εκείνες, εχει ίσως π ρ α γ μ α τ ο π ο ι ή σ ε ι ,
έδώ καί τριάντα περίπου χρόνια, μερικές προόδους πού πέρασαν
άπαρατήρητες.
« Ή τ ε χ ν ο λ ο γ ί α δείχνει Ανάγλυφα τ ή ν έπίδραση τοΰ άνθρώπου ε π ά ν ω στή φύση», είχε π ε ι δ Μ ά ρ ξ . Σ ή μ ε ρ α δ ιστορικός κα-

Ή ιστορία ώς επιστήμη τοΰ άνθρωπου

197

ταπιάνεται μέ πάθος μέ τ ή ν ίστορία τών επιστημών καί τής τεχνολογίας.
Ή Ιννοια της Αξίας - έργασίας ύπήρξε ή μ ε γ ά λ η κ α τ ά κ τ η σ η
τής Ανθρώπινης σκέψης

άπό τόν Α ρ ι σ τ ο τ έ λ η

ώς τόν Ούίλλιαμ

P e t t y καί άπό τό Σ μ ί θ ώς τόν Μ ά ρ ξ . Σ ή μ ε ρ α , οικονομολόγοι καί
ιστορικοί συναγωνίζονται σέ δραστηριότητα γ ι ά νά μετρήσουν τ ή ν
π α ρ α γ ω γ ι κ ό τ η τ α τής έργασίας διά μέσου τής ιστορίας.
Ή έννοια

«τρόπος π α ρ α γ ω γ ή ς » καθορίζει τήν ούσία τών δια-

δοχικών οίκονομικο - κοινωνικών «δομών»: γ ε ω γ ρ ά φ ο ι ,

άρχαιολό-

γοι, στατιστικοί διαμορφώνουν σήμερα στέρεους μηχανισμούς προσέγγισης γ ι ά νά τ ή συλλάβουν.
Δέν υ π ά ρ χ ε ι άμφιβολία δτι οί ιστορικοί φιλονικοΰν

Ιπίμονα,

ά λ λ ά προοδεύουν έπίσης πρός τήν κατεύθυνση τών πιό αύστηρών
άναλύσεων γ ύ ρ ω άπό τίς έννοιες τών κοινωνικών τάξεων, τής συσσώρευσης καί τής άποροποίησης, τών κοινωνικών σχέσεων τής π α ρ α γ ω γ ή ς κι αύτό άνεξάρτητα άπό τό άν Αποδέχονται ή δχι τήν
δρολογία τοΰ Μ ά ρ ξ .
Σ ' αύτές τίς ερευνες γ ύ ρ ω άπό τίς

δομές,

πού στους κοι-

νωνιολόγους τίς παραμονεύουν οί πειρασμοί τών στατικών καταστάσεων, ή ίστορία —
στήμη τών

πού είναι κατά τόν M a r c B l o c h

Αλλαγών

ή έπι-

προσθέτει σήμερα, συστηματικά, τ ή

μελέτη τών σ υ γ κ υ ρ ι ώ ν ,

δ η λ α δ ή καί τ ώ ν

πτυξης

κ ρ ί σ η —• κρίσεις μερικές ή γενι-

καί τής έννοιας

ρυθμών

Ανά-

κές, μικρής ή μεγαλύτερης διάρκειας, πού μέσα τους έκφράζονται
ταυτόχρονα τά θεμελιακά δράματα τών διαδοχικών δομών, ύστερα
ή μαρτυρία τής φθοράς τους καί δπου τ ε λ ι κ ά κρίνεται ή τ ύ χ η τους.
Τ έ λ ο ς , έμπνεόμενος άπό τ ή σημερινή π ρ α γ μ α τ ι κ ό τ η τ α δ ιστορικός δέν έ γ κ α τ α λ ε ί π ε ι π ι ά τ ή ν ίστορία τών Ανθρώπινιον ομάδων
πού παρατίθενται μέσα στό χ ώ ρ ο , στίς συναισθηματικές Αναλύσεις
τών «έθνικοφρόνων»

( n a t i o n a l i t a i r e s ) καί στίς Ανιαρά περιστα-

τικολογικές Αναλύσεις τών ειδικών τής στρατιωτικής ή τής διπ λ ω μ α τ ι κ ή ς ιστορίας. Γνωρίζει δτι ενα ούσιαστικό π α ι χ ν ί δ ι π α ί ζεται Ανάμεσα σέ ά ν ά π τ υ ξ η τών δμάδων καί ά ν ά π τ υ ξ η τ ώ ν τάξεων,
δτι τά ά φ ε τ η ρ ι α κ ά θεμέλια τών γλωσσικών καί εθνικών κοινοτή-

Πιέρ Βνλάρ

198

των δέν πρέπει νά περιφρονούνται, δτι ή δ ι α δ ο χ ι κ ή άνοδος τών
κοινωνικών τάξεων και ή ενστικτώδης επιθυμία τους νά Αποκτήσουν Ινα κράτος, διαμορφώνουν, τ ε λ ι κ ά , τ ά π ο λ ι τ ι κ ά οργανωμένα
εθνη καί δτι δ πόλεμος π η γ ά ζ ε ι άπό τά Αποτελέσματα τής κυριαρχ ί α ς πού τά κ ρ ά τ η αυτά ζητοΰν νά Ασκήσουν τά μέν επί τών δέ,
σέ δφελος

τών κυρίαρχων τάξεών τους,

δχι π ά ν τ ω ς

χωρίς

νά

προσκρούουν στό άμυντικό π α ι χ ν ί δ ι καί στό Απελευθερωτικό ένστικτο τών μ α ζ ώ ν Από τ ή σ τ ι γ μ ή πού ή π ά λ η τών τάξεων συνδυάζεται μέ τήν εκμετάλλευση Από τόν ξένο κυρίαρχο.
Κ α ί Ακριβώς έπειδή διεισδύουμε δλο καί καλύτερα α αύτή τ ή ν
«ελλογη ίστορία», πού τ ή ν Ανακάλυψη της δ S c h u m p e t e r
ορθή θεώρηση τών π ρ α γ μ ά τ ω ν

μέ μιά

άπέδιδε στόν Μάρξ, έ χ ω τήν έντύ-

π ω σ η π ώ ς δχι μόνο ή ίστορία - έρευνα άλλά καί ή ίστορία - διδασκαλία έχουν δ ι κ α ί ω μ α σέ μιά π ρ ώ τ η ς τ ά ξ η ς θέση γ ι ά νά συνειδητοποιηθούν

οί

έπικίνδυνες

άλλά

ένθουσιαστικές

πραγματικότητες

πού μας προσφέρει δ αΙώνας μας.
Βέβαια, στό χ ώ ρ ο τ ή ς ιστορίας, δέν μπορούμε άκόμα νά προσφέρουμε στό π α ι δ ί , στό νέο άνθρωπο, π α ρ ά μόνο μιά Αριθμητική,
μιά άλγεβρα, μιά στοιχειώδη φυσική. Είναι άρκετό ώστόσο

γιά

νά παλέψει κανείς έναντίον τών Αλχημιστών καί τών άστρολόγων
πού είναι πολυαριθμότεροι

στίς κοινωνικές Ιπιστήμες, έτσι δπως

τίς έκχυδαΐζουν οί έβδομαδιαΐες εφημερίδες μ ε γ ά λ η ς κυκλοφορίας,
Απ' δ,τι οί π ρ α γ μ α τ ι κ ο ί επιστήμονες.
Είναι Αρκετό ή θά επρεπε νά είναι άρκετό. Ά λ λ ά ή κρίση
ά ν ά π τ υ ξ η ς πού ζει ή Ανθρωπότητα δέν Αφήνει, π ά ν τ α , τό λόγο
στήν «ελλογη ίστορία».
Όρισμένες

άνθρώπινες

έπιστήμες

καταλαμβάνονται

σήμερα

άπό τόν πειρασμό νά δραπετεύσουν Απ' αύτή τ ή ν ιδιαίτερη πραγ μ α τ ι κ ό τ η τ α , τήν ίστορία, είτε δανειζόμενες πρότυπα άπό τ ή φυσική ή τ ή βιολογία, είτε άποδίδοντας στά άνθρώπινα π ρ ά γ μ α τ α
δομές αιώνιες, είτε Ιφευρίσκοντας τ ε χ ν ι κ έ ς παρέμβασης πού προτρέχουν σέ σχέση μέ τ ί ς

ιστορικές

δυνατότητες τής σ τ ι γ μ ή ς

κ α τ ά τήν δποία τούς ζητοΰν νά Ιπέμβουν.

199

Ή ιστορία ώς επιστήμη τοΰ άνθρωπου
Ά ν δμως υ π ή ρ ξ α ν — κι άν μπορούν Ακόμη νά υπάρξουν •—

άνθρώπινες δμάδες πού οί νόμοι ά ν α π α ρ α γ ω γ ή ς καί προσαρμογής
τους στή φύση άφοροϋν τ ή βιολογία - άν πρόκειται νά υπάρξει μιά
μέρα — αύτό είναι λιγότερο πρόδηλο, ά λ λ ά δλο καί περισσότερο
νοητό — μιά Ανθρωπότητα πού ή έσωτερική της δομή και ή προσα ρ μ ο γ ή της στή φύση θά είναι άποτέλεσμα υπολογισμού, στό Ινδιάμεσο διάστημα, πού, χ ω ρ ί ς αμφιβολία, !θά διαρκέσει πολύ άκόμη,
τοποθετείται ή

ιστορική

Ανθρωπότητα, άνισα Αναπτυγμένη,

σέ διαρκή π ά λ η μέ τόν έαυτό τ η ς , δπου τίποτα δέν είναι δλοκληρωτ ι κ ά ελεύθερο ούτε δλοκληρωτικά

μηχανικό

καί

πολύ

λιγότερο

ά κ ό μ η δλοκληρωτικά ορθολογικό, υ π ο τ α γ μ έ ν η σέ γ ο ρ γ έ ς ά λ λ α γ έ ς
άκόμα καί στόν τομέα τοΰ πνεύματος. Α ύ τ ή ή

ιστορική

Αν-

θρωπότητα μπορεί καί πρέπει νά αποτελέσει τό Αντικείμενο μιάς
ιστορικής

έπιστήμης, πού δέν καθορίζεται μόνο Από μιά τε-

χ ν ι κ ή €ρευνας άλλά άπό μιά

μέθοδο

σκέψης.

Είναι, γιά

τ ή ν ώρα, ή κ α τ ' έξοχήν ά ν θ ρ ώ π ι ν η έπιστήμη. Καί εχει άποδείξει
τήν Αξία της δχι μόνο σάν οδηγός άλλά καί σάν ένεργητικός παράγοντας ένός συνειδητοΰ μετασχηματισμού τής Ανθρωπότητας.

ΠΙΕΡ

ΒΙΛΑΡ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΙΔΕΩΝ
Σ ε μ ι ν ά ρ ι ο

Μοΰ ζητήθηκε νά μιλήσω γιά τήν ίστορία τών ιδεών καί γ ι ά
τίς μεθόδους άνάλυσης στήν ίστορία τών ιδεών. Δέν είμαι ειδικός
αύτοΰ τοΰ κλάδου τής ιστορίας. Ά λ λ ά τόν τελευταίο καιρό, τά
τελευταία χρόνια, έγιναν πολλές συζητήσεις γ ι ά τήν ίστορία τών
ιδεών καί στίς συζητήσεις αυτές πήρα % έγώ μέρος καί σκέφτηκα
πολύ πάνω σ' αύτά τά προβλήματα.
Κατέληξα στό συμπέρασμα δτι ή ίστορία τών ιδεών δέν πρέπει νά ξεκινά, δπως αύτά γινόταν πολύ συχνά στά παρελθόν, άπό
τά μεγάλα κείμενα καί τούς μεγάλους συγγραφείς. Αύτό δέ σημαίνει π ώ ς δέ δίνω καμιά σημασία ή δτι θέλω νά υποτιμήσω τούς
μεγάλους συγγραφείς ή τά μεγάλα κείμενα. Κάθε άλλο. Φυσικά
οί μεγάλες ιδέες καί οί μεγάλοι συγγραφείς είναι έκεϊνοι πού φέρνουν πρωτότυπα πράγματα* ή ίστορία δμως τών ιδεών, στό μέτρο
πού συνδέεται μέ τή γ ε ν ι κ ή ίστορία, πρέπει νά Αντιμετωπίζεται
δχι άπό τή σκοπιά τών κειμένων άλλά άπό τή σκοπιά τών σχέσεων
άνάμεσα στά κείμενα καί τούς άνθρώπους καί τίς κοινωνικές ομάδες στό σύνολό τους.
Στήν ιστορία τών ιδεών προσπαθούσαν, τίς περισσότερες φορές, νά προσδιορίσουν τίς σχέσεις άνάμεσα στά κείμενα, τά δάνεια
άπό κείμενο σέ κείμενο, προσπαθούσαν νά δοΰν πώς ενα κείμενο
προκαλούσε ενα άλλο κείμενο. Θεωρώ πώς ίσως είναι πιό χρήσιμο νά Αναζητήσουμε αύτό πού άποκαλώ:
κείμενα - σειρ έ ς . Δηλαδή κείμενα πού έμφανίζονται δλα, σχεδόν, στήν ίδια
Ι π ο χ ή κάτω άπό τήν επίδραση τών ίδιων συγκυριών, τών ίδιων

Πιέρ Βνλάρ

216

γεγονότων καί πού είναι, σ υ χ ν ά , έμπνευσμένα άπό αύτές τίς συγκυρίες καί αύτά τ ά γεγονότα, πολύ περισσότερο ά π ' δ,τι άπό άλλα
κείμενα. Έ χ ω προτείνει νά άποκαλοΰμε τ ή σχέση αύτή, σέ συνδυασμό μέ τήν οικονομική συγκυρία, δ η λ α δ ή σέ συνδυασμό μέ τίς
γ ε ν ι κ έ ς οικονομικές τάσεις, μέ τόν δρο: «πνευματικές συγκυρίες».
Ά λ λ ά πιστεύω π ώ ς πρέπει νά άνασυγκροτήσουμε αύτά

τά

«κείμενα - σειρές» μέ άφετηρία δχι μόνο τά έντυπα άλλά καί τά
χ ε ι ρ ό γ ρ α φ α , καί τά ντοκουμέντα τών άρχείων. Γιατί πιστεύω π ώ ς ,
δχι τά κείμενα άλλά τά μείζονα
ιδεών ή οί τάσεις τών ιδεών —

θέματα — δ η λ α δ ή οί

ομάδες

εμφανίζονται μέ άφετηρία

τήν

πρακτική.
Φέρνω ενα π α ρ ά δ ε ι γ μ α , έκεϊνο πού μοΰ είναι οίκειότερο. Τ ί ς
ιδέες γ ι ά τήν ελευθερία τοΰ έμπορίου στό 18ο αιώνα τίς είδα, στήν
Ι σ π α ν ί α , νά εμφανίζονται στά κείμενα τών εμπόρων, τών εμπορικών κοινοτήτων, τίς ά λ λ η λ ο γ ρ α φ ί ε ς τ ώ ν έμπόρων — δλα αύτά
σέ χ ε ι ρ ό γ ρ α φ α , πολύ πριν νά εμφανιστούν στά τυπωμένα

βιβλία.

Β λ έ π ε τ ε δτι υ π ή ρ χ ε κίνδυνος νά άποδώσουμε τά νομοθετικά

μέ-

τρα ύπέρ τής ελευθερίας τοΰ έμπορίου στά τυπωμένα βιβλία, ένώ
στήν π ρ α γ μ α τ ι κ ό τ η τ α υ π ά ρ χ ε ι μιά δ ι α δ ο χ ή άπό τά

χειρόγραφα

κείμενα, πού π η γ ά ζ ο υ ν άπό τήν π ρ α κ τ ι κ ή , στά έντυπα πού π η γ ά ζουν άπό τ ά χ ε ι ρ ό γ ρ α φ α καί τέλος στά νομοθετικά κείμενα πού
εμφανίζονται τρίτα. "Ομως τά νομοθετικά κείμενα πού εμφανίζονται τρίτα στή σειρά θά ϊ'μοιαζε δτι π η γ ά ζ ο υ ν άπό τό έντυπο κείμενο, δ η λ α δ ή άπό τήν ίστορία τών ίδιων τών ιδεών, ένώ ή ίστορία
τών ιδεών έ π ή γ α σ ε π ρ ω τ α ρ χ ι κ ά , ή ίδια, άπό τήν π ρ α κ τ ι κ ή τών
εμπορικών ά ν α γ κ ώ ν κ λ π .
Ν ο μ ί ζ ω , επίσης, δτι πρέπει

νά παίρνουμε ύ π ' δψη μας μέ

προσοχή τίς διεθνείς συγκρίσεις. Δέν πρέπει ποτέ νά τοποθετούμαστε στό εσωτερικό μιάς μόνης χ ώ ρ α ς . Χρειάζεται

νά

συλλά-

βουμε και νά χρονολογήσουμε, μέ άπολύτως σαφή τρόπο, τίς συγκυρίες αυτών τών γ ε ν ι κ ώ ν θεμάτων τής ιστορίας τών ιδεών. Πραγ μ α τ ι κ ά , οί άποστάσεις άνάμεσα στίς χρονολογίες εμφάνισης τών
θεμάτων, δ η λ α δ ή ή διαφορά άνάμεσα στίς χρονολογίες έμφάνισης
τών διαφόρων θεμάτων εκφράζει μερικές φορές έπίδραση π . χ . μιας

217

Ή Ιστορία τών ίδεών

γειτονικής χ ώ ρ α ς ' άλλες φορές δμως εμφανίζονται δχι σάν Αποτέλεσμα επίδρασης άλλά σάν Αποτέλεσμα τών συνθηκών τής ίδιας
τής χ ώ ρ α ς .
Θά έλεγα π ώ ς μπορούμε νά ταξινομήσουμε μέ τόν άκόλουθο
τρόπο

τά π ρ ο β λ ή μ α τ α

πού πρέπει

νά ερευνήσουμε.

Πρώτα

νά

προσπαθήσουμε νά δούμε τί είναι αποτέλεσμα τής γ ε ν ι κ ή ς ιστορικής κατάστασης, δ η λ α δ ή τής κατάστασης πού ξεπερνά τά δρια τών
εθνικών συνόρων. Λ . χ . στό π α ρ ά δ ε ι γ μ α πού Ανάφερα πιό

πριν:

είναι βέβαιο π ώ ς τό πρόβλημα τής έλευθερίας τοΰ έμπορίου τίθεται μέσα στό κλίμα τοΰ 18ου α ι ώ ν α μέ Αφετηρία τή γενίκευση
τοΰ διεθνούς έμπορίου. Σ τ ή συνέχεια μποροΰμε ν' Αναζητήσουμε
εκείνο πού π η γ ά ζ ε ι άπό τήν 'ιδιαίτερη ιστορική κατάσταση κάθε
χ ώ ρ α ς . Γενικά πρόκειται γ ι ά κάτι πολύ σημαντικό γ ι α τ ί

διακρί-

νουμε μέσα άπό τ ή ν ίστορία τών ιδεών καί στή σχέση τών ιδεών
μέ τή γ ε ν ι κ ή ιστορία,

τό στοιχείο

πού συγκροτεί

τήν

ιδιαίτερη

κατάσταση κάθε χ ώ ρ α ς .
Μ ε τ ά Απ' αύτό είναι δυνατό νά Αποδείξουμε —

δέ λέω δτι

τό πετυχαίνουμε π ά ν τ α — τί είναι π ρ α γ μ α τ ι κ ά μίμηση ή παραδ ο χ ή ένός θέματος μ:ας γειτονικής χ ώ ρ α ς . Υ π ά ρ χ ο υ ν περιπτώσεις
δπου αύτό είναι ξεκάθαρο γ ι α τ ί είναι ομολογημένο. Ά λ λ ά υ π ά ρ χ ε ι
μιά π ρ ώ τ η π ε ρ ί π τ ω σ η , ή π ε ρ ί π τ ω σ η δπου τά θέματα κι δταν άκόμα αποτελούν μίμηση θεμάτων τοΰ έξωτερικοΰ Αντιστοιχούν στίς
εσωτερικές Ανάγκες τής χ ώ ρ α ς . Καί τέλος, μποροΰμε ν' άναρωτηθοΰμε σέ ποιά π ε ρ ί π τ ω σ η υ π ά ρ χ ε ι ά π λ ώ ς ε π α ν ά λ η ψ η , καθαρή
ε π α ν ά λ η ψ η , καθαρή μόδα, ά π ο δ ο χ ή μέσω τής αύθόρμητης

μίμη-

σης ενός π ρ ά γ μ α τ ο ς πού εμφανίζεται δτι είναι τελείως μέσα στή
μόδα. Ά λ λ ά άκόμα καί σ' αύτή τήν π ε ρ ί π τ ω σ η πρέπει νά άναρωτηθοΰμε ποιό είναι τό περιβάλλον πού ά π ο δ έ χ ε τ α ι τ ή μόδα.
"Ερχομαι τώρα στίς μεθόδους άνάλυσης πού προτείνονται ή
πού άκολουθοΰνται καί σέ εκείνες πού, στήν έ π ο χ ή μας, προβάλλονται περισσότερο. Φαντάζομαι π ώ ς στό σημείο αύτό θά μοΰ θέσετε τίς περισσότερες έρωτήσε:ς κι δτι είναι τό πρόβλημα
σας έχει άπασχολήσει

πού

περισσότερο. Γ ι ' αύτό καλύτερα θά ή τ α ν

Πιέρ Βνλάρ

218

νά επισημάνω, μόνο, τ ή σειρά αύτή τών προβλημάτων κ α ί νά τ ά
συζητήσουμε μ ε τ ά .
Π ρ ώ τ α τό πρόβλημα
μένου». Αύτό σημαίνει

πού άποκαλοΰμε

«άναλύσεις

περιεχο-

ά ν α ζ ή τ η σ η μιάς μεθόδου γ ι ά νά

γνωρί-

σουμε, γ ι ά νά προσδιορίσουμε τό περιεχόμενο ένός συνόλου κειμένων, λ . χ . ένός συνόλου κειμένων εφημερίδων ή ένός συνόλου βιβλίων μιάς δεδομένης κ α τ η γ ο ρ ί α ς . Γ ε ν ι κ ά αύτό Ι γ ι ν ε ώς σήμερα
μόνο γ ι ά τ ά έντυπα, έφημερίδες ή βιβλία. Δέν έ γ ι ν ε γ ι ά τ ά χειρόγ ρ α φ α κι αύτό ήταν λάθος. Αύτό πού άναζητοΰμε σήμερα είναι ή
έπισήμανση μεθόδων πού θά μας έπιτρέψουν νά άποφύγουμε δ,τι
συνέβη ώς τ ώ ρ α . Κ α τ ά κανόνα, μέχρι σήμερα, ένας ιστορικός καταπ ι ά ν ε τ α ι , άτομικά, μέ τ ή μελέτη ένός θέματος. Δέν είναι δυνατό νά
διαβάσει τ ά π ά ν τ α , ούτε νά δει τ ά π ά ν τ α . Θ ά ή τ α ν γ ι ' αυτόν ήράκλειος άθλος κ α ί ή ά π λ ή προσπάθεια νά σημειώνει κάθε φορά μιά
λέξη, l y a δρο, έναν τρόπο διατύπωσης πού έ μ φ α ν ί ζ ε τ α ι .
τοΰμε

τώρα μ η χ α ν ο γ ρ α φ ι κ έ ς

μεθόδους πού

θά μας

Άναζη-

έπιτρέψουν

αύτή ή εργασία νά γ ί ν ε τ α ι στατιστικά, χ ω ρ ί ς ένας μόνο άνθρωπος
νά εχει τ ή ν εύθύνη. Αύτό όμως θέτει π ρ ο β λ ή μ α τ α : ιδιαίτερα τό
πρόβλημα τών χρονολογήσεων. Τ ό πρόβλημα δέν έγκειται

μόνο

στήν κ α τ ά τ α ξ η τών δρων ή τών ιδεών στό μέτρο πού αύτές εμφανίζονται' χ ρ ε ι ά ζ ε τ α ι νά μποροΰμε νά έχουμε μ ι ά κ α τ ά τ α ξ η μέσα
στό χρόνο καί ταυτόχρονα μιά κ α τ ά τ α ξ η μέσα στό χ ώ ρ ο .
"Αλλο π ρ ό β λ η μ α :

γ ι ά νά έπισημάνουμε ποιές είναι οί κυ-

ριαρχούσες ιδέες μιάς έ π ο χ ή ς χ ρ ε ι ά ζ ε τ α ι νά συγκροτήσουμε καταλόγους βιβλιοθηκών.

Τ ί ς βιβλιοθήκες αύτές

τίς

ανακαλύπτουμε,

κ α τ ά κανόνα, στίς μετά θάνατον κ α τ α γ ρ α φ έ ς , στά ά ρ χ ε ΐ α τών συμβολαιογράφων. Ά λ λ ά δέν ξέρουμε, κάθε φορά, άν πρόκειται

γιά

μιά έξαιρετική βιβλιοθήκη ή γ ι ά μιά τ υ π ι κ ή βιβλιοθήκη. Γνωρίζουμε δλοι, άλλωστε, δτι στίς βιβλιοθήκες μας έχουμε βιβλία πού
μας έχουν δωρίσει, βιβλία πού άγοράσαμε, βιβλία πού μας στάλθηκαν άπό υποχρέωση,

κ ' έτσι τ ε λ ι κ ά ή βιβλιοθήκη δέν άντιπρο-

σωπεύει Αναγκαστικά τό άτομικό γούστο ούτε τόν μέσο δρο τών
ιδεών τ ή ς έ π ο χ ή ς . Υ π ά ρ χ ο υ ν βιβλία πού δέ διαβάζουμε κι ύπάρχουν βιβλία πού διαβάζουμε συνεχώς. Κ α τ ά συνέπεια τό εύρετή-

Ή Ιστορία τών ίδεών

219

ριο μιας βιβλιοθήκης είναι ενα βοήθημα, ά λ λ ά δέν έξαντλεΐ

τό

θέμα.
Γ ι ά τίς άναλύσεις τοΰ τύπου ύπάρχουν πολλά

προβλήματα.

Υ π ά ρ χ ο υ ν οί άναλύσεις τής δομής τοΰ τύπου — θέλω νά π ώ :
μελέτη

τοϋ τρόπου μέ

ή

τόν δποΐο παρουσιάζονται, ποσοτικά, τά

διάφορα θέματα, Ά λ λ ά φυσικά, μ ε τ ά άπό τήν άνάλυση τής δομής
τών

εφημερίδων π ρ έ π ε ι

νά άναζητήσουμε,

στό έσωτερικό

κάθε

ρουμπρίκας, π ο ι ά είναι ή βασική ιδέα ή δ κύριος τύπος πού προτείνεται — ιδιαίτερα στό μυθιστόρημα σέ έπιφυλλίδες.
Κ α ί , τέλος, οί πλήρεις βιβλιογραφίες. Ε ν ν ο ώ αύτά πού εγινε
τελευταία γ ι ά τ ή Γ α λ λ ί α τοΰ 18ου αιώνα. "Αν υ π ά ρ χ ε ι ένας έθνικός

ή τοπικός δργανισμός

πού κ α τ α γ ρ ά φ ε ι αύτόματα

τό σύνολο

τών δημοσιευμάτων μιάς χ ώ ρ α ς ή μιας π ε ρ ι ο χ ή ς τότε έχουμε, φυσικά, ένα ντοκουμέντο π ρ ώ τ η ς γ ρ α μ μ ή ς πού άφορα τ ή ν έμφάνιση
όλων τών βιβλίων.
" Ε χ ω θέσει τό π ρ ό β λ η μ α άν μποροΰμε νά χρησιμοποιούμε τήν
έκφραση «ποσοτικό»

στήν ίστορία τών ιδεών.

Τό πράγμα

έχει

προταθεί ά λ λ ά ομολογώ δτι έ χ ω άπογοητευθεΐ λίγο άπό τά άποτελέσματα πού προέκυψαν. " Ο τ α ν λ . χ . καί μετά άπό μ ι ά τεράστια
έργασία, έστω καί μέ μ η χ α ν ο γ ρ α φ ι κ ά μέσα, λέτε π ώ ς

διαπιστώ-

σατε δτι τό 34,3% τοΰ περιεχομένου τών1 έφημερίδων είναι άφιερωμένο στήν π ο λ ι τ ι κ ή καί τό 22,3% στή λ ο γ ο τ ε χ ν ί α —• Ι , τότε
θά έ λ ε γ α π ώ ς κ α τ α ν α λ ώ θ η κ ε πολύς κόπος γ ι ά ένα άποτέλεσμα
τοΰ οποίου δέν καταλαβαίνουμε τ ή ν βαθύτερη σημασία.
Σ κ έ π τ ο μ α ι π ά ν τ ω ς π ώ ς , ώς ένα δρισμένο σημείο, ή επανάλ η ψ η ορισμένων θεμάτων — άν μποροΰμε νά τήν μετρήσουμε ποσοτικά —

άντικειμενικοποιεΐ τό υποκειμενικό θέμα πού

μελετά-

τ α ι . Ό π ω σ δ ή π ο τ ε τό ποσοτικό είναι ά ν ε π α ρ κ έ ς .
Πιστεύω π ώ ς τό πιό χρησιμοποιήσιμο ζωντανό υποκειμενικό
ντοκουμέντο βρίσκεται

μέσα στίς ά λ λ η λ ο γ ρ α φ ί ε ς . Λ ι γ ό τ ε ρ ο

πάν-

τως στίς ά λ λ η λ ο γ ρ α φ ί ε ς τών μ ε γ ά λ ω ν σ υ γ γ ρ α φ έ ω ν , γ ι α τ ί δ Βολταϊρος ή δ Ντιντερό συνεχίζουν, ουσιαστικά, μέσα στήν άλληλογ ρ α φ ί α τους τή φιλολογική έργασία.
Ε κ ε ί ν ο πού είναι πολύ περισσότερο ένδιαφέρον είναι οί ίδιω-

Πιέρ Βνλάρ
τικές

220

α λ λ η λ ο γ ρ α φ ί ε ς πού βρίσκονται

στήν τ ύ χ η , Αλληλογραφίες

τ α π ε ι ν ώ ν ανθρώπων τών οποίων μποροΰμε νά άνεύρουμε τούς οικογενειακούς καί κοινωνικούς δεσμούς γ ι ά νά μετρήσουμε σωστά ώς
ποιό έπίπεδο κατεβαίνει ή επίδραση τών συγγραφέων ή ή έμφάνιση τών ιδεών.
Θά ή τ α ν σωστό, πιστεύω, νά κάνουμε τ ή διάκριση άνάμεσα
σέ πολλές μορφές τής ιστορίας τών ιδεών. Υ π ά ρ χ ε ι ή ίστορία τών
ιδεολογιών —

δ η λ α δ ή τών μειζόνων θεμάτων μιάς σκέψης πού

είναι ή δ η συγκροτημένη, ή δ η συνειδητή. Δ ί π λ α σ' α ύ τ ή ν υ π ά ρ χ ε ι
έκεϊνο πού δ L u c i e n F e b v r e είχε άποκαλέσει «νοητικά Ιργαλεΐα>\
δ η λ α δ ή δχι ιδέες άλλά έ ρ γ α λ ε ΐ α σκέψης πού κάθε έ π ο χ ή εχει στή
διάθεσή της. Δέν είναι π ά ν τ α τά ίδια. Είναι βέβαιο π ώ ς ύ π ά ρ χ ε ;
μιά ε π ο χ ή τ ή ς λέξης, μιά έ π ο χ ή τοΰ άριθμοΰ, μ ι ά έ π ο χ ή τ ή ς στατιστικής, μιά έ π ο χ ή τών διαφόριον «νοητικών έργαλείων» πού μερικές φορές άποτελοϋν νέες έμφανίσεις.
Κ α ί τέλος

δέν θά έπρεπε

νά γίνει σ ύ γ χ υ σ η

άνάμεσα στήν

ίστορία τών ιδεών, τήν ίστορία τών νοητικών έ ρ γ α λ ε ί ω ν καί τήν
ίστορία τών

νοοτροπιών.

Νοοτροπία

είναι ένας δρος πιό άσαφής ά λ λ ά ίσως πιό

σημαντικός — γ ι α τ ί δ ί π λ α στίς ξεκάθαρες ιδέες έχουμε, μέσα στίς
νοοτροπίες, κοινούς τόπους, ιδέες συχνά άσύνειδες, πίστεις"

π.χ.

τό σύνολο τοΰ θρησκευτικού προβλήματος, δ τρόπος μέ τόν δποΐο
συλλαμβάνεται τό θρησκευτικό π ρ ό β λ η μ α , οί προλήψεις. Δ η λ α δ ή ,
τ ε λ ι κ ά , τό σύνολο τών προβλημάτων τής ά ν θ ρ ώ π ι ν η ς ψυχολογίας.
Κ ι αύτό είναι ή δ η κάτι διαφορετικό άπό τήν ίστορία τών ιδεών.
Ά λ λ ά δέν μποροΰμε νά άσχοληθοΰμε μέ τήν ίστορία τών Ιδεών
χ ω ρ ί ς νά έχουμε ύπόψη μας αύτό τό νοητικό ύπόβαθρο πού είναι
πολύ λιγότερο σαφές ά λ λ ά πού ταυτόχρονα είναι πιό άνθρώπινο,
πιό βαθιά άνθρώπινο καί π ά ν τ ω ς πιό εκτεταμένο και πιό μαζικό.
Μποροΰμε νά ποΰμε δυό λέξεις άργότερα γ ι ά ένα βιβλίο πού
μόλις κυκλοφόρησε καί πού είναι, ά ν α μ φ ι σ β ή τ η τ α , πολύ σημαντικό. Τ ό βιβλίο τοΰ M i c h e l F o u c a u l t

« L e s m o t s et les choses»,

βιβλίο προσανατολισμένο πρός τό στρουκτουραλισμό γ ι ά τόν δποΐο

221

Ή Ιστορία τών ίδεών

μιλάμε τόσο πολύ αύτές τίς ήμέρες καί πού εχει τήν πρόθεση νά
παρουσιάσει όχι τήν ίστορία τών ιδεών άλλά μιά
γία

τών

νοοτροπιών.

δέν πρόκειται

ά ρχ α ιολ ο-

Β λ έ π ε τ ε ποιά είναι ή διαφορά:

νά κάνουμε μιά ίστορία, άνασυγκροτημένη,

γεγο-

νός τό γεγονός καί χρονολόγηση τ ή χρονολόγηση άλλά ένα είδος
άρχαιολογίας

όπως

στίς

άνασκαφές

δπου

άνασύρουμε

διάφορα

στρώματα πού ύπερτίθενται καί πού προσπαθούμε νά χρονολογήσουμε.
Τ ά τελευταία προβλήματα πού θά ήθελα νά θίξω καί πού
είναι ά ν α γ κ α ΐ α γ ι ά τ ή ν ίστορία τών ιδεών, είναι:
Τ ό πρόβλημα τ ή ς

διάδοσης

τών ιδεών' δ η λ α δ ή ώς ποιό

σημείο μιά ιδέα διεισδύει. Πρέπει νά προσπαθήσουμε νά μετρήσουμε ή νά τοποθετήσουμε, νά δούμε κι άκόμα νά χαρτογραφήσουμε άν αύτό είναι δυνατό:
α)

Τοπικά,

γ ι α τ ί ύπάρχουν

σέ δρισμένες ιδέες —
άπό τίς δομές τους' —

περιοχές πού

είναι άπρόσιτες

κι αύτό θά μπορούσαμε νά τό έξηγήσουμε
άντίθετα, ύπάρχουν περιοχές πού άμεσα

τίς άποδέχονται.
β)

Υπάρχει

δ ρ ί ω ν :

έπίσης

τό

πρόβλημα

τών

κοινωνικών

ποιές είναι οί κοινωνικές τάξεις καί μέσα σ' αύτές οί

κύκλοι ή οί κατηγορίες πού ή είναι ανοιχτές στίς ιδέες, καί μερικές φορές τίς δημιουργούν, ή , άντίθετα, τίς Αντιμετωπίζουν έχθρικά καί τούς προβάλλουν άντίσταση.
γ)

Τ έ λ ο ς , τό πρόβλημα τών

Αντιστάσεων.

Γ ι ά ποιό

λόγο ύπάρχουν άντιστάσεις στίς ιδέες; Πιστεύω δτι οί άντιστάσεις
βρίσκονται
Ανάφερα

στίς υλικές

δομές. Παίρνω

πριν λ ί γ ο : τό π ρ ό β λ η μ α

τό π α ρ ά δ ε ι γ μ α

τής έλευθερίας

πού

σας

τοΰ έμπορίου

στόν Ι Η ' αιώνα. Τ ή ν ιδέα αύτή τήν Ανακαλύπτουν καί τ ή διαδίδουν οί κύκλοι τών Ιμπόρων. "Ομως, Αντίθετα, οί κύκλοι τών καταναλωτών καί δ φ τ ω χ ό ς κόσμος, ιδιαίτερα οί έργαζόμενοι κ ' οί
κάτοικοι τ ή ς υπαίθρου Αντιστέκονται στήν ιδέα τ ή ς Ιλευθερίας τοΰ
έμπορίου γ ι α τ ί πιστεύουν —

καί τό πιστεύουν γ ι ά λόγους πολύ

ύλικούς — δτι κάθε έλευθερία στό έμπόριο προκαλεί άνοδο τών
τ ι μ ώ ν , π ρ ά γ μ α πού Ι χ ε ι σάν άποτέλεσμα τόν κίνδυνο λιμοΰ.

Πιέρ Βιλάρ

222

Ε κ τ ό ς όμως άπό τήν άντί στάση τών υλικών δομών πού διαπιστώνουμε υπάρχει, επίσης, μερικές φορές, άντίσταση τών νοητικών δομών. Αύτά σημαίνει πώς κι δταν άκόμα οί ύλικές συνθήκες
έξαφανίζονται οί νοοτροπίες, συχνά, έπιβιώνουν.
Τελείωσα. Φαντάζομαι δτι γύρω άπό τίς ιδέες αύτές, πού
σας παρουσίασα λίγο άτακτα καί πού θά διευκρινίσω στό μέτρο
πού θά μοΰ τεθοΰν ερωτήσεις, θά διεξαχθεί ή συζήτησή μας. Περιμένω τίς έρωτήσεις καί είμαι βέβαιος δτι θά ύπάρξουν πολλές.
Θά ήθελα πάντως δσοι άπό σας άσχολοΰνται μέ τήν ίστορία τών
ιδεών νά ποΰν περισσότερα ά π ' δσα εγώ είπα, μιά καί είναι περισσότερο άρμάδιοι.

Π Ι Ε Ρ ΒΙΛΑΡ -

ΡΟΖΕ

ΓΚΑΡΩΝΤΥ

ΠΑΙΔΕΙΑ — ΚΟΙΝΩΝΙΑ — ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ
Σ υ ζ ή τ η σ η

μέ

τ ο ύ ς

φ ο ι τ η τ έ ς

Εισήγηση

Πιέρ

Βιλάρ

'Αγαπητοί μου φίλοι,
Είναι φυσικό νά Ινδιαφέρονται οί φοιτητές γ ι ά τά προβλήματα της εκπαίδευσης καί γ ι ά τις σχέσεις ανάμεσα στό Πανεπιστήμιο καί τήν κοινωνία. 'Επειδή Αγνοώ τά προβλήματά σας
αλλά καί άπό διακριτικότητα δέ θά σας μιλήσω ουτε γ ι ά τ ά ιδιαίτερα σας προβλήματα οΰτε γ ι ά τά σημερινά γ α λ λ ι κ ά μας προβλήματα. Θά προσπαθήσω νά θέσω μέ γενικό, ιστορικό καί κοινωνιολογικό τρόπο τ ά προβλήματα της σχέσης τοΰ Πανεπιστήμιου
μέ τήν κοινωνία.
Υ π ά ρ χ ο υ ν προφορικοί πολιτισμοί πού περιέχουν υψηλές αξίες'
ενα τμήμα των λαϊκών πολιτισμών ανήκει σ' αυτούς. 'Από τή
στιγμή δμως πού υπάρχει μιά σκέψη πού αρχίζει νά διαδίδεται
μέ τή γ ρ α φ ή , τίθεται τά πρόβλημα της συμμετοχής στή σκέψη
αύτή. Ά π ό τ ή στιγμή πού ή δυνατότητα συμμετοχής περιορίζεται
σέ μιά μειοψηφία τότε ή πνευματική δομή της κοινωνίας άντικαθρεφτίζει τήν ταξική της δομή. Αύτό σημαίνει ή δτι τά πολιτιστικά επίπεδα έχουν κι αυτά μιά κοινωνική σημ/χσία ή δτι χρειάζεται μιά ειδίκευση γ ι ά νά συμμετάσχει κανείς στά πνευματικά
ε π α γ γ έ λ μ α τ α . Π α ρ ά δ ε ι γ μ α : ό κλήρος τόν Μεσαίωνα ή οί μανδαρίνοι στήν Κ ί ν α .
"Ωστόσο ή σημερινή Ανάπτυξη της ανθρωπότητας, άπό τή
στιγμή πού ή καθημερινή τ ε χ ν ι κ ή προϋποθέτει ενα ελάχιστο δριο
στοιχειωδών γνώσεων, προκαλεί νέες Ανάγκες καί μας οδηγεί πρός
μιά στοιχειώδη βασική εκπαίδευση. Ή εκπαίδευση αύτοΰ τοΰ τύ-

Βιλάρ - Γκαρωντύ

252

που πού Αναπτύχθηκε άλλοτε, αποδεικνύεται, στόν 19ο καί
αιώνα, δτι είναι τελείως Ανεπαρκής έξ αιτίας τ η ς

20ο

δημογραφικής

π ί ε σ η ς , τ η ς Αστυφιλίας, τ η ς προλεταριοποίησης τών Αγροτών καί
τών βιοτεχνών, τ ώ ν φαινομένων, δ η λ α δ ή , πού συνόδεψαν τ ή βιομ η χ α ν ι κ ή επανάσταση.

Ή

ύ π α ρ ξ η ενός

πολύ ύψηλοΰ

ποσοστού

ά ν α λ φ α β ή τ ω ν Αποτέλεσε τό χ α ρ α κ τ η ρ ι σ τ ι κ ό , π ρ ώ τ α τών Αναπτυσσόμενων κοινωνιών κι Αργότερα τ ώ ν λεγόμενων

ύπαναπτύκτων.

"Ετσι ή φοίτηση σέ σχολεία Αποτέλεσε ΑνΑγκη κ 5 υστέρα δείκτη
της Ανάπτυξης Ι ν ώ δ Αναλφαβητισμός Αποτέλεσε ενα Από τ ά κριτ ή ρ ι α της υ π α ν ά π τ υ ξ η ς . Αυτό είναι, σήμερα, γνωστά σέ

όλους.

Ή Ούνέσκο οργάνωσε μιά τεράστια έκστρατεία καί κατέστρωσε π ο λ υ δ ά π α ν α π ρ ο γ ρ ά μ μ α τ α ' Αλλά μέ τόν Αναλφαβητισμό

συμ-

βαίνει δ,τι καί μέ τ ή ν π ε ί ν α : Δέν Αντιμετωπίζεται Απ' εξω, μέ
πιστώσεις και τ ε χ ν ι κ ο ύ ς ' Αντιμετωπίζεται κ α τ ά μέτωπο μέ έπανάσταση στίς κοινωνικές δομές. 'Αναφέρομαι

εδώ στό

παράδειγμα

της Κούβας πού Αντί νά σταματήσει μπροστά στίς τ ε χ ν ι κ έ ς δυσκολίες διακήρυξε π ώ ς «δποιος ξέρει νά διαβάζει μπορεί νά διδάξει
τήν Ανάγνωση». Σ έ λίγους μήνες, μέσα σ' ενα ε κ π λ η κ τ ι κ ό κ λ ί μ α
Αδελφοσύνης, ή νεολαία τ ή ς Κούβας εξόρμησε στήν ύπαιθρο καί
εξαφάνισε τόν Αγροτικό Αναλφαβητισμό. Αυτά Αποδεικνύει δτι οί
μ ά ζ ε ς μπορούν νά νοιώσουν τ ή ν έξάλειψη τοΰ Αναλφαβητισμού σάν
Ανάγκη τους καί νά δημιουργήσουν ενα κ ί ν η μ α πού κ α τ α λ ή γ ε ι σέ
μιά ν ί κ η τών μ α ζ ώ ν .
Τ ό π ρ ό β λ η μ α τ ή ς ύ π ο χ ρ ε ω τ ι κ ή ς φοίτησης μπορεί νά αντιμετωπιστεί μέ τόν ίδιο τρόπο. Σ τ ή ν Κούβα τό σύνθημα τ ώ ρ α ε ί ν α ι :
«Απολυτήριο δημοτικού γ ι ά δλους». " Α ς σημειώσουμε δτι στή Γ α λ λ ί α αυτό ή τ α ν

τό

πρόγραμμα

τής Συμβατικής

'Εθνοσυνέλευσης

στή δ ι ά ρ κ ε ι α τής Γ α λ λ ι κ ή ς Ε π α ν ά σ τ α σ η ς καί δέν π ρ α γ μ α τ ο π ο ι ή θηκε π α ρ ά μόνο μετά τό 1 8 8 9 , δ η λ α δ ή εναν α ι ώ ν α Αργότερα. Αυτό δφείλεται στό δτι ή Γ α λ λ ι κ ή ' Ε π α ν ά σ τ α σ η ε ί χ ε προχωρήσει πέρα άπό τίς Ανάγκες τής Αστικής κοινωνίας πού βρισκόταν στό στάδιο τ ή ς οίκοδόμησής της" μόνο στά τ έ λ η τοΰ Ι θ '

αΙώνα Ι γ ι ν ε αΐ-

σθητή ή Ανάγκη μιας ε ρ γ α τ ι κ ή ς δύναμης εξοπλισμένης μέ ενα έλάχιστο δριο γ ν ώ σ ε ω ν .

253

Παιδεία - Κοινωνία - Φιλοσοφία
" Ο μ ω ς κάθε κ ί ν η σ η πρός τ ά Ιμπρός Εμψυχώνεται άπό τ ή ν

ί δ ι α τ η ς τ ή δ ι α λ ε κ τ ι κ ή . Υ π ά ρ χ ε ι μιά δ ι α λ ε κ τ ι κ ή τ ή ς εκπαίδευσης, δπως ύ π ά ρ χ ε ι καί μιά δ ι α λ ε κ τ ι κ ή τ ή ς έλευθερίας. "Οταν λέει
κανείς στίς μάζες «μορφωθείτε», τότε οί μάζες απαιτούν νά αποκτήσουν ολική μόρφωση. "Οταν λεν στίς μ ά ζ ε ς δτι μόνο ή εκπαίδευση διαφοροποιεί τίς ικανότητες, οί μ ά ζ ε ς Απαιτούν νά έφαρμοσθεϊ ή α ρ χ ή α ύ τ ή . "Ετσι ή οικονομική Α ν α γ κ α ι ό τ η τ α τ ή ς στοιχ ε ι ώ δ ο υ ς έκπαίδευσης κ α τ έ λ η ξ ε σέ μ ι ά δ η μ ο κ ρ α τ ι κ ή

κατάκτηση.

Αύτός είναι δ λόγος γ ι ά τόν δποϊο μέσα σέ μιά τ α ξ ι κ ή κοινωνία
παίρνονται πάντοτε μέτρα γ ι ά νά ά π ο φ ε υ χ θ ε ΐ ή εισβολή τών μαζ ώ ν μέσα στό διευθυντικό στρώμα τών σ τ ε λ ε χ ώ ν . Γ ι ' αότό καί
«προφυλάχτηκε», γ ε ν ι κ ά , ή ' Α ν ώ τ α τ η Π α ι δ ε ί α άπό τόν «κίνδυνο»
εισόδου μεγάλου αριθμού φοιτητών. Έ ξ

άλλου Ι ν ώ τό σχολείο,

σάν θεσμός, δ π ό σ χ ε τ α ι τήν π ρ ο α γ ω γ ή στήν κοινωνική

κλίμακα,

ταυτόχρονα διδάσκει τόν έπιστημονικό, έθνικό, ι ε ρ α ρ χ ι κ ό κομφορμισμό.
Κ α ί π ά λ ι δμως αύτή ή Ι κ π α ί δ ε υ σ η πού δίνει στό π ν ε ΰ μ α μ ι ά
συγκρότηση, μπορεί νά άποτελέσει μ ι ά δ η μ ο κ ρ α τ ι κ ή κ α τ ά κ τ η σ η γ ι α τί ή ύπεράσπιση τ ή ς δικαιοσύνης καί τ ή ς π α τ ρ ί δ α ς μετατρέπεται σέ
α ί τ η μ α έναντίον κάθε ά δ ι κ ί α ς , κάθε π α ρ α χ ώ ρ η σ η ς κ α ί κάθε ξένης έπιβουλής. "Ετσι ή σ τ ο ι χ ε ι ώ δ η ς Ι κ π α ί δ ε υ σ η , Α π α ρ α ί τ η τ η γ ι ά
τήν ά ν ά π τ υ ξ η μιας χ ώ ρ α ς , α ν ε π α ρ κ ή ς δμως σέ μιά Ι ξ ε λ ι γ μ έ ν η Δημοκρατία, παραμένει π ά ν τ ω ς Αναγκαία βάση γ ι ά κάθε Δημοκρατ ί α . "Ωστόσο οί έλλείψεις τ η ς είναι ολοφάνερες.
Ή

στοιχειώδης Ι κ π α ί δ ε υ σ η δέν μπορεί, Ακόμα, νά διαδώσει

τ ί ς σύγχρονες Ι π ι σ τ ή μ ε ς . Κατάστρεψε π ο λ λ ά στοιχεία τοΰ λαϊκοΰ
προφορικού πολιτισμού χ ω ρ ί ς ν ά μπορέσει νά διαμορφώσει ενα πολιτισμό νέου τύπου ή , εστω, ν ά δώσει μ ι ά διέξοδο πρός μ ι ά π α ι δεία Αριστοκρατικού τύπου. Τ έ λ ο ς , ή στοιχειώδης εκπαίδευση σπάνια Ι π ι τ ρ έ π ε ι μιά αποτελεσματική ε π ι λ ο γ ή τών κ α λ ώ ν

στοιχείων

λ ό γ ω τών π ε ν ι χ ρ ώ ν μέσων πού π α ρ έ χ ο ν τ α ι στίς φ τ ω χ έ ς οικογένειες ή λ ό γ ω τ ή ς Ανεπάρκειας τ ή ς π α ι δ ε ί α ς πού οί φοιτητές πού
κ α τ ά γ ο ν τ α ι Από φ τ ω χ έ ς οικογένειες διαπιστώνουν μπαίνοντας σ'
ενα Π α ν ε π ι σ τ ή μ ι ο πού στηρίζεται σέ Αντιλήψεις π α λ α ι ο ύ τύπου.

Βιλάρ - Γκαρωντύ

254

Τ ό τ ε , δμως, κ ά τ ω άπό ποιους δρους είναι δυνατό, π ά ν ω άπό
τ ή Σ τ ο ι χ ε ι ώ δ η Ε κ π α ί δ ε υ σ η , νά διαμορφωθούν μιά Μέση καί μιά
Ανώτατη

Εκπαίδευση

πού

θά

είναι

ταυτόχρονα

επιστημονικά

άποτελεσματικές, πολιτιστικά δημιουργικές καί δημοκρατικές

ώς

πρός τ ί ς ε π ι λ ο γ έ ς τους;
Ά π ό τ ή ν ά π ο ψ η αύτή ενα άπό τά π ρ ώ τ α π ρ ο β λ ή μ α τ α είναι
τό π ρ ό β λ η μ α τ ή ς έ π ι λ ο γ ή ς τών ικανοτήτων μέ α φ ε τ η ρ ί α τ ή μ ε γ α λύτερη δυνατή στατιστική βάση. "Ομως γ ι ά νά μπορέσουν νά Επιλεγοΰν δλες οι ικανότητες χ ρ ε ι ά ζ ε τ α ι νά γ ί ν ε ι μ ι ά διερεύνηση τοΰ
συνόλου τοΰ πληθυσμοΰ. Πρώτο α ί τ η μ α λοιπόν: ισότητα στήν Πρωτοβάθμια εκπαίδευση.
Σ ή μ ε ρ α ενα δεύτερο στάδιο είναι ά π α ρ α ί τ η τ ο μετά τ ή στοιχ ε ι ώ δ η εκπαίδευση.

Οί οικονομικές ά ν ά γ κ ε ς τ ή ς σύγχρονης κοι-

νωνίας άπαιτοΰν μιά π α ρ α τ ε τ α μ έ ν η φ ο ί τ η σ η στό σχολείο, μ ι ά ανώτ ε ρ η ε π ι λ ο γ ή καί ενα Π α ν ε π ι σ τ ή μ ι ο πολύ άνοιχτό. Ε ί ν α ι κάτι πού
θά μποροΰσε νά συντελέσει στό νά φτάσουμε σέ μ ι ά ν ισότητα εύκαιριών. Αυτό φυσικά θά άπαιτοΰσε καί μιά οικονομική ισότητα
καί

μιά

σημαντική

Εκπολιτιστική

προσπάθεια

άπό τ ή ν

πρώτη

στιγμή.
Οί μέθοδοι γ ι ά τ ή ν ά ν ώ τ ε ρ η αύτή ε π ι λ ο γ ή δέν έχουν διαμορφωθεί άκόμα οριστικά. Ά π ό τ ή ν ά π ο ψ η α ύ τ ή χ ρ ε ι ά ζ ε τ α ι νά έχουμε μιά πολύ διευρυμένη έννοια έκείνου πού άποκαλοΰμε νέες Επιστήμες

βάσης στό χ ώ ρ ο τ ώ ν θ ε τ ι κ ώ ν

επιστημών, δπως

επίσης

χ ρ ε ι ά ζ ε τ α ι νά εχουμε νέες βάσεις στό χ ώ ρ ο τών επιστημών τοΰ
ανθρώπου. Μέ δυό λ ό γ ι α θά ε π ρ ε π ε νά διευρυνθεί ή έννοια τ ή ς π α ι δείας ( c u l t u r e ) , νά δημιουργηθούν άπό τ ή ν ά ρ χ ή νέες Εκπολιτιστικές ά ν ά γ κ ε ς καί δυνατότητες.
Οί οικονομολόγοι μιλοΰν συχνά γ ι ά σχεδιοποίηση τ ή ς Εκπαίδευσης κι αυτό είναι, φυσικά, α ν α γ κ α ί ο . Χ ρ ε ι ά ζ ε τ α ι ν ά ύπολογίσουμε τόν άριθμό τών άτόμων πού θ ά Επιλέξουμε. Ά λ λ ά οί ύπολογισμοί αυτοί είναι α ν ε π α ρ κ ε ί ς , δσο διατηροΰν ποσοτικό μόνο χ α ρακτήρια. Π ρ έ π ε ι κανείς νά σκέφτεται ταυτόχρονα Π α ν ε π ι σ τ ή μ ι ο
καί Κ ο ι ν ω ν ί α .
Σ τ ή ν τρέχουσα ομιλία λέμε π ώ ς ύ π ά ρ χ ε ι ενα π ρ ό β λ η μ α «κοι-

255

Παιδεία - Κοινωνία - Φιλοσοφία

νωνικής π ρ ο α γ ω γ ή ς » . Ν ο μ ί ζ ω π ώ ς γ ί ν ε τ α ι Ι ν α λάθος κ α ί ώς πρός
τόν τρόπο πού τίθεται τό π ρ ό β λ η μ α καί ώς πρός τόν δρο πού χ ρ η σιμοποιείται. Ε κ ε ί ν ο πού μας χ ρ ε ι ά ζ ε τ α ι είναι νά φτάσουμε κάποτε στήν έννοια τ ή ς 'ισότητας τ ώ ν δυνατοτήτων μπρός στήν επιστημονική καί τ ή ν πολιτιστική δημιουργία. Σ τ ό σημείο αότό νομ ί ζ ω δτι ύπάρχουν συγχύσεις πού πρέπει νά παραμεριστούν. Σ έ
κάποιο σ ύ γ γ ρ α μ μ α γ ι ά τ ή σ ύ γ χ ρ ο ν η γ α λ λ ι κ ή ' Α ν ώ τ α τ η Π α ι δ ε ί α
π . χ . , οί υπολογισμοί δδηγοΰν στό συμπέρασμα δτι ορισμένοι φοιτητές πού κ α τ ά γ ο ν τ α ι άπό φ τ ω χ έ ς οικογένειες «καταδικάζονται» νά
μπουν στήν εκπαίδευση. Κ α ί μόνο ή λ έ ξ η «καταδικάζονται» οδηγ ε ί σέ σ ύ γ χ υ σ η . Π ρ έ π ε ι νά διακηρύξουμε π ώ ς δλα τ ά Ε π α γ γ έ λ μ α τ α
άπό τό π ι ό χ ε ι ρ ω ν α κ τ ι κ ό ώς τό πιό π ν ε υ μ α τ ι κ ό είναι έξ ίσου Αξιοπρεπή" π έ ρ α ά π ' αύτό δμως δέν πρέπει νά θεωρούμε 1% τ ώ ν προτέρων δτι δλα τ ά στοιχεία τ ή ς κουλτούρας πού ύ π ά ρ χ ο υ ν σήμερα
είναι καταδικασμένα έξ αιτίας τ ή ς ά σ τ ι κ ή ς ή τ ή ς Αριστοκρατικής
κ α τ α γ ω γ ή ς τους.
Θ ά Αναφερθώ σέ ενα π ε ί ρ α μ α πού εγινε τελευταία στή Γ α λ λία καί συγκεκριμένα στό Νανσύ, μιά π ό λ η πού βρίσκεται σέ βιομ η χ α ν ι κ ή π ε ρ ι ο χ ή . Έ κ ε ΐ εγινε μιά δοκιμή «συνεχούς

Εκπαίδευ-

σης»' ή πρόθεση ή τ α ν νά Αποχτήσουν οί μ η χ α ν ι κ ο ί , τ ά μεσαία στελ έ χ η καί οι Εργάτες γνώσεις πού Εθεωρείτο δτι τούς Ι λ ε ι π α ν . Ο ί
οργανωτές νόμιζαν π ώ ς χ ρ ε ι α ζ ό τ α ν νά Επιμορφώσουν Επιστημονικά
δλον αύτό τόν κόσμο. ' Α π ο δ ε ί χ τ η κ ε δτι χ ρ ε ι α ζ ό τ α ν ν' Αρχίσουν Από
μιά διδασκαλία δπου τό 70% ή τ α ν Αφιερωμένο σέ φιλολογικά μαθ ή μ α τ α ' χ ρ ε ι ά σ τ η κ ε νά γίνουν ώς καί μ α θ ή μ α τ α ορθοφωνίας. Αύτό
σημαίνει δτι υπάρχει ά ν ά γ κ η μιας γ ε ν ι κ ή ς π α ι δ ε ί α ς πού νά στηρίζεται στή γλώσσα καί ταυτόχρονα στά μ α θ η μ α τ ι κ ά .
Ή π α ν ε π ι σ τ η μ ι α κ ή π α ι δ ε ί α π ρ έ π ε ι νά είναι, στή βάση τ η ς ,
ο λ ι κ ή . Οί Ανθρωποι π ρ έ π ε ι , άπό πολύ νωρίς, νά συνηθίζουν ν' Αντιμετωπίζουν

σύνθετα π ρ ο β λ ή μ α τ α κ α ί , ιδιαίτερα, τ ά

προβλήματα. Θεωρώ

πώς πρέπει

ν' Αποφύγουμε

τή

κοινωνικά
δημιουργία

επιστημόνων πού Αγνοούν τ ά κοινωνικά π ρ ο β λ ή μ α τ α . Θεωρώ Επίσης δτι πρέπει ν ά Αποκρούσουμε τ ή ν ιδέα τ ώ ν λ ο γ ο τ ε χ ν ι κ ώ ν τα-

Βιλάρ - Γκαρωντύ

256

λέντων πού θά αγνοούν δλα τ ά π ρ ά γ μ α τ α πού άναφέροντχι στήν
ε π ι σ τ ή μ η καί στήν κοινωνία.
"Οταν κατορθώσουμε

νά διαμορφώσουμε καί

νά π ρ α γ μ α τ ο -

ποιήσουμε τ ή ν έννοια τής γ ε ν ι κ ή ς παιδείας, τότε μόνο θά ήταν δυνατό νά υπάρξει, στό επίπεδο τοΰ Πανεπιστημίου, δχι μόνο μιά επιλ ο γ ή ά λ λ ά κ ' Ι ν α ς π ρ α γ μ α τ ι κ ό ς προσανατολισμός δπου h καθένας
θά α ν α κ ά λ υ π τ ε τ ή ν π ρ α γ μ α τ ι κ ή του κλίση. Κ α ί τότε δέν θά υπήρχ ε π ι ά διάσταση άνάμεσα στό Πανεπιστήμιο καί τ ή ν

Κοινωνία.

Χ ρ ε ι ά ζ ε τ α ι , βέβαια, νά δούμε σέ ποιό μέτρο αύτό τό ιδανικό
Π α ν ε π ι σ τ ή μ ι ο μπορεί νά υπάρξει στά π λ α ί σ ι α αύτοΰ ή εκείνου τοΰ
κοινωνικού συστήματος" τό π ρ ό β λ η μ α αύτό μπορεί νά τεθεί στή
συζήτηση πού θά ακολουθήσει. "Αν τό Ι θ ε τ α στήν είσήγησή μου
θά μας δδηγοϋσε πολύ μ α κ ρ ι ά .

Εισήγηση

Ό

Ροζέ

Γκαρωντν

φίλος μου καθηγητής Βιλάρ σας μίλησε γ ι ά τά προβλή-

ματα τής εκπαίδευσης καί τοΰ πολιτισμού άπό μιά σκοπιά πού είναι ταυτόχρονα κοινωνιολογική καί ιστορική.
Ή παρέμβασή μου θά είναι πολύ πιό περιορισμένη, θ ά αναπτύξω μόνο μερικά προβλήματα προσανατολισμού πού, πρίν τρεις
μέρες, στή διάλεξή μου, είχαν προκαλέσει ερωτήσεις στίς όποιες
δέν μπόρεσα νά απαντήσω άπό ελλειψη χρόνου. Ή

παρέμβασή

μου διέπεται άπό ενα πνεύμα σχεδόν αμυντικό, γιατί εχω τήν εντύπωση δτι οί σκέψεις πού ανέπτυξα γύρω άπό τά προβλήματα τοΰ
δογματισμού καί τοΰ πλουραλισμού οδήγησαν, ίσιος, σέ ορισμένα
συμπεράσματα καί θά ήθελα σήμερα νά αποκαταστήσω τά πράγματα.
Τό πρόβλημα αύτό είναι σημαντικό γιατί περιέχει συνέπειες
σέ δ,τι άφορα τή σχέση τοΰ μαρξισμού μέ τίς επιστήμες, τίς τέχνες,
τή θρησκεία καί τήν πολιτική στό σύνολο της.
Θά άρχίσουμε άπό Ορισμένες παρατηρήσεις γύρω άπό τήν
Ιννοια τοΰ δογματισμού. Είπαμε, ήδη, τήν τελευταία φορά — καί
θά μοΰ επιτρέψετε ν' άρχίσω άπό εκεί πού είχα τελειώσει — δτι
ιστορικά, στή φιλοσοφία, δ δογματισμός είναι τό αντίθετο τής κριτικής μέ τήν1 έννοια πού ό Κάντ εδωσε σ' αύτό τόν όρο. Γιά νά
απλουστεύσουμε, ας ποΰμε δτι ή κριτική πλευρά τής φιλοσοφίας
συνίσταται στή συνειδητοποίηση τοΰ δτι αύτό πού λέμε γιά τήν
πραγματικότητα τό λέμε
17

ε μ ε ί ς . Ό δογματισμός, άντίθετα, είναι

Παιδεία - Κοινωνία - Φιλοσοφία

259
«Υλισμό καί Έμπειριοκριτικισμό»

αύτή ή σχετικότητα

δέν

οδη-

γ ε ί μέ κανένα τρόπο στό σχετικισμό. Σ τ ή ν π ρ α γ μ α τ ι κ ό τ η τ α κάθε
επιστημονική α ν α κ ά λ υ ψ η καί κάθε θεωρία πού τ ή ν ερμηνεύει

απο-

τελεί μία δριστική κ α τ ά κ τ η σ η τής έπιστήμης. Μιά κ α τ ά κ τ η σ η πού
δέ θά ή τ α ν δυνατό νά τεθεί ύπό αμφισβήτηση άφοΰ ή θεωρία αύτή
μας Ιδωσε, γ ι ά π ά ν τ α , μιά Αποτελεσματική δύναμη γ ι ά νά επέμβουμε στά π ρ ά γ μ α τ α τ ή ς φύσης.
Α ύ τ ή ή δ ι α λ ε κ τ ι κ ή τών σχέσεων Ανάμεσα στή σ χ ε τ ι κ ή καί
τήν α π ό λ υ τ η Αλήθεια, πρέπει νά γίνει σαφώς Αντιληπτή αν δέ θέλουμε νά Αποχτήσουμε μιά λαθεμένη ίδέα τοΰ έπιστημονικοΰ σοσιαλισμού. " Α ν θέλουμε νά εχουμε μιά μή δ ο γ μ α τ ι κ ή

αντίληψη

του έπιστημονικοΰ σοσιαλισμού πρέπει νά εχουμε σαφή Αντίληψη
τοΰ τί είναι Επιστημονική Αλήθεια καί νά μή θεωρούμε δτι θά Αποφύγουμε τό σκεπτικισμό καί τόν Εκλεκτικισμό καταφεύγοντας σέ
ενα δογματικό δρθολογισμό. Σ ' αύτό τό Αποτέλεσμα θά κ α τ α λ ή γ α με αν π . χ . αντιπαραθέταμε δλοκληρωτικά ιδεολογία καί Επιστήμη
μέ τόν τρόπο πού οί καρτεσιανοί

καί δ Σ π ι ν ό ζ α 'ιδιαίτερα, άντιπα-

ράθεταν Αλήθεια καί λάθος, θ ά βρισκόμαστε έξω άπό τ ή ν πορεία
τών συγχρόνων μας Επιστημών

αν σκεφτόμαστε

δπως σκεφτόταν

δ Καρτέσιος καί μετά ά π ' αύτόν δ Σ π ι ν ό ζ α — π ρ ά γ μ α πού γ ι ά
τ ή ν Εποχή τους Αποτελούσε μιά τεράστια πρόοδο αλλά πού σήμερα
θά ή τ α ν μιά ύ π ο χ ώ ρ η σ η —

πού θεωρούσαν δτι είναι δυνατό νά

τοποθετηθούμε μέσα στήν έννοια, δτι είναι δυνατό νά κατέχουμε
ΐίς π ρ ώ τ ε ς άμετακίνητες καί τελειωμένες ά ρ χ έ ς καί νά προοδεύουμε άπό έκεϊ καί π έ ρ α περνώντας άπό έννοια σέ έννοια. Ό
Bachelard

σωστά Αποκάλεσε

μ ή καρτεσιανή

Γκαστόν

Επιστημολογία τ ή

σύγχρονη θεωρία. Νομίζω π ώ ς ένας μαρξιστής μπορεί νά δ ε χ τ ε ί
τελείως αύτό τόν δρισμό.
Αύτό κ α τ ά κανένα τρόπο δέν θέτει ύπό άμφισβήτηση τό γ ε γονός δτι ό π ά ρ χ ε ι ένας πυρήνας άπόλυτης άλήθειας, δ η λ α δ ή μιας
Αλήθειας πού δέν μπορεί νά Αμφισβητηθεί. ' Α λ λ ά αύτός δ πυρήνας άπόλυτης άλήθειας

1) δέν είναι ποτέ ολοκληρωμένος" 2) βρί-

σκεται στό Εσωτερικό τών εννοιών, τών θεωριών ή τ ώ ν μοντέλων
πού είναι π ά ν τ α άναθεωρήσιμα καί π ά ν τ α σ χ ε τ ι κ ά .

Βιλάρ - Γκαρωντύ
Ό

260

επιστημονικός σοσιαλισμός, δπως τό δηλώνει καί ή ονο-

μασία του, αποβλέπει στό "ίδιο είδος αλήθειας στό δποΐο αποβλέπει
καί ή έπιστήμη. Αύτό προϋποθέτει, όπως καί σέ δλες τίς επιστήμ ε ς : 1) δτι περιέχει ένα πυρήνα άπόλυτης αλήθειας, ύπό τήν έννοια δτι μας επιτρέπει νά συλλάβουμε τά φαινόμενα πού μελετά' 2)
δτι αυτός δ πυρήνας άλήθειας βρίσκεται σέ διαρκή α ν ά π τ υ ξ η ' 3) δτι
αύτή ή α ν ά π τ υ ξ η δέν π ρ α γ μ α τ ο π ο ι ε ί τ α ι μέ μ η χ α ν ι κ ή άθροιση, αλλά μέσω μιας οργανικής ά ν ά π τ υ ς η ς πού ά π α . τ ε ϊ , σέ κάθε στάδιο,
μιά συνολική αναδιοργάνωση των έννοιών.
Τ ό νά αποδώσει κανείς στό μαρξισμό τό προνόμιο μιας αλήθειας «άπόλυτα άπόλυτης», δηλαδή μιας άλήθειας πού δέν είναι
ταυτόχρονα σ χ ε τ ι κ ή καί απόλυτη. τό νά τοΰ αποδώσει κανείς τό
προνόμιο υ π ε κ φ υ γ ή ς

μπρός στίς

μετατροπές τής

επιστημονικής

προόδου ισοδυναμεί μέ τό νά τοΰ άφαιρέσει τόν επιστημονικό του
χ α ρ α κ τ ή ρ α γ : ά νά τοΰ προσδώσει τήν π α γ ι ό τ η τ α ενός δόγματος.
Τ ό χ α ρ α κ τ η ρ ι σ τ ι κ ό γνώρισμα

τοΰ

θεολογικού

δογματισμοΰ βρί-

σκεται ακριβώς στήν άξίωσή του νά θέσει σέ ά χ ρ η σ τ ί α τ ή διαλεκ τ ι κ ή τής σ χ ε τ ι κ ή ς καί τ ή ς άπόλυτης α λ ή θ ε ι α ς . Δέν μπορεί λοιπόν ο μαρξισμός νά επικαλείται τήν έ π ι σ τ ή μ η καί ταυτόχρονα νά
διεκδικεί μιά θέση άλήθειας πού είναι ίδια μέ τ ή θέση τής θεολογίας.
Μέ τ ή ν έννοια αύτή δ Έ ν γ κ ε λ ς υπογραμμίζει τήν άποψη δτι
μετά άπό κάθε μ ε γ ά λ η άνακάλυψη πού σημαδεύει τήν ιστορία τών
επιστημών, δ υλισμός θά επρεπε ά π α ρ α ί τ η τ α νά άλλάζει

μορφή.

Πιστεύω π ώ ς δλα τά λ ά θ η πού, επί ε'ικοσιπέντε χ ρ ό ν ι α , έγιναν άπό μαρξιστές στή δ ι ά ρ κ ε ι α φιλοσοφικών συζητήσεων γ ι ά τίς
επιστήμες, άπορρέουν άπό τ ή δ ο γ μ α τ ι κ ή π α ρ α ν ό η σ η αύτής

τής

δ ι α λ ε κ τ ι κ ή ς τής άπόλυτης καί τής σ χ ε τ ι κ ή ς ά λ ή θ ε ι α ς καί σέ δ,τι
αφορά τήν υλιστική ά ν τ ί λ η ψ η τής διαλεκτικής καί σέ δ,τι άφορα
τόν ιστορικό υλισμό. Θά άναφέρω ενα π α ρ ά δ ε ι γ μ α . "Αν θεωρήσουμε ώς άπόλυτη καί συντελεσμένη άλήθεια τ ή μορφή πού

παίρνει

δ υλισμός σέ μιά στιγμή τ ή ς ιστορίας του, μορφή τ ή ν δποία άποκ τ ά σέ συνάρτηση μέ μ ι ά ορισμένη π α ρ ά σ τ α σ η πού ή

έπιστήμη

π α ρ έ χ ε ι γ ι ά τ ή ν ύλη, τότε, άπό τ ή σ τ ι γ μ ή πού ή έ π ι σ τ ή μ η τροπο-

Παιδεία - Κοινωνία - Φιλοσοφία

261

ποιεί αύτή τήν παράσταση, θά οδηγηθούμε ή στό νά θέσουμε ύπό
αμφισβήτηση τόν ϊδιο τόν υλισμό, μιλώντας, π . χ . , γ ι ά «έξαφάνιση
τής δλης» δπως τό έδειξε δ Λένιν στόν «Υλισμό καί Έ μ π ε ι ρ ι ο κ ρ ι τικισμό», γ ι ά τόν άπλό λόγο δτι ή νέα παράσταση τής ύλης δέν
Αντιστοιχεί στήν παλαιά" ή στό νά Απορρίψουμε τ ή νέα θεωρία χ α ρ α κτηρίζοντας την ιδεαλιστική, γ ι α τ ί ή θεωρία αύτή δέν άντιστοιχ ε ϊ στήν π α λ α ι ά παράστασή μας τής ύλης.
Αύτό σημαίνει π ώ ς δ μαρξισμός είναι ενα οργανο επιστημονικής ερευνάς, δχι μέ τήν έννοια δτι θά μας επέτρεπε, στό όνομα
μιας φιλοσοφικής ά ρ χ ή ς , νά διαγράψουμε έκ των προτέρων τό άποτέλεσμα τοΰ έπιστημονικοΰ πειράματος —

εκτός αν αύτό διατυ-

πώνεται μόνο σάν υπόθεση εργασίας ή σάν υπόθεση ερευνάς ·—
άλλά μέ τ ή ν έννοια δτι μας προφυλάσσει, γ ι ά λόγους ά ρ χ ή ς , Εναντίον κάθε θεωρίας, πού έχει τ ή ν άξίωση νά είναι

άποκλειστική

καί δριστική. Ή ιστορία τής επιστήμης μας π α ρ έ χ ε ι τό θέαμα μιας
π ο λ λ α π λ ό τ η τ α ς σχολών, δ η λ α δ ή μιας π ο λ λ α π λ ό τ η τ α ς βασικών υποθέσεων" ή ελεύθερη άντιπαράθεσή τους άποτελεΐ τήν προϋπόθεση
τ ή ς ζ ω τ ι κ ό τ η τ α ς τής ερευνάς. "Οταν π α ρ α β ι ά ζ ε τ α ι αύτός δ κανόνας, ή ά ν ά π τ υ ξ η τής έπιστήμης καθυστερεί.
Δέ χ ρ ε ι ά ζ ε τ α ι

νά θυμίσουμε τά πρόσφατα άκόμη

γ μ α τ α τέτοιων λαθών. Γιατί δέν άποκλείεται —
τ ή ς έπιστήμης

μας δίνει

πολλά

καί ή

παραδείγματα —

παραδείιστορία

διαφορετικά

μοντέλα, πού στηρίζονται σέ διαφορετικές ύποθέσεις έργασίας, πού
τό καθένα εκφράζει ατελείς καί μονομερείς άλήθειες, νά συντελούν έξ ίσου σέ μ ι ά ν ά ν α κ ά λ υ ψ η . Ό

πλουραλισμός άποτελεΐ μιά

σταθερά τής Επιστημονικής Ανάπτυξης.
'Ανάλογες παρατηρήσεις μποροΰν νά γίνουν καί σέ δ,τι άφορα
τήν τ έ χ ν η . Κ α ί στό σημείο αύτό πιστεύω π ώ ς ή μ η χ α ν ι σ τ ι κ ή Αντιμ ε τ ώ π ι σ η τοΰ ιστορικού ύλισμοΰ εχει οδηγήσει

συχνά σέ λάθη.

Θ ά φέρω τρία π α ρ α δ ε ί γ μ α τ α αύτοΰ τοΰ π ρ ά γ μ α τ ο ς .
1)

Τ ή ν κ α τ ά χ ρ η σ η τής έννοιας π α ρ α κ μ ή , πού δδήγησε με-

ρικές φορές στό νά θεωρηθοΰν δρισμένα έ ρ γ α σάν έ ρ γ α π α ρ α κ μ ή ς
ύπό τό π ρ ό σ χ η μ α δτι τά ε ρ γ α αύτά συνελήφθησαν καί δημιουργ ή θ η κ α ν στήν ε π ο χ ή π α ρ α κ μ ή ς ενός καθεστώτος. " Ε τ υ χ ε , πρόσ-

Βιλάρ - Γκαρωντύ

262

φατα ακόμη, νά χαρακτηριστούν τά ε ρ γ α τοΰ Πικασσό καί τοΰ
Κ ά φ κ α σάν τ υ π ι κ ά π α ρ α δ ε ί γ μ α τ α τ ή ς «άποσύνθεσης τοΰ κ α π ι τ α λιστικού συστήματος». Ό

Μάρξ αποκλείει κ α τ η γ ο ρ η μ α τ ι κ ά ερμη-

νείες αύτοΰ τοΰ είδους, υπογραμμίζοντας
τοΰ

εποικοδομήματος

απέναντι

στήν

τή σχετική

οικονομική

καί

αυτονομία
κοινωνι-

κ ή βάση" ειρωνεύεται μ ά λ ι σ τ α τ ή μανία των φαντασμένων Γάλλων τοΰ Ι Η '

α ι ώ ν α πού έπιχειρηματολογοΰσαν μέ τόν ακόλουθο

τρόπο: ή τ ε χ ν ι κ ή μας είναι ά ν ώ τ ε ρ η άπό τήν τ ε χ ν ι κ ή τών Ε λ λ ή νων γ ι ' αύτό κ ' ή τ έ χ ν η μας είναι ά ν α γ κ α σ τ ι κ ά ά ν ώ τ ε ρ η από τήν
τ έ χ ν η τους. Κ α ί ό Μάρξ προσέθεσε δτι σύμφωνα μ ' αύτό τό συλλογισμό ή « H e n r i a d e » τοΰ Βολταίρου θά πρέπει νά είναι άνώτερη
άπό τήν Ί λ ι ά δ α τοΰ Ό μ ή ρ ο υ . Σ έ μιά ά λ λ η π α ρ α τ ή ρ η σ η δ Μάρξ
δείχνει τ ή σ χ ε τ ι κ ή αύτονομία τής τ έ χ ν η ς καί λέει δτι είναι σχετ ι κ ά εύκολο σέ έναν ιστορικό νά μας έξηγήσει δτι ή ' Α ν τ ι γ ό ν η αντιπροσωπεύει καί έκφράζει τ ή ν κατάσταση μιας κοινωνίας σέ ενα
συγκεκριμένο στάδιο τής ανάπτυξης

τ η ς , ά λ λ ά είναι πολύ πιό δύσκο-

λο νά μας δείξει τί είναι εκείνο πού συντελεί ώστε, σέ κοινωνίες πού
δέν έχουν τίποτε κοινό μέ τ ή ν κοινωνία μέσα στήν δποία δημιουργούσε δ Σοφοκλής, ή ' Α ν τ ι γ ό ν η νά εξακολουθεί νά προκαλεί αισθητική συγκίνηση κι άκόμα, προσθέτει δ Μάρξ, νά συνεχίζει νά
θεωρείται ένα άφθαστο ύ π ό δ ε ι γ μ α .
2)

Νομίζω π ώ ς τό λάθος τής κ α τ ά χ ρ η σ η ς τής έννοιας πα-

ρ α κ μ ή άποτελεΐ μέρος ενός γενικότερου λάθους. Πρόκειται γ ι ά τό
λάθος δτι ή τ έ χ ν η είναι, άποκλειστικά, ενα εποικοδόμημα. 'Αναμφίβολα ύπάρχουν στήν τ έ χ ν η στοιχεία Εποικοδομήματος" μπορούμε νά διακρίνουμε

μιά έπίδραση

κοινωνικών,

οικονομικών κ . ά .

σχέσεων. ' Α λ λ ά δέν θά ύ π ή ρ χ ε μεγαλύτερο λάθος άπό τό νά θεωρήσουμε δτι ή τ έ χ ν η δέν είναι π α ρ ά μόνο ένα είδος έκφρασης μιας
κοινωνίας πού ύ π ά ρ χ ε ι έξω ά π ' αύτήν.
3)

Σ τ ή ν προσπάθεια ν' αποφευχθεί

συχνά, τό άντίθετο. "Ετσι γ ι ά ν' αποφύγουν

αύτό τό λάθος γ ί ν ε τ α ι ,
νά θεωρήσουν τ ή ν τέ-

χ ν η μόνο σάν εποικοδόμημα δρισμένοι δ δ η γ ή θ η κ α ν νά έξάρουν άποκλειστικά τήν άποψη δτι είναι γ ν ώ σ η . Δέν ύ π ά ρ χ ε ι

άμφιβολία

π ώ ς ή τ έ χ ν η άποτελεΐ μιά μορφή γ ν ώ σ η ς . Ό Μάρξ μέ άφορμή τό

263

Παιδεία - Κοινωνία - Φιλοσοφία

έργο τοΰ Μ π α λ ζ ά κ κι ό Λένιν μ' αφορμή τό έργο τοΰ Τολστόι είχ α ν αποδείξει αύτό τό π ρ ά γ μ α . "Αν δμως θεωρήσουμε π ώ ς ή τέχ ν η είναι μ ό ν ο μιά μορφή γνώσης, μέ τήν έννοια π . χ . τοΰ Χ έ γ κελ πού έλεγε δτι ή τ έ χ ν η έκφράζει μέ εικόνες καί σύμβολα εκείνα πού ή φιλοσοφία έκφράζει μέ έννοιες, αύτό θά έσήμαινε δτι παραγνωρίσαμε τήν ιδιομορφία τής τ έ χ ν η ς .
Ή τ έ χ ν η διακρίνεται άπό τ ή γ ν ώ σ η καί ώς πρός τό άντικείμενό της καί ώς πρός τή γλώσσα τ η ς . Γιατί αν ή τ έ χ ν η , ώς πρός
τό άντικείμενό τ η ς , είναι μιά γ ν ώ σ η , είναι γ ν ώ σ η τοΰ άνθρώπου
στήν ειδοποιητικότητά του, δ η λ α δ ή γ ν ώ σ η τοΰ άνθρώπου ώς δημιουργού, ύπό τήν έννοια, δ η λ α δ ή , δτι βρίσκεται σέ διαρκή αύτοπ ρ α γ μ ά τ ω σ η : δ άνθρωπος δέν είναι μόνο δ,τι είναι, δέν είναι μόνο
τό σύνολο τών δσων έκανε' είναι ταυτόχρονα καί δτι δέν είναι
ακόμα.
χ ν η ς είναι

Κ ι αύτός είναι δ λόγος γ ι ά τόν δποϊο ή γλώσσα τής τέά ν α γ κ α σ τ ι κ ά διάφορη

Μπορώ νά ορίσω

άπό τή

γλώσσα τών έννοιών.

μέ έννοιες κάτι πού ύ π ά ρ χ ε ι , δ χ ι κάτι πού δέν

υ π ά ρ χ ε ι άκόμη ή πού βρίσκεται στή διαδικασία τ ή ς δημιουργίας
του. Χ α ρ α κ τ η ρ ι σ τ ι κ ό τής τ έ χ ν η ς είναι, λοιπόν, τό δτι ύποβάλλει
μέ τά δικά τ η ς μέσα, τά σύμβολα ή τούς μύθους, μιά προβολή τοΰ
μέλλοντος μέσω τοΰ οποίου δ άνθρωπος αντιλαμβάνεται τ ή δημιουργική του π ρ ά ξ η . "Ενας μεγάλος έλληνιστής, δ ' Α ν τ ρ έ Μποννάρ
επεσήμανε στό βιβλίο του «Οί θεοί τής Ε λ λ ά δ α ς » , δτι αν ο "Ομηρος ή δ Η σ ί ο δ ο ς έδιναν μιά μορφή στούς θεούς τ ή ς ά ρ χ α ί α ς Ε λ λάδας, αύτό δέ σημαίνει π ώ ς δ μύθος είναι μ ι ά αύθαίρετη κατασκευή. Ό

Μποννάρ λέει μάλιστα π ώ ς δ π ο ι η τ ή ς λειτουργεί στό

σημείο αύτό μέ τρόπο πού μοιάζει, λίγο, μέ τόν τρόπο τοΰ επιστήμονα δταν διατυπο>νει μιάν υπόθεση γ ι ά νά έξηγήσει τ ά φαινόμενα. Ό

μύθος π α ί ζ ε ι εδώ ένα ρόλο άνάλογο μέ τ ή ν υπόθεση. Πι-

στεύο) π ώ ς θά μπορούσαμε νά παρουσιάσουμε άντίστοιχες σκέψεις
καί γ ι ά τίς άλλες μορφές τής τ έ χ ν η ς .
Κ α ί τ ώ ρ α ένα τελευταίο π α ρ ά δ ε ι γ μ α γ ι ά τήν έννοια τοΰ πλουραλισμού, σχετικό,

αύτή τ ή

φορά, μέ

τ ά π ο λ ι τ ι κ ά προβλήματα.

Πρόκειται γ ι ά ένα θέμα πού στή Γ α λ λ ί α είναι, αύτή τήν ε π ο χ ή ,
πολύ επίκαιρο. Π ρ ι ν πέντε χρόνια, ή δ η , τό 15ο Συνέδριο τοΰ γ α λ -

Βιλάρ - Γκαρωντύ

264

λικοΰ Κομμουνιστικού Κόμματος είχε διακηρύξει, μέ μ ε γ ά λ η σαφήνεια, δτι εγκαταλείπουμε

μιά ιδέα πού ε ί χ α μ ε ύπερασπίσει

επί

πολύν κ α ι ρ ό : τήν ιδέα τ ή ς α ν ά γ κ η ς ύπαρξης ενός μόνο κόμματος
στό στάδιο τής οικοδόμησης τοΰ σοσιαλισμοΰ. Λέγοντας αύτό δέν
θεωρούσαμε δτι μιλούσαμε ούτε γ ι ά δλες τίς χ ώ ρ ε ς ουτε γ ι ά όλε:
τίς εποχές, θ ε ω ρ ο ύ μ ε δτι είναι δυνατό νά υπάρξουν καταστάσεις
στό πλαίσιο τών

δποίων ή ύ π α ρ ξ η

ένός μόνο κόμματος άποτελεΐ

ιστορική Αναγκαιότητα. Θεωροΰμε ώστόσο π ώ ς στίς ιστορικές συνθήκες τής Γ α λ λ ί α ς δπου υ π ά ρ χ ε ι μιά ισχυρή κοινοβουλευτική παράδοση, κι δπου τά κόμματα έπαιξαν ένα σημαντικό ιστορικό ρόλο, άν άντιμετωπίζουμε τήν οικοδόμηση τοΰ σοσιαλισμού ίσως μέ
ειρηνικά μέσα — λέω ίσως γ ι α τ ί γ ι ά νά γίνουν τά π ρ ά γ μ α τ α ειρηνικά πρέπει νά τό θέλουν κ ' οί άλλοι' κι άν δ άντίπαλος καταφύγ ε ι σέ άλλα μέσα τότε καί μεΐς θά Αναγκαστούμε νά καταφύγουμε
σέ άνάλογα μέσα. Προτιμοΰμε π ά ν τ ω ς

τά ειρηνικά μέσα —

άν,

λοιπόν, αντιμετωπίζουμε, δέν λέω τ ή ν ά ν α γ κ α ι ό τ η τ α άλλά τ ή δυνατότητα ένός είρηνικοΰ περάσματος, πρέπει νά άντιμετιοπίσουμε
τήν οικοδόμηση τοΰ σοσιαλισμού — καί πιό πρίν τήν άποκατάσταση μιας άληθινής δημοκρατίας στή Γ α λ λ ί α —

σέ συνεργασία μέ

άνθρώπους καί μέ κόμματα, πού δέ συμμερίζονται ά ν α γ κ α σ τ ι κ ά τ ή
φιλοσοφία μας ή τήν κοσμοθεωρία μας.
Λύτός είναι δ λόγος γ ι ά τόν όποιο, στήν τελευταία περίοδο,
προβάλλουμε έντονα τήν έννοια τοΰ ρόλου τοΰ πολυκομματισμού.
θ έ λ ω , π ά ν τ ω ς , τελειώνοντας, νά υπογραμμίσω π ώ ς τόσο στό ν πολιτικό δσο καί στούς άλλους τομείς δέν πρέπει νά έρμηνεύουμε τόν
πλουραλισμό μέ μεταφυσικό ή σοφιστικό τρόπο. Ή ά ν α γ ν ώ ρ ι σ η τοΰ
γεγονότος δτι δ σοσιαλισμός μπορεί νά οικοδομηθεί μέ άνθρώπους
καί κόμματα πού έχουν διαφορετική κοσμοθεωρία άπό τ ή δική μας
δέ σημαίνει, μέ κανένα τρόπο, δτι τοποθετούμε δλες τίς Αντιλήψεις στό ίδιο επίπεδο. Πιστεύουμε, αντίθετα, π ώ ς άν δ μαρξισμός
άποτελεΐ τήν πιό προοδευτική α ν τ ί λ η ψ η γ ι ά τόν άνθρωπο καί ταυτόχρονα τήν πιό προοδευτική μέθοδο — κι αύτό τό πιστεύουμε —
τότε είναι σέ θέση νά πραγματοποιήσει τ ή ν κ ρ ι τ ι κ ή

Αφομοίωση

δλων τών Αντικειμενικών καί Αξιόλογων στοιχείων πού έχουν Ανα-

265

Παιδεία - Κοινωνία - Φιλοσοφία

καλυφθεί μέσα σέ μιά προοπτική διαφορετική άπό τ ή δική του.
Ό

πλουραλισμός είναι άκριβώς

τό στοιχείο πού καθιστά δυνατό

αυτόν τόν εμπλουτισμό. Μόνο στό μέτρο πού ό μαρξισμός δέν άποκλείει έκ τών προτέρων τ ή ν άμφισβήτηση καί μόνο στό μέτρο πού,
αντίθετα, αποδεικνύει, στά πλαίσια ένός συνεχούς διαλόγου

καί

μιας μόνιμης π ο λ ε μ ι κ ή ς μέ τίς άλλες άπόψεις, τ ή δυνατότητά του
αφομοίωσης' στό μέτρο έπίσης πού δέν ξεκινούμε άπό τήν άποψη δτι
έχουμε έκ τών προτέρων δίκαιο, π ά ν τ α καί γ ι ά δλα τ ά π ρ ά γ μ α τ α ,
μόνο τότε καί μόνο ετσι δ μαρξισμός θ 1 άποδείξει τ ή γονιμότητά του.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful