ŸyÕ - 1

]

ZÙ>$$∫°uZÙ
yb°<Ÿ‹™>
tF°≤°t°∫d
ydu„°∫
fit# $$

677

N°<ÌJ¡<b ZÙtπ°vtÙ<J¡tF°tC<fi≈®dÙw

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d
≈≤tFaŸ ZÙtÌg N°fiaÌ f°u@u∏B Ÿ≤_bwÙ ≈®dÙw
"ZÙb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d' (w°Ã≈∫Õ≈®J¡°„°¶∫Δ∫°¶∫°Ÿ<Fw) J¡° <F∏ÌÙ NfiCb°Ì

¿_S<w ≈®J¡≤d
≈FÔ° ŸyÕ
≈®<Ÿ] <ª` Ÿu ıyBq≈ <ª` J¡∑ <bÔsdw°
bdÕfi≈¥bÕJ¡ Ÿ°a¶∫ N°<Ì Ju¡ tw°u* J¡° ©^±>fi J¡≤ f®Êt°`w° J¡° Ÿ°@fi $

Ã≈<W ≈®J¡≤d tua "∫w°u b° ot°<fi ˚¥w°<fi ı°∫∏wu' (<ıŸŸu ∫u ˚¥w Ã≈∏fi F°uwu Fæ*) oÃ∫°<Ì
Ÿ¨<‹¸> ≈®<w≈°ÌJ¡ Ÿf ZC<wb°•∫°u* J¡° N<πwÙ∫ f®Ê tu* ıyw Ju¡ Nº∫°≤°u≈ ≈®Ì„Õfi π°≤°
w¸>_SÔsdR¡≈ Ÿu w°Ã≈∫ÕÌ„Õfi≈¥bÕJ¡ ıyw N°æ≤ ıÙb Ju¡ ˚uÌ J¡° ©^±>fi J¡≤ ≈®Ã∫yg f®ÊæJ¡≤Ÿw°
J¡° f°u@ J¡≤°∫° $ Nf "∫ufi ı°w°<fi ıÙb¿∏w' (Ã≈∏fi F°uJ¡≤ <ıŸŸu ıÙ<bw ≤Fwu Fæ*), "∫ufi Ω°æ#
≈¨<Sb٠̨i>°' (<ıŸŸu ΩCÔ°uJ¡ N°æ≤ ≈¨<Sb٠» Fæ*), "Îw_∫æb°s≤_∫ ≈®„°Ÿfiu y°<yÕ Ÿ¥∫°Õª∏BtŸ°æ
<b@¨w°æ <w‹™>w#' (Fu y°<yÕ, oŸÙ Ns≤ J¡∑ N°I° tu* <fi∫<tw F°uJ¡≤ Ÿ¥∫Õ N°æ≤ ª∏Bt° N≈fi°-N≈fi°
J¡°∫Õ J¡≤wu Fæ*), "J¡°u flub°∏∫°wg J¡# ≈®°^∫°ΩÌuT N°J¡°„ N°fi∏Ì°u fi _∫°ÌuT flub°fi∏Ì∫°<w' (∫<Ì
∫F ŸbÕ Ÿ°<s˚¥w ⁄Ì∫°J¡°„ tu* ¿_Sw fC<] yCF° tu* <fi<Fw N°fi∏ÌR¡≈ N°Ãt° fi F°uw°, w°u J¡°æfi
<fiÿb°Ÿ <J®¡∫° J¡≤w° N°æ≤ J¡°æfi hü°Ÿ <J®¡∫° J¡≤w°, ∫FÙ N°Ãt° Ô°uJ¡ J¡°u N°fi¿∏Ìw J¡≤w° Fæ)
"˚ÙT°_t°π°w# ≈bwu' (oŸJu¡ ˚∫ Ÿu b°∫C fFw° Fæ), "ÎJ¡°u Ì°@°≤ ˚Cbfi°<fi <bÿb°' (ı°u NJu¡Ôu Ÿ‡≈¥dÕ
˚Cbfi°u* J¡°u @°≤d J¡≤wu Fæ*), "∫ ÎJ¡°u ı°Ôb°fiÙ„w oÕ„fiÙ<˚# ≈≤t„<•w<˚#' (ı°u N<πwÙ∫ t°∫°bÙ
oÕ„fiÙfi°tJ¡ ≈≤t„<•w∫°u* Ÿu ofi Ô°uJ¡°u* Ju¡ «¡≈≤ „°Ÿfi J¡≤w° Fæ), "NfiCI°w° fl∫t°Ãt°_∫ ŸbÕ_∫
_b°Ãt°fia ÌÌ°<w' (NfiCI° J¡≤fiub°Ô° ∫F N°Ãt° oŸ Ÿf ıyw J¡°u N≈fiÙ N°Ãt° Ìuw° Fæ ∫°fiÙ N≈fiÙ
ŸW° Ÿu ŸW°b°fi J¡≤w° Fæ) oÃ∫°<Ì bwÕt°fi ıyw J¡∑ ¿_S<w Ju¡ <fib°ÕF J¡° ≈®<w≈°Ìfi J¡≤fiub°ÔÙ
ZC<w∫°u* J¡° N°æ≤ "ŸÌub Ÿ°u‡∫uÌty® N°ŸÙwg' (Fu Ÿ°u‡∫, Ÿ¨<‹¸> Ju¡ ≈FÔu ∫F Ÿwg FÙ S°), "N°Ãt° b°
oÌtuJ¡ Îb°y® N°ŸÙwg' (∫F ıyw Ÿ¨<‹¸> Ju¡ ≈¥bÕ tu* N<πwÙ∫ N°Ãt° FÙ S°) oÃ∫°<Ì ≈®Ô∫J¡°Ô tu*
ıyw J¡∑ ŸW° Ju¡ <fib°ÕF J¡° ≈®<w≈°Ìfi J¡≤fiub°ÔÙ ZC<w∫°u* J¡° ˚Ù ≈C”T°u* J¡∑ fC<] J¡∑ <b<ª`w° Ÿu
Ã≈∏fi F…Î <b<b@ w°Ã≈∫°u˘ Ju¡ Ã≈®usd Ÿu ∫C•w ˚®°¿∏wı<fiw bæ<ªc∫ Ju¡ <fi≤°Ÿ π°≤°
Ÿ<hªÌ°fi∏ÌæJ¡≤Ÿ f®Ê tu* Ÿ<hªBq≈w° Ju¡ ≈≈°Ìfi π°≤° N°æ≤ w¸>_S Ôsd Ju¡ w°Ã≈∫Õ Ju¡ ≈®Ì„Õfi
π°≤° <b_w°≤≈¥bÕJ¡ ≈≈°<Ìw f®Êæ•∫I°fi J¡°u ¿_S≤ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ¿_S<w ≈®J¡≤d J¡° N°≤‡˚ J¡≤wu
F…Î ˚yb°fi ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ Ã≈<W ≈®J¡≤d Ju¡ Ÿ°S ¿_S<w ≈®J¡≤d J¡∑ Ÿay<w Ì„°Õwu F…Î J¡Fwu Fæ* #
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, Ã≈<W ≈®J¡≤d Ju¡ f°Ì N°≈ oŸ ¿_S<w ≈®J¡≤d J¡°u ŸC<fi∫u $ Ã≈<W ¿_S<w tu*

678

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

FuwC Fæ, oŸ<ÔÎ ofi Ì°ufi°u* ≈®J¡≤d°u* J¡∑ FuwC tÌg˚°b Ÿay<w Fæ $ ÎJ¡J¡°∫ÕÃbR¡≈ Ÿay<w ˚Ù Ì°ufi°u* J¡∑ Fæ,
ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $ ı°u ¿_S<w ≈®J¡≤d I°w F°ufiu ≈≤ <fib°Õd≈Ì (tC<•w) Ìuw° Fæ $$1$$
ıyÌ…Ã≈<W tu* <tØ∫°Ãb Ì„°Õfiu Ju¡ <ÔÎ ≈FÔu ı°u ∫C<•w <Ì©Ô°oÕ Fæ*, bu ¿_S<w ≈®J¡≤d tu* Ÿt°fi
Fæ*, ÎuŸ° N<wÌu„ Ÿu Ì„°Õwu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ ≈®J¡°≤ ıywR¡≈ Ÿu ¿_Sw oŸ Ÿ‡≈¥dÕ Âÿ∫ J¡°u N°æ≤ NFtg J¡°u N°≈
N°J¡°≤≤<Fw ˚®°¿∏wt°` N°æ≤ NŸ∏t∫ ı°<fi∫u $$2$$ Ÿ°@°≤d N∏∫ ¿ª` J¡° J¡°uoÕ J¡w°Õ F°uw° Fæ, bF
≤ay N°<Ì ≈J¡≤d°u* Ÿu ffiw° Fæ, ˚Ùw N°<Ì N°@°≤ tu* ffi°∫° ı°w° Fæ, ≈≤ ∫F ıyBq≈ <ª` N∏∫ <ª`°u*
Ÿu <bÔsd Fæ $ fi w°u <J¡ŸÙ J¥≥¡ªÙ, ≤ay N°<Ì ≈J¡≤d°u* Ÿu ∫C•w J¡°uoÕ <ªwu≤° Fæ, fi ≈°Ì°fi˚¥w ≤aıJ¡
≈Ì°SÕ Fæ*, fi J¡°uoÕ N°@°≤ Fæ, ∫F <ª` N°J¡°„ tuu* <Ìw F…N° Fæ $ <ıŸJ¡° NfiC˚b F°uw° Fæ, bF <ª`
N≈fiu Ÿu <˚∏fi B‹¸>° Ju¡ ≤Ffiu ≈≤ FÙ NfiC˚¥w F°uw° Fæ $ oŸŸu N<w¿≤•w J¡°uoÕ B‹¸>° fiFÙ** Fæ, oŸ<ÔÎ
ıywR¡≈ <ª` B‹¸>°≤<Fw NfiC˚bR¡≈ Fæ $ <fiB° F°ufiu ≈≤ FÙ _b›fi <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, ≈≤ ∫F ıyBq≈ <ª`
<fiB°≤<Fw _b›fiÌ„Õfi Fæ $$3$$ <ªW tu* ¿_Sw ˚°bÙ fiy≤ Ju¡ <fit°Õd J¡∑ w≤F ∫F <Ìw F…N° Fæ $ f∏Ì≤°u*
π°≤° „Ùw J¡∑ <fib¨<W Ju¡ <ÔÎ J¡¿v≈w yCaı°k¡Ô N°æ≤ yu” N°<Ì Ju¡ Ja¡J¡≤°u* Ju¡ Ÿaª∫ R¡≈ N<Àfi Ju¡ w°≈
Ju¡ wCv∫ NŸÌg F°uw° F…N° ˚Ù J¡°∫ÕJ¡°≤Ù Fæ $ ŸŸu ˚Ù f∏Ì≤°u* J¡∑ „Ùw<fib¨<W F°uwÙ Fæ, ∫F Îu<wfl
≈®t°d Ÿu <Ÿ] Fæ oŸ N°„∫Ÿu NŸÌg F°uw° F…N° ˚Ù J¡°∫ÕJ¡°≤Ù Fæ, ∫F J¡F° $$4$$ ∫F ıyBq≈ <ª` f®Ê
Ÿu N<˚∏fi Fæ <k¡≤ ˚Ù ıÔ tu* N°bwÕ Ju¡ wCv∫ f®Ê tu* N∏∫ Ÿ° ¿_Sw Fæ $ ∫F ıyBq≈ F°uw° F…N° ˚Ù
N°J¡°„ tu* Ÿ¥∫Õ Ju¡ ≈®J¡°„ Ju¡ Ÿt°fi ŸbÕS° „¥∏∫ Fæ $$5$$ N°J¡°„ tu* <Ì©°oÕ Ìu ≤Fu ≤Ãfi°u* J¡∑ J¡°¿∏w Ju¡
Ÿt¥F Ju¡ wCv∫ ∫F <˚<W≤<Fw Fæ $ y∏@b°u˘ Ju¡ fiy≤ Ju¡ Ÿt°fi <Ì©°oÕ Ìuw° F…N° ˚Ù ŸÌ° N°@°≤≤<Fw
Fæ $$6$$ t¨yw¨‹d° Ju¡ ıÔ Ju¡ Ÿt°fi NŸÃ∫ Fæ; ≈≤∏wC ŸÃ∫ Ju¡ Ÿt°fi ≈®wÙ<w J¡≤°w° Fæ $ tfi°u≤S
J¡¿v≈w fiy≤ Ju¡ Ÿt°fi <b_w¨w Fæ, ©¥f Nh~>Ù w≤F NfiC˚b tu* N°w° Fæ, <J¡∏wC Fæ NŸ∏t∫ $$7$$
J¡<b∫°u* π°≤° J¡¿v≈w J¡S° Ju¡ ≈Ì°SÕ˚¥w fiy≤, ≈bÕw N°<Ì Nb∫b°u* J¡∑ ≈®wÙ¿w Ju¡ Ÿt°fi oŸJ¡° _bR¡≈
Fæ, ∫F <J¡ŸÙ Ìu„ ∫° J¡°Ô tu* ¿_Sw fiFÙ* ≤Fw°, oŸ<ÔÎ NŸwg Fæ $ ∫F _b›fi tu* Ìu©u y∫u ≈bÕw Ju¡ wCv∫
Ÿ°≤FÙfi F°uw° F…N° ˚Ù NÃ∫∏w » Fæ $$8$$ ∫F ıyBq≈ <ª` Ô¸>J¡≤ ≤•©u F…Î o∏BfiÙÔ t<d Ju¡ fnu
˚°≤Ù J¡n°Fu Ju¡ wCv∫ ÌæÌÙ›∫t°fi ˚¥w°J¡°„ Ju¡ ŸÂ„ „¥∏∫R¡≈ Fæ $ „≤ÃJ¡°Ô Ju¡ tu| Ju¡ wCv∫ ıf wJ¡
Ÿ°tfiu ≤Fw° Fæ w˚Ù wJ¡ @¥≈ Ju¡ <fib°≤d N°<Ì tu* ŸtSÕ, J¡°¸>fiu Ju¡ N∫°uÀ∫ N°æ≤ N<b¿h~>∏fi Fæ $$9$$
∫F ıyBq≈Ù <ª` N°J¡°„wÔ J¡∑ fiÙ<Ôt° Ju¡ Ÿt°fi <Ì©°oÕ Ìuw° F…N° ˚Ù b°_w<bJ¡ fiFÙ* Fæ $ _b›fi°ayfi°
Ju¡ ≤¿w Ju¡ wCv∫ ˚°uyR¡≈ NSÕ<J®¡∫°J¡°≤Ù F°uw° F…N° ˚Ù NŸÃ∫ Fæ $$10$$ <ª`<Ô<©w Ω°fi Ju¡ Ÿt°fi
∫F ıyBq≈Ù <ª` tJ¡≤∏Ì N°<Ì Ÿu ≤<Fw F°uw° F…N° ˚Ù Ÿ≤Ÿ ≈®wÙw F°uw° Fæ $ <ª`<Ô<©w wuı≤<Fw
Ÿ¥∫Õ N°æ≤ N¿Àfi Ju¡ wCv∫ ≈®J¡°„t°fi ¿_Sw Fæ $$11$$ NfiC˚b tu* N°R¡» tfi°u≤°≠∫ Ju¡ Ÿt°fi ∫F _bw#
NŸÃ∫ Fæ N°æ≤ k¡Ôw# ˚Ù Nb°_w<bJ¡ Fæ $ <ª`<Ô<©w J¡tÔ°u* Ÿu ≈¥dÕ w°Ô°f Ju¡ Ÿt°fi tJ¡≤∏Ì, ≈≤°y
N°æ≤ ŸCy¿∏@ Ÿu ≤<Fw Fæ $ N°J¡°„ tu* _kC¡<≤w F…Î <b<b@ bd°u˘Ÿu ∫C•w, J¡¿v≈w N°J¡°≤b°Ôu, t¥<wÕ Ÿu
≤<Fw, ª°≤°u* N°u≤ Ÿu „¥∏∫ o∏B@fiCT Ju¡ Ÿt°fi ∫F ıyBq≈ <ª` <Ìw F…N° Fæ $$12-13$$ ≈≤t°Ãt° Ju¡
S°unu Ÿu <bª°≤ Ÿu Ÿ¥© ≤F° tF°˚¥wR¡≈Ù J¡°utÔ ≈vÔb°u* Ÿu ffi°∫° y∫°, ın, Ÿ°≤FÙfi ∫F ıyBq≈Ù

ŸyÕ - 1]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

679

<ª` b°∫C, Ÿ¥∫Õ N°æ≤ tfiC‹∫°u* Ju¡ S°unu Ÿu N°|°w Ÿu Ÿ¥© ≤Fu J¡°utÔ ≈W°u* Ÿu ≤<ªw ıÔt∫ <fi#Ÿ°≤ Ju¡Ôu
Ju¡ ©‡˚u Ju¡ wCv∫ Fæ $$14$$ fiu` ≤°uy Ÿu (≤w°æ*@Ù Ÿu) Ìu©u y∫u N∏@J¡°≤ Ju¡ ªJ®¡ Ju¡ wCv∫ ¿ıŸJ¡° R¡≈
NÃ∫∏w NŸ‡˚°<bw Fæ, ÎuŸ° ∫F ıywgR¡≈Ù <ª` ≈®Ã∫s Ju¡ wCv∫ ¿_Sw Fæ $ ıÔ Ju¡ fCÌgfCÌ°u* Ju¡ Ÿt°fi
oŸfiu N≈fiu N°J¡°≤ J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤ ≤•©Ù Fæ $ ˚Ùw≤ tu* ∫F „¥∏∫ Fæ $ oŸJ¡° _bR¡≈ ÌæÌÙ›∫t°fi Fæ $
N°≈°ww# ≤tdÙ∫ F°uw° F…N° ˚Ù ≈¿≤d°t tu* NÃ∫∏w J¡¸C> Fæ $ oŸJu¡ ı∏t N°æ≤ t≤d N<b¿h~>∏fi
Fæ* $$15,16$$ JC¡F≤u Ju¡ Ÿt°fi ∫F <b_w°≤ ∫C•w Fæ N°æ≤ y¨FÙw F°ufiu ≈≤ JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ $ Ÿ°a¶∫b°<Ì∫°u*
fiu Ju¡bÔ ınR¡≈ Ÿu oŸJ¡∑ J¡v≈fi° J¡≤ ≤•©Ù Fæ $ buÌ°¿∏w∫°u* fiu oŸJ¡°u N<bΩ°R¡≈ t°fi° Fæ $ t°º∫<tJ¡
oŸu „¥∏∫ t°fiwu Fæ* $ ∫°uy°ª°∫Õ s<dJ¡ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d J¡°Ôw# oŸu ≈≤t°dC wCv∫ t°fiwu Fæ* $ Ÿ°æ`°¿∏wJ¡
N°æ≤ bæ˚°<TJ¡°u* Ju¡ tw tu* J¡°Ôw# N°æ≤ Ìu„w# ≈≤t°dC wCv∫ Fæ $ bæ„u<TJ¡ N°æ≤ fiæ∫°<∫J¡ oŸJ¡°u Ju¡bÔ
Ìu„w# FÙ ≈≤t°dCbwg t°fiwu Fæ* N°æ≤ ıæ<fi∫°u* fiu oŸu N<fi∫w _b˚°b ≈≤t°dC Ju¡ wCv∫ t°fi° Fæ $ oŸ
≈®J¡°≤ b°<Ì∫°u* fiu oŸJ¡∑ <b<b@R¡≈ Ÿu J¡v≈fi° J¡≤ ≤•©Ù Fæ $$17$$
f°fl ıyw tu* •w ∏∫°∫J¡°u N°º∫°¿ÃtJ¡ ıyw tu* ˚Ù <Ì©°wu F…Î J¡Fwu Fæ* $
tæ* <J*¡<ªwg ˚¥wt∫ Fq≥, oŸ ≈®J¡°≤ „¥∏∫ N°æ≤ ˚°æ<wJ¡R¡≈ Ÿu ¿_Sw, y®Fd <J¡∫° ı°w° F…N° ˚Ù
NŸwg <fi„°ª≤ Ju¡ wCv∫ ∫F ıyBq≈ <ª` ¿_Sw fiFÙ* Fæ $$18$$
∫<Ì ÎuŸ° Fæ, w°u ıyw _bw# w°u ŸW° „¥∏∫ Fæ, f®ÊŸW°Ÿu ıyw J¡° J¡°uoÕ _≈„Õ fiFÙ* Fæ, ÎuŸÙ
Nb_S° tu* "ŸÌub Ÿ°u‡∫uÌty® N°ŸÙwg' oÃ∫°<Ì ŸÃJ¡°∫Õb°FÙ ZC<w∫°u* J¡° N°æ≤ •w ZC<w∫°u* Ju¡ NfiCŸ°≤Ù
Δ∫°Ÿ, J¡<≈Ô N°<Ì Ju¡ Ÿ¥`°u* J¡° Ÿ°taı_∫ Jæ¡Ÿu F°uy° ?
ÎuŸ° ŸtHwu F…Î ZÙ≤°tª∏BıÙ ≈¥~>wu Fæ* # Fu ˚ybfig, fÙı tu* NaJC¡≤ Ju¡ Ÿt°fi tF°≈®Ô∫ F°ufiu ≈≤ Âÿ∫
≈≤ (f®Ê) tu* ≤Fw° Fæ, <k¡≤ ŸÙŸu ∫F Ã≈∏fi F°uw° Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ ı°u Δ∫°Ÿ N°<Ì fiu J¡F° Fæ, ŸJ¡∑
Ÿay<w Jæ¡Ÿu F°uyÙ, ∫F N°≈ J¨¡≈°J¡≤ tCHŸu J¡<F∫u $$19$$ ˚ybfig, ≈®Ô∫ tu* N≈fiÙ ŸW° Ÿu J¡°≤d tu* ıyw
Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ f°u@b°Ôu J¡<≈Ô N°<Ì •∫° NI°fiÙ Fæ* NSb° I°fiÙ Fæ* ? ∫F f°w tCHŸu _≈‹¸>R¡≈ Ÿu
Ÿf Ÿa„∫°u* J¡∑ „°¿∏w Ju¡ <ÔÎ ∫S° ∫°uÀ∫ J¡<F∫u $$20$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, tF°≈®Ô∫
tu* fÙı tu* NaJC¡≤ Ju¡ wCv∫ ∫F Âÿ∫ ≤Fw° Fæ ÎuŸÙ NI°fi ˚≤Ù f°w ı°u J¡Fw° Fæ, ŸJ¡° ∫F ıyw J¡∑ ŸÃ∫w°
tu* » <bÿb°ŸR¡≈ f°ÔJ¡≈fi FÙ Fæ $$21$$ N°yu J¡FÙ ı°fiu b°ÔÙ tu≤Ù ∫C<•w∫°u* J¡°u ŸC<fi∫u $ Ã≈<W Ju¡
≈FÔu J¡°≤d tu* J¡°∫Õ Fæ ÎuŸ° ı°u J¡Fw° Fæ, ŸŸu ≈¥~>fi° ª°<F∫u <J¡ bF Ÿ°t°∏∫ŸW° Ÿu Fæ NSb° fÙı°<Ì
J¡∑ ŸW° Ÿu Fæ ∫° NaJC¡≤°<ÌJ¡∑ ŸW° Ÿu Fæ ? ≈®St ≈s tu* Ÿ NaJC¡≤°<ÌJ¡° <J¡ŸŸu Ÿ‡f∏@ fiFÙ* F°uy° $
∫°<fi Ÿ°t°∏∫ŸW° ŸbÕb_wC Ÿ°@°≤d Fæ, oŸ<ÔÎ Ã≈∏fi F°ufiub°Ôu NaJC¡≤ N°<Ì J¡° Ÿf b_wCN°u* Ÿu Ÿ‡f∏@
≈®°›w F°u ı°∫uy° $ ∫<Ì J¡F°u, Ftu* ‹¸>°≈<W Fæ, w°u ©uw tu* NSb° NaJC¡¿≤w fÙı tu* Ìu©° y∫° FÙ NaJC¡≤°<Ì
b°_w<bJ¡ Fæ N°æ≤ J¡°u<™>Ô° tu* ≤•©u y∫u fÙı tu* NSb° ≈ÃS≤ Ju¡ ¸C>J¡nu tu* ∫F Nb°_w<bJ¡ Fæ, ∫F Jæ¡Ÿu
F°uy° ? ÌqŸ≤u ≈s tu* ˚Ù fÙı ŸW° Ÿu NaJC¡≤Ÿ‡f∏@J¡° N°æ≤ |¸>, ≈¸>°<Ì Ju¡ Ÿ‡f∏@ J¡° _bR¡≈w#
¿bÔsdw° J¡° <fiR¡≈d fi F°ufiu Ÿu <ıŸJu¡ Ÿ°S fÙıJ¡° Ÿ‡f∏@ fi F°u ÎuŸÙ J¡°æfi ŸÙ b_wC fi F°uyÙ ∫°fiÙ
@°fi N°<Ì Ju¡ fÙı tua Ÿ‡≈¥dÕ ıyw J¡∑ ŸW° ≈®°›w F°uyÙ $ ∫<Ì J¡<F∫u, o‹¸>°≈<W Fæ, w°u NaJC¡¿≤w fÙı
tu* NaJC¡≤ N°<Ì FÙ b°_w<bJ¡ Fæ; |¸>, ≈¸> N°<Ì b°_w<bJ¡ fiFÙ* Fæ*, ∫F Jæ¡Ÿu F°uy° ? wÙŸ≤u ≈s tu* NaJC¡≤

680

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

J¡∑ _bR¡≈ŸW° Ÿu fÙıŸ‡f∏@ J¡° N°æ≤ |¸ >N°<Ì Ju¡ Ÿ‡f∏@ J¡° ˚uÌ<fi”≈d fi F°ufiu Ÿu <ıŸJu¡ Ÿ°S
NaJC¡≤ŸW° J¡° Ÿ‡f∏@ fi F°u, ÎuŸÙ J¡°æfi b_wC F°uyÙ NS°Õwg ŸbÕ` NaJC¡≤ Ju¡ ŸÌg˚°b J¡° ≈®Ÿay F°uy°, ∫<Ì
o‹¸>°≈<W t°<fi∫u, w°u fÙı N°<Ì tu* NaJC¡≤ N°<Ì b°_w<bJ¡ Fæ* N∏∫` fiFÙ* Fæ*, ∫F Jæ¡Ÿu F°uy° ? ÌqŸ≤Ù f°w
∫F ˚Ù Fæ <J¡ Ÿ°@°≤d ŸW° Ÿu NŸ°@°≤d NaJC¡≤ N°<Ì Fæ, J¡°≤d ŸW° Ÿu J¡°∫Õ Fæ N°æ≤ J¡°∫ÕŸW° Ÿu J¡°≤d
Fæ $ ofi wÙfi°u* ≈s°u* tu* ˚Ù ≈¥b°uÕ•w <•wJ¡° Ÿ‡˚b fiFÙ* |¸>w°, oŸ<ÔÎ ∫F f°u@ <b≈≤Ùw FÙ Fæ $ ∫F Z°uw°
N°æ≤ b•w° Ì°ufi°u* J¡°u t°uF tu* ±>°Ôfiub°Ô° Fæ $$22$$
fÙı tu* NaJC¡≤ Ju¡ Ÿt°fi ≈®Ô∫ tu* ıyw Fæ, ∫F ‹¸>°∏w <bTt Fæ; •∫°u*<J¡ J¥¡¸>_S<ªÌuJ¡≤Ÿ N°Ãt°
tu* fÙıÃb J¡° FÙ Ÿ‡˚b fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
fÙı tu* NaJC¡≤ Ju¡ wCv∫ ≈®Ô∫ tu* ıyw Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ≈®Ô∫ tu* ıyw ŸW° J¡° ‹¸>°∏w Ìufiu Ju¡
<ÔÎ ı°u fC<] Fæ, bF ˚®°¿∏w Fæ $ Jæ¡Ÿu ˚®°¿∏w Fæ ? ∫F ∫<Ì J¡<F∫u, w°u ŸC<fi∫u $$23$$ _b∫a Âÿ∫ fÙı
<ªW°<Ì oa<B∫°u* J¡° y°uª≤ Fæ, oŸ<ÔÎ wCTŸ<Fw ıb°<Ì @°∏∫°u* tu* NaJC¡≤ N°<Ì J¡∑ Ã≈<W <ªw Fæ $
ı°u _b∫‡˚¥ ≈Ì°SÕ ≈°≥ª oa¿B∫°ua N°æ≤ ~>™>u tfi J¡° Ny°uª≤ Fæ N°æ≤ NÃ∫∏w NdC Fæ, bF ıyw°u* J¡° fÙı
F°ufiu tu* Jæ¡Ÿu ŸtSÕ F°u ŸJ¡w° Fæ $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ <ıŸtu* fÙıÃb FÙ Ì…|Õ¸> F°u, Ÿtu* ıywJ¡∑ _bŸW° Ÿu
¿_S<w w°u fF…w Ìq≤ J¡∑ f°w ™>F≤Ù $$24,25$$ N°J¡°„ Ÿu ˚Ù Ÿ¥‚t Ÿ‡≈¥dÕ fi°t°u* Ÿu ≤<Fw ≈≤t°Ãt°tu*
fÙıw° Jæ¡ŸÙ N°æ≤ Jæ¡Ÿu F°u ŸJ¡wÙ Fæ ? $$26$$
oŸ ≈®J¡°≤ w[bÂ<‹¸> Ÿu fÙıÃb J¡° ≈≤t°Ãt° tu* NŸ‡˚b J¡Fwu Fæ* $
b_wCw# ŸÌuJ¡≤Ÿ ˚Ù bF Ÿ¥‚t F°ufiu Ju¡ J¡°≤d fiFÙ* <Ì©°oÕ Ìufiu Ÿu NŸwg Ju¡ wCv∫ ≈®wÙw F°uw° Fæ,
oŸ<ÔÎ NŸwg FÙ Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ ≈≤t°Ãt° tu* fÙıw° Jæ¡Ÿu N°æ≤ fÙı Ju¡ N˚°b tu* ıyÌaJC¡≤ J¡∑
Ã≈<W Jæ¡Ÿu ? N°J¡°„ J¡∑ N≈us° ˚Ù NÃ∫∏w Ÿ¥‚t „¥∏∫ Ÿ ≈≤t ≈Ì tu* ıyw, tu”, ŸtCB, N°J¡°„
N°<Ì Jæ¡Ÿu ¿_Sw Fæ* ? $$27,28$$ ı°u b_wC JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ, Ÿ b_wC tu* JC¡~> ˚Ù Jæ¡Ÿu ≤F ŸJ¡w° Fæ ?
∫<Ì Fæ w°u bF°≥ ≈≤ ≤FwÙ F…oÕ bF •∫°u* fiFÙ* <Ì©°oÕ ÌuwÙ ? "NS°Õwg N°Ìu„°u* fiu<w fiu<w' oŸ ZC<w Ÿu
ŸfJu¡ <fiTu@_bR¡≈ N°Ãt° Ÿu •∫° b_wC, Jæ¡Ÿu N°æ≤ J¡F°≥ Ÿu Ã≈∏fi F°uyÙ „¥∏∫R¡≈ |¸>°J¡°„ Ÿu J¡F°≥,
Jæ¡Ÿu N°æ≤ J¡f ≈bÕw Ã≈∏fi F…N° ∫°fiÙ „¥∏∫R¡≈ |¸>°J¡°„ Ÿu ıæŸu ≈bÕw J¡° Ã≈∏fi F°ufi° NŸ‡˚b Fæ
bæŸu FÙ ŸbÕ<fiTu@_bR¡≈ ≈≤t°Ãt° Ÿu oŸJ¡∑ Ã≈<W J¡° Ÿ‡˚b fiFÙ* Fæ $$29,30$$
<ªÌuJ¡≤ŸŸW° ın NfiuJ¡≤ŸŸW° J¡∑ <b≤°u<@fiÙ Fæ, oŸ<ÔÎ ˚Ù <ªÌuJ¡≤ŸŸW° tu* ıywŸW° J¡∑
Ÿ‡˚°bfi° fiFÙ* J¡∑ ı° ŸJ¡wÙ, ÎuuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu @¥≈ tu* ~>°∫° fiFÙ* ≤F ŸJ¡wÙ, ıæŸu Ÿ¥∫Õ tu* N∏@J¡°≤ fiFÙ* ≤F ŸJ¡w° N°æ≤ ıæŸu N<Àfi tu* <Ft
fiFÙ* ≤F ŸJ¡w° bæŸu FÙ N≈fiÙ <b≤°@Ù <ªÌuJ¡≤ŸŸW° tu* ıyw J¡∑ ŸW° Jæ¡Ÿu ≤F ŸJ¡wÙ Fæ ? ∫°fiÙ fiFÙ*
≤F ŸJ¡wÙ Fæ $$31$$
˚Ôu FÙ ˚uÌ Ÿu ≈≤t°Ãt° tu* ıyw J¡∑ ¿_S<w fi F°u, ŸJu¡ Ÿ°S N˚uÌ Ÿu w°u ŸJ¡∑ ¿_S<w F°uyÙ
FÙ, ÎuŸ° ∫<Ì J¡°uoÕ J¡Fu, w°u Ÿ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
NdC tu* tu” Jæ¡Ÿu ≤F ŸJ¡w° Fæ ? <fi≤°J¡°≤ ≈≤t°Ãt° tu* ∫F ı>yw Jæ¡Ÿu ¿_Sw F°u ŸJ¡w° Fæ ? ~>°∫°
N°æ≤ ≈®J¡°„ Ju¡ wCv∫ ≈≤_≈≤ <˚∏fi R¡≈°u* J¡∑ ÎJ¡w° J¡F°≥ F°u ŸJ¡wÙ Fæ ? $$32$$ Ÿ°J¡°≤ b¸>fÙı N°<Ì

ŸyÕ - 2]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

681

tu* NaJC¡≤ Fæ, ∫F f°w w°u ∫C<•w-∫C•w Fæ, Ôu<J¡fi N°J¡°≤ ≤<Fw ≈≤t°Ãt° tu* ∫F <b„°ÔJ¡°∫ ıyw Fæ,
∫F J¡Ffi° w°u NfiF°ufiÙ Fæ $$33$$
∫F°≥ ≈≤ ∫F <bª°≤ J¡≤fi° ª°<F∫u <J¡ Ÿ°a¶∫b°<Ì∫°u* fiu J¡°≤d tu* ıyw J¡∑ ŸW° J¡∑ ı°u J¡v≈fi°
J¡≤ ≤•©Ù Fæ, bF •∫° Ô°æ<J¡J¡ ≈®t°d Ju¡ fÔŸu J¡≤ ≤•©Ù Fæ NSb° "ŸÌub Ÿ°u‡∫uÌty® N°ŸÙwg' oŸ
ZC<w Ju¡ fÔ Ÿu J¡≤ ≤•©Ù Fæ, ≈FÔ° ≈s ™>ÙJ¡ fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ı°u fC<] N°<Ì Ÿ‡≈¥dÕ o¿∏B∫°u* J¡∑ „<•w Ÿu Âÿ∫ ∫°fiÙ NfiC˚b Ju¡ ∫°uÀ∫ |¸>, ≈¸> N°<Ì Fæ*, bu
N≈fiu N<@J¡≤d Ìu„ Ÿu N∏∫ Ìu„ tu* ∫° N≈fiu N<@J¡≤dJ¡°Ô Ÿu N<w¿≤•w J¡°Ô tu* _b∫a B‹¸>° ≤Ffiu
∫° N∏∫≈C”T Ju¡ B‹¸>° ≤Ffiu N°æ≤ fi ≤Ffiu ≈≤ wwg-wwg ≈®J¡°≤ Ju¡ ≈®Ã∫s, NfiCt°fi N°<Ì fC<]b¨<WR¡≈
f°u@ tu* fiFÙ* Fæ* ∫°fiÙ ˚°<Ÿw fiFÙa F°uwu Fæ* $ Nw# •w Âÿ∫ Ju¡ NÌ„Õfi N°<Ì Ju¡ ∫°uÀ∫ NfiC≈Ô¿Æ@ Ÿu
JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ* ∫°fiÙ NŸwg FÙ Fæ*, ÎuŸ° Ÿf Ô°æ<J¡J¡ ≈®°t°<dJ¡ J¡Fwu Fæ*, oŸ<ÔÎ ≈®Ô∫ tu* ıyw Ju¡
ŸÌg˚°b J¡∑ J¡v≈fi° Ÿf Ô°æ<J¡J¡°u* J¡∑ NfiC≈Ô¿Æ@ Ÿu <b”] Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$34$$
ÌqŸ≤° ≈s ˚Ù ™>ÙJ¡ fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $ "ŸÌub Ÿ°u‡∫uÌty® N°ŸÙwg' oÃ∫°<Ì ZC<wb°•∫ Ÿu
<b≤°u@ F°uy° $ ∫F°≥ ≈≤ ∫F <bª°≤ J¡≤fi° ª°<F∫u <J¡ •∫° J¡°∫Õ FÙ Ÿwg Fæ, J¡°∫Õ J¡∑ ŸW° FÙ J¡°≤dw° tu*
N°≤°u<≈w Fæ, ÎuŸ° ZC<w J¡FwÙ Fæ ∫° J¡°≤d FÙ Ÿwg Fæ, J¡°≤d J¡∑ ŸW° FÙ J¡°∫Õ tu* N°≤°u<≈w Fæ, ÎuŸ°
ZC<w J¡FwÙ Fæ NSb° Ÿwg FÙ Ÿwg Fæ, Ÿwg J¡∑ ŸW° FÙ J¡°∫Õ N°æ≤ J¡°≤d Ì°ufi°u* tu* N°≤°u<≈w Fæ, ÎuŸ° ZC<w
J¡FwÙ Fæ ? wÙfi ≈s°u* tu* Ÿ°*¶∫ J¡° f°u@ ∫<Ì ≈®St ≈s Ju¡ NfiCŸ°≤ F°u, w°u bF ˚®t FÙ Fæ, •∫°u*<J¡ Ÿ
≈s tu* "b°ª°≤‡˚da <bJ¡°≤°u fi°t@u∫tg' oÃ∫°<Ì J¡°∫Õ J¡°u NŸwg J¡Ffiub°ÔÙ ZC<w NfiCJ¥¡Ô fiFÙ* Fæ N°æ≤
J¡°≤d J¡°u NŸwg J¡Ffiu Ÿu N≈fiu <Ÿ]°∏w J¡° ˚Ù f°@ F°uw° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
J¡°≤d Ju¡ yCd°u* Ju¡ NŸÃ∫ F°ufiu Ÿu bF tFÌ°<Ì J¡°∫Õ <J¡fi J¡°≤d°u* Ÿu Ã≈∏fi F°uy° $ ıf J¡°≤d FÙ
fiFÙ* Fæ wf J¡°∫Õ Ã≈∏fi FÙ fiFÙ* F°u ŸJ¡w° $ NwÎb J¡°≤d FÙ Ÿwg Fæ J¡°≤d J¡∑ ŸW° FÙ J¡°∫Õ tu*
N°≤°u<≈w Fæ, ∫F <πwÙ∫ ≈s ˚Ù ™>ÙJ¡ fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡ J¡°∫Õ Ju¡ N˚°b tu* wÌg|<¸>w wwg-wwg J¡°≤dw°
J¡° <fi”≈d fiFÙ* F°u ŸJ¡w° $ Nw# ≈¿≤„uT°w wÙŸ≤° FÙ J¡v≈ <ªw Fæ N°æ≤ ∫C<•w-∫C•w ˚Ù Fæ, ÎuŸ°
W≤ ÿÔ°uJ¡ Ÿu J¡Fwu Fæ* $$35$$ oŸ<ÔÎ ∫°fiÙ J¡°∫Õ N°æ≤ J¡°≤d Ju¡ ˚uÌ J¡∑ ŸÃ∫w° ZC<wŸ‡tw fiFÙ* Fæ $
Nw# Ÿ°a¶∫b°<Ì∫°u* π°≤° J¡¿v≈w J¡°∫ÕJ¡°≤d ˚°b J¡°u fiJu¡ ŸFJ¡°≤Ù J¡°≤d, <fi<tW, ≈®∫°uıfi N°<Ì
˚uÌ°u* Ju¡ Ÿ°S Ìq≤ J¡≤Ju¡ (∫u NŸwg Fæ* ∫°u* ©^±>fi J¡≤Ju¡) ı°u JC¡~> Nb<„‹¸> N°<Ì, tº∫ N°ææ≤ N∏w Ÿu
≤<Fw Ÿ∏t°` b_wC Fæ, bFÙ ıyBq≈ Ÿu Nf ¿_Sw Fæ ŸŸu N<w¿≤•w JC¡~> fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° ı°<fi∫u $$36$$

≈FÔ° ŸyÕ Ÿt°›w

ÌqŸ≤° ŸyÕ
∫C<•w∫°u* Ÿu _bR¡≈˚uÌb„ ıyw J¡∑ ¿_S<w J¡° ©^±>fi J¡≤Ju¡
Nb<„‹¸> ≈¥d°Õfi∏Ì_bR¡≈t°` J¡∑ ¿_S<w J¡° bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu I°<fi∫°u* tu* Zu‹™> ZÙ≤°tıÙ, ≈®Ô∫J¡°Ô tu* oŸ ıyw J¡° ≈¨SJg¡ N¿_wÃb
t°fifiu tu* Ì°uT°u* J¡°u J¡Fw° Fq≥ $

682

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ ∫<Ì ≈®Ô∫ tu* ıyw fiFÙ* Fæ, w°u Ÿ¨<‹¸> FÙ <Ÿ] fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ, •∫°u*<J¡
Ã≈¿W <J®¡∫° <J¡ŸÙ J¡w°Õ Ÿu F°uwÙ Fæ $ J¡w°Õ ˚Ù fiFÙ* Fæ $ ∫<Ì J¡<F∫u f®Ê FÙ Ÿwg F°ufiu Ÿu J¡w°Õ Fæ, w°u bFÙ
Ã≈∏fi F°uy° fi <J¡ ıyw Ã≈∏fi F°uy° $ J¥¡¸>_S f®Ê J¡° Ã≈<W N°<Ì <bJ¡°≤°u* Ÿu Ÿ‡f∏@ fiFÙ* F°u
ŸJ¡w°, oŸ<ÔÎ Ã≈<W J¡∑ <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ ≈®Ô∫ tu* ıyw J¡∑ ŸW° Nbÿ∫ t°fifiÙ ª°<F∫u, oŸ N°„aJ¡°
J¡° NfiCb°Ì J¡≤ ©^±>fi J¡≤wu Fæ* $
Ÿf J¡v≈fi°N°u* Ÿu ≤<Fw <fitÕÔ tF°<ªÌ°J¡°„ tu* ∫<Ì ıyÌ°<Ì NaJC¡≤ Fæ, w°u ≈®Ô∫ Ju¡ f°Ì tu* <J¡fi
ŸFJ¡°≤Ù J¡°≤d°u* Ÿu bF <Ìw F°uw° Fæ, ∏Fu* N°≈ J¡<F∫u $ ŸFJ¡°≤Ù J¡°≤d°u* Ju¡ N˚°b tu* ıyBq≈ NaJC¡≤
J¡∑ Ã≈<W b∏º∫° J¡∑ J¡∏∫° Ju¡ Ÿt°fi <J¡ŸÙ fiu J¡FÙ* ≈≤ fiFÙ* Ìu©Ù Fæ $$1-3$$ ∫<Ì ŸFJ¡°≤Ù J¡°≤d°u* Ju¡
N˚°b tu* ˚Ù ≤≠ıCtu* Ÿ≈°Õ<Ì Ju¡ Ÿt°fi ıyBq≈Ù NaJC¡≤ N°<b˚¥Õw F…N° Fæ, ÎuŸ° t°fiwu Fæ*, w°u Fu
ZÙ≤°tª∏BıÙ, t¥ÔJ¡°≤d FÙ ˚®°¿∏wb„ ıyÃ_b˚°bw° J¡°u ≈®°›w F…N° Fæ, b_wCw# ıyw J¡∑ Ÿ¨<‹¸>
fiFÙ* FCoÕ Fæ; oŸ<ÔÎ ≈®Ô∫ tu* ıyw J¡∑ J¡v≈fi° Δ∫SÕ Fæ $$4$$
•w NSÕ J¡°u FÙ _≈‹¸> J¡≤wu Fæ* $
Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°≤‡˚ tu* Ÿ¨<‹¸> R¡≈ Ÿu ∫S° ¿_Sw <fi≤°J¡°≤ f®Ê FÙ N≈fiu _bR¡≈ tu* ¿_Sw F°uw° Fæ,
oŸ¿ÔÎ ı∏∫-ıfiJ¡ Ÿ‡f∏@ J¡F°≥ ? $$5$$
∫<Ì J¡°uoÕ J¡Fu, ≈®Ô∫ tu* Ÿ‡≈¥dÕ ıyw J¡∑ ŸW° J¡° _bÙJ¡°≤ J¡≤fiu Ÿu ŸFJ¡°≤Ù J¡°≤d°u* J¡∑ Ì…ÔÕ˚w°
fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡ ıyw Ju¡ N∏wyÕw ≈¨<SbÙ N°<Ì Ÿu ≈≤_≈≤ J¡° ≈J¡°≤ F°u ŸJ¡w° Fææ, oŸ „aJ¡° J¡°
©^±>fi J¡≤wu Fæ* $
∫<Ì ≈¨<SbÙ N°<Ì NSb° N∏∫ J¡°uoÕ ıyw J¡∑ Ã≈<W tu* ≈J¡°≤ J¡≤wu Fæ w°u ≈¨<SbÙ N°<Ì J¡∑
ŸFJ¡°<≤J¡°≤dw° ≈¨<SbÙ N°<Ì J¡∑ Ã≈<W Ju¡ f°Ì F°uyÙ, ÎuŸÙ Nb_S° tu* ≈¨<SbÙ N°<Ì J¡∑ Ã≈<W J¡∑
<Ÿ<] F°ufiu ≈≤ fiJ¡∑ ŸFJ¡°<≤w° J¡∑ <Ÿ<] F°uyÙ N°æ≤ ŸFJ¡°<≤w° J¡∑ <Ÿ<] F°ufiu ≈≤ Ã≈<W J¡∑ <Ÿ<]
F°uyÙ, oŸ ≈®J¡°≤ N∏∫°u∏∫°Z∫ Ì°uT ∫F°≥ ≈≤ ≈¿_Sw Fæ $$6$$
oŸ ≈®J¡°≤ Ÿ°a¶∫ N°<Ì J¡∑ J¡v≈fi° f°ÔJ¡ J¡∑ J¡v≈fi° Ju¡ wCv∫ Fæ, ∫°u* ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
oŸ<ÔÎ ≈®Ô∫J¡°Ô tu* ≈®J¨¡<wŸ<Fw ≈C”T tu* ıyw <w≤°u<Fw ≤Fw° Fæ N°æ≤ ŸFJ¡°≤Ù J¡°≤d°u* π°≤°
bF <ªW Ÿu N°<b˚Õ¥w F°uw° Fæ, ∫F <•w f°ÔJ¡ J¡∑ FÙ Fæ, <bπ°fi J¡∑ fiFÙ* $$7$$
N∏∫ tw Ju¡ ©¿^±>w F°ufiu ≈≤ Nf Nb<„‹¸> N≈fiu <Ÿ]°∏w J¡°u <Ì©Ô°wu Fæ* $
oŸ<ÔÎ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıyw fi w°u S°, fi Fæ N°æ≤ fi F°uy° $ <ªÌ°J¡°„ FÙ „Ù|® N≈fiu tu* oŸ
≈®J¡°≤ _kC¡¿≤w FCN° Fæ $$8$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıf oŸ ıyw J¡° NÃ∫∏w N˚°b FÙ Fæ, wf Ÿ‡≈¥dÕ
ıyw f®Ê FÙ Fæ, ŸŸu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ, ∫FÙ ZC<w J¡° w°Ã≈∫Õ Fæ $$9$$ ZC<w Ju¡ <fiTu@ Ÿu ≈FÔu ıyw
Ju¡ |¸>, ≈¸> N°<Ì tCÌgy≤ ≈®F°≤ N°<Ì Ÿu fi°„ π°≤° N°æ≤ N∏∫ b_wC Ju¡ R¡≈ Ÿu N∏∫°u∏∫°˚°b π°≤° ı°u
„°∏w F°uwu Fæ* ∫°fiÙ "∫F oŸ Ÿt∫ fi‹¸> F°u y∫° "|¸>, ≈¸>°<Ì ∫F fiFÙ* Fæ' oŸ ≈®J¡°≤ y®Fd <J¡∫u ı° ≤Fu
N˚°b J¡°u ≈®°›w F°uwu Fæ*, bu „°∏w fiFÙ* F°uwu ∫°fiÙ bF ≈„t fiFÙ*; <J¡∏wC <w≤°u<Fw F°ufiu Ÿu ªsC N°<Ì
π°≤° Âÿ∫w° J¡° ≈≤°tt°` Fæ, •∫°u*<J¡ <ªW tu* b°Ÿfi°R¡≈ Ÿu bu „°∏w F°uwu FÙ fiFÙa Fæ $ oŸÙ ∏∫°∫ J¡°u
≈®°y˚°b N°æ≤ NÃ∫∏w N˚°b tu* ˚Ù Ôy°fi° ª°<F∫u $ N≈fiÙ ŸW° Ÿu NSb° f®ÊŸW° Ÿu Ÿwg |¸> N°<Ì

ŸyÕ - 2]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

683

J¡∑ f°@ Ju¡ <ffi° J¡FÙ* ≈≤ ˚Ù NŸW° fiFÙ* F°uwÙ, •∫°u*<J¡ <t\>Ù J¡° ¿≈^±>, ˚¥wÔ N°<Ì tu* |¸> Ju¡ NÌ„Õfi
J¡∑ <w≤°u@°fi Ÿu ˚Ù ≈≈<W F°u ŸJ¡wÙ Fæ $$10$$ ıf Âÿ∫ J¡°t, J¡tÕ, b°Ÿfi° N°<Ì fÙı°u* Ju¡ Ÿ°S fi‹¸>
F°u ı°w° Fæ wf oŸ ıyw J¡° N°Ã∫¿∏wJ¡ h~>uÌ F°uw° Fæ $ <ªW ∫<Ì ≤Fu w°u J¡°t N°<Ì ˚°bfi°N°u* J¡°
h~>uÌ fi F°u ŸJ¡fiu J¡u J¡°≤d Âÿ∫ „°∏w F°uw° FÙ fiFÙ*, oŸ<ÔÎ I°fi Ju¡ <ffi° Âÿ∫w° J¡F°≥ „°∏w F°u
ŸJ¡wÙ Fæ ? NS°Õwg Âÿ∫ J¡∑ „°¿∏w Ì…ÔÕ˚ FÙ Fæ $ $$11$$ Âÿ∫ Ju¡ ≈„t tu* N<@‹™>°fi Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Ÿu
Âÿ∫ J¡° ŸbÕS° f°@ F°ufi° FÙ ÎJ¡t°` ∫C¿•w Fæ $ oŸJu¡ <Ÿb° ÌqŸ≤Ù ∫C¿•w Âÿ∫R¡≈ NfiSÕ Ju¡ s∫ tu*
∫°fiÙ t°us tu* Fæ FÙ fiFÙ* $$12$$ ıf ıyw Ju¡ w[b Ju¡ Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Ÿu <ªÌ°J¡°„ J¡° f°u@ F°u ı°w° Fæ
∫°fiÙ f°u@æJ¡≤Ÿ <ªÌ°Ãt° FÙ Fæ, NdCt°` ˚Ù N<ªBq≈ fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° ≈¿≤<fi¿‹™>w I°fi F°u ı°w° Fæ wf
(ÌubÌW fi°tJ¡) <b<„‹¸> t°w°-<≈w° Ÿu Ã≈∏fi ≈®Ã∫<˚I°∫t°fiÌuF FÙ tæ* Fq≥, ≈≤J¡∑∫ ÌuF, ÌÙb°≤
N°<Ì tæ* fiFÙ* Fq≥, oŸ ≈®J¡°≤ Ô°uJ¡ tu* ≈®¿Ÿ] ≈°t≤ ıfi°u* J¡° Δ∫bF°≤ <ª`J¡S° Ju¡ wCv∫ F°u ı°w° Fæ $
NS°Õwg ıæŸu ÌÙb°≤ tu* <Ô©° y∫° <ª` Ÿ˚Ù J¡∑ Â<‹¸> tu* ≈≤t°SÕR¡≈ Ÿu ÎJ¡t°` ÌÙb°≤R¡≈ FÙ Fæ wS°
<ª`y¨F J¡∑ ÌÙb°≤ tu* ∫F ÌÙb°≤ Fæ, ÎuŸ° Δ∫bF°≤ fiFÙ* F°uw° bæŸu FÙ ∫F ≈¥b°uÕ•w Δ∫bF°≤ Fæ $$13$$
≈¨<SbÙ N°<Ì tu* ˚Ù <ª`J¡S°∏∫°∫ J¡°u FÙ Ì„°Õwu Fæ* $
∫u ≈bÕw N°<Ì, ∫u ≈¨<SbÙ N°<Ì, ∫u bTÕ N°<Ì, ∫F J¡v≈, ∫F sd, ∫u ı∏t-t≤d, ∫F ≈®Ô∫
J¡° N°±>‡f≤, ∫F tF°J¡v≈°∏w, ≈C≤°d N°<Ì tu* ≈®<Ÿ] Ÿ¨‹¸>Δ∫ N°J¡°„ N°<Ì J¡° Ÿ¨<‹¸>J®¡t, ∫u
J¡v≈°u* Ju¡ Ôsd, ∫u bwÕt°fi J¡≤°un°u* f®Ê°^±>, ∫u NwÙw J¡≤°un°u* f®Ê°^±>, ∫u ≈Cfi# Ã≈∏fi F…Î J¡≤°un°u*
f®Ê°^±>, ∫u ª°æÌF ≈®J¡°≤ Ÿu <˚∏fi Ìub, tfiC‹∫ N°<Ì Ju¡ <˚∏fi-<˚∏fi Ô°uJ¡, ∫u Ÿ›w πÙ≈N°<Ì Ìu„°u*
J¡∑ wS° J¨¡w, `uw°, π°≈≤ N°<Ì J¡°Ô°u* J¡∑ J¡v≈fi°Î≥ Nfi∏w, Nfi°b¨w tF° <ªÌ°J¡°„ FÙ Fæ* $ oŸ
≈®J¡°≤ Ÿu b<dÕw <ª`J¡S° Ju¡ ∏∫°∫ Ÿu ≈≤t°J¡°„ FÙ N≈fiu tu* _b∫a _kC¡¿≤w F°uw° Fæ $ bF ∫S°
≈¥bÕ¿_Sw N°æ≤ „°∏w Fæ $ ıæŸu H≤°u©u Ju¡ <~>B Ÿu ˚Ùw≤ N°∫u F…Î ≈≤t°dCN°u* tu* Ÿ¥∫Õ J¡∑ ≈®˚°
≈¿≤¿h~>∏fi Fæ bæŸu FÙ tfi Ÿu <fiJ¡Ôu F…Î J¡≤°un°u* f®Ê°^±>°u* tu* ≈¿≤<h~>∏fi ∫u ¿ªW J¡∑ ≈®˚°Î≥ Fæ* $ ıæŸu
N°J¡°„ tu* <b_w¨w Ÿ¥∫Õ ≈®J¡°„ tu* <b<˚∏fi ≈≤t°dCN°u* Ju¡ ˚®td N°<Ì fiFÙ* <Ì©°oÕ Ìuwu bæŸu FÙ
tF°<ªw≈≤t°J¡°„ tu* ofiJ¡° ˚®td fiFÙ* <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ $$14-18$$
ÎuŸÙ Nb_S° tu* tfiR¡≈ ≈¿≤h~>uÌ Ÿu ≈Ù<nw F…oÕ <ª¿w N≈fiu N∏wyÕw ıyw J¡°u t°fi°u* yÔwÙ Fæ,
ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
<ª¿w _b∫a FÙ N≈fiu N∏Ì≤ <bΩt°fi ı°u ıyBq≈ ªtÃJ¡°≤ Fæ, ŸJ¡°u yÔwÙ Fæ $ bFÙ Ÿ¨<‹¸>R¡≈ Ÿu
≈®wÙw F°uwÙ Fæ $ ∫F R¡≈≤<Fw N°æ≤ <˚<W ≤<Fw Fæ $$19$$
_k¡<¸>J¡ <„Ô° Ju¡ ˚Ùw≤ fiu`-Ì°uT Ÿu <Ì©°oÕ Ìu ≤FÙ ≤u©°N°u* Ju¡ wCv∫ ≈Ì°SÕ ˚uÌ fiFÙ* Fæ, ÎuŸ°
J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu tF°<„Ô°N°u* Ju¡ N∏Ì≤ ≤u©°N°u* Ju¡ N<t¸> _bR¡≈ <Ì©°oÕ Ìuwu Fæ* bæŸu FÙ ∫u Ÿ¨<‹¸>∫°≥ <Ì©°oÕ
ÌuwÙ Fæ* $ fi w°u ∫u Ã≈∏fi F°uwÙ Fæ* N°æ≤ fi fi‹¸> F°uwÙ Fæ*, fi N°wÙ Fæ* N°æ≤ fi ı°wÙ Fæ* $$20$$ ıæŸu
<fi≤°J¡°≤ N°J¡°„ tu* <fi≤°J¡°≤ N°J¡°„˚°y _kC¡¿≤w F°uwu Fæ*, bæŸu FÙ <fitÕÔ N°Ãt° tu* ∫u Ÿ¨<‹¸>∫°≥
N≈fiu-N°≈ _kC¡¿≤w F°uwÙ Fæ* $ ıæŸu N°J¡°„ Ÿu N°J¡°„ ˚°y J¡∑ ≈¨SJg¡ ŸW° fiFÙ* Fæ bæŸu FÙ N°Ãt°

684

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

J¡∑ ŸW° Ÿu ofi Ÿ¨¿‹¸>∫°u* J¡∑ ≈¨SJg¡ ŸW° fiFÙ* Fæ, ∫F Ì„°Õfiu Ju¡ <ÔÎ "fi˚ŸÙb' ‹¸>°∏w <Ì∫°
Fæ $$21$$ ıÔ Ju¡ BbÃb Ju¡ Ÿt°fi, b°∫C _≈∏Ì Ju¡ Ÿt°fi, ŸtCB Ju¡ N°bw°uÕ˘ Ju¡ Ÿt°fi, yCdÙ Ju¡ yCd°u*
Ju¡ Ÿt°fi, Ã≈<W N°æ≤ <bfi°„ Ÿu ∫C•w ∫F Ÿ°≤° ıyw •w ‹¸>°∏w°u* Ju¡ NfiCŸ°≤ ŸbÕ` Δ∫°›w
„°∏w f®Ê FÙ <b_w¨w Fæ, ˚°b ∫F Fæ <J¡ ıæŸu BbÃb ıÔ Ÿu ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ, _≈∏Ì b°∫C Ÿu ≈¨SJg¡
fiFÙ* Fæ, N°bwÕ ŸtCB Ÿu ≈¨SJg fiFÙ* Fæ N°æ≤ yCd yCdÙ Ÿu ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ bæŸu FÙ ∫F Ã≈<W <bfi°„„ÙÔ
ıyw Nfi∏w, „°∏w f®Ê FÙ Fæ, ŸŸu ≈¨SJ¡g fiFÙ* Fæ $$22,23$$
ÎuŸÙ Nb_S° tu* ŸFJ¡°≤Ù J¡°≤d°u* Ju¡ fi ≤Ffiu ≈≤ J¡w°Õ Ju¡ <bΩt°fi ≤Ffiu ≈≤ ˚Ù Ã≈<W N°<Ì J¡∑
<Ÿ<] fiFÙ* F°uwÙ Fæ, Nw# Ÿ°a¶∫°u* J¡∑ ı°u J¡v≈fi° Fæ, bF ∏tW J¡∑ ªu‹¸>° Ju¡ wCv∫ Fæ, ∫°u* ≈ŸaF°≤
J¡≤wu Fæ* $
Ã≈<W Ju¡ ≈FÔu ≈¨SJg¡R¡≈ Ÿu _bÙJ¨¡w ˚Ù ≈Ì°SÕ ŸFJ¡°≤Ù N°<ÌJ¡°≤d°u* Ju¡ N˚°b tu* „¥∏∫J¡v≈
≈®@°fi Ÿu Ã≈∏fi F°uw° Fæ, ∫F J¡Sfi ∏tW≈C”T°u* Ju¡ k¥¡ÃJ¡°≤ Ju¡ wCv∫ Fæ $$24$$ <ıfiJ¡° Ÿ‡≈¥dÕ
≈Ì°S°u˘ J¡∑ J¡v≈fi°R¡≈Ù J¡ÔaJ¡ Ìq≤ F°u y∫° Fæ, Ÿf ≈Ì°S°u˘ Ju¡ _b›fiÌ„Õfi tu* J¡°≤d F°ufiu Ÿu <bJ¡v≈R¡≈Ù
„˙∫° <ı∏F°u*fiu ~>°un ÌÙ Fæ wS° <ı∏F°u*fiu <bJ¡v≈R¡≈Ù „˙∫° <f~>°fiub°ÔÙ N<bΩ° J¡°u N°Ãtw[b Ju¡
Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Ÿu F¸>° <Ì∫° Fæ, ÎuŸu I°fib°fi N°≈ <fi˚Õ∫ wS° f®ÊbuW°N°u* J¡∑ Ÿ˚° ˚¥¿t J¡°u ˚¥<Tw
J¡≤fiub°Ôu F°uo∫u $$25$$

ÌqŸ≤° ŸyÕ Ÿt°›w

wÙŸ≤° ŸyÕ
ıyw J¡∑ <bbwÕR¡≈w° J¡° _S°≈fi J¡≤Ju¡ f°u@Â<‹¸> Ÿu ŸJu¡ f°@ J¡° ≈®Ì„Õfi wS°
NI ≈C”T J¡∑ Â<‹¸> tu* ıyw J¡∑ Nfi∏ww° J¡° bdÕfi $

∫Ω<≈ f°fl |¸> N°<Ì ≈Ì°S°u*˘ J¡∑ Ã≈<W tu* Ã≈<WJ¡w°Õ Ÿu N<w¿≤•w ŸFJ¡°≤Ù J¡°≤d°u* J¡∑
N≈us° F°u ŸJ¡wÙ Fæ, wS°<≈ ıyw J¡°u N°≈fiu <F≤^∫y˚Õ Ju¡ tfi# ŸaJ¡v≈ Ÿu ı∏∫ fiJ¡∑ _t¨<w wS°
tfi°u≤°≠∫ Ju¡ wCv∫ fwÔ°∫° Fæ $ _b›fi≤°≠∫ tu* w°u ŸFJ¡°≤Ù J¡°≤d J¡∑ N≈us° J¡FÙ* fiFÙ* Ìu©Ù yoÕ Fæ $
oŸ w≤F ≈®Ô∫J¡°Ô tu* N≈fiÙ ŸW° tu* <~>≈J¡≤ <bΩt°fi FÙ tfi°uR¡≈ ≈®ı°≈<w _t¨<wR¡≈ FÙ Ã≈∏fi
F°uw° Fæ, w°u ŸFJ¡°≤Ù J¡°≤d°u* Ju¡ N˚°b tu* ıyw J¡∑ Ã≈<W tu* •∫° <b≤°u@ Fæ ? oŸ yC» N<˚≈®°∫ Ÿu
ZÙ≤°tª∏BıÙ ≈¥~>wu Fæ* #
˚ybfig, tF°≈®Ô∫ Ju¡ Nfi∏w≤ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°≤‡˚ tu* ŸbÕ≈®St ∫F ≈®ı°≈<w _t¨<wR¡≈ Ã≈∏fi F°uw°
Fæ $ oŸJ¡∑ Ã≈<W tu* ŸFJ¡°≤Ù J¡°≤d°u* J¡∑ N≈us° fiFÙ* Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$1$$
∫F ™>ÙJ¡ Fæ, ≈≤∏wC ≈®Ô∫J¡°Ô tu* ıyw J¡∑ ŸW° <Ÿ] fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ, •∫°u*<J¡ _b›fi, tfi°u≤S
N°æ≤ _t¨<w Ju¡ <bT∫°u* J¡∑ N≈fiu J¡°Ô tu* ˚Ù ıf ŸW° fiFÙ* ≤FwÙ Fæ, wf _t¨<w Ju¡ fÔ Ÿu ≈®Ô∫J¡°Ô tu*
ŸJ¡∑ ŸW° J¡∑ J¡v≈fi° fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ, oŸ y¥» N<˚≈®°∫ Ÿu FÙ ZÙ b<Ÿ‹™>ıÙ NU∫C≈yt≈¥bÕJ¡ Ÿt°@°fi
J¡≤wu Fæ* $
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ≤°tª∏BıÙ, tF°≈®Ô∫ Ju¡ f°Ì Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°≤‡˚ tua oŸÙ w≤F (ı柰 <J¡

ŸyÕ - 3]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

685

N°≈ J¡Fwu Fæ*) ∫F ıyw _t¨<wR¡≈ FÙ Fæ, ≈FÔu-≈FÔ ŸbÕ≈®St ≈®ı°≈<w _t≤dR¡≈ Ÿu FÙ Ã≈∏fi
F°uw° Fæ $$2$$ oŸ J¡°≤d ŸJ¡° ŸaJ¡v≈˚¥w ∫F ıyw _t¨<wR¡≈ FÙ Fæ, ≈®ı°≈<w J¡° ≈®°S<tJ¡ ŸaJ¡v≈
J¡° fiy≤ FÙ oŸ ıywR¡≈ Ÿu ˚°<Ÿw F°uw° Fæ $$3$$
N_wC, tfi Ÿu N<w¿≤•w f°fl<bJ¡°≤ <bT∫R¡≈ Ÿu ∫F ıyw ˚Ôu FÙ ŸÃ∫ fi F°u; ≈≤∏wC
tfi°u<bJ¡°≤R¡≈ Ÿu w°u ŸÃ∫ FÙ Fæ, ıæŸu <ª`°a¿J¡w |°un° t°aŸ<bJ¡°≤R¡≈ Ÿu ŸÃ∫ fiFÙ* Fæ; ≈≤∏wC ≤ay Ju¡
<bJ¡°≤R¡≈ Ÿu w°u ŸÃ∫ FÙ Fæ, ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡∑ ÎuŸÙ „aJ¡° J¡°u Ôsd°u* Ÿu ≈Fª°fi J¡≤ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ
J¡Fwu Fæ* $
Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°≤‡˚ tu* ≈≤t°Ãt° J¡∑ _t¨<w fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ Fæ $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ _t≤dJ¡w°Õ Ju¡ ≤Ffiu ≈≤
_t¨<w N°<Ì tfi Ju¡ ≈¿≤d°t F°u ŸJ¡wu Fæ* $ Ÿ°a¶∫b°<Ì∫°u* π°≤° ≈¿≤J¡¿v≈w ≈®@°fi _t¨<wJ¡w°Õ fiFÙ* F°u
ŸJ¡w°, •∫°u*<J¡ bF <t\>Ù N°<Ì J¡∑ w≤F Nªuwfi Fæ $ ≈C”T°u* tu* ˚Ù _t¨<wJ¡wÕΔ∫ J¡° Ÿ‡˚b fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡
Ÿa°¶∫b°<Ì∫°u* fiu ∏Fu* NŸay, Ì°ŸÙfi Îba <fi<bÕJ¡°≤ t°fi° Fæ $ ∫<Ì ≈C”T°u* tu* _t¨<w J¡° Ÿ‡˚b fiFÙ* Fæ,
w°u ≈≤_≈≤ ˚uÌJ¡ @tÕ Ju¡ fi t°fifiu Ju¡ J¡°≤d ˚uÌ J¡∑ ¿Ÿ<] fi F°ufiu Ÿu ≈≤t°Ãt° Ju¡ Ÿ°S fiJ¡° ˚uÌ F°ufiu
Ÿu fitu* ŸCw≤°a _t¨<w J¡° Ÿ‡˚b fiFÙ* Fæ $ N°æ≤ "N≈®°d°u Êtfi°# „C˚®#' oÃ∫°<Ì ZC<w∫°u* fiu ≈≤t°Ãt° Ju¡
tfi J¡° <fiTu@ <J¡∫° Fæ $ tfi Ju¡ <fiTu@ π°≤° _t¨<wJ¡wÕΔ∫ J¡° ˚Ù <fiTu@ <Ÿ] F…N° $ ª¥≥<J¡ _t¨<w J¡° ı∏t
FÙ NŸ‡˚b Fæ N°æ≤ ı∏t Ju¡ N˚°b Ÿu ı∏tt¥ÔJ¡ ŸJu¡ <bJ¡°≤ ıyw J¡° ˚Ù Ÿ‡˚b fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ
N°J¡°„ tu* tF°b¨s Ju¡ wCv∫ _t¨<w Ju¡ <bJ¡°≤˚¥w ıyw J¡F°≥ N°æ≤ Jæ¡Ÿu F°u ŸJ¡wu Fæ* ? $$4$$
ıæŸu ≈®<w<Ìfi J¡∑ ŸCTC<›w Fæ bæŸu FÙ ≈®Ô∫ ˚Ù Fæ $ ŸCTC<›w Nb_S° tu* ÔÙfi tfi Ju¡ ı°y®wJ¡°Ô tu*
N°<b˚°Õb Ju¡ wCv∫ ≈®Ô∫J¡°Ô tu* ÔÙfi tfi J¡° Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°≤‡˚ tu* N°<b˚°Õb F°ufiu Ÿu wÌΔ∫h~>∏fi
≈®ı°≈<w NSb° N∏∫ Ju¡ _tw°Õ F°ufiu tu* •∫° <b≤°u@ Fæ ? oŸ N°„∫ Ÿu ZÙ≤°tª∏BıÙ ≈¥~>wu F#æ*
Fu f®Êfig, Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°≤‡˚ tu* ≈¥bÕJ¡v≈Ù∫ _t¨<w •∫°u* fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ ? tF°≈®Ô∫ Ju¡ ≈®fÔ Ÿ‡t°uF
Ÿu ≈¥bÕJ¡v≈Ù∫_t¨<w Jæ¡Ÿu fi‹¸> F°u ı°wÙ Fæ ? $$5$$
ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ N<˚≈®°∫ J¡° ≈®J¡°„fi J¡≤wu F…Î ZÙb¿Ÿ‹™>ıÙ Ÿt°@°fi J¡≤wu Fæ* $
ZÙb¿Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, •∫° ∫F N°≈J¡∑ „aJ¡° <F≤^∫y˚ÕR¡≈ ÎJ¡ FÙ ıÙb N≈fiu
tfi Ÿu NfiuJ¡ ıÙb, „≤Ù≤ N°<ÌJu¡ ˚uÌ J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤ ŸaŸ°≤ J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $ oŸ tfi Ÿu Fæ NSb°
NfiuJ¡ ıÙb N≈fiu-N≈fiu ≈˚°uy Ju¡ ∫°uÀ∫ ≈®≈aª J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤wu F…Î N≈fiÙ fC<] Ju¡ NfiCŸ°≤ ŸfJ¡∑
Ÿ¨<‹¸> J¡≤fiub°Ôu <F≤^∫y˚Õ J¡∑ ˚Ù J¡v≈fi° J¡≤wu Fæ* oŸ tw Ÿu Fæ* $ oŸ Ì°ufi°u* J¡v≈°u* tu* Ÿu <πwÙ∫J¡v≈ tu*
"tF°J¡v≈°∏wŸy°ÕÌ°æ ≈®St°u&Ÿ°æ≈®ı°≈<w#' oÃ∫°<Ì N°≈J¡∑ „aJ¡° Ju¡ ≈J®¡t Ÿu <b≤°u@ Fæ wS° ≈®St
J¡v≈ tu* fF…w ZC<w∫°u* J¡∑ NfiCJ¥¡Ôw° Fæ, Nw# ≈®St J¡v≈ FÙ <ªw F°ufiu Ÿu ≈¿≤<„‹¸> ≤Fw° Fæ $ oŸ
≈s tu* ı°u ≈¥bÕJ¡v≈Ù∫ ıÙb wS° ıyw tF°≈®Ô∫J¡°Ô tu* <F≤^∫y˚Õ J¡∑ tC<•w Ÿu tC•w F°u y∫u, bu Ÿ˚Ù
f®ÊÙ˚¥w F°u y∫u $ ∫<Ì N∏∫ J¡°uoÕ ıÙb Nb<„‹¸> >≤F° fiFÙ*, w°u Fu ŸCb®w, fwÔ°o∫u, ≈¥b°uÕÃ≈∏fi J¡°æfi
_tw°Õ Fæ ? •∫°u*<J¡ _tw°Õ Ju¡ tC•w F°u ı°fiuŸu _t¨<w <fit¥ÕÔw° J¡°u ≈®°›w F°u yoÕ Fæ $ oŸ<ÔÎ •∫°
_t≤dJ¡w°Õ Ju¡ N˚°b Ÿu <J¡ŸÙ w≤F _t¨<w Ã≈∏fi F°u ŸJ¡wÙ Fæ ? tF°≈®Ô∫ tu* Ÿf Ô°uy Nbÿ∫ t°us
Ju¡ ˚°yÙ F°u y∫u, oŸ<ÔÎ oŸ ŸyÕ J¡∑ <Ÿ<] fiFÙa F°u ŸJ¡wÙ Fæ $$6-8$$ ≈¥bÕJ¡v≈Ù∫ ŸyÕ _t¨<wR¡≈ FÙ Fæ*,

686

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

bu ˚Ù <Ÿ] fiFÙ* F°u*yu, oŸ<ÔÎ NfiC˚¥w ∫° NfifiC˚¥w _bw#<Ÿ] <ªÌ°J¡°„ tu* <ıŸJ¡∑ N°≈fiu _t¨<wR¡≈Ÿu
N°„aJ¡° J¡∑ Fæ, bF ≈®°æ» Îba Âÿ∫ ıywg¿_Sw<ªÃ≈®˚° FÙ Fæ N°æ≤ bF ŸÌ° ¿_Sw Fæ $ ∫FÙ ŸÃJ¡°∫Õb°ÌÙ
ZC<w∫°u*J¡° N°„∫ Fæ, ∫F ˚°b $$9$$
•w NSÕ J¡°u FÙ _≈‹¸> J¡Fwu Fæ* $
ı°u ∫F ıywR¡≈ Ÿu N°æ≤ _b∫a˚¥R¡≈ Ÿu (Ã≈<W Ju¡ ≈FÔu ≈¨SJg¡ŸW° Ÿu t°fiu y∫u ≈Ì°SÕR¡≈ Ÿu)
¿_Sw Fæ, bF Nfi°<Ì, Nfi∏w ≈®J¡°„t°fi ∫F ªuwfi J¡∑ ≈®˚° FÙ ˚°<Ÿw F°uwÙ Fæ $$10$$
Nfi°<Ì J¡°Ô Ÿu <Ÿ] ı°u f®Ê Ju¡ _bR¡≈ J¡° ˚°fi Fæ, bFÙ f®Ê°^±> „≤Ù≤ J¡° ≈°Ì°fiJ¡°≤d
ıyw°J¡°≤ Ÿ¥‚t „≤Ù≤ Fæ, bF ≈≤t°Ãt° FÙ Fæ $ oŸ w≤F f®Ê FÙ Ÿ¥‚t-_S¥Ô ˚°b°u* Ju¡ N°≤°u≈ Ju¡ π°≤°
ıyBq≈ Ÿu ˚°<Ÿw F°uw° Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$11$$
ıyw J¡° _b˚°b NΔ∫b¿_Sw Fæ, oŸ<ÔÎ ˚Ù ıyw J¡∑ ŸW° ıyBq≈ Ÿu fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC f®ÊR¡≈Ÿu
FÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu ıyw Ju¡ NΔ∫b¿_Sw _b˚°b J¡° ≈≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $
ıayÔ, tu|, N°J¡°„ N°<Ì ≈Ì°S°u˘ Ju¡ Ÿ<Fw wS° Ìu„, J¡°Ô, <J®¡∫°, BΔ∫, <Ìfi N°æ≤ ≤°<` Ju¡ J®¡t
Ÿu ∫C•w ∫u wÙfi°u* ıyw ≈≤t°dC tu* ˚°<Ÿw F°uwu Fæ* $$12$$ Ÿ ≈¥bÕ ≈≤t°dC Ju¡ N∏wyÕw N∏∫ <b_w¨w
≈≤t°dC Fæ, bF ˚Ù ≈¥bÕ ≈≤t°dC Ju¡ ŸÂ„ FÙ Fæ wS° Ÿtu* ˚Ù b柰 FÙ ıayÔ, tu|, N°J¡°„ N°<ÌJu¡
Ÿ°S ≈®J¡°„t°fi ≈bÕwŸt¥F N°<Ì ıyw ˚°<Ÿw F°uw° Fæ $ Ÿ ≈≤t°dC Ju¡ ˚Ùw≤ ˚Ù b柰 FÙ <b_w¨w
≈≤t°dC Fæ, Ÿtu* ˚Ù ŸÙ w≤F ıayÔ, tu| N°J¡°„N°<Ì Ÿu <b_w¨w ∫F Âÿ∫ ıywg ˚°<Ÿw F°uw° Fæ $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ∫F Ju¡bÔ ˚°fiR¡≈ FÙ Fæ $ ŸÃ∫ fiFÙ* Fæ $$13,14$$
w[bI°u* Ju¡ ≈®<w Ÿ∏t°`Â<‹¸> ıæŸu _bw# Nfi∏w Fæ bæŸu FÙ NI°u* Ju¡ ≈®<w NŸwg, Nfi¨w ıyw J¡∑
̨<‹¸> Ÿa¶∫° Ÿu Nfi∏w Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
Fu <fi‹≈°≈ ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ w≤F ≈≤t NU∫CÌ∫ ∫°fiÙ N°ÃtŸ°s°ÃJ¡°≤ J¡°u ≈®°›w I°fiÙ Ju¡ ≈®<w
oŸ ŸÌgÂ<‹¸> J¡° N∏w J¡FÙ* fiFÙ* Fæ N°æ≤ NI Ju¡ ≈®<w oŸ NŸwg ıyw J¡∑ Â<‹¸> J¡° N∏w J¡FÙa fiFÙ* Fæ $$15$$
oŸÙ <Ÿ]°∏w J¡°u _≈‹¸> J¡≤Ju¡ <Ì©Ô°wu Fæ* $
∫F ıywg I°fiÙ Ju¡ ≈®<w Ju¡bÔ, „°∏w, N<bfi°„Ù f®Ê FÙ Fæ N°æ≤ NI°u* Ju¡ ≈®<w fC<]t°` Ÿu ˚°Ÿt°fi
fi°fi° Ô°uJ¡°u* Ÿu ∫C•w Fæ $$16$$ f®Ê°^±> tu* b¨<] J¡°u ≈®°›w ∫F ˚°Ÿt°fi ıyw ıæŸu ˚°<Ÿw F°u ≤F° Fæ bæŸu
FÙ J¡≤°un°u* Fı°≤°u* N∏∫°∏∫ ıyw ˚Ù ÎJ¡-ÎJ¡ NdC tu* ˚°<Ÿw F°uwu Fæ* $$17$$ ıæŸu _w‡˚ Ju¡ (©‡˚uJu¡)
N∏Ì≤ ≈®<wt° ≤FwÙ Fæ, Ÿ ≈®<wt° Ju¡ Nay°u* tu* ˚Ù ≈®<wt° ≤FwÙ Fæ wS° ŸJu¡ Nay tu* ˚Ù ≈®<wt° ≤FwÙ
Fæ, bæŸu FÙ f®Ê_w‡˚ tu* NdC-NdC tu* `æÔ°u•∫R¡≈Ù ≈®<wt° Fæ $$18$$ ıæŸu ≈bÕw tu* ≈≤t°dC ≈bÕw Ÿu
N<˚∏fi wS° NŸa¶∫ Fæ* bæŸu FÙ f®ÊR¡≈Ù tF°tu”≈bÕw tu* `æÔ°u•∫R¡≈Ù ≈≤t°dC fi w°u ŸŸu <˚∏fi Fæ* N°æ≤
fi <yfifiu ∫°uÀ∫ Fæ ∫°fiÙ NŸa¶∫ wS° f®Ê Ÿu N<˚∏fi Fæ* $$19$$ ∫<Ì Ÿ¥∫Õ N°<Ì J¡∑ <J¡≤d°u* tu* ~>°u¸>u-~>°u¸>u
≈≤t°dCN°u* J¡∑ ydfi° F°u ŸJu¡, w°u <ªBq≈ N°<ÌÃ∫ tu* ı°u `æÔ°u•∫≈≤t°dC Ã≈∏fi F°uwu Fæ*, fiJ¡∑ ˚Ù
ydfi° F°u ŸJu¡yÙ $ NS°Õwg bu Ÿ¥∫Õ<J¡≤d°u* tu* <Ì©°oÕ Ìufiub°Ôu ≈≤t°dCN°u* J¡∑ w≤F NŸa¶∫ Fæ* $$20$$
ıæŸu Ÿ¥∫Õ J¡∑ ÌÙ<›w tu*, ıÔ tu* wS° @¥<Ô≈Caı tu* ≈≤t°dC ˚®td J¡≤wu Fæ* bæŸu FÙ <ªÌ°J¡°„ tu*
`æÔ°u•∫R¡≈Ù ≈≤t°dC ˚®td J¡≤wu Fæ* $$21$$

ŸyÕ - 4]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

687

∫<Ì J¡°uoÕ J¡Fu <J¡ <fi‹≈®≈aª J¥¡¸>_S f®Ê J¡° Ÿ<bJ¡°≤ Ÿ¨<‹¸> R¡≈ Ÿu ˚°fi Jæ¡Ÿu F°uw° Fæ ? w°u fiÙR¡≈,
N„¥∏∫ N°J¡°„J¡° ıæŸu _bR¡≈<b”] „¥∏∫R¡≈ Ÿu ∫° fiÙÔR¡≈ Ÿu ˚°fi F°uw° Fæ bæŸu FÙ J¥¡¸>_S f®Ê J¡°
˚Ù ŸyÕR¡≈ Ÿu ˚°fi F°uw° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu b°_wb tu* ≈¥dÕ (N„¥∏∫) N°æ≤ fiÙR¡≈ oŸ ˚¥w°J¡°„ J¡° N°b≤d°˚°b („¥∏∫) N°æ≤ NŸÃ∫
fiÙÔR¡≈ Ÿu NfiC˚b F°uw° Fæ bæŸu FÙ <ªÌ°J¡°„ J¡° ŸyÕR¡≈ Ÿu NfiC˚b F°uw° Fæ $$22$$ Ÿ¨<‹¸>R¡≈ tu*
ŸtHÙ yoÕ ∫F Ÿ¨<‹¸> N@°uÔ°uJ¡J¡°u ≈®°›w J¡≤°wÙ Fæ $ ZC<w fiu ˚Ù J¡F° Fæ # "Ì≤t∏w≤a JC¡”wu NSw_∫
˚∫a ˚b<w' NS°Õwg oŸ f®Ê tu* ı°u ı≤° Ÿ° ˚Ù ˚uÌ J¡≤wu Fæ ∫°fiÙ' ∫F N∏∫ Fæ, tæ* N∏∫ Fq≥' ÎuŸ° ˚uÌ
Ìu©w° Fæ, Ÿ ˚uÌ Ju¡ Ì„Õfi Ÿu Ÿ Nfi°ÃtÌ„ÙÕ ≈C”TJ¡°u ˚∫ F°uw° Fæ $ f®ÊR¡≈ Ÿu ŸtHÙ yoÕ ∫F Ÿ¨<‹¸
>≈≤t tayÔt∫ F°u ı°wÙ Fæ, •∫°u*<J¡ "w≤<w „°uJ¡t°Ãt<bwg' (N°ÃtÌ„ÙÕ ≈C”T „°uJ¡ J¡°u ≈®°›w fiFÙ*
F°uw° Fæ) ÎuŸÙ ZC<w Fæ $$23$$
ı柰 <J¡ fiæ∫°<∫J¡ ≈≤t°Ãt° J¡°u w¸>_SR¡≈ (<fi<tWt°`R¡≈) t°fiwu Fæ* bæŸu w¸>_S R¡≈ Ÿu I°w
f®Ê •∫° tayÔt∫ fiFÙ* Fæ ? fiFÙ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ı°u <bI°fi_bR¡≈ ıÙb Fæ N°æ≤ ı°u oŸ <bÿb J¡° ≈≤t J¡°≤d oÕÿb≤ Fæ, bu Ì°ufi°u* ≈≤t°SÕ Â<‹¸> Ÿu
≈¿≤„°u@fi J¡≤fiu ≈≤ ≈¥dÕ, ªuwfi, ÎJ¡≤Ÿ, <ªÌ°J¡°„ f®Ê FÙ Fæ* $ <ıŸ f®Ê Ÿu f°fl wS° N°∏w≤ Ì°ufi°u*
≈°<@∫°≥ Ã≈∏fi Fæ* $' (wÌfi∏∫Ãbt°≤‡˚d „ÆÌ°<ÌU∫#)' oÃ∫°<Ì ∏∫°∫ Ÿu ı°u <ıŸŸu Ã≈∏fi Fæ, bF
wBq≈ FÙ Fæ, oŸ w≤F Ÿ˚Ù buΩ ≈®≈aª J¡°u _b°Ãtf°u@ F°ufiu ≈≤ „C], Ÿ‡f°u@_bR¡≈ <ª∏t°` FÙ ŸtHfi°
ª°<F∫u $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ ≈≤t°SÕÂ<‹¸> Ÿu ıy∏t°` J¡°u f®Ê ı°fifiu Ÿu FÙ t°us≈®°<›w F°u ŸJ¡wÙ Fæ,
N∏∫S° fiFÙ*, •∫°u*<J¡ "w≤t∏w≤a JC¡”wu' ÎuŸÙ ZC<w Fæ $$24$$
wÙŸ≤° ŸyÕ Ÿt°›w

ª°æS° ŸyÕ
o¿∏B∫ ∫C•w tfi FÙ ıyw J¡∑ ¿_S<w J¡° t¥Ô Fæ,
ŸJ¡° Ÿt¥Ô h~>uÌ F°ufiu ≈≤ Âÿ∫ J¡° NŸa˚b Ìu©fiu Ÿu ıyw „¥∏∫ F°u ı°w° Fæ, ∫F J¡Sfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, o¿∏B∫Ÿt¥F Ju¡ «¡≈≤ <bı∫≈®°<›wR¡≈Ù ≈CÔ Ÿu ŸaŸ°≤R¡≈Ù
Ÿ°y≤ w≤° ı° ŸJ¡w° Fæ, N∏∫ <J¡ŸÙ ˚Ù J¡tÕ Ÿu oŸJ¡° w≤d fiFÙ* F°u ŸJ¡w° Fæ $ $$1$$
o¿∏B∫°u* ≈≤ <bı∫ ≈°fiu Ju¡ <ÔÎ <bbuJ¡ Zu‹™> ≈°∫ Fæ $ <bbuJ¡ J¡∑ ≈®°<›w tu* ÎJ¡t°` Ÿ≠ıfi N°æ≤
„°˜°u* tu* <fi‹™>° ≤©fi° Wt ≈°∫ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
f°≤-f°≤ „°˜≈∫°ÕÔ°uªfi N°æ≤ ŸwgŸay<w J¡≤fiu Ÿu <bbuJ¡„ÙÔ N°æ≤ <ıwu¿∏B∫ F…N° ≈C”T oŸ
Âÿ∫ J¡° NÃ∫∏w N˚°b ı°fiw° Fæ $$2$$
<J¡∫u y∫u o¿∏B∫ <bı∫ J¡° ≈®J¨¡w tu* Ÿ‡f∏@ J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ ≈¥b°uÕ•w ≈Ì°SÕ J¡° ≈Cfi# _t≤d J¡≤wu Fæ* $
Fu R¡≈b°fi ≈C”T°u* tu* ŸbÕZu‹™> ZÙ≤°tª∏BıÙ, ∫u ŸaŸ°≤ Ÿ°y≤ J¡∑ Zu<d∫°≥ ıæŸu ≈®°›w F°uwÙ Fæ* N°æ≤
<bfi‹¸> F°uwÙ Fæ*, bF Ÿf _bR¡≈ tæ*fiu N°≈Ÿu J¡F° $$3$$ oŸ <bT∫ tu* fF…w J¡Ffiu Ÿu •∫° twÔf Fæ, tfi
FÙ J¡tÕR¡≈Ù b¨s J¡° NaJ¡…≤ Fæ $ tfi Ju¡ fi‹¸> >F°ufiu ≈≤ ˚°u•w° Ju¡ ˚°uÀ∫ ˚°uy°J¡°≤ tu* ≈¿≤dw <b<Fw N°æ≤

688

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

<fi<T] J¡tÕR¡≈ „≤Ù≤b°Ô° ıywR¡≈Ù b¨s J¡¸> ı°w° Fæ $$4$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ∫F Ÿ°≤° ıyw tfi FÙ
Fæ $ tfi J¡° ≈®wÙJ¡°≤ F°ufiu ≈≤ Ÿf ıyıaı°ÔR¡≈Ù ≤°uy J¡° ≈®wÙJ¡°≤ F°u ı°w° Fæ $$5$$
∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ tfi J¡∑ <ª<J¡ÃŸ° F°ufiu ≈≤ ˚Ù ÌuF°@Ùfi ŸC© N°æ≤ Ì…#© F°u*yu FÙ ? Ÿ ≈≤
J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu tfi J¡° tfifiR¡≈ FÙ _b›fi J¡°∫Õ tu* ŸtSÕ F°uw° Fæ bæŸu FÙ tfi J¡° ÌuF Ju¡ N°J¡°≤ Ÿu tfifiR¡≈
FÙ ÌuF, ı°u <J¡ J¡°∫Õ J¡≤fiu tu* ŸtSÕ Fæ, Ã≈∏fi F°uwÙ Fæ, ˚Ô° fw°o∫u w°u ŸFÙ, tfi Ÿu <˚∏fiR¡≈ Ÿu ÌuF
J¡F°≥ <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ ?$$6$$
w°u tfi J¡∑ <ª<J¡ÃŸ° Ju¡ <ÔÎ J¡°æfi N°æT<@ ≈∫C•w Fæ, ÎuŸÙ „aJ¡° F°ufiu ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
Âÿ∫ J¡∑ NÃ∫∏w NŸa˚°bfi° (f°@) Ju¡ <Ÿb° ÌqŸ≤u <J¡ŸÙ ˚Ù ≈°∫ Ÿu tfiR¡≈Ù ¿≈„°ª J¡° <bfi°„
ÎJ¡ J¡v≈ tu* w°u •∫° ŸæJ¡n°u* J¡v≈°u* tu* ˚Ù fiFÙ* F°u ŸJ¡w° Fæ $$7$$
∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ tfiR¡≈Ù ≤°uy N°U∫aw≤ Fæ, Âÿ∫ w°u f°fl Fæ ÎuŸÙ Nb_S° tu* f°fl ≈Ì°S°u˘ Ju¡
NÃ∫∏w f°@ Ÿu N°U∫∏w≤ tfi J¡∑ <ª<J¡ÃŸ° Jæ¡Ÿu F°u ŸJ¡wÙ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
∫F Âÿ∫ J¡° NÃ∫∏w N˚°bR¡≈ Ÿb°uÕWt ≈≤t N°æT<@ tfiR¡≈Ù Δ∫°<@ J¡∑ <ª<J¡ÃŸ° tu* Nt°u|
≈°∫ Fæ $$8$$
f°fl Âÿ∫ J¡° NÃ∫∏w N˚°b tfiJ¡∑ <ª<J¡ÃŸ° tu* Jæ¡Ÿu ≈°∫ F°uw° Fæ, oŸu J¡Fwu Fæ* $
tfi J¡∑ N°U∫∏w≤w° N°æ≤ ≈Ì°S°u˘ J¡∑ f°flw° b°_w<bJ¡ fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC tfi FÙ πæ<bº∫N°<Ì J¡∑
J¡v≈fi° π°≤° t°uF J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ, t≤w° Fæ, Ã≈∏fi F°uw° Fæ ∫°fiÙ ı∏t, t¨Ã∫C, f∏@, t°us N°<Ì J¡∑
J¡v≈fi° J¡≤w° Fæ, NS°Õwg <bT∫<ª∏wfi Ju¡ ≈®˚°b Ÿu f∏@fi tu* ≈nw° Fæ N°æ≤ N°Ãtw[b Ju¡ <bª°≤ Ju¡
≈®w°≈ Ÿu tC•w F°uw° Fæ $$9$$
∫F Jæ¡Ÿu ≈®wÙw F…N° ? ÎuŸ° ≈®ÿfi F°ufiu ≈≤ N∏b∫-Δ∫<w≤uJ¡ Ÿu Ftfiu ∫F ı°fi° Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu <b„°Ô N°J¡°„ tu* „¥∏∫ FÙ (NŸwg FÙ) y∏@b°u˘ J¡° fiy≤ _kC¡¿≤w F°uw° Fæ, bæŸu FÙ <bT∫°u* Ju¡
<ª∏wfi Ÿu b¨<] J¡°u ≈®°›w tfi tu* ∫F Ÿ‡≈¥dÕ ŸaŸ°≤ _kC¡¿≤w F°uw° Fæ $$10$$
N°æ≤ <bª°≤ J¡≤fiu ≈≤ ıyw tfi J¡° @tÕ FÙ Fæ, oŸ<ÔÎ @tÙÕ tfi Ju¡ <fib¨W F°ufiu ≈≤ bF ≤F fiFÙ*
ŸJ¡w° Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu ‹¸>°∏w°u* J¡°u J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu k¥¡Ô°u* Ju¡ yCh~>u tu* ŸCy¿∏@ _kC¡¿≤w F°uwÙ Fæ N°æ≤ Ÿtu* ≤FwÙ ˚Ù Fæ bæŸu FÙ tfi tu* ∫F <b„°Ô
ıyw _kC¡¿≤w F°uw° Fæ N°æ≤ ≤Fw° ˚Ù Fæ, @t°u˘ tu* @tÙÕ J¡° ˚uÌ b°_w<bJ¡ tu* fiFÙ* Fæ, ∫F Ω°uwfi J¡≤fiu Ju¡
<ÔÎ N¿∏wt ÿÔ°uJ¡ tu* obJ¡°≤ Fæ $$11$$ ıæŸu <wÔ°u* tu* wuÔ ≤Fw° Fæ* NSb° ıæŸu yCdÙ tu* yCd ≤Fw° Fæ ∫°
ıæŸu @tÙÕa tu* @tÕ ≤Fw° Fæ bæŸu FÙ ∫F ıyw <ªW tu* ¿_Sw Fæ $ ıæŸu Ÿ¥∫Õ tu* <J¡≤d°u* J¡° Ÿt¥F Fæ, ıæŸu wuı
tu* ≈®J¡°„ Fæ N°æ≤ ıæŸu N<Àfi tu* ‹dw° Fæ bæŸu FÙ tfi tu* ∫F ıyw Fæ $ ıæŸu f≤k¡ tu* ™>^±>J¡ Fæ, ıæŸu
N°J¡°„ tu* „¥∏∫w° Fæ N°æ≤ ıæŸu b°∫C tu* ªaªÔw° Fæ bæŸu FÙ tfi tu* ∫F ıyw Fæ $$12-14$$
tfi N°æ≤ ıyw J¡° @tÙÕ N°æ≤ @tÕ˚°b N˚uÌ F°ufiu ≈≤ ˚Ù @tÙÕ tfi J¡° fi°„ F°ufiu Ÿu FÙ ıyw J¡°
fi°„ F°u ı°w° Fæ, <b≈≤Ùww° Ÿu fiFÙ* F°uw° ∫°fiÙ @tÕ ıyw J¡° fi°„ F°ufiu ≈≤ @tÙÕ tfi J¡° fi°„ fiFÙ*
F°uw°, •∫°u*<J¡ ÎuŸ° FÙ Ô°uJ¡ tu* Ìu©° ı°w° Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu ≈ŸaF°≤ J¡≤wu $

ŸyÕ - 5]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

689

tfi FÙ Ÿ‡≈¥dÕ ıyw Fæ N°æ≤ Ÿ‡≈¥dÕ ıyw FÙ tfi Fæ $ bu Ì°ufi°u* ŸÌ° FÙ ≈≤_≈≤ N<bfi°˚¥w Fæ* $ fi
Ì°ufi°u* tu* Ÿu tfi Ju¡ NÃ∫∏w fi‹¸> F°ufiu ≈≤ ıyw fi‹¸> F°u ı°w° Fæ, ≈≤ ıyw Ju¡ fi‹¸> F°ufiu ≈≤ tfi fi‹¸> fiFÙ*
F°uw° Fæ $$15$$

ª°æS° ŸyÕ Ÿt°›w

≈°≥ªb°≥ ŸyÕ
˚¨yC M¡<T Ju¡ Ÿt°<@_S F°ufiu ≈≤ ≈bÕw ≈≤ ©uÔ ≤Fu „CJ®¡°ª°∫Õ Ju¡,
N›Ÿ≤° J¡°u Ìu©fiu ≈≤, t°uFb„ ≈®°›w N›Ÿ≤°u˚°b J¡° bdÕfi $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, N°≈ ŸJ¡Ô @t°u˘ Ju¡ I°w° Fæ*, ≈¥b°Õ≈≤ Ju¡ I°w°N°u* tu* ŸbÕZu‹™>
Fæ*, oŸ<ÔÎ J¨¡≈∫° ∫F fwÔ°o∫u <J¡ ∫F <b„°Ô ŸaŸ°≤ tfi tu* Jæ¡Ÿu ¿_Sw Fæ ? $$1$$ Fu ≈C^∫ª¿≤w,
≈®J¡°„ F°u ≤F° ∫F <b„°Ô ŸaŸ°≤ ıæŸu tfi tu* _kC¡¿≤w F°uw° Fæ bæŸu _≈‹¸> ‹¸>°∏w Ju¡ ≈®Ì„Õfi π°≤°
N°≈ tCHŸu J¡<F∫u $$2$$
≈¥b°uÕ•w Îu∏Ìb N°<Ì Ju¡ ıyw FÙ oŸtu* ‹¸>°∏w Fæ*, ÎuŸ° J¡Fwu F…Î ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ W≤ Ìuwu Fæ* $
ZÙb¿Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu _S¥Ô „≤Ù≤ Ÿu ≤<Fw ˚Ù Îu∏Ìb f®°Êd°u* Ju¡ tfi tu*
»w° J¡°u ≈®°›w NfiuJ¡ ıyw ¿_Sw Su bæŸu FÙ ∫F ıyw tfi tu* ¿_Sw Fæ $$3$$ o∏Bı°Ô Ÿu Δ∫°JC¡Ô
<ªWb°Ôu ≤°ı° Ôbd J¡°u <ıŸ ≈®J¡°≤ ª^±>°ÔÃb ≈®°›w F…N° S° bæŸu FÙ ∫F ıyw tfi tu* ¿_Sw Fæ $$4$$
„CJ®¡°ª°∫Õ J¡° ≈°¶∫°fi J¡° ˚Ù ∫F°≥ ≈≤ ‹¸>°∏wR¡≈Ÿu ≈su≈ J¡≤wu Fæ* $
ıæŸu „CJ®¡°ª°∫Õ J¡∑ <ª≤J¡°Ô wJ¡ _byÕ Ju¡ ˚°uy°u* J¡°u ˚°uyfiu J¡∑ oh~>° Ÿu N›Ÿ≤°N°u* Ju¡ ≈˚°uy tu*
_≈¨F°, ŸaŸ°<≤w° (N›Ÿ≤°N°u* Ju¡ ˚°uy Ju¡ <ÔÎ _by°Õ<Ì ytfiR¡≈ ı∏t°∏w≤) Îba _byÕ tu* N›Ÿ≤°N°u* J¡°
˚°uy F…N° bæŸu FÙ ∫F ıyw tfi tu* ¿_Sw Fæ $ ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, tF<TÕ ˚¨yC Ju¡ ≈C`
„CJ®¡°ª°∫Õ J¡°u _byÙÕ∫ ˚°uy°u* J¡°u ˚°uyfiu J¡∑ oh~>° Ÿu N›Ÿ≤°N°u* Ju¡ ≈˚°uy tu* _≈¨F° N°æ≤ _byÕytfiR¡≈
N∏∫ ı∏t Jæ¡Ÿu ≈®°›w F…N° ?
ZÙb¿Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ≈®°ªÙfi J¡°Ô tu* t∏Ì≤°ªÔ Ju¡ <„©≤ ≈≤, ı°u <J¡ wt°Ô
Ju¡ b¨s°u* Ÿu ©¥f F≤° ˚≤° S°, tF<TÕ ˚¨yC N°æ≤ J¡°Ô J¡° ı°u Ÿab°Ì F…N° S° Ÿu N°≈ ŸC<fi∫u $ ≈®°ªÙfi
J¡°Ô tu* t∏Ì≤°ªÔ Ju¡ <b<b@ k¥¡Ô°u* Ÿu Δ∫°›w <J¡ŸÙ ÎJ¡ <„©≤ ≈≤ ˚yb°fi ZÙ ˚¨yCıÙ J¡™>°u≤ w≈_∫°
J¡≤wu Su $ fiJu¡ ≈¥dÕ ª∏Bt° Ju¡ wCv∫ ŸC∏Ì≤, ≈®J¡°„ Ju¡ Ÿt°fi ÌæÌÙ›∫t°fi, wuı_bÙ, tF°t<w ≈C` ZÙ
„CJ®¡°ª°∫Õ, ı°u <J¡ wf f°ÔJ¡ FÙ Su fiJ¡∑ Ÿub°-„CZ¥T° J¡≤wu Su $ tF<TÕ ˚¨yC Ÿ Wt bfi tu* bF°≥ Ju¡
≈ÃS≤ J¡°u J¡°¸>-~>°≥¸>J¡≤ ffi°oÕ yoÕ ≈®_w≤t¥<wÕ Ju¡ ŸÂ„ <fiÿªÔ F°u ŸÌ° Ÿt°<@ tu* FÙ ¿_Sw ≤Fwu Su $
f°ÔJ¡ „CJ®¡°ª°∫Õ k¥¡Ô°u* J¡∑ „˙∫°N°u* tu*, ª°≥ÌÙ wS° Ÿ°ufiu J¡∑ bu<Ì∫°u* ≈≤ N°æ≤ t∏Ì°≤°ªÔ Ju¡ fnu fnu
<Fa±>°uÔ°u* ≈≤ ©uÔwu Su $ Ÿ Ÿt∫ „CJ®¡°ª°∫Õ ıæŸu ≤°ı° <`„aJC¡ ΩCÔ°uJ¡ N°æ≤ ≈¨<SbÙ Ju¡ tº∫ tu* ¿_Sw
F…Î Su bæŸu FÙ ≈°≤t°<SÕw N°Ãtw[bÂ<‹¸> N°æ≤ ≈°t≤ N°<Ì tu* ≈®<Ÿ] ıywŸÃ∫w°Â<‹¸> ofi Ì°ufi°u* Ju¡
fÙª tu* ¿_Sw Su, NwÎb bu ≤°y N°<Ì Ÿu Δ∫°JC¡Ô ≤Fwu Su, <J¡ŸÙ Ÿt∫ ıf <J¡ fiJu¡ <≈w° ZÙ ˚¨yCıÙ
<fi<bÕJ¡v≈ Ÿt°<@ tu* fæ™>u Su, <ıŸfiu N≈fiu „`CN°u* ≈≤ <bı∫ ≈®°›w J¡≤ ÔÙ F°u, ÎuŸu ≤°ı° Ju¡ wCv∫ bu

690

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

N∏∫ <bT∫°u* Ÿu N<b<s›w <ªWb°Ôu F…Î $ bF°≥ ≈≤ ∏F°u*fiu ıæŸu ˚yb°fi fiu sÙ≤Ÿ°y≤ Ju¡ tº∫ Ÿu t∏Sfi
π°≤° Ã≈°<Ìw ZÙ Ô‚tÙıÙ J¡°u Ìu©° S° bæŸu FÙ sÙ≤Ÿ°y≤ Ju¡ tº∫ Ÿu taSfi≈¥bÕJ¡ Ã≈°<Ìw N°J¡°„
t°yÕ Ÿu ı° ≤FÙ ÎJ¡ N›Ÿ≤° J¡°u Ìu©° $ bF t∏Ì°≤ J¡∑ t°Ô°N°u* Ÿu <b˚¥<Tw SÙ, t∏Ì-t∏Ì b°∫C Ÿu
ŸJu¡ NÔJ¡ <FÔ ≤Fu Su, F°≤ Ÿu ŸJ¡° ytfi HaJ¡°≤Ÿu ≈¥dÕ S°, Ÿfiu N°J¡°„tu* b°∫C J¡°u ŸCy¿∏@w
J¡≤ <Ì∫° S°, bF ÎuŸÙ ŸC∏Ì≤Ù SÙ <J¡ Ÿu ∫<Ì Ô°b^∫R¡≈Ù b¨s J¡∑ Ôw° J¡F° ı°∫, w°u J¡°uoÕ NÃ∫C<•w
fi F°uyÙ, tÌ Ÿu ŸJu¡ fiu` ª»u F…Î Su wS° N≈fiu „≤Ù≤R¡≈Ù ª∏Bt° Ÿu <Ìw F…oÕ <J¡≤d°u* Ÿu Ÿfiu Ÿ
≈®Ìu„ J¡°u Nt¨wt∫ J¡≤ <Ì∫° S° $ Ÿ ŸC∏Ì≤Ù J¡°u Ìu©J¡≤ „CJ®¡°ª°∫Õ J¡° tfi, <ıŸfiu <fitÕÔ ≈¥dÕ ª∏Bt°
Ìu©° Fæ, ÎuŸu ŸtCÌ® Ju¡ „≤Ù≤ Ju¡ wCv∫ vÔ°Ÿ J¡°u ≈®°›w F…N° N°æ≤ ªaªÔ F…N° $ bF N›Ÿ≤° ˚Ù „CJ®¡°ª°∫Õ
J¡° tC© Ìu©J¡≤ bæŸu FÙ ≈≤b„ F…oÕ (t°u<Fw F…oÕ ) $$5-18$$ „CJ®¡°ª°∫ÕıÙ N›Ÿ≤° J¡°u Ìu©fiu Ju¡ ≈ÿª°w
J¡°tÌub Ju ¡f°d°u* Ÿu |°∫Ô F…Î tfiJ¡°u ∫S°„<•w <bbuJ¡ π°≤° ŸtH°-fCH°J¡≤ ∫°fiÙ ≈®u∫ŸÙ Ju¡ NfiCŸ≤d
N°<Ì „°≤Ù¿≤J¡ Δ∫°≈°≤°u* J¡°u ≤°uJ¡J¡≤, ÎJ¡°y®w° J¡°u ≈®°›w J¡≤Ju¡ ˚Ù ÎJ¡t°` N›Ÿ≤° tu* ÎJ¡°y®<ªW F°ufiu
Ju¡ J¡°≤d bu N›Ÿ≤° Ju¡ R¡≈ Ÿu N›Ÿ≤°t∫ F°u y∫u $$19$$

≈°≥ªb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

~>™>° ŸyÕ
„CJ®¡°ª°∫Õ J¡° tfi Ÿu _byÕ tu* ytfi bF°≥ ≈≤ o∏B J¡° ∏Fu* Ÿ‡t°fi Ju¡ Ÿ°S N≈fiu ŸtÙ≈ tu* fæ™>°fi° $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bß ZÙ≤°tª∏BıÙ, bF°≥ ≈≤ fiu` f∏Ì J¡≤Ju¡ tfi Ÿu ŸÙ N›Ÿ≤° J¡° º∫°fi
J¡≤ ≤Fu NJu¡Ôu ZÙ „CJ®¡°ª°∫Õ fiu N°yu J¡Fu ı°fiub°Ôu oŸ tfi°u≤°≠∫J¡° N°≤‡˚ <J¡∫° $$1$$ ∫F N°J¡°„tu*
tu≤u N°yu N°yu ı° ≤FÙ N›Ÿ≤° o∏BÔ°uJ¡ ı°wÙ Fæ $ oŸJ¡° NfiCytfi J¡≤ ≤F° ∫F tæ* _byÕ tu*, ı°u <J¡
o@≤-@≤ |¥tfiuŸu JC¡~> ªaªÔ F…Î Ìubw°N°u* Ÿu fn° tfi°uF≤ Fæ, N° ≈F…≥ª° Fq≥ $$2$$ J¡°utÔ t∏Ì°≤ Ju¡
k¥¡Ô°u* J¡∑ <„≤°ut°Ô°N°u* N°æ≤ J¡dÕk¥¡Ô°u* Ÿu <b˚¥<Tw ∫u Ìubw° Fæ*, ofiJu¡ „≤Ù≤ fF ≤Fu ŸCbdÕ Ju¡ Bb Ju¡
Ÿt°fi ŸC∏Ì≤ Fæ $$3$$ ≈®Ã∫s Ìu©u y∫u fiÙÔJ¡tÔ°u* Ju¡ wCv∫ <ıfiJ¡∑ Â<‹¸>∫°≥≥ Fæ*, tfi°uF≤ F°Ÿ Ÿu <b˚¥<Tw
Ôw°≤<Fw „°b°sÙ ∫u bu J¡°∏w°Î≥ Fæ* $$4$$ k¥¡Ô°u* Ÿu ffi°oÕ yoÕ t°Ô°N°u* Ÿu ıyty° ≤Fu, ≈≤_≈≤ ÎJ¡ ÌqŸ≤u
tu* ≈®<w<f¿‡fw NwÎb <bÿbR¡≈ Ÿb°ÕJ¡°≤ ˚yb°fi F¿≤ Ju¡ N°J¡°≤ Ju¡ ŸÂ„ wS° ©¥f Ÿ∏wC‹¸> N°æ≤
ÌÙ<›wt°fi ∫u Ìubb¨∏Ì Fæ* $$5$$ Îu≤°bw Ju¡ J¡≈°uÔ°u* Ju¡ tÌıÔ J¡∑ N<wŸCy¿∏@ tu* ˚Ù N°Ÿ<•w≤<Fw F…Î
(tÌıÔ wJ¡ J¡° Ã∫°y J¡≤Ju¡) ˚≥b≤°u* π°≤° ŸCfiu yÎ, NÃ∫∏w t@C≤ N°æ≤ N_≈‹¸>ºb<fi Ÿu y°∫u y∫u, ∫u
Ìubw°N°u* Ju¡ yÙw Fæ $$6$$ ∫F t∏Ì°<J¡fiÙ Fæ, oŸJu¡ _bdÕt∫ J¡tÔ°u* ≈≤ f®Ê°ıÙ Ju¡ FaŸ N°æ≤ Ÿ°≤Ÿ |¥t
≤Fu Fæ*, wÙ≤ Ju¡ Ω°fi°u* tu* tC¶∫-tC¶∫ Ìubyd <bZ°t Ôu ≤Fu Fæ* $$7$$ ∫u ∫t, ª∏B, o∏B, Ÿ¥∫Õ, N<Àfi,
ıÔ N°æ≤ b°∫C Ô°uJ¡≈°Ô Fæ*, o∏F°u*fiu N≈fiu „≤Ù≤ J¡∑ J¡°¿∏w Ÿu ª°≤°u* N°u≤ ÌÙ›w N<Àfi J¡∑ ≠b°Ô°Î≥ k¡æÔ°
≤•©Ù Fæ $$8$$ ∫C]°u* tu* „˜°˜°u* Ju¡ ≈®F°≤°u* Ÿu <ıŸJ¡° tC≥F ©CıÔ°∫° y∫° Fæ ÎuŸ° ∫F Îu≤°bw Fæ, oŸfiu
Ÿay®°t tu* NfiuJ¡ ÌæÃ∫°u* J¡°u N≈fiu Ì°aw°u* tu* <≈≤°u <Ì∫° S° $$9$$ ∫u ˚¥wÔ Ÿu N°J¡°„tu* w°≤u R¡≈ ffiu F…Î
<bt°fi Ÿu ªÔfiub°Ôu <Ÿ] Ô°uy Fæ, <ıfiJu¡ „≤Ù≤ N°æ≤ <bt°fi J¡∑ J¡°¿∏w∫°≥ Ÿaª≤d„ÙÔ ŸC∏Ì≤ ŸCbdÕt∫
ŸÙ ≈®wÙw F°u ≤FÙ Fæ* $$10$$ t∏Ì°≤ Ju¡ k¥¡Ô <ıfitu* Δ∫°›w Fæ*, ÎuŸÙ ∫u yay° ıÔ J¡∑ ÔF≤u*¡ Fæ, o∏F°u*fiu

ŸyÕ - 7]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

691

tu”≈bÕw Ju¡ ≈ÃS≤°u* ≈≤ ¸>J¡≤°fiu Ju¡ J¡°≤d ıÔ <faÌ…N°u* Ÿu Ìubw°N°u* J¡°u ˚≤ <Ì∫° Fæ $$11$$ ∫u o∏B Ju¡
fi∏Ìfibfi J¡∑ bÙ<S∫°≥ Fæ*, <y≤Ù F…oÕ t∏Ì°≤taı≤Ù Ju¡ yCh~>°u* Ÿu ∫u ≈ÙÔÙ F°u yoÕ Fæ* N°æ≤ NfiuJ¡ N›Ÿ≤°Î≥
ofitu* H¥Ô° H¥Ô ≤FÙ* Fæ* $$12$$ ª∏Bt° J¡∑ <J¡≤d°u* J¡∑ fi°o˘ N°fi∏Ì Ìufiub°Ôu „ÙwÔw° N°æ≤ t∏Ìw°
N°<Ì Ÿu ∫C•w, JC¡∏Ì N°ææ≤ t∏Ì°≤ Ju¡ tJ¡≤∏Ì Ÿu ŸCy¿∏@w ∫u ≈°¿≤ı°w Ju¡ b°∫C Fæ* $$13$$ k¥¡Ô°u*, Ju¡Ÿ≤°u*
N°æ≤ <Ft wS° tJ¡≤∏Ì Ju¡ J¡d°u* N°æ≤ b˜°u* J¡°u ŸCy¿∏@w J¡≤fiub°Ôu ≈≤°y°u* Ÿu ı°uu ÎJ¡ ÌqŸ≤u Ÿu ≈≤_≈≤
w°nfiR¡≈ Ÿay®°t Fæ,Ÿtu* N°Ÿ•w Ôw°N°u* N°æ≤ Nayfi°N°u* Ÿu Δ∫°›w ∫F fi∏Ìfibfi Fæ $$14$$ ŸC∏Ì≤
y°fi J¡∑ ºb<fi Ÿu N°fi∏Ì≈¥bÕJ¡ Ìub°ayfi°N°u* J¡°u fiª°fiub°Ôu bÙd° Ju¡ Ÿt°fi t@C≤ _b≤b°Ôu ∫u fi°≤Ì N°æ≤
wC‡f” M¡<T Fæ* $$15$$ ∫u NfiuJ¡ ≈C^∫°Ãt° ≈C”T Fæ*, ı°u <b<b@ ˚¥Td°u* Ÿu <b˚¥<Tw F°uJ¡≤ N°J¡°„ tau n
≤Fu <bt°fi°u* tu* ¿_Sw Fæ* $$16$$ tÌ Ÿu Ã≈∏fi J¡°tÌub Ÿu tW Nayb°ÔÙ ∫u Ìub°ayfi°Î≥ ıæŸu bfiÔw°Î≥ bfi
J¡∑ Ÿub° J¡≤wÙ Fæ* bæŸu FÙ Ìub≤°ı o∏B J¡∑ Ÿub° J¡≤ ≤FÙ Fæ* $$17$$ o∏BfiÙÔ t<d∫°≥ FÙ <ıfiJu¡ k¥¡Ô Fæ*,
<ª∏w°t<d∫°≥ <ıfiJu¡ J¡<Ô∫°u* Ju¡ yCh~>u Fæ* wS° ≈Ju¡ F…Î k¡Ô°u* Ju¡ yCh~>°u* Ÿu ÔÌu F…Î ∫u J¡v≈b¨s Fæ* $$18$$
∫F°≥ ≈≤ <Ÿ*F°Ÿfi ≈≤ <b≤°ıt°fi ofi Ìub≤°ı o∏B J¡°u, ı°u ÌqŸ≤u <`Ô°uJ¡∑ Ÿ®‹¸>° Ju¡ (f®Ê° Ju¡) wCv∫ Fæ*,
tæ* N<˚b°Ìfi J¡≤w° Fq≥ $$19$$ ∫F Ÿ°uªJ¡≤ fi „CJ®¡°ª°∫Õ fiu tfi Ÿu FÙ „ªÙ≈<w o∏B J¡°u N°J¡°„ tu*
¿_Sw ÌqŸ≤u tF<TÕ ˚¨yC Ju¡ wCv∫ N<˚b°Ìfi <J¡∫° $$20$$ wÌ…≈≤°∏w o∏B fiu <ŸaF°Ÿfi Ÿu ™>J¡≤ „CJ®¡°ª°∫Õ
J¡° N°Ì≤≈¥bÕJ¡ ≈¥ıfi <J¡∫° $ fiJ¡° F°S ≈J¡nJ¡≤ ∏Fu* N≈fiu ŸtÙ≈ tu* Ô°J¡≤ fæ™>°∫° $$21$$
Fu ZÙ„CJ®¡°ª°∫Õ, ∫F _byÕ N°≈Ju¡ „C˚°ytfi Ÿu @∏∫ F°uJ¡≤ ŸC„°u<˚w F°u ≤F° Fæ, Fu ≈®˚°u, N°≈
<ª≤J¡°Ô wJ¡ ∫F°≥ <fib°Ÿ J¡∑<ı∫u, - ∫°u* „CJ®¡°ª°∫Õ Ÿu o∏B fiu _byÕ tu* ≤Ffiu J¡° NfiC≤°u@ <J¡∫° $$22$$
wÌ…≈≤°∏w ŸC∏Ì≤ tC©J¡tÔb°Ôu ZÙ „CJ®¡°ª°∫ÕıÙ fiu bF°≥ ≈≤ fæ™>J¡≤ Ÿ°uÔF°u* J¡Ô°N°u* Ÿu ∫C•w <fitÕÔ
ª∏Bt° J¡∑ „°u˚° J¡°u F≤ <Ô∫° $$23$$ Ÿf Ìubb¨∏Ì°u* Ÿu N<˚b¿∏Ìw Îba Ìub≤°ı o∏B Ju¡ ŸtÙ≈ tu* fæ™u F…Î
ZÙ „CJ®¡°ª°∫Õ J¡°u <ª≤J¡°ÔwJ¡ ∫C•w Ÿ∏w°uT ≈®°›w F…N° N°æ≤ bu fi¨≈<w∫°u* tu* ŸbÕZu‹™> Ìub≤°ı o∏B Ju¡
≈C` N°<Ì Ju¡ wCv∫ Ô°ÔfiÙ∫ F…Î $$24$$

~>™>° ŸyÕ Ÿt°›w

Ÿ°wb°≥ ŸyÕ
_byÕ tu* „CJ®¡ J¡° ≈Cfi# N≈fiÙ <≈®∫° J¡°u Ìu©fi° N°æ≤ ≈≤_≈≤ Ju¡ ≈®ut°<@•∫ Ÿu Ì°ufi°u* J¡° Ÿayt F°ufi° $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu bß ZÙ≤°tª∏BıÙ, ≈¥b°uÕ•w tfi°u≤°≠∫ Ju¡ ≈®˚°b Ÿu „CJ®¡°ª°∫Õ ÌubÔ°uJ¡
tu* ≈F…≥ªJ¡≤ N≈fiu ≈C^∫≈®w°≈ Ÿu t≤d-Ì…#© Ju¡ <ffi° FÙ N≈fiu ≈®°•wfi ˚°b J¡°u („CJ®¡°ª°∫Õ J¡°u) ˚¥Ô
y∫u $$1$$ o∏B Ju¡ ŸtÙ≈ tu* ÎJ¡ tCF¥wÕ ˚≤ <bZ°t J¡≤ ZÙ „CJ®¡°ª°∫Õ _byÕ tu* ªÔfiub°Ôu Ìubw°N°u* Ÿu
ß°<Fw F°uJ¡≤ _byÕ tu* <bF°≤ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ™> ©nu F…Î $$2$$ _byÕ J¡∑ „°u˚° J¡°u N°æ≤ N≈fiÙ
ŸC∏Ì≤w° J¡°u ˜Ùıfi°u* J¡∑ NÃ∫∏w N˚Ù‹¸> ı°fiJ¡≤ ıæŸu Ÿ°≤Ÿ J¡t<ÔfiÙ J¡°u fu@fiu Ju¡ <ÔÎ ı°w° Fæ bæŸu
FÙ bu N›Ÿ≤°N°u* Ju¡ Ÿt¥F J¡°u Ìu©fiu Ju¡ <ÔÎ y∫u $$3$$ ZÙ „CJ®¡°ª°∫ÕıÙ fiu bfi Ju¡ tº∫ tu* ¿_Sw N°t®Ôw°
Ju¡ Ÿt°fi bF°≥ ≈≤ N›Ÿ≤°N°u* Ju¡ tº∫ tu* fæ™>Ù F…oÕ t¨yfi∫fiÙ Ÿ ≈¥bÕ‹¸> N›Ÿ≤° J¡°u Ìu©° $$4$$
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, bF N›Ÿ≤° ˚Ù ZÙ „CJ®¡°ª°∫Õ J¡°u Ìu©J¡≤ t°u<Fw F°u yoÕ N°æ≤ „CJ®¡°ª°∫Õ ˚Ù

692

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

_kC¡¿≤w F°u ≤Fu ªaªÔ F°b˚°bR¡≈Ù <bÔ°Ÿ°u* Ÿu Ÿ≤°f°u≤ N°J¡°≤b°ÔÙ ŸJ¡°u Ìu©J¡≤ t°u<Fw F°u yÎ $
ıæŸu ª°≥ÌfiÙ J¡°u Ìu©J¡≤ ª∏BJ¡°∏wt<d Ju¡ Ÿf Nb∫b yÔfiu Ôywu Fæ* bæŸu FÙ Ÿu Ìu©J¡≤ t°≤u ≈ŸÙfiu
Ju¡ „CJ®¡°ª°∫Õ Ju¡ Ÿf Nb∫b w≤ F°u y∫u $$5$$ ≈ŸÙfiu Ÿu Ÿ≤°f°u≤ „≤Ù≤ b°Ôu „CJ®¡°ª°∫ÕıÙ fiu Ÿ ŸC∏Ì≤
N›Ÿ≤° J¡°u ÎuŸu Ìu©°, ıæŸu <J¡ ª∏BJ¡°∏wt<d N°J¡°„ tu* „°u<˚w F°ufiub°ÔÙ „ÙwÔ ª°≥ÌfiÙ J¡°u Ìu©wÙ
Fæ $$6$$ ≤°<` tu* <b∫°uy F°ufiu Ju¡ ≈≤°∏w ≤°uÌfi J¡≤fiub°ÔÙ ªJ®¡b°J¡∑ ıæŸu ≈®°w#J¡°Ô tu* ªJ®¡b°J¡ π°≤°
Ìu©Ù ı°wÙ Fæ bæŸu FÙ „CJ®¡°ª°∫Õ Ju¡ ≈®<w NfiC≤•w bF ˚Ù „CJ®¡°ª°∫Õ Ÿu Ìu©Ù yoÕ $ NÃ∫∏w ≈®ut F°ufiu J¡u
J¡°≤d ŸJ¡∑ „°u˚° J¡° <™>J¡°fi° fi ≤F° $ ≈≤_≈≤ ÎJ¡ ÌqŸ≤u ≈≤ NfiC≤•w F…Î Ÿ¥∫Õ N°æ≤ J¡t<ÔfiÙ J¡∑
≈®°w#J¡°Ô tu* ı°u „°u˚° F°uwÙ Fæ, bFÙ fi Ì°ufi°u* J¡∑ FCoÕ $$7,8$$ ª¥≥<J¡ _byÕR¡≈ Ìu„ ŸaJ¡¿v≈w NSÕ J¡°u
Ìufiub°Ô° Fæ, NwÎb Ÿ‡≈¥dÕ Nay J¡°u <bb„ J¡≤Ju¡ ŸJu¡ π°≤° bF J¡°t Ju¡ <ÔÎ N<≈Õw F…oÕ $$9$$ ıæŸu
J¡t<ÔfiÙ Ju¡ ≈W°u* ≈≤ tu|°u* J¡∑ @°≤°Î≥ <y≤wÙ Fæ* bæŸu FÙ ŸJu¡ J¡°utÔ Nay°u ≈≤ J¡°t Ju¡ ÎJ¡-N°@ fiFÙ*
NfiuJ¡°u* f°d <y≤u $$10$$ J¡°tÌub Ÿu J¡¿‡≈w wS° ˚≥b≤ Ju¡ wCv∫ ªaªÔJa¡J¡d°u* Ÿu ∫C•w bF t∏Ì-t∏Ì
b°∫C Ÿu <FÔ°oÕ yoÕ ˚≥b≤°u* Ÿu Δ∫°›w taı≤Ù Ju¡ ŸÂ„ F…oÕ $$11$$ ıæŸu tÌ°u∏tW F°SÙ J¡t<ÔfiÙ J¡°u ≤°æ*Ì
±>°Ôw° Fæ bæŸu FÙ fiÙÔJ¡tÔ Ju¡ ŸÂ„ fi∫fib°ÔÙ wS° FaŸ N°æ≤ Ÿ°≤Ÿ Ju¡ Ÿt°fi ªÔfiub°ÔÙ Ÿ
ŸC∏Ì≤Ù J¡°u J¡°tÌub fiu s°u<˚w J¡≤ ±>°Ô° $$12$$ wÌfi∏w≤ Ÿk¡Ô ŸaJ¡v≈b°Ôu „CJ®¡°ª°∫Õ fiu Ÿ ŸC∏Ì≤Ù
J¡∑ bæŸÙ Ì„° Ìu©J¡≤ ıæŸu ”B ≈®Ô∫J¡°Ô tu* N∏@J¡°≤ J¡° ŸaJ¡v≈ J¡≤wu Fæ* bæŸu FÙ N∏@J¡°≤ J¡°
ŸaJ¡v≈ <J¡∫° $$13$$ ıæŸu ˚¥Ô°uJ¡ Ju¡ N∏@J¡°≤ Ÿu Ô°uJ¡°Ô°uJ¡ ≈bÕw J¡° w¸> ˚≤ ı°w° Fæ bæŸu FÙ „CJ®¡°ª°∫Õ
π°≤° ŸaJ¡¿v≈w N∏@J¡°≤ Ÿu _byÕ J¡° fi∏ÌfibfiR¡≈Ù ≈®Ìu„ ˚≤ y∫° $$14$$ Ô≠ı°R¡≈Ù N∏@J¡°≤ Ju¡
<ÔÎ Ÿ¥∫Õ_bR¡≈ ∫°fiÙ Ô≠ı°R¡≈Ù N∏@J¡°≤ J¡° <fib°≤d J¡≤fiub°ÔÙ •w N∏@J¡°≤ ≤°<„ Ju¡ fi∏Ìfibfi
tu* ˜Ù ≈C”T°u* Ju¡ ı°unu Ju¡ wCv∫ ¿_S≤w° J¡°u ≈®°›w F°ufiu ≈≤ wS° ŸJ¡∑ Ÿf Ÿ<©∫°u* Ju¡ Ÿ°∫aJ¡°Ô Ju¡
Ÿt∫ ˚¥Ô°uJ¡ tu* <ª<n∫°u* J¡∑ fi°o˘ Ÿ ≈®Ìu„ Ÿu N≈fiu-N≈fiu N<˚tw _S°fi°u* tu* ªÔu ı°fiu ≈≤ fnu-fnu
N°æ≤ ªaªÔ fiu`≈®°∏wb°ÔÙ wS° f»Ù-ª»Ù J¡°t≈Ùn°b°ÔÙ bF ıææŸu t∫¥≤Ù tu| Ju¡ ŸtÙ≈ ı°wÙ Fæ bæŸu FÙ
˚¨yC≈C` ZÙ„CJ®¡°ª°∫Õ Ju¡ ŸtÙ≈ tu* N°oÕ $$15-17$$ ıæŸu ZÙ<b‹dC ˚yb°fi sÙ≤Ÿ°y≤ tu* ≈®bu„ J¡≤wu Fæ*
bæŸu FÙ „C˚®˚bfi Ju¡ tº∫ tu* ¿_Sw Ÿıu-Ÿı°∫u ≈Ôay ≈≤ ˚°yÕb fiu ≈®bu„ <J¡∫° $$18$$ bF ŸC∏Ì≤Ù ˚Ù
˚¨yC≈C` Ju¡ F°S°u* J¡°u ≈J¡nJ¡≤ bF°≥ ≈≤ ≈®<b‹¸ >F…oÕ $ t°≤u Ô≠ı° Ju¡ fiwbÌfi bF ŸC∏Ì≤Ù Îu≤°bw Ju¡ ⁄Ì∫
tu* ÔyÙ F…oÕ ≈<μfiÙJu¡ Ÿt°fi ŸC„°u<˚w F…oÕ $$19$$ ≈®ut N°æ≤ _fiuF Ÿu Ÿ≤°f°u≤ b°dÙ Ÿu Ÿfiu ∫F t@C≤
bªfi J¡F° $ ŸJu¡ Ÿ t@C≤ bªfi tu* ≈®Ã∫uJ¡ Ns≤ N°fi∏Ì Ju¡ <bÔ°Ÿ Ÿu Δ∫°›w S° $$20$$
Fu ª∏BbÌfi, Ìu<©∫u, ∫F J¡°tÌub N≈fiu @fiCT J¡°u ≈¥dÕR¡≈ Ÿu w°fiJ¡≤ tCH NfÔ° J¡°u ≈„°u≈u„ tu*
±>°Ô ≤F° Fæ $$21$$ oŸ<ÔÎ Fu fi°S, N°≈ tu≤Ù ≤s° J¡∑<ı∫u $ tæ* NfÔ° Fq≥ N°æ≤ ÌÙfi Fq≥ $ N°≈ FÙ ∫F°≥ ≈≤
tu≤u „≤d Fæ* $ Fu Ÿ≠ıfi<„≤°utdu, ÌÙfi°u* J¡°u N°ÿb°Ÿfi Ìufi° Ÿhª¿≤` Ô°uy°u* J¡° b®w Fæ, ÎuŸ° N°≈
ı°<fi∫u $$22$$ Fu tF°twu, _fiuFÂ<‹¸> J¡°u fi ı°fifiub°Ôu t¥»ıfi FÙ NÃ∫<@J¡ ≈®Ù<w J¡∑ NbFuÔfi° J¡≤wu
Fæ*, ≤ŸI Ô°uy J¡Ì°<≈ ≈®Ù<w J¡∑ NbFuÔfi° fiFÙa J¡≤wu Fæ* $$23$$ Fu <≈®∫wt, ÎJ¡-ÌqŸ≤u ≈≤ NfiC≤•w F…Î
˜Ù-≈C”T°u* J¡° <bh~>uÌ, N≈≤°@ ydfi° N°<Ì J¡∑ „aJ¡° Ÿu ≤<Fw Ã≈∏fi F…N° ≈®ut, Nt¨w f≤Ÿ°fiub°Ôu
N°fi∏ÌÌ°∫J¡ ª∏Bt° Ÿu f»-ª» J¡≤ Fæ, <ıÔ°fiub°Ôu N°æ≤ N°fi∏Ì Ìufiub°Ôu ÎJ¡ Ì°u fiFÙ* Fı°≤°u*

ŸyÕ - 8]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

693

ª∏Bt°N°u* Ÿu ˚Ù <≈®∫wt J¡° ≈®ut f»°-ª»° ∫F ˚°b Fæ $$24$$ ∫F <`Ô°uJ¡∑ J¡° Îuÿb∫Õ <ªW J¡°u b柰
N°fi∏Ì fiFÙ* Ìuw° ı柰 <J¡ ≈FÔu-≈FÔ NfiCJ¨¡w F…Î <≈®∫wt°u* J¡° ≈≤_≈≤ N°fi∏Ì Ìufiub°Ô° ≈®ut ŸC©
Ìuw° Fæ $$25$$ Fu Ÿ‡t°fi J¡≤fiub°Ôu „CJ®¡°ª°∫ÕıÙ, ıæŸu ≤°<` tu* ª∏Bt° J¡∑ <J¡≤d°u* Ÿu Ÿa_≈¨‹¸> J¡t<ÔfiÙ
<bJ¡°Ÿ J¡°u ≈®°›w F°uwÙ Fæ bæŸu FÙ N°≈Ju¡ ª≤d°u* Ÿu _≈„Õ Ÿu ∫F tæ* N°ÿb°Ÿfi J¡°u ≈®°›w F…oÕ Fq≥ $$26$$ Fu
ŸC∏Ì≤, ıæŸu ª≈ÔªJ¡°u≤Ù ª∏Bt° J¡∑ <J¡≤d°u* Ju¡ ≤Ÿ≈°fi Ÿu ıÙ<bw ≤FwÙ Fæ bæŸu FÙ tæ* N°≈Ju¡ _≈„ÕR¡≈Ù
Nt¨w≈°fi Ÿu ıÙ<bw F°u ≤FÙ Fq≥ $$27$$ Fu ≈®°dfi°S, ª≤d°u* tu* ÔÙfi FqoÕ oŸ ˚®t≤Ù R¡≈ tu≤u F°SR¡≈Ù
≈vÔb°u* Ÿu N°<Ôayfi J¡≤ N°≈ tCHu _fiuF-Ì∫°R¡≈Ù Nt¨w Ÿu ˚≤u F…Î N≈fiu J¡tÔR¡≈Ù ⁄Ì∫ tu* @°≤d
J¡∑<ı∫u $$28$$ ∫F J¡FJ¡≤ J¡v≈b¨s J¡∑ taı≤Ù Ju¡ wCv∫ <ıŸJu¡ fi∫fiR¡≈Ù ˚≥b≤ tÌ Ÿu |¥t ≤Fu Su,
wS° k¥¡Ô°u* Ju¡ wCv∫ J¡°utÔ Nayb°ÔÙ „CJ®¡ Ju¡ bs_SÔ ≈≤ <y≤ yoÕ $$29$$ ıæŸu Ju¡Ÿ≤ Ÿu ≈ÙÔu F…Î b°∫C
Ÿu J¡¿‡≈w ≈<μfiÙ tu* ≈≤_≈≤ NfiC≤•w ˚≥b≤Ù N°æ≤ ˚≥b≤ ≈®bu„ J¡≤wu Fæ* bæŸu FÙ F°b˚°b N°<Ì <bÔ°Ÿ°u*
Ÿu N<@J¡ J¡°¿∏wb°Ôu bu ̇≈wÙ fi bfi_S<Ô∫°u* tu* ≈®<b‹¸> F…Î $$30$$

Ÿ°wb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

N°™>b°≥ ŸyÕ
_byÙÕ∫ <b<b@ ŸC©°u* Ju¡ ˚°uy Ju¡ Nfi∏w≤ ˚¥Ô°uJ¡ tu* N°∫u F…Î
„CJ®¡ J¡° b°Ÿfi°b„ NfiuJ¡ ı∏t°u* J¡° wS° w≈¿_bw° J¡° bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bß ZÙ ≤°tª∏BıÙ, oŸ ≈®J¡°≤ <ªW Ju¡ <bÔ°Ÿ Ÿu <ª≤J¡°Ô wJ¡ J¡¿v≈w
<≈®∫ ≈®d∫°u* Ÿu N›Ÿ≤° J¡° ŸC∏Ì≤ Ÿt°yt ZÙ „CJ®¡°ª°∫ÕıÙ J¡∑ tfi_wC<‹¸> Ju¡ <ÔÎ F…N° $$1$$ t∏Ì°≤ Ju¡
k¥¡Ô°u* J¡∑ t°Ô°N°u* Ÿu ÔÌÙ F…oÕ wS° Ìubw°N°u* Ju¡ ≈˚°uy ∫°uÀ∫ Nt¨w ∫° t<Ì≤° Ÿu t_w F…oÕ Ÿ N›Ÿ≤°
Ju¡ Ÿ°S ÌqŸ≤u <fitÕÔ ª∏Bt° Ju¡ wCv∫ •w „CJ®¡°ª°∫Õ fiu t∏Ì°<J¡fiÙ Ju¡ w¸>°u* ≈≤, <ıfitua tÌ°u∏tW FaŸ
˚®td J¡≤wu Su N°æ≤ Ÿ°ufiu Ju¡ J¡tÔ <©Ôu Su, ª°≤d N°æ≤ <J¡∏fi≤°u* Ju¡ Ÿ°S <bF°≤ <J¡∫° $$2,3$$ ª∏Bt°
J¡∑ J¡Ô°N°u* Ÿu <fi<tÕw „≤Ù≤b°Ôu Ìubw°N°u* Ju¡ Ÿ°S Ÿ <bÔ°ŸÙ fiu ≈°<≤ı°w J¡∑ Ôw°N°u* Ju¡ <fiJC¡aı°u* tu*
≤Ÿ°∫fi J¡° ≈°fi <J¡∫° $$4$$ H¥Ô° H¥Ôfiu Ju¡ <ÔÎ Δ∫y® F…oÕ <bΩ°@¿≤∫°u* Ju¡ Ÿ°S JC¡fu≤ Ju¡ tfi°uF≤ ªæ`≤S
fi°tJ¡ Ω°fi tau ÔÙÔ° Ju¡ <ÔÎ Ôw°N°u*Ÿu ffiu F…Î ŸC∏Ì≤ H¥Ôu Ÿu <ª≤J¡°Ô wJ¡ J®¡∑n° J¡∑ $$5$$ ıæŸu
t∏Ì≤°ªÔ ŸtCB tu* NbÔ°u±>fi J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ Ÿfiu ZÙ <„bıÙ Ju¡ ≈°TÕÌ°u* Ju¡ Ÿ°S fi∏Ìfibfi Ju¡ ÎJ¡
~>°u≤ Ÿu ÌqŸ≤u ~>°u≤ wJ¡ ©¥f ≈¿≤˚®td <J¡∫° $$6$$ fi¥wfi-fi¥wfi ŸCbdÕ J¡∑ Ôw°N°u* Ÿu Δ∫°›w ŸCtuR¡ ≈bÕw
J¡∑ fi<Ì∫°u* N°æ≤ ˚¥<t∫°u* tu* Ÿfiu oŸ ≈®J¡°≤ ˚®td <J¡∫° <ıŸ ≈®J¡°≤ <J¡ ∏tW F°SÙ J¡tÔ°u* Ÿu ˚≤u F…Î
w°Ô°f tu* ˚®td J¡≤wu Fæ* $$7$$ Ÿ <bÔ°ŸÙ fiu Ÿ N›Ÿ≤° Ju¡ Ÿ°S Jæ¡Ô°Ÿbfi Ju¡ JCa¡ı°u* tu* ZÙ<„bıÙ
Ju¡ t_wJ¡ ≈≤ <b≤°ıt°fi ª∏Bt° Ÿu ŸÌ° (J¨¡‹d≈s tu* ˚Ù) ª°≥ÌfiÙ ≤°wu* <„bıÙ Ju¡ yd°u* Ju¡ yÙw°u* Ju¡
Ÿ°S <fw°oÕ $$8$$ ZÙ „CJ®¡°ª°∫Õ fiu y∏@t°Ìfi ≈bÕw Ju¡ «¡≈≤ Ju¡ <„©≤°u* ≈≤ <bZ°t ÔuJ¡≤ Ÿ ŸC∏Ì≤Ù
J¡°u <Ÿ≤ Ÿu ÔuJ¡≤ ≈æ≤ wJ¡ ŸCbdÕ Ju¡ J¡tÔ°u* Ÿu <b˚¥<Tw <J¡∫° $$9$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, Ô°uJ¡°Ô°uJ¡ ≈bÕw
Ju¡ w¸>°u* Ju¡ N°Ÿ≈°Ÿ J¡∑ ˚¥<t∫°u* tu*, ı°u <b<b@ N°ÿª∫°u˘ Ÿu ˚≤≈¥≤ SÙ, F≥Ÿwu F…Î Ÿfiu Ÿ N›Ÿ≤° Ju¡
Ÿ°S J®¡∑n° J¡∑ $$10$$ t∏Ì≤°ªÔ Ju¡ tº∫bwÙÕ ıÔ≈®°∫ „ÙwÔ ≈®Ìu„°u* tu* Ÿfiu t¨y°u* Ju¡ Ÿ°S N≈fiu tfi

694

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

Ÿu J¡¿v≈w Ìubt¿∏Ì≤°u* tu* Ÿ°™> bT°u˘ wJ¡ <fib°Ÿ <J¡∫° $$11$$ ˜Ù Ju¡ Ÿ°S <fib°Ÿ J¡≤fiub°Ôu ZÙ „CJ®¡°ª°∫Õ
J¡° sÙ≤Ÿ°y≤ Ju¡ w¸>°u* tu* ÿbuwπÙ≈ Ju¡ Ô°uy°u* Ju¡ Ÿ°S N°@° ŸÃ∫∫Cy fÙw y∫° $$12$$ y∏@bÕfiy≤ Ju¡
Ω°fi°ua J¡∑ J®¡∑n°N°u* Ju¡ <fit°Õd Ÿu ÎJ¡t°` tfi°u≤S π°≤° Nfi∏w ŸaŸ°≤°u* J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡° ŸıÕfiF°≤ F°uJ¡≤
„CJ®¡ J¡°Ô J¡∑ Ÿtw° J¡°u ≈®°›w F…N° $$13$$
wÌfi∏w≤ ZÙ „CJ®¡°ª°∫Õ fiu Ÿ t¨yfi∫fiÙ Ju¡ Ÿ°S ≈Cfi# _byÕ tu* ŸC©≈¥bÕJ¡ N°™> ª°æJ¡<n∫°u* wJ¡
<fib°Ÿ <J¡∫° $$14$$ wÌ…≈≤°∏w _byÕ Ÿu ≈wfi Ju¡ _t≤d Ju¡ ˚∫ Ÿu <ıfiJ¡° <ÌΔ∫ „≤Ù≤ yÔ y∫° S°,
ÎuŸu ZÙ „CJ®¡°ª°∫Õ ≈C^∫s∫ Ÿu Ÿ ŸC∏Ì≤∑ Ju¡ FÙ Ÿ°S ˚¥<t ≈≤ <y≤ ≈nu $$15$$ <ıfiJu¡ Ÿf <ÌΔ∫ Nay≈®Ã∫ay J¡¸ >y∫u Su N°æ≤ <bt°fi, fi∏Ìfibfi wS° b˜, N°˚¥Td N°<Ì Ju¡ ≈˚°uy Ju¡ Ÿ°@fi <ıfiŸu ~>Ùfiu
y∫u Su Îba <ª∏w°y®_w ZÙ „CJ®¡°ª°∫Õ ∫C] tu* t°≤u y∫u ∫°u]° J¡∑ fi°o˘ fiÙªu <y≤ y∫u $$16$$ ÌÙ|Õ <ª∏w° Ju¡
Ÿ°S ˚¥t^±>Ô ≈≤ <y≤u F…Î fiJu¡ „≤Ù≤ Ju¡ <„Ô° Ju¡ «¡≈≤ <y≤u F…Î H≤fiu J¡∑ @°≤ Ju¡ Ÿt°fi Ÿ°æ ¸C>J¡nu F°u
y∫u $$17$$ fi Ì°ufi°u* Ju¡ ©^±>-©^±> F…Î Ì°u „≤Ù≤°u* Ju¡ <Ôay „≤Ù≤ Ì…#© Ÿu t<Ôfi F°uJ¡≤ <ıfiJu¡ |°u*ŸÔu
fi‹¸> F°u y∫u F°ua, ÎuŸu ≈¿s∫°u* Ju¡ wCv∫ N°J¡°„ tu* |¥tfiu Ôyu $$18$$ N°J¡°„ tu* bu Ì°u <Ôay „≤Ù≤ ª∏Bt°
J¡∑ ¿J¡≤d°u* tu* ≈®<b‹¸> >F…Î $ wÌfi∏w≤ wC≤∏w N°uŸ J¡∑ f¥≥Ì ffiJ¡≤ @°fi Ju¡ R¡≈ tu* ≈¿≤dw F°u y∫u $$19$$
≈Ju¡ F…Î fi @°fi°u* J¡°u Ì„°dÕ Ìu„ <fib°ŸÙ f®°Êd fiu ©°∫° $ bF „CJ®¡°ª°∫Õ bÙ∫Õ ffiJ¡≤ Ÿ f®°Êd J¡∑
˚°∫°Õ J¡° ≈C` F…N° $$20$$ f®°Êd Ju¡ |≤ ı∏t Ôufiu Ju¡ Nfi∏w≤ tC<fi∫°u* Ju¡ Ÿ°S Ÿay<w F°ufiu Ÿu |°u≤
w≈_∫° tu* ¿_Sw F…N° bF ≈C^∫b°fi ÎJ¡ t∏b∏w≤ wJ¡ tu”≈bÕw Ju¡ yFfi bfi tu* ≤F° $$21$$ bF°≥ ≈≤
ŸJ¡° „°≈b„ t¨yÙ ffiÙ F…oÕ Ÿ N›Ÿ≤° Ÿu fi≤°J¡°≤ ≈C` Ã≈∏fi F…N° $ ≈C` Ju¡ _fiuF Ÿu bF <k¡≤ ˚Ù
wC≤∏w NÃ∫∏w t°uF J¡°u ≈®°›w F°u y∫° $$22$$ tu≤u oŸ ≈C` Ju¡ @fi F°u, fnu Wt yCd F°u*, fnÙ N°∫C F°u
oŸ ≈®J¡°≤ ŸÌ° ffiÙ ≤Ffiub°ÔÙ <ª∏w°N°u* Ÿu Ÿfiu º∫°fi N°<Ì J¡∑ <fi‹™>° J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ <Ì∫° $$23$$
≈C` Ju¡ <ÔÎ ˚°uy°u* J¡∑ <ª∏w° Ÿu @tÕ Ju¡ <ª∏wfi Ÿu <btC© F°ufiu Ju¡ J¡°≤d sÙd°∫C F…Î ŸJ¡°u t¨Ã∫C fiu ÎuŸu
y®Ÿ° ıæŸu <J¡ Ÿ°≥≈ b°∫C J¡°u y®Ÿw° Fæ $$24$$ ÎJ¡t°` ˚°uy°u* J¡∑ <ª∏w° Ju¡ Ÿ°S ŸJu¡ ≈®°d≈©uR¡ nu
Su, NwÎb bF tBÌu„°<@≈<w J¡° ÔnJ¡° ffiJ¡≤ Ÿt∫ N°fiu ≈≤ tBÌu„ J¡° „°ŸJ¡ ffi° $$25$$
tBÌu„ tu* <ª≤J¡°Ô wJ¡ <fi‹J¡^¸>J¡ ≤°≠∫ J¡≤Ju¡ ıæŸu J¡tÔ <FtR¡≈Ù bı® J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ bæŸu FÙ bF
fC»°≈u J¡°u ≈®°›w F…N° $$26$$ w≈ J¡∑ b°Ÿfi° Ju¡ ∫°fiÙ b°fi≈®_S Ju¡ @tÕ<ª∏wfi Ju¡ Ÿ°S Ÿfiu bF ŸC∏Ì≤
tB≤°ı J¡° „≤Ù≤ ~>°un° S°, oŸ J¡°≤d bF w≈_bÙ J¡° ÔnJ¡° N°æ≤ _b∫a w≈_bÙ F…N° $$27$$ Fu
ZÙ≤°tıÙ, „°¿∏w N°<Ì Ÿu ≤°y N°<ÌŸ∏w°≈°u* J¡° <fi≤°Ÿ J¡≤ ªCJu¡ Ÿ tF°t<w w≈_bÙ fiu Ÿtay° fi°t
J¡∑ tF°fiÌÙ Ju¡ w¸> ≈≤ ≈F…≥ªJ¡≤ w≈_∫° J¡∑ $$28$$ bF ≈¥b°uÕ•w „CJ®¡°ª°∫Õ fi°fi° ≈®J¡°≤ J¡∑ b°Ÿfi°N°u* Ÿu
b°<Ÿw F°uJ¡≤ fi b°Ÿfi°N°u* Ju¡ NfiCŸ°≤ ≈®°›w F°ufiub°ÔÙ <b<b@ ı∏t Ì„°N°u* J¡°u ≈®°›w J¡≤, „≤Ù≤
≈≤‡≈≤°N°u* J¡° ˚ÔÙ˚°≥<w NfiC˚b J¡≤ ˚°À∫b„ ≈®°›w F…oÕ bæ≤°À∫ N°<Ì J¡∑ Ÿ°@fi Ÿ‡≈<W Ÿu Ÿtay°
fi°t J¡∑ fnÙ fiÌÙ Ju¡ ŸC∏Ì≤w¸> ≈≤ <bsu≈„¥∏∫ F°u, » b¨s Ju¡ Ÿt°fi ∫°fiÙ ~>uÌfi, ˚uÌfi N°<Ì Fı°≤°u*
<bsu≈ F°ufiu ≈≤ ˚Ù NªÔ ≤Ffiu b°Ôu b¨s Ju¡ wCv∫ ¿_Sw ≤F° $$29$$

N°™>b°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ŸyÕ - 9]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

695

fi°æb°≥ ŸyÕ
˚¨yC M¡<T Ju¡ ŸtÙ≈ tu* ¿_Sw t¨w≈®°∫ „CJ®¡ „≤Ù≤ Ju¡ ≈wfi N°æ≤ Ÿ¥©fiu J¡° bdÕfi $

ZÙb¿Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bß ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ ≈®J¡°≤ <≈w° Ju¡ N°yu tfi°u≤°≠∫°ua Ÿu J¡v≈fi° J¡≤
≤Fu ZÙ „CJ®¡°ª°∫Õ J¡° NfiuJ¡ bTÕ J¡° Ô‡f° Ÿt∫ fÙw y∫° $$1$$ oŸJu¡ Nfi∏w≤ N<@J¡ Ÿt∫ fÙwfiu Ju¡
J¡°≤d b°∫C N°æ≤ @¥≈ Ÿu ııÕ¿≤w F…N° „CJ®¡°ª°∫Õ J¡° „≤Ù≤, <ıŸJ¡∑ ın J¡¸> yoÕ F°u, ÎuŸu b¨s Ju¡ wCv∫,
≈¨<SbÙ ≈≤ <y≤ ≈n° $$2$$ ¿J¡∏wC ªaªÔ „≤Ù≤b°Ôu tfi fiu w°u ≈Cfi# ≈Cfi# N≈fiu Ÿu J¡¿v≈w _byÕytfi
N°<Ì-N°<Ì <b¿ª` @°≤°N°u* tu* ıæŸu NÃ∫∏w <b¿ª` bfiZu<d∫°u* tu* t¨y ˚®td J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ ˚®td
<J¡∫° $$3$$ ŸJu¡ tfi J¡°u, <ıŸfiu <b<b@ ˚°uy°u* J¡∑ J¡v≈fi°N°u* Ÿu ˚®td <J¡∫°, ı∏t-t≤d ≈≤‡≈≤°N°u*
J¡∑ J¡v≈fi° Ÿu ªJ®¡ tu* ≤•©u F…Î J¡∑ w≤F Δ∫°JC¡Ôw°≈¥bÕJ¡ ª°≤°u* N°u≤ «¡≈≤ fiÙªu ª•J¡≤ J¡°¸>°, Ÿtay°
fiÌÙ Ju¡ w¸> ≈≤ <bZ°¿∏w <tÔÙ $$4$$
„CJ®¡°ª°∫Õ N≈fiu „≤Ù≤ J¡∑ JC¡~> ˚Ù ≈≤b°F fi J¡≤ Nfi∏w b¨W°∏w°u* Ÿu ˚≤Ù F…oÕ tfi J¡∑ J¡v≈fi°t°`
F°ufiu Ju¡ J¡°≤d NÃ∫∏w J¡°utÔ wS° ∫F ŸÃ∫ Fæ, oŸ ˚®°¿∏wb„ ≈¥bÕ ÌuF Ju¡ <b_t≤d Ÿu NÃ∫∏w » Ÿ
ŸaŸ°≤ Ì„° J¡° NfiC˚b J¡≤wu ≤Fu $$5$$ Ÿ @Ùt°fi J¡° t∏Ì≤°ªÔ Ju¡ <„©≤ ≈≤ ¿_Sw bF _S¥Ô „≤Ù≤
w°≈ J¡∑ N<@J¡w° Ÿu Ÿ¥©J¡≤ f°F≤ Ju¡bÔ ªtÕ„uT ≤F° N°æ≤ ˚Ùw≤ Ju¡bÔ Fß>Ù FÙ Ÿtu* ≤F yoÕ $$6$$
bF „≤Ù≤ N<˚t°fi Ì…#© Ju¡ s∫ Ÿu ≈®°›w N°fi∏Ì Ju¡ J¡°≤d „≤Ù≤ Ju¡ <~>B°u* tu fF ≤Fu b°∫C Ÿu, f°≥Ÿ Ju¡
<~>B°u* tu* fF ≤Fu b°∫C J¡∑ budCºb<fi Ju¡ wCv∫ ŸÙÃJ¡°≤°u* Ÿu F…oÕ J¡°J¡ÔÙ Ÿu (tÙ™>Ù tFÙfi w°fi Ÿu) ÌuF J¡∑
ÎuŸÙ y<w F°uwÙ Fæ, ∫°ua ÌuF J¡∑ ªu‹¸>°N°u* J¡°u t°fi°u* y°w° S° $$7$$ bF „≤Ù≤ ŸaŸ°≤ ˚¥<t∫°u* tu* ˚°uy°„°R¡≈Ù
yâu tu* ≈¥b°uÕ•w ≤Ù<w Ÿu <y≤u F…Î fuª°≤u tfi J¡° Ÿku¡Ì tu|°u* Ju¡ ŸÂ„ Ÿku¡Ì Ì∏w≈a<•w Ÿu t°fi°u* ≈F°Ÿ
J¡≤w° S° $$8$$ bF „≤Ù≤ tC©t^±>ÔR¡≈Ù N≤^∫ tua ≈C≤°fiu Na@u JC¡N°u* Ju¡ wCv∫ fi°J¡, N°≥©, tC≥F N°<Ì
Ju¡ yâ°u* J¡∑ „°u˚° Ÿu ıyw J¡∑ _b°˚°<bJ¡ NŸBq≈w° J¡°u („¥∏∫w° J¡°u) <bbuJ¡∑ ≈C”T°u* Ju¡ ªtÕªsCN°u* Ju¡
Ÿ°tfiu Ì„°Õw° F…N°-Ÿ° ¿_Sw S° $$9$$ ≈FÔu Ÿ¥∫Õ Ÿaw°≈ Ÿu w≈°∫° y∫°, w°≈ Ÿu w≈fiu Ju¡ f°Ì bT°ÕM¡wC
J¡∑ t¥ŸÔ°@°≤ b¨<‹¸> Ÿu ŸÙ*ª° y∫° bF „≤Ù≤ t°fi°u* N≈fiu f∏@CR¡≈ ≈¥bÕ ≈¥bÕ „≤Ù≤°u* J¡∑ ≈≤‡≈≤° Ju¡ _t≤d
Ÿu Ã≈∏fi F…Î Ì…#© Ÿu ∫° N°fi∏Ì Ÿu f»fiub°Ôu f°‹≈ J¡°u ~>°unw° S° $$10$$
ª^±>°<Ôfi Ju¡ (wuı N°≥@Ù Ju¡) <bÔ°Ÿ Ÿu bfi˚¥<t∫°u* tu* o@≤-@≤ ÔC»J¡w° S° N°æ≤ bT°ÕM¡wC Ju¡
N°fiu ≈≤ b¨<‹¸> J¡∑ @°≤°N°u* Ju¡ <fi≈°w Ÿu w°<nw F°uw° S°, ≈bÕw J¡∑ fiÌÙ Ju¡ w¸> ≈≤ bT°ÕM¡wC Ju¡ H≤fiu Ju¡
wCv∫ yu” N°<Ì @°wCN°u* Ju¡ ≤ay Ÿu ≤ay° y∫° S°, N°≥@Ù Ÿu nÙ F…oÕ @¥<Ô Ÿu, ı°u ≈°≈ Ju¡ ŸÂ„ SÙ, bF
Ÿfi° S° $ Ÿ¥©u J¡°™> Ju¡ Ÿt°fi bF ªaªÔ S°, b°∫C fFfiu ≈≤ N°J¡°„ tu* ˚°≥ıfiu Ÿu Ã≈∏fi F…N° wÔb°≤
J¡° Ÿ° „ÆÌ J¡≤w° S°, wuı b°∫C J¡∑ Ÿ°≥∫-Ÿ°≥∫ Ÿu ˚≤u F…Î bfi tu* t°fi°u* bF w≈_∫° J¡≤w° S° $ bF
„CJ®¡°ª°∫Õ J¡° „≤Ù≤ ¸>u»° F°u y∫° S°, ŸJu¡ N°≥wR¡≈Ù w∏wC Ÿ¥© y∫u Su, bF ≈®°<d∫°u* J¡°u ±>≤°fiub°ÔÙ
˚ÙTd ºb<fi J¡≤w° S°, bF NÔ‚tÙ Ju¡ wCv∫ S°, N°F°≤ Ÿu „¥∏∫ S°, NwÎb ŸJu¡ ≈u¸> tu* Ju¡bÔ
ªtn° FÙ fª y∫° S° $$11-14$$ Ÿ ≈<b` N°Zt tu* ≤°y-πuT J¡∑ J¡FÙ* y∏@ ˚Ù fi SÙ N°æ≤ tF<TÕ
˚¨yCıÙ tF°w≈_bÙ Su, NwÎb „CJ®¡°ª°∫Õ Ju¡ „≤Ù≤ J¡°u t°aŸ°F°≤Ù ≈„C-≈<s∫°u* fiu fiFÙ* ©°∫° $$15$$

696

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

„CJ®¡°ª°∫Õ J¡° <ªW, <ıŸfiu <J¡ ∫t N°æ≤ <fi∫t°u* Ÿu N≈fiÙ „≤Ù≤∫<‹¸> J¡°u J¨¡„ ffi° ±>°Ô° S°,
w≈_∫° J¡≤w° S° N°æ≤ fiJ¡° bF ≈¥bÕ„≤Ù≤, <ıŸJu¡ ”<@≤ J¡°u b°∫C fiu ŸC©° <Ì∫° S°, fnÙ-fnÙ
<„Ô°N°u*¡≈≤ <ª≤ J¡°Ô wJ¡ f≤°f≤ ÔC»J¡w° ≤F° $$16$$

fi°æb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ÌŸb°≥ ŸyÕ
≈C` J¡° „≤Ù≤ Ìu©fiu Ÿu ˚¨yCıÙ J¡° J¡°ÔJu¡ ≈®<w J®¡°u@ wS°
J¡°Ô J¡° N°Ãt<bΩ° Ÿu ˚¨yCıÙ J¡°u f°u<@w J¡≤fi° $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bß ZÙ≤°tª∏BıÙ, wÌfi∏w≤ Ìubw°N°u* Ju¡ Fı°≤ bTÕ fÙwfiu ≈≤ ˚yb°fi
˚¨yCıÙ ˚yb°fi J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ J¡≤°fiub°ÔÙ Ÿt°<@ Ÿu ™>u $$1$$ ∏F°u*fiu <bfi∫ Ÿu Nbfiw, ŸæJ¡n°u*
ŸÌgyCd°u* Ju¡ N°J¡°≤, t¥<wÕt°fi ≈C^∫Ju¡ ŸÂ„ ≈C` ZÙ „CJ®¡ J¡°u N≈fiu N°yu fiFÙ* Ìu©° <J¡∏wC ∏F°u*fiu ≈C` Ju¡
fÌÔu N≈fiu N°yu ÌuF@°≤Ù Ì…˚°ÕÀ∫ Ju¡ ŸÂ„ wS° t¥<wÕt°fi Ì°<≤B§ Ju¡ wCv∫ „CJ®¡°ª°∫Õ J¡° Ju¡bÔ tF°fi
ÌuF≈aı≤ („b) Ìu©° $$2,3$$
•w fi≤ J¡aJ¡°Ô J¡° FÙ bdÕfi J¡≤wu Fæ* $
@¥≈ Ÿu ŸJ¡° „≤Ù≤ Ÿ¥© J¡≤ J¡°≥¸>° F°u y∫° S°, ŸJu¡ ªtnu Ju¡ ~>uÌ°u* tau wÙw≤ kC¡ÌJ¡ ≤Fu Su,
Ì≤R¡≈Ù yCF° J¡∑, <ıŸJ¡∑ N°≥wu* Ÿ¥© yoÕ SÙ, ~>°∫° tu* tu*i>J¡ N°≤°t J¡≤ ≤Fu Su, N°≥©°u* Ju¡ yâ°u* tu*
fi∫u-fi∫u J¡∑nu Ÿ¸>u Su, fhªu Ìufiu Ÿu fiJ¡∑ Ÿa¶∫° J¡FÙ* N<@J¡ f»> yoÕ SÙ N°æu≤ ≈ŸÔÙR¡≈Ù <≈*ınu tu*
tJ¡<n∫°u* Ju¡ ÌÔ Ju¡ ÌÔ yC≥Su Su $$4,5$$ bF J¡aJ¡°Ô bT°Õ J¡∑ @°≤°N°u* Ÿu @°uoÕ FCoÕ N≥wnÙ Ÿu N°æ≤ ©¥f
Ÿ¥©Ù F…oÕ F<ß>∫°u* J¡∑ t°Ô° Ÿu ˚Ô° N°æ≤ fC≤° k¡Ô Ìufiub°ÔÙ ≈¥bÕ J¡°Ô J¡∑ ˚°uyb°Ÿfi° J¡° NfiCJ¡≤d
J¡≤w° S° Îba Ÿku¡Ì, <ªJ¡fiu wS° ª∏Bt° Ju¡ Ÿt°fi ≈®J¡°„t°fi <Ÿ≤R¡≈Ù |nuu Ÿu J¡≈¥≤ Ÿu <Ô›w <„b<Ôay
Ju¡ <Ÿ≤ J¡∑ „°u˚° J¡° NfiCJ¡≤d J¡≤w° S° $$6,7$$ bF ŸÙ@Ù yÌÕfi Ÿu, <ıŸJ¡∑ fiŸu* Ÿ¥© yoÕ SÙ, ÎJ¡
t°` FßÙ „uT ≤F yoÕ SÙ Îba ı°u b°Ÿfi° Ÿu Δ∫°›w N°Ãt° J¡° NfiCŸ≤d Ÿ° J¡≤ ≤FÙ SÙ, N≈fiu N°J¡°≤
J¡°u «≥¡ª° J¡≤ ≤F° S° $$8$$ bF J¡tÔ J¡∑ ın Ju¡ wCv∫ Ÿku¡Ì fi°<ŸJ¡° Ju¡ Ny®˚°y J¡∑ ~>°u¸>Ù Fß>Ù Ÿu,
<ıŸJ¡° <J¡ b¨<‹¸> @°≤°N°u* Ÿu t°aŸ <y≤ y∫° S°, tC≥F tu* ŸÙt° ı°fifiu¡ Ju¡ <ÔÎ y°nu F…Î ≈ÃS≤ N°<Ì Ju¡
N°J¡°≤ J¡°u @°≤d J¡≤w° S° $$9$$ bF Ja¡J¡°Ô «≥¡ªÙ yÌÕfi Ÿu, <ıŸfiu ŸJu¡ tC≥F J¡°u «≥¡ª° <J¡∫° S°,
t°fi°u* N°J¡°„ tu* ™>u F…Î ≈®°d≈©u”N°ua J¡°u Ìu© ≤F° S° $$10$$ ÌÙ|Õ ≈≤Ô°uJ¡t°yÕ Ju¡ ≈¿≤Zt Ÿu Ÿu ˚∫
S°, NwÎb k¥¡Ô J¡≤ ÌCyfiu F…Î N°™> Nay°u* Ÿu ı°≥|, |C¸> fi°u*, f°F…Ì^±>°u* N°æ≤ ”N°u* Ÿu N°™> <Ì„°N°u* Ju¡
≈®<w ≈®_S°fi J¡≤w° FCN° Ÿ° bF ¿_Sw S° $ ˚°b ∫F <J¡ fiŸu ≈¨SJg¡ F°uJ¡≤ bF ˚°yfi° ª°Fw° S° $$11$$
NÃ∫∏w ¿≤•w, Ÿ¥©u F…Î Îba ªtn° FÙ <ıŸtu* „uT Fæ, ÎuŸu Ì≤ Ÿu NI°fiÙ Ju¡ ⁄Ì∫ J¡∑ „¥∏∫w° J¡°u
t°fi°u* bF Ì„°Õ ≤F° S° $$12$$ N≈fiu Ì…#©R¡≈Ù F°SÙ Ju¡ f∏@fi_w‡˚ Ju¡ wCv∫ Ÿ Ÿ¥©u F…Î J¡aJ¡°Ô J¡°u
Ìu©J¡≤ ≈¥b°Õ≈≤ J¡° <bª°≤ fi J¡≤wu F…Î ˚¨yC ™> ©nu F…Î $$13$$ wÌfi∏w≤ ≈C` Ju¡ Ja¡J¡°Ô J¡°u Ìu©wu FÙ
˚¨yC Ju¡ tfi tu* wC≤∏w ∫F <bwJÕ¡ Ã≈∏fi F…N° <J¡ •∫° tu≤u ÔnJu¡ Ju¡ ≈®°d ≈©uR¡ <ª≤J¡°Ô Ÿu n y∫u
Fæ* ! $$14$$ Nbÿ∫‡˚°bÙ b_wC J¡° <bª°≤ fi J¡≤ ≤Fu tF<TÕ ˚¨yC J¡°u ≈C` J¡°u t≤° Ìu©J¡≤ wC≤∏w J¡°Ô Ju¡

ŸyÕ - 10]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

697

≈®<w fn° yC_Ÿ° N°∫° $$15$$
Fu J®¥¡≤ J¡°Ô, NJ¡°Ô tu* FÙ wCtfiu tu≤u ≈C` J¡°u •∫°ua t°≤° ? ∫°u* JC¡<≈w F…Î ˚yb°fi ˚¨yC J¡°Ô J¡°u „°≈
Ìufiu Ju¡ <ÔÎ wæ∫°≤ F…Î $$16$$ tC<fiıÙ Ju¡ „°≈ Ìufiu Ju¡ <ÔÎ Ωw F°ufiu ≈≤ Ô°uy°u* J¡°u J¡b<Ôw J¡≤fiub°Ô°
R¡≈≤<Fw ˚Ù ∫F J¡°Ô N°<@˚°æ<wJ¡ „≤Ù≤ @°≤d J¡≤ tC<fiıÙ Ju¡ ≈°Ÿ N°∫° $$17$$ ŸJ¡∑ „°u˚° NÌg˚Cw
SÙ, ŸJu¡ F°S tu* ©±>gy N°æ≤ ≈°„ S°, bF JC¡^±>Ô°u* Ÿu <b˚¥<Tw S° N°æ≤ J¡bª ≈Ffiu S° $ ≈®Ã∫uJ¡ N°u≤
ŸJ¡∑ ~># ˚Cı°Î≥ (f°≤F t°ŸR¡≈ f°≤F ˚Cı°Î≥) SÙ, ~># (M¡wCR¡≈Ù) tC© Su, N≈fiÙ fnÙ ˚°≤Ù <J*¡J¡≤°u*
J¡∑ Ÿufi° Ÿu bF <|≤° S° $ Ÿ Ÿt∫ ŸJu¡ „≤Ù≤ Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ N°æ≤ ª°≤°u* N°u≤ kæ¡Ô ≤FÙ ≠b°Ô°N°u* Ÿu
k¥¡Ôu F…Î ≈Ô°„ Ju¡ b¨s°u* Ÿu ≈¥dÕ ≈bÕw J¡∑ „°u˚° J¡°u N°J¡°„ @°≤d J¡≤w° S° $ ŸJu¡ F°Stu* ¿_Sw <`„¥Ô
Ju¡ <„©≤°u* Ÿu f°F≤ <fiJ¡Ô ≤FÙ N<Àfi J¡∑ ≠b°Ô°N°u* Ÿu, ı°u ŸCbdÕ Ju¡ JC¡^±>Ô°u* Ju¡ wCv∫ ≈®wÙw F°uwÙ SÙ,
ÌŸ°u* <Ì„°Î≥ ŸC„°u<˚w F…oÕ $$18-20$$ ŸJu¡ wuı ÿb°Ÿb°∫C Ÿu <~>∏fi-<˚∏fi <„©≤b°Ôu F…Î ≈bÕw H¥Ôu
tu* fæ™>u F…Î J¡∑ w≤F o@≤-@≤ H¥Ôwu N°æ≤ ª•J¡≤ J¡°¸>J¡≤ <y≤ ≈nwu Su $$21$$ ŸJu¡ wÔb°≤ Ju¡ t^±>Ô
J¡∑ ªtJ¡ Ÿu J¡°Ô° F…N° Ÿ¥∫Õ J¡° ≈®¿w<f‡f ≈®Ô∫J¡°Ô tu* ıÔu F…Î ıyw Ju¡ @CÎ≥ Ÿu Δ∫°JC¡Ô F…N° Ÿ° t°Ô¥t
≈nw° S° $$22$$ Fu tF°f°F°u ZÙ≤°tª∏BıÙ, bF J¡°Ô JC¡<≈w FCÎ ˚¨yCıÙ Ju¡ ≈°Ÿ N°J¡≤ ≈®Ô∫J¡°Ô tu*
sCÆ@ F…Î ŸtCB Ju¡ wCv∫ ya˚Ù≤ _b≤Ÿu „°¿∏w≈¥bÕJ¡ fiŸu f°uÔ° $$23$$ Fu tC<fiıÙ, Ô°uJ¡ J¡∑ t∫°ÕÌ° J¡°u
ı°fifiub°Ôu Îba ≈¥b°Õ≈≤ Δ∫bF°≤°u* J¡°u Ìu©u F…Î Wt Ô°uy ÌqŸ≤u Ÿu N≈≤°@ F°ufiu ≈≤ ˚Ù t°uF J¡°u ≈®°›w fiFÙ*
F°uwu $ N≈≤°@R¡≈ FuwC Ju¡ fi ≤Ffiu ≈≤ w°u J¡Ffi° J¡∑ •∫° Fæ ? $$24$$ ˚ybfig, N°≈ tF°w≈_bÙ f®°Êd
Fæ* $ Ft <fi∫t J¡° ≈°Ôfi J¡≤fiub°Ôu Fæ*, Fu Ÿ°@°u, N°≈ ≈¥≠∫ Fæ*, oŸ<ÔÎ Ft N°≈J¡∑ ≈¥ı° J¡≤wu Fæ* $ „°≈
Ju¡ ˚∫ N°<Ì Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ oh~>° Ÿu Ft N°≈J¡∑ ≈¥ı° fiFÙ* J¡≤wu $$25$$ Fu fC<]≤<Fw ú tC<fiıÙ, N°≈
w≈ J¡° fi°„ fi J¡∑<ı∫u $ ı°u tæ* ≈®Ô∫J¡°ÔR¡≈Ù tF°¿Àfi∫°u* Ÿu ˚Ù fiFÙ* ıÔ°∫° y∫°, ŸJ¡°u N°≈ N≈fiu
„°≈ Ÿu •∫° ıÔ°∫u*yu ? $$26$$ Ftfiu ŸaŸ°≤ J¡∑ ≈a<•w∫°u* J¡∑ ≈a<•w∫°u≥ <fiyÔ ±>°ÔÙ Fæ*, J¡≤°un°u* ”B ªf°
±>°Ôu Fæ*, ÎJ¡ fiFÙ*, Fı°≤°u* <b‹dCN°u* J¡°u y®Ÿ ±>°Ô° Fæ $ Fu tC<fiıÙ, <J¡Ÿ <bT∫ tu* Ft ŸtSÕ fiFÙ* Fæ* ? Ÿu
ı≤° Ì°F≤dR¡≈ Ÿu ≈¿_Sw w°u J¡∑<ı∫u $$27$$ Fu f®Êfig, Ft Ô°uy ˚°u•w° Fæ* N°æ≤ N°≈ Ô°uy Ft°≤u
˚°uıfi Fæ*, ∫F _b°˚°<bJ¡ t∫°ÕÌ° Fæ $ oh~>°, πuT N°<Ì <J¡ŸÙ N∏∫ <fi<tW Ÿu Ft Ô°uy°u* J¡° ∫F ˚°uÀ∫˚°u•w¨Ãb Δ∫bF°≤ fiFÙ* Fæ $$28$$ N<Àfi N≈fiu-N°≈ «¡≈≤ J¡∑ N°u≤ ªÔwÙ Fæ ıÔ _b˚°bw# fiÙªu J¡∑ N°u≤
fFw° Fæ, ˚°uıfi _b˚°bw# ˚°u•w° Ju¡ ≈°Ÿ N°w° Fæ N°æ≤ <bfi°„J¡°Ô ˚Ù <ıwfiu ı∏∫ ≈Ì°SÕ Fæ* fiJu¡
≈°Ÿ _b˚°bw# N°w° Fæ $$29$$
∫<Ì J¡°uoÕ ≈®ÿfi J¡≤u <J¡ N°≈J¡Ù ∫F ŸbÕ˚°u•w¨w° J¡F°≥ Ÿu N°oÕ N°æ≤ N°≈J¡° •∫° _bR¡≈ Fæ w°u Ÿ
≈≤ J¡Fwu Fæ* $
∫F t¥w°Õt¥wÕ ıyw ≈≤t°Ãt°R¡≈ tu≤° ∫°u* ˚°u≠∫R¡≈ Ÿu FÙ N≈fiu tu* J¡¿v≈w R¡≈ Fæ, •∫°u*<J¡ ≈≤t°Ãt°
N≈fiu tu* _b∫a FÙ ıywR¡≈ Ÿu <bJ¡°Ÿ J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ, Nw# _b∫a FÙ oŸJ¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤w° Fæ, ∫F
˚°b°SÕ Fæ $$30$$
∫F ˚Ù N°æ≈<fiTÌΔ∫bF°≤ Â<‹¸> Ÿu J¡F° Fæ, ≈≤t°SÕÂ<‹¸> Ÿu w°u J¡Fwu Fæ* $
ú fC<] Ju¡ I°fi Ÿu f°<@w F°ufiu Ju¡ J¡°≤d Fu NfC]u ∫°fiÙ Fu N<bΩt°fi fC]u ∫°u* tC<fi J¡∑ ≈®„aŸ° FÙ J¡∑ Fæ $

698

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

J¡Ô*J¡≤<Fw Â<‹¸> Ÿu (≈≤t°SǪ̃<‹¸> Ÿu) fi w°u ∫F°≥ J¡°uoÕ J¡w°Õ Fæ N°æ≤ fi J¡°uoÕ ˚°u•w° Fæ, <J¡∏wC
J¡Ô*J¡¡∫C•w Â<‹¸> Ÿu (J¡tÕJ¡°¿^±>∫°u* J¡∑ Â<‹¸> Ÿu) ∫F°≥ ≈≤ fF…w Ÿu J¡w°Õ Fæ* $$31$$ Fu f®Êfig, J¡wÕ¨Ãb
N°æ≤ NJ¡w¨ÕÃb NŸ‡∫yg Â<‹¸> ≈C”T Ÿu Ju¡bÔ J¡¿v≈w Fæ* $ N°≈J¡°u w°u w[bŸ°s°ÃJ¡°≤ F°u ªCJ¡° Fæ $
N°≈J¡∑ Â<‹¸> tu* J¡wÕ¨Ãb N°æ≤ NJ¡w¨ÕÃb Fæ* FÙ fiFÙ* $$32$$
'fi J¡w¨ÕÃba fi J¡t°Õ<d Ô°uJ¡_∫ Ÿ¨ı<w ≈®˚C#"(˚yb°fi tfiC‹∫°u* Ju¡ J¡w¨ÕÃb N°æ≤ „C˚°„C˚ J¡t°u˘ J¡∑
Ÿ¨<‹¸> fiFÙ* J¡≤wu Fæ*) oÃ∫°<Ì ˚yb°fi π°≤° ≈®Ì<„Õw ≈s J¡° NbÔ‡ffi J¡≤Ju¡ J¡Fwu Fæ* $
<b<b@ b¨s°u* tu* ≤ay-<f≤ayu k¥¡Ô°u* J¡∑ w≤F ofi ˚Cbfi°u* tu* ≈®°dÙ _b∫a N°wu Fæ* N°æ≤ ı°wu Fæ* $ oŸ <bT∫
tu* J¡w°Õ N°<Ì „ÆÌ°u* Ÿu J¡°Ô FÙ J¡<v≈w F°uw° Fæ $$33$$ ıæŸu ıÔ tu* ≈®<w<f¿‡fw ª∏Bt° Ju¡ ªÔfi tu*
J¡w¨Õw° N°æ≤ NJ¡w¨Õw° ≈≤t°SÕ Â<‹¸> Ÿu ŸJ¡° N˚°b F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ŸÃ∫ fiFÙ* Fæ* N°æ≤ Δ∫bF°≤Â<‹¸> Ÿu
Ÿab°Ì F°ufiu Ju¡ J¡°≤d bu NŸÃ∫ ˚Ù fiFÙ* Fæ* bæŸu FÙ Ÿ¨<‹¸>∫°u* tu* J¡°ÔR¡≈ ≈≤t°Ãt° Ju¡ J¡w¨ÕÃb N°æ≤ NJ¡w¨ÕÃb
≈≤t°SǪ̃<‹¸> Ÿu Ÿ¨<‹¸> J¡° N˚°b F°ufiu Ÿu ŸÃ∫ fiFÙa Fæ* N°æ≤ Δ∫bF°≤ Â<‹¸> Ÿu NŸÃ∫ ˚Ù fiFÙ* Fæ* $$34$$
ıæŸu Ìq<Tw Â<‹¸>b°Ô° ≈C”T ≤_ŸÙ tu* Ÿ≈ÕÃb J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ tfi fiu <tØ∫°˚®t tu* J¡w¨ÕÃb
N°æ≤ NJ¡w¨ÕÃb R¡≈ J¡v≈fi° J¡≤ ≤•©Ù Fæ $$35$$ Fu tC<fiıÙ, ≈¥b°uÕ•w ≤Ù<w Ÿu tu≤u N≈≤°@ J¡° Ÿa˚b fi
F°ufiu Ÿu N°≈ Δ∫°JC¡Ô F°uJ¡≤ J¡°u≈ fi J¡∑<ı∫u $ N°≈<W∫°u* J¡° ÎuŸ° FÙ J®¡t Fæ $ ı°u ı柰 Fæ bF b柰 F°uJ¡≤
FÙ ≤Fuy°, oŸu N°≈ ŸÃ∫ Ÿt<H∫u $$36$$
≤°y, N<˚t°fi N°<Ì Ju¡ J¡°≤d ∫<Ì tæ*fiu N°≈Ju¡ ≈C` J¡° <bfi°„ <J¡∫° F°uw° w°u bæŸÙ ¿_S<w tu*
tCHtu* N≈≤°<@w° F°u ŸJ¡wÙ SÙ, ≈≤ bu tCHtu* Fæ* FÙ fiFÙ*, ÎuŸ° J¡Fwu Faæ $
Fu ≈¥≠∫, ˚®°¿∏w Ÿu J¡¿v≈w ¶∫°<w, ≈¥ı° N°<Ì tu* NfiC≤°y ≤©fiub°Ôu Ft Ô°uuy fiFÙ* Fæ* N°æ≤ fi
N<˚t°fi Ju¡ FÙ b„Ù˚¥w Fæ* $ N°≈Ju¡ ŸtÙ≈ tu* Ft°≤° N°ytfi ˚Ù N°≈Ju¡ J®¡°u@ Ju¡ ˚∫ Ÿu fiFÙ* F…N° Fæ
<J¡∏wC w≈¿_b∫°u* J¡° Ÿ‡t°fi J¡≤fi° ª°<FÎ oŸ <fi∫t Ju¡ J¡°≤d FÙ FCN° Fæ, Fu w°w, Ft _b∫a ˚Ù N≈fiu
b„ tu* fiFÙ* Fæ* Ju¡bÔ <fi∫<w Ju¡ b„tu* ¿_Sw Fæ* $$37$$
tu≤Ù <fi∫<w J¡∑ b„b<wÕw° <ªw Fæ, •∫°u*<J¡ Ÿf ≈®°I ≈C”T ŸJ¡° NfiCŸ≤d J¡≤wu Fæ* N°æ≤
N°≈J¡°u J®¡°u@, N<˚t°fi N°æ≤ NI°fi J¡° b„bwÙÕ F°ufi° <ªw fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
Ÿf ≈®°I ≈C”T ıyw J¡∑ t∫°ÕÌ° Ju¡ ≈°ÔJ¡ oÕÿb≤ J¡∑ oh~>°R¡≈ tF°<fi∫<w Ju¡ fÔ Ÿu N°∏w≤
≈®J¨¡wΔ∫bF°≤uh~>°R¡≈ <fi∫<w J¡° NfiCbwÕfi J¡≤wu Fæ*, N<˚t°fiR¡≈ tF°wt J¡° NfiCbwÕfi fiFÙ*
J¡≤wu $$38$$ Δ∫bF°≤ªwC≤ ≈C”T°u* J¡°u N≈fiÙ-N≈fiÙ <ªw t∫°ÕÌ° J¡° Nbÿ∫ ≈°Ôfi J¡≤fi° ª°<F∫u $
N°≈ wt°ub¨<W J¡° NbÔ‡ffi J¡≤Ju¡ J¡Ì°<≈ ŸJ¡° fi°„ fi J¡∑<ı∫u $$39$$ N°≈J¡∑ bF I°fit∫Ù Â<‹¸>
J¡F°≥, bF tF[b J¡F°≥, bF @æ∫Õ J¡F°≥ ? Ÿf ≈®°I ≈C”T°u* Ju¡ ≈¿≤<ªw t°yÕ tu* ˚Ù N°≈ N∏@u J¡∑ fi°o˘ •∫°u*
t°uF tu* ≈nu Fæ ? $$40$$ Fu tC<fiıÙ, N≈fiu J¡tÕ Ju¡ k¡Ô J¡∑ ≈¿≤d°tR¡≈ Ì„° J¡° <bª°≤ fi J¡≤J¡u Fu
ŸbÕI, t¥©Õ J¡∑ fi°o˘ N°≈ tCHu Δ∫SÕ „°≈ Ìufi° ª°Fwu Fæ* $$41$$ Fu tC<fiıÙ, N°≈ •∫° fiFÙ* ı°fiwu Fæ* <J¡
∫F°≥ ≈≤ Ÿf ≈®°<d∫°u* Ju¡ Ì°u ≈®J¡°≤ Ju¡ „≤Ù≤ F°uwu Fæ* $ fitu* Ÿu ÎJ¡ _S¥Ô „≤Ù≤ Fæ N°æ≤ ÌqŸ≤° tfifi°tJ¡
Ÿ¥‚t „≤Ù≤ Fæ $$42$$ fitu*Ÿu ÌuF NÃ∫∏w ın N°æ≤ S°unu Ÿu ˚Ù <fi<tW Ÿu fi‹¸> F°ufiub°Ô° Fæ Îba tfi
t°us wJ¡ ¿_S≤ ≤Ffiub°Ô° N°æ≤ ≈®°<w˚°<ŸJ¡ Fæ $ bFÙ N°≈J¡° tfiR¡≈ Ÿ¥‚t „≤Ù≤ J®¡°u@ N°<ÌŸu ≈Ù<nw

ŸyÕ - 10]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

699

F°u ≤F° Fæ $$43$$ Fu Ÿ≠ıfi<„≤°utdu, ıæŸu N<˚t°fi Ÿu JC¡~> J¡≤ ≤Fu ªwC≤ Ÿ°≤<S π°≤° ≤S ªÔ°∫°
ı°w° Fæ bæŸæ FÙ N<˚t°fi Ÿu "oŸ ≈®J¡°≤ J¡°' ∫°u* <b„uTR¡≈ ı°u fiFÙ* J¡F° ı° ŸJ¡w°, ÎuŸu N°U∫∏w≤
Δ∫°≈°≤ J¡°u J¡≤ ≤Fu tfi π°≤° ∫F „≤Ù≤ ªÔ°∫° ı°w° Fæ $ ıæŸu fhª° J¡hªu <t\>Ù Ju¡ <©Ô°æfiu J¡°u, ı°u
<bΩt°fi fiFÙ* Fæ, ffi°w° Fæ N°æ≤ ≈FÔu Ÿu ffiu F…Î J¡° fi°„ J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ ∫F tfi NŸwg (N<bΩt°fi)
ÌuF J¡° ŸaJ¡v≈ J¡≤w° Fæ N°æ≤ ≈¥bÕ <bΩt°fi ÌuF J¡° fi°„ J¡≤w° Fæ $$44,45$$ oŸ Ô°uJ¡ tu* <ªW FÙ ≈C”T
Fæ ŸJ¡° <J¡∫° F…N° FÙ J¨¡w J¡F° ı°w° Fæ $ bF <ªW NŸwg ŸaJ¡v≈R¡≈ J¡v≈fi° Ÿu f] Fæ $ J¡v≈fi° J¡°
<bfi°„ F°ufiu ≈≤ <btC•w F°u ı°w° Fæ $ tfi J¡∑ ÌuF J¡v≈fi° oŸ ≈®J¡°≤ Fæ # "∫F ÌuF Fæ, oŸtu* ¿_Sw ∫F
Nay Fæ, ∫F <Ÿ≤ Fæ', ∫°u* <b<b@ <bJ¡°≤°u* Ÿu bF tfi FÙ ofi R¡≈°u* tu* J¡F° ı°w° Fæ $ tfiFÙ ≈¥bÕ ıÙb Ÿu
N∏∫ ıÙb J¡∑ ŸaI°b°Ô° F°uw° Fæ $ (ÎJ¡ FÙ tfi ıæŸu ≈¥bÕ≈¥bÕ ıÙb Ÿu N∏∫ ıÙb J¡∑ ŸaI°b°Ô° F°uw° Fæ
b柰 ıÙb¸>°u≈°¶∫°fi tu* J¡F° ı°∫uy° $) ŸJu¡ f°Ì tfi Ÿu ŸaJ¡¿v≈w NSÕ tu* <fiÿª∫ F°ufiu Ÿu tfi fC<]
F°uw° Fæ $ tfi FÙ N<˚t°fi J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d NFaJ¡°≤ F°uw° Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤ tfi _b∫a FÙ fi°fi°Ãb J¡°u ≈®°›w
F°uw° Fæ $ tfi ÌuF J¡∑ b°Ÿfi° Ÿu N∏∫ ∫° N≈fiu ≈°<SÕb „≤Ù≤°u* J¡°u, ı°u <J¡ <bΩt°fi fiFÙ* Fæ, oh~>° Ÿu
Ìu©w° Fæ $$46-49$$
tfi J¡∑ ∫F ÌuF N°<Ì J¡v≈fi° N°Ãt-Ÿ°s°ÃJ¡°≤ wJ ¡FÙ F°uwÙ Fæ, ŸJu¡ f°Ì fiFÙ* F°uwÙ, ÎuŸ°
J¡Fwu Fæ* $
∫<Ì tfi ŸÃ∫ w[b J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ J¡≤w° Fæ, w°u Ÿ Ÿt∫ NŸÃ∫ „≤Ù≤ ˚°bfi° J¡° Ã∫°y J¡≤ ≈≤t
<fib¨<W J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $$50$$
oŸ ≈®J¡°≤ ˚¨yC J¡°u I°fi°u≈Ìu„ ÌuJ¡≤ ÎJ¡t°` tfi°u<bÔ°Ÿ Ÿu <J¡∫u y∫u fiJu¡ ≈C` Ju¡ b¨W°∏w J¡°u
J¡Fwu Fæ* $
N°≈Ju¡ Ÿt°<@ tu* ¿_Sw F°ufiu ≈≤ N°≈Ju¡ ≈C` J¡° tfi N≈fiu tfi°u≤S Ju¡ t°yÕ Ÿu fF…w Ìq≤ ªÔ° y∫° $
bF oŸ ˚°yÕb „≤Ù≤ J¡° t∏Ì≤°ªÔ J¡∑ J¡∏Ì≤° tu* Ã∫°yJ¡≤ _byÕ tu* ÎuŸu ªÔ° y∫° ıæŸæ <J¡ |°uaŸÔu Ÿu
n° F…N° ≈sÙ N°J¡°„ tu* ı°w° Fæ $ Fu tC<fiıÙ, bF°≥ ≈≤ t∏Ì≤°ªÔ Ju¡ <fiJC¡aı°u* tu*, ≈°¿≤ı°w b¨s°u* Ju¡
wÔu, fi∏Ìfibfi Ju¡ Ω°fi°u* tu* N°æ≤ Ô°uJ¡≈°Ô°u*Ju¡ fiy≤°ua tu* tF°wuı_bÙ N°≈Ju¡ ≈C` fiu N°™> ª°æJ¡nÙ wJ¡
<bÿb°ªÙ fi°tJ¡ N›Ÿ≤°N°u* J¡° ÎuŸu Ÿubfi <J¡∫° ıæŸu ˚®t≤ ≈<μfiÙ J¡° Ÿubfi J¡≤wu Fæ* $$51-54$$
_byÕ J¡∑ w≤F ≈C^∫ Ju¡ s∫ Ÿu _byÕ Ÿu ≈wfi ˚Ù tfi J¡∑ J¡v≈fi° Ÿu FÙ F…N°, oŸ N°„∫ Ÿu
J¡Fwu Fæ* $
wÙb® buy Ÿu Ã≈∏fi N≈fiÙ J¡v≈fi° Ÿu J¡¿v≈w ≈C^∫s∫ ≤°<` Ju¡ JC¡F≤u J¡∑ w≤F ≈®°›w F°ufiu ≈≤
ŸJu¡ ≈C‹≈°u* J¡∑ <„≤°ut°Ô°Î≥ ‡Ô°fi F°u y∫Ù $ NaJ¡¡ Ju¡ Nb∫b°u* J¡° vÔ°Ÿ @Ùt° ≈n y∫° $ bF J¡°Ô Ÿu
≈Ju¡ F…Î k¡Ô J¡∑ fi°o˘ Ÿ N›Ÿ≤° Ju¡ Ÿ°S _byÕ Ÿu <y≤° $ Ÿ <ÌΔ∫ „≤Ù≤ J¡° N°J¡°„ tu* FÙ ≈¿≤Ã∫°y
J¡≤ bF ˚¥w°J¡°„ tu* N°∫° $ wÌ…≈≤°∏w ≈¨ØbÙ tu* Ã≈∏fi F…N° $$55-57$$ ≈FÔu bF Ì„°dÕ Ìu„ tu*
f®°Êd F…N° $ wÌfi∏w≤ J¡°uŸÔ Ìu„ tu* bF ≤°ı° F…N° $ ŸJu¡ f°Ì tF°¸>bÙ tu* bF @Ùb≤ F…N° $
@Ùb≤∫°u<fi Ju¡ ≈≤°∏w bF yay°ıÙ Ju¡ w¸> ≈≤ FaŸ F…N° $ wÌfi∏w≤ Ÿ¥∫Õba„ tu* ≈°æ*±A> Ìu„ J¡° ≤°ı° F…N° $
Ÿ°æ≤„°vb Ìu„ tu* ÌqŸ≤°u* J¡°u ≈Ìu„ Ìufiub°Ô° t∏` ¿Ÿ] F…N° $ ÎJ¡ J¡v≈ wJ¡ bF ŸC∏Ì≤ <bΩ°@≤

700

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

F…N° $ wÌfi∏w≤ bF ŸC∏Ì≤ fC<]t°fi tC<fi≈C` b°ŸCÌub oŸ fi°t Ÿu ≈®<Ÿ] Ÿtay° fi°tJ¡ fiÌÙ Ju¡ w¸> ≈≤
¿_Sw ≤F° $ b°Ÿfi°b„ N°æ≤ ˚Ù <b<ª` N°æ≤ <bTt N∏∫°∏∫ ∫°u<fi∫°u* tu* N°≈J¡° ≈C` ˚®td J¡≤w°
≤F° $$58-61$$ <k¡≤ <b∏º∫ ≈bÕw tu* bF <J¡≤°w F…N°, wÌfi∏w≤ Jæ¡J¡¸> fiy≤ tu* <J¡≤°w F…N° $ <J¡≤°w
∫°u<fi Ju¡ b°Ì Ÿ°æbÙ≤ Ìu„tu* bF Ÿ°t∏w ≤°ı° F…N° $ Ÿ ∫°u<fi tu* <J¡∫u y∫u ≈°≈°u* Ÿu Ÿu <w∫ÕJg¡, _S°b≤
N°<Ì NfiuJ¡ ı∏t ˚°uyfiu ≈nu, Ÿ°t∏w F°ufiu Ju¡ f°Ì <`ywÕ Ìu„ tu* y@° F…N° $ <J¡≤°w Ìu„ tu* f°≥Ÿ J¡∑
J¡°u™>Ù F…N° $ ªÙfi Ju¡ ıayÔ tu* F¿≤d F…N°, ¿k¡≤ w°n Ju¡ b¨s tu* Ÿ°≥≈ F…N° $ wt°Ô Ju¡ b¨s tu* t¨y
F…N° $$62,63$$ Fu tC<fiıÙ, N°≈Ju¡ oŸ ≈C` fiu t∏`buW°N°u* tu* ŸbÕZu‹™> F°uJ¡≤ <bΩ°@≤ fiy≤ tu*
≈F…≥ª°fiub°ÔÙ <bΩ° J¡° ≈FÔu ı≈ <J¡∫° S° $ oŸ<ÔÎ Fu f®Êfig, ∫F N°J¡°„tu* Zu‹™> <bΩ°@≤ F…N°, ı°u
<J¡ F°≤, Ju¡∫¥≤ N°<Ì ˚¥Td°u* Ÿu Îba <b<b@ ÔÙÔ°N°u* Ÿu <˜∫°u* J¡°u N°á°Ì Ìufiu b°Ô° F…N° $$64,65$$
ÌqŸ≤u J¡°tÌub J¡∑ fi°o˘ fi°<∫J¡°R¡≈Ù fi<Ô<fi∫°u* J¡°u ≈®J¡°<„w J¡≤fiub°Ô° <bΩ°@¿≤∫°u* J¡° NÃ∫∏w <≈®∫
Îba y∏@bÕ fiy≤ J¡° ˚¥Td FCN° $$66$$ J¡v≈R¡≈Ù Nb<@ J¡°u ≈®°›w J¡≤ ≈®Ô∫J¡°Ô Ju¡ ÎJ¡ Ÿ°S <Ìw
F…Î f°≤F N°<ÌÃ∫°u* J¡∑ ≠∫°u<w tu* ıæŸu ≈w*y° N<Àfi tu* ˚_tw° J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ bæŸu FÙ bF ˚_t„uT F°u
y∫° $ wÌfi∏w≤ ıæŸu |°u*ŸÔu Ÿu ≤<Fw <ª¿n∫° N°J¡°„ tu* |¥twÙ Fæ, bæŸu FÙ ŸJ¡∑ b°Ÿfi° ıy<∏fit°Õd
≤<Fw <b„°Ô N°J¡°„ tu* |¥twÙ SÙ $ wÌfi∏w≤ Ÿt∫ ≈°J¡≤ <b<ª`-<b<ª` <b<b@ J¡tÕ J¡≤fiub°Ôu
ŸaŸ°≤ J¡∑ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°≤‡˚ Ÿu ∫C•w f®Ê° J¡° ≈®°w#J¡°Ô F°ufiu ≈≤ Fu tC<fiıÙ, N°≈Ju¡ ≈C` J¡∑ bF b°Ÿfi°
b°∫C Ÿu ≈¿≤ª°<Ôw F°uJ¡≤ ŸÃ∫∫Cy tu* f®°Êdw° J¡°u ≈®°›w F°uJ¡≤ oŸ ˚¥t^±>Ô tu* Ã≈∏fi
F…oÕ $$67-70$$ Fu tC<fiıÙ, bF f®°Êd J¡° JC¡t°≤ b°ŸCÌubfi°t Ÿu Ã≈∏fi F…N°, <bπ°fi Ô°uy°u* Ju¡ fÙª
tu* Ÿfiu Ÿt_w buÌ°u* J¡° Nº∫∫fi <J¡∫° $ Fu tF°tCfiu, ÎJ¡ J¡v≈ wJ¡ <bΩ°@≤ F°uJ¡≤ bF N°≈J¡° ≈C`
oŸ Ÿt∫ Ÿtay° fiÌÙ Ju¡ <J¡fi°≤u fæ™ >J¡≤ w≈ J¡≤w° Fæ $$71,72$$ tCfiu, bF <ıŸ ıyw tu* <b<b@
<bT∫°u* J¡∑ b°Ÿfi°N°u* Ju¡ NfiCbwÕfi Ÿu ©æ≤ N°æ≤ J¡≤°æ*Ìu Ju¡ J¡°≥¸>°u* Ÿu ˚ÙTd ≈bÕw J¡∑ yCk¡°N°u* Ju¡ wCv∫<b<˚∏fi
y˚°Õ„∫°au tu* wS° |fiÙ Ôw° N°æ≤ H°<n∫°u* Ÿu NÃ∫∏w Δ∫°›w bfi_S<Ô∫°u* tu* ˚Ù ˚¸>J¡° $$73$$

ÌŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

À∫°≤Fb°≥ ŸyÕ
tF<TÕ ˚¨yC Ju¡ ∫°uyÂ<‹¸> Ÿu ˚ÔÙ˚°≥<w ≈C`b¨W°∏w ≈®Ì„Õfi Ÿu wS°
J¡°Ô Ju¡ Ÿab°Ì Ÿu ıyw J¡∑ ¿_S<w tfi J¡° ©uÔ Fæ, ∫F bdÕfi $

J¡°Ô fiu J¡F° # Fu tC<fiıÙ, Ÿtay° fiÌÙ Ju¡ w¸> ≈≤, ıF°≥ fnÙ-fnÙ w≤ay°u J¡∑ ≈a<•w∫°u* J¡∑ ya˚Ù≤
ºb<fi∫°u* Ÿu b°∫C ≈®<wºb<fiw F°uwu Fæ*, N°≈J¡° ≈C` w≈_∫° J¡≤ ≤F° Fæ $ Ÿfiu ı¸>° @°≤d J¡≤ ≤•©Ù Fæ,
”B°s J¡∑ t°Ô°N°u* Ju¡ J¡aJ¡d ≈Ffi ≤•©u Fæ* N°æ≤ Ÿf o¿∏B∫°u* Ju¡ N≈fiu-N≈fiu ¿bT∫°u* tu* ˚®td J¡°u ≤°uJ¡
<Ì∫° Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ y<w<b<@ Ÿu ∫C•w bF N°™> Ÿ°æ bT°u˘ Ÿu bF°≥ ≈≤ N¸>Ô w≈_∫° tu* ¿_Sw
Fæ $$1,2$$ Fu tC<fiıÙ, ∫¿Ì N°≈ ≈C`ª¿≤`R¡≈ ≈C` Ju¡ tfi°u˚®t J¡°u, ı°u _b›fi Ju¡ wCv∫ Fæ, Ìu©fi° ª°Fwu
Fæ*, w°u ∫°uyÂ<‹¸> J¡°u ˚ÔÙ˚°≥<w ©°uÔ J¡≤ „Ù|® Ÿu Ìu<©∫u $$3$$
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bß ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıyw°u* Ju¡ ÎJ¡t°` N<@≈<w ŸbÕ` ŸtÂ<‹¸> J¡°ÔJu¡

ŸyÕ - 11]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

701

∫°u* J¡Ffiu ≈≤ tF<TÕ ˚¨yC fiu ∫°uyÂ<‹¸> Ÿu ≈C` Ju¡ ª¿≤` J¡° º∫°fi <J¡∫° $$4$$ ∏F°u*fiu º∫°fib„ ÎJ¡ sd tu*
fC<]R¡≈Ù Ì≈Õd tu* ≈®<w<f¿‡fw ≈C` Ju¡ b¨W°∏w J¡°u N°<Ì Ÿu ÔuJ¡≤ N∏w wJ¡ Ÿ‡≈¥dÕ Ìu© <Ô∫° $$5$$
<k¡≤ Ÿtay° fiÌÙ Ju¡ w¸> Ÿu N°J¡≤ t∏Ì≤°ªÔ Ju¡ <„©≤ ≈≤ J¡°ÔJu¡ N°yu ¿_Sw N≈fiu _b_S „≤Ù≤ tu*
˚¨¨yC fiu ≈®bu„ <J¡∫° () $$6$$ N°ÿª∫Õ Ÿu <bJ¡<Ÿw ŸC∏Ì≤ Â<‹¸> Ÿu ≤°y-πuT„¥∏∫ J¡°Ô J¡°u Ìu©J¡≤
≈C` Ju¡ ≈®<w ≤°y≤<Fw F…Î tC<fi ˚¨yCıÙ fiu ∫F bªfi J¡F° $$7$$ Fu ˚ybfig, Fu ˚¥w N°æ≤ ˚<b‹∫ Ju¡ N<@≈<w,
Ft Ô°uy°u* J¡° <ªW _fiuF N°<Ì Ÿu t<Ôfi Fæ, oŸ<ÔÎ Ft Ô°uy NI°fiÙ Fæ* $ Fu Ìub, N°≈ ıæŸu <`J¡°ÔI
≈C”T°u* J¡∑ FÙ fC¿] ˚¥w ˚<b‹∫ N°æ≤ bwÕt°fi wÙfi°u* J¡°Ô°u* J¡°u Ÿ°k¡-Ÿ°k¡ Ìu©wÙ Fæ $$8$$ w≤F-w≤F Ju¡
<bJ¡°≤°u* Ÿu ˚≤Ù F…oÕ N°æ≤ NŸÃ∫ _bR¡≈b°ÔÙ ∫F ıywg ¿_S<w ŸÃ∫-ŸÙ ≈®wÙw F°uwÙ F…oÕ <bπ°fi J¡°u ˚Ù
˚®t∫C•w J¡≤wÙ Fæ $$9$$
<bT∫˚¥w ıyw-¿_S<w J¡∑ w≤F J¡°≤d˚¥w tfi J¡° R¡≈ ˚Ù Ft Ô°uy°ua Ju¡ <ÔÎ Ì…IuÕ∫ Fæ, ÎuŸ°
J¡Fwu Fæ* $
Fu Ìub, oŸ tfi°ub¨<W J¡° ı°u _bR¡≈ N°≈Ju¡ N∏Ì≤ ≤Fw° Fæ N°æ≤ o∏Bı°Ô Ju¡ wCv∫ t°∫° N°æ≤ t°uF
J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤w° Fæ, Ÿu N°≈ FÙ ı°fiwu Fæ* $$10$$ ˚ybfig, tu≤u oŸ ≈C` J¡∑ tF°J¡v≈ wJ¡ t¨Ã∫C fiFÙ* Fæ
ÎuŸ° tCHu I°w S° $ oŸÙ<ÔÎ Ÿu t¨w Ìu©J¡≤ tCHu ∫F Δ∫°t°uF F…N° Fæ $$11$$ Fu Ìub, tu≤u ≈C` J¡∑ N°∫C
N˚Ù sÙd fiFÙ* F…oÕ Fæ <k¡≤ ˚Ù J¡°Ô Ÿu Ôu y∫°, oŸ ≈®J¡°≤ tu≤Ù wCh~> oh~>° ˚yb<Ìh~>° Ÿu Ã≈∏fi
F…oÕ $$12$$ Fu <b˚°u, ∫Ω<≈ Ft Ô°uy ŸaŸ°≤ J¡∑ y<w J¡°u ˚ÔÙ˚°≥<w ı°fi ªCJu¡ Fæ* wS°<≈ ˚yb<Ìh~>°b„
Ft N°≈<W∫°u* N°æ≤ Ÿ‡≈<W∫°u* Ju¡ FTÕ N°æ≤ J®¡°u@ Ju¡ b„Ù˚¥w F°uwu Fæ* $$13$$ ˚ybfig, N≈J¡°≤ ∫° NfiC<ªw
J¡°∫Õ J¡≤fiub°Ôu Δ∫°<•w ≈≤ J®¡°u@ J¡≤fi° ª°<FÎ N°æ≤ <ªw J¡tÕJ¡°≤Ù ≈≤ ≈®Ÿ∏fiw° ≈®y¸> >J¡≤fiÙ ª°<FÎ,
oŸ ≈®J¡°≤ J¡° <fi∫t ŸaŸ°≤ tu* <ª≤J¡°Ô Ÿu ªÔ° N° ≤F° Fæ, oŸ¿ÔÎ tæ*fiu N°≈Ju¡ ≈®<w J®¡°u@ <J¡∫°
Fæ $$14$$ ıf wJ¡ ∫F Nbÿ∫ J¡≤fi° ª°<FÎ, ∫F fiFÙa J¡≤fi° ª°<FÎ ∫°u* o‹¸> N°æ≤ N<fi‹¸> Ÿ°@fi°u* J¡°
k¡Ô ŸÃ∫ Fæ, ÎuŸÙ ≈®wÙ¿w ≤FwÙ Fæ w˚Ù wJ¡ ıyw J¡∑ ˚®°¿∏w Fæ, Fu ıywgyC≤°u, oŸ Ÿt∫ Ÿ ˚®°¿∏w J¡°
w[bI°fi Ÿu Ã∫°y F°u ªCJ¡° Fæ, oŸ<ÔÎ J®¡°u@ N°æ≤ ≈®Ÿ∏fiw° J¡≤fi° ª°<F∫u, ∫F <fi∫t ˚Ù Fu∫ F°u y∫u Fæ $
oŸ Ÿt∫ N°≈ ≈≤ J®¡°u@ J¡≤fi° NfiC<ªw FÙ Fæ $$15$$
≈¥bÕ b<dÕw ≤Ù<w Ÿu N≈≤°@ Ju¡ ≤Fwu ˚Ù J®¡°u@ J¡≤fi° <ªw fiFÙ* Fæ, ∫<Ì N≈≤°@ <fÔJC¡Ô fi F°u,
Ÿu N≈≤°@ t°fiJ¡≤ J®¡°u@ <J¡∫° ı°∫, w°u J®¡°u@ J¡≤fiub°Ôu J¡°u FÙ Ì^±> Ìufi° <ªw Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
˚ybfig, Ju¡bÔ N°≈Ju¡ ÎJ¡t°` <fi∫t ≈¿≤≈°ÔfiR¡≈ J¡°∫Õ J¡° <bª°≤ fi J¡≤ ∫°fiÙ N°≈ Ju¡bÔ
<fi∫t J¡° ≈¿≤≈°Ôfi J¡≤wu Fæ* <J¡ŸÙ Ju¡ ≈®<w ≤°y-πuT Ÿu <J¡ŸÙ J¡° Ffifi fiFÙ* J¡≤wu oŸJ¡° <bª°≤ fi J¡≤
() ∫F°≥ ≈≤ ˚¨yC N≈fiu „≤Ù≤ Ÿu <fiJ¡ÔJ¡≤ fi-fi Ÿtay°w¸>≈∫Õ∏w Ÿf ≈®Ìu„°u* tu* J®¡t„#
≈C` Ju¡ b¨W°∏w J¡°u Ìu©J¡≤ <k¡≤ b°<≈Ÿ N°J¡≤ N≈fiu „≤Ù≤ tu* ≈®<b‹¸> F…Î, ÎuŸÙ ˚®°¿∏w fiFÙ* J¡≤fiÙ
ª°<F∫u •∫°u*<J¡ ∫°uyfÔ Ÿu N≈fiuu _S°fi tu* Ÿf JC¡~> Ìu©° ı° ŸJ¡w° Fæ N°æ≤ <fiJ¡Ô J¡≤ |¥tfiu ≈≤
˚¥w N°æ≤ ˚<b‹∫ b¨W°∏w J¡° Ì„Õfi ∫°uyÂ<‹¸> Ju¡ <ffi° fiFÙ* F°u ŸJ¡w° $ oŸ<ÔÎ "Ÿtay° fiÌÙ Ju¡ w¸>
Ÿu N°J¡≤ N≈fiu „≤Ù≤ tu* ≈®<b‹¸> F…Î' oŸ <•w J¡° w°Ã≈∫Õ ŸJu¡ <ª∏wfi J¡°u ~>°unJ¡≤ ∏F°u*fiu Ju¡bÔ
„≤Ù≤ J¡° Ÿa@°fi <J¡∫°, oŸtu* ŸtHfi° ª°<F∫u $

702

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

ıf Ft N°≈Ju¡ <ÔÎ J®C¡] F…Î wf Ft FÙ N°≈Ju¡ Ì^±>fiÙ∫ F°u y∫u Fæ* $$16$$ Fu Ìub°<@Ìub, N°≈fiu oŸ
Ÿt∫ tCHu tu≤u ≈C` Ju¡ ª¿≤` J¡° _t≤d J¡≤°∫° Fæ, oŸ J¡°≤d Ÿtay° fiÌÙ Ju¡ wÙ≤ ≈≤ ∫°uyÂ<‹¸> Ÿu tæ*fiu
N≈fiu ≈C` J¡°u Ìu©° Fæ $$17$$ oŸ ıyw tu* tfi FÙ ˚°æ<wJ¡ „≤Ù≤ J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤w° Fæ, oŸ<ÔÎ ŸbÕ`
ı°fiub°Ôu tfi FÙ ≈®°<d∫°u* Ju¡ _S¥Ô N°æ≤ Ÿ¥‚t „≤Ù≤ Fæ $ tfi Ÿu oŸ ıyw J¡∑ ˚°bfi° F°uwÙ Fæ $$18$$ oŸ
w≤F <bfi∫≈¥dÕ b°w°ÕÔ°≈ Ÿu Îba N≈fiu π°≤° ≈¿Ì‹¸> Ÿ¥‚tw[b Ju¡ y®Fd Ÿu J¡°Ô Ÿ∏wC‹¸> F…Î Su,
NwÎb fiJ¡∑ <•w J¡∑ ≈®„aŸ° J¡≤wu F…Î J¡°Ô fiu J¡F° # f®Êfig, N°≈fiu tfi FÙ „≤Ù≤ Fæ, ÎuŸ° ı°u J¡F°
Fæ, bF fF…w ™>ÙJ¡ J¡F° Fæ, •∫°u*<J¡ ıæŸu JC¡‡F°≤ |nu J¡°u ffi°w° Fæ, bæŸu tfi ŸaJ¡v≈ Ÿu ÌuF J¡° <fit°Õd
J¡≤w° Fæ $$19$$ ıæŸu f°ÔJ¡ NI°fib„ N<bΩt°fi buw°Ô J¡Ù J¡v≈fi° J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ tfi ŸaJ¡v≈ Ÿu
≈¥bÕ tu* fiFÙ* ffi°∫u y∫u N°J¡°≤ J¡° sd˚≤ tu* <fit°Õd J¡≤w° Fæ N°æ≤ ≈¥bÕJ¨¡w N°J¡°≤ J¡° sd˚≤ tu* <bfi°„
J¡≤w° Fæ $$20$$
tfi J¡∑ NŸwg ≈Ì°SÕ Ju¡ <fit°Õd J¡∑ „<•w Ÿf Ô°uy°u* Ju¡ NfiC˚b Ÿu ¿Ÿ] Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
Ìu<©∫u fi ˚®t, _b›fi, <tØ∫°I°fi N°<Ì Ÿu ˚°ŸC≤ wS° y∏@bÕfiy≤ Ju¡ wCv∫ N°J¡°≤b°ÔÙ „<•w∫°≥
tfi tu Ìu©Ù yoÕ Fæ* $$21$$ Fu tF°tC<fiıÙ, oŸ _S¥Ô Â<‹¸> J¡∑ Nb_S° J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ ≈C”T Ju¡
tfiR¡≈ Ÿ¥‚t„≤Ù≤ N°æ≤ _S¥Ô „≤Ù≤ Ì°u ÌuF Fæ*, ÎuŸ° J¡F° ı°w° Fæ $$22$$
wf Ÿ¥‚t Â<‹¸> J¡°æfi Fæ ? oŸ „aJ¡° ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
Fu tC<fiıÙ, ÎJ¡t°` tfifi Ÿu ffiu F…Î FÙ ∫u wÙfi°ua ıyw Fæ*, •∫°u*<J¡ ∫u tfi Ju¡ ŸÂ„ FÙ fi Ÿwg Fæ* N°æ≤
fi NŸwg Fæ* ∫°fiÙ tfi Ju¡ ŸÂ„ FÙ Ÿ[b N°æ≤ NŸ[b Ÿu N<fibÕªfiÙ∫ R¡≈ Ÿu fnu N°¸>°u≈ Ju¡ Ÿ°S <Ìw
Fæ*, ∫uu tfi Ÿu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ* $$23$$ ıæŸu NI°fib„ N°J¡°„ tu* <πª∏Bw° J¡° Ì∫ F°uw° Fæ bæŸu FÙ
<ªWR¡≈Ù ÌuF J¡∑ Nb∫b˚¥w Ôw° Ju¡ wCv∫ kæ¡Ô ≤FÙ f»Ù-ª»Ù ˚uÌb°Ÿfi° Ÿu ∫F ıywg˚uÌ <Ìw F…N°
Fæ $$24$$ ˚uÌb°Ÿfi° Ÿu ≈Ì°SÕ Ÿt¥F J¡°u Ìu© ≤F° tfi Ÿf ıyF |¸>, ywÕ, b˜ N°<Ì J¡°u <˚∏fi-<˚∏fi
Ìu©w° Fæ $$25$$ tæ* Ì…fÔ°-≈wÔ° Fq≥, tæ* fn° Ì…#©Ù Fq≥, tæ* t¥©Õ Fq≥ ofi ˚°bfi°N°u* J¡∑ wS° ofiŸu N<w¿≤•w
N∏∫°∏∫ NfiuJ¡ ˚°bfi°N°u* J¡∑ ˚°bfi° J¡≤ ≤F° tfi N≈fiu FÙ <bJ¡v≈ Ÿu N°<b˚¥Õw F…oÕ ŸaŸ°¿≤w° J¡°u
≈®°›w F°uw° Fæ $$26$$
tfi J¡° ŸaŸ°≤ tu* N°fiu J¡° J®¡t Ì„°Õ J¡≤ Nf tfi J¡∑ ŸaŸ°≤ Ÿu <fib¨<W J¡° ≈°∫ J¡Fwu Fæ* $
tfifi tu≤° ffi°b¸>Ù R¡≈ Fæ, J¡°≤d <J¡ ∫F tæ* tfi FÙ Fq≥, oŸ ≈®J¡°≤ ffi°b¸>Ù R¡≈ Ju¡ ≈¿≤Ã∫°y Ÿu
<ªW „°∏w Ÿfi°wfi f®Ê FÙ Fæ $ J¨¡<`t tfifiR¡≈ J¡° Ã∫°y J¡≤fiu ≈≤ NJ¨¡<`t _bR¡≈ ¿_S<w _b∫a
NSÕw# ≈®°›w Fæ, ∫F w°Ã≈∫Õ Fæ $$27$$ ıæŸu kæ¡ÔÙ F…oÕ NfiuJ¡ ÔF≤°u* Ÿu ˚≤≈¥≤, NfiuJ¡ fnu-fnu J¡vÔ°uÔ°u*
Ÿu „°u<˚w F°ufiu b°Ôu wS° Ìq≤ytfiR¡≈ _≈∏Ìfi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d _≈∏Ìfi≤<Fw <b„°Ô ŸtCB tu*, ı°u
ıÔt∫, Ÿt, _bh~>, „C], _b°ÌC, „ÙwÔ, N<bfi°„Ù <b_w°≤∫C•w tF°t<Ft°„°ÔÙ N°æ≤ ≈®Ã∫s Fæ,
~>°u¸>Ù w≤ay N≈fiu _b˚°b Ju¡ NfiCŸ°≤ N≈fiu _bR¡≈ J¡∑ ˚°bfi° J¡≤wÙ F…oÕ N≈fiu <bJ¡v≈ Ÿu tæ* ~>°u¸>Ù Fq≥,
ÎuŸÙ ˚°bfi° J¡≤wÙ Fæ $ fnÙ w≤ay N≈fiu _b˚°b Ÿu N≈fiu _bR¡≈ J¡∑ ˚°bfi° J¡≤wÙ F…oÕ N≈fiu <bJ¡v≈ Ÿu
tæ* fnÙ Fq≥ , ÎuŸÙ ˚°bfi° J¡≤wÙ Fæ , ~>°u¸>Ù w≤ay ≈°w°Ô J¡∑ ˚°bfi° J¡≤wÙ F…oÕ tu≤° _bR¡≈ ≈¿≤˚®‹¸> F°u ≤F°
Fæ, ∫°u* ≈wfi Ju¡ ˚∫ Ÿu N≈fiÙ •w ˚°bfi° b„ w¸>˚¥<t J¡°u ≈®°›w F°uwÙ Fæ $ Ã≈∏fi F°uJ¡≤ S°unu Ÿt∫

ŸyÕ - 11]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

703

Ju¡ f°Ì tæa ˚°uy∫°uÀ∫ ı∏t J¡°u ≈®°›w F…oÕ Fq≥, ÎuŸ° N<˚t°fi J¡≤wÙ F…oÕ ˚°À∫b„ ≈bÕw J¡∑ fi°o˘ ≠ıbÔ
t<d∫°u* J¡∑ <J¡≤d°u* Ÿu <b˚¥<Tw F°uJ¡≤ ÌÙ›w J¡°¿∏w Ÿu „°u˚° ≈°wÙ Fæ $ tæ* ˚¥<Tw Fq≥, ∫°au ŸtHJ¡≤ ≈®Ÿ∏fi
F°uwÙ Fæ, ∫F NSÕ Fæ $$28-33$$
ŸJ¡∑ N°æ≤ ˚Ù NfiuJ¡ FTÕ N°æ≤ ˚∫ J¡∑ Nb_S°N°u* J¡°u <Ì©Ô°wu Fæ* $
ª∏Bt° Ju¡ ≈®<w<f‡f tu* ≈°<@R¡≈ Ÿu ¿_Sw F°uJ¡≤ •w w≤ay N≈fiu J¡°u „ÙwÔ ŸtHwÙ Fæ,
w¸>bwÙÕ ≈bÕw J¡∑ bfi°<Àfi Ju¡ ≈®<w<f‡f Ÿu ∫C•w bF ıÔwu F…Î _bR¡≈b°ÔÙ F°uJ¡≤ tæ* ıÔ yoÕ Fq≥, ∫°u*
ŸtHJ¡≤ ˚∫˚Ùw F°uwÙ Fæ N°æ≤ t°æfi @°≤d J¡≤ J¡°≥≈wÙ Fæ $ ŸtCB Ju¡ w¸>bwÙÕ ≈bÕw Ju¡ w¸>°ua Ju¡ ≈≤°u* Ju¡
wCv∫ bfib¨s <ıŸtu* ≈®<w<f¿‡fw Fæ*, ÎuŸÙ bF w≤ay ≤°≠∫≈®°<›wR¡≈ k¡Ôb°Ôu J¡°∫°Õ±>‡f≤ Ÿu tæ* J¨¡w°SÕ
Fq≥, ∫°u* ŸC„°u<˚w F°uwÙ Fæ $ N≈fiu _bR¡≈ tu* |CŸ ≤Fu ªaªÔ b°∫C Ÿu ©¥f wFŸ-fiFŸ NwÎb ªaªÔ
„≤Ù≤b°ÔÙ bFÙ w≤ay tæ* ¸C>J¡nu-¸C>J¡nu F°u yoÕ Fq≥, ∫°u* ≤°uwÙ F…oÕ ŸÙ ºb<fi∫C•w F°uwÙ Fæ $$34-37$$
‹¸>°∏w tu* ≈¥b°uÕ•w ≤Ù<w Ÿu N°≤°u≈ J¡F J¡≤ N≈b°Ì <Ì©Ô°wu Fæ* $
ıÔŸt¥FR¡≈ Ÿ°y≤ Ÿu bu w≤ayu* ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ*, ofiJ¡° fi w°u Ÿ∏t∫ N°æ≤ fi NŸ∏t∫ J¡°uoÕ ÎJ¡ R¡≈
Fæ N°æ≤ fi  _b, ÌÙ|Õ N°<Ì yCd fitu* Fæ* N°æ≤ fi fi yCd°u* tu* w≤ayu* FÙ Fæ* $$38$$ w≤ayu* ŸtCB tu* ¿_Sw fiFÙ*
Fæ* $ "ŸtCB tu* ¿_Sw fiFÙ* Fæ' ÎuŸ° ı°u J¡F° y∫° Fæ bF ™>ÙJ¡ fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡ N<@‹™>°fiR¡≈ Ÿu ŸtCB tu*
fiJ¡∑ ŸW° Fæ, <bbÕwR¡≈ Ÿu w°u ≈®<w∫°uyÙ J¡∑ <Ÿ¿] fi F°ufiu Ÿu FÙ fiJu¡ N˚°b J¡∑ <Ÿ<] fiFÙ* F°uwÙ $
wf bu w≤ayu* •∫° Fæ* ? oŸ „aJ¡° ≈≤ J¡Fwu Fæ* <J¡ Ju¡bÔ N≈fiu _b˚°b tu* ¿_Sw ŸaJ¡v≈ Ÿu J¡v≈ ÔÙ yoÕ
Fæ* ∫°fiÙ ≈¿≤h~>uÌJ¨¡w ˚uÌ Ÿu J¡<v≈w Fæa $$39$$ ∫u w≤ayu* fi‹¸> F°uJ¡≤ ¿k¡≤ Ã≈∏fi F°uwÙ Fæ*, Ã≈∏fi F°uF°uJ¡≤ ¿k¡≤-<k¡≤ ŸtCB tu* fi‹¸> F°uwÙ Fæ*, ≈≤_≈≤ Ju¡ Ÿ‡tuÔfi Ÿu NÃ∫∏w ˚uÌ J¡°u ≈®°›w fiFÙa F°uwÙ Fæ* $ bu
ÎJ¡t°` ıÔt∫ N°æ≤ <fi<bÕJ¡°≤ FÙ Fæ* $ bæŸu FÙ oŸ ŸbÕΔ∫°≈J¡, ≠∫°u<w_bR¡≈, „C], <fi<bÕJ¡°≤, ÎJ¡t°`
<fi≤aJC¡„ f¨Fd_b˚°bb°Ôu NwÎb "f®Ê' „ÆÌ Ÿu ≈CJ¡°≤u ı°fiub°Ôu ≈¿≤≈¥dÕR¡≈ ŸbÕ„<•wŸ‡≈∏fi, ı∏tfi°„„¥¥∏∫ ≈≤t w[b tu* N°ÿª∫Õ≈¥dÕ <b<ª` ı∏t-t≤d N°<Ì Δ∫°≈°≤°u* Ÿu ªaªÔ ıyw, ı°u ŸŸu
≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ, ≈¨SJ¡g Ju¡ wCv∫ ¿_Sw Fæ* $ <b<b@ <b<ª` „<•wb°Ô° f®Ê FÙ N≈fiu „≤Ù≤ tu* <˚∏fiw° J¡°u
≈®°›w F°uw° Fæ $$40-43$$ ıæŸu ıÔ tu* NfiuJ¡ ÔF≤u* b¨<] J¡°u ≈®°›w F°uwÙ Fæ* bæŸu FÙ f®Ê tu* f®Ê FÙ ıyw
R¡≈ Ÿu b¨<] J¡°u ≈®°›w F…N° Fæ $ ˜Ù, ≈C”T N°æ≤ fi≈CaŸJ¡ R¡≈ Ÿu f®Ê FÙ ≈¿≤b<wÕw F°uw° Fæ $44$$ f®Ê
Ÿu <˚∏fi ıyw fi°t J¡∑ fi w°u J¡°uoÕ J¡v≈fi° J¡˚Ù SÙ, fi Fæ N°æ≤ fi F°uyÙ $ ıyw J¡° f®Ê Ÿu ≤WÙ˚≤ ˚Ù
˚uÌ fiFÙ* Fæ $$45$$ ∫F Ÿf f®Ê FÙ Fæ, ıyw ÎJ¡t°` f®Ê FÙ Fæ, ÎuŸÙ ˚°bfi° ≈®∫Ãfi≈¥bÕJ¡ J¡∑<ı∫u N°æ≤
ŸfJ¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡∑<ı∫u $$46$$
N∏∫ Ju¡ ≈¿≤Ã∫°y tu* ≈°∫R¡≈ Ÿu ŸfJu¡ N<@‹™>°fi Ÿ∏t°` J¡° f°u@ J¡≤°wu Fæ* $
fi°fi°R¡≈b°ÔÙ F°ufiu ≈≤ ˚Ù ÎJ¡R¡≈b°ÔÙ, N≈fiu ŸæJ¡n°u* <bJ¨¡wR¡≈ @°≤d J¡≤fiub°ÔÙ F°ufiu ≈≤ ˚Ù
ŸÌ° ŸbÕ` ÎJ¡R¡≈b°ÔÙ ŸW° ≈Ì°S°u˘ tu* N<@‹™>°fiR¡≈ Ÿu <bΩt°fi Fæ $$47$$
∫<Ì J¡°uoÕ „*J¡° J¡≤u <J¡ ın N°æ≤ Nın ≈Ì°S°u˘ tu* N<@‹™>°fiR¡≈ Ÿu <bΩt°fi ŸW° ŸÌ° ŸbÕ`
ÎJ¡°J¡°≤ Jæ¡Ÿu F°u ŸJ¡wÙ Fæ ? w°u oŸ ≈≤ <ªW π°≤° J¡¿v≈w ın N°æ≤ Nın Ju¡ <bJ¡v≈°u* Ÿu Ÿ∏t°` J¡∑
ÎJ¡R¡≈w° J¡∑ s<w fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

704

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

<ªÌ°˚°Ÿ Ju¡ <ªW J¡°u ≈®°›w F°ufiu ≈≤ ŸŸu Δ∫°›w NFaJ¡°≤ J¡°u FÙ N°ÃtR¡≈ Ÿu wS° ŸŸu N<w¿≤•w
J¡°u Nfi°ÃtR¡≈ Ÿu t°fi ≤F° tfi Nfi°º∫°¿ÃtJ¡ ın Fæ N°æ≤ N°º∫°¿ÃtJ¡ Nın Fæ, ÎuŸ° ˚uÌ J¡≤w° Fæ $
∫F <ªW J¡∑ ˚uÌb°Ÿfi°R¡<≈dÙ „<•w ∫¿Ì N<@‹™>°fiŸ∏t°` Ÿu N<w¿≤•w t°fiÙ ı°∫, w°u <tØ∫° F°u
ı°∫uyÙ, oŸ¿ÔÎ bF N°Ãt° J¡° _bR¡≈ FÙ Fæ, oŸ¿ÔÎ ŸW° J¡∑ ÎJ¡≤Ÿw° J¡∑ F°<fi fiFÙ* Fæ* $$48$$
oŸ ≈®J¡°≤ ≈¥bÕb<dÕw ‹¸>°∏w N°æ≤ Ì°‹¸>°Õ¿∏wJ¡ J¡∑ Ÿtw° NsC^d ≤FÙ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
Fu <fi‹≈°≈ tC<fiıÙ, oŸŸu <Ÿ] F…N° <J¡ ıæŸu ≈¥dÕ Ÿ°y≤ FÙ ˚°≥<w-˚°≥<w J¡∑ ÔF≤°u*, N°bw°u˘ N°æ≤
fCÌgfCÌ°u* Ÿu <bJ¡<Ÿw F°uw° Fæ, bæŸu FÙ f®Ê FÙ <b„°Ô N°J¡°≤b°Ôu oŸ ıyw R¡≈ Ÿu <bJ¡<Ÿw F°uw°
Fæ $$49$$ ıæŸu ŸtCB Ju¡ ıÔ tu* ŸtCB J¡° ıÔ <b<b@ ≈®J¡°≤ J¡∑ y<w<b<@∫°u* Ÿu N≈fiu N°≈ ˚uÌ J¡°u
≈®°›w J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ N°Ãt° tu* N°Ãt° FÙ N≈fiu-N°≈ FÙ fi°fi° ≈®J¡°≤ Ju¡ <bª≤d°u* Ÿu fi°fi°Ãb (˚uÌ) J¡°u
@°≤d J¡≤w° Fæ $$50$$ ıæŸu <b<b@ N°J¡°≤-≈®J¡°≤ J¡∑ ÔF≤u* ıÔ Ÿu <˚∏fi fiFÙ* Fæ, bæŸu ∫u Ÿt_w
J¡v≈fi°Î≥ ≈≤t°Ãt° Ÿu <˚∏fi fiFÙ* Fæ $$51$$ ıæŸu ÎJ¡ fÙı tu* „°©°, k¥¡Ô, Ôw°, ≈Wu, k¡Ô, J¡ÔÙ J¡∑
¿_S<w Fæ, bæŸu FÙ ≈≤t°Ãt° tu* ŸÌ° ŸbÕ„<•ww° <bΩt°fi Fæ $$52$$
≈¿≤d°tb°Ì Ju¡ ‹¸>°∏w°u* Ÿu f®Ê Ÿu ıyw J¡∑ N<˚∏fiw° J¡° ≈≈°Ìfi J¡≤ Nf <bbwÕb°Ìtu* ≈®<Ÿ]
‹¸>°∏w Ÿu ˚Ù f®Ê-ıyw Ju¡ N˚uÌ J¡° ≈≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $
ıæŸu wuı @¥≈ tu* <b<ª` bdÕw° <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ, bæŸu FÙ ≈≤t°Ãt° tu* ŸÌŸ∏t∫Ù <b<ª`„<•ww°
Fæ $$53$$ ıæŸu ÎJ¡ ≤ay Ju¡ tu| Ÿu ≤ay-<f≤ay Ju¡ o∏B@fiCT J¡∑ Ã≈<W F°uwÙ Fæ bæŸu FÙ <b<ª`w°≤<Fw,
J¡v∫°dt∫ ≈≤t°Ãt° Ÿu ¿b¿ª`R¡≈b°ÔÙ ∫F ıy¿Ã_S<w Ã≈∏fi F°uwÙ Fæ $$54$$
ªuwfi Ÿu Nªuwfi J¡∑ Ã≈<W tu* ˚Ù ≈¿≤d°tb°Ì N°æ≤ <bbwÕb°Ì ofi Ì°ufi°u* b°Ì°u* Ju¡ NfiCR¡≈ Ì°u
‹¸>°∏w J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ªuwfi tJ¡nÙ Ÿu Nªuwfi tJ¡nÙ Ju¡ ı°Ôu J¡∑ Ã≈<W F°uwÙ Fæ N°æ≤ ıæŸu ªuwfi ≈C”T Ÿu _b›fi
Ju¡ ≤S N°<Ì <Ìw F°uwu Fæ*, bæŸu FÙ Nın ≈≤t°Ãt° Ÿu ınw° J¡∑ ˚°bfi°b„ ınw° <Ìw F°uwÙ Fæ $$55$$
∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ ıf <ªwg J¡° ÎJ¡ R¡≈ Fæ, wf ŸJu¡ J¡°∫Õ˚¥w N<ªwg tu* ˚uÌ Jæ¡Ÿu <Ÿ]
F…N° ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ≤u„t J¡° J¡∑n° N≈fiu f∏@fi Ju¡ <ÔÎ w∏wCN°u* J¡° Ôh~>° kæ¡Ô°w° Fæ, bæŸu FÙ N°Ãt° N≈fiu
f∏@fi Ju¡ <ÔÎ N≈fiÙ oh~>°fiCŸ°≤ N<ªwg <ªW J¡∑ b°Ÿfi° J¡∑ <b<ª`w° J¡° <b_w°≤ J¡≤w° Fæ $$56$$
Fu f®Êfig, ıæŸu ≤u„t J¡° J¡∑n° w∏wCı°Ô J¡∑ ≤ªfi°J¡≤ N≈fiu J¡¿™>fi f∏@fi J¡∑ _b∫a ≤ªfi° J¡≤w°
Fæ, bæŸu FÙ ∫F N°Ãt° N≈fiÙ oh~>° Ÿu N≈fiu _bR¡≈J¡∑ <b_t¨<w J¡∑ ˚°bfi° J¡≤ N≈fiu J¡¿™>fi f∏@fi
J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤w° Fæ $$57$$ ıæŸu F°SÙ N≈fiu f∏@fi_w‡˚ Ÿu ~C>¸>J¡°≤° ≈°w° Fæ bæŸæ FÙ N°Ãt° N≈fiÙ
oh~>° Ÿu N≈fiu ≈¥dÕ _bR¡≈ J¡° NfiC˚b J¡≤ ŸaŸ°≤ Ÿu tC•w F°uw° Fæ $$58$$ N°Ãt° ŸÌ° ıæŸÙ ˚°bfi°
J¡≤w° Fæ, _b∫a b柰 F°u ı°w° Fæ N°æ≤ tF°fi F°uw° F…N° ˚Ù tfi J¡∑ „<•w Ÿu b柰 ≈¥dÕ F°u ı°w°
Fæ $$59$$ ıæŸu bT°Õ M¡wC J¡° <b≈CÔ JC¡F≤° Ÿ‡≈¥dÕ N°J¡°„ J¡°u N≈fiu R¡≈ tu* ≤ay Ìuw° Fæ bæŸu FÙ
˚°<bw „<•w (b°Ÿfi°) Δ∫°≈J¡ N°Ãt° J¡°u ÎJ¡ sd tu* N≈fiu R¡≈ J¡°u ≈®°›w J¡≤ ÌuwÙ Fæ $$60$$ ıæŸu
~># M¡wCN°u* tu* ı°u M¡wC <ıŸ Ÿt∫ ≤FwÙ Fæ, Ÿ Ÿt∫ b¨s w∏t∫ F°u ı°w° Fæ, bæŸu FÙ ı°u „<•w

ŸyÕ - 11]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

705

<Ìw F°uwÙ Fæ N°Ãt° „Ù|® w∏t∫ ffi ı°w° Fæ $$61$$
∫F f∏@ N°æ≤ t°us J¡∑ J¡v≈fi° NI J¡∑ Â<‹¸> Ÿu Fæ, w[bÂ<‹¸> Ÿu w°u fiJ¡∑ Ÿa˚°bfi° FÙ fiFÙ* Fæ,
ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ı°u Ô°uJ¡ tu* t°us J¡F° ı°w° Fæ, bF ≈≤t°Ãt° J¡° t°us fiFÙ* Fæ N°æ≤ f∏@fi ˚Ù N°Ãt° J¡° f∏@fi
fiFÙ* Fæ $ fi t°Ô¥t ∫u f∏@fi-t°us Â<‹¸>∫°≥ Ô°uJ¡ tu* J¡F°≥ Ÿu ¸>≈J¡∑ ? NS°Õwg f∏@fi-t°us J¡∑ J¡S° FÙ
fiFÙ* Fæ $$62$$ b°_wb tu* fi w°u t°us Fæ N°æ≤ fi f∏@fi Fæ, <k¡≤ ˚Ù ∫F N°Ãt° f∏@fi-t°usR¡≈ <bJ¡°≤°u*
Ÿu ∫C•w-Ÿ° ˚®°¿∏w Ÿu ≈®wÙw F°uw° Fæ; •∫°u*<J¡ oŸJ¡° <fiÃ∫, ≈¥dÕ ≈≤t°ÃtR¡≈ N<fiÃ∫ N<bΩ°ı¿fiw
˚°u•w°, ˚°uÀ∫ N°<Ì ˚°b Ÿu <w≤°u<Fw Fæ, bFÙ t°∫°t∫ ıyw Fæ $$63$$ oŸ N©^±> N°Ãt° fiu ıf ˚Ù
<ªW J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑, ŸÙ Ÿt∫ ıæŸu ≤u„t Ju¡ J¡∑nu J¡°u ≤u„t Ju¡ w∏wC Ô≈u¸> Ôuwu Fæ* bæŸu FÙ oŸJ¡°u <ªW
fiu Ô≈u¸> <Ô∫° ∫°fiÙ f°≥@ <Ì∫° $$64$$ ≈≤_≈≤ <tÔwu-ıCÔwu R¡≈b°ÔÙ, ŸbÕS° <bJ¡¿v≈w N°J¡°≤b°ÔÙ
∫u J¡≤°un°u* tfi J¡∑ „<•w∫°≥ oŸ ≈≤t°Ãt° Ÿu FÙ Ã≈∏fi F…oÕ Fæ $$65$$ ıæŸu ŸtCB Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ N°æ≤
ŸtCB tu* FÙ <bΩt°fi w≤ayu* ŸtCB Ÿu ≈¨SJg¡ ŸÙ ≈®wÙw F°uwÙ Fæ* N°æ≤ ıæŸu ª∏Bt° Ÿu N°<b˚¥Õw N°æ≤ ª∏Bt°
tu* ¿_Sw <J¡≤du* ª∏Bt° Ÿu ≈¨SJ¡g ŸÙ ¿_Sw ≤FwÙ Fæ*, bæŸu FÙ ∫u tfi J¡∑ „<•wR¡≈ Ÿ¨¿‹¸>∫°≥ ≈≤t°Ãt° Ÿu
Ã≈∏fi Fæ* N°æ≤ ŸÙ tu* ¿_Sw Fæ* <k¡≤ ˚Ù ≈¨SJg¡ ŸÙ ≈®wÙw F°uwÙ Fæ* $$66$$
J¡tuÕ¿∏B∫ N°æ≤ I°fiu¿∏B∫°u* Ju¡ ˚uÌ NSb° w°tŸ N°æ≤ Ÿ°¿[bJ¡ ˚uÌ Ÿu Ÿ¨¿‹¸>-<b˚°y J¡°u J¡Ffiu Ju¡
<ÔÎ ∫F°≥ ≈≤ J®¡t„# Ì°u ‹¸>°∏w <Ì∫u y∫u Fæ*, ∫F ŸtHfi° ª°<F∫u $
tC¶∫ N°æ≤ NtC¶∫ f∏@fiR¡≈ ≈°<@b°Ôu ıÙbR¡≈ Ÿa<bÌg ˚uÌ°u* J¡°u FÙ fi°t-R¡≈-<J®¡∫° Ju¡ bæ<ªc∫
Ÿu <b_w°≤≈¥bÕJ¡ Ì„°Õfiu Ju¡ <ÔÎ ˚¥¥¿tJ¡° ≤ªwu Fæ* $
oŸ _≈∏Ìt∫, <b„°Ô, ≈≤t°ÃtR¡≈ tF°Ÿ°y≤tu*, <ıŸtu* ªæw∏∫ FÙ ıÔ Fæ N°æ≤ <ıŸJ¡°
<b„°Ô N°J¡°≤ Fæ Îba ÎJ¡t°` <ªBŸ Ÿu ı°u ŸC„°u<˚w F°uw° Fæ, J¡°uoÕ ¿_S≤ ıÙbfi°tJ¡ Ÿa<bwg˚uÌ
f®Ê°, <b‹dC F…Î Fæ*, J¡°uoÕ ”BÃb J¡°u ≈®°›w F…Î Fæ*, J¡°uoÕ J¡°uoÕ ≈C”TÃb J¡°u ≈®°›w F…Î Fæ* N°æ≤ J¡°uoÕ ÌubÃb
J¡°u ≈®°›w F…Î Fæ* $$67,68$$
[N≈fiu _b˚°b Ÿu <ı∏F°u*fiu N≈fiu _bR¡≈ J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ Fæ, ÎuŸÙ J¡°uoÕ ∫u ÔF≤u* ∫t, tFu∏B, Ÿ¥∫Õ,
N<Àfi, JC¡fu≤ N°<Ì R¡≈ Ÿu _kC¡¿≤w F°uwÙ Fæ* $ ªaªÔ b¨<Wb°ÔÙ ∫u ÔF¿≤∫°≥ N°≈Ÿ tu* ÎJ¡ ÌqŸ≤u J¡° <bfi°„
J¡≤wÙ Fæ*, _b°u<ªw Δ∫bF°≤ J¡≤wÙ Fæ* N°æ≤ N≈fi° _bR¡≈ ffi°∫u ≤©wÙ Fæ* $ <J¡∏fi≤, y∏@bÕ, <bΩ°@≤,
Ìub N°<Ì J¡°uoÕ ÔF¿≤∫°≥ «¡≈≤ J¡°u ™>wÙ Fæ* N°æ≤ J¡°uoÕ fiÙªu <y≤wÙ Fæ* $ J¡°uoÕ JC¡~> ¿_S≤ N°J¡°≤b°ÔÙ Fæ
ıæŸu <J¡ f®Ê° N°<Ì N°æ≤ JC¡~> Ã≈∏fi F°uwu FÙ fi‹¸> F°u ı°wÙ Fæ, ıæŸu Ìubw°, tfiC‹∫ N°<Ì $$1-31/2$$]
tF°Ÿ°y≤ tu* ıÔ Ju¡ fCÌgfCÌ°u* J¡∑ w≤F J¨¡<t, J¡∑¸>, ≈way, Ÿ≈Õ, y°∫, th~>≤, Nıy≤ N°<Ì J¡°uoÕ
ıÙbŸa<bwg oŸ ªæw∏∫R¡≈Ù tF°Ÿ°y≤ tu* NÃ∫v≈ Ÿt∫Ju¡ <ÔÎ _kC¡¿≤w F°uwÙ Fæ $$69$$ ≈bÕw Ju¡ JC¡aı°u*
tu* wS° ŸtCB J¡∑ wÙ≤ ˚¥<t Ju¡ bfi tu* b¨s, Ôw° N°<Ì Ju¡ wCv∫ ªaªÔ J¡°uoÕ tfiC‹∫, t¨y, yÙ@, <Ÿ∫°≤ N°<Ì
R¡≈b°ÔÙ ıÙbŸa<bwg JC¡~> Ÿt∫ Ju¡ <ÔÎ N°<b˚¥Õw F°uwÙ Fæ* $$70$$ ofi ıÙbŸa<bÌ°u* tu* <J¡∏FÙaJ¡∑ N°∫C
fF…w Ô‡fÙ Fæ, J¡°uoÕ fF…w S°unu <Ìfi°u* wJ¡ ıÙ<bw ≤FwÙ Fæ*, <J¡∏FÙ*J¡∑ „≤Ù≤ J¡v≈fi° <b„°Ô Fæ, <J¡∏FÙ*
J¡° „≤Ù≤ NÃ∫∏w wCh~> Fæ $ oŸ ŸaŸ°≤R¡≈Ù _b›fi tu* J¡°uoÕ N≈fiu <ª≤_S°<∫Ãb J¡∑ ˚°bfi° J¡≤wÙ Fæ*, J¡°uoÕ

706

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

» <bJ¡v≈°u* Ÿu t°u<Fw F°uJ¡≤ ıyw J¡°u ¿_S≤ ŸtHwÙ Fæ* $ JC¡~> ÌÙfiw° N°<Ì Ì°uT°u* Ÿu N°J®¡°∏w F°uJ¡≤
N≈fiu ıÙbfi J¡∑ NÃ∫∏w Nv≈w° J¡∑ ˚°bfi° J¡≤wÙ Fæ* $ tæ* Ì…fÔ° Fq≥, NÃ∫∏w Ì…#©Ù Fq≥ N°æ≤ NÃ∫∏w t¥»
Fq≥, oŸ w≤F Ì…#©°u* Ÿu ≈≤b„ F°uJ¡≤ J¡°uoÕ ıÙb _S°b≤w° J¡°u ≈®°›w F…Î Fæ* J¡°uoÕ ÌubÃb J¡°u ≈®°›w F…Î Fæ*, J¡°uoÕ
≈C”Tw° J¡°u ≈®°›w F…Î Fæ* N°æ≤ J¡°uoÕ t°uFŸ°y≤w° J¡°u ≈®°›w F…Î Fæa $$71-74$$ Ÿ°y≤ Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ ÔF≤Ù
Ju¡ Ÿt°fi ªaªÔ JC¡~> ıÙb, <ıfiJ¡° <J¡ tfifi ÌqŸ≤° fi°t Fæ, f®ÊR¡≈∑ Ÿ°y≤ Ÿu Ã≈∏fi F…Î Fæ* $ fitu*
<b„°Ô „≤Ù≤b°Ôu JC¡~> w°u ŸæJ¡n°u* J¡v≈ wJ¡ ıyw tu* ≤Fwu Fæ* N°æ≤ JC¡~> I°fiR¡≈Ù Nt¨w Ÿu ≈¥dÕ F°ufiu Ju¡
J¡°≤d ª∏Bt° Ju¡ wCv∫ _bh~> F°uJ¡≤ _bR¡≈¿_S<wR¡≈ t°us J¡°u ≈®°›w F°uwu Fæ* $$75$$

À∫°≤Fb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

f°≤Fb°≥ ŸyÕ
ŸtCB N°æ≤ w≤ay Ju¡ ‹¸>°∏w Ÿu ≈®°›w F…oÕ N°Ãt°<bJ¡°¿≤w° Ju¡
b°≤d≈¥bÕJ¡ t°uF Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ <b<ª`w° J¡∑ <bbwÕR¡≈w° J¡° bdÕfi $

≈FÔu Ÿf ıÙb°u* J¡∑ f®ÊæJ¡w° N°æ≤ ˚uÌJ¡ ≈®≈aª J¡∑ NŸÃ∫w° J¡° ≈≈°Ìfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ J¡Fwu Fæ* $
J¡°Ô fiu J¡F° # Fu tC<fiıÙ, Ìub, NŸC≤ N°æ≤ fi≤ Ju¡ N°J¡°≤b°Ôu ∫u ıÙb f®ÊR¡≈Ù Ÿ°y≤ Ÿu N<˚∏fi
Fæ*, ∫FÙ f°w ŸÃ∫ Fæ, oŸŸu N<w¿≤•w <tØ∫° Fæ $$1$$
∫<Ì ŸŸu N<˚∏fi Fæ*, w°u •∫°u* b柰 (Ft N<˚∏fi Fæ* ∫°u*) NfiC˚b fiFÙ* J¡≤wu ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
Fu f®Êfig, N≈fiu <bJ¡v≈ Ÿu J¡Ôa<J¡w bu ıÙb ÌuF tu* N°ÃtÃb J¡∑ ˚®°¿∏w Ÿu Ft f®Ê fiFÙa Fæ*, oŸ
N°∏w¿≤J¡ <fiÿª∫ π°≤° „°uªfiÙ∫ Ì„° J¡°u ≈®°›w F…Î Fæ* $ ∫°fiÙ ∫Ω<≈ bu f®ÊR¡≈Ù Ÿ°y≤ tau ¿_Sw Fæ*,
wS°<≈ f®Ê Ÿu N≈fiÙ <˚∏fiw° J¡∑ (≈¿≤¿h~>∏fiw° J¡∑) ˚°bfi° J¡≤wu F…Î fi≤J¡ Ju¡ wCv∫ ∫°u<fi∫°u* tu*
|¥twu Fæ* $$2,3$$ ı°u ∫u f®ÊŸa<bBq≈Ù ıÙb Fæ*, bu ÎJ¡t°` ÌuF°Ãt˚°b Ju¡ ≈Cfi# ≈Cfi# NfiCŸ∏@°fi Ÿu J¡Ô*<J¡w
Fæ*, bFÙ ÌuF°Ãt˚°b J¡° NfiCŸ∏@°fi ≈°≈ N°æ≤ ≈C^∫ J¡∑ ≈®b¨<W∫°u* J¡° fÙı Fæ $ ÌuF°Ãt˚°b Ju¡ NfiCŸ∏@°fi
Ÿu J¡Ô*<J¡w F°ufiu ≈≤ ˚Ù fi ıÙb°u* J¡°u N°≈ <fi<bÕJ¡°≤ f®Ê FÙ ı°<fi∫u $$4$$ Fu tC<fiıÙ, ŸaJ¡v≈R¡≈Ù oŸ
J¡v≈fi° Ÿu FÙ, ı°u J¡≤°Ô <b<b@ J¡tÕR¡≈Ù J¡aı°u* Ju¡ fÙı°u* J¡∑ tCl>Ù Ju¡ wCv∫ Fæ, ıyw tu* <b_wÙdÕ F…oÕ ∫u
„≤Ù≤R¡≈Ù Ôw°N°u* J¡∑ ≈a<•w∫°≥ ¿_Sw Fæ*, o@≤-@≤ ªÔwÙ-<k¡≤wÙ Fæ, ≤°uwÙ N°æ≤ F≥ŸwÙ Fæ* $ ıæŸu
b°∫C N≈fiu _≈aÌfi°u* π°≤° vÔ°Ÿ J¡°u ≈®°›w F°uwÙ Fæ N°æ≤ ÔÙfi F°u ı°wÙ Fæ, bæŸu f®Ê° Ÿu ÔuJ¡≤ b¨s≈∫Õ∏w
∫u „≤Ù≤ ≈*<•w∫°≥ ˚Ù vÔ°Ÿ J¡°u ≈®°›w F°uwÙ Fæ*, <w≤°u<Fw F°u ı°wÙ Fæ*, ‡Ô°fi F°u ı°wÙ Fæ* N°æ≤ F≥ŸwÙ
Fæ* $$5-7$$ ofitu* Ÿu J¡°uoÕ ∫u ıÙb NÃ∫∏w <fitÕÔ Fæ*, ıæŸu <J¡ <b‹dC, F≤ N°<Ì $ J¡°uoÕ I°fi°<@J¡°≤ J¡∑
∫°uÀ∫w° Ju¡ ≈°fiu Ÿu Nv≈ t°uF tu* ¿_Sw Fæ*, ıæŸu fi°y, tfiC‹∫ N°æ≤ Ìubw° N°<Ì $ J¡°uoÕ NÃ∫∏w t°uF tu
¿_Sw Fæ*, ıæŸu b¨s, w¨d N°<Ì $ J¡°uoÕ NI°fi Ÿu t°uF ∫C•w F°uJ¡≤ J¨¡<t N°æ≤ J¡∑n°u* J¡∑ ∫°u<fi∫°u* J¡°u ≈®°›w
F…Î Fæ* $ J¨¡<t-J¡∑¸>°u* tu* o‹¸> N°æ≤ N<fi‹¸> tu* ≈®b¨<W N°æ≤ <fib¨<W J¡∑ stw° F°ufiu Ÿu _S°b≤ ∫°u<fi∫°u* Ju¡
wCv∫ NÃ∫∏w t°uF fiFÙ* Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$8,9$$
JC¡~> ıÙb „°˜≈®<wJ¥¡Ô ≈®b¨<W Ÿu f®ÊR¡≈Ù tF°Ÿ°y≤ Ju¡ ∫°fiÙ tC¿•w Ÿu Ìq≤ fF°∫u ı°wu Fæ*, ∏Fu*
˚¥<tJ¡° ≈®°›w fiFÙ* F°uwÙ Fæ $ bu Fæ* Ÿ≈Õ, b¨s N°<Ì $$10$$ oŸ ŸaŸ°≤ tu* N°fiu Ju¡ J®¡t Ÿu tfiC‹∫N°<Ì ˚°b

ŸyÕ - 13]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

707

J¡°u ≈®°›w F…Î JC¡~> ıÙb ŸaŸ°≤ tu* N°fiu Ÿu Ã≈∏fi F…Î ≈¿≤Zt J¡∑ <bZ°¿∏w tu* FuwC˚¥w ∫°uy˚¥<tJ¡° Ju¡
N¿_wÃb J¡°u „°˜ Ÿu ŸCfiJ¡≤ ∫°uyŸ°@fi° tu* f°≤-f°≤ ∏tC© F°uJ¡≤ ˚Ù J¡°ÔR¡≈Ù f¥»u ª¥Fu Ÿu ≈Ù<nw
F°uwu Fæ* $$11$$ JC¡~> <b‹dC, f®Ê°, F≤ N°<Ì ıÙb f®Êw[bR¡≈ tF°uÌ<@ Ÿu JC¡~> ˚uÌJ¡ <b„C] I°fi°u≈°<@
J¡°u ≈°J¡≤ J¡°∫°u˘ Ju¡ Ÿ°S f®Ê tF°Ÿ°y≤w° J¡°u ≈®°›w F…Î Fæ* ∫°fiÙ ıÙb∏tC•w F°u y∫u Fæ* $$12$$
Nv≈t°uFb°Ôu J¡°uoÕ ıÙb, <ıŸJ¡∑ ŸÙt° fiFÙ* Fæ ÎuŸÙ ≈¥dÕw°b°Ôu, ŸÙ f®ÊR¡≈Ù tF°ŸtCB J¡° Ÿt°<@
Ÿu NbÔ‡ffi J¡≤Ju¡ ¿_Sw Fæ* $$13$$ JC¡~> ıÙb, Nbÿ∫ ˚°uyfiu ∫°uÀ∫ ı∏tŸt¥F°u* Ÿu <ı∏F°u*fiu J¡≤°un°u*
ı∏t°u* J¡° ˚°uy J¡≤ <Ô∫° Fæ <k¡≤ ˚Ù t°us J¡∑ ≈®°<›w fi F°ufiu Ÿu b∏º∫ wS° N<@J¡°≤Ù ÌuF J¡∑ ≈®°<›w Ÿu
≈®J¡°„ tu* ˚Ù ≤°y N°<Ì Ÿu N∏@u F°ufiu Ju¡ J¡°≤d w°t<ŸJ¡ b¨<Wb°Ôu F°uJ¡≤ ¿_Sw Fæ* $ J¡°uoÕ ıÙb «¡≈≤ Ÿu
fiÙªu <y≤wu Fæ* ıæŸu F°S Ÿu fn° ˚°≤Ù k¡Ô <y≤u, J¡°uoÕ «¡≈≤ Ÿu N°æ≤ N<@J¡ «¡≈≤ ª»wu Fæ* N°æ≤ J¡°uoÕ
fiÙªu Ÿu N°æ≤ fiÙªu <y≤wu Fæ* $$14,15$$
fF…w ≈®J¡°≤ Ju¡ ŸC©-Ì…#© Ìufiub°Ôu ı∏t°u* J¡∑ N°J¡°≤R¡≈, I°fi Ju¡ <ffi° J¡˚Ù sÙd fi F°ufiub°ÔÙ
∫F ıÙbw° ≈≤t≈Ì J¡° _t≤d fi J¡≤fiu Ÿu ŸaŸ°¿≤w° J¡°u ≈®°›w F…oÕ Fæ $ ıæŸu ˚yb°fi <b‹dC Ju¡ _t≤d Ÿu
yıu∏B J¡∑ ≈Ùn° fi‹¸> F…oÕ SÙ bæŸu FÙ ≈≤t≈Ì Ju¡ I°fi Ÿu bF fi°„J¡°u ≈®°›w F°uwÙ Fæ $$16$$

f°≤Fb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

wu≤Fb°≥ ŸyÕ
tfi J¡∑ „<•w∫°u* J¡° bdÕfi J¡≤Ju¡ ˚¨yC N°æ≤ J¡°Ô J¡° „CJ®¡ Ju¡ ŸtÙ≈ tu* ı°fiu Ju¡ <ÔÎ ™>fi° $

≈¥b°uÕ•w ıÙbı°<w∫°u* tu* Ÿu ıÙb∏tC•w FÙ J¨¡wJ¨¡Ã∫ Fæ* N°æ≤ fiFÙ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
J¡°Ô fiu J¡F° # Fuu ˚¨yCıÙ, Ÿ°y≤ Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ ÔF≤°u* J¡∑ ˚°≥<w N°æ≤ bŸ∏w M¡wC tu* Ã≈∏fi F…oÕ
<b<b@ <b<ª` Ôw°N°u* Ju¡ wCv∫ ofi ıÙb-ı°<w∫°u* tu* <ı∏F°u*fiu tfi Ju¡ t°uF ≈≤ <bı∫ ≈° ÔÙ Fæ N°æ≤
Ô°uJ¡ Ju¡ «≥¡ª-fiÙª <b<b@ Δ∫bF°≤ Ìu© <Ô∫u Fæ*, ÎuŸu ıÙb∏tC•w NwÎb J¨¡wJ¨¡Ã∫ ∫s, y∏@bÕ,
<J¡∏fi≤ (c) ıyw tu* ˚®td J¡≤wu Fæ* $$1,2$$ N°æ≤ fiŸu N<w¿≤•w ı°u ª≤°ª≤ ≈®°dÙ Fæ*, bu J¡°™ >N°æ≤
ÌÙb°≤ Ju¡ wCv∫ t¥»> Fæ* ≈CCfi#-≈Cfi# ı∏tt≤d J¡°u ≈®°›w F°uwu Fæ* N°æ≤ ÌqŸ≤u sÙdt°uF (w[bI°fiÙ) Fæ* $
Ÿ°@fiªwC‹¸>∫ Ÿu ∫C•w NI°fiÙ FÙ „°˜<bª°≤ Ju¡ N<@J¡°≤Ù Fæ* w[bI°fiÙ N<@J¡°≤Ù fiFÙ* Fæ* $$3$$
bu <J¡Ÿ <ÔÎ ÌuF@°≤d J¡≤wu Fæ* ? ÎuŸÙ ∫<Ì „aJ¡° F°u w°u Ÿ ≈≤ „°˜-≤ªfi° π°≤° NI°<fi∫°u* Ju¡
]°≤ Ju¡ <ÔÎ FÙ bu ÌuF@°≤d J¡≤wu Fæ*, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
Ô°uJ¡ tu* ı°u Ô°uy N°ÃtI°fi Ju¡ <ÔÎ ı°y”J¡ Fæ*, fi ≈®°<d∫°u* J¡∑ N°ÃtI°fi J¡∑ <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ
I°fiÙ tF°Ãt°N°u* π°≤° ≤ªu y∫u „°˜ oŸ ŸaŸ°≤ tu* <bF°≤ J¡≤wu Fæ*, y≤ıwu Fæ* $$4$$
≈°≈J¡tÕ J¡° s∫ F°ufiu ≈≤ ≈C”T J¡°u I°fi≈®°<›w F°uwÙ Fæ, oŸ NSÕb°Ôu _t¨<wbªfi Ju¡ fÔ Ÿu
„°˜ ˚Ù <ıfiJ¡° <ªW „C] F°u y∫° Fæ, ÎuŸu ≈C”T°u* Ju¡ ≈®<w FÙ k¡ÔÌ°∫J¡ F°uwu Fæ*, N°æ≤°u* Ju¡ <ÔÎ
fiFÙa, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
(c) ∫F°≥ ≈≤ ∫s N°<Ì wÙfi°u* J¡° y®Fd Ju¡bÔ Ì°F≤d Ju¡ <ÔÎ Fæ* ≈¿≤ydfi Ju¡ <ÔÎ fiFÙ* Fæ,
•∫°u*<J¡ tfiC‹∫ N°<Ì tu* ˚Ù ıÙbfitC•w°u* J¡° Ÿa˚b Fæ $

708

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

≈°≈°u* J¡° <bfi°„ F°ufiu ≈≤ <ıfiJ¡° N∏w#J¡≤d „C] F°u y∫° Fæ, ∏FÙ*J¡∑ <fitÕÔ fC<] „°˜<bª°≤ tu*
≈®b¨W F°uwÙ Fæ $$5$$ ıæŸu Ÿ¥∫Õ Ju¡ N°J¡°„tu* ˚®td J¡≤fiu Ÿu ≤°<` J¡° N∏@J¡°≤ <t¸> ı°w° Fæ bæŸu FÙ
N°º∫°<ÃtJ¡ Ÿwg„°_`°u* Ju¡ <bª°≤ Ÿu tfiR¡≈Ù tæÔ fi‹¸ >F°u ı°w° Fæ $$6$$ sÙdw° J¡°u ≈®°›w fi F°uw°
F…N° tfi t°uF Ju¡ <ÔÎ FÙ F°uw° Fæ, fi <J¡ <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ $ bF JC¡F≤u Ju¡ Ÿt°fi i>J¡J¡≤ fuw°Ô Ju¡ Ÿt°fi
fi°ªw° Fæ ∫°fiÙ JC¡F≤° ıæŸu N°J¡°„ J¡°u N°b¨w J¡≤ Ìuw° Fæ bæŸu FÙ NsÙ∫t°d tfi w[b J¡°u N°b¨w J¡≤
Ìuw° Fæ N°æ≤ ıæŸu buw°Ô fi°ª π°≤° <bsu≈ J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ bF <bsu≈ J¡≤w° Fæ $$7$$ tC<fiıÙ, ÌuF°Ãtw°
J¡°u ≈®°›w F…Î (ÌuF tu* N°ÃtfC<] J¡≤fiub°Ôu) Ÿ˚Ù ıÙb°u* J¡° ŸC©-Ì…#© N°<Ì J¡° ˚°ıfi tfi°uR¡≈ „≤Ù≤
FÙ Fæ, t°aŸt∫ „≤Ù≤ •w ŸC©-Ì…#©N°<Ì J¡° ˚°ıfi fiFÙ* Fæ $$8$$ ı°u ∫F t°aŸ N°æ≤ F¿ß>∫°u* J¡°
Ÿt¥FR¡≈ ≈°aª˚°æ<wJ¡ ÌuF <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ, ∫F ÎJ¡t°` tfi J¡∑ J¡v≈fi° Fæ $ bF ÌuF b°_w<bJ¡ fiFÙ* Fæ
$$9$$ Fu tC<fiıÙ, N°≈Ju¡ ≈C` fiu tfiR¡≈Ù „≤Ù≤Ÿu ı°u JC¡~> <J¡∫°, ŸÙ J¡°u bF ≈®°›w F…N° $ oŸ <bT∫ tu*
Ft°≤° w<fiJ¡ ˚Ù N≈≤°@ fiFÙ* Fæ $$10$$ ı°u N°ÌtÙ N≈fiÙ b°Ÿfi° Ÿu ı°u ı°u J¡tÕ J¡≤w° Fæ, bF bæŸu FÙ
ŸJ¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ, Ÿtu* N∏∫ <J¡ŸÙ J¡∑ J¡w¨Õw° fiFÙ* Fæ $$11$$ ≈®°dÙ N≈fiÙ Ju¡bÔtfi°ub°Ÿfi° Ÿu
(NfiCŸ∏@°fit°` Ÿu) N≈fiu tfi tuu* Ÿ°uªu y∫u <ıŸJ¡° ÎJ¡ sd tu* <fit°Õd J¡≤w° Fæ; J¡°æfi ÎuŸ° ˚Cbfi°u* J¡°
N<@≈<w Fæ, <ıŸu Ÿu J¡≤fiu J¡∑ Ÿ°tØ∫Õ Fæ ∫°fiÙ Ô°uJ¡°<@≈<w Ft Ô°uy fnu ≈®∫Ãfi Ÿu <ª≤J¡°Ô Ÿu ˚Ù
Ÿu fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wu Fæ*, oŸ<ÔÎ ˚Ù Ft Ô°uy°u* J¡° N≈≤°@ fiFÙ* F°u ŸJ¡w° $$12$$ ı°u Ÿ¨¿‹¸>∫°≥, ı°u
fi≤J¡°u* Ju¡ <b_w°≤ N°æ≤ ı°u ı∏t-t≤d J¡∑ oh~>°Î≥ Fæ*, bu Ÿf tfiJu¡ _kC¡≤d Ÿu Fæ*, bF tfi J¡° <J¡a<ª∏t°`
_kC¡≤d ˚Ù Ì…#©Ì°∫Ù Fæ $$13$$ oŸ <bT∫tu* Ju¡bÔ „ÆÌ°u* J¡° Zbd J¡≤°fiub°Ôu (fi <J¡ w[b≈®Ì„ÕJ¡)
fF…w J¡Sfi Ÿu •∫° Ô°˚ Fæ ? ˚ybfig, N°≈ <™>∫u, bF°≥ ªÔu*, ıF°≥ ≈≤ N°≈J¡° ÔnJ¡° w≈_∫° tu* ¿_Sw
Fæ $$14$$ _byÕ Ju¡ Ÿf ˚°uy°u* J¡°u ¿ªW„≤Ù≤Ÿu ÎJ¡ sd tua ˚°uy J¡≤ wÌ…≈≤°∏w N°J¡°„ N°<ÌJu¡ J®¡t Ÿu
˚¥<t tu* NbwÙdÕ F…N° N°≈J¡° ≈C` „CJ®¡ ª∏Bt° J¡∑ <J¡≤d°u* Ju¡ Ÿ‡f∏@ Ÿu N°æT<@∫°u* tu* ≈®bu„J¡≤ N∏fi
N°<Ì Ju¡ R¡≈ Ÿu ı∏t≈≤‡≈≤° J¡°u ≈°J¡≤ Ÿtay° Ju¡ w¸> ≈≤ w≈_bÙ ffiJ¡≤ fæ™>° Fæ $$15$$
ª∏Bt° J¡∑ <J¡≤d°u* Ju¡ Ÿ‡f∏@ Ÿu, ÎuŸ° ı°u J¡F° Fæ, Ÿu _≈‹¸> J¡≤wu Fæ* $
„CJ®¡ J¡° ≈®°db°∫C ªuwfi„<•w Ÿu ŸatC¿h~>Õw F°uJ¡≤ fiÙF°≤R¡≈ Ÿu ª∏Bt° J¡∑ <J¡≤d°u* Ju¡ Ÿ°S Ÿ‡≈JÕ¡
F°ufiu Ÿu ª∏B<J¡≤d Ju¡ wCv∫ F°uJ¡≤ @°fi π°≤° ŸJ¡° k¡Ô ª°bÔ N°<Ì F°uJ¡≤ ≈C”T tu* ≈®<b‹¸> F°u bÙ∫Õ
ffiJ¡≤ ˜Ù Ju¡ y˚Õ tu* ¿_Sw F…N° $$16$$ ∫F J¡FJ¡≤ ıyw J¡∑ ¿_S<w ≈≤ FaŸ ≤Fu ˚yb°fi J¡°Ô fiu F°S
kæ¡Ô°J¡≤ N≈fiu F°S Ÿu ˚¨yCıÙ J¡°u ÎuŸu ≈J¡n°, ıæŸu Ÿ¥∫Õ ª∏Bt° J¡°u ≈J¡nu $$17$$ ˚yb<Ìh~>°R¡≈
<fi∫<w J¡∑ Δ∫b_S° fnÙ <b<ª` Fæ, ÎuŸ° @Ù≤u-@Ù≤u J¡F ≤Fu ˚yb°fi ˚¨yC Ì∫°ªÔ Ÿu Ÿ¥∫Õ Ju¡ wCv∫ ™>
©nu F…Î $$18$$ wt°Ô Ju¡ b¨s°u* Ju¡ HC^±> Ÿu ∫C•w t∏Ì≤°ªÔ tu* ÎJ¡ FÙ Ÿ°S ©nu F…Î bu Ì°ufi°u* wuı Ju¡
<fi@°fi Ÿ Ÿt∫ f°ÌÔ°u* Ÿu ∫C•w, <fitÕÔ N°J¡°„ tu* <bF°≤ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ÎJ¡ Ÿ°S <Ìw F…Î ≈¥dÕª∏B
N°æ≤ Ÿ¥∫Õ Ju¡ Ÿt°fi ŸC„°u<˚w F…Î $$19$$ ZÙb°vtÙ<J¡ıÙ fiu J¡F° # ZÙtC<fiıÙ Ju¡ owfi° J¡F ªCJ¡fiu ≈≤
<ÌbŸ fÙw y∫°, Ÿ¥∫Õ ˚yb°fi N_w°ªÔ J¡°u ªÔu y∫u, M¡<T∫°u* J¡∑ Ÿ˚° tF°tC<fi J¡°u fit_J¡°≤ J¡≤Ju¡
Ÿ°∫aJ¡°ÔJ¡∑ Ÿ∏º∫°<b<@ N°<Ì Ju¡ <ÔÎ _fi°fi°SÕ ªÔÙ yoÕ $ ÌqŸ≤u <Ìfi ≤°w fÙwfiu ≈≤ Ÿ¥∫Õ Ju¡ Ì∫ F°ufiu
Ju¡ Ÿ°S <k¡≤ N° yoÕ $$20$$
wu≤Fb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ŸyÕ - 14]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

709

ª°æÌFb°≥ ŸyÕ
Ÿtay° fiÌÙ Ju¡ <J¡fi°≤u ≈≤ ı°J¡≤ J¡°Ô N°æ≤ ˚¨yC M¡<T J¡° „CJ®¡°ª°∫Õ J¡°u Ÿt°<@ Ÿu ıy°fi°,
≈¥bÕ b¨W°∏w J¡° _t≤d <ÌÔ°fi° N°æ≤ bF°≥ Ÿu N°fiu J¡∑ oh~>° J¡° bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸJu¡ Nfi∏w≤ J¡°Ô N°æ≤ ˚¨yC ∫u Ì°ufi°u* Ìubw° t∏Ì≤°ªÔ
J¡∑ J¡∏Ì≤° Ÿu ≈¨ØbÙwÔ tua w≤J¡≤ Ÿtay° fiÌÙ Ju¡ w¸> ≈≤ ı°fiu Ju¡ <ÔÎ wÃ≈≤ F…Î $$1$$ ≈bÕw Ÿu w≤
≤Fu fi Ì°ufi°u* tF°wuı¿_b∫°u* fiu N<˚fib, ŸCbdÕt∫Ù Ôw°N°u* Ju¡ Ÿt¥F°u* Ju¡ <fiJC¡aı°u* tu* Ÿ°u∫u F…Î Ìubw°N°u*
N°æ≤ ≈¿s∫°u* J¡°u Ìu©° ı°u yyfi°ayd tu* Ôw°N°u* Ÿu bu<‹¸>w H¥Ô°u* Ju¡ π°≤° J®¡∑n° J¡≤ ≤Fu Su $ bu F¿≤<d∫°u*
Ju¡ wCv∫ tfi°uF≤ N≈fiu J¡¸>°s°u* Ÿu J¡tÔ J¡° _t≤d J¡≤° ≤Fu Su $$2,3$$ «≥¡ªu <„Ô°©^±>R¡≈Ù N°Ÿfi
≈≤ fæ™> u F…Î wS° ÔÙÔ° Ÿu wÙfi°u* ıyw°u* J¡°u Ìu©fiub°Ôu <Ÿ]°u* J¡°u ˚Ù Ìu©° ı°u „≤Ù≤@°≤Ù ß°F Ju¡
wCv∫ Su $$4$$ <ıfitu* <fi≤∏w≤ k¡¥Ô <y≤ ≤Fu Su, ÎuŸu @°≤° Ju¡ ≈®b°F°u* tu*, ı°u fiF° ªCJu¡ Su wS° w°Ô b¨s
J¡∑ w≤F Ô‡fu, t°u¸>u N°æ≤ «¡≈≤ ™>°∫u F…Î Ÿ≥¥nb°Ôu yı ∫¥S≈°u* J¡°u Ìu©°, bu tÌ Ju¡ N°<@•∫ Ju¡ J¡°≤d
N°Ô_∫ Ÿu H≈J¡∑ Ôu ≤Fu Su, t¥<wÕ@°≤Ù tÌ Ju¡ wCv∫ Su N°æ≤ k¡¥Ô°u* Ju¡ Ju¡Ÿ≤°u* Ÿu ≤*<ıw ≈bfi Ÿu fiJ¡∑
≈¥≥~> Ô°Ô F°u yoÕ SÙ $$5,6$$ Îba ªaªÔ N°æ≤ tfi°uF≤ ªt≤°u* J¡°u Ìu©° ı°u ≈bÕw≤°ıJu¡ ª≥b≤ Ju¡ wCv∫
≈®wÙw F°uwu Su $ <ıfitu* <fi≤∏w≤ k¥¡Ô <y≤ ≤Fu Su, ÎuŸu @°≤° Ju¡ ≈®b°F tu* <fit≠ıfi <J¡∫u F…Î <J¡∏fi≤°ua J¡°u,
„°©°≈∫Õ∏w ŸÙ@u F…Î Wt ı°<w Ju¡ ©ı¥≤ b¨s°u* J¡°u N°æ≤ ©ı¥≤ Ju¡ k¡Ô°u* Ÿu ≈≤_≈≤ w°nfiR¡≈Ù J®¡∑n°
π°≤° f°≥Ÿ J¡°u ˚Ù k¡Ô∫C•w ffi°fiub°Ôu f∏Ì≤°ua J¡°u ˚Ù Ìu©° <ıfiJu¡ <bR¡≈ tC© yu” Ju¡ wCv∫ Ô°Ô Su
N°æ≤ ı°u ~>Ôfiu-J¥¡Ìfiu tu* t_w Su $ ≈bÕw Ju¡ <„©≤˚°y Ju¡ ≈bfi tu* <ıfiJu¡ t¿∏Ì≤ Ôw°N°u* Ju¡
<b_w°≤ Ÿu i>Ju¡ F…Î Su, <ı∏Fu* ≤<wJ¡°ÔJ¡° Ÿ¥ªfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ Ìub°ayfi°Î≥ t∏Ì°≤ Ju¡ k¥¡Ô°u* Ÿu t°≤ ≤FÙ
SÙ, ÎuŸu <Ÿ]°u* J¡°u ˚Ù Ìu©° N°æ≤ fi ≈bÕw Ju¡ ≈®≈°w Ìu„°u* J¡°u ˚Ù Ìu©°, ı°u yu” Ÿu Ô°Ô N°æ≤ Ÿ|fi
f°ÌÔ Ju¡ Ÿt¥F°u* Ÿu N°h~>∏fi wS° tfiC‹∫°u* Ju¡ Ÿaª°≤ Ÿu „¥∏∫ Su, fiJ¡∑ f°æ]°u*u Ÿa∏∫°<Ÿ∫°u* Ÿu wCÔfi° J¡∑
ı° ŸJ¡wÙ Fæ, •∫°u*<J¡ bu ˚Ù yuR¡ N°<Ì Ÿu Ô°Ô N°æ≤ Ÿ|fi b˜ Ÿu N°b¨w ≤Fwu Fæ* N°æ≤ ıfi ŸaŸyÕ Ÿu
„¥∏∫ F°uwu Fæ; JC¡∏Ì N°æ≤ t∏Ì°≤ Ju¡ k¡¥Ô°u* Ÿu <ıfiJ¡∑ ÔF≤u* N°h~>∏fi SÙ, ÎuŸÙ fi<Ì∫°u* J¡°u, <ı∏F°u*fiu t°fi°u*
ŸtCBR¡≈Ù J¡°∏w Ju¡ ≈®<w NÃ∫∏w ßCJ¡w° Ju¡ J¡°≤d t@Ct°ŸŸ‡f∏@Ù ≈C‹≈, ≈vÔb N°<Ì NÔaJ¡°≤
@°≤d <J¡∫u Fæ* wS° k¥¡Ô°u* Ju¡ ˚°≤ Ÿu N°h~>∏fi ≈bfi Ÿu <FÔwu F…Î b¨s°u* J¡°u ˚Ù Ìu©°, t°fi°u* bu b¨s
t@Ct°Ÿ Ju¡ (bŸ∏w Ju¡) ≈®°›w F°ufiu ≈≤ ªaªÔ ˚®t≤R¡≈Ù fiu`°u* Ÿu ∫C•w Su, NwÎb tΩ ≈Ùfiu ≈≤ fi„u tu*
ª™>u F…Î fiu`b°Ôu ≈°yÔ Ÿu Ôywu Su $$7-12$$ oŸ w≤F bu Ì°ufi°u* o@≤-@≤ f»Ù-ª»Ù ≈bÕw J¡∑ „°u˚°
J¡°u Ìu©wu F…Î y°≥b wS° „F≤°u* Ÿu ŸC„°u<˚w ≈¨ØbÙwÔ J¡°u¡ ≈®°›w F…Î $$13$$ ≈¨<SbÙ ≈≤ sdt°` tu* k¥¡Ô°u*
Ÿu ªaªÔ w≤ay°u* Ÿu ∫C•w Ÿtay° fiÌÙ ≈≤ ≈F…≥ªu $ t°Ô¥t F°uw° S° <J¡ bF Ÿ‡≈¥dÕw# ≈C‹≈°u* Ÿu FÙ ffiÙ F…oÕ
Fæ $$14$$ bF°≥ ≈F…≥ªfiu Ju¡ Nfi∏w≤ Ÿtay° fiÌÙ Ju¡ <J¡fi°≤u J¡FÙ* ≈≤ ˚¨yC M¡<T fiu N≈fiu ≈C` J¡°u Ìu©°, Ÿfiu
ÌqŸ≤Ù ÌuF J¡° ≈¿≤bwÕfi <J¡∫° S°, NwÎb bF „CJ®¡°ª°∫Õ Ÿu <bÔsd ˚°b J¡°u ≈®°›w F…N° S°, ŸJ¡∑
o¿∏Ì®∫°≥ „°∏w F°u yoÕ SÙ, Ÿt°<@_S F°uufiu Ÿu ŸJ¡° tfiR¡≈Ù t¨y ¿_S≤ F°u y∫° S°, t°fi°u* bF ≈C”T
Nfi°<Ì ŸaŸ°≤Zt J¡°u Ìq≤ J¡≤fiu Ju¡ <Ô∫u fF…w <Ìfi°u* Ÿu <bZ°t Ôu ≤F° S° wS° Nfi°<ÌJ¡°Ô Ÿu ˚C•w,

710

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

S°unu FÙ <Ìfi°u* Ÿu ≈¿≤Ã∫•w N°æ≤ FTÕ, „°uJ¡ Ÿu ˚≤Ù F…oÕ ŸaŸ°≤ Ÿ°y≤ J¡∑ y<wN°u* J¡° <bª°≤ J¡≤ ≤F° S°,
t°fi°u* Nbÿ∫ FÙ bF Nfi∏w ıyBq≈Ù N°bwÕ tu* N<w„∫ ˚®td Ÿu ı°u≤ Ÿu |Ct°∫u F…Î ªJ®¡ Ju¡ wCv∫
<fiÿªÔ F°u y∫° S° $$15-18$$ bF ÎJ¡°∏w tu* NJu¡Ô° ¿_Sw S°, „≤Ù≤ J¡°¿∏w Ÿu NÃ∫∏w J¡tfiÙ∫
S° $ ŸJ¡∑ Ÿ°≤Ù ªu‹¸>°Î≥ „°∏w F°u yoÕ SÙ, NwÎb ŸJu¡ <ªW Ju¡ Ÿ‡˚®t J¡° Ÿt°yt fi‹¸> F°u y∫°
S° $$19$$ bF <fi<bÕJ¡v≈ Ÿt°<@ tu* ¿_Sw S°, NwÎb „Ùw-‹d N°<Ì π∏π J¡∑ b¨<W∫°u* Ÿu „¥∏∫
S° $ t°fi°u* bF N≈fiÙ „°∏w fC<] π°≤° Ÿ‡≈¥dÕ Ô°uJ¡Δ∫bF°≤ J¡° ≈F°Ÿ J¡≤ ≤F° S° $$20$$ Ÿ‡≈¥dÕ
≈®b¨<W∫°≥ ŸŸu ≈¨SJ¡g F°u yoÕ SÙ, Ÿ‡≈¥dÕ J¡tÕk¡Ô°u* Ÿu bF „¥∏∫ S° N°æ≤ Ÿfiu Ÿ‡≈¥dÕ J¡v≈fi°ı°Ô J¡°
≈¿≤Ã∫°y J¡≤ <Ì∫° S°, NwÎb N≈¿≤¿h~>∏fi N°ÃtŸC© Ÿu bF ≈¥dÕ S° $$21$$ bF Nfi∏w ŸC©≈¥dÕ
Δ∫°≈J¡ N°Ãtw[b tu* <bZ°∏w S° NwÎb ≈®<w<f‡f J¡° y®Fd fiFÙ* J¡≤ ≤FÙ _bh~> t<d Ju¡ wCv∫ ¿_Sw
S° $$22$$ "∫F Ny®°fl Fæ' wS° "∫F y®°fl Fæ' oŸ ŸaJ¡v≈-<bJ¡v≈ Ÿu „¥∏∫ wS° N°Ãtf°u@ J¡°u ≈®°›w
F…Î N≈fiu @Ù≤ ≈C` J¡°u ˚¨yCıÙ fiu Ìu©° $$23$$ Ÿ ˚¨yC Ju¡ ≈C` J¡°u Ìu©J¡≤ J¡°Ô fiu ˚¨yCıÙ Ÿu ŸtCB Ju¡
<fi|°uÕT Ju¡ wCv∫ y‡˚Ù≤ _b≤ Ÿu J¡F° # "∫FÙ N°≈J¡° ≈C` Fæ' $$24$$ ıæŸu tu| Ju¡ y‡˚Ù≤ _b≤ Ÿu t°u≤ ı°y
ı°w° Fæ bæŸu FÙ "ı°y°u' oŸ b°dÙ Ÿu bF ˚¨yC≈C` Ÿt°<@ Ÿu @Ù≤u-@Ù≤u ı°y ™>° $$25$$ Ÿfiu N°≥©ua
©°uÔJ¡≤ ŸtÙ≈ tu* N°∫u F…Î ÎJ¡ Ÿ°S <Ìw F…Î Ÿ¥∫Õ N°æ≤ ª∏Bt° wCv∫ J¡°Ô N°æ≤ ˚¨yC J¡°u Ìu©° $$26$$
J¡Ì‡f Ôw° Ju¡ N°Ÿfi Ÿu ™>J¡≤ Ÿfiu ÎJ¡ Ÿ°S N°∫u F…Î, <b≈®buT@°≤Ù <b‹dC <„b Ju¡ wCv∫ Ÿt°fi
J¡°¿∏wb°Ôu fi Ì°ufi°ua J¡°u ≈®d°t <J¡∫° $$27$$ wÃJ¡°Ô°u<ªw ≈≤_≈≤ N<˚fi∏Ìfi N°<Ì Δ∫bF°≤ J¡≤
Ôufiu ≈≤ bu Ô°uy <„Ô° ≈≤ ŸCtu” ≈Ù™> ≈≤ ıyÃ≈¥≠∫ f®Ê°-<b‹dC-tFuÿb≤ Ju¡ wCv∫ fæ™>u $$28$$
wÌfi∏w≤ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, Ÿtay° Ju¡ w¸> tua Ÿt°<@ Ÿu <b≤w Ÿ f®°Êd fiu ofi Ì°ufi°u* Ÿu (J¡°Ô
N°æ≤ ˚¨yC Ÿu) Nt¨w<f∏Ì… Ju¡ wCv∫ ŸC∏Ì≤ „°∏w bªfi J¡F° $$29$$ Fu ˚ybfig, oŸ Ô°uJ¡ tu* ÎJ¡ Ÿ°S
N°∫u F…Î ª∏Bt° N°æ≤ Ÿ¥∫Õ Ju¡ Ÿt°fi N°≈ Ô°uy°u* Ju¡ Ì„Õfi Ÿu N°ı tæ* ≈≤t ŸC© J¡°u ≈®°›w F…N° Fq≥ $$30$$
ı°u tfi°ut°uF „°˜°U∫°Ÿ, w≈ÿª∫°Õ, ≈°Ÿfi° wS° f®ÊI°fi Ÿu fi‹¸> fiFÙ* F…N° S°, bF tu≤° tfi°ut°uF
N°≈ Ô°uy°u* Ju¡ Ì„Õfi Ÿu Ìq≤ F°u y∫° $ (fi Ô°uy°u* J¡∑ ≈®„aŸ° Ju¡ <Ô∫u ∫F°≥ ≈≤ N<w„∫°u<•w Fæ ) $$31$$
<fitÕÔ Nt¨w J¡∑ b¨<‹¸> N∏w≤°Ãt° J¡°u b柰 ŸC©Ù fiFÙ* ffi°wÙ Fæ ı柰 <J¡ N°≈ tF°Ãt°N°u* J¡∑ Ju¡bÔ ∫F
Â<‹¸> ŸC©Ù ffi° ≤FÙ Fæ $$32$$ Fu ˚ybfig, N°J¡°„ J¡°u ª∏Bt° N°æ≤ Ÿ¥∫Õ Ju¡ wCv∫ oŸ Ft°≤u Ìu„ J¡°u
N≈fiu ª≤d°u* Ÿu ≈<b` ffi°fiub°Ôu tF°wuı_bÙ N°≈ Ô°uy J¡°æfi Fæ* ? $$33$$
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, „CJ®¡ Ju¡ ∫F J¡Ffiu ≈≤ ˚¨yCıÙ fiu ı∏t°∏w≤ Ju¡ N≈fiu ≈C` Ÿu J¡F° # wCt N≈fi°
_t≤d J¡≤°u, •∫°u*<J¡ wCt I°fiÙ F°u, t¥» fiFÙ* F°u $$34$$ ˚¨yCıÙ π°≤° f°u@ J¡°u ≈®°›w F…Î Ÿfiu º∫°fi Ÿu
<ÌΔ∫ ªsC ©°uÔJ¡≤ sd˚≤ N≈fiÙ ı∏t°∏w≤ J¡∑ Nb_S° J¡° _t≤d <J¡∫° $$35$$ wÌfi∏w≤ b•w°N°u*
tu* Zu‹™> Ÿfiu N°ÿª∫Õ Ju¡ Ì„Õfi Ÿu <bJ¡<Ÿw tC© F°uJ¡≤ <bwJÕ¡ Ÿu t∏Ì bªfi J¡F° $ Ÿ Ÿt∫ ŸJ¡°
tfi NÃ∫∏w ≈®Ÿ∏fi S° $$36$$ oŸ ŸaŸ°≤ tu* J¡tÕk¡Ô J¡° <fi∫∏`d J¡≤fiub°ÔÙ ≈≤t°Ãt° J¡∑ t°∫°„<•w
J¡° Δ∫°≈°≤ <J¡ŸÙ J¡°u I°w fiFÙ* Fæ <ıŸJu¡ J¡°≤d ∫F <b„°Ô ıyBq≈Ù ªJ®¡ ªÔ ≤F° Fæ $$37$$ tu≤u
Nfi∏w ı∏t fÙw y∫u Fæ*, <ıfiJ¡° tCHu I°fi ˚Ù fiFÙ* Fæ wS° ≈®Ô∫J¡°Ô tu* ≈®°›w bTÕ, b°∫C N°æ≤ @¥≈ N°<Ì
Ÿu Ã≈∏fi F…Î Ì…#©, t°uF N°<Ì Ju¡ wCv∫ t≤d, t¥~>°Õ N°<Ì Ì…ÌÕ„°N°u* Ju¡ k¡Ô˚¥w NfiuJ¡ Ì…#©, t°uF

ŸyÕ - 15]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

711

N°<Ì ˚Ù fÙw y∫u Fæ* $$38$$ tæ*fiu J¡<™>fi J®¡°u@ N°æ≤ Ω°uy Ÿu ˚≤u F…Î ≤°ı°N°u* J¡°u Ìu©°, @fi°u≈°ıÕfi°SÕ
¿b<b@ ˚®td°u* J¡° NfiC˚b <J¡∫° wS° fF…w <Ìfi°u* wJ¡ „°uJ¡ Ÿu „¥∏∫ ŸCtu”≈bÕw J¡∑ ˚¥¿t∫°u* tu* <bF°≤
<J¡∫° $$39$$ ŸCtu”≈bÕw Ju¡ ŸtÙ≈ J¡∑ ˚¥<t∫°u* tu* t∏Ì°≤ Ju¡ k¥¡Ô°u* Ju¡ Ju¡Ÿ≤°u* Ÿu ≤a<ıw NwÎb ŸCy∏@≈¥dÕ
wS° Ÿ∏º∫°J¡°Ô tu* <©Ôfiub°Ôu J¡tÔ°u* Ÿu ∫C•w t∏Ì°<J¡fiÙ Ju¡ ıÔ J¡° tæ*fiu ≈°fi <J¡∫° $$40$$ k¥¡ÔÙ
F…oÕ ŸCbdÕÔw°N°u* J¡∑ ≈a<•w∫°u* Ÿu ≈¥dÕ t∏Ì≤°ªÔ Ju¡ <fiJC¡aı°u* tu* tæ*fiu ˚®td <J¡∫° $$41$$ ÎuŸÙ J¡°uoÕ
b_wC fiFÙ* Fæ, <ıŸJ¡° tæ*fiu ˚°uy fi <J¡∫° F°u, ÎuŸÙ J¡°uoÕ <J®¡∫° fiFÙ* Fæ, ı°u tæ*fiu fiFÙ* J¡∑ F°u N°æ≤ ÎuŸÙ J¡°uoÕ
b_wC fiFÙ* Fæ, ı°u tæ*fiu NfiCJ¥¡Ô ∫° ≈®<wJ¥¡Ô Ì„° tu* fi Ìu©Ù F°u ∫°fiÙ Ÿf JC¡~> <J¡∫°, ŸfJ¡° ˚°uy <J¡∫°
N°æ≤ Ÿf JC¡~> Ìu©° $$42$$
ÎJ¡ N°Ãt° Ju¡ Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Ÿu ˚Ù ŸfJ¡° I°fi Ì„°Õwu Fæ* $
oŸ Ÿt∫ ı°fifiu ∫°uÀ∫ Ÿ°≤Ù f°wu* tæ*fiu ı°fi ÔÙ Fæ*, Ìu©fiu ∫°uÀ∫ Ÿ‡≈¥dÕ b_wCÎ≥ Nh~>Ù w≤F Ìu© ÔÙ
Fæ*, fF…w <Ìfi°u* Ÿu SJ¡° F…N° tæ* Nf <bZ°t Ôu ≤F° Fq≥ N°æ≤ tu≤u Ÿ‡≈¥dÕ ˚®t Ìq≤ F°u y∫u Fæ* $$43$$ Fu
<≈w°ıÙ, <™>∫u ªÔu*, Ÿ¥©Ù F…oÕ bfiÔw° J¡∑ fi°oÕ Ÿ¥©u F…Î t∏Ì≤°ªÔ ≈≤ ¿_Sw Ÿ „≤Ù≤ J¡°u Ìu©u* $$44$$
∫<Ì „*J¡° F°u <J¡ Ÿ „≤Ù≤ Ÿu wC‡Fu* •∫° J¡≤fi° Fæ ? w°u oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
oŸ ŸaŸ°≤ tu* fi w°u tu≤° JC¡~> N˚Ù‹¸> Fæ N°æ≤ fi N<fi‹¸> Fæ, Ju¡bÔ <fi∫<w J¡∑ ≤ªfi° Ìu©fiu Ju¡ <ÔÎ
tæ* oŸ ıyw tu* <bF°≤ J¡≤ ≤F° Fq≥ $$45$$
∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ ¿fi∫<w J¡∑ ≤ªfi° Ìu©fiu Ju¡ <ÔÎ <bF°≤ J¡≤wu F…Î N°≈J¡∑ Ÿtu* N°Ÿ<•w
F°ufiu Ÿu ≈FÔu J¡∑ w≤F N›Ÿ≤° Ju¡ tfi°u≤S π°≤° NfiCytfiR¡≈ ŸaŸ°≤ J¡∑ ≈®°<›w F°u ı°∫uyÙ ? w°u oŸ ≈≤
»w≤ w[bI°fi Ÿu NI°fi°fiCb¨<Wt°` J¡° f°@ F°u ı°fiu Ÿu Nf ≈FÔu J¡∑ w≤F N<˚<fibu„ J¡∑ ≈®Ÿ<•w
fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ª¥≥<J¡ tæ* ÎJ¡°Ãtw° Ju¡ » <fiÿª∫ Ÿu NÃ∫∏w „C˚°Ô§, ıÙb∏tC•w tF°≈C”T°u* Ÿu Ÿu<bw ª¿≤` J¡°
FÙ ¿_S≤w° ≈¥bÕJ¡ NfiCŸ≤d J¡≤w° Fq≥ fi <J¡ t¥»°u* Ju¡ ª¿≤`°u* J¡°, oŸ<ÔÎ tu≤Ù wS° N°≈J¡∑ N˚Ù‹¸> ı°u
≈¥bÕÌuF tu* Nb¿_S<wR¡≈ fC<] Fæ, bF ≤Fu, ŸŸu J¡°uoÕ ˚Ù s<w fiFÙ F°uyÙ Ÿ fC<] Ÿu fªu F…Î ≈®°≤Æ@ J¡°
˚°uy J¡≤°fiub°Ôu Δ∫bF°≤ J¡° FÙ N°ª≤d tæ* J¡R¡≥y°, fi <J¡ t¥»°u* J¡∑ w≤F N°Ÿ<•w J¡°u ≈®°›w F°u«≥¡y°,
∫F NSÕ Fæ $$46$$

ª°æÌFb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

≈∏BFb°≥ ŸyÕ
≈¥bÕ „≤Ù≤ J¡°u Ìu©J¡≤ „CJ®¡ J¡° <bÔ°≈ wS° <bÔ°≈ tu* FuwC <b„uT J¡Sfi≈¥bÕJ¡ „≤Ù≤ Ju¡ _b˚°b J¡° bdÕfi $

ZÙb¿Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ w[bI°fiÙ, <ıfiJu¡ ≈®°d ªaªÔ Su, ŸaŸ°≤ J¡∑ y<w<b<@ J¡°
<bª°≤ J¡≤wu F…Î Ÿ Ÿtay° fiÌÙ Ju¡ w¸> Ÿu ˚¨yCıÙ Ju¡ N°Zt Ju¡ ≈®<w ªÔu (ªaªÔ „ÆÌ, ∫F J¡Sfi
≈®°d<J®¡∫° Ÿu FÙ fitu* ªÔfi <J®¡∫° F…oÕ N°Ãt° tu* <J® ∫° fiFÙ* Fæ, ∫F Ÿ¥ªfi Ju¡ <ÔÎ Fæ $) $$1$$
J®¡t„# N°J¡°„ J¡°u N°J®¡°∏w J¡≤ tu|¿h~>B°u* Ÿu f°F≤ <fiJ¡ÔJ¡≤ bu <Ÿ]t°yÕ Ÿu sd˚≤ t*u
t∏Ì≤°ªÔ J¡∑ yCk¡° tu* ≈F…≥ª y∫u $ Ÿ ≈bÕw J¡∑ «≥¡ªÙ ˚¥<t tau „CJ®¡ fiu N≈fiu ≈¥bÕ ı∏t Ju¡ Ÿ¥©u „≤Ù≤

712

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

J¡°u Ìu©° ı°u <J¡ F≤u ≈ÃS≤°u* Ÿu i>J¡° S° $$2-3$$
„CJ®¡ fiu ∫F J¡F° # Fu w°w, bFÙ ∫F J¨¡„ „≤Ù≤ Fæ, <ıŸJ¡° N°≈fiu ŸC©Ì°∫J¡ ˚°uy°u* Ÿu ≈FÔu
Ô°Ôfi-≈°Ôfi <J¡∫° S° $$4$$ bF ∫F tu≤° „≤Ù≤ Fæ, <ıŸJu¡ Nb∫b°u* tu* _fiuFt∫Ù @°oÕ fiu J¡≈¥≤, NyR¡,
ª∏Ìfi N°<Ì Ÿu fF…w <Ìfi°u* wJ¡ Ôu≈ <J¡∫° S° $ bF ∫F tu≤° „≤Ù≤ Fæ, <ıŸJu¡ <ÔÎ tu”≈bÕw J¡∑ Ω°fi
˚¥<t∫°u tau t∏Ì°≤ Ju¡ ≈C‹≈°u* Ÿu „ÙwÔ „˙∫° ≤ªÙ yoÕ SÙ $ Ìu<©∫u, ≈FÔu tÌ°u∏tW Ìub°ayfi°N°u* π°≤°
Ô°<Ôw tu≤° ∫F „≤Ù≤ Fæ, ı°u oŸ Ÿt∫ Ÿ°≥≈, <fh~¥> N°<Ì J¡∑n°u* Ju¡ n≥Ÿfiu Ÿu <~>Ì®∫C•w F°uJ¡≤ ≈¨<SbÙ
≈≤ <y≤° F…N° Fæ $ tu≤u <ıŸ „≤Ù≤ fiu ª∏Ìfi Ju¡ Ω°fi°u* tu* <ª≤J¡°Ô wJ¡ J®¡∑n° J¡∑ SÙ, bFÙ ∫F N°ı
„C‹J¡ Ja¡J¡°Ôw° J¡°u ≈®°›w F°u y∫° Fæ $ N›Ÿ≤° Ju¡ ŸaŸyÕ Ÿu wÙb® J¡°tbuyb°ÔÙ <ªWb¨<W Ÿu ≤<Fw tu≤°
„≤Ù≤ N°ı Ÿ¥© ≤F° Fæ, fi-fi Ìub°uΩ°fi N°<Ì ≈®Ìu„°u* tu* F…Î <bÔ°Ÿ°u* tu*, fi-fi f°v∫, ∫°æbfi
N°<Ì <b<ª` Nb_S°N°u* tu* ≈¥bÕ NfiC˚¥w wwg-wwg Ÿ°æ∏Ì∫Õ, NÔaJ¡°≤, yÙw, F°_∫ N°<Ì <bÔ°Ÿ N°<Ì
˚°bfi°N°u* Ju¡ Ÿ‡f∏@ Ÿu ∫C•w F°uJ¡≤ ˚Ù Fu ÌuF, N°ı wCt Jæ¡Ÿu _b_S F°u ! ∫°fiÙ wCt •∫°u* fiFÙ* ŸJ¡°
„°uJ¡ J¡≤wu F°u $$5-10$$ Fu „≤Ù≤, wC‡F°≤° fi°t „b ≈n y∫° Fæ, Ÿ¥∫Õ Ju¡ Ÿ∏w°≈ Ÿu wCt „°uTJ¡°u ≈®°›w
F°u y∫u F°u N°æ≤ J¡ay°Ôw° J¡°u ≈®°›w F°u y∫u F°u, Fu Ì…˚°ÕÀ∫, wCt oŸ Ÿt∫ tCHu ±>≤° ≤Fu F°u, <ıŸ ÌuF Ÿu tæ*
<b<b@ <bÔ°Ÿ°u* Ju¡ Ÿt∫ ≈®Ÿ∏fi F…N° S°, oŸ Ÿt∫ J¡aJ¡°Ôw° J¡°u ≈®°›w F…Î ŸÙ Ÿu tæ* ±>≤ ≤F° Fq≥ $
<ıŸ „≤Ù≤ tu* ≈FÔu w°≤°N°u* Ju¡ Ÿt¥F Ju¡ wCv∫ F°≤ ŸC„°u<˚w F…N° S° ŸÙ tu≤u „≤Ù≤ Ju¡ bs_SÔ tu*
oŸ Ÿt∫ ªÙ*<¸>∫°≥ |CŸ ≤FÙ Fæ*, oŸu N°≈ Ìu<©∫u $$11-13$$ <ıŸ <≈|Ôu F…Î ŸCbdÕ Ju¡ Ÿt°fi ≤tdÙ∫
tu≤u „≤Ù≤ Ÿu ŸC∏Ì≤-ŸC∏Ì≤ Nayfi°Î≥ J¡°t Ÿu t°u<Fw F…oÕ SÙ, Ìu<©∫u, bFÙ oŸ Ÿt∫ J¡aJ¡°Ôw° J¡°u
@°≤d J¡≤ ≤F° Fæ $$14$$ w°≈ Ÿu <ıŸJ¡° ªtÕ Ÿ¥© y∫° Fæu Îba <ıŸJ¡° tC≥F ©CÔ° Fæ ÎuŸ° tu≤u J¡aJ¡°Ô J¡°
<bJ¨¡w tC© bfi tu* t¨y°u* J¡°u ˚∫˚Ùw J¡≤ ≤F° Fæ $$15$$ tu≤u „b J¡∑ Ì≤R¡≈Ù yCF° Ÿ¥© ı°fiu Ju¡ J¡°≤d
˚Ùw≤ ≈®<b‹¸ >F…oÕ ≈®J¡°„t°fi Ÿ¥∫Õ J¡∑ <J¡≤d°u* Ju¡ Ÿt¥F Ÿu ÎuŸu „°u<˚w F°u ≤FÙ Fæ t°fi°u* <bbuJ¡ Ÿu „°u<˚w
F°u ≤FÙ Fæ*, ÎuŸ° tæ* Ìu© ≤F° Fq≥ $$16$$ tu≤° ∫F Ÿ¥©° „≤Ù≤ ≈bÕw J¡∑ <„Ô° ≈≤ <ªw ≈n° Fæ $ ∫F N≈fiÙ
wCh~>w° Ÿu ∫°fiÙ <bJ¨¡wR¡≈ Ju¡ ≈®Ì„Õfi Ÿu Ÿ≠ıfi ≈C”T°u* Ju¡ ⁄Ì∫ tu* bæ≤°À∫ J¡° t°fi°u* ≈Ìu„ Ìu ≤F°
Fæ $$17$$ „ÆÌ, R¡≈, ≤Ÿ, _≈„Õ N°æ≤ y∏@ J¡∑ N<˚Ô°T° Ÿu ≤<Fw tu≤° ∫F „≤Ù≤ owfiu Ÿt∫ wJ¡ tu≤u
≈≤°us tu* N°æ≤ oŸ Ÿt∫ tu≤u ≈®Ã∫s tu* ˚Ù t°fi°u* <fi<bÕJ¡v≈ Ÿt°<@ tu* fæ™>J¡≤ ≈bÕw tu* Ÿ¥© ≤F° Fæ $$18$$
∫F <ªWR¡≈Ù <≈„°ª Ÿu tC•w F°u y∫° Fæ, NwÎb fnu ŸC© Ju¡ Ÿ°S _b_S Ÿ° ¿_Sw Fæ $ Ìubw°N°u* Ÿu
≤ªÙ yoÕ <b≈<W∫°u* Ÿu Nf w<fiJ¡ ˚Ù oŸu ˚∫ fiFÙ* Fæ $$19$$ <ªWR¡≈Ù buw°Ô Ju¡ „°∏w F°ufiu ≈≤ „≤Ù≤
J¡°u ı°u N°fi∏Ì ≈®°›w F°uw° Fæ, bF Ÿ‡≈¥dÕ ıyw Ju¡ ≤°≠∫ Ÿu ˚Ù ≈®°›w fiFÙ* F°uw° $$20$$ ∫F „≤Ù≤,
<ıŸJu¡ Ÿ‡≈¥dÕ Ÿ∏ÌuF fi‹¸> F°u yÎ Fæ* N°æ≤ Ÿf J¡°æwCJ¡ <ıŸŸu ªÔu yÎ Fæ*, J¡v≈fi°N°u* J¡° <ıŸfiu <fi≤°Ÿ
J¡≤ <Ì∫° Fæ, bfi tu* Jæ¡Ÿu ŸC© Ÿu Ÿ°u ≤F° Fæ, oŸu N°≈ Ìu<©Î $$21$$ <ªWR¡≈Ù f∏Ì≤ J¡∑ J¡°t N°<Ì
ª≈Ôw° Ÿu sCÆ@ F…N° ∫F „≤Ù≤R¡≈Ù b¨s <ıŸ ≈®J¡°≤ N≈fiu <bbuJ¡, ŸÌgb°Ÿfi° N°<Ì „°©°, ≈vÔb°u*
J¡° <bfi°„ F°u, bæŸu buy Ÿu fiFÙ* ªÔw°, <J¡∏wC ıæŸu ın Ju¡ Ÿ°S ©n ı°∫ bæŸu ªÔw° Fæ $
˚°b ∫F Fæ <J¡ <ıfi _S°b≤ N°<Ì ∫°u<fi∫°u* tu* <bbuJ¡ J¡° N<@J¡°≤ fiFÙ* Fæ, ∏FÙ* ∫°u<fi∫°u* tu* ıÙb
J¡°u <y≤°w° Fæ $

ŸyÕ - 15]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

713

oŸ ŸC∏Ì≤ ≈bÕw tu* tu≤° ∫F „≤Ù≤ <ªWR¡≈Ù NfiSÕ Ÿu tC•w F°uJ¡≤ N°ı yı|¸>°N°u* N°æ≤ <Ÿ*F°u* Ju¡
yıÕfi, wıÕfi N°<ÌR¡≈ bæ≤ J¡°u fiFÙ* Ìu©w°, ≈FÔu J¡°æwCJ¡ Ì„ÕfiR¡≈ ≈≤t°fi∏Ì tu* ¿_Sw F…N° Ÿ° ∫F
ıæŸu f°F≤ Ju¡ J¡°æwCJ¡ Ì„Õfi Ÿu ≈®Ÿ∏fi F°uw° S° b柰 N°ı fiFÙ* F°uw° () $$22,23$$ Ÿ‡≈¥dÕ
N°„°R¡≈Ù ≠b≤°u* Ju¡ J¡°≤dR¡≈ t°uFR¡≈Ù JC¡F≤u Ju¡ <ÔÎ „≤Ì°ytfi”≈ N°æ<ªÃ∫ Ju¡ <Ÿb° ÌqŸ≤° Zu∫
≈®°<d∫°u* tu* tæ* fiFÙ* Ìu©w° Fq≥ ∫°fiÙ <ªW˚°b Ÿ‡≈¥dÕ N°„°R¡≈Ù ≠b≤°u* Ju¡ FuwC˚¥w t°uF J¡° fi°„ J¡≤ Ìuw°
Fæ, NwÎb bFÙ ŸfJ¡∑ N≈us° Zu‹™> Zu∫ Fæ $ bu FÙ f®Ê° Ju¡ N°fi∏Ì≈∫Õ∏w <bT∫ ŸC©°u* J¡∑ ≈≤t°b<@R¡≈
˚¥t°fi∏Ì J¡°u ≈®°›w F…Î Fæ*, ı°u „°∏wfC<] ≈C”T N≈¿≤¿h~>∏fi f®ÊŸ°s°ÃJ¡°≤R¡≈ tF°fC<] Ÿu tfi°ufi°„
J¡°u ≈®°›w F…Î Fæ* $ tæ* N≈fiu ˚°À∫°uÌ∫ Ÿu Ÿf Ì…#©Ì„°N°u* Ÿu ≤<Fw N°æ≤ Ÿ∏w°≈„¥∏∫ oŸ „≤Ù≤ J¡°u
ŸaJ¡v≈-<bJ¡v≈ Ÿu ≤<Fw ıÙb∏tC•w Ju¡ „≤Ù≤ Ju¡ wCv∫ bfi tu* Ìu© ≤F° Fq≥ $$24-26$$
ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu ˚ybfig, N°≈ Ÿ‡≈¥dÕ @t°u˘ Ju¡ w[b°u* J¡°u ı°fifiub°Ôu Fæ*, J¨¡≈∫° ∫F
fwÔ°o∫u <J¡ „CJ®¡°ª°∫ÕıÙ fiu Ÿ Ÿt∫ f°≤f°≤ NfiuJ¡ „≤Ù≤°u* J¡° ≈˚°uy <J¡∫° S° ı柰 <J¡ N°≈
≈FÔu J¡F N°∫u Fæa, <k¡≤ ∏Fu* ˚¨yC Ÿu Ã≈°<Ìw ŸÙ „≤Ù≤ tu* NÃ∫∏w _fiuF Jæ¡Ÿu F…N° ? N°ææ≤ ŸÙJu¡
<ÔÎ ∏F°u*fiu <bÔ°≈ •∫°u* <J¡∫° ? $$27,28$$
„CJ®¡ Ju¡ N°@C<fiJ¡ f®Ê≈Ì tu* N<@J¡°≤ Ju¡ J¡°≤d˚¥w ≈¥bÕJ¡v≈ t*u <J¡∫u y∫u J¡tÕ, ı°u <J¡ ≈¥bÕ „≤Ù≤
Ÿu ÃJ®¡°¿∏w Ju¡ Ÿt∫ oŸ J¡v≈ tu* F°ufiub°Ôu ˚¨yC π°≤° Ã≈°Ω „≤Ù≤°J¡°≤ Ÿu ≈¿≤dw F…Î Su, ˚¨yC Ÿu
Ã≈°Ω „≤Ù≤ J¡∑ b°Ÿfi° Ÿu FÙ ≈®Ô∫°u* tu* <ª≤J¡°Ô wJ¡ ≤Fu Su, N°J¡°„ N°<Ì Ju¡ J®¡t Ÿu oŸ J¡v≈ tu* ˚¨yC
Ju¡ „≤Ù≤ J¡∑ Ã≈<W F°ufiu ≈≤ N∏fi π°≤° fiJu¡ „≤Ù≤ tu* ≈®bu„ J¡≤ bÙ∫ÕR¡≈ tu* ≈¿≤dw F°uJ¡≤ <ª≤J¡°Ô
Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu ©¥f » F…Î ≈¥bÕ ı∏t Ju¡ J¡°t, J¡tÕ b°Ÿfi°N°u* Ju¡ NfiCŸ°≤ FÙ „CJ®¡°ª°∫Õ Ju¡ „≤Ù≤ J¡∑
Ã≈<W F…oÕ SÙ $ Ÿ „≤Ù≤ Ÿu J¡<w≈∫ J¡t°u˘ Ju¡ ˚°uy F°ufiu ≈≤ ˚Ù Nbÿ∫ ˚°u•wΔ∫ fF…w Ÿu ≈®°≤Æ@ J¡t°u˘
Ju¡ „uT ≤Ffiu Ÿu Ÿtu* fiJ¡° _fiuF°<w„∫ F…N°, N∏∫ ÌuF°u* tu* fiFÙ* F…N°, •∫°u*<J¡ N∏∫ ÌuF°u* tu* ˚°uyfiu
∫°uÀ∫ J¡tÕ „uT fiFÙ* Su, oŸ N°„∫ Ÿu b¿Ÿ‹™>ıÙ W≤ Ìuwu Fæ* $
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu bß ZÙ≤°tª∏BıÙ, „CJ®¡°ª°∫Õ J¡∑ J¡t°ÕÃtJ¡ ı°u ∫F b°Ÿfi° SÙ, bF
ıÙbÌ„° J¡°u ≈®°›w F°uJ¡≤ ˚¨yC Ÿu Ã≈°Ω ˚°yÕbR¡≈ Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ $$29$$ ≈®Ô∫J¡°Ô tu* Nb<„‹¸>
t°∫°„f<Ôw oÕÿb≤ Ÿu oŸ J¡v≈ Ju¡ ŸbÕ≈®St „≤Ù≤R¡≈ Ÿu ıÔ tu* <˚y°ufiu Ÿu k¥¡Ôu F…Î fÙı°ua Ju¡ N∏Ì≤
NaJC¡≤ „<•w J¡∑ fi°o˘ w<fiJ¡ N°<b˚¥Õw F°uJ¡≤, J®¡t„# wwg wwg ˚¥w°u* J¡∑ Ÿtw° J¡°u ≈®°›w F°uJ¡≤ b°∫C Ÿu
b¨<‹¸> π°≤° N∏fi N°<Ì ˚°b Ÿu N∏w˚°Õ<bw F…oÕ bFÙ J¡t°ÕÃtJ¡ b°Ÿfi° ≈®°d N°æ≤ N≈°fi Ju¡ ≈®b°F Ÿu
tF<TÕ ˚¨yC Ju¡ ⁄Ì∫ tu* ≈®bu„ J¡≤ J®¡t Ÿu bÙ∫Õ ffiJ¡≤ „CJ®¡°ª°∫Õ J¡∑ ÌuF ffiÙ Fæ $$30,31$$ Ÿ ı∏t tu*
ŸJu¡ f®°Êd ı∏t°u<ªw y˚°Õ@°fi N°<Ì Ÿf Ÿa_J¡°≤ <b<@≈¥bÕJ¡ <J¡∫u y∫u Su, bF°≥ ≈≤ Ÿt°<@_S <≈w°
Ju¡ N°yu <bΩt°fi bF „CJ®¡°ª°∫Õ J¡∑ ÌuF ÎJ¡ Ô‡fu N≤Ÿu Ÿu Ÿ¥©u F…Î J¡aJ¡°Ô Ju¡ R¡≈ tu* ≈¿≤dw F°u
yoÕ $$32$$ ª¥≥<J¡ ∫F „≤Ù≤ f®Ê Ÿu ≈¥b°uÕ•w ≤Ù<w Ju¡ NfiCŸ°≤ ≈FÔu-≈FÔ oŸÙ „CJ®¡°ª°∫Õ Ju¡ R¡≈ tu*
() ıæŸu ≈≤t°fi∏Ì tu* ¿_Sw ≈C”T, F°SÙ, tu|, <Ÿ*F, N°<Ì Ju¡ „≤Ù≤ J¡°u fiFÙ* Ìu©w° Fæ bæŸu
FÙ <ªWR¡≈ NfiSÕ Ÿu tC•w F…N° tu≤° ∫F „≤Ù≤ ≈bÕw J¡∑ _k¡<¸>J¡ <„Ô°N°u* tu* ≈®<w<f¿‡fw F°SÙ,
tu| N°æ≤ <Ÿ*F°u* J¡∑ t¥<wÕ J¡°u fiFÙ* Ìu©w° Fæ, ÎuŸ° ÌqŸ≤° NSÕ ˚Ù F°u ŸJ¡w° Fæ $

714

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

N°<b˚Õ¥w F…N° S°, oŸ¿ÔÎ „CJ®¡°ª°∫Õ fiu oŸ „≤Ù≤ Ju¡ <ÔÎ <bÔ°≈ <J¡∫° $$33$$ ∫Ω<≈ „CJ®¡°ª°∫Õ
bÙw≤°y Su, ∏Fu* <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡∑ N<˚Ô°T° ˚Ù fi SÙ N°æ≤ Ÿtay° fiÌÙ Ju¡ wÙ≤ tu* w≈_∫° <fi≤w f®°Êd
J¡° R¡≈ ∏F°u*fiu @°≤d J¡≤ ≤•©° S° <k¡≤ ˚Ù ∏F°u*fiu ÌuF Ju¡ <ÔÎ <bÔ°≈ <J¡∫°; •∫°u*<J¡ ÌuF J¡° ÎuŸ° FÙ
_b˚°b Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ I°fiÙ ˚Ù ≈®°≤Æ@ J¡tÕ J¡° vÔ*|fi fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wu, ∏Fu* ˚Ù ŸJ¡° ˚°uy J¡≤fi°
FÙ ≈nw° Fæ $$34$$ ª°Fu I°fiÙ J¡∑ ÌuF F°u ª°Fu NI°fiÙ J¡∑ ÌuF F°u, ıf wJ¡ ıÙbfi ≤Fuy° ŸÌ° ∫F <fi∫t
ªÔuy° FÙ, oŸtu* ≤WÙ˚≤ ˚Ù Ô¸>-ku¡≤ fiFÙa F°u ŸJ¡w° Fæ $ F°≥, owfi° N∏w≤ Nbÿ∫ Fæ <J¡ I°fiÙ J¡°
∫F Ìæ<FJ¡ Ô°uJ¡Δ∫bF°≤ Nfi°Ÿ<•w Ÿu F°uw° Fæ N°æ≤ NI°fiÙ J¡° N°Ÿ<•w Ÿu F°uw° Fæ $$35$$
NwÎb N∏∫ Δ∫bF°≤°u* tu* fiJ¡∑ Ÿt°fiw° FÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
<ıfi Ô°uy°u* J¡°u w[bI°fi F°u y∫° Fæ N°æ≤ ı°u ≈„CN°u* Ju¡ ŸÂ„ N°ª≤db°Ôu NI°fiÙ Fæ*, bu Ì°ufi°u* FÙ
Ô°uJ¡Δ∫bF°≤°u* tu* ı柰 Ô°uJ¡ J¡° ı°Ô Fæ, ŸÙ Ju¡ NfiCŸ°≤ ¿_Sw Fæ* ∫°fiÙ N°ª≤d J¡≤wu Fæ* $$36$$
Ô°uJ¡Δ∫bF°≤ tu* NI°fiÙ ı柰 N°ª≤d J¡≤w° Fæ, ≈¥dÕ I°fiÙ ˚Ù ™>ÙJ¡ b柰 N°ª≤d J¡≤w° Fæ $
„aJ¡° # ∫<Ì Ô°æ<J¡J¡ Δ∫bF°≤ tu* I°fiÙ N°æ≤ NI°fiÙ Ì°ufi°u* J¡∑ wCv∫w° FÙ Fæ w°u ÎJ¡ f∏@fi tu* ≈nw°
Fæ ÌqŸ≤u J¡°u tC•w <tÔwÙ Fæ, ∫F N∏w≤ Jæ¡Ÿu ?
Ÿt°@°fi # fiJ¡°u f∏@-t°us Ìufiu tu* ÎJ¡t°` J¡°≤d b°Ÿfi° J¡° ˚uÌ Fæ $$37$$
<ıŸJ¡∑ fC<] <bT∫ ≈≤ N°Ÿ•w fiFÙ* Fæ, ÎuŸu <bπ°fi w[bI ≈C”T ıf wJ¡ „≤Ù≤ ≤Fw° Fæ wf wJ¡
Ì…#© Ju¡ <fi<tW Ju¡ ≈®°›w F°ufiu ≈≤ Ì…#© J¡° N°æ≤ ŸC©FuwC Ju¡ ≈®°›w F°ufiu ≈≤ ŸC© J¡° NI°fiÙ Ju¡ wCv∫
N<˚fi∫ J¡≤wu Fæ* $$38$$ tF°Ãt° Ô°uy ŸC© <fi<tW°u* J¡∑ ≈®°<›w F°ufiu ≈≤ ŸC©Ù J¡∑ w≤F N°æ≤ Ì…#©<fi<tW°u*
J¡∑ ≈®°<›w F°ufiu ≈≤ Ì…#©Ù J¡∑ w≤F Ju¡bÔ Ô°æ<J¡J¡ Δ∫bF°≤ Ju¡ <bT∫ tu* FÙ NI°fiÙ Ju¡ ŸÂ„ fw°Õb J¡≤wu
Fæ*, N°Ãtw[b t*u w°u bu ŸC¿_S≤ ≤Fwu Fæ*, NI°fiÙ Ju¡ wCv∫ Δ∫bF°≤ fiFÙ* J¡≤wu Fæ* $$39$$
ÎJ¡ FÙ ≈C”T J¡° ÎJ¡ Ÿt∫ ¿_S≤ N°æ≤ N¿_S≤ b¨<W∫°u* Ju¡ <b≤°u@ J¡° <fib°≤d J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ
‹¸>°∏w Ìuwu Fæ* $
ıæŸu Ÿ¥∫Õ Ju¡ ıÔ tu* ≈nu F…Î ≈®<w<f‡f „≤Ù≤ FÙ ªaªÔ F°uwu Fæ*, <J¡∏wC N°J¡°„ tu* ¿_Sw <f‡f„≤Ù≤
ªaªÔ fiFÙ* F°uw°, bæŸu FÙ N°ÃtI°fi tu* ¿_S≤ w[bI°fiÙ ˚Ù Ô°uJ¡Δ∫bF°≤°u* tu* ¿_S≤-N¿_S≤ R¡≈ Ÿu
<bΩt°fi ≤Fw° Fæ $$40$$ ıæŸu ≈®<w<f‡f°u* tu* ¿_Sw Ÿ¥∫Õ b_wCw# _b_S F°uw° F…N° ˚Ù N_b_S-Ÿ°,
ªaªÔ Ÿ° ≈®wÙw F°uw° Fæ, bæŸu FÙ <ıŸfiu Ÿ‡≈¥dÕ Ô°æ<J¡J¡ Δ∫bF°≤°u* J¡° Ã∫°y J¡≤ <Ì∫° Fæ, ÎuŸ° I°fiÙ
≈C”T FÙ Δ∫bF°≤ ¿_S<w tua NI°fiÙ F°uw° Fæ $$41$$
wf w°u NI Ju¡ Ÿt°fi <b<Fw N°æ≤ <fi<T] J¡t°u˘ Ÿu ŸJ¡° ˚Ù f∏@fi F°uy°, ÎuŸÙ N°„aJ¡° J¡≤Ju¡
I°fiu¿∏B∫°u* Ÿu N°Ÿ<•w≈¥bÕJ¡ <J¡∫u y∫u J¡tÕ FÙ f∏@J¡ F°uwu Fæ*, N∏∫ J tÕ fiFÙ*, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
<ıŸJ¡∑ I°fiu¿∏B∫°u* fiu Ÿay ~>°un <Ì∫° Fæ, ŸJ¡∑ J¡tuÕ¿∏Ì®∫°u* Ju¡ <bT∫°u* tu* N°Ÿ•w F°ufiu ≈≤ ˚Ù bF
tC•w Fæ $ ∫<Ì J¡tu*Õ¿∏B∫ <bT∫°u* tu* N°Ÿ<•w ≤<Fw Fæ* N°æ≤ I°fiu¿∏B∫ <bT∫°u* Ju¡ N°@Ùfi Fæ*, w°u bF f]
Fæ $$42$$ Ô°uJ¡ tu* ŸC©-Ì…#© Â<‹¸> N°æ≤ f∏@t°us Â<‹¸> J¡∑ FuwC I°fiu¿∏B∫ FÙ Fæ*, ıæŸu <J¡ <J¡ŸÙ b_wC
Ju¡ ≈®J¡°„fi tu* wuı FuwC Fæ $ f°F≤ Ô°uJ¡°u<ªw Δ∫bF°≤b°Ôu N°æ≤ ˚Ùw≤ Ô°uJ¡°u<ªw N°ª°≤ Ÿu ≤<Fw,
Ÿ‡≈¥dÕ oh~>°N°u* Ÿu „¥∏∫ N°æ≤ <bTtw° ≤<Fw F°uJ¡≤ N°≈ ¿_Sw F°uoÕ∫u $$43,44$$ f®Ê tu* ¿_Sw,

ŸyÕ - 16]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

715

Ÿ‡≈¥dÕ J¡tÕk¡Ô°u* J¡∑ N°Ÿ<•w Ÿu ≤<Fw tfi Ÿu N°≈ J¡tÕ J¡∑<ı∫u •∫°u*<J¡ J¡tÕ ÌuF J¡∑ ¿_S<w Fæ,
_b˚°b Fæ $ ˚yb°fi fiu ˚Ù J¡F° Fæ # "fi<F ÌuF˚¨w° „•∫a Ã∫•wCa J¡t°Õ^∫„uTw#' NS°Õwg ÌuF@°≤Ù J¡t°u˘ J¡°
<fi#„uT Ã∫°y fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡w° Fæ $$45$$ t°fi<ŸJ¡ Ì…#©, „°≤Ù¿≤J¡ Ì…#©, ı∏tt≤dR¡≈Ù yw°u˘ Ÿu ˚≤u
F…Î ŸaŸ°≤ Ju¡ t°yÕ˚¥w wS° NÃ∫∏w Ÿ∏w°≈ Ìufiub°Ôu oŸ ttw°R¡≈Ù ˚ÙTd N∏@J¥¡≈ tu* N°≈ tw
<y<≤∫u $ fi w°u N°≈ Âÿ∫ b_wC ÌuF°<Ì tu* <bΩt°fi Fæ* N°æ≤ fi N°≈ tu* ∫u ÌuF°<Ì˚°b Fæ* $ Fu J¡tÔfi∫fi,
„C]-fC] _b˚°bb°Ôu N°≈ N≈fiu _bR¡≈ tu* ¿_Sw F°uo∫u $ N°≈ <fitÕÔ „C] f®Ê Fæ $ N°≈ ŸfJ¡°
<fit°ÕdJ¡≤fiub°Ôu N°æ≤ Ÿb°ÕÃtJ¡ Fæ $ Ÿ°≤° <bÿb „°∏w Nı Fæ, ÎuŸÙ ˚°bfi° J¡≤wu F…Î N°≈ ŸC©Ù
F°uo∫u $$46-48$$ Fu tF°Ãtfig, ŸJ¡Ô oh~>°N°u* J¡∑ <fib¨<W J¡≤fiub°Ôu, ≈¥d°Õfi∏ÌR¡≈, N<bΩ°<Ì Ì°uT°u*
Ÿu ≤<Fw ≈Ì J¡°u Ÿ‡∫Jg¡ I°fi Ÿu ≈®°›w J¡≤ ttw°R¡≈Ù tF°Na@J¡°≤ Ÿu ≤<Fw F…Î N°≈ ∫<Ì <ªW Ju¡ fi°„
tu* ŸtSÕ F…Î, w°u N≈¿≤<twfC<], tF°fi Ÿu tF°fig, ≈¿≤≈¥dÕ ≈≤t°SÕ ŸÃ∫f®ÊR¡≈ N°≈J¡°u fit_J¡°≤ Fæ
∫°fiÙ N°≈ Ft Ô°uy°u* Ju¡ ˚Ù ŸÌ° Ju¡ <ÔÎ b∏ÌfiÙ∫ F°u ı°∫u*yu $$49$$

≈∏BFb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

Ÿ°uÔFb°≥ ŸyÕ
J¡°Ô Ju¡ ªÔu ı°fiu ≈≤ J¡°Ô J¡∑ N°I°fiCŸ°≤ „CJ®¡°ª°∫Õ J¡°
N≈fiu „≤Ù≤ tu* ≈®bu„ J¡≤fi° wS° fiJ¡∑ ÌæÃ∫°u* J¡∑ yC”w° N°æ≤ ıÙb∏tC<•w J¡° bdÕfi $

b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, wÌfi∏w≤ ˚¨yC wS° ˚¨yC≈C` „CJ®¡°ª°∫Õ Ju¡ <bÔ°≈bªfi J¡°u
fÙª tu* FÙ ≤°uJ¡J¡≤ y‡˚Ù≤ ºb<fi Ÿu ∫C•w ˚yb°fi J¡°Ô fiu bªfi J¡F° $$1$$
J¡°Ô fiu J¡F° # Fu ≈≤J¡°∫Õ Ÿ°@J¡ ˚¨yC≈C`, Ÿtay° fiÌÙ Ju¡ w¸> Ju¡ oŸ w≈_bÙ „≤Ù≤ J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤
ıæŸu ≤°ı° fiy≤Ù tu* (≤°ı@°fiÙ tu*) ≈®bu„ J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ N°≈ oŸ ÌuF tu* ≈®bu„ J¡∑<ı∫u $$2$$ Fu <fi‹≈°≈
„CJ®¡°ª°∫ÕıÙ, y®F°<@J¡°≤ J¡°u ≈®°›w J¡≤°fiub°Ôu ≈®°≤Æ@ Ju¡ Ì∫J¡°Ô tu* ŸbÕ≈®St Ã≈∏fi F…oÕ Ÿ ÌuF Ÿu
<k¡≤ w≈ J¡≤Ju¡ N°≈ ÌæÃ∫≤°ı°u* J¡° N°ª°∫ÕÃb J¡∑<ı∫u $$3$$ tF°J¡v≈R¡≈ f®Ê° Ju¡ <Ìfi J¡° (Fı°≤
ª°æJ¡nÙ J¡°) N∏w F°ufiu≈≤ N°≈ ˚¨yCıÙ Ÿu Ã≈∏fi ÌuF J¡°, ≈Cfi# N∏∫ „≤Ù≤ J¡° y®Fd fi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ,
≈˚C•w NwÎb tC≤H°∫u F…Î k¥¡Ô J¡∑ fi°o˘ Ã∫°y J¡∑<ı∫u $$4$$ Fu tF°twu, ≈¥bÕJ¡v≈ tu* ≈°<ıÕw J¡t°u˘
Ÿu ≈®°›w „≤Ù≤ π°≤° ıÙb∏tC<•wR¡≈ ≈Ì ≈°J¡≤ fnu-fnu ÌæÃ∫≤°ı°u* J¡° N°ª°∫ÕÃb J¡≤wu F…Î N°≈ ¿_Sw
F°uoÕ∫u $$5$$ N°≈ Ô°uy°u* J¡° J¡v∫°d F°u, tæ* N≈fiÙ N<˚tw <Ì„° J¡°u ı° ≤F° Fq≥ $
(<Ì„° J¡° "N<˚tw' ı°u <b„uTd Fæ, bF Nfi<˚tw J¡∑ Δ∫°b¨<W Ju¡ <ÔÎ fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡ ≈¥dÕ
N°Ãt° Ju¡ <ÔÎ Nfi<˚twb_wC FÙ ≈®<Ÿ] fiFÙ* Fæ $ <ıŸu "∫F N<˚tw Fæ' N°æ≤ "∫F Nfi<˚tw Fæ' ∫F
<bJ¡v≈ F°uw° Fæ Nfi<˚tw J¡° Ã∫°yJ¡≤ N<˚tw J¡°u ≈®°›w J¡≤ ≤F° bF <ªW Nb°_w<bJ¡ Fæ; oŸ<ÔÎ
"N<˚tw <Ì„°' oŸ b°•∫ J¡° "≈≤t≈®ut°_≈Ì N°Ãt˚°b tu* Nb¿_Sw' ∫F NSÕ Fæ, oŸ w≤F Ju¡ _b°<˚≈®°∫
J¡° Ÿ¥ªfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ "N<˚tw' oŸ <b„uTd J¡° ≈°Ì°fi <J¡∫° y∫° Fæ, ∫F Ì„°Õwu F…Î J¡Fwu Fæ* $)
<ıŸJ¡°u N<˚tw fiFÙ* F°uw° ÎuŸ° ı°u <ªW Fæ, bF JC¡~ >˚Ù fiFÙ* Fæ, ∫°fiÙ Nb°_w<bJ¡ Fæ $$6$$ ∫F
J¡FJ¡≤ ˚yb°fi J¡°Ô ıæŸu Ÿ¥∫Õ Ÿ∏w›w Nayb°Ôu N°J¡°„ N°æ≤ ≈¨ØbÙ J¡∑ ≈us° J¡≤ N≈fiÙ <J¡≤d°u* Ju¡

716

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

Ÿ°S N∏w<FÕw F°u ı°wu Fæ* bæŸu FÙ _fiuF Ÿu N°≥Ÿ¥ fF° ≤Fu ˚¨yC N°æ≤ „CJ®¡°ª°∫Õ J¡∑ ≈us° J¡≤ N∏w<FÕw F°u
y∫u $$7$$ Ÿ ˚yb°fi J¨¡w°∏w Ju¡ ªÔu ı°fiu ≈≤ ˚¨yC≈C` „CJ®¡°ª°∫Õ fiu Nbÿ∫˚°<bfiÙ J¡tÕy<w wS°
N<fib°∫Õ oÕÿb≤ J¡∑ oh~>° J¡∑ y<w J¡° <bª°≤ J¡≤ Fut∏w N°æ≤ <„<„≤ J¡°Ô Ju¡ J¡°≤d Ÿ¥©Ù F…oÕ ˚°bÙ
≈C‹≈-k¡Ô Ju¡ Ì∫b°ÔÙ Ôw° tu* bŸ∏wM¡wC Ju¡ wCv∫ fF…w J¡°Ô fÙw ı°fiu Ju¡ J¡°≤d Ÿ¥©Ù F…oÕ ˚°bÙ
NU∫CÌ∫ Ÿu ∫C•w Ÿ ÌuF tu* ≈®bu„ <J¡∫° $$8,9$$ b°ŸCÌub fi°tb°ÔÙ Ÿtay°w¸>bwÙÕ w≈_bÙ f®°Êd J¡∑
ÌuF , <ıŸJ¡° tC© wS° Ÿ‡≈¥dÕ Nay <bJ¨¡w bdÕb°Ôu F°u y∫u Su, <ıŸJ¡∑ ın J¡¸>> yoÕ F°u ÎuŸÙ Ôw° J¡∑
˚°≥<w J¡°≥≈ J¡≤ „Ù|® FÙ <y≤ ≈nÙ $$10$$ Ÿ ≈C` Ju¡ „≤Ù≤ tu* ıÙb Ju¡ ≈®bu„ J¡≤ Ôufiu ≈≤ tF°tC<fi ZÙ ˚¨yC
fiu J¡t^±>ÔC Ju¡ ıÔ Ju¡ Ÿ°S t∏`°u* Ÿu Ÿ „≤Ù≤ J¡° N°›≈°∫fi (f»°fiub°Ô° N<˚TuJ¡) <J¡∫° $$11$$
N<˚TuJ¡ Ju¡ Nfi∏w≤ Ÿ „≤Ù≤ J¡∑ Ÿ‡≈¥dÕ fi°<n∫°≥ ÎuŸu ÌÙ›w F°u ™>Ù ıæŸu bT°Õ M¡wC tu* ıÔ ≈®b°F Ÿu
≈¥¿≤w J¡°u¸>≤b°ÔÙ fi<Ì∫°≥ ÌÙ›w F°u ı°wÙ Fæ* $$12$$ ıf bF „≤Ù≤ bT°Õ M¡wC tu* JC¡tC<ÌfiÙ J¡∑ ˚°≥<w wS°
bŸ∏w M¡wC tu* N<˚fib Ôw° J¡∑ ˚°≥<w ≈¥dÕ F°u y∫°, wf ŸJu¡ NayCÔÙ, fi©, Ju¡„ N°<Ì ≈vÔb Ju¡
wCv∫ <Ìw F°uJ¡≤ ŸC„°u<˚w F°ufiu Ôyu $$13$$ wÌfi∏w≤ „CJ®¡°ª°∫Õ ıÔ wS° b°∫C Ju¡ Ÿa∫°uy Ÿu ŸbÕw#
≈¥dÕ tu| Ju¡ wCv∫ ≈®°db°∫C Ju¡ Ÿaª°≤ Ÿu ∫C•w F°uJ¡≤ ™> ©nu F…Î $$14$$ Ÿ°tfiu ≈¿_Sw ≈<b`t¥<wÕ
<≈w° J¡° fi°ty°u`°uhª°≤d≈¥bÕJ¡ ÎuŸu N<˚b°Ìfi <J¡∫° ıæŸu t°fi°u* fi¥wfi tu| N≈fiu yıÕfi Ÿu ≈bÕw J¡°
N<˚b°Ìfi J¡≤ ≤F° F°u $$15$$
wÌfi∏w≤ _fiuF Ÿu N°BÕ <ªWb°Ôu <≈w° fiu (˚¨yCıÙ fiu) ≈C` „≤Ù≤ J¡∑ ∫°æbfi Ÿ°æ∏Ì∫Õ N°<ÌŸu ∫C•w
≈®°•wfi t¥<wÕ J¡° fF…w Ìu≤ wJ¡ ÎuŸu N°<Ôayfi <J¡∫° ıæŸu N°BÕb¨<Wb°Ôu tu| ≈bÕw Ju¡ ≈®°∏w J¡° N°<Ôayfi
J¡≤w° Fæ $$16$$ ≈FÔu J¡∑ ˚°≥<w ∫°æbfi, Ÿ°æ∏Ì∫Õ N°<ÌŸu ∫C•w bF fi¥wfi ≈C` J¡∑ ÌuF _fiuF ≈¥bÕJ¡ tF°t<w
˚¨yCıÙ fiu Ìu©Ù wS° w[bÂ<‹¸> Ÿu NfiC<ªw ı°fiJ¡≤ F≥Ÿ ≤Fu ˚Ù ∏F°ufiu* ∫F „≤Ù≤ tCHŸu Ã≈∏fi Fæ, ÎuŸÙ
@°≤d° J¡∑ $$17$$ Ÿ Ÿt∫ ∫F tu≤° ≈C` Fæ, oŸ _fiuF fiu ≈≤tI°fiÙ ˚¨yCıÙ J¡° ˚Ù N°J¡TÕd J¡≤ <Ô∫° $
ÌuF tu* NÃ∫∏w N°ÃtÙ∫w° ıÙbfi˚≤ ≈®fÔ ≈®°≤Æ@ Ju¡ J¡°≤d Nbÿ∫ FÙ ≤FwÙ Fæ $$18$$ wÌfi∏w≤ bu
Ì°ufi°u* <≈w°-≈C` ≤°<` Ju¡ N∏w tu* ≈®Ÿ∏fi F…Î Ÿ¥∫Õ N°æ≤ J¡tÔ Ÿt¥F J¡∑ ˚°≥<w ≈≤_≈≤ ŸC„°u<˚w F…Î $$19$$
<ª≤J¡°Ô Ju¡ f°Ì F…Î Ÿayt Ÿu Ÿ‡f] (<tÔu F…Î) ªJ¡bÙ-ªJ¡b° Ju¡ ı°unu Ju¡ wCv∫ wS° bT°Õ M¡wC Ju¡
Ÿt°yt Ÿu _fiuF ∫C•w t∫¥≤ N°æ≤ tu| Ju¡ wCv∫ fi Ì°ufi°u* tF°tC<fi∫°u* fiu <ª≤J¡°Ô Ju¡ <b∫°uy Ÿu, <ıfiJ¡∑
Ÿt°yt J¡∑ ÃJ¡^™>° » F°u yoÕ SÙ, ≈¥b°uÕ•w bdÕfi Ju¡ NfiCŸ°≤ Ÿ Ÿt°fi N°fi∏Ì J¡∑ ∫°uÀ∫w° Ÿu bF°≥
sd ˚≤ ın J¡∑ fi°oÕ ¿_S≤ F°uJ¡≤ wÌfi∏w≤ Ÿ Ÿtay°w¸>bwÙÕ f®°Êd J¡∑ ÌuF J¡° bF°≥ Ì°F <J¡∫° $
J¡°æfi ÎuŸ° Δ∫<•w Fæ, ı°u ŸaŸ°≤ Ju¡ ŸÌ°ª°≤ J¡° NfiC<b@°fi fiFÙ* J¡≤w° Fæ ? N°ª°≤ J¡° ≈°Ôfi t°` FÙ
∫F°≥ ÌuF°<Ì J¨¡Ã∫°u* J¡° k¡Ô Fæ, ow≤ k¡Ô fiFÙ* Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$20-22$$ oŸ w≤F Ÿ ≈<b` bfi tu* bu
Ì°ufi°u* w≈_bÙ ˚¨yC wS° ˚¨yC≈C` „CJ®¡°ª°∫Õ N°J¡°„ tu* ª∏Bt° N°æ≤ Ÿ¥∫Õ J¡∑ ˚°≥<w ÌÙ›w F°uwu F…Î ¿_Sw F°u
y∫u $$23$$ wÌfi∏w≤ ıyw Ju¡ yC” bu Ì°ufi°u* ıÙb∏tC•w F°uJ¡≤ ˚®td J¡≤fiu Ôyu $ ∏F°u*fiu <bIu∫ N°Ãtw[b
J¡°u ı°fi <Ô∫° S° wS° Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô J¡∑ „C˚ N°æ≤ N„C˚ Ì„°N°u* tu* bu Ÿt°fi˚°b Ÿu ≤Fwu Su, •∫°u*<J¡
bu N≈fiu _bR¡≈ tu* ¿_S≤ F°u y∫u Su $$24$$ wÌfi∏w≤ Ÿt∫ N°fiu ≈≤ „CJ®¡°ª°∫ÕıÙ fiu ÌæÃ∫°u* J¡° N°ª°∫ÕÃb
wS° y®F≈¿w J¡° N<@J¡°≤ ≈®°›w <J¡∫° $ ˚¨yCıÙ ˚Ù N≈fiu ∫°uÀ∫ <fi≤°t∫ N°Ãtw[b tuu* ¿_Sw F°u y∫u $$25$$

ŸyÕ - 17]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

717

≈¥b°uÕ•w „CJ®¡°ª°∫Õ J¡∑ ¿_S<w J¡° Ÿasu≈ Ÿu ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
∫F Ì°≤ J¡∑<wÕb°Ôu „CJ®¡°ª°∫Õ ≈FÔu Ÿ ŸÃ∫≈≤t°Ãt w[b Ÿu ≈¥b°uÕ•w N°J¡°„°<ÌJ®¡t Ÿu Ã≈∏fi
F…Î $ wÌfi∏w≤ „Ù|® FÙ _t≤d tu* N°R¡» N›Ÿ≤° Ju¡ <fi<tW Ÿu Ã≈∏fi N≈fiu tfi°u≤°≠∫ Ju¡ <b˚®t Ÿu
N∏∫°∏∫ <b<b@ ¿Ì„°N°u* tu* o∏F°u*fiu ˚®td <J¡∫° $$26$$
Ÿ°uÔFb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

Ÿ`Fb°≥ ŸyÕ
„C] <ªW°u* J¡∑ ŸÃ∫ŸaJ¡v≈w° J¡° bdÕfi $

„CJ®¡°ª°∫ÕıÙ J¡° N›Ÿ≤°, _byÕ, N°<Ì tfi°u≤S <ª≤J¡°Ô Ju¡ ≈˚°uy Ÿu ıæŸu Ÿk¡Ô Ÿ° F…N° S°
bæŸu N°æ≤ Ô°u*y°u Ju¡ tfi°u≤S Ÿk¡Ô •∫°u* fiFÙ* F°uwu ? ÎuŸÙ ZÙ≤°tª∏BıÙ „aJ¡° J¡≤wu Fæ* $
ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, ˚¨yC≈C` „CJ®¡°ª°∫Õ Ju¡ tfi°u≤S J¡∑ ≈®<w˚° ıæŸu _byÕ N°<Ì Ju¡
NfiC˚b Ÿu Ÿk¡Ô F…oÕ bæŸu N°æ≤°u* J¡∑ tfi°u≤S J¡∑ ≈®<w˚° •∫°u* fiFÙ* Ÿk¡Ô F°uwÙ ? $$1$$
≈®<w˚°N°u* Ju¡ k¡Ô°u≈˚°uy π°≤° Ÿk¡Ô F°ufiu tu* Ì°u J¡°≤d Fæ*, ÎJ¡ w°u ŸÃ∫ŸaJ¡v≈w° Ju¡ ∫°uÀ∫ ¿ªW„C¿]
N°æ≤ ÌqŸ≤° ÃJ®¡tdJ¡°Ô tau ÌgfC] ≈¿≤≈•b¡˚°bÙ ı∏t tu* ˚°uy Ìufiub°Ôu J¡t°u˘ J¡∑ ÃJ¡¸>w° $ fitu* Ÿu
tfi°u≤S J¡∑ Ÿk¡Ôw° J¡° <ªW„C<]R¡≈ ≈FÔ° J¡°≤d „CJ®¡°ª°∫Õ tu* S°, ∫F Ì„°Õwu F…Î Ÿt°@°fi J¡≤wu Fæ* $
„CJ®¡°ª°∫ÕıÙ Ju¡ ≈®St J¡v≈ Ju¡ Ÿf Ì°uT°u* J¡° Ÿ J¡v≈ Ju¡ N¿∏wt ı∏t tu* <J¡∫u y∫u J¡tÕ N°æ≤
≈°Ÿfi°N°u* Ÿu s∫ F°u y∫° S°, oŸ J¡v≈ tu* fiJ¡° ∫F „≤Ù≤ ≈FÔu-≈FÔ Ã≈∏fi F…N° S°, oŸ<ÔÎ
oŸ J¡v≈ Ju¡ Ì°uT ˚Ù Ÿtu* fi Su $ f®Ê≈Ì Ÿu FÙ N<@J¡°≤ ˚°uy Ju¡ <ÔÎ f®Ê° Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu bF Ã≈∏fi
F…N° S°, NwÎb f®Ê° Ju¡ Ÿ°aJ¡¿v≈J¡ Ì°uT ˚Ù Ÿtu* fi Su $ Ì°ufi°u* JC¡Ô°u* tu* „C] f®°Êd ı°<w J¡° S°,
NwÎb fÙı, y˚Õ, ı°<w N°<Ì Ju¡ Ì°uT ˚Ù "Ÿtu* fi Su, ∫FÙ Ÿf J¡°≤d Fæ* <J¡ fitu* NŸÃ∫ ŸaJ¡v≈ J¡∑
≈®°¿›w fi SÙ, ∫FÙ N°æ≤°u* Ÿu fitu* <b„uTw° Fæ $$2$$
N∏∫ f®ÊbuW°N°u* Ju¡ ˚Ù ŸÃ∫ŸaJ¡v≈Ãb tu* ≤°y N°<Ì Ì°uT°u* Ju¡ s∫ Ÿu F°ufiub°ÔÙ „C] <ª<w J¡∑
ŸÃ∫°Ãt˚°b°≈<W FÙ FuwC Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
Ÿ‡≈¥dÕ ÎTd°N°u* J¡∑ (<bWæTd°, ≈C`æTd°, Ô°uJæ¡Td° N°<ÌJ¡∑) <fib¨<W F°ufiu ≈≤ „C] <ªW ≈C”T J¡∑
ı°u ¿_S<w Fæ, bFÙ ŸÃ∫ N°Ãtw[b J¡F° ı°w° Fæ, bFÙ <fitÕÔ <ª¿w J¡FÙ yoÕ Fæ$$3$$ <fitÕÔ Ÿ[bR¡≈ tfi
<ıŸ b_wC J¡∑ ıæŸÙ ˚°bfi° J¡≤w° Fæ, ıæŸu ıÔ N°bwÕR¡≈ F°u ı°w° Fæ, bæŸu FÙ „Ù|® b柰 F°u ı°w° Fæ $$4$$
N°æ≤ Ô°uy°u* tu* <ªW J¡∑ „C<] fi F°ufiu Ÿu ŸÃ∫ŸaJ¡v≈w° J¡∑ N<Ÿ<] Ÿu ≈®St J¡v≈ J¡° Ÿ‡˚b fi F°ufiu
≈≤ ˚Ù <πwÙ∫ J¡v≈ Ju¡ NfiCŸ°≤ ≈¥bÕ ÌuF Ju¡ t≤d Ju¡ Ÿt∫ Ìg˚¥w J¡t°u˘ J¡∑ b°Ÿfi° N°<ÌJu¡ NfiCyCd ŸC©Ì…#© Ju¡ ˚°uy Ju¡ NfiCJ¥¡Ô ıyw Ju¡ ≈®<w˚°fi tu* „CJ®¡°ª°∫Õ J¡∑ Ÿtw° Fæ FÙ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu „CJ®¡°ª°∫Õ J¡°u N≈fiu-N°≈ ˚®°¿∏w F…oÕ SÙ, ≈®Ã∫uJ¡ ıÙb tu* bæŸÙ ˚®°¿∏w Fæ FÙ, oŸ <bT∫ tu*
„CJ®¡°ª°∫Õ F٠‹¸>°∏w Fæa $$5$$ ıæŸu fÙı Ju¡ ˚Ùw≤ ¿_Sw NaJC¡≤, ≈Wu N°<Ì N≈fiu _bR¡≈J¡°u ≈®J¡¸> J¡≤wu
Fæ* ∫°fiÙ ªtÃJ¡°≤ J¡°u ≈®°›w F°uwu Fæ*, bæŸu FÙ Ÿf ≈®°<d∫°u* Ju¡ ˚®°<∏w Ÿu Ã≈∏fi πæw˚uÌ N≈fiu J¡°u ≈®J¡¸>
J¡≤wu Fæ* $$6$$ ı°u ∫F ıyw Ft Ô°uy°u* J¡°u Â<‹¸>y°uª≤ F…N° Fæ, b柰 FÙ Ÿ°≤° ıyw ≈®Ã∫uJ¡ ıÙb tu* <tØ∫°

718

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

FÙ <Ìw Fæ N°æ≤ <tØ∫° FÙ N_w J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $ ≈≤t°SÕ Â<‹¸> Ÿu w°u <J¡ŸÙ J¡° J¡°uoÕ ˚Ù ıyw fi
N_w J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ N°æ≤ fi <Ìw F°uw° Fæ $ ∫F Ju¡bÔ ˚®°¿∏w t°` Fæ, ÎJ¡t°` t°∫° FÙ ∏tW J¡∑
fi°o˘ vÔ°Ÿ J¡°u ≈®°›w F°uwÙ Fæ $$7,8$$
∫<Ì ≈®Ã∫uJ¡ ıÙb Ju¡ ŸaŸ°≤ ≈®Ã∫uJ¡ tu* NÔy NÔy <Ìw F…Î Fæ*, w°u bu ≈®wÙw •∫°u* fiFÙ* F°uwu, oŸ
≈≤ ≈®wÙw F°uwu FÙ Fæ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu Ft°≤u _kC¡¸>> NfiC˚b tu* ¿_Sw Ft°≤° <tØ∫° ŸaŸ°≤ Fæ, bæŸu FÙ N∏∫ ıÙb°u* Ju¡ <tØ∫° Fı°≤°u*
ŸaŸ°≤ Fæ* FÙ $$9$$
∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ Ÿf Ô°uy Ÿf Ju¡ ŸaŸ°≤°u* J¡°u NÔy-NÔy •∫°u* fiFÙa Ìu©wu, w°u oŸ ≈≤
J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu N∏∫ Ju¡ _b›fi N°æ≤ tfi°u≤S Ju¡ fiy≤°u* Ju¡ Δ∫bF°≤ N∏∫ J¡°u Â<‹¸>y°uª≤ fiFÙ* F°uwu, bæŸu FÙ N∏∫
Ju¡ ∫u ŸaŸ°≤R¡≈Ù ˚®t ˚Ù ≈¨SJg¡-≈¨SJg¡ fiFÙ* <Ì©°oÕ Ìuwu $ ˚°b ∫F <J¡ ıæŸu N∏∫ J¡° _b›fi N∏∫
≈C”TJ¡°u <Ì©°oÕ fiFÙ* Ìuw°, bæŸu FÙ N∏∫ J¡° ŸaŸ°≤ ˚Ù N∏∫ J¡°u fiFÙ* <Ì©°oÕ Ìuw° $$10$$ oŸÙ ≈®J¡°≤
ŸaJ¡v≈R¡≈Ù N°J¡°„ tu* NfiuJ¡ ıyBq≈Ù fiy≤ Fæ*; ≈≤ bu I°fiÂ<‹¸> Ju¡ <ffi° <tØ∫° ≈®wÙw fiFÙ* F°uwu $$11$$
oŸÙ ≈®J¡°≤ Ju¡ ŸaJ¡v≈t°` „≤Ù≤b°Ôu ŸC©-Ì…#©t∫ <≈„°ª, ∫s, ≤°sŸ ˚Ù Fæ* $ ˚°b ∫F <J¡ <≈„°ª
N°<Ì ˚°b Ju¡bÔt°` ŸaJ¡v≈ Ÿu J¡¿v≈w Fæ*, <J¡∏wC# ŸC©-Ì…#© Ìuwu Fæ* $$12$$ Fu ≤|Cfi∏Ìfi, „CJ®¡ Ju¡
wCv∫ FÙ N≈fiu ŸaJ¡v≈R¡≈ N°J¡°≤b°Ôu <tØ∫° J¡°u ŸÃ∫ ŸtHfiub°Ôu ∫u wCt Ô°uy ˚Ù Ã≈∏fi F…Î Fæ* $
<F≤^∫y˚Õ tu* ˚Ù oŸÙ ≈®J¡°≤ J¡∑ ∫F Ÿ¨<‹¸> ≈≤‡≈≤° <bΩt°fi Fæ, ∫F b°_w<bJ¡ fiFÙ* Fæ, Nb_wC tu*
b_wCw° N∏@≈≤‡≈≤° Ÿu FÙ ¿_Sw Fæ $$13,14$$ ıæŸu ÎJ¡t°` bŸ∏w M¡wC J¡° ≤Ÿ FÙ bfi, Ôw°, yCvt
N°<ÌR¡≈ Ÿu <Ìw F°uw° Fæ bæŸu FÙ ÎJ¡ t°` ≈≤f®Ê FÙ ≈®Ã∫uJ¡ tu* <tØ∫° <bÿbR¡≈ Ÿu <Ìw F…N° Fæ $
˚°b ∫F Fæ <J¡ Ÿ‡≈¥dÕ ıÙb°u* Ju¡ N°J¡°≤R¡≈ Ÿu f®Ê FÙ <Ìw F…N° Fæ $$15$$
N≈fi° ≈®°S<tJ¡ ŸaJ¡v≈ FÙ ıyÌ°J¡°≤ ≈®wÙ<w J¡°u ≈®°›w F…N° , ∫F Jæ¡Ÿu ı°fi° ı° ŸJ¡w° Fæ ? oŸ
≈≤ J¡Fwu Fæ* $
≈®St ŸaJ¡v≈ FÙ ıyÌ°J¡°≤ ≈®wÙ<w J¡°u ≈®°›w F…N° Fæ, ∫F NÃ∫∏w ≈≤t°SÕÂ<‹¸> Ÿu FÙ I°w F°uw°
Fæ $$16$$ N≈fiu Nfi°<Ì NI°fi Ju¡ tº∫ tu* ¿_Sw <ªW FÙ oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ <b<b@ Δ∫°≈°≤°u* Ÿu ∫C•w, ≈®Ã∫uJ¡
ıÙb tu* <Ìw ∫F ıyw Fæ, ∫°u* ı°fiw° F…N° _b∫a <bfi‹¸> F°u ı°w° Fæ NS°Õwg f®ÊR¡≈ F°u ı°w° Fæ $$17$$
∫F ıyßW° ≈®<w˚°ŸJ¡°Ô tu* FÙ ≤FwÙ Fæ, b°_w<bJ¡ N<@‹™>°fi J¡° Ì„Õfi F°ufiu ≈≤ ∫F ≤F fiFÙ*
ŸJ¡wÙ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
˚®°¿∏wb„ oŸJ¡∑ ŸW° Fæ N°æ≤ N<@‹™>°fi w[b Ju¡ Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Ÿu oŸJ¡° N¿_wÃb <t¸> ı°w° Fæ $
<ªWR¡≈Ù F°SÙ J¡° f∏@fi_w‡˚R¡≈ ∫F ıy≠ı°Ô ÎJ¡ ÌÙ|Õ _b›fi FÙ w°u Fæ $$18$$
<ªWR¡≈Ù F°SÙ J¡° f∏@fi_w‡˚R¡≈ ∫F ıy≠ı°Ô Fæ, ÎuŸ° ı°u ≈FÔu J¡F° S°, ŸÙ J¡°u _kC¡¸>
J¡≤wu Fæ* $
<ªW J¡∑ ŸW° FÙ ıyw Fæ N°æ≤ ıyw J¡∑ ŸW° FÙ <ªW Fæ $ ÎJ¡ Ju¡ N˚°b Ÿu Ì°ufi°u* J¡° FÙ fi°„ F°u
ı°w° Fæ, ∫° ŸÃ∫ w[b Ju¡ <bª°≤ Ÿu fi°„ F°uw° Fæ $$19$$

ŸyÕ - 17]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

719

<ªW J¡∑ ŸW° Ÿu ıyw J¡∑ ŸW° J¡F°≥ Ìu©Ù yoÕ Fæ, ÎuŸ° ∫<Ì J¡<F∫u, w°u ŸC<fi∫u, „C] <ªWb°Ô°u*
Ju¡ ŸÃ∫ ŸaJ¡v≈ Ÿu Ã≈∏fi b_wC tu* Ìu©Ù yoÕ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ∫C<•w≈¥bÕJ¡ t<Ôfi t<d J¡°u Ÿ°k¡ J¡≤fiu Ÿu „C] ≈®J¡°„ <fiJ¡Ôw° Fæ, bæŸu FÙ <ªW J¡° ≈®<w˚°Ÿ
ŸÃ∫ F°uw° Fæ $ <ª≤J¡°Ô wJ¡ ÎJ¡°y®w° Ju¡ » NU∫°Ÿ Ÿu <ªW J¡∑ „C<] F°uwÙ Fæ $ ŸaJ¡v≈°u* Ÿu Nfi°J®¡°∏w
∫°fiÙ „C] <ªW Ÿu _bh~>w° ı<fiw ≈®J¡°„t∫w° <Ìw F°uwÙ Fæ $$20,21$$ ıæŸu t<Ôfi b˜ tu* ŸC∏Ì≤
≤ay fiFÙ* <¸>J¡w°, bæŸu FÙ NI°fi t<Ôfi <ªW tu* Nπæw°ÃtI°fiR¡≈ ÎJ¡ ̨<‹¸> ¿_S≤ fiFÙ* F°uwÙ $$22$$
N°≈fiu b°Ÿfi°fiCŸ°≤Ù ıyÌg˚®t F°uw° Fæ, ÎuŸ° J¡F° Fæ, Ÿ b°Ÿfi°fiCŸ°≤ ıyÌg˚®t tu* ≈FÔu NfifiC˚¥w
_byÕ, N›Ÿ≤° N°æ≤ ı∏t≈≤‡≈≤° N°<ÌJ¡∑ <b<ª`w° tu* b°Ÿfi°R¡≈ fÙı J¡° Ÿa˚b fiFÙ* Fæ, oŸ¿ÔÎ „CJ®¡
J¡° fitu* N°≤°u≈J®¡t Jæ¡Ÿu F…N°, oŸ N°„∫ Ÿu ZÙ≤°tª∏BıÙ ≈¥~>wu Fæ* #
˚ybfig, „CJ®¡ Ju¡ <ªW Ju¡ ≈®°<w˚°<ŸJ¡ J¡v≈fi°R¡≈ ıyw tu* ∫u Ì∫ N°æ≤ N_w Ÿu ∫C•w J¡°Ô<J®¡∫°J®¡t <J¡Ÿ J¡°≤d F…Î ? Ì∫N_wt∫ oŸŸu ≈®°<w˚°<ŸJ¡ Ì∫ N°æ≤ N_w J¡° ≈®<w˚°ŸJ¡°Ô tu*
y®Fd fiFÙ* F°u ŸJ¡w°, ≈®<w˚°Ÿ Ÿu <˚∏fiJ¡°Ô tu* fiJ¡° NfiC˚b FÙ fiFÙ* Fæ, oŸ¿ÔÎ w<πT∫J¡ b°Ÿfi°
<Ÿ] fiFÙ* F°uwÙ N°æ≤ b°Ÿfi° J¡∑ <Ÿ<] fi F°ufiu ≈≤ J®¡t J¡∑ <Ÿ<] ˚Ù fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ, ∫F Ÿ¥<ªw <J¡∫° $$23$$
ZÙb¿Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tª∏BıÙ, <≈w° Ÿu Ã≈∏fi ªsC N°<Ì Ÿu ∫° <≈w° Ju¡ bªfi Ÿu N°æ≤
„°˜ Ÿu ıæŸu Ã≈<W-<bfi°„ <b<„‹¸> ∫F ıywg Fæ, ÎuŸ° „CJ® fiu ı°fi° S°, Îu<FJ¡ ≈°≤Ô°æ<J¡J¡ Ÿ‡≈¥dÕ
b¨W fiJu¡ <ªW tu* b柰 FÙ Ÿa_J¡°≤R¡≈ Ÿu ¿_Sw F°u y∫°, ıæŸu<J¡ t∫¥≤ Ju¡ N^±>u tu* t∫¥≤ ≤Fw° Fæ $
˚°b ∫F <J¡ <≈w° Ju¡ bªfi, „°˜ N°<Ì ≈®t°d N°æ≤ ≈®t°d°˚°Ÿ°u* Ÿu FÙ b°Ÿfi° J¡° Ì∫ „CJ®¡ J¡°u
S° $ Ã≈<W-fi°„ Ju¡ J®¡t J¡° Ÿa_J¡°≤ Ÿ°sÙ Ÿu FÙ <Ÿ] F°u ı°w° Fæ $$24$$ ªæw∏∫ Ÿu N<@<‹™>w
ŸıÙb N<bΩ° tu* ¿_Sw ∫F Ÿf <≈w° N°æ≤ „°˜ Ju¡ J¡°≤d FÙ J®¡t Ÿu ÎuŸu <Ìw F…N°, ıæŸu <J¡
fÙı Ÿu NaJC¡≤, ≈`, Ôw°, ≈C‹≈, k¡Ô N°<Ì <Ìw F°uwu Fæ* $$25$$ ıÙb <ıŸ b°Ÿfi° Ÿu f] ≤Fw° Fæ,
ŸÙ J¡°u N≈fiu N∏Ì≤ Ìu©w° Fæ, _b›fi tu* N≈fiu Ÿu J¡¿v≈w „≤Ù≤ oŸtu* ‹¸>°∏w Fæ, ∫F ıyw ˚Ù w°u
ÌÙ|Õ _b›fi FÙ Fæ $$26$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ∫F ŸaŸ°≤˚uÌ ≤°<` tu* Ÿæ<fiJ¡ ≈C”T π°≤° _b›fi tu* Ìu©u y∫u
Ÿæ<fiJ¡°u* Ju¡ Ÿt¥F Ju¡ wCv∫ N≈fiÙ N°Ãt° tu* ≈®Ã∫uJ¡ ıÙb tu* Ì∫ F…N° Fæ $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ ıæŸu <Ìfi tu*
Ÿæ∏∫b°Ÿfi° Ÿu b°<Ÿw Ÿæ<fiJ¡ ≈C”T ≤°<` tu* _b›fi tu* ≈®Ã∫uJ¡ Ÿufi° J¡°u N≈fiÙ-N≈fiÙ b°Ÿfi° Ÿu J¡¿v≈w
fi°fi° Ÿufi°N°u* Ju¡ R¡≈ tu* Ìu©wu F…Î ˚Ù Ÿæ∏∫yw ÎJ¡Ãb J¡°u t°fiwu FÙ Fæ*, bæŸu FÙ ≈®Ã∫uJ¡ ıÙb tu* ∫u
ŸaŸ°≤˚uÌ Ã≈∏fi F…Î Fæ* $$27$$
∫<Ì ÎuŸ° Fæ, w°u tfiC‹∫ N°æ≤ ŸJu¡ ŸaŸ°≤ J¡°u N∏∫ Ô°uy fiFÙ* Ìu© ŸJu*¡yu, ÎuŸÙ Nb_S° tu* yC”ıfi°u*
J¡∑ <„‹∫°u* Ju¡ ]°≤ Ju¡ <ÔÎ ≈®b¨<W N°æ≤ „°˜≤ªfi° _b›fi tu* <J¡∫u y∫u ≈≤°u≈J¡°≤ Ju¡ wCv∫ <„‹∫°u* J¡°u
≈®°›w fi F°uyÙ, ÎuŸÙ Nb_S° tu* ≈Ìu„ fi <tÔfiu Ju¡ J¡°≤d <„‹∫ J¡°u t°us J¡∑ ≈®°<›w fi F°uyÙ, oŸ ≈®J¡°≤
N<fit°uÕs ≈®Ÿay F°u ı°∫uy°, ∫°u* ∫F J¡v≈fi° t¥Ô|°<wfiÙ FÙ F…oÕ, oŸ N°„∫ Ÿu ≤°tª∏BıÙ ≈¥~>wu Fæ* #
Fu ˚ybfig, <Ìw F…Î ∫u ŸaŸ°≤ ∫<Ì _b∫a ≈≤_≈≤ fiFÙ* <tÔwu, w°u ≈¥b°uÕ•w N<fit°uÕs≈®ŸayR¡≈
Ì°uT ≈®°›w F°uw° Fæ $ ∫<Ì <tÔwu Fæ*, w°u ∫F ŸbÕŸ°@°≤d ŸaŸ°≤ NÔy-NÔy ÎJ¡-ÎJ¡ Ju¡ I°fi Ÿu
f°<@w fiFÙ* F°u ŸJu¡y°, oŸ ≈®J¡°≤ ˚∫w#≈°„°≤≠ıC ≈®wÙw F°uwÙ Fæ $ J¨¡≈° J¡≤ N°≈ tu≤u oŸ Ÿ∏ÌuF

720

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

J¡°u ∫S°SÕ ≤Ù<w Ÿu Ìq≤ J¡∑<ı∫u $$28$$
•w Ì°ufi°u* Ì°uT <ıŸ ≈®J¡°≤ ≈®°›w fi F°u, Ÿ ≈®J¡°≤ J¡∑ Δ∫b_S° Ÿu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ W≤ Ìuwu Fæ* $
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bß ZÙ≤°tª∏BıÙ, t<Ôfi tfi „C] tfi tu* ≈≤_≈≤ Ÿ‡f∏@R¡≈ tuÔ J¡°u
≈®°›w fiFÙ* F°uw°, •∫°u*<J¡ bF „C] tfi Ju¡ Ÿ°S Ÿ‡f∏@ Ju¡ ∫°uÀ∫ Ÿ¥‚tw° Ÿu ŸbÙ∫Õ („C] tu* <tÔfiu ∫°uÀ∫
Ÿ¥‚tw°R¡≈ Ÿ°tØ∫Õ Ÿu ∫C•w) Fæ $ „C] <ªW w[b ≈≤_≈≤ ÎJ¡ ÌqŸ≤u Ÿu ÎuŸu <tÔwu Fæ* ıæŸu ÎJ¡R¡≈b°Ôu
ıÔ ≈≤_≈≤ ÎJ¡w° J¡°u ≈®°›w F°uwu Fæ*, <J¡∏wC N„C] ¿ªW J¡ÔC<Tw ıÔ°u* Ju¡ wCv∫ ÎJ¡w° J¡°u ≈®°›w fiFÙ*
F°uwu $ ˚°b ∫F <fiJ¡Ô° <J¡ ŸbÙ∫Õ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d FÙ Ìubw°N°u* J¡° ıæŸu ÌqŸ≤u Ju¡ _b›fi tu* ≈®bu„ J¡≤Ju¡
b≤Ì°fiR¡≈ NfiCy®F Ìu©° ı°w° Fæ, bæŸu FÙ <„‹∫ Ju¡ tfi Ÿu J¡¿v≈w ıyw tu* ≈®bu„ π°≤° yC” J¡° tfi
≈Ìu„ Ìufiu tu* ŸtSÕ Fæ, oŸ¿ÔÎ N°≈Ju¡ π°≤° Ìg˚°<bw ≈®St Ì°uT J¡° ©^±>fi F°u y∫° $ ıyw J¡∑
ŸbÕŸ°@≤dw° w°u Ft t°fiwu fiFÙ*, Nw# ÌqŸ≤° Ì°uT ˚Ù fi ≤F° $$29,30$$
<ªW„C<] J¡∑ ª≤t ŸÙt° Ì„°Õwu F…Î ŸJ¡∑ ≈®°<›w Ÿu FÙ w[bIw° N°æ≤ » ≈≤t≈®°<›w ≈®<w<‹™>w
F°uwÙ Fæ, N∏∫S° fiFÙ*, ∫°u ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
b°Ÿfi° J¡° N°Ã∫¿∏wJ¡ s∫ FÙ, ı°u ÎJ¡R¡≈ Fæ N°æ≤ ŸabuÌfi Ÿu ≤<Fw Fæ, <ªW J¡∑ ≈≤t „C<] Fæ $
<ªW J¡∑ „C<] Ÿu ≈C”T „Ù|® ≈®fC] F°u ı°w° Fæ $ ≈®fC]≈C”T <ªW J¡∑ ≈¥b°uÕ•w <ª∏t°`≈¿≤„uTR¡≈ „C<]
J¡∑ ≈®°<›w Ÿu ≈≤t Jæ¡bv∫R¡≈ t°us J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $$31$$

Ÿ`Fb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

N™>°≤Fb°≥ ŸyÕ
t<Ôfi <ªW°u* J¡° t<Ôfi <ªW°u* Ju¡ Ÿ°S Ÿ‡f∏@, ı°y®w N°<Ì Nb_S°N°u* Ju¡ „°u@fi Ÿu
<ª∏t°`≈¿≤„uTR¡≈ „C<] J¡° Ô°˚ N°æ≤ I°fiÙ J¡∑ t°us≈®°<›w J¡° bdÕfi $

„C] tfi°u≤°≠∫ J¡° „C] N°æ≤ t<Ôfi°u* Ju¡ Ÿ°S Ÿ‡tuÔfi ≈®J¡°≤ ≈FÔu J¡F° ı° ªCJ¡° Fæ, Nf t<Ôfi°u*
J¡° t<Ôfi°u* Ju¡ Ÿ°S tuÔfi ≈®J¡°≤ wS° ı°y®Ì°<Ì Nb_S°N°u* N°æ≤ B‹¸>°, Âÿ∫ N°<Ì Ju¡ „°u@fi π°≤° ≈¥bÕ
ŸyÕ Ju¡ N¿∏wt ÿÔ°uJ¡ tu* J¡FÙ yoÕ <ªW J¡∑ <ª∏t°`≈¿≤„uTR¡≈ <Ÿ<] J¡∑ ≈®°<›w N°æ≤ ŸJu¡ π°≤° tC<•w
≈®°<›w fwÔ°fiu Ju¡ <ÔÎ ≈¥b°uÕ•w ı°y®Ì°<Ì ≈®≈aª˚uÌ J¡°u N°Ãt° Ju¡ NŸ°@°≤d ≈®<w˚°Ÿ Ju¡ N@Ùfi ≈®<w˚°Ÿ
Ÿu <Ÿ] J¡≤wu Fæ* $
ZÙb¿Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, Ÿf ıÙb°u* J¡∑ N≈fiu-N≈fiu π°≤° J¡¿v≈w ŸaŸ°≤R¡≈
Ÿ¨<‹¸ >Ju¡ ¸C>J¡n°u* tu* _S¥Ô, Ÿ¥‚t N°æ≤ J¡°≤dR¡≈ ≈®≈aª J¡∑ ≈®Ã∫uJ¡ ıÙb tu* ı°u <˚∏fiw° J¡FÙ yoÕ Fæ, bF
_b∫a ≈®J¡°„ <ªÌuJ¡≤Ÿ N°Ãt° J¡∑ ≈®<w<fi∫w°J¡°≤ J¡v≈fi° Ÿu FÙ Fæ, b_wCw# fiFÙ* Fæ $$1$$
∫F Jæ¡Ÿu ı°fi° ı°w° Fæ ? ÎuŸÙ „aJ¡° ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ª¥≥<J¡ ŸJ¡Ô ıÙb Ÿa|°w J¡∑ ŸCTC<›w Ju¡ Nfi∏w≤ NΔ∫b<Fw W≤ J¡°Ô tu* Nfi°<Ì πæwΔ∫bF°≤ Ju¡
<ÔÎ ı°u ≈®b¨<W Ÿu ı°u <fib¨<W Fæ, bF Ÿ˚Ù <ªÌuJ¡≤ŸJ¡∑ ª°≤°u* N°u≤ J¡∑ Δ∫°<›w Ÿu FÙ F°uwÙ Fæ, ∫F
Ÿb°ÕfiC˚b<Ÿ] Fæ $ oŸ<ÔÎ ≈¥b°uÕ•w ≈®≈aª J¡∑ <˚∏fiw° _b≈®J¡°„ <ªÌuJ¡≤Ÿ N°Ãt° Ju¡ ≈®<w˚°Ÿ Ÿu Fæ,
∫F I°w F°uw° Fæ $$2$$ ≈®b¨<Wt°yÕ tu* Δ∫bF°≤ J¡≤fiub°Ôu ı°u ı°u ıÙb Fæ*, bu ŸfJu¡ Ÿf <ª∏t°` Ÿu FÙ

ŸyÕ - 18]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

721

≈Ì°S°u˘ Ju¡ ≈®J¡°„b°Ôu Fæ* <J¡ŸÙ N∏∫ ≠∫°u<w Ÿu fiFÙ* $ ˚Ôu FÙ ÎuŸ° F°u, wS°<≈ N∏∫ J¡°u N∏∫ Ju¡
tfi°u≤°≠∫ J¡∑ ≈®Ì„Õfi ¿Ÿ<] Jæ¡Ÿu F…oÕ ? ÎuŸ° ∫<Ì J¡<F∫u, w°u ŸC<fi∫u, _b-_bŸ°sÙ <ª∏t°` Juu ≈°<@
Ÿa∫°uy Ÿu ∫° f®Êæ•∫Ì°i>g∫Õ Ÿu ÎJ¡Ãb J¡∑ ≈®°<›w F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ıÙb ≈≤_≈≤ J¡∑ Ÿ¨<‹¸>∫°u*J¡°u Ìu©wu Fæ*,
N∏∫S° fiFÙ* Ìu© ŸJ¡wu $$3$$ <b<ª` Ÿ¨<‹¸>R¡≈Ù <b<b@ ıÔ°„∫ ≈¥b°uÕ•w <ª∏t°`R¡≈Ù ÎJ¡ t°yÕ Ÿu
≈≤_≈≤ ÎJ¡ ÌqŸ≤u Ÿu <tÔwu Fæ* N°æ≤ ÌqŸ≤u Ju¡ Δ∫bF°≤ Ju¡ Ÿab°Ì N°<Ì Ÿu ŸÃ∫Ãb ˚®°¿∏w J¡∑ »w° F°ufiu Ju¡
J¡°≤d ª°≤°ua N°u≤ Ÿu <fi<fn ınw° J¡°u ≈®°›w F°uwu Fæ* $$4$$ J¡°uoÕ Ÿ¨<‹¸>R¡≈Ù ıÔ°„∫ ÌqŸ≤Ù Ÿ¨<‹¸> tu*
<tÔu <ffi° FÙ ≈¨SJg¡ ¿_S<w J¡°u ≈®°›w Fæ N°æ≤ N∏∫ Ÿ¨<‹¸>∫°u* tu* <tÔu <ffi° FÙ Ô∫ J¡°u ≈®°›w F…Î Fæ* $ J¡°uoÕ
≈≤_≈≤ Ÿa<t<Ôw Fæ* $ oŸ ≈®J¡°≤ f®Ê°^±>R¡≈Ù yCaı°k¡Ô NsC^d ¿_Sw Fæ* $$5$$
<ıŸtu* ≈®Ã∫uJ¡ NdC tau NŸa¶∫ Fı°≤°u* f®Ê°^±>R¡≈Ù yCaı°k¡Ô ÎJ¡ ÌqŸ≤u Ÿu <tÔu <ffi° ¿_Sw Fæ*,
bF f®Ê t°∫°„fÔ fi°t J¡° bfi Fæ $ ∫u ıyBq≈Ù yCaı°k¡Ô ≈≤_≈≤ <tÔfiu Ÿu <fi<fnw° J¡°u (Ÿ°@°≤d
Δ∫bF°≤ ∫°uÀ∫w° J¡°u) ≈®°›w F°u y∫u Fæ* $
„aJ¡° # •∫° Ÿf ≈Ì°SÕ ŸfJu¡ Ì„Õfi ∫°uÀ∫ Fæ* ?
Ÿt°@°fi # fiFÙ* Ÿf ≈Ì°SÕ ŸfJu¡ Ì„Õfi ∫°uÀ∫ fiFÙ* Fæ* $ <ıŸ ≈®°dÙ J¡° <ıŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ J¡t°u˘ J¡°
˚°uy°fiCJ¥¡Ô k¡Ô ıF°≥ ≈≤ ı柰 ≤Fw° Fæ, bF°≥ ≈≤ wfi° FÙ bF Ìu©w° Fæ $ N∏∫ Ô°uJ¡ tu* ¿_Sw N<@J¡
J¡° Ÿu Ì„Õfi fiFÙ* F°uw° $$6,7$$
oŸÙ<ÔÎ <ªW°u* J¡° ˚uÌ N°æ≤ <ªW°u≈°<@J¡ ıÙb°u* J¡° ˚uÌ ¿Ÿ] F°uw° Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ÎJ¡ tfi J¡∑ ÌqŸ≤u tfi tu* bwÕt°fi tfi°u≤°≠∫°u* Ju¡ ≈®<w ŸJu¡ Ì„Õfi, ≈˚°uy N°<Ì J¡∑ NŸtSÕw°R¡≈
<fi‹k¡Ôw° J¡°u ≈®°›w F…oÕ ı°u ¿_S<w Fæ, ŸÙ J¡°u N°≈ tfi Ju¡ ˚uÌtu* FuwC ı°<fi∫u $ ŸÙ Ÿu ıÙb ˚uÌ ˚Ù
ı°<fi∫u $$8$$ oŸ ≈®J¡°≤ wCv∫ J¡tÕ, b°Ÿfi° N°<Ì b°ÔÙ <b<˚∏fi tfi°u≤°≠∫R¡≈ Ÿ¨<‹¸>∫°u* J¡° ÎJ¡ Ÿ°S
k¡Ô°u∏tC©w° π°≤° Ÿ‡f∏@ F°ufiu Ÿu Δ∫<‹¸>-Ÿt<‹¸> _S¥Ô ÌuF°u* J¡° N¿_wÃb ˚Ù f]t¥Ô Fæ, ÎuŸ° ı°<fi∫u $
•w ÌuFŸW° J¡∑ <b_t¨<w F°ufiu ≈≤ w°u ÌuF J¡° N˚°b FÙ _b°˚°<bJ¡ Fæ $$9$$
_S¥ÔÌuFw° Ju¡ f]t¥Ô F°ufiu ≈≤ ıÙb J¡∑ _b°˚°<bJ¡ N°Ãt¿_S<w ¿b_t¨w F°u ı°wÙ Fæ N°æ≤ J¡°v≈<fiJ¡
ŸaŸ°≤ ¿_S<w J¡°u bF _bÙJ¡°≤ J¡≤ Ôuw° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu N≈fiu _bR¡≈ J¡∑ <b_t¨<wb°Ô° Ÿ°ufi° „C] J¡¸>J¡w° J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ, bæŸu FÙ N≈fiu _bR¡≈
J¡Ù <b_t¨<wb°Ôu ªæw∏∫R¡≈Ù ŸCbdÕ fiu ÌuFÃb Ju¡ f]t¥Ô F°ufiu Ju¡ J¡°≤d J¡¸>J¡Ãb Ju¡ ŸÂ„ Ju¡bÔ ŸaŸ°≤R¡≈
N<bΩ° J¡° ¿tØ∫° FÙ NfiC˚b <J¡∫° Fæ $$10$$
oŸ ≈®J¡°≤ J¡FÙ* ≈≤ N„C]°u* Ju¡ ˚Ù ≈≤_≈≤ Ÿ‡f∏@J¡∑ ≈≈<W fwÔ°J¡≤ „C]°u* Ju¡ N∏∫ Ju¡ tfi°u≤°≠∫
Ju¡ ≈¿≤I°fi tu* ‹¸>°∏w J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu F™>∫°uy Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu „C] F…N° ≈®°db°∫C ÌqŸ≤u Ju¡ „≤Ù≤ tu* ≈®bu„ π°≤° ÌqŸ≤u Ju¡ ≈®°d°u* N°æ≤
ÌuFu¿∏B∫°u* tu* N≈fiÙ _b°@Ùfiw° Ju¡ ≈¿≤I°fib„ fiŸu Iu∫ „ÆÌ N°<Ì <bT∫°u* J¡°u ı°fiw° Fæ, bæŸu FÙ „C]
tfi ˚Ù N∏∫ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ tfi°u≤°≠∫ J¡°u ı°fiw° Fæ $$11$$
∫<Ì tfi°u≤°≠∫°u* Ju¡ ≈≤_≈≤ Ÿa<tÔfi Ÿu FÙ _S¥Ô ÌuF J¡∑ ŸW° f]t¥Ô F…oÕ Fæ, w°u Ÿa<tÔfi fi F°ufiu
≈≤ ÌuF FÙ fiFÙ* ≤FuyÙ, Nw# -

722

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

fiu`_Sa ı°y®wa <bΩ°wg J¡^™>u _b›fia Ÿt°<Ì„ufia $ ŸCTC›wa ⁄Ì∫_Sa wC wC≤Ù∫a t¥<PfiÕ Ÿa¿_Swtg $$
NS°Õwg ı°y®Ìb_S° J¡°u fiu` tu* ¿_Sw ı°fiu*, _b›fi J¡°u J¡^™>Ìu„ tu* ¿_Sw ŸtHu*, ŸCTC›w J¡°u ⁄Ì∫
tu* ¿_Sw ı°fiu* N°æ≤ wC≤Ù∫ Nb_S° J¡°u t_wJ¡ tu* ¿_Sw ŸtHu* $ oŸ ≈®J¡°≤ ZC<w π°≤° f°u<@w ÌuF Ju¡
<b<˚∏fi ≈®Ìu„°u* tu* Nb¿_S<w Ju¡ N@Ùfi ı°y®Ì°<ÌNb_S° ˚Ù fiFÙ* F°uyÙ, ÎuŸÙ N°„aJ¡° J¡≤Ju¡ J¡Fwu Fæ* $
Ÿ‡≈¥dÕ ıÙb°u* J¡° N°Ãt° ı°y®w-_b›fi-ŸCTC<›wfi°tJ¡ wÙfi Nb_S°N°u* J¡°u ≈®°›w Fæ $ ofitu* ÌuF
J¡°≤d fiFÙ* Fæ , ˚°b ∫F <J¡ ıÙbÃb Ju¡ _b˚°b Ÿu FÙ wÙfi Nb_S°N°u* J¡∑ J¡v≈fi° Fæ $ ÌuF Ju¡ J¡°≤d
fiJ¡∑ J¡v≈fi° fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡ ı°y®w J¡∑ J¡v≈fi° Ju¡ <ffi° ÌuF J¡∑ <Ÿ¿] fi F°ufiu Ÿu N∏∫°u∏∫°Z∫ Ì°uT
≈®°›w F°uy° $ ZC<w w°u ÌqŸ≤u J¡∑ Â<‹¸> Ÿu <Ÿ] ÌuF Ju¡ NfiCb°Ì π°≤° ŸJu¡ ÎJ¡ Ìu„ tu* <Ì©°oÕ Ìufiu Ju¡
J¡°≤d ı°y®Ì°<Ì ≈®≈aª <b_w°≤ ŸÃ∫ fiFÙ* Fæ, ∫F w°Ã≈∫Õ ≈®J¡¸> J¡≤wÙ Fæ, ÌuFı°y®Ì°<Ì Nb_S°N°u* J¡°
FuwC Fæ, ∫F w°Ã≈∫Õ ≈®J¡¸ fiFÙ* J¡≤wÙ $$12$$ oŸ ≈®J¡°≤ ı°y®Ì°<Ì wÙfi Nb_S°R¡≈ oŸ N°Ãt° tu* ÌuFw°
ıÔ tu* ÔF≤ J¡∑ w≤F _kC¡¿≤w fiFÙ* F°uwÙ $ ˚°b ∫F <J¡ ıæŸu ıÔ FÙ w≤ay N°<ÌR¡≈ Ÿu ≈®J¡¸> F°uw° Fæ,
w[bÌ„Õfi F°ufiu ≈≤ w°u ıÔ Ÿu ≈¨SJg¡ w≤ay N°<Ì J¡°uoÕ b_wC fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ ıÙb FÙ wÙfi Nb_S°b°Ô°
N°Ãt° Fæ, ÎuŸ° <bª°≤ F°ufiu ≈≤ ıÙb Ÿu N∏∫ ÌuFw° J¡°uoÕ b_wC f°J¡∑ fiFÙ* ≤FwÙ $$13$$ oŸÙ ≈®J¡°≤
w[bbuW° ≈C”T ŸCTC<›w Nb_S° Ju¡ NbŸ°fi˚¥w wC≤Ù∫ ≈Ì tu*, ı°u <J¡ N≈fi° _bR¡≈ Fæ, ¿_Sw
ªæw∏∫æJ¡≤Ÿ_b˚°b J¡°u I°fi Ÿu ≈®°›w J¡≤ ıÙb˚°b Ÿu <fib¨W F°uw° Fæ, <J¡∏wC ı°u w[bI°fiÙ fiFÙ* Fæ bFÙ
N≈fiÙ J¡v≈fi° Ÿu <k¡≤ ÌuF°<Ì J¡∑ N°J¡°≤J¡v≈fi°R¡≈Ÿ¨<‹¸> tu* ≈®b¨W F°uw° Fæ $$14$$
w°u •∫° I°fiÙ N°æ≤ NI°fiÙ J¡∑ ŸCTC<›w ˚Ù <˚∏fi Fæ ? oŸ ≈≤ fiFÙ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
I°fiÙ N°æ≤ NI°fiÙ Ì°ufi°u* J¡∑ ŸCTC<›w Ÿt°fi FÙ Fæ, •∫°u*<J¡ NI°fiÙ J¡∑ ˚Ù ŸCTC<›w ZC¿w tu*
<fi≤<w„∫°fi∏ÌR¡≈ t°us Ju¡ ‹¸>°∏wR¡≈ Ÿu J¡FÙ yoÕ Fæ $
„aJ¡° # wf bF ŸCTC<›w •∫°au ÎJ¡ J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡∑ J¡°≤d F°uwÙ Fæ N°æ≤ N∏∫ J¡∑ fiFÙ* F°uwÙ ? Ÿtu*
N∏w≤ •∫° N°∫° ?
Ÿt°@°fi # ofi Ì°ufi°u* tu* ı°u ŸCTC<›w-Nb_S°≈∏fi NI°fiÙ Fæ, bF b°_wb N°ÃtI°fi Ÿu ≤<Fw Fæ
N°æ≤ ÌuF°<Ì tu* N°Ãtw[b ˚®°¿∏w J¡∑ b°Ÿfi° Ÿu b°<Ÿw ˚Ù Fæ $ oŸÙ ˚uÌ Ju¡ J¡°≤d NI°fiÙ ≈Cfi# Ÿ¨<‹¸>
˚°ıfi F°uw° Fæ $$15$$
Ÿ¨<‹¸>∫°u* tu* N°æ≤ ˚Ù Nb°∏w≤ ˚uÌ J¡Fwu Fæ* $
<ªwg Ju¡ ŸbÕΔ∫°≈J¡ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d J¡°uoÕ ≈C”T ÌqŸ≤u ŸyÕ Ju¡ ˚Ùw≤ ≈F…≥ª°∫° ı°w° Fæ $ ≈®Ã∫uJ¡ ŸyÕ tu*
N°æ≤ ˚Ù ÌqŸ≤u-ÌqŸ≤u ŸyÕ NÔy-NÔy <bΩt°fi Fæ* $$16$$ fitu* ıæŸu J¡ÌÔÙ Ju¡ ©‡˚°u* tu* ÎJ¡ Ju¡ f°Ì
ÎJ¡ ≈wÕ ≤Fwu Fæ*, bæŸu FÙ ˚Ùw≤ ¿_Sw fF…w Ÿu Ÿy°u˘ Ju¡ Ÿt¥F Fæ* $ <b_w°≤∫C•w ≈W°u* Ÿu t°fi°u* f¨Fwg,
f°F≤ N°æ≤ N∏w≤ Ju¡ Ÿ‡≈¥dÕ Ÿy°u˘ Ju¡ Ÿt¥F Fæ* $ fiŸu ≤<Fw f®Ê Ju¡Ôu Ju¡ ≈W°u* Ju¡ t^±>≈ Ju¡ wCv∫ _b˚°b
„ÙwÔ Fæ $$17$$ ıæŸu ŸæJ¡n°u* ≈W°u* Ju¡ F°ufiu ≈≤ ˚Ù Ju¡Ôu tu* ˚uÌ fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ ŸæJ¡n°u* Ÿ¨¿‹¸>∫°u*u Ju¡ ≤Fwu
˚Ù f®Êw[b tu* ˚uÌ fiFÙ* Fæ $$18$$
oŸ ≈®J¡°≤ ıyÌg˚°b J¡°u ≈®°›w F…Î f®Ê J¡∑ ≈Cfi# _b˚°b J¡∑ ≈®°<›w tu* ‹¸>°∏w J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu b¸> N°<Ì J¡° fÙı FÙ ıÔ N°<ÌJu¡ Ÿ‡≈JÕ¡ Ÿu b¨s ffiJ¡≤ b¨s Ju¡ „°©°-≈®„°©°N°u* Ju¡

ŸyÕ - 18]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

723

<b_w°≤, k¡ÔN°<Ì π°≤° <k¡≤ ≈¥bÕwfi fÙı F°uw° Fæ, bŸu FÙ f®Ê ˚Ù J¡°t, J¡tÕ N°<Ì R¡≈ ıÔ Ju¡
Ÿ‡≈JÕ¡ Ÿu tfi ffiJ¡≤ ı∏t-t≤d N°<ÌJ¡v≈fi° π°≤° N<@J¡°≤Ù ÌuF J¡∑ ≈®°<›w F°ufiu ≈≤ Zbd, tfifi
N°<Ì Ju¡ J®¡t Ÿu I°fi°uÃ≈<W F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ≈®°•wfi f®Ê˚°b Ÿu N°<b˚¥Õw F°uw° Fæ $$19$$
ıÔ Ju¡ Ÿ‡≈JÕ¡ Ÿu •w fÙı J¡∑ ˚Ù ıæŸu ≈Cfi# b¨s˚°b°≈<W F°uwÙ Fæ, bæŸu FÙ tC•w J¡∑ ˚Ù ≈Cfi#
ıÙb˚°b°≈<W F°uyÙ, oŸ ≈®J¡°≤ ∫<Ì fÙı J¡°u ‹¸>°∏w fi t°fi°u*, w°u ≤Ÿ F٠‹¸>°∏w Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
≤ŸJ¡°≤db°Ô° fÙı k¡Ô R¡≈ Ÿu <bJ¡°Ÿ J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ N°æ≤ f®ÊJ¡°≤db°Ô° ıÙb ıyBq≈ Ÿu
<bJ¡°Ÿ J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $$20$$
ÎuŸ° F°ufiu ≈≤ f®Ê J¡° J¡°≤d •∫° Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ „aJ¡° J¡° ˚Ù NbŸ≤ fiFÙ* N°w°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ≤Ÿ J¡° J¡°≤d •∫° Fæ, ∫F J¡Ffi° <ªw fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ f®Ê J¡° J¡°≤d •∫° Fæ, ∫F ˚Ù J¡Ffi°
∫C•w fiFÙ* Fæ $$21$$
∫<Ì J¡<F∫u ıæŸu ≈Wu, „°©°, k¥¡Ô, k¡Ô N°<Ì tu* Ÿ≤Ÿw°¡¿Ì©°oÕ Ìufiu Ju¡ J¡°≤d fiJ¡° _b˚°b˚¥w
≤Ÿ fiJ¡° J¡°≤d Fæ, bæŸu FÙ ıyw J¡° J¡°≤d f®Ê ˚Ù ıy]tÕ_b˚°b FÙ F°uy°, ÎuŸÙ Nb_S° tu*
f®ÊJ¡°≤dw° _b˚°bJ¡°≤dw°b°Ì FÙ ™>F≤Ù, ÎuŸÙ „aJ¡° J¡≤Ju¡ J¡Fwu Fæ* $
≈≤ f®Ê ≈≤t°Ãt° <fi<bÕ„uT F°ufiu Ju¡ J¡°≤d _b˚°b fiFÙ* J¡F° ı° ŸJ¡w° $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ J¡°∫Õ Ju¡
Ÿ°S Ã≈∏fi F°ufiub°Ôu NŸ°@°≤d J¡tÕ<b„uTR¡≈ J¡°∫Õ_b˚°b J¡° J¡°≤d tu* Ÿ‡˚b fiFÙ* F°u ŸJ¡w° $$22$$
wf w°u ªuwfi f®Êt°` J¡°≤d Ÿu ıyw tu* ı°Œ°<Ì_b˚°bÃb J¡∑ N<Ÿ<] F°u ı°∫uyÙ, Nw# f®Ê tu*
ınw°, Ì…#©°<Ì _b˚°bb°Ôu ıyw Ju¡ N∏∫ J¡°≤d J¡° N°æ≤ ıyw tu* bæ<ªc∫ Ju¡ FuwC N∏∫ <fi<tW°u* J¡°u
_bÙJ¡°≤ J¡≤fi° ≈nuy°, ∫<Ì ÎuŸÙ J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u, w°u Ÿ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
<fi<bÕJ¡°≤, N<πwÙ∫, NŸay F°uufiu Ju¡ J¡°≤d b_wCw# NJ¡°≤d Ÿ‡≈¥dÕ ≈®≈aª Ju¡ N°≤°u≈ Ju¡ N°<Ì
J¡°≤d f®Ê tu* J¡°≤d, <fi<tW N°<Ìb_wC J¡° ˚Ù Ÿa˚b fiFÙ* Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ f®Ê_b˚°bŸu <b≤°u@ F°ufiu
Ju¡ J¡°≤d FÙ NJ¡°≤d<bbwÕR¡≈ ıyw <tØ∫° FÙ Fæ $
„aJ¡° # ın, Nfi¨w, Ì…#©R¡≈ ıyw J¡° ın, NŸÃ∫ Ì…#©R¡≈ FÙ N°<Ì J¡°≤d F°ufi° <ªw Fæ,
ŸÙ J¡° <bª°≤ J¡≤fi° ª°<FÎ $ ı°u ıyw J¡° J¡°≤d fiFÙ* Fæ, Ÿ f®Ê Ju¡ <bª°≤ Ÿu •∫° Ô°˚ ?
Ÿt°@°fi # Ÿ°≤ b_wC J¡° (f®Ê J¡°) FÙ <bª°≤ J¡≤fi° <ªw Fæ, f®Ê Ju¡ N<w¿≤•w NŸ°≤ b_wC Ju¡
<bª°≤°u* Ÿu J¡°æfi ≈C”T°SÕ <Ÿ] F°uy° ? $$23$$
f®Ê <fi<bÕJ¡v≈, N<πwÙ∫ N°æ≤ NŸay F°ufiu Ÿu J¡°≤d fiFÙ* Fæ N°æ≤ N°<Ì J¡°≤d Fæ, ÎuŸ° ı°u J¡F°,
ŸJu¡ N<˚≈®°∫ J¡°u _≈‹¸> J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ≈¥b°uÕ•w fÙıR¡≈ ‹¸>°∏w J¡∑ N≈us° f®Ê tu* ı°u ˚uÌ Fæ, Ÿu
J¡Fwu Fæ* $
Ô°uJ¡ tu* fÙı N≈fiu N°J¡°≤ J¡° Ã∫°y J¡≤Ju¡ NaJC¡≤ N°<ÌR¡≈ k¡Ô tu* ≈¿≤dw Ìu©° ı°w° Fæ; f®Ê
b柰 fiFÙ* Fæ, f®Ê N≈fiu N°J¡°≤ J¡° Ã∫°y <J¡∫u <ffi° FÙ ıyBq≈ <bbwÕ J¡° J¡°≤d F°uw° Fæ, bF°≥ ≈≤ k¡Ô
N°æ≤ fÙı Ì°ufi°u* ≈¿_Sw ≤Fwu Fæ* $ oŸ<ÔÎ ıyÌg<bbwÕ Ju¡ ≈°Ì°fi f®Ê J¡°u N≈fiÙ wCv∫ ŸW°b°Ôu
J¡°∫Õ Ju¡ fi F°ufiu Ÿu NJ¡°≤d J¡F°, ∫F ˚°b Fæ $$24$$
fÙı J¡∑ N≈us° f®Ê tu* N°æ≤ ˚Ù ˚uÌ Ì„°Õwu F…Î <fi<bÕ„uT f®Ê J¡∑ fÙı Ÿu ı°u Ÿtw° <Ì©°oÕ yoÕ Fæ,

724

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

bF y°ædÙ b¨<W Ÿu Fæ $ b_wCw# f®Ê N°æ≤ fÙı J¡∑ wCÔfi° fiFÙ* Fæ ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
fÙı Ju¡ Nb∫b, yCd N°<Ì Ÿ˚Ù _bR¡≈ N°J¡°≤∫C•w NFa ∫°fiÙ N∏∫ Ÿu Δ∫°b¨<W J¡≤fiub°Ôu
ı°<w, <b„uT ≈®J¡°≤ J¡∑ y™>fi N°<Ì Ÿu ∫C•w Fæ* $ oŸ<ÔÎ N°J¨¡<w≤<Fw ≈≤t≈ÌR¡≈ f®Ê J¡∑ fÙı Ÿu
wCÔfi° fiFÙ* J¡∑ ı° ŸJ¡wÙ $ b_wCw# J¡v∫°dR¡≈ f®Ê tu* J¡°uoÕ ≈t° Fæ FÙ fiFÙ* $$25$$
wf y°ædÙ b¨<W Ÿu ≈t° Ìufiu J¡° •∫° k¡Ô Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
f®Ê FÙ Nfi°Ãt° Ju¡ wCv∫ Ã≈∏fi F°uw° Fæ, ∫F Ì„°Õfiu Ju¡ <ÔÎ y°ædb¨<W Ÿu ≈t° ÌÙ yoÕ Fæ $ b_wCw#
f®Ê N∏∫ J¡∑ w≤F Ã≈∏fi fiFÙ* F°uw°, oŸ<ÔÎ fi w°u f®Ê J¡°u Ã≈∏fi F…N° ı°<fi∫u N°æ≤ fi NfiCÃ≈∏fi FÙ
ı°<fi∫u, Nw# ıyw „¥∏∫ Fæ $$26$$
∫<Ì N≈fiu J¡°u FÙ ıyw Ju¡ wCv∫ Ìu©w° Fæ, w°u Ÿu NfiSÕ J¡∑ ≈®°<›w Jæ¡Ÿu F…oÕ, <ıŸŸu <J¡ Ÿ
NfiSÕ Ju¡ ≈¿≤F°≤ Ju¡ <ÔÎ „°˜ Ÿk¡Ô F°u, oŸ „aJ¡° ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
N≈fiu J¡°u Âÿ∫R¡≈ Ÿu Ìu© ≤F° ‹¸>° N≈fiÙ ∫S°SÕ N°Ãt° J¡°u fiFÙ* Ìu©w° $ oŸÙ Ÿu Ÿu NfiSÕ J¡∑
≈®°<›w F…oÕ Fæ $ <ıŸJ¡∑ fC<] ≈®≈aª Ÿu N°J®¡°∏w F°u, ÎuŸu <J¡Ÿ ≈C”T J¡°u N≈fiÙ ∫S°SÕ ¿_S<w I°w F°uwÙ
Fæ ? $$27$$
∫Ω<≈ ŸJ¡∑ ≈¥d°Õfi∏Ì _b≈®J¡°„w° _b°˚°<bJ¡ Fæ, wS° <b˚®°¿∏w ≈æÌ° F°ufiu ≈≤ bF Δ∫SÕ F°u yoÕ,
oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
∫<Ì t”˚¥<t J¡∑ t¨yw¨‹d° tu* ıÔ˚®°¿∏w Fæ, w°u ∫F t¨yw¨‹d° Fæ, ∫F N<˚Iw° J¡F°≥ ? ∫<Ì ∫F
ıÔ fiFÙ* Fæ, ∫F N<˚Iw° Fæ, w°u t¨yw¨‹d° J¡F°≥ ? ˚°b ∫F <J¡ ˚®°¿∏w F°ufiu ≈≤ N<˚Iw° ≤F fiFÙ*
ŸJ¡wÙ $$28$$
<fitÕÔ, _b≈®J¡°„, ŸbÕyw F°ufiu Ÿu N°Ãt° ∫Ω<≈ ŸÌ° ŸfJu¡ _≈‹¸>R¡≈ Ÿu Ì„Õfi ∫°uÀ∫ Fæ, wS°<≈
J¡˚Ù J¡°uoÕ ˚Ù ŸJ¡°u ∫S°SÕR¡≈ Ÿu fiFÙ* Ìu©¡ ŸJ¡w°, ∫F f<FtCÕ© Ô°uy°u* J¡∑ ˚®°¿∏w J¡∑ ≈®fÔw° ≈≤
tF°fi N°ÿª∫Õ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu fiu` f<FtCÕ© F°ufiu Ju¡ J¡°≤d N≈fiu _bR¡≈ J¡°u fiFÙ* Ìu©¡ŸJ¡w°, bæŸu FÙ Ÿ‡≈¥dÕ Nay°u* Ÿu ∫C•w
N°J¡°„ J¡∑ w≤F <fitÕÔ B‹¸>° ˚Ù f<FtCÕ© F°ufiu Ju¡ J¡°≤d Ÿ°s°w N≈fiu _bR¡≈ J¡°u fiFÙ* Ìu© ≈°w°, ∫F
˚®t J¡∑ fnÙ <b_t∫J¡°¿≤w° Fæ $$29$$
∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u f<FtCÕ© ≈C”T ˚Ùw≤ N≈fiu N°Ãt° J¡°u ˚Ôu FÙ fi Ìu©u, ≈≤ f°F≤ Ju¡ N°æ≤ Ô°uy°u*
Ju¡ N°Ãt° J¡°u Ÿu Ìu©fi° ª°<FÎ, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ŸbÕS° ˚®t„¥∏∫ tC•w ≈C”T Âÿ∫w° J¡°u ≈®°›w F…Î πæw J¡°u fiFÙa Ìu©w°, bæŸu FÙ Ÿb°˘y≈¥dÕ
N°J¡°„ Ju¡ wCv∫ <fitÕÔ B‹¸>° f<FtCÕ© F°ufiu J¡u J¡°≤d N≈fiu N°Ãt° J¡∑ w≤F f°F≤ Ju¡ Ÿf Ô°uy°u* Ju¡ ˚Ù
≈≤t°<SÕJ¡ _bR¡≈ J¡°u fiFÙ* Ìu©w° Fæ $$30$$ N°J¡°„ Ju¡ wCv∫ <fitÕÔ f®Ê ∫Ãfi Ÿu ˚Ù ≈®°›w fiFÙ* F°uw° $
Âÿ∫ J¡°u Âÿ∫ R¡≈ Ÿu Ìu©fiu ≈≤ w°u ŸJ¡° Ô°˚ fF…w Ìq≤ Fæ, oŸ<ÔΠ̨ÿ∫ J¡°u Âÿ∫ R¡≈ Ÿu fiFÙ* Ìu©fi°
ª°<F∫u, <J¡∏wC ÂJg¡t°` R¡≈ Ÿu Ìu©fi° ª°<F∫u, ∫F ˚°b Fæ $$31$$
∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u, B‹¸>° J¡°u N∏w≤°Ãt° <bT∫°<˚tC© B‹¸>° π°≤° ˚Ôu FÙ fi Ìu©° ı°∫, <J¡∏wC
|¸>°<Ì <bT∫°u* J¡° N<@‹™>°fi˚¥w N°Ãt° w°u f°flb¨<WΔ∫°<›w Ÿu <Ì©°oÕ Ìufi° ª°<FÎ, •∫°u*<J¡ Ÿtu*

ŸyÕ - 18]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

725

≈®Ã∫at…©w° J¡° J¡°uoÕ ≈∫°uy fiFÙ* Fæ, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $>
|¸>°<Ì <bT∫ ≈®Ìu„ tu* b¨[∫b¿h~>∏fi B‹¸>° J¡∑ b¨<W Ju¡ f°fl |¸>°<Ì Ju¡ N°J¡°≤ tu* ≈¿≤dw F°u ı°fiu
Ÿu ıF°≥ B‹¸>° J¡∑ ˚Ù |¸>°<Ì_bR¡≈ ≈®°<›w Ju¡ <ffi° |¸>°<Ì fiFÙ* Ìu©u ı° ŸJ¡wu $ bF°≥ ≈≤ B‹¸>° J¡∑
Âÿ∫w° Ìq≤w# N≈°_w FÙ Fæ, oŸÙ NSÕ J¡°u fwÔ°fiu Ju¡ <ÔÎ "Ÿ¥‚t_∫' ∫F <b„uTd <Ì∫° Fæ $ ˚°b ∫F
Fæ <J¡ <bT∫°J¡°≤b¨<W Ju¡ Ÿ°S w°Ì°Ã‡∫°≈∏fi_bR¡≈ Ÿu N<w¿≤•w Ÿ¥‚t <ª∏t°` J¡° Ì„Õfi fiFÙ* F°u
ŸJ¡w° Fæ $$32$$
oŸ<ÔÎ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, Âÿ∫ FÙ <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, B‹¸>° <Ì©°oÕ fiFÙ* Ìuw° $
„aJ¡° # ∫<Ì B‹¸>° ŸbÕS° fiFÙ* Ìu©° ı°w° Fæ, w°u <ªW J¡∑ ≈¥b°uÕ•w <ª∏t°` ≈¿≤„uTR¡≈ „C<] Ju¡
Ô°˚ Ÿu t°us ≈®°<›w Jæ¡Ÿu F°uyÙ ?
Ÿt°@°fi # Ju¡bÔ ÎJ¡ t°` B‹¸>° FÙ Fæ, Âÿ∫ w°u ∫F°≥ JC¡~> Fæ FÙ fiFÙ* $ ı°u JC¡~> <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ
ÎJ¡t°` ˚®°¿∏w J¡° <bÔ°Ÿ Fæ $ oŸ<ÔÎ <ª∏t°`≈¿≤„uTR¡≈ „C<] Ju¡ Ô°˚ Ÿu t°us J¡∑ ≈®°<›w tu* J¡°æfi
f°@° Fæ ? $$33$$
B‹\>w° ˚Ù b°_w<bJ¡ fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
∫<Ì ŸbÕ_bR¡≈ B‹¸>° Âÿ∫ tu* ¿_Sw Fæ w°u B‹\>w° J¡F°≥ ≤FÙ ? ˚°b ∫F <J¡ Âÿ∫ ≈®Ìu„ tu* ı°u ¿_Sw
fiFÙ* Fæ, ŸJ¡∑ B‹\>w° fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ N°æ≤ "ŸbÕ˚¥w°<@b°Ÿ# Ÿ°sÙ ªuw°' oÃ∫°<Ì ZC<w ˚Ù Fæ, oŸŸu
B‹¸>° J¡°u Ÿb°ÕÃt° N°æ≤ Âÿ∫ tu* ¿_Sw Nbÿ∫ J¡Ffi° ª°<F∫u $ ÎuŸ° ∫<Ì Fæ, w°u ŸJu¡ N°Ãt˚¥w Ÿ‡≈¥dÕ
‹¸>> tu*, N≈fiu tu* <J®¡∫° J¡° <b≤°u@ F°ufiu Ÿu B‹\>w° Jæ¡Ÿu F°uyÙ ? ∫<Ì J¡<F∫u <J¡ ŸbÕ„<•wt°fi F°ufiu Ju¡
J¡°≤d ≤°ı° J¡∑ w≤F bF Âÿ∫ J¡°u Ã≈∏fi J¡≤ ŸJ¡° b柰 NfiC˚b J¡≤w° F…N° B‹¸>° F°uw° Fæ, w°u N≈fiu
Ÿu N<w¿≤•w ≈J¡≤d J¡∑ N≈us° F°ufiu ≈≤ „<•w ŸaJ¡°uª t°fifi° ≈nuy°; Nw# _b∫a N<bJ¨ w FÙ bF
wwg-wwg Âÿ∫ R¡≈Ÿu <Ìw F°uw° Fæ, ∫FÙ* ≈≤ Nb<„‹¸> ≤Fw° Fæ $ oŸŸu <Ÿ] F…N° <J¡ B‹\>w°R¡≈
N<w¿≤•w b_wC J¡∑ <Ÿ<] fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
≤°ı° Ju¡ Ÿt°fi ŸbÕ„<•wt°fi B‹¸>° <ıŸ <ıŸ b_wC J¡°u ıæŸu ≈®°›w F°uw° Fæ, bæŸu FÙ „Ù|® ŸJ¡°
NfiC˚b J¡≤w° Fæ $ ŸbÕ„<•wt°fi B‹¸>° FÙ Âÿ∫R¡≈ tu* <Ìw F°uw° Fæ $$34$$ ıæŸu bŸ∏w≤Ÿ J¡° vÔ°Ÿ
N≈fiÙ ≤Ÿw° J¡° Ã∫°y fi J¡≤w° F…N° FÙ k¡Ô, ≈C‹≈ N°æ≤ Ôw°R¡≈ Ÿu ∏fiw ÌæÌÙ›∫t°fi bfi©^±> F°uw°
Fæ, bæŸu FÙ <ªw J¡° vÔ°Ÿ ˚Ù N≈fiÙ ¿ª∏t°`w° J¡° Ã∫°y <J¡∫u <ffi° FÙ ıÙb N°æ≤ wÌfi∏w≤ ÌuF F°uw°
Fæ $ _b°fiC˚bR¡≈ FÙ bF osC<bJ¡°≤ R¡≈ ≤Ÿ tu* „JÕ¡≤° J¡∑ fi°o˘ NF∏w°<Ì ≤Ÿb°Ôu N≈fiu tu* Ì„Õfi, Âÿ∫
R¡≈ ıyw _b›fi J¡°u Ìu©w° Fæ $ ıæŸu oÕ© J¡° ≤Ÿ oÕ© Ju¡ ≤Ÿ Ÿu <˚∏fi <b<b@ ŸæJ¡n°u* „JÕ¡≤°-©^±>
N°<Ì Ju¡ R¡≈ Ÿu <Ìw F°uw° Fæ, bæŸu FÙ ªuwfi ˚Ù N≈fiu _bR¡≈ Ÿu N<˚∏fi <b<b@ ıyBq≈ Ÿu <fiÿª∫
<Ìw F°uw° Fæ $$35-38$$ N≈fiu tu* N≈fiu-N°≈ _kC¡¿≤w F°u ≤Fu Âÿ∫R¡≈ ŸæJ¡n°u* „°©°N°u* Ÿu ∫C•w
<ªÌg≤ŸvÔ°Ÿ b¨s°u* J¡° ∫F°≥ ≈≤ N∏w fiFÙ* ı°fi° ı°w°, •∫°u*<J¡ "fi°fi°©^±>ŸF˜°æ@æ# oŸŸu f®Ê°^±>°u*
J¡∑ Nfi∏ww° Ì„°ÕoÕ yoÕ Fæ $$39$$
fi-fi f®Ê°^±>°u* tu* ˚°uy ªtÃJ¡°≤ ˚Ù Nfi∏w Fæ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
∫F f®Ê°^±>R¡≈ bfi ©^±> ıæŸu-ıæŸu N≈fiu ≤Ÿ Ju¡ ªtÃJ¡°≤ J¡° ≈®Ã∫uJ¡ J¡°u NfiC˚b J¡≤°w° Fæ,

726

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

bæŸu-bæŸu ∫F ªuwfi N≈fiÙ ≈¨SJg¡ ¿_S<w J¡°u Ìu©w° Fæ $$40$$
ªtÃJ¨¡<w J¡∑ ¿b¿ª`w° tu* ªtÃJ¨¡<w J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤fiub°Ôu wwg-wwg ıÙb°u* Ju¡ <b<ª` Ÿa_J¡°≤ J¡°
Ìgf°u@ FÙ J¡°≤d Fæ ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
oŸ ıÙb„<•w J¡°u ı°u-ı°u N≈fiÙ Ÿ¨<‹¸> ıæŸu <Ìw F°uwÙ Fæ, bF N°Ãt<ªBq≈ Ÿ-Ÿ ˚Cbfi
¿_S<w J¡°u bæŸu FÙ ≈®°›w F°uwÙ Fæ $$41$$
Ÿt°fi b°Ÿfi°N°u* J¡° N°<b˚°Õb F°ufiu ≈≤ NI°fiÙ ıÙb°u* J¡∑ ˚Ù Ÿ¨¿‹¸>∫°≥ ≈≤_≈≤ <tÔwÙ Fæ*, ÎuŸ°
ıÙbŸ¨¿‹¸>∫°u* J¡° ¿tÔfi ı°u ≈FÔu J¡F° y∫°, ŸJ¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
J¡°uoÕ ıÙbR¡≈ ŸaŸ°≤ ≈≤_≈≤ <tÔwu Fæ* N°æ≤ oŸ ŸaŸ°≤ tu* _b∫a <bF°≤ J¡≤Ju¡ <ª≤J¡°Ô tu* „°∏w F°u
ı°wu Fæ* $$42$$
wf tu≤u ÌqŸ≤°ua J¡∑ Fı°≤°u* ŸaŸ¨<w∫°u* J¡°u Ìu©fiu Ju¡ <ÔÎ •∫° ≈°∫ Fæ ? ÎuŸÙ „aJ¡° F°ufiu ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
N°≈ ≈¥b°uÕ•w „C]<ªW Ô°uy°u* Ju¡ Ì„Õfi°u≈°∫ Ÿu ≈≤t°dCN°u* Ju¡ ˚Ùw≤ tu* ˚Ù Fı°≤°u* ıyÃ≈≤‡≈≤°N°u*
J¡°u Ìu<©∫u $ ıæŸu Ÿ°≤u <wÔ tu* wuÔ ≤Fwu Fæ, bæŸu FÙ <ªW tu*, N°J¡°„ tu*, <„Ô°N°u* tu*, ≠b°Ô° tu*, b°∫C
tu* wS° ıÔ tu* Ô°©°u* ŸaŸ°≤ <bΩt°fi Fæ* $$43,44$$ ıf <ªW <Ÿ<] J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ, wf ıÙb <ªwg
F°u ı°w° Fæ, bF <ªwg „C] N°æ≤ ŸbÕyw Fæ, NwÎb ŸJ¡° ≈≤_≈≤ N∏∫°u* Ÿu ¿tÔfi F°uw° Fæ $$45$$
¿tÔfi ˚Ù _bJ¡∑∫ ≈≤J¡∑∫ _b›fi°u* Ju¡ Ìæb°wg J¡FÙ* Ÿab°Ì Ju¡ wCv∫ N≈fiu-N≈fiu N∏w#J¡≤d J¡°
J¡v≈fi°t°` FÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
f®Ê° N°<Ì Ÿf J¡° _bŸW° Ÿu J¡¿v≈w˚®t J¡° ≈®<wR¡≈ ∫F ıyBq≈ fn° ˚°≤Ù _b›fi N∏Ì≤ <Ìw
F…N° Fæ $$46$$ J¡oÕ ˚¥w≈≤‡≈≤°Î≥ ÎJ¡ _b›fi Ÿu ÌqŸ≤u _b›fi tu* ı°wÙ Fæ* $ _b›fi ≈≤‡≈≤° tu* ˚®td J¡≤fiu
Ÿu ÌÙb°≤ N°<Ì Ju¡ wCv∫ ™>°uŸ ≈≤t°ÃtR¡≈ b_wC tu* oŸ ŸaŸ°≤R¡≈ ÌÙ|Õ _b›fi J¡∑ ≈®°<›w F°uwÙ Fæ N°æ≤
ŸaŸ°≤R¡≈Ù _b›fi J¡∑ b°Ÿfi° J¡∑ »w° Ÿu bF »w≤ Fæ $$47$$ <ª<w ıF°≥ ≈≤ <ıŸJ¡∑ ˚°bfi° J¡≤wÙ
Fæ*, bF°≥ ≈≤ bF „Ù|® FÙ Ã≈∏fi F°uw° Fæ $ Ÿfiu _b›fi tu* ˚Ù <ıŸJ¡°u Ìu©°, bF _b›fi Ju¡ Ÿt∫ tu* ŸÃ∫
FÙ Fæ, oŸÙ<ÔÎ Ÿtu* <ªwg ŸW° Ju¡ Ÿaf∏@ J¡° NfiC˚b F°uw° Fæ $$48$$ ıæŸu fÙı Ju¡ N∏Ì≤ Ÿ¥‚tR¡≈ Ÿu
≈Wu, Ôw°, k¥¡Ô, k¡ÔR¡≈ NdC ≤Fwu Fæ* bæŸu FÙ <ªÌg NdC Ju¡ N∏Ì≤ Ÿf Ÿ¥‚t NfiC˚b ∫°fiÙ ıyw Ju¡
N°J¡°≤ J¡∑ b°Ÿfi°Î≥ <bΩt°fi Fæ* $$49$$ ≈≤t°dCR¡≈ ıywg Ju¡ N∏Ì≤ <ªwg ≈≤t°dC <bΩt°fi Fæ, ÎuŸÙ
Nb_S° tu* <ªwg N°æ≤ ıyw Ju¡ Ÿ‡≈¥dÕ R¡≈ Ÿu ≈≤_≈≤ N∏Ì≤ ≈®bu„ J¡°u N°ÿª∫Õ t°fiw° Fq≥, ∫F NSÕ Fæ $
NSb° ∫F N°ÿª∫Õ fiFÙ* Fæ*, •∫°u*<J¡ <ªÌ°J¡°„ FÙ, ı°u <J¡ ıyÌg˚®t°u* Ju¡ π°≤° ˚uÌ Ÿu y¨FÙw S°, N≈fiu
tu* Ô∫ F°u ı°w° Fæ, oŸÙ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ*, N°J¡°„ N°J¡°„ tu* ÔÙfi F°u y∫u, Nw# N°≈ πæw ∫° ÎJ¡Ãb
Ju¡ ˚®t J¡° Ã∫°y J¡∑<ı∫u $$50$$
≈¥b°uÕ•w J¡° FÙ _≈‹¸>>ÙJ¡≤d J¡≤wu Fæ* $
ªuwfi Ìu„, J¡°Ô, N°æ≤ <J®¡∫°R¡≈ N≈fiu FÙ Ÿ¥‚t Na„°u* Ÿu N°Ãt˚¥w NdCN°u* J¡° FÙ N∏∫ J¡∑ w≤F
N≈fiu N∏Ì≤ NfiC˚b J¡≤w° Fæ, b_wCw# N∏∫°u* J¡° NfiC˚b fiFÙ* J¡≤w° Fæ, N∏∫°ua J¡° w°u Ÿa˚b FÙ fiFÙ*
Fæ $$51$$ f®Ê° Ÿu ÔuJ¡≤ J¡∑nu-tJ¡°unu wJ¡ ŸbÕŸ°@°≤d wwg-wwg N∏w#J¡≤dR¡≈ J¡∑ ≈°¿@ Ju¡ J¡°≤d
≈¿≤¿h~>∏fi F…N° <ªÌdC©^±> ≈®Ô∫J¡°Ô tu* ∫Ω<≈ N_kC¡¸> ≤Fw° Fæ wS°<≈ Ÿ¨<‹¸> J¡° _b›fi ≈®°›w F°ufiu

ŸyÕ - 18]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

727

≈≤ _kC¡¸> F°uJ¡≤ wwg-wwg ÌuFÂ<‹¸> Ÿu NfiC˚b J¡°u ≈®°›w J¡≤°∫° ı°w° Fæ $$52$$
<ıŸJ¡° ŸfJ¡°u NfiC˚b F°uw° Fæ bF •∫° Fæ ? ÎuŸÙ ∫<Ì <J¡ŸÙ J¡°u <ıI°Ÿ° F°u, w°u Ÿ ≈≤
J¡Fwu Fæ* $
∫F ı°u _kC¡¿≤w F…N° Fæ (Â<‹¸>y°uª≤ F…N° Fæ), ∫F N<fibÕªfiÙ∫ FÙ Fæ $
„aJ¡° # <k¡≤ bF Fæ •∫° ?
Ÿt°@°fi # <ªwg≈≤t°dC (ıÙb) Ÿ°s°wg ŸÃ∫ N°Ãt° J¡°u FÙ πæwR¡≈ Ÿu N°_b°Ìfi J¡≤wu Fæ* $ ˚°b
∫F <J¡ ıæŸu J¡°uoÕ ˚®°∏w≈C”T _b∫a N≈fiu J¡∏@u ≈≤ ª»fiu J¡∑ oh~>° J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ ¿ªwg≈≤t°dCR¡≈
ıÙb ˚Ù ŸÃ∫ N°Ãt_bR¡≈ J¡°u FÙ πæw t°fiwu F…Î ˚®°¿∏wb„ ŸJ¡° NfiC˚b J¡≤w° Fæ $$53$$ <ªÌgR¡≈Ù
≈≤t°dC ©¥f <bJ¡<Ÿw „≤Ù≤ F°uJ¡≤ fiu` N°<ÌR¡≈ ≈C‹≈ π°≤°u* Ÿu Ÿa<bÌgR¡≈Ù ŸCy¿∏@ J¡°u <f©u≤wu F…Î
_b∫a _kC¡¿≤w F…Î Fæ* $$54$$ J¡°uoÕ Δ∫<‹¸>R¡≈ <ªÌg|¸> (|nu Ju¡ ŸÂ„ _S¥ÔÌuF Ju¡ ≈¿≤ª~>uÌ Ÿu ªuwfi FÙ
t°fi°u* |¸> ™>F≤° ∫°fiÙ ıÙb) Âÿ∫ Ju¡ FuwC˚¥w ªuwfi Ju¡ ŸbÕΔ∫°≈J¡ N°æ≤ N<bfi°„Ù F°ufiu Ju¡ J¡°≤d Ìu„w#
N°æ≤ J¡°Ôw# f°flR¡≈ Ÿu ıyw J¡°u Ìu©w° Fæ $$55$$ J¡°uoÕ Ÿt<‹¸>R¡≈ (<b≤°¸>g) ıyw J¡°u Ÿ°k¡-Ÿ°k¡
N≈fiu N∏Ì≤ FÙ Ìu©w° Fæ $ bF°≥ ≈≤ <ª≤J¡°Ô Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu w°Ì°Ã‡∫ N<˚t°fi F°ufiu Ÿu ÔÙfi F°uw° Fæ
N°æ≤ ¿k¡≤ N°<b˚¥Õw F°uw° Fæ $$56$$ ıyw tu* ÎJ¡ _b›fiR¡≈ ıyw Ÿu ÌqŸ≤u _b›fiR¡≈ ıyw J¡°u ÎJ¡
_b›fi Ÿu ÌqŸ≤u _b›fi Ju¡ Ÿt°fi ≈Cfi#-≈Cfi# Ìu© ≤F° bF ≈bÕw J¡∑ ª°u¸>Ù Ÿu <y≤Ù F…oÕ <„Ô° Ju¡ Ÿt°fi
ywÕR¡≈ <tØ∫° ∫°u<fi∫°u* tu* ÔC»J¡w° Fæ $$57$$ _kC¡¿≤w F°u ≤Fu J¡°uoÕ „≤Ù≤ ≈≤_≈≤ Ÿ<‡t<Ôw Fæ*, J¡°uoÕ
˚®t„¥∏∫ N°Ãt° tu* <_Sw Fæ*, J¡°uoÕ N°ÃtI°fi Ju¡ <b_w°≤ tu* tÀfi Fæ* $$58$$
ı°u N≈fiu N∏Ì≤ Âÿ∫ J¡°u Ìu©fiub°Ôu Fæ*, fiJ¡° πæw<tØ∫°ÃbI°fi <b„uT Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ı°u ıyB¥≈Ù ıÙb˚®t J¡°u _b∫a N≈fiu N∏Ì≤ Ìu©wu Fæ*, fi S°unu-Ÿu tF°≈C”T°u* fiu ª°≤°u* N°u≤ Δ∫°›w
Âÿ∫ J¡°u _b›fi Ju¡ Ÿt°fi NŸwg ı°fi <Ô∫° Fæ $$59$$
fi Ô°uy°u* J¡∑ Â<‹¸> tu* ˚Ùw≤ FÙ <bÿb J¡° Ì∫ F°ufiu ≈≤ ˚Ùw≤ FÙ <bÿb J¡∑ ŸW° J¡° FuwC Fæ $ <J¡∏FÙa
J¡∑ Â<‹¸> tu* f°F≤ ŸJ¡° Ì„Õfi F°ufiu ≈≤ f°F≤ FÙ ŸJ¡∑ ŸW° J¡° FuwC Fæ, ÎuŸÙ fÙı J¡∑ Δ∫b_S° tfi tu*
≤©J¡≤ J¡Fwu Fæ* $
<ªÃ_b˚°b ŸbÕR¡≈ Fæ, oŸ<ÔÎ bF Âÿ∫ N°Ãt° tu* N°Ãt°<˚t°fi R¡≈ Ÿu ŸÃ∫ FÙ Fæ $ ıF°≥ ŸbÕΔ∫°≈Ù
N°Ãt° Fæ, bF°≥ ≈≤ Ÿf JC¡~> <Ìw F°uw° Fæ $$60$$
ıÙb Ju¡ N∏Ì≤ ÌqŸ≤u ıÙb J¡°, ÌqŸ≤u ıÙb Ju¡ N∏Ì≤ <k¡≤ ÌqŸ≤u ıÙb J¡°, <k¡≤ ÌqŸ≤u ıÙb J¡° ∫°u*
NΔ∫b¿_Sw, Ÿ≈®≈aª ıÙb Ju¡ Ì∫ tu* ˚Ù Ÿtu* ¿_Sw ªææw∏∫ tu* NI°fiŸ<Fw wwg-wwg ŸW° FÙ FuwC
Fæ $ ŸJ¡° I°fi F°ufiu ≈≤ JC¡~> ˚Ù J¡FÙ* ≈≤ fi Nb<„‹¸> S°, fi Fæ N°æ≤ fi ≤Fuy°, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ıÙb Ju¡ N∏wbÕwÙÕ Ÿ‡≈¥dÕ ≈®<w˚°Ÿ Ju¡ N∏Ì≤ ıÙbŸt¥F J¡° Ì∫ F°uw° Fæ, ŸJu¡ N∏Ì≤ ≈Cfi# ÌqŸ≤°
ıÙbŸt¥F <Ìw F°uw° Fæ, ŸJu¡ N∏Ì≤ <k¡≤ ÌqŸ≤° ıÙb, ıÙb Ju¡ N∏Ì≤ <k¡≤ ıÙb, ŸJu¡ N∏Ì≤ ˚Ù
ıÙb Ã≈∏fi F°uw° Fæ Ju¡Ôu Ju¡ ≈W°u* J¡∑ w≤F ıÙb Ju¡ N∏Ì≤ ŸbÕ` ıÙb FÙ Fæ $$61,62$$ fC<] Ju¡
<bT∫°<˚tC©w° J¡° Ã∫°yJ¡≤ N∏wÕtC© F°ufiu ≈≤ ÎJ¡ FÙ Ÿ°S N°∏w≤ N°æ≤ f°fl Âÿ∫ ≈¿≤I°w F°uJ¡≤ <bfi‹¸
>F°u ı°w° Fæ, ıæŸu <J¡ w[bw# ≈¿≤I°fi F°ufiu ≈≤ J¡¸>J¡Ãb N°<Ì ŸCbdÕ tu* <bfi‹¸> F°u ı°wu Fæ* $$63$$

728

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

oŸ ≈®J¡°≤ w[bŸ°s°ÃJ¡°≤R¡≈ <ª∏t°`≈¿≤„uTÔsd „C<]Ô°˚ J¡°u Ì„°ÕJ¡≤ ŸJ¡∑ ≈®°¿›w N°æ≤
¿_S<w Ju¡ o¿∏B∫ı∏∫ N°<Ì Ÿu ÔuJ¡≤ <bª°≤≈∫Õ∏w ≈°∫°u* J¡°u N°yu-≈Ù~>u (<ŸÔ<ŸÔu Ju¡ <ffi°) N°≤‡˚
J¡≤wu Fæ* $
<ıŸ ≈C”T Ju¡ tfi tu* "tæ* J¡°æfi Fq≥' "∫F ıyw •∫° Fæ", ÎuŸ° » <bª°≤ fiFÙ* ™>w° Fæ, ŸJu¡ N∏Ì≤
∫F fn° ˚°≤Ù ıÙb≠b≤˚®t fiFÙ* ~¥>¸>w° $$64$$ <ıŸ ŸÌgfC<] ≈C”T J¡∑ <bª°≤ J¡≤fiu Ÿu ŸaŸ°¿≤J¡
<bT∫˚°uy<Ô›Ÿ° <Ìfi ≈®<w<Ìfi |¸>wÙ ı°wÙ Fæ, ŸJu¡ <bª°≤ J¡°u Ÿk¡Ô ı°fifi° ª°<FÎ $ ˚°b ∫F <J¡
bæ≤°À∫≈¥bÕJ¡ FÙ <bª°≤ k¡Ô≈®Ì F°uw° Fæ $ ∫<Ì J¡°uoÕ ≤°yÙ ≈C”T <bª°≤ J¡≤u, w°u Ÿu <bª°≤k¡Ô ˚°uyb°Ÿfi°w°fib (sÙdw°) w<fiJ¡ ˚Ù ≈®°›w fiFÙ* F°u ŸJ¡w° Fæ $$65$$
o¿∏B∫ <bı∫ tu* NU∫°Ÿ J¡≤Ju¡ ∫<Ì bæ≤°À∫ F°u, w°u bFÙ bæ≤°À∫ <bbuJ¡ J¡° J¡°≤d F°uw° Fæ, N∏∫
fiFÙ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ≈Ø∫ ˚°uıfi N°<Ì <fi∫t°u* Ÿu Ÿu<bw N°æT<@ N°≤°uÀ∫ J¡≤wÙ Fæ, bæŸu FÙ o<∏Ì®∫ı∫ J¡° NU∫°Ÿ
F°u ı°fiu ≈≤ <bbuJ¡ k¡ÔÙ˚¥w F°uw° Fæ $$66$$
<bbuJ¡ ˚Ù ∫<Ì bæ≤°À∫, tCtCs° J¡∑ ÃJ¡^™>° F°ufiu Ÿu Ÿa∏∫°Ÿ, Zbd N°¿Ì k¡Ô tu* ≈∫ÕbŸ∏fi F°u, w°u
bFÙ w[bÌ„Õfi R¡≈ w∏t°`∫C¿•w J¡∑ Ã≈<W N°æ≤ ¿_S<w Ju ¡ ≈∫°uyÙ F°uw° Fæ, Ju¡bÔ b°dÙt°` Ÿu
<bJ¡<Ÿw <bbuJ¡ •w k¡Ô fiFÙ* Ìu ŸJ¡w° Fæ, ÎuŸ° Ì„°Õwu Fæ* $
<ª` tu* ÌæÌÙ›∫t°fi N<Àfi Ju¡ Ÿt°fi <ıŸJu¡ bªfi tu* FÙ Ju¡bÔ <bbuJ¡ Fæ, tfi tu* fiFÙ* Fæ; Ÿ ≈C”T
Ju¡ π°≤° N≈¿≤Ã∫•w N<bbu<J¡w° Ju¡bÔ Ì…#© Ju¡ <ÔÎ FÙ Fæ $ ∫°fiÙ ıæŸu <ª` tu* ¿_Sw ≈®J¡°„t°fi N<Àfi
Ÿu Ì°F N°<Ì fiFÙ* F°uwu, bæŸu FÙ bªfit°` <bbuJ¡ Ÿu k¡Ô <Ÿ] fiFÙ* F°uw° Fæ $$67$$
wf <bbuJ¡ Ju¡ tfi tu* ¿_Sw F°ufiu J¡∑ •∫° ≈Fª°fi Fæ ? oŸ „aJ¡° ≈≤ bæ≤°À∫ FÙ ÎJ¡t°` ŸJ¡∑
≈Fª°fi Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu _≈„Õ Ÿu b°∫C ŸW° J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ b°dÙ Ÿu fiFÙ*, bæŸu FÙ ÎJ¡t°` oh~>>° Ju¡ Ìq≤ F°ufiu Ÿu ∫°fiÙ
bæ≤°À∫ Ÿu FÙ <bbuJ¡ ı°fi° ı°w° Fæ $ ıæŸu ≈®Ã∫s _≈„Õ b°∫C J¡° Ôsd Fæ, bªfit°` _≈„Õ ŸJ¡° Ôsd
fiFÙ* Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$68$$
≤°yÙ ≈C”T π°≤° b°dÙt°` Ÿu ≈®Ì<„Õw <bbuJ¡ N<bbuJ¡ J¡∑ „°©°-≈®„°©°R¡≈ F°ufiu Ÿu N<bbuJ¡ FÙ
Fæ, ÎuŸ° Ì„°Õwu Fæ* $
ZÙ≤°tª∏Ì®ıÙ, <ª` tu* <Ô<©w Nt¨w ∫° ıÔ J¡°u N°≈ Nfit¨w ∫° NıÔ FÙ ı°<fi∫u, <ª` tu*
<Ô<©w N<Àfi J¡°u N°≈ Nfi¿Àfi FÙ ı°<fi∫u Îba <ª` tu* <Ô<©w ˜Ù ˜Ù fiFÙ* Fæ, oŸÙ ≈®J¡°≤ bªfi
Ÿu ≈®Ì<„Õw <bbuJ¡ ˚Ù N<bbuJ¡ FÙ Fæ $$69$$ ≈FÔu <bbuJ¡ Ÿu ≤°y (<bT∫uh~>°) |¸>w° Fæ, oŸtu* Ÿ∏ÌuF
fiFÙ* Fæ, ≤°y Ju¡ |¸>fiu Ÿu bæ≤ Ÿt¥Ô fi‹¸> F°u ı°w°, wÌfi∏w≤ o‹¸> J¡∑ ≈®°<›w N°æ≤ N<fi‹¸ >Ju¡ ≈¿≤F°≤
Ju¡ NfiCJ¥¡Ô ≈®b¨<W, I°fi J¡° Ì∫ F°ufiu Ÿu t¥Ô°uh~>uÌ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d, Nbÿ∫ fi‹¸> F°u ı°wÙ Fæ $
oŸ<ÔÎ <ıŸtu* <bbu<J¡w° Fæ, bFÙ ≈C”T w[bÌ„ÕfiR¡≈ w∏t°`∫C<•w J¡∑ ¿_S<w J¡° ∫°uÀ∫ ˚°ıfi Fæ
∫°fiÙ ≈<b` Fæ $$70$$
N™>°≤Fb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ŸyÕ - 19]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

729

∏fiÙŸb°≥ ŸyÕ
≈°Ÿfi°N°u* Ju¡ NfiCŸ°≤ k¡Ô J¡∑ ≈®°<›w, I°fi°u≈°∫ Ÿu ŸÃ∫ N°Ãt° tu* Nb_S°fi N°æ≤
ı°y®w, _b›fi, ŸCTC<›w wS° wC≤Ù∫ Nb_S° tu* ¿_S<w J¡° bdÕfi $

∫<Ì ıÙb°u* Ju¡ N∏Ì≤ ıÙb≈≤‡≈≤° J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ ı°∫uyÙ, w°u f°fl ıÙb FÙ N°∏w≤ıÙb°u* Ju¡
N<@‹™>°fi F°u*yu $ oŸ w≤F N°∏w≤-N°∏w≤ ıÙb°u* J¡∑ tC<•w _b°<@‹™>°fi˚¥w f°fl-f°fl ıÙb°Ãt˚°b<ª∏wfi Ÿu f°fl-f°fl ıÙb°Ãt˚°b≈®°<›w π°≤° f°fl ıÙb°u* Ju¡ N<@‹™>°fi˚¥w f®Ê°Ãt˚°bf°u@ J¡°
Ì∫ F°ufiu ≈≤ f°fl ıÙb°u* J¡∑ tC<•w Ÿu FÙ <Ÿ] F°u ŸJ¡wÙ Fæ, fi <J¡ Ÿ°s°wg f®Ê°Ãt°bf°u@ Ÿu fiJ¡∑
tC<•w <Ÿ] F°u ŸJ¡wÙ Fæ, •∫°u*<J¡ ıÙb°u* Ju¡ tº∫ tu* f®ÊŸW° Ju¡ NŸ<∏fi@°fi Ÿu N<@‹™>°fiÃbR¡≈
N°∏w≤ıywgfÙıw° J¡° f®Ê tu* NŸ‡˚b Fæ $ ∫<Ì N°∏w≤ıyÌgfÙıw° J¡° f®Ê tu* Ÿ‡˚b F°u, w°u Ÿ˚Ù
N°∏w≤-f°fl ıÙb wCv∫ FÙ Fæ* $ ıÙb°u* Ju¡ N°∏w≤Ãb J¡∑ J¡v≈fi° NŸ‡˚b F°u ı°∫uyÙ, ÎuŸÙ N°„aJ¡°
J¡≤Ju¡ ıÙb°uÌ≤bwÙÕ ıy≠ı°Ô°u* J¡° ˚Ù f®Ê FÙ N<@‹™>°fi fÙı Fæ, ∫F <Ÿ] J¡≤wu Fæ* $
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıÙb°u* J¡° N<@‹™>°fiR¡≈ fÙı f®Ê FÙ Ÿf ıyF N°J¡°„
J¡∑ ˚°≥<w ¿_Sw Fæ, Ÿf ıyF ¿_Sw ≤Ffiu Ju¡ J¡°≤d FÙ ıÙb°uÌ≤bwÙÕ ıyw tua ˚Ù NfiuJ¡ ıÙb ¿_Sw
Fæa $$1$$ ıæŸu Ju¡Ôu Ju¡ ≈Wu ÎJ¡ Ju¡ ˚Ùw≤ ÎJ¡ ≤Fwu Fæ* N°æ≤ N°æ≤ ıæŸu @≤°wÔ Ju¡ y˚Õ tu* fi°fi° ≈®J¡°≤ Ju¡
J¡∑nu ≤Fwu Fæ*, bæŸu FÙ N°fi∏Ì|fi, ÎJ¡ NbJ¡°„≤<Fw N°Ãt_bR¡≈ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ıÙb Ju¡ ˚Ùw≤ ˚Ù
NfiuJ¡ ıÙbı°<w∫°≥ ≤FwÙ Faæ $ ÎJ¡ Ju¡ ˚Ùw≤ ÎJ¡ ŸJu¡ ˚Ù ˚Ùw≤ ÎJ¡ oŸ ≈≤‡≈≤° J¡∑ J¡v≈fi° tu*
‹¸>°∏w Ju¡Ôu Ju¡ ≈Wu <Ì∫u Fæ* $ ÎJ¡ Ju¡ ˚Ùw≤ NfiuJ¡ J¡∑ ¿_S<w J¡v≈fi° tu* ‹¸>°∏w @≤°wÔ Ju¡ J¡∑nu <Ì∫u
y∫u Fæa $$2$$
∫<Ì J¡°uoÕ J¡Fu N°∏w≤ N°æ≤ f°fl Ÿ˚Ù ıÙb°u* J¡° Ÿt°fi FÙ N<@‹™>°fi Fæ, ÎuŸÙ ¿_S<w tu* N°∏w≤Ãb
J¡∑ J¡v≈fi° <fit¥ÕÔ Fæ, oŸJ¡° •∫° ≈¿≤F°≤ Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu y®Ù‹tJ¡°Ô tu* „≤Ù≤°∏wbÕwÙÕ tÔ N°æ≤ ≈ŸÙfiu Ju¡ J¡°≤d ı°u-ı°u J¨¡<t Ã≈∏fi F°uwu Fæ*, bu „≤Ù≤
Ju¡ tÔ ∫° ≈ŸÙfiu Ju¡ ˚Ùw≤ FÙ F°uwu Fæ* $ ŸÙ ‹¸>°∏w Ÿu „C]<ª[b ˚Ù N°∏w≤ NSb° f°fl ı°u-ı°u ıF°≥
≈≤ Âÿ∫ F°uw° Fæ, Ÿ-Ÿ J¡° ˚°u•w° ıÙb bF°≥ ≈≤ F°u ı°w° Fæ $$3$$
NSb° ≈C”T Ju¡ ≈¥bÕ ı∏t Ju¡ ≈®∫ÃfiR¡≈ J¡tÕ Ÿu Ÿf Δ∫b_S°N°u* J¡∑ <Ÿ¿] F°uwÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu
J¡Fwu Fæ* $
bu ıÙb N≈fiÙ <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ ıæŸu ıæŸu ≈®∫Ãfi J¡≤wu Fæ*, „Ù|® FÙ <b<b@ ≈®J¡°≤ J¡∑ ≈°Ÿfi° Ju¡ J®¡t
Ÿu bæŸu FÙ F°u ı°wu Fæ* $$4$$
J¡tÕ N°æ≤ ≈°Ÿfi° Ju¡ w°≤w‡∫ Ju¡ NfiCŸ°≤ Ìubw°N°u* Ju¡ Ÿ°∫C≠∫ tu* ˚Ù wwg-wwg Ìubw°R¡≈Ù ıÙb°u*
Ju¡ ˚Ùw≤ FÙ w°≤w‡∫R¡≈ Ÿu ˚°uy J¡∑ ≈®<Ÿ<] „°˜R¡≈ ≈®t°d Ÿu <Ÿ] Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
Ìubw°N°u* J¡∑ ≈¥ı° J¡≤fiub°Ôu Ìubw°N°u* J¡°u ≈®°›w F°uwu Fæ*, ∫s°u* J¡∑ ≈¥ı° J¡≤fiub°Ôu ∫s°u* J¡°u ≈®°›w
F°uwu Fæ* N°æ≤ <F≤^∫y˚Õ N°æ≤ ≈≤f®Ê J¡∑ ≈°Ÿfi° J¡≤fiub°Ôu <F≤^∫y˚Õ N°æ≤ ≈≤f®Ê J¡°u ≈®°›w F°uwu Fæ* $
ofitu* Ÿu <J¡ŸJ¡°u ≈®°›w J¡≤fi° ª°<F∫u ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

730

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

ı°u wCh~> fi F°u ∫°fiÙ Ÿb°uÕWt F°u, ŸÙJ¡° N°Z∫ J¡≤fi° ª°<F∫u $$5$$
˚°yÕb°u≈°¶∫°fi ˚Ù ≈¥b°uÕ•w NSÕ tu* ‹¸>°∏w Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ı°u ≈®St ‹¸> N›Ÿ≤°R¡≈ Âÿ∫ Ÿu <ªW Ju¡ _b˚°b b„ „Ù|® f] F°u y∫° S°, bF ˚¨y-≈C` N≈fiÙ
Ÿa<bwg Ju¡ (I°fi Ju¡) <fitÕÔ F°u ı°fiu Ÿu tC•w F°u y∫° $$6$$
oŸÙ w≤F ∫F NΔ∫CÃ≈∏fi, t¥» Ÿa<bwg ıæŸÙ Δ∫CÃ≈<W Ÿu ∫C•w J¡∑ ı°wÙ Fæ, bæŸÙ FÙ F°u ı°wÙ Fæ,
oŸ<Ô∫u oŸu b°_w<bJ¡ f®ÊR¡≈ Ÿu FÙ Δ∫CÃ≈∏fi J¡≤fi° ª°<FÎ, <tØ∫° ıÙbN°<Ì ˚°b Ÿu fiFÙ*, oŸ
N°„∫ Ÿu ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
∫F f°Ô Ÿa<bwg ŸaŸ°≤ Ju¡ Δ∫Ÿfi wS° Ÿaw°≈ Ÿu ıf wJ¡ t<Ôfi fi F…oÕ F°u, ŸJu¡ ≈FÔu FÙ
ŸbÕ≈®St <ıŸ ˚°b J¡°u ≈®°›w F°uwÙ Fæ wBq≈ F°u ı°wÙ Fæ, J¡°uoÕ N∏∫ b_wC fiFÙ* F°uwÙ $$7$$
Ÿa<bwg J¡f f°Ô ≤FwÙ Fæ N°æ≤ J¡f ≈®°æ»> F°uwÙ Fæ, ∫F <b„uTw° ı°fifiu Ju¡ <ÔÎ ı°y®w N°æ≤ _b›fi
Ì„°N°u* J¡∑ <bÔsdw° J¡° FuwC ZÙ≤°tª∏BıÙ ≈¥~>wu Fæ* $
ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu ˚ybfig, ı°y®w N°æ≤ _b›fi Ì„°N°u* J¡° ˚uÌ N°≈ J¡<F∫u N°æ≤ ∫F ˚Ù
fwÔ°o∫u <J¡ ≈®Ã∫s Ju¡ Nb˚°Ÿ tu* J¡°uoÕ <b„uTw° fi ≤Ffiu ≈≤ ˚Ù ı°y®w <J¡Ÿ J¡°≤d Ÿu ŸÃ∫ Δ∫bF°≤
J¡°¡FuwC F°uw° Fæ N°æ≤ _b›fi ı°y®w Ju¡ N°J¡°≤ J¡° ˚®t J¡F° ı°w° Fæ ? $$8$$
f°≤-f°≤ Ÿab°Ì∫C•w ≈®wÙ<w Ÿu ≈®°›w ¿_S≤ ≈®wÙ<w J¡∑ ∫°uÀ∫w° FÙ ı°y®w Ju¡ ≈Ì°S°u˘ tu*
ŸÃ∫ÃbΔ∫bF°≤ J¡∑ FuwC Fæ, oŸ w≤F ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ Ÿt°@°fi J¡≤wu Fæ* $
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu bß ZÙ≤°tª∏BıÙ, ı°u ¿_S≤ ≈®wÙ<w Ÿu ∫C•w F°uw° Fæ, Ÿu ı°y®w
J¡Fwu Fæ* N°æ≤ ı°u N¿_S≤ ≈®wÙ<w Ÿu ∫C•w F°uw° Fæ, bF _b›fi J¡F° y∫° Fæ $$9$$ ∫<Ì _b›fi ˚Ù J¡°Ô°∏w≤
tu* ¿_Sw Fæ, wf w°u ı°y®wR¡≈ F°ufiu Ÿu sdt°` tu* ∫F ı°y®w FÙ Fæ, ∫F ≈®Ã∫s NfiC˚b Ÿu F٠‹¸> F°u
ı°∫uy° $ ∫<Ì ı°y®w ˚Ù J¡°Ô°∏w≤ tu* ¿_Sw fiFÙ* Fæ, w°u bF _b›fi FÙ Fæ $ oŸ w≤F ı°y®w _b›fiw° J¡°u
N°æ≤ _b›fi ı°y®Ìg˚°b J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $$10$$ ¿_S≤w° N°æ≤ N¿_S≤w° Ju¡ <ffi° ı°y®w N°æ≤ _b›fi J¡∑
Ì„°N°u* tu* ˚uÌ fiFÙ* Fæ, •∫°au<J¡ ofi Ì°ufi°u* Ì„°N°u* tu* Ÿ‡≈¥dÕ NfiC˚b ŸÌ° Ÿf ıyF Ÿt°fi FÙ F°uw°
Fæ $$11$$ _b›fi ˚Ù _b›fi Ju¡ Ÿt∫ tu* ¿_S≤ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ı°y®w˚°b J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ N°æ≤ ı°y®w Ju¡
tfi°u≤S ˚Ù ı°y®w Ju¡ Ÿt∫ tu* N¿_S≤ F°ufiu Ÿu _b›fi FÙ Fæ*, •∫°u*<J¡ b柰 f°u@ F°uw° Fæ $$12$$ _b›fi ˚Ù,
F¿≤ÿª∏B Ju¡ f°≤F bTÕb°Ôu _b›fi J¡∑ ˚°≥<w <ıŸJ¡∑ ¿_S≤w° ı°y®ÌgfC<] Ÿu y®Fd J¡≤fiu ∫°uÀ∫ F°u, bF
ı°y®Bq≈ F°u ı°w° Fæ $
w°u bF _b›fi Jæ¡Ÿu F…N° ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
Ÿtu* _b›fiw° w°u _b›fi fC<] Ÿu Fæ, •∫°u*<J¡ _b›fiR¡≈ Ÿu FÙ ŸJ¡° I°fi ¿_S≤ S° $$13$$
ıf wJ¡ ı°u b_wC ¿_S≤ ŸtHÙ ı°∫ wf wJ¡ bF ı°y®w J¡FÙ ı°wÙ Fæ $ sdt°` tu* ŸJ¡° ˚ay
F°ufiu ≈≤ bF <ıŸ ≈®J¡°≤ _b›fi F°u ı°w° Fæ, Ÿu ŸC<fi∫u $$14$$
≈®<wI°w <bT∫ Ju¡ bdÕfi J¡∑ ˚¥<tJ¡° J¡u R¡≈ tu* _b›fiB‹¸>° J¡∑ ıÙb J¡∑ ŸW° J¡°u <Ÿ] J¡≤wu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ „≤Ù≤ Ju¡ ˚Ùw≤ ıÙb b_wC <bΩt°fi Fæ, <ıŸŸu Ô°uy°u* J¡° ıÙbfi ≤Fw° Fæ $
"∫ufi ıÙΔ∫wu' oŸŸu ∫F Ì„°Õ∫° <J¡ ıÙ<bw ≤Ffi° FÙ ıÙb Ju¡ N¿_wÃb tu* ≈®t°d Fæ $ wuı ∫°fiÙ „≤Ù≤

ŸyÕ - 19]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

731

J¡∑ yt°ÕF¸>, bÙ∫Õ ∫°fiÙ „≤Ù≤ Ju¡ Δ∫°≈°≤ J¡° J¡°≤d fÔ, ıÙb@°wC ∫°fiÙ ıÙbfi tu* FuwC <fi<bÕ„uT ≈®ut
N°æ≤ N°<Ì ≈Ì Ÿu "NFtg' oÃ∫°<Ì N<˚t°fi J¡° <fi<tW I°fi N°<Ì <ıŸJu¡ fi°t Fæ* ∫°fiÙ wuı, fÔ, ≈®ut
N°æ≤ I°fi ∫u Ÿf ıÙb J¡∑ ŸW° Ÿu FÙ Fæ* $ oŸ<ÔÎ ıÙb Ju¡ ŸÌg˚°b tau ∫u Ÿf ≈®t°d Fææa $$15$$
∫<Ì J¡°uoÕ J¡Fu ÌuF tu* ıÙb ≤Fu, ≈≤ ŸJ¡∑ R¡≈ N°<Ì J¡∑ Ì„° Ju¡ <ÔÎ ≈®b¨<W tu* •∫° FuwC Fæ ? oŸ
≈≤ J¡Fwu Fæ* $
<ıŸ Ÿt∫ ∫F „≤Ù≤ tfi, bªfi N°æ≤ J¡tÕ Ÿu Δ∫bF°≤ J¡≤fiub°Ô° F°uw° Fæ, Ÿ Ÿt∫ ≈®°db°∫C Ÿu
≈®u¿≤w ıÙb ªuwfi, w°Ô°f Ÿu fi°ÔÙ N°<Ì Ju¡ π°≤° ıÔ Ju¡ ŸÂ„, ⁄Ì∫ Ÿu <fiJ¡ÔJ¡≤ f°F≤ Ÿaª°≤ J¡≤w°
Fæ, kæ¡Ôw° Fæ $$16$$ ıÙb ªuwfi Ju¡ ˚Ùw≤ Ÿf fi°<n∫°u* tu* Ÿaª°≤ J¡≤fiu ≈≤ Ÿf Ÿa<bwg (I°fi) <Ìw
F°uwÙ Fæ $ ≈FÔu NfiC˚¥w F°ufiu Ju¡ J¡°≤d Ÿa<bwg <ıŸtu* ıywR¡≈ ˚®t N∏Ì≤ <~>≈° F°u, ÎuŸu <ªW J¡°u
≈®°›w F°uwÙ Fæ ∫°fiÙ fitu* b°Ÿfi°N°u* J¡∑ Ã≈<W F°ufiu Ju¡ J¡°≤d _b›fi Ìu©wÙ Fæ $$17$$ fiu` N°<Ì <~>B°u*
tu* Ÿaª°≤ J¡≤ ≤FÙ Ÿa<bwg fi°fi° ≈®J¡°≤ Ju¡ N°J¡°≤ N°æ≤ <bJ¡°≤°u* Ÿu Ÿ‡≈∏fi f°flR¡≈ J¡°u N≈fiu tu* Ìu©wÙ
Fæ bæŸÙ FÙ bF ¿_S≤ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ı°y®w J¡FÙ ı°wÙ Fæ $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ ∫Ω<≈ NfiC˚b Ju¡ Ÿt∫ ≈®wÙ<w
_b›fi Ju¡ ŸÂ„ FÙ F°uwÙ Fæ, ŸŸu <˚∏fi fiFÙ* F°uwÙ, <k¡≤ ˚Ù ≈®<w<Ìfi Ju¡ ≈®Ã∫<˚I°fi Ju¡ f°Ì ¿_S≤Ãb
J¡v≈fi° ı°y®w Fæ, ∫F I°fi F°uw° Fæ $ ı°y®w J¡° J®¡t oŸ ≈®J¡°≤ N°≈Ÿu tæ*fiu J¡F°, Nf N°≈ ŸCTC<›w
N°<Ì Ju¡ J®¡t J¡°u ŸC<fi∫u $$18,19$$
b°<ªJ¡ N°æ≤ J¡°<∫J¡ <bsu≈ J¡∑ <fib¨<W F°ufiu ≈≤ _b›fi J¡° Ì∫ F°uw° Fæ, t°fi<ŸJ¡ <bsu≈ J¡∑ ˚Ù
∫<Ì <fib¨<W F°u ı°∫, w°u ŸCTC<›w F°uwÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
<ıŸ Ÿt∫ „≤Ù≤, tfi, bªfi N°æ≤ J¡tÕ Ÿu s°u˚ J¡°u ≈®°›w fiFÙ* F°uw° Fæ, Ÿ Ÿt∫ ∫F ıÙb ªuwfi
„°∏w_bR¡≈ N°æ≤ _b_S F°uJ¡≤ ≤Fw° Fæ $$20$$ ıæŸu <J¡ <bsu≈„¥∏∫ ≈®J¡°„ J¡° ÎJ¡t°` <fi<tW ÌÙ≈J¡
<fib°Õw (b°∫C≤<Fw) |≤ tu* s°u˚ J¡°u ≈®°›w fiFÙ* F°uw° Fæ bæŸu FÙ ŸCTC<›w J¡°u ≈®°›w F…N° ≈C”T Ÿtw° J¡°u
≈®°›w b°∫CN°u* Ÿu ⁄Ì∫°J¡°„tu* w<fiJ¡ ˚Ù s°u˚ J¡°u ≈®°›w fiFÙ* F°uw° $$21$$ ŸŸu „≤Ù≤ Ju¡ ˚Ùw≤ ¿_Sw
fi°<n∫°u* tu* Ÿa<bwg J¡° Ÿaª°≤ fiFÙ* F°uw°; Nw# ≈C”T <bs°u˚ J¡°u ≈®°›w fiFÙ* F°uw° Fæ $ oŸŸu _b›fi Ju
¡<fi<tW J¡° N˚°b Ì„°Õ∫° $N°æ≤ bF Ÿ*<bwg o¿∏B∫°≥ N°<Ì <~>B°u* tu* ˚Ù fiFÙ* N°wÙ; NwÎb o<∏B®∫°u*
π°≤° f°F≤ ˚Ù fiFÙ* N°wÙ $ oŸŸu ı°y®w Ju¡ <fi<tW J¡° N˚°b <Ì©Ô°∫° $$22$$
∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ "Ÿw° Ÿ°u‡∫ wÌ° Ÿ‡≈∏fi°u ˚b<w _bt≈Ùw°u˚b<w' (Fu Ÿ°æ‡∫, ŸCTC<›w Ju¡
Ÿt∫ ıÙb "Ÿwg' „ÆÌb°h∫ f®Ê Ÿu ÎJ¡∑˚¥w F°u ı°w° Fæ, N≈fiu ≈°≤t°<SÕJ¡ R¡≈ J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ) oŸ
ZC<w Ÿu ŸCTC<›w tu* ıÙb J¡° f®Ê tu* Ô∫ Ÿ…fi° ı°w° Fæ, <k¡≤ Ÿ Ÿt∫ N°≈ ıÙb J¡∑ ÌÙ≈ Ju¡ wCv∫
¿_S<w Jæ¡Ÿu J¡Fwu Fæ* ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
"tæ* ıÙb Fq≥' oŸ Ÿa_J¡°≤ Ÿu ∫C•w FÙ bF <wÔ tu* wæÔŸa<bwg Ju¡ wCv∫, fkÕ¡ tu* „ÙwŸa<bwg Ju¡ wCv∫
N°æ≤ |¨w tu* _fiuF Ÿa<bwg Ju¡ wCv∫ f®Ê˚°b J¡°u ≈®°›w F°uJ¡≤ _kC¡¿≤w F°uw° Fæ $$23$$
∫<Ì „aJ¡° F°u <J¡ wf "'wÙd°u˘ <F wÌ° Ÿb°˘~>°uJ¡°fig ⁄Ì∫_∫ ˚b<w
(⁄Ì∫ tu* ¿_Sw fC<] Ÿu Ÿf „°uJ¡°u* J¡°u w≤ ı°w° Fæ), "Ÿ<ÔÔ ÎJ¡°u B‹¸>°&πæw°u ˚b<w"(Ÿ Ÿt∫
Ÿı°wÙ∫ ˚uÌ„¥∏∫ N°æ≤ <bı°wÙ∫ ˚uÌ„¥∏∫ ÎJ¡t°` B‹¸>° F°uw° Fæ) oÃ∫°<Ì ZC<w∫°u* π°≤° J¡Fu y∫u

732

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

N°Ã∫¿∏wJ¡ f®Êæ•∫ J¡∑ •∫° y<w F°uyÙ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıÙb Ju¡ N°J¡°≤ J¡∑ ı°u J¡°uoÕ <ª¿w Fæ, bF ªuwfi J¡∑ J¡Ô° ≈°<@ J¡° <bfi°„ F°ufiu Ÿu _bh~>w°b„
f®Ê°Ãt° tu* ≈¨SJg¡ ªuwfi„¥∏∫, ≈®°db°∫C Ÿu <J¡∫u y∫u <bsu≈ Ÿu „¥∏∫ ŸCTC<›w Ì„° J¡°u ≈®°›w F°uwÙ Fæ,
oŸ Na„ J¡°u ÔuJ¡≤ bu ZC<w∫°≥ ≈®b¨W F…oÕ Fæ*, ˚uÌb°Ÿfi° Ju¡ <bÔ∫ Ju¡ N<˚≈®°∫ Ÿu ≈®b¨W fiFÙ* F…oÕ Fæ*,
∫F ˚°b Fæ $$24$$
≈®Ÿayw# ıÙb J¡∑ wC∫°Õb_S° <Ì©Ô°wu Fæ* $
<ªW Ju¡ ≈≤w F°ufiu ≈≤ ŸJ¡Ô Δ∫bF°≤°au Ju¡ ≈≤°t Ÿu ∫C•w <ªW tu* „°˜ Ÿu N<bTtw° J¡° I°fi
J¡≤ <bª°≤ N°æ≤ ÎJ¡°y®w° Ÿu Ÿ°s°ÃJ¡°≤ J¡°u ≈®°›w FCN° ∫°uyÙ ≈®<Ÿ] ı°y®w, _b›fi N°æ≤ ŸCTC<›w∫°u* tu*
NSb° ≈¥b°uÕ•w ˚¥<tJ¡° F°u w°u Ÿtu* Δ∫bF°≤ J¡≤w° F…N° N°æ≤ Ÿt°<@ tu* ¿_Sw ≤Fw° F…N° ˚Ù I°fi J¡∑
»w° Ÿu wC∫Õ N°Ãt_b˚°b Ÿu h∫Cw fi F°uJ¡≤ ŸÌ° FÙ wC∫°Õb_S°b°fi J¡F° ı°w° Fæ $$25$$
≈®_wCw ŸCTC<›w J¡° FÙ NfiCb°Ì J¡≤Ju¡ ŸŸu ≈FÔu ≈¥b°uÕ•w _b›fi°b_S° J¡° <b_w°≤ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ
<ªW J¡∑ Ã≈<W J¡Fwu Fæ* $
Ÿ°æ‡∫w° J¡°u ≈®°›w F…Î ≈®°d°u* Ÿu ∫C•w bF ıÙb ªuwfi ıf ˚°uy J¡≤°fiub°Ôu N‹¸ >Ju¡ ≈¿≤≈°J¡ Ÿu
<bTtw° J¡°u ≈®°›w <J¡∫u y∫u ≈®°d°u* π°≤° FÙ Ÿaª°<Ôw F°uw° Fæ, wf bF ıÙb ªuwfi wwg-wwg ˚°uy°u* Ju¡
NfiCJ¥¡Ô ≈¥bÕı∏t Ju¡ Ÿa_J¡°≤°u* Ju¡ ÌgfC] F°ufiu Ju¡ J¡°≤d <ªWR¡≈ Ÿu <Ìw F°uw° Fæ $$26$$
ŸŸu _b›fiÌ„Õfi J¡°u J¡Fwu Fæ* $
Ÿ Ÿt∫ ıæŸu ∫°uyÙ fÙı tu* ¿_Sw b¨s J¡°u N≈fiÙ ∫°æ<yJ¡ „<•w Ÿu N°yu F°ufiub°Ôu <b_w°≤ Ÿu
∫C•w Ìu©w° Fæ bæŸu FÙ ˚°b N°æ≤ N˚°bR¡≈ J®®¡<tJ¡ ˚®t°u* Ÿu N≈fiu ⁄Ì∫ tau ¿_Sw ıy≠ı°Ô J¡°u N≈fiu
˚Ùw≤ FÙ wC≤∏w Ìu©w° Fæ $$27$$ ŸC›w ıÙb ªuwfi ıf ≈®°d b°∫CN°u* Ÿu S°un° fF…w sCÆ@ F°uw° Fæ wf "tæ*
Fq≥' ÎuŸ° N≈fiu J¡°u NFaJ¡°≤∫C•w Ìu©w° Fæ; <J¡∏wC ıf NÃ∫∏w s°u˚ J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ wf N°J¡°„ tu*
N≈fi° ytfi Ìu©w° Fæ $$28$$ ıæŸu k¥¡Ô N≈fiÙ ŸCy¿∏@ J¡° N≈fiu N∏Ì≤ FÙ NfiC˚b J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ
ıf-ıf fi°nÙ Ju¡ N∏Ì≤ ¿_Sw ÿÔu‹t° Ju¡ ıÔ Ÿu ›Ô°<bw F°uw° Fæ wf N≈fiu N∏Ì≤ FÙ ıÔN°<Ì Ju¡
˚®t J¡°u Ìu©w° Fæ $$29$$ ıf ∫F ıÙbªuwfi fi°nÙ Ju¡ N∏wyÕw <≈W Ÿu N°J®¡°∏w F°uw° Fæ, wf f°F≤ J¡∑
w≤F Ÿ‡≈¥dÕ y®Ù‹t N°<Ì Ju¡ ˚®t J¡° N≈fiu N∏Ì≤ FÙ NfiC˚b J¡≤w° Fæ $$30$$ fi°nÙ Ju¡ N∏Ì≤ ¿_Sw
”<@≤ Ÿu N°›Ô°<bw F°uJ¡≤ yu” N°<Ì @°wCN°u* Ÿu Δ∫°›w ≈®Ìu„°u* J¡°u N°æ≤ Ô°Ô f°ÌÔ°u* Ÿu ˚≤u F…Î Ÿ∏º∫°
N°<Ì J¡°Ô°u* J¡°u f°F≤ Ju¡ ŸÂ„ N≈fiu N∏Ì≤ FÙ Ìu©w° Fæ, NfiC˚bR¡≈ F°ufiu Ÿu ∏FÙ* tu* <fitÀfi F°u ı°w°
Fæ $$31$$ bF ıÙbªuwfi <ıŸ-<ıŸ b°Ÿfi° J¡° Ÿubfi J¡≤w° Fæ ∫°fiÙ <ıŸ b°Ÿfi° Ÿu b°<Ÿw
N∏w#J¡≤db°Ô° F°uw° Fæ, <fiB°b_S° tu* ŸÙ b°Ÿfi° J¡°u ≈®°db°∫C Ÿu sCÆ@ F°uJ¡≤ fiu` N°<Ì <~B°u* Ÿu
f°F≤ Ju¡ ≈Ì°S°u˘ J¡∑ w≤F N≈fiu N∏Ì≤ Ìu©w° Fæ $$32$$ ≈®°db°∫C Ÿu ˚Ùw≤ FÙ sCÆ@ F…N°, NwÎb
o¿∏B∫¿h~>B°u* ≈≤ N≈fiu N°J®¡td°u* Ÿu ≤<Fw ıÙb N≈fiÙ Ÿa<bwg Ÿu N°∏w≤ ≈Ì°S°u˘ J¡° wC≤∏w NfiC˚b
J¡≤w° Fæ, bFÙ _b›fi J¡F° ı°w° Fæ $$33$$ ıf b°∫C Ÿu sCÆ@ F…N° ıÙb o¿∏B∫ ¿~>B°u* J¡° N°J®¡td
J¡≤fiub°Ô° F°uJ¡≤ f°F≤ „ÆÌ N°<Ì J¡°u Ìu©w° Fæ, wf bF Ì„Õfi ı°y®w J¡FÔ°w° Fæ $$34$$
ı°y®Ì°<Ì ˚uÌ°u* Ÿu <b_w°≤ J¡°u ≈®°›w F…Î ıyw tu* ŸÃ∫w° fC<] FÙ N°Ÿ<•w J¡° J¡°≤d F°ufiu Ÿu

ŸyÕ - 20]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

733

NfiSÕ Fæ; oŸ<ÔÎ ŸÙ J¡° Ã∫°y J¡≤fi° ª°<FÎ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ ≈®J¡°≤ I°fi J¡°u ≈®°›w F…Î Nw# ≈®<Sw tF°fC<]b°Ôu N°≈J¡°u ˚Ù oŸ NŸÃ∫
ıyw tu* ŸÃ∫ Â<‹¸> fiFÙ* J¡≤fi° ª°<FÎ, •∫°au<J¡ bF ŸÃ∫ Â<‹¸> N°º∫°¿ÃtJ¡ <fi<tW°u* Ÿu t≤d Ju¡ FuwC˚¥w
Ì°uT°u* J¡∑ ıfifiÙ Fæ $$35$$
∏fiÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

fÙŸb°≥ ŸyÕ
ŸaŸ°≤ ŸÃ∫ N°Ãt° J¡° NbÔ‡ffi fi J¡≤fiub°ÔÙ <ªW J¡∑ ˚®°¿∏w Fæ,
ŸÃ∫ N°Ãt° J¡° NbÔ‡ffi J¡≤fiu ≈≤ w°u <ªW N°æ≤ ŸaŸ°≤ N°Ãt° FÙ Fæ, ∫F bdÕfi $

≈¥bÕb<dÕw ı°y®Ì°<Ì_bR¡≈ J¡Sfi J¡° ≈®°J¨¡w tu* Ÿ‡f∏@ <Ì©Ô°wu Fæ* $
ZÙb¿Ÿ‹™>>ıÙ fiu J¡F° # Fu bß ZÙ≤°tª∏BıÙ, tæ*fiu N°≈Ÿu ∫F ı°y®Ì°<Ì _bR¡≈ J¡° bdÕfi tfi Ju¡
∫S°SÕ I°fi Ju¡ <ÔÎ <J¡∫° Fæ, oŸJ¡° N°æ≤ J¡°uoÕ ÌqŸ≤° ≈®∫°uıfi fiFÙ* Fæ $$1$$
oŸ bdÕfi Ÿu tfi J¡° Jæ¡Ÿ° _b˚°b I°w F…N°, ∫<Ì ∫F J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u, w°u »R¡≈ Ÿu ˚°<bw
≈Ì°SÕ Ju¡ N°J¡°≤ J¡°u @°≤d J¡≤fi° FÙ tfi J¡° _b˚°b Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu N<Àfi Ju¡ Ÿ‡f∏@ Ÿu Ô°uFu J¡° y°uÔ° N°y ffi ı°w° Fæ, bæŸu F٠» <fiÿª∫b°Ô° <ªW <ıŸ
b_wC J¡∑ f°≤-f°≤ ˚°bfi° J¡≤w° Fæ ŸÙ Ju¡ N°J¡°≤ J¡°u ≈®°›w F°u ı°w° Fæ $$2$$
oŸŸu Ÿwg N°æ≤ NŸwgR¡≈ Fu∫ N°æ≤ ≈°Ìu∫ ≈®wÙ<w Ju¡ <bT∫ Ÿ˚Ù ≈Ì°SÕ ÎJ¡t°` tfi Ÿu J¡¿v≈w
F°ufiu Ju¡ J¡°≤d Ÿwg N°æ≤ NŸwg Ÿu <bÔsd (N<fibÕªfiÙ∫) Fæ, ∫F <Ÿ] F…N°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
˚°b, N˚°b, ≈°Ì°fi, Ã∫°y N°<Ì ≈®wÙ<w∫°≥ ªuwfi tu* J¡¿v≈w Fæ* $ fi w°u ŸÃ∫ Fæ* N°æ≤ fi NŸÃ∫
Fæ* $ tfi J¡∑ ª≈Ôw° FÙ ofiJ¡∑ ıfifiÙ Fæ $$3$$
Δ∫<‹¸>R¡>≈ Ÿu tfi ˚®°¿∏wıfiJ¡ Fæ N°æ≤ Ÿt<‹¸>R¡≈ Ÿu ˚®°<∏w Ju¡ <bT∫ ıyw J¡° ≈°Ì°fi Fæ, ÎuŸ°
˚uÌ J¡Fwu Fæ* $
tfi ˚®°¿∏w J¡° w°u J¡w°Õ Fæ N°æ≤ ıyw J¡∑ ¿_S<w J¡° J¡°≤d Fæ $ Ÿt<‹¸>Δ∫<‹¸>R¡≈ Ÿu t<Ôfi tfi FÙ
oŸ ıyw J¡° <b_w°≤ J¡≤w° Fæ $$4$$
∫<Ì J¡w°Õ-Na„ „C˚ t°yÕ tu* Ôy°∫° ı°∫, w°u ≈°Ì°fi°a„ tu* ¿_Sw N<dt° N°<Ì <b˚¥<w∫°≥ N°æ≤
w[bI°fi ˚Ù b„ tu* F°u ı°wu Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
tfi FÙ ≈C”T Fæ, ŸJ¡°u „C˚t°yÕ tu* Ôy°J¡≤ ÎJ¡t°` ŸJ¡∑ ı∫ Ÿu Nbÿ∫ ≈®°›w F°ufiub°ÔÙ ıyw
tu* ¿_Sw Ÿf <b˚¥<w∫°≥ ≈®°›w F°uwÙ Fæ* $$5$$
∫<Ì J¡°uoÕ J¡Fu <J¡ ÌuF FÙ ≈C”T F°u, tfi ≈C”T fi F°u, w°u oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
∫<Ì „≤Ù≤ ≈C”T F°uw°, w°u tF°t<w „CJ®¡°ª°∫Õ <b<b@ N°J¡°≤b°Ôu N∏∫°∏∫ ŸæJ¡n°u* ı∏t R¡≈
˚®t°u* J¡°u Jæ¡Ÿu ≈®°›w F°uwu ? $$6$$
oŸ<ÔÎ „≤Ù≤ ≈C”T fiFÙ* F°u ŸJ¡w°, |nu, ÌÙb°≤ N°<Ì Ju¡ wCv∫ bF ªuÃ∫ FÙ Fæ; ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
oŸ<ÔÎ <ªW FÙ ≈C”T Fæ, „≤Ù≤ w°u <bT∫ Fæ $ <ªW <ıŸJ¡∑ ˚°bfi° J¡≤w° Fæ, ŸJ¡°u <fiÿª∫ FÙ

734

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

≈®°›w F°uw° Fæ $$7$$
tfi Ÿf ≈Ì°S°u˘ J¡∑ ≈®°<›w tu* ŸtSÕ F°u, ŸŸu tu≤° •∫° J¡°t ? ÎuŸÙ ∫<Ì „aJ¡° F°u, w°u Ÿ ≈≤
J¡Fwu Fæ* >$
ı°u b_wC NwCh~> Fæ, N°∫°Ÿ ≤<Fw Fæ, ≈°<@„¥∏∫ Fæ N°æ≤ ˚®tFÙfi Fæ, ≈®∫Ãfi Ju¡ Ÿ°S N°≈ ŸJ¡°
NfiCŸ∏@°fi J¡∑<ı∫u $ ŸŸu N°≈ wÃ_bR¡≈w° J¡°u ≈®°›w F°u*yu $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ t°us Ju¡ <ÔÎ ≈®∫Ãfi J¡≤fiu
≈≤ N°≈J¡°u t°us J¡∑ ≈®°<›w F°uyÙ $$8$$
≈FÔu J¡Fu y∫u NSÕ J¡° FÙ Ÿasu≈ J¡≤ ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
tfi Ju¡ o¿h~>w _S°fi ∫° <bT∫ J¡°u „≤Ù≤ ≈®°›w F°uw° Fæ $ „≤Ù≤ Ÿu <J¡∫u y∫u _S°fi ∫° <bT∫ J¡°u tfi
<fi∫tw# ≈®°›w fiFÙ* F°uw°, oŸ<ÔÎ Fu ŸC˚y, tfi J¡∑ o<h~>w <Ÿ<] F°ufiu ≈≤ ÌuF, o¿∏B∫ N°<Ì Ju¡
<fi∫tfi tu* ŸtSÕ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d N°≈J¡° ˚Ù tfi ≈≤t°SÕ˚¥w N°Ãtw[b J¡°u ≈®°›w F°u, N∏∫ NŸÃ∫ πæw
˚®t°u* J¡° Ã∫°y J¡≤u $$9$$

fÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

o•J¡∑Ÿb°≥ ŸyÕ
<b„C] ≈C”T tu* J¡v≈J¡ J¡° N˚°b F°ufiu Ÿu tfi J¡∑ J¡v≈fi° fiFÙ* F°uwÙ N°æ≤
N<b„C] tu* tfi J¡∑ <Ÿ<] F°ufiu Ÿu NfiuJ¡ tw-tw°∏w≤°u* J¡∑ J¡v≈fi°Î≥ F°uwÙ Fæ*, ∫F J¡Sfi $

ı°u b_wC wCh~> fiFÙ* Fæ, N°∫°Ÿ≤<Fw Fæ, ≈°<@„¥∏∫ Fæ N°æ≤ ˚®t≤<Fw Fæ ŸJ¡° ∫Ãfi Ÿu NfiCŸ∏@°fi
J¡≤°u, ÎuŸ° yC”ıÙ Ju¡ J¡Ffiu ≈≤ N≈fiu fC<] J¡°æ„Ô Ÿu ŸJ¡° NfiCŸ∏@°fi J¡≤ Ÿtu* tfi J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑
∫°uÀ∫w° J¡°u fi Ìu© ≤Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ ≈¥b°uÕ•w tfi J¡∑ J¡v≈fi° tu* <bÿb°Ÿ fi ≤©wu F…Î N@Õ<bJ¡<Ÿw
fC<] F°uJ¡≤ ≈¥~>fiu Ju¡ <ÔÎ yCR¡ıÙ J¡°u N≈fiÙ N°u≤ N°J¨¡‹¸> J¡≤ Ÿa„∫ <Ì©Ô°wu Fæ* $
ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu ˚ybfig, Fu Ÿ‡≈¥dÕ @t°u˘ Ju¡ ttÕI, Ÿ°y≤ tu* ªaªÔ J¡vÔ°uÔ J¡∑ w≤F tu≤u
⁄Ì∫ tu* ı°u ∫F fn° ˚°≤Ù Ÿa„∫ |¥t ≤F° Fæ, Ÿu N°≈ J¨¡≈°J¡≤ Ìq≤ J¡∑<ı∫u $ Ìu„J¨¡w ≈¿≤h~>uÌ fi F°ufiu
Ju¡ J¡°≤d ŸbÕ` Δ∫°›w, J¡°ÔJ¨¡w ≈¿≤h~>uÌ fi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d <fiÃ∫ N°æ≤ b_wCJ¨¡w ≈¿≤h~>uÌ fi F°ufiu Ju¡
J¡°≤d <fiÌ°uÕT ≈≤t°Ãt° tau tfi fi°t J¡∑ <bT∫°J¡°≤ J¡ÔC<Tw ∫F Ÿa<bwg J¡°æfi Fæ N°æ≤ J¡F°≥ Ÿu N°oÕ Fæ ?
∫<Ì J¡<F∫u, Nfi°<Ì N<bΩ°b„ ∫F ≈¿_Sw F…oÕ Fæ, w°u ŸJ¡∑ ˚Ù Ÿa˚°bfi° fiFÙ* Fæ, •∫°au<J¡ <ıŸŸu
<˚∏fi ÌqŸ≤Ù b_wC fi w°u Fæ, fi SÙ N°æ≤ fi F°uyÙ, Ÿtu* <J¡ŸÙ ÌqŸ≤u <fi<tW Ÿu ∫° _bw# NSb° ÌqŸ≤u
≈®J¡°≤ Ÿu J¡ÔaJ¡ Jæ¡Ÿu ≈®°›w F°u ŸJ¡w° Fæ ? $$1-3$$
oŸ w≤F ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ ≈¥~>fiu ≈≤ ZÙb¿Ÿ‹™>ıÙ w[b≈Ì°SÕ Ju¡ ≈¿≤ª∫ Ÿu ªtÃJ¡°≤∫C•w
ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡∑ fC<] J¡∑ ≈FÔu ≈®„aŸ° J¡≤wu Fæ* $
ZÙb¿Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, b°F N°≈fiu fF…w Nh~>° ≈®ÿfi <J¡∫° $ fi∏Ìfibfi J¡∑
taı≤Ù Ju¡ Ÿt°fi tJ¡≤∏Ì<fi_∫∏ÌR¡≈Ù NfiC˚b ªtÃJ¡°≤b°ÔÙ N°≈J¡∑ fC<] t°us˚°<yfiÙ F°u yoÕ Fæ $$4$$
N°≈J¡∑ fC<] ≈¥b°Õ≈≤ <bª°≤ tu* wÃ≈≤ Fæ, oŸ¿ÔÎ „aJ¡≤ N°<Ì Ìubw°N°u* fiu ı°u ≈Ì ≈®°›w <J¡∫° Fæ, Ÿ
«≥¡ªu ≈Ì J¡°u N°≈ ≈®°›w F°u*yu $$5$$

ŸyÕ - 21]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

735

„C] <ªÌ°Ãt° tu* N<bΩ° J¡° J¡ÔaJ¡ ∫C•w fiFÙ* Fæ, ∫F ≈®ÿfi ı°u ≈C”T „C]°Ãt° J¡° NfiC˚b J¡≤
ªCJ¡° Fæ, Ÿu „°u˚° Ìuw° Fæ; Ôu<J¡fi ŸJu¡ ≈®<w w°u Ft tfi J¡° <fiR¡≈d J¡≤ fiFÙ* ≤Fu Fæ*, <ıŸŸu <J¡ Ÿu
≈¥~>fiu J¡° NbŸ≤ <tÔu, <J¡∏wC <ıŸfiu „C] N°Ãt° J¡° NfiC˚b fiFÙ* <J¡∫° Fæ, I°w° J¡°u FÙ N°Ãt°
ŸtHw° Fæ, Ÿu N≈fiu NfiC˚b Ÿu <b”] N°Ãt° J¡∑ „C<] Jæ¡Ÿu Fæ ? ∫FÙ „aJ¡° J¡≤fiÙ ª°<FÎ, NfiC˚b
Ÿu <b”] „C<] _bÙJ¡°≤ J¡≤ „C] tu* t°<Ô∏∫ Jæ¡Ÿu Fæ ? oŸ w≤F Ju¡ ≈®ÿfi J¡° NI Ju¡ ≈Ìu„ Ju¡ Ÿt∫ tu*
<bI Ju¡ Ÿt°fi NbŸ≤ fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° ZÙb¿Ÿ‹™>>ıÙ J¡Fwu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ Ÿt∫ N°≈Ju¡ oŸ ≈®ÿfi J¡° NbŸ≤ FÙ fiFÙ* Fæ $ <fib°Õd ≈®J¡≤d tu* ıf<J¡
N°ÃtÌ„Õfi Ÿt°<@ J¡∑ ≈®<w‹™>° ≈®°›w F°u ı°∫uyÙ, NfiC˚b tu* N°R¡» oŸÙ NSÕ J¡°u tæ* N≈fiu NfiC˚b Ju¡
Ÿab°Ì Ju¡ <ÔÎ J¡Fq≥y°, bF°≥ ≈≤ N°≈Ju¡ oŸ ≈®ÿfi J¡° Ÿt°@°fi <Ì∫° ı°∫uy° $ <Ÿ]°∏w Ju¡ Ÿt∫ N°≈J¡°u
∫F ≈®ÿfi tCHŸu ≈¥~>fi° ª°<FÎ $ tCHŸu Ÿt°<Fw oŸ ≈®ÿfi Ÿu <Ÿ]°∏w N°≈J¡°u F_w°tÔJ¡bwg F°u
ı°∫uy° $$6,7$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu bT°Õ M¡wC tu* t∫¥≤ J¡∑ b°dÙ ŸC„°u<˚w F°uwÙ Fæ, „≤w J¡°Ô tu*
FaŸ J¡∑ b°dÙ ˚ÔÙ ÔywÙ Fæ, t∫C≤ J¡∑ b°dÙ ˚ÔÙ fiFÙ* ÔywÙ, bæŸu FÙ <Ÿ]°∏w J¡°Ô tu* FÙ N°≈J¡° ∫F
bªfi ŸC„°u<˚w F°uy° $$8$$
oŸ Ÿt∫ ∫F N°≈J¡° ≈®ÿfi bT°Õ M¡wC tu* N°J¡°„ J¡∑ _b°˚°<bJ¡ fiÙ<Ôt° Ju¡ bdÕfi Ju¡ wCv∫ Fæ, ÎuŸ°
J¡Fwu Fæ* $
bT°Õ M wC Ju¡ fÙw ı°fiu ≈≤ N°J¡°„ J¡∑ _b°˚°<bJ¡ fiÙ¿Ôt° ŸC„°u<˚w F°uwÙ Fæ; <J¡∏wC bT°Õ M¡wC tua
w°u Ÿ ≈≤ fnu fnu <b„°ÔJ¡°∫ f°ÌÔ°u* J¡∑ |¸>° ~>°oÕ ≤FwÙ Fæ $$9$$
oŸ ≈®J¡°≤ ZÙ ≤°tª∏BıÙ Ju¡ ≈®ÿfi J¡° Ÿt°@°fi J¡≤ ≈®_wCw <bT∫ Ju¡ Zbd tu* ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡°u
≈®b¨W J¡≤wu Fæ* $
Fu ŸC∏Ì≤ b®wb°Ôu ZÙ≤°tª∏Ì®ıÙ, ≈®J¨¡w tu* oŸ Wt tfi°u<fidÕ∫ J¡° tæ*fiu N°≤‡˚ <J¡∫° Fæ, <ıŸJu¡
J¡°≤d Ô°uy°u* J¡° ı∏t F°uw° Fæ, Ÿ tfi J¡°u N°≈ ŸC<fi∫u $$10$$ ≈¥b°uÕ•w ≤Ù<w Ÿu ªæw∏∫ tu* t<Ôfiw°
NI°<fi∫°u* Ju¡ NfiC˚b Ÿu <Ÿ] Fæ $ Ÿ t°<Ô∏∫ Ÿu ≈<Fw bF ªæw∏∫ ≈®J¨¡<wR¡≈ F°uw° Fæ, tfifi
@tÕ∫C•w F°uJ¡≤ tfi F°uw° Fæ, ŸCfiw° F…N° J¡°fi N°æ≤ Ìu©w° F…N° fiu` F°uw° Fæ, •∫°u<J¡ "≈ÿ∫aÿªsC#
Z¨^bfig Z°u`a t∏b°fi°u tfi#' oÃ∫°<Ì ZC<w Fæ $ wS° J¡tuÕ¿∏B∫°≥ J¡°u ≈®°›w F…N° ∫F ªu‹¸>° Ÿu @t°Õ@tÕR¡≈
J¡tÕ ˚Ù _b∫aa FÙ F°uw° Fæ, ÎuŸ° tCtCsC Ô°uy°u* fiu ZC<w N°<Ì ≈®t°d°u* Ÿu <fidÕ∫ J¡≤ ≤•©° Fæ $$11$$
fF…w Ÿu b°ÌÙ N≈fiu-N≈fiu N<˚tw fi°t-R¡≈ N°æ≤ N°J¡°≤ Ÿu ŸÙ J¡∑ N∏∫-N∏∫R¡≈ Ÿu J¡v≈fi°
J¡≤wu Fæ*, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
b•w°N°u* tu* Zuu‹™> b°<Ì∫°u* J¡∑ ˚°≥<w-˚°≥<w J¡∑ „°˜Â<‹¸>∫°u* Ÿu bFÙ fiJu¡ N<˚tw N°J¨¡<w J¡°u
Ì„Õfi ˚uÌ Ÿu ≈®°›w F…N° Fæ, oŸu N°≈ ŸC<fi∫u $$12$$
∫<Ì ÎJ¡ FÙ t¥Ô Fæ, w°u b°<Ì∫°u* Ju¡ <Ÿ]°∏w˚uÌ Jæ¡Ÿu F…Îu ? oŸ „aJ¡° Ju¡ Ÿt°@°fi Ju¡ fF°fiu "bFÙ
J¡tÕ Fæ, ÎuŸ° tCtCsCN°u* fiu <fidÕ∫ <J¡∫° Fæ' ÎuŸ° ı°u ≈FÔu J¡F° S°, ŸÙJ¡∑ Δ∫°¶∫° J¡≤wu Fæ* $
tfifi Ÿu ªaªÔ F…N° tfi <ıŸ <ıŸ ˚°bfi° Ÿu Ã≈∏fi F…Î ˚°b J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ, ıæŸu ŸCy∏@,
Ì…yÕ∏@, ÃJ¡¸> y∏@b°Ôu k¥¡Ô°u* Ju¡ ˚Ùw≤ ¿_Sw b°∫C ŸCy∏@, Ì…yÕ∏@ N°æ≤ ÃJ¡¸> y∏@ J¡°u ≈®°›w F°u ı°w°

736

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

Fæ bæŸu FÙ •w tfi ˚Ù wÃ_bR¡≈w° J¡°u ≈®°›w F°uw° Fææ $$13$$ oŸ<ÔÎ N≈fiÙ-N≈fiÙ b°Ÿfi° Ÿu J¡¿v≈w
J¡° FÙ ∫C¿•w Ÿu <fidÕ∫ J¡≤ ŸÙ J¡° ≈Cfi# ≈Cfi# <bJ¡v≈ J¡≤wu F…Î, N≈fiu π°≤° J¡¿v≈w ≈Ì°SÕ Ÿu
_bÙ∫w°R¡≈Ù ≤ay Ÿu N≈fiu NFaJ¡°≤ J¡°u ≤aywu F…Î ∫°fiÙ ŸJu¡ N°J¡°≤ J¡°u ≈®°›w J¡≤wu F…Î ŸJu¡ <fiÿª∫>
J¡°u ≈®°›w F°uJ¡≤ bF tfi ŸÙtu* ≈Cfi# ≈Cfi# N°_b°ÌfiR¡≈ ªtÃJ¡°≤ J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $ „≤Ù≤ tu* ı柰 tfi
F°uw° Fæ ŸJu¡ f°Ì fC<] N°æ≤ o¿∏B∫°u* tu* ˚Ù b柰 FÙ F°u ı°w° Fæ $$14,15$$ ıæŸu ŸCy<∏@w ≈Ì°SÕ Ju¡
˚Ùw≤ <_Sw b°∫C ŸCy<∏@w° J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ, bæŸu FÙ tfi <ıŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ ˚°b Ÿu ∫C•w F°uw° Fæ, ŸJu¡
f°Ì ŸJ¡° b„bwÙÕ „≤Ù≤ ˚Ù w∏t∫ F°u ı°w° Fæ $$16$$ I°fiu¿∏B∫°u* Ju¡ N°<b˚Õ¥w F°uJ¡≤ N≈fiu-N≈fiu
¿bT∫ tu* ≈®b¨W F°ufiu ≈≤ fiŸu J¡tuÕ¿∏B∫Ÿt¥F _bw# FÙ ÎuŸu _kC¡¿≤w F°uw° Fæ, ıæŸu <J¡ @¥<Ô<t¿Zw b°∫C
tu* ≈¨ØbÙ (wÌ∏wyÕ @¥<ÔR¡≈ ≈¨<SbÙ) N≈fiu-N°≈ N°<b˚¥Õw F°uwÙ Fæ $$17$$ sCÆ@ F…Î J¡tuÕ¿∏B∫ Ju¡
N≈fiÙ <J®¡∫°„<•w J¡°u ≈®J¡¸> J¡≤fiu ≈≤ b°∫C tu* @¥<Ô Ÿt¥F J¡∑ w≤F ≈®ªC≤ J¡tÕ J¡∑ <fi‹≈<W F°uwÙ Fæ $$18$$
tfi J¡∑ J¡tÕR¡≈w° ≈®°<›w J¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤wu F…Î J¡tÕ N°æ≤ tfi J¡∑ ≈≤_≈≤ fÙıR¡≈w° N°æ≤
N<˚∏fiŸW° J¡°u J¡Fwu Fæ* $
oŸ ≈®J¡°≤ tfi Ÿu J¡tÕ J¡∑ Ã≈<W F…oÕ Fæ $ tfi J¡° ˚Ù J¡tÕ FÙ fÙı J¡F° y∫° Fæ $ ofi Ì°ufi°u* J¡∑ ŸW°
k¥¡Ô N°æ≤ ŸCy∏@ J¡∑ ŸW° Ju¡ Ÿt°fi N<˚∏fi FÙ Fæ $$19$$
oŸ ≈®J¡°≤ b°Ÿfi°, J¡tÕ N°æ≤ ŸJu¡ k¡ÔR¡≈ NfiC˚b°u* J¡∑ ˚Ù Ÿt°fi R¡≈ F°ufiu Ÿu ÎJ¡ FÙ ŸW° Fæ,
ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
»°U∫°Ÿ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d tfi ıæŸu ˚°b J¡° y®Fd J¡≤w° Fæ* bæŸu FÙ _≈∏Ìfi°t J¡∑, J¡tÕfi°t J¡∑
„°©°N°u* J¡°u ≈æÌ° J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ <J®¡∫°R¡≈ ŸJu¡ k¡Ô J¡°u fnu N°Ì≤ Ÿu Ã≈∏fi J¡≤w° Fæ, wÌfi∏w≤
ŸÙ Ju¡ _b°Ì J¡° NfiC˚b J¡≤ „Ù|® f∏@fi tu* ≈nw° Fæ $$20,21$$ tfi <ıŸ <ıŸ ˚°b J¡°u ≈®°›w F°uw°
Fæ, ŸÙ ŸÙ J¡°u b_wCR¡≈ Ÿu ≈®°›w F°uw° Fæ, bFÙ Zu∫ Fæ, ŸŸu N<w¿≤•w Zu∫ fiFÙ* Fæ, ÎuŸu <fiÿª∫ J¡°u
≈®°›w F°u ı°w° Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ oŸÙ<ÔÎ <fi#Ÿ°≤ N≈fiu-N≈fiu N<˚tw b_wC tu* ≈®°<d∫°u* N°æ≤ b°<Ì∫°u*
J¡° ≈s≈°w Ìu©° ı°w° Fæ $$22$$ N≈fiÙ FÙ ≈®wÙ<w Ÿu NÃ∫∏w NfiC<b] F…Î tfi @tÕ, NSÕ, J¡°t N°æ≤
t°us Ju¡ <ÔÎuu ŸÌ° FÙ ≈®∫Ãfi J¡≤wu Fæ* $ ˚°b ∫F <J¡ N≈fiu <fiÿª∫°fiCŸ°≤ <ıŸJ¡° tfi <ıŸ ≈®J¡°≤ Ju¡
<fidÕ∫ Ÿu ∫C•w F°uw° Fæ, bF ŸÙ Ju¡ NfiCŸ°≤ @tÕ, NSÕ, J¡°t N°æ≤ t°us Ju¡ <ÔÎ ≈®∫Ãfi J¡≤w° Fæ $$23$$
fi b°<Ì∫°u* tu* J¡<≈ÔıÙ Ju¡ NfiC∫°<∫∫°u* J¡° tfi <bbuJ¡∑ F°ufiu Ÿu NŸay, <ª∏t°` Ãba≈Ì°SÕ<bT∫J¡
N≈fiÙ ≈®<w≈<W Ÿu <fitÕÔ FÙ Fæ $ wwg≈Ì°SÕ Ju¡ <bT∫ tu* bu ZC<w J¡° NbÔ‡ffi fiFÙ* J¡≤wu, oŸ<ÔÎ t°uF
b„ N≈fiÙ fC<] Ÿu FÙ ŸC©Ì…#© t°uFR¡≈ ın ıyw J¡° ŸC©Ì…#© t°uFR¡≈ ın <`yCd°ÃtJ¡ ≈®@°fi FÙ
≈°Ì°fi F°u ŸJ¡w° Fæ, ÎuŸ° _bÙJ¡°≤ J¡≤ ≈Cfi# ≈Cfi# ŸÙ Ju¡ N°_b°Ìfi Ÿu bFÙ ÎJ¡t°` w[b Fæ, ÎuŸ°
<fidÕ∫ J¡≤ ∏F°u*fiu ÎuŸÙ FÙ „°˜Â¿‹¸>∫°u* J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ Fæ $$24$$ Ftfiu ı°u ≈°∫ J¡F° Fæ, ŸJu¡ <ffi°
<J¡ŸÙ J¡°u ˚Ù t°us J¡∑ ≈®°<›w fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ <fiÿª∫ Ÿu ∫C•w <ªWb°Ôu Ô°uy N≈fiu
J¡¿v≈w <fi∫t R¡≈Ù ˚®t°u* Ÿu ˚®t tu* ¿_Sw N°æ≤ N∏∫ ≈°∫R¡≈Ù tw°u* Ÿu <btC© F°uJ¡≤ y®∏S ≤ªfi° N°<Ì
π°≤° N≈fiÙ Â<‹¸> J¡°u N°æ≤°ua J¡∑ fC<]∫°u* tu* ŸaJ®¡°∏w J¡≤wu Fæ* $$25$$
ÎuŸu FÙ buÌ°∏wb°ÌÙ ˚Ù Fæ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

ŸyÕ - 21]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

737

ZC<wR¡≈ ≈®t°d Ÿu Nº∫°≤°u≈ N°æ≤ N≈b°Ì π°≤° ∫F ıyw f®Ê FÙ Fæ, f®Ê Ÿu N<w¿≤•w NdCt°`
˚Ù JC¡~> fiFÙ* Fæ, ∫°u* f]t¥Ô F…oÕ fC<] Ÿu <fidÕ∫ J¡≤Ju¡ Ÿb°ÕfiSÕ<fib¨<W N°æ≤ b°_w<bJ¡ <fi≤<w„∫°fi∏Ì
N≈¿≤¿h~>∏fi f®Ê°Ãt˚°b Ju¡ N°<b˚°Õb R¡≈ Ÿu N≈fiu _S°fi tu* FÙ ≈®°›w F…oÕ, fi <J¡ N<ªÕ≤°<Ì t°yÕ Ÿu
Ìq≤ytfi π°≤° ≈®°›w F…oÕ tC<•w Fæ, ∫°u* buÌ°¿∏w∫°u* fiu tC<•w J¡° Ÿb°uÕÃJ¨¡‹¸>w° Ÿu ŸtSÕfi <J¡∫° Fæ $$26$$
Ft°≤u ≈°∫ Ju¡ <ffi° <J¡ŸÙ J¡°u ˚Ù tC<•w ≈®°›w fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ, oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ <fiÿª∫ Ÿu ∫C•w
<ªWb°Ôu bu N≈fiu π°≤° J¡¿v≈w <fi∫t°u* Ÿu N≈fiÙ J¡v≈fi° J¡° Δ∫°¶∫°fi J¡≤wu Fæ* $ <fi∫t ˚®t oŸŸu
∫F Ÿ¥<ªw <J¡∫° <J¡ buÌ°¿∏w∫°u* J¡° ÎJ¡t°` ≈°∫ w[b FÙ b°_w<bJ¡ Fæ, ≈°∫ N°<Ì J¡∑ ≈®<J®¡∫°Î≥
w°u ≈°<d<fiıÙ J¡∑ w≤F J¡¿v≈w FÙ Fæ $$27$$ <bI°fib°<Ì∫°u* fiu N≈fiÙ NÃ∫∏w ˚®t Ju¡ ≈®b°F Ÿu ≈¥dÕ
fC<] Ÿu Ÿ°ab<wÕJ¡ ≈Bb Ju¡ ≈„t N°æ≤ o¿∏B∫ π°≤°u* Ju¡ Ÿab≤d Ÿu ∫C•w tC<•w Fæ, ∫°u* <fidÕ∫ J¡≤Ju¡
tC<•w J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤ ≤•©Ù Fæ $$28$$ Fttu* ≈¿≤J¡¿v≈w ≈°∫ Ju¡ <ffi° <J¡ŸÙ J¡°u ˚Ù tC<•w J¡∑
≈®°<›w fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ, oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ <fiÿª∫ Ÿu ∫C•w bu N≈fiu FÙ π°≤° J¡¿v≈w <fi∫t ˚®t°u* Ÿu ∫°fiÙ
w›w<„Ô°≤°uFd N°<Ì Ÿ°@fi <fi∫t˚®t°u* Ÿu N≈fiÙ Â<‹¸> J¡°u ≈®J¡°<„w J¡≤wu Fæ* $$29$$ N°FÕw
(N¿≤Faw) N°<Ì N∏∫°∏∫ Ô°uy°u* fiu ˚Ù N≈fiÙ N<˚tw oh~>° Ÿu (c) ıÙb, NıÙb, N°Ÿ®b, Ÿab≤,
<fiıÕ≤, f∏@, t°usN°¿Ì ≈Ì°S°u˘ J¡∑ J¡v≈fi° π°≤° _∫°Ì¿_w, _∫°∏fi°¿_w, _∫°Ì¿_w ª fi°¿_w ª,
_∫°Ìb•wΔ∫#, _∫°Ì¿_w ª°b•wΔ∫ÿª, _∫°∏fi°¿_w ª°b•wΔ∫ÿª, _∫°Ì¿_w fi°¿_w ª°b•wΔ∫ÿª
oÃ∫°<Ì Ÿ›w˚ayÙ ∏∫°∫ J¡∑ J¡v≈fi°N°u* Ÿu N°æ≤ fiayu ≤Ffi°, <˚s° J¡≤fi° N°<Ì <b<ª` N°ª°≤°u* Ÿu <b<ª`
„°˜ Â<‹¸>∫°u* J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤ ≤•©Ù Fæ $$30$$ <ffi° <J¡ŸÙ <fi<tW Ju¡ ™>u F…Î <fitÕÔ ıÔ Ju¡ fCÌgfCÌ°u*
Ju¡ Ÿt¥F°u* J¡∑ w≤F <Ìw F…Î N≈fiu <fiÿª∫°u* Ÿu FÙ ∫u fi°fi° ≈®J¡°≤ J¡∑ ≤Ù<w∫°≥ ≈®°æ»w° J¡°u ≈®°›w F…oÕ
Fæ* $ ˚°b ∫F <J¡ Ÿf <b<ª` <b<ª` J¡v≈fi°N°u* J¡∑ ın ≈®t°d ∫° ≈®tu∫ fiFÙ* Fæ*; <J¡∏wC <ª≤J¡°Ô Ju¡
NU∫°Ÿ Ÿu » F…oÕ tfi J¡∑ J¡v≈fi° FÙ ofiJ¡∑ ın Fæ $$31$$ Fu tF°f°F°u, ofi Ÿ˚Ù ≤Ù<w∫°u* J¡° ÎJ¡
t°` tfi FÙ N°y°≤ Fæ, ıæŸu <J¡ t<d∫°u* J¡° Ÿ°y≤ N°y°≤ Fæ $$32$$ fiÙt N°æ≤ oÕ© ∫u Ì°ufi°u* J¡n…bu ∫°
tÙ™>u fiFÙ* Fæ* $ ª∏Bt° N°æ≤ N<Àfi „Ùw N°æ≤ ytÕ fiFÙ* Fæ* $ <ıŸJ¡° ı柰 NU∫°Ÿ F…N°, b柰 FÙ NfiC˚¥w
F°uw° Fæ NwÎb ª∏Bt^±>Ô N°æ≤ Ÿ¥∫Õ, N<Àfi N°<Ì Ju¡ t^±>Ô°u* tu* <fib°Ÿ J¡≤fiub°Ôu Ìubw°N°u* J¡°u „Ùw
(c) ıæfi°u* Ju¡ tw tu* ıÙb Ÿu ÔuJ¡≤ t°us≈∫Õ∏w Ÿ°w ≈Ì°SÕ Fæ* $ fitu* ıÙb ªuwfi „≤Ù≤ ≈¿≤t°d
Fæ $ ≈ÃS≤ N°<Ì NıÙb Fæ*, o¿∏B∫byÕ N°Ÿ®®b J¡FÔ°w° Fæ, J¡°uoÕ Ô°uy <bbuJ¡ J¡°u Ÿab≤ J¡Fwu Fæ* N°æ≤
J¡°uoÕ ∫t, <fi∫t°<Ì J¡°u Ÿab≤ J¡Fwu Fæ* $ Ju¡„ÔCaªfi N°<Ì w≈_∫° <fiıÕ≤ J¡FÔ°wÙ Fæ $ f°≤-f°≤
ı∏t-t≤d f∏@fi Fæ $ f∏@fi Ju¡ h~>uÌ Ÿu NÔ°uJ¡°J¡°„ tu* ŸÌ° «¡ºbÕytfi t°us Fæ $ ofi Ÿ°w
≈Ì°S°u˘ J¡° Ÿ°@J¡ Ÿ›w˚ayÙ ∏∫°∫ Fæ $ Ÿπ°ÌÙ, NŸπ°ÌÙ, ŸÌŸπ°ÌÙ, N<fibÕªfiÙ∫b°ÌÙ, oŸ ≈®J¡°≤
ª°≤ ≈®J¡°≤ Ju¡ b°ÌÙ Fæ* $ N<fibÕªfiÙ∫b°Ì tu* ˚Ù Ÿwg N°<Ì Ju¡ ˚uÌ Ÿu <k¡≤ wÙfi ≈®J¡°≤ Ju¡ b°ÌÙ F°uwu Fæ*,
∫°u* JC¡Ô <tÔ°J¡≤ Ÿ°w ≈®J¡°≤ Ju¡ b°ÌÙ Fæ* Ÿπ°ÌÙ ∫<Ì N°FÕw Ÿu ≈¥~>u, wC‡F°≤u tw tua t°us N°<Ì Fæ ?
w°u bF J¡Fwu Fæ _∫°Ì¿_w, "_∫°wg' <w*>w ≈®<wR¡≈J¡ Nv≈°SÕJ¡ ∫° J¡Sa<ªÌSÕJ¡ NΔ∫∫ Fæ NŸwgb°ÌÙ
N°<Ì Ju¡ ≈®<w ≈¥~>fiu ≈≤ J®¡t„# "_∫°∏fi°¿_w' N°<Ì W≤ F°uwu Fæ* $ oŸŸu ≈¥~>fiub°Ôu ªC≈ F°u ı°∫u*yu,
∫F N°FÕw°u* J¡° tfi°u≤S Fæ $

738

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

N°æ≤ ‹d N°<Ì J¡∑ ≈Ùn° fiFÙ* F°uwÙ $$33$$
∫<Ì oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ wCh~> k¡Ô tu* ˚٠» NU∫°Ÿ J¡∑ N≈us° Fæ, w°u Nfi°<Ì Ÿ°aŸ°<≤J¡ <b≈≤Ùw
˚°bfi° Ÿu <w≤_J¨¡w, NJ¨¡<`t N°fi∏Ì_bR¡≈ t°us Ju¡ k¡Ô tu* » NU∫°Ÿ J¡∑ N≈us° Fæ, oŸtu* J¡Ffi°
FÙ •∫° Fæ ? oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ı°u NJ¨¡<`t N°fi∏Ì Fæ, ŸJu¡ <ÔÎ ≈®∫Ãfi„ÙÔ F…Î tfiC‹∫°u* J¡°uu N≈fi° tfi NJ¨¡<`t N°fi∏Ìt∫w°
J¡°u ≈®°›w J¡≤ Ìufi° ª°<F∫u, <ıŸŸu <J¡ bF ≈®°›w F°u ı°∫ $$34$$
tC<•w Ju¡ <ÔÎ <J¡Ÿ b_wC J¡° ̨» NU∫°Ÿ J¡≤fi° ª°<F∫u, ÎuŸÙ J¡°uoÕ ∫<Ì „aJ¡° J¡≤u, w°u Ÿ ≈≤
Âÿ∫t°ıÕfi J¡° FÙ NU∫°Ÿ J¡≤fi° ª°<F∫u, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
˚ÔÙ-˚°≥<w N°<Ôayfi J¡≤Ju¡ f°ÔJ¡ J¡∑ w≤F _fiuF Ÿu Âÿ∫ J¡°u Ã≈∏fi J¡≤fiub°Ô° N≈fi° tfi Ÿ
Âÿ∫ J¡° Ã∫°y J¡≤w° F…N° Âÿ∫ Ÿu Ã≈∏fi F°ufiub°Ôu ŸC© N°æ≤ Ì…#©°u* Ÿu <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ N°J¨¡‹¸> fiFÙ*
F°uw° $$35$$ Fu <fi‹≈°≈ ZÙ≤°tª∏BıÙ, N≈<b`, NŸBq≈, t°uF tua ±>°Ôfiub°Ôu, ˚∫ Ju¡ J¡°≤d, ≈®wÙ<wt°`
<Ÿ] <b„°Ô N°J¡°≤ Ju¡ Âÿ∫ J¡°u N°≈ N≈fi° f∏@fi Ÿt<H∫u $$36$$ ∫F Ì®ÿ∫ t°∫° Fæ, N<bΩ° Fæ, ˚∫
Ìufiub°ÔÙ ˚°bfi° Fæ $ tfi J¡∑ ı°u Âÿ∫t∫w° Fæ, <bπ°fi Ô°uy ŸÙJ¡°u f∏@fi tu* ±>°Ôfiub°Ô° J¡tÕ J¡Fwu
Fæ* $$37$$ tfi J¡°u ÎJ¡¡t°` Âÿ∫ tu* wÃ≈≤ Ìu©J¡≤ N°≈ Âÿ∫ J¡°u t°uF tu* ±>°Ôfiub°Ô° ı°<fi∫u, Ÿ
NÃ∫∏w t<Ôfi J¡ÌÕtR¡≈ NŸÃ∫̨ÿ∫ J¡° ≈¿≤t°ıÕfi J¡∑<ı∫u $$38$$
∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ Âÿ∫ fiu •∫° <fy°n° Fæ, <ıŸJu¡ ≈¿≤t°ıÕfi Ju¡ <ÔÎ N°≈ J¡Fwu Fæ, w°u oŸ
≈≤ J¡Fwu Fæ* $
_b˚°b tu* ¿_Sw ı°u ∫F Âÿ∫w∏t∫w° NfiC˚¥w F°uwÙ Fæ, bFÙ Ÿ*Ÿ°≤ J¡°u tW J¡≤fiub°Ô∑ N<bΩ°
J¡FÙ ı°wÙ Fæ $$39$$ ıæŸu ≈¸>Ô fi°tJ¡ ≤°uy Ÿu N∏@ ffi° F…N° ≈C”T Ÿ¥∫Õ Ju¡ ÌæÌÙ›∫ N°Ô°uJ¡ J¡°u fiFÙa
Ìu©w°, bæŸu FÙ oŸ N<bΩ° Ÿu ≈Fw Ô°uy N≈fi° J¡v∫°d fiFÙ* ı°fiwu $$40$$ N°J¡°„ tu* b¨s J¡∑
w≤F ŸaJ¡v≈ Ÿu bF N<bΩ° _b∫a Ã≈∏fi F°uwÙ Fæ $ Fu tF°twu, ˚°bfi° Ju¡ NŸaJ¡v≈t°` Ÿu Ÿ Ju¡
Ÿt°<@ Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu » Zbd, tfifiR¡≈ <bª°≤ Ÿu N≈fiu-N°≈ sÙd F°ufiu ≈≤ Ÿf ≈Ì°S°u˘ tu*
Nfi°Ÿ<•w ¿_S≤ F°u ı°wÙ Fæ $$41,42$$ ŸÃ∫Â<‹¸> Ju¡ ≈®°›w F°ufiu ≈≤ NŸÃ∫ ıyw Ju¡ sÙd F°ufiu ≈≤
<fitÕÔ_bR¡≈ <fi<bÕJ¡v≈ <ªBq≈ ≈≤t°SÕ ŸÃ∫ bF N°Ãt° ≈®°›w F°uw° Fæ $$43$$ <ıŸJ¡∑ fi Δ∫•ww° Fæ,
fi NΔ∫•ww° Fæ, fi ŸC© Fæ N°æ≤ fi Ì…#¿©w° Fæ, N≈fiu ⁄Ì∫ tu* <ıŸJ¡° Ju¡bÔ Nπæw˚°b N≈fiu NfiC˚b
Ÿu FÙ ≈®°›w F°uw° Fæ $$44$$ fi w°u NJ¡v∫°dJ¡°¿≤dÙ ˚°bfi° Ÿu N°æ≤ fi ¿ªW, o¿∏B∫¿‹¸∫°ua Ÿu <ıŸJ¡∑
≈Ô¿Æ@ F°uwÙ Fæ, ıæŸu N°J¡°„ Nfi∏w tu|≈*<•w∫°u* Ÿu ≤<Fw Fæ, bæŸu FÙ ı°u N≈fiu Ÿu N≈¨SJg¡ Nfi∏w
b°Ÿfi°N°u* Ÿu ≤<Fw Fæ $$45$$ ıæŸu ∫F ≤_ŸÙ Fæ ∫° fiFÙ*, oŸ ≈®J¡°≤ ≤_ŸÙ tu* Ÿ∏ÌuF F°ufiu ≈≤ Ÿ≈ÕÃb˚®t
F°uw° Fæ bæŸu FÙ f∏@fi≤<Fw <ªÌ°J¡°„R¡≈ N°Ãt° fiu N≈fiu tu* f∏@fi J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤ ≤•©Ù Fæ $$46$$
ıæŸu ÎJ¡ FÙ N°J¡°„ ≤°w N°æ≤ <Ìfi tu* N∏∫_bR¡≈w° J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $ bæŸu FÙ J¡¿v≈wb_wC tu*
Ÿ‡f∏@ F°ufiu Ÿu ≈®Ã∫uJ¡ b_wC tu* f®Ê FÙ fi°fi° ≈®J¡°≤ J¡∑ <b<ª`w° J¡°u ≈®°›w F…N° Ÿ° Ì…#©t∫ ŸaŸ°≤R¡≈
Ÿu I°w F°uw° Fæ $$47$$ ı°u wCh~> fiFÙ* Fæ, •Ôu„„¥∏∫ Fæ, ≈°<@≤<Fw Fæ, ˚®t Ÿu „¥∏∫ Fæ N°æ≤ wwgwwg J¡v≈fi°N°u* Ÿu ≤<Fw Fæ, bF ÎJ¡t°` ŸC© Ju¡ <ÔÎ FÙ Fæ $$48$$ ıæŸu J¡°u<™>Ôu Ju¡ <Ÿ*F N°<Ì Ÿu ≤<Fw

ŸyÕ - 21]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

739

≤Ffiu ≈≤ ˚Ù oŸtu* <Ÿ*F Fæ, ÎuŸ° ˚∫ F°uw° Fæ, bæŸu FÙ „¥∏∫ „≤Ù≤ tu* ˚Ù tæ* ˚Ùw≤ f] Fq≥, ÎuŸ° ˚∫ F°uw°
Fæ, ıæŸu ©°ÔÙ J¡°u<™>Ôu tu* Ìu©fiu ≈≤ <Ÿ*F fiFÙ* <tÔw°, bæŸu FÙ ∫F ŸaŸ°≤R¡≈Ù f∏@fi ıf <bª°≤ ≈¥bÕJ¡
Ìu©° ı°w° Fæ, w°u ≈®°›w fiFÙ* F°uw° $' ∫F ıywg Fæ' "∫F ÌuFŸa|°w tæ* Fq≥' oŸ ≈®J¡°≤ J¡° y°» ˚®t ÎuŸu FÙ
Ã≈∏fi F…N° Fæ, ıæŸu fhª°u* J¡°u t∏Ì-t∏Ì N∏@J¡°≤ Ju¡ Ÿt∫ buw°Ô Ju¡ N°J¡°≤ J¡∑ ~>°∫° <Ì©°oÕ ÌuwÙ
Fæ $$49-51$$ ıÙb J¡∑ J¡v≈fi° Ju¡ J¡°≤d @fi-bæ˚b N°æ≤ Ì°¿≤ΩR¡≈ „C˚ N°æ≤ N„C˚ ˚°b ÎJ¡ sd
tu* <w≤°u˚°b J¡°u ≈®°›w F°u ı°wu Fæ* N°æ≤ <k¡≤ sd ˚≤ tu* N°<b˚¥Õw F°u ı°wu Fæ* $$52$$ t°w° FÙ ∫<Ì
y¨<FdÙ Ju¡ ˚°b Ÿu y¨FÙw F°uJ¡≤ yÔu ÔywÙ Fæ, w°u ŸC≤w°fi∏Ì Ìufiub°ÔÙ y¨<FdÙ J¡° J¡°∫Õ J¡≤wÙ Fæ $ ˜Ù
FÙ t°w¨˚°b Ÿu y¨FÙw F°uJ¡≤ ∫<Ì yÔu ÔywÙ Fæ, w°u, t°w¨˚°bb„ J¡°tÌub J¡°u <fi¿ÿªw ˚¥Ô° ÌuwÙ
Fæ $$53,54$$ Ÿt_w ≈Ì°SÕ ı°w°u* J¡°u ˚°b°fiCR¡≈Ù k¡Ô Ìufiub°Ôu ı°fiJ¡≤ oŸ ŸaŸ°≤ tu* I°fiÙ ≈C”T
≈Ì°S°u˘ tu* ÎJ¡ R¡≈ J¡˚Ù fiFÙ* J¡Fw° $$55$$ »˚°bfi° Ÿu <ªW <ıŸ ≈Ì°SÕ J¡∑ ıæŸÙ ©¥f ˚°bfi°
J¡≤w° Fæ, Ÿ Ÿt∫ wÌ°J¡°≤ wwg-wwg k¡Ô J¡°u Ìu©w° Fæ $$56$$ bF b_wC fiFÙ* Fæ, ı°u ŸÃ∫ fi F°u,
ÎuŸÙ J¡°uoÕ b_wC fiFÙ* Fæ, ı°u <tØ∫° fi F°u $ <ıŸJ¡° <ıŸfiu <ıŸ ≈®J¡°≤ <fidÕ∫ <J¡∫°, bF ŸJ¡°u Ÿ
≈®J¡°≤ <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ $ <ıŸ tfi fiu N≈fiu tu* N°J¡°„yı J¡∑ ˚°bfi° J¡∑ Fæ, bF N°J¡°„yı Ju¡ R¡≈ Ÿu
N°J¡°„ ¿_Sw N°J¡°„bfi J¡∑ F<SfiÙ Ju¡ ≈Ù~>u J¡°t°wC≤ F°uJ¡≤ ªÔw° Fæ $ oŸ<ÔÎ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ,
N°≈ ŸCTC<›w tu* ¿_Sw F°uJ¡≤ Ÿf ≈Ì°SÕt∫ ŸaJ¡v≈ J¡° Ã∫°y J¡∑<ı∫u, N≈fiu ≈°≤t°<SÕJ¡ N<πwÙ∫°fi∏Ì
N°ÃtR¡≈ Ÿu ¿_Sw F°uo∫u $ N≈°≤t°<SÕJ¡ Ì…#©R¡≈ Ÿu ¿_Sw fi F°uo∫u $$57-59$$
∫<Ì J¡<F∫u, tæ*fiu ŸaJ¡v≈°u* Ju¡ Ÿ°S ∫Ω<≈ πæw˚°b J¡° Ã∫°y J¡≤ <Ì∫° Fæ wS°<≈ ıæŸu „C] t<d tu*
≈®<w<f‡f°u* J¡° <fib°≤d fiFÙ* <J¡∫° ı° ŸJ¡w°, bæŸu FÙ oh~>° fi F°ufiu ≈≤ ˚Ù fi πæw˚°b°u* J¡° tCH tu*
b°≤d fiFÙ* ¿J¡∫° ı° ŸJ¡w°, w°u oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
t<d ın Fæ, NwÎb bF ≈®<w<f‡f°u* J¡° <fiTu@ fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wÙ $ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈ w°u ªuwfi
Fæ*, oŸ<ÔÎ N°≈J¡∑ ın t<d Ju¡ Ÿ°S Ÿt°fiw° fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ $$60$$
<ªW J¡° <fi≤°u@ J¡≤fiu ≈≤ ˚Ù ∫<Ì Ìæb ∫°uy Ÿu πæw J¡° ≈®<w<f‡f F°u ˚Ù ı°∫, w°u Ÿu <tØ∫°
ŸtHJ¡≤ wBq≈w°fiC≤aıfi J¡° Ã∫°y J¡≤fi° ª°<F∫u, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈Ju¡ _bh~> N°Ãt° tu* ı°u ıyw J¡° ≈®<w<f‡f ≈nw° Fæ, ŸJ¡°u Nb_wC ŸtHJ¡≤
N°≈ ŸJu¡ NfiC≤aıfi J¡°u ≈®°›w fi F°uo∫u $$61$$
NSb° ŸJ¡° <ªÌ°Ãt° Ju¡ Ÿ°S ÎJ¡w° Ju¡ NfiCŸ∏@°fi π°≤° ≈®<bÔ°≈fi J¡≤fi° ª°<F∫u, ÎuŸ°
J¡Fwu Fæ* $
Fu ≤°|bıÙ, bF ŸÃ∫ f®Ê FÙ Fæ NSb° ≈≤t°Ãt° Ÿu N<˚∏fi FÙ Fæ, ÎuŸ° N≈fiu ⁄Ì∫ tu* <fiÿª∫ J¡≤
N°≈ ı∏t-<bfi°„≤<Fw N°Ãt° J¡∑ N≈fiu Ÿu ˚°bfi° J¡∑<ı∫u $$62$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈Ju¡ <ªW tu*
<ıfi ˚°b°u* J¡° ≈®<w<f‡f ≈nw° Fæ, bu _k¡<¸>J¡ J¡∑ ˚°≥<w N°≈J¡°u ≤a<ıw fi J¡≤u* •∫°u*<J¡ N°≈ N°Ãtw[b
tu* ŸaÔÀfi Fæ* $$63$$
NSb° πæw J¡∑ ≈®wÙ<w F°u, wS°<≈ <fi<bÕJ¡°≤ N°Ãt° J¡° f°u@ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d _k¡<¸>J¡ Ju¡ Ÿt°fi
_bh~> N°≈J¡° _k¡<¸>J¡ J¡∑ w≤F fiŸu NfiC≤aıfi fi F°u, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

740

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

ıæŸu ≈®<w<f<‡fw ≈Ì°S°u˘ J¡∑ ≈Cfi# ≈Cfi# ≈®°<›w F°ufiu ≈≤ ˚Ù fiJu¡ ≤°y N°<Ì Ju¡ ŸaŸyÕ Ÿu ≤<Fw
_k¡<¸>J¡ tu* ˚°≥<w-˚°≥<w Ju¡ ≤ay ≈®J¡¸>R¡≈ Ÿu ≈®<b‹¸> fiFÙ* F°uwu Fæ*, bæŸu FÙ ≈®<w<f¿‡fw ≈Ì°S°u˘ J¡° ≈Cfi#
≈Cfi# NfiCŸa@°fi F°ufiu ≈≤ ˚Ù ≤°y N°<Ì J¡∑ b°Ÿfi° Ju¡ N°@°fi Ÿu ≤<Fw N°≈ tu* ≈®°≤Æ@ ˚°uy Ju¡ <ªw
ıyÌgΔ∫bF°≤ J¡∑ oh~>°Î≥ ≈®J¡¸>R¡≈ Ÿu ≈®<b‹¸> fi F°u* $$64$$

o•J¡∑Ÿb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

f°oÕŸb°≥ ŸyÕ
» f°u@ F°u ı°fiu ≈≤ Ÿf Ì°uT°u* Ju¡ <bfi°„,
tfi J¡∑ ≈®Ÿ∏fiw° N°æ≤ <b„C] N°Ãtw[b Ju¡ Ÿ°s°ÃJ¡°≤ J¡° bdÕfi $

I°fi J¡∑ k¡Ô˚¥w ıÙb∏tC•w°b_S° Ju¡ NfiC˚b J¡° ≈®J¡°≤ fwÔ°fiu Ju¡ ¿ÔÎ Zbd, tfifi N°<Ì Ju¡
b¨<] J®¡t Ÿu ıæŸu-ıæŸu I°fi ̨» F°uw° Fæ bæŸu -bæŸu N<@J¡°<@J¡ Ì°uT°u* J¡° s∫ F°uw° Fæ, ∫F ≈FÔu
Ì„°Õwu Fæ* $
ı°u <fiÃ∫ N°æ≤ N<fiÃ∫ b_wC Ju¡ <bbuJ ¡Ÿu Ÿ‡≈∏fi Fæ, <ıŸJ¡° <ªW b¨<W∫°u* J¡°u Ã∫°y ≤F° Fæ, ı°u
Ÿt°<@ Ju¡ NU∫°Ÿ π°≤° I°fi ≈®°›wJ¡≤ J®¡t Ÿu f°fl wS° N°∏w≤ tfifi J¡° Ã∫°y J¡≤ ≤F° Fæ, <ıŸJ¡°
tfi JC¡~> <b„C] N°Ãt°J¡°≤R¡≈ Ÿu ≈¿≤dw F°u y∫° Fæ, ı°u Âÿ∫ N°æ≤ NI°fi J¡∑ ˚¥<tJ¡°N°u* J¡° ≈¿≤Ã∫°y
J¡≤ ≤F° Fæ, ı°u ≈°Ìu∫ ∫°fiÙ I°fi J¡∑ ˚¥<tJ¡°N°u* J¡°u ≈®°›w F°u ªCJ¡° Fæ, ı°u B‹¸>° ∫°fiÙ ≈®t°w° J¡°u ˚Ù
Ÿ°sÙ <ªwg Ÿu buΩ ∫°fiÙ Âÿ∫˚¥w Ìu© ≤F° Fæ, ı°u ˚°ŸJ¡ <ªwg Ÿu N<w¿≤•w J¡°uoÕ b_wC fiFÙ* Ìu© ≤F° Fæ,
ı°u "∫_∫°a ı°y®<w ˚¥w°<fi Ÿ° <fi„° ≈ÿ∫w°u tCfiu#' oŸ ˚ybπ°•∫ Ju¡ NfiCŸ°≤ ı°y≤d Ju¡ <ªw ≈≤t
w[b tu* FÙ ı°y ≤F° Fæ wS° <fi<fn NI°fi Ju¡ <bJ¡°≤˚¥w ŸaŸ°≤ t°yÕ tu* Ÿ°u∫° F…N° Fæ N°æ≤ ı°u Ÿ‡≈¥dÕ
wCh~> ŸC©°u* Ÿu ÔuJ¡≤ <F≤d∫y˚Õ ≈Ì ≈∫Õ∏w ŸC©°u* tu* NÃ∫∏w bæ≤°À∫ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d J®¡<tJ¡ t°usR¡≈Ù
ŸC© Ÿu ∫C•w wS° ŸJ¡∑ FÙfi Îba ˚°uyJ¡°ÔwJ¡ FÙ ≤tdÙ∫ Îu<FJ¡ ˚°uy Ju¡ Ÿ°@fi, t°Ô°, ª∏Ìfi N°<Ì
tu* <b≤•w NwÎb Ô°uJ¡Ÿay®F Ju¡ <ÔÎ <J®¡∫t°d J¡tÕk¡Ô wS° ≈®°≤Æ@ J¡tÕ Ÿu ≈®°›w ˚°uy°u* tu* <fi_≈¨F Fæ,
ÎuŸu N<@J¡°≤Ù ≈C”T J¡° Nfi°<Ì ın¡NI°fiR¡≈Ù N°J¡°„ Ju¡ ≈≤t°ÃtR¡≈Ù ıÔ Ju¡ Ÿ°S Îu•∫ J¡°u ≈®°›w
F°ufiu ≈≤, N°Ÿ<•wFÙfi NI°fi°J¡°„ Ju¡ fitJ¡ Ju¡ ¸C>J¡nu Ju¡ Ÿt°fi ≤Ÿ°b„uT F°ufiu ≈≤ fiFÙ*, <J¡∏wC @¥≈ tu*
fkÕ¡ Ÿt¥F J¡∑ ˚°≥<w <fi≤b„uT yÔ ı°fiu ≈≤ wS° ıæŸu bT°ÕJ¡°Ô Ju¡ Δ∫wÙw F°u ı°fiu ≈≤ fnÙ-fnÙ w≤ay°u*
Ÿu ˚≤u F…Î ıÔ Ÿu ªaªÔ tº∫˚°yb°ÔÙ w≤ay∫C•w fi<Ì∫°≥ „°∏w F°u ı°wÙ Fæ*, bæŸu FÙ fnÙ-fnÙ w≤ay°u*
Ÿu ˚≤u F…Î ıÔ Ju¡ wCv∫ ªaªÔ _bR¡≈b°ÔÙ <b<b@ <bT∫R¡≈Ù w≤ay°u* Ÿu ∫C•w w¨‹d°N°u* Ju¡ „°∏w F°ufiu
≈≤ wS° ıæŸu ª¥Fu Ju¡ π°≤° <ª<n∫°u* Ju¡ ı°Ô J¡°¸>u ı°wu Fæ*, bæŸu FÙ bæ≤°À∫ Ju¡ N°buy Ÿu ŸaŸ°≤b°Ÿfi°R¡≈Ù
ı°Ô Ju¡ w°unfiu ≈≤ NwÎb ⁄Ì∫ J¡∑ y®¿∏S Ju¡ i>ÙÔÙ ≈n ı°fiu ≈≤ ıæŸu J¡wJ¡ Ju¡ k¡Ô Ÿu (<fitÕÔÙ Ÿu)
ıÔ _bh~> F°u ı°w° Fæ, bæŸu FÙ <bI°fi J¡∑ »w° Ÿu _b˚°b ∫°fiÙ tfi ≈®Ÿ∏fiw° J¡°u (_bh~>w° J¡°u)
≈®°›w F°u ı°w° Fæ $$1-8$$ ıæŸu ≈sÙ <≈*ınu Ÿu tC•w F°uw° Fæ, bæŸu FÙ J¡°tfi°N°u* Ÿu ≤<Fw, <bT∫°u* tu*
N°Ÿ•w J¡≤fiub°Ôu <bT∫ Ju¡ yCd°u* Ju¡ <ª∏wfi Ÿu „¥∏∫, ˚°∫°Õ N°<Ì <≈®∫ıfi°u* Ju¡ Ÿ‡≈JÕ¡ Ÿu <bFÙfi N°æ≤
f°≤-f°≤ ˚°uy Ju¡ Ô°˚ J¡∑ ˚¥<t Ÿu ≤<Fw tfi t°uF Ÿu <fitCÕ•w F°u ı°w° Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ tfi ≈FÔu

ŸyÕ - 22]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

741

J¡°tfi° N°<Ì Ÿu ~C>¸>J¡°≤° ≈°w° Fæ, wÌfi∏w≤ NI°fi Ÿu ~C>¸>J¡°≤° ≈°w° Fæ $$9$$
NI°fi Ÿu <b<fitCÕ•w tfi J¡∑ Jæ¡ŸÙ ¿_S<w F°uwÙ Fæ, Ÿu J¡Fwu Fæ* $
Ÿa„∫R¡≈Ù Ì…‹¸>w° Ju¡ „°∏w F°ufiu ≈≤ J¡°æwCJ¡˚®t Ÿu <fitCÕ•w, ≈¿≤≈¥dÕ N∏w˚°Õyb°Ô° tfi ≈¥dÕ ª∏B
Ju¡ wCv∫ ≈®J¡°„t°fi F°u ı°w° Fæ $$10$$ ıæŸu b°∫C Ju¡ „°∏w F°ufiu ≈≤ ŸtCÌ® tu* Ÿtw° (<fiÿªÔw°) <Ìw
F°uwÙ Fæ, bæŸu FÙ tfi Ju¡ „°∏w F°ufiu ≈≤ Ÿf ıyF Ÿb°uÕWt ŸC© ≈æÌ° J¡≤fiub°ÔÙ, NI°fiR¡≈Ù tÔ Ÿu
<btC•w, ∏fiw ŸtÂ<‹¸>w° <Ìw F°uwÙ Fæ $$11$$ ınw° Ÿu ııÕ¿≤w _bR¡≈b°ÔÙ, N∏@J¡°≤t∫Ù,
f°u@ıfiJ¡ b°•∫ Ju¡ Δ∫bF°≤ Ÿu „¥∏∫ ∫F ŸaŸ°≤ J¡∑ b°Ÿfi° Ÿ¥∫°uÕÌ∫ F°ufiu ≈≤ ≤°<` Ju¡ wCv∫ sÙdw° J¡°u
≈®°›w F°uwÙ Fæ $$12$$ <ªBq≈Ù N°<ÌÃ∫ J¡° Ì„Õfi J¡≤ Ôufiu ≈≤ yC”Ÿub°, Zbd, Ÿt°<@ J¡° NU∫°Ÿ
N°<ÌR¡≈ ≈C^∫≈vÔbb°ÔÙ ≈®I°≈<μfiÙ F¨Ì∫R¡≈Ù Ÿ≤°ub≤ tu* ÎuŸu <©ÔwÙ Fæ ıæŸu <J¡ ≈®°w#J¡°Ô tu*
<fitÕÔ ≈®J¡°„ Ÿu ∫C•w NwÎb ŸC∏Ì≤ ≈®J¡°„ <©Ôw° Fæ $$13$$ Ÿ‡≈¥dÕ Ô°uJ¡°u* J¡°u N°fi¿∏Ìw J¡≤fiu tu*
ŸtSÕ, Ÿ[byCd J¡∑ b¨<] Ÿu ≈®°›w F…oÕ tfi°uF≤ ≈®I°Î≥ ≈¥dÕª∏Bt° J¡∑ <J¡≤d°u* J¡∑ ˚°≥<w f»wÙ Fæ* $$14$$
N<@J¡ J¡Ffiu Ÿu •∫° Ô°˚ ? <ıŸfiu I°wΔ∫ ≈≤t°Ãtw[b J¡°u ı°fi <Ô∫° Fæ, ÎuŸ° tF°t<w ≈C”T b°∫C
N°<Ì ª°≤°u* ˚¥w°u* Ÿu ≤<Fw N°J¡°„ Ju¡ wCv∫ fi w°u vÔ°Ÿ J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ N°æ≤ fi N_w F°uw° Fæ $$15$$
ŸJu¡ tF°≈®˚°b J¡° bdÕfi J¡≤wu Fæ* $
<ıŸfiu <bª°≤ Ÿu _bR¡≈ J¡° I°fi ≈®°›w J¡≤ <Ô∫° Fæ, <ıŸu N°Ãt° J¡° ≈®J¡°„ F°u y∫° Fæ, ÎuŸu
tF°≈C”T Ju¡ oŸ ŸaŸ°≤ tu* f®Ê°, <b‹dC, o∏B, „aJ¡≤ ˚Ù NfiCJ¡‡≈fiÙ∫ (J¡”d° Ju¡ ≈°`) Fæ, •∫°u*<J¡
fitu* ˚Ù Nbw°≤ @°≤d N°<Ì N<@J¡°≤ Ju¡ •Ôu„ Ìu©u ı°wu Fæ* $$16$$
≈®t°Ìb„ ≈FÔu J¡∑ w≤F ≈Cfi# ≈®°›w <bsu≈≈®Ÿ<•w J¡° b°≤d J¡≤wu Fæ* $
N°J¡°≤t°` Ÿu ≈®J¡¸> F°uufiu ≈≤ ˚Ù <ıfiJ¡° <ªW ˚Ùw≤ NFaJ¡°≤ Ÿu „¥∏∫ Fæ, Ÿ ≈C”T J¡°u <bJ¡v≈
ÎuŸu fiFÙ* ≈°wu Fæ*, ıæŸu t¨yw¨‹d° J¡°u t¨y fiFÙ* ≈°wu Fæ* $$17$$ <ªW J¡∑ b°Ÿfi° Ÿu ∫u Ô°uJ¡ w≤ay°u* J¡∑ ˚°≥<w
Ã≈∏fi F°uwu Fæ* N°æ≤ fi‹¸ >F°uwu Fæ*, bu NI ≈®°<d∫°u* J¡°u FÙ N≈fi°wu Fæ* fi <J¡ w[bI J¡°u $ t≤d-ı∏t ∫°fiÙ
N°<b˚°Õb-<w≤°u˚°bR¡≈Ù ŸaŸ°≤ w[bI ≈≤ N≈fi° NŸ≤ fiFÙ* ±>°Ôw°, ∫F ı°fiJ¡≤ w[bI°fiÙ oŸ
N°<b˚°Õb N°æ≤ <w≤°u˚°b°u* Ÿu t°∫° Ÿu <fi<tÕw Δ∫°|®°<Ì J¡°æwCJ¡ Ju¡ Ì„Õfi Ju¡ wCv∫ ≤td (J®¡∑n°) J¡≤wu Fæ*
N°æ≤ NI°fiÙ fiŸu f∏@fi tu* ≈nwu Fæ* $$18,19$$ ıæŸu |¸> tu* |¸>°J¡°„ fi Ã≈∏fi F°uw° Fæ N°æ≤ fi t≤w°
Fæ, bæŸu FÙ oŸ ŸaŸ°≤ tua „≤Ù≤ Ju¡ ˚¥<Tw ∫° Ìq<Tw F°ufiu ≈≤ ˚Ù N°ÃtI°fiÙ ˚¥<Tw ∫° Ìq<Tw fiFÙ* F°uw°
∫°fiÙ |¸>°J¡°„ Ju¡ wCv∫ N<bJ¨¡w FÙ ≤Fw° Fæ $$20$$ ˚®tR¡≈Ù t”_SÔ tu* Ã≈∏fi F…oÕ <tØ∫°
ŸaŸ°≤b°Ÿfi° „ÙwÔ <bbuJ¡ J¡° Ì∫ F°ufiu ≈≤ ª∏Bt° Ju¡ Ÿ<Fw ≈®Ì°uTJ¡°Ô Ju¡ N°fiu ≈≤ t”_SÔtu*
Ã≈∏fi F…oÕ t¨yw¨‹d° J¡∑ ˚°≥<w fi‹¸> F°u ı°wÙ Fæ $$21$$ "tæ* J¡°æfi Fq≥' "∫u „≤Ù≤°<Ì Jæ¡Ÿu ≈®°›w Fæ*' ∫F ıf
wJ¡ <bª°≤ fiFÙ* <J¡∫° y∫°, w˚Ù wJ¡ ∫F N∏@J¡°≤ Ju¡ wCv∫ ŸaŸ°≤ N°±>‡f≤ ¿_Sw Fæ $$22$$
w°u Jæ¡ŸÙ ¿_S<w Ÿu ŸaŸ°≤R¡≈Ù N∏@J¡°≤ Ÿu „¥∏∫, ≈¥dÕ N°Ãt° J¡°u ≈C”T Ìu©w° Fæ ? oŸ ≈≤ Ÿ
¿_S<w J¡°u J¡Fwu Fæ* $
<tØ∫° ˚®tŸt¥F Ÿu Ã≈∏fi, N°≈<W∫°u* Ju¡ N°Z∫˚¥w oŸ „≤Ù≤ J¡°u ı°u N°Ãt˚°bfi° Ÿu "fiuÌa
„≤Ù≤tg' (∫F „≤Ù≤ fiFÙ* Fæ) oŸ w≤F f°<@w Ìu©w° Fæ, bF ≈¥b°uÕ•w ≈¥dÕ N°Ãt° J¡°u Ìu©w° Fæ $$23$$

742

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

Ìu„b„ Ã≈∏fi ı°u N°<@˚°æ<wJ¡, J¡°Ô b„ Ã≈∏fi ı°u N°<@Ìæ<bJ¡ wS° „≤Ù≤ tu* Ã≈∏fi ı°u
N°º∫°¿ÃtJ¡ ŸC©-Ì…#© Fæ*, bu tu≤u fiFÙ* Fæ*, oŸ w≤F ı°u ˚®t≤<Fw ̨<‹¸ >Ÿu Ìu©w° Fæ, bFÙ ≈¥b°uÕ•w ≈¥dÕ
N°Ãt° J¡°u Ìu©w° Fæ $$24$$ NŸÙt ı°u N°J¡°„, <Ì„°, J¡°Ô N°<Ì Fæ* N°æ≤ fitu* bwÕt°fi ≈¿≤¿h~>∏fi
Ã≈<W, y<w N°<Ì <J®¡∫°N°u* Ÿu ∫C•w b_wC Fæ*, fi Ÿftu* "tæ* FÙ Fq≥' ÎuŸ° ı°u Ìu©w° Fæ, bFÙ ≈¥b°uÕ•w ≈¥dÕ
N°Ãt° J¡°u Ìu©w° Fæ $$25$$ J¡≤°un°u* Na„°u* tu* <b˚•w ı°u f°Ô Ju¡ Ny®˚°y J¡° Ô°©b°≥ ˚°y Fæ, tæ* ŸŸu
˚Ù Ÿ¥‚t N°æ≤ Δ∫°≈J¡ Fq≥, ÎuŸ° ı°u Ìu©w° Fæ, bFÙ ≈¥b°uÕ•w ≈¥dÕ N°Ãt° J °u Ìu©w° Fæ $$26$$ N°ÃtR¡≈ Ÿu
≈®¿Ÿ] ıÙb wS° ŸŸu Âÿ∫ ŸJ¡Ô ≈Ì°SÕ <ªÃ≈®Ÿ°Ìt°` Fæ, oŸ w≤F <fiÃ∫ Îu•∫Â<‹¸ >Ÿu ı°u Ìu©w°
Fæ, bFÙ ≈¥b°uÕ•w ≈¥dÕ N°Ãt° J¡°u Ìu©w° Fæ $$27$$ ∫F N<πwÙ∫ <ªwg ŸbÕ„<•w, Nfi∏w°ÃtR¡≈ wS°
Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°S°u˘ tu* N∏w# ¿_Sw Fæ, oŸ w≤F ı°u Ìu©w° Fæ, bFÙ ≈¥b°uÕ•w ≈¥dÕ N°Ãt° J¡°u Ìu©w° Fæ $$28$$
tfi°uΔ∫S°, Ìæ<FJ¡ Δ∫S° N°æ≤ ˚∫ Ÿu <πÀfi F°ufiub°Ô° ı≤°, t≤d N°æ≤ ı∏t Ÿu ∫C•w ÌuF tæ* Fq≥' ı°u
fC<]t°fi oŸ w≤F fiFÙ* Ìu©w° Fæ, bFÙ ≈¥b°uÕ•w ≈¥dÕ N°Ãt° J¡°u Ìu©w° Fæ $$29$$ tu≤Ù t<Ft° <w≤~>u,
«¡≈≤, fiÙªu ŸbÕ` Δ∫°›w Fæ, tCHŸu N∏∫ J¡°uoÕ fiFÙ* Fæ, oŸ w≤F ı°u Ìu©w° Fæ, bFÙ ≈¥b°uÕ•w ≈¥dÕ N°Ãt°
J¡°u Ìu©w° Fæ $$30$$ Ÿ¥w tu* t<d∫°u* J¡∑ ˚°≥<w Ÿ‡≈¥dÕ ıyw tCHtu* FÙ yC≥S° Fæ N°æ≤ <ªW ˚Ù tæ* fiFÙ* F¥≥,
oŸ w≤F ı°u Ìu©w° Fæ, bFÙ ≈¥b°uÕ•w ≈¥dÕ N°Ãt° J¡°u Ìu©w° Fæ $$31$$
"tæ* FÙ Fq≥' oŸ w≤F ı°u Ìu©w° Fæ, ÎuŸ° J¡≤fiu ≈≤ <ªwg Ju¡ ≈¿≤Ã∫°y Ÿu NFaJ¡°≤ t°` ≈¿≤y¨<Fw fi F°u,
oŸ¿ÔÎ NFaJ¡°≤ Ju¡ Ÿ°S ıyw Ju¡ <fiTu@ Ÿu <ªÌuJ¡≤Ÿ f®Ê J¡° FÙ ≈¿≤„uTJ¡≤ Ì„Õfi J¡≤fi° ª°<F∫u, ∫F
J¡Fwu Fæ* $
fi tæ* Fq≥ N°æ≤ fi N∏∫ FÙ Fæ, <J¡∏wC ÎJ¡t°` ¿fi≤°t∫ f®Ê FÙ Fæ*, oŸ w≤F Δ∫•w wS° NΔ∫•w
≈Ì°S°u˘ Ju¡ tº∫ tu* ı°u Ìu©w° Fæ, bFÙ ≈¥b°uÕ•w≈¥dÕ N°Ãt° J¡°u Ìu©w° Fæ $$32$$
ı°u ˚Ù JC¡~> ∫F `æÔ°u•∫ Fæ, bF ŸtCB tu* w≤ay J¡∑ ˚°≥<w tu≤u FÙ Nb∫b Fæ, oŸ w≤F ı°u N≈fiu
N∏Ì≤ Ìu©w° Fæ, bFÙ ≈¥b°uÕ•w≈¥dÕ N°Ãt° J¡°u Ìu©w° Fæ $$33$$ _bw# ŸW°„¥∏∫ F°ufi Ÿu „°uªfiÙ∫ ∫F
<`Ô°uJ¡∑ tCHŸu FÙ N≈fiÙ ŸW° Ju¡ ≈®Ì°fi π°≤° ≈°ÔfiÙ∫ Fæ, ∫F tu≤Ù ~>°u¸>Ù fFfi Fæ, Â<‹¸>t°` Ÿu ≈Ù<nw
F°ufiu Ju¡ J¡°≤d NÃ∫∏w ŸCJC¡t°≤ Fæ, oŸ w≤F ı°u Ìu©w° Fæ, bFÙ ≈¥b°uÕ•w≈¥dÕ N°Ãt° J¡°u Ìu©w° Fæ $$34$$
N°Ãtw°-≈≤w°, ÃbW°-tW° ∫u <ıŸ tF°Ãt° Ju¡ ÌuF°<Ì Ÿu <fi¿ÿªwR¡≈ Ÿu ¿bbuJ¡ wS° f°u@ π°≤°
<fib¨W F°u y∫u, bFÙ ŸCÔ°uªfi tF°≈C”T ≈¥b°uÕ•w≈¥dÕ N°Ãt° J¡°u Ìu©w° Fæ $$35$$ Âÿ∫ Ju¡ Ÿ‡f∏@ Ÿu
≤<Fw NwÎb <fi<bÕPfi _b˚°b J¡∑ _k¥¡<wÕ Ÿu ıy≠ı°Ô J¡°u, Na@J¡°≤ J¡°u ≈®J¡°„ J¡∑ w≤F, Δ∫°›w
J¡≤fiub°Ôu <b„°Ô <ª∏t∫ N°Ãt„≤Ù≤ J¡°u ı°u Ìu©w° Fæ, bFÙ ≈¥b°uÕ•w ≈¥dÕ N°Ãt° J¡°u Ìu©w° Fæ $$36$$
ŸC©, Ì…#© ÌuF, Ÿ ÌuF tu* <bΩt°fi yC”, Ìubw° wS° „°˜ tu* Z]° Ÿtu*u <fiÃ∫-N<fiÃ∫ N°<Ì J¡°
<bbuJ¡, ŸŸu Ã≈∏fi Zbd N°<Ì Ju¡ J®¡t Ÿu N°ÃtI°fi tau w°≤w‡∫ Ju¡ ˚uÌ, ∫u ı°u Fæ*, b°u tæ* FÙ Fq≥, oŸ
w≤F ı°u <fiÿª∫ Ju¡ Ÿ°S Ìu©w° Fæ, bF ˚Ù N°Ãtw[b Ÿu h∫Cw fiFÙ* F°uw° Fæ $$37$$ <fi≤<w„∫ N°fi∏Ì|fi
N°ÃtŸW° Ÿu N°≈¥dÕ ∫°fiÙ N°fi∏ÌÔbt°` Ju¡ N≈Õd Ÿu w¨›w, f®Ê° Ÿu ÔuJ¡≤ _w‡f≈∫Õ∏wıyw tu*
Na„t°` Ÿu bwÕt°fi Îu<FJ¡, ≈°≤Ô°æ<J¡J¡ ˚°uÀ∫ b_wC Ÿu tCHu •∫° Ì…#© Fæ <J¡ <ıŸŸu bF Fu∫ F°u NSb°
N∏∫ •∫° ŸC© Fæ <J¡ <ıŸŸu bF ≈°Ìu∫ F°u, oŸ w≤F Ìu©w° F…N° ≈C”T ŸCÂJg¡ ∫°fiÙ N˚®°∏wÂ<‹¸>

ŸyÕ - 23]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

743

Fæ $$38$$ ∫F ıyw ≈¥dÕR¡≈ Ÿu wJÕ¡ Ÿu Ny‡∫, b¨<WJu¡ ≈¿≤d°t Ÿu ≤<Fw ∫°fiÙ <fi<bÕ„uT Ÿ∏t°` FÙ Fæ,
∫F ı°fiJ¡≤ <ıŸ ≈C”T J¡∑ Fu∫ N°æ≤ ≈°Ìu∫˚°bfi° fi‹¸> F°u yoÕ Fæ bFÙ ≈C”T Fæ $$39$$ ı°u N°J¡°„ J¡∑
˚°≥<w ÎJ¡°Ãt° Fæ N°æ≤ Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°S°u˘ tu* Δ∫°›w F°uw° F…N° ˚Ù fi ˚°b°u* tu* NfiC≤•w fiFÙ* F°uw° Fæ, bF
tF°Ãt° ≈C”T <fi≤<w„∫ _b°fi∏Ì Ju¡ ≈˚°uy tu* ŸtSÕ Ÿ°s°w <„b Fæ $$40$$ ŸCTC<›w, ı°y®w, _b›fi
ofi Nb_S°N°u* Ÿu tC•w, t¨Ã∫C J¡° ˚Ù ≈≤t N°ÃtÙ∫ ∫°fiÙ t¨Ã∫C Ÿu ˚Ù <πÀfi fi F°ufiub°Ô° ı°u Ÿ°æ‡∫,
ŸtÂ<‹¸> wS° wC≤Ù∫°b_S° tu* ¿_Sw Fæ Ÿ ≈≤t°Ãt≈Ì J¡°u ≈®°›w ≈CC”T J¡°u tæ* fit_J¡°≤ J¡≤w° Fq≥ $$41$$
Ÿ‡≈¥dÕ ıyw tu* ÎJ¡ f®Ê FÙ Fæ, oŸ fC<] Ÿu ∫C•w <ıŸ ≈C”TJ¡∑ f®Ê°J¡°≤ Â<‹¸> ŸaŸ°≤ tu* ¿_Sw <b<ª`
N°æ≤ ŸC∏Ì≤ <b˚b°u* Ÿu ∫C•w Ÿ¨<‹¸>, ≈®Ô∫ N°æ≤ ¿_S<w tu* ŸÌ° FÙ N≈¿≤¿h~>∏fi Fæ, Ÿ ≈≤t f°u@ Ÿu
∫C•w ıÙb∏tC•w „≤Ù≤b°Ôu Ÿ°s°w <„b J¡°u fit_J¡°≤ Fæ $$42$$

f°oÕŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

wuoÕŸb°≥ ŸyÕ
I°fiÙ J¡° „≤Ù≤R¡≈Ù fiy≤ tu* ≤°≠∫bdÕfi, N°Ÿ<•w≤<Fw ŸÌg˚°uy°u* Ÿu <bfi°uÌ N°æ≤
tfi°uı∫R¡≈Ù ŸC© Ju¡ Ì∫ J¡° bdÕfi $

ıÙb∏tC•w Ju¡ „≤Ù≤R¡≈Ù fiy≤Ù ≤°≠∫ J¡° bdÕfi J¡≤fiub°Ôu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ wÌ…≈∫°uyÙ
≈®ÿfi J¡° ÃS°fi J¡≤°wu Fæa $
ZÙb¿Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bß ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu |¸>°uÃ≈<WR¡≈ J¡°∫Õ F°u ı°fiu ≈≤ ˚Ù JC¡‡F°≤ J¡°
ªJ®¡ ıf wJ¡ buy ≤Fw° Fæ wf wJ¡ |¥tw° ≤Fw° Fæ bæŸu FÙ ıf wJ¡ ≈®°≤Æ@ J¡° s∫ fi F°u ı°∫ wf wJ¡
ÌuF @°≤d-Δ∫bF°≤ tu* ¿_Sw ıÙb∏tC<•wR¡≈ Wt ≈Ì tu* bwÕt°fi ı°u ıÙb∏tC•w ≈C”T „≤Ù≤R¡≈Ù
fiy≤Ù tu* ≤°≠∫ J¡≤w° F…N° ˚Ù ŸJu¡ k¡Ô Ÿu <Ô›w fiFÙ* F°uw° $ J®¡∑n°<bfi°uÌ FuwC F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ≈bfi
Ju¡ ŸÂ„ ∫F „≤Ù≤R¡≈Ù tF°≈C≤Ù Ÿ I°fiÙ Ju¡ ˚°uy N°æ≤ t°us Ju¡ <ÔÎ Fæ $ ÎJ¡t°` ŸC© FÙ oŸŸu F°uw°
Fæ, ≤°ı@°fiÙ tu* ≤Ffiub°Ôu ≤°ı° Juu¡ wCv∫ Ì…#© fiFÙ* F°uw° $$1,2$$
ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu ˚ybfig, ∫F „≤Ù≤ fiy≤Ù Jæ¡Ÿu Fæ ? N°æ≤ oŸtu* ≤Ffiub°Ô° ∫°uyÙ ÎJ¡t°`
ŸC© J¡° FÙ ˚°yÙ Jæ¡Ÿu F°uw° Fæ ? $$3$$
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, I°fiÙ J¡∑ ÌuFfiy≤Ù fnÙ tfi°uF≤ Fæ $ Ÿf yCd°u* Ÿu ∫C•w Fæ,
Nfi∏w <bÔ°Ÿ°u* Ÿu ˚≤≈¥≤ Fæ, N°Ãt≠∫°u<wR¡≈Ù Ÿ¥∫Õ Ÿu bF ≈®J¡°<„w Fæ $$4$$ oŸtu* fiu`R¡≈Ù H≤°u©°u* tu*
¿_Sw o¿∏B∫R¡≈Ù Ì°u ÌÙ≈°u* Ÿu N∏∫°∏∫ ˚Cbfi ≈®J¡°„t°fi Fæ*, ˚Cı°R¡≈Ù ŸnJ¡°u* Ju¡ <b_w°≤ Ÿu ≈°ÌR¡≈Ù
≈bfi ≈®°›w Fæ*, ≤°ut≤°<ı FÙ Ôw°N°u* J¡∑ H°<n∫°≥ Fæ*, Ãbª° tu* ¿_Sw <b<b@ fiŸ°u* Ÿu ∫F Δ∫°›w Fæ,
oŸtu* ÎnÙ N°æ≤ ≈æ≤ J¡∑ Nay…<Ô∫°u* tu* ıa|° N°æ≤ ”R¡≈Ù ©‡˚u ©nu Fæ, Ÿ°tC<BJ¡ „°˜ tu* J¡FÙ yoÕ
≤u©°N°u* Ÿu <b˚•w ≈°ÌwÔR¡≈Ù <„Ô° J¡∑ fiÙ*b Ÿu ∫F <fi<tÕw Fæ $ oŸJu¡ f°F≤ Ãbª°R¡≈Ù ŸÙt°, ˚Ùw≤
ttÕ_S°fiR¡≈Ù ŸÙt°, fÙª-fÙª tu* fiŸ°u* J¡∑ „°©°R¡≈Ù ŸÙt° N°æ≤ F<ß>∫°u* tu* Ÿ¿∏@R¡≈Ù ŸÙt° Fæ*, ofi
ŸÙt°N°u* Ÿu ∫F tfi°u≤t Fæ $$5-7$$ oŸtu* fnÙ-fnÙ ı*|°N°u* N°æ≤ „≤Ù≤ Ju¡ tº∫˚°y J¡∑ Ÿ¿∏@ Ju¡
Ny®˚°y tu* ≈_Su¿∏B∫ FÙ fiy≤ tº∫ J¡∑ fiÌÙ ffi°oÕ yoÕ Fæ $ ªtJ¡ ≤Fu Ju¡„°bÔÙR¡≈Ù J¡°≥ª Ju¡ wCv∫

744

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

fiÙÔu ≈W°u* Ÿu ∫C•w J®¡∑n° „æÔ Ju¡ ŸÂ„ <Ÿ≤, t¥≥~>, Ì°»Ù N°æ≤ J¡°≥© Ju¡ ≤°ut°u* Ÿu ∫F Δ∫°›w Fæ $$8$$ fiÙÔ
≈W°u* Ju¡ wCv∫ ˚°æ*F°u* Ÿu, Ÿku¡Ì fi¥wfi ≈W°u* Ju¡ wCv∫ ÔÔ°¸> Ÿu N°æ≤ k¥¡Ô°u* Ju¡ wCv∫ N°u™>°u* Ÿu NÃ∫∏w ŸC∏Ì≤
tC©R¡≈Ù Ω°fi Ÿu ∫F ŸC„°u<˚w Fæ $ oŸtu* J¡¸>°sR¡≈Ù J¡tÔ°u* Ÿu Δ∫°›w J¡≈°uÔ_SÔR¡≈Ù <b„°Ô Ì°u
<bF°≤ _S<Ô∫°≥ Fæ* $$9$$ bs _SÔR¡≈Ù Ÿ≤°ub≤ tu* Ÿ¸>u F…Î _wfiR¡≈Ù J¡tÔ J¡∑ J¡<Ô∫°u* Ÿu ∫F ∫C•w Fæ $
oŸtu* _J¡∏@R¡≈Ù J®¡∑n°„æÔ|fi ≤°ut°bÔÙ Ÿu N°h~>∏fi Fæ* $$10$$ oŸtu* Ì≤ R¡≈Ù ywÕ tu* ≤•©u F…Î
N≈fiu ≈®°≤Æ@ Ÿu ≈®°›w N∏fi FÙ @fi, N∏fi, @°∏∫N°<Ì N°æ≤ bŸfi, N°˚≤d N°<Ì <≈®∫ b_wCÎ≥ Fæ* $
N<fi<T] ≈˚°uy J¡° <b_w°≤ J¡≤fiub°Ôu <ıà°, Z°u` N°<Ì oŸtu* <Ÿ≤R¡≈Ù tFÔ Ju¡ H≤°u©°u* tu* fæ™>u F…Î
fi°y¿≤J¡ Fæ* $ <b„°Ô N°æ≤ «¡≈≤ J¡°u tC© <J¡∫° F…N° ı°u yÔu J¡° <~>B Fæ, ŸJu¡ π°≤° «¡≈≤ J¡°u <fiJ¡Ôw°
F…N° ı°u ≈®°db°∫C Fæ, ŸJu¡ „ÆÌ Ÿu ∫F tC©¿≤w Fæ $$11$$ ⁄Ì∫ tu* ¿_Sw <bª°≤R¡≈Ù ı°æF¿≤∫°u* π°≤°
≈≤Ùs° J¡≤Ju¡ ©≤ÙÌu y∫u N°æ≤ ªsC N°<Ì π°≤° ≈®°›w ı°u „ÆÌ N°<Ì NSÕ Fæ*, b°Ÿfi°R¡≈Ù fi <bJ®u¡∫
b_wCN°u* Ÿu ∫F ˚¥<Tw Fæ $ oŸtu* ≈®°dR¡≈Ù fi°y¿≤J¡ fi°æ Ì≤b°ı°u* Ÿu <fi≤∏w≤ Ÿaª°≤ J¡≤ ≤Fu Fæ* $$12$$ tC©
tu* F°SÙ Ju¡ Ì°≥w Ju¡ ÎJ¡ ˚°y J¡∑ w≤F S°unu Ìu©u y∫u Ì°≥w R¡≈Ù Fß>>Ù Ju¡ ¸C>J¡n°u* Ÿu ∫F Δ∫°›w Fæ $ tC≥F tu*
≤Ffiub°ÔÙ ª°≤°u* N°u≤ |¥t ≤FÙ <ıà°R¡≈Ù J¡°ÔÙ fiu oŸtu* ˚°u≠∫, ª°u‹∫, Ôufl N°<Ì ª°≤ ≈®J¡°≤ Ju¡ ©°Ω°u*
J¡° N°_b°Ì <Ô∫° Fæ $$13$$ ∫F ≤°utR¡≈Ù Ô‡fu-Ô‡fu w¨d°u* Ÿu N°h~>°<Ìw Fæ $ J¡°fi J¡° ywÕ FÙ oŸtu*
JC¡N°≥ Fæ $ J¡<¸>≈¨‹™>˚°yR¡≈Ù Z¨a©Ô° ≈≤ ≈¨‹™>R¡≈Ù <b_wÙdÕ ıayÔ oŸtu* ¿_Sw Fæ* $$14$$ oŸtu*
t¥`_S°fiR¡≈Ù |¸>Ù∫∏` Ju¡ ≈®°∏w≈®Ìu„ tu* yCÌ°π°≤ Ÿu <fiJ¡Ôfiu b°Ô° tÔR¡≈Ù J¡∑ªn fF ≤F° Fæ $ oŸtu*
<ªWR¡≈Ù Ω°fi˚¥<t tu* ŸÌ° ©uÔ ≤FÙ N°Ãt<bª°≤R¡≈Ù ≈C≤_b°<tfiÙ ¿_Sw Fæ $$15$$ oŸtu* fC<]R¡≈Ù
≤_ŸÙ Ÿu ª≈Ô o¿∏Ì®∫R¡≈Ù f∏Ì≤ f≥@u Fæ* $ fÌfiR¡≈Ù Ω°fi Ju¡ F°_∫R¡≈Ù ≈C‹≈°u* Ju¡ <bJ¡°Ÿ Ÿu ∫F
tfi°uF≤ Fæ $ ŸJ¡Ô Ÿ°æ˚°À∫°u* Ÿu ŸC∏Ì≤ ∫F ÌuF w[bI°fiÙ Ju¡ ≈≤tŸC© N°æ≤ ≈Ìu„ N°<Ì π°≤° ≈≤°u≈J¡°≤
Ju¡ <ÔÎ Fæ, Ì…#© Ju¡ <ÔÎ fiFÙ* Fæ $$16-17$$ NI°fiÙ J¡∑ ∫F ÌuF Nfi∏w Ì…#©°u* J¡∑ ©°fi Fæ, ≈≤∏wC I°fiÙ
J¡∑ ÌuF Nfi∏w ŸC©°u* J¡∑ ©°fi Fæ $$18$$
∫F „≤Ù≤R¡≈Ù tF°fiy≤Ù I°fiÙ Ju¡ Nfi∏wŸC© Ju¡ <ÔÎ Fæ, ∫F ı°u J¡F° S°, ŸÙJ¡°u <b„Ì J¡≤wu Faæ $
Fu „`Cw°≈fi, ŸJu¡ fi‹¸> F°u ı°fiu ≈≤ I°fiÙ J¡∑ ÎJ¡ fiy^∫ wCh~> b_wC J¡° fi°„ F…N° N°æ≤ oŸJu¡
≤Ffiu ≈≤ Ÿf ˚°uy-t°us ŸC© ¿_Sw ≤F°, oŸ<ÔÎ ∫F I°fiÙ Ju¡ <ÔÎ ŸC©°bF Fæ $$19$$ I°fiÙ oŸtua
fæ™>J¡≤ ŸaŸ°≤ tu* Ÿ‡≈¥dÕ ˚°uy N°æ≤ t°us Ju¡ <ÔÎ ©¥f <bF°≤ J¡≤w° Fæ, oŸ<ÔÎ ∫F I°fiÙ≤S J¡FÙ yoÕ
Fæ $$20$$ „ÆÌ, R¡≈, ≤Ÿ, _≈„Õ, y∏@ N°<Ì <bT∫, f∏@C-f°∏@b N°æ≤ t°us oŸÙ „≤Ù≤R¡≈Ù tF°fiy≤Ù
Ÿu ≈®°›w F°uwu Fæ*, oŸ<ÔÎ ∫F I°fiÙ J¡°u Ô°˚ Ìufiu b°ÔÙ J¡FÙ yoÕ Fæ $$21$$ ∫F ŸC©-Ì…#©t∫ <J®¡∫°N°u*
J¡° ı°Ô _b∫* @°≤d J¡≤wÙ Fæ, oŸ<ÔÎ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ∫F ŸbÕI Ju¡ ˚°uy N°æ≤ t°us Ju¡ ≈°∫˚¥w
Ÿf b_wCN°u* J¡° Ÿay®F J¡≤fiu tu* ŸtSÕ J¡FÙ yoÕ Fæ $$22$$ ıæŸu o∏B N≈fiÙ fiy≤Ù tu* <fi¿ÿª∏w F°uJ¡≤
≤°≠∫ J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ Ÿ „≤Ù≤R¡≈Ù fiy≤Ù tu* ≤°≠∫ J¡≤w° F…N° I°fiÙ <fi¿ÿª∏w N°æ≤ _b_S ≤Fw°
Fæ $$23$$ bF ∫°u<fiywÕ tu* FÙ ≈≤°J®¡tb°Ôu J¡°t Ju¡ <bT∫ tu* tfiR¡≈Ù tW |°unu J¡°u ≈®u¿≤w fiFÙ* J¡≤w° $
Ô°u˚R¡≈Ù <bTb¨s J¡°u „CvJ¡R¡≈ Ÿu ÔuJ¡≤ ≈®I°R¡≈Ù ≈C`Ù J¡°u t°uF, @tÕ N°<Ì Ì…‹JC¡Ô tu* Ã≈∏fi F…Î Ô°uy°u*
J¡°u fiFÙ* Ìuw° $$24$$ NI°fiR¡≈Ù ≈≤≤°‹¸>A> ŸJu¡ <~>B J¡°u fiFÙ* Ìu©w° N°æ≤ bF ŸaŸ°≤R¡≈Ù „`C Ju¡ ˚∫

ŸyÕ - 23]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

745

Ju¡ t¥Ô _fiuF°u* J¡°u ©°n ku*¡J¡w° Fæ $$25$$ J¡°t-˚°uyR¡≈Ù Ì…‹¸>y®°F Ÿu ∫C•w ŸC©Ôu„ R¡≈Ù Ì…#©°u* Ÿu
”Ô°fiub°Ôu oŸ w¨‹d° fiÌÙ Ju¡ ≈®b°F Ju¡ fnu ˚°≤Ù N°bwÕ tu* f<FtCÕ© F°uJ¡≤ bF <fitÀfi fiFÙ* F°uw° $$26$$
bF t°fiŸ f®Ê°J¡°≤b¨<W tu* N°R¡» F°uJ¡≤ f°F≤ N°æ≤ ˚Ùw≤ ≈≤t°Ãt° Ju¡ Ì„Õfi Ÿu N°<@˚°æ<wJ¡ N°æ≤
N°º∫°<ÃtJ¡ fi<Ì∫°u* Ju¡ Ÿayt wÙS°u˘ tu* ŸÌ° _fi°fi J¡≤w° Fæ $
J¡F° ˚Ù Fæ #
_fi°wa wufiŸt_wwÙSÕŸ<ÔÔu Ÿb°Õ&<≈ ÌW°&b<fi $
∫ÕI°fi°a ª J¨¡wa ŸFŸ®t∫Cwa Ìub°ÿª Ÿ‡≈¥<ıw°# $$
ŸaŸ°≤°hª ŸtCÌg@¨w°# _b<≈w≤# ŸbÕ_b ≈¥≠∫°u flŸ°æ $
∫_∫ f®Ê<bª°≤du sdt<≈ ≈®°›wa <F @æ∫˘ tfi#$$
(<ıŸJ¡° f®Ê<bª°≤ tu* ÎJ¡ sd ˚Ù tfi ¿_S≤ F…N° Ÿfiu Ÿf wÙSÕ ıÔ°u* tu* _fi°fi J¡≤ <Ô∫°,
Ÿ‡≈¥dÕ ≈¨ØbÙ J¡° Ì°fi J¡≤ <Ì∫°, Fı°≤°u* ∫I J¡≤ ±>°Ôu, Ì„°u* Fı°≤ Ìubw°N°u* J¡∑ ≈¥ı° J¡∑, ŸaŸ°≤ Ÿu
N≈fiu <≈w≤°u* J¡° ]°≤ J¡≤ <Ì∫° N°æ≤ ŸfJ¡° ≈¥≠∫ ffi y∫° ) $$27$$ o¿∏B∫R¡≈Ù Ÿf Ô°uy°u* Ÿu N°≈°ww#
Ìu©u ı°fiub°Ôu <bT∫°u* tu* ŸC© J¡∑ Â<‹¸> Ÿu <btC© F…N° bF º∫°fi fi°tJ¡ N∏w#≈C≤ Ju¡ ˚Ùw≤ <fiÃ∫
ŸC©≈¥bÕJ¡ fæ™>° ≤Fw° Fæ $$28$$ ıæŸu o∏B J¡∑ Nt≤°bwÙ fiy≤Ù ŸC©Ì°∫J¡ N°æ≤ ˚°uy-t°us≈®Ì Fæ, bæŸu
FÙ w[bbuW° J¡∑ ∫F ÌuFR¡≈Ù tF°fiy≤Ù <fiÃ∫ ŸC© Ìuufiub°ÔÙ N°æ≤ ˚°uy-t°us≈®Ì Fæ $$29$$ <ıŸ fnÙ
˚°≤Ù ÌuFR¡≈Ù fiy≤Ù Ju¡ ≤Ffiu Ÿu Ÿf ∫°fiÙ ˚°uy-t°us ¿_Sw ≤Fw° Fæ N°æ≤ fi‹¸> F°ufiu Ÿu JC¡~> fi‹¸> fiFÙ*
F°uw°, bF ŸC© N°<Ì J¡∑ Ÿ°@fi •∫°u* fi F°uyÙ ? $$30$$ ıæŸu |nu Ju¡ fi‹¸> F°ufiu ≈≤ <ıŸfiu |¸>°J¡°„ J¡°u
N≈fiu tu* <tÔ° <Ô∫°, ÎuŸu N°J¡°„ J¡° JC¡~> ˚Ù fi‹¸> fiFÙ* F°uw°, bæŸu FÙ oŸ ÌuFR¡≈Ù fiy≤Ù Ju¡ fi‹¸> F°ufiu
≈≤ I°fiÙ J¡° JC¡~> ˚Ù fi‹¸> fiFÙ* F…N° $$31$$
<ıŸ „≤Ù≤R¡≈Ù fiy≤Ù J¡° <bΩt°fi Ì„° tu* ˚Ù ˚ÔÙ˚°≥<w _≈„Õ fiFÙ* F°uw°, ŸJ¡° fi°„ F°ufiu ≈≤
_≈„Õ fiFÙ* F°uw°, oŸtu* J¡Ffi° FÙ •∫° Fæ ? ÎuŸ° ‹¸>°∏w Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu b°∫C <bΩt°fi |nu J¡° JC¡~> _≈„Õ J¡≤w° Fæ, N<bΩt°fi |nu J¡° _≈„Õ JC¡~> fiFÙ* J¡≤w°, bæŸu FÙ
ÌuFÙ <bΩt°fi FÙ N≈fiÙ oŸ „≤Ù≤ fiy≤Ù J¡° JC¡~> _≈„Õ J¡≤w° Fæ $ ŸJu N<bΩt°fi F°ufiu ≈≤ w°u JC¡~> ˚Ù
_≈„Õ fiFÙ* J¡≤w° $$32$$ ŸbÕΔ∫°≈J¡ F°uJ¡≤ ˚Ù oŸ „≤Ù≤R¡≈Ù tF°fiy≤Ù tau ¿_Sw F…N° N°Ãt°R¡≈Ù
≈C”T <bÿb Ju¡ π°≤° ≤ªu y∫u <b<b@ ≈®°≤Æ@ ˚°uy°u* J¡° ˚°uy J¡≤Ju¡ ≈FÔu Ÿu I°w N°ÃtR¡≈ ≈≤t ≈C”T°SÕ
J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $$33$$ Δ∫bF°≤ Â<‹¸> Ÿu J¡tÕ J¡≤w° F…N° ˚Ù ≈≤t°SÕ Â<‹¸> Ÿu JC¡~> fi J¡≤w° F…N°
Ÿt_w ≈Ì°S°u˘ J¡∑ <J®¡∫° tu* ∏tC© I°fiÙ J¡˚Ù Δ∫bF°≤ ≈®°›w Ÿ‡≈¥dÕ J¡°∫°u˘ J¡°u J¡≤w° Fæ $$34$$
ŸJ¡∑ ÌuFfiy≤Ù tu* J¡°∏w°<Ì˚°uyR¡≈ k¡Ô J¡Fwu Fæ* $
NΔ∫°Fwy<w ∫F N°Ãt° J¡˚Ù ˚°uyJ¡°æwCJ¡b°Ôu <fitÕÔ N≈fiu tfi J¡° <bfi°uÌ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ªaªÔ
<bt°fi Ju¡ wCv∫ ⁄Ì∫J¡tÔ tu* N°R¡» F°uw° Fæ $$35$$ •w „≤Ù≤R¡≈Ù tF°fiy≤Ù tua ¿_Sw F…N° bF
⁄Ì∫J¡tÔ tua N°R¡» F°uJ¡≤ ŸÌ° „ÙwÔ „≤Ù≤b°ÔÙ Ô°uJ¡tfi°uF≤ tæ`ÙR¡≈Ù <≈®∫° Ju¡ Ÿ°S <fiÃ∫ J®¡∑n°
J¡≤w° Fæ $$36$$ ıæŸu ª∏Bt° Ju¡ Ì°ufi°u* fyÔ°u* tu* Ì°u <b„°©° w°≤°Î≥ ¿ªW J¡°u ≈®Ÿ∏fi J¡≤fiub°ÔÙ ¿_Sw
≤FwÙ Fæ*, bæŸu FÙ ŸÃ∫w° N°æ≤ ÎJ¡w° ∫u Ì°u J¡°∏w°Î≥ ŸJu¡ Ì°ufi°u* ≈°ÿb°u˘ tu ¿_Sw ≤FwÙ Fæ* $$37$$

746

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

ıæŸu _byÙÕ∫ Ô°uy fi°≤J¡∑∫ Ô°uy°u* Ju¡ Ì…#© J¡°u Ìu©wu Fæ* bæŸu FÙ I°fiÙ NI°<fi∫°ua Ju¡ Ì…#© J¡°u Ìu©wu
Fæ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu N°J¡°„ tu* <Ìw F…N° Ÿ¥∫Õ bfi fyæ≤F J¡°u Ìu©w° Fæ bæŸu FÙ bF Ôw°N°u* Ÿu bfi J¡∑ w≤F
≈≤_≈≤ bu<‹¸>w F°uJ¡≤ ¿_Sw F…Î wS° Ì…#©R¡≈Ù N°≤u Ÿu J¡°¸>u FCÎ Ÿf ≈Ù<nw Ô°uy°u* J¡°u Ìu©w° Fæ $$38$$
<ıŸJu¡ Ÿ‡≈¥dÕ tfi°u≤S <ª≤J¡°Ô wJ¡ ≈¥dÕ F°u y∫u Fæ Îba Ÿf Ÿ‡≈<W∫°u* Ÿu ŸC∏Ì≤ I°fiÙ ≈C”T ≈¿≤≈¥dÕ
_bR¡≈b°Ôu ª∏Bt° Ju¡ Ÿt°fi ≈Cfi# sÙd fi F°ufiu Ju¡ <ÔÎ „°u<˚w F°uw° Fæ $$39$$ <b<b@ ˚°uy°u* J¡° ∫Ω<≈
bF Ÿubfi J¡≤w° Fæ, wS°<≈ bu oŸJu¡ ≈CfiıÕ∏t N°<Ì Ì…#© Ju¡ <ÔÎ fiFÙ* F°uwu $ Ìu<©Î fi J¡°ÔJ¥¡¸> (<bT)
˚yb°fi ZÙ„aJ¡≤ıÙ Ju¡ J¡^™> tu* •Ôu„ Ìufi° w°u Ìq≤ ≤F°, f¿vJ¡ „°u˚° FÙ J¡≤w° Fæ $$40$$ ∫F fiÿb≤ Fæ,
s<dJ¡ Fæ, ∫°u* ≈FÔu I°w F°uJ¡≤ ≈˚C•w F…N° ˚°uy w¨<›wÌ°∫J¡ F°uw° Fæ, „`Cw° J¡°u ≈®°›w fiFÙ*
F°uw° $$41$$ Ÿt°ı J¡° <b|¸>fi F°ufiu ≈≤ Ìq≤ ı°fiub°Ôu Ÿt°ı Ju¡ fi≤fi°≤ÙR¡≈Ù fi¸>°u* Ju¡ Ÿt¥F J¡∑ ∫°`°
Ju¡ Ÿt°fi oŸ ŸC∏Ì≤ ˚°uÀ∫ ≈C`, @fi N°<Ì J¡∑ „°u˚° J¡°u I°fiÙ Ìu©w° Fæ $$42$$ ıæŸu f¸>°uFÙ Ô°uy°u* J¡°u
Nb°∏w≤ y®°t J¡∑ ∫°`° Nw<JÕ¡w ≈®°›w F°uwÙ Fæ, bæŸu FÙ NI°fiÙ Ô°uy ˚Ù Δ∫bF°≤t∫ <J®¡∫°N°u* J¡°u
Nw<JÕ¡w ≈®°›w F…oÕ ı°fiwu Fæ* $$43$$ ıæŸu <ffi° <J¡ŸÙ ∫Ãfi Ju¡ ffi°∫u F…Î ≈bÕw, bfi, w°Ô°f N°¿Ì tu*
¿_Sw ≈un, H°nÙ, J¡tÔ N°<Ì ≈Ì°S°u˘ tu* ttw° fi F°ufiu Ÿu fiJ¡° ~>uÌfi, ˚uÌfi, N≈F≤d N°<Ì Ìu©fiu
≈≤ ˚Ù Ì…#© fi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d fitu* N°≥© ≈®ut ≤<Fw FÙ ¿y≤wÙ Fæ, bæŸu FÙ <bπ°fi ≈C”T J¡∑ fC<] ˚Ù N≈fiu
≈C`, <t` N°<Ì Ju¡ Δ∫bF°≤ J¡°∫°u˘ tu* ˚Ù NfiC≤°y ≤<Fw FÙ ≤FwÙ Fæ $$44$$
∫<Ì ÎuŸ° Fæ, w°u I°fiÙ ≈®b¨<W tu •∫°u* ≈nw° Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
o<∏B∫°u* J¡°u ≈®°≤Æ@ Ÿu ≈®°›w F…Î <bT∫ J¡° FÙ J¡˚Ù b≤d fiFÙ* J¡≤w° N°æ≤ N≈®°›w b_wC J¡°u ≈®∫Ãfi
Ju¡ Ÿ°S y®Fd fiFÙ* J¡≤w° ∫°fiÙ ∫S° ≈®°›w Ju¡ ≈∫°uy Ÿu N≈fiÙ N°ıÙ<bJ¡° ªÔ°w° Fæ, oŸ ≈®J¡°≤
I°fiÙ ≈¿≤≈¥dÕ F°uJ¡≤ ¿_Sw ≤Fw° Fæ $$45$$
•∫°u* ÎuŸ° J¡≤w° Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ≈bÕw J¡°u ªaªÔ t°u≤≈a© Ju¡ N°|°w fiFÙ* J≥¡≈°wu Fæ*, bæŸu FÙ I°fiÙ≈C”T J¡°u N≈®°›w≈®°<›w J¡∑
<ª∏w° N°æ≤ ≈®°›w ≈Ì°S°u˘ J¡∑ ≈us° <bª<Ôw fiFÙ* J¡≤wÙ $$46$$ Ÿ‡≈¥dÕ Ÿ∏ÌuF°u* Ju¡ J¡°≤d NI°fi Ju¡
fi‹¸> F°ufiu Ÿu FÙ <ıŸJ¡u Ÿ‡≈¥dÕ Ÿ∏ÌuF „°∏w F°u y∫u Fæ*, Ÿf ˚°uy°u* tu* <tØ∫°Â<‹¸> F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ˚°uy
˚°uyfiu J¡° Ÿ°≤° J¡°æwCJ¡ <ıŸŸu ªÔ° y∫° Fæ, oŸ Ì°ufi°u* J¡∑ J¡v≈fi° Ju¡ FuwC _S¥Ô N°æ≤ Ÿ¥‚t „≤Ù≤
<ıŸJu¡ sÙd F°u y∫u Fæ*, ÎuŸ° I°fiÙ ≈C”T Ÿt®°¸> J¡∑ (≤°ıŸ¥∫∫I Ju¡ k¡Ô _b≤°≠∫ J¡°u ≈®°›w F…Î J¡∑)
fi°o˘ <b≤°ıt°fi F°uw° Fæ $$47$$
≈°t≤°u* J¡∑ Â<‹¸> Ÿu _b≤°≠∫ ‹¸>°∏w F°u ŸJ¡w° Fæ, w[bI J¡∑ Â<‹¸> Ÿu w°u bF ‹¸>°∏w fiFÙ* F°u
ŸJ¡w°, •∫°*u<J¡ Ÿtu* ≈¿≤h~>uÌ fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu N≈°≤ sÙ≤ Ÿ°y≤ Ÿ°y≤ tu* FÙ b¨¨<] J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ, bæŸu FÙ ≈¿≤≈¥dÕ N≈¿≤¿h~>∏fi N°ÃtI°fiÙ
N°Ãt° tu* FÙ fiFÙ* Ÿt°w°, N°Ãt° tuu* N°Ãt° Ÿu FÙ b¨<] J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $$48$$ ıæŸu „°∏w≈C”T tW°u*
J¡° ≈F°Ÿ J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ ≈®„°∏w<ªW I°fiÙ ≈C”T ˚°uy°u* J ∑ oh~>° Ÿu ÌÙfi-FÙfi ı∏wCN°u* J¡∑ F≥ŸÙ
J¡≤w° Fæ N°æ≤ Ì∫fiÙ∫ o¿∏B∫°u* J¡∑ ˚Ù F≥ŸÙ J¡≤w° Fæ $$49$$ ıæŸu N∏∫ Ju¡ π°≤° ≈¿≤Ã∫•w ˜Ù J¡∑ oh~>°

ŸyÕ - 23]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

747

J¡≤ ≤Fu ≈C”T J¡∑ ≈®b¨<W J¡° N∏∫ ≈C”T ≈F°Ÿ J¡≤w° Fæ, ÎuŸu FÙ ˚°uy°u* J¡∑ oh~>° J¡≤ ≤FÙ o¿∏B∫°u* J¡∑
≈®b¨<W J¡° w[bI ≈C”T ≈F°Ÿ J¡≤w° Fæ $$50$$
∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u <ıŸJ¡° I°fi ≈¿≤≈•b fiFÙ* F…N°, ÎuŸ° ≈C”T <bT∫°u* tu* Ì°æn ≤Fu tfi J¡° <fiy®F
Jæ¡Ÿu J¡≤u* ? w°u oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
Ÿ°æ‡∫ N°ÃtŸC© J¡° Ã∫°y J¡≤ <bT∫°u* J¡∑ N°u≤ Ì°ænu F…Î tfi J¡°u, yı≤°ı J¡°u NaJC¡„ J¡∑ w≤F,
¿bª°≤ Ÿu b„ tu* Ô°∫u* $$51$$ ı°u ˚°uyw¨‹d° tfi°ub¨<W J¡° ˚°uy°u* tu* ≈®Ÿ°≤ J¡≤wÙ Fæ, ıæŸu <bT b¨s Ju¡
NaJC¡≤°uBt J¡° FÙ <bfi°„ J¡≤ <Ì∫° ı°w° Fæ, bæŸu FÙ ŸJ¡° ˚Ù ≈FÔu FÙ fi°„J¡≤ Ìufi° ª°<F∫u $$52$$
∫<Ì J¡°uoÕ J¡Fu Ì^±> Ìufiu Ÿu ≈Ù<nw F…N° tfi ”™>u F…Î f°ÔJ¡ J¡∑ fi°o˘ N°Ãt° tua ˚Ù NfiC≤•w fiFÙ*
F°uy°, w°u Ÿ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
≈FÔu ©¥f w°<nw F…Î tfi J¡° ≈Ù~>u ı°u S°un° Ÿ° Ÿ∏t°fi Fæ, bF ˚Ù NŸÙt F°u ı°w° Fæ $ Ìu<©∫u fi,
y®Ù‹t M¡wC tu* ©¥f Ÿ∏w›w F…Î @°fi Ju¡ ≈°æ@°u* Ju¡ <ÔÎ Ÿ°@≤d Ÿ° ıÔ ˚Ù Nt¨w J¡° J¡°t J¡≤ Ìuw° Fæ $
˚°b ∫F Fæ <J¡ <ª≤J¡°Ô wJ¡ ∏t°Ì Ÿu Ô°<Ôw tfi J¡° ÎJ¡ f°≤ <fiy®F J¡≤fiu ≈≤ <k¡≤ <fiy®F J¡° Ã∫°y
J¡≤fiu ≈≤ ÎuŸ° F°uw° Fæ, <ª≤J¡°Ô Ju¡ <fiy®F Ÿu <fi≤°„ <J¡∫u F…Î tfi J¡° f°ÔJ¡ J¡∑ fi°o˘ R¡™>fi° Ÿ‡˚b
fiFÙ* Fæ $$53$$
•w ˚°b J¡°u FÙ ≈Cfi# <b„Ì J¡≤wu Fæ* $
ıæŸu ˚≤Ù F…oÕ fi<Ì∫°u* J¡° bT°ÕJ¡°Ô J¡° S°un° Ÿ° ≈®b°F ŸC„°u<˚w fiFÙ* F°uw°, bæŸu FÙ ıf wJ¡ ≈C”T
≈Ù<nw fi F°u wf wJ¡ ŸJ¡°u Ÿ‡t°fi ∫° fF…t°fi ≈®wÙw fiFÙ* F°uw° $$54$$ ≈¿≤≈¥dÕ F…N° ˚Ù ≈®°J¨¡w ≈CC”T
<k¡≤ ˚Ù N<@J¡ J¡∑ oh~>° J¡≤w° Fæ $ ŸaŸ°≤ Ju¡ ˚≤fiu ∫°uÀ∫ ıÔb°Ô° ŸtCB N°æ≤ ıÔ ª°Fw° FÙ Fæ $$55$$
©¥f <fiy¨FÙw F…Î tfi J¡∑ ≈Ù~>u <˚s° ıÔ°<Ì <bT∫°u* Ju¡ N≈Õd Ÿu S°unÙ fF…w ı°u Ô°Ôfi° Fæ, ŸÙ S°unÙ
fF…w Ô°Ôfi° J¡°u, •Ôu„ tu* F°ufiu Ju¡ J¡°≤d, fF…w t°fiw° Fæ $$56$$
•w NSÕ tu* ‹¸>°∏w J¡Fwu Fæ* $
f∏@fi Ÿu ∫C•w F…N° ≤°ı° ÎJ¡ J¡°æ≤ ˚°uıfi Ÿu ˚Ù Ÿ∏wC‹¸ >F°u ı°w° Fæ, <J¡∏wC ı°u „`CN°u* π°≤°
y¨FÙw fiFÙ* Fæ N°æ≤ N°J®¡°∏w fiFÙ* Fæ, bF <b„°Ô≤°≠∫ J¡°u ˚Ù N≈∫°Õ›w t°fiw° Fæ $$57$$
oŸ<ÔÎ <ª≤J¡°Ô Ju¡ <fiy®F Ÿu N°æ≤ w[bf°u@ Ÿu Ÿt¥Ô tfi J¡∑ ı∫ Ju¡ <ÔÎ ≈FÔu o<∏B∫ ı∫ FÙ
Ÿ‡≈¥dÕ ≈®∫Ãfi Ÿu J¡≤fi° ª°<F∫u ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
F°S J¡°u F°S Ÿu Ìf°J¡≤, Ì°≥w°u J¡°u Ì°≥w°u* Ÿu ≈ÙŸJ¡≤, Nay°u* Ÿu FÙ N*y°u* J¡°u w°un-t≤°un J¡≤ o¿∏B∫R¡≈Ù
„`CN°u* ≈≤ <bı∫ ≈®°›w J¡≤u $$58$$
Ju¡bÔ tfi ≈≤ <bı∫ ≈°fiu Ju¡ <ÔÎ FÙ fiFÙ*, f°fl „`CN°u* Ju¡ «¡≈≤ ı∫ ≈°fiu Ju¡ <ÔÎ ˚Ù o¿∏B∫°u* ≈≤
<bı∫ ≈°fi° N°bÿ∫J¡ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
N°æ≤°u* ≈≤ <bı∫ ≈°fiu Ju¡ <ÔÎ ≈®°uß°<Fw F…Î <bπ°fi Ô°uy°u* J¡°u ≈FÔu ⁄Ì∫ ¿_Sw „`C F°ufiu Ju¡ J¡°≤d
o¿∏B∫°u* ≈≤ <bı∫ Nbÿ∫ ≈®°›w J¡≤fi° ª°<F∫u $$59$$
<ıŸfiu tfi ≈≤ <bı∫ ≈®°›w J¡∑ Fæ, ŸJ¡∑ ≈®„aŸ° N°æ≤ b∏Ìfi° π°≤° o¿∏B∫ <fiy®F Ju¡ k¡ÔR¡≈
tfi°u<bı∫ J¡∑ ≈®„aŸ° J¡≤wu Fæ* $

748

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

owfiu fnu ˚¥t^±>Ô ≈≤ bu FÙ Ÿ°@C <ªWb°Ôu ≈C”T @∏∫ Fæ*, bu FÙ ≈C”T°u* Ju¡ f∏@-t°us J¡°æ„Ô°u* tu*
ydfiÙ∫ Fæ*, <ıfi ≈≤ fiJu¡ <ªW fiu <bı∫ fiFÙ* ≈°oÕ $$60$$ ⁄Ì∫R¡≈Ù <fÔ tu* J¡∑ yoÕ JC¡^±>Ô°J¡°≤
J¡v≈fi° Ÿu ybÙÕÔ° F…N° tfiR¡≈Ù Nıy≤ <ıŸ ≈C”T J¡° „°∏w F°u y∫° Fæ, N≈fiu _bR¡≈ Ÿu N°<b˚¥Õw
NÃ∫∏w <fitÕÔ Ÿ w[bbuW° J¡°u tæ* ≈®d°t J¡≤w° Fq≥ $$61$$

wuoÕŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ª°æfÙŸb°≥ ŸyÕ
o¿∏B∫°u* J¡∑ ≈®fÔw°, fi ≈≤ <bı∫ ≈°fiu Ju¡ ≈°∫ wS°
fiŸu ≈®Ÿ°Ì N°æ≤ f°u@ π°≤° b°Ÿfi°s∫ J¡° bdÕfi $

o¿∏B∫°u* J¡∑ <bı∫ tu* ≈°∫ N°æ≤ ≈®∫Ãfi J¡∑ N<@J¡w° fwÔ°fiu Ju¡ <ÔÎ fiJ¡∑ Ì…ıÕ∫w° J¡Fwu Fæ* $
ZÙb¿Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bß ZÙ≤°tª∏BıÙ, o¿∏B∫R¡≈Ù „`C fnu Ì…Ì°Õ∏w Fæ, bu w≈fi, NbÙ<ª,
tF°≤°æ≤b, ≤°æ≤b, Ÿa|°w, J¡°ÔŸ¥` fi°tb°Ôu tF°fi≤J¡R¡≈Ù Ÿ°t®°≠∫ ≈≤ ÎJ¡-ÎJ¡ J¡≤Ju¡ N<˚<T•w
Fæ*, twb°Ôu ≈°≈R¡≈Ù F°<S∫°u* Ÿu ∫C•w Fæ* wS° w¨‹d°R¡≈Ù f°d J¡∑ „Ô°J¡°N°u* Ÿu ˚≤≈¥≤ Fæ $$1$$ ı°u
J¨¡wPfi ŸbÕ≈®St N≈fiu N°Z∫˚¥w „≤Ù≤ J¡° fi°„ J¡≤wu Fæ*, ≈°≈R¡≈Ù @fi≤°<„ Ÿu Ÿ‡≈∏fi bu _bu¿∏B∫R¡≈Ù
„`Cyd NÃ∫∏w Ì…ıÕ∫ Fæ* $$2$$ N<fi<T] wS° <fi<T] J¡tÕR¡≈Ù ≈®ª^±> ≈a©°u* Ÿu ∫C•w, <bT∫R¡≈Ù t°aŸ
Ju¡ Ô°u˚Ù o¿∏B∫R¡≈Ù yÙ@ „≤Ù≤R¡≈Ù |°u*ŸÔu J¡°u ≈°J¡≤ fn° ≈≤°J®¡t <Ì©Ô°wu Fæ* $$3$$ ıæŸu ≈°„
(k¡∏Ì°) yı|¸>° J¡° <bfi°„ fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡w° bæŸu FÙ <ıŸ ≈C”T fiu <bbuJ¡R¡≈Ù Ÿ¥w Ju¡ ı°ÔŸu fi
ª°Ôf°ı o¿∏B∫R¡≈Ù „`CN°u* ≈≤ <bı∫ ≈° ÔÙ Fæ, ŸJu¡ „°<∏w N°<ÌR¡≈Ù Nay°u* J¡° bu <bfi°„ fiFÙ*
J¡≤wu $$4$$
fi „`CN°u* ≈≤ <bı∫ ≈°fiu Ju¡ <ÔÎ ≈FÔu <bbuJ¡R¡≈Ù @fi J¡° Ÿaª∫ J¡≤fi° ª°<FÎ, oŸ N°„∫ Ÿu
J¡Fwu Fæ* $
ı°u ≈C”T <bbuJ¡R¡≈Ù @fi Ÿu ∫C•w F°uJ¡≤ oŸ „≤Ù≤R¡≈Ù <fi¿∏Ìw fiy≤ tu* N°≈°w ≤tdÙ∫ <bT∫°u*
tu* ≤td J¡≤w° Fæ, bF N∏∫_S o¿∏B∫R¡≈Ù „`CN°u* Ÿu Nb„ F°uJ¡≤ N<˚˚¥w fiFÙa F°uw° $ Ÿ ≈C”T
Ju¡ wCv∫ bF ≤°ı° ˚Ù ŸC©Ù fiFÙ* Fæ ı°u <t\>>Ù Ÿu ffiÙ F…oÕ fiy≤Ù J¡° Ÿubfi J¡≤w° Fæ, ıæŸu <J¡ N≈fi°
„≤Ù≤R¡≈Ù fiy≤Ù J¡° oÕÿb≤, <ıŸJ¡° tfi N≈fiu N@Ùfi Fæ, bF ŸC©Ù F°uw° Fæ $ t¨∏t∫ N°æ≤ y® ∫u
ı°u ≈C≤Ù Ju¡ <b„uTd <Ì∫u y∫u Fæ*, bu „≤Ù≤R¡≈Ù ≈C≤Ù ŸŸu <bÔsd Fæ, NwÎb ÃJ¨¡‹¸ >Fæ, ∫F f°u@fi
J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ Fæ $$5,6$$
o¿∏B∫ N°<Ì Ju¡ <fiy®F J¡° k¡Ô J¡Fwu Fæ* $
<ıŸfiu o¿∏B∫R¡≈Ù ª°J¡≤°u* J¡°u N°J®¡°∏w J¡≤ <Ô∫° Fæ wS° tfi R¡≈Ù „`C J¡° <fiy®F J¡≤ <Ô∫° Fæ, Ÿ
≈C”T J¡∑ <b„C] fC<] ÎuŸu f»wÙ Fæ, ıæŸu bŸ∏w M¡wC tu* k¥¡Ô°u* Ju¡ yCh~>u f»wu Fæ* $$7$$ <ıŸJu¡ <ªW J¡°
N<˚t°fi sÙd F°u y∫° Fæ, <ıŸfiu o¿∏B∫R¡≈Ù „`CN°u* J¡°u <fiy¨FÙw J¡≤ <Ô∫° Fæ, Ÿ ≈C”T J¡∑ ˚°uyb°Ÿfi°Î≥
Fut∏w M¡wC tu* J¡t<ÔfiÙ J¡∑ ˚°≥<w fi‹¸> F°u ı°wÙ Fæ* $$8$$ NI°fi°∏@J¡°≤ Ju¡ buw°ÔR¡≈Ù ∫u b°Ÿfi°Î≥ w˚Ù
wJ¡ ≈≤°J®¡t <Ì©Ô°wÙ Fæ*, ıf wJ¡ ≈≤t°Ãtw[b Ju¡ »°U∫°Ÿ π°≤° ∫F tfi <b<ıw fiFÙ* F…N° $$9$$

ŸyÕ - 24]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

749

_bÌuFR¡≈Ù fiy≤Ù Ju¡ Ÿ°t®°≠∫ tu* ª°J¡≤, t∏`Ù, Ÿ°t∏wN°<Ì Ju¡ J¡°∫Õ J¡° „C] tfi FÙ Ÿ‡≈°Ìfi
J¡≤w° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
<bbuJ¡∑ ≈C”T J¡° tfi FÙ N<˚tw J¡°∫Õ J¡≤fiu Ÿu ª°J¡≤ Fæ, Wt J¡°∫Õ J¡° Ÿ‡≈°Ìfi J¡≤fiu Ÿu t∏`Ù
Fæ N°æ≤ o¿∏B∫°u* ≈≤ N°J®¡td J¡≤fiu Ÿu Ÿufi°≈<w Fæ, ÎuŸ° tæ* ŸtHw° Fq≥ $$10$$ tfiÙTÙ ≈C”T°u* J¡° tfi FÙ
Ô°Ôfi (≈Ÿubfi) J¡≤fiu Ÿu _fiuF∫C•w ÔÔfi° Fæ, ≈°Ôfi J¡≤fiu Ÿu ≈<b` <≈w° Fæ wS° Wt <bÿb°Ÿ Ju¡
J¡°≤d <t` Fæ, ÎuŸ° tæ* ŸtHw° Fq≥ $$11$$
tfi Ju¡ <≈w° F°ufiu tu* ÌqŸ≤° FuwC ˚Ù J¡Fwu Fæ* $
„°_` π°≤° <Ì©°oÕ yoÕ Ìubw° J¡∑ ˚°bfi° Ÿu ofiJ¡° „°Ÿfi NfiCvÔa|fiÙ∫ Fæ' ∫°u* Ìu©° y∫° N°æ≤
_fiuF fC<] Ÿu N≈fiu ⁄Ì∫ tu* NfiC˚¥w <≈w° ıæŸu _bR¡≈˚¥w N≈fiÙ ÌuF J¡° Ã∫°y J¡≤ _b°u≈°<ıÕw @fiR¡≈
<Ÿ<] Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ „°˜ Ju¡ I°fi Ÿu <ª∏t°` Â<‹¸ >Ÿu Ìu©° y∫° <bbuJ¡fC<] Ÿu N≈fiu ⁄Ì∫ tua NfiC˚b
<J¡∫° y∫° tfi N≈fiu _bR¡≈ J¡° Ã∫°yJ¡≤ w[bI°fiR¡≈ <Ÿ<] Ìuw° Fæ $$12$$ ˚°À∫b„ ©°fi tu* Ìu©Ù
yoÕ, Ÿ°fi J¡∑ ©≤°Ì Ÿu _bh~ >J¡∑ yoÕ, ≈®J¡°„J¡ ≤Ÿ Ÿu ≈®s°Ôfi π°≤° Nh~>Ù w≤F ªtJ¡∑ÔÙ ffi°oÕ yoÕ,
Fı°≤°ua |fi°u* Ju¡ ˚Ù N°|°w Ÿu N˚uΩ, ŸC∏Ì≤ Ÿ¥wb°Ôu ŸCbdÕ Ju¡ F°≤ N°<Ì tu* Ôy°oÕ yoÕ tfi°uF≤ t<d
ıæŸu ⁄Ì∫ tu* „°u<˚w F°uwÙ Fæ, bæŸu FÙ „°˜Ì<„Õw ≈≤Ùs° π°≤° Nh~>Ù w≤F Ìu©° y∫°, N°ª°∫Õ,
ŸF°º∫°<∫∫°u* J¡∑ ŸF°∫w° Ÿu N°Ãt°fiC˚b≈∫Õ∏w I°w F…N°, <fi<̺∫°Ÿfi Ÿu » F…N° wS° ≈aªt N°<Ì
˚¥<tJ¡° ˚uÌ°u* tu* Ôy°∫° y∫° Wt tfi ˚°<Ÿw F°uw° Fæ $$13$$
t<d J¡u Ÿ°S tfi Ju¡ R¡≈J¡ ≈®_w°b Ju¡ ≈®_wCw ≤Fwu FÙ tº∫ tu* ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡∑ "t∏`Ù
ŸÃJ¡°∫ÕJ¡°≤d°wg' ÎuŸ° ≈FÔu ı°u J¡F° S° Ÿtu* bF ŸÃJ¡°∫Õ J¡°æfi Fæ ? ÎuŸÙ <b„uT <ıI°Ÿ° J¡°u w°nJ¡≤
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ J¡Fwu Fæ* $
tfiR¡≈ t∏`Ù „°˜<b<Fw J¡t°u˘ tu* ≈®b¨W ≈C”T Ju¡ NfiSÕ ≈≤‡≈≤°R¡≈ ı∏t b¨s°u* J¡° ~>uÌJ¡ wS°
<fi≤<w„∫ N°fi∏Ì Ju¡ N°<b˚°Õb Ju¡ Ÿ°@fi˚¥w Ÿ°@fi ªwC‹¸>∫ Ÿu ÔuJ¡≤ Ÿ°s°ÃJ¡°≤≈∫Õ∏w J¡t°u˘ J¡°
≈Ìu„ J¡≤w° Fæ $$14$$
oŸ w≤F ≤°tª∏BıÙ J¡° Ÿt°@°fi J¡≤Ju¡ ≈®_wCw t<dR¡≈J¡ J¡F ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
oŸ w≤F Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, NŸa¶∫b°Ÿfi°R¡≈Ù ≈aJ ¡Ÿu t<Ôfi tfi°ut¿d J¡°u <Ÿ<] ≈®°<›w Ju¡ <ÔÎ
<bbuJ¡ıÔ Ÿu @°uJ¡≤ N°Ãt≈®J¡°„ Ÿu ∫C•w F°uo∫u $$15$$
oŸ w≤F <bbuJ¡ J¡°u <fi≤<w„∫ Wt k¡Ô Ìufiub°Ô° fwÔ°J¡≤ NÃ∫∏w NfiSÕ ≈¿≤d°tb°Ôu <bbuJ¡≈®t°Ì Ÿu ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡°u <fib¨W J¡≤wu Fæ* $
fiÙªu <y≤°fiub°Ôu ≤°y N°<Ì NfiS°u˘ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ, ˚ÙTd ˚b˚¥<t∫°u* tu* <bbuJ¡FÙfi F°uJ¡≤ <fib°Ÿ
J¡≤wu FCÎ N°≈ Ÿ°@°≤d ≈®°dÙ J¡∑ ˚°≥<w <bb„ F°uJ¡≤ fiÙªu fi <y¿≤∫u $$16$$ ŸæJ¡n°u* NfiS°u˘ Ÿuu Δ∫°›w,
tF°t°uFR¡≈Ù JC¡F≤u Ÿu ≈¥dÕ, <Ìw F…oÕ oŸ ŸaŸ°≤ t°∫° J¡∑ tF°≤°uy J¡∑ ˚°≥<w N°≈ ≈us° fi J¡∑<ı∫u
NS°Õwg ŸŸu Ÿ°b@°fi F°u ı°o∫u $$17$$
≈®_wCw o¿∏B∫ R¡≈Ù „`CN°u* Ju¡ ı∫°u≈°∫ Ju¡ ≈Ìu„ J¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
≈≤t <bbuJ¡ J¡°u ≈®°›w, fC<] Ÿu ŸÃ∫ J¡° NbÔ°uJ¡fi J¡≤ wS° o¿∏B∫R¡≈Ù „`CN°u* J¡°u Nh~>Ù w≤F

750

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

ıÙwJ¡≤ N°≈ ŸaŸ°≤ Ÿ°y≤ Ÿu ≈°≤ F°u ı°o∫u $$18$$
∫<Ì J¡°uoÕ J¡Fu <J¡ Ã≈<W ≈®J¡≤d tu* w°u o¿∏B∫°u* J¡∑ NŸÃ∫w° fwÔ°oÕ Fæ $ w°u •∫°u* ∫F°≥ ŸJ¡∑
ı∫ Ju¡ ≈°∫ J¡° ≈Ìu„ J¡≤wu Fæ*, Ÿ ≈≤ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ J¡Fwu Fæ* #
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, NŸÃ∫ oŸ „≤Ù≤ tu* wS° NŸÃ∫ ŸC©-ÌC#©°u* tu* N°≈J¡°u Ì°t-Δ∫°Ô-J¡¸
>∏∫°∫ J¡∑ ≈®°<›w fi F°u $$19$$
w[bÂ<‹¸> Ÿu ∫Ω¿≈ ∫u NŸÃ∫ Fæ*, wS°<≈ t°uFÂ<‹¸> Ÿu fiJ¡∑ ŸÃ∫w° NfiC˚b ¿Ÿ] Fæ, oŸ<ÔÎ
fiJ¡∑ <ª<J¡ÃŸ° Ju¡ <ffi° b°Ÿfi° J¡∑ »w° Ÿu Ì°t, Δ∫°Ô N°æ≤ J¡¸> Ju¡ ∏∫°∫ Ÿu NfiSÕ J¡∑ ≈®°<›w Ì…b°Õ≤
Fæ $ <bbuJ¡ N°<Ì Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu fiJ¡∑ <ª¿J¡ÃŸ° F°u ı°fiu ≈≤ w°u ˚Ùt, ˚°Ÿ N°æ≤ » J¡∑ ¿_S<w Ÿu
NfiSÕ J¡∑ ≈®°<›w fiFÙ* F°uyÙ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
˚Ùt-˚°Ÿ-» ¿_S<w Ÿu N°≈ <b„°uJ¡w° J¡°u ≈®°›w F°u ı°∫u*yu $$20$$ Fu tF°twu, ∫F Âÿ∫˚¥w
ÌuF N°<Ì tæ* Fq≥, oŸ <tØ∫° N<˚t°fi J¡°u _bw[b<fiÿª∫ Ju¡ π°≤° Nh~>Ù w≤F Ìq≤ N°æ≤ ı°u Âÿ∫˚¥w b_wC
Ÿu N<w¿≤•w ≈®Ã∫Jg¡ ÎJ¡≤Ÿ N°Ãt b_wC Fæ, ŸÙ J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ wÃ_b˚°b F°ufiu Ju¡ J¡°≤d tfi°u≤<Fw
F°uJ¡≤ ytfi J¡∑<ıÎ, ≈°fi J¡∑<ıÎ, ˚°uıfi J¡∑<ıÎ, ∫°u* N°≈ f] fiFÙ* F°u*yu $ ytfi°¿Ì Δ∫bF°≤ J¡≤wu F…Î
˚Ù tC•w FÙ Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$21$$

ª°æfÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

≈ªÙŸb°≥ ŸyÕ
Ìubw°N°u* π°≤° „‡f≤ Ju¡ Ÿufi°≈<w∫°u* J¡∑ FÃ∫°; Ì°t, Δ∫°Ô N°æ≤ J¡¸> fi°tJ¡
Ÿufi°≈<w∫°u* J¡∑ Ã≈<W N°æ≤ fiŸu Ìubw°N°u* ≈≤ <bı∫ ≈°fiu J¡∑ N°„° J¡° bdÕfi $

b°Ÿfi°≤<Fw ≈C”T tu* ˚Ù @Ù≤u @Ù≤u b°Ÿfi°N°u* J¡° Ÿaª∫ F°ufiu Ÿu ÌuF°<Ì J¡° N<˚t°fi F°ufiu ≈≤
ı∏t-t≤d ≈≤‡≈≤° F°uwÙ Fæ, <k¡≤ <bbuJ¡ Ÿu JC¡~> sÙd b°Ÿfi°b°Ôu ≈C”T J¡∑ F°uwÙ Fæ, oŸtu* w°u J¡Ffi°
FÙ •∫° ? oŸ Jæ¡tC<wJ¡ ∏∫°∫ Ju¡ ≈®Ì„Õfi π°≤° <ıfitu* S°un° Ÿ° N°ÃtI°fi ≈®°›w F…N° Fæ, <ı∏Fu* ≈¥dÕ<fi‹™>°
≈®°›w fiFÙ* F…oÕ Fæ, fi t∏Ì N°æ≤ tº∫t N<@J¡°¿≤∫°u* J¡°u b°Ÿfi° Ju¡ h~>uÌ Ju¡ <ÔÎ Nbÿ∫ » ≈®∫Ãfi
J¡≤fi° ª°<F∫u, ∫F Ì„°Õfiub°ÔÙ Ì°t-Δ∫°Ô-J¡¸> J¡∑ N°¶∫°<∫J¡° J¡°u J¡Ffiu b°Ôu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ
ZÙ≤°tª∏BıÙ tu* •w N°¶∫°<∫J¡° J¡°u ŸCfifiu J¡∑ oh~>° Ã≈∏fi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ≈¥b°uÕ•w J¡° FÙ ≈Cfi#
NfiCb°Ì J¡≤wu Fæ* $
ZÙb¿Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈ tu* Ô°uy <bZ°t Ôuwu Fæ*, N°≈ fC<]t°fi°au tu* ŸbÕZu‹™>
Fæ, J¡v∫°d Ju¡ <ÔÎ ≈®∫Ãfi J¡≤ ≤Fu Fæ* „t, Ìt N°<Ì Wt ≈Ì°S°u˘ J¡°u N≈fiu tu* ≈®J¡°<„w J¡≤fiu J¡°
N°≈J¡° _b˚°b Fæ, oŸ Ô°uJ¡ tu* <bF°≤ J¡≤ ≤Fu N°≈J¡° Ì°t-Δ∫°Ô-J¡¸>-∏∫°∫ fi F°u N°æ≤ ˚Ùt˚°Ÿ-» ¿_S<w Ÿu N°≈ „°uJ¡≤<Fw F°uo∫u $$1,2$$ ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, ŸaŸ°≤ Ju¡ w°≈ J¡°u
Ìq≤ J¡≤fiub°Ôu N°≈fiu ÎuŸ° ı°u J¡F° <J¡ wC‡F°≤° Ì°t-Δ∫°Ô-J¡¸> ∏∫°∫ fi F°u, bF •∫° Fæ ? Fu ≈®˚°u,
ŸaŸ°≤ w°≈ J¡°u Ìq≤ J¡≤fiub°Ôu N°≈fiu ˚Ùt-˚°Ÿ » ¿_S<w Ÿu N°≈ „°uJ¡≤<Fw F°uo∫u, ∫F •∫° J¡F° ?
ıæŸu tu| bT°Õ M¡wC tu* t∫¥≤ J¡°u vÔ°<Ÿw J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ ofi Ì°u J¡S°N°u* J¡° bdÕfi J¡≤fiub°ÔÙ wS°

ŸyÕ - 25]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

751

˚bw°≈ J¡°u Ìq≤ J¡≤fiub°ÔÙ N≈fiÙ Ì°≤ b°dÙ Ÿu „C] w[b J¡° f°u@ tCHu J¡≤°o∫u $$3-5$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ
fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, Ì°t - Δ∫°Ô- J¡¸ >∏∫°∫ J¡°u N°æ≤ ˚Ùt-˚°Ÿ » ¿_S<w J¡°u N°≈ ŸC<fi∫u,
∏Fu* ŸCfiJ¡≤ ı°u N°≈J¡°u N<˚tw F°u, Ÿu J¡∑<ı∫u $$6$$ Ÿ‡≈¥dÕ N°ÿª∫Õ b_wCN°u* Ÿu tfi°uF≤ ≈°w°ÔywÕ
tu* „‡f≤ fi°tJ¡ ÌæÃ∫≤°ı S° $ Ÿu t°∫°R¡≈Ù t<d∫°u* J¡° ∫<Ì tF°dÕb J¡Fu*, w°u J¡°uoÕ NÃ∫C<•w fi
F°uyÙ $$7$$ Ÿfiu N°J¡°„ tu* J¡¿v≈w fiy≤°u* Ju¡ Ω°fi°u* tu* ≤°sŸ°u* Ÿu t¿∏Ì≤ ffi° ≤•©u Su, ffi°b¸>Ù
Wt ª∏Bt° N°æ≤ Ÿ¥∫Õ Ÿu Ÿfiu N≈fiu ≈®Ìu„ J¡°u <b˚¥<Tw J¡≤ ≤•©° S°, ≈ÃS≤ Ju¡ ¸C>J¡n°u* J¡∑ fi°o˘
ŸbÕ` ŸCÔ˚ ≈μ≤°y N°<Ì t<d∫°u* Ÿu bF Ìub≈bÕw tu” Ju¡ wCv∫ F°u y∫° S° $ NŸÙt @fiŸ‡≈<W∫°u* Ju¡
<fit°Õd Ÿu Ÿfiu Ÿf Ì°fib°u* J¡°u t°Ô°t°Ô J¡≤ <Ì∫° S° $ |≤ tu* ¿_Sw ≤ÃfiR¡≈ <˜∫°u* Ju¡ y°fi Ÿu Ÿfiu
N›Ÿ≤°N°u* J¡∑ y°fiºb<fi J¡°u ıÙw <Ô∫° S° $ ŸJu¡ J®¡∑n° Ju¡ ≈bfi Ju¡ b¨s ª∏B<f‡f J¡∑ J¡Ô°N°ua Ÿu
≈¥dÕ Su $$8-10$$ <©Ôu F…Î fiÙÔ J¡tÔ J¡∑ ≤°<„∫°u* Ÿu Ÿfiu N≈fiu J®¡∑n° Ju¡ |≤ J¡°u J¡°<t∫°u* Ju¡ <ÔÎ
˚∫aJ¡≤ ffi° <Ì∫° S° $ ≤Ãfi˚¥w FaŸ°u* J¡∑ ºb<fi Ÿu _bdÕJ¡tÔ Ju¡ Ÿ°≤Ÿ°u* J¡° N°à°fi <J¡∫° S° $ _bdÕb¨s°u*
J¡∑ „°©°N°u* Ju¡ Ny®˚°ytu* J¡tÔ J¡∑ J¡<Ô∫°≥ yC≥S ≤•©Ù SÙ $ JC¡aı°u* Ju¡ b¨s°u* Ju¡ «¡≈≤ Ÿu t∏Ì°≤ Ju¡ k¡¥Ô
<y≤wu Su $ Jæ*¡ªÙ Ju¡ wCv∫ Nfi∏w ÌæÃ∫°ua Ÿu Ÿfiu o∏B ≈≤ <bı∫ ≈®°›w J¡∑ S° $ fkÕ¡ Ju¡ Ÿt°fi ™>a±>Ù N<Àfi
J¡∑ ≠b°Ô°N°u* Ÿu Ÿfiu N≈fi° Ω°fit^±>≈ ffi° ≤•©° S°, ŸbÕI ffiu F…Î k¥¡Ô°u* Ju¡ fyÙª°u* Ÿu N°fi∏ÌÌ°∫Ù
fi∏Ìfibfi J¡°u Ÿfiu ıÙw <Ô∫° S° $ bF N≈fiÙ t°∫° Ÿu tÔ∫°ªÔ Ju¡ Ÿf ª∏Ìfi Ju¡ b¨s°u* J¡°u Ÿ°≥≈°u* Ju¡
Ÿ°S F≤ Ô°∫° S° $ ŸJu¡ N∏w#≈C≤ J¡∑ Nayfi°Î≥ _bdÕ J¡∑ J¡°¿∏w N°æ≤ Ÿf Ô°uy°u* J¡∑ ŸC∏Ì≤w° J¡°u fiÙª°
<Ì©°fiub°ÔÙ SÙ $ <b<b@ ≈C‹≈°u* J¡∑ ≤°<„∫°u* Ÿu ŸJu¡ |≤ J¡° N°≥yfi |C¸>fi°u* wJ¡ ˚≤° S° $ J®¡∑n° Ju¡ <ÔÎ
ffi°∫u y∫u <t\>Ù Ju¡ „aJ¡≤ıÙ fiu ˚yb°fi ZÙJ¨¡‹d J¡°u ıÙw <Ô∫° S° $ ŸÌ° «¡≈≤ J¡°u <~>¸>J¡ ≤FÙ ıCyfi¥
J¡∑ w≤F |¥t ≤FÙ ≤Ãfi≤°<„∫°u* J¡∑ ≈®˚° R¡≈Ù w°≤°u* Ÿu ŸJu¡ fiy≤ J¡° tº∫˚°y ˚≤≈¥≤ S° $ Ÿf ≤°<`∫°u*
tu* Ÿ°≤u ≈°w°Ô tau N°J¡°„ Ÿ°æ ª∏Bt°N°au Ÿu ∫C•w ≤Fw° S° $ ŸJ¡° ∫C] ≈≤°J®¡t ÎuŸ° S° <J¡ ŸŸu ≤ªu
y∫u ≈®<wt°R¡≈Ù Ô°uy ŸJu¡ ≈®f∏@ J¡° yCdy°fi J¡≤wu Su $ t°∫° Ÿu ≤<ªw Îu≤°bw N°<Ì yı≤°ı°u* Ÿu
Ìubw°N°u* Ju¡ Îu≤°bw N°<Ì J¡° Ÿfiu t°fitÌÕfi J¡≤ <Ì∫° S° $ wÙfi°u* Ô°uJ¡°u* tu ˜Ù, F°SÙ, |°unu N°<Ì tu*
Ÿb°uÕÃJ¨¡‹¸> ≤ÃfiR¡≈ ˜Ù≤Ãfi N°<Ì Ÿu Ÿfiu N∏w#≈C≤ J¡°u ≈¿≤≈¥dÕ J¡≤ <Ì∫° S° $$11-18$$
bF ŸJ¡Ô Ÿ‡≈<W∫°u* Ÿu tF°Ÿ°æ˚°À∫„°ÔÙ S° N°æ≤ Îuÿb∫Õ Ÿu ≈®d°t J¡≤wu Su ŸJu¡ y® „°Ÿfi
J¡°u Ÿf ÌæÃ∫ Ÿ°t∏w fiwt_wJ ¡F°uJ¡≤ y®Fd J¡≤wu Su $ ŸJ¡∑ tF°˚Cı°N°u* Ju¡ bfi J¡∑ ~>°∫° tu* Ÿf
NŸC≤ N°≤°t Ÿu ≤Fwu Su $ bF Ÿf fC<]∫°u* J¡° N°@°≤ S° N°æ≤ Ÿt_w ≤Ãfi°u* Ju¡ t^±>Ô Ÿu <b˚¥<Tw S° $
Ì…#ŸF N°æ≤ ˚ÙTd N°J¨¡<wb°Ôu Ÿ ÌæÃ∫ J¡∑, <ıŸfiu Ìubw°N°u* J¡°u fi‹¸>-˚®‹¸> J¡≤ ±>°Ô° S°, Ìubw°N°u*
J¡° <bfi°„ J¡≤fiub°ÔÙ <b„°Ô b°<FfiÙ SÙ $$19-21$$ t°∫°fÔb°Ôu Ÿ ÌæÃ∫ Ju¡ Ÿ°u ı°fiu ≈≤ N°æ≤
Ìu„°∏w≤ ªÔu ı°fiu ≈≤ NbŸ≤ ≈°J¡≤ Ìubw°N°u* fiu ŸJ¡∑ Ÿufi° J¡°u fnu buy Ÿu t°≤ ±>°Ô° $$22$$ Ìubw°N°u*
Ju¡ π°≤° ŸJ¡∑ Ÿufi° J¡° <bfi°„ F°ufiu ≈≤ „‡f≤°ŸC≤ fiu tC^±>Ù, J®¡°u@, B…t N°<Ì Ÿufi°≈<w∫°u* J¡°u N≈fiÙ
Ÿufi°N°u* tua ≤s° Ju¡ <ÔÎ <fi∫C•w <J¡∫° $$23$$ ˚∫°fiJ¡ Ìubw°N°u* fiu NbŸ≤ ≈°J¡≤ ıæŸu N°J¡°„ tu*
¿_Sw f°ı ≈sÙ Δ∫°JC¡Ô F…oÕ y°æ≤æ∫°u* J¡°u t°≤ ±>°Ôw° Fæ, bæŸu FÙ fiJ¡°u ˚Ù t°≤ ±>°Ô° $$24$$ NŸC≤
Zu‹™> „‡f≤ fiu ıæŸu Ÿ°y≤ ªaªÔ N°æ≤ y® „ÆÌ J¡≤fiub°ÔÙ w≤ay°u* J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ ªaªÔ N°æ≤

752

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

y® „ÆÌ J¡≤fiub°Ôu N∏∫ Ÿufi°≈<w∫°u* J¡°u ≈Cfi# Ã≈∏fi <J¡∫° $$25$$ Ìubw°N°u* fiu ∏Fu* ˚Ù ıvÌÙ FÙ t°≤
±>°Ô°, oŸŸu ŸJu¡ J¡°u≈ J¡∑ ŸÙt° fi ≤FÙ $ bF Ìubw°N°u* Ÿu ˚≤u F…Î _byÕ tu* Ìubw°N°u* Ju¡ fi°„ Ju¡ <ÔÎ
y∫° $$26$$ „‡f≤°ŸC≤ J¡∑ t°∫° Ÿu ˚∫˚Ùw F…Î Ìubw° ÌubÙıÙ Ju¡ b°Ffi <Ÿ*F Ÿu ˚∫˚Ùw F…Î t¨y°ua J¡∑
fi°o˘ _byÕ Ÿu ˚°yJ¡≤ ŸCtu” ≈bÕw J¡∑ H°¿n∫°u* tu* <~>≈ y∫u $$27$$
„‡f≤°ŸC≤ fiu _byÕ tu* ı°J¡≤ _byÕ J¡°u, <ıŸtu* sCB-sCB Ìubyd ≤°u ≤Fu Su N°æ≤ N›Ÿ≤°N°u* Ju¡
tC©t^±>Ô N°≥ŸCN°u* Ÿu ÔS≈S Su, ≈®Ô∫J¡°Ô tu* fi‹¸>-˚®‹¸> F…Î ıyw Ju¡ wCv∫ „¥∏∫ Ìu©° $$28$$ J®C¡]
F…Î „‡f≤°ŸC≤ fiu bF°≥ ≈≤ o@≤-@≤ ˚®td <J¡∫°, ı°u ≤Ãfi N°<Ì ŸC∏Ì≤ b_wCÎ≥ SÙ, ∏Fu* F≤ J¡≤ N°æ≤
Ô°uJ¡≈°Ô°u* J¡∑ fiy≤Ù J¡°u ıÔ°J¡≤ bF N≈fiu _S°fi J¡°u ªÔ° y∫° $$29$$ oŸ ≈®J¡°≤ Ìubw° N°æ≤ Ì°fib°u*
Ju¡ tfi°ut°<Ô∏∫ Ju¡ » F°ufiu ≈≤ Ìubw° _byÕ J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ o@≤-@≤ <Ì„°N°u* tu* <~>≈ y∫u $$30$$
<J¡∏wC „‡f≤°ŸC≤ <ıfi-<ıfi J¡°u N≈fiÙ Ÿufi°N°u* Ju¡ N<@≈<w ffi°w° S°, ∏Fu* Ìubw° ≈®∫Ãfi≈¥bÕJ¡ t°≤
±>°Ôwu Su $$31$$ Ìubw° f≤°f≤ wf wJ¡ ÎuŸ° J¡≤wu ıf wJ¡ <J¡ JC¡<≈w „‡f≤°ŸC≤ NÃ∫∏w πuy J¡°u
≈®°›w F°uJ¡≤ w¨d°<Àfi Ju¡ Ÿt°fi h~>b°Ÿ Ôuw° F…N° NÃ∫∏w ≈®≠b<Ôw fiFÙ* F…N° $$32$$ ıæŸu ≈°≈Ù
≈C”T <fi<@ J¡°u fiFÙ* ≈° ŸJ¡w°, bæŸu FÙ fnu ≈®∫Ãfi Ÿu wÙfi°u* Ô°uJ¡°ua J¡°u ©°uıJ¡≤ ˚Ù bF Ìubw°N°u* J¡°u fi
≈° ŸJ¡° $$33$$ <k¡≤ w°u Ÿfiu N≈fiÙ Ÿufi° J¡∑ ≤s° Ju¡ <ÔÎ t¥<wÕt°fi wÙfi J¡°Ô°u* J¡∑ w≤F <Ìw F…Î
tF°fÔÙ fnu ˚ÙTd wÙfi NŸC≤°u* J¡∑ t°∫° Ÿu Ÿ¨<‹¸> J¡∑ $$34$$ t°∫° Ÿu ffiu F…Î NwÎb fnu t°∫°bÙ,
fÔR¡≈Ù b¨s°u* J¡°u @°≤d J¡≤fiub°Ôu bu ˚∫aJ¡≤ Ÿufi°≈<w N≈fiu ≈≤°u* Ÿu sCÆ@ F…Î Ÿufi° J¡∑ w≤F b¨s°u* J¡°u
@°≤d J¡≤fiub°Ôu fnu ˚∫°fiJ¡ ≈bÕw°u* J¡∑ w≤F Ã≈∏fi F…Î $$35$$ Ì°t („`CN°u* J¡° Ìtfi J¡≤fiub°Ô°),
Δ∫°Ô (Ÿ°≥≈ J¡∑ w≤F „`CN°u* J¡°u Ô≈u¸>fiub°Ô°) N°æ≤ J¡¸> („`CN°u* Ju¡ „˜°u* Ÿu N≈fiÙ Ÿufi° J¡°u ŸC≤<sw
≤©fiub°Ô°) ofi fi°t°u* Ÿuu ∫C•w bu ı°u ≈®°›w F°u ı°∫, Ÿu J¡≤fiub°Ôu ÎJ¡t°` ªuwfi° @tÕb°Ôu Su $$36$$
≈®°•wfi J¡t°u˘ J¡° N˚°b F°ufiu Ÿu bu ≈®°•wfi (≈¥bÕ<Ÿ] ıÙb) fi Su N°æ≤ fi fiJ¡∑ b°Ÿfi°Î≥ SÙ, bu ˚∫,
„aJ¡°, ≈Ô°∫fi N°<Ì <bJ¡v≈°u* Ÿu ≤<Fw <ª∏t°` Juu¡ Ÿ<∏fi@°fi Ju¡ J¡°≤d ÌuF <J®¡∫°b°Ôu Su $$37$$
∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ ∫<Ì fiJu¡ J¡tÕ, J¡°t N°æ≤ b°Ÿfi°Î≥ fiFÙ* SÙ, w°u fiJ¡° ı∏t FÙ fiFÙ* F°ufi°
ª°<F∫u S°, •∫°au<J¡ ı∏t Ju¡ FuwCN°u* J¡° N˚°b S° $ ∫<Ì J¡<F∫u, fÙı fi F°ufiu ≈≤ ˚Ù ı∏t F°uy°, wf w°u
tC•w°u* J¡° ˚Ù ≈CfiıÕ∏t F°uy° $ N°yu _b∫a J¡Fu*yu ˚Ù "<bΩwub°Ÿfi° ∫` w` Ÿ° ∫°<w ≈Ùfiw°tg' (ıF°≥ ≈≤
b°Ÿfi° ≤FwÙ Fæ bFÙ* ≈≤ bF _S¥Ôw° J¡°u ≈®°›w F°uwÙ Fæ) oŸ<ÔÎ fiJu¡ J¡tÕ N°<Ì J¡° N˚°b J¡Ffi°
Ÿayw ≈®wÙw fiFÙ* F°uw° oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
∫u Ì°t, Δ∫°Ô N°æ≤ J¡¸> _bw∏` ıÙb fi Su, <J¡∏wC <fi<tW˚¥w N∏w∫°ÕtÙ ªæw∏∫ Ÿu J¡tÕıÙbR¡≈
„‡f≤ J¡∑ J¡°æ„ÔR¡≈, J¡tÕ, b°Ÿfi° N°<Ì Ÿu b¨<] J¡°u ≈®°›w fi F…oÕ, t°∫° J¡v≈fi°R¡≈ NwÎb
˚°uyŸ°≤≤<Fw S°unÙ ŸÙ Ÿ¨<‹¸ ŸaJ¡v≈b¨<W J¡°u ÔuJ¡≤ N°<b˚°Õb J¡°u ≈®°›w F…Î Su $ Îu∏Bı°<ÔJ¡°u* π°≤°
≤ªu y∫u N∏∫ ≈C”T°u* J¡∑ w≤F _bw∏` J¡t°u˘ J¡° N˚°b F°ufiu ≈≤ ˚Ù N°<b˚°Õb R¡≈ ı∏t F°u ¡ŸJ¡w° Fæ $
∫F ˚°b Fæ $$38$$ b°Ÿfi°„¥∏∫ bu ∫°u]° J¡°J¡w°ÔÙ∫ ∏∫°∫ J¡Ù w≤F N∏@≈≤‡≈≤° Ÿu FÙ ≈®_wCw <J®¡∫°
J¡° NfiCbwÕfi J¡≤wu Fæ* $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ ıf wJ¡ fiJ¡∑ b°Ÿfi° b¨<] fiFÙ* F…oÕ, wf wJ¡ ∫°u<y∫°u* J¡∑ w≤F
fiJ¡° Δ∫bF°≤ F…N° $$39$$

ŸyÕ - 26]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

753

∫<Ì J¡<F∫u, <ıfiJ¡∑ b°Ÿfi° Ìg˚¥w fiFÙ* F…oÕ, fiJ¡° Δ∫bF°≤ J¡F°≥ Ìu©° y∫° Fæ, w°u ŸC<fi∫u, ÎuŸ°
J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu N°@u Ÿ°u∫u FCÎ f°ÔJ¡ N≈fiu Nay°u* Ÿu FÙ ªu‹¸>° J¡≤wu Fæ, bæŸu FÙ b°Ÿfi° N°æ≤ N°Ãt°<˚t°fi Ÿu
≤<Fw fi Ô°uy°u* J¡∑ Ju¡bÔ Nay°u* Ÿu ªu‹¸>° F…oÕ $$40$$ fi w°uu bu ∫C] Ju¡ Ÿt∫ „`CN°u* Ju¡ N<˚tC© N°ytfi
J¡°u ı°fiwu Su, fi <bZ°∏w N°æ≤ <fi#„aJ¡ „`CN°u* Ju¡ NJ¡_t°w N°J®¡td J¡°u ı°fiwu Su, fi ˚°yfi° FÙ ı°fiwu
Su, fi ıÙbfi ı°fiwu Su, fi t≤d ı°fiwu Su, fi ∫C] ı°fiwu Su N°æ≤ fi ı∫-≈≤°ı∫ ı°fiwu Su $$41$$
∫<Ì fiFÙa ı°fiwu Su, w°u _b∫a „`CN°u* Ju¡ «¡≈≤ N°J®¡td Jæ¡Ÿu J¡≤wu Su ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
N≈fiu ≈®F°≤ Ÿu ≈bÕw°u* J¡°u ª¥≤-ª¥≤ J¡≤fiub°Ôu bu „˜ ≈®F°≤ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ Ωw N≈fiu N°yu Ìu©u
y∫u „`CŸæ<fiJ¡°u* ≈≤ Ju¡bÔ N°J®¡td J¡≤wu Su $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ ı°J¡≤ ≈®F°≤ J¡≤fi° ª°<FÎ $ oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑
„‡f≤°ŸC≤ J¡∑ b°Ÿfi° FÙ fiJ¡° „≤Ù≤ S° $ Ÿ°tfiu „`C J¡°u Ìu©fiu Ÿu wfi° FÙ fiJ¡°u I°w F°uw° S°,
oŸ<ÔÎ bu N°J®¡td J¡≤wu Su $$42$$„‡f≤°ŸC≤ fiu NÃ∫∏w ≈®Ÿ∏fi F°uJ¡≤ ÎuŸ° <bª°≤ <J¡∫° <J¡ t°∫° Ÿu
<fi¿ÕtÕw Ì°t N°<Ì NŸC≤°u* Ÿu ŸC≤<sw tu≤Ù Ÿufi° Nbÿ∫>>„`CN°u* ≈≤ <bı∫Ù F°uyÙ $$43$$ NÃ∫∏w fÔ„°ÔÙ
NŸC≤°u* Ju¡ f°F…R¡≈Ù b¨s°u* Ÿu ŸC≤<sw tu≤Ù ∫F Ÿufi° „`C J¡° ≈®F°≤ F°ufiu ≈≤ ˚Ù <ÌÀyı°u* Ju¡ Ì°≥w°u* J¡° ≈®F°≤
F°ufiu ≈≤ ˚Ù ıæŸu tu” ≈bÕw J¡∑ ŸCbdÕ <„Ô° ¿_S≤ FÙ ≤FwÙ Fæ <bª<Ôw fiFÙ* F°uwÙ, bæŸu FÙ NÃ∫∏w
¿_S≤w° J¡°u ≈®°›w F°uyÙ $$44$$
≈ªÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

~>ÆfÙŸb°≥ ŸyÕ
Ìubw°N°u* Ju¡ Ÿ°S ≈°w°Ô Ÿu <fiJ¡Ôu F…Î Ì°t, Δ∫°Ô N°æ≤ J¡¸> N°<Ì Ju¡ |°u≤ Ÿay®°t J¡° bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ≤°tª∏BıÙ, ÌæÃ∫≤°ı „‡f≤°ŸC≤ fiu oŸ ≈®J¡°≤ <bª°≤J¡≤ Ì°t, Δ∫°Ô
N°æ≤ J¡¸> Ÿu N<@<‹™>w Ìub <bfi°<„fiÙ N≈fiÙ Ÿufi° J¡°u ˚¥Ô°uJ¡ tu* ˚uı° $$1$$ ˚ÙTd <Ÿ*Ffi°Ìb°Ôu
N°∫C@@°≤Ù ÌæÃ∫Ÿ°y≤ Ÿu, Ÿ°y≤ w¸> J¡∑ H°<n∫°u* Ÿu, ≈bÕw°u* J¡∑ J¡∏Ì≤°N°u* Ÿu N°„∫ ∫F Fæ <J¡ ıF°≥
<ıŸu t°yÕ <tÔ°, ≈s@°≤Ù ≈bÕw°u* Ju¡ N°¸>°u≈ Ÿu «¡≈≤ N°∫u $$2$$ Ì°t, Δ∫°Ô N°æ≤ J¡¸> Ÿu fÔ„°ÔÙ F…Î
Ì°fib°u* fiu N∏w¿≤s N°æ≤ ≈¨¿SbÙ Ju¡ tº∫bwÙÕ N°J¡°„ J¡°u ™>Ÿ°™>Ÿ ˚≤ <Ì∫°, <ıŸtu* fiJu¡ tC•J¡°u* Ju¡
≈®F°≤°u* Ÿu Ÿ¥∫Õ <fi_wuı F°u y∫° S° $$3$$ oŸJu¡ f°Ì tu”≈bÕw Ju¡ <fiJC¡aı°u* Ÿu N°æ≤ J¡∏Ì≤°N°u* Ÿu ≈®Ô∫J¡°Ô
J¡∑ w≤F sCÆ@ N°æ≤ ˚∫aJ¡≤ Ìubw°N°u* Ju¡ yd ∫C] Ju¡ <ÔÎ w≤ N°∫u $$4$$ fi Ìub N°æ≤ NŸC≤ Ÿufi°N°u*
J¡° bfi Ju¡ tº∫ tu* bF ∫C] NJ¡°Ô tu* F…Î Ì…#ŸF ≈®Ô∫ Ju¡ Ÿt°fi ˚ÙTd F…N° $$5$$ oŸJu¡ f°Ì JC¡^±>Ô°u*
J¡∑ J¡°¿∏w∫°u* Ju¡ wuı Ÿu N∏@J¡°≤ J¡° fi°„ J¡≤ ªCJu¡ t_wJ¡, ≈®Ô∫J¡°Ô tu* fi‹¸> F°u y∫u Fæ* N°Z∫˚¥w
ª∏Bt° N°æ≤ Ÿ¥∫Õ <ıfiJu¡ ÎuŸÙ ÌÙ<›w∫°u* J¡∑ w≤F, @n°u* Ÿu ¿y≤fiu Ôyu $$6$$ ≈®Ô∫J¡°Ô Ju¡ b°∫CN°u* Ju¡
tF°≈®b°F°u* Ÿu ≈nÙ F…oÕ Ì≤°≤R¡≈Ù F≥ŸÙ Ÿu ∫C•w wS° Ì…Ì°Õ∏w ∫°u]°N°u* Ÿu ~>°unu y∫u <Ÿ*Ffi°Ì°u* Ÿu tC©¿≤w
≈bÕw J¡°≥≈fiu Ôyu $$7$$ ≈bÕw J¡∑ <„Ô°N°u* Ju¡ wCv∫ „˜°˜°u* Ju¡ N°|°w Ÿu <ıfiJ¡∑ ÌÙb°≤u* i>F yoÕ SÙ $
˚∫˚Ùw <Ÿ*F <ıfitu* <bZ°t Ôu ≤Fu Su ÎuŸu <Ft°Ô∫ N°<Ì JC¡Ô≈bÕw°u* Ju¡ w¸ >y¥≥ıfiu Ôyu $$8$$ ≈≤_≈≤ Ju¡
≈®F°≤°u* Ÿu fi‹¸> F…Î „˜°˜°u* Ÿu <fiJ¡ÔÙ F…oÕ ªaªÔ N°y J¡∑ <ªfiy°¿≤∫°≥ ≈®Ô∫J¡°Ô tu* N°J¡°„ Ÿu ¸¥>¸>u F…Î

754

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

w°≤°u* J¡∑ w≤F n>fiu ÔyÙ $$9$$ ≤•w-t°aŸ J¡∑ ≤°<„ Ÿu ≈¥dÕ ÎJ¡t°` Ÿ°y≤Ju¡ w¸>≈≤ fæ™>u F…Î, ≈®Ô∫J¡°Ô
Ju¡ Ã≈°w˚¥w w°Ôb¨s°u* Ju¡ Ÿt°fi «≥¡ªu J¡≤w°Ô fı°J¡≤ fi°ª ≤Fu buw°Ô o@≤-@≤ <bÔ°Ÿ J¡≤wu
Su $$10$$ o@≤-@≤ k¡æÔwÙ F…oÕ ”<@≤ J¡∑ @°≤°N°u* Ÿu f°ÌÔ°u* Ju¡ Ÿt°fi @¥<Ô <ıŸtu* „°∏w F°u yoÕ
SÙ, ÎuŸu N°J¡°„ tu* N°∫C@°u* Ju¡ ≈®F°≤°u* Ÿu ª¥≤-ª¥≤ <J¡∫u y∫u t_wJ¡°u* Ju¡ J¡≤°un°u* JC¡^±>Ô Ÿ¥∫Õ Ju¡ N°J¡°≤
Ÿu ∫C•w F°u y∫u Su $ N≈fiu ≈®F°≤°u* Ÿu <Ft°Ô∫ N°<Ì ≈bÕw≤°ı°u* J¡°u <~>∏fi-<˚∏fi J¡≤fiub°Ôu, ≈®F°≤ J¡≤fiu
Ju¡ <ÔÎ ©°nu F…Î J¡v≈b¨s°u* J¡°u @°≤d J¡≤fiub°Ôu, Ÿ¥∫Õ Ju¡ N°J¡°≤Ju¡ ŸÂ„ N°J¡°≤b°Ôu ÌæÃ∫°u* Ÿu ∫C•w
<Ì„°Î≥ ÎuŸÙ ≈¸> yoÕ, J¡FÙ* ≈≤ ÎJ¡ <~>B ˚Ù <Ì©°oÕ fi Ìuw° S° $$11,12$$ ªÔ ≤FÙ wÔb°≤ J¡∑ @°≤°u* Ju¡
b°∫C Ÿu <ıfiJ¡∑ ÌÙb°≤u* <y≤° ÌÙ yoÕ SÙ NwÎb ≈®Ô∫J¡°Ô J¡∑ N<Àfi Ÿu wFŸ-fiFŸ <J¡∫u y∫u Ÿu ≈bÕw
@¥ÔÙ Ju¡ i>u≤ ffi y∫u $$13$$
Nÿbtu| ∫I°u* Ÿu b¨<] J¡°u ≈®°›w F…Î Ÿu Ìubw° Ô°uy ˚Ù N_`°u* Ÿu ≤<Fw F…Î NŸC≤°u* Ju¡ ≈°Ÿ ÎuŸu N°∫u
ıæŸu tu|°u* Ju¡ ŸtÙ≈ b°∫C N°wu Fæ* $$14$$ wÌfi∏w≤ ıæŸu <f<vÔ∫°≥ H≈¸> J¡≤ f¥»u ª¥F°u* J¡°u ≈J¡nwÙ Fæ*,
bæŸu FÙ ∏F°u*fiu ≤°sŸ°u* Ju¡ «¡≈≤ N°J®¡td J¡≤ ∏Fu* ≈J¡n° N°æ≤ ≤°sŸ°u* fiu ˚Ù Ìubw°N°u* J¡°u ÎuŸu ≈J¡n°
ıæŸu b¨s°u* ≈≤ ª»u F…Î ∏tW N°Ì<t∫°u* J¡°u ˚°Ô¥ ≈J¡nwu Fæ* $$15$$ <ıfiJu¡ f°F…R¡≈Ù b¨s°u* ≈≤ „˜°˜R¡≈Ù
k¥¡Ô <©Ô ≤Fu Su N°æ≤ „˜ R¡≈Ù ≈vÔb „°u¿˚w F°u ≤Fu Su, ÎuŸu ŸC≤ N°æ≤ NŸC≤ bfi tu* <FÔ ≤Fu k¥¡Ôu F…Î
b¨s°u* J¡∑ w≤F ŸC„°u<˚w F…Î $$16$$ ıæŸu b°∫C ŸCtu” ≈bÕw ≈≤ k¥¡Ô°u* Ju¡ Ÿt¥F°u* Ÿu bfi°u* J¡°u ˚≤ Ìuw° Fæ bæŸu
FÙ ≈≤_≈≤ Ju¡ ≈®<w ku¡aJu¡ y∫u „˜ Ÿt¥F°u* Ÿu fi Ô°uy°ua fiu Ì„°u* <Ì„°Î≥ ˚≤ ÌÙ $$17$$ N∏w¿≤s N°æ≤
≈¨ØbÙ Ju¡ NbJ¡°„R¡≈Ù y¥Ô≤ Ju¡ k¡Ô Ju¡ N∏Ì≤ ≤Ffiub°Ôu tF°t„J¡°u* Ju¡ Ÿa| Ju¡ wCv∫ Ìubw° N°æ≤ Ì°fib°u*
J¡∑ Ÿufi°N°u* J¡° |°u≤ ∫C] F…N° $$18$$
<ÌÀyı N°<Ì π°≤° JC¡ªÔu ı° ≤Fu Ô°uy°u* Ju¡ ≤d J¡°uÔ°FÔ J¡° bdÕfi J¡≤wu Fæ* $
oŸJu¡ Nfi∏w≤ «≥¡ªu w°Ô°u* Ju¡ Ÿt°fi <b„°ÔJ¡°∫ Ô°uJ¡≈°Ô°u* Ju¡ <ÌÀyı°u* Ÿu ≈®Ô∫J¡°Ôtu* tu|°u* Ÿu
b¨<] J¡°u ≈®°›w F…Î J¡°uÔ°FÔ Ju¡ N°J¡°≤ J¡° fn° ˚ÙTd ≤d J¡°uÔ°FÔ F…N° $$19$$ bF J¡FÙ* ≈≤ N°J¡°„
tu* NÃ∫∏w |fi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d t°fi°u* yı ffi°w° F…N° Ÿ°, J¡FÙ* ≈≤ tCl>Ù tu* ≈J¡nfiu ∫°uÀ∫ Ÿ° N°æ≤ J¡FÙ*
≈≤ ıÔ˚°≤ Ÿu ˚≤u F…Î tu|°u* Ju¡ Ì≤ Ju¡ Ÿt°fi y‡˚Ù≤ S° $$20$$ ≤S Ju¡ «¡≈≤ ≈nfiu Ÿu ≈ÙŸu y∫u „˜°au
Ÿu ≈bÕw°u* tu* „ÆÌ J¡≤w° F…N° bF J¡°uÔ°FÔ fi°ªfiub°Ôu fi¸ >Ju¡ Ÿt°fi w°Ô N°æ≤ Ô∫ Ju¡ NfiCŸ°≤ S°,
<ıfiJu¡ ⁄Ì∫ t°≤u ˚∫ Ju¡ k¡¸> ≤Fu Su, ÎuŸu fÔFÙfi ≈C”T°u* Ju¡ J¡”d J®¡∏Ìfi Ÿu Ÿtu* |≤|≤°F¸> F°u ≤FÙ
SÙ $$21$$ bF ≈®Ô∫J¡°Ô Ju¡ FuwC˚¥w N<Àfi, b°∫C N°<Ì Ÿu vÔ<Ÿw F°ufiub°Ôu, f®Ê° Ju¡ <Ìfi-˚¥w
Ÿ¨<‹¸>J¡°Ô Ju¡ N∏w tu* F°ufiub°Ôu J¡°uÔ°FÔ J¡∑ ≈®<wºb<fi Ju¡ wCv∫ S° N°æ≤ f°≤F Ÿ¥∫°u˘ Ju¡ Ÿ‡tuÔfi Ÿu
<≈|Ô ≤Fu ŸCbdÕ ≈bÕw Ju¡ „ÆÌ Ju¡ wCv∫ S° $$22$$
f®Ê°^±>R¡≈Ù ÌÙb°≤ tu* ¸>J¡≤°J¡≤ Ô°æ¸>fiu Ÿu f»° F…N° N°æ≤ Ìgyt _S°fi Ÿu ˚Ù <fiJ¡Ôw° F…N° bF
J¡°uÔ°FÔ ≈®°<d∫°u* Ÿu w°<nw Îba ≈®°<d∫°u* Ju¡ N°y°≤˚¥w tF°Ÿ®°uw Ju¡ ıÔ≈®b°F J¡∑ ºb<fi Ju¡ wCv∫ S°
ı°u <J¡ŸÙ ≈bÕw N°<Ì Ÿu ¸>J¡≤° J¡≤ ”J¡° F°u N°æ≤ N≈fiu Ìgyt _S°fi Ÿu ˚Ù <fiJ¡Ôw° F°u $$23$$ o@≤@≤ n ≤Fu ≈s@°≤Ù ≈bÕw≤°ı°u* Ju¡ ≈a©°u* Ju¡ b°∫C Ÿu t°fi°u* Ÿtu* ºb<fi F°u ≤FÙ SÙ, Ÿfiu J¡dÕJ¡¸C> „ÆÌ
≈®b°F Ÿu Δ∫°›w <Ft°Ô∫ N°<Ì ≈bÕw°u* J¡∑ J¡∏Ì≤°N°u* J¡°u k¥¡¸> ≤Fu J¡°fi°u* J¡∑ w≤F ffi° <Ì∫° S° $$24$$

ŸyÕ - 26]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

755

t∏Ì≤°ªÔ Ÿu Nt¨wt∏Sfi Ju¡ Ÿt∫ Nt¨w°uÃ≈<W F°ufiu ≈≤ Nt¨w Ju¡ ≈®<w N°Ÿ<•w F°ufiu J¡u J¡°≤d
Nt¨w°uÃ≈<W J¡°u ŸCfi ≤Fu Ìubw° N°æ≤ NŸC≤°u* J¡° FT°uÕÃJ¡TÕ F°ufiu ≈≤ |a|tg „ÆÌ Ju¡ ŸÂ„ w°Ô ™>°uJ¡fi°
N°<Ì Ju¡ „ÆÌ°u* Ÿu Ÿfiu Ÿ°w°u* πÙ≈ R¡≈Ù ≈®°dÙ <fib°Ÿ˚¥<t J¡°u Δ∫°›w J¡≤ ≤•©° S° $$25$$ sCÆ@ F…oÕ
Ì°ufi°u* Ÿufi°N°u* J¡° ÎuŸ° ˚ÙTd ∫C] F…N° <J¡ fitu* fiy≤, y®°t, ≈bÕw, bfi N°æ≤ tfiC‹∫ ≈ÙŸu y∫u Su, fnufnu ]w Ì°fib <bΩt°fi Su, ŸæJ¡n°u* fnu-fnu N°∫C@°u* Ÿu J¡°¸>u y∫u Ì°fibR¡≈Ù ≈bÕw°u* Ÿu Ÿf <Ì„°Î≥
˚≤Ù SÙ, ≈≤_≈≤ wFŸ-fiFŸ <J¡∫u y∫u N˜ N°<Ì Ju¡ ª¥d°u˘ Ÿu N°J¡°„ J¡° tº∫˚°y ˚≤° S°, ˚C„C^±>Ù
fi°tJ¡ N˜ Ÿt¥F Ju¡ „ÆÌ°u* Ÿu tuR¡≈bÕw Ju¡ ŸæJ¡n°u* <„©≤ i>>F ≤Fu Su, f°dR¡≈Ù N°≥@Ù Ÿu ÌæÃ∫ N°æ≤
Ìubw°N°u* Ju¡ tC©R¡≈ J¡tÔ J¡¸>u Su N°æ≤ Ì°ufi°u* Ÿufi°N°u* Ju¡ ≈®F°≤R¡≈Ù J¡vÔ°uÔ°ua Ju¡ Ÿaª°≤ Ÿu N°J¡°„
Δ∫°›w S° $$26-29$$
Ÿ ∫C] tu* N°∫C@R¡≈Ù N°≥@Ù Ÿu ≈ÙŸu y∫u bæt°<fiJ¡°u* Ju¡ Ÿt¥F <y≤ ≤Fu Su, N˜ Ÿu Ã≈∏fi F…Î
ŸtCB°u* Ju¡ ıÔ Ju¡ ≈®b°F Ÿu N°J¡°„ tu* ¿_Sw Nt≤°bwÙ N°<Ì fiy≤ N°›Ô°<bw Su, tF°˜°u* Ju¡ Ÿa≈°w Ÿu
wÔb°≤, „¥Ô, „¿•w N°<Ì R¡≈ ŸæJ¡n°u* fi<Ì∫°≥ fF ≤FÙ SÙ, ≈bÕw°u* Ju¡ ŸtÙ≈ tu* |°u≤ ∫°u]°N°u* Ju¡ w°Ô
™>°uJ¡fiu Ju¡ „ÆÌ°u* Ÿu f®Ê°^±>R¡≈ t^±>≈ J¡°≥≈ ≤F° S°, ÌæÃ∫°u* J¡∑ Î<n∫°u* Ju¡ ≈®F°≤°u* Ÿu Ô°uJ¡≈°Ô°u* Ju¡ Ô°uJ¡
<y≤ ≤Fu Su N°æ≤ <˜∫°u* Ju¡ FÔ-FÔ „ÆÌ Ju¡ Ÿ°S t<∏Ì≤°u tu* J¡aJ¡d fı ≤Fu Su $$30-32$$ bF ∫C] <y≤
≤FÙ ÌæÃ∫ Ÿufi° Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ NS°F ≤•w-≤°<„R¡≈ ıÔ Ÿu ∫C•w S° $ Ÿtu* ©¥fi Ÿu ÔS-≈S tfiC‹∫°u*
π°≤° ~>°unu y∫u |°u≤ <Ÿ*Ffi°Ì Ÿu Ô°uy o@≤-@≤ ˚°y ≤Fu Su, bF Ô°uJ¡≈°Ô°u* Ju¡ Ÿufi°≈<wR¡≈Ù J¡tÔ°u tuu*
˚°æ*≤u Ju¡ Ÿt°fi J¡˚Ù t≤wu F…Î Ô°uy°u* Ju¡ ≈®°d F≤fiu Ju¡ <ÔÎ <~>≈u F…Î N°æ≤ J¡˚Ù ∫C] Ju¡ <ÔÎ ≈®J¡¸> ∫t Ÿu
∫C•w S°, ŸC≤ N°æ≤ NŸC≤°u* π°≤° ˚°yfiu Ju¡ Ÿt∫ <J¡∫u y∫u ≈®F°≤°u* Ÿu w°<nw NwÎb <k¡≤ Ô°æ¸>J¡≤ ≈®F°≤
J¡≤ ≤Fu Ÿæ∏∫Ÿt¥F Ÿu Δ∫°›w S°, ≈a©b°Ôu ≈bÕw°u* Ju¡ N°J¡°≤ Ju¡ ŸÂ„ N°J¡°≤b°Ôu Ì°fibR¡≈Ù ≈bÕw°u* Ju¡
ytfi°ytfi Ÿu F°u ≤Fu Ÿ°≥∫-Ÿ°≥∫ „ÆÌ J¡∑ ˚fi˚fi°F¸>°u* Ÿu ˚ÙTd S° wS° N°∫C@°u* Ju¡ Ny®˚°y°u* Ÿu
<~>∏fi-<˚∏fi ˚∫aJ¡≤ ÌæÃ∫R¡≈Ù ≈bÕw°u* Ju¡ H≤fiu Ju¡ ŸÂ„ ≤•w≈®b°F°u* Ÿu Ÿt_w ≈¨ØbÙ, Ÿ°y≤ N°æ≤ ≈bÕw
ŸŸu Ô°Ô F°u y∫u Su $$33-36$$
≤°‹¸>A>, fiy≤, bfi y®°t N°æ≤ yCk¡°Î≥ Ÿf Ju¡ Ÿf fi‹¸> F°u y∫u Su, NŸa¶∫ NŸC≤, F°SÙ, |°unu N°æ≤
tfiC‹∫°u* Ju¡ „b°u* Ÿu Ÿf tu” N°<Ì ≈bÕw ≈¥dÕ F°u y∫u Su, Ÿtu* ŸC∏Ì≤ w°Ô Ju¡ Ÿt°fi «≥¡ªu f°d°u* J¡∑
≈a¿•w∫°≥u Ÿu F°SÙ ªtJ¡ ≤Fu Su $ tC<l>∫°u* Ju¡ ≈®F°≤°u* Ÿu tW Îu≤°bw N°<Ì yı≤°ı°u* Ju¡ JC¡‡˚_SÔ ≈ÙŸu y∫u
Su $ ≈®Ô∫J¡°Ô Ju¡ wCv∫ <b„°Ô tu|≈¸>Ô J¡∑ tCŸÔ°@°≤ b¨<‹¸>∫°u* Ÿu ≈bÕw <bÌÙdÕ F°u y∫u Su N°æ≤ fnu
˚°≤Ù bı® Ju¡ <y≤fiu Ÿu ©¥f ≈ÙŸu y∫u JC¡Ô°ªÔ (≈bÕw) n y∫u Su $$37-39$$ Ÿtu* JC¡<≈w F…oÕ N<Àfi
J¡∑ ıÔwÙ FCoÕ ¿b<b@ ≠b°Ô°N°u* Ÿu Ì°fib ıÔ°∫u y∫u Su, ÎJ¡ Naı<Ô≈C¸> Ÿu Ô°∫u y∫u ŸtCB Ÿu Ìubw°N°u*
π°≤° ıÔ°oÕ yoÕ N<Àfi ≤°sŸ°u* π°≤° fCH°oÕ yoÕ SÙ, ≈®ª^±>> ÌæÃ∫°u* π°≤° „æÔ, <„Ô° N°<Ì f°uHÌ°≤
b_wCN°u* Ju¡ ku*¡J¡fiu Ÿu Ìubw°N°u* π°≤° ıÔ°oÕ yoÕ N<Àfi ≤°uJ¡ ÌÙ yoÕ SÙ, bfiŸt¥FR¡≈ o∏@fi°u* Ÿu ŸCÔy°oÕ
yoÕ N<Àfi J¡∑ ≠b°Ô°N°u* Ÿu <≈|Ô°∫u yÎ ≈bÕw ınt∫ F°u y∫u Su Ÿ ∫C] tu* J¡˚Ù N˜°u* Ÿu ≤<ªw
<fi<fn N∏@J¡°≤ Ÿu ≈®Ô∫J¡°Ô J¡∑ ≤°<` F°u yoÕ SÙ, J¡˚Ù t°∫° Ju¡ Ÿ¥∫Õ Ÿt¥F Ju¡ ≈®J¡°„°auŸu |°u≤ N∏@J¡°≤
≈¸>Ô fi‹¸> J¡≤ <Ì∫° y∫° S°, t°∫° J¡Ù N<Àfi J¡Ù b¨<‹¸> Ÿu t°∫° Ju¡ J¡°æ„Ô Ÿu ffi°∫u y∫u tu|°u* J¡∑ b¨<‹¸>

756

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

fi‹¸> J¡≤ ÌÙ yoÕ SÙ, ŸÙÃJ¡°≤ Ju¡ Ÿ°S N<Àfi yÔfiub°Ôu „˜°u* Ju¡ ≈≤_≈≤ Ÿa|\>fi J¡∑ b¨<‹¸> F°u ≤FÙ SÙ $
„æÔb¨<‹¸>R¡≈Ù N˜°u* Ÿu „æÔb¨<‹¸>R¡≈Ù N˜°u* J¡° <bÔ°Ÿ fi‹¸> ¿J¡∫° y∫° S°, <fiB°˜ N°æ≤ ≈®f°u@°˜°u*
Ju¡ ∫C] Ÿu bF ≈¥dÕ S°, „`C Ju¡ N<˚˚bR¡≈Ù Nby®F (bdÕ≈®<wf∏@J¡ b°∫C <b„uT) Ÿu bF ∫C•w S° $
Ÿtu* J®¡J¡ª°˜ N°æ≤ b¨s°˜ ªÔ ≤Fu Su, ıÔ N°æ≤ N<Àfi Ju¡ Δ∫°t°uF Ÿu bF N∏@J¡°¿≤w S°, f®Ê°_`
Ju¡ ∫C] Ÿu ˚ÙTd S° Îba Na@J¡°≤°˜ N°æ≤ wæıŸ°_` Ÿu J¡fCÕ¿≤w S° $$40-45$$
NŸC≤ N°æ≤ <≈„°ª°u* Ju¡ N˜°u* Ÿu Ã≈∏fi <J¡∫u y∫u w°ut≤, tCÌgy≤, tCŸÔ N°<Ì N_`°u* J¡∑ ≈≤‡≈≤°
Ÿu Ÿ°≤u N°J¡°„ tu* <wÔ ≤©fiu J¡∑ ˚Ù ıyF fi SÙ, <„Ô°N°u* J¡∑ b¨<‹¸> Ÿu bF <~>∏fi-<˚∏fi S°, N<Àfi J¡∑
bT°Õ Ÿu ≈®J¡°„t°fi S°, N≈fiÙ ≈w°J¡°N°u* Ÿu <ı∏F°u*fiu ª∏Bt° J¡° _≈„Õ J¡≤ ≤•©° S°, ªJ®¡°u* Ju¡
<ªÃJ¡°≤R¡≈Ù yıÕfi Ÿu ∫C•w ≤S°u* fiu Ÿtu* ÎJ¡ tCFqwÕ tu* Ì∫°ªÔ N°æ≤ N_w°ªÔ ≈bÕw J¡°u Ô°≥| <Ì∫°
S°, bı® Ju¡ ≈®F°≤ Ÿu <fi≤∏w≤ tF°NŸC≤ t≤ ≤Fu Su N°æ≤ „CJ®¡°ª°∫Õ ıÙ J¡∑ Nt≤fi°tJ¡ t¨wŸaıÙbfiÙ
tF°<bΩ° Ÿu tF°NŸC≤ ≈Cfi# ıÙbfi ≈° ≤Fu Su $ J¡FÙ* ≈≤ Ìubw°N°u* J¡∑ Ÿufi° ˚°y ≤FÙ SÙ, J¡FÙ* ≈≤ <bı∫
Ÿu Ìubw° Ô°uy FTÕ tfi° ≤Fu Su, J¡FÙ* ≈≤ o@≤-@≤ „C˚y®F N°æ≤ tF°Ju¡wC J¡∑ ≈a<•w∫°u* Ju¡ Ì„Õfi Ju¡ <ÔÎ
Ô°uy «¡≈≤ J¡°u yÌÕfi <J¡∫u Su N°æ≤ J¡FÙ* ≈≤ Ã≈°w°u* Ju¡ N°æ≤ tayÔ°u* Ju¡ Ì„Õfi Ju¡ <ÔÎ yÌÕfi «¡≈≤ <J¡∫u
F…Î Su $ ≈bÕw, N°J¡°„, ≈¨ØbÙ N°æ≤ ΩCÔ°uJ¡ Ÿ<Fw Ÿ°≤° ıyw FÙ Ÿtu* ”<@≤ J¡° ŸtCB ffi y∫° Su,
bF ∫C] Ì…b°Õ≤ bæ≤ Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ ıyw J¡°u FÙ k¥¡Ô° F…N° ÎJ¡t°` ≈Ô°„ J¡° bfi ffi° ≤F° S° Îba ≈bÕw°u* Ju¡
ŸÂ„ NŸa¶∫ „b°u* Ÿu ˚≤° tF°Ÿ°y≤ S° $$46-51$$
Ÿf b¨s°u* J¡∑ „°©°N°u* Ju¡ Ny®˚°y tu* fnu-fnu ªaªÔ „b H¥Ô ≤Fu Su $
f°d≤°<„ Ju¡ bfi R¡≈ Ÿu <fiR¡≈d J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ <b„uTd Ìuwu Fæ* $
Ÿtu* Ÿ¥∫Õ J¡∑ <J¡≤d°u* Ju¡ ≈®<w<f‡fR¡≈Ù ≈vÔb°u* Ÿu ÌæÌÙ›∫t°fi, N≈fiu buy Ju¡ b°∫C Ÿu ªaªÔ, J¡aJ¡
N°<Ì ≈<s∫°u* Ju¡ ≈a©R¡≈Ù k¥¡Ô°u* Ÿu ∫C•w, Ô°uF°y®˚°yR¡≈Ù ªtJ¡∑Ôu k¡Ôb°Ôu, w°Ô°u* Ÿu ˚Ù N<@J¡
«≥¡ªu f°dŸt¥FR¡≈Ù bfi°u* Ÿu Ÿ°≤° N°J¡°„t^±>Ô Δ∫°›w S°, ≈bÕw Ju¡ ŸÂ„ <b„°Ô, NŸa¶∫, fi°ª
≤FÙ J¡f∏@°u* J¡∑ ŸæJ¡n°u* f°F…N°u* Ÿu tu|, <bt°fi, Ìubw° N°æ≤ w°≤u <y≤°∫u y∫u Su N°æ≤ f°d, „<•w, yÌ°,
˚°Ôu, ≈<\>„ Ÿu ≈bÕw N°h~>∏fi F°u y∫u $$52-54$$ Ÿtu* Ÿ°w°u* Ô°uJ¡°u* Ÿu <y≤u F…Î ÌÙb°≤ Ju¡ ¸C>J¡n°u* Ÿ°
Ÿ°≤° N°J¡°„ Δ∫°›w S°, J¡v≈J¡°Ô Ju¡ ˚ÙTdtu|°u* Ju¡ yıÕfi-wıÕfi wCv∫ <fi≤∏w≤ Ì…∏Ì…<˚ fı ≤FÙ
SÙ, oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ ŸæJ¡n°u* „ÆÌ°u* Ÿu ≈°w°Ô tu* ≤Ffiub°Ôu F°SÙ ≈®<wyıÕfi J¡≤ ≤Fu Su, <bfi°∫J¡°u* Ju¡ π°≤°
F°S°u* Ÿu <b„°Ô Ì°fibR¡≈Ù ≈bÕw ©Ù*ªu ı° ≤Fu Su, <Ì„°N°u* J¡° <b˚°y J¡≤fiub°Ôu Ÿ¥∫Õ N°<Ì Ju¡ ÎJ¡
<Ì„° tu* <tÔfiu ≈≤ <Ÿ], Ÿ°º∫ N°æ≤ t”Ìgyd NŸC≤°u* Ju¡ ˚∫ Ÿu Ÿ∏`_w NwÎb <fiÿªÔ Su wS°
y∏@bÕ, <J¡∏fi≤, Ìubw° N°æ≤ ª°≤d ˚°y ≤Fu Su $$55-57$$
Nf N°æÃ≈°<wJ¡ N°≥@Ù J¡° bdÕfi J¡≤wu Fæ* $
bı®°u* Ju¡ <y≤fiu Ÿu <ıfiJu¡ Nay ©¿^±>w F°u y∫u Su N°æ≤ <ı∏F°u*fiu ≈ÃS≤°u* Ju¡ ¸C>J¡n°u* J¡°u ª¥≤-ª¥≤ J¡≤
<Ì∫° S°, ≈®Ô∫ Ju¡ Ÿt∫ J¡°u Ÿ¥<ªw J¡≤fiub°Ôu wS° J¡v≈b¨s tu* ≤Ffiub°Ôu ˚®t≤, J¡°u<J¡Ô N°<Ì J¡∑
ºb<fi∫°u* J¡°u <bÔÙfi J¡≤ Ìufiub°Ôu ≈®ª^±> b°∫C (N°≥@Ù) <Ì„°N°u* tu* fFu $$58$$

~>ÆfÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ŸyÕ - 27]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

757

ŸW°oÕŸb°≥ ŸyÕ
Ì°t, Δ∫°Ô N°æ≤ J¡¸> Ÿu ≈≤°<ıw F°uJ¡≤ „≤d tu* N°∫u F…Î
Ìubw°N°u* Ÿu f®Ê°ıÙ J¡° <ª≤J¡°Ô wJ¡ b°Ÿfi° b¨<]R¡≈ ÌæÃ∫b@°u≈°∫ J¡Sfi $

Ÿ |°u≤ Ÿay®°t Ju¡ |¸>°¸>°u≈ Ju¡ ªÔfiu ≈≤ Ìubw°N°u* wS° ÌæÃ∫°u* Ju¡ „≤Ù≤°u* ≈≤ F…Î b®d°u* Ÿu ıæŸu
N°J¡°„ Ÿu tu|°u* Ju¡ tº∫ tu* yay° Ju¡ ≈®b°F fFwu Fæ* bæŸu FÙ ©¥fi°u* Ju¡ fi°Ôu fFfiu ≈≤, Ì°t fi°tJ¡ ÌæÃ∫ Ju¡
Ìubw°N°u* J¡°u bu¿‹¸>wJ¡≤ <Ÿ*Ffi°ÌR¡≈Ù tF°ºb<fi J¡≤fiu ≈≤, Δ∫°Ô Ju¡ N≈fiu F°S°u* π°≤° N°J¡TÕd Ÿu Ÿf
Ìubw°N°u* Ju¡ <fib°Ÿ°u* J¡°u ª¥≤ª¥≤ J¡≤ Ìufiu ≈≤, J¡¸> Ju¡ ˚ÙTd Ÿay®°t tu* Ìubw°N°u* J¡°u <~>∏fi-<˚∏fi J¡≤fiu
≈≤, Îu≤°bw Ju¡ t¥J¡ F°uJ¡≤ ˚°yfiu ≈≤ ıæŸu tº∫°Ö tu* Ÿ¥∫Õ J¡∑ ≈®©≤w° f» ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ Ì°fib°u* J¡∑
Ÿufi° Ju¡ b¨<] J¡°u ≈®°›w F°ufiu ≈≤, J¡¸>u F…Î Nay°u J¡∑ Δ∫S° Ÿu ≈Ù<nw, ”<@≤ fF° ≤FÙ Ìubw°N°u* J¡∑ Ÿufi°Î≥,
<ıŸJ¡° f°≥@ ¸¥>¸> y∫° F°u ÎuŸÙ ıÔ≤°<„ Ju¡ Ÿt°fi ˚°yÙ $ Ì°t, Δ∫°Ô N°æ≤ J¡¸> fiu <ª≤J¡°Ô wJ¡ <~>≈Ù
F…oÕ ÌubŸufi°N°u* J¡° yıÕfi-wıÕfi Ju¡ Ÿ°S ÎuŸu ≈Ù~>° <J¡∫°, ıæŸu N<Àfi ÔJ¡<n∫°u* J¡° ≈Ù~>° J¡≤wÙ
Fæ $$1-6$$ ıæŸu <Ÿ*F <fi<fn Ôw°<Ì ı°Ô°u* Ÿu ˚≤u F…Î bfi tu* Ì°ænJ¡≤ y∫u F…Î F¿≤d°u* J¡°u fiFÙ* ≈°wu Fæ*,
bæŸu FÙ NŸC≤ fnu ≈®∫ÃfiŸu ©°uıfiu ≈≤ ˚Ù Ìubw°N°u* J¡°u fi ≈° ŸJu¡ $$7$$ Ìubw°N°u* Ju¡ fi <tÔfiu ≈≤ Ÿ
Ÿt∫ ≈®Ÿ∏fi ⁄Ì∫ F…Î Ì°t, Δ∫°Ô N°æ≤ J¡¸ >≈°w°Ô Ju¡ tº∫ tu* ¿_Sw N≈fiu ≈®˚C „‡f≤°ŸC≤ Ju¡ ≈°Ÿ
y∫u $$8$$ wÌ…≈≤°∏w ÌæÃ∫°u* Ÿu ıÙwu y∫u NwÎb Ì°Ÿ F…Î bu Ìubw° sd˚≤ N°≤°t J¡≤ N<tw wuı_bÙ
f®Ê°ıÙ Ju¡ ≈°Ÿ <bı∫ Ju¡ ≈°∫ ≈¥~>fiu Ju¡ <ÔÎ y∫u $$9$$ Ìubw°N°u* Ju¡, <ıfiJ¡∑ tC©„°u˚° ”<@≤ Ÿu
Ô°Ô F…oÕ SÙ, Ÿ∏tC© ıæŸu Ÿ∏º∫° Ju¡ Ÿt∫ Ô°Ô f°ÌÔ°u* Ÿu Ô°Ô ıÔb°Ôu Ÿ°y≤°u* Ju¡ Ÿ∏tC© ª∏Bt°
≈®°Ì…˚Õ¥w F°uw° Fæ bæŸu FÙ f®Ê°ıÙ N°<b˚¥Õw F…Î $$10$$ fi Ìubw°N°u* fiu f®Ê°ıÙ J¡°u ≈®d°t J¡≤Ju¡ Ì°t,
Δ∫°Ô N°æ≤ J¡¸> J¡∑ Ÿ¨<‹¸>R¡≈ „‡f≤°ŸC≤ J¡° NfiSÕJ¡°≤Ù J¡°∫Õ ˚ÔÙ˚°≥<w fiŸu J¡F° $$11$$ <bª°≤
J¡≤fiu tu* JC¡„Ô f®Ê°ıÙ fiu bF Ÿf b¨W°∏w ŸCfiJ¡≤ N°æ≤ <bª°≤ J¡≤ Ìub Ÿufi° Ÿu ∫F N°ÿb°ŸfiJ¡°≤Ù
bªfi J¡F° $$12$$
ZÙf®Ê°ıÙ fiu J¡F° # Fu Ìub Zu‹™>°u*, ÎJ¡ Ô°© bT°u˘ Ju¡ f°Ì Ÿay®°t Ju¡ N<@≈<w ZÙF¿≤ Ju¡ F°S Ÿu
„‡f≤ J¡° t≤fi° fÌ° (<fi<ÿªw) Fæ $ N°≈ Ô°uy Ÿ J¡°Ô J¡∑ ≈®wÙs° J¡∑<ı∫u $ N°≈ Ô°uy oŸ Ÿt∫ w°u
ofi Ì°t, Δ∫°Ô N°æ≤ J¡¸> fi°tJ¡ Ì°fib°u* J¡°u t°∫° ∫C] Ÿu Ôn°wu F…Î ˚°<y∫u $$13,14$$ ∫C]°U∫°Ÿ Ju¡
J¡°≤d ofiJu¡ ⁄Ì∫ tu* NFaJ¡°≤ J¡° ªtÃJ¡°≤ ÎuŸu ≈®°›w F°uy°, ıæŸu Ì≈Õd°u* Ju¡ N∏Ì≤ ≈®<w<f‡f ≈®°›w F°uw°
Fæ $ Fu Ìubw°N°u*, ıæŸu ı°Ô tu* k≥¡Ÿu F…Î ≈sÙ Ÿ≤Ôw° Ÿu ≈J¡nu ı° ŸJ¡wu Fæ* bæŸu FÙ b°Ÿfi° ∫C•w F…Î ∫u
Ì°t, Δ∫°Ô N°æ≤ J¡¸> fi°tJ¡ NŸC≤ N°≈ Ô°uy°u* Ju¡ ŸCıu∫ F°u ı°∫u*yu $$15,16$$ ŸC©-Ì…#© Ÿu ≤<Fw ∫u
N°ı w°u „‡f≤ Ju¡ ŸaJ¡v≈°fiCŸ°≤ b°Ÿfi°≤<Fw Fæ*, oŸ<ÔÎ Fu Ìubw°N°u*, @æ∫Õ≈¥bÕJ¡ „`CN°u* Ju¡ «¡≈≤
≈®F°≤ J¡≤ ≤Fu ∫u Ì…ıÕ∫ F°u y∫u Fæ* $$17$$ ı°u Ô°uy b°Ÿfi°wawC Ÿu f≥@u Fæ* N°æ≤ N°„°R¡≈Ù ≈°„ Ju¡ b„Ù˚¥w
Fæ*, bu ≤≠ı… tu* f≥@u F…Î ≈<s∫°u* J¡∑ w≤F Ô°uJ¡ tu* N°æ≤°u* J¡∑ ≈≤°@Ùfiw° J¡°u ≈®°›w F°uwu Fæ* $$18$$ <ıfi @Ù≤
≈C”T°u* J¡∑ b°Ÿfi°Î≥ fi‹¸> F°u yoÕ Fæ* N°æ≤ <ıfiJ¡∑ fC<] Ÿ˚Ù ıyF N°Ÿ•w fiFÙ* Fæ, bu fi w°u J¡FÙ* FTÕ J¡°u
≈®°›w F°uwu Fæ* N°æ≤ fi J¡FÙ* ≈≤ „°uJ¡ J¡°u ≈®°›w F°uwu Fæ*, fi tF°fC<]∫°u* ≈≤ <bı∫ ≈°fi° J¡<™>fi Fæ $$19$$

758

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

<ıŸ ≈C”T Ju¡ ˚Ùw≤ b°Ÿfi°R¡≈Ù ≤≠ıC J¡∑ y°≥™> f≥@Ù Fæ, bF tF°fi •∫°u* fi F°u, fF…I FÙ •∫°u* fi F°u, Ÿu
f°ÔJ¡ ˚Ù ıÙw Ôuwu Fæ* $$20$$ ∫F ÌuF°<Ì FÙ tæ* Fq≥, ∫F ı∫-≈≤°ı∫, ≈¥ı°, ıÙbfi N°<Ì tu≤° Fæ oŸ
≈®J¡°≤ J¡∑ J¡v≈fi°N°u* Ÿu ∫C•w ≈C”T ıæŸu Ÿ°y≤ ıÔ°u* J¡° N°Z∫ F°uw° Fæ, bæŸu FÙ N°≈<W∫°u* J¡° N°Z∫
ffiw° Fæ $$21$$
Ÿf Ì…b°ÕŸfi°N°u* tu* Ÿu N°Ãt° J¡∑ ÌuF°<Ìw°Ì°Ã‡∫ Ÿu ≈¿≤¿h~>∏fiw°R¡≈ ˚®°∏w b°Ÿfi° FÙ tF°t¥©Õw°,
J¡¨≈dw° N°æ≤ ı∏t-t≤d N°<Ì J¡∑ fÙı F°ufiu Ÿu ŸfŸu tF° NfiSÕ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
<ıŸfiu ∫F N°Ãt° Ju¡bÔ ÌuFt°` ≈¿≤¿h~>∏fi Fæ, ∫F ˚°bfi° J¡∑, bF ŸbÕI •∫°u* fi F°u, ŸbÕ` FÙ
≈≤t ÌÙfiw° J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $$22$$ <ıŸfiu Nfi∏w, N≈®tu∫ Ÿ N°Ãt° J¡∑ ŸÙt° J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑,
Ÿfiu N≈fiu N°Ãt° Ÿu FÙ N≈fiu N°Ãt° J¡°u <bb„ J¡≤ <Ì∫° ∫°fiÙ ŸaŸ°≤R¡≈Ù NfiSÕ Ÿu <bàÔ J¡≤
<Ì∫° $$23$$ ∫<Ì wÙfi°u* ıyw°u* tu* N°Ãt° Ÿu N<w¿≤•w J¡°uoÕ b_wC F°u, w°u Ÿtu* y®°flR¡≈ Ÿu y®Fd J¡≤fiu
Ju¡ <ÔÎ b°Ÿfi° F°uyÙ, ≈≤ b柰 w°u JC¡~> Fæ FÙ fiFÙ*, ∫F ˚°b Fæ $$24$$ I°fiÙ Ô°uy N°Ÿ<•w J¡°u Nfi∏w
Ì…#©°u* J¡∑ ©°fi J¡Fwu Fæ* wS° ŸbÕw# Ju¡bÔ Nfi°Ÿ<•w J¡°u Ÿ‡≈¥dÕ ŸC©°u J¡∑ ©°fi J¡Fwu Fæ* $$25$$ ıf
wJ¡ Ì°t, Δ∫°Ô N°æ≤ J¡¸> oŸ ŸaŸ°≤ tu* N°Ÿ<•w ≤<Fw Fæ*, wf wJ¡ ıæŸu th~>≤°u* Ju¡ <ÔÎ N<Àfi Nıu∫
F°uwÙ Fæ bæŸu FÙ bu N°≈Ju¡ Nıu∫ F°u*yu $$26$$ ÌuF°<Ì Ju¡ <bfi°„ π°≤° N≈fiu fi°„ J¡∑ Ÿa˚°bfi° Ÿu ÌÙfiw°
J¡°u ≈®°›w F…oÕ, ˚Ùw≤ ¿_Sw ÌuF°<Ì tu* NFa˚°b y®Fd J¡≤fiub°ÔÙ b°Ÿfi° Ÿu ı∏wC ıÙw° ı° ŸJ¡w° Fæ,
N∏∫S° w°u th~>≤ ˚Ù Nt≤ N°æ≤ NªÔ Fæ $$27$$ ıF°≥ ≈≤ b°Ÿfi° ≤FwÙ Fæ bFÙ* ≈≤ bF ≈Ùfiw° (_S¥Ôw°)
J¡°u ≈®°›w F°uwÙ Fæ, •∫°u*<J¡ @tÙÕ Ju¡ ≤Ffiu ≈≤ ≈ÙfiÃb fi°tJ¡ yCd F°uw° Fæ N°æ≤ ≈ª∫ Ju¡ <ffi° ≈Ùfiw° J¡∑
<Ÿ<] fiFÙ* F°uwÙ N°æ≤ ≈ª∫ ˚Ù ÌqŸ≤u Nb∫b J¡∑ <Ÿ<] F°ufiu ≈≤ F°uw° Fæ $ <πwÙ∫w° ˚Ù Ÿwg FÙ ≈Ì°SÕ
J¡∑ F°uwÙ Fæ, NŸwg J¡∑ fiFÙ* $$28$$ Fu o∏B, <ıŸ ≈°∫ Ÿu Ì°t, Δ∫°Ô N°æ≤ J¡¸> N≈fiu Naw#J¡≤d J¡°u
∫F ÌuF N°<Ì FÙ ≈®<Ÿ] tæ* Fq≥ N°æ≤ ∫F ı∫-≈≤°ı∫, ≈¥ı°, ıÙbfi N°<Ì tu≤° Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ b°Ÿfi°∫C•w
ŸtHu*, Ÿ ≈°∫ J¡°u N°≈ J¡∑<ı∫u $$29$$
tfiC‹∫ J¡∑ ı°u-ı°u <b≈<W∫°≥ Fæ* N°æ≤ ı°u ˚°b N°æ≤ N˚°b Ì„°Î≥ Fæ*, bu Ÿf w¨‹d°R¡≈Ù J¡≤aı Ôw°
Ju¡ J¡nbu¡N°æ≤ J¡°utÔ f°æ≤ Fæ* $$30$$ b°Ÿfi°R¡≈Ù ≤_ŸÙ Ÿu f≥@° F…N° ı°u ≈C”T N°b°ytfi J¡≤w° Fæ, Ÿ
≈C”T J¡∑ b¨<] J¡°u ≈®°›w F…oÕ bF b°Ÿfi° N<wÌ…#©Ì°∫Ù F°uwÙ Fæ N°æ≤ fi°„ J¡°u ≈®°›w F…oÕ bF ŸC© Ju¡ <ÔÎ
F°uwÙ Fæ $$31$$ ıæŸu <Ÿ*F õ¨a©Ô° Ÿu f°≥@° ı°w° Fæ bæŸu FÙ NÃ∫∏w @Ù≤, NÃ∫∏w fF…I, JC¡ÔÙfi N°æ≤
tF°fi ≈C”T ˚Ù w¨‹d° Ÿu f°≥@° ı°w° Fæ $$32$$ ∫F w¨‹d° •∫° Fæ ∫F „≤Ù≤R¡≈Ù b¨s ≈≤ fæ™>u F…Î
⁄Ì∫R¡≈Ù N≈fiu <fib°Ÿ tu* ı°fiub°Ôu <ªWR¡≈Ù ≈sÙ J¡° ı°Ô fCfi° F…N° Fæ $$33$$ b°Ÿfi° Ÿu ÌÙfi Ô°uy°u*
J¡°u ∫t≤°ı oŸ ≈®J¡°≤ ©Ù*ªw° Fæ ıæŸu f°ÔJ¡ ≤≠ıC Ÿu <bb„ N°æ≤ ©¥f ÿb°Ÿ ~>°un ≤Fu ≈sÙ J¡°u ©Ù*ªw°
Fæ $$34$$ N°∫C@°ua Ju¡ Ÿt¥F J¡∑ J¡°uoÕ N°bÿ∫J¡w° fiFÙ* Fæ Îba ∫C] tu* |¥tfiu J¡∑ ˚Ù J¡°uoÕ ıR¡≤w fiFÙ* Fæ,
N°≈ Ju¡bÔ Ì°t, Δ∫°Ô N°æ≤ J¡¸> J¡∑ b°Ÿfi° Ju¡ („‡f≤ Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ <fi≤<˚t°fi b°Ÿfi°
Ju¡) <b≈≤Ùww° ∫°fiÙ N<˚t°fi J¡∑ b¨<] ∫C<•w≈¥bÕJ¡ ≈®∫Ãfi Ÿu J¡∑<ı∫u $$35$$ Fu Ìub≤°ı, „`C Ju¡ ⁄Ì∫
tu* NsC<˚w @æ∫Õ Ju¡ ≤Ffiu ≈≤ fi „˜ ıÙw ŸJ¡wu Fæ*, fi N˜ ıÙw ŸJ¡wu Fæ* N°æ≤ fi „CJ®¡°ª°∫Õ N°<Ì π°≤°
≈®dÙwfiÙ<w „°˜ FÙ ıÙw ŸJ¡wu Fæ* $$36$$ bu tW Ì°t, Δ∫°Ô N°æ≤ J¡¸ >∫C]°U∫°Ÿ Ÿu FÙ NFaJ¡°≤t∫Ù

ŸyÕ - 28]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

759

b°Ÿfi° J¡° y®Fd J¡≤u*yu $$37$$
w[bI°u* J¡∑ N≈us° fitu* J¡°æfi ŸÙ J¡tÙ Fæ ? <ıŸŸu bu b°Ÿfi° y®Fd J¡≤u*yu ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
„‡f≤°ŸC≤ Ÿu <fi<tÕw bu NÃ∫∏w NI ≈C”T Su, Nw# ıf bu b°Ÿfi° J¡° y®Fd J¡≤u*yu, wf N°≈ Ô°uy°u*
Ju¡ ŸCıu∫ F°u ı°∫u*yu $$38$$ oŸ<ÔÎ Fu Ìubw°N°u*, N°≈ Ô°uy ŸbÕ≈®St ∫C<•w ∫C] Ÿu ∏Fu* Δ∫bF°≤ J¡°∫°u*˘
tu* ı°y”J¡ J¡∑<ı∫u, Δ∫bF°≤ J¡°∫°u˘ tu* NU∫_w F°ufiu Ju¡ J¡°≤d bu b°Ÿfi° ∫C•w F°u ı°∫u*yu $ b°Ÿfi°N°u*
Ju¡ f]t¥Ô F°ufiu ≈≤ bu N°≈ Ô°uy°u* Ju¡ b„Ù˚¥w F°u ı°∫u*yu, J¡°uoÕ ˚Ù ≈C”T ∫<Ì w¨‹d° Ÿu f] Naw#J¡≤db°Ôu
fi F°u, w°u bu ŸFı tu* ŸCıu∫ fiFÙ* F°uwu $$39,40$$ ıæŸu ıÔ°„∫ Ju¡ N∏Ì≤ NÃ∫∏w ªaªÔ w≤F-w≤F
J¡∑ ÔF¿≤∫°u* J¡∑ N<@J¡w° ıÔR¡≈ Ÿu ¿_Sw Fæ, bæŸu FÙ N≈fiÙ b°Ÿfi° Ju¡ tº∫ tu* ¿_Sw ∫F Ÿt N°æ≤
<bTt Ÿt_w ıyw ≈®b°F Ÿu <fiÃ∫w° J¡°u ≈®°›w F…N° ¿_Sw Fæ, oŸ<ÔÎ ÎJ¡t°` _bb°Ÿfi° J¡∑ FÙ
<ª<J¡ÃŸ° J¡≤fiÙ ª°<FÎ $$41$$

ŸW°oÕŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

Nl>°oÕŸb°≥ ŸyÕ
<bZ°t J¡°u ≈®°›w F…Î Ìubw° N°æ≤ Ì°fib°u* J¡°,
b°Ÿfi°uÌ∫ F°ufiu wJ¡ <ª≤J¡°ÔÙfi ∫C] J¡° ≈Cfi# <b_w°≤ Ÿu bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu ŸtCB J¡∑ w≤ay wÙ≤ ˚¥<t Ju¡ w¸ >≈≤ „ÆÌ J¡≤Ju¡
N∏w<FÕw F°u ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ ˚yb°fi f®Ê° Ìubw°N°u* J¡°u ∫F ≈Ìu„ ÌuJ¡≤ bFÙ* ≈≤ N∏w<FÕw F°u
y∫u $$1$$ ıæŸu b°∫C J¡tÔ°u* J¡∑ ŸCy∏@ ÔuJ¡≤ N≈fiÙ-N≈fiÙ N<˚tw bfi≈a<•w∫°u* J¡°u ı°wu Fæ*, bæŸu FÙ
Ìubw° Ô°uy ˚Ù fiJu¡ bªfi ŸCfiJ¡≤ N≈fiÙ N<˚tw <Ì„° J¡°u y∫u $$2$$ ıæŸu ˚®t≤ ŸC∏Ì≤ J¡tÔ°u* ≈≤
<bZ°t J¡≤wu Fæ*, bæŸu FÙ Ìubw°N°u* fiu ¿_S≤ J¡°¿∏wb°Ôu N≈fiu ŸC∏Ì≤ t¿∏Ì≤°u* tu* JC¡~ ><Ìfi <bZ°t
<Ô∫° $$3$$ N≈fi° NU∫CÌ∫ J¡≤fiub°Ôu <J¡ŸÙ „C˚ NbŸ≤ J¡°u ≈°J¡≤ Ìubw°N°u* fiu ≈®Ô∫J¡°Ô Ju¡ tu| J¡∑
ºb<fi Ju¡ ŸÂ„ ºb<fib°Ô° Ì…∏Ì…<˚|°uT <J¡∫° $$4$$ Ì…∏Ì…<˚|°uT ŸCfiJ¡≤ ÌæÃ∫°u* Ju¡ «¡≈≤ N°fiu ≈≤ N∏w¿≤s
tu* ≈°w°Ôb°ŸÙ fi ÌæÃ∫°u* Ju¡ Ÿ°S Ìubw°N°u* J¡° ÌÙ|Õ Ÿt∫ <fw°fiub°Ô° |°u≤ ∫C] <k¡≤ „C” F…N° $$5$$
ŸyÕ J¡Ù Ÿt°<›w wJ¡ ∫C] J¡° FÙ bdÕfi J¡≤wu Fæ* $
Ì°ufi°u* N°u≤ Ÿu wÔb°≤, f°d, „<•w N°æ≤ tCÌgy≤°u* Ju¡ Ÿt¥F, t¥ŸÔ, yÌ°, JC¡vF°nu, ˚ÙTd ªJ®¡,
„a©°J¡°≤ „˜, bı®, ≈F°n, <„Ô°Î≥, N<Àfi, b¨s wS° Ÿ°≥≈, y”n N°<Ì Ju¡ ŸÂ„ tC©b°Ôu NfiuJ¡
N°∫C@ N°J¡°„ tu* ªÔfiu Ôyu $$6$$ t°∫° Ÿu ≤ªu y∫u N°∫C@ FÙ <ıŸtu* fn° ˚°≤Ù <fi<fn ıÔ ≈®b°F S°,
„Ù|® fFfiub°ÔÙ, ≈ÃS≤, ≈bÕw Ô°©°u* Ÿ°@°≤d b¨s N°æ≤ ≈®@°fi b¨s°u* Ÿu sCÆ@ F…Î ıÔ ≈®b°F Ÿu |fi
„ÆÌ J¡≤fiub°ÔÙ fiÌÙ wC≤∏w ª°≤°u* <Ì„°N°u* tu* fFfiu ÔyÙ $$7$$
≈¥b°Õu•w fiÌÙ J¡° FÙ <k¡≤ bdÕfi J¡≤wu Fæ* $
<ıŸJu¡ tº∫≈®b°F tu* vtCJ¡ (N@ıÔÙ ÔJ¡<n∫°≥), <`„¥Ô, ≈bÕw, ˚°Ôu, wÔb°≤, f<~>Õ∫°≥, f°d,
wÙ≤ N°æ≤ tCÌgy≤°u* J¡Ù ≤°<„∫°≥ fF ≤FÙ SÙ, ÎuŸÙ bF fiÌÙ <ıŸfiu ıÔ J¡∑ fi°o˘ Ìub t¿∏Ì≤°u* J¡°u fi‹¸> J¡≤
<Ì∫° S°, ÎuŸu bı® N°<Ì N°∫C@°u* J¡∑ b¨<‹¸> Ÿu F…Î w¸>˚ay Ÿu yay° Ju¡ ŸÂ„ SÙ ∫°fiÙ tu” N°<Ì ≈bÕw°u* ≈≤

760

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

fFfiu b°ÔÙ yay° Ju¡ wCv∫ SÙ $$8$$
Nf ŸC≤ N°æ≤ NŸC≤°u* J¡°u ≈≤_≈≤ t°uF tu* ±>°Ôfiu Ju¡ <ÔÎ <b<ª` t°∫° <fit°Õd, ≈®wÙJ¡°≤°u* Ÿu ŸJ¡∑
„°¿∏w, <k¡≤ ŸJu¡ wCv∫ N∏∫ t°∫°N°u* Ju¡ <fit°Õd N°æ≤ fiJu¡ ≈„t J¡°u J¡Fwu Fæ* $
≈¨<SbÙt∫Ù, ıÔt∫Ù, wuı°ut∫Ù, b°∫Ct∫Ù, N°J¡°„t∫Ù ŸÙ (<ıŸtu* ıæŸu ≈¨ØbÙ |¥twÙ-ŸÙ SÙ,
<y≤wÙ-ŸÙ SÙ, wS° <ıŸtu* Ô°uy ıÔ tu* ±¥>fwu Ÿu Su, N<Àfi Ÿu ıÔ°∫u-Ÿu ı°wu Su, b°∫C Ÿu nwu-Ÿu
Su, tF°ywÕR¡≈ N°J¡°„ tu* <y≤wu-Ÿu Su) t°∫° N°æ≤ <≈„°ª N°<Ì „≤Ù≤t∫Ù-ŸÙ t°∫° (ıæŸu <≈„°ª°u*
Ju¡ „≤Ù≤ <y≤wu Fæ*, Ì°ænwu Fæ*, ∫C] J¡≤wu Fæ*, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ Ì°”d „≤Ù≤t∫Ù t°∫°), <ıŸtu* ÌqŸ≤u Ju¡
≈®F°≤°u* J¡° y®Fd J¡≤fi° N°æ≤ _b∫a ≈®F°≤ J¡≤fi° f°≤ f°≤ F°uw° S°, ÎuŸÙ ÌqŸ≤Ù t°∫° wS° „`CN°u* Ÿu
Ì…ÌÕtfiÙ∫ i>u≤ J¡∑ w≤F fFCÃb J¡°u ≈®°›w F…Î ≈®Ã∫uJ ¡∫°u]° Ju¡ „≤Ù≤ Ÿu ∫C•w, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ˚Ù t°∫°, ∫u
Ÿf t°∫°Î≥ ≈®∫C•w F°u, ŸC≤, NŸC≤ N°æ≤ <Ÿ]°u* π°≤° ≈®wÙJ¡°≤°u* Ÿu <bfi‹¸> F°uJ¡≤ „°∏w F°uwÙ SÙ, <k¡≤
bæŸÙ FÙ t°∫° <Ìw F°uwÙ SÙ, bF •∫° ≈FÔu Ã≈∏fi F…oÕ t°∫° FÙ Fæ NSb° bF fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC N∏∫ FÙ
Fæ, ∫°u* ∫S°SÕR¡≈ Ÿu Ÿu ı°fifi° J¡<™>fi S° $$9$$
Ÿ ∫C] tu* <Ì„°N°u* Ju¡ tC© „æԟ„ F<S∫°≤°u* Ÿu wFŸ-fiFŸ <J¡∫u y∫u ≈bÕw°u* Ÿu ≈¥dÕ,
≤•wR¡≈Ù ıÔ Ju¡ ≈®b°F Ÿu ˚≤u F…Î tF°Ÿ°y≤°u* Ÿu ∫C•w Îba Ìub N°æ≤ NŸC≤°u* tu* Zu‹™> Ô°uy°u* Ju¡ „bR¡≈Ù
≈bÕw°u* ≈≤ ynu F…Î ˚°Ôu R¡≈Ù w°n-bfib°Ôu F…Î $$10$$ Ô°uFt∫ N°∫C@R¡≈Ù <ŸF°u* J¡∑ Ÿ¨<‹¸> <y≤Ù
<ıŸtu* ªÔ°∫u F…Î ˚°Ôu, f°d, „<•w, yÌ°, wÔb°≤ N°æ≤ ªJ®¡°u* π°≤° ŸC≤ N°æ≤ Ì°fib°u* Ÿu ~>°unu y∫u
≈bÕw Nfi°∫°Ÿ <fiyÔu y∫u Su, J¡¸>fiu Ju¡ J¡°≤d ªtJ¡ ≤Fu N°≤°u* Ju¡ Ì°≥w FÙ <ıfiJ¡∑ fi©≈a<•w∫°≥ SÙ,
ÌqŸ≤u Ju¡ ıÙb Ju¡ F≤d J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d ı°u ıÙb∫C•w SÙ $$11$$ ≠b°Ô°Î≥ yÔ ≤FÙ fiu`°u* J¡∑ <bT°<Àfi∫°u*
Ju¡ Ÿ∏w°≈ Ÿt¥F Ÿu Ã≈∏fi <Ì„°N°u* Ju¡ Ì°F Ÿu ∫Cy°∏w tu* ÎJ¡ Ÿ°S <Ìw F…Î f°≤F Ÿ¥∫°u˘ J¡∑
Ÿt°fiw° <ıŸfiu Ì„°Õ∫Ù SÙ, ÎuŸÙ <bT@≤ Ÿ°≥≈°u* J¡∑ ≈a<•w ª°≤°u* N°u≤ n ≤Fu ŸbÕw# ÌÙ|Õ «≥¡ª°oÕ tu*
fF…w fnu ≈bÕw°u* Ÿu Δ∫°›w ŸtCB Ju¡ wCv∫ ŸC„°u<˚w F…oÕ $$12$$ <b<b@ „˜°˜°u* J¡∑ fiÌÙ Ju¡ ≈®b°F°u*
Ÿu, <ı∏F°u*fiu tu” ≈bÕw J¡°u bu<‹¸>w J¡≤ ≤¶©° S°, ©¥f „ÆÌ J¡≤ ≤Fu, bı® N°<Ì ≤Ãfi°u* Ÿu N°æ≤ ty≤°u*
Ju¡ Ÿt¥F Ÿu J¡<™>fi wS° ˚Ùw≤ sCÆ@ F…Î ŸtCB J¡∑ ÔF≤°u* Ÿu Ÿ°≤°-J¡°-Ÿ°≤° ıyw ≈<≤bwÕfi°u* π°≤°
≈Ù<nw F…N° $$13$$ ŸC≤ N°æ≤ NŸC≤°u* J¡° ∫C] ˚¥<tR¡≈ N°J¡°„ „¥ÔR¡≈Ù N˜°u*, „˜°u*, t°∫°≤<ªw
y”n°u* Ÿu N°æ≤ ©°nJ¡≤ ku*¡J¡∑ y∫Ù ª\>°fi°u* Ÿu ≈¥bÕb<dÕw Â<‹¸> <bTb°Ôu fi°y°u* Ÿu ≤<Fw F°uJ¡≤ sd˚≤
tu* ŸtCB°u* Ÿu ˚≤ ı°w° S°, sd˚≤ tu* N<Àfi J¡∑ ≠b°Ô°N°u* Ÿu ≈¥dÕ F°u ı°w° S°, sd˚≤ tu* Ÿ¥∫°u˘ Ÿu
≈¸ >ı°w° S° N°æ≤ sd ˚≤ tu* N∏@J¡°≤ ≈¸>Ô°u* Ÿu Δ∫°›w F°u ı°w° S° $$14$$ y”n°˜ Ÿu Ã≈∏fi
F…Î y”n°u* Ÿu N°æ≤ fiJ¡∑ yCn yCn ºb<fi∫°u* Ÿu Δ∫°›w N°J¡°„ tau kæ¡Ôu F…Î N°∫C@R¡≈ N<Àfi Ju¡ ≈bÕw°u*
Ju¡ ≈®b°F°u* Ÿu ˚Ù Ÿ°≤°-J¡°-Ÿ°≤° ıyw NŸfl ≈®Ô∫J¡°Ô J¡∑ w≤F <ıŸtu* _byÕ N°æ≤ ˚¥wÔ J¡°
tº∫˚°y ıÔ° F°u, ÎuŸ° F°u y∫° $$15$$ ıæŸu ≈bÕw Ju¡ w¸> Ÿu ≈sÙ «¡≈≤ J¡°u nwu Fæ*, bæŸu FÙ ÌæÃ∫
˚¥<twÔ Ÿu N°J¡°„ J¡∑ N°u≤ «¡≈≤ J¡°u ™>wu Su N°æ≤ ≈®Ô∫J¡°Ô tu* b°∫C Ÿu ªÔ°oÕ yoÕ „æÔ<„Ô°N°u*
Ju¡ Ÿt°fi Ìubw° fnu buy Ÿu «¡≈≤ Ÿu fiÙªu J¡°u <y≤wu Su $$16$$ <ıfiJu¡ „≤Ù≤ tu* ynu F…Î «≥¡ªu-«≥¡ªu
N°∫C@R¡≈Ù b¨s°u* Ÿu ffiÙ F…oÕ bfi≈*<•w∫°u* tau tF°fi N<ÀfiÌ°F F°u ≤F° S°, ÎuŸu NŸC≤°u* fiu N°J¡°„ Ju¡

ŸyÕ - 28]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

761

fÙª ≈®Ô∫J¡°Ô tu* b°∫C Ÿu HJ¡H°u≤u y∫u ≈bÕw J¡∑ „°u˚° ≈®°›w J¡∑ $$17$$
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, tu” ≈bÕw ª°≤°u* N°u≤ N°J¡°„ ŸC≤ N°æ≤ NŸC≤R¡≈Ù Wt ≈bÕw°u* Ju¡ „≤Ù≤°u* Ÿu
<fiJ¡Ôu FCÎ, ª°≤°u* N°u≤ |¥t ≤Fu, ≤•w≈®b°F°u* Ÿu ≈¥dÕ Ÿ∏º∫°R¡≈Ù fi°<∫J¡° Ju¡ fi©sw°u* J¡°u @°≤d
J¡≤w° S° NSb° ≈¥b°uÕ•w ≤•w≈®b°F°u* Ÿu ≈¥dÕ yay° J¡°u @°≤d J¡≤w° S° $$18$$ bu Ìub N°æ≤ NŸC≤
ÎJ¡ FÙ Ÿ°S ÎJ¡ ÌqŸ≤u ≈≤ ≈bÕw°u* J¡∑ b¨<‹¸>, ıÔ J¡∑ b¨<‹¸>, <b<b@ ˚ÙTd N°∫C@°u* J¡∑ b¨<‹¸>, <bTt
bı®°u* J¡∑ b¨<‹¸> N°æ≤ N<Àfib¨<‹¸ >J¡≤wu Su, fiÙ<wt°yÕ J¡°u ı°fifiub°Ôu bu Ìub N°æ≤ NŸC≤, <ı∏F°u*fiu ŸfÔ
Zu‹™> ≈bÕw°u* Ju¡ <„©≤ w°un <Ì∫u Su, ª°≤°u* N°u≤ ÎJ¡ Ÿ°S F°<S∫°u* Ju¡ JC¡‡˚_SÔ°u* ≈≤ <b„uT ßb
tu* J®¡∑n° Ju¡ <ÔÎ <≈ªJ¡°≤Ù N°<Ì Ÿu JC¡aJC¡t, ª∏Ìfi N°<Ì ≤Ÿ J¡∑ b¨<‹¸> Ju¡ Ÿt°fi ≈Õ∫C•w b¨<‹¸>∫°u*
J¡∑ Ÿ¨<‹¸ >J¡≤wu Su $$19,20$$
≈≤_≈≤ ∫C]°uß°F J¡° Ã∫°y fi J¡≤ ≤Fu Ìubw° N°æ≤ NŸC≤ ≈≤_≈≤ „≤Ù≤°u* J¡°u J¡°¸>fiu Ju¡ <ÔÎ Δ∫y®,
N˜°u* Ÿu ∫C•w F°Sb°Ôu F°uJ¡≤ Îu≤°bw N°<Ì <ÌÀyı°u* J¡∑ Ÿ∏w<wR¡≈ F°<S∫°u* J¡∑ Ÿufi°N°u* J¡∑ fnÙfnÙ ≈Ù™>°u* Ju¡ ŸÂ„ <b„°Ô≈Ù™>°u* J¡°u ≈ÙŸfiu J¡∑ w≤F ≈Ùn° J¡≤fiub°Ôu fnu ˚°≤Ù Ÿ°ty®Ù Ju¡ Ÿ°S Ÿb°≤Ù
J¡≤fiu Ÿu „°u˚° J¡°u ≈®°›w F°uJ¡≤ N°J¡°„ tu* |¥twu Su $$21$$ J¡¸>u F…Î <Ÿ≤, F°S, ˚Cı° N°æ≤ ”N°u* Ju¡
Ÿt¥F°u* Ÿu, ı°u N°J¡°„ N°æ≤ <Ì„°N°u* tu* Ã≈°wŸ¥ªJ¡ <¸><ß>>∫°u* Ju¡ wCv∫ |¥t ≤Fu Su, tu|°u* J¡∑ |¸>°N°u* J¡∑
w≤F Ÿ°≤° ıyw J¡° tº∫˚°y, ÎuŸ° F°u y∫° <J¡ Ÿtu* Ÿ¥∫Õ, <Ì„°N°u* Ju¡ w¸> N°æ≤ „æÔ Ÿt¥F ∫u Ÿf Ju¡
Ÿf N°h~>°<Ìw F°u y∫u $$22$$ ˚ÔÙ˚°≥<w ~>°unu y∫u, <Ÿ*Ffi°Ì J¡≤ ≤Fu ∫°u]°N°u* Ju¡ ¸>J¡≤°fiu Ÿu Ÿt≤ tu*
¸¥>¸> ≤Fu wS° ≈≤_≈≤ Ju¡ ¸>J¡≤°fiu Ÿu ¸C>J¡nu ¸C>J¡nu F°uJ¡≤ <y≤ ≤Fu N°∫C@°ua Ÿu N°æ≤ su<≈dÙ N°<Ì ∫∏`°u* π°≤°
ku*¡Ju¡ y∫u ≈ÃS≤, ≈bÕw N°<Ì Ÿu Ÿt¥F°u* Ju¡ <~>∏fi-<˚∏fi F…oÕ ≈¨<SbÙ ª¥≤-ª¥≤ F°u y∫Ù $$23$$ ≈≤_≈≤
N°∫C@ <„Ô°, ≈bÕw, b¨s°u* J¡∑ bT°Õ Ÿu wS° tu” Ju¡ Ÿt°fi <b„°Ô J¡<™>fi „≤Ù≤°u* Ju¡ ≈≤_≈≤ ¸>J¡≤°fiu Ÿu
Ã≈∏fi F…Î fnu ˚°≤Ù ˚ÙTd y® fi°Ì°ua Ÿu <ıŸtu* ª¸>ª¸ „ÆÌ Ÿu N°J¡°„ k¡¥¸> ≤F° S°, ÎuŸ° bF ≤d
≈®Ô∫ Ju¡ Ÿt°fi F…N° $$24$$ <ıŸtu* ≈®ª^±> N°≥@Ù Ÿu fiÙªu ıÔ N°æ≤ N<Àfi sCÆ@ Su wS° «¡≈≤ Ÿ¥∫Õ
sCÆ@ Su ÎuŸu Ì°u J¡≈°Ôb°Ô°, t°∫° Ÿu f»u F…Î ŸC≤ N°æ≤ NŸC≤°u* Ju¡ Ÿt¥F Ÿu ≈¥dÕ, <ıŸJu¡ ≈®°∏w˚°y J¡∑
ÌÙb°≤°u* Ju¡ J¡°ufiu ©¿^±>w F°u y∫u Su, ÎuŸ° f®Ê°^±> NJ¡°Ô tu* F…Î ≈®Ô∫ Ju¡ Ÿt°fi ˚ÙTd F…N° $$25$$
N≈fiu ŸÂ„ <b„°Ô N°æ≤ <fi<fn N°∫C@°u* Ÿu N°Fw NwÎb ©¥f |¥t ≤Fu, |¥tfiu tu* „ÆÌ J¡≤ ≤Fu, <b„°Ô
yCF°N°u* Ju¡ wuı b°∫C R¡≈Ù ≈Ùn° Ÿu J¡≤°F ≤Fu-Ÿu, ÌÙ|Õ F°u ≤Fu ≈®°›w <Ÿ*F Ju¡ „ÆÌ°u* Ÿu ≤°u ≤Fu-Ÿu ¿_Sw
F…Î ≈bÕw°u* Ju¡ <„©≤°u* Ÿu <Ì„°N°u* Ju¡ w¸ >˚≤ y∫u $$26$$ b°∫C Ÿu Δ∫°›w bfi Ju¡ ≈Wu J¡∑ fi°o˘ ˚Ùw≤ FÙ
˚Ùw≤ |¥t ≤Fu t°∫° <fi<tÕw fiÌÙ, ŸtCB, ∫°u]°>, <fi<fn N<ÀfiÌ°F°u* Ÿu, b¨s°u* Ÿu, Ìubw° N°u≤ NŸC≤°u* Ju¡
„b°u* Ÿu, ≈bÕw°u* Ÿu, ª\>°fi°u* Ÿu wS° f°d, wÔb°≤, ª°u©Ù-ª°u©Ù „<•w∫°u*, yÌ°N°u* N°æ≤ „˜°˜°u* Ÿu
<Ì„°N°u* Ju¡ w¸> ˚≤ y∫u $$27$$ tu” ≈bÕw Ju¡ fiÙªu Ju¡ ≈bÕw°u* Ju¡ ŸÂ„ ≈¿≤t°db°Ôu NwÎb tfiC‹∫°<Ì Ju¡
Ÿaª°≤ Ju¡ <fi≤°u@J¡ F°ufiu Ÿu ytfi°ytfi Ju¡ N∫°uÀ∫ ≈¥b°uÕ•w ÌCÌ°Õ∏w F<_w Ÿufi°N°u* Ju¡ „b°u* Ÿu <Ì„°N°u* Ju¡
w¸> ˚≤ y∫u Su N°æ≤ <y≤ ≤Fu ∫°u]°N°u* Ju¡ „≤Ù≤R¡≈Ù ≈bÕw N°æ≤ b°∫C Ÿu i>Fu F…Î Ìubfiy≤°u* Ÿu Ÿf <ÌJg¡w¸>°u*
Ju¡ Ÿ°y≤°u* Ju¡ Ÿt¥F ≈¥dÕ F°u y∫u Su $$28$$ Ÿ Ÿt∫ f®Ê°^±> J¡∑ Ì≤yCF° <fi<fn |Ca|Ct ºb<fi Ÿu
≈¿≤≈¥dÕ N°J¡°„b°ÔÙ, ©¥fi Ÿu @°u∫u F…Î ≈bÕw, ≈¨<SbÙ, ≈°w°Ô N°<Ì Ÿu ∫C•w, ©¥fi J¡° w°Ô°f FÙ

762

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

<ıfiJ¡° N°F°≤ Fæ, ÎuŸu <≈„°ª°<Ì J¡∑ w≤F b¨<Wb°ÔÙ F°uJ¡≤ N°JC¡Ô F°u yoÕ $$29$$ o∏B°<Ì Ìubw°N°u*
Ju¡ <b_w¨w ˚∫ N°<Ì J¡° <bJ¡°≤ J¡≤°fiub°ÔÙ (N<bΩ°≈s tu* <`<b@ ≈¿≤h~>uÌ „¥∏∫ N°Ãtªæw∏∫ tu* k¡æÔu
F…Î ıyÌ®¥≈ <bJ¡°≤ J¡°u J¡≤°fiub°ÔÙ s∫°u∏tC© N°æ≤ Ì∫°u∏tC© Ô°uy°u* Ju¡ <ÔÎ ŸC© N°æ≤ Ì…#© J¡°u
J¡Ffiub°ÔÙ, ≈®<Ÿ] Ÿ¥≤ N°æ≤ NŸC≤°u* Ju¡ (N<bΩ°≈s tu* N„°˜Ù∫ ¿ªWb¨<W R¡≈ NŸC≤°u* Ju¡ N°æ≤ „°˜Ù∫
<ªWb¨<WR¡≈ ŸC≤°ua Ju¡) ≈≤_≈≤ Ÿt°yt Ÿu ŸaJ¡¸>°J¡∑dÕ ≤d<J®¡∫° N<bΩ°<Ì ŸaŸ°≤ Ju¡ ŸÂ„ F…oÕ $$30$$

Nl>°oÕŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

fiwÙŸb°≥ ŸyÕ
Ì°t N°<Ì Ju¡, <ı∏Fu* Ìubw°N°u* Ju¡ ≈®∫Ãfi Ÿu ÌuF°<˚t°fi ≈®°›w F°u y∫° S°,
∫C] tu* <bT°Ì J¡°, wÌfi∏w≤ ≈Ô°∫fi N°æ≤ ≈≤°ı∫ J¡° bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ≤°tª∏BıÙ, oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ Δ∫y®w° fF…Ô ≤d°≤‡˚b°Ôu NÃ∫∏w J®¡°u@∫C•w
≈®°dy®°FÙ NŸC≤°u* fiu fn° ˚°≤Ù Ÿay®°t ŸFŸ° N°≤‡˚ <J¡∫° $ Ÿ ∫C] J¡°u Ìubw°N°u* fiu <J¡ŸÙ Ÿt∫ ÎJ¡
t°` b°À∫C] Ÿu, <J¡ŸÙ Ÿt∫ Ì°fi°<Ì ≈°∫ π°≤° Ÿ¿∏@ Ÿu, <J¡ŸÙ Ÿt∫ ≈Ô°∫fi Ÿu, <J¡ŸÙ Ÿt∫ @æ∫Õ
Ÿu, <~>≈J¡≤ N≈fiu Ô°uy°u* J¡∑ ≤s° J¡≤fiu Ÿu, <J¡ŸÙ Ÿt∫ J¨¡≈d Ju¡ ŸÂ„ „≤d°y<w J¡∑ ∫°ªfi° N°<Ì Ÿu,
<J¡ŸÙ Ÿt∫ N˜∫C] Ÿu N°æ≤ f°≤-f°≤ N≈fiu N∏w@°Õfi°u* Ÿu wÙŸ bTÕ wJ¡ ªÔ°∫°, ÌqŸ≤° ∫C] ≈°≥ª bTÕ
N°™> tFÙfiu ÌŸ <Ìfi ªÔ°∫° N°æ≤ wÙŸ≤° ∫C] f°≤F bTÕ wJ¡ ªÔ°∫° $ wf wJ¡ Ôy°w°≤ Ì°ufi°u* Ÿufi°N°u*
tu* ≈un°u*, N<Àfi∫°u*, N°∫C@°u* N°æ≤ tC¶∫-tC¶∫ bı®°u* N°æ≤ ≈bÕw°u* J¡∑ b¨<‹¸>∫°≥ <y≤Ù $$1-4$$ owfiu Ÿt∫
wJ¡ NFaJ¡°≤ J¡° ̨» NU∫°Ÿ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d b°Ÿfi° Ÿu y®_w<ªW F…Î Ì°t, Δ∫°Ô N°æ≤ J¡¸> fiu "NFtg'
ÎuŸ° N<˚t°fi y®Fd J¡≤ <Ô∫° $$5$$
N<˚t°fi J¡° NU∫°Ÿ NFaJ¡°≤ J¡∑ »w° J¡° FuwC Fæ, oŸu ‹¸>°∏w π°≤° Ì„°Õwu Fæ* $
ıæŸu NÃ∫∏w <fiJ¡¸>w° F°ufiu Ju¡ J¡°≤d Ì≈Õd <f‡f Ÿu ∫C•w F°u ı°w° Fæ bæŸu FÙ J¡v≈fi° J¡° NU∫°Ÿ
F°ufiu Ju¡ J¡°≤d bu NFaJ¡°≤ J¡°u ≈®°›w F…Î $$6$$ ıæŸu Ìq≤ ¿_Sw b_wC Ì≈Õd tu* ≈®<w<f<‡fw fiFÙ* F°uwÙ bæŸu
FÙ NU∫°Ÿ J¡° Ã∫°y J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d ≈Ì°SÕ tu* b°Ÿfi° Ã≈∏fi fiFÙ* F°uwÙ $$7$$ ıf NFaJ¡°≤ FÙ N°Ãt°
Fæ, ÎuŸÙ b°Ÿfi°b°Ôu Ì°t N°<Ì F…Î, wf tu≤° ıÙbfi ≤Fu, tu≤° @fi F°u, oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ N°„∫b°Ôu bu
ÌÙfiw° J¡°u ≈®°›w F…Î $$8$$
wÌfi∏w≤ <b<Fw-<fi<T] ≈®b¨<W J¡∑ b°Ÿfi° Ÿu bu y®_w F…Î $ wÌfi∏w≤ tu≤° „≤Ù≤ fiÙ≤°uy, ̨» N°æ≤
˚°uyŸtSÕ F°u, oÃ∫°<Ì t°uFb°Ÿfi° Ÿu y®_w F…Î $ wÌfi∏w≤ N°„°R¡≈Ù ≈°„°u* Ÿu f≥@u F…Î bu tCÀ@° Ju¡
Ÿt°fi J¨¡≈dw° J¡°u ≈®°›w F…Î $ wÌfi∏w≤ ıæŸu ≤_ŸÙ tu* Ÿ≈ÕÃb J¡∑ J¡v≈fi° F°uwÙ Fæ ÎuŸu FÙ NFaJ¡°≤„¥∏∫
Ì°t, Δ∫°Ô N°æ≤ J¡¸> fiu ttw° J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ $$9-10$$ ≈æ≤ Ÿu ÔuJ¡≤ t_wJ¡ wJ¡ tu≤° Ÿ°≤° „≤Ù≤
Jæ¡Ÿu ¿_Sw F°u, "tu≤°' oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ w¨‹d° Ÿu J¨¡≈d F…Î bu ÌÙfiw° J¡°u ≈®°›w F…Î $$11$$ tu≤° „≤Ù≤ ¿_S≤
F°u, tu≤u ŸC© Ju¡ <ÔÎ @fi F°u, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ f]t¥Ô F…oÕ fC<] Ÿu ∫C•w fi Ô°uy°u* J¡° @æ∫Õ <~>≈
y∫° $$12$$ Ì°t N°<Ì ÌæÃ∫°u* Ju¡ b°Ÿfi°∫C•w F°ufiu Ju¡ J¡°≤d „≤Ù≤ tu* Nv≈ Ÿ°tØ∫Õ F°ufiu Ÿu ≈FÔu ı°u
≈®F°≤ J¡≤fiu tu* wÃ≈≤w° SÙ, bF wC≤∏w <t¸>°oÕ F…oÕ <Ô<≈ Ju¡ Ÿt°fi¡J¡°∫Õ tu* NŸtSÕ F°u yoÕ $$13$$ Ft

ŸyÕ - 29]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

763

oŸ ıyw tu* Jæ¡Ÿu Nt≤ F°u*, oŸ <ª∏w° Ÿu <bb„ F…Î bu ıÔ Ÿu <fiJ¡°Ôu y∫u J¡tÔ°u* J¡∑ w≤F ÌÙfiw° J¡°u
≈®°›w F…Î $$14$$ N≈fiu tu* NFaJ¡°≤b°Ôu Ì°t, Δ∫°Ô N°æ≤ J¡¸> J¡∑ ˜Ù, N∏fi-≈°fi Ÿu <bT∫°u* J¡∑ ˚°bfi°
tu* ¿_Sw NwÎb ŸaŸ°≤ J¡°u ≈®°›w J¡≤°fiub°ÔÙ ˚ÙTd N°Ÿ<•w F…oÕ $$15$$ wÌfi∏w≤ ıæŸu tW F°<S∫°u*
Ÿu ©¥f JC¡<≈w F…Î bfi tu* F¿≤d N≈fiu ıÙb Ju¡ <bT∫ tu* ≈®∫Ãfi„ÙÔ F°uwu Fæ* bæŸu FÙ Ÿ ≤d tu* ˚∫ Ju¡
J¡°≤d bu N≈fiu ıÙbfi tu* ≈®∫Ãfi„ÙÔ F…Î$$16$$ bu Ô°uy Ftu* t°≤u*yu, Ftu* t°≤u*yu, oŸ <ª∏w° Ÿu N°Fw
⁄Ì∫ F°uJ¡≤ JC¡<≈w Îu≤°bwb°Ôu ≤d tu* @Ù≤u-@Ù≤u |¥tfiu Ôyu $$17$$ t≤d Ÿu ˚∫˚Ùw F…Î ÎJ¡t°` „≤Ù≤
J¡°u ª°Ffiub°Ôu fiJu¡ <Ÿ≤ ≈≤ Nv≈ fÔ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d „`CN°u* fiu ≈æ≤ ≤© FÙ <Ì∫° $$18$$ ıæŸu ÔJ¡<n∫°u*
Ju¡ ıÔ ı°fiu ≈≤ N<Àfi ª” J¡°u fiFÙ* ıÔ° ŸJ¡wÙ bæŸu FÙ sÙd fÔ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d bu N≈fiu Ÿ∏tC© N°∫u
F…Î ∫°u]° J¡°u t°≤fiu tu* ŸtSÕ fiFÙ* F…Î $$19$$ ≈®F°≤ J¡≤ ≤Fu Ìubw°N°u* Ju¡ Ÿ°tfiu th~>≤R¡≈w° J¡°u ≈®°›w
F…Î sw-<bsw „≤Ù≤b°Ôu bu N∏∫°∏∫ Ÿ°@°≤d ∫°u]°N°u* J¡∑ fi°o˘ ¿_Sw F…Î $$20$$ fF…w •∫° J¡Fu,
t≤d Ÿu ˚∫˚Ùw ¿ªWb°Ôu bu Ì°t N°<Ì ÌæÃ∫ Ìubw°N°u* Ju¡ N°J®¡td J¡≤fiu ≈≤ Ÿt≤˚¥<t J¡°u ~>°unJ¡≤
˚°y <fiJ¡Ôu $$21$$ _byÕ tu* ¶∫°<w ≈®°›w <J¡∫u F…Î Ì°t-Δ∫°Ô-J¡¸> fi°tJ¡ fi ÌæÃ∫°u* Ju¡ ˚∫˚Ùw F°uJ¡≤
ª°≤°ua N°u≤ ˚°yfiu ≈≤ ˚°yÙ F…oÕ Ÿ°≤Ù ÌæÃ∫ Ÿufi° N°J¡°„ Ÿu o@≤-@≤ ÎuŸu <y≤fiu ÔyÙ, ıæŸu <J¡
≈®Ô∫J¡°Ô Ju¡ ≈®ª^±> b°∫C Ÿu ™>°∫° y∫° w°≤° Ÿt¥F N°J¡°„ tu* o@≤-@≤ ª°≤°u* N°u≤ <y≤w°
Fæ $$22,23$$ ŸCtu” ≈bÕw Ju¡ JC¡aı°u* tu*, ≈bÕw°ua Ju¡ <„©≤°u* J¡∑ ª\>°fi°u* ≈≤, ŸtCB°u* Ju¡ w¸>°u* ≈≤, tu|°u* J¡∑
|¸>°N°u* tu*, Ÿ°y≤ Ju¡ ˚≥b≤R¡≈ yw°u˘ tu*, N∏∫°∏∫yw°u˘ tu*, f°i> Ÿu f»Ù F…oÕ fi<Ì∫°u* tu*, ıayÔ°u* tu*, ıÔwu F…Î
<Ì„° Ju¡ ≈®°∏w ≈®Ìu„°u* tu*, ıÔwu F…Î bfi°u* tu*, Ìubw° N°æ≤ NŸC≤°u* Ju¡ f°d°u* Ÿu ºb_w F…Î Ìu„°u* tu*, y®°t°*u N°æ≤
fiy≤°ua tu*, <ŸaF, Δ∫°|® N°<Ì Ju¡ <fib°Ÿ˚¥w yFfi N¸><b∫°u* tu*, t”˚¥<t∫°u* tu*, Ô°uJ¡°Ô°uJ¡≈bÕw Ju¡ ≈®°∏w
Ìu„°u* tu*, ≈bÕw°u* tu*, w°Ô°f°u* tu*, N°∏@®, B<bn, J¡ÿtÙ≤ N°æ≤ ≈°≤ŸÙJ¡ fiy≤°au tu*, fi°fi° (c) ŸtCB°u* tu*
<ıfiJ¡∑ w≤ayu <y≤wÙ Fæ*, ÎuŸu yay°ıÔ Ju¡ tCF°fi°u* tu*, N∏∫°∏∫ πÙ≈°u*tu*, t~><Ô∫°u* J¡°u ≈J¡nfiu Ju¡ <ÔÎ
kæ¡Ô°Î F…Î ı°Ô°u* tau, ı‡f¥©^±>fi°tJ¡ Ìu„°u* J¡∑ Ôw°N°u* tu*, twÔf ∫F <J¡ Ÿf N°u≤ ≈bÕw Ju¡
N°J¡°≤b°Ôu bu ÌæÃ∫ <y≤u $ fitau <J¡ŸÙ Ju¡ „≤Ù≤ N°æ≤ ≈æ≤ <~>∏fi-<˚∏fi Su w°u <J¡ŸÙ Ju¡ F°S N°æ≤ ˚Cı°Î≥
J¡¸> yoÕ SÙ, <J¡∏FÙ* Ju¡ N°≥wnÙR¡≈Ù w°≥wu* „°©°N°u* tu* ÔyÙ SÙ, N°æ≤ bu Ÿf Ju¡ Ÿf „≤Ù≤ Ÿu ©¥fi J¡∑
@°≤° J¡∑ bT°Õ J¡≤ ≤Fu Su fiJu¡ t_wJ¡ Ju¡ t°Ô°, N°˚≤d N°<Ì N_w-Δ∫_w F°u y∫u Su, fiJu¡ ª≤d
NÃ∫∏w J¡¸>-k¡¸> y∫u Su, N°≥©°u* Ÿu J®¡°u@ ¸>≈J¡ ≤F° S° $$24-30$$ bu Ô°uy N°∫C@°u* Ÿu ∫C•w¡Su,
Ÿufi°N°u* fiu t°∫° π°≤° N°æ≤ f°d°u* π°≤° fiJu¡ J¡bª N°æ≤ N°∫C@ fi‹¸>-˚®‹¸> J¡≤ <Ì∫u Su, Ìq≤ ˚°yfiu Ÿu
N_w-Δ∫_w F…Î ÎJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ fiJu¡ N˜ N°æ≤ b˜°u* J¡∑ Zu<d∫°≥ <y≤ ≤FÙ SÙ, yÔu tu* Ô¸>Ju¡ F…Î
<„≤˜°d°u* Ju¡ ª¸>ª¸> „ÆÌ Ÿu ∏Fu* fn° ˚∫ F°u ≤F° S°, ŸæJ¡n°u* <„©°N°u* Ÿu, <ıfiJu¡ Ny®˚°y tu* y°≥™>u*
SÙ, bu ≈bÕw J¡∑ ª°u<¸>∫°u* J¡∑ <„Ô°N°u* tu* yC≥Su y∫u Su, NwÎb fiJu¡ „≤Ù≤ Ô¸>J¡ ≤Fu Su, J¡°≥¸>uÌ°≤ ŸutÔ
Ju¡ ≈un°u* tu* ı°u≤ Ÿu <y≤fiu ≈≤ ªC˚ ≤Fu J¡°≥¸>°u* Ÿu bu fnu ŸaJ¡¸>°J¡∑dÕ F°u y∫u Su, fnÙ-fnÙ <„Ô°R¡≈Ù
k¡ÔJ¡°u* tu* ¸>J¡≤°fiu Ÿu fiJu¡ t_wJ¡ Ju¡ ŸæJ¡n°u* ¸C>J¡nu F°u y∫u Su $$31-33$$ ıæŸu bT°ÕM¡wC tu* ıÔ tau
(c) yay°ıÙ Fı°≤ tC≥F°u* Ÿu ŸtCB tu* ≈®bu„ J¡≤wÙ Fæ*, oŸ<ÔÎ ÎJ¡ ˚Ù ŸtCB ≈®Ìu„˚uÌ Ÿu fi°fi°
J¡F° y∫° Fæ $

764

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

@¥<ÔJ¡d fi°„ J¡°u ≈®°›w F°uwu Fæ, bæŸu FÙ oŸ ≈®J¡°≤ Ÿ˚Ù NŸC≤fi°∫J¡ Ÿf „˜°u* Ju¡ Ÿt°›w F°ufiu Ju¡
Nfi∏w≤ FÙ <Ì„°N°u* tu* fi°„ J¡°u ≈®°›w F°u y∫u$$34$$

fiwÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

wÙŸb°≥ ŸyÕ
≈°w°Ô tu* ∫t≤°ı Ÿu ıÔ°∫u y∫u Ì°t N°<Ì J¡∑ J¡°ÿtÙ≤ Ìu„ tua
t~>ÔÙ F°ufiu wJ¡ ı∏t≈≤‡≈≤°N°u* Ju¡ bdÕfi $

b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ w≤F Ì°fib°u* Ju¡ fi‹¸> F°u ı°fiu ≈≤ N°æ≤ Ìubw°N°u* Ju¡
Ÿ∏wC‹¸> >F°ufiu ≈≤ NÃ∫∏w <©∏fi F…Î Ì°t, Δ∫°Ô N°æ≤ J¡¸ >„‡f≤ Ju¡ ˚∫ Ÿu Δ∫°JC¡Ô F°u y∫u $$1$$
„‡f≤°ŸC≤ J¡∑ Ÿ°≤Ù Ÿufi° fi‹¸> F°u y∫Ù SÙ, NwÎb ıÔ ≤FÙ ≈®Ô∫J¡°Ô J¡∑ N<Àfi J¡∑ w≤F JC¡<≈w F…N°
bF "J¡F°≥ y∫u' ∫°u* Ì°t, Δ∫°Ô N°æ≤ J¡¸> Ju¡ ≈®<w ıÔ ™>° $$2$$ wÌfi∏w≤ Ì°t, Δ∫°Ô N°æ≤ J¡¸> „‡f≤
Ju¡ ˚∫ Ÿu N≈fiu Ìu„ J¡°u ~>°unJ¡≤ Ÿ°wbu* ≈°w°Ô tu* ªÔu y∫u $$3$$
bF°≥ ≈≤ ˚Ù •∫° ∏Fu* „‡f≤ J¡° ˚∫ fiFÙ* S° ? oŸ „aJ¡° J¡°u Ìq≤ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ J¡Fwu Fæ* $
ıF°≥ ≈≤ fi≤J¡R¡≈Ù ŸtCB J¡∑ ≤s° J¡≤fiub°Ôu ∫t≤°ı Ju¡ ŸubJ¡ _buh~>° Ÿu ≤Fwu Su $ bu J¡°Ô J¡∑
w≤F N°æ≤°u* J¡°u ˚∫˚Ùw J¡≤fiu tu* ŸtSÕ Su, NwÎb bF°≥ ≈≤ „‡f≤ J¡° ˚∫ fi S°, ∫F ˚°b Fæ $$4$$
wÌfi∏w≤ ˚∫≤<Fw ∫t≤°ı Ju¡ ŸubJ¡°u* fiu „≤d tu* N°∫u F…Î fi wÙfi°u* J¡°u N˚∫ ÌuJ¡≤ t¥<wÕtwÙ <ª∏w°N°u*
J¡∑ w≤F J®¡t Ÿu wÙfi J¡∏∫°Î≥ ÌÙ $$5$$ Nfi∏w JC¡b°Ÿfi°N°u* J¡°u ≈®°›w F…Î fi Ì°t N°<Ì fiu bF°≥ ≈≤ ÌŸ
Fı°≤ bTÕ ≈∫Õ∏w „uT N°∫C ∫t≤°ı Ju¡ ŸubJ¡°u* Ju¡ Ÿ°S <fw°oÕ $$6$$
fi JC¡b°Ÿfi°N°u* J¡°u FÙ <b_w°≤ Ÿu <Ì©Ô°wu Fæ* $
∫F tu≤Ù ˜Ù Fæ, ∫F tu≤Ù J¡∏∫° Fæ N°æ≤ ∫F tu≤Ù ≈®˚Cw° Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ Ì…R¡F> _fiuF f∏@fi Ÿu ∫C•w
fiJ¡° Ÿt∫ fÙw° $$7$$ wÌ…≈≤°∏w <J¡ŸÙ Ÿt∫ ∫t≤°ı N≈fiÙ oh~>° Ÿu tF°fi≤J¡°u* Ju¡ J¡°∫Õ J¡° <bª°≤
J¡≤fiuu Ju¡ <ÔÎ Ÿ ≈®Ìu„ tu* N°∫u $$8$$ ~>`, ª°t≤ N°<Ì <ªÖ°u* J¡°u fi Ìu©fiu Ju¡ J¡°≤d bu ∫t≤°ı J¡°u fiFÙ*
≈Fª°fi ŸJu¡, NwÎb Ÿ°@°≤d ŸubJ¡ Ju¡ Ÿt°fi fi wÙfi°u* NŸC≤°u* fiu N≈fiu <bfi°„ Ju¡ <ÔÎ ∏Fu* ≈®d°t
fiFÙ* <J¡∫° $$9$$ wÌ…≈≤°∏w ∫t≤°ı fiu N≈fiu ÎJ¡t°` ˚®JC¡<¸> ª»°fiu Ÿu FÙ ∏Fu* ıÔwÙ F…oÕ ≤°æ≤b°<Ì
˚ÙTd fi≤J¡ ˚¥<t∫°u* tu* ≈F…≥ª° <Ì∫° $$10$$ ıæŸu bfi°<Àfi π°≤° ~>°u¸>u-~>°u¸>u b¨s ıÔ°∫u ı°wu Fæ*, bæŸu FÙ
bF°≥ ≈≤ J¡”d J®¡∏Ìfi J¡≤fiub°Ôu bu N≈fiu o‹¸> <t`, ˜Ù, f∏@C-f°∏@b°u* Ÿ<Fw ≤°æ≤b°<Ì fi≤J¡°u* J¡∑
N<Àfi≠b°Ô°N°u* Ÿu ıÔ°∫u y∫u $$11$$ wÌfi∏w≤ b@ N°æ≤ f∏@fiJ¡tÕ J¡≤fiub°Ôu ∫t <J*¡J¡≤°u* Ju¡ Ÿ°S
ŸFb°Ÿ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d bu ŸÙ N≈fiÙ J®¥¡≤ b°Ÿfi° Ÿu b@ N°æ≤ f∏@fi J¡tÕ J¡≤fiub°Ô°u* Ju¡ N°J¡°≤ Ju¡
≤°ı<J*¡J¡≤ <J¡≤°w F…Î $$12$$ <J¡≤°w ı∏t J¡° Ã∫°y J¡≤Ju¡ yw°u˘ tu* J¡°æÎ F…Î, J¡°æN°u* Ju¡ ı∏t Ju¡ f°Ì
∏Fu* yÙ@ J¡° ı∏t <tÔ°, ŸJu¡ f°Ì bu ŸCÀyu F…Î, <k¡≤ <`ywÕ Ìu„ tu* bu Ÿ¥J¡≤ F…Î N°æ≤ ≈bÕw°u* tu* tu|
F…Î $ wÌfi∏w≤ fi JC¡fC<]∫°u* fiu ty@ Ìu„ tu* J¡∑¸>w° @°≤d J¡∑ $$13,14$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N∏∫
<b<b@ ∫°u<fi≈≤‡≈≤°N°u* J¡° ˚°uy J¡≤ Nf bu J¡°ÿtÙ≤ Ìu„ Ju¡ ıayÔ J¡∑ wÔæ∫° tu* t~>ÔÙ ffiJ¡≤ ¿_Sw
Fæ* $$15$$ Ÿ¥©u F…Î J¡∑ªn Ÿu ÔS-≈S „≤Ù≤b°Ôu N°æ≤ bfi°<Àfi Ÿu ©°æÔ°∫° F…N° S°un°-S°un° J¡∑ªn

ŸyÕ - 31]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

765

Ju¡ wCv∫ y∏Ì° ıÔ ≈Ùfiub°Ôu bu fi w°u t≤wu Fæ* N°æ≤ fi ıÙwu FÙ Fæ* $$16$$ ıæŸu ŸtCB tu* w≤ayu* F°u F°uJ¡≤ fi‹¸>
F°u ı°wÙ Fæ* bæŸu FÙ <b<ª` ∫°u<fi∫°u* tu* ˚®td J¡° NfiC˚b J¡≤ ≈Cfi# ≈Cfi# F°u F°uJ¡≤ bu ≈Cfi#fi‹¸> F…Î $$17$$
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ŸaŸ°≤R¡≈Ù ıÔ<@ tu* ≈nu F…Î bu b°Ÿfi°R¡≈Ù wawCN°u* Ÿu ≈®u¿≤w F°uJ¡≤ ÌuFR¡≈ w≤ay°u* Ÿu
w¨d J¡∑ w≤F <ª≤J¡°Ô wJ¡ <b<b@ ≈®Ìu„°u* tu* ≈F…≥ª°∫u y∫u $ ∫F°≥ ˚Ù bu N≈¿≤h~>uΩ k¡ÔR¡≈ „°¿∏w J¡°u
≈®°›w fiFÙ* F…Î Fæ* $ b°Ÿfi° J¡∑ ˚ÙTd tF°NfiSÕR¡≈w° J¡°u oŸÙ ̨‹¸>°∏w Ÿu N°≈ ŸbÕ` Ìu<©∫u $$18$$

wÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

oJ¡wÙŸb°≥ ŸyÕ
NFaJ¡°≤ Ÿu NSÕF°<fi N°æ≤ NfiSÕ ≈®°<›w J¡FJ¡≤ Ì°t°<Ì J¡∑ ŸW° N°æ≤ NŸW° J¡° <fi≤°J¡≤d $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # oŸ<ÔÎ Fu tF°t<w ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈J¡°u Ÿ≤Ôw° Ÿu ŸtH°fiu Ju¡ <ÔÎ
Ì°t-Δ∫°Ô-J¡¸>-∏∫°∫ N°≈J¡° fi F°u, ÎuŸ° tæ* J¡Fw° Fq≥ $$1$$ <bbuJ¡ J¡° NfiCŸ∏@°fi fi F°ufiu Ÿu <ªW
oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ N°≈<W J¡°u Nfi∏w ı∏tR¡≈Ù Ì…#© Ju¡ <ÔÎ Nfi°∫°Ÿ y®Fd J¡≤w° Fæ $$2$$ J¡F°≥ w°u
Ìubw°N°u* J¡° <bfi°„ J¡≤fiub°ÔÙ „‡f≤°ŸC≤ J¡∑ Ÿufi°N°u* J¡° Ÿufi°≈<wÃb N°æ≤ J¡F°≥ bfi°<Àfi Ju¡ w°≈ Ÿu
w≈Ù F…oÕ J¡∑ªn≤°<„ tu* ıÙdÕ-„ÙdÕ t¿Ôfiw° ? ˚°b ∫F <J¡ ≈FÔu J¡∑ <fi≤<˚t°<fiw° Ÿu ≈Ù~>u Ju¡
N<˚t°fi tu* k¡Ôw# fn° N∏w≤ Fæ $$3$$ J¡F°≥ Ìubw°N°u* J¡∑ Ÿufi° J¡°u ˚y°fiub°Ô° bF tF°fi @æ∫Õ N°æ≤
J¡F°≥ <J¡≤°w ≤°ı J¡∑ sCB ŸubJ¡w° ? $$4$$ J¡F°≥ <fi≤FaJ¡°≤ <ª∏t∫ Ÿ[b J¡∑ Ì°≤ @Ù≤w° N°æ≤ J¡F°≥
<tØ∫° b°Ÿfi° Ju¡ N°bu„ Ÿu NFaJ¡°≤ J¡∑ JC¡J¡v≈fi° ? $$5$$ „°©°N°au Ju¡ <b_w°≤ Ÿu yFfi, ª°≤°u* N°u≤
kæ¡ÔÙ F…oÕ, ˚°æ*≤°u* Ÿu ˚≤Ù F…oÕ ŸaŸ°≤ R¡≈Ù ∫F <bTÔw° NFaJ¡°≤R¡≈Ù NaJC¡≤ Ÿu FÙ N°<b˚¥Õw F°uwÙ Fæ $$6$$
oŸ¿ÔÎ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈ N≈fiu N∏w#J¡≤d Ÿu NFaJ¡°≤ J¡°u ≈®∫Ãfi≈¥bÕJ¡ F¸>° ÌÙ<ı∫u $ tæ* JC¡~> ˚Ù
fiFÙ* Fq≥, ÎuŸÙ ˚°bfi° J¡≤ ŸC©Ù F°uo∫u $ ˚°b ∫F <J¡ ın Âÿ∫ tu* ŸbÕ` <ª∏w° J¡° FÙ Ì„Õfi F°uw° Fæ, Nw#
Ÿtu* NF∏Ãb J¡° ∫°uy fiFÙ* Fæ, NFaJ¡°≤ N°<Ì ŸfJu¡ Ÿ°sÙ B‹¸>°_bR¡≈ tu* N<˚t°fiR¡≈ @tÕ J¡° Ÿ‡˚b
fi F°ufiu Ÿu NF∏Ãb F°u fiFÙ* ŸJ¡w° $ B‹¸>° N°æ≤ Âÿ∫ Ÿu N<w¿≤•w JC¡~ >˚Ù fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ NF∏Ãb J¡°
N°Z∫ JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ, ÎuŸÙ ∫S°SÕ R¡≈ Ÿu ˚°bfi° J¡≤ ŸC©Ù F°uo∫u $$7$$
NFaJ¡°≤ J¡∑ NfiSÕ FuwCw° J¡F J¡≤ bF ≈C”T°SÕ J¡° <b|°w ˚Ù J¡≤wÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
NFaJ¡°≤R¡≈Ù tu| Ÿu N°h~>°<Ìw, N°fi∏ÌæJ¡≤Ÿ, wÙfi°u* w°≈°u* Ÿu ≤<Fw ≈C”T°SÕR¡≈Ù ª∏Bt^±>Ô
NÂÿ∫ F°u y∫u Fæ $$8$$ t°∫° Ju¡ t°F°Ã‡∫ Ÿu Ì°fib ffiu F…Î Ì°t, Δ∫°Ô N°æ≤ J¡¸ >∫u wÙfi°u* ∫Ω<≈ ı∏tt≤d ≈®b°F J¡∑ ŸW° Ÿu ≤<Fw Su wS°<≈ NFaJ¡°≤R¡≈Ù <≈„°ª Ÿu ≈Ù<nw F°uJ¡≤ ı∏t-t≤d ≈®b°F J¡∑
ŸW° J¡°u ≈®°›w F…Î $$9$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ Ÿt∫ bu J¡°ÿtÙ≤ Ìu„ tu* yFfi bfi J¡∑ wÔæ∫° tu* Ÿub°≤ Ju¡
¸C>J¡n°u* Ju¡ N<˚Ô°TÙ tÃ_∫R¡≈ Ÿu <_Sw Fæ* $$10$$
NŸ∏w°u&<≈ yw°_ŸW°tg ∫F ŸCfiJ¡≤ ZÙ≤°tª∏BıÙ ŸJ¡∑ NfiC≈≈<W J¡∑ „aJ¡° J¡≤wu* Fæ* $
ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu ˚ybfig, NŸwg ≈Ì°SÕ J¡∑ ŸW° fiFÙ* Fæ N°æ≤ Ÿwg J¡° N˚°b fiFÙ* F°uw°,
∫F ≈®<Ÿ] Fæ $ ÎuŸÙ ¿_S<w tu* NŸwg bu Ì°t N°<Ì Jæ¡Ÿu ŸW° J¡°u ≈®°›w F…Î, ∫F J¨¡≈°J¡≤ tCHŸu
J¡<F∫u $$11$$

766

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

N≈fiu <b„uT N<˚≈®°∫ J¡°u J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ ZÙb¿Ÿ‹™>ıÙ ≈FÔu ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡∑ „aJ¡° J¡° _bÙJ¡°≤
J¡≤ ŸJ¡° ≈¿≤F°≤ J¡≤wu Fæ* $
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # tF°f°F°u, ı柰 N°≈ J¡Fwu Fæ* b柰 FÙ Fæ $ ŸÃ∫ b_wC J¡FÙ* J¡˚Ù ˚Ù JC¡~> ˚Ù
NŸwg fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ, <J¡∏wC Ÿwg FÙ Ÿ¥‚t N°<b˚°Õb Ÿu f¨Fwg F°uw° Fæ, bFÙ ŸJ¡∑ Ã≈<W Fæ $ f¨Fwg
<w≤°u˚°b Ÿu Ÿ¥‚t F°u ı°w° Fæ, bFÙ ŸJ¡° <bfi°„ Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$12$$
˚Ôu FÙ ÎuŸ° F°u, ≈≤ ÎuŸÙ Nb_S° tua Nfi°Ãtb_wCN°u* tu* ŸW° N°æ≤ NŸW° Ju¡ <b˚°y J¡° <fi”≈d
FÙ J¡≤fi° J¡<™>fi F°u ı°∫uy°, ÎuŸ° J¡Ffiub°Ôu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ ZÙ≤°tª∏BıÙ Ÿu ≈¥~>wu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, J¡°æfi b_wC Ÿwg Fæ NSb° J¡°æfi NŸwg Fæ, ∫F fwÔ°o∫u, tæ* ˚ÔÙ˚°≥<w ‹¸>°∏w Ÿu
FÙ N°≈J¡°u ŸtH°«≥¡y° $$13$$ ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # f®Êfig, ∫u Ft Ô°uy Ÿwg F°uJ¡≤ FÙ ¿_Sw Fæ $
NŸwg ˚Ù Ì°t N°<Ì Ÿwg Fæ, ÎuŸ° N°≈ J¡Fwu Fæ* $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ FtÔ°uy°u* J¡∑ ŸW° ≈®Ã∫s N°<Ì ≈®t°d
Ÿu <Ÿ] Fæ $ t°∫° t°` F°ufiu Ÿu Ì°t N°<Ì J¡∑ NŸW° _b∫a N°≈fiu FÙ J¡FÙ Fæ, <k¡≤ ≈¥b°Õ≈≤ <b”] fiJ¡∑
ŸW° N°≈ Jæ¡Ÿu J¡Fwu Fæ*, J¨¡≈∫° fwÔ°o∫u, N°≈J¡° •∫° N<˚≈®°∫ Fæ ? $$14$$
∫<Ì Δ∫°bF°¿≤J¡ ≈®t°d°u* Ju¡ Δ∫bF°≤∫°uÀ∫ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d Ft Ô°uy°u Ju¡ „≤Ù≤°u* J¡∑ N°≈ ŸW° t°fiwu
Fæ*, w°u Ì°t N°<Ì J¡∑ ˚Ù bF ŸW° Ÿt°fi FÙ Fæ $ ∫<Ì w[bI°fi Ÿu f°º∫ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ∫° Ì…<fiÕR¡≈dÙ∫
F°ufiu Ju¡ J °≤d NŸW° J¡Fwu Fæ*, w°u bF ˚Ù fiJ¡∑ Ft°≤u wCv∫ FÙ Fæ, oŸ¿ÔÎ tu≤u J¡Sfi tu* JC¡~> <b≤°u@
fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu b<Ÿ‹™>ıÙ W≤ J¡Fwu Fæ* $
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu Ì°t N°<Ì t¨yw¨‹d° Ju¡ ıÔ Ju¡ ≈®b°F Ju¡ ŸÂ„
t°∫°t∫ F°ufiu Ÿu NŸÃ∫ F°uwu F…Î ˚Ù ŸÃ∫ Ju¡ ŸÂ„ ¿_Sw Fæ* bæŸu FÙ Ìubw°, NŸC≤ wS° Ì°fib°u* Ju¡ Ÿ<Fw
∫u Ft Ô°uy ˚Ù NŸÃ∫ F°uwu F…Î FÙ f°uÔwu Fæ*, ı°wu Fæ* N°æ≤ N°wu Fæ* $$15,16$$ _b›fi tu* NfiC˚¥w N≈fi°
t≤fi° ıæŸu NÔÙJ¡ (Nb°_w<bJ¡) Fæ, bæŸu FÙ NfiC˚¥w F°uw° F…N° ˚Ù NŸBq≈ N°≈J¡° ˚°b (≤°t „≤Ù≤
˚°b) NÔÙJ¡ FÙ Fæ N°æ≤ tu≤° ˚°b (b<Ÿ˛ „≤Ù≤ ˚°b) ˚Ù NÔÙJ¡ FÙ Fæ $$17$$ ıæŸu t≤° F…N° N≈fi°
f∏@C _b›fi tu* Â<‹¸>y°uª≤ ˚Ù F°u ı°∫, w°u ˚Ù ∫F t≤ y∫° Fæ, ÎuŸ° ∫<Ì I°fi F°u, w°u bF NŸ∏t∫ FÙ Fæ
bæŸu FÙ NfiC˚¥w ∫F ıywg ˚Ù NŸ∏t∫ FÙ Fæ $$18$$ <ıŸu ıyw J¡∑ ŸÃ∫w° J¡° ≈¥dÕ <fiÿª∫ Fæ, bF
NÃ∫∏w t¥» Fæ, ŸJu¡ ≈®<w ∫F ıyw J¡∑ NŸÃ∫w° J¡° J¡Sfi ŸC„°u<˚w F°uw° FÙ fiFÙ* $ ≈≤t°SÕ w[b Ju¡
<bª°≤ Ju¡ NU∫°Ÿ Ju¡ <ffi° "ıyw ŸÃ∫ Fæ' oŸ NfiC˚b J¡° N≈Ô°≈ <Ìw fiFÙ* F°uw° $$19$$
oŸÙ ≈®J¡°≤ ≈¥b°uÕÃ≈∏fi JC¡Ÿa_J¡°≤°u* J¡° fi°„ „°˜°SÕ w[b Ju¡ NU∫°Ÿ Ju¡ <ffi° <Ìw fiFÙ* F°uw°,
ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
⁄Ì∫ tu* N°R¡» F…N° ı°u <fiÿª∫ ≈®°›w F°u y∫°, oŸ Ô°uJ¡ tu* J¡˚Ù <J¡ŸÙ J¡° ˚Ù bF <fiÿª∫
„°˜°U∫°Ÿ Ju¡ <ffi° fi‹¸ >fiFÙ* F°uw° $$20$$
NwÎb Nfi<@J¡°≤Ù ≈C”T tu* ≈Ìu„bªfi ∏tW Ju¡ ≈®Ô°≈ Ju¡ wCv∫ F°ufiu Ÿu NI N°æ≤ N<˚I Ì°ufi°u*
Ju¡ ≈F°Ÿ Ju¡ ∫°uÀ∫ F°uw° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
∫F ıyw NŸÃ∫ Fæ, f®Ê ŸÃ∫ Fæ, ÎuŸ° ı°u Nfi<@J¡°≤Ù Ju¡ ≈®<w J¡Fw° Fæ, ∏tW N°æ≤ <bt¥» ≈C”T
˚Ù ŸJ¡° ∏tW Ju¡ wCv∫ ≈F°Ÿ J¡≤w° Fæ $$21$$

ŸyÕ - 31]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

767

∫<Ì NI°u* J¡°u ≈Ìu„ fi Ìu N°æ≤ NI°u*Ju¡ Ÿ°S NIªu‹¸>° Ÿu FÙ I°fiÙ ˚Ù Δ∫bF°≤ J¡≤u, w°u bF ˚Ù
NI FÙ F°u ı°∫uy°, ÎuŸÙ Nb_S° tu* NI N°æ≤ I°fiÙ J¡∑ ÎJ¡w° F°u ı°∫uyÙ, ÎuŸÙ N°„aJ¡° ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu t¿Ì≤° Ju¡ fi„u tu* tW N°æ≤ fi„u Ÿu ≤<Fw ≈C”T°u* J¡∑, N∏@J¡°≤ N°æ≤ ≈®J¡°„ J¡∑ Îba ~>°∫° N°æ≤
≈®J¡°„ J¡∑ ÎJ¡w° fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ bæŸu FÙ f°u@ <bT∫ tau NI N°æ≤ I°fiÙ J¡∑ ˚Ù ÎJ¡w° ∫F°≥ fiFÙ* F°u
ŸJ¡wÙ $$22$$
oŸ<ÔÎ ˚Ù NI J¡°u ≈Ìu„ fiFÙ* Ìufi° ª°<FÎ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu „b N≈fiu ª≤d°u* Ÿu ˚®td fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡w° bæŸu FÙ NI ≈C”T J¡°u ª°Fu <J¡wfiu FÙ N<@J¡
≈®∫Ãfi Ÿu •∫°u* fi ŸtH°o∫u, wS°<≈ bF ˚Ùw≤ tfi, fC<] N°<Ì Ju¡ ˚uÌ Ÿu N°æ≤ f°F≤ R¡≈, ≤Ÿ N°<Ì Ju¡
˚uÌ Ÿu NfiC˚¥w πæwR¡≈ NSÕ J¡° ŸÃ∫ N<@‹™>°fi tu* "fiu<w fiu<w' Ÿu f°@ fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡w° N°æ≤ Nº∫_w
≈Ì°SÕ Ju¡ f°@ Ju¡ <ffi° N<@‹™>>°fi w[b J¡° f°u@ fiFÙ* ¿J¡∫° ı° ŸJ¡w°, oŸ<ÔÎ ŸJ¡°u f°u@ J¡°
≈Ìu„ Ìufi° Δ∫SÕ Fæ $$23$$
wtuwa buÌ°fiCbªfiufi f®°Êd° <b<b<ÌT¿∏w ∫Iufi Ì°fiufi w≈Ÿ° fi°„Ju¡fi' oŸ ZC<w Ÿu I°fi tu* N<@J¡°≤
J¡∑ <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ w≈ N°<Ì J¡° <b@°fi Fæ, oŸ<ÔÎ ˚Ù w≈, ≈°Ÿfi° N°<Ì Ÿu NŸa_J¨¡w NI ≈Ìu„
Ju¡ ∫°uÀ∫ fiFÙ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
Ÿ‡≈¥dÕ ıyw f®Ê Fæ ÎuŸ° ≈Ìu„ Ìufiu Ju¡ <ÔÎ NI ∫°uÀ∫ fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡ w≈, <bΩ° N°<Ì J¡°
NfiC˚b fi F°ufiu ≈≤ ∫°fiÙ NfiC˚b ≈®∫C•w Ÿa_J¡°≤ fi F°ufiu ≈≤ oŸ NI fiu ŸaŸ°≤Ù ÌuF°Ãt˚°b J¡° FÙ
Nfi°<ÌJ¡°Ô Ÿu NfiC˚b <J¡∫° Fæ, J¡˚Ù ˚Ù NŸaŸ°≤Ù N°Ãt˚°b J¡° NfiC˚b fiFÙ* <J¡∫° $$24$$
wf J¡F°≥ ≈≤ ≈Ìu„ bªfi ŸC„°u<˚w F°uwu Fæ*, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ∫F ≈Ìu„ b°dÙ N≈fiu ≈®fC] Ju¡ <bT∫ tu* FÙ ŸC„°u<˚w F°uwÙ Fæ $ ı°u ≈C”T ≈¥dÕ
≈®fC] F°u y∫° $ ŸJ¡°u w°u "N¿_t' (tæ* Fq≥), oŸ ≈®J¡°≤ NFaJ¡°≤°_≈ÌR¡≈ Ÿu ≈≤°t„Õ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ JC¡~>
˚Ù fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ bF ˚Ù ≈Ìu„ Ju¡ ∫°uÀ∫ fiFÙ* Fæ $
oŸ y®∏S Ju¡ N°≤‡˚ tua J¡F° ˚Ù Fæ $ 'fi°&Ã∫∏wtI°u fi°u w≠I# Ÿ°u&¿_tfig „°˜u&<@J¡°≤b°fig $"
NS°Õwg bF ı°u fi NÃ∫∏w NI°fiÙ Fæ N°æ≤ fi ≈¥dÕ I°fiÙ Fæ, bF oŸ „°˜ tu* N<@J¡°≤Ù Fæ $$25$$
"tæ* Fq≥', ∫F f°u@ J¡≤fiu J¡∑ „<•w fi F°ufiu Ÿu ıæŸu "NFa f®Ê°¿_t' oŸ b°•∫°SÕ f°u@ tu* ≈¥dÕ I°fiÙ
J¡° N<@J¡°≤ fiFÙ* Fæ bæŸu FÙ <fiTuº∫ b_wC Ju¡ fi F°ufiu Ÿu fiu<w fiu<w oŸ N≈Öb b°•∫°SÕ f°u@ tu* ˚Ù I°fiÙ
J¡° N<@J¡°≤ fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
∫F Ÿf „°∏w ≈≤t f®Ê FÙ Fæ, I°fiÙ oŸ ≈®J¡°≤ NfiC˚b J¡≤w° Fæ $ ŸJ¡∑ N≈fiÙ NfiC˚¥<w J¡°
N≈Ô°≈ J¡°æfi J¡≤ ŸJ¡w° Fæ ? $$26$$
∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u ŸCbdÕ tu* N≥y¥™>Ù Ju¡ N≈Ô°≈ J¡∑ w≤F NFaJ¡°≤ J¡° FÙ f®Ê tua N≈Ô°≈ I°fiÙ
•∫°au fiFÙa J¡≤w° Fæ ? w°u oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
N°Ãt° tu* ≈≤f®Ê Ÿu N<w¿≤•w _bdÕ tu* N≥y¥™>Ù N°<Ì Ju¡ Ÿt°fi ≈®°wÙ<wJ¡ ˚Ù NF*≈Ì b°h∫ I°fiÙ
Ju¡ <ÔÎ JC¡~> fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡ N<πwÙ∫ N°Ãt° tu* NI N°ÌtÙ Ju¡ Ÿt°fi <b<„‹¸>w° ˚®°¿∏w Ÿu ˚Ù fiFÙ* Fæ,
<ıŸtu* <b„uTd J¡° N≈Ô°≈ <J¡∫° ı°∫ $$27$$

768

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

I°fiÙ J¡∑ Â<‹¸> Ÿuu ıyw J¡∑ w≤F NI°fiÙ J¡∑ Â<‹¸> Ÿu ≈≤t°SÕ ˚Ù NÃ∫∏w NŸwg Fæ, oŸ¿ÔÎ Ÿu
≈≤t°SÕ w[b J¡° N¿_wÃb ŸtHfi° J¡<™>fi FÙ fiFÙ*, f<vJ¡ NŸa˚b Fæ ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
t¥» ≈C”T N°Ãt° tu* ≈aª˚°æ<wJ¡ J¡°∫ÕJ¡°≤d t°` Ÿu N<w¿≤•w JC¡~> ˚Ù fiFÙ* ı°fiw°, oŸ<ÔÎ
N≥y¥™>Ù J¡∑ fC<] tu* ŸCbdÕ J¡∑ w≤F NI°fiÙ tu* ≈≤t°SÕw° fiFÙ* Fæ $$28$$
•w <bT∫ J¡°u FÙ Ÿasu≈ Ÿu _≈‹¸>w∫° J¡Fwu Fæ* $
t¥» <tØ∫° NFaJ¡°≤t∫ Fæ N°æ≤ I°fiÙ ÎJ¡t°` ŸÃ∫w[bt∫ Fæ, ofi Ì°ufi°u* Ju¡ _b˚°b J¡° N≈Ô°≈
J¡FÙ* ≈≤ J¡°uoÕ ˚Ù fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡w° $ ¿ıŸJ¡° ı柰 _b˚°b ≤Fw° Fæ, Ÿtu* ŸJ¡° N≈Ô°≈ Jæ¡Ÿu F°u
ŸJ¡w° Fæ ? ≈C”T J¡° "tæ* |¸> Fq≥' ∫F b°•∫ ∏tW ≈®Ô°≈ fiFÙ* w°u N°æ≤ •∫° Fæ ? $$29,30$$
<ıŸu N∏∫ N°Ãt° J¡° (ŸaŸ°≤Ù ÌuF°Ãt° J¡°) <fiÿª∫ Fæ Ÿu N∏∫ N°Ãt° J¡° (NŸaŸ°≤Ù N°Ãt°
J¡°) ≈Ìu„ w°u Δ∫SÕ Fæ, oŸtu* ‹¸>°∏w Ìuwu Fæ* $
∫u ≈®Ã∫s <Ì©Ô°oÕ Ìu ≤Fu b<Ÿ‹™>, ≤°t N°<Ì ÌuFR¡≈ Ÿu ≈®<Ÿ] Ft Ô°uy Îba Ì°t N°<Ì „°˜ Â<‹¸>
Ÿu ˚Ù ŸÃ∫ fiFÙ* Fæ, bu N°æ≤ ∫u Ft Ô°uy <bπÌfiC˚b Â<‹¸> Ÿu ˚Ù ŸÃ∫ fiFÙ* Fæ $ Ft Ô°uy°u* J¡° Ÿ‡˚b Fæ FÙ
fiFÙ* ∫°fiÙ ∫°æ<•wJ¡Â<‹¸> Ÿu ˚Ù Ft Ô°uy NŸÃ∫ Fæ* $$31$$
wf •∫° ŸÃ∫ Fæ ? Ÿu J¡Fwu Fæ* $
„C], ŸbÕyw, „°∏w, <fi<bÕJ¡°≤ <ªÌ°J¡°„ I°fi Ju¡ Ÿt°fi „°˜Â<‹¸> Ÿu ˚Ù ŸÃ∫ Fæ, <bπ°fi°u* Ju¡
NfiC˚b Ÿu ˚Ù ŸÃ∫ Fæ N°æ≤ ∫°æ<•wJ¡Ì¨<‹¸> Ÿu ˚Ù bFÙ N∏w≤<Fw Ì∫ Ÿu ∫C•w Fæ $$32$$
Ÿ°≤° ıyw ≈≤w F°u y∫° $
„aJ¡° # •∫° ÎuŸ° ≈≤w F…N° <J¡ „¥∏∫ FÙ „uT ≤F y∫° ?
Ÿt°@°fi # fiFÙ* „¥∏∫≤<Fw ≈≤w F…N° $
„aJ¡° # wf ≈≤w Jæ¡Ÿu F…N° ?
Ÿt°@°fi # ŸbÕ„¥∏∫ J¡∑ w≤F (fi <J¡ „¥∏∫ FÙ) Ÿ∏t°` ≈¥dÕ˚°b Ÿu ¿_Sw Fæ $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, Ÿ <ªÌ°J¡°„ tu* ∫u N≈fiÙ N∏∫S° R¡≈ Ÿu ≈®S°R¡≈Ù Ÿ¨<‹¸>∫°≥ „°u<˚w F°uwÙ
Fæ* $$33$$ ıæŸu <w<t≤ ≤°uy Ÿu ≈Ù<nw N°≥©b°Ôu ≈C”T J¡∑ _b°˚°<bJ¡ FÙ Â<‹¸>∫°≥ Ju¡„°u* Ju ¡bwCÕÔ°J¡°≤
y°uÔ°ua J¡∑ w≤F t°Ô¥t F°uwÙ Fæ* bæŸu FÙ Ÿtu* ∫u Ÿ¨<‹¸>∫°≥ „°u<˚w F°uwÙ Fæ $$34$$ bF ŸÃ∫°Ãt° N≈fiu
N°Ãt° J¡°u <ıŸ-<ıŸ ≈®J¡°≤ Ÿu ı°fiw° Fæ ™>ÙJ¡ ŸÙ ≈®J¡°≤ Ÿu ÎJ¡ sd tu* NfiC˚b J¡≤w° Fæ $ oŸ<ÔÎ
ŸÃ∫°Ãt° Ju¡ Â<‹¸>fÔ Ÿu NŸÃ∫ b_wC ˚Ù ÎJ¡ sd ˚≤ tu* ŸÃ∫ ŸÙ F°u ı°wÙ Fæ $$35$$
∫<Ì ŸÃ∫°Ãt° Ju¡ Â<‹¸> fÔ Ÿu NŸÃ∫ ˚Ù ŸÃ∫ F°u ı°w° Fæ, w°u ıyw J¡° •∫° _bR¡≈ Fæ oŸ ≈≤
J¡Fwu Fæ* $
oŸ<ÔÎ wÙfi°u* ıyw°u* tu* fi JC¡~> ŸÃ∫ Fæ fi NŸÃ∫ Fæ $ ªuwfiR¡≈ N°Ãt° <ıŸJ¡°u ıæŸu ı°fiw° Fæ, bF
Ÿ ≈®J¡°≤ <Ìw F°uw° Fæ $ oŸtua Ÿ∏ÌuF fiFÙ* $$36$$ ıæŸu Ì°t N°<Ì Ã≈∏fi F…Î Fæ* bæŸu FÙ Ft Ô°uy ˚Ù
Ã≈∏fi F…Î Fæ* $ ∏FÙ*Ju¡ ≈®<w ŸÃ∫ NŸÃ∫ J¡∑ J¡v≈fi° •∫°u* ? ∫F Nfi∏w <ªÌ°J¡°„ ŸbÕy°tÙ ŸbÕΔ∫°≈J¡
N°æ≤ <fi≤°J¡°≤ Fæ $ ı°u <ª<w N∏w#J¡≤d tu* ıæŸu <Ìw F°uwÙ Fæ, bæŸu FÙ bF°≥ ≈≤ ≈®wÙw F°uwÙ Fæ $ ıF°≥ ≈≤
Ÿa<bwg Ì°t°<Ì Ju¡ R¡≈ Ÿu _b∫a FÙ <bJ¡°Ÿ J¡°u ≈®°›w F…oÕ, bF°≥ ≈≤ bF bæŸu N°J¡°≤ Ju¡ NfiC˚b Ÿu bæŸÙ FÙ

ŸyÕ - 32]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

769

ffi yoÕ $$37-39$$ ıF°≥ ≈≤ Ft Ô°uy°u* Ju¡ _bR¡≈ Ÿu Ÿa<bwg _b∫a <Ìw F…oÕ, bF°≥ ≈≤ bF bæŸu N°J¡°≤
Ju¡ NfiC˚b Ÿu bæŸÙ FÙ ffi yoÕ $$40$$ ıæŸu t”_SÔ J¡∑ Ÿ¥∫Õ<J¡≤d Ju¡ w°≈ J¡∑ t¨yw¨‹d°R¡≈w° F°uwÙ Fæ
bæŸu FÙ N≈fiu _b›fi Ju¡ wCv∫ <ªÌ°J¡°„ Ju¡ „¥∏∫ „≤Ù≤ J¡° <ªÌ°J¡°„ fiu FÙ ıyw ∫F fi°t ≤© ~>°un°
Fæ $$41$$ ıyw Ju¡ <bT∫ tu* ı°y”J¡ "f°fl≈Ì°SÕI°fiR¡≈' ı°u <ªÌ°J¡°„ Fæ, ŸJ¡° ŸÙfiu Âÿ∫ fi°t
≤©° Fæ, N<πwÙ∫ ≈®J¡°„R¡≈ N≈fiu N°Ãt° tu* Ÿ°u∫° F…N° ∫°fiÙ f°fl ≈Ô¿Æ@≤<Fw ı°u <ªÌ°J¡°„ Fæ,
ŸJ¡° ŸÙfiu t°us fi°t ≤•©° Fæ $ ZC<w ˚Ù Fæ, "∫` <F πæw<tb ˚b<w w<Ìw≤ ow≤a ≈ÿ∫<w ∫` Ãb_∫
ŸbÕ t°Ãtæb°&˚¥w wÃJu¡fi Ja¡ ≈ÿ∫uwg' (<ıŸ Nb_S°tu* πæw-Ÿ° F°uw° Fæ, Ÿ Nb_S° tu* N∏∫ J¡°u N∏∫
Ìu©w° Fæ, ıF°≥ ≈≤ Ÿf oŸJ¡° _bR¡≈ FÙ F°u y∫°, Ÿ Nb_S° tu* J¡°æfi <J¡ŸJ¡°u <J¡ŸŸu Ìu©u ?) $$42$$
∫u w°u ÌqŸ≤u J¡°u ŸtH°fiu Ju¡ <ÔÎu Ì°u Nb_S°Î≥ Ÿ°Âÿ∫ J¡∑ J¡v≈fi° Ÿu J¡FÙ yoÕ Fæ, b°_w<bJ¡ ı°u
¿_S<w Fæ, Ÿu w°u Nf J¡Fwu Fæ* $
bF <ªÌ°J¡°„ fi w°u J¡˚Ù Ÿ°u∫° Fæ N°æ≤ fi J¡˚Ù ı°y° Fæ, <ªÌ°J¡°„ FÙ Âÿ∫ ıyw Fæ, ÎuŸ° N°≈
<fiÿª∫ ı°<fi∫u $$43$$
ıf ÎJ¡t°` <ªÌ°J¡°„ FÙ Âÿ∫ Fæ, wf Ÿ¨<‹¸> N°æ≤ t°us J¡° ˚uÌ FÙ fi ≤F° ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
<fib°Õd FÙ Ÿ¨<‹¸> Fæ wS° Ÿ¨<‹¸> >FÙ <fib°Õd Fæ $ |¸>, J¡Ô„ ≈∫°Õ∫ „ÆÌ°u* Ju¡ Ÿt°fi ofi Ì°ufi°u* „ÆÌ°u*
J¡° NSÕ <˚∏fi fiFÙ* Fæ $$44$$ ıæŸu <w¿t≤ ≤°uy Ÿu ≈Ù<nw fiu` Ju¡„°u* J¡° bwCÕÔ°J¡°≤ y°uÔ° Ÿ° Ìu©w° Fæ
bæŸu FÙ NI°fi°u≈¿Fw N°Ãt° _b∫a N≈fiu ≈≤t°SÕ N°æ≤ ıyw ∫°u* Ì°u R¡≈ ı°fiw° Fæ $$45$$ <J¡∏wC bF
Ju¡„°u* J¡° bwCÕÔ°J¡°≤ y°uÔ° JC¡~ >˚Ù fiFÙ* Fæ, bF Â<‹¸> FÙ bæŸÙ ¿_Sw Fæ, oŸÙ ≈®J¡°≤ ∫F ̨ÿ∫ JC¡~ >fiFÙ*
Fæ, ∫F <ªÌ°J¡°„ FÙ oŸ ≈®J¡°≤ oŸ R¡≈ Ÿu ¿_Sw Fæ $ Nº∫°≤°u≈Â<‹¸> tu* ŸbÕy°tÙ <ªÌ°J¡°„ tu* ŸfJ¡°
N°≤°u≈ F°u ŸJ¡fiu Ÿu ŸbÕ` ∫S°fiC˚¥w ∫F Ÿf Fæ $ N≈b°Ì Â<‹¸> tu* w°uu ∫F NfiC˚¥w J¡FÙ* ≈≤ JC¡~> fiFÙ* Fæ $
oŸ ≈®J¡°≤ ≈¥b°uÕ•w Ì°ufi°u* ≈®J¡°≤°ua tu* ∫F ıyw ˚uÌ≤<Fw NwÎb N<πwÙ∫ Ÿwg ≈¥dÕ Fæ, oŸ¿ÔÎ N°≈ ˚Ù
„°uJ¡, ˚∫ N°æ≤ ˚uÌ J¡° Ã∫°y J¡≤ ≈¥dÕ F°uo∫u $$46,47$$ _k¡<¸>J¡ <„Ô° Ju¡ tº∫ ˚°y Ju¡ Ÿt°fi
„¥∏∫°J¡°≤ ≈®wÙw F°uw° F…N° ˚Ù |fi, „°∏w, <fitÕÔ tF°<ª<w J¡° ∫F R¡≈ Ÿtu* ≈®<w<f¿‡fw bfi,
fiy≤, fiÌÙ N°<Ì Ju¡ _bR¡≈ Ju¡ Ÿt°fi Fæ $ fiFÙ* Fæ, oŸ ̨<‹¸ >tu* w°u J¡FÙ* fiFÙ* Fæ N°æ≤ ı°u ≈®<w˚°fit°` Ÿu
Fæ, bF <ªBq≈ FÙ _≈‹¸>R¡≈ Ÿu b柰 ˚°<Ÿw F°uw° Fæ $$48$$

oJ¡wÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

fWÙŸb°≥ ŸyÕ
t~>ÔÙ N°u≤ Ÿ°≤Ÿ Ju¡ ı∏t J¡∑ ≈®°<›w Ÿu <b∫C•w¡F…Î Ì°t N°<Ì J¡∑
≤°ıtFÔ tu* th~>≤ N°<Ì Ju¡ „≤Ù≤°u* tu* I°fi ≈®°›w J¡≤ tC<•w J¡° bdÕfi $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu tC<fib≤, f°ÔJ¡°u* Ju¡ ∫s N°æ≤ <≈„°ª J¡∑ fi°o˘ NI°<fi∫°u* J¡∑ Â<‹¸> Ÿu
Ÿwg F°uwu F…Î ˚Ù b°_wb tu* NŸwg Ì°t, Δ∫°Ô N°æ≤ J¡¸> Ju¡ Ì…#© J¡° N∏w J¡f F°uy° ? $$1$$
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ ≤°tª∏BıÙ ! Ì°t, Δ∫°Ô N°æ≤ J¡¸> Ju¡ f°∏@bR¡≈ fi ∫t <J¡aJ¡≤°u* fiu
ŸÙ Ÿt∫ ∫t Ÿu <bfiwÙ J¡∑ $ fiJu¡ <bfi∫ J¡≤fiu ≈≤ ∫t fiu ∫F J¡F°, Ÿu ŸC<fi∫u $$2$$ ıf ∫u Ì°t

770

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

N°<Ì <b∫°uy J¡°u ≈®°›w F°u*yu N°æ≤ „‡f≤ J¡∑ t°∫° Ÿu J¡¿v≈w ıÙb˚°bR¡≈w° wS° b°Ÿfi°≤<Fw N<πwÙ∫
<ª∏t°`R¡≈w° J¡∑ N≈fiÙ J¡S° J¡°u ŸCfiu*yu, wf ∫u N≈fiu ∫S°SÕ w[b J¡°u ı°fiJ¡≤ tC•w F°u ı°∫u*yu $$3$$
ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu f®Êfig, bu N≈fiu oŸ b¨W°∏w J¡°u J¡F°≥, J¡f Jæ¡Ÿu N°æ≤ <J¡ŸŸu ŸCfiu*yu ? oŸu
N°≈ J®¡t Ÿu J¡Ffiu J¡∑ J¨¡≈° J¡∑<ı∫u $$4$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, J¡°ÿtÙ≤ Ìu„ tu*
fnu˚°≤Ù J¡tÔ°u* Ju¡ w°Ô°f Ju¡ wÙ≤ J¡∑ wÔæ∫° tu* f°≤-f°≤ t~>ÔÙ J¡∑ ∫°u<fi∫°au J¡° ˚°uy J¡≤Ju¡ y®Ù‹t M¡wC
tu* ˚æ*Ÿ, Ÿ¥N≤ N°<Ì Ÿu <ıfiJ¡∑ wÔæ∫° ≤°æ*ÌÙ yoÕ SÙ, NwÎb ªaªÔ wS° Ÿt∫ ≈°J¡≤ J¡°Ô Ju¡ <„J¡°≤
F…Î bu ŸÙ J¡tÔ Ju¡ w°Ô°f tu* Ÿ°≤Ÿ F°u*yu $$5,6$$ bF°≥ ≈≤ ÿbuw J¡tÔ J¡∑ ≈a<•w∫°u* Ÿu ∫C•w ˚°≥<w˚°≥<w Ju¡ J¡tÔ°u* J¡∑ Zu<d∫°u* tu*, ŸC∏Ì≤ Ÿub°Ô J¡∑ Ôw°N°u* tu*, w≤ay°u* tu*, <FÔ ≤Fu k¥¡ÔR¡≈Ù H¥Ô°u* Ÿu
∫C•w fiÙÔ J¡tÔ J¡∑ Ôw°N°u* tu* wS° „ÙwÔ N°bW°u˘ tu* ¿_Sw NwÎb ıÔ<f∏Ì…N°u* J¡°u f≤Ÿ° ≤FÙ
tu|≈a<•w∫°u* tu* <b<b@ Ÿ≤Ÿ ˚°uy°u* J¡°u ˚°uy J¡≤ fF…w <Ìfi°u* wJ¡ ©¥f <bF°≤ J¡≤ „C] F…Î ˚Cbfi˚¥Td bu
Ÿ°≤Ÿ ıæŸu <bbuJ¡Â<‹¸> Ÿu ≈∫°ÕÔ°u<ªw F°ufiu ≈≤ Ÿ[b, ≤ı N°æ≤ wt tC<•w Ju¡ <Ô∫u ˚uÌ J¡°u ≈®°›w F°uwu Fæ*
bæŸu FÙ <bª°≤fC<] J¡°u ≈®°›w F°u _buh~>° Ÿu tC<•w Ju¡ <Ô∫u <bbuJ¡ J¡°u ≈®°›w J¡≤ <btC•w F°uayu $$7-10$$
•w J¡°ÿtÙ≤ Ìu„ Ju¡ tº∫ tu* ≈bÕw°u* N°æ≤ b¨s°u* Ÿu ŸC„°u<˚w fn° ŸC∏Ì≤ N<@‹™>°fi fi°t J¡° fiy≤
F°uy° $$11$$ ıæŸu J¡tÔ Ju¡ fÙª tu* J¡<dÕJ¡° F°uwÙ Fæ bæŸu FÙ Ÿ fiy≤ Ju¡ tº∫ tu* ≈®ΩC‡fi <„©≤ fi°t J¡°
Ô°≥|fi ∫°uÀ∫ ~>°u¸>° <„©≤ F°uy°, Ÿ ≈bÕw Ju¡ <„©≤ ≈≤ N∏∫ |≤°u* Ju¡ ≤°ı° Ju¡ Ÿt°fi J¡°uoÕ |≤ F°uy°,
ŸJ¡∑ N°J¡°„ J¡°u ~¥>fiub°ÔÙ N\>°<ÔJ¡° F°uyÙ, NwÎb bF ≈bÕw Ju¡ <„©≤ ≈≤ ¿_Sw ÌqŸ≤u <„©≤ Ju¡
Ÿt°fi F°uy° $ Ÿ |≤ Ju¡ oÕ„°fi J¡°ud tu* «≥¡ªÙ ÌÙb°≤ J¡∑ Ì≤°≤ tu* ÎJ¡ |°u*ŸÔ° Fæ, <fi≤∏w≤ fF ≤Fu b°∫C
Ÿu ŸJu¡ N°Ÿ-≈°Ÿ Ju¡ w¨d <FÔ°∫u ı°wu Fæ*, ÎuŸu N≈fiu |°u*ŸÔu tu* Δ∫°Ô fi°tJ¡ Ì°fib y°æ¿≤∫° ffiuy°,
<ıŸfiu ≈FÔu S°un°-Ÿ° „°˜ ≈»° F°u, ÎuŸu f®°Êd Ju¡ Ÿt°fi ŸJ¡∑ ªÙ-ªÙ J¥¡ªÙ N°<Ì ºb<fi NSÕ
≤<Fw F°uyÙ $$12-15$$ ŸÙ Ÿt∫ Ÿ tFÔ tu* _byÕ tu* ÌqŸ≤u o∏B Ju¡ Ÿt°fi ZÙ∫„_J¡°≤ fi°t J¡°
≤°ı° F°uy° $$16$$ Ì°t fi°t J¡° Ì°fib ŸÙ ≤°ı° Ju¡ tFÔ tu* <b„°Ô _w‡˚ J¡∑ ≈Ù™> Ju¡ ~>uÌ tu* t¨Ì…
ºb<fib°Ô° th~>≤ F°uy° $$17$$ ŸÙ N<@‹™>°fi fi°t Ju¡ fiy≤ Ju¡ N∏Ì≤ Ÿ Ÿt∫ ≤Ãfi°bÔÙ <bF°≤ fi°t
J¡° <bF°≤ (J®¡∑n°y¨F) ˚Ù F°uy° $$18$$ Ÿtu* Ÿ ≤°ı° J¡° t∏`Ù ≤Fuy°, ı°u fi≤<Ÿ*F fi°t Ÿu <b¶∫°w
F°uy° N°æ≤ <ıŸu f∏@ N°æ≤ t°us ZC<w, ∫C¿•w, yC” ≈Ìu„ N°æ≤ N≈fiu NfiC˚b Ÿu J¡≤°tÔJ¡ Ju¡ Ÿt°fi
<fiÿª∫ F°uy° $$19$$ t°∫°t∫ NŸC≤ J¡¸> Ÿ t∏`Ù Ju¡ |≤ tu* ŸJ¡° J®¡∑n° Ÿ°@fi ÎJ¡ tæfi°R¡≈ F°uy°,
ª°≥ÌÙ Ju¡ <≈aınu tu* ŸJ¡° <fib°Ÿ F°uy° $$20$$
≤°ıt∏`Ù bF fi≤<Ÿ*F ÿÔ°uJ¡°u* Ÿu ≤ªÙ yoÕ, Ì°t, Δ∫°Ô N°æ≤ J¡¸> N°<Ì J¡∑ ∫F Wt J¡S°
J¡Fuy° $$21$$ Ÿ tæfi°R¡≈@°≤Ù J¡¸> J¡°, <ıŸu Ÿ J¡S° J¡°u ŸCfiJ¡≤ N≈¿≤¿h~>∏fi N°Ãt° J¡°
_t≤d F°u ı°∫uy°, „‡f≤ π°≤° J¡¿v≈w ıÙbR¡≈ f°<@w F°u ı°∫uy°, oŸ w≤F bF N°b°ytfi„¥∏∫
≈≤t <fib°Õd J¡°u ≈®°›w F°uy° $$22$$ ≈®ΩC‡fi fi°tJ¡ <„©≤ Ju¡ ÎJ¡ ≈®Ìu„ tu* ≤Ffiub°Ô° y°æ¿≤∫° bF°≥
≈≤ ≤Ffiub°Ôu Ô°uy°u* Ju¡ tC≥F Ÿu •w J¡S° J¡°u ŸCfiJ¡≤ ≈≤t <fib°Õd J¡°u ≈®°›w F°uy° $$23$$ ≤°ıtFÔ
Ju¡ _w‡˚R¡≈ ÔJ¡nÙ J¡∑ Ì≤°≤ tu* ≤Ffiub°Ô° th~>≤ ˚Ù ≈®Ÿayb„ Ô°uy°u* π°≤° J¡FÙ ı° ≤FÙ N≈fiu
≈¥bÕı∏t Ju¡ b¨W°∏w°u* Ÿu ∫C•w f®ÊJ¡S° J¡°u ŸCfiJ¡≤ „°¿∏w J¡°u ≈®°›w F°uy° $$24$$ oŸ ≈®J¡°≤ Fu

ŸyÕ - 32]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

771

ZÙ≤°tª∏BıÙ, ≈®ΩC‡fi <„©≤ Ÿu y°æ¿≤∫°, ≤°ıtFÔ Ÿu th~>≤ N°æ≤ ≤Ãfi°bÔÙ <bF°≤fi°tJ¡ J®¡∑n°y¨F
Ÿu tæfi° ∫u wÙfi°u* tC•w F°u ı°∫u*yu $$25$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, tæ*fiu N°≈Ÿu oŸ ≈®J¡°≤ ∫F Ì°t, Δ∫°Ô
N°æ≤ J¡¸> J¡∑ J¡S° J¡° J®¡t Ÿ‡≈¥dÕ J¡F° $ oŸ ≈®J¡°≤ ŸaŸ°≤ Ÿu „¥∏∫ F°uwÙ F…oÕ ˚Ù ŸaŸ°≤R¡≈ Ÿu
NÃ∫∏w ÌæÌÙ›∫t°fi ∫F t°∫° FÙ t¨yw¨‹d° tu* ıÔfC<] J¡∑ w≤F I°fib„ ≈C”T°u* J¡°u ª•J¡≤ tua
±>°ÔwÙ Fæ $$26$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸŸu t°u<Fw F…Î t¥» Ô°uy Ì°t, Δ∫°Ô N°æ J¡¸>J¡∑ fi°o˘ NI°fib„
N∏∫°∏∫ ≈Ì°ua J¡∑ N≈us° ∏fiw N≈¿≤≈•b NI°fiÌ„°R¡≈Ù ≈Ì Ÿu fiÙªu <y≤wu Fæ* $$27$$
<fib°ÕŸ¿fiJ¡w° Ÿu ≈®°›w ≈¥bÕı∏t Ju¡ ÃJ¡TÕ J¡∑ N≈us° ≈Ù~>u Ju¡ th~>≤ N°<Ì ı∏t J¡° fn° ˚°≤Ù
N∏w≤ <Ì©Ô°wu Fæ* $
J¡F°≥ ˚®CJC¡<¸> t°` Ÿu t¿∏Ì≤ N°æ≤ tu” Ju¡ |≤°u* J¡°u ª¥≤-ª¥≤ J¡≤fi°, J¡F°≥ ≤°ı° Ju¡ tFÔ Ju¡ _w‡˚
J¡∑ Ì≤°≤ tu* th~>≤R¡≈ Ÿu ≤Ffi°, J¡F°≥ F°S Ju¡ S›≈n Ÿu Ÿ¥∫Õ N°æ≤ ª∏Bt° Ju¡ <f‡f°u* Ju¡ <y≤°fiu J¡∑
Ÿ°tØ∫Õ, J¡F°≥ ≈®ΩC‡fi fi°t Ju¡ <„©≤ tu* ¿_Sw |≤ J¡∑ ÌÙb°≤ J¡∑ Ì≤°≤ tu* y°æ¿≤∫° ffi Ju¡ ≤Ffi°, J¡F°≥
k¥¡Ô Ju¡ Ÿt°fi ªaªÔ F°S Ÿu tu” J¡°u w°æÔfi°, J¡F°≥ ≈bÕw Ju¡ <„©≤ ≈≤ fi≤<Ÿ*F Ju¡ |≤ tu* tæfi° J¡°
fhª° ffiJu¡ ≤Ffi° ? $$28-30$$
Nf ≤°ıŸ NFaJ¡°≤ Ÿu <ªÌ°J¡°„ Ju¡ ÌuF°<Ì Ju¡ N°J¡°≤ J¡° N<˚t°fi ≈®J¡°≤ <Ì©°wu Fæ* $
<ªÌ°J¡°„ "tæ*' oŸ ≈®J¡°≤ ≤ı°uyCd Ÿu ≤a<ıw F°uw° Fæ, ≤ı°uyCd Ÿu ≤a<ıw F°uJ¡≤ bF N≈fiu _b°˚°<bJ¡
_b≈®J¡°„w° J¡° Ã∫°y fi J¡≤w° F…N° FÙ NFaJ¡°≤, ≈®°d, ÌuF, o*¿Ì®∫ N°<Ì J¡°u N°Ãt° ŸtHw° Fæ $$31$$
NŸÃ∫ F°uwÙ F…oÕ ˚Ù ŸÃ∫ J¡∑ w≤F ≈®wÙw F°u ≤FÙ N≈fiÙ FÙ b°Ÿfi° J¡∑ ˚®°¿∏w Ÿu t¨yw¨‹d° tu* ıÔfC<]
Ju¡ wCv∫ ıÙb <ªBq≈ Ÿu t°fi°u* <˚∏fiw° J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $$32$$
oŸ Ÿt∫ Ÿ ˚uÌ Ÿu ≈°≤ ≈°fiu J¡° ≈°∫ J¡Fwu Fæ* $
ı°u Ô°uy tF°b°•∫R¡≈ „°˜ Ÿu Âÿ∫ "N°y∏wCJ¡ Fæ' oŸ ≈®J¡°≤ <fib°Õd tu* ¿_Sw Fæ*, bu ≈®Ã∫y°Ãt°
tu* ∏tC© fC<] Ÿu FÙ ŸaŸ°≤ Ÿ°y≤ J¡°u ≈°≤ J¡≤wu Fæ* $$33$$ ıæŸu ıÔ y±>gi>u J¡∑ N°u≤ ı°wu Fæ* bæŸu FÙ ı°u
fi°fi° Ì…#© Ìuufiub°Ôu „C‹J¡ w°<JÕ¡J¡ tw°u* J¡∑ N°u≤ ı°wu Fæ*, bu ≈°≤t°<SÕJ¡ N°Ãt˚°b tu* ¿_S<w R¡≈
≈≤t≈C”T°SÕ ≈®°<›w J¡° <bfi°„ J¡≤wu Fæ* $ oŸ<ÔÎ wJÕ¡ Ÿu FÙ ŸJ¡° <fidÕ∫ F°u ı°∫uy°, tF°b°•∫°u* Ju¡
NbÔ‡ffi J¡∑ •∫° N°bÿ∫J¡w° Fæ, ÎuŸÙ „aJ¡° fiFÙ* J¡≤fiÙ ª°<F∫u, ∫F ˚°b Fæ $$34$$
N°æ≈<fiTÌ t°yÕ Ju¡ Ÿ°S N≈fiu NfiC˚b J¡° ˚Ù Ÿab°Ì Fæ, w°<JÕ¡J¡ tw°u* Ju¡ Ÿ°S NfiC˚b J¡° Ÿab°Ì
fiFÙ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N≈fiu NfiC˚b Ÿu ≈®<Ÿ] ZC<w Ju¡ NfiCŸ°≤Ù t°yÕ Ÿu ≈≤t y<w J¡°u ı° ≤Fu Ô°uy°u* J¡°
<bfi°„ fiFÙ* F°uw° $$35$$
<J¡ŸŸu wf ≈C”T°SÕ J¡° <bfi°„ F°uw° Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
Fu tF°twu, ∫F tu≤u F°u, ∫F tCHu ≈®°›w F°u, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ fC<]b°Ôu ≈C”T J¡° N≈fiÙ ÌC˚°ÕÀ∫ ≈®∫C•w
ÌÙfiw° Ÿu fi‹¸ >F…Î ≈C”T°SÕ J¡∑ ˚_t ˚Ù „uT fiFÙ* ≤FwÙ $$36$$
oŸ ≈®J¡°≤ N<˚Ô°T° J¡∑ NfiSÕJ¡°<≤w° J¡F J¡≤ bæ≤°À∫ J¡∑ ŸbÕNfiSÕ<fibwÕJ¡w° J¡Fwu Fæ* $
ı°u Ì°≤ ≈C”T `æÔ°u•∫ J¡°u ˚Ù <fiÃ∫ w¨d ŸtHw° Fæ, Ÿu N°≈<W∫°≥ oŸ ≈®J¡°≤ ~>°un ÌuwÙ Fæ

772

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

<ıŸ ≈®J¡°≤ <J¡ Ÿ°≥≈ ≈C≤°fiÙ Ju*¡ªCÔ J¡°u ~>°un Ìuwu Fæ* $$37$$
<b≤•w ≈C”T J¡°u ∫<Ì S°unÙ ˚Ù I°fi J¡<dJ¡° ≈®°›w F°u, w°u ŸJ¡∑ N°≈<W∫°≥ w°u Ìq≤ F…oÕ, f¿vJ¡
Ÿf Ìubw° N≈fiu N°@°≤˚¥w f®Ê°^±> J¡∑ w≤F ŸJ¡∑ ŸÌ° ≤s° J¡≤wu Fæ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
<ıŸJu¡ N∏Ì≤ ŸÌ° ŸÃ∫_bR¡≈ f®Ê J¡° ªtÃJ¡°≤ _kC¡¿≤w F°uw° Fæ, ŸJ¡° Ô°uJ¡≈°Ô N©^±>
f®Ê°^±>> Ju¡ Ÿt°fi ≈°Ôfi J¡≤wu Fæ* $$38$$ |°u≤ N°≈<W tu* ˚Ù JC¡t°yÕ tu* ≈æ≤ ≤©fi° FÙ fiFÙ* ª°<F∫u $
Ìu<©∫u fi, NfiC<ªw ≤Ù<w Ÿu Nt¨w≈°fi J¡≤w° F…N° ˚Ù tF°fÔÙ ≤°F… t¨Ã∫C J¡°u ≈®°›w FCN° $$39$$ ı°u
≈C”T ≈<fiTÌ°<Ì ŸÃ„>°˜ N°æ≤ fiJu¡ NfiCŸ°≤ ªÔfiub°Ôu Ÿ°@C-Ÿ≠ıfi ≈C”T°u* Ju¡ Ÿ‡≈ÕJ¡R¡≈Ù
Ÿ¥∫Õ J¡°, ı°u <J¡ ≈≤t°Ãt° Ju¡ Ÿ°s°ÃJ¡°≤ J¡° FuwC Fæ, NbÔ‡ffi J¡≤wu Fæ*, bu t°uFR¡≈Ù y°» N∏@J¡°≤
Ju¡ b„bwÙ˘ fiFÙ* F°uwu $$40$$ <ıŸfiu yCd°u* Ju¡ π°≤° ∫„ ≈®°›w <J¡∫°, b„ tu* fi N°fiub°Ôu ≈®°dÙ ˚Ù
ŸJu¡ b„Ù˚¥w F°u ı°wu Fæ*, Ÿf N°≈<W∫°≥ fi‹¸> F°u ı°wÙ Fæ* N°æ≤ Ns∫ J¡v∫°d ≈®°›w F°u ı°w°
Fæ $ <ıfiJ¡° yCd°u* Ju¡ <bT∫ tu* Ÿ∏w°uT (NFafC<]) fiFÙ* Fæ, <ıfiJ¡° „°˜ Ju¡ ≈®<w NfiC≤°y Fæ N°æ≤
ı°u ŸÃ∫ Ju¡ Δ∫ŸfiÙ Fæ*, bu FÙ b_wCw# fi≤ Fæ, fiŸu N<w¿≤•w <fi≤u ≈„C Fæ* $ <ıfiJu¡ ∫„R¡≈ ª∏Bt°
J¡Ù ª°≥Ìfi∑ Ÿu ≈®°<d∫°u* J¡° ⁄Ì∫R¡≈Ù Ÿ≤°ub≤ ≈®J¡°<„w Fæ, sÙ≤ŸtCBR¡≈ fiJu¡ „≤Ù≤ tu* <fi¿ÿªw
˚yb°fi F¿≤ J¡° <fib°Ÿ Fæ $$41-43$$
Nf ıyw Ju¡ <FwæTÙ <≈w°-t°w° Ÿu ˚Ù f»J¡≤ N°›w ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ Nfi°<Ì ŸaŸ°≤ tu* ≈Cfi#≈Cfi# Ÿf
NfiSÕ ≈≤‡≈≤°N°u* Ju¡ k¡Ô°u* Ju¡ Ÿ°S NfiC˚¥w <bT∫°u* tu* N°æ≤ Âÿ∫ J¡°æwCJ¡°u* tu* JC¡~> ˚Ù N≈¥bÕ b_wC Nb<„‹¸>
fiFÙ* Fæ, ∫F Ì„°Õwu F…Î Îba bæ≤°À∫ N°æ≤ „°_`Ù∫ N°ª°≤ tu* <fi‹™>° J¡∑ FÙ ≈®„aŸ° J¡≤wu F…Î fiJ¡∑ N°u≤
ıfiw° J¡°u N<˚tC© J¡≤wu Fæ* $
˚°u•wΔ∫ Ÿf b_wCN°u* J¡° ˚°uy J¡≤ <Ô∫°, Â>‹¸>Δ∫ b_wCÎ≥ Ìu© ÔÙ $ N°yu F°ufiub°Ôu ı∏t°u* tu* N≈fiu
<bfi°„ Ju¡ <ÔÎ ¿k¡≤ ˚Ù ˚°uy°ua tu* Ô°Ôª J¡≤fi° •∫° ™>ÙJ¡ Fæ ? $$44$$ N≈fiu N¿@J¡°≤ Ju¡ NfiCŸ°≤, •w
N<@J¡°≤Ù J¡∑ <ªW„C<] Ju¡ NfiCJ¥¡Ô „°˜ Ju¡ NfiCŸ°≤ N°æ≤ ≈FÔu-≈FÔu Ju¡ N°ª°∫°u˘ Ÿu ≈®b<wÕw Ÿ‡≈®Ì°∫
Ju¡ NfiCŸ°≤, ÎJ¡-ÎJ¡ ˚¥<tJ¡° tu* ıf wJ¡ ˚¥<tJ¡° J¡° ≈¿≤≈°J¡ fi F°u wf wJ¡ ¿_S<w J¡° Ã∫°y fi J¡≤
Ÿf Ô°uy°u* J¡°u ≤Ffi° ª°<FÎ $ Nb°_w<bJ¡ ˚°uy Ÿt¥F J¡° N≈fiu ⁄Ì∫ Ÿu Ã∫°y J¡≤fi° ª°<FÎ $$45$$
_byÕ wJ¡ ≈®<Ÿ] F…Î yCd°ua Ÿu ≈®°›w F…oÕ J¡∑<wÕ Ÿu Ÿ°@C ıfi°u* Ju¡ tC© Ÿu b°Fb°FÙ Ôufi° ª°<FÎ $ ∫u J¡∑<wÕ
N°æ≤ Ÿ≠ıfi°u* J¡∑ b°Fb°FÙ t¨Ã∫C Ÿu ≤s° J¡≤wÙ Fæ*, wCh~> ˚°uy J¡˚Ù ˚Ù t¨Ã∫C Ÿu `°d fiFÙ* Ìuwu $$46$$
N›Ÿ≤°Î≥ <ıfiJu¡ ª∏Bt° Ju¡ Ÿt°fi „C˚® ∫„ J¡° N°J¡°„ Ju¡ Ÿt°fi Ÿf Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô°u* tu* Δ∫°›w yÙw°u*
Ÿu y°fi J¡≤wÙ Fæ*, bu Ô°uy FÙ ıÙwu Fæ* N°æ≤ Ÿf t≤u Fæ* $$47$$
<J¡Ÿ ≈®J¡°≤ ∫„ J¡° Ÿ‡≈°Ìfi <J¡∫° ı° ŸJ¡w° Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
≈≤t≈°æ”T-∫Ãfi J¡° NbÔ‡ffi J¡≤, ŸC∏Ì≤ Ω°uy J¡° y®Fd J¡≤ πuy Ju¡ <ffi° „°˜°fiCJ¥¡Ô
N°ª≤d J¡≤w° F…N° J¡°æfi ≈C”T <Ÿ<] ≈®°›w fiFÙ* J¡≤w° ? $$48$$ „°_`°fiCŸ°≤ J¡°∫Õ J¡≤ ≤Fu ≈C”T J¡°u
<Ÿ<]∫°u* Ju¡ <ÔÎ Ãb≤° fiFÙ* J¡≤fiÙ ª°<FÎ, •∫°u*<J¡ <ª≤J¡°Ô tu* ≈¿≤≈•b¡F…oÕ <Ÿ<] Wt k¡Ô ÌuwÙ
Fæ $$49$$ „°uJ¡, ˚∫ N°æ≤ •Ôu„ J¡°u Ã∫°y J¡≤ „Ù|®w° Ju¡ N°y®F J¡°u ~>°unJ¡≤ „°˜°fiCŸ°≤ Δ∫bF°≤
J¡≤fi° ª°<FÎ N≈fi° <bfi°„ fiFÙ* J¡≤fi° ª°<FÎ $$50$$ ≈®ªC≤ ≈Ì°S°u˘ tu* N°Ÿ<•wb°Ôu N°≈ Ô°uy°u* J¡°

ŸyÕ - 32]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

773

ıÙb oŸ Ÿt∫ o¿∏B∫R¡≈Ù ≤_ŸÙ Ÿu t°fi°u* t¨Ã∫C J¡°u ≈®°›w F°uuJ¡≤ ŸaŸ°≤R¡≈ N∏@u JC¡Î≥ tu* <bfi‹¸> fi
F°u $$51$$ oŸ Ÿt∫ Ÿu ÔuJ¡≤ <k¡≤ fiÙªu Ÿu fiÙªu N°≈ tw ı°oÕ∫u $ ŸæJ¡n°u* wÙ‚d f°d°u* Ÿu <ıŸtau F°SÙ
J¡°¸>u y∫u Fæ*, ÎuŸu ∫C] tu* „Ù|® ≈®°›w F…Î tF°˚∫, t¨Ã∫C N°<Ì N°≈<W∫°u* J¡° <fib°≤d J¡≤fiub°Ôu N˜R¡≈
oŸ t°us„°˜ J¡° <bª°≤ J¡∑<ı∫u $$52,53$$ y®Ù‹t M¡wC tu* fÔu FCÎ w°Ô°f Ju¡ Ì…yÕ∏@≈¥dÕ J¡∑ªn Ju¡
ŸÂ„ ŸaŸ°≤ tu* ≈Cfi#≈Cfi# t≤J¡≤ ıÙ<bw F…Î f¥»u tui>J¡ Ju¡ Ÿt°fi ıÙfiu J¡∑ N°„° •∫° Fæ ! ∫°fiÙ N<w
wCh~> Fæ, oŸ<ÔÎ ⁄Ì∫ Ÿu ˚°uyb°Ÿfi° F¸>° Ìufi° ª°<FÎ $ ˚°uy Ju¡ ≈°∫˚¥w @fi J¡∑ •∫° N°bÿ∫J¡w° Fæ,
oŸ<ÔÎ Fu Zu‹™> ≈C”T°u*, ofi ŸfJ¡° Ã∫°y J¡≤ t°us„°˜ J¡° FÙ NbÔ°uJ¡fi J¡∑<ı∫u $$54$$ <bT∫°J¡°≤
b¨<W tu* ≈®<w<f‡fw <ªÌ°˚°Ÿ°u* J¡° N∏w#J¡≤d Nb¿h~>∏fi ªæw∏∫ <f‡f Fæ N°æ≤ N∏w#J¡≤dR¡≈ ≈°<@
≈<Fw <ªÌ°˚°Ÿ J¡° w°u „C] f®Ê ªæw∏∫ FÙ <f‡f Fæ $ ≈®<w<f‡f N°æ≤ ŸJ¡∑ ≈°<@ NŸÃ∫ Fæ*, <f‡f
w°u ŸÃ∫ Fæ $ N∏w#J¡≤dR¡≈ ≈°<@ Ju¡ NŸÃ∫ F°ufiu ≈≤ wÌb¿h~>∏fi <f‡f ªæw∏∫ J¡° N°æ≤
wßt°fi°<@J¡≤d <ªÌ°˚°Ÿ Ju¡ <f‡f˚¥w f®Ê ªæw∏∫ J¡° ˚uÌ <tØ∫° FÙ Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤ N©^±>
ŸÃ∫≈®Ã∫y<˚∏fi f®Ê ªæw∏∫ FÙ N∏w tu* Nb<„‹¸> ≤Fw° Fæ, ÎuŸ° <bª°≤ J¡≤fi° ª°<F∫u $
„aJ¡° # Ÿ°a¶∫, ≈°waıÔ, y°æwt, fC], NFÕwg N°<Ì N∏∫ b°ÌÙ •w ≈®<w<f‡fw° ≈®<J®¡∫° J¡°u fiFÙ*
t°fiwu, <J¡∏wC N∏∫S°-N∏∫S° <fiR¡≈d J¡≤wu Fæ* N°æ≤ ŸÙ tu* Ô°uy°u* J¡°u ≈®u¿≤w J¡≤wu Fæ* $ fiJ¡∑ ≈®u≤d°
˚Ù •∫° ≈°Ìu∫ Fæ ∫° fiFÙ* ?
Ÿt°@°fi # ÌqŸ≤u J¡∑ ≈®u≤d°R¡≈ fC<] Ÿu ≈„CN°u* Ju¡ Ÿt°fi tw ª°<Ô∫u $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ "∫S° fl∫a
≠∫°u<w≤°Ãt° <bb_b°fi≈°u <˚∏fi° fF…@æJ¡°u&fiCyh~>fig' (ıæŸu ∫F ≠∫°u<wtÕ∫ Ÿ¥∫Õ _bw# ÎJ¡ F°uw° F…N°
˚Ù |¸>°<Ì˚uÌ Ÿu <˚∏fi ıÔ°u* tu* NfiCytfi J¡≤ ≤F° fF…Ãb J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ bæŸu FÙ N<πwÙ∫ ∫F N°Ãt°
˚Ù ≈°<@∫°u tu* fF…Ãb J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $) oÃ∫°<Ì _bw∏` ZC<wR¡≈ ≈®t°d°u* J¡° NfiCŸ≤d J¡≤fiub°Ôu
Ô°uy°u* J¡°u N°æ≤°u* J¡∑ ≈®u≤d° Ÿu ≈„CN°u* Ju¡ Ÿt°fi NfiCytfi <ªw fiFÙ* Fæ $$55$$
oŸ ≈®J¡°≤ „°˜°SÕ Ju¡ <bª°≤ J¡° <b@°fi J¡≤ Nf ıÙbfi, @fi, ≈„C, ≈C` N°<Ì Ÿ°aŸ°¿≤J¡ <bª°≤
J¡∑ N°æ≤ N∏∫ Ì„Õfi°u* Ju¡ <bª°≤ J¡∑ Ã∫°y Ju¡ <ÔÎ <fi∏Ì° J¡≤wu Fæ* $
≈¿≤d°t tu* ÌC˚°ÕÀ∫ Ìufiub°ÔÙ, <bª°≤ Ju¡ Ÿt∫ J¨¡≈dw° J¡∑ FuwC F°ufiu Ju¡ J¡°≤d <fibu„ J¡≤°fiu Ju¡
J¡°≤d y°» N°æ≤ ÌÙ|Õ tF°<fiB°R¡≈ @fi, ıÙbfi N°<Ì J¡∑ <bª°≤d° wS° N∏∫ Ì„Õfi°u* J¡∑ <bª°≤d°
~>°un ÌufiÙ ª°<F∫u N°æ≤ f°u@R¡≈ N°Ô°uJ ≈®°›w J¡≤fi° ª°<F∫u $$56$$ ıæŸu f¥»° J¡~C>N° w°Ô°f tu* Ÿ°u∫°
≤Fw° Fæ, bæŸu Ÿ°u∫u ≤Ffi° ™>ÙJ¡ fiFÙ* Fæ $ ı≤°, t≤d N°<Ì Ì…#©°u* J¡∑ <fib¨<W Ju¡ <ÔÎ Ω°uy J¡≤fi°
ª°<F∫u $$57$$ @fiŸ‡≈<W NfiS°u˘ J¡∑ ıfifiÙ Fæ N°æ≤ <b<b@ ˚°uy ŸaŸ°≤R¡≈Ù ≤°uy Ju¡ FuwC Fæ* $ N°≈<W∫°≥
FÙ Ÿf Ÿ‡≈<W∫°≥ Fæ* N°æ≤ Ÿf b_wCN°u* J¡∑ NbFuÔfi° FÙ <bı∫ Fæ $$58$$ Ô°uJ¡Δ∫bF°≤Ù ≈C”T°u* Ju¡
<bª°≤ Ÿu Ô°uJ¡Δ∫bF°≤ Ju¡ N<b≤°u@Ù wS° „°˜ N°æ≤ ŸÌ°ª°≤ Ju¡ NfiCJ¥¡Ô J¡tÕ Ÿu ŸÃk¡Ô Ju¡ <ÔÎ ŸÌ°
ÃS°fi J¡° NayÙJ¡°≤ J¡≤fi° ª°<FÎ $$59$$ <ıŸJ¡° ª¿≤` ŸÌ°ª°≤ Ÿu ŸC∏Ì≤ Fæ, fC<] <bbuJ¡„ÙÔ Fæ
N°æ≤ ŸaŸ°≤ Ju¡ Ÿ°æ¶∫k¡ÔR¡≈Ù Ì…#©Ì„°N°ua tu* <ıŸu Ô°Ôª fiFÙ* Fæ, Ÿ ≈C”T Ju¡ ∫„, yCd N°æ≤ N°∫C
∫u wÙfi°u* Ô‚tÙ Ju¡ Ÿ°S FÙ ŸÃk¡Ô Ju¡ <ÔÎ bŸ∏w M¡wC J¡∑ Ôw°N°u* Ju¡ Ÿt°fi <bJ¡<Ÿw F°uwu Fæ* $$60$$

fWÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

774

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

wæ*wÙŸb°≥ ŸyÕ
„C˚ Ωt, Ÿ°@C N°æ≤ ŸÃ„°˜ Ju¡ t°F°Ã‡∫ J¡° bdÕfi wS°
NFaJ¡°≤ J¡∑ f∏@J¡w° N°æ≤ ŸJu¡ Ã∫°y Ÿu tC¿•w ≈®°<›w J¡° bdÕfi $

N°yu J¡Fu ı°fiub°Ôu „C˚ Ωt N°<Ì Ju¡ NU∫°Ÿ π°≤° b¨<] J¡°u ≈®°›w F°ufiu ≈≤ k¡Ô J¡∑ Nbÿ∫‡˚°<bw°
<Ì©°fiu Ju¡ <ÔÎ Ÿ°@°≤d ∏∫°∫ <Ì©Ô°wu Fæ* $
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, Ÿf Ÿ°@fi°u* J¡° N<w„∫ NU∫°Ÿ Ÿk¡Ô F°uw° Fæ, ∫F
<fi∫t Fæ $ Nw# Ô°uJ¡Â<‹¸> J¨¡<T, Ÿub° N°<Ì Ÿ°@fi°ua tu* wS° „°˜Ù∫ t°us-Ÿ°@fi tu* N≈fiu-N≈fiu
NfiCR¡≈ k¡Ô Nbÿ∫ F°uw° FÙ Fæ, J¡Ì°<≈ bu <bk¡Ô fiFÙ* ı°wu $ oŸ<ÔÎ t°usÔ°˚°SÙÕ N°≈ ˚Ù „C˚
Ωt J¡°u J¡Ì°<≈ fi ~>°u<n∫u $$1$$
„°˜ ≈®<w≈°<Ìw „C˚ Ωt J¡° NŸ°º∫ w°u JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ, ∫F Ì„°Õfiu Ju¡ <ÔÎ fi∏ÌÙÿb≤°u≈°¶∫°fi
N°<Ì J¡° Ÿasu≈ Ÿu vÔu© J¡≤wu Fæ* $
o‹¸>-<t` N°æ≤ N°ÃtÙ∫ f∏@C-f°∏@b°u* J¡°u N°fi∏Ì Ìufiub°Ôu fi∏ÌÙ fiu w°Ô°f Ju¡ <J¡fi°≤u <„bıÙ
J¡°u N°≤°@fi° π°≤° ≈®°›w J¡≤Ju¡ t¨Ã∫C ≈≤ ˚Ù <bı∫ ≈®°›w J¡∑ SÙ () $$2$$ Ÿufi° N°æ≤ @fi-@°∏∫ Ÿu
Ÿ‡≈∏fi f<Ô N°<Ì Ì°fib°u* π°≤° ıæŸu F°<S∫°u* π°≤° J¡tÔ Ju¡ Ÿ≤°ub≤ JC¡ªÔu ı°wu Fæ* bæŸu FÙ JC¡ªÔu y∫u
Ìubw° N<w„∫ ≈®∫Ãfi Ÿu Ÿb°uÕÃJ¨¡‹¸> F°u y∫u $$3$$ ≤°ı° t”W Ju¡ ∫I tu* ŸabwÕfi°tJ¡ tF<TÕ fiu f®Ê° J¡∑
w≤F ŸC≤ N°æ≤ NŸC≤°u* Ÿu ≈¥dÕ ÌqŸ≤Ù Ÿ¨<‹¸> J¡∑ (N) $$4$$ „°˜Ù∫ tF°fi „C˚ Ω°uy Ÿu ∫C•w
<bÿb°<t`ıÙ fiu f°≤-f°≤ J¡∑ yoÕ J¡™>°u≤ w≈_∫° Ÿu Ì…‹≈®°›∫ f®°Êdw° ≈®°›w J¡∑ $$5$$ ≤°ufiu <ªvÔ°fiu
N°<Ì ≈®∫Ãfi Ÿu ≈®°›w F°ufiu Ju¡ J¡°≤d Ì…‹≈®°›∫ ≈°fiÙ tu* |°uÔu F…Î N°¸>u J¡°u ≤Ÿ°∫fi J¡∑ w≤F ≈Ù ≤Fu, oŸ
() •w J¡S° <Ôay ≈C≤°d tu oŸ ≈®J¡°≤ b<d˘w Fæ # <„Ô°Ì fi°t Ju¡ ÎJ¡ tC<fi Su $ ŸbÕI ≈C` J¡∑
oh~>° Ÿu ∏F°u*fiu ˚yb°fi „aJ¡≤ıÙ J¡°u J¡™>°u≤ w≈_∫° π°≤° ≈®Ÿ∏fi <J¡∫° $ <ª≤J¡°Ô J¡∑ w≈_∫° Ÿu ≈®Ÿ∏fi
F…Î ˚yb°fi „aJ¡≤ıÙ ∏Fu* b≤Ì°fi Ìufiu Ju¡ <ÔÎ f°uÔu # "tCHŸu N∏∫ w°u J¡°uoÕ ŸbÕI F°u fiFÙ* ŸJ¡w°,
oŸ<ÔÎ tæ* FÙ N≈fiu Na„ Ÿu Nbw°≤ ÔuJ¡≤ N°≈J¡° ≈C` F°u«≥¡y°, <J¡∏wC tu≤u Na„ Ÿu Ã≈∏fi F…N° bF
N°≈J¡° ÔnJ¡° Ÿ°uÔFbu* bTÕ tu* t≤ ı°∫uy° $ <„Ô°Ì M¡<T tua ˚yb°fi Ju¡ bªfi J¡°u Ô¸>fiu J¡∑ „<•w w°u
SÙ fiFÙ*, NwÎb ˚yb°fi J¡∑ „≤d tu* y∫u F…Î ∏F°u*fiu "ÎuŸ° FÙ F°u' ∫°u* ˚yb°fi Ju¡ bªfi J¡° NfiCt°uÌfi
<J¡∫° $ b≤Ì°fi ≈°fiu Ju¡ f°Ì <„Ô°Ì tC<fi J¡° fi∏ÌÙ fi°tJ¡ ŸbÕI ≈C` F…N° $ bF ıf f°ÔJ¡ FÙ S°, N≈fiu
<≈w° Ÿu N≈fiÙ ˚°bÙ t¨Ã∫C J¡°u ŸCfiJ¡≤ w˚Ù Ÿu Ÿfiu w≈_∫° π°≤° ˚yb°fi „aJ¡≤ J¡∑ N°≤°@fi° J¡≤fi°
≈®°≤‡˚ J¡≤ <Ì∫° $ wÌfi∏w≤ Ÿ°uÔFbu* bTÕ tu* w°Ô°f Ju¡ <J¡fi°≤u <„b<Ôay J¡° ≈¥ıfi J¡≤wu Ÿt∫ t¨Ã∫C fiu
≈°„°u* Ÿu Ÿu f°≥@°, bFÙ* ≈≤ N°<b˚¥Õw F…Î ˚yb°fi <„b fiu t¨Ã∫C J¡°u Ô°w t°≤ J¡≤ wS° t¨Ã∫C Ju¡ k¡∏Ìu J¡°u
J¡°¸>J¡≤ Ÿu ı≤°-t¨Ã∫C≤<Fw N≈fi° NfiCª≤ ffi° <Ô∫° $
(N) ∫Ω<≈ tF°˚°≤w tu* ∫F J¡S° ∫°u* ≈®<Ÿ] Fæ - t”W Ju¡ ∫I tu* <bPfi ±>°Ôfiu J¡∑ oh~>° J¡≤ ≤Fu
Ìubw°N°u* J¡∑ Ÿufi° Ju¡ Ÿ°S ŸabwÕ fiu N≈fiu ŸaJ¡v≈t°` Ÿu b„Ù˚¥w J¡≤ Ìubw°N°u* Ju¡ Ÿ°S ∫I J¡°
≈¿≤ª°≤J¡ ffi° ±>°Ô°, wS°<≈ ÌqŸ≤u ≈C≤°d°u* tu* fiJ¡∑ Ìubw° N°æ≤ NŸC≤°u* J¡∑ ÌqŸ≤Ù Ÿ¨<‹¸> ˚Ù ŸCfiÙ ı°wÙ
FÙ Fæ, ÌqŸ≤u J¡v≈ J¡∑ J¡S° F°ufiu Ÿu tF°˚°≤w Ÿu oŸJ¡° <b≤°u@ fiFÙ* Fæ $

ŸyÕ - 33]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

775

≈®J¡°≤ Ju¡ ˚°À∫FÙfi ≈t∏∫C fiu ˚Ù w≈_∫° Ÿu ≈®Ÿ∏fi F…Î ˚yb°fi „aJ¡≤ Ju¡ ≈®Ÿ°Ì Ÿu sÙ≤Ÿ°y≤ ≈®°›w
<J¡∫° (oŸJ¡∑ J¡S° tF°˚°≤w tu* ≈®<Ÿ] Fæ) $$6$$ wÙfi°u* Ô°uJ¡°u* tu* tF°fÔÙ R¡≈ Ÿu <b¶∫°w <b‹dC,
f®Ê° N°<Ì Ìub°<@Ìub°u* J¡°u ˚Ù w¨d J¡∑ fi°o˘ <fiyÔ ≤Fu J¡°Ô J¡°u NÃ∫∏w ̨» ˚<•w Ÿu ÿbuw M¡<T fiu
N≈fiu b„ tua J¡≤ <Ô∫° $ (∫F ˚Ù <Ôay ≈C≤°d tu* ≈®<Ÿ] Fæ) $$7$$ ≤°ıJC¡t°≤Ù Ÿ°<b`Ù fiu ≈<w Ju¡ ≈®°d°u*
J¡° NfiCytfi wS° _wC<w N°<ÌR¡≈ Ÿu ≈®Ÿ∏fiw° Ju¡ ≈°∫ Ÿu ∫t J¡°u N≈fiu b„ tu* J¡≤ "ŸÃ∫b°fi Ju¡
≈®°d°u* J¡°u ~>°unJ¡≤ N°æ≤ J¡°uoÕ b≤ t°≥y°u' oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ ∫t Ju¡ b°•∫ J¡° ŸÃ∫b°fi Ÿu tu≤u Ÿ°æ ÔnJu¡ F°u,
oŸ b≤ ≈®°SÕfi° R¡≈ N≈fiu bªfi Ÿu Ÿ°taı_∫ _S°<≈w J¡≤ N≈fiu ≈<w ŸÃ∫b°fi J¡°u ≈≤Ô°uJ¡ Ÿu Ô°æ¸>°
<Ô∫° $$8$$ oŸ Ô°uJ¡ tua ÎuŸ° J¡°uoÕ „°˜Ù∫ ŸCΩ°uy J¡° ÃJ¡TÕ fiFÙ* Fæ, <ıŸJ¡° _kC¡¸> k¡Ô F°u $
„aJ¡° # <b<b@ Ω°uy N°≈fiu <Ì©Ô°∫u Fæ*, Ÿtu* Ÿu tCHu <J¡Ÿtu* N<@J¡ ≈®∫Ãfib°fi F°ufi° ª<FÎ $
Ÿt°@°fi # N<@J¡°≤Ù N°≈J¡°u t¥» J¡∑ fi°o˘ sCB k¡Ô°u* J¡∑ ≈®°SÕfi° Ÿu Δ∫SÕ fiFÙ* F°ufi° ª°<FÎ, <J¡∏wC
tfi tu* k¡Ô Ju¡ w°≤w‡∫ J¡° <bª°≤J¡≤ ŸfŸu ÃJ¨¡‹¸ k¡Ô J¡∑ ≈®°¿›w Ÿu Ÿb°uÕÃJ¨¡‹¸> „C˚ ≈®∫Ãfi Ÿu ŸC„°u<˚w
F°ufi° ª°<F∫u $$9$$ N°ÃtI°fi Ÿ‡≈¥dÕ ŸC©-Ì…#©, ı∏tt≤d N°<Ì Nb_S°N°u* J¡∑ ˚®tÂ<‹¸>∫°u* J¡°
t¥Ô°uh~>uÌ J¡≤fiub°Ô° Fæ, oŸ¿ÔÎ N°ÃtI°fi tu* FÙ N°≈J¡°u „C˚°uΩ°uy J¡° NU∫°Ÿ J¡≤fi° ª°<F∫u $$10$$
≈FÔu ˚°uy, ≤°y N°<Ì J¡∑ Ì®<‹¸>∫°u* Ju¡ <bfi°„ Ju¡ <ÔÎ wwg wwg <bT∫°u* tu* w°u, Â<‹¸>∫°u* J¡° N∏buTd
J¡≤fi° ª°<F∫u $ ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
sC@°, ›∫°Ÿ N°<Ì N°≈<W Ÿu ∫C•w ≈C”T°u* J¡° <bT∫ ≈®Ì°fi π°≤° NfiCy®F J¡≤fiub°ÔÙ ˚°uy̨<‹¸> Ju¡
fi°„ Ju¡ <ÔÎ ≈FÔu ŸJ¡∑ ¿b≤°u<@fiÙ <bT∫Ì°uT Â<‹¸>∫°u* J¡° Nbÿ∫ N∏buTd J¡≤fi° ª°<F∫u $
„aJ¡° # ˚°uyÂ<‹¸> J¡∑ <b≤°u<@fiÙ <bT∫Ì°uTÂ<‹¸>∫°u* J¡° N∏buTd J¡≤fiu ≈≤ <bT∫ Ã∫°y F°ufiu Ÿu wC≤∏w
Ì…#© F°uy° ?
Ÿt°@°fi # bæ≤°À∫, NU∫°Ÿ N°<Ì Ì…#© Ju¡ <ffi° ˚¥t°fi∏ÌR¡≈ ªæw∏∫ •∫° J¡FÙ* ≈°∫° ı° ŸJ¡w°
Fæ ? NS°Õwg ˚¥t°fi∏Ì_bR¡≈ <ªwg J¡∑ ≈®°<›w Ju¡ <ÔÎ <bT∫Ã∫°yR¡≈ Ì…#© ™>°fi° FÙ ≈nuy° $$11$$
∫<Ì J¡°uoÕ J¡Fu, Ÿ‡≈¥dÕ <bT∫ Ju¡ Ì…#©≈¥bÕJ¡ Ã∫°y J¡° ˚Ù NayÙJ¡°≤ J¡≤Ju¡ bæ≤°À∫ Ÿu ≤°y N°<Ì Ì°uT J¡°
„tfi Nbÿ∫ Ÿ‡≈°ÌfiÙ∫ F°uw°, ∫<Ì ≈®°›w F°ufiub°Ô° f®Ê „t Ju¡ Ÿ°S FÙ ≈C”T°SÕ F°uw° $ ÎuŸ° w°u Fæ fiFÙ*,
•∫°u*<J¡ „t ˚Ù Ÿ°¿[bJ¡ <ªÃb¨<W J¡° ˚uÌ FÙ Fæ, Nw# N<πwÙ∫ f®Ê tu* ŸJ¡° Ÿa˚b fiFÙ* F°u ŸJ¡w° $
ÎJ¡t°` ŸC©R¡≈ f®Ê Ÿu N<w¿≤•w Ÿf JC¡~> Âÿ∫ FÙ Fæ, oŸ<ÔÎ „t ≈≤t ≈C”T°SÕ Ju¡ N∏wyÕw ˚Ù fiFÙ*
N° ŸJ¡w° $ oŸ „aJ¡° J¡°u N°@° _bÙJ¡°≤ J¡≤Ju¡ ≈¿≤F°≤ J¡≤wu F…Î „t J¡∑ N°bÿ∫J¡w° <Ì©Ô°wu Fæ* $
™>ÙJ¡ Fæ, ∫Ω<≈ „t≤<Fw <ªÌ°Ãt° FÙ ≈≤t f®Ê Fæ, wS°<≈ „t ˚Ù J¡°≤dŸ<Fw ŸaŸ°≤ J¡∑
<fib¨<WR¡≈ ≈≤t ≈C”T°SÕ Fæ FÙ $ ∫Ω<≈ oŸ ≈®J¡°≤ Ì°ufi°ua wCv∫ Fæ*, ∫F ≈®°›w F…N°, wS°<≈ oŸ ≈®„t J¡°u
˚¥t°fi∏Ì f®ÊŸC© Ìufiub°Ô° ı°<fi∫u $ <ıŸtu* ŸC© J¡∑ N<˚Δ∫<•w fiFÙ* F°uwÙ, bF ≈C”T°SÕ fiFÙ* F°u
ŸJ¡w°, oŸ<ÔÎ oŸtu* ≈C”T°SÕ J¡∑ ≈∫°u<yw° N<@J¡ Fæ $$12$$
Nf „t J¡° ≈°∫ J¡Fwu Fæ* $
N<˚t°fi J¡° Ã∫°y J¡≤, <_S≤ „t J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ N°æ≤ fC<] Ÿu t°us Ju¡ ∫°uÀ∫ WtJC¡Ô tu*
ı∏t N°<ÌR¡≈ N≈fiÙ Zu‹™>w° J¡° <bª°≤ J¡≤ Ÿ≠ıfi°u* J¡∑ Ÿub° J¡≤u $$13$$

776

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

<ªW„C<] Ju¡ <ÔÎ <J¡∫u y∫u w≈ N°<Ì ˚Ù Ÿaw-Ÿ°@CN°u* J¡∑ Ÿub° π°≤° FÙ I°fi°u≈∫°uyÙ F°uwu Fæ*,
_bw∏`R¡≈ Ÿu I°fi°u≈∫°uyÙ fiFÙ* F°uwu Fæ*, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ŸaŸ°≤R¡≈ Ÿ°y≤ J¡°u ≈°≤ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ Ÿ≠ıfi J¡∑ Ÿub° Ju¡ <ffi° fi w°u w≈ I°fi≈®°<›w Ju¡ <ÔÎ
ŸtSÕ F°uwu Fæ*, fi wÙSÕŸubfi I°fiıfiJ¡ F°uwu Fæ* N°æ≤ fi „°˜°U∫°Ÿ FÙ I°fi Ã≈∏fi J¡≤° ŸJ¡wu Fæ* $$14$$
Ÿ≠ıfi J¡° Ôsd J¡Fwu Fæ* $
<ıŸJu¡ Ÿubfi Ÿu ≈®¿w<Ìfi Ô°u˚, t°uF N°æ≤ J®¡°u@ sÙd F°uwu Fæ* N°æ≤ ı°u N≈fiu J¡t°u˘ tu* „°˜°fiCŸ°≤
N°ª≤d J¡≤w° Fæ, bF Ÿ≠ıfi Fæ $$15$$
ŸÌ° Ÿ≠ıfi J¡∑ Ÿub° tu* wÃ≈≤ ≈C”T J¡∑ J¡˚Ù N°ÃtI°fiÙ Ju¡ Ÿ°S ˚Ù Nbÿ∫ Ÿay<w F°u ı°wÙ Fæ,
<ıŸŸu I°fi≈®°<›w F°uwÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
Ÿ≠ıfi°u* J¡∑ Ÿay<w Ÿu Ÿ≠ıfiŸubÙ ≈C”T J¡° N°ÃtI°fiÙ Ju¡ Ÿ°S Ÿay F°uw° Fæ, <ıŸŸu oŸ Âÿ∫
J¡° NÃ∫∏wN˚°b FÙ Ÿu <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ $$16$$
ŸŸu oŸJ¡∑ ≈C”T°SÕ<Ÿ<] ˚Ù F°uwÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
Âÿ∫ Ju¡ NÃ∫∏w N˚°b Ÿu w°u ÎJ¡t°` ≈≤f®Ê FÙ Nb<„‹¸> ≤Fw° Fæ, N∏∫ b_wCN°u* J¡° N˚°b F°ufiu
Ÿu ŸÙtu* ıÙb „Ù|® ÔÙfi F°u ı°w° Fæ $$17$$
≈≤f®Ê FÙ Ju¡bÔ Nb<„‹¸> ≤Fw° Fæ, ÎuŸ° ı°u ≈FÔu J¡F°, ŸJ¡° Âÿ∫ Ju¡ NÃ∫∏w N˚°b J¡∑
≈≈<W π°≤° ŸtSÕfi J¡≤wu Fæ* $
fi w°u ∫F Âÿ∫ Ã≈∏fi F…N° Fæ, fi ≈FÔu S° FÙ N°æ≤ fi N°yu F°uy° FÙ, NwÎb bwÕt°fi tu* ˚Ù ∫F fiFÙ*
Fæ, ÎJ¡t°` N©^±> f®Ê FÙ Fæ $$18$$
ıæŸu oŸ ıyw Ju¡ Ã≈<W N°<Ì fiFÙ* F°u ŸJ¡wu bæŸu Ã≈<W ≈®J¡≤d tu* ˚Ù NfiuJ¡ ∫C<•w∫°u* π°≤°
≈≈°Ìfi <J¡∫° ı° ªCJ¡° Fæ N°æ≤ N°yu ˚Ù ≈≈°Ìfi <J¡∫° ı°∫uy° ÎuŸ° J¡Fwu F*æ $
oŸ ≈®J¡°≤ Fı°≤°u* ∫C¿•w∫°ua Ÿu ıyw Ju¡ ı∏t N°<Ì J¡° N˚°b ≈FÔu <Ì©°∫° ı° ªCJ¡° Fæ, N°æ≤ <Ì©°
˚Ù ≤Fu Fæ $ ıæŸu Ÿf <bπ°fi°u* fiu ŸJ¡° NfiC˚b <J¡∫° Fæ bæŸu tæ* oŸ <`ıyw Ÿa<bBq≈Ù <ªÌ°J¡°„ J¡°u oŸ
Ÿt∫ N°≈Ju¡ <ÔÎ ¿Ì©°«≥¡y° $ >∫F <`ıyw „°∏w, <fitÕÔ <ªÌ°J¡°„ FÙ Fæ, ∫F <ªW ≈≤t°SÕ_bR¡≈ Fæ,
oŸtu* t°<∫J¡ N°J¡°„ N°<Ì J¡° Ÿ‡˚b J¡F°≥ Ÿu N°æ≤ Jæ¡Ÿu F°u ŸJ¡w° Fæ ? ≈®ÿfi ™>w° Fæ ¡N°J¡°„ N°<Ì
J¡∑ Ã≈<W Ÿwg Ÿu Fæ NSb° NŸwg Ÿu Fæ* ? t°∫° Ÿu Fæ ? N°<Ì Ju¡ Ì°u w°u N<bJ¡°≤Ù Fæ*, oŸ<ÔÎ fiŸu ıyw
J¡∑ Ã≈<W J¡° Ÿ‡˚b fiFÙ* Fæ, ∫<Ì t°∫° Ÿu ıyw J¡∑ Ã≈<W t°fiÙ ı°∫, w°u ˚Ù <tØ∫° FÙ F°uyÙ $
oŸ¿ÔÎ ≈¿≤„uT Ÿu ıyw J¡° NfiCÃ≈<W ≈s FÙ ¿_S≤ ≤Fw° Fæ $ <~>B≤<Fw J¥¡¸>_S <fiÃ∫<ªÌ°Ãt° tu*
<~>B_bR¡≈ N°J¡°„ J¡° Fı°≤°u* |fi°u* Ÿu ˚Ù Ã≈°Ìfi fiFÙ* F°u ŸJ¡w°, ˚°b ∫F Fæ $$19,20$$
∫<Ì ∫F ıyw Ã≈∏fi fiFÙ* F…N° w°u ıyw fi°t Ÿu ŸfJ¡°u oŸJ¡° f°u@ Jæ¡Ÿu F°uw° Fæ ? oŸ ≈≤
J¡Fwu Fæ* $
<fiÿªÔ N°Ãt° tu* J¡¿v≈w ªaªÔw° Ÿu ªaªÔ, t°∫° tu* ≈®<w<f¿‡fw w∏t∫ ıyw J¡∑ ı°u ŸC∏Ì≤
J¡v≈fi° J¡≤w° Fæ, Ÿ∑J¡°u bFÙ ıywR¡≈ Ÿu ı°fiw° Fæ $$21$$
∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ ıywgf°u@R¡≈Ù ªæw∏∫ Ÿ<bJ¡v≈ Fæ N°æ≤ f®Êªæw∏∫ <fi<bÕJ¡v≈ Fæ, oŸ

ŸyÕ - 33]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

777

w≤F ıyB¥≈Ù ˚uÌ J¡°u <~>≈°fiu Ju¡ <ÔÎ wÃ≈≤ F…Î N°≈J¡° ªæw∏∫ tau ˚Ù ˚uÌ ≈®°›w F°u y∫° $ oŸ ≈≤
J¡Fwu Fæ* $
wÙfi°u* Ô°uJ¡°u* tu* <ıwfi° πæw NfiC˚b Fæ, bF Ÿf f®Êªæw∏∫ R¡≈ Ÿ¥∫Õ Ju¡ <J¡≤d Ÿt¥F J¡∑ w≤F Fæ,
NwÎb b_wCw# ŸŸu <˚∏fi fiFÙ* Fæ $ ¿J¡≤d Ÿt¥F N°æ≤ <J¡≤db°fi J¡° ˚uÌ Jæ¡Ÿu F°u ŸJ¡w° Fæ ? <bJ¡v≈°u*
Ju¡ <tØ∫° F°ufiu ≈≤ `æÔ°u•∫ tu* ı°u πæw J¡° NfiC˚b Fæ, Ÿu ˚Ù <fi<bÕJ¡v≈J ¡FÙ J¡<F∫u $$22$$ oŸ
<fi<bÕJ¡v≈J¡ <ªÌgb¨<W J¡° ∫°fiÙ ª≤t Ÿ°s°ÃJ¡°≤ J¡° ı°u ∏tuT Fæ, bFÙ ıyw Ju¡ NfiC˚b J¡° N_wt∫
Fæ N°æ≤ ı°u oŸ ª≤t Ÿ°s°ÃJ¡°≤ J¡° ı°u <fituT Nfi°<Ì ˚°b Fæ, bFÙ ıyw NfiC˚b J¡° Ì∫ Fæ $$23$$
oŸ<ÔÎ <fituT FÙ ≈®Ã∫y°Ãt° J¡° N¿bΩ°R¡≈Ù tÔ Fæ N°æ≤ ∏tuT <fitÕÔw°R¡≈Ù t°us Fæ, oŸ N°„∫
Ÿu J¡Fwu Fæ* $
N≈¿≤I°w NFaJ¡°≤ <ªÌ°J¡°„ tu* N¿bΩ°R¡≈Ù tÔ Fæ $ ≈¿≤I°w NFtSÕ w°u <ªÌ°J¡°„ F°u
ı°w° Fæ $$24$$
∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ NFtSÕ NFaJ¡°≤ Fæ, bF ≈¿≤I°w F°uJ¡≤ ˚Ù Jæ¡Ÿu <ªÌ°J¡°„ F°uy° ? w°u oŸ
≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıf wJ¡ NFaJ¡°≤ J¡° ∫S°SÕR¡≈ ≈¿≤I°fi fiFÙ* F°uw°, w˚Ù wJ¡ bF NFaJ¡°≤ Fæ $ ∫S°SÕ˚°bR¡≈ Ÿu
ŸJu¡ ≈¿≤I°w F°ufiu ≈≤ w°u bF <fiÿª∫ NFaJ¡°≤ fiFÙ* ≤Fw° $ ıæŸu ıÔ Ju¡ Ÿ°S ıÔ ÎJ¡w° J¡°u ≈®°›w F°u
ı°w° Fæ bæŸu FÙ bF <ªÌ°J¡°„R¡≈Ù N°Ãt° Ju¡ Ÿ°S ÎJ¡w° J¡°u ≈®°›w F°u ı°w° Fæ $$25$$
Âÿ∫ NFt°<Ì ıyw b_wCw# Fæ FÙ fiFÙ* ∫°fiÙ f°<@w Fæ $
„aJ¡° # ≈¿≤I°w F°ufiu ≈≤ NFt°<Ì ıyw J¡° f°@ F°u ı°w° Fæ, w°u •∫° ≤Fw° Fæ ?
Ÿt°@°fi # ∫F NFa ≈Ì°SÕ •∫° Fæ ? ∫°u* ≈®t°d≈¥bÕJ¡ <bª°≤ J¡≤fiu Ÿu Ã≈∏fi F…Î I°fi Ÿu bF
<ªÌ°J¡°„ Nbÿ∫ FÙ ≈¿≤<„‹¸> ≤Fw° Fæ, ŸJ¡° f°@ fiFÙ* F°uw° $$26$$
<fitÕÔ fC<]b°Ôu ≈C”T°u* J¡∑ N<≈„°ª tuu* <≈„°ª fC<] f°<@w F°u ı°wÙ Fæ $ <J¡∏wC <ıfiJ¡∑ fC<]
S°unÙ fF…w t°yÕ tu* N°oÕ F°u, ÎuŸu f°ÔJ¡°uu* J¡°u w°u Fı°≤°u* f°≤ ∫F <≈„°ª fiFÙ* Fæ, ∫F ≈Ìu„ Ìufiu ≈≤ ˚Ù
Ÿa„∫ F°uw° FÙ Fæ $ ∫F <≈„°ª fiFÙa Fæ, ÎuŸ° f°u@ fiFÙ* F°uw° $$27$$
ıæŸu f°ÔJ¡°u* J¡° t°uF I°fi J¡° f°@J¡ F°uw° Fæ bæŸu FÙ ≈®°æ» ≈C”T°u* J¡° N<˚t°fi ˚Ù I°fi <fibwÕJ¡ Fæ,
oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ıf wJ¡ N∏w#J¡≤d tu* ªæw∏∫R¡≈Ù ª°≥ÌfiÙ NFaJ¡°≤R¡≈Ù tu| Ÿu N°b¨w ≤FwÙ Fæ wf wJ¡ bF
≈≤t°SÕR¡≈Ù JC¡tC<ÌfiÙ J¡°u <bJ¡<Ÿw fiFÙ* J¡≤wÙ $$28$$
NFa oŸ N<˚t°fi J¡° <bfi°„ F°ufiu ≈≤ ˚∫, ≤°y N°æ≤ tCtCsC Ÿu F°ufiub°Ôu πuT N°æ≤ ≤°y Ju¡ <bT∫˚¥w
fi≤J¡, _byÕ N°æ≤ t°us J¡∑ w¨‹d° ˚Ù F¸> ı°wÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
NFa ≈Ì wS° NFa ≈Ì Ju¡ NSÕ Ju¡ ≈¿≤t°<ıÕw F°ufiu ≈≤ NFaJ¡°≤ Ju¡ <ffi° fi≤J¡, _byÕ N°æ≤ t°us J¡∑
w¨‹d° J¡∑ J¡v≈fi° FÙ Jæ¡Ÿu F°u ŸJ¡wÙ Fæ ? $$29$$ ıf wJ¡ ⁄Ì∫ tu* N∏@J¡°≤R¡≈Ù |fi|¸>° N°¸>°u≈ Ju¡
Ÿ°S <f≤°ıt°fi ≤FwÙ Fæ w˚Ù wJ¡ w¨‹d°R¡≈Ù JC¡¸>ı J¡∑ taı≤Ù <bJ¡°Ÿ J¡°u ≈®°›w F°uwÙ Fæ $$30$$ I°fi
J¡° N°b≤d J¡≤ NFaJ¡°≤R¡≈Ù tu| Ju¡ ŸÌ° ¿_Sw ≤Ffiu ≈≤ NI°fi J¡∑ FÙ ın ıtwÙ Fæ, I°fi°Ô°uJ¡

778

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

J¡Ì°<≈ ¿_S≤w° J¡°u ≈®°›w fiFÙ* F°uw°, f°ÔJ¡ Ju¡ ˚®t Ÿu J¡¿v≈w ∫s Ju¡ Ÿt°fi _b∫a ˚®°¿∏w Ÿu J¡¿v≈w
NwÎb NŸwg ∫F NFaJ¡°≤ Ì…#© Ju¡ <ÔÎ FÙ Fæ, oŸŸu N°fi∏Ì JC¡~> ˚Ù ≈®°›w fiFÙ* F°uw° $$31,32$$ ıæŸu
Δ∫SÕ J¡¿v≈w NFa˚°b fiu Ì°t, Δ∫°Ô N°æ≤ J¡¸ >tu* NŸa¶∫ ı∏t-t≤d Ìufiub°Ô° t°uF Ã≈∏fi <J¡∫° S°
bæŸu FÙ Δ∫SÕ FÙ J¡¿v≈w F…N° NFaJ¡°≤ N<˚t°fi Ÿu Ìq<Tw N∏w#J¡≤d Nfi∏w ı∏t-t≤d Ìuufiub°Ôu t°uF
J¡°u Ã≈∏fi J¡≤w° Fæ $$33$$
∫F ÌuF tæ* Fq≥, oŸ ≈®J¡°≤ J¡° ˚®t Ÿ‡≈¥dÕ NfiS°u˘ J¡∑ ın Fæ ÎuŸ° J¡Fwu Fæa $
∫F ÌuF tæ* Fq≥, oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ ≈®fÔ NI°fi Ÿu f»J¡≤ NfiSÕJ¡°≤Ù ÌqŸ≤° NI°fi fi oŸ ŸaŸ°≤ tu* F…N°
N°æ≤ fi F°uy° $$34$$ oŸ ŸaŸ°≤ tu* ı°u JC¡~> ˚Ù ŸC©-Ì…#©R¡≈Ù <bJ¡°≤ ≈®°›w F°uw° Fæ, bF NFaJ¡°≤R¡≈Ù
ªJ®¡ J¡° tC¶∫ <bJ¡°≤ Fæ $$35$$ <ıŸ ≈C”T fiu NFaJ¡°≤R¡≈Ù Ì…‹¸> b¨s Ju¡ NaJC¡≤ J¡°u ¿bª°≤ Ÿu Ÿa_J¨¡w
tfiR¡≈Ù FÔ Ÿu ı°uwJ¡≤ ©°nJ¡≤ ku*¡J¡ <Ì∫°, ŸJu¡ N°Ãt°R¡≈Ù ©uw tu* ŸaŸ°≤ J¡° <bfi°„ J¡≤fiub°Ô°
ŸæJ¡n°u* „°©°N°u* Ÿu ∫C•w NwÎb ÌC”h~>uΩ I°fiR¡≈Ù Ÿ_∫ (b¨s°u* J¡° k¡Ô) b¨<] J¡°u ≈®°›w F°uJ¡≤
k¡Ôw° Fæ $$36$$ NFaJ¡°≤ I°fiR¡≈Ù JC¡™>°≤ Ju¡ <ffi° J¡˚Ù fi‹¸> fi F°ufiub°Ôu ı∏tR¡≈Ù b¨s°u* J¡° NaJC¡≤ Fæ
N°æ≤ "∫F tu≤° Fæ', ∫F fiJ¡∑ Fı°≤°u* fnÙ-fnÙ „°©°Î≥ Fæ $$37$$ b°Ÿfi° N°<Ì ≈Ì°SÕ fnu º∫°fi Ÿu
ŸCfifiu ∫°uÀ∫ „ÆÌb°Ôu ŸutÔ Ju¡ ≈Ju¡ F…Î k¡Ô°u* Ju¡ wCv∫ J¡°æN°u* Ju¡ S°unu nfiu Ÿu ˚Ù fi‹¸> F°ufiub°Ôu N°æ≤
w≤ay°u* J¡∑ ŸC∏Ì≤ ≈a<•w∫°u* Ju¡ wCv∫ sd˚ay…≤ Fæ* $$38$$ b_wCw# N°Ãt° NFa˚°b Ÿu b<ıÕw FÙ Fæ, ≈≤
N°Ãt° J¡° <w≤°u˚°b J¡≤fiub°ÔÙ NFa˚°bfi° Ÿu bF _b∫a FÙ Ÿ*Ÿ°≤R¡≈Ù ªJ®¡ tu* ˚®td J¡°u ≈®°›w F…N°-Ÿ°
≈®wÙw F°uw° Fæ $ ıf wJ¡ ı∏tR¡≈Ù N≤^∫ tu* NFaJ¡°R¡≈Ù N∏@J¡°≤ N≈fi° <Ÿ•J¡° ıt°∫u ≤Fw° Fæ wf
wJ¡ <ª∏w°R¡≈Ù tW <≈„°<ªJ¡°Î≥ o@≤ @≤ Ì°ænwÙ ≤FwÙ Fæ* $$39,40$$ <ıŸ N@t ≈C”T J¡°u
NFaJ¡°≤R¡≈Ù <≈„°ª fiu ªay…Ô tua k≥¡Ÿ° <Ô∫°, ŸJu¡ NaF°J¡°≤R¡≈ <≈„°ª J¡°u <fib¨W J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ fi
„°˜°u* tu* Ÿ°tØ∫Õ Fæ N°æ≤ fi t∏`°u* tu* FÙ $$41$$
ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu ˚ybfig, <J¡Ÿ ≈°∫ Ÿu NFaJ¡°≤ fiFÙ* f»w° ? Fu f®Êfig ŸaŸ°≤R¡≈Ù ˚∫
J¡∑ <fib¨<W Ju ¡<ÔÎ N°≈ bF ≈°∫ tCHŸu J¡Ffiu J¡∑ J¨¡≈° J¡∑<ı∫u $$42$$ ZÙb¿Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu
ZÙ≤°tª∏BıÙ, ≈¥b°uÕ•w N°Ãt_b˚°b Ju¡ ŸÌ° _t≤d Ÿu N°Ãt° J¡°u ¿ª∏t°` Ì≈Õd J¡∑ w≤F <fitÕÔ ≤©fiu
≈≤ NFaJ¡°≤ fiFÙ* f»w° $$43$$ ∫F ıyw R¡≈Ù o∏Bı°Ô <tØ∫° Fæ tCHu oŸtu* _fiuF N°æ≤ bæ≤°À∫ Ÿu •∫°
≈®∫°uıfi Fæ, ÎuŸ° tfi tau º∫°fi J¡≤fiu Ÿu NFaJ¡°≤ Ã≈∏fi fiFÙ* F°uw° $$44$$ <ıfi ≈C”T J¡∑ N°Ãt° tu*
NFaJ¡°≤ fiFÙ* Fæ N°æ≤ Âÿ∫ „°u˚°Î≥ ˚Ù fiFÙ* Fæ ÎuŸÙ ¿_S<w Ÿu _b∫a FÙ <fib¨W F…Î Δ∫bF°≤ Ÿu NFaJ¡°≤ fiFÙ*
f»w° $$45$$ N∏Ì≤ "NFa' f°F≤ ıyw ∫°u* Fu∫-≈°Ìu∫ J¡∑ <fi<tW˚¥w Â<‹¸>∫°u* J¡° s∫ F°ufiu ≈≤
N<bTtw°R¡≈ ≈®Ÿ∏fiw° Ju¡ ≈®°›w F°ufiu ≈≤ NFa˚°b fiFÙ* f»w° $$46$$ tæ* ∫°fiÙ B‹¸>°, <ªwg ∫°fiÙ Ì„Õfi
N°æ≤ ıyw ∫°fiÙ Âÿ∫ oŸ <`≈C>¸>Ù I°fi Ju¡, Ÿtu* ˚Ù ∫F „`C˚¥w Fæ ∫F <t`˚¥w Fæ oŸ Ÿ¨<‹¸> Ju¡, sÙd
F°ufiu ≈≤ Ÿb°ÕÃtJ¡w°R¡≈ Ÿtw° Ju¡ <Ÿ] F°ufiu ≈≤ NFa˚°b fiFÙ* f»w° $$47$$
ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu ≈®˚°u, oŸ NFaJ¡°≤ J¡° •∫° N°J¡°≤ Fæ N°æ≤ Jæ¡Ÿu ÌuFt°` tu* NFa˚°bR¡≈
wS° ÌuF Ÿu N<w¿≤•w fC<]t°`°u≈°<@J¡ NFaJ¡°≤R¡≈ oŸJ¡° Ã∫°y F°uw° Fæ Îba oŸJ¡° Ã∫°y F°ufiu ≈≤
•∫° k¡Ô F°uw° Fæ $$48$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fuu ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ <`Ô°uJ¡∑ tu* wÙfi ≈®J¡°≤ Ju¡

ŸyÕ - 33]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

779

NFaJ¡°≤ Fæ*, fitu* „°˜Ù∫ Ì°u NFaJ¡°≤ ∫°fiÙ Ÿ¥‚t°Ãt<bT∫J¡ N°æ≤ Ÿb°ÕÃt<bT∫J¡ NFaJ¡°≤ Zu‹™> Fæ*
N°æ≤ wÙŸ≤° N„°˜Ù∫ NFaJ¡°≤ Ã∫°≠∫ Fæ, N°≈ ŸC<fi∫u, tæ* ∏Fu* N°≈Ÿu J¡Fw° Fq≥ $$49$$ "tæ* ∫F Ÿf
<bÿb Fq≥', oŸ ≈®J¡°≤ J¡°∫Õf®Ê<bT∫J¡ wS° "tæ* J¡˚Ù h∫Cw fi F°ufiub°Ô° ≈≤t°Ãt° F≥q', oŸ ≈®J¡°≤
J¡°≤df®Ê<bT∫J¡ NSb° wÃ≈Ì Ju¡ b°h∫°SÕ N°æ≤ Ô‚∫°SÕ <bT∫J¡ NFa Ÿu N<w¿≤•w ıyw tu* JC¡~>
fiFÙ* Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ J¡° ı°u NFaJ¡°≤ Fæ, Ÿu N°≈ ≈≤t NFaJ¡°≤ ı°<fi∫u $ ∫u NFaJ¡°≤ ıÙb∏tC•w≈C”T
J¡∑ t°us≈®°<›w Ju¡ <ÔÎ Fæ*, f∏@fi Ju¡ <ÔÎ fiFÙ* Fæ $ f°Ô Ju¡ Ny®˚°y J¡° Ÿ°æb°≥ <F_Ÿ° ffi°∫° y∫°
∫°fiÙ „°u@fi π°≤° <fi≤b∫b <J¡∫° y∫° tæ* ŸfŸu N<w¿≤•w Fq≥, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ı°u fC<] Fæ, bF ÌqŸ≤°
„C˚ NFaJ¡°≤ Fæ $ bF ˚Ù ~>™>Ù ˚¥<tJ¡° tu* ¿_Sw ≈C”T Ju¡ t°us Ju¡ <ÔÎ FÙ Fæ, f∏@fi Ju¡ <ÔÎ fiFÙa
Fæ $$50-52$$ ı°u Ô°uy Ÿ›wt ˚¥<tJ¡° tu* ¿_Sw Fæ*, fitu* NFaJ¡°≤ Ju¡ <ffi° ıÙbfi J¡∑ NfiC≈≈<W
F°ufiu Ÿu NFaJ¡°≤ J¡∑ Ju¡bÔ J¡v≈fi° F°uwÙ Fæ, b_wCw# bF fiFÙa Fæ, •∫°u*<J¡ J¡v≈fi° J¡≤fiub°Ôu N°æ≤
ı°fifiub°Ôu ıÙb∏tC•w ≈C”T°u* π°≤° ŸJ¡° ≈®Ã∫s NfiC˚b fiFÙa F°uw°, oŸ<ÔÎ ŸbÕS° NŸÃ∫ F°ufiu Ÿu
NFaJ¡°≤ oŸ fi°tt°` Ju¡ „uT ≤Ffiu Ÿu bF NFaJ¡°≤°<˚@°fi t°` Fæ $
wÙŸ≤u NFaJ¡°≤ J¡°u Ì„°Õwu Fæ* $
∫F F°S-ª≤d°<ÌR¡≈ ÌuF FÙ tæ* Fq≥, oŸ ≈®J¡°≤ J¡° <tØ∫°<˚t°fi wÙŸ≤° NFaJ¡°≤ Fæ, bF Ô°æ<J¡J¡
Îba wCh~> FÙ Fæ $ ∫F Ì…‹¸> NFaJ¡°≤ Nbÿ∫ Ã∫°y Ju¡ ∫°uÀ∫ Fæ, •∫°u*<J¡ bF ≈FÔu <Ÿ≤u J¡° „`C FÙ J¡F° y∫°
Fæ $$53,54$$ <b<b@ ≈®J¡°≤ J¡∑ t°fi<ŸJ¡ Ì…¿ÿª∏w° N°<Ì Ì…#© Ìufiub°Ôu oŸ fÔb°fi „`C Ÿu N°Fw
F…N° ıÙb N≈¿≤¿h~>∏fi _b˚°b Ÿu <k¡≤ N°<b˚¥Õw fiFÙ* F°uw° $$55$$ _b˚°b Ÿu FÙ <ª≤J¡°Ô Ÿu ≈Ù~>u
≈nÙ F…oÕ oŸ Ì…‹¸> NFaJ¨¡<w Ÿu Ì…b°ÕŸfi°N°u* π°≤° Ì…‹J¡t°u˘ tu* ≈®b¨W J¡≤fiu Ÿu ≈Ù<nw F…N° ≈C”T ŸaJ¡¸>°u* tu*
FÙ tÀfi ≤Fw° Fæ $$56$$
<J¡ŸŸu <k¡≤ ı∏wC tC•w F°uw° Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
Nb<„‹¸> ≈¥b°uÕ•w „C] NFaJ¡°≤°u* Ÿu ∫C•w F°uJ¡≤ ı°u ≈C”T ttw° Ÿu Ã≈∏fi F…Î ≤°y N°<Ì Ì°uT°u* J¡°u
fi‹¸> J¡≤w° F…N° oŸ Ÿb°ÕÃt˚°bR¡≈ NFaJ¡°≤ Ÿtu* ˚Ù Ô°uJ¡≈®<Ÿ] ÌuF°Ãt˚°bR¡≈ NFaJ¡°≤ J¡∑ w≤F
» F°uJ¡≤ <F≤^∫y˚Õ¡ ∫° oÕÿb≤ tæ* Fq≥, oŸ ˚°bfi° Ÿu ∫C•w F°uw° Fæ, bF ÌuF°Fa˚°b Ÿu tC•w F°u ı°w° Fæ $$57$$
∫FÙ ≈®d°ÔÙ N∏∫ f®Ê<fi‹™> ≈C”T°u* Ju¡ ˚Ù N<˚tw Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ÌuF°Ãt˚°bR¡≈ NFaJ¡°≤ J¡∑ w≤F f]t¥Ô F…Î ≈¥b°uÕ•w Ì°u NFaJ¡°≤°u* J¡°u ≈FÔu _bÙJ¡°≤ J¡≤ "tæ* ÌuF
fiFÙ* Fq≥' ∫°u* <bª°≤ Ÿu ˚Ù <fiÿª∫ J¡≤ ÌuF tu* N°Ãt˚°bR¡≈ NFaJ¡°≤ J¡° Ã∫°y J¡≤fi° ª°<F∫u, ÎuŸ° ≈®°ªÙfi
tF°≈C”T°u* J¡° tw Fæ $$58$$
•w <Ÿ]°∏w J¡° FÙ <k¡≤ NfiCb°Ì J¡≤ ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
ÌuF°Ãt˚°bR¡≈ NFaJ¡°≤ J¡∑ w≤F f]t¥Ô F…Î N°<Ì Ì°u NFaJ¡°≤°u* J¡° ≈FÔu NayÙJ¡°≤ J¡≤ wÙŸ≤Ù
Ô°æ<J¡J¡ NFaJ¨¡<w J¡°, ı°u NÃ∫∏w Ì…#©Ì°<∫fiÙ Fæ, Ã∫°y J¡≤ Ìufi° ª°<F∫u $$59$$
Ÿtu* ≈¥b°uÕ•w ≈°¶∫°fi J¡° ˚٠‹¸>°∏wR¡≈ Ÿu vÔu© J¡≤wu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ Ì…≤FaJ¡°≤ Ÿu FÙ Ì°t, Δ∫°Ô N°æ≤ J¡¸> Ÿ Ì„° J¡°u ≈®°›w F…Î, <ıŸu J¡S° tu*
˚Ù ŸCfiJ¡≤ Ì…#© F°uw° Fæ $$60$$ ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu ˚ybfig, oŸ wÙŸ≤u Ô°æ<J¡J¡ NFaJ¡°≤ J¡°u

780

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

<ªW Ÿu F¸>°J¡≤ <J¡Ÿ ≈®J¡°≤ J¡∑ ¿_S<wb°Ô° ≈C”T N≈fiu <Fw ≈≤t w[b J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ ? $$61$$
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ∫F wÙŸ≤° NFaJ¡°≤ Ã∫°yfiu ∫°uÀ∫ Fæ, Ì…#© Ìuufiub°Ôu oŸ Ô°æ<J¡J¡
NFaJ¡°≤ J¡° Ã∫°y J¡≤ Ÿb°ÕFa˚°b Ÿu ∫° „C]°Fa˚°b Ÿu Zbd, yC”Ÿub° N°<Ì tu* wÃ≈≤w° Ÿu ∫u Ÿ°w
˚¥<tJ¡°N°u* tu* <ıŸ <ıŸ ≈®J¡°≤ Ÿu ≈C”T ¿_Sw ≤F ŸJ¡w° Fæ bæŸu bæŸu _bR¡≈ŸC© J¡∑ N<˚Δ∫<•w Ju¡
ÃJ¡TÕ ≈®°<›w Ÿu ≈≤t w[b J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $$62$$
oŸÙ f°w J¡°u <b„Ì J¡≤wu Fæ* $
Fu ¿fi‹≈°≈ ZÙ≤°tª∏BıÙ, ≈¥b°uÕ•w ≈®St ofi Ì°u NFaJ¡°≤ Â<‹¸>∫°u* J¡∑ ˚°bfi° J¡≤w° F…N° ≈C”T
∫<Ì ¿_Sw ≤Fu, w°u ≈≤t≈C”T°SÕ ≈®°›w F°u ı°w° Fæ $$63$$ wÌfi∏w≤ fi Ì°u NFaJ¡°≤°u* J¡° ˚Ù Ã∫°y
J¡≤Ju¡ Ÿf NFaJ¡°≤°u* Ÿu ≤<Fw F°uJ¡≤ ∫<Ì ¿_Sw ≤Fu, w°u bF N<w ∏fiw ≈Ì tu* N°R¡» F°uw° Fæ $$64$$
≈Ø∫ bªfi ŸæJ¡n°u* f°≤ J¡Ffi° ª°<FÎ, oŸ ∏∫°∫ Ÿu <k¡≤ ÌuF°Ãt˚°bfi° Ju¡ Ã∫°y Ju¡ yCd°u* J¡°u J¡Fwu
F…Î Ô°æ<J¡J¡ NFaJ¡°≤ Ju¡ Ã∫°y J¡∑ N°bÿ∫J¡w° Ì„°Õwu Fæ* $
oŸ fC<] Ÿu wS° ŸÌ° Ÿf ≈®∫Ãfi°u* Ÿu Ô°æ<J¡J¡ Ì…‹¸> NFaJ¡°≤ J¡° ≈≤t°fi∏Ì Ju¡ f°u@ Ju¡ <ÔÎ Ã∫°y
J¡≤fi° ª°<F∫u $ „≤Ù≤ tu* N°Ÿ<•wR¡≈ ı°u Ì…‹¸> NFaJ¡°≤ Fæ, ŸJ¡° Ã∫°y NÃ∫∏w Zu‹™> J¡v∫°d Fæ N°æ≤
∫FÙ ≈≤t≈Ì Fæ $$65,66$$ <bª°≤ Ÿu oŸ _S¥Ô Ô°æ<J¡J¡ NFaJ¡°≤ J¡° Ã∫°y J¡≤Ju¡ ≈C”T ª°Fu ªC≈ª°≈
fæ™>° ≤Fu ∫° Ô°æ<J¡J¡ Δ∫bF°≤ J¡≤u, <k¡≤ ˚Ù ŸJ¡° N@#≈wfi fiFÙ* F°uw° $$67$$ Fu tF°t<w ZÙ≤°tª∏BıÙ,
<ıŸ ≈C”T J¡° NFaJ¡°≤ fi‹¸> F°u y∫°, ŸJ¡°u ˚°uyR¡≈Ù ≤°uy oŸ ≈®J¡°≤ _b°Ì fiFÙ* Ìuwu, ıæŸu ©¥f w¨›w
≈C”T J¡°u <bT<t<Zw T±>g≤Ÿ _b°Ì fiFÙ* Ìuwu $$68$$ ˚°uy°u* Ju¡ _b°Ì fi Ìufiu ≈≤ ≈≤t J¡v∫°d ≈C”T Ju¡
Ÿ°tfiu ¿_Sw-Ÿ° F°u ı°w° Fæ, •∫°ua<J¡ ŸJu¡ ≈®<wf∏@J¡ J¡∑ <fib¨<W F°u ı°wÙ Fæ $ N∏@J¡°≤ Ju¡ wCv∫
Ny®Fd N°æ≤ N∏∫S° y®Fd tu* <fi<tW˚¥w tfi Ju¡ NFaJ¡°≤ Ju¡ fi‹¸> F°ufiu ≈≤ N°æ≤ •∫° ≈®<wf∏@J¡ „uT ≤F
ı°w° Fæ, <ıŸŸu ≈≤t≈Ì J¡∑ ≈®°<›w tu* <bPfi F°u ? $$69$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, NFaJ¡°≤ Ju¡ _t≤d Ju¡ Ã∫°y
Ÿu, @æ∫Õ Ÿu N°æ≤ Zbd N°<Ì ≈®∫Ãfi Ÿu ŸaŸ°≤R¡≈Ù Ÿ°y≤ ≈°≤ <J¡∫° ı°w° Fæ $$70$$ tF°Ãt° ≈C”T ≈FÔu
Ÿf tæ* FÙ Fq≥, ∫u Ÿ˚Ù tu≤u Fæ*, ÎuŸ° ŸtH J¡≤ wÌfi∏w≤ ÌuF°<Ì tæ* fiFÙ* Fq≥, ÌuF Ju¡ Ÿ‡f∏@Ù JC¡~> ˚Ù tu≤u fiFÙ*
Fæ, ÎuŸ° <bª°≤ J¡≤ ŸŸu Ÿf ≈®<wf∏@J¡°u* J¡° fi°„ F°ufiu Ÿu ≈®<w‹™>° J¡°u ≈®°›w F…Î, ≈≤t ÿÔ°|fiÙ∫,
≈FÔu <b_w°≤≈¥bÕJ¡ J¡Fu y∫u N°ÃtI°fi J¡°u tfi tu* ≈®°›w F°uJ¡≤, J®¡t Ÿu Ÿ°w ˚¥<tJ¡°N°u* tu* ¿_Sw F°uJ¡≤,
N≈¿≤¿h~>∏fi N°Ãt° _b∫a F°uJ¡≤ <bÌuF Jæ¡bv∫R¡≈ ≈≤t≈Ì J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $$71$$

wæ*wÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ª°æ*wÙŸb°≥ ŸyÕ
˚Ùt, ˚°Ÿ N°æ≤ » π°≤° <~>∏fi-<˚∏fi F…Î Ìubw°N°u* Ÿu ≈®°<SÕw
˚yb°fi F¿≤ J¡° „‡f≤ J¡°u t°≤fi° N°æ≤ b°Ÿfi°≤<Fw fiJ¡° tC•w F°ufi° $

I°fi N°æ≤ <bbuJ¡ Ju¡ N˚°b tu* <bΩt°fi <fib°ÕŸ¿fiJ¡w° ˚Ù Ì…≤U∫°Ÿ Ÿu fi‹¸> F°u ı°wÙ Fæ $ I°fi N°æ≤
<bbuJ¡ J¡∑ »w° tu* w°u "w_∫ F fi Ìub°ÿª fi°&˚¥Ã∫° oÕ„wu N°Ãt° fluT°a Ÿ ˚b<w' (Ìubw° ŸJu¡
NJ¡v∫°d Ju¡ <ÔÎ ŸtSÕ fiFÙ* F°uwu, bF fiJ¡° N°Ãt° F°u ı°w° Fæ) oŸ ZC<w tu* J¡FÙ yoÕ ≤Ù<w Ÿu Ìubw°

ŸyÕ - 34]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

781

˚Ù f∏@fi tu* fiFÙ* ±>°Ô ŸJ¡wu, oŸ <bT∫ tu* ˚Ùt, ˚°Ÿ N°æ≤ ̨» J¡° ∏∫°∫ ‹¸>°∏w R¡≈ Ÿu Ì„°Õwu Fæ* $
Ì°t N°<Ì Ì°fib°u* Ju¡ ªÔu ı°fiu ≈≤ Ÿ‡≈<W Ÿu tu”≈bÕw Ju¡ wCv∫ „‡f≤ Ju¡ fiy≤ tu* ı°u JC¡~> b¨W°∏w
F…N°, Ÿ <bT∫ tua tæ* N°≈Ÿu J¡Fq≥y°, N°≈ ŸC<fi∫u $$1$$ ≈¥b°uÕ•w ≤Ù<w Ÿu „‡f≤ J¡∑ Ÿ°≤Ù Ÿufi° <J¡
<ıŸJ¡∑ ¿_S<w <fyn ªCJ¡∑ SÙ, N°J¡°„ Ÿu <y≤ J¡≤ „≤wgJ¡°Ô Ju¡ tu|°u* J¡∑ |¸>° Ju¡ Ÿt°fi fi‹¸ >F°ufiu
≈≤, Ìubw°N°u* Ÿu <ıŸJ¡∑ Ÿufi° ıÙwÙ yoÕ SÙ, ÎuŸ° bF Ì°fib JC¡~> bTÕ <fw°J¡≤ <k¡≤ Ìubw°N°u* Ju¡ b@ Ju¡
<ÔÎ Ωt„ÙÔ F°u <bª°≤ J¡≤fiu Ôy° $ tæ*fiu t°∫° π°≤° <ıfi Ì°t N°<Ì NŸC≤°u* J¡° <fit°Õd <J¡∫° S°,
∏F°u*fiu t¥©Õw°b„ ∫C] tu* Δ∫SÕ FÙ Ì…‹¸> NFaJ¡°≤ J¡∑ ˚°bfi° J¡∑ $$2-4$$ Nf tæ* t°∫° Ÿu ≤ªu F…Î N∏∫
Ì°fib°u* J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤w° Fq≥ N°æ≤ ∏Fu* Nº∫°Ãt„°˜ Ju¡ I°w° N°æ≤ <bbuJ¡„ÙÔ ffi°w° Fq≥ $ w[bI°fiÙ
F°ufiu Ju¡ J¡°≤d <tØ∫°˚°bfi° Ÿu ≤<Fw bu NFaJ¡°≤ J¡°u ≈®°›w fiFÙ* F°uyu* N°æ≤ fi Ìubw°N°u* ≈≤ <bı∫ ≈®°›w
J¡≤u*yu $$5,6$$ ÌæÃ∫≤°ı „‡f≤ fiu fC<] Ÿu ÎuŸ° <bª°≤ J¡≤ ıæŸu Ÿ°y≤ fCÌgfCÌ°u* J¡°u Ã≈∏fi J¡≤w° Fæ bæŸu
FÙ Ÿ ≈®J¡°≤ Ju¡ Ì°fib°u* J¡°u t°∫° Ÿu Ã≈∏fi <J¡∫°, bu ŸbÕI Su, buΩ N°Ãtw[b ∏F°uafiu ı°fi <Ô∫° S°,
bu <b≤•w N°æ≤ <fi‹≈°≈ Su, ı°u JC¡~> ≈®˚C J¡∑ N°I° F°uwÙ SÙ ÎJ¡t°` ŸÙJ¡°u J¡≤wu Su, ŸÌ° N°Ãt<fi‹™>
≤Fwu Su, oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ Wt bu Ì°fib ˚Ùt, ˚°Ÿ N°æ≤ » ofi fi°t°u* Ÿu ∫C•w Su $ <fitÕÔ N°„∫b°Ôu bu
wÙfi°u* ıyw J¡°u w¨d Ju¡ wCv∫ Ìu©wu Su $$7-9$$ y≤ı ≤Fu N°æ≤ N˜ R¡≈Ù <fıÔÙ Ÿu ∫C•w fi ÌæÃ∫°u* fiu
«¡≈≤ Ju¡ Ô°uJ¡°u* tu* N°J¡≤ bT°Õ M¡wC Ju¡ tu|°u* J¡∑ w≤F N°J¡°„ J¡°u i>J¡ <Ì∫° $$10$$ fF…w bT°u˘ wJ¡
Ìubw°N°u* Ju¡ Ÿ°S ∏F°u*fiu ∫C] <J¡∫° <k¡≤ ˚Ù <bbuJ¡b„ bu J¡˚Ù NFaJ¡°≤ J¡°u ≈®°›w fiFÙ* F…Î $$11$$
fiJu¡ ⁄Ì∫ tu* ∫F tu≤u Fæ, ÎuŸÙ b°Ÿfi° ıf ˚Ù <Ìw F°uwÙ SÙ, w˚Ù ∫F tæ* J¡°æfi Fq≥, oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ <bª°≤
Ÿu bF NŸÃ∫w° J¡°u ≈®°›w F°u ı°wÙ SÙ $$12$$
<ıfiŸu ±>≤fi° ª°<F∫u N°æ≤ <ıŸJu¡ <ÔÎ ±>≤fi° ª°<F∫u, bu Ì°ufi°u* FÙ <tØ∫° Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ Ÿu fitu*
˚∫ J¡° Ì∫ fiFÙ* F…N°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
„≤Ù≤ N°æ≤ Ìubw° Ì°ufi°u* FÙ NŸwg Fæ* N°æ≤ tæ* J¡°æfi Fq≥, oŸ <bª°≤ Ÿu fitu* ˚∫ N°<Ì J¡∑ Ã≈<W fiFÙ*
F…oÕ $$13$$ NŸwg ∫F „≤Ù≤ Fæ FÙ fiFÙ*, N°Ãt° tu* „C] <ªwg ¿_S≤ Fæ, NFa fi°t J¡° J¡°uoÕ ÌqŸ≤° ≈Ì°SÕ
fiFÙa Fæ, ÎuŸ° <fiÿª∫ J¡≤Ju¡ FÙ NŸC≤ Ô°uy ∫C]°SÕ y∫u $$14$$ wÌfi∏w≤ NFaJ¡°≤≤<Fw, ı≤°-t≤d Ÿu
<fi˚Õ∫, ı°u b_wC ≈®°›w F°u Ÿu J¡≤fiub°Ôu, bwÕt°fi J¡° NfiCŸ≤d J¡≤fiub°Ôu, @æ∫Õ„°ÔÙ, <fiÃ∫
N°Ÿ<•w≤<Fw fC<]b°Ôu, ÌqŸ≤°u* J¡°u t°≤J¡≤ ˚Ù F∏w¨Ãb J¡° N<˚t°fi fi J¡≤fiu Ÿu F∏w¨Ãb Ÿu <fitCÕ•w,
NI°fiÙ N≈fiu ≈®˚C „‡f≤ J¡∑ Â<‹¸> Ÿu ∫F J¡°∫Õ J¡≤fi° ª°<F∫u, ∫°u* ∫C] tu* Ÿ∏fi] F…Î, ≤°y-πuT„¥∏∫,
ŸÌ° ŸbÕ` ŸtÂ<‹¸>, ˚Ùt, ˚°Ÿ N°æ≤ » N°<Ì Ì°fib°u* π°≤° ıæŸu ˚°u•w° ≈C”T°u* Ÿu N≈fiÙ-N≈fiÙ
©°Ω b_wCN°u* J¡∑ „°u˚° fi‹¸ >F°uwÙ Fæ, ≈˚C•w F°uwÙ Fæ, bæŸu FÙ ŸJu¡ π°≤° Ìubw°N°u* J¡∑ Ÿufi° fi‹¸>
F…oÕ, ≈˚C•w F…oÕ, F≤Ù yoÕ N°æ≤ ıÔ°oÕ yoÕ $$15-18$$ ˚Ùt, ˚°Ÿ N°æ≤ » Ÿu fi‹¸> J¡∑ yoÕ Ìubw°N°u*
J¡∑ Ÿufi° <Ft°Ô∫ Ÿu <y≤Ù F…oÕ yay° J¡∑ w≤F fnu buy Ÿu ˚°yÙ $ ˚°yÙ F…oÕ bF Ìubw°N°ua J¡∑ Ÿufi° ıæŸu b°∫C
Ÿu <~>∏fi-<˚∏fi J¡∑ yoÕ tu| ≈a<•w ≈bÕw J¡∑ „≤d tua ı°wÙ Fæ bæŸu FÙ sÙ≤Ÿ°y≤„°∫Ù ˚yb°fi <b‹dC J¡∑
„≤d tu* yoÕ $$19,20$$ ıæŸu Δ∫<˚ª°≤Ù ≈C”T°u* Ju¡ ≈˚°uy Ÿu N°J®¡°∏w NwÎb ˚∫˚Ùw NJu¡ÔÙ fi°<∫J¡°
J¡°u fi°∫J¡ N°ÿb°Ÿfi Ìuw° Fæ bæŸu FÙ ˚∫˚Ùw F…oÕ Ÿ ÌubŸufi° J¡°u ˚yb°fi ZÙF¿≤ fiu N°ÿb°Ÿfi

782

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

<Ì∫° $$21$$ wÌfi∏w≤ bF ÌubŸufi° wf wJ¡ ÿbuwπÙ≈ tu* ≤FÙ $ ıf wJ¡ <J¡ ˚yb°fi fiu „‡f≤ Ju¡ <bfi°„
Ju¡ <ÔÎ ≈®∫Ãfi <J¡∫° $$22$$ wÌfi∏w≤ ˚yb°fi <b‹dC N°æ≤ „‡f≤ J¡° fn° Ì°”d ∫C] F…N°, <ıŸtu*
≈®Ô∫ J¡∑ w≤F NJ¡°Ô tu* FÙ fnu-fnu JC¡Ô°ªÔ (≈bÕw) nu Su $$23$$ Ÿ ∫C] tu* „‡f≤°ŸC≤ N≈fiÙ
Ÿufi°, Ÿb°≤Ù N°<Ì Ju¡ Ÿ°S „°∏w (J¡°ÔJ¡bÔ) F°u y∫° $ fi°≤°∫d Ju¡ F°S Ÿu t≤° F…N° bF bæJC¡^™> J¡°u
ªÔ° y∫° $$24$$ Ÿ <bTt Ÿay®°t tu* bu ˚Ùt, ˚°Ÿ N°æ≤ » w°u ıæŸu b°∫C Ÿu ÌÙ≈J¡ „°∏w F°u ı°wu Fæ*
bæŸu FÙ ˚yb°fi <b‹dC π°≤° FÙ „°∏w (<bÌuFtC•w) <J¡∫u y∫u $$25$$
∫<Ì J¡°uoÕ J¡Fu <J¡ „‡f≤ J¡∑ w≤F ˚Ùt N°<Ì J¡° ˚Ù bæJC ^™> N°<Ì Ô°uJ¡°∏w≤ tu* ytfi •∫°u* fiFÙ*
F…N° ? w°u oŸ ≈≤ ŸJ¡° <fiTu@ J¡≤wu Fæ* $
b°Ÿfi°≤<Fw bu „°<∏w J¡°u ≈®°›w F…Î wf fCH ≤Fu ÌÙ≈J¡°u* J¡∑ w≤F fiJ¡∑ y<w <J¡ŸÙ J¡°u t°Ô¥t fiFÙ*
F…oÕ $ b°Ÿfi° FÙ Ô°uJ¡°∏w≤ytfi J¡° J¡°≤d Fæ, "wÌub Ÿ•w# ŸF J¡tÕdæ<w <Ôaya tfi°u ∫` <fiT•wt_∫'
(oŸ<ÔÎ b°Ÿfi°∫C•w ≈C”T, ı°u J¡tÕk¡Ô J¡∑ N°Ÿ<•w Ÿu <J¡∫°, Ÿ J¡tÕ Ju¡ Ÿ°S k¡Ô J¡°u¡ ≈®°›w
F°uw° Fæ, <ıŸtu* <J¡ oŸJ¡° <ÔayR¡≈ tfi ≈FÔu N°Ÿ•w F…N° $) ÎuŸÙ ZC<w Fæ $ bu b°Ÿfi°≤<Fw Su,
NwÎb fiJ¡∑ y<w <J¡ŸÙ J¡°u I°w fiFÙ* F…oÕ, ∫F NSÕ Fæ $$26$$
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, b°Ÿfi° Ÿu ∫C•w tfi f∏@fi J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ N°æ≤ b°Ÿfi°≤<Fw tfi tC<•w J¡°u
≈®°›w F°uw° Fæ, oŸ<ÔÎ N°≈ <bbuJ¡≈¥bÕJ¡ <fib°ÕŸ¿fiJ¡w° J¡° Nbÿ∫ Ÿ‡≈°Ìfi J¡∑<ı∫u $$27$$
<fib°ÕŸ¿fiJ¡w° J¡∑ ≈®°<›w tu* ı°u ≈°∫ Fæ, Ÿu fwÔ°wu Fæ* $
ıæŸu ∫S°˚¥w b_wC<bT∫J¡ Ÿ‡∫yg Ì„Õfi Ÿu ≤Ãfiw[b J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ F°uw° Fæ bæŸu FÙ <ª≤J¡°Ô Ju¡
<bª°≤ N°æ≤ Ÿt°<@ Ÿu ı<fiw ŸÃ∫ N°Ãtw[b Ju¡ Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Ÿu b°Ÿfi° fi‹¸ >F°u ı°wÙ Fæ $ b°Ÿfi° Ju¡
<bÔÙfi F°ufiu ≈≤ <ªW ÌÙ≈J¡ J¡∑ fi°o˘ fi‹¸> F°u ı°w° Fæ $$28$$
Nf Ÿ‡∫yg Ì„Õfi J¡° ≈®J¡°≤ Ì„°Õwu Fæ* $
NÃ∫∏w ≈¿≤≈¥dÕ ≈≤t°SÕ ŸÃ∫ <ªÌ°Ãt° ı°u oŸ Âÿ∫ J¡∑ ˚°bfi° J¡≤w° Fæ, bF JC¡~> ˚Ù ŸÃ∫ fiFÙ*
Fæ $ oŸ<ÔÎ Ÿ Âÿ∫ J¡° Ì„Õfi ˚Ù Fæ FÙ fiFÙ* $ oŸ<ÔÎ ≈¿≤„uT Ÿu ∫F _b≈®J¡°„ <ª∏t°`Ì„Õfi FÙ
Ÿ‡∫yg Ì„Õfi Fæ $$29$$ ∫F Ÿ‡≈¥dÕ ıyw N°Ãt° FÙ Fæ, oŸ<ÔÎ J¡°æfi <J¡Ÿ b_wC J¡∑ J¡F°≥ ≈≤ ˚°bfi°
J¡≤u ? ˚°bfi° ˚Ù Fæ FÙ fiFÙ*, oŸ<ÔÎ _b≈®J¡°„ <ª∏t°` J¡° FÙ Ì„Õfi Ÿ‡∫>yg Ì„Õfi Fæ $$30$$ b°Ÿfi°
N°æ≤ <ªW fi°t Ju¡ NSÕ ∫C•w Ì°u „ÆÌ ıF°≥ ≈≤t°SÕ ŸÃ∫ Ju¡ Ì„Õfi Ÿu <bÔÙfi F°u y∫u, bF ≈≤t ≈Ì
Fæ $$31$$ b°Ÿfi° Ÿu ∫C•w <ªW ∫F°≥ ≈≤ <ªWR¡≈ Ÿu ¿_S<w J¡°u ≈®°›w F…N° Fæ $ bFÙ b°Ÿfi° Ÿu tC•w
F°uJ¡≤ ıÙb∏tC•w J¡F° ı°w° Fæ $ <b<b@ |¸>, ≈¸> Ju¡ N°J¡°≤°u* Ÿu <ªW ¿_S<w J¡°u (ŸW° J¡°u) ≈®°›w
F…N° Fæ $ f°ÔJ¡ Ju¡ <Ìw F…Î ∫s Ju¡ Ÿt°fi ŸÙJ¡° „Ù|® <bfi°„ J¡≤ Ìufi° ª°<F∫u $$32,33$$
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ,
ÌuF°ÃtI°fib≠I°fia ÌuF°ÃtI°fif°@J¡tg $ N°Ãt∏∫ub ˚buÌg ∫_∫ Ÿ fiuh~>∏fi<≈ tCh∫wu $$
NS°Õwg ıæŸu ÌuF°ÃtI°fi NI°<fi∫°u* tu* f]t¥Ô F°uw° Fæ bæŸu FÙ f]t¥Ô I°fi, ı°u <J¡ ÌuF°ÃtI°fi
J¡° f°@J¡ Fæ, <ıŸJ¡∑ N°Ãt° tu* Ã≈∏fi F°u ı°w° Fæ, bF tC<•w J¡∑ oh~>° fi ≤Ffiu ≈≤ ˚Ù tC•w F°u ı°w°
Fæ >$ oŸ ∏∫°∫ Ÿu ıæŸu Ì°t, Δ∫°Ô N°æ≤ J¡¸ >J¡∑ ÌuF°Ãt˚°bfi° Ÿu fiJ¡° <ªW b°Ÿfi° Ÿu b°<Ÿw F…N° S°

ŸyÕ - 35]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

783

bæŸu FÙ f®Ê°Ãt˚°bfi° Ÿu ˚Ùt, ˚°Ÿ N°æ≤ » J¡° ∏∫°∫ N°≈Ju¡ ⁄Ì∫ tu* NªÔ F°u $$34$$ Fu ≤|Cb≤,
N°≈J¡°u Ì°t, Δ∫°Ô N°æ≤ J¡¸> J¡° ∏∫°∫ ≈®°›w fi F°u $ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ∫F Ì°t N°<Ì J¡° b¨W°∏w tu≤u
<≈w° f®Ê°ıÙ fiu ≈FÔu tCHŸu J¡F° S° $ ª¥≥<J¡ N°≈ tu≤u <≈®∫ <„‹∫ wS° NÃ∫∏w fC<]t°fi Fæ, Nw# ∫F
b¨W°∏w tæ*fiu N°≈Ÿu J¡F° Fæ $ oŸ<ÔÎ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, Ì°t, Δ∫°Ô N°æ≤ J¡¸> J¡∑ ¿_S<w N°≈J¡∑ fi F°u $
Fu Nfi|, N°≈J¡∑ ŸÌ° ˚Ùt, ˚°Ÿ N°æ≤ » J¡∑ ¿_S<w F°u $$35,36$$ ≈¥b°uÕ•w ≈®J¡°≤ Ÿu ˚Ùt, ˚°Ÿ
N°æ≤ » J¡∑ w≤F Δ∫bF°≤ J¡≤ ≤Fu N°≈J¡°u Ÿ‡≈¥dÕ Δ∫bF°≤°u* tu* <fi≤∏w≤ Nfi°Ÿ<•w Ÿu FÙ w[b f°u@
≈¿≤≈°J¡R¡≈ Îuÿb∫Õ J¡∑ ≈®°<›w F°ufiu ≈≤ N<b≤Ô ŸC© N°æ≤ Ì…#©°u* Ÿu Δ∫°›w, ı∏t-t≤d ≈≤‡≈≤°N°u* tu*
<`<b@ w°≈°u* Ju¡ ˚°uy Ju¡ <ÔÎ N°≈J¡∑ ∫F ˚b≈ÌbÙ t¥Ô°uh~>uÌ≈¥bÕJ¡ fi‹¸> >F°u ≤FÙ Fæ N∏∫S° fiFÙ* $$37$$

ª°æ*wÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

≈æ*wÙŸb°≥ ŸyÕ
<ªW J¡∑ „°¿∏w Ju¡ ≈°∫ J¡° N°æ≤ ˚°uyuh~>° Ju¡ Ã∫°y J¡° bdÕfi,
ı°u <J¡ ŸÃŸay<w, <bbuJ¡ N°æ≤ N°Ãtf°u@ Ÿu Ã≈∏fi Ÿt°<@ Ÿu ≈®°›w F°uw° Fæ $

Ÿtu* tfi J¡° <fiy®F FÙ tC¶∫ ≈°∫ Fæ N°æ≤ Ÿf ≈°∫ tfi Ju¡ <fiy®F Ju¡ <Ô∫u Fæ*, oŸ N°„∫ Ÿu
≈FÔu tfi°u<fiy®F J¡∑ FÙ ≈®„aŸ° J¡≤wu F…Î ŸyÕ J¡° N°≤‡˚ J¡≤wu Fæ* $
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, bu Ÿ°@Cıfi tF°fÔÙ Fæ* N°æ≤ ŸfJu¡ b∏ÌfiÙ∫ Fæ, <ı∏F°u*fiu
N<bΩ° Ju¡ <b≈CÔ <bÔ°Ÿ°u* Ÿu <bT∫°u* J¡∑ N°u≤ N<˚tC© F…N° N≈fi° tfi N≈fiu b„ tu* J¡≤ <Ô∫° $ <b<b@
Ã≈°w Ìufiub°Ôu ÌC#©R¡≈Ù oŸ ŸaŸ°≤ J¡∑ N≈fiu tfi J¡° <fiy®FR¡≈ ÎJ¡ FÙ <ª¿J¡ÃŸ° Fæ $$1,2$$
tfi°u<fiy®F Ju¡ ≈°∫°u* tu* ˚°uyuh~>° J¡° Ã∫°y FÙ tC¶∫ ≈°∫ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
I°fiŸbÕ_b J¡° Zbd J¡∑<ı∫u N°æ≤ Zbd J¡≤ Ÿu ⁄Ì∫ tu* @°≤d J¡∑<ı∫u $ ˚°uy J¡∑ oh~>° FÙ
f∏@fi Fæ N°æ≤ ˚°uy J¡∑ oh~>° J¡° Ã∫°y t°us J¡F° ı°w° Fæ $$3$$
<bT∫°u* tu* Ì°uTÌ„Õfi Ÿu |¨d° ˚°uyuh~>° J¡∑ ˚Ù <ª<J¡ÃŸ° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
N∏∫ „°˜ <fif∏@°u*Ÿu •∫° J¡≤fi° Fæ, ÎJ¡t°` ∫FÙ J¡∑<ı∫u $ oŸ Ô°uJ¡ tu* ı°u-ı°u b_wC _b°Ì… Fæ,
fi ŸfJ¡°u <bT N<Àfi Ju¡ Ÿt°fi Ìu<©∫u $$4$$
<bª°≤ Ju¡ <ffi° ŸFŸ° <bT∫°u* J¡° Ã∫°y Ì…#©Ì°∫Ù F°uw° Fæ $ <bª°≤ J¡≤ yC” N°æ≤ „°˜ J¡∑ N°I°
Ju¡ NfiCŸ°≤ <bT∫°u* J¡° Ã∫°y N°≤a˚ tu* J¡¸C> F°ufiu ≈≤ ˚Ù ≈¿≤d°t tu* tF°ŸC©Ì°∫Ù F°uw° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
<bª°≤ J¡u <ffi° <bT∫°u* Ju¡ Ã∫°y Ì…#©Ì°∫Ù F°uwu Fæ*, oŸ<ÔÎ ≈Cfi#-≈Cfi# <bª°≤ J¡≤ ŸFfi Ju¡
NU∫°ŸJ®¡t Ÿu ˚°uyb°Ÿfi°N°u* J¡° Ã∫°yJ¡≤ Ÿubfi <J¡∫u ı° ≤Fu <bT∫ ŸC©Ì°∫J¡ F°uwu Fæ* $$5$$
˚°uyb°Ÿfi°N°u* Ju¡ ≤Ffiu ≈≤ •∫° F°<fi F°uwÙ Fæ ? ÎuŸ° ∫<Ì J¡°uoÕ ≈®ÿfi J¡≤u, w°u Ÿ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
<ıŸ ˚¥<t tu* J¡°≥¸>u Ju¡ fÙı <f©≤u Fæ*, bF ˚¥<t ıæŸu J¡°≥¸>°u* J¡°u Ã≈∏fi J¡≤wÙ Fæ bæŸu FÙ b°Ÿfi°N°u* Ÿu
∫C•w fC<] fnu-fnu ≤°y N°<Ì Ì°uT°u* J¡°u Ã≈∏fi J¡≤wÙ Fæ $$6$$ oŸ<ÔÎ <ıŸ t<w tu* b°Ÿfi°N°u* Ju¡
Ÿt¥F J¡° Ÿ‡f∏@ fiFÙ* Fæ, NwÎb <ıŸtu* ≤°y N°æ≤ πuT ¿‹¸> fiFÙ* Fæ*, oŸÙ<ÔÎ ı°u ıaı°Ô Ÿu ≤<Fw Fæ,
bF @Ù≤u-@Ù≤u ≈≤t „t J¡°u ≈®°›w F°uwÙ Fæ $$7$$ „C˚ t<w <ıfiŸu Ì…#© fiFÙ* F°uw° ÎuŸu „t, Ìt N°<Ì

784

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

ŸÌgyCd°u* Ÿu ∫C•w I°fi, Ÿt°<@ N°æ≤ <bZ°¿∏wR¡≈ t°us k¡Ô Ìufiub°Ôu NaJC¡≤°u* J¡°u Ÿt∫ ≈≤ ÎuŸu Ã≈∏fi
J¡≤wÙ Fæ, ıæŸu @≤wÙ @°fi N°<Ì k¡Ô°u* J¡°u Ìufiub°Ôu NaJC¡≤°u* J¡°u Ÿt∫ ≈≤ Ã≈∏fi J¡≤wÙ Fæ $$8$$
Nf J®¡t Ÿu Ì∫°, Ì°<s^∫, st° N°<Ì „C˚ ˚°b°u* Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu ÔuJ¡≤ Ÿt°<@≈∫Õ∏w tfi J¡∑
<bZ°¿∏w Ju¡ Ÿ°@fi°u* J¡°u J¡Fwu Fæ* $
„C˚ ˚°b°u* Ju¡ NfiCŸ∏@°fi Ÿu tfi Ju¡ ≈®Ÿ∏fi F°ufiu ≈≤, <tØ∫°-I°fiR¡≈ |fi tu| Ju¡ @Ù≤u-@Ù≤u „°∏w
F°ufiu ≈≤, Ÿ°æı∏∫ Ju¡ „C•Ô≈s tu* ª∏Bt° Ju¡ Ÿt°fi <Ìfi-≈≤-<Ìfi f»fiu ≈≤, N°J¡°„ tu* Ÿ¥∫Õ Ju¡ wuı Ju¡
Ÿt°fi ≈CfiÙw <bbuJ¡ Ju¡ k¡æÔfiu ≈≤, N∏w#J¡≤d tu* o*¿Ì®∫ <fiy®F Ÿu Ã≈∏fi @æ∫Õ Ÿu f°≥Ÿ tu* t°u<w∫°u* Ju¡
Ÿt°fi f»fiu ≈≤, FÌ∫ tu* N°ÃtŸC© J¡∑ ≈®°<›w Ÿu tfi Ju¡ fŸ∏w M¡wC tu* ª∏Bt° Ju¡ Ÿt°fi J¨¡wJ¨¡Ã∫ F°ufiu
≈≤, „ÙwÔ ~>°∫°b°Ôu ŸÃŸayR¡≈ k¡ÔÌ°≤ b¨s Ju¡ k¡Ôfiu ≈≤ N°æ≤ N°fi∏Ì Ÿu ŸC∏Ì≤ ≤Ÿb°Ôu Ÿt°<@R¡≈Ù
Ÿ≤Ô b¨s Ju¡ t@C ¸>≈J¡°fiu ≈≤ tfi <fiπÕ∏Ì, <fi‹J¡°t N°æ≤ <fiR¡≈Bb F°u ı°w° Fæ $ ŸJu¡ ª≈Ôw°R¡≈Ù
NfiSÕ, „°uJ¡, t°uF N°æ≤ ˚∫R¡≈Ù ≤°uy „°∏w F°u ı°wu Fæ* $ „°˜°SÕ <bT∫J¡ ŸaÌuF J¡¸> ı°wu Fæ* $ Ÿf
J¡°æwCJ¡ (<b<ª` b_wCN°u* J¡°u Ìu©fiu J¡∑ ÃJ¡^™>°) fi‹¸> F°u ı°wu Fæ* $ Ÿf J¡v≈fi°Î≥ F¸> ı°wÙ Fæ* $ t°uF
fi‹¸> F°u ı°w° Fæ $ Ÿtu* b°Ÿfi° J¡° Ôu≈ fiFÙ* ≤Fw° $ bF N°J¡°as°≤<Fw, <fi∏Ì°≤<Fw, ≈®b¨Ã∫C∏tC©
Nb_S° Ÿu ≤<Fw, Ì…¿ÿª∏w°N°u* Ÿu „¥∏∫, „°uJ¡R¡≈Ù fiÙF°≤ Ÿu ≤<Fw, N°Ÿ<•w≤<Fw N°æ≤ y®¿∏S∫°u* Ÿu
<bFÙfi F°u ı°w° Fæ $$9-15$$
oŸ ≈®J¡°≤ J¡° tfi •∫° J¡≤w° Fæ ? ÎuŸÙ N°„aJ¡° F°ufiu ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
N°Ãt° J¡°æfi Fæ, <J¡Ÿ w≤F J¡° Fæ, <J¡fi Ÿ°@fi°u* Ÿu ≈®°›w F°u ŸJ¡w° Fæ, I°fi Ÿu NSb° J¡tÕ Ÿu, I°fi
<J¡Ÿ ≈®J¡°≤ J¡° Fæ, ŸJu¡ Ÿ°@fi J¡°æfi Fæ* ? oŸ ≈®J¡°≤ <b<b@b°<Ì∫°u* Ÿu N∏∫°∏∫ ≈®J¡°≤ Ÿu <fiR¡≈d
J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d fF…w ≈®J¡°≤ Ju¡ Ÿ∏ÌuFR¡≈Ù N<bfiÙw ≈C`b°Ô°, „°©°N°u* Ju¡ wCv∫ <b<b@ tfi°u≤S°u* Ÿu
∫C•w wS° w¨‹d°R¡≈Ù <˜∫°u* N°æ≤ _S¥Ô ÌuF Ÿu ∫C•w tfi N≈fiu _bR¡≈ J¡° <bfi°„ J¡≤Ju¡ N≈fiu oÕÿb≤R¡≈
≈®Ã∫y°Ãt° Ÿu Ÿ‡f∏@ ≤©fiu b°Ôu ıÙb∏tC<•wR¡≈ ≈≤t≈C”T°SÕ J¡°u <Ÿ] J¡≤w° Fæ $$16$$
tfi oŸ ≈®J¡°≤ N≈fiu _bR¡≈ J¡° <bfi°„ J¡≤w° Fæ ÎuŸ° ∫<Ì J¡°uoÕ J¡Fw° F°u w°u oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
≈FÔu tfi <bJ¡v≈°u* tu* N≈fiu Ã≈°Ìfi Ju¡ Ÿt°fi N≈fiu <bfi°„ tu* ˚Ù N≈fiÙ Ÿ°tØ∫Õ J¡° <bª°≤J¡≤
N≈fiÙ ≈C<‹¸> Ju¡ FuwC „`C, <t`, Ÿ°@C, NŸ°@C N°<Ì <bJ¡v≈°u* J¡° Ã∫°y J¡≤w° Fæ $ wÌfi∏w≤ ÌuF°J¡°≤
N≈fiu J¡¿v≈wR¡≈ J¡° w¨d Ju¡ Ÿt°fi Ã∫°y J¡≤w° Fæ $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ ıf wJ¡ ÌuF tu* NFa˚°b Ÿu b°Ÿfi°
∫C•w tfi ÌuF°J¡°≤ F°uw° Fæ w˚Ù wJ¡ ÌuF Ju¡ NfiCJ¥¡Ô N°æ≤ ≈®<wJ¥¡Ô <bT∫°u* tu* ≤°y N°æ≤ πuT N°<Ì Ÿu
F°ufiub°Ôu Fı°≤°u* <bJ¡v≈°u* Ÿu b¨<] J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $ ŸJu¡ sÙd F°ufiu ≈≤ sÙd F°u ı°w° Fæ $$17$$
∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u, N≈fi° fi°„ w°u NU∫CÌ∫ Fæ fiFÙ*, ≈®Ã∫Cw bF NfiSÕ FÙ Fæ, Ÿtu* tfi J¡∑ ≈®b¨<W
Jæ¡Ÿu F°uyÙ ? w°u Ÿ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
tfi J¡° NU∫CÌ∫ fi°„ Fæ N°æ≤ tfiJ¡° fi°„ tF°fi NU∫CÌ∫ Fæ $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ tfi J¡∑ _bw∏`w° Ÿu
J¡°uoÕ NU∫CÌ∫ fiFÙa ª°Fw°, <J¡∏wC N°ÃtR¡≈ Ÿu Ÿf NU∫CÌ∫ ª°Fwu Fæ* $ N°Ãt˚°b J¡° tfi°u˚°b NfiSÕ
R¡≈ FÙ Fæ, tfi°u˚°b J¡° fi°„ w°u Ÿ‡≈¥dÕ NfiS°u˘ J¡∑ F°<fi R¡≈ F°ufiu Ÿu N°æ≤ <fi≤<w„∫ N°fi∏Ì_bR¡≈ J¡°
≈¿≤„uT F°ufiu Ÿu NU∫CÌ∫ FÙ Fæ $ ≈®Ã∫y°Ãt° J¡° _bR¡≈Ô°˚ Ÿu tF°fi NU∫CÌ∫ F°uw° Fæ $ ∫F <fi<bÕb°Ì Fæ $

ŸyÕ - 35]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

785

„aJ¡° # w°u ÌuF°FaJ¡°≤t°` J¡° Ã∫°y J¡≤fi° ª°<F∫u, f®Ê°Ãtw°I°fi Ÿu •∫° ≈®∫°uıfi Fæ ?
Ÿt°@°fi # <ıŸu f®Ê°Ãtæ•∫I°fi F°u y∫° Fæ, ŸJ¡° tfi fi‹¸> F°u ı°w° Fæ N°æ≤ NI°fiÙ J¡° tfi
NI°fiR¡≈ tÔ Ju¡ fi‹¸> >fi F°ufiu ≈≤ b¨<] J¡°u ≈®°›w FÙ Fæ ∫°fiÙ <k¡≤ <k¡≤ yw° FÙ Fæ, oŸ<ÔÎ
f®Ê°Ãtæ•∫R¡≈ I°fi J¡∑ N°bÿ∫J¡w° Fæ $$18$$
<k¡≤-<k¡≤ yu, oŸtu* •∫° F°<fi Fæ ? ÎuŸ° ∫<Ì J¡°uoÕ J¡Fu, w°u Ÿ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
tfi°ut°` FÙ ıyw°u* J¡° Ÿt¥F Fæ, tfi FÙ ≈bÕw°u* J¡° t^±>Ô Fæ, tfi FÙ N°J¡°„ Fæ, tfi FÙ Ìubw°
Fæ, tfi FÙ <t` Fæ N°æ≤ tfi FÙ „`C Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ tfi Ju¡ ≈Cfi#-≈Cfi# yfiu ≈≤ •w ıyw J¡Ù
≈®°<›w FÙ fiFÙ* Fæ $$19$$
oŸ tfi J¡° •∫° _bR¡≈ Fæ <ıŸJ¡° <J¡ Nbÿ∫ h~>uÌ J¡≤fi° ª°<F∫u $ oŸ ≈®ÿfi ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
<ªW[b J¡∑ <b<b@ <bJ¡v≈°u* Ÿuu J¡Ô…<Tw F…oÕ ı°u _bR¡≈ <b_t¨<w Fæ, bFÙ tfi „ÆÌ Ÿu J¡FÙ ı°wÙ
Fæ $ bFÙ <b<b@ ı∏t J¡°u Ìufiub°ÔÙ b°Ÿfi° Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ N°Ãt_bR¡≈ J¡∑ <b_t¨<w Ÿu F°ufiub°ÔÙ
<b<b@ <bJ¡v≈ b°Ÿfi°Î≥ FÙ tfi J¡° _bR¡≈ Fæ $$20$$
oŸ ≈®J¡°≤ J¡° tfi F°u, ≈≤ ŸJu¡ π°≤° f∏@fi tu* ±>°Ôu ı°fiub°Ôu ıÙb J¡° _bR¡≈ •∫° Fæ ? ÎuŸ° ∫<Ì
J¡°uoÕ ≈¥~>u w°u Ÿ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
tfi tu* <bT∫ J ° b°Ÿfi°R¡≈ Ÿu ı°u ≈®bu„ Fæ, ŸŸu ≈¿≤¿h~>∏fi <ª∏t°` tu* ¿_Sw NwÎb <bJ¡v≈°u*
J¡∑ S°unÙ b°Ÿfi° Ÿu J¡ÔC<Tw <ªW[b FÙ (f®Ê FÙ) ıÙb J¡F° ı°w° Fæ $$21$$ <bT∫°u* tu* b°Ÿfi°R¡≈ Ÿu
<y≤° F…N° wS° <ª≤J¡°Ô Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu <bT∫°u* tu* F٠» N°ÃtÃb°<˚t°fi b°Ôu _bR¡≈ ¿b_t≤d J¡°u
≈®°›w F…N° ıÙb_bR¡≈ FÙ Fı°≤°u* <bJ¡v≈°u* Ÿu y°» t°uF tua ≈nfiu Ju¡ J¡°≤d Ÿ°≤˚¥w ŸC©_b˚°b Ju¡ F¸>
ı°fiu Ÿu ıf N<@J¡ <fi#Ÿ°≤ F°uw° Fæ wf ıÙb°u≈J¡≤d tfiR¡≈ Ÿu J¡¿v≈w F°uw° Fæ $$22$$
oŸ ≈®J¡°≤ ıÙb N°æ≤ ıÙb J¡∑ ≈°<@ <Ì©Ô°J¡≤ fiŸu ≤<Fw „C] N°Ãt_bR¡≈ J¡°u Ì„°Õwu Fæ* $
N°Ãt° fi w°u b_wCw# ıÙb _b˚°b Fæ, fi „≤Ù≤ Fæ N°æ≤ fi ”<@≤ Fæ $ „≤Ù≤ N°<Ì Ÿf ın Fæ*; <J¡∏wC
ÌuFÙ N°J¡°„ Ju¡ Ÿt°fi <fiÔuÕ≈ Fæ $$23$$
„≤Ù≤ tu* ınw° N°<Ì J¡°u FÙ _≈‹¸>R¡≈ Ÿu <b„Ì J¡≤wu Fæ* $
„≤Ù≤ Ju¡ ¸C>J¡nu-¸C>J¡nu J¡≤fiu ≈≤ ”<@≤ N°<Ì Ÿu N∏∫ JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ, ıæŸu <J¡ Ju¡Ôu Ju¡ ©‡˚u J¡°u J¡°¸>fiu
≈≤ ≈vÔb°ua Ÿu ffiÙ F…oÕ ~>°Ô Ju¡ N<w¿≤•w N°æ≤ JC¡~> ªÙı fiFÙ* ≤FwÙ $ $24$$ tfi FÙ ıÙb Fæ, bFÙ ıf
Ÿ°J¡°≤ F°u ı°w° Fæ, wf Ÿu fi≤ ı°<fi∫u $ bF N≈fiu <bJ¡v≈°u* Ÿu J¡¿v≈w N≈fiu _bR¡≈ J¡° N≈fiu N°≈ y®Fd
J¡≤w° Fæ $$25$$ ıæŸu ≤u„t J¡° J¡∑n° N≈fiu f∏@fi Ju¡ <ÔÎ ı°Ô J¡∑ ≤ªfi° J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ ıÙb tfi tu*
<bJ¡v≈ b°Ÿfi°N°u* J¡°u Ã≈∏fi J¡≤Ju¡ N≈fiu f∏@fi Ju¡ <ÔΠ» ı°Ô J¡∑ ≤ªfi° J¡≤w° Fæ $$26$$
ıÙb J¡∑ ÌuF°ÃtJ¡w° Ju¡ N˚°b tu* ∫C¿•w J¡Fwu Fæ* $
ıÙb oŸ bwÕt°fi ÌuF ˚®t J¡° Ã∫°y J¡≤Ju¡ ≈Cfi# ÌqŸ≤u Ìu„ N°æ≤ ÌqŸ≤u J¡°Ô tu* N∏∫ ÌuF ˚°b J¡°u
@°≤d J¡≤w° Fæ, ıæŸu <J¡ NaJC¡≤ ≈vÔbw° J¡°u @°≤d J¡≤w° Fæ $$27$$
„≤Ù≤ b°Ÿfi°t∫ Fæ, oŸtu* ∫C<•w J¡Fwu Fæ* $
∫F tfi ıæŸÙ ˚°bfi°b°Ô° F°uy°, b柰 FÙ „≤Ù≤ Ã≈∏fi F°uy° $ <ªW ı柰 F°uJ¡≤ Ÿ°uw° Fæ, ≤°w Ju¡

786

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

Ÿt∫ _b›fi tu* bFÙ ffiJ¡≤ ≤Fw° Fæ $$28$$
<bT∫°u* Ju¡ b°Ÿfi° _S°≈fi tu* ‹¸>°∏w J¡Fwu Fæ* $
otÔÙ J¡° fÙı „FÌ Ju¡ ≤Ÿ Ÿu ∫<Ì ŸÙ*ª° ı°∫, w°u NaJC¡≤ N°<Ì Ju¡ J®¡t Ÿu b¨s ffiJ¡≤ k¡Ôfiu Ju¡
Ÿt∫ ˚Ù „FÌ Ÿu NfiC≤a<ıw F°uJ¡≤ t@C≤ F°uw° Fæ, bFÙ fÙı <bT Ju¡ ≈®<w<fi<@˚¥w @W¥≤, J¡aª N°<Ì Ju¡
≤Ÿ Ÿu ŸÙ*ª° ı°∫, w°u k¡Ôfiu Ju¡ Ÿt∫ tu* ˚Ù J¡nC>b° ≈æÌ° F°uw° Fæ, ÎuŸ° Ô°uJ¡ tu* ≈®<Ÿ] Fæ $$29$$ tFwÙ
„C˚b°Ÿfi° Ÿu <ªW tF°fi F°uw° Fæ $ tfiC‹∫ "tæ* o∏B Fq≥ ' oŸ ≈®J¡°≤ J¡° tfi°u≤S F°ufiu ≈≤ o∏Bw°R¡≈Ù
_b›fi Ÿu ∫C•w F°uw° Fæ $$30$$ sCB b°Ÿfi° Ÿu <ªW wCh~> sCBw° J¡°u Ìu©w° Fæ $ <≈„°ª J¡∑ ˚®°¿∏w Ÿu
tfiC‹∫ ≤°<` tu* <≈„°ª°u* J¡°u Ìu©w° Fæ $$31$$
<fitÕÔw° J¡° Ÿ‡≈°Ìfi J¡≤fiu ≈≤ ˚Ù <k¡≤ Δ∫CÃS°fi F°ufiu ≈≤ πæw Ju¡ Ì„Õfi Ÿu t<Ôfiw° J¡∑ ≈®°<›w
F°uyÙ, ÎuŸÙ ∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u, w°u Ÿ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu NÃ∫∏w <fitÕÔ w°Ô°f tu* t<Ôfiw° J¡°u _S°fi fiFÙ* <tÔw°, bæŸu FÙ NÃ∫∏w t<Ôfi w°Ô°f tu*
_bh~>w° J¡°u _S°fi fiFÙa <tÔw° $ oŸ ÿÔ°uJ¡ Ju¡ W≤°@Õ Ÿu S°unu <bbuJ¡ N°<Ì Ÿu <fitÕÔw° J¡∑ <_S<w
J¡∑ ≈®°<›w J¡° b°≤d <J¡∫° y∫° Fæ $$32$$ tfi ∫<Ì NÃ∫∏w J¡ÔC<Tw F°u, w°u k¡Ô ˚Ù b柰 FÙ Ã≈∏fi
F°uw° Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ tfi ∫<Ì NÃ∫∏w <fitÕÔ F°u, w°u k¡Ô ˚Ù <fitÕÔ FÙ F°uw° Fæ $$33$$
∫<Ì J¡°uoÕ J¡Fu <J¡ Ì…<˚Õs N°<Ì Ìu„°u≈Bb Ÿu Ÿt°<@ J¡° ˚ay F°u ı°fiu ≈≤ <k¡≤ t<Ôfiw° J¡∑ ≈®°<›w
F°uyÙ ? w°u oŸ N°„aJ¡° ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu <b≤w Ω°uy„ÙÔ ª∏Bt° ≈¥dÕ F°ufiu J¡∑ N°„° J¡°u fiFÙ* ~>°unw° bæŸu FÙ Ì¿≤Bw° N°<Ì Ÿu
≈Ù<nw Ω°uy„ÙÔ Wt ≈C”T ˚Ù Ÿt°<@ N°<Ì <ªW≈®Ÿ∏fiw° J¡∑ y<w J¡°u J¡˚Ù fiFÙ* ~>°unw° $$34$$
NSb° w[bI°fi Ÿu f°<@w F°ufiu Ju¡ J¡°≤d FÙ Fı°≤°u* ≈Bb°u* Ju¡ ≤Fwu ˚Ù J¡ÔC¿Tw° J¡∑ ≈®°<›w fiFÙ*
F°uwÙ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
fi w°u ∫F°≥ f∏@fi Fæ, fi t°us Fæ, fi f∏@fi J¡° N˚°b Fæ N°æ≤ fi f∏@fibW° Fæ $ ∫F t°∫° o∏Ì®ı°Ô
J¡∑ Ôw° J¡∑ w≤F <tØ∫° FÙ Ã≈∏fi F…oÕ Fæ $$35$$ y∏@bÕfiy≤ Ju¡ Ÿt°fi, t¨yw¨‹d° Ju¡ wCv∫ Îba <πª∏B˚®t
Ju¡ wCv∫ ∫F t°∫° <Ìw F…oÕ Fæ $ ∫F Ÿf πæw N°æ≤ ÎJ¡Ãb≤<Fw f®ÊŸW° FÙ Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ı°u ≈®wÙ<w
Fæ, bF ≈≤t°SÕw° Fæ $ tæ* NŸ∏t∫ NwÎb <fi#Ÿ°≤ Fq≥, tæ* N≈¿≤¿h~>∏fi fiFÙ* Fq≥ NwÎb sCB Fq≥, oŸ ≈®J¡°≤
Ju¡ Ìq<Tw <fiÿª∫ Ÿu Ã≈∏fi F…N° ∫F ŸaŸ°≤ ≈¿≤_kC¡¿≤w F°u ≤F° Fæ $ tæ* N≈¿≤¿h~>∏fi Fq≥, NwÎb
ŸbÕ„<•w„°ÔÙ Fq≥, oŸ <fiÿª∫ Ÿu bF <bÔÙfi F°u ı°w° Fæ $$36-38$$ ŸbÕΔ∫°≈J¡, _bh~>, N°Ãt° tu*
"tæ* ∫F ÌuF t°` Fq≥' oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ı°u ˚°bfi° Fæ, ∫F Ô°uJ¡ tu* N≈fiu <bJ¡v≈°u* Ÿu J¡¿v≈w ŸJ¡° f∏@fi
Fæ $$39$$ f∏@fi-t°us Nb_S°N°u* Ÿu ≤<Fw, <πÃb-ÎJ¡Ãb Ÿu „¥∏∫ ∫F Ÿf f®ÊŸW° FÙ Fæ, oŸ ≈®J¡°≤
J¡∑ ı°u ≈®wÙ<w Fæ, bF ≈≤t°SÕw° Fæ $$40$$ <fitÕÔw° J¡∑ N<@J¡w° Ÿu <ıŸu _b<bfi°„≈®°∫# ≈®°›w F°u
y∫° Fæ, NwÎb Ntfi_w° J¡°u ≈®°›w, Ÿ‡≈¥dÕ πæwB<‹¸>∫°u* tu* N°Ÿ<•w≤<Fw tfi oŸ N<@J¡°≤Ù „≤Ù≤ tu*
FÙ f®Ê J¡° Ì„Õfi J¡≤w° Fæ, N∏∫S° fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡w° Fæ $$41$$ Ÿt°<@ Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu Ã≈∏fi @tÕb¨<]
R¡≈ ıÔ Ÿu <fitÕÔw° J¡°u ≈®°›w F…N° tfi oŸ ≈®J¡°≤ ŸbÕ` f®ÊÌ„Õfi J¡° y®Fd J¡≤w° Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤
Ÿku¡Ì b˜ ≤ay J¡° y®Fd J¡≤w° Fæ $$42$$ Fu <fi‹≈°≈ ZÙ≤°tª∏ÌıÙ, Ÿf JC¡~> tu≤Ù N°Ãt° Fæ, oŸ ≈®J¡°≤

ŸyÕ - 35]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

787

J¡∑ Ÿb°ÕÃt˚°bfi° Ÿu Fu∫°u≈°Ìu∫R¡≈Ù fÔ Ju¡ <bfi‹¸> F°ufiu ≈≤ f∏@ J¡∑ N≈us° ≤©fiub°Ôu t°us J¡° ˚Ù N°≈
Ã∫°y J¡∑<ı∫u $$43$$ „C] tfi J¡° Wt _k¡<¸>J¡ t<d Ju¡ wCv∫ N<@J¡°≤Ù-Nfi<@J¡°≤Ù „≤Ù≤R¡≈ J¡°
N<˚t°fi F°ufiu Ÿu ≈FÔu „≤Ù≤R¡≈ Ÿu, wÌfi∏w≤ Ÿwg„°˜°u* Ju¡ Zbd J¡° N<˚t°fi F°ufiu Ÿu „°˜R¡≈ Ÿu
wS° bæ≤°À∫R¡≈ Ÿu, wÌfi∏w≤ N°Ãtf°u@ F°ufiu Ÿu f°u@R¡≈ Ÿu ı°u <b<b@ ≈®J¡°„ Fæ, bFÙ ŸaŸ°≤ Fæ $$44$$
πæwÌ„Õfi Ju¡ Ÿt∫ FÙ f∏@fi≈®°<›w J¡°u N°æ≤ N°ÃtÌ„Õfi Ju¡ sd tu* wC≤∏w t°us≈®°<›w J¡°u F°S tu*
¿_Sw N°≥bÔu Ju¡ Ÿt°fi ≈¨SJg¡ J¡≤Ju¡ <Ì©Ô°wu Fæ* $
f°fl ≈Ì°S°u˘ Ju¡ Ÿ°S ÎJ¡w° J¡°u ≈®°›w tfi N°Ãt° Ju¡ Ÿ°S ÎJ¡w° J¡°u ≈®°›w fiFÙ* F°uw° $ f°fl ≈Ì°S°u˘
tu* ÎJ¡w° J¡°u N°≈ sd tu* <bfi‹¸> F°ufiub°ÔÙ NŸÃ∫ I°fiÂ<‹¸> Ÿt<H∫u $$45$$ f°fl N°æ≤ N°U∫∏w≤
≈Ì°S°u˘ Ju¡ Ÿ°S Ÿf Âÿ∫ Â<‹¸> J¡° Ã∫°yJ¡≤ ıf tfi ¿_Sw F°uw° Fæ wf ≈≤t ≈Ì J¡°u ≈®°›w F°u Ÿtu* ÔÙfi
F°uJ¡≤ ¿_Sw F°uw° Fæ $$46$$ ı°u ∫F _kC¡¸> Âÿ∫ ̨<‹¸> Fæ bF Nbÿ∫ NŸ∏t∫Ù Fæ, tfi Ju¡ _bR¡≈ J¡°u ˚Ù
N°≈ •w NŸwg Âÿ∫t∫ FÙ ı°<fi∫u $ Âÿ∫ Ÿu N<w¿≤•w tfi J¡° J¡°uoÕ _bR¡≈ fiFÙ* Fæ $$47$$
Âÿ∫ N°æ≤ Â<‹¸> NŸ∏t∫ Jæ¡Ÿu Fæ* ? ÎuŸÙ „aJ¡° F°ufiu ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
N°<Ì N°æ≤ N∏w tau NŸÌg F°ufiu Ju¡ J¡°≤d tº∫ tu* ˚Ù bF NŸ∏t∫ FÙ Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤ tfi NŸÌg Fæ,
ÎuŸ° <ıŸfiu fiFÙ* ı°fi°, Ÿ ≈C”T J¡∑ Ì…#¿©w° F°S tu* ¿_Sw FÙ Fæ, ŸJ¡°u ©°uıfiu Ju¡ <ÔÎ Ìq≤ ı°fiu J¡∑
N°bÿ∫J¡w° fiFÙ* Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$48$$
∫F ıyw N°Ãt° FÙ Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ f°u@ Ju¡ <ffi° ∫F Âÿ∫ „°u˚° Ì…#©Ì°<∫fiÙ Fæ $ •w f°u@
F°ufiu ≈≤ w°u ∫F ˚°uy-t°us Ìufiub°ÔÙ Fæ $$49$$
Ô°uJ¡Δ∫bF°≤ Ju¡ Ÿt°fi FÙ „°˜ tu* ˚Ù I°<fiw° N°æ≤ NI°<fiw° J¡° f°u@ J¡≤fi° ª°<F∫u $ bu J¡°uoÕ
N≈¥bÕ fiFÙ* Fæa, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıÔ ≈¨SJg¡ Fæ N°æ≤ w≤ay ≈¨SJg¡ Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ fi°fi°Ãb Ÿu NI°<fiw° F°uwÙ Fæ $ ıÔ FÙ w≤ay Fæ,
oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ ÎJ¡Ãb Ÿu I°<fiw° F°uwÙ Fæ $$50$$
fi°fi°Ãb J¡° •∫°u* ≈¿≤Ã∫°y J¡≤fi° ª°<F∫u N°æ≤ ÎJ¡Ãb J¡° •∫°u* y®Fd J¡≤fi° ª°<F∫u ? oŸ ≈®ÿfi ≈≤
J¡Fwu Fæ* $
Fu∫°u≈°Ìu∫R¡≈Ù ı°u fi°fi°Ãb Fæ, bF NŸwg Fæ, oŸÙ<ÔÎ bF ı∏t-t≤d N°¿Ì Ì…#© J¡∑ N°u≤ Ôu
ı°w° Fæ; Nw# bF Fu∫ Fæ $ fi°fi°Ãb Ju¡ fi ≤Ffiu Ÿu N°Ãtw[b J¡° I°fi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d N≈¿≤¿h~>∏fi
N°Ãtw[b FÙ Nb<„‹¸> ≤Fw° Fæ, Nw# ÎJ¡Ãb ≈°Ìu∫ Fæ, ∫F NSÕ Fæ $$51$$
∫<Ì J¡°uoÕ J¡Fu, NÃ∫∏w <≈®∫, tfi fC<] N°<Ì πæw Ju¡ ŸÃ∫ F°ufiu Ÿu N°æ≤ N°Ãt° Ju¡ ≈J¡≤d F°ufiu Ÿu
fiJ¡° fi°„ F°ufiu ≈≤ @fi°<Ìfi°„ Ju¡ Ÿt°fi „°uJ¡ FÙ F°uy° ? w°u oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
tfi J¡° _bR¡≈ ŸaJ¡v≈ Ÿu J¡¿v≈w Fæ, oŸ<ÔÎ bF NŸ∏t∫ Fæ $ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ˚Ô° fwÔ°o∫u
w°u ŸFÙ, NŸ∏t∫b_wC J¡° fi°„ F°ufiu ≈≤ •∫° J¡˚Ù <J¡ŸÙ J¡°u „°uJ¡ F°u ŸJ¡w° Fæ ?$$52$$
≤°y N°æ≤ πuT Ju¡ ≤Ffiu ≈≤ o‹¸> b_wC Ju¡ <b∫°uy Ÿu N°æ≤ N<fi‹¸> b_wC J¡∑ ≈®°<›w Ÿu „°uJ¡ F°uw° Fæ $ ≤°y
N°æ≤ πuT J¡° Ã∫°y J¡≤Ju Ì°ŸÙfi Â<‹¸> Ÿu wÙfi°u* ÌuF°u* J¡°u Ìu© ≤Fu ≈C”T J¡°u fiŸu „°uJ¡ ≈®°<›w fiFÙ* F°u
ŸJ¡wÙ, oŸ N°„∫ Ÿu ˚Ù J¡Fwu Fæ* $

788

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

<ıŸ f∏@C tu*u _fiuF fiFÙ* Fæ, bF f∏@C ıæŸu ≤°yπuT≤<Fw fC<] Ÿu Ìu©° ı°w° Fæ bæŸu FÙ N°≈ ≈¨<SbÙ
N°<Ì ˚¥ww[bR¡≈ N≈fiu <`<b@ „≤Ù≤ J¡°u ≤°y-πuT≤<Fw fC<] Ÿu Ìu<©∫u $$53$$ ıæŸu _fiuF ≤<Fw f∏@C
Ju¡ <tÔfiu Ÿu ≈C”T J¡°u fi w°u ŸC© F°uw° Fæ N°æ≤ fi ŸJu¡ <b∫°uy Ÿu Ì…#© F°uw° Fæ bæŸu FÙ ∫S°SÕR¡≈ Ÿu
I°fi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ˚¥wŸt¥Ft°` _b˚°bb°Ôu N≈fiu ÌuF ¿≈aı≤ Ÿu ≈C”T J¡°u fi ŸC© F°uw° Fæ N°æ≤ fi Ì…#©
F°uw° Fæ $$54$$
<ıŸ N<@‹™>°fi tu* tfi J¡° s∫ F°u ı°w° Fæ, ŸJ¡° _bR¡≈ J¡Fwu Fæ* $
bF b_wC Nfi°<Ì <fiÃ∫ <fi≤<w„∫N°fi∏ÌR¡≈ B‹¸>° N°æ≤ Bÿ∫ J¡° tº∫ ∫°fiÙ ÂygR¡≈ I°fi Fæ $ Ÿ
ŸÃ∫ tu* tfi b°∫C Ju¡ fi‹¸> F°ufiu ≈≤ @¥<Ô J¡d°u* Ju¡ Ÿt°fi „°∏w F°u ı°w° Fæ $$55$$
tfi Ju¡ fi‹¸> F°ufiu ≈≤ _S¥Ô ÌuF ˚Ù NŸwg F°u ı°wÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
tfiR¡≈Ù b°∫C Ju¡ fi‹¸> F°ufiu ≈≤ _S¥ÔÌuFR¡≈Ù @¥<Ô ˚Ù fi‹¸> F°u ı°wÙ Fæ $ <k¡≤ ŸaŸ°≤ Ju¡ fiy≤ Ju¡
wCv∫ N<@‹™>°fi˚¥w ≈≤t°Ãt° tu* JC¡F≤u Ju¡ Ÿt°fi N°b≤d J¡≤fiub°ÔÙ N<bΩ° fi‹¸> F°uufiu Ju¡ J¡°≤d J¡Ìt
fiFÙ* ≤©wÙ $$56$$
N<bΩ° Ju¡ s∫ Ju¡ ≈®J¡°≤ J¡° FÙ „≤ÃJ¡°Ô Ju¡ R¡≈J¡ Ÿu bdÕfi J¡≤wu Fæ* $
b°Ÿfi°R¡≈Ù bT°Õ M¡wC J¡° s∫ F°ufiu ≈≤ tfi Ju¡ _bR¡≈¿_S<w tu* <bF°≤ J¡°u ≈®°›w F°ufiu ≈≤ ⁄Ì∫ J¡°u
J≥¡≈°fiub°ÔÙ NI°<fiw°Ju¡ ⁄Ì∫J¡°u J≥¡≈°fiub°Ôu „æÃ∫ Ÿu ∫C•w J¡∑ªn Ju¡ Ÿt°fi fi‹¸> F°ufiu ≈≤, w¨‹d°R¡≈Ù
y±>gi>°u* Ju¡ Ÿ¥©fiu ≈≤, ⁄Ì∫R¡≈Ù ıayÔ Ju¡ ≤°y°<ÌR¡≈Ù H°<n∫°u* Ju¡ ~>¸>fiu Ju¡ J¡°≤d <b≤Ô N°æ≤ „°∏w
F°ufiu ≈≤, o¿∏B∫Ÿt¥FR¡≈Ù J¡Ì‡fb¨s°u* Ju¡ k¡Ô≤<Fw F°ufiu ≈≤ wS° <tØ∫°I°fiR¡≈Ù tu| Ju¡ <~>∏fi-<˚∏fi
F°ufiu ≈≤ t°uFR¡≈Ù JC¡F≤° ≈®˚°w F°ufiu ≈≤ ≤°<` Ju¡ Ÿt°fi fi‹¸> F°u ı°w° Fæ $ ıæŸu t∏` Ÿu F¸>°∫° y∫° <bT
fi t°Ô¥t J¡F°≥ ªÔ° ı°w° Fæ bæŸu FÙ bF ınw° fi t°Ô¥t J¡F°≥ ªÔÙ ı°wÙ Fæ $ ÌuFR¡≈Ù ≈bÕw ≈≤ ˚∫R¡≈Ù
sCB fi<Ì∫°≥ <fÔJC¡Ô fiFÙ* fFwÙ $ ªtJ¡∑Ôu ≈a©b°Ôu ŸaJ¡v≈R¡≈Ù fnu-fnu t°u≤ fiFÙ* fi°ªwu $ Ÿa<bBq≈Ù
N°J¡°„ NÃ∫∏w <fitÕÔw° J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $ NÃ∫∏w _bh~> NwÎb tF°fi NU∫CÌ∫ J¡°u ≈®°›w F…N°
ıÙbR¡≈Ù N°<ÌÃ∫ NÃ∫∏w ŸC„°u<˚w F°uw° Fæ, tu|R¡≈Ù <fi<fn NI°fi Ÿu ~>°unÙ yoÕ NwÎb ≈≤t „C]w°
J¡°u ≈®°›w F…oÕ w¨‹d°R¡≈Ù tF°<Ì„°Î≥ Ÿt°<@R¡≈Ù Ÿ¥∫°uÕÌ∫J¡°Ô tu* @¥<Ô Ÿu NÌq<Tw F°uJ¡≤ ≈®J¡°<„w
F°uwÙ Fæ* $ <fitÕÔ ≈C^∫k¡Ô J¡° NfiCŸ≤d J¡≤fiub°ÔÙ <ªWb¨<W R¡≈ <ªW°J¡°„ J¡∑ taı≤Ù, <ıŸfiu
<Ìygt^±>Ô°u* J¡°u „ÙwÔ J¡≤ <Ì∫°, „≤ÃJ¡°Ô Ju¡ N°J¡°„ tu* ª°≥ÌfiÙ Ju¡ Ÿt°fi ©¥f „°u<˚w F°uwÙ Fæ $ ©¥f
≈¿≤„°u<@w <bbuJ¡R¡≈Ù ˚¥<t Ÿf <bT∫°fi∏Ì°u* J¡°u N≈fiu tu* N∏w˚¥Õw J¡≤Ju¡ ≈≤t N°fi∏Ì J¡° ≈®J¡°„
J¡≤fiub°Ôu N°ÃtR¡≈Ù k¡Ô Ÿuu ©¥f Ÿk¡Ôw° J¡°u ≈®°›w F°uwÙ Fæ $$57-64$$ ≈bÕw N°æ≤ bfi°u* J¡∑ <b„°Ôw°
Ÿu ∫C•w ˚Cbfi°∏w≤ Ju¡ wCv∫ „≤Ù≤ N°Ãt≈®J¡°„R¡≈Ù Ÿ¥∫Õ-ª∏Bt° Ÿu NÃ∫∏w ŸC∏Ì≤, <`<b@ w°≈ Ÿu
„¥∏∫, <ªÌ°˚°Ÿ J¡∑ ~°∫° Ÿu ∫C•w wS° NÃ∫∏w <fitÕÔ F°u ı°w° Fæ $$65$$ ≈¿≤h~>uÌ Ju¡ F¸> ı°fiu Ÿu
<b_w°¿≤w, <bbuJ¡≤R¡≈Ù ıÔ J¡∑ b¨<] Ÿu b¨<] J¡°u ≈®°›w <J¡∫° y∫°, ≤ı°uyCd≤<Fw ⁄Ì∫R¡≈Ù
J¡tÔJ¡°u„b°Ô°, _k¡<¸>J¡ J¡∑ N°J¨¡<w Ju¡ wCv∫ _bh~> ⁄Ì∫R¡≈Ù Ÿ≤°ub≤ ŸC∏Ì≤ ≈C‹≈°u* Ÿu ∫C•w F°u ı°w°
Fæ ∫°fiÙ <©Ô ı°w° Fæ $ ⁄Ì∫R¡≈Ù ≈μ°J¡°„ Ÿu t<Ôfi N°æ≤ ªaªÔ N≈fi° NFaJ¡°R¡≈Ù ˚®t≤ <k¡≤ Ì„Õfi
fi Ìufiu Ju¡ <ÔÎ FÙ fi t°Ô¥t J¡F°≥ ªÔ° ı°w° Fæ $$66,67$$ b°Ÿfi°≤<Fw N°æ≤ „°∏w<ªW F…N° N≈fiu

ŸyÕ - 36]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

789

ÌuFR¡≈Ù fiy≤ J¡° N<@≈<w ∫°fiÙ ıÙb ŸaJ¡°uª≤<Fw, ŸbÕΔ∫°≈J¡ N°æ≤ ŸfJ¡° N<@≈<w F°u ı°w° Fæ $$68$$
b°Ÿfi°s∫ Ju¡ k¡Ô°u* J¡°u <b_w°≤ Ÿu J¡FJ¡≤ ∏FÙ* Ÿu ıÙb∏tC<•w J¡∑ ¿_S<w <Ì©Ô°wu Fæ* $
<ªW Ju¡ ŸbÕS° <by<Ôw F°ufiu ≈≤ N≈fiu Ì°uT°u* J¡° <w≤_J¡°≤ J¡≤ @Ù≤ F…oÕ fC<] Ÿu ∫C•w wS° t¨Ã∫C
N°æ≤ ı∏t°u* tu* ≈°≤Ôæ<J¡J¡ N°æ≤ oFÔ°æ<J¡J¡ y<w∫°u* J¡°u fiÙ≤Ÿ Ìu© ≤F° ≈C”T <bª°≤ π°≤° N°ÃtR¡≈Ù
ÌÙ≈J¡ ≈°J¡≤ ıÙb∏tC•w N°æ≤ w°≈≤<Fw F°uJ¡≤ ÌuFR¡≈Ù fiy≤ tu* <b≤°ıt°fi F°uw° Fæ $$69$$

≈æ*wÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

~>WÙŸb°≥ ŸyÕ
N≈fiu-N°≈ ¿_Sw NŸ•w FÙ <ªwg J¡∑ ŸbÕ` ¿_S<w Fæ wS°
<ªwg J¡∑ FÙ ŸbÕ` ¿_S<w Ÿu Ÿa≈¥dÕ ≈Ì°S°u˘ J¡∑ ¿_S<w Fæ, fiJ¡∑ ≈¨SJg¡ ¿_S<w fiFÙ* Fæ, ∫F bdÕfi $

Nf ıyw ¿_S<wR¡≈ ≈®J¡≤d Ju¡ tC¶∫ NSÕ J¡°u ı°fifiu Ju¡ <ÔÎ ZÙ≤°tª∏BıÙ ≈¥~>wu Fæ* $
ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu f®Êfig, <bÿb°wÙw oŸ <ªÌ°Ãt° tu* ∫F oŸ ≈®J¡°≤ <bÿb, <ıŸJ¡° <J¡
≈FÔu bdÕfi J¡≤ ªCJu¡ Fæ*, ıæŸu ¿_Sw Fæ, Ÿu I°fib¨<] Ju¡ <ÔÎ ≈Cfi# tCHŸu J¡<F∫u $$1$$
f®ÊŸW° Ÿu FÙ ıyw J¡∑ ¿_S<w Fæ, ŸJ¡∑ ≈¨SJg¡ ŸW° fiFÙ* Fæ $ ≈®°<d∫°u* J¡°u ≈¨SJg¡ N≈fiÙ ŸW°
Ÿu ı°u ıyw J¡∑ ¿_S<w ≈®wÙw F°uwÙ Fæ, bF f®Ê_bR¡≈ ¿_S<w Ju¡ I°w fi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d FÙ Fæ, ∫°u*
Ÿt°@°fi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ Ÿt°@°fi°fiCR¡≈ ‹¸>°∏w J¡Fwu Fæ* $
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu F°ufiub°ÔÙ Nfi<˚Δ∫•w w≤ayu* ıÔ tu* N<˚∏fiR¡≈ Ÿu
¿_Sw Fæ*, <˚∏fiR¡≈ Ÿu fiJ¡∑ ŸW° fiFÙ* Fæ bæŸu FÙ <ªW[b tu* ∫u Ÿ¨<‹¸>∫°≥ ŸBq≈ N°Ãt° Ÿu ≈¨SJg¡R¡≈ Ÿu
¿_Sw fiFÙ* Fæ*, •∫°u*<J¡ fiJ¡∑ _bw# ŸW° fiFÙ* Fæ $ ŸJ¡∑ ŸW° Ÿu FÙ ¿_Sw Fæ $$2$$
ıf N°Ãt¿_S<w Ÿu FÙ ŸfJ¡∑ ¿_S<w Fæ, w°u N°Ãt° J¡° ŸbÕ` Ì„Õfi •∫°u* fiFÙ* F°uw° ? ÎuŸÙ „aJ¡°
F°ufiu ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ŸbÕΔ∫°≈J¡ N°J¡°„ N°<Ì ˚Ù Ÿ¥‚t F°ufiu Ju¡ J¡°≤d Â<‹¸>y°uª≤ fiFÙ* F°uw° bæŸu FÙ <fi≤b∫b
„C] ªuwfi ŸbÕΔ∫°≈J¡ F°ufiu ≈≤ ˚Ù fiFÙ* <Ì©°oÕ Ìuw° $$3$$ ıæŸu t<d Ju¡ N∏Ì≤ ≈®<w<f‡f ˚ÔÙ-˚°≥<w
¿_Sw-Ÿ° ª°≤°u* N°u≤ ≈®wÙw F°uw° Fæ, bF fi w°u ŸÃ∫ Fæ N°æ≤ fi NŸÃ∫ Fæ, bæŸu FÙ N°Ãt° tuu* ∫F Ÿ¨<‹¸>
Fæ $$4$$ ıæŸu N≈fiu N°@°≤˚¥w N°æ≤ N≈fiu tu* ¿_Sw tu|°u* Ÿu N°J¡°„ _≈¨‹¸> fiFÙ* F°uw° bæŸu FÙ <ªwg tu*
¿_Sw N°æ≤ N∏∫°u∏∫°º∫°Ÿb„ <ªwg J¡∑ N°@°≤˚¥w Ÿ¨<‹¸>∫°u* Ÿu ≈≤t <ª[b _≈¨‹¸> fiFÙ* F°uw° $$5$$
∫<Ì J¡°uoÕ J¡Fu ÎuŸÙ Nb_S° tu* Ÿ¥‚t <ª¿w |¸> N°<Ì J¡∑ w≤F ÌuF tu* ˚Ù fiFÙ* <Ì©°oÕ ÌufiÙ ª°<F∫u;
≈≤ <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ, oŸtu* •∫° J¡°≤d Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu ıÔ tu* Ÿa∫C•w <J¡≤d _≈‹¸> fiFÙ* <Ì©°oÕ ÌuwÙ, ≈®<w<f‡fR¡≈ Ÿu w°u _≈‹¸>
<Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ bæŸu FÙ ≈C∫Õ‹¸>J¡R¡≈ (c) ÌuF°u* tu* FÙ <ª¿w <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ, |¸>°<Ì tu* fiFÙ* <Ì©°oÕ
ÌuwÙ $$6$$
c ˚¥wu¿∏B∫ tfi°ufC<]b°Ÿfi°J¡tÕb°∫b# $ N<bΩ° ª°‹¸>Ja¡ ≈®°u•wa ≈C∫Õ‹¸>t¨<T„Wtæ# $$
≈C∫Õ‹¸>J¡„ÆÌ Ÿu ÿÔ°uJ¡°u•w ˚¥w N°<Ì N°™> J¡Fu ı°wu Fæ* $

790

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

Ÿ <ª¿w J¡∑ ≈®<w<f‡fw° ≈®<w<f‡f°@Ùfi J¡°t, ŸaJ¡v≈, fi°t N°æ≤ R¡≈ Ÿu ∫C•w F°ufiu Ju¡ J¡°≤d
b°_w<bJ¡ fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
bF <ª¿w Ÿf ŸaJ¡v≈°u* Ÿu ≤<Fw, Ÿf fi°t°u* Ÿu „¥∏∫ N°æ≤ N<bfi°„Ù _bR¡≈ Fæ $
„aJ¡° # wf ŸJ¡∑ ıÙb°<Ì ŸaI° <J¡ŸJu¡ J¡°≤d F…oÕ $
Ÿt°@°fi # ŸJu¡ N°@Ùfi ªuÃ∫ wS° <ªÌ°˚°Ÿ Ÿu FÙ ŸJ¡∑ ıÙb°<Ì Ÿ*I° F…oÕ Fæ $$7$$
<ª¿w J¡∑ Ÿ¥‚tw° N°æ≤ _bh~>w° J¡° <bª°≤ J¡≤fiu ≈≤ N°J¡°„ ˚Ù ŸJ¡∑ N≈us° Ÿ°æyCfi° _S¥Ô
N°æ≤ Ÿ°æyCfi° t<Ôfi ≈®wÙw F°uw° Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ <bπ°fi°u* Ju¡ NfiC˚b Ÿu J¡Fwu Fæ* $
I°<fi∫°u* Ju¡ NfiC˚b tu* w°u Ÿ°≤u ŸaŸ°≤_bR¡≈ J¡°u <fi‹J¡Ô ffi°fiub°Ô°, ÎuJ¡°Ã‡∫Ì„Õfi„ÙÔ N°J¡°„
Ÿu ˚Ù Ÿ°æyCfi° _bh~> bF <ªW[b <fi‹J¡ÔR¡≈Ù FÙ Fæ $$8$$
oŸÙ<ÔÎ Ÿtu* ˚®°¿∏w Ÿu Ìu©u y∫u ˚°b°u* Ju¡ <bJ¡°≤ ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ıÔR¡≈ Ÿ°y≤ tu* w≤ay°<Ìt∫Ù ≈®ªC≤ <˚∏fiw° ıÔ Ÿu N<w¿≤•w <bJ¡°≤b°ÔÙ fiFÙ* Fæ bæŸu FÙ
<ªBq≈ Ÿ°y≤ tu* ÃbW°-NF∏w°t∫Ù ≈®ªC≤ <˚∏fiw° <ª∏t°` Ÿu ≈¨SJg¡ fiFÙ* FÙ ≈®J¡°<„w F°uwÙ Fæ $$9,10$$
<ª¿w <bT∫ J¡∑ N<˚b¨<] J¡≤wÙ Fæ, ÎuŸ° ∫<Ì t°fiwu F°u, w°u <ª¿w <ª¿w J¡∑ b¨<] J¡≤wÙ Fæ, ÎuŸ°
ŸtH°u, •∫°u*<J¡ ªuÃ∫ (<bT∫) J¡°uoÕ N<w¿≤•w ≈Ì°SÕ fiFÙ* Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤ tfifi J¡≤fiu Ÿu <ª¿w J¡° N≈fiu
tu* Δ∫°≈°≤ fi F°ufiu Ÿu ∫F <ªÃ_bR¡≈ N°Ãt° tu* FÙ ¿_Sw Fæ JC¡~> N<˚b¨<] fiFÙ* J¡≤w°, ÎuŸ° <fi‹J¡TÕ
<fiJ¡Ôw° Fæ, ∫F ≈≤t°SÕ Â<‹¸> Fæ $ ı°u NI°fiÙ F°uw° F…N° ˚Ù N≈fiu J¡°u I°fiÙ ŸtHw° Fæ, ŸÙJ¡∑ Â<‹¸>
Ÿu Ÿ¨<‹¸>∫°u* tu* <ªwg Ÿu N<w¿≤•w ≈®°›w F…N° S° N°æ≤ Fæ, ÎuŸÙ J¡v≈fi° Fæ $$11$$
ŸÙ <ª¿w J¡°u I°fiÙ N°æ≤ NI°fiÙ J¡∑ J¡v≈fi° Ÿu <k¡≤ <b˚°y J¡≤Ju¡ J¡Fwu Fæ* $
NI°<fi∫°u* tu* ∫F <ª¿w NŸÃ_b˚°b ˚ÙTd ı∏t-t≤dR¡≈ ŸaŸ°≤ ≈≤‡≈≤°N°u* J¡°u N≈fiu y˚Õ tu*
@°≤d J¡≤fiub°ÔÙ Fæ $ I°<fi∫°u* J¡∑ Â<‹¸> tau w°u Ÿf J¡∑ ÎJ¡ N°Ãt° F°uJ¡≤ ≈®J¡°„R¡≈ FÙ Fæ $$12$$
bFÙ <ª¿w ıyw J¡°u ≈®J¡°„, ˚°uy N°æ≤ ı∏t Ìufiub°ÔÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
Ÿ <ªW[b J¡° ÌqŸ≤° fi°t NfiC˚¥<w Fæ, •w NfiC˚¥<w Ÿu FÙ bF Ÿ¥∫Õ ª∏B°<Ì J¡°u ≈®J¡°<„w J¡≤w°
Fæ, Ÿf ≈®°<d∫°u* Ju¡ <bT∫˚°uy tu* <fi<tW Fæ N°æ≤ ŸaŸ°≤ J¡° ˚°uy J¡≤fiub°Ôu ıÙb°u* Ju¡ ı∏t N°<Ì tu* ˚Ù
bFÙ <fi<tW Fæ, •∫°u*<J¡ "N°fi∏Ì°]∫ub ©¿vbt°<fi ˚¥w°<fi ı°∫∏wu' ÎuŸÙ ZC<w Fæ $$13$$
NI°<fi∫°u* J¡∑ Â<‹¸> Ÿu ı∏t N°<Ì J¡∑ <fi<tW F°ufiu ≈≤ I°<fi∫°u* J¡∑ Â<‹¸> Ÿu bF J¥¡¸>_S N≈¿≤¿h~>∏fi
ÎJ¡R¡≈ FÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
•w <ªW[b fi w°u fi°„ J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ, fi <Ìw F°uw° Fæ, fi ÃS°fi J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ, fi
¿_Sw F°uw° Fæ, fi N°w° Fæ, fi ı°w° Fæ, fi ∫F°≥ ≈≤ Fæ N°æ≤ fi ∫F°≥ ≈≤ fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC ŸbÕ` ÎJ¡ R¡≈ Ÿu
¿_Sw Fæ $$14$$ ∫F <fitÕÔ <ª¿w _b∫a N≈fiu _bR¡≈ tu* ¿_Sw Fæ $ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ ≈®J¡°≤
ıywfi°tJ¡ ≈®≈aª Ÿu <bbwÕ R¡≈ tu* ¿_Sw Fæ $$15$$
<ª¿w J¡° <bbwÕ ˚Ù ≈≤t°SÕÂ<‹¸> Ÿu <ªBq≈ FÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu Ì°u ‹¸>°∏w J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu wuı Ju¡ ≈Cı°u* Ÿu wuı FÙ _kC¡¿≤w F°uw° Fæ N°æ≤ ıæŸu ıÔ Ju¡ ≈®b°F°u* Ÿu ıÔ FÙ _kC¡¿≤w F°uw° Fæ
bæŸu FÙ N≈fiu _≈∏ÌR¡≈ ŸyÕ˚®°¿∏w∫°u* Ÿu <ªW[b FÙ _kC¡¿≤w F°uw° Fæ $$16$$

ŸyÕ - 36]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

791

_bw# „C] J¡° N<bΩ° π°≤° ŸyÕ˚®tR¡≈ Ÿu ≈¿≤_kC¡≤d FÙ Ÿ¨<‹¸> J¡w¨ÕÃb Fæ, N∏∫ ≈®J¡°≤ J¡∑
Ÿ¨<‹¸>J¡w¨Õw° Ÿtu* fiFÙ* Fæ, ∫F Ì„°Õfiu Ju¡ <ÔÎ ŸJu¡ ≈∫°uyÙ Ì°u R¡≈ <Ì©Ô°wu Fæ* $
Δ∫bF°≤w# ŸbÕΔ∫°≈J¡, N°ÃtR¡≈ Ÿu <Ìw F…Î NwÎb ≈≤t°SÕw# ≈®J¡°„R¡≈, tæ* fiFÙ* ı°fiw° Fq≥
oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ Δ∫bF°≤ Ÿu N≈®J¡°„ Îb* ≈≤t°SÕw# <fi≤a„ N°æ≤ Δ∫bF°≤w# Na„@°≤Ù, N<bΩ° tu* N≈fiu
≈®<w<f‡fR¡≈ J¨¡<`t buT Ÿu Nfi∏w (≈≤t N≈¿≤¿h~>∏fi) _bR¡≈ J¡° Ã∫°y J¡≤wu F…Î "∫F tæ* Fq≥' oŸ
N<˚t°fi Ÿu „fiæ# „fiæ# ıÙb≈Ì J¡°u ≈®°›w F°u ≤Fu <ªwg fi°tb°Ôu N≈fiu _b˚°b Ÿu oŸ <b<˚∏fiw° Ju¡
f]t¥Ô F°ufiu ≈≤, ŸaŸ°≤ Ju¡ Ÿ°S-Ÿ°S ∫F Fæ, ∫F fiFÙ* Fæ, ∫F y®°fl Fæ, ∫F Ã∫°≠∫ Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ o‹¸>
N°æ≤ N<fi‹¸>°u* Ju¡ y®Fd N°æ≤ Ã∫°y Ju¡ _S°fi˚¥w ÌuF°Ãt˚°b J¡∑ <_S¿w J¡°u ≈®°›w F°ufiu ≈≤ ŸæJ¡n°u* „≤Ù≤°u*
Ÿu <b<Fw N°æ≤ <fi<T] J¡t°u˘ Ÿu ˚°uÀ∫ ıyw J¡°u bF <ªW[b ffi°w° Fæ N°æ≤ b_wCw# fiFÙ* ˚Ù ffi°w° Fæ $
bFÙ ªæw∏∫ ≈¨<SbÙ Ju¡ N∏Ì≤ ¿_Sw NaJ¡…≤°u* Ju¡ Ÿt¥FR¡≈ Ÿu b¨<] J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $$17-20$$
≈¨ØbÙ Ju¡ NaJC¡≤R¡≈ Ÿu f»fiu tu* N∏∫ N°J¡°„°<Ì ˚¥w°u* Ju¡ R¡≈ Ÿu bFÙ NfiCJ¥¡Ôw° J¡° N°ª≤d
J¡≤w° Fæ, ∫F fwÔ°wu Fæ* $
∫<Ì N°J¡°„ Ÿ‡≈¥dÕ t¥wÕ ≈Ì°S°u˘ Ju¡ N<b≤°u@Ù <~>B J¡°u fi Ìu, w°u <fi≤bJ¡°„ F°uJ¡≤ NaJC¡≤ f°F≤ fi
<fiJ¡Ôu, oŸ<ÔÎ N°J¡°„R¡≈ Ÿu bF <~>B Ìuw° Fæ $ _≈∏Ì°ÃtJ¡ b°∫CR¡≈ Ÿu bF ŸJ¡° N°J¡TÕd J¡≤w°
Fæ <ıŸŸu NaJC¡≤ f°F≤ <fiJ¡Ôw° Fæ $ ıÔR¡≈ F°uJ¡≤ ≤ŸR¡≈ Ÿu NaJC¡≤ J¡°u _fiuF ∫C•w J¡≤w° Fæ, »
≈¨<SbÙR¡≈ Ÿu N≈fi٠»w° J¡°u ÌuJ¡≤ bF NaJC¡≤ Ju¡ «¡≈≤ NfiCy®F J¡≤w° Fæ, wuıR¡≈ Ÿu N≈fi° R¡≈ ÌuJ¡≤
NaJC¡≤ J¡°u ≈®J¡¸> J¡≤w° Fæ, oŸÙ ≈®J¡°≤ ŸJ¡ÔıywR¡≈ Ÿu bF wwg-wwg J¡°∫°u˘ J¡° ¿_S<w N°æ≤ N<bΩ°
π°≤° NfiCy®°FJ¡ Fæ $ Fut∏w°<Ì J¡°ÔR¡≈ Ÿu ˚Ù bF ıb N°<Ì Ju¡ NaJC¡≤°u* Ju¡ <b≤°u@Ù Ì°uT°u* J¡∑ Ã≈<W J¡°u
≤°uJ¡fiu N°æ≤ k¡Ô Ju¡ NaJC¡≤°u* J¡∑ Ã≈<W Ju¡ NfiCJ¥¡Ô F°ufiu Ÿu fiJ¡° NfiCy®°FJ¡ Fæ $$21,22$$ ≈C‹≈°u* tu*
@Ù≤u-@Ù≤u Ju Ÿ≤ J¡° Ÿaª∫ J¡≤ <ªW[b FÙ y∏@w° J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $ <t\>Ù Ju¡ N∏Ì≤ ¿_Sw ≤Ÿ_bR¡≈w°
J¡°u ≈®°›w F…N° <ªW[b FÙ b¨s J¡∑ b¨<] π°≤° b¨s Ju¡ t¥Ô Ju¡ wfiu Ju¡ N°J¡°≤ J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $$23$$ t¥Ô
tu* ¿_Sw ŸC∏Ì≤ ≤Ÿ˚°b J¡°u ≈®°›w F…N° <ªW[b FÙ k¡ÔR¡≈w° J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ bæŸu FÙ t¥Ô tu* ¿_Sw
≤Ÿ ≈vÔb°u* tu* ≈®<b‹¸ >F°u ≤u©° ffiJ¡≤ ≈` N°<Ì Ju¡ R¡≈ J¡°u ≈®°›w F°uwu Fæ* $$24$$ o∏B@fiCT Ju¡ b¨s°u* tu*
fibÙfiw° J¡° Ÿ‡≈°Ìfi J¡≤w° F…N° bF <ªW[b FÙ Nb∫b°u* Ÿu N°æ≤ Ÿt¥F Ÿu ı°u-ı°u ˚°b <fi≤∏w≤ F°uwu
Fæ* fi ≈≤ NfiCy®F J¡≤w° Fæ $$25$$
M¡wC Ju¡ R¡≈ Ÿu ˚Ù <ªW[b FÙ J¡°∫°u˘ ≈≤ NfiCy®F J¡≤w° Fæ, ÎuŸ° Ì„°Õwu Fæ* $
k¥¡Ô N°æ≤ ≈vÔb°u* J¡∑ ≤°<„∫°≥ bŸ∏w J¡°u ≈®°›w F°uwÙ Fæ* ∫°fiÙ bŸ∏w ffiJ¡≤ <ªW[b FÙ k¥¡Ô,
≈vÔb N°<Ì J¡∑ ≤°<„∫°u* J¡°u Ã≈∏fi J¡≤w° Fæ $ Ÿ¥∫Õ Ju¡ wuı J¡∑ w°≈„<•w∫°≥ y®Ù‹t M¡wC J¡°u ≈®°›w F°uwÙ
Fæ* ∫°fiÙ <ª¿w FÙ y®Ù‹t M¡wC ffiJ¡≤ Ÿ¥∫Õ J¡∑ w°≈„<•w∫°u* J¡°u Ã≈∏fi J¡≤wÙ Fæ $ ÎuŸ° FÙ N°yu ˚Ù
ŸtHfi° ª°<FÎ $ fiÙÔÙ tu||¸>°Î≥ bT°˘ M¡wC ª°FwÙ Fæ* wS° Ÿf @°fi N°<Ì J¡∑ k¡Ô≤°<„∫°≥ „≤Ìg M¡wC
J¡° NfiCŸ≤d J¡≤wÙ Fæ* $ Fut∏w M¡wC tu* Ì„°u* <Ì„°Î≥ <Ft ∫°fiÙ fkÕ¡ R¡≈Ù F°≤Ÿu ∫C•w F°uwÙ Fæ* N°æ≤
<„<„≤ M¡wC tu* <„wÔ b°∫C ıÔ J¡°u ≈ÃS≤ ffi° Ìuwu Fæ* $$26-28$$
bTÕ, ∫Cy N°<ÌR¡≈ Ÿu ˚Ù <ªW[b FÙ Ÿ¨<‹¸> N°<Ì J¡∑ t∫°ÕÌ° ≤©w° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

792

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

bTÕ N°<ÌR¡≈ J¡°ÔR¡≈ Ÿu bFÙ N≈fiÙ oŸ ∫Cyt∫Ù t∫°ÕÌ° J¡°u fiFÙ* ~>°unw° Ÿ¨<‹¸>∫°≥ fi<Ì∫°u* J¡∑
w≤ay°ua Ju¡ Ÿt¥F°u* J¡∑ w≤F ı°wÙ Fæ* $$29$$
<fi∫<w N°<ÌR¡≈ Ÿu ˚Ù bFÙ (<ªW[b FÙ) ıyw J¡∑ t∫°ÕÌ° J¡° _S°≈fi J¡≤fiu b°Ô° Fæ, ÎuŸ°
J¡Fwu Fæ* $
¿_S≤w° R¡≈ ªwC≤w° J¡°u J¡≤fiub°ÔÙ <fi∫<wR¡≈ Ÿu bFÙ ¿_S¿w J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $ ŸÙ Ju¡ J¡°≤d
Ÿf ıfi°u* J¡∑ N°@°≤˚¥w N°æ≤ @Ù≤ ≈¨<SbÙ ≈®Ô∫ wJ¡ ¿_S≤ ≤FwÙ Fæ $$30$$ ª°æÌF ˚Cbfi°u* Ju¡ N∏Ì≤
ª°æÌF ≈®J¡°≤ Ju¡ ≈®°dÙ, <ıfiJu¡ <b<b@ ≈®J¡°≤ Ju¡ N°ª°≤-Δ∫bF°≤ Fæ* N°æ≤ <b<b@ ≤ªfi°Î≥ Fæ*, ≈Cfi#-≈Cfi#
ÔÙfi F°uwu Fæ* N°æ≤ ≈Cfi#-≈Cfi# Ã≈∏fi F°uwu Fæ* $ w[bI°fi Ÿu ≈®°<d∫°u* J¡∑ ı∏t-t≤d≈®b°F ≈≤‡≈≤° ÎuŸu
Ìq≤ F°uwÙ Fæ, ıæŸu <J¡ ıÔ Ju¡ <ffi° fCÌgfCÌ $$31,32$$
≈¥b°uÕ•w NSÕ J¡° FÙ <b_w°≤≈¥bÕJ¡ ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
≈¥bÕı∏t Ju¡ ŸaJ¡v≈°u* J¡∑ b°Ÿfi°N°u* Ju¡ J¡°≤d Ã≈∏fi F…oÕ <b<b@ ≈®J¡°≤ J¡∑ N<˚Ô°T°b°ÔÙ NwÎb
tCÀ@ oŸ<ÔÎ J¡°Ô Ÿu <bb„ J¡≤°un°u* f®Ê°^±>R¡≈ N°æ≤ fiJu¡ N∏wyÕw ≈®°dÙR¡≈ fuª°≤Ù ıfiw° ∏tW
Ju¡ Ÿt°fi oŸ Ô°uJ ¡tu* ı∏t°u* π°≤° N°wÙ Fæ, ≈≤Ô°uJ¡ tu* ı°wÙ Fæ, _S°b≤ N°<Ì NfiuJ¡ ı∏t°u* π°≤° ∫F°≥
≈≤ ª°≤°u* N°u≤ ≤FwÙ Fæ, ˚°uy°u* J¡∑ ÃJ¡^™>° Ÿu Îu<FJ¡ N°æ≤ ≈°≤Ô°æ<J¡J¡ ˚°uy°u* Ju¡ ≈°∫R¡≈ @fi, @tÕ
N°<Ì _b°S°u˘ J¡° ≈°ıÕfi J¡≤wÙ Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤ ı∏t N°æ≤ fi°„°u* Ÿu ŸaŸ°≤ tu* bF |¥twÙ Fæ $$33$$

~>WÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

Ÿæ*wÙŸb°≥ ŸyÕ
N<bΩ°, J¡°t N°æ≤ J¡tÕ Ÿu N°Ãt° Ju¡ Nfi°Ãt˚°b J¡∑ ≈®°<›w,
wÌfi∏w≤ I°fi J¡°, tfi J¡° N˚°b N°æ≤ <fi‹J¡tÕw° Ÿu _bR¡≈°b¿_S<w J¡° bdÕfi $

<ªBq≈¿_S<w FÙ ıyw J¡∑ ¿_S<w Fæ, •∫°u*<J¡ <ªwg J¡° FÙ ıyÌ®¥≈ Ÿu Nb_S°fi Fæ, ∫F J¡Ffiu Ju¡
<ÔÎ ≈¥b°uÕ•w <bT∫ J¡° NfiCb°Ì J¡≤wu Fæ* $
oŸ ≈®J¡°≤ ª°≤°u* N°u≤ ¿_Sw, ¿_S≤ N°J¡°≤b°ÔÙ, f®Ê J¡∑ _b˚°b˚¥w ∫u Ÿf ŸaŸ°≤ ≈a<•w∫°≥ <k¡≤
N°wÙ N°æ≤ ı°wÙ Fæ* $$1$$ ≈≤_≈≤ ÎJ¡-ÌqŸ≤u Ju¡ ≈®<w J¡°≤dw° J¡°u ≈®°›w F…N° ∫F Ÿ°≤° ıyw N<@‹™>°fi
ªæw∏∫ Ÿu FÙ Ã≈∏fi F…N° Fæ, oŸÙ ≈®J¡°≤ ÎJ¡-ÌqŸ≤u Ÿu ≈≤_≈≤ fi‹¸> F°uw° F…N° ∫F N<@‹™>°fiªæw∏∫ tu*
FÙ ÔÙfi F°u ı°w° Fæ $ ıæŸu Ny°@ ıÔ Ju¡ tº∫ tu* ıÔ Ÿu NΔ∫°›w ≈®Ìu„ Ju¡ fi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ıÔ J¡°
_≈∏Ìfi ˚Ù _bw# N_≈∏Ìfi FÙ Fæ bæŸæ FÙ NŸwg N°æ≤ Ÿwg ∫°fiÙ ın ıyw N°æ≤ ıÙbR¡≈ Ÿu ∫F <ª<w FÙ
≈®wÙw F°uwÙ Fæ $$2,3$$ ıæŸu <fi≤°J¡°≤ N°J¡°„ tu* @¥≈ Ÿu t¨y t¿≤<ªJ¡° <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ* bæŸu FÙ <fi≤°J¡°≤
<ªW[b tu* ∫u Ÿ¨<‹¸>∫°≥ <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ* $ ıæŸu fi„u Ju¡ J¡°≤d ª•J¡≤ fi ©°w° F…N° ˚Ù N≈fi° N°Ãt° ª•J¡≤
©°w° F…N°-Ÿ° ≈®wÙw F°uw° Fæ bæŸu FÙ <ªwg F°ufiu Ju¡ J¡°≤d <ª∏t∫ bFÙ b_wC N<ªwg-ŸÙ ¿_Sw Fæ* $$4,5$$
≈¥b°uÕ•w NSÕ J¡°u ⁄Ì∫ayt J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ıywg J¡∑ N<fibÕªfiÙ∫_b˚°bw° Ì„°Õwu Fæ* $
NŸwg Ÿu FÙ ıyw N≈fi° buT @°≤d J¡≤w° Fæ; oŸ<ÔÎ ŸJ¡∑ NŸW° fiFÙ* J¡FÙ ı° ŸJ¡wÙ $
ŸJ¡° f°@ F°uw° Fæ, NwÎb ŸW° ˚Ù fiFÙ* J¡FÙ ı° ŸJ¡wÙ, oŸ<ÔÎ ∫F ıyw fi w°u Ÿwg Fæ, N°æ≤ fi

ŸyÕ - 37]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

793

NŸwg Fæ, <J¡∏wC N<fibÕªfiÙ∫ Fæ $ ıæŸu <J¡ J¡¸>J¡ N°<Ì tu* ŸCbdÕw° fiŸu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ N°æ≤ fiŸu
N<w¿≤•w ˚Ù Fæ $$6$$
∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ ıywg f®Ê J¡° <bbwÕ Fæ, ÎuŸ° ŸCfi° ı°w° Fæ $ ≈®Ã∫Jg¡ ªæw∏∫ J¡° w°u bF
<bbwÕ fiFÙ* ŸCfi° ı°w°, w°u oŸ ≈≤ ≈®Ã∫Jg¡ ªæw∏∫ FÙ f®Ê Fæ ÎuŸ° Ì„°Õwu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈J¡°u <ıŸŸu „ÆÌ, _≈„Õ, R¡≈, ≤Ÿ N°æ≤ y∏@ J¡° I°fi F°uw° Fæ bFÙ ∫F
≈®Ã∫y°Ãt° ≈≤f®Ê ŸfJ¡°u Δ∫°›w J¡≤Ju¡ ¿_Sw Fæ $
∫ufi
R¡≈a≤Ÿay∏@a
„ÆÌ°fig_≈„°˘ÿªtæSCfi°fi $
Îwæfiæb <bı°fi°<w <J¡t` ≈¿≤<„‹∫wu Îwπæ wwg $$
(<ıŸ ÌuF°<Ì Δ∫<w¿≤•w N≈≤°us Ÿ°<s˚¥w N°Ãt° Ÿu R¡≈, ≤Ÿ, y∏@, „ÆÌ, _≈„Õ N°æ≤
˜ÙŸaŸyÕı∏∫ ŸC©<b„uT J¡°u Ÿf Ô°uy _≈‹¸>R¡≈ Ÿu ı°fiwu Fæ*, ÌuF N°<Ì Ÿu Δ∫<w¿≤•w oŸÙ N°Ãt° Ÿu
ÌuF°<Ì Ôsd R¡≈ N°<ÌJ¡°u ˚Ù ı°fiwu Fæa $ oŸ Ô°uJ¡ tu* Ÿ N°Ãt° Ÿu N<w¿≤•w J¡°æfi b_wC Nb<„‹¸ >≤FwÙ
Fæ NS°Õwg Ÿ˚Ù b_wC J¡°u N°ÃtR¡≈ Ÿu ŸtHfi° ª°<FÎ $ <ıŸ N°Ãt° Ÿu N¿w¿≤•w J¡°uoÕ b_wC ≈¿≤<„‹¸
>fiFÙ* ≤FwÙ, bFÙ ≈≤t≈Ì Fæ) oŸ J¡°™>J¡ ZC<w tu* f®Ê FÙ ≈®Ã∫y°Ãt° J¡F° y∫° Fæ $ ∫F ˚°b Fæ $$7$$
∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u, ≈®Ã∫y°Ãt° fF…w Fæ*, f®Ê ÎJ¡ Fæ, oŸ<ÔÎ fi Ì°ufi°u* J¡∑ ÎJ¡w° Jæ¡Ÿu ? w°u oŸ
≈≤ fi°fi°Ãb N°æ≤ ÎJ¡Ãb <tØ∫° Fæ, oŸ<ÔÎ •w „aJ¡° <ªw fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
fF…Ãb N°æ≤ ÎJ¡Ãb Ÿu ≈≤u, ŸbÕΔ∫°≈J¡, <fitÕÔ N°Ãt° Ÿu N<w¿≤•w J¡FÙ* J¡°uoÕ ÌqŸ≤Ù J¡v≈fi° fiFÙ*
Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ fi°fi°Ãb N°æ≤ ÎJ¡Ãb ∫<Ì ŸÃ∫ F°uwu, w°u fiJ¡∑ ÎJ¡w° fi F°u ŸJ¡wÙ $ buu t°<∫J¡ Fæ*,
NwÎb •w Ì°uT fiFÙ* Fæ $$8$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N∏∫ b_wC J¡° N¿_wÃb N°æ≤ N˚°b, „C˚ N°æ≤
N„C˚ Ÿ¨<‹¸>∫°≥ t°<∫J¡ Â<‹¸> Ÿu Nfi°Ãt˚¥w t°∫° tu* FÙ b°Ÿfi°b„ J¡¿v≈w Fæ* NSb° ≈≤t°SÕÂ<‹¸> Ÿu
ÎJ¡t°` N°Ãt° F°ufiu Ju¡ J¡°≤d N°Ãt° tu* FÙ b°Ÿfi°b„ J¡¿v≈w Fæ* $$9$$
≈¥b°uÕ•w ≈Ω tu* "NSb°&&Ãt<fi' Ÿu ı°u ÌqŸ≤° ≈s J¡F° y∫° Fæ, ŸJ¡∑ ∫C<•w N°æ≤ ≈®∫°uıfi π°≤°
yΩ°u* Ÿu ≈≈<W J¡≤wu Fæ* $
N°Ãt° Ÿu N<w¿≤•w b_wC Ju¡ <Ÿ] F°ufiu ≈≤ Ÿtu* oh~>° F°uwÙ Fæ ∫°fiÙ ıf N°ÃtR¡≈ Ÿ¨<‹¸> N°Ãt°
tu* FÙ Fæ ∫F ≈s Fæ, wf N°Ãt° Ÿu N∏∫ Ÿ¨<‹¸> fiFÙ* Fæ $ oh~>°≈¥bÕJ¡ FÙ Ÿ¨<‹¸> F°uwÙ Fæ, •∫°u*<J¡ "Ÿ°u&J¡°t∫w
fF… _∫°a ≈®ı°∫u∫' oÃ∫°<Ì ZC<w Fæ $ N°Ãt° tu* N°Ãt° J¡∑ oh~>° J¡° F°ufi° N<Ÿ] Fæ, N°Ãt° Ÿu ≈¨SJg¡
J¡°uoÕ b_wC ≈®<Ÿ] fiFÙ* Fæ, <ıŸJ¡∑ oh~>° Ÿu N°Ãt° Ÿ¨<‹¸>> J¡≤Ju¡ ˚Ù <J¡Ÿ k¡Ô Ju¡ <ÔÎ N°Ãt° ≈®∫Ãfi J¡≤u
N°æ≤ ≈®∫Ãfi J¡≤Ju¡ ˚Ù •∫° k¡Ô ≈°∫u ? $$10$$ oŸ<ÔÎ ∫F N˚Ù‹¸> Fæ N°æ≤ ∫F N<fi‹¸ >Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡
<bJ¡v≈ N°Ãt° J¡°u _≈„Õ fiFÙa J¡≤wu $ oŸ<ÔÎ oh~>° fi F°ufiu ≈≤ N°Ãt° JC¡~> ˚Ù fiFÙ* J¡≤w° $ J¡≤u ˚Ù
Jæ¡Ÿu ? J¡w°Õ, J¡≤d N°æ≤ J¡tÕ Ÿ˚Ù ÎJ¡ FÙ Fæ* N°æ≤ fi J¡FÙ* ≈≤ ¿_Sw F°uw° Fæ, •∫°u*<J¡ N°@°≤ N°æ≤
N°@u∫ ÎJ¡ FÙ Fæ $ fiæ‹J¡‡∫Õ J¡∑ <Ÿ<] ˚Ù J¡tÕ J¡° k¡Ô fiFÙ* F°u ŸJ¡w°, •∫°u*<J¡ J¡tÕ J¡∑ <Ÿ<] F°ufiu ≈≤
fiæ‹J¡‡∫Õ <Ÿ<]R¡≈ k¡Ô F°uw° Fæ $ oh~>°≤<Fw tu* J¡tÕ J¡∑ <Ÿ<] FÙ fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ oh~>°≤<Fw N°Ãt°
J¡° fiæ‹J¡‡∫Õ ˚Ù N˚Ù‹¸> fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡ J¡tÕ N°<Ì ÌqŸ≤Ù J¡v≈fi° J¡° N˚°b Fæ $$11$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ,
≈¥b°uÕ•w ≈®J¡°≤°u* Ÿu N∏∫> Ÿ°k¡v∫ N°<Ì J¡∑ J¡v≈fi° Fæ FÙ fiFÙ* $ ∫FÙ f®Ê Ÿa¿_S<w Fæ $ ∫<Ì oŸtu* N°≈

794

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

N∏∫ J¡v≈fi° J¡°u ı°fiwu Fæ*, w°u Ÿf π∏π°u* Ÿu ≤<Fw N°æ≤ Ÿf Ÿ∏w°≈°u* Ÿu „¥∏∫ F°uwu F…Î ˚Ù N°≈ J¡w°Õ
(ŸaŸ°≤Ù) f<fi∫u, tæ* N°≈J¡°u ≤°uJ¡w° fiFÙa Fq≥, ∫F ˚°b Fæ $$12$$
NI°<fiw°Ì„° tu* ˚Ù ˚°æ<wJ¡ „≤Ù≤ y®Fd π°≤° J¡w¨ÕÃb F°ufiu ≈≤ ˚¥w°u* Ÿu ˚¥w°u* J¡° <fit°Õd J¡≤
˚°æ<wJ¡ k¡Ô ≈®°›w <J¡∫u ı°wu Fæ*, NŸay Ì°ŸÙfi N°ÃtR¡≈ fiFÙ* $ I°fi Ì„° tu* w°u J¡tÕ N°æ≤ ŸJu¡ k¡Ô
J¡° NŸa˚b Fæ, oŸtu* w°u J¡Ffi° FÙ •∫° Fæ ? oŸ<ÔÎ J¡w¨ÕÃb tu* N°≈J¡∑ N°_S° F°ufi° <ªw fiFÙ* Fæ, oŸ
N°„∫ Ÿu yΩ°u* tu* J¡Fu y∫u NSÕ Ju¡ ŸtSÕfi Ju¡ <ÔÎ ≈Ω J¡° Nbw≤d J¡≤wu Fæ* $
Fu ≤°tª∏BıÙ, N°æ≤ ˚Ù ŸC<fi∫u, N°≈J¡°u J¡w…ÕÃb Ju¡ N°y®F Ÿu f°≤-f°≤ J¡°∫Õ J¡≤Ju ¡<bT∫°u* π°≤°
ÌuF˚¥w°u* Ju¡ ≈°∫ Ÿu N<w¿≤•w •∫° k¡Ô ≈®°›wΔ∫ Fæ ? ı°u k¡Ô <fiÃ∫ <fi≤<w„∫°fi∏ÌR¡≈ N°≈Ju¡ <ÔÎ
<ªw F°u, Ÿu N°≈ J¡<F∫u $ oŸ<ÔÎ Ÿf J¡w¨ÕÃb°<˚<fibu„ J¡° Ã∫°yJ¡≤ _bR¡≈°u<ªw NJ¡w¨ÕÃb Ÿu FÙ
ZC<w N°æ≤ yC” Ju¡ bªfi°u* Ÿu N°ÃtI°fiÙ F…Î wS° N<@J¡°≤∫C•w N°≈J¡∑ N°_S° F°u $ oŸŸu N°≈ <fib°Õw
Ÿ°y≤ J¡∑ w≤F <fiÿªÔ N°æ≤ _bh~> F°u N°Ãt_bR¡≈ tu* ¿_Sw F°uo∫u $$13$$
<b_w°≤≈¥bÕJ¡ J¡Fu y∫u NSÕ J¡° FÙ Ÿasu≈ Ÿu ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Faæ¡$
<ıŸ Ÿ°@fi Ÿu N≈¿≤¿h~>∏fi ŸC©Ô°˚ π°≤° ≈¥dÕJ¡°tw° ≈®°›w F°uwÙ Fæ, bF Ÿ°@fi fnu buy Ÿu
<Ì„°N°u* Ju¡ N∏w wJ¡ ˚Ù |¥tJ¡≤ ≈®ªC≤ ∫Ãfi J¡≤fiub°Ôu ≈C”T J¡°u ˚Ù ≈®°›w fiFÙ* F°uw° $ ÎuŸ° <fiÿª∫J¡≤
N°≈ tfi Ÿu ˚Ù f°fl ≈Ì°S°u˘ J¡∑ N°u≤ J¡Ìt fi ™>°o∫u $ oŸ ≈®J¡°≤ Ÿf <J®¡∫°N°u* J¡° Ã∫°yJ¡≤ N≈fiu
_S°fi tu* FÙ N°≈J¡°u ≈≤t ≈C”T°SÕ ≈®°›w F°u ı°∫uy°, N°≈ Ju¡bÔ ≈≤°y®¥≈ Ÿu ≈¨SJg¡ FÙ fiFÙ* Fæ* b≤fi
≈≤t°SÕR¡≈ Ÿu ‹¸> ≈¥d°Õfi∏Ì <ªÌ°Ãt° ≈≤t ≈C”T ˚Ù Fæ* $$14$$

Ÿæ*wÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

NnwÙŸb°≥ ŸyÕ
NŸay N°Ãt° J¡°u ı°u fiFÙa ı°fiw°, ŸJu¡ tfi Ju¡ Ÿay Ÿu J¡w¨ÕÃb wS°
N°Ãtw[bI°fiÙ Ju¡ NJ¡w°Õ N°æ≤ N˚°u•w° F°ufiu Ÿu f∏@ Ju¡ N˚°b J¡° bdÕfi $

∫<Ì J °uoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ w[bI°<fi∫°u* J¡∑ ˚Ù Ô°æ<J¡J¡ N°æ≤ „°_`Ù∫ J¡t°u˘ tu* J¡w¨Õw° Ìu©Ù ı°wÙ Fæ $
bF Nbÿ∫ FÙ o‹¸> N°æ≤ N<fi‹¸> Ju¡ ˚°uy J¡°u ≈®°›w J¡≤°∫uyÙ, ÎuŸÙ Nb_S° tu* NI°fiÙ Ÿu w[bbuW°N°u* tu*
•∫° N∏w≤ Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ZÙb¿Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ŸC©-Ì…© N°æ≤ ˚°uyÌufiub°Ôu J¡t°u˘ tu* ∫° Ÿt°<@ J¡∑
NU∫°Ÿ ≈¿≤≈°J¡R¡≈ ˚¥¿tJ¡°N°u* tu* w[bI°<fi∫°u* J¡° ∫F J¡tÕ <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, bF NŸwg Fæ, ty≤ t¥©°u˘
J¡° bF NŸwg fiFÙ* Fæ, ∫FÙ w[bI°fiÙ N°æ≤ t¥©°u˘ tu* N∏w≤ Fæ $$1$$ ≈FÔu <bª°≤ J¡≤fi° ª°<F∫u <J¡
J¡w¨ÕÃb <J¡Ÿu J¡Fwu Fæ* $ „°≤Ù¿≤J¡ <J® ∫° w°u J¡w¨ÕÃb Fæ fiFÙ*, •∫°u*<J¡ ı°u ªu‹¸>° NfC<]≈¥bÕJ¡ J¡∑ ı°wÙ Fæ
Ÿtu* "tæ* J¡≤w° Fq≥' ÎuŸÙ ≈®wÙ<w fiFÙ* F°uwÙ $ <J¡∏wC ≈¥bÕ-≈¥bÕ J¡w¨ÕÃb J¡∑ b°Ÿfi° Ÿu NfiC≤•w tfi°ub¨<W Ÿu
Ã≈∏fi F…oÕ, ∫F J¡°∫Õ Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ <ªWb¨<WR¡≈ Ÿu ≈¿≤dw t°fi<ŸJ¡ <J®¡∫° FÙ J¡w¨Õw° Fæ $$2$$
˚°u•w¨Ãb ˚Ù •w J¡wÕ¨Ãb Ju¡ N@Ùfi ªu‹¸>°b„ wwg-wwg b°Ÿfi°fiCR¡≈ k¡Ô°_b°Ì Ÿu Ã≈∏fi b°Ÿfi°
FÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

ŸyÕ - 38]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

795

ªu‹¸>°b„ b°Ÿfi°fiCR¡≈ k¡Ô˚°u•w¨Ãb F°uw° Fæ, •∫°u*<J¡ b°Ÿfi° Ju¡ NfiCŸ°≤ FÙ ≈C”T ªu‹¸>° J¡≤w° Fæ
N°æ≤ ªu‹¸>° Ju¡ NfiCŸ°≤ FÙ k¡Ô ˚°uyw° Fæ $ J¡wÕ¨Ãb Ÿu k¡Ô ˚°u•w¨Ãb F°uw° Fæ, ÎuŸ° <Ÿ]°∏w Fæ $$3$$
•w NSÕ tu* ÿÔ°uJ¡ J¡°u Ìg@¨w J¡≤wu Fæ* $
J¡F° ˚Ù Fæ # ≈C”T ª°Fu J¡°∫Õ J¡≤u ∫° fi J¡≤u <k¡≤ ˚Ù ŸJ¡° tfi <ıŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ b°Ÿfi° Ÿu ∫C•w
F°uw° Fæ, ŸJ¡° _byÕ NSb° fi≤J¡ tu* NfiC˚b F°uw° Fæ $$4$$
˚Ôu FÙ b°Ÿfi° FÙ J¡w¨Õw° N°æ≤ ˚°u•w¨w° F°u, <k¡≤ ˚Ù I°fiÙ N°æ≤ NI°fiÙ Ju¡ N∏w≤ J¡∑ <Ÿ<] Jæ¡Ÿu
F…oÕ, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
oŸ<ÔÎ <ıfi ≈C”T°u* J¡°u w[bI°fi fiFÙ* F…N°, bu ª°Fu J¡tÕ J¡≤u* ∫° fi J¡≤u* fitu* J¡w¨Õw° F°uwÙ Fæ,
<J¡∏wC <ıfi Ô°y°u* J¡°u w[b J¡° ≈¿≤I°fi F°u ªCJ¡°, b°Ÿfi° ≤<Fw F°ufiu Ju¡ J¡°≤d bu ª°Fu J¡≤u* ∫° fi J¡≤u*,
fitu* J¡w¨Õw° fiFÙ* F°uwÙ $$5$$
I°fiÙ tu* ı°u <b„uTw° ≈FÔu J¡FÙ yoÕ SÙ, ŸÙJ¡° ≈≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $
<ıŸ ≈C”T J¡°u w[b J¡° ≈¿≤I°fi F°u ªCJ¡°, ŸJ¡∑ b°Ÿfi° <„<SÔ F°u ı°wÙ Fæ $ NwÎb bF J¡tÕ
J¡≤w° F…N° ˚Ù J¡tÕ Ju¡ k¡Ô J¡∑ N°J¡°as° fiFÙ* J¡≤w° $ N°Ÿ<•w ≤<Fw bF Ju bÔ ªu‹¸>°t°` FÙ J¡≤w°
Fæ $ ≈®°›w F…Î J¡tÕk¡Ô J¡°u ˚Ù ∫F Ÿf N°Ãt° FÙ Fæ, ∫°u* NfiC˚b J¡≤w° Fæ $ <J¡∏wC ˚°uy tu* N°Ÿ•w
tfib°Ô° NI°fiÙ J¡tÕ fi J¡≤w° F…N° ˚Ù J¡tÕ J¡≤w° Fæ ∫°fiÙ J¡w¨ÕÃb Ÿu <Ô›w F°uw° Fæ $$6$$ tfi ı°u
J¡≤w° Fæ, bFÙ J¨¡w F°uw° Fæ $ ı°u fiFÙ* J¡≤w°, bF J¨¡w fiFÙa F°uw°, oŸ<ÔÎ tfi FÙ J¡w°Õ Fæ, ÌuF J¡w°Õ fiFÙ*
Fæ $$7$$ <ªW Ÿu FÙ ∫F ŸaŸ°≤ ≈®°›w F…N° Fæ, NwÎb ∫F <ªWt∫ FÙ Fæ $ <ªWt∫ •∫°u* ? f¿vJ¡ Ju¡bÔ
<ªWt°` Fæ wS° <ªW tu* FÙ ¿_Sw Fæ, ÎuŸ° ≈FÔu <bª°≤≈¥bÕJ¡ <fidÕ∫ <J¡∫° ı° ªCJ¡° Fæ $ Ÿf <bT∫ N°æ≤
Ÿf <ªWb¨<W∫°≥ ∫u Ì°ufi°u* ıf „°∏w F°uJ¡≤ b°Ÿfi°R¡≈ F°u ı°wu Fæ*, wf b°Ÿfi° Ÿu ≈<Fw ıÙb FÙ ≤Fw°
Fæ $$8$$ fi ıÙb°u* tu* N°ÃtI°<fi∫°u* J¡° bF tfi bT°Õ M¡wC tu* t¨y w¨‹d° Ju¡ ıÔ J¡∑ w≤F <bfi‹¸> F°uJ¡≤ Îba
wuı @¥≈ tu* fkÕ¡ Ju¡ ŸÌ¨„ <bÔÙfi F°uJ¡≤ wC≤Ù∫ Ì„° J¡°u ≈®°›w F°u wC≤Ù∫°R¡≈ Ÿu ¿_Sw ≤Fw° Fæ, ∫F I°fiÙ
tu* NI°fiÙ J¡∑ N≈us° <b<„‹¸>w° Fæ $$9$$
≈¥b°uÕ•w tfi J¡∑ Ì„° J¡° bdÕfi J¡≤fiub°Ôu ÿÔ°uJ ¡J¡°u Ìg@¨w J¡≤wu Fæ* $
<bπ°fi Ô°uy I°<fi∫°u* Ju¡ tfi J¡°u fi w°u <bT∫°fi∏Ì tu* N°Ÿ•w ı°fiwu Fæ* fi _bR¡≈°fi∏Ì„¥∏∫,
fi ªaªÔ, fi ≈ÃS≤ N°<Ì Ju¡ Ÿt°fi ın, fi ¿_S≤, fi Ÿwg fi NŸwg N°æ≤ fi •w N°fi∏Ì, <fi≤°fi∏Ì,
ªÔ, NªÔ, Ÿwg, NŸwg J¡∑ Ÿ∏º∫°b_S°R¡≈ FÙ ı°fiwu Fæ*, <J¡∏wC Ÿu ≈¿≤„uT ÎJ¡t°` ˚¥t°
N°ÃtŸC©R¡≈ ı°fiwu Fæ* $$10$$
I°fiÙ N°æ≤ NI°<fi∫°u* J¡∑ ÌqŸ≤Ù <b„uTw° ˚Ù J¡Fwu Fæ* $
I°fiÙ ≈C”T ıæŸu F°SÙ ~>°u¸>Ù wÔæ∫° tu* fiFÙa ±¥>fw° bæŸu FÙ b°Ÿfi°t∫ ªu‹¸>° ≤Ÿ tu* tÀfi fiFÙ* F°uw° $
t¥©Õ J¡° tfi w°u <bT∫ ˚°uy°u* J¡°u FÙ Ìu©w° Fæ, ≈≤t°SÕw[b J¡°u fiFÙ* Ìu©w° $$11$$
NI°fiÙ Ju¡ tfi Ju¡ Ì…b°ÕŸfi° Ì…#© tu* tÀfi F°ufiu tu* _b›fi ‹¸>°∏w Fæ, ÎuŸ° J¡FJ¡≤ ŸJ¡° ≈≈°Ìfi
J¡≤wu Fæ* $
NI°<fi∫°u* Ju¡ Ì…b°ÕŸfi° Ì…#© tau <fitÀfi F°ufiu J¡° ∫F ÌqŸ≤° ‹¸>°∏w Fæ $ ≈C”T y±>gi>u tu* fi <y≤w° F°uu,

796

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

„˙∫°R¡≈ N°Ÿfi ≈≤ ¿_Sw F°u, <k¡≤ ˚Ù ŸJ¡° <ªW ywÕ≈wfi J¡∑ b°Ÿfi° Ÿu b°<Ÿw F°u, w°u bF yâ>u tu*
<y≤fiu Ju¡ Ì…#© J¡° NfiC˚b J¡≤w° Fæ, ÌqŸ≤° ≈C”T w°u ˚Ôu FÙ yâu tu* <y≤ ≤F° F°u, ty≤ ŸJ¡° tfi
≈≤t„°¿∏w J¡°u ≈®°›w F°u ªCJ¡° F°u, w°u bF „˙∫°R¡≈ N°Ÿfi Ju¡ ŸC© J¡° NfiC˚b J¡≤w° Fæ $ oŸÙ ≈®J¡°≤
ofi „˙∫° N°æ≤ ywÕ≈wfi°u* tu* ÎJ¡ ≈C”T ywÕ≈wfi J¡° NJ¡w°Õ F°uw° F…N° ˚Ù <ªWb„ J¡w°Õ ffi y∫° N°æ≤
ÌqŸ≤° ≈C”T ywÕ≈°w J¡° J¡w°Õ F°uw° F…N° ˚Ù NJ¡w°Õ F°u y∫° $ oŸ<ÔÎ <ıŸ w≤F J¡° <ªW F°uw° Fæ, b柰
FÙ ≈C”T F°u ı°w° Fæ, ÎuŸ° <Ÿ]°∏w Fæ $$12$$ oŸ<ÔÎ ª°Fu N°≈ J¡tÕ J¡∑<ı∫u ∫° fi J¡∑<ı∫u $ N°≈J¡°
<ªW J¡t°u˘ tu* ŸÌ° N°Ÿ<•w≤<Fw F°u $ N°Ãtw[b Ÿu N<w¿≤•w JC¡~> ˚Ù fiFÙ Fæ, <ıŸtu* <J¡ w[bI°fiÙ
N°≈J¡∑ N°Ÿ<•w J¡∑ Ÿa˚°bfi° F°u $ oŸ ıyw tu* ∫F ı°u JC¡~> ˚Ù Fæ, bF Ÿf „C]<ªwg F°ufiu Ju¡ J¡°≤d
Ju¡bÔ <ªwg J¡° N°˚°Ÿ FÙ Fæ, ÎuŸ° N°≈ ı°<fi∫u $$13$$ oŸ ≈®J¡°≤ <ıŸ ≈C”T J¡°u I°wΔ∫ b_wC J¡°
I°fi F°u ªCJ¡°, Ÿ ≈C”T J¡° N°Ãt° ŸC© N°æ≤ Ì…©°u* J¡° <bT∫ fiFÙ* F°uw°, ÎuŸ° <fiÿª∫ F°ufiu ≈≤, N°Ãt°
Ÿu N<w¿≤•w N°@°≤ N°æ≤ N°@u∫ Â<‹¸>∫°≥ fiFÙ* Fæ, ∫F <fiÿª∫ F°ufiu ≈≤, NJ¡w°Õ, N˚°u•w°, Ÿf ≈Ì°S°u˘
Ÿu N<w¿≤•w f°ÔJu¡ Ny®˚°y Ju¡ Fı°≤bu* <F_Ÿu J¡∑ w≤F Ÿ¥‚t tæ* Fq≥ $ ÎuŸ° <fiÿª∫ F°ufiu ≈≤ NSb° ı°u
JC¡~> ∫F Ÿf Fæ, bF Ÿf tæ* FÙ Fq≥, ∫F <fiÿª∫ F°ufiu ≈≤, tæ* Ÿf ≈Ì°S°˘uÕ J¡° ≈®J¡°„J¡ ŸbÕy°tÙ ¿_Sw FÙ
≤Fw° Fq≥ , ÎuŸ° <fiÿª∫ F°ufiu ≈≤ tæ* ŸC©-Ì…#©°u* J¡° <bT∫ fiFÙ* Fq≥, ∫F <fiÿª∫ F°ufiu ≈≤ o‹¸ >≈®°<›w N°æ≤
N<fi‹¸> ≈¿≤F°≤ Ju¡ <ª∏w°R¡≈Ù ≠b≤ Ÿu ≤<Fw F°ufiu Ju¡ J¡°≤d <ªWb¨<W N°Ãt° tu* FÙ ≈®°≤Æ@ ˚°uy Ju¡ <ÔÎ
ÔÙÔ° ≈®J¡¸> J¡≤wÙ F…oÕ Δ∫bF°≤°u* tu* ¿_Sw ≤FwÙ Fæ $$14$$
oŸ<ÔÎ w[bI°fiÙ J¡°u ŸaJ¡¸>°u* tu* ˚Ù Ì…#© fiFÙ* ≈®°›w F°uw°, ≈®Ã∫Cw N°fi∏Ì FÙ ≤Fw°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
oŸ<ÔÎ w[bI°fiÙ J¡∑ <ªWb¨<W ŸaJ¡¸>°u* tu* ˚Ù N°fi¿∏Ìw FÙ ≤FwÙ Fæ $ Ju¡bÔ ª°≥ÌfiÙ J¡∑ w≤F ˚Cbfiw°
J¡°u NÔaJ¨¡w J¡≤wÙ Fæ ∫°fiÙ ıæŸu ª°≥ÌfiÙ ˚Cbfiw° J¡°u NÔaJ¨¡w J¡≤wÙ Fæ bæŸu FÙ bF ˚Ù ıÙb˚°b J¡°u NÔaJ¨¡w
J¡≤wÙ Fæ, •∫°u*<J¡ <ªW Ju¡ <ffi° I°fiÙ J¡tÕ J¡≤w° F…N° ˚Ù NJ¡w°Õ Fæ $ bF tfi Ju¡ Ôu≈J¡ fi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d
F_w-≈°Ì N°<Ì Ju¡ <bsu≈R¡≈ ≈®∫Ãfi Ÿu <J¡∫u y∫u J¡tÕ Ju¡ k¡Ô J¡° ˚Ù NfiC˚b fiFÙ* J¡≤w° $$15$$
Ÿf J¡°∫Õ, tfi, fC<] fiJu¡ <bT∫ N°æ≤ fiJ¡∑ y<w∫°u* J¡° tfi FÙ fÙı Fæ, oŸ<ÔÎ tfi J¡° Ã∫°y
F°ufiu ≈≤ Ÿf ŸaŸ°≤ J¡° Ã∫°y <Ÿ] F°u ı°w° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
oŸ ≈®J¡°≤ tfi Ÿf J¡t°u˘ J¡°, Ÿf ªu‹¸>°N°u* J¡°, Ÿf ≈Ì°S°u˘ J¡°, Ÿf Ô°uJ¡°u* J¡° N°æ≤ Ÿf Nb_S°N°u*
J¡° fÙı Fæ $ ŸJu¡ ªÔu ı°fiu ≈≤ Ÿf ªu‹¸>°Î≥ ªÔÙ ı°wÙ Fæ* $ Ÿf Ì…#© fi‹¸> F°u ı°wu Fæ* $ Ÿf ≈°≈-≈C^∫
J¡tÕ ÔÙfi F°u ı°wu Fæ* $ t°fi¿ŸJ¡ J¡tÕ Ÿu N°æ≤ „°≤Ù¿≤J¡ J¡tÕ Ÿu ˚Ù I°fiÙ N°J®¡°∏w fiFÙ* F°uw°, fi <bb„
F°uw° Fæ $ Ÿtu* „°≤Ù¿≤J¡ ∫° t°fi<ŸJ¡ J¡tÕ J¡° ≤ay fiFÙ* ª»w°, •∫°u*<J¡ ≈≤t°SÕw# ŸŸu N<w¿≤•w
JC¡~> fiFÙ* Fæ $$16$$
J¨¡w Ju¡ ˚Ù NJ¨¡wÃb tu* ‹¸>°∏w J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu f°ÔJ¡ tfi Ÿu fiy≤ J¡° <fit°Õd N°æ≤ <fi<tÕw fiy≤ J¡° ≈¿≤‹J¡°≤ J¡≤w° F…N° ˚Ù tfi Ÿu <J¡∫u y∫u
fiy≤ <fit°Õd J¡° ÔÙÔ° Ÿu NJ¨¡w J¡∑ w≤F NfiC˚b J¡≤w° Fæ, ≈°Ìu∫R¡≈ Ÿu NfiC˚b fiFÙ* J¡≤w° $ fiJu¡
ŸC©-Ì…#© J¡° NfiC˚b J¡≤w° F…N° ˚Ù ∫F Ì…#© fiFÙ* Fæ, ∫°u* ı°fiw° Fæ, oŸÙ ≈®J¡°≤ I°fiÙ J¡≤w° F…N°
˚Ù ≈≤t°SÕw# <Ô›w F°uw° FÙ fiFÙ* Fæ $$17$$

ŸyÕ - 38]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

797

oŸ ≈®J¡°≤ J¡wÕ¨Ãb J¡° <bª°≤ J¡≤Ju¡ Ì…#© Ju¡ J¡°≤d J¡° <bª°≤ J¡≤wu Fæ* $
ıyw tu* Fu∫w° N°æ≤ ≈°Ìu∫w° π°≤° Δ∫bF°≤ Ju¡ <bT∫ Ÿf ≈Ì°S°u˘ tu* Ì…#© J¡° J¡°≤d •∫° Fæ ? Fu∫
w°u Ì…#© J¡° J¡°≤d fiFÙ* F°u ŸJ¡w°, •∫°u*<J¡ Ã∫°y ≈°Ì°fi ≈¥bÕJ¡ F°uw° Fæ, Fu∫ Ju¡ ≈°Ìu∫ fi F°ufiu Ÿu FÙ
ŸŸu Ì…© J¡∑ ≈®°<›w fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ oŸ<Ô∫u ≈¿≤„uT Ÿu ≈°Ìu∫ FÙ Ì…#© J¡° FuwC Fæ, ÎuŸ° t°fifi°
≈nuy° $ <J¡∏wC ≈°Ìu∫ ˚Ù Ì…#© J¡° J¡°≤d fiFÙ* F°u ŸJ¡w° $ ≈FÔu ∫F fwÔ°oÎ, <bfi°„Ù ≈°Ìu∫ Ÿu
Ì…#© F°uw° Fæ, ∫° N<bfi°„Ù Ÿu ? ≈FÔ° ≈s w°u ™>ÙJ¡ fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡ <bfi°„Ù N≈fiÙ ≤s° J¡≤fiu tu*
ŸtSÕ fiFÙ* Fæ, ÎuŸÙ Nb_S° tu* bF <J¡ŸÙ J¡° J¡°≤d F°u, ∫F Ÿ‡˚b fiFÙ* Fæ $ ÌqŸ≤° ≈s ˚Ù ™>ÙJ¡ fiFÙ* Fæ,
•∫°u*<J¡ ≈°Ìu∫ ıyw tau ÎuŸÙ J¡°uoÕ ˚Ù b_wC fiFÙ* Fæ, ı°u N°Ãt° Ÿu N<w¿≤•w N°æ≤ N<bfi°„Ù F°u $
Nw°u&∏∫Ì°wÕtg' oÃ∫°<w ZC<w Ÿu N°Ãt° Ÿu N<w¿≤•w Ÿf <bfi°„Ù J¡F° y∫° Fæ, ˚°b ∫F <J¡
N°Ãt° F°¿fi N°æ≤ ≈°Ì°fi Ju¡ N∫°uÀ∫ Fæ N°æ≤ N°Ãt° Ÿu N<w¿≤•w ≈°Ìu∫ fiÿb≤ Fæ $ oŸ w≤F ˚°uÀ∫
Ì…#© Ju¡ J¡°≤d <fiR¡≈d fi F°uufiu Ÿu N°Ãt° NJ¡w°Õ N°æ≤ N˚°u•w° Fæ $ J¡wÕ¨Ãb J¡° NfiC˚b F°uw° Fæ, bF
Nb°_w<bJ¡R¡≈ Ÿu Nº∫°≤°u<≈w Fæ $ Ÿ J¡w¨ÕÃb J¡° ıÙ<bw ≈C”T Ÿu <fib°≤d fiFÙ* F°u ŸJ¡w° ∫°fiÙ
ıÙ<bw ≈C”T tu* J¡w¨ÕÃb Nbÿ∫ ≤Fuy° FÙ, •∫°u*<J¡ # "fi<F ÌuF˚¨w° „•∫a Ã∫•wCa J¡t°Õ^∫ „uTw#' ÎuŸ°
˚ybÌgb°•∫ Fæ $ •w J¡w¨ÕÃb Ÿ‡∫yg I°fi Ju¡ N˚°b Ÿu Fæ, b_wCw# fiFÙ* Fæ $ w[bb_wC Ju¡ <bª°≤ Ÿu w°u
J¡w¨ÕÃb N°æ≤ ˚°u•w¨Ãb fiFÙ* Fæ* $ o¿∏B∫°u* π°≤° o¿∏B∫°u* Ju¡ <bT∫°u*u πuT, N<˚Ô°T° N°<Ì Ÿu Îba ŸJu¡
<fi<tW˚¥w ≈C^∫-≈°≈R¡≈ N‹¸>°u* Ÿu <bb„ fC<]b°Ôu NI°<fi∫°u* Ju¡ FÙ bu (J¡w¨ÕÃb-˚°u•w¨Ãb) Ìu©u
ı°wu Fæ* $ o¿∏B∫°u* Ju¡ <bT∫°u* tu* πu‹∫ N<˚Ô°T° N°<Ì Ÿu wS° fiJu¡ <fi<tW˚¥w ≈C^∫-≈°≈R¡≈ N‹¸> Ÿu
<ıfiJ¡∑ fC<] <bb„ fiFÙ* Fæ, ÎuŸu I°<fi∫°u* Ju¡ bu fiFÙ* <Ì©°oÕ Ìuwu $$18,19$$
oŸ<Ô∫u w[bI°<fi∫°u* J¡∑ t°us J¡v≈fi° ˚Ù fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
<ıŸJ¡° tfi ≈¥dÕ N°Ãt° tu* FÙ ŸaÔÀfi Fæ, Ÿ I°<fi∫°u* J¡∑ Â<‹¸> Ÿu ŸaŸ°≤ tu* t°us fiFÙ* Fæ $ N°Ãt°
tu* <ıfiJ¡° tfi ŸaÔÀfi fiFÙ* Fæ, ÎuŸu ÌuF°º∫°ŸÂ<‹¸> J¡°u ≈®°›w Ô°uy°u* J¡∑ Â<‹¸> Ÿu w°u ∫F f∏@-t°us N°<Ì
Ÿf Fæ FÙ $$20$$
I°fiÙ J¡∑ Â<‹¸> wf •∫° Fæ $ oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
I°fiÙ J¡∑ Â<‹¸> tu* Ju¡bÔ ∫S°¿_Sw N°Ãtw[b FÙ vÔ<Ÿw F°uw° Fæ $
„aJ¡° # ∫<Ì I°fiÙ J¡∑ Â<‹¸> tu* N°Ãtw[b FÙ vÔ<Ÿw F°uw° Fæ, w°u ŸJ¡∑ Δ∫bF°≤ <Ÿ<] Jæ¡Ÿu
F°uwÙ Fæ ?
Ÿt°@°fi # N°Ãtw[b FÙ w[bI°fiÙ Ju¡ ıÙbfi N°<Ì Δ∫bF°≤ J¡∑ <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ <πÃb-ÎJ¡Ãbb°<Ì∫°u*
J¡∑ Â<‹¸> Ÿu <Ÿ] <πÃb N°æ≤ ÎJ¡Ãb J¡°u ıÙbfi N°<Ì Ju¡ Δ∫bF°≤Ju¡ Ÿt∫ J¡≤w° Fæ $ Ÿ[b N°æ≤ NŸ[b ˚Ù
J¡≤w° Fæ wS° „<•w Ÿt¥F Ÿu N<˚∏fi ŸbÕ„<•ww° ˚Ù <Ì©°w° Fæ $$21$$
Nf ≈Ω π°≤° k¡<Ôw°SÕ J¡Fwu Fæ* $
fi f∏@fi Fæ, fi t°us Fæ, fi f∏@fi J¡° N˚°b Fæ N°æ≤ fi f∏@fi Ju¡ J¡°≤d J¡°t-J¡tÕ N°<Ì Fæ* $ w[b
Ju¡ NI°fi Ÿu FÙ ∫F Ì…#© Fæ, I°fi Ÿu ÔÙfi F°u ı°w° Fæ $$22$$
•w ≈¥d°ÕÃt<fi‹™>° J¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤ ≤Fu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ <ÔÎ ≈Ìu„ Ìuwu Fæ* $

798

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

ıyw tu* ŸaJ¡¿v≈w t°usfC<] NŸÃ∫ FÙ Fæ, ıyw tu* ŸaJ¡¿v≈w f∏@fC<] ˚Ù NŸÃ∫ FÙ Fæ, oŸ<ÔÎ
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈ f∏@-t°us N°<Ì ŸfJ¡° Ã∫°yJ¡≤ NFaJ¡°≤„¥∏∫, N°Ãt<fi‹™> NwÎb @Ù≤ fC<]
Ÿu Δ∫bF°≤ J¡≤wu F…Î ˚¥Ô°uJ¡ tu* ¿_Sw F°uo∫u $$23$$

NnwÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

fiw°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ
f®Ê J¡∑ ŸbÕ„<•ww°, ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ t°uF J¡° <b_w°≤,
fiJu¡ f°u@ Ju¡ <ÔÎ ZÙ b¿Ÿ‹™>ıÙ Ju¡ <bª°≤ N°<Ì J¡° bdÕfi $

NIÂ<‹¸> tu* FÙ ¿_Sw ZÙ≤°tª∏BıÙ yC”bªfi°u* tu* <bÿb°Ÿ F°ufiuJu¡ J¡°≤d ≈≤°usR¡≈ Ÿu FÙ ≈¥dÕw°
¿_S<w J¡° N°Ô°uªfi J¡≤Ju¡ ≈≤_≈≤ <b≤°u@ J¡° NfiC˚b J¡≤wu F…Î „aJ¡° J¡≤wu Fæ* $
ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, N°≈Ju¡ J¡Sfi°fiCŸ°≤ f∏@-t°us N°<Ì J¡° NŸa˚b ≤Ffiu ≈≤ N°æ≤
ÎJ¡t°` ≈≤f®Ê Ju¡ FÙ <bΩt°fi ≤Ffiu ≈≤ N°@°≤ Ju¡ <ffi° FÙ <ª`R¡≈ oŸ Ÿ¨<‹¸> J¡° N°ytfi J¡F°≥ Ÿu
F…N° ? Fu tF°Ãtfig, Ÿu N°≈ J¨¡≈°≈¥bÕJ¡ tCHŸu J¡<F∫u $$1$$
•∫° ∫u NIÂ<‹¸> tu* ≤FJ¡≤ „aJ¡° J¡≤wu Fæ*, NSb° S°unÙ fF…w N<˚Iw° J¡°u ≈®°›w F°uJ¡≤ NIw°N<˚Iw° Ju¡ tº∫bwÙÕ F°uJ¡≤ „aJ¡° J¡≤wu Fæ*, ÎuŸ∑ ≈≤Ùs° J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ ŸbÕ„<•ww°b°Ì
Ju¡ _bÙJ¡°≤ π°≤° ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡∑ „aJ¡° J¡°uu Ìq≤ J¡≤wu Fæ* $
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ≤°ıJC¡t°≤, f®Êw[b J¡° FÙ ∫F <bbwÕ Fæ, bF f®Ê ŸbÕ„<•w Fæ, J¡°∫Õ Ÿu
FÙ f®Ê tu* ŸbÕ„<•ww° J¡° NfiCt°fi F°uw° Fæ $$2$$
<ıfitu* „<•w fiFÙ* Fæ, ∏FÙa tu* <b≤°u@ F°uw° Fæ, ŸbÕ„<•w„°ÔÙ tu* w°u J¡°uoÕ <b≤°u@ fiFÙ* Fæ, oŸ
N<˚≈®°∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
f®Ê tu* Ÿ[b-NŸ[b, <πÃb-ÎJ¡Ãb, NfiuJ¡Ãb, N°ΩÃb N°æ≤ N∏wÃb Ÿf JC¡~> Fæ, <J¡∏wC bu ŸŸu
N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ* $ ıæŸu ŸtCB J¡° ıÔ≈®b°F ª∏B°uÌ∫ N°<Ì Ÿu F…Î N≈fiu vÔ°Ÿ π°≤° <bJ¡<Ÿw
F°uJ¡≤ w≤ay FÙ fi¨Ã∫ Ÿu N≈fiu fi°fi°J¡°≤w° J¡°u <Ì©Ô°w° F…N° ≈®J¡¸> F°uw° Fæ, bæŸu FÙ <ªÌg|fi f®Ê
<ªW°u≈°<@ ıÙb˚°b J¡° wS° ŸJu¡ <ªÌ°˚°ŸR¡≈ Ÿu <ªW F°ufiu Ju¡ J¡°≤d J¡tÕ, b°Ÿfi°t∫Ù, tfi°ut∫Ù
Ÿf „<•w∫°ua J¡° ÎJ¡-ÎJ¡ J¡≤Ju¡ Ÿaª∫ J¡≤w° Fæ N°æ≤ Ÿa¿aªw°u* J¡°u k¡Ô π°≤° ≈®J¡¸> J¡≤w° Fæ, ≈˚°uy
π°≤° @°≤d J¡≤w° Fæ, ≈æÌ° J¡≤w° Fæ, <w≤°u˚°b Ÿu <bfi°„ J¡≤w° Fæ $$3-5$$
•w NSÕ tu* ÿÔ°uJ¡°u* J¡°u Ìg@¨w J¡≤wu Fæ* $
Ÿ˚Ù ıÙb°u* J¡∑, Ÿ˚Ù ª°≤°ua N°u≤ J¡∑ Â<‹¸>∫°u* J¡∑, Ÿ˚Ù ≈Ì°S°u˘ J¡∑ f®Ê Ÿu FÙ <fi≤∏w≤ Ã≈<W F°uwÙ
Fæ $$6$$ Ÿ°y≤ tu* w≤ay°u* Ju¡ Ÿt°fi ≈≤t°Ãt° Ÿu Ÿf Ã≈∏fi F°uwu Fæ*, ŸÙ tu* ÔÙfi F°u ı°wu Fæ* N°æ≤ <ªwg
F°ufiu Ju¡ J¡°≤d <fi≤∏w≤ w∏t∫ FÙ Fæ* $$7$$
oŸ ≈®J¡°≤ „<•wb°Ì π°≤° ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡∑ „aJ¡° J¡° Ÿt°@°fi J¡≤fiu ≈≤ ˚Ù ZÙ≤°tª∏BıÙ
N<Àfi tu* „æÃ∫„<•w J¡∑ w≤F, ıÔ tu* Ì°F„<•w J¡∑ w≤F <ªBq≈ f®Ê tu* <b”] ı°Œ„<•w, NÂÿ∫
f®Ê tu* Âÿ∫ „<•w wS° <fiÃ∫f®Ê tu* N<fiÃ∫„<•w J¡∑ NŸ‡˚°bfi° J¡≤wu F…Î <k¡≤ „aJ¡° J¡≤wu Fæ* $

ŸyÕ - 39]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

799

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu ˚ybfig <b”] F°ufiu Ju¡ J¡°≤d N°≈Ju¡ b°•∫°SÕ J¡° ŸtHtu* N°fi° fn°
J¡<™>fi Fæ $ Nf wJ¡ ˚Ù taæ N°≈J¡u b°•∫°SÕ J¡°u fiFÙ* ŸtH ŸJ¡° Fq≥ $$8$$ tfi N°æ≤ o<∏Ì®∫°u* J¡∑ b¨<W Ÿu ≈≤u
f®Êw[b J¡F°≥ ! ŸŸu Ã≈∏fi F…oÕ sd˚ay…≤ ≈Ì°SÕ „°u˚° Ÿu ∫C•w ∫F Ÿ¨<‹¸> J¡F°≥ ? ∫<Ì ≈Ì°SÕ Ÿ¨<‹¸>
f®Ê Ÿu N°oÕ Fæ, w°u oŸu f®Ê Ju¡ ŸÂ„ FÙ F°ufi° ª°<FÎ, <b”] fiFÙ* F°ufi° ª°<FÎ $$9$$ Ô°uJ¡ tu* ı°u
<ıŸŸu Ã≈∏fi F°uw° Fæ, bF ŸJu¡ ŸÂ„ FÙ F°uw° Fæ, ıæŸu ÌÙ≈J¡ Ÿu ÌÙ≈J¡, ≈C”T Ÿu ≈C”T wS° N∏fi
Ÿu N∏fi $ ∫<Ì ∫F f®Ê Ÿu N<w¿≤•w Fæ, w°u <fi‹J¡ÔaJ¡ ≈≤tuÿb≤ J¡∑ ı°u ıyL°b≈<W N°≈fiu J¡FÙ Fæ,
∫F J¡ÔaJ¡°≈<W J¡∑ FÙ <•w J¡FÙ ı°∫uyÙ $ ∫F ŸCfiJ¡≤ ˚yb°fi ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° $$10-13$$
w[bÂ<‹¸> Ÿu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ ıyw Ju¡ <ªÌg˚°b J¡°u Îba N<bJ¡°≤w° J¡°u Ìu©wu F…Î Ÿt°@°fi J¡≤wu Fæ* $
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu <fi‹≈°≈ ZÙ≤°tª∏BıÙ, ∫F f®Ê FÙ Fæ, ∫F°≥ ≈≤ tÔ fiFÙa Fæ $ Ÿ°y≤ tu*
w≤ayŸt¥FR¡≈ Ÿu ıÔ FÙ _kC¡¿≤w F°uw° Fæ, @¥<Ô w≤ay Ÿt¥FR¡≈ Ÿu _kC¡¿≤w fiFÙ* F°uwÙ $ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ,
ıæŸu N<Àfi tu* ÎJ¡t°` ‹dw° Ju¡ <Ÿb° ÌqŸ≤Ù J¡v≈fi° fiFÙa Fæ, bæŸu FÙ ÎJ¡t°` f®Ê Ju¡ <Ÿb° ∫F°≥ ≈≤
ÌqŸ≤Ù J¡v≈fi° Fæ FÙ fiFÙ* $$14,15$$
NIÂ<‹¸> tu* FÙ ¿_Sw ZÙ≤°tª∏BıÙ ŸbÕS° ÎJ¡t°` N°fi∏Ì_bR¡≈ f®Ê J¡∑ N°fi∏Ì <b”]
ıyBq≈w° fiFÙa J¡FÙ ı° ŸJ¡wÙ Fæ, ∫°u* <ıÌ J¡≤wu Fæ* $
ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu f®Êfig, f®Ê Ì…#©≤<Fw wS° π∏π≤<Fw Fæ N°æ≤ ŸŸu Ã≈∏fi F…N°
ıyw Ì…#©t∫ Fæ, N°≈J¡° ∫F N_≈‹¸>°SÕ bªfi tu≤Ù ŸtH tu* fiFÙa N° ≤F° Fæ $$16$$
oŸ ≈®J¡°≤ <fi”W≤ F…Î ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ J¡° ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡°u ŸtH°fiu Ju¡ <ÔÎ ≈°∫ J¡° <ª∏wfi
ZÙb°vtÙ<J¡ıÙ J¡Fwu Fæ* $
b°vtÙ<J¡ıÙ fiu J¡F° # Fu bß, ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ ÎuŸ° J¡Ffiu ≈≤ tC<fiZu‹™> ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ
ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡°u ≈Ìu„ Ìufiu Ju¡ <ÔÎ tfi Ÿu <bª°≤ J¡≤fiu Ôyu <J¡ N˚Ù wJ¡ ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡∑ fC<]
≈¥dÕ <bJ¡°Ÿ J¡°u ≈®°›w fiFÙ* F…oÕ Fæ $ JC¡~> <fitÕÔw° J¡°u ≈®°›w F…oÕ ∫F ≈≤tw[b tu* ≈®°›w J¡≤°oÕ yoÕ J¡FÙ
Fæ $$17,18$$ ı°u ≈C”T ıyw J¡∑ ınw° J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ <ªÌuJ¡≤Ÿw° J¡°u Ìu©fiu tu* ŸtSÕ Fæ, Ÿ
@Ùt°fi N°æ≤ I°wIu∫ (<ıŸfiu I°wΔ∫ w[b ı°fi <Ô∫° Fæ) Îba <bbuJ¡ Ÿu ı°u t°us Ju¡ ≈°∫˚¥w bªfi°u*
J¡° ≈°≤ ≈° y∫° Fæ, ŸJ¡∑ Â<‹¸> Ÿu <J¡ŸÙ b_wC J¡° JC¡~> ˚Ù <b≤°u@ fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡ <b”]R¡≈ ıyw
<bI°fiR¡≈ N°Ãt° tu* J¡FÙa ≈≤ ˚Ù fiFÙ* Fæ, Ft ıf wJ¡ ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡°u ˚ÔÙ-˚°≥<w ≈Ìu„ fiFÙ* Ìu*yu,
wf wJ¡ ZÙ≤°tª∏BıÙ <bZ°¿∏w J¡°u ≈®°›w fiFÙ* FÙ F°u*yu $ oŸ<ÔÎ Ftu* ofiJ¡°u Nbÿ∫ ≈Ìu„ Ìufi°
ª°<FÎ, ∫F NSÕ Fæ $$19,20$$ ≈≤∏wC <ıŸJ¡∑ t<w ≈¥dÕR¡≈ Ÿu Δ∫CÃ≈∏fi fiFÙ* F…oÕ, ŸJ¡°u ∫F Ÿf f®Ê
FÙ Fæ, ∫F ≈¥b°uÕ•w ≈Ìu„ fiFÙ* ˚°w°; •∫°u*<J¡ ∫F N@ÕΔ∫CÃ≈∏fi ≈C”T Âÿ∫°u* J¡°u ≈¿_Sw J¡≤fiub°ÔÙ
˚°uyÂ<‹¸> Ÿu ŸÌ° FÙ Âÿ∫°u* J¡∑ ˚°bfi° J¡≤w° F…N° w[bf°u@ Ÿu h∫Cw F°u ı°w° Fæ $$21$$
w°u J¡°æfi Ÿ ≈®J¡°≤ Ju¡ ≈Ìu„ J¡° ≈∫C•w ≈°` Fæ, ÎuŸÙ „aJ¡° F°ufiu ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
w[bf°u@R¡≈ ≈≤tÂ<‹¸> J¡°u ≈®°›w F…Î ≈C”T J¡°u ˚°uyuh~>° Ã≈∏fi fiFÙ* F°uwÙ $ ŸÙ ≈C”T Ju¡ <ÔÎ
Ÿt∫ ≈≤ ∫F Ÿf f®Ê FÙ Fæ, ÎuŸ° ≈¿≤<fi<‹™>w ≈Ìu„ ≈∫°uyÙ F°uw° Fæ $$22$$
N@ÕΔ∫CÃ≈∏fi ≈C”T J¡°u <J¡Ÿ ≈®J¡°≤ ≈Ìu„ Ìufi° ª°<FÎ, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

800

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

≈FÔu „t, Ìt N°<Ì yCd°u* Ÿu <„‹∫ J¡°u <b„C] J¡≤u, wÌfi∏w≤ „C] wCt ∫F Ÿb°ÕÃtJ¡ f®Ê F°u,
ÎuŸ° I°fi J¡≤°∫u $$23$$ NI J¡°u ∫° N@Õ≈®fC] J¡°u "Ÿb˘ f®Ê' (∫F Ÿf f®Ê Fæ) ÎuŸ° ≈Ìu„ Ìu, Ÿfiu
Ÿ NI°fiÙ J¡°u tF°fi≤J¡ ı°Ô°u* tu* ±>°Ô <Ì∫° $$24$$ <ıŸJ¡∑ fC<] ≈®fC] F°u yoÕ Fæ, ˚°uyuh~>° sÙd F°u
yoÕ Fæ N°æ≤ J¡°tfi° <t¸> yoÕ Fæ, Ÿ tF°Ãt° tu* N<bΩ°R¡≈Ù tÔ fiFÙ* Fæ, NwÎb ŸJu¡ <ÔÎ ∫F Ÿf f®Ê
FÙ Fæ, ÎuŸ° ≈Ìu„ Ìufi° <ªw Fæ $$25$$
<ıŸu w[bI°fi fiFÙ* Fæ, bFÙ Nfi<@J¡°≤Ù J¡°u ≈Ìu„ Ìuufiu Ju¡ <ÔÎ ≈®b¨W F°uw° Fæ $ <„‹∫°u* J¡°u
™>yfiub°Ôu Ÿ Nw[bI°fiÙ J¡° fi≤J¡≈wfi <ªw Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ı°u NÃ∫∏w <bt¥»fC<] (Nw[bI°fiÙ) <„‹∫ J¡∑ ≈≤Ùs° <J¡∫u <ffi° ≈Ìu„ Ìuw° Fæ, bF ≈®Ô∫≈∫Õ∏w
fi≤J¡ J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $$26$$ ÎuŸ° <bª°≤J¡≤ NI°fiR¡≈Ù N∏@J¡°≤ J¡° <bfi°„ J¡≤fiub°Ôu NwÎb
˚¥<t tu* ¿_Sw Ÿ¥∫Õ Ju¡ ŸÂ„ tC<fiZu‹™> ˚yb°fi ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu ZÙ≤°tª∏BıÙ Ÿu J¡F° $$27$$ Fu <fi‹≈°≈
ZÙ≤°tª∏BıÙ, f®Ê tu* J¡ÔaJ¡ Fæ, NSb° fiFÙ*, ∫F f°w N°≈ _b∫a ı°fi ı°∫u*yu $ ∫<Ì _b∫a fi ı°fi
ŸJu*¡yu, w°u ≈¿≤<fi<‹™>w ≈Ìu„ Ju¡ Ÿt∫ ∫F tæ* N°≈J¡°u fwÔ°«≥¡y° oŸ Ÿt∫ fiFÙ* $$28$$
oŸ Ÿt∫ N@ÕΔ∫CÃ≈∏fi ≈C”T Ÿu J¡Ffiu ∫°uÀ∫ f®Ê J¡∑ ≈¥b°uÕ•w ŸbÕ„<•wŸ‡≈∏fiw° N°<Ì N°æ≤
≈®Ã∫y°Ãt° Ju¡ Ÿftu* NFa˚°b Ju¡ Ì„Õfi J¡° ≈FÔu ≈Ìu„ Ìuwu Fæ* $
f®Ê ŸbÕ„<•wŸ‡≈∏fi, ŸbÕΔ∫°≈J¡ N°æ≤ ŸbÕyw Fæ, ≈®Ã∫y°Ãt° tæ* FÙ Ÿf Fq≥, ∫°u* ı°fifi° ª°<FÎ $$29$$
t°∫° Ÿu FÙ f®Ê J¡∑ ŸbÕ„<•ww° N°æ≤ ≈®Ã∫y°Ãt° J¡∑ Ÿb°ÕÃtJ¡w° Fæ, oŸJ¡° _≈‹¸>ÙJ¡≤d J¡≤wu Fæ* $
Fu ≤°tª∏BıÙ, Îu∏Bı°<ÔJ¡°u* J¡°u N°≈ Ìu©wu Fæ*, ıæŸu bu t°∫° π°≤° <b<ª` <J®¡∫°N°u* J¡°u Ã≈∏fi
J¡≤wu F…Î Ÿwg J¡°u NŸwg ffi° Ìuwu Fæ* N°æ≤ NŸwg J¡°u Ÿwg ffi° Ìuwu Fæ* bæŸu FÙ ∫F N°Ãt° ˚Ù Nt°∫°t∫
F°uw° F…N° ˚Ù ≈≤t Îu∏Bı°<ÔJ¡ J¡∑ w≤F t°∫°t∫ F°uJ¡≤ |¸> J¡°u ≈¸> ffi° Ìuw° Fæ N°æ≤ ≈¸> J¡°u |¸> ffi°
Ìuw° Fæ $ tu” Ju¡ ŸCbÕdt∫ w¸> ≈≤ fi∏Ìfibfi J¡∑ w≤F ≈ÃS≤ ≈≤ Ôw° ≈æÌ° J¡≤ Ìuw° Fæ, J¡v≈ b¨s°u* ≈≤
≤Ãfi Ju¡ yCh~>°u* J¡∑ w≤F Ôw° tu* ≈ÃS≤°u* J¡°u ≈æÌ° J¡≤ Ìuw° Fæ $ N°J¡°„tu* bfi J¡° N°≤°u≈ J¡≤ Ìuw° Fæ $$30$$
b_wCΔ∫Ã∫∫ Ju¡ Ÿt°fi Ìu„-J¡°Ô Ju¡ Δ∫Ã∫∫ J¡∑ ˚Ù t°∫° „<•w Ÿu FÙ Ÿa˚°bfi° J¡≤fi° ª°<FÎ,
oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
y∏@bÕfiy≤ tu* Ω°fi J¡∑ w≤F yyfi tu* N°yu F°ufiub°Ôu Ÿ ıyw tu* J¡v≈fi° Ÿu fiy≤w° J¡°u Ã≈∏fi
J¡≤w° Fæ $ N°J¡°„ J¡°u, <ıŸJ¡∑ ~>°∫°R¡≈Ù fiÙÔw° t°fi°u* fi‹¸> F°u yoÕ, ≈¨ØbÙ wÔ ffi° Ìuw° Fæ $$31$$
w°u •∫° N°J¡°„ J¡°u fiÙªu ≤©fiu Ju¡ <ÔÎ ˚¥wÔ J¡°u J¡FÙ* ÌqŸ≤Ù N°u≤ Ôu ı°w° Fæ, ÎuŸÙ J¡°uoÕ „aJ¡°
J¡≤u, w°u Ÿ ≈≤ fiFÙ* ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
y∏@bÕfiy≤ Ju¡ ≤°ıtFÔ tu* fF…w-ŸÙ t<FÔ°N°u* J¡∑ w≤F ˚¥wÔ tu* FÙ N°J¡°„ J¡∑ _S°≈fi° J¡≤w°
Fæ $$32$$ ıæŸu ≈μ≤°y t<d Ju¡ tFÔ°u* tu* N°J¡°„ J¡° ≈®<w<f‡f N°@°≤ J¡∑ Ô°<Ôt° Ÿu FÙ Ô°Ô F°uw° Fæ,
bæŸu FÙ oŸ ıyw tu* ı°u JC¡~> Fæ, F°uy° N°æ≤ F…N° S°, bF Ÿf _bw# NŸwg F°uw° F…N° ˚Ù f®Ê J¡∑ ŸW°
Ÿu Ÿwg-Ÿ° Fæ, ∫F NSÕ Fæ $$33$$ •∫°u*<J¡ oÕÿb≤ Δ∫•wR¡≈ F°u <b<ª`w° J¡°u ≈®°›w F°uJ¡≤ N≈fiu _bR¡≈
J¡°u <Ì©Ô°w° Fæ $$34$$
oŸ ≈®J¡°≤ ÎJ¡ b_wC Ÿf ≈®J¡°≤ Ÿu Ÿf F°uwÙ Fæ, oŸ<ÔÎ oŸ <bT∫ tu* NŸa˚°bfi°, FTÕ N°æ≤ J®¡°u@

ŸyÕ - 39]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

801

N°<Ì ™>ÙJ¡ fiFÙ* Fæ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ª¥≥<J¡ oŸ ıyw tu* ÎJ¡ FÙ b_wC Ÿf ıyF Ÿf ≈®J¡°≤ Ÿu Ÿf F°uwÙ Fæ, oŸ<ÔÎ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ,
FTÕ, J®¡°u@ N°æ≤ N°ÿª∫Õ J¡° NbŸ≤ FÙ J¡F°≥ Fæ ? $$35$$
oŸ ≈®J¡°≤ ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡∑ NŸa˚°bfi° J¡° <fi≤°Ÿ J¡≤ ≈¥b°uÕ•w Ÿtw° ¿_S<w J¡° FÙ <b@°fi
J¡≤wu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, @æ∫Õ„°ÔÙ ≈C”T J¡°u ŸÌ° Ÿtw° Ÿu FÙ ≤Ffi° ª°<FÎ $$36$$
w˚Ù FTÕ, J®¡°u@, N°ÿª∫Õ N°<Ì J¡° N°Ã∫¿∏wJ¡ <bfi°„ F°uw° Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu ÿÔ°uJ¡ Ìg@¨w
J¡≤wu Fæ* $
Ÿtw°R¡≈Ù J¡bª Ÿu ≈¿≤bu<‹¸>w w[bI°fiÙ ≈C”T N°ÿª∫Õ, ybÕ, t°uF, FTÕ, J®¡°u@ N°<Ì <bJ¡°≤°u* J¡°u
J¡˚Ù ≈®°›w fiFÙ* F°uw° Fæ $$37$$ Ÿtw° J¡° ≈∫ÕbŸ°fi F°ufiu ≈≤ Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô Ÿu ∫C•w ıyw tu* ∫u <b<ª`
Âÿ∫≤ªfi°R¡≈ ∫C<•w∫°≥ <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ* $$38$$
∫F N°Ãt° Ÿ°ty®Ù∫C•w Nb_S°N°u* Ÿu ∫C•w Ÿ¨<‹¸>≤ªfi° ∫Ãfi Ÿu J¡≤w° Fæ $ Ã≈∏fi F…oÕ fi ≤ªfi°N°u*
J¡°, ıæŸu Ÿ°y≤ w≤ay°u* J¡° <w≤_J¡°≤ fiFÙ* J¡≤w°, bæŸu FÙ <w≤_J¡°≤ fiFÙ* J¡≤w° $$39$$ w°u Ìq@ tu* |¨w J¡∑
w≤F, <t\>Ù tu* |nu J¡∑ w≤F, w∏wCN°u* tu* b˜ J¡∑ w≤F N°æ≤ b¸> Ju¡ fÙı tu* b¸>b¨s J¡∑ w≤F N°Ãt° tu* FÙ
¿_Sw ≈®J¡¸>w° J¡°u ≈®°›w F…oÕ „<•w∫°u* J¡° J¡Sa<ªw Δ∫bF°≤ F°uw° Fæ $ ∫F Δ∫bF°≤ Â<‹¸> ÎJ¡t°`
J¡v≈fi° FÙ Fæ $ ≈≤t°SÕw# w°u ıyw N<b≤<ªw FÙ Fæ $$40$$ oŸ ıyw tu* fi J¡°uoÕ J¡w°Õ Fæ, fi ˚°u•w° Fæ,
fi ∫F ıyw <bfi°„ J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $$41$$ Ÿ°sÙ <fi<bÕJ¡°≤ Ju¡bÔ N°Ãtw[b Ju¡ <fiÃ∫ N≈fiu tu*
ŸtR¡≈ Ÿu s°u˚≤<Fw ≤Ffiu ≈≤ ÎuŸ° F°uw° Fæ $$42$$
bæŸu ≈≤t°SÕ Ju¡ ≤Ffiu ≈≤ ˚Ù ıyw ≈®°¿›w tua ‹¸>°∏w Ì„°Õfiub°Ôu Ì°u ÿÔ°uJ¡°u* J¡° Nbw≤d <J¡∫°
y∫° Fæ $
ıæŸu ÌÙ≈ Ju¡ ≤Ffiu ≈≤ ≈®J¡°„ _bw# F°uw° Fæ N°æ≤ ıæŸu k¥¡Ô Ju¡ ≤Ffiu ≈≤ ŸCy∏@ _bw# F°uwÙ Fæ bæŸu FÙ
ıyw _bw# FÙ Ã≈∏fi F°uw° Fæ $ b°∫C Ÿu _≈∏Ìfi J¡∑ w≤F ∫F N°˚°Ÿt°` FÙ <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, NwÎb
∫F fi Ÿwg N°æ≤ fi NŸwg Fæ ∫°fiÙ N<fibÕªfiÙ∫R¡≈ Ÿu Nb¿_Sw Fæ $$43,44$$
oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡bÔ N≈fiÙ Ÿ<∏fi<@ Ÿu Ã≈∏fi F°u ≤Fu ıyw Ju¡ Ì°uT°u* Ÿu <Ô›w fi F°u ≤F° N°Ãt° FÙ
ıyw J¡° J¡w°Õ-Ÿ°, Fw°Õ-Ÿ° N°æ≤ <fi∫∏w°-Ÿ° ÎuŸu ≈®wÙw F°uw° Fæ, ıæŸu <J¡ N°J¡°„ w°≤°R¡≈Ù
≈C‹≈≤°<„∫°u* J¡° J¡w°Õ, Fw°Õ N°æ≤ <fi∫∏w° ≈®wÙw F°uw° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
≈≤t°SÕR¡≈ Ÿu <fiÌ°uÕT Ju¡ wCv∫ FÙ ¿_Sw F°uJ¡≤ ˚yb°fi <bfi‹¸> F…oÕ ıyw J¡∑ Â<‹¸>∫°u* Ju¡ ≈Cfi# J¡w°Õ
F°uwu Fæ* N°æ≤ J¡∑ yoÕ ıyw J¡∑ Â<‹¸>∫°u* Ju¡ fi°„J¡ F°uwu Fæ* $ ıæŸu Ju¡bÔ N°J¡°„ tu* w°≤°R¡≈Ù k¥¡Ô ≤°<„∫°≥
J¡˚Ù ≈®J¡¸> N°æ≤ J¡˚Ù N≈®J¡¸> F°uwÙ Fæ*, bæŸu FÙ Ÿt*u ∫u ıyw J¡∑ Â<‹¸>∫°≥ J¡˚Ù ≈®J¡¸> F°uwÙ Fæ* N°æ≤
J¡˚Ù N≈®J¡¸> F°uwÙ Fæa $$45$$
oŸ ≈®J¡°≤ NŸwg ıyw J¡° NŸW°ÃtJ¡ <bfi°„ _bw# FÙ F°uw° Fæ N°æ≤ ŸW°¿ÃtJ¡° Ã≈<W N°æ≤
¿_S<w f®ÊŸW° Ÿu FÙ Fæ*, ∫°u* <b˚°y F°ufiu ≈≤ k¡<Ôw°SÕ J¡Fwu Fæ* $
ı°u b_wC N°Ãt° J¡∑ N°Ãt˚¥w fiFÙ* Fæ, bF b_wC ∫F°≥ ≈≤ fi‹¸> FÙ F°uwÙ Fæ $ ı°u b_wC N°Ãt° J¡∑

802

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

_bR¡≈˚¥w Fæ, bF Jæ¡Ÿu fi‹¸> F°u ŸJ¡wÙ Fæ ? ı°u b_wC N°Ãt° J¡∑ _bR¡≈˚¥w fiFÙ* Fæ, bF Ã≈∏fi F°uwÙ FÙ
fiFÙ* Fæ, ı°u b_wC N°Ãt° J¡∑ _bR¡≈˚¥w Fæ, bFÙ Ã≈∏fi F°uwÙ Fæ N°æ≤ bFÙ ¿_Sw ≤FwÙ Fæ $ "ı°∫wu' ∫F
¿_S<w J¡° ˚Ù ≈Ôsd Fæ $ ı°u b_wC N°Ãt° J¡∑ N°Ãt˚¥w Fæ, bF ŸŸu Jæ¡Ÿu Ã≈∏fi F°uyÙ oŸ<ÔÎ
ŸJ¡∑ Ã≈<W J¡v≈fi°t°` Fæ $$46-48$$
N°ÃtŸW° J¡° ıyw tu* Nº∫°Ÿ ıyw J¡° ı∏t Fæ, N°Ãt° J¡° ı∏t fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡ N°Ãt° tu* ˚uÌ
fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu ≈¥b°uÕ•w <bT∫ J¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
oŸ<ÔÎ ≈≤t°SÕŸÃ∫ <ªwg_bR¡≈ Ju¡bÔ f®Ê Ÿu Ÿf ≈Ì°S°u˘ J¡∑ Ã≈<W Fæ $$49$$ Ã≈∏fi F…Î fi
≈Ì°S°u˘ J¡∑ Ã≈<W F°uwu FÙ wC≤∏w N<bΩ° Ã≈∏fi F°uwÙ Fæ, N<˚t°fiÔsd bF NI°fi Ÿt∫ N°fiu ≈≤
» F°u ı°w° Fæ $ wÌfi∏w≤ ŸæJ¡n°u*, Fı°≤°u* wfi°u* Ÿu ∫C•w, <b<ª` „C˚ N°æ≤ N„C˚R¡≈ k¡Ô°u* Ÿu ÔÌ°
F…N°, ≈®ªC≤ „°©° N°æ≤ ≈®„°©°N°u* Ÿu ∫C•w ŸaŸ°≤R¡≈Ù b¨s <b„°Ôw° J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $$50$$
ŸaŸ°≤R¡≈Ù b¨s J¡° FÙ bdÕfi J¡≤Ju¡ ŸJu¡ h~>uÌ J¡° ≈°∫ fwÔ°wu Fæ* $
•w ŸaŸ°≤R¡≈Ù b¨s N°„°R¡≈Ù taı¿≤∫°u* Ÿu ∫C•w Fæ, ŸC©-Ì…#© N°<Ì <b<b@ k¡Ô°u* Ÿu ÔÌ° Fæ,
Ì°”d Ì…#© N°<Ì ˚°uy°u* Ÿu ≈vÔ<bw Fæ, fC»°≈°R¡≈Ù k¥¡Ô Ÿu ∫C•w Fæ N°æ≤ w¨‹d°R¡≈Ù Ôw° Ÿu ÌæÌÙ›∫t°fi
Fæ $ N≈fiu f∏@fiR¡≈ oŸ ŸaŸ°≤ fi°tJ¡ b¨s J¡°u <bbuJ¡R¡≈Ù wÔb°≤ Ÿu J¡°¸>J¡≤ _w‡˚ Ÿu ©°uÔu y∫u
yı≤°ı J¡∑ w≤F tC•w F…Î N°≈ oŸ ŸaŸ°≤ tu* <bF°≤ J¡∑<ıÎ $$51$$

fiw°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ª°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ
<b<b@ ıÙb°u* J¡∑ ≈°<@∫°u* π°≤° Ã≈<W, ıÙb°u* wS°
fiJ¡∑ ≈°<@∫°u* Ju¡ f®Ê˚°b J¡° <b_w°≤ Ÿu bdÕfi $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu ≈®˚°u, f®Ê≈Ì Ÿu ofi ıÙb°u* J¡∑ Ã≈<W Jæ¡Ÿu F…oÕ, bF <J¡wfiÙ N°æ≤ Jæ¡ŸÙ
Fæ ? ∫F <b_w°≤≈¥bÕJ¡ tCHŸu J¡Ffiu J¡∑ J¨¡≈° J¡∑<ı∫u $$1$$
∫Ω<≈ ıÙb°u* J¡∑ Ã≈<W Ã≈<W ≈®J¡≤d tu* <b_w°≤ Ÿu J¡FÙ yoÕ Fæ, wS°<≈ N°yu <J¡∫u ı°fiu b°Ôu
N°su≈ Ju¡ ÃS°fi Ju¡ <ÔÎ wS° <b„uT I°fi J¡∑ oh~>° Ÿu ≈Cfi# ∫F ≈®ÿfi <J¡∫° Fæ, ÎuŸ° ŸtHfi° ª°<FÎ $
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu tF°f°F°u, ˚°≥<w-˚°≥<w J¡∑ ˚¥wı°<w∫°≥ ıæŸu f®Ê Ÿu Ã≈∏fi F°uwÙ Fæ*,
ıæŸu fi°„ J¡°u ≈®°›w F°uwÙ Fæ*, ıæŸu tC•w F°uwÙ Fæ*, ıæŸu b¨<] J¡°u ≈®°›w F°uwÙ Fæ* N°æ≤ ıæŸu f®Ê tu* FÙ
N∏w<FÕw F°uJ¡≤ ¿_Sw ≤FwÙ Fæ*, Ÿu tæ* Ÿasu≈w# N°≈Ÿu J¡F≥¥y°, Fu Nfi|, N°≈ ŸC<fi∫u $$2,3$$ ≈≤f®Ê
J¡∑ <fitÕÔ <ªwg„<•w, ı°u ŸbÕ„<•w„°<ÔfiÙ Fæ N≈fiÙ oh~>° Ÿu <b<b@ J¡v≈fi° J¡≤wÙ F…oÕ _b∫a ˚°bÙ
ÌuF°<Ì Ju¡ N°J¡°≤ J¡° _kC¡≤dR¡≈ ªuÃ∫ (<bT∫) F°u ı°wÙ Fæ $$4$$ ≈¥b°uÕ•w ÌuF°<Ì Ju¡ N°J¡°≤ J¡° FÙ
Nh~>Ù w≤F ı°u NFa˚°b Ÿu _kC¡≤d Fæ, ŸJu¡ π°≤° |fiw° J¡°u ≈®°›w F…oÕ bF <ªwg„<•w _b∫a ı°u JC¡~> ˚Ù
ŸaJ¡v≈ J¡≤wÙ Fæ, <k¡≤ Ÿ ˚°b J¡°u ≈®°›w F°u ı°wÙ Fæ $ bFÙ <ªwg„<•w J¡° |fiÙ˚°b tfi wS° ıÙb°u≈°<@
Fæ $$5$$ tfi Ju¡ ŸaJ¡v≈t°` Ÿu Âÿ∫ NFaJ¡°≤ N°<Ì J¡∑ J¡v≈fi° π°≤° b°_w<bJ¡ ÂygR¡≈w° J¡° Ã∫°yJ¡≤
≤FÙ-ŸÙ <ªwg„<•w sdt°` tu* oŸ NŸÃ∫˚¥w Âÿ∫ J¡° y∏@bÕ fiy≤ J¡∑ ˚°≥<w <b_w°≤ J¡≤wÙ Faæ $$6$$

ŸyÕ - 40]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

803

oŸŸu •∫° F…N° ? ∫F J¡Fwu Fæ* $
∫Ω<≈ <ªBq≈ N°Ãt° _b≈®J¡°„ Fæ, wS°<≈ bF ŸbÕ≈®St N≈fiu Ÿu <fi<tÕw N≈fiu Ÿu ≈¨SJg¡ „¥∏∫°J¡°≤
Ÿu ≈®wÙw F°uw° Fæ $ bFÙ Nb_S° ŸbÕıfi ≈®<Ÿ] N°J¡°„ Fæ $$7$$
Ÿ N°J¡°„ tu* f®Ê° N°<Ì J¡∑ _S¥Ô ÌuF J¡∑ N°æ≤ ˚Cbfi°u* J¡∑ J¡v≈fi° Ì„°Õwu Fæ* $
bF <ªW[b f®Ê° J¡° ŸaJ¡v≈ J¡≤Ju¡ f®Ê° Ju¡ R¡≈ J¡°u Ìu©w° Fæ $ wÌfi∏w≤ Ìs N°<Ì ≈®ı°≈<w J¡∑
J¡v≈fi° J¡≤ ıyw J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤w° Fæ $$8$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ª°æÌF ˚Cbfi°u* tua ≤Ffiu Ju¡ J¡°≤d ª°æÌF
≈®J¡°≤ Ju¡ Nfi∏w ˚¥w Ÿt¥F°u* Ju¡ J¡°uÔ°FÔ Ÿu ∫C•w ∫F Ÿ¨<‹¸> oŸ ≈®J¡°≤ <ªW Ÿu <fit°Õd J¡°u ≈®°›w F…oÕ Fæ $$9$$
oŸ w≤F ≈°<@ J¡∑ Ã≈<W Ju¡ <tØ∫° F°ufiu Ÿu ≈°<@ ≈®∫C•w ıÙb°u* J¡∑ Ã≈<W ˚Ù <tØ∫° Fæ, oŸ
N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ÎJ¡t°` <ªW Ÿu ffiÙ F…oÕ ÎJ¡t°` N°J¡°„ „≤Ù≤b°ÔÙ NwÎb „¥∏∫ ≈®wÙw F°u ≤FÙ ıÙbŸ¨<‹¸>
ÎJ¡t°` ŸaJ¡v≈ fiy≤Ù Ju¡ wCv∫ Ju¡bÔ ˚®°¿∏w_bR¡≈ Fæ $$10$$
Ÿtu* „°˜ Ju¡ N<@J¡°≤Ù Ì…ÔÕ˚ Fæ*, ∫F Ì„°Õfiu Ju¡ <ÔÎ ıÙb°u* J¡° wÙfi ≈®J¡°≤ Ÿu <b˚°y J¡≤wu Fæ* $
ofi Ô°uJ¡°u* tu* JC¡~> ˚¥wı°<w∫°≥ tF°t°uF Ÿu ∫C•w Fæ* JC¡~> N°ÃtI°fi J¡°u ≈®°›w Fæ, ıæŸu ŸfiJ¡°<Ì $
tº∫ J¡∑ Ì„°N°u* tu* ¿_Sw JC¡~> ıÙbı°<w∫°≥ t°us Ju¡ <ÔÎ ≈®∫Ãfi J¡≤wÙ F…oÕ ˚٠» bæ≤°À∫ fi F°ufiu Ju¡
J¡°≤d f°≤-f°≤ <bPfi°u* π°≤° f®Ê≈Ì Ÿu ≈<ww F°uwÙ Fæ* $$11$$
„°˜ Ju¡ N<@J¡°≤ J¡° ≈®∫°uıJ¡ bæ≤°À∫ J¡F°≥ ŸCÔ˚ Fæ ? ŸJ¡°u J¡Fwu Fæ* $
≈¨<SbÙ tu* Ÿ‡f∏@ ≤©fiub°ÔÙ Ÿ˚Ù ≈®°<dı°<w∫°u* tu* ∫u ˚°≤w bTÕ tu* ≤Ffiub°ÔÙ ı°u fi≤ ı°<w∫°≥ Fæ*,
bu FÙ N°ÃtI°fi Ju¡ ≈Ìu„ Ju¡ ∫°uÀ∫ Fæ* $$12$$
fiJu¡ bæ≤°À∫ F°ufiu tu* FuwC fwÔ°wu Fæ* $
fi fi≤ı°<w∫°u* Ju¡ tº∫ tu* JC¡~> tfi°uΔ∫S° Ÿu ≈Ù<nw, Ì…#©t∫ wS° t°uF, πuT N°æ≤ ˚∫ Ÿu N°wC≤
Fæ*, Nw# wt°uyCd ≈®@°fi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d fiJ¡° „°_` tu* N<@J¡°≤ fiFÙ* Fæ $ ≈Ìu„ ∫°uÀ∫ ≤ı°uyCd N°æ≤
Ÿ[byCd≈®@°fi ı°u ı°<w∫°≥ Fæ, ∏Fu* tæ* f∫°ÔÙŸbu* ŸyÕ tu* J¡Fq≥y°, ∫F NSÕ Fæ $$13$$ ı°u Nt¨w,
ŸbÕΔ∫°≈J¡, <fi≤°t∫, ˚®t_≈„Õ„¥∏∫, NJ¡°≤d N°æ≤ Nfi∏w fi°tb°Ô° f®Ê Fæ, bF <ıŸ w≤F
<ªÌ°˚°Ÿw° J¡°u ≈®°›w F…N°, Ÿu ˚Ù ŸÙ ŸyÕ tu* J¡Fq≥y° $$14$$ <fiÿªÔ ŸtCB tu* ªaªÔ w≤ay°u* J¡∑
ªaªÔw° J¡∑ ˚°≥<w _≈∏Ìfi„¥∏∫ „≤Ù≤b°Ôu Ÿ ≈≤t°Ãt° J¡° ı°u ıÙb˚°b Ÿu _≈∏Ì Fæ, bF <ıŸ w≤F
|fiw° J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ, Ÿu ˚Ù ŸÙ ŸyÕ tu* J¡Fq≥y° $$15$$
"_≈∏Ì# ŸWæJ¡Ìu„w#' ∫F ı°u J¡Sfi Fæ, bF N∫C•w Fæ, •∫°u*<J¡ N©^±> ≈¥dÕŸWæJ¡≤Ÿ f®Ê tu*
ŸW°b∫b _≈∏Ìfi J¡∑ Ÿ‡˚°bfi° fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ, ÎuŸÙ „aJ¡° ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡≤wu Fæ* $
ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu ˚ybfig, Nfi∏w N°Ãtw[b J¡° ÎJ¡Ìu„ •∫° J¡FÔ°w° Fæ, Ÿtu* <bJ¡°¿≤w°
Jæ¡Ÿu F°uwÙ Fæ NSb° Ÿtu* <πÃb J¡∑ ˚®°¿∏w Jæ¡Ÿu F°uwÙ Fæ ? $$16$$
ıÙb-f®Ê J¡∑ ÎJ¡w° J¡∑ b°_w<bJ¡w° Ju¡ Δ∫CÃ≈°Ìfi Ju¡ <ÔÎ Ã≈<W, _≈∏Ì N°æ≤ ÎJ¡Ìu„ N°<Ì J¡°
Δ∫bF°≤ „°˜ tu* J¡¿v≈w Fæ, oŸ<ÔÎ b°_w<bJ¡ b¨<W J¡° N°Z∫ J¡≤Ju¡ Ÿtu* <b≤°u@ J¡° Ìg˚°bfi
<ªw fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ W≤ Ìuwu Fæ* $

804

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ∫F ıyw Ÿ <fi<tW Ÿu Ã≈∏fi Fæ N°æ≤ ŸÙ ≈°Ì°fi
Ÿu ≈æÌ° F…N° Fæ, ∫F b°dÙ J¡∑ ≤ªfi° „°˜ Ju¡ Δ∫bF°≤ Ju¡ <ÔÎ Fæ b_wCw# fiFÙ* Fæ $$17$$
b_wCw# •∫°u* fiFÙ* Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
≈®Ã∫s Ã≈Ωt°fiR¡≈ Ÿu <Ì©°oÕ Ìu ≤Fu ˚Ù <bJ¡°¿≤w°, Nb∫<bw°, <ÌJg¡ŸW°, ÎJ¡Ìu„w° N°<Ì
J®¡t ŸbuÕÿb≤ ≈≤t°Ãt° tu* Ÿ‡˚°<bw fiFÙ* Fæ* $$18$$
∫<Ì Ÿtu* ofiJ¡° Ÿ‡˚b fiFÙ* Fæ, w°u ıyw Ju¡ <J¡ŸÙ N∏∫ t¥Ô J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑<ıÎ $ oŸ ≈≤
J¡Fwu Fæ* $
ŸJu¡ <ffi° N∏∫ J¡v≈fi° FÙ fiFÙ* Fæ N°æ≤ fi F°uyÙ $ ˚°b ∫F <J¡ <ªW≈®J¡°„ Ju¡ <ffi° N∏∫ J¡v≈fi°
˚Ù N∫C•w Fæ $ J¡°≤d-J¡°∫Õ tu* J®¡t „ÆÌ°SÕ wS° Δ∫bF°≤ J¡∑ <•w∫°≥ J¡F°≥ Ÿu F°u ŸJ¡wÙ Fæ ? $$19$$
ı°u-ı°u J¡v≈fi°Î≥ Fæ*, ı°u ≈Ì°SÕ Fæ*, ı°u „ÆÌ Fæ* N°æ≤ ı°u b°•∫°SÕ Fæ*, bu Ÿwg Ÿu Ã≈∏fi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d
wS° Ÿ∏t∫ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ŸÌgb_wC J¡∑ FÙ w≤F o‹¸> Fæ* $$20$$
oŸ w≤F ŸW° Ju¡ ˚uÌ Ju¡ N˚°b Ÿu ˚uÌ≈®wÙ<w <tØ∫° FÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
N<Àfi Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ N<Àfi J¡∑ ˚°≥<w bFÙ ŸŸu ı∏∫ F°uw° Fæ $ ∫F ıyw ı∏∫ Fæ, bF ıfiJ ¡Fæ,
∫F ˚uÌ J¡v≈fi°t°` Fæ ∫°fiÙ <tØ∫° Fæ $$21$$
ÌÙ≈J¡ Ÿu ÌÙ≈J¡ J¡∑ ˚°≥<w ∫F ıyw Ã≈∏fi Fæ, ∫F Δ∫bF°≤ Jæ¡Ÿu Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
∫F oŸŸu Ã≈∏fi Fæ, ∫F ı°u ıyw J¡∑ ¿_S<w Fæ, bF ÎJ¡ ÌÙ≈J¡ J¡∑ Ì°u R¡≈°u* Ju¡ <fit°Õd J¡∑ „<•w
tu* N<w„∫ J¡∑ ˚°≥<w t°∫° Ÿu ÎJ¡ FÙ N°Ãt° J¡∑ Ì°u R¡≈°u* Ju¡ <fit°Õd J¡∑ „<•w tu* N<w„∫ Fæ, bFÙ
ı∏∫-ıfiJ¡ Ì°u R¡≈°u* tu* ˚°<Ÿw F°uw° Fæ $$22$$ ∫F ıyw <˚∏fi Fæ, ∫F f®Ê <˚∏fi Fæ, ∫F „ÆÌ N°æ≤
NSÕ J¡° Δ∫bF°≤Zt bªfit°` tu* Fæ, ≈≤t°Ãt° tu* fiFÙ* Fæ, J¡°≤d <J¡ "b°ª≤‡˚≤da <bJ¡°≤°u fi°t@u∫tg'
ÎuŸÙ ZC<w Fæ, •∫°u*<J¡ ≈¿≤h~>uÌ F°ufiu ≈≤ FÙ w°u ˚uÌ ≈®wÙw F°uy° $$23$$ ≈¥b°uÕ•w <J®¡∫°„<•w Ÿu Ã≈∏fi
F…oÕ tfi#„<•w Ÿu FÙ _b˚°bw# „ÆÌ<b˚°y ≈®b¨W F°uw° Fæ, wÌfi∏w≤ ŸŸu »˚°bfi° π°≤° N˚Ù‹¸>
NSÕ Ÿ‡≈∏fi F°uw° Fæ $$24$$
≈¥b°uÕ•w NSÕ J¡°u FÙ Ì°F≤d ÌuJ¡≤ Ì„°Õwu Fæ* $
N<Àfi J¡∑ ÎJ¡ <„©° J¡∑ ÌqŸ≤Ù <„©° ıfiJ¡ Fæ, ∫F J¡Sfi bæ<ªc∫t°` Fæ, oŸ J¡Sfi tu* ŸÃ∫w°
fiFÙ* Fæ $$25$$ ≈≤t°Ãt° tu* ı∏∫-ıfiJ¡ N°<Ì „ÆÌΔ∫bF°≤ J¡° Ÿ‡˚b fiFÙ* Fæ $ Nfi∏w F°ufiu Ju¡ J¡°≤d
ıf bF ÎJ¡ FÙ Fæ, w°u <J¡Ÿu Jæ¡Ÿu Ã≈∏fi J¡≤uy° ? $$26$$ ∫F ¿•w J¡° _b˚°b Fæ <J¡ ÎJ¡ ¿•w Ju¡
Nfi∏w≤ ÌqŸ≤Ù ¿•w _b°Z∫<b”] ˚uÌ, <πÃb N°<Ì NSÕ ∫C•w F°u ı°wÙ Fæ $$27$$ ŸtCB tu* w≤ayŸt¥F J¡∑ ˚°≥<w ≈≤f®Ê tu* ı°u „ÆÌ N°æ≤ NSÕ J¡∑ J¡v≈fi° J¡° N°J¡°≤ Fæ, bF f®Ê FÙ Fæ, ÎuŸ° <bπ°fi°u* fiu
NfiC˚b <J¡∫° Fæ $$28$$ f®Ê FÙ ≈®Ã∫y°Ãt° Fæ, f®Ê FÙ tfi Fæ, <b<b@ ≈®J¡°≤ J¡∑ fC<]b¨<W∫°≥ ˚Ù f®Ê FÙ
Fæ, f®Ê FÙ ≈Ì°SÕ Fæ, f®Ê FÙ „ÆÌ Fæ, f®Ê FÙ oÕÿb≤ Fæ ∫° Ÿ°sÙ ªuwfi Fæ ∫° ≈Ì°S°ÕfiC˚¥<w Fæ, Ÿf <bT∫
˚Ù f®Ê FÙ Fæ* $$29$$ Ÿ°tfiu ÌÙ© ≤F° ∫F Ÿf <bÿb f®Ê FÙ Fæ, bF f®Ê≈Ì <bÿb Ÿu ≈≤u Fæ $ b_wCw# ∫F
ıyw Fæ FÙ fiFÙ*, Ÿf JC¡~> Ju¡bÔ f®Ê FÙ Fæ $$30$$ N°Ãt°J¡°„ tu* ∫F <˚∏fi Fæ, ∫F <˚∏fi Fæ, ∫F <b˚°y
<tØ∫°I°fi Ju¡ <bJ¡v≈ Ÿu J¡Sfit°` Fæ $ oŸ J¡Sfi tu* •∫° ŸÃ∫°SÕw° Fæ ? $$31$$ ıæŸu N<Àfi J¡∑ <„©°

ŸyÕ - 41]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

805

Ÿu ÌqŸ≤Ù N<Àfi J¡∑ <„©° Ã≈∏fi F…oÕ bæŸu FÙ f®Ê Ÿu tfi J¡∑ ŸaI°R¡≈ <„©° Ã≈∏fi F…oÕ Fæ $ ªaªÔw°
Ÿu Ã≈∏fi <bJ¡v≈ Ÿa≈<W <fiÃ∫<Ÿ] J¥¡¸>_S f®Ê tu* <Ÿ] fiFÙ* F°uwÙ Fæ $$32$$ wtŸ Â<‹¸> Ju¡ sÙd F°ufiu
Ju¡ J¡°≤d ıæŸu <πª∏B I°fiÌ°uT <tØ∫° Fæ, bæŸu FÙ ŸÃ∫ b_wC <bJ¡v≈ Ÿu ∫C•w Fæ, ∫F <bJ¡v≈ J¡Sfi
<tØ∫° FÙ Fæ $$33$$ ŸbÕ_bR¡≈, ŸbÕΔ∫°≈J¡ Ÿ Nfi∏w f®Ê≈Ì Ÿu N∏∫ JC¡~> fiFÙ* Ã≈∏fi F°u ŸJ¡w°
Fæ, ı°u JC¡~> Ã≈∏fi Fæ, bF f®Ê FÙ Fæ $$34$$ oŸ ıyw tu* f®Êw[b Ÿu N<w¿≤•w JC¡~> Ã≈∏fi fiFÙ*
F°uw°, oŸ<ÔÎ ∫F Ÿf f®Ê FÙ Fæ, ∫FÙ ≈≤t°SÕw° Fæ $$35$$ Fu t<wt°fi ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıf N°≈J¡°
<Ÿ]°∏w ≈®°∫# ÎuŸ° FÙ F°uy°, w˚Ù Ft <Ÿ]°∏wNSÕ J¡∑ <•w∫°u* Ju¡ Ì°F≤d≈¥bÕJ¡ <fib°Õd≈®J¡≤d tu*
≈≈°Ìfi J¡≤u*yu $$36$$ oŸ ≈≤t°SÕw° tu* N<bΩ° N°<Ì J¡°uoÕ ow≤ ≈Ì°SÕ <bΩt°fi fiFÙ* Fæ* $ wwg-wwg
b_wC<bT∫J¡ wWÌg NI°fi J¡° s∫ F°u ı°fiu ≈≤ N°≈ Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°S°u˘ J¡°u ≈¥dÕ f®Ê ˚°b Ÿu ı°fiu*yu $$37$$
≈¥b°uÕ•w NSÕ tu* ‹¸>°∏w J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu Nb_wC ∫°fiÙ tÔ J¡° s∫ F°ufiu ≈≤ b_wC ∫S°SÕR¡≈ Ÿu ≈®J¡¸> F°uwÙ Fæ N°æ≤ ıæŸu ≤°<` Ju¡
N∏@J¡°≤ J¡° s∫ F°ufiu ≈≤ ∫F Âÿ∫ ıyw Â<‹¸>y°uª≤ F°uw° Fæ, bæŸu FÙ NI°fi J¡° s∫ F°ufiu ≈≤ ıyw
f®Ê˚°b Ÿu ≈®wÙ∫t°fi F°uw° Fæ $$38$$
≈¥bÕ tu* J¡Fu y∫u Ÿ˚Ù ≈Ì°S°u˘ J¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈J¡∑ NI°fiÌq<Tw Â<‹¸> Ÿu ı°u ∫F Ÿ‡≈¥dÕ ıyw ª°≤°u* N°u≤ <b_w¨w <Ì©°oÕ
Ìuw° Fæ, NI°fi Ju¡ Ÿ°S ŸJ¡° fi°„ F°ufiu ≈≤ <fitÕÔ Ì≈Õd Ju¡ wCv∫, ≈≤t°SÕ˚¥w, ¿fitÕÔ ≈≤t≈Ì tu* bFÙ
ÎJ¡t°` ≈≤t ≈Ì ¿_Sw F°uy°, oŸtu* J¡°uoÕ Ÿa„∫ fiFÙ* Fæ $$39$$

ª°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

oJ¡w°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ
N<fibÕªfiÙ∫, <ª<J¡ÃŸ° Ju¡ ∫°uÀ∫, N<b<ª∏Ã∫ N°æ≤
<tØ∫° t°∫° J¡Ôfi° N°<Ì <b„uT @t°u˘ J¡° t¥Ô Fæ, ∫F bdÕfi $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu ˚ybfig, ≈¥bÕ Ÿy°u˘ tu* Ÿf ıyF tfi N°<Ì πæw J¡v≈fi° J¡° t¥Ô J¡Ôfi° FÙ
Fæ, ∫F J¡F° y∫° Fæ $ Nf <fi<bÕJ¡°≤, N<πwÙ∫ N°Ãt° tu* J¡Ôfi° Ju¡ <fi<tW J¡∑ ˚Ù NŸa˚°bfi° J¡≤ ≤Fu
ZÙ≤°tª∏BıÙ ŸJ¡°u ≈¥~>fiu J¡∑ oh~>° Ÿu yC” ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ Ju¡ Ÿ‡t°fi°SÕ ≈FÔu J¡Fu F…Î bªfi J¡∑
≈®„aŸ° J¡≤wu F…Î N≈fiu Δ∫°t°uF J¡°u ≈®J¡¸> J¡≤wu Fæ* $
sÙ≤Ÿ°y≤ Ju¡ y˚Õ Ju¡ ∫°fiÙ ª∏Bt° Ju¡ wCv∫ NwÎb „ÙwÔ, <fitÕÔ J¡°<∏w Ÿu ≈¥dÕ, <b<ª` wS° Ÿf
N°u≤ Ÿu y‡˚Ù≤-ŸÙ N°≈J¡∑ <•w Ÿu bT°Õ M¡wC tu* ªaªÔ f°ÌÔ°u* Ÿu ∫C•w wS° „°∏w Ÿ¥∫Õ≈®J¡°„b°Ôu
<Ìfi Ju¡ Ÿt°fi tæ* sd ˚≤ tu* N∏@J¡°≤w° J¡°u (Δ∫°t°uF J¡°u) wS° sd ˚≤ tu* ≈®J¡°„w° J¡°u ≈®°›w F°u ≤F°
Fq≥ $$1,2$$ Nfi∏w NwÎb ≈®t°d Ÿu N≈¿≤h~>uΩ, ≈¥dÕ, ŸÌ° _bw# ˚°Ÿt°fi N°Ãt° J¡°u, <ıŸJ¡∑
≈≤t°SÕ_bR¡≈≈®S° fi‹¸> fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ, ≈¿≤¿h~>∏fi J¡Ôfi°ÃtJ¡ <bJ¡°≤ Jæ¡Ÿu ≈®°›w F…N° ? ˚°b ∫F Fæ
<J¡ _b∫a≈®J¡°„, N<πwÙ∫ ≈¥dÕ_b˚°b N°Ãt° tu* ≈¿≤¿h~>∏fi J¡Ôfi°R¡≈ <bJ¡°≤ J¡° b_wCw# NSb°
J¡v≈fi°Ÿu Ÿ‡˚b fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ ŸJ¡∑ ≈®°<›w tu* •∫° J¡°≤d Fæ ? oŸJ¡° ≈®<w≈°Ìfi J¡∑<ıÎ $$3$$

806

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

N°≈J¡° ∫F Δ∫°t°uF b°•∫ Ju¡ Ì°uT Ÿu fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC N°≈Ju¡ w°Ã≈∫Õ tu* º∫°fi fi Ìufiu R¡≈ tu≤u J¡Sfi
Ì°uT Ÿu FÙ Fæ, ∫F Ì„°Õwu F…Î ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ Ÿt°@°fi J¡≤wu Fæ* $
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, tu≤u Ÿ˚Ù bªfi ∫S°˚¥w b°•∫°SÕ Ÿu ∫C•w Fæ* $ bu ≈Ì°u* J¡∑
N°J¡°as° ∫°uÀ∫w° N°Ÿ<WR¡≈ Ÿ°tØ∫Õ Ÿu FÙfi fiFÙ* Fæ* $ Nb°∏w≤ b°•∫°SÕ tF°b°•∫°SÕ Ju¡ N≈∫ÕbŸ°∫Ù
fiFÙ* Fæ* ∫°fiÙ Nb°∏w≤ b°•∫°SÕ tF°b°•∫°SÕ tu* FÙ ≈∫Õb<Ÿw Fæ* N°æ≤ fi w°u ≈J®¡t N°æ≤ ≈ŸaF°≤ tu*
≈≤_≈≤ <b≤°u@ FÙ Fæ $$4$$
∫<Ì ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡Fu <J¡ J¡f tCHu w°Ã≈∫ÕI°fi F°uy° ? w°u oŸ¡ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
I°fiÂ<‹¸> Ju¡ _bh~> F°ufiu ≈≤ N°æ≤ ≈®f°u@ Ju¡ Ì∫ J¡° <b_w°≤ F°ufiu ≈≤ _bR¡≈ tu* ¿_Sw N°≈ tu≤u
bªfi°u* J¡∑ wS° fiŸu ≈®°›w w[bÂ<‹¸> J¡∑ N∏∫ Ju¡ bªfi°u* N°æ≤ wÃ≈®∫C•w Â<‹¸> J¡∑ N≈us° ≈®fÔw°
∫S°SÕR¡≈ Ÿu ŸtHu*yu $$5$$
∫<Ì J¡°uoÕ J¡Fu <J¡ ıæŸu tu≤Ù t°w° b∏º∫° Fæ, tu≤u tC© tu* <ıà° fiFÙ* Fæ, tæ* y¥≥y° Fq≥, ∫u b°•∫ f°<@w°SÕJ¡
Fæ* bæŸu FÙ "fiuF fi°fi°&¿_w <J¡aªfi' "ÎJ¡tub°&<πwÙ∫tg' oÃ∫°<Ì ZC<w∫°≥ ˚Ù Fæ, oŸ<ÔÎ Jæ¡Ÿu <b≤°u@ J¡°
≈¿≤F°≤ F°uy° ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
<„‹∫°u* Ju¡ ≈Ìu„°SÕ „°˜°SÕ Ju¡ I°fi Ju¡ <ÔÎ „ÆÌ, NSÕ wS° b°•∫ ≤ªfi° J¡° ˚®t Fæ $ N°≈
w∏t∫ fi F°uoÎ $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ NŸÃ∫ _b›fi N°<Ì ˚Ù ıæŸu ŸÃ∫ b_wC Ju¡ I°fi Ju¡ ≈°∫ F°uwu Fæ* bæŸu FÙ
„ÆÌ, NSÕ N°u≤ b°•∫≤ªfi° J¡° ˚®t ˚Ù ŸÃ∫ „°_`°SÕ J¡° FuwC F°uw° Fæ, oŸ<ÔÎ Δ∫°t°uFb„ N°≈
˚®tt∫ fi F°uoÎ $$6$$
w°u J¡f wJ¡ „ÆÌ NSÕ N°æ≤ b°•∫≤ªfi° Ju¡ ˚®t J¡° NfiCŸ≤d J¡≤fi° ª°<FÎ, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıf Ÿ ŸÃ∫, NÃ∫∏w <fitÕÔ N°Ãt° J¡° I°fi J¡≤ Ôu*yu, wf Nbÿ∫ FÙ N°≈ b°h∫, b°ªJ¡ N°æ≤
„ÆÌ°SÕ Ju¡ ˚uÌ J¡° Ã∫°y J¡≤ Ìu*yu $ ıf wJ¡ b°•∫°SÕ J¡° N≈≤°us fiFÙ* F°uy°, wf wJ¡ „ÆÌ N°æ≤ NSÕ Ju¡
˚uÌ J¡° NfiCŸ≤d J¡≤fi° ª°<FÎ, ∫F NSÕ Fæ $$7$$
∫<Ì J¡Fu* <J¡ b°•∫°SÕI°fi Jæ¡Ÿu F°uy° ? w°u oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
≈Ìu„ Ìufiu Ju¡ ∫°uÀ∫ <„‹∫°u* Ju¡ ≈Ìu„°SÕ „°˜°SÕ Ju¡ I°fi Ju¡ <ÔÎ ∫F ˚uÌJ¨¡wb°Jg¡≈®≈aª ≈Ìu„
∫°uÀ∫ <„‹∫°u* tu* J¡¿v≈w Fæ $$8$$ ∫F „ÆÌ°SÕR¡≈ b°Jg¡ ≈®≈aª ŸÌg ≈Ìu„ Ju¡ <bT∫ tu* NI°u* tu* J¡¿v≈w Fæ,
fi <J¡ b°•∫°SÕ J¡°u ı°fifiub°Ôu ≈C”T°u* tu* ≈°≤t°<SÕJ¡R¡≈ Ÿu <bΩt°fi Fæ $$9$$ ≈¥b°uÕ•w J¡Ôfi°, ŸJu¡
<fi<tW˚¥w ≈¥bÕŸa_J¡°≤ wS° J¡tÕR¡≈Ù tÔ Îba N<bΩ° N°<Ì JC¡~> ˚Ù N°Ãt° tu* <bΩt°fi fiFÙ* Fæ* $ bF
≈≤tf®Ê ≤°yFÙfi Fæ N°æ≤ bFÙ ıywR¡≈ Ÿu ¿_Sw Fæ $$10$$ Fu <fi‹≈°≈ ZÙ≤°tª∏BıÙ, <Ÿ]°∏w Ju¡
NbŸ≤ ≈≤ NŸa˚°bfi° Ju¡ fi‹¸> F°u ı°fiu Ju¡ f°Ì <fib°Õd ≈®J¡≤d tua NfiuJ¡ w≤F J¡∑ ∫C<•w∫°u* Ÿu fF…w f°≤
<b_w°≤≈¥bÕJ¡ tæ* ∫F N°≈Ÿu J¡Fq≥y° $$11$$
w°u oŸ Ÿt∫ tu* N°≈J¡° b°Jg¡≈®≈aª <J¡Ÿ<ÔÎ Fæ, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
b°Jg¡≈®≈aª Ju¡ <ffi° oŸ J¡°≤dÙ˚¥w NI°fi wS° t¥ÔNI°fi J¡°, ı°u ≈≤_≈≤ J¡∑ ŸF°∫w° π°≤°
˚®°¿∏w J¡∑ ŸæJ¡n°u* Fı°≤°u* „°©°-≈®„°©°N°u* Ÿu <Ìw Fæ, t¥Ô°uh’uÌfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ wS° ŸJu¡ Ÿ°@fi°u*
tu* ∫Ãfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ N°≈ ŸtSÕ fiFÙ* Fæ* $$12$$

ŸyÕ - 42]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

807

≈Ìu„R¡≈ b°Jg¡≈®≈aª N°æ≤ w≠ı∏∫ I°fi NI°fi Ju¡ J¡°∫Õ Fæ* $ ÎuŸÙ Nb_S° tu* bu NI°fi Ju¡ <b≤°@Ù
Jæ¡Ÿu F°u*yu NSb° NI°fi _b<b≤°@Ù I°fi J¡°u Jæ¡Ÿu ª°Fuy° ? ∫<Ì J¡°uoÕ ÎuŸ° J¡Fu, w°u Ÿ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, fF…w ı∏t°u* Ÿu Ÿa<ªw ŸCJ¨¡w Ÿu <b„C] N∏w#J¡≤d Ju¡ N°J¡°≤tu* ≈¿≤dw F…oÕ
N<bΩ° FÙ N≈fiu fi°„ Ju¡ Ωt J¡∑ oh~>° Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ Ì°uT°u* J¡°u Ìq≤ J¡≤fiub°ÔÙ <bΩ° J¡∑ oh~>° J¡≤wÙ Fæ $
ıæŸu N≈fiu „≤Ù≤ Ÿu <b≤°u@ F°ufiu ≈≤ ˚Ù _b°Ãt<Fw F°ufiu Ju¡ J¡°≤d <bbu<J¡fiÙ ≈<wb®w° ≈<w<ªw°≤°uFd
J¡≤wÙ Fæ bæŸu FÙ Ÿu <bΩ° J¡∑ oh~>° F°u ŸJ¡wÙ Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$13$$
≈≤_≈≤ <b≤°u@ J¡° ≈≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $
N˜ N˜ Ÿu FÙ „°∏w F°uw° Fæ, tÔ Ÿu (Ÿ≠ıÙ Ÿu) FÙ tÔ Ÿ°k¡ F°uw° Fæ, <bT Ÿu FÙ <bT J¡∑
„°¿∏w F°uwÙ Fæ wS° „`C Ÿu FÙ „`C t°≤° ı°w° Fæ $$14$$
bF _b∫a N≈fiÙ fi°„J¡ Jæ¡Ÿu F°u ŸJ¡wÙ Fæ ? ÎJ¡ tu* J¡w¨Õw° wS° J¡tÕw° J¡° Ÿ‡˚b fiFÙ* F°u ŸJ¡w°,
∫<Ì J¡°uoÕ ÎuŸÙ „aJ¡° J¡≤u, w°u <J®¡∫° tu* J¡tÕJ¡wCÕ˚°b J¡° <b≤°u@ F°uw° Fæ, fi <J¡ I°fi Ÿu NI°fi Ju¡ f°@ tu*
<b≤°u@ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ∫F t°∫° ÎuŸÙ Fæ, ı°u N≈fiu <bfi°„ Ÿu FTÕ ÌuwÙ Fæ $ oŸJ¡° JC¡~> ˚Ù _b˚°b
Ô<sw fiFÙ* F°uw° Fæ, ∫F I°fiÂ<‹¸> Ÿu <bª°≤<bT∫ F°uwu FÙ fi‹¸> F°u ı°wÙ Fæ $$15$$
ŸJu¡ NŸ‡˚°<bw Nfi∏w J¡°∫Õ Ìu©u ı°wu Fæ*, oŸ<ÔÎ ˚Ù <b≤°u@ J¡∑ Ÿ‡˚°bfi° fiFÙ* Fæ, oŸ
N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fææ* $
∫F N<bΩ° <bbuJ¡ J¡° N°b≤d J¡≤wÙ Fæ, ıyw J¡°u Ã≈∏fi J¡≤wÙ Fæ; ≈≤∏wC ∫F J¡°æfi Fæ, oŸ w≤F
I°w fiFÙ* F°uwÙ $ ∫F ıywR¡≈Ù N°ÿª∫Õ Ìu<©Î $$16$$ ∫F ıf wJ¡ <bª°≤y°uª≤ fiFÙ* F°uwÙ, w˚Ù wJ¡
_kC¡¿≤w F°uwÙ Fæ, <bª°¿≤w F°ufiu ≈≤ fi‹¸> F°u ı°wÙ Fæ $ ıf wJ¡ oŸJu¡ _bR¡≈ J¡° ≈¿≤I°fi fiFÙ* F°uw°,
w˚Ù wJ¡ ∫F t°∫° ≈≤°J®¡t <Ì©Ô°wÙ Fæ $$17$$ N°uF ! ŸaŸ°≤ J¡°u f°≥@fiub°ÔÙ ∫F t°∫° ŸªtCª fnÙ
<b<ª` Fæ $ ∫Ω<≈ bF NŸÃ∫ Fæ, wS°<≈ oŸfiu NÃ∫∏w ŸÃ∫ J¡∑ ˚°≥<w N≈fi° I°fi J¡≤°∫° Fæ $$18$$
<ıŸ J¡°≤db„ ŸaŸ°≤ t°∫° NÃ∫∏w ˚uÌ≤<Fw Ÿ ≈≤t ≈Ì tu* <b_w¨w ˚uÌ J¡° <b_w°≤ J¡≤ ≤FÙ Fæ,
ŸÙ J¡°≤db„ s≤-Ns≤ _bR¡≈ Ÿu NwÙw ∫F N°Ãt° ≈C”T°uWt Fæ $$19$$ ∫F t°∫° b_wCw# fiFÙ* Fæ,
oŸ ˚°bfi° Ju¡ N°ª°∫°uÕ≈Ìu„, ZC<wb°•∫, wJÕ¡ N°æ≤ _b°fiC˚b Ju¡ NU∫°Ÿ π°≤° ≈®ÌÙ›w F°ufiu ≈≤ N°≈
w[b<bÌg F°uJ¡≤ N°Ãt°_bR¡≈ b°_w<bJ¡ Iu∫ w[b J¡°u <b_t¨w-J¡^™>yw-_bd°Õ˚≤d J¡∑ ˚°≥<w ≈®°›wJ¡≤
oŸ tu≤Ù <•w Ju¡ N°„∫ J¡°u ŸtHu*yu $$20$$
N˚Ù w°u tu≤u bªfi Ju¡ <bÿb°Ÿ Ÿu ≈≤°us Ju¡ wCv∫ tC© Ÿu J¡Fu y∫u NSÕ J¡° y®Fd J¡∑<ıÎ, ÎuŸ°
J¡Fwu Fæ* $
ıf wJ¡ N°≈ ≈®fC] fiFÙ* F…Î Fæ*, wf wJ¡ N°≈J¡°u tu≤u bªfi Ÿu FÙ N<bΩ° fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° <fiÿªÔ »
<fiÿª∫ F°ufi° ª°<FÎ $$21$$
≈¥b°uÕ•w <fiÿª∫ J¡°u <fiÿªÔ J¡≤fiu tu* FuwC J¡Fwu Fæ* $
ı°u ∫F Ÿ°sÙ Ÿu Âÿ∫w° J¡°uu ≈®°›w tfi°ub¨<WR¡≈ Ÿ‡≈¥dÕ Δ∫bF°≤ J¡° J¡°≤d F°ufiu Ÿu <b„°Ô
tfifi ∫°fiÙ NwÙw N°æ≤ N≈®°›w NSÕ J¡° NfiCŸa@°fi Fæ, ∫F NŸ∏t°` Fæ; •∫°u*<J¡ Ju¡bÔ tfi Ÿu FÙ

808

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

b¨¿] J¡°u ≈®°›w F…N° Fæ $$22$$
oŸ w≤F tfifi J¡° <fi≤°Ÿ F°ufiu ≈≤ tfi J¡°‹™>≤<Fw N<Àfi J¡∑ ˚°≥<w _b∫a „°∏w F°u ı°w° Fæ, NwÎb
f®Ê J¡° Ÿ∏t°`R¡≈ Ÿu ≈¿≤„uT F°ufiu ≈≤ ≈¥b°uÕ•w <fiÿª∫ Ju¡ <fiÿªÔ F°u ı°fiu Ÿu ≈C”T°SÕ J¡∑ <Ÿ<] F°uwÙ
Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
bF f®Ê ŸÃ∫ Fæ, ∫F <fiÿª∫ <ıŸJu¡ ˚Ùw≤ <bΩt°fi Fæ, bFÙ t°us˚°yÙ Fæ $
≈¥b°uÕ•w NSÕ J¡°u » J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ f°fl NSÕ tfifi Â<‹¸> J¡∑ f∏@FuwCw° J¡° bdÕfi J¡≤wu Fæ* $
˚°bfi°N°u* Ÿu f≥@Ù F…oÕ ªaªÔ wS° NªaªÔ N°J¨¡<wb°ÔÙ ı°u-ı°u Â<‹¸> Fæ bF Ÿ‡≈¥dÕ ıyw Ju¡
≈®°dÙR¡≈Ù ≈<s∫°u* Ju¡ f∏@fi Ju¡ <ÔÎ ı°Ô Fæ $$23$$ NŸwg ∫°fiÙ NwÙw, Ÿwg ∫°fiÙ bwÕt°fi ∫°u* Ì°u
R¡≈b°Ôu tfifi Ju¡ <bT∫ tu* "∫F ŸÃ∫ FÙ Fæ ∫° ∫F NŸÃ∫ FÙ Fæ' oŸ ÎJ¡R¡≈ » <fiÿª∫ Ÿu ∫C•w F°uJ¡≤
ı°u N°Ÿ•w°Ãt° N<@J¡°≤Ù ≈C”T ıyw J¡°u _b›fi J¡∑ ˚¥<t J¡∑ ˚°≥<w ˚®°¿∏wt°` Ìu©w° Fæ, bF Ì…#© tu*
<fitÀfi fiFÙ* F°uw° $$24$$
w°u J¡°æfi <fitÀfi F°uw° Fæ, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
<tØ∫°˚¥w ÌuFu¿∏B∫°<Ì πæw˚°bfi°N°u tu* <ıŸJ¡∑ NFafC<] Fæ, bFÙ Ì…#© tu* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
Ÿ <tØ∫°Ì„ÙÕ ≈C”T J¡° N<bΩ° ∫°fiÙ N°<bΩJ¡ ÌC#© tu* <fit≠ıfi FÙ Ìa±> Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
<tØ∫°Ì„ÙÕ Ÿ ≈C”T Ju¡ <ÔÎ ÎJ¡t°` N<bΩ° FÙ <bΩt°fi Fæ, oŸ tF°Ãt° ≈≤t°Ãt° tu* <bJ¡°¿≤w°
N°<Ì J¡°uoÕ Ì°uT ıÔ tu* @¥Ô J¡∑ ˚°≥<w <bΩt°fi fiFÙ* Fæ $$25,26$$
ÎuŸ° F°ufiu ≈≤ w°u w[bbuW° ≈C”T°au J¡∑ ≈¥b°Õ≈≤°SÕ<bT∫J¡ ˚°bfi° Ju¡ N˚°b Ÿu Δ∫bF°≤ J¡∑ <Ÿ<]
fiFÙ* F°uyÙ $ ÎuŸÙ N°„aJ¡° J¡≤Ju¡ J¡Fwu Fæ* $
ıyw tu* ≈®°›w ∫F ˚°bfi° ∫°fiÙ „ÆÌ (fi°t) N°æ≤ „ÆÌ°S°u˘ tu* (≈Ì°S°u˘ tu*) _k¡<¸>J¡ J¡∑ ˚°≥<w
NfiC≤aıfi° Ju¡bÔ Δ∫bF°≤ Ju¡ <ÔÎ Ã≈∏fi F…oÕ Fæ $ ∫F N°Ãt° Ÿu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ $$27$$ oŸ Δ∫bF°≤
Ju¡ <ffi° ∫u „°˜Â<‹¸>∫°≥ w∏wCFÙfi ≈¸> J¡∑ ˚°≥<w ¿_S<w J¡°u ≈®°›w fiFÙ* F°uwÙ $$28$$
∫<Ì N<bΩ° Fæ FÙ fiFÙ*, w°u „°˜ <J¡Ÿ<ÔÎ Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
N<bΩ°R¡≈Ù fiÌÙ tu* fF ≤F° N°Ãt° oŸ ŸaŸ°≤ tu* N°ÃtI°fi Ju¡ <ffi° NfiC˚b y°uª≤ fiFÙ* F°uw° $
N°æ≤ bF N°ÃtI°fi „°˜ Ju¡ w°Ã≈∫°ÕSÕ Ÿu FÙ ≈®°›w F°uw° Fæ $$29$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ≈≤t°Ãt° J¡∑
≈®°<›w Ju¡ <ffi° N<bΩ°R¡≈Ù fiÌÙ J¡° ≈°≤ fiFÙa <tÔw° Fæ $ N<bΩ° fiÌÙ J¡° ≈°≤˚¥w ≈≤t°Ãt° J¡° Ô°˚ FÙ
Ns∫ ≈≤t ≈Ì Fæ $$30$$
∫<Ì J¡°uoÕ J¡Fu <J¡ ∫F N<bΩ° ≈≤t°Ãt° tu* J¡F°≥ Ÿu N°oÕ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
∫F tÔÌ°<∫fiÙ N<bΩ° ª°Fu ıF°≥ J¡FÙa Ÿu ˚Ù Ã≈∏fi F…oÕ F°u, ∫F Nbÿ∫ Fæ wS° ≈≤t≈Ì J¡°
NbÔ‡ffi J¡≤ ¿_Sw Fæ $$31$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ∫F N<bΩ° J¡F°≥ Ÿu ≈®°›w F…oÕ, ÎuŸ° <bª°≤ N°≈ tw
J¡∑<ı∫u $ oŸJ¡° Jæ¡Ÿu fi°„ J¡R¡≥, ∫FÙ <bª°≤ N°≈ J¡∑<ıÎ $$32$$
w°u •∫° ∫F Nfi°<Ì Fæ NSb° Ÿ°<Ì Fæ $ ∫<Ì Nfi°<Ì Fæ, w°u N°Ãt° J¡∑ w≤F <fiÃ∫ F°uyÙ $ ∫<Ì Ÿ°<Ì
Fæ, w°u oŸJ¡° J¡°≤d J¡Ffi° ª°<FÎ $ oŸÙ w≤F ∫F ŸÃ∫ Fæ, NSb° NŸÃ∫ Fæ $ ∫<Ì ŸÃ∫ Fæ, w°u I°fi Ÿu
oŸJ¡∑ <fib¨<W fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ $ ∫<Ì NŸÃ∫ Fæ, w°u Ÿab°ÌÙ Δ∫bF°≤ J¡° FuwCÃb FÙ NfiC≈≈∏fi F°u ı°∫uy° $

ŸyÕ - 42]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

809

oŸ w≤F J¡∑ Fı°≤°u* „aJ¡°N°u* J¡° fi°„ ŸJu¡ fi°„ Ÿu FÙ F°u ı°∫uy°, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
Fu ≤|CJC¡ÔÌÙ≈J¡ ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ N<bΩ° Ju¡ N_w F°ufiu NwÎb sÙd F°ufiu≈≤ N°≈ ∫F ıF°≥ Ÿu
N°oÕ, ıæŸu N°oÕ N°æ≤ ıæŸu fi‹¸> F…oÕ, ∫F Ÿf Nh~>Ù w≤F ŸtH ı°∫u*yu $$33$$
NŸÃ∫ J¡° ŸÃ∫ Ju¡ wCv∫ <bª°≤ _b°¿›fiJ¡ ≈C”T Ju¡ y°u` J¡∑ <ª∏w° J¡∑ ˚°≥<w Δ∫SÕ Fæ, oŸ N°„∫
Ÿu J¡Fwu Fæ* $
b_wCw# ∫F Fæ FÙ fiFÙa, <bª°≤ fi J¡≤fiu ≈≤ FÙ ∫F ˚°<Ÿw F°uwÙ Fæ $ NŸwg J¡∑ ˚®°¿∏w J¡∑ ŸÃ∫R¡≈w°
J¡°æfi Jæ¡Ÿu ı°fi ŸJ¡w° Fæ ? $$34$$ ∫F Ã≈∏fi F°uJ¡≤ ≈®°æ»w° J¡°u ≈®°›w F…oÕ Fæ, oŸfiu Ì°uT Ju¡ <ÔÎ FÙ
N≈fiu N°J¡°≤ J¡° <b_w°≤ <J¡∫° Fæ, oŸJ¡° fÔ≈¥bÕJ¡ <bfi°„ J¡∑<ıÎ, wf N°≈ oŸu ı°fiu*yu $$35$$
w°u _b°¿›fiJ¡ ≈C”T Ju¡ b@ Ju¡ Ω°uy J¡∑ ˚°≥<w N<bΩ° J¡∑ <fib¨<W tu* ∫Ãfi°<w„∫ <fi‹k¡Ô Fæ ? ÎuŸÙ
N°„aJ¡° J¡≤Ju¡ ŸŸu <bÔsd NfiSÕ≈®fÔw° J¡° bdÕfi J¡≤wu Fæ* $
NÃ∫∏w fC<]t°fi wS° Ÿ°S FÙ Ÿ°S „¥≤ ˚Ù ÎuŸu ≈C”T wÙfi°u* Ô°uJ¡°u* tu* fiFÙ* Fæ*, ı°u N<bΩ° π°≤° <bb„
fi <J¡∫u y∫u F°u* $$36$$ oŸ<ÔÎ ≤°uy Ju¡ wCv∫ _b˚°bb°ÔÙ oŸ N<bΩ° Ju¡ <bfi°„ Ju¡ <ÔÎ ≈®∫Ãfi J¡∑<ıÎ $
oŸŸu ∫F N<bΩ° <k¡≤ N°≈J¡°u ı∏t∫°wfi°N°u* tu* <fi∫C•w fi J¡≤uyÙ $$37$$ Ÿ‡≈¥dÕ N°≈<W∫°u* J¡∑ tC¶∫
ŸFª≤Ù, NI°fiR¡≈Ù b¨s J¡∑ taı≤Ù wS° NfiSÕŸt¥F°u* J¡∑ ıfifiÙ oŸ N<bΩ° J¡°u ©°n ku*¡<J¡Î $$38$$
•w°SÕ ≈ŸaF°≤ J¡Fwu Fæ* $
˚∫, <bT°Ì, Ì…‹¸> tfi°uΔ∫S° wS° <b≈<W∫°u* J¡°u Ìufiub°ÔÙ, ⁄Ì∫ tu* ¿_Sw N°ÃtÂ<‹¸> Ju¡ t°uFR¡≈Ù
N∏@J¡°≤ Ju¡ FuwC tF°≈¸>ÔR¡≈ „≤Ù≤, o¿∏B∫ N°<Ì J¡∑ FuwC˚¥w oŸ N<bΩ° J¡°u fÔ≈¥bÕJ¡ Nh~>Ù w≤F
F¸>°J¡≤ N°≈ ˚bŸ°y≤ Ju¡ ≈°≤ J¡°u ≈®°›w F°uoÕÎ $$39$$
oJ¡w°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

f∫°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ
Nfi∏w„<•w f®Ê Ju¡, b°Ÿfi° J¡∑ |fiw° Ju¡ J®¡t Ÿu, ıÙb˚°b J®¡t J¡° bdÕfi $

oŸ ≈®J¡°≤ N<bΩ°R¡≈ Δ∫°<@ J¡° bdÕfi J¡≤ ŸJ¡∑ <fib¨<W Ju¡ ≈°∫ J¡°u N<y®t fF…w Ÿu
Ÿy°u˘ Ÿu J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ ≈®<wI° J¡≤wu Fæ* $
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ≤|Cb≤, NŸwg NwÎb <bª°≤t°` Ÿu fi‹¸> F°ufiub°ÔÙ oŸ NÃ∫∏w ≈®J¡°u≈
J¡°u ≈®°›w F…oÕ N<bΩ°R¡≈Ù <b_w¨w Δ∫°<@ J¡∑ N°æT<@ ŸC<fi∫u $$1$$
Nf ŸJu¡ <ÔÎ ıÙb Ju¡ Nbw≤dJ®¡t J¡° bdÕfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ª°ÔÙŸbu* ŸyÕ tu* "w°Ÿ°a Ÿ‡∫Jg¡
≈®b‚∫°<t w°bB°ıŸŸ°<[bJ¡∑#' oŸŸu ı°u ≈®<wI° J¡∑ Fæ, ŸJu¡ Nb<„‹¸> Na„ Ju¡ bdÕfi J¡° ∫°u* _t≤d
J¡≤°wu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, tfi Ju¡ ≈≤°J®¡t Ju¡ <bª°≤°SÕ <ıŸ ≤°ıŸ, Ÿ°¿[bJ¡ ıÙb ı°<w J¡° bdÕfi J¡≤fiu
Ju¡ <ÔÎ tæ* ∫F°≥ ≈≤ ≈®_wCw Fq≥, Ÿu N°≈ ŸC<fi∫u $$2$$ <ıŸ ˚°≥<w ŸbÕΔ∫°≈J¡, <fiÌ°uÕT, Nfi°<Ì, Nfi∏w,
˚®t J¡ÔaJ¡≤<Fw, Nt¨w f®Ê ıÙbR¡≈ F…N°, Ÿu ˚Ù N°≈ ŸC<fi∫u $$3$$ _≈∏Ìfi≤<Fw Ÿ f®Ê J¡°
ıÙbR¡≈ <ªÌ°˚°Ÿ <ªÌg FÙ Fæ, ıæŸu Ÿ°æ‡∫ (<fiÿªÔ) Ÿ°y≤ FÙ ªÔfi Ÿu w≤ay N°<ÌR¡≈ _S¥Ôw° J¡°u

810

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

≈®°›w F°uw° Fæ bæŸu bF ˚Ù N°æ≈°<@J¡ ÎJ¡Ìu„ Ÿu |fiw° J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $$4$$
„<•w∫°u* J¡∑ <b<ª`w° Ÿ[b N°<Ì yCd°u* J¡∑ b¨<] wS°  °Ÿ Ju¡ ≈≤_≈≤ <tZd Ju¡ w°≤w‡∫ Ÿu F°uwÙ
Fæ N°æ≤ ≈ª∫ N°<Ì ≤°ıŸ <J®¡∫°„<•w Ÿu F°uwu Fæ*, oŸ<ÔÎ ≈FÔu <J®¡∫°„<•w J¡∑ Ã≈<W <Ì©Ô°wu Fæ* $
ıæŸu ŸtCB Ju¡ N∏Ì≤ ıÔ _≈∏Ì N°æ≤ N_≈∏ÌR¡≈ Ÿu Nb¿_Sw Ìu©° ı°w° Fæ ∫°fiÙ <J¡ŸÙ _S°fi tu*
_≈∏Ì (y<w<b¿„‹¸>) N°æ≤ <J¡ŸÙ _S°fi tu* N_≈∏Ì (y<w≤<Fw) Ìu©° ı°w° Fæ, bæŸu FÙ ŸbÕ„<•w f®Ê
N_≈∏Ì ˚°b F°uwu F…Î ˚Ù <J¡ŸÙ ÎJ¡ Na„ tu* _≈∏Ì„<•wR¡≈ Ÿu N°<b˚¥Õw F°uw° Fæ $$5$$
∫Ω<≈ f®Ê _bw# J¥¡¸>_S Fæ, wS°<≈ Ÿtu* N°º∫°<ŸJ¡ ªÔfi J¡° N<b≤°u@ <Ì©Ô°wu Fæa $
ıæŸu b°∫C N°ÃtR¡≈ FÙ N°J¡°„ tu* N≈fiu Ÿu ytfi J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ ŸbÕ„<•w f®Ê N≈fiu N°Ãt° tau
FÙ N≈fiÙ „<•w Ÿu FÙ ªaªÔw° J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $$6$$
_≈∏Ì„<•w J¡° _≈∏Ì≤<Fw ≈®J¡°„„<•w Ÿu ˚Ù <b≤°u@ fiFÙ* Fæ, oŸtu* ‹¸>°∏w Ìuwu Fæ* $
ıæŸu <fiÿªÔ ÌÙ≈J¡ N≈fiÙ ≠b°Ô° J¡∑ _≈∏Ì„<•w Ÿu FÙ «¡≈≤ J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ, bæŸu FÙ ∫F
N°Ãt° ˚Ù N≈fiu _bR¡≈ tu* FÙ ≈®J¡°<„w F°uw° Fæ $$7$$ ıæŸu Ÿ°y≤ „≤Ìg M¡wC J¡∑ @¥≈ Ju¡ Ÿ‡f∏@ Ÿu
ªtJ¡ ≤Fu ıÔ ≈®Ìu„ tu* FÙ ªaªÔ Ÿ° ≈®wÙw F°uw° Fæ, bæŸu FÙ ŸbÕ„<•w N°Ãt° N≈fiu _bR¡≈ tu* FÙ
_≈∏ÌR¡≈ <bÔ°Ÿ Ÿu ∫C•w F°uw° Fæ $$8$$
≈≤t°SÕw# N∏∫R¡≈ F°uwu F…Î ˚Ù J¡¿v≈w N∏∫R¡≈ Ÿu _kC¡≤d°u* tu* ˚Ù ∫F٠‹¸>°∏w Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu
J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu „≤Ìg M¡wC J¡∑ @¥≈ Ÿu ªtJ¡ ≤F° <≈|Ô°Î F…Î Ÿ°ufiu Ju¡ Ÿt°fi Ÿ°y≤ _kC¡¿≤w F°uw° Fæ, bæŸu FÙ
ªæw∏∫R¡≈Ù Ÿ°y≤ o¿∏B∫ı∏∫ ≈®J¡°„°u* Ÿu N°Ãt° tua FÙ _kC¡¿≤w F°uw° Fæ $$9$$ ıæŸu NwÙ¿∏Ì®∫ N°J¡°„
tu* t°u<w∫°u* J¡∑ t°Ô° J¡˚Ù-J¡˚Ù ÔF≤°wÙ F…oÕ-ŸÙ <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ, bæŸu FÙ <ª∏tF°J¡°„ tu* ÌæÌÙ›∫t°fi
<ªwg„<•w ˚Ù ≈®wÙw F°uwÙ Fæ $$10$$ ıæŸu ŸtCB tu* <fitÕÔ w≤ay ŸtCB FÙ Fæ, bæŸu FÙ <ªBq≈Ù tF°Ÿ°y≤
tu* JC¡~> sC<˚w R¡≈b°ÔÙ Ÿ ıywt∫Ù <ªwg„<•w Ju¡ R¡≈ Ÿu <ª¿w FÙ _k¡C¿≤w F°uwÙ Fæ $$11$$
Îu¿∏B∫J¡ <ªwg„<•w ≈≤t°SÕ <ª¿w FÙ Fæ, Ÿtu* Ã≈<W J¡° N°≤°u≈ Ju¡bÔ N°æ≈°<@J¡ Fæ, oŸ
N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu N°Ô°uJ¡ J¡°u¸>≤ tu* (Ÿ¥<ª N°<Ì Ju¡ <~>B tau) N°Ô°uJ¡ ZÙ ≤FwÙ Fæ, bæŸu FÙ ≈°<@≈≤b„ F°uJ¡≤
∫F <ªwg„<•w N°Ãt° Ÿu N<˚∏fi F°uwÙ F…oÕ ˚Ù <˚∏fi-ŸÙ F°u ¿_Sw F°uwÙ Fæ $$12$$
oŸ<ÔÎ ŸJu¡ J¡°<ÔJ¡ ≈¿≤h~>uÌ wS° •w „<•wtW° N°<Ì R¡≈ ˚uÌ≈®wÙ<w J¡∑ ≈≈<W F°uwÙ
Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
bF ÌæÌÙ›∫t°fi <ªwg„<•w N≈fiÙ Ÿ ŸbÕ„<•ww° Ÿu ÎJ¡ sd˚≤ tu* _kC¡¿≤w F°uwÙ Fæ, ıæŸu
ª∏Bt° J¡∑ J¡Ô° N≈fiÙ „ÙwÔw° J¡° _b∫a NfiC˚b J¡≤wÙ Fæ bæŸu FÙ bF N≈fiÙ „<•w J¡° _b∫a NfiC˚b
J¡≤wÙ Fæ $$13$$
N∏∫°∏∫ „<•w∫°u* J¡∑ ≈®b¨<W <ªwg„<•w Ju¡ Ì∫ Ju¡ N@Ùfi FÙ Fæ, _bw∏`R¡≈ Ÿu fiJ¡∑ ≈®b¨<W
fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
≈≤t°Ãt° Ÿu <Ìw F…oÕ ∫F ≈®J¡°„R¡≈ <ªwg„<•w N≈fiÙ Ÿ©ÙR¡≈ Ìu„J¡°Ô <J®¡∫°„<•w∫°u* J¡°

ŸyÕ - 42]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

811

N°J¡TÕd J¡≤wÙ Fæ ∫°fiÙ Ìu„J¡°Ô<J®¡∫°„<•w Ÿ©Ù Ju¡ wCv∫ ŸJ¡° NfiCytfi J¡≤fiub°ÔÙ Fæ $$14$$ oŸ
≈®J¡°≤ N≈fiu _b˚°b J¡°u ı°fiJ¡≤ ∫F Nfi°<Ì, Nfi∏w≈Ì tu* ¿_Sw F°uwÙ Fæ $ N<bª°<≤w F°uwÙ F…oÕ
≈¥b°uÕ•w J¡¿v≈wR¡≈ J¡°u ˚®tb„ N≈fi° _bR¡≈ ı°fiJ¡≤ "tæ* ≈¿≤¿h~>∏fi Fq≥', ∫°u* N≈fiu _bR¡≈ J¡∑ ˚°bfi°
J¡≤wÙ Fæ $$15$$ ı˚Ù Ÿ ≈≤tŸW° fiu oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ _bR¡≈ J¡∑ ˚°bfi° J¡∑, w˚Ù wC≤∏w fi°t R¡≈ ˚uÌ
N°<Ì ıyw J¡∑ Ÿ‡≈¥dÕ J¡v≈fi°N°u* fiu ŸJ¡° ≈Ù~>° <J¡∫° $$16$$
oŸ ≈®J¡°≤ <ªwg tu* J¡¿v≈w ŸJ¡Ô Âÿ∫ J¡° <ª∏t°`Ãb FÙ ≈≤t°SÕR¡≈ Fæ, ∫°u* k¡<Ôw F…N°, ÎuŸ°
J¡Fwu Fæ* $
ŸBq≈ N°Ãt° Ÿu ≈¨SJg¡ J¡v≈fi° Nb_wC FÙ Fæ, oŸ<ÔÎ ıæŸu tF°Ÿ°y≤ Ÿu Δ∫<w¿≤•w ÔF≤Ù
tF°Ÿ°y≤R¡≈ FÙ Fæ, bæŸu FÙ „Ù|® ≈≤t°Ãt° tu* ≈®°›w FCoÕ Nfi∏w J¡v≈fi° <ªwg FÙ Fæ $$17$$ ıæŸu J¡¸>J¡Ju¡∫C≤°u* Ÿu ŸCbdÕ J¡° ˚uÌ <bÔsd Fæ bæŸu FÙ Na„J¡v≈fi° Ju¡ N@Ùfi Ÿ‡≈¥dÕ ıyBq≈ N≈fiu _bR¡≈ J¡∑ ˚°bfi°
J¡≤ ≤Fu ªæw∏∫ J¡° ˚uÌ <bÔsd Fæ $$18$$ ıæŸu ÌÙ≈J¡ Ÿu Ã≈∏fi F…Î ÌÙ≈J¡°u* J¡° Ìu„, J¡°Ô N°æ≤ J¡Ô°t°`
Ÿu ˚uÌ Fæ bæŸu FÙ <ªwg J¡° ˚Ù ≈°<@_bR¡≈ Ÿu ≈®°›w F…N° N°Ãt˚uÌ Fæ $$19$$ Ìu„, J¡°Ô N°æ≤ <J®¡∫° J¡∑
„<•w Ÿu ŸaÌÙ<≈w F…N° ªæw∏∫ ŸaJ¡v≈ J¡° NfiCŸ≤d J¡≤w° F…N° J¡v≈fi° J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $$20$$
oŸÙ<ÔÎ su`°u≈°<@J¡v≈fi° Ju¡ N@Ùfi ªæw∏∫ J¡° su`IÃb ≈®<Ÿ] Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
Fu tF°f°F°u, <bJ¡v≈°u* Ÿu <ıŸfiu N°J¡°≤ J¡° y®Fd <J¡∫° Fæ Îba Ìu„, J¡°Ô N°æ≤ <J®¡∫° Ju¡ N@Ùfi ı°u
ªæw∏∫ J¡° R¡≈ Fæ, bF su`I J¡FÔ°w° Fæ $$21$$
„≤Ù≤ su` J¡FÔ°w° Fæ, ŸJ¡°u ˚ÔÙ ˚°≥<w f°F≤-˚Ùw≤ ŸbÕw°u˚°bufi bF ı°fiw° Fæ, oŸ<ÔÎ bF
su`I J¡FÔ°w° Fæ $$22$$
b°Ÿfi°N°u* J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤w° F…N° bF su`I NFaJ¡°≤w° J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $
<fiÿª∫ J¡≤fiub°Ô° NwÎb N∏∫ J¡v≈fi°R¡≈ J¡ÔaJ¡ Ÿu ∫C•w NFaJ¡°≤ FÙ fC<] J¡FÔ°w° Fæ $
ŸaJ¡v≈∫C•w fC<] tfi J¡° _S°fi y®Fd J¡≤wÙ Fæ $ ≈®ªC≤ <bJ¡v≈°u* Ÿu ∫C•w tfi @Ù≤u-@Ù≤u o¿∏B∫w° J¡°u
≈®°›w F°uw° Fæ, o¿∏B∫°u* J¡°u FÙ <bπ°fi Ô°uy, F_w, ≈°Ì N°<Ì R¡≈ ÌuF J¡Fwu Fæ*, ∫F „≤Ù≤ Ô°uJ¡ tu* ı°fi°
ı°w° Fæ, Ã≈∏fi F°uw° Fæ N°æ≤ ıÙ<bw ≤Fw° Fæ $$23-25$$ oŸ ≈®J¡°≤ ŸaJ¡v≈b°Ÿfi°R¡≈Ù ≤_ŸÙ Ÿu
≈¿≤bu<‹¸>w N°æ≤ <b<b@ Ì…#©°u* Ÿu Δ∫°›w ı∑b FÙ J®¡t Ÿu f°fl ≈Ì°S°u˘ Ju¡ <ª∏wfi J¡∑ Ÿ°tØ∫Õ J¡°u ≈®°›w
F°uw° Fæ $$26$$ ıæŸu k¡Ô ≈°J¡b„ J®¡t„# R¡≈, ≤ŸN°<Ì yCd°u* Ju¡ ≈¿≤bwÕfiŸu FÙ N∏∫R¡≈w° J¡°u ≈®°›w
F°uw° Fæ, N°J¡¨<w Ÿu (N°t®k¡Ô N°<Ì ı°<w Ÿu) N∏∫R¡≈w° J¡°u ≈®°›w fiFÙ* F°uw° bæŸu FÙ su`I ˚Ù
N<bΩ°R¡≈ tÔ Ju¡ ≈¿≤≈°J¡b„ <bÔsdw° J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $ N≈¿≤d°tÙ <ªW_b˚°b Ÿu <bÔsdw°
J¡°u ≈®°›w fiFÙ* F°uw° $$27$$
oŸ ≈®J¡°≤ su` <Ÿ<] J¡F J¡≤ ıÙb J¡° NFaJ¡°≤ N°<Ì su` tu* w°Ì°Ã‡∫Ÿay°Õº∫°ŸR¡≈ f∏@ J®¡t Ÿu
J¡Fwu Fæ* $
ıÙb NFaJ¡°≤w° J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $ NFaJ¡°≤ fC<]w° J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $ fC<] ŸaJ¡v≈-<bJ¡v≈
ı°Ô°u* Ÿu ≈¥dÕ <ªWw° J¡°u ≈®°›w F°uwÙ Fæ $ <ªW ˜Ù, ≈C` N°<Ì Ju¡ „≤Ù≤°J¡°≤ Ju¡ y®Fd tu* ∫°fiÙ wÌ°J¡°≤
b¨<W π°≤° Ÿa_J¡°≤R¡≈ Ÿu @°≤d tua wÃ≈≤, ŸaJ¡v≈-<bJ¡v≈t∫ Îba Ÿk¡Ô N°æ≤ <bk¡Ô tfi°uu≤S°u* Ÿu

812

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

≈¿≤¿h~>∏fi wCh~> <bT∫°u* tu* N°Ÿ•w F°uw° Fæ $$28,29$$
•w <bT∫°u* tu* N°Ÿ<•w F°ufiu ≈≤ fi <bT∫°u* J¡° ≈Cfi#≈Cfi# _t≤d J¡≤w° F…N° ¿ªW˚°b J¡°u ≈®°›w
F…N° ªæw∏∫ ≤°y, πuT N°<Ì Ì°uT°u* Ÿu N<˚˚¥w F°uw° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu y°æÎ≥ tÌ°u∏tW Ÿ°≥n Ju¡ ≈Ù~>u ≈Ù~>u Ì°ænwÙ Fæ* N°æ≤ ıæŸu fi<Ì∫°≥ Ÿ°y≤ J¡∑ N°u≤ Ì°ænwÙ Fæ* bæŸu FÙ
oh~>° N°<Ì „<•w∫°≥ Ì°uT Ju¡ <ÔÎ FÙ <ªW J¡° NfiCytfi J¡≤wÙ Fæ* $$30$$ oŸ ≈®J¡°≤ ≤°y, πuT N°<Ì
„<•w Ÿ‡≈∏fi tfi „°©°-≈®„°©°R¡≈ Ÿu N<˚t°fi J¡∑ b¨<] F°ufiu Ju¡ J¡°≤d |fi NFaJ¡°≤w° J¡°u ≈®°›w
F°uJ¡≤ ≤u„t Ju¡ J¡∑nu Ju¡ Ÿt°fi _buh~>° Ÿu f∏@fi J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $$31$$ fa„Ù, ı°Ô N°<Ì k¡∏Ì°u* Ÿu
N≈fiu „≤Ù≤ J¡°u t¨Ã∫C Ju¡ <ÔÎ ≈®°›w J¡≤ ≤FÙ t~>ÔÙ N°<Ì J¡∑ w≤F N≈fiu ŸaJ¡v≈°u* Ju¡ NfiCŸa@°fi Ÿu
J¡‹¸>J¡°≤Ù f∏@fi J¡°u _b∫a ≈®°›w F°uJ¡≤ tfi oŸ Ô°uJ¡ tu* ≈¿≤w°≈ J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ, "tæ* f≥@° Fq≥', oŸu
≈≤t°SÕ ŸÃ∫ ŸtHw° F…N°, @Ù≤u-@Ù≤u ≈°≤t°<SÕJ¡ N°ÃtR¡≈ J¡° Ã∫°y J¡≤w° F…N° ∫°fiÙ _b›fi tu* ˚Ù
N°ÃtR¡≈ J¡° <bª°≤ fi J¡≤w° F…N° bF ıyBq≈Ù ıayÔ J¡∑ ≤°sŸÙ Ju¡ wCv∫ ı∏t, t≤d N°<Ì R¡≈
˚®°¿∏w≈≤‡≈≤° J¡∑ Ã≈<W J¡≤w° Fæ $$32,33$$ _b∫a ŸaJ¡¿v≈w „ÆÌ N°<Ì <bT∫R¡≈ o∏@fi Ÿu ∫C•w¡
≤°y N°<Ì R¡≈ ≠b°Ô°N°u* Ju¡ tº∫ tu* ¿_Sw tfi Z¨a©Ô°N°u* Ÿu f≥@u F…Î <Ÿ*F Ju¡ Ÿt°fi fnÙ <bb„w° J¡°u
≈®°›w F°uw° Fæ $ b°Ÿfi°b„ <b<Fw-<fi<T]R¡≈ <b<b@ J¡t°u˘ J¡∑ J¡w¨Õw° J¡° fnu ≈®∫Ãfi Ÿu Ÿa≈°Ìfi J¡≤w°
F…N° wS° fi°fi° ∫°u<fiR¡≈ fi≤J¡ N°<Ì Ì…ÌÕ„°N°u* J¡°u N°æ≤ N°yu J¡FÙ ı°fiub°ÔÙ ÎJ¡t°` N≈fiÙ oh~>° Ÿu
≤<ªw tfifi N°<Ì Ì„°N°u* J¡°u ≈®°›w F°u ≤F° tfi fnÙ <bb„w° J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $$34,35$$
bFÙ tfifi N°<Ì b¨<W∫°u* Ju¡ ˚uÌ Ÿu tfi N°<Ì „ÆÌ°u* J¡° ˚°ıfi F°uw° Fæ, N∏∫ fiFÙ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
J¡FÙ* ≈≤ bF tfi J¡F° y∫° Fæ, J¡FÙa ≈≤ fC<], J¡FÙa ≈≤ I°fi wS° J¡FÙ* ≈≤ ¿J®¡∫° J¡F° y∫° Fæ $ J¡FÙ*
≈≤ NFaJ¡°≤, J¡FÙa ≈≤ ≈C∫Õ‹¸>J¡, J¡FÙ* ≈≤ ≈®J¨¡<w wS° J¡FÙ* ≈≤ t°∫° fi°t Ÿu ŸJ¡∑ J¡v≈fi° F…oÕ Fæ $
J¡FÙ* ≈≤ bF tÔ J¡F° y∫° Fæ, J¡FÙ* ≈≤ t°∫° fi°t Ÿu ŸJ¡∑ J¡v≈fi° FCoÕ Fæ $ J¡FÙ* ≈≤ J¡tÕR¡≈ Ÿu ¿_Sw
Fæ*, J¡FÙ* ≈≤ f∏@fi°t Ÿu ≈®<Ÿ] Fæ N°æ≤ J¡FÙ* ≈≤ <ªW fi°t Ÿu ≈CJ¡°≤° y∫° Fæ $ J¡FÙ* ≈≤ N<bΩ° fi°t Ÿu
N°æ≤ J¡FÙ* ≈≤ oh~>°R¡≈ Ÿu Nb¿_Sw Fæ $$36-38$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ Ô°uJ¡ tu* w¨‹d° N°æ≤ „°uJ¡Ÿu
Δ∫°›w, ≤°y J¡° <b„°Ô N°∫wfi, Ì…#<©w ∫F <ªW FÙ N°f] Fæ, N°Ãt° N°f] fiFÙ* Fæ $ ∫FÙ ı≤°,
t≤d, t°uFR¡≈ t°fi<ŸJ¡ ˚°bfi°N°u* Ÿu Δ∫°›w Fæ, o¿Fw N°æ≤ NfiÙ<Fw°u* Ÿu y®_w Fæ, N<bΩ°-R¡≈Ù ≤ay
Ÿu ≤≥y° Fæ, _buh~>° Ÿu oŸJ¡° N°J¡°≤ s°u˚ J¡°u ≈®°›w F…N° Fæ, J¡tÕR¡≈Ù b¨s≤°<„∫°u* J¡° ∫F NaJC¡≤ Fæ,
N≈fiÙ Ã≈<W Ju¡ <fi<tW˚¥w ≈≤t°Ãtw[b J¡°u ˚ÔÙ ˚°≥<w ˚¥Ô ªCJ¡° Fæ, NfiuJ¡ NfiSÕJ¡°≤Ù J¡v≈fi°N°u*
J¡∑ oŸfiu J¡v≈fi° J¡≤ ≤•©Ù Fæ, ∫F ≤u„t Ju¡ J¡∑nu J¡∑ w≤F N≈fiu-N°≈ f∏@fi J¡°u ≈®°›w F…N° Fæ, N°æ≤
„°uJ¡t∫ ≈Ì J¡°u ≈®°›w F…N° Fæ; R¡≈, ≤Ÿ N°<Ì w∏t°`° Ju¡ Ÿt¥F°u* Ÿu ≤<ªw Fæ wS° Nfi∏w fi≤J¡°u* Ju¡
Ì…#©°u* Ÿu Δ∫°›w Fæ $ ∫Ω<≈ ∫F Nfi°ÃtR¡≈ Ÿu Ìu©fiu Ju¡ ∫°uÀ∫ Fæ wS°<≈ Ì…<bÕª°≤b„ „°©°N°u* Ÿu ˚≤≈¥≤
Fæ Îba ŸaŸ°≤R¡≈Ù <bTt∫ k¡Ô J¡° Ì…‹¸> b¨s Fæ $ N°„°R¡≈ ≈°„°u* J¡° <fit°Õd J¡≤fiub°Ôu oŸ Ÿt_w¡ŸaŸ°≤
J¡°u ı°u <J¡ ≈C”T°S°u˘ Ÿu FÙfi Fæ, ıæŸu b¸> J¡° fÙı k¡Ô Ÿu ≤<Fw b¸>b¨s J¡°u @°≤d J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ
N≈fiu ˚Ùw≤ @°≤d J¡≤ ≤Fu, Ì…¿ÿª∏w°R¡≈Ù N<Àfi≠b°Ô°N°u* Ÿu HCÔŸu F…Î, J¡°u≈R¡≈Ù Nıy≤ Ÿu ±>≥Ÿu
F…Î, J¡°tR¡≈Ù ŸtCB J¡∑ fnÙ-fnÙ w≤ay°u* Ÿu <bw°<nw, N≈fiu N°Ãt_bR¡≈ t¥Ô J¡°≤d J¡°u ˚¥Ôu F…Î,

ŸyÕ - 43]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

813

∫¥S Ÿu <f~nu F…Î t¨y Ju¡ Ÿt°fi „°uJ¡ Ÿu Nªuw F…Î, <bT∫R¡≈Ù N<Àfi tau ≈wayu Ju¡ Ÿt°fi ≠b°Ô°N°u* Ÿu
ıÔu F…Î, <ıŸJ¡∑ ın J¡¸> yoÕ F°u, ÎuŸu J¡tÔ J¡∑ w≤F NÃ∫∏w ‡Ô°fiw° J¡°u ≈®°›w F…Î, N≈fiu <fib°Ÿ˚¥w
ÌuF Ÿu t¨Ã∫C π°≤° N≈F≤d J¡≤fiu ≈≤ wwg wwg ÌuF°u* Ju¡ N<˚t°fi Ju¡ <bh~>uÌ Ÿu <~>∏fi-<˚∏fi Nayb°Ôu,
NwÎb wwg-wwg ÌuF°u* tu* N°Ÿ<•w Ÿu NÃ∫∏w ≈Ù<nw Îba <bT∫, o¿∏B∫, ÌuF N°<ÌR¡≈ ˚°≥<w-˚°≥<w Ju¡
R¡≈ @°≤dJ¡≤ N≈fiu <bfi°„ tau wÃ≈≤ F…Î „`CN°u* Ju¡ tº∫ tu* fi ≈≤ <bÿb°Ÿ J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d ¿_Sw,
≈FÔu J¡FÙ yoÕ ŸaJ¡¸>°J¡∑dÕ oŸ Nfi∏w Ì„°N°u* tu* ˚¸>Ju¡ F…Î, ıæŸu ≈sÙ Ÿ°y≤ tu* <y≤° F°u bæŸu FÙ |°u≤
Ì…#© tu* <y≤u F…Î, y∏@bÕ fiy≤ Ju¡ wCv∫ „¥∏∫ oŸ ıy≠ı°Ô tu* N≈fiu f∏@fi Ju¡ FuwC˚¥w ÌuF N°<Ì≈≤
NÃ∫∏w _fiuF J¡≤fiub°Ôu, w[bI°fi N°æ≤ ŸJu¡ Ÿ°@fiu Ju¡ Nfi°Ì≤R¡≈Ù ŸtCB tu* wæ≤ ≤Fu Îba <bT∫b°Ÿfi° Ÿu ≈Ù¿nw tfi J¡° Fu ÌubwCv∫ ZÙ≤°tª∏BıÙ ! J¡∑ªn Ÿu F°SÙ Ÿu Ÿt°fi, N°≈ ]°≤
J¡∑<ıÎ $$39-50$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, J¡°tR¡≈Ù ~>°u¸>Ù wÔæ∫° tu* fæÔ Ju¡ Ÿt°fi ©¥f k≥¡Ÿu F…Î wS°
<ª≤J¡°Ô wJ¡ <bT∫˚°uy°u* Ÿu ≈C^∫s∫ F°ufiu ≈≤ ≈≤Ô°uJ¡ ı°fiu Ju¡ Ÿ°@fi°u* J¡° N˚°b F°ufiu Ÿu J¡¸>u F…Î wS°
<„<SÔ F_w, ≈°Ì N°<Ì Nb∫bb°Ôu tfi J¡° N°≈ ≈®∫Ãfi Ÿu ]°≤ J¡∑<ıÎ $$51$$
≈¥b°uÕ•w w[bI°fi N°æ≤ ŸJu¡ Ÿ°@fi°u* tu* Nfi°Ì≤ J¡≤fiub°Ôu ≈C”T J¡∑ <fi∏Ì° π°≤° oŸ ŸyÕ J¡°
≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
tfi Ju¡ J¡°‡∫ „C˚J¡tÕ N°æ≤ <fi<T] J¡t°u˘ Ju¡ N°<@•∫ Ÿu t<Ôfi _bR¡≈b°Ôu Îba ©¥f ≈®≠b<Ôw F°u
≤Fu ı≤°, t¨Ã∫C N°æ≤ <bT°Ì°u* Ÿu t¥<~>Õw F°ufiu ≈≤ <ıŸJ¡°u oŸ ıyw tu* •Ôu„ fiFÙ* F°uw° bF tfiC‹∫
fi≤°J¨¡<w tu* <~>≈° F…N° ≤°sŸ Fæ $$52$$

f∫°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

wæ*w°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ
ıÙb°u* J¡∑ J¡tÕy<w J¡° <b_w°≤ Ÿu bdÕfi Îba <bbuJ¡ N°<Ì Ju¡
NÃ∫∏w Ì…ÔÕ˚ F°ufiu Ÿu <J¡∏FÙ*-<J¡∏FÙ* J¡∑ tC<•w F°uwÙ Fæ, ∫F bdÕfi $

oŸ ≈®J¡°≤ tfi J¡∑ _bf∏@J¡w° J¡° ≈®J¡°≤ J¡F J¡≤ Ÿ tfi Ÿu ≈<Fw <ªBq≈ ıÙb°u* J¡∑ ıf wJ¡
t°us fi F°u wf wJ¡ ŸaŸ°≤ ¿_S<w Ju¡ ≈®J¡°≤ J¡∑ <b<ª`w°N°u* J¡° bdÕfi J¡≤fiub°Ôu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ Ÿay<w
≈®Ì„Õfi Ju¡ <ÔÎ ≈¥b°uÕ•wıÙb°uÃ≈<W J¡° ÌqŸ≤u ≈®J¡°≤ Ÿu NfiCb°Ì J¡≤wu Fæ* $
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ≤°tª∏BıÙ, oŸ ≈®J¡°≤ <ªwg Ju¡ N°æ≈°<@J¡ <b˚°bR¡≈ ıÙb ŸaŸ°≤b°Ÿfi°
Ÿu Ô°©°u* N°æ≤ J¡≤°un°u* J¡∑ Ÿa¶∫° tu* ≈®b°<Fw Fæ* $ ≈¥bÕb°Ÿfi° Ju¡ NfiCŸ°≤ J¡¿v≈w N°J¡°≤b°Ôu f®Ê Ÿu
≈FÔu NŸa¶∫ ıÙb Ã≈∏fi F°u ªCJu¡ Fæ* $ N°ı ˚Ù Ã≈∏fi F°u ≤Fu Fæ* N°æ≤ ˚<b‹∫ tu* ˚Ù Ã≈∏fi F°u*yu,
ŸŸu bu ∫°u* Ã≈∏fi F°uwu Fæ* ıæŸu H≤fiu Ÿu ıÔ<f∏Ì…N°u* J¡∑ ≤°<„∫°≥ Ã≈∏fi F°uwÙ Fæ $$1,2$$ N≈fiÙ
b°Ÿfi°t∫ Ì„° Ju¡ N°bu„ Ÿu bu N°„° Ju¡ b„bwÙÕ F…Î Fæ* N°æ≤ oŸ N<w<b<ª` Ì„°N°u* tu* _b∫a N°f]
F…Î Fæ* $$3$$ <fi≤∏w≤ F≤ ÎJ¡ <Ì„° tu*, ≈®Ã∫uJ¡ Ìu„ tu*, ıÔ tu* N°æ≤ _SÔ tu* ıÔ tu* fCÌgfCÌ°u* J¡∑ w≤F bu
∫° w°u Ã≈∏fi F°uwu Fæ* ∫° t≤wu Fæ* $$4$$ <J¡∏FÙ*fiu oŸ J¡v≈ tu* ÎJ¡ FÙ ı∏t ≈®°›w <J¡∫° Fæ N°æ≤ <J¡∏FÙ* Ju¡
Ÿ°æ Ÿu ˚Ù N<@J¡ ı∏t F°u y∫u Fæ* $ <J¡∏FÙ* Ju¡ ı∏t°ua J¡∑ Ÿa¶∫° FÙ fiFÙ* Fæ, <J¡∏FÙ* Ju¡ Ì°u ∫° wÙfi ı∏t°∏w≤

814

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

F…Î Fæ*, <J¡∏FÙ*Ju¡ ı∏t N°yu F°ufiub°Ôu Fæ* ∫°fiÙ oŸ J¡v≈ tu* N˚Ù Ã≈∏fi FÙ fiFÙ* F…Î Fæ, <J¡∏FÙ* Ju¡ ı∏t
fÙw ªCJu¡ Fæ ∫°fiÙ ıÙb∏tC•w Fæ $ <J¡∏FÙ* Ju¡ ı∏t F°u ≤Fu Fæ* N°æ≤ J¡°uoÕ <bÌuFtC<•w J¡°u ≈®°›w F°u y∫u Fæ,
J¡°uoÕ Fı°≤°u* J¡v≈°u* Ÿu f°≤f°≤ Ã≈∏fi F°u ≤Fu Fæ*, J¡°uoÕ ÎJ¡ FÙ ∫°u<fi tu* ¿_Sw Fæ, J¡°uoÕ N∏∫°∏∫ ∫°u<fi∫°u*
J¡°u ≈®°›w F°u ≤Fu Fæ* $$5-7$$ J¡°uoÕ fnu-fnu •Ôu„°u* J¡°u (fi≤J¡°u* J¡°u) ŸFwu Fæ*, J¡°uoÕ Nv≈ ŸC©b°Ôu
(tfiC‹∫) Fæ*, J¡°uoÕ NÃ∫∏w ≈®Ÿ∏fi (Ìubyd) Fæ* N°æ≤ J¡°uoÕ t°fi°u* Ÿ¥∫Õ Ÿu <Ìw F…Î Fæ* ∫°fiÙ (ŸÃ∫Ô°uJ¡b°ŸÙ)
Fæ* $$8$$ J¡°uoÕ <J¡∏fi≤, y∏@bÕ, <bΩ°@≤ wS° fi°y°u* J¡∑ ∫°u<fi∫°u* tu* Fæ* N°æ≤ J¡°uoÕ Ÿ¥∫Õ, o∏B, b”d Fæ* wS°
J¡°uoÕ <„b, <b‹dC, f®Ê° Fæ* $$9$$ J¡°uoÕ J¥¡‹t°^±>, buw°Ô, ∫s, ≤°sŸ <≈„°ªR¡≈ Ÿu ¿_Sw Fæ* wS° J¡°uoÕ
f®°Êd, s<`∫, bæÿ∫ N°æ≤ „¥B°u* Ju¡ Ÿt¥FR¡≈ Ÿu ¿_Sw Fæ $$10$$ J¡°uoÕ ‡Ôuh~>, ª°^±>°Ô N°æ≤ <J¡≤°w J¡∑
∫°u<fi tu* Ã≈∏fi N@t ı°<w∫°u* tu* ¿_Sw Fæ, J¡°uoÕ w¨d N°æ≤ N°æT<@ Ju¡ R¡≈ tu* <bΩt°fi Fæ* N°æ≤ J¡°uoÕ
k¡Ô, t¥Ô wS° ≈way°u* Ju¡ R¡≈ tu* ¿_Sw Fæa $$11$$ w°u J¡°uoÕ ˚°≥<w-˚°≥<w J¡∑ Ôw°N°u*, H°<n∫°u*, <wfiJ¡°u*
N°æ≤ ≈bÕw°u* Ju¡ R¡≈ tu* ª°≤°u* N°u≤ <bΩt°fi Fæ* Îba J¡°uoÕ J¡Ì‡f, fiÙ*f¥, „°Ô, w°Ô N°æ≤ wt°ÔR¡≈ Ÿu
¿_Sw Fæ* $$12$$ J¡°uoÕ N≈fiu bæ˚b Ÿu ŸaŸ°≤ tu* ˚®td J¡≤fiub°Ôu t∏`Ù, Ÿ°t∏w N°æ≤ ≤°ı° Ju¡ R¡≈ tu*
<bΩt°fi Fæ*, w°u J¡°uoÕ b˜ fi <tÔfiu Ju¡ J¡°≤d NSb° w≈_∫° Ju¡ <ÔÎ bvJ¡Ô b˜°u* Ÿu N°h~>∏fi F°u
tC<fi∫°u* Ju¡ t°æfi J¡°u ≈®°›w Fæ $$13$$ J¡°uoÕ Ÿ°≥≈, Nıy≤, J¡∑nu, tJ¡°unu N°æ≤ ªÙ*<¸>∫°u* Ju¡ R¡≈ tu* ¿_Sw F*æ,
J¡°uoÕ <Ÿ*F, ˚æ*Ÿ, t¨y, fJ¡≤u, ªt≤Ù, y°∫ N°æ≤ ©≤y°u„ Ju¡ R¡≈ tu* Fæ $$14$$ J¡°uoÕ Ÿ°≤Ÿ, ªJ¡°u≤,
fÔ°J¡°, fwJ¡, J¡°u<J¡Ô Ju¡ R¡≈ tu* Fæ, w°u J¡°uoÕ w°u J¡tÔ, J¡á°≤ (ÿbuwJ¡tÔ), JC¡tCÌ N°æ≤ Ã≈Ô Ju¡
R¡≈ tu* ¿_Sw Fæ* $$15$$ J¡°uoÕ F°SÙ Ju¡ fhªu, F°SÙ, b≤°F, fæÔ, yÌFu Ju¡ R¡≈ tu* Fæ, w°u J¡°uoÕ ˚≥b≤,
th~>≤, ±>°≥Ÿ J¡∑ ∫°u<fi∫°u* tu* Ã≈∏fi F…Î Fæ* $$16$$ J¡°uoÕ fnÙ-fnÙ N°≈<W∫°u* Ÿu N°J®¡°∏w Fæ*, w°u J¡°uoÕ
fnu Ÿt¨¿]„°ÔÙ Fæ*, J¡°uoÕ _byÕ tu* <b≤°ıt°fi Fæ*, w°u J¡°uoÕ fi≤J¡°u* tu* ≈nu Fæ* $$17$$ J¡°uoÕ w°≤° Ÿt¥F tu*
¿_Sw Fæ*, w°u ÌqŸ≤u b¨s°u* Ju¡ <~>B°u* tu* fæ™>u Fæ*, J¡°uoÕ N°bF, ≈®b°F N°¿Ì b°∫CN°u* Ju¡ N<@J¡°≤ J¡°u ≈®°›w Fæ*,
w°u J¡°uoÕ N°J¡°„ tu* N<@J¡°≤ ıt°∫u Fæ* $$18$$ J¡°uoÕ Ÿ¥∫Õ J¡∑ <J¡≤d°u* tu* (≤Ÿ ©Ù*ªfiu Ju¡ N<@J¡°≤ tu*)
¿_Sw Fæ, w°u J¡°uoÕ ª∏Bt° J¡∑ <J¡≤d°u* tu* (N°æT<@ N°<Ì J¡∑ b¨<] J¡≤fiu tu* ) Ôyu Fæ* N°æ≤ J¡°uoÕ w¨d, Ôw°
N°æ≤ H°nÙ J¡° ≤Ÿ ıF°≥ ≈≤ _b°Ìq Fæ, ÎuŸu ≈„C N°<Ì Ju¡ ∫°uÀ∫ <bT∫ Ô‡≈¸w° tau ŸaÔÀfi Fæ* $$19$$ J¡°uoÕ
t°us Ju¡ ŸtC<ªw ≈°` ıÙb∏tC•w F°u ∫F°≥ ≈≤ ˚®td J¡≤wu Fæ*, J¡°uoÕ <ª≤J¡°Ô Ÿu tC•w F°uJ¡≤ ¿_Sw Fæ*
N°æ≤ J¡°uoÕ ≈≤t°Ãt˚°b J¡°u ≈®°›w J¡≤wu Fæ* ∫°fiÙ <bÌuFtC•w Fæ* $$20$$ <J¡∏FÙ* J¡v∫°d ˚°ıfi ıÙb°u* J¡∑
<ª≤J¡°Ô tu* tC<•w F°uufiub°ÔÙ Fæ, w°u J¡°uoÕ ıÙb ˚°uyÔ‡≈¸> F°uJ¡≤ N°Ãt° Ju¡ Jæ¡bv∫ J¡° πuT J¡≤wu Fæ* $$21$$
J¡°uoÕ <b„°Ô <ÌJg¡≈°Ô Ìubw° Fæ*, w°u J¡°uoÕ tF°buyb°ÔÙ fi<Ì∫°≥ Fæ* $ J¡°uoÕ tfi°uF≤ fiu`b°ÔÙ <˜∫°≥ Fæ*, w°u
J¡°uoÕ fi≈CaŸJ¡ Fæ* $$22$$ <J¡∏FÙa Ô°uy°u* J¡∑ fC<] NÃ∫∏w ≈®fC] Fæ, wu <J¡∏FÙ* J¡° ⁄Ì∫ NÃ∫∏w ın Fæ $
J¡°uoÕ I°fi J¡° ≈Ìu„ Ìufiub°Ôu Fæ*, w°u <J¡∏FÙ* fiu Ÿt°<@ Ôu ≤•©Ù Fæ $$23$$
∫u Ÿ˚Ù ıÙb ŸaŸ°≤ J¡∑ NfiSÕJ¡°¿≤dÙ b°Ÿfi° Ÿu FÙ F…Î Fæ*, oŸ<ÔÎ b°Ÿfi° J¡° FÙ Ÿt¥Ô h~>uÌ
J¡≤fi° ª°<F∫u, oŸ N°„∫ Ÿu ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
N≈fiÙ b°Ÿfi° Ju¡ N°bu„ Ÿu <bb„ fC<]b°Ôu ıÙb ofi-ofi ≈≤°u•w Ÿ˚Ù Nb_S°N°u* tu*
f]˚°bfi°b°Ôu F°uJ¡≤ ¿_Sw Fæ* $ oŸtu* JC¡~> w°u ≈¨<SbÙ tu* <bF°≤ J¡≤wu Fæ*, JC¡~> fi≤J¡ tu* <y≤wu Fæ* N°æ≤

ŸyÕ - 43]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

815

JC¡~> _byÕ tu* ı°wu Fæ* $ ŸªtCª t¨Ã∫C Ÿu <fi≤∏w≤ N°Fw F…Î ofi Ô°uy°u* J¡∑ Nb_S° F°S Ÿu ≈Cfi# ≈Cfi#
w°<nw yu*Ì J¡∑ w≤F Fæ $$24,25$$ ŸæJ¡n°u* N°„°R¡≈ k¡∏Ì°u* Ÿu f≥@u F…Î, wS° b°Ÿfi°R¡≈ ˚°bÙ ÌuF°u* J¡°u
@°≤d J¡≤fiub°Ôu ıÙb ıæŸu ≈sÙ ÎJ¡ b¨s Ÿu ÌqŸ≤u b¨s ≈≤ ı°wu Fæ* bæŸu FÙ ÎJ¡ „≤Ù≤ Ÿu ÌqŸ≤u „≤Ù≤ tu*
ı°wu Fæ* $$26$$ N<bΩ° Ÿu, ı°u <J¡ Nfi∏w <bT∫°u* tu* Nfi∏w ŸaJ¡v≈-J¡v≈fi°N°u* J¡∑ Ã≈<W tu* FuwC Fæ,
oŸ ıyBq≈ tF°fi o∏Bı°Ô J¡° <b_w°≤ J¡≤ ≤Fu ∫u t¥» ıÙb ıÔ tu* N°bw°u˘ J¡∑ w≤F ŸaŸ°≤ tu* wf wJ¡
˚¸>J¡wu Fæ*, ıf wJ¡ N°fi¿∏Ìw N≈fiu _bR¡≈ J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ fiFÙ* J¡≤ Ôuwu $$27,28$$
∫<Ì J¡°uoÕ J¡Fu, <bbuJ¡∑ ≈C”T°u* J¡°u N°ÃtŸ°s°ÃJ¡°≤ Ÿu •∫° Ô°˚ F°uw° Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
N°ÃtŸ°s°ÃJ¡°≤ Ju¡ Nfi∏w≤ NŸwg J¡° Ã∫°yJ¡≤ ŸÃ∫ I°fi J¡°u ≈®°›wJ¡≤ ˚¥<tJ¡°N°u* J¡∑ »w° Ju¡
J®¡t Ÿu ≈≤t ≈Ì J¡°u ≈®°›w F°uJ¡≤ <bbuJ¡∑ ≈C”T oŸ ŸaŸ°≤ tu* <k¡≤ Ã≈∏fi fiFÙ* F°uwu $$29$$
<bbuJ¡ „¥∏∫ Ô°uy°u* J¡∑ ı°u y<w F°uwÙ Fæ, Ÿu J¡Fwu Fæ* $
J¡°uoÕ N<bbuJ¡∑ Ô°uy Fı°≤°u* ı∏t°u* J¡° ˚°uyJ¡≤ <bbuJ¡ J¡°u ≈®°›w J¡≤Ju¡ ˚Ù <k¡≤ oŸ ŸaŸ°≤R¡≈Ù
ŸaJ¡¸> tu* <y≤wu Fæ* $ JC¡~> Ô°uy Ìub, y∏@bÕ, f®°Êd N°<Ì Wt ı∏t, Wt Ìu„, Wt J¡°Ô, Wt
≈®<w˚°, <bfi∫, ŸÃŸay<w N°<Ì Ÿ‡≈<W J¡°u ≈®°›w J¡≤Ju¡ ˚Ù wCh~> <bT∫°u* tu* Ô‡≈¸>w°b„ N≈fiÙ fC<]
Ÿu FÙ <k¡≤ <w∫ÕJg¡ ∫°u<fi J¡°u ≈®°›w F°uwu Fæ* N°æ≤ <w∫ÕJg¡ ∫°u<fi∫°ua Ÿu fi≤J¡°ua J¡°u ˚Ù ≈®°›w F°uwu Fæ* $$30,31$$
J¡°uoÕ tF°t<w ŸfiJ¡ N°<Ì tF°Ãt° ≈C”T f®Ê≈Ì Ÿu Ã≈∏fi F°uJ¡≤ ŸÙ J¡v≈ tu* ÎJ¡ FÙ ı∏t π°≤°
t°usR¡≈ f®Ê≈Ì tu* FÙ „Ù|® ≈®<b‹¸> F°u ı°wu Fæ* $$32$$ J¡°uoÕ ıÙb≤°<„∫°≥ N≈fiu Ã≈<W_S°fiR¡≈ f®Ê°^±>°u*
Ÿu N∏∫ f®Ê°^±>°u* tau ≈®°›w F°uwÙ Fæ*, J¡°uoÕ N≈fiu Ã≈<W_S°fiR¡≈ f®Ê°^±>°u* tua FÙ Ã≈∏fi F°uwÙ Fæ*, J¡°uoÕ
<F≤^∫y˚Õ¡_bR¡≈w° J¡°u ≈®°›w F°uwÙ Fæ* N°æ≤ J¡°uoÕ „aJ¡≤_bR¡≈w° J¡°u ≈®°›w F°uwÙ Fæa $$33$$ Fu
ZÙ≤°tª∏BıÙ, J¡°uoÕ ıÙb≤°<„∫°≥ <w∫ÕJg¡ ∫°u<fi J¡°u ≈®°›w F°uwÙ Fæ*, w°u J¡°uoÕ ÌubÃb J¡°u ≈®°›w F°uwu Fæ*,
J¡°uoÕ fi°y∫°u<fi J¡°u ≈®°›w F°uwÙ Fæ*, w°u J¡°uoÕ ıæŸu oŸ f®Ê°^±> tu* SÙ bæŸu FÙ ÌqŸ≤u f®Ê°^±>°u* tu* ˚Ù F°uwÙ
Fæ* $$34$$ ıæŸu ∫F <b„°Ô f®Ê°^±>>Fæ bæŸu FÙ N°æ≤ <b„°Ô f®Ê°^±> ˚Ù fF…w Ÿu <bΩt°fi Fæ, ≈FÔu Su
N°æ≤ N°yu F°u*yu $$35$$ N∏∫°∏∫ <b<ª` J®¡t Ÿu N°æ≤ N∏∫°∏∫ <b<ª` FuwCN°u* Ÿu fiJ¡∑ <b<ª` Ÿ¨<‹¸>∫°≥
N°<b˚¥Õw F°uwÙ Fæ N°æ≤ <w≤°u<Fw F°uwÙ Fæ* $$36$$
oŸ f®Ê°^±> J¡∑ w≤F N∏∫°∏∫ f®Ê°^±>°u* tu* ˚Ù J¡t°u˘ J¡∑ <b<ª`w° Ÿu ıÙb°u* J¡∑ y<w <b<ª` FÙ Fæ,
oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
fi f®Ê°^±>°u* tu* ˚Ù J¡°uoÕ y∏@bÕ F°uw° Fæ, w°u J¡°uoÕ ∫s ∫°u<fi tu* Ã≈∏fi F°uw° Fæ, J¡°uoÕ ÌubÃb J¡°u
≈®°›w F°uw° Fæ, w°u J¡°uoÕ ÌæÃ∫w° J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $$37$$ oŸ f®Ê°^±> tau Ô°uy <ıŸ tfiC‹∫ N°<Ì Ju¡
¿ªw Δ∫bF°≤ Ÿu ¿_Sw Fæ, ŸÙ Δ∫bF°≤ Ÿu N∏∫°∏∫ f®Ê°^±>°u* tu* ˚Ù bu ¿_Sw Fæ* $ Ju¡bÔ N∏∫
πÙ≈b°ŸÙ Ô°uy°u* Ju¡ Ÿt°fi fiJ¡∑ N°J¨¡<w tu* <bÔsdw° Fæ $$38$$
∫<Ì J¡Fu ˚Ôu FÙ ÎuŸ° F°u, <k¡≤ Wtw°, N@tw° N°<ÌR¡≈ Ÿu N°æ≤ ≈≤_≈≤ _fiuF, <b≤°u@ N°<ÌR¡≈
Ÿu fi ıÙb°u* J¡° Ÿ¨<‹¸> ≈¿≤bwÕfi Jæ¡Ÿu F°uw° Fæ, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ≈≤_≈≤ Ÿa|\>fi Ÿu fiÌÙ J¡∑ ÔF≤u* ≈¿≤b<wÕw F°uwÙ Fæ* bæŸu FÙ Ÿ°¿[bJ¡ ≤°ıŸ, w°tŸ N°<Ì _b˚°b
Ju¡ J¡°≤d wWÌfiCJ¥¡Ô Δ∫bF°≤ tu* N°y®F Ÿu ≈®b¨W F…Î fi ıÙb°u* J¡∑ <J¡ŸÙ ÎJ¡ <bT∫ tu* _≈@°Õb„ ≈≤_≈≤

816

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

<btÌÕfi π°≤° Ÿ¨<‹¸>∫°u* J¡° ≈¿≤bwÕfi F°uw° Fæ $$39$$ ıæŸu fiÌÙa J¡∑ w≤ayu* N°<b˚°Õb N°æ≤ <w≤°u˚°b π°≤°
∏t≠ıfi N°æ≤ <fit≠ıfi Ÿu ≈¿≤b<wÕw F°uwÙ Fæ* bæŸu FÙ ≤ı J¡° N°<b˚°Õb F°ufiu ≈≤ Ÿ¨<‹¸> J¡° ∏t≠ıfi
N°æ≤ Ÿ[b wS° wt J¡° <fit≠ıfi F°uw° Fæ $ wt Ju¡ N°<b˚°Õb Ÿu ≤ı J¡° <w≤°u˚°b F°ufiu ≈≤ Ÿ¨<‹¸> J¡°
<fit≠ıfi N°æ≤ fÙı tu* Ÿ[b J¡° N°<b˚°Õb F°ufiu ≈≤ ≈°Ôfi π°≤° Ÿ¨<‹¸> J¡° ≈¿≤bwÕfi F°uw° Fæ $$40$$
Ÿ[b N°<Ì yCd°u* Ju¡ N@Ùfi N∏w#J¡≤d N°<Ì J¡∑ Ÿ¨<‹¸ >Ÿu N∏w#J¡≤d°u≈°<@J¡ıÙb Ju¡ N°<b˚°Õb
J¡∑ ≈®<Ÿ<] Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
Ÿ ≈≤t ≈Ì Ÿu N<fiÌÕuÿ∫ N°æ≤ _bŸabuΩ ıÙb≤°<„∫°≥ <fi≤∏w≤ N°<b˚¥Õw F°uwÙ Fæ* N°æ≤ ŸÙ tu*
_≈‹¸>R¡≈ Ÿu Δ∫bF°≤ J¡≤wÙ Fæa $$41$$
oŸ <bT∫ tu* ZC<w N°<Ì tu* ≈®<Ÿ] ‹¸>°∏w J¡Fwu Fæ* $
ÌÙ≈ Ÿu ≈®J¡°„ J¡∑ w≤F, Ÿ¥∫Õ Ÿu <J¡≤d°u* J¡∑ w≤F, w≈u F…Î Ô°uFu Ÿu Ô°uF J¡d°u* J¡∑ w≤F, N<Àfi Ÿu
<ª∏y°¿≤∫°u* J¡∑ w≤F, Ÿt∫ Ÿu <b<ª` M¡wCN°u* J¡∑ w≤F, k¥¡Ô°u* Ÿu ŸCy∏@ J¡∑ w≤F, bT°Õ Ju¡ ≈≤t°dCN°u* Ÿu
wCT°≤ J¡∑ w≤F N°æ≤ ŸtCB Ÿu ÔF≤°u* J¡∑ w≤F ıÙb≤°<„∫°≥ f°≤-f°≤ Ã≈∏fi F°u-F°uJ¡≤ <ª≤J¡°ÔwJ¡ ÌuF
≈≤‡≈≤° J¡°u ˚°uyJ¡≤ ≈®Ô∫ J¡°Ô tu* fÙı˚¥w „°∏w ≈Ì tu* N≈fiu-N°≈ FÙ <bÔÙfi F°u ı°wÙ Fæ* $$42-44$$
≈¥b°uÕ•w ıÙb-ıyw J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡° Ÿasu≈ Ÿu ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
∫F <`˚Cbfi≤ªfi° N°<Ì J¡∑ ˚®°¿∏wR¡≈ t°∫° ŸtCB tu* ÔF≤°u* J¡∑ w≤F ≈≤t ≈Ì tu* <fi≤∏w≤ Δ∫SÕ FÙ
<b_w¨w Fæ, f»wÙ Fæ, ≈¿≤d°t J¡°u ≈®°›w F°uwÙ Fæ N°æ≤ fi‹¸> F°uwÙ Fæ $$45$$

wæ*w°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ

ª°æb°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ
tC¿•w N°æ≤ ≈®Ô∫ tu* Ÿt°fiw° F°ufiu ≈≤ ˚Ù ofi Ì°ufi°u* tu* <bÔsdw° J¡° J¡Sfi Îba
<b≤a<ªR¡≈ ıÙb Ju¡ „≤Ù≤-y®Fd J®¡t J¡° J¡Sfi $

≈®Ô∫ tu* N≈fiu-N°≈ „°∏w ≈Ì tu* ıÙb≤°<„∫°≥ <bÔÙfi F°uwÙ Fæ, ÎuŸ° ı°u J¡F° Fæ, Ÿtu*
ZÙ≤°tª∏BıÙ „aJ¡° J¡≤wu Fæ* $
ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, "Ã≈Ã∫°uÃ≈Ã∫ J¡°Ôufi ˚C•Ãb° ÌuF≈≤‡≈≤°tg' oÃ∫°<Ì N°≈Ju¡ π°≤°
•w J®¡t Ÿu <ıŸ ıÙb fiu ≈®Ô∫ tu* ≈≤t ≈Ì tu* N≈fiÙ ¿_S<w ≈®°›w J¡≤ ÔÙ, bF tC•w FÙ Fæ, bF <k¡≤
N¿_S¿≈aı≤R¡≈ ÌuF J¡°u Jæ¡Ÿu y®Fd J¡≤w° Fæ ? ˚°b ∫F Fæ <J¡ ≈≤t ≈Ì J¡°u ≈®°›w ≈C”T J¡°u ∫<Ì ≈Cfi#
ŸaŸ°≤≈®°<›w F°u, w°u tC<•w tu* ˚Ù Ô°uy°u* J¡∑ Nfi°_S° F°u ı°∫uyÙ $ ∫<Ì J¡<F∫u <J¡ NI°fi°b¨w ≈®°dÙ tu*
fÙıw° ≈®∫C•w <b„uTw° F°u ŸJ¡wÙ Fæ, w°u ÎuŸ° Ÿa˚b fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡ ŸbÕS° fÙıw°„¥∏∫ b_wC NI°fiN°b≤dt°` Ÿu fÙı fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ, N∏∫S° ≈ÃS≤ Ju¡ ¸C>J¡nu ı°u fÙı fiFÙa Fæ, Ju¡bÔ NI°fi Ju¡
N°b≤d Ÿu NaJ¡…≤°<Ì Ju¡ ≈®<w fÙı F°ufiu Ôyu*yu $$1$$
∫Ω<≈ NI°fi°b¨w <„Ô° Ju¡ ¸C>J¡n°u* tu* _bŸt°fi ŸW°b°Ôu (Δ∫°bF°¿≤J¡ ŸW°b°Ôu) NaJC¡≤ Ju¡ ≈®<w
fÙıw° fiFÙ* <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ wS°<≈ N°b≤dŸt°fi ŸW°b°Ôu (≈®<w˚°<ŸJ¡ ŸW°b°Ôu) Ÿ≈Õ N°<Ì Ju¡ ≈®<w
N°b¨w ≤≠ıC N°<Ì tu* J¡°≤dw° <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ, NwÎb <tØ∫° fÙıw° Ju¡bÔt°` N°b≤d Ÿu J¡∑ yoÕ Fæ,

ŸyÕ - 44]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

817

∫F ∫Ω<≈ <b„uTR¡≈ Ÿu tæ*fiu fiFÙ* J¡F°, wS°<≈ N°≈J¡°u N≈fiÙ fC<] Ÿu FÙ wJÕ¡ π°≤° ŸtH Ôufi° ª°<F∫u,
oŸJu¡ <ÔÎ ≈®ÿfi J¡∑ N°bÿ∫J¡w° fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ J¡Fwu Fæ* #
Fu ≤°tª∏BıÙ, ı°u N°≈fiu tCHŸu ≈¥~>° Fæ, ŸJ¡° W≤ tæ* ≈FÔu FÙ J¡F ªCJ¡° Fq≥ $ N°≈J¡∑ ŸtH
tu* •∫°u* fiFÙ* N° ≤F° Fæ, N°≈J¡∑ ≈¥b°Õ≈≤ Ju¡ <bª°≤ tu* <fi≈Cd fC<] J¡F°≥ ªÔÙ yoÕ Fæ ? $$2$$ ı°u ∫F
„≤Ù≤ N°<Ì R¡≈ _S°b≤-ıayt ıyw Fæ, ∫F N°˚°Ÿt°` FÙ (<bbwÕt°` FÙ) Fæ, NwÎb NŸwg _b›fi
Ju¡ Ÿt°fi <Ìw F…N° Fæ $$3$$
∫<Ì J¡°uoÕ J¡Fu <J¡ <ª≤J¡°Ô wJ¡ ¿_S≤ ≤Ffiub°Ôu f®Ê°^±, ˚Cbfi N°<Ì N°˚°Ÿt°` Jæ¡Ÿu F°u ŸJ¡wu
Fæ ? w°u oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
Fu <fi‹≈°≈ ZÙ≤°tª∏BıÙ, ∫F ≈®≈aª ÌÙ|ÕJ¡°ÔÙfi _b›fi Ju¡ Ÿt°fi, Ì°u ª∏Bt°N°u* J¡∑ ˚®°¿∏w Ju¡
Ÿt°fi Îba |¥tfiu Ju¡ Ÿt∫ |¥twu F…Î ≈F°n Ju¡ Ÿt°fi <tØ∫° FÙ <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ $$4$$
NI°fiÙ Ju¡ fÙı ≤FfiuJu¡ J¡°≤d ≈Cfi# ŸaŸ°≤Ì„Õfi F°ufiu ≈≤ ˚Ù I°fiÙ J¡°u ≈Cfi# ŸaŸ°≤Ì„Õfi J¡∑ ≈®°<›w
fiFÙ* F°uwÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
<ıŸ ≈C”T J¡∑ NI°fiR¡≈Ù fiÙ*Ì fi‹¸> F°u yoÕ N°æ≤ b°Ÿfi°Î≥ „°∏w F°u yoÕ ÎuŸ° ≈®fC] <ªWb°Ô° ≈C”T
ıÙb∏tC•w Ju¡ Δ∫bF°≤ Ju¡ ∫°uÀ∫ Ÿ*Ÿ°≤R¡≈Ù _b›fi J¡°u Ìu©w° F…N° ˚Ù ≈≤t°SÕ-¿‹¸> Ÿu fiFÙ* Ìu©w° Fæ $$5$$
fÙı˚¥w NI°fi tu* ˚°bÙ ŸaŸ°≤ t°us F°ufiu wJ¡ Ÿ¥‚tR¡≈ Ÿu ≤Fw° Fæ, oŸ J¡°≤d ˚Ù f°≤f°≤ ı∏t
J¡∑ ≈≈<W F°uwÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıÙb°u* Ju¡ _b˚°b Ÿu J¡¿v≈w ŸaŸ°≤ NI°fi°Ãt° Ju¡ N∏Ì≤ ŸÌ° FÙ <bΩt°fi
≤Fw° Fæ, <ıŸJ¡∑ t°us F°ufiu wJ¡ Ôy°w°≤ ≈®°<›w F°uwÙ Fæ $$6$$
ıæŸu ıÔ Ju¡ ˚Ùw≤ N°bwÕ (˚°æ*≤Ù) ≤Fw° Fæ, fÙı Ju¡ N∏Ì≤ NaJC¡≤ ≤Fw° Fæ, NaJC¡≤ Ju¡ N∏Ì≤
<b„°Ô b¨s ≤Fw° Fæ, b¨s tu* ıæŸu k¥¡Ô ≤Fw° Fæ N°æ≤ k¡¥Ô Ju¡ N∏Ì≤ ıæŸu k¡Ô ≤Fw° Fæ bæŸu FÙ ıÙb Ju¡
N∏Ì≤ ªaªÔ (<bfi°„Ù) „≤Ù≤ ≤Fw° Fæ $
„aJ¡° # ıÙb Ju¡ N∏Ì≤ „≤Ù≤ Jæ¡Ÿu ≤Fw° Fæ ?
Ÿt°@°fi # J¡°≤d <J¡ tfi Ju¡ N∏Ì≤ J¡v≈fi°R¡≈ ÌuF ŸÌ° <bΩt°fi ≤FwÙ Fæ $$7,8$$
tfi Ju¡ N∏Ì≤ ÌuF J¡∑ Ÿ‡˚°bfi° Jæ¡Ÿu Fæ, ÎuŸ° ∫<Ì J¡°uoÕ J¡Fu, w°u Ÿ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
tfi J¡∑ <b<b@ R¡≈°u* Ÿu ≈®<Ÿ], ÌuFR¡≈ J¡∑ ˚Ù b°Ÿfi°R¡≈ Ÿu Ÿtu* Ÿ‡˚°bfi° F°u ŸJ¡wÙ Fæ $
„aJ¡° # ∫<Ì ÎuŸ° Fæ, w°u fF…w Ÿu „≤Ù≤ ÎJ¡ Ÿ°S •∫°u* fiFÙ* Ã≈∏fi F°uwu ?
Ÿt°@°fi # b°Ÿfi°R¡≈ Ÿu fF…w Ÿu „≤Ù≤°u* Ju¡ tfi tu* ¿_Sw F°ufiu ≈≤ ˚Ù ı°u ÎJ¡ FÙ „≤Ù≤ ≈¿≤≈•b F…Î
J¡t°u˘ Ÿu N<˚Δ∫•w F°uw° Fæ, bFÙ <bbÕwR¡≈ „≤Ù≤ oŸ ıÙb J¡°u ≈®°∫# ÎJ¡ Ÿt∫ tu* ≈®°›w F°uw° Fæ, Ÿ˚Ù
„≤Ù≤ ≈®°›w fiFÙ* F°uwu $$9$$
∫F tfi FÙ ÌuF F°uw° Fæ $ Wt J¡t°u˘ J¡° ≈¿≤≈°J¡ F°ufiu ≈≤ Wt ÌuF F°uwÙ Fæ, ∫F f°w N°<Ì ŸyÕ Ÿu
ÔuJ¡≤ Ì„°Õwu Fæ* $
∫F tfi FÙ, ıæŸu <t\>Ù J¡° <≈^±> |¸> Ju¡ R¡≈ tu* ≈¿≤dw F°u ı°w° Fæ bæŸæ FÙ, „Ù|® „≤Ù≤ ffi ı°w°
Fæ $ ≈FÔu ≈¥bÕ Ÿ¨<‹¸> tu* oŸJ¡° ≈®<w˚°ŸR¡≈ Wt „≤Ù≤ Ã≈∏fi F…N°, •∫°u*<J¡ ≈μJ¡°u„R¡≈Ù |≤ tu*

818

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

¿_Sw <b˚C f®Ê° ∫F F…N°, wÌfi∏w≤ ŸJu¡ ŸaJ¡v≈ Ju¡ J®¡t Ÿu FÙ |fi t°∫° Ÿu t°∫° J¡∑ w≤F N°≤≈°≤-≤<Fw ∫F Ÿ¨<‹¸> ¿_S<w J¡°u ≈®°›w F…oÕ Fæ $$10,11$$
ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu f®Êfig, ıÙb tfi ≈Ì J¡°u ≈®°›w J¡≤Ju¡ <ıŸ ≈®J¡°≤ <b≤a¿ª≈Ì J¡°u ≈®°›w
F…N°, Ÿ ≈®J¡°≤ J¡°u N°Ω°u≈°∏w <b_w°≤≈¥bÕJ¡ „Ù|® tCHŸu J¡Ffiu J¡∑ J¨¡≈° J¡∑<ı∫u $$12$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ
fiu J¡F° # Fu tF°f°F°u, f®Ê° Ju¡ „≤Ù≤ y®Fd tu* ı°u J®¡t Fæ Ÿu N°≈ tCHŸu ŸC<fi∫u, ŸÙ J¡°u Ì°F≤d
ffi°J¡≤ N°≈ ıyw J¡∑ Ÿ°≤Ù ¿_S<w J¡°u ı°fi ı°∫u*yu $$13$$ Ìu„, J¡°Ô N°<Ì Ÿu N≈¿≤¿h~>∏fi N°Ãtw[b
ıf ˚Ù N≈fi∑ „<•w Ÿu Ìu„, J¡°Ô Ÿu ≈¿≤¿h~>∏fi „≤Ù≤ J¡°u @°≤d J¡≤w° Fæ, w˚Ù bF ıÙbfi°tJ¡,
b°Ÿfi°N°u* Ju¡ N°bu„ tu* wÃ≈≤, <b<b@ J¡v≈fi°Î≥ J¡≤fiu tu* ŸaÔÀfi, ªaªÔ tfi ffi ı°w° Fæ $$14,15$$
<b<b@ J¡v≈fi° J¡≤fiu tu* ŸaÔÀfi, ÎuŸ° ı°u «¡≈≤ J¡F° Fæ, ŸÙ J¡°u _≈‹¸> J¡≤wu Fæ* $
J¡v≈fi° J¡≤ ≤FÙ tfi J¡∑ „<•w ≈FÔu ÎJ¡ sd tu* „ÆÌw∏t°`R¡≈ Z°u`u¿∏B∫ tu* ∏tC© <fitÕÔ
N°J¡°„ ˚°bfi° J¡∑ ˚°bfi° J¡≤wÙ Fæ $ ≈¥b°uÕ•w N°J¡°„ ˚°bfi° J¡°u ≈®°›w J¡≤Ju¡ |fiw° J¡°u (b¨<] J¡°u)
≈®°›w F…N° tfi _≈∏ÌR¡≈ |fiw° Ju¡ J®¡t Ÿu _≈„Õ w∏t°`R¡≈ Ãb<y¿∏B∫ tu* ∏tC© b°∫CR¡≈ Ÿu _≈∏Ì J¡∑
˚°bfi° J¡≤w° Fæ $$16,17$$ N≈aªÙJ¨¡w F°ufiu Ju¡ J¡°≤d NÃ∫∏w Ÿ¥‚t F°ufiu Ÿu tfi°ub¿h~>∏fi ªæw∏∫R¡≈
ıÙb Ÿu fi Ìu©u y∫u „ÆÌ-_≈„ÕR¡≈ fi N°J¡°„ N°æ≤ b°∫C Ÿu f»fiu N°æ≤ N°|°w F°ufiu Ju¡ J¡°≤d
R¡≈w∏t°`R¡≈ N<Àfi Ã≈∏fi F°uwÙ Fæ $$18$$ wÌfi∏w≤ fiŸu |fiw° J¡°u ≈®°›w F…N° tfi <fitÕÔ
N°Ô°uJ¡b°ÔÙ ≈®J¡°„w° J¡∑ sd ˚≤ tu* ˚°bfi° J¡≤w° Fæ, ŸŸu N°Ô°uJ¡ J¡∑ N<˚b¨<] F°uwÙ Fæ $$19$$
N°J¡°„, b°∫C N°æ≤ wuı Ÿu b¨<] J¡°u ≈®°›w F…N° tfi ≤Ÿw∏t°`R¡≈ ıÔ J¡∑ „Ùww° J¡°u sdt°` tu*
≈®°›w J¡≤Ju¡ ıÔfi°t Ÿu ≈®wÙ<w ∫°uÀ∫ F°uw° Fæ $$20$$ wÌfi∏w≤ ≈¥b°uÕ•w ª°≤°u* Ju¡ Ÿa|°w J¡°u ≈®°›w F…N°
tfi sd˚≤ tu* y∏@∫C•w _S¥Ô _bR¡≈ J¡∑ ˚°bfi° J¡≤w° Fæ, <ıŸŸu ≈¨ØbÙ Ã≈∏fi F°uwÙ Fæ $$21$$
wÌfi∏w≤ oŸ ≈®J¡°≤ ˚¥ww∏t°`°N°u* Ÿu bu<‹¸w> N≈fiu Ÿ¥‚t „≤Ù≤ J¡° Ã∫°y J¡≤ ≤F° tfi N°J¡°„ tu*
ÌæÌÙ›∫t°fi N°y J¡∑ <ª∏y°≤Ù Ju¡ wCv∫ N≈fiu _bR¡≈ J¡°u Ìu©w° Fæ $$22$$ <ıŸ „≤Ù≤ J¡°u Ìu©w° Fæ,
NFaJ¡°≤J¡Ô° Ÿu ∫C•w, fC<]R¡≈ fÙı Ÿu Ÿ‡≈∏fi, ≈aª˚¥w°u* Ju¡ ⁄Ì∫J¡tÔ J¡° ˚®t≤R¡≈ bF <Ôay „≤Ù≤
≈C∫Õ‹¸>J¡ J¡F° ı°w° Fæ $$23$$
N°yu J¡FÙ ı°fiub°ÔÙ ÌuF J¡∑ ˚°bfi° Ÿu <Ô*y „≤Ù≤ Ju¡ FÙ ≈aªÙJ¡≤d π°≤° |fi F°ufiu ≈≤ _S¥Ô ÌuF J¡∑
Ã≈<W F°uwÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
Ÿtu* wÙb® b°Ÿfi° Ÿu _S¥Ô „≤Ù≤ J¡∑ ˚°bfi° J¡≤w° F…N° tfi ≈°J¡ Ÿu <fvbk¡Ô Ju¡ Ÿt°fi _S¥Ôw°
J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $$24$$ Ÿ°≥ªu Ju¡ N∏Ì≤ ≤©u¡ F…Î <≈|Ôu Ÿ°ufiu Ju¡ Ÿt°fi f°F≤ _S¥Ô ˚°_b≤ N°æ≤ N∏Ì≤
Ÿ¥‚t ˚°_b≤ bF wuı <fitÕÔ N°J¡°„ tu* _kC¡¿≤w F°uJ¡≤ _S¥Ô ÌuF Ÿu ∫C•w N°yu J¡Fu ı°fiub°Ôu Nb∫b°u*
J¡∑ ≤ªfi° J¡°u N≈fiu _b˚°b Ÿu y®Fd J¡≤w° Fæ $$25$$
Ÿtu* tfi J¡∑ <b„uT J¡v≈fi°<˚<fibu„R¡≈ „°©°-≈®„°©°N°u* J¡∑ b¨<] F°uwÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
wuı≈Caıt∫ N≈fiu Nb∫bŸa<fibu„ tu* «¡≈≤ <Ÿ≤ N°æ≤ ≈Ù™>b°ÔÙ fiÙªu ≈æ≤b°ÔÙ Ì°ufi°u* fyÔ°u* tu*
F°SR¡≈ Nb∫b°u* Ÿu ∫C•w N°æ≤ fÙª tu* Ì≤∫C•w N°J¡°„ J¡°u Δ∫°›w J¡≤fiub°ÔÙ <fi¿ÿªw <b„°Ô
˚°bfi° J¡°u @°≤d J¡≤w° Fæ $$26,27$$ wÌfi∏w≤ ≠b°Ô°N°u* J¡∑ ≈a¿•w Ju¡ Ÿt°fi <fitÕÔ N°J¡°≤b°Ô°,

ŸyÕ - 44]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

819

≈®J¡¸> Nb∫bb°Ô° f°ÔJ¡ ∫F (f®Ê°) tfi°u≤Sb„ „≤Ù≤ ≈®°›w J¡≤ ¿_Sw F°uw° Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤ N≈fi°
b°Ÿfi°N°u* Ju¡ N°bu„ Ÿu „≤Ù≤ @°≤d <J¡∫° F…N° tfiR¡≈Ù tC<fi (≈¥b°uÕ≈°Ÿfi° Ju¡ ≈®J¡°≤ J¡° tfifi J¡≤fiub°Ô°)
ıæŸu M¡wC N≈fiu _b˚°b J¡°u f»°wÙ Fæ, bæŸu FÙ N≈fiu „≤Ù≤ J¡°u f»°w° Fæ $$28,29$$ Ÿt∫ ≈°J¡≤ bF
≈®J¡¸> F°uw° Fæ $ <fitÕÔ „≤Ù≤b°Ô° <≈|Ôu F…Î ŸCbdÕ Ju¡ wCv∫ wS° ≈≤t f®Ê° Ÿu Ã≈∏fi F…N° Ÿf Ô°uy°u*
J¡° <≈w°tF bFÙ ˚yb°fi f®Ê° fC<], Ÿ[byCd, fÔ, ß°F, <bI°fi N°æ≤ Îuÿb∫Õ Ÿu Ÿ‡≈∏fi F°uw°
Fæ $$30,31$$ ≈≤t°J¡°„R¡≈ f®Ê tu* N∏∫ R¡≈b°Ô° ∫F <ıŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ N≈fiÙ ŸW° Ÿu ≤Fw° Fæ, ŸÙ
≈®J¡°≤ J¡∑ Δ∫bF°≤ Ju¡ ∫°uÀ∫ ŸW° Ÿu N≈fiu NI°fi J¡°u FÙ, ı°u <J¡ N°Ãt° tu* ¿_Sw Fæ, ≈aªÙJ¨¡w _S¥Ô
N°J¡°„ N°<Ì Ju¡ N°yu J¡Fu ı°fiub°Ôu R¡≈ Ÿu Ã≈∏fi J¡≤w° Fæ $$32$$
Ÿt∫˚uÌ Ÿu ŸJ¡∑ fi°fi° ≈®J¡°≤ J¡∑ J¡v≈fi°N°u* J¡°u <Ì©Ô°wu Fæ* $
J¡˚Ù bF N°≤-≈°≤-„¥∏∫, N°<Ì, tº∫ N°æ≤ N∏w≤<Fw Ju¡bÔ <b„°Ô N°J¡°„ J¡∑ J¡v≈fi°
J¡≤w° Fæ J¡˚Ù (≈®<w<Ìfi Ju¡ ≈®Ô∫ Ju¡ Ÿt∫) Ju¡bÔ <fitÕÔ ıÔ J¡∑ FÙ J¡v≈fi° J¡≤w° Fæ $ J¡˚Ù
(J¡v≈ Ju¡ N∏w tu* Ì°F Ju¡ Ÿt∫) f®Ê°^±> J¡°u ≈®Ô∫J¡°Ô J¡∑ N<Àfi≠b°Ô°N°u* Ÿu ≈®ÌÙ›w J¡≤w°
Fæ $$33$$ J¡˚Ù (≈¨<SbÙ J¡∑ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ f°Ì N°æ≤ ≈®°<d∫°u* J¡∑ Ÿ¨<‹¸ >Ju¡ ≈¥bÕ) F≤u ≤ay Ju¡ bfi J¡∑ ∫°fiÙ
b¨s°u* Ÿu Δ∫°›w Ÿ°≤Ù ≈¨<SbÙ J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤w° Fæ $ J¡˚Ù (≈°μJ¡v≈ tu*) ˚yb°fi <b‹dC J¡∑ fi°<˚
Ÿu Ã≈∏fi F…Î J¡°Ôu J¡tÔ J¡∑ J¡<ÔJ¡° J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤w° Fæ $$34$$ ∫F ≈®˚C f®Ê° N≈fiu F≤uJ¡ ı∏t
tu* N°æ≤-N°æ≤ ˚Cbfi, ŸtCB, ıÙb-ı∏wC N°<ÌR¡≈ NfiuJ¡ N°J¡°≤°u* J¡∑ J®¡∑n° Ÿu ≤ªfi° J¡≤w° F…N°
<b‹dC N°<Ì Ju¡ R¡≈ Ÿu _b∫a FÙ fiJ¡° ≈°Ôfi J¡≤w° Fæ $$35$$
≈®St J¡v≈ Ÿu ÔuJ¡≤ ≈®<w<Ìfi Ÿ°uJ¡≤ ™>u F…Î ŸJu¡ _bÌuF J¡v≈fi°J®¡t J¡°u <Ì©Ô°wu Fæ* $
ıf ∫F f®Ê ≈Ì Ÿu oŸ ≈®StR¡≈ Ÿu () NbwÙdÕ FCN°, w˚Ù Ÿu ÔuJ¡≤ NI°fib„ f®Ê°^±>y˚Õ
tu* ŸCTC<›w ŸC© Ÿu ≈Ô<sw N≈fiu ≈¥bÕ b°_w<bJ¡ _bR¡≈ Ju¡ N°æ≤ ÌuFΔ∫bF°≤ N°<Ì Ju¡ N_t≤dR¡≈
ŸCTC<›w J¡°u ≈®°›w F…N° $$36$$ y˚Õ<fiB° Ju¡ F¸>fiu ≈≤ bF N≈fiu ≈®J¡°„t∫ _bR¡≈ J¡°u ı°u ≈®°d, N≈°fi,
Ju¡ ≈®b°F Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ S°, ı°u ≈aªtF°˚¥w°u* Ju¡ _bh~ ><F_Ÿ°u* Ÿu t°fi°u* ffi° S° Ÿu Ìu©w° Fæ $$37$$
ŸJ¡° •w_bR¡≈ J¡≤°un°u* ≤°ut°u* Ÿu Δ∫°›w, fWÙŸ Ì°≥w°u* Ÿu ∫C•w, ı*|°N°u* N°æ≤ ≤Ù» J¡∑ F<ß>∫°u* Ÿu
wÙfi _w‡˚b°Ô°, ≈°≥ª ≈®°d°u* Ÿu ≈°≥ª Ìubw°b°Ô°, fiÙªu ˚°y tu* ≈æ≤°u* Ÿu ∫C•w, F°S, ≈æ≤, <Ÿ≤, bs#
_SÔ N°æ≤ ≈u¸>R¡≈ ≈°≥ª ˚°yb°Ô°, fiu`, J¡°fi, fi°<ŸJ¡° N°<Ì fi°æ π°≤b°Ô°, Ãbª°R¡≈Ù Ôu≈b°Ô°,
J¡°utÔ Nb∫bb°Ô°, fÙŸ Nay…<Ô∫°u* Ÿu ∫C•w, fÙŸ fi©°u* Ÿu <ª<Öw, Ì°u f°F…b°Ô°, Ì°u _wfib°Ô°, Ì°u
fiu`b°Ô°, J¡˚Ù-J¡˚Ù oh~>° Ÿu fF…w fiu` N°æ≤ ˚Cı°b°Ô° S° $ bF ¿ªWR¡≈Ù ≈sÙ J¡° |°u*ŸÔ° S°,
J¡°tÌubR¡≈Ù Ÿ≈Õ J¡° <fÔ S°, w¨‹d°R¡≈Ù <≈„°<ªfiÙ J¡° N°b°Ÿ S°, ıÙbR¡≈ <Ÿ*F J¡∑ yCk¡° S°,
N¿˚t°fi R¡≈Ù F°SÙ J¡° f∏@fi_w‡˚ S° N°æ≤ ⁄Ì∫R¡≈Ù J¡tÔ Ÿu ŸC„°u<˚w S° $$38-41$$ wÌfi∏w≤
<`J¡°ÔÌ„ÙÕ ˚yb°fi f®Ê° fiu N≈fiu Wt N°æ≤ tfi°uF≤ R¡≈ J¡°u Ìu©J¡≤ <bª°≤ <J¡∫° $$42$$ <ıŸJ¡° 
Ÿf f®Ê°^±>°u* J¡° N°æ≤ fiJu¡ N<˚t°fiÙ <F≤^∫y˚°u˘ J¡° J¡°Ô Ÿu N≈¿≤¿h~>∏fi ≈≤f®Ê≈Ì Ÿu
FÙ N°<b˚°Õb F…N° Fæ, NwÎb fiJ¡° ≈°æb°Õ≈∫Õ fiFÙa Fæ, oŸ<ÔÎ Ÿ˚Ù ≈®St Fæ; oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu oŸ
≈®St R¡≈ Ÿu J¡F° Fæ $

820

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

N°≤-≈°≤ <J¡ŸÙJu¡ π°≤° fiFÙ* Ìu©° y∫° Fæ, ˚°æ*≤u Ju¡ wCv∫ ÿ∫°tw° Ÿu ∫C•w oŸ <b„°Ô N°J¡°„ JC¡F≤ tu*
tu≤Ù Ã≈<W Ju¡ ≈FÔu •∫° S°, ÎuŸ° <bª°≤ J¡≤fiu Ju¡ ≈≤°∏w wC≤∏w f®Ê° J¡∑ Â<‹¸> <fitÕÔ F°u yoÕ $
∏F°u*fiu NfiuJ¡ NwÙw Ÿ¨<‹¸>∫°≥ Ìu©Ù $$43,44$$ wÌfi∏w≤ J®¡t„# Ÿ°ay°u≈°ay Ÿf @t°u˘ J¡° ∏Fu* _t≤d
F…N° $ ıæŸu bŸ∏w N≈fiu ≈¥bÕ≈¿≤<ªw k¥¡Ô°u* J¡°u y®Fd J¡≤w° Fæ bæŸæ FÙ ≈¥bÕ≈¿≤<ªw buÌ°u* J¡°u y®Fd J¡≤
∏F°u*fiu <b<ª` ŸaJ¡v≈°u* Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ <b<b@ ≈®ı°N°u* J¡∑ y∏@bÕfiy≤ tu* <b<b@ N°ª°≤-<bª°≤°u* Ju¡
wCv∫ ÔÙÔ° Ÿu J¡v≈fi° J¡∑ $$45,46$$ fiJu¡ _byÕ N°æ≤ t°us Ju¡ <ÔÎ @tÕ, NSÕ N°æ≤ J¡°t J¡∑ <Ÿ<] Ju¡
<ÔÎ NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ Nfi∏w „°˜°u* J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ $$47$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu bŸ∏w Ÿu ≈C‹≈„°u˚°
J¡° N°<b˚°Õb F°uw° Fæ, bæŸu FÙ f®Ê°R¡≈@°≤Ù tfiŸu oŸ Ÿ¨<‹¸> tu* ∫F Â<‹¸> ∫°u* ¿_S<w J¡°u ≈®°›w F…oÕ
Fæ $$48$$ Fu ≤|CJC¡ÔÌÙ≈J¡, <b<b@ ≈®J¡°≤ J¡∑ ≤ªfi°N°u* Ÿu ≈¥dÕ <J®¡∫°<bÔ°Ÿ°u* Ÿu f®Ê° J¡° R¡≈ @°≤d
J¡≤fiub°Ôu <ªW fiu FÙ N≈fiÙ J¡v≈fi° π°≤° ∫F Ÿ¨<‹¸ >„°u˚° oŸ ıyw tu* ŸÃ∫ N°æ≤ wCh~ >Ÿu <bÔsd
F°ufiu Ju¡ J¡°≤d NfiC≈t ¿_S<w J¡°u ≈®°›w J¡∑ Fæ $$49$$

ª°æb°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

≈æ*w°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ
tfi J¡° J¡°∫Õ J¡˚Ù Ÿhª° fiFÙ* F°uw°, J¡°≤d <J¡ tfi°u≤S N°<Ì tu* ÎuŸ° Ìu©° y∫° Fæ;
oŸ<ÔÎ tfi°ut∫ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ıyw NŸwg Fæ, Ÿwg FÙ Ÿwg Fæ, ∫F bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ∫F ıyw ¿_Sw F°uw° F…N° JC¡~> ˚Ù ¿_Sw fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡ tfi J¡° <bÔ°Ÿt°`
∫F Ÿ‡≈¥dÕw∫° ≈®<w˚°Ÿt°` FÙ ¿_Sw Fæ, ≈®<w˚°Ÿ Ÿu N<w¿≤•w ∫F „¥∏∫ FÙ Fæ $$1$$
≈®<w˚°Ÿ Ÿu N<w¿≤•w bF „¥∏∫ Jæ¡Ÿu Fæ ? ÎuŸ° ∫<Ì J¡°uoÕ J¡Fu, w°u Ÿ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
oŸ ≈¿≤<h~>∏fi f®Ê°^±> Ÿu ≈®<w˚°ŸR¡≈ Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô Δ∫°›w fiFÙ* Fæ*, •∫°u*<J¡ NwÙw, ˚°bÙ
f°F≤ ¿_Sw NfiuJ¡ f®Ê°^±> J¡°u<¸>∫°u* J¡° ıæŸu @¥≈ tu* ≈≤t°dC |¥twu Fæ* bæŸu FÙ, ≈®<w˚°Ÿ Ju¡ N∏Ì≤ ˚®td
<Ì©°oÕ Ìuw° Fæ $ N°æ≤ w°u N°æ≤ ı°u N°J¡°„ ≈≤t tF[bR¡≈ Ÿu ≈®<Ÿ] Fæ ŸŸu ˚Ù bu Δ∫°›w fiFÙ* Fæ,
•∫°u*<J¡ "≠∫°∫°fi°J¡°„°wg' ÎuŸÙ ZC<w Fæ $$2$$
≈¥bÕ N°æ≤ W≤ Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô Ÿu Δ∫°<›w w°u Ìq≤ ≤FÙ N≈fiu N°Z∫˚¥w (bwÕt°fi) Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô tu*
˚Ù Nº∫_w π°≤° N<@‹™>°fi J¡° _≈„Õ fiFÙ* F°uw° $ oŸ<ÔÎ f®Ê°^±> π°≤° ≈®<w˚°ŸR¡≈ Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô
J¡∑ Δ∫°<›w fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
<ıŸ Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô tu* Ju¡bÔ ŸaJ¡v≈_bR¡≈ _b›fi tu* Ìu©u y∫u fiy≤ J¡u wCv∫ ∫F ıyw <ªW tu* ˚°<Ÿw
F°uw° Fæ, bFÙ* ≈≤ ŸJ¡° N<@‹™>°fiR¡≈ ªæw∏∫ Fæ $ ıyw Ÿu „¥∏∫ Ju¡bÔ N°J¡°„ FÙ ¿_Sw Fæ $$3$$
NwÎb ∫F y∏@bÕfiy≤ Ju¡ <ª` Ju¡ wCv∫ Fæ, ÎuŸ° Ftfiu ≈FÔu J¡F° Fæ $ ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
≤ay°u* Ÿu ≤ª° y∫° <k¡≤ ˚Ù <˚<W≤<Fw, Ìu©° y∫° <k¡≤ ˚Ù NŸ∏t∫, fiFÙ** ≤ª° y∫° <k¡≤ ˚Ù ≤ª°
F…N°-Ÿ° ∫F N°J¡°„ tu* NÌg˚Cw <ª` Fæ $$4$$
≈®Ã∫uJ¡ _t¨<w tu* tfi FuwC F°uw° Fæ $ tfi Ÿu ≤<ªw ∫F ıyw _t¨<w Ju¡ wCv∫ FÙ Fæ $ oŸ<ÔÎ N≈fiu
<_S¿w J¡°Ô tu* ˚Ù ∫F Ÿwg fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

ŸyÕ - 45]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

821

Ÿf ÌuF°<Ì wÙfi°u* ˚Cbfi tfi Ÿu FÙ J¡¿v≈w Fæ* $ ıæŸu Ìu©fiu tu* ªsC J¡°≤d Fæ bæŸu FÙ ofiJu¡ _t≤d tua
tfi J¡°≤d Fæ $$5$$
ÌÙb°≤N°¿ÌR¡≈ ıyw Ÿwg Ÿu NÔy J¡≤Ju¡ <Ì©Ô°∫° fiFÙ* ı° ŸJ¡w° $ oŸ<ÔÎ ˚Ù Ÿwg Ÿu ≈¨SJg¡R¡≈
Ÿu ŸJ¡∑ NŸW° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
N°˚°ŸR¡≈ ∫F ıyw |¸>, ≈¸>, ywÕ Ju¡ ˚®t°u* Ÿu N°b<wÕw F°uw° Fæ $ ÌÙb°≤ N°<Ì ŸBq≈ Ÿu ≈¨SJg¡
fiFÙ* Fæ* $ ıæŸu ≤u„t J¡° J¡∑n° N≈fiu J¡°u„ J¡∑ _b∫a ≤ªfi° J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ tfi fiu N≈fiu <fib°Ÿ Ju¡ <ÔÎ
oŸ „≤Ù≤ J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ Fæ $$6,7$$
<ªW J¡∑ ŸaJ¡v≈t°` Ÿu NŸwg≤ªfi° ≈®°›w J¡≤fiu J¡∑ „<•w ≈®<Ÿ] Fæ, oŸ<ÔÎ ˚Ù ≈¥b°uÕ•w NSÕ J¡∑
≈≈<W F°uwÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
bF b_wC fiFÙ* Fæ, <ıŸ NSÕ„¥∏∫ ŸaJ¡v≈R¡≈ b_wC J¡∑ tfi ≤ªfi° fiFÙ* J¡≤w° $ ÎuŸÙ Ì…yÕt Ì…‹J¡≤
b_wC ˚Ù fiFÙ* Fæ, <ıŸu tfi ≈®°›w fiFÙ* J¡≤w° $$8$$ <ıfi „<•w∫°u* Ÿu tfi R¡≈Ù yCF°Î≥ N∏Ì≤ ≈®°›w fiFÙ*
F°uwÙ, bu „<•w∫°≥ ŸbÕ„<•w„°ÔÙ ıyÌÙÿb≤ tu* ˚Ù J¡°uoÕ F°u ŸJ¡wÙ Fæ* ? $$9$$
∫<Ì ŸÌ° FÙ ∫F ıyw NŸwg Fæ wS° f®Ê ŸÌ° FÙ Ÿwg Fæ N°æ≤ fiJ¡° ≈≤_≈≤ _≈„Õ fiFÙ* Fæ, w°u
ıyw tu* ŸW° N°æ≤ NŸW° J¡°Ì°<ªÃJ¡¡(J¡˚Ù F°ufiub°ÔÙ) Jæ¡Ÿu F°u ŸJ¡wÙ Fæ*; oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
Fu tF°f°F°u, ŸbÕ„<•w <b˚¥Ju¡ ≤Fwu Ÿf ≈Ì°S°u˘ J¡∑ ŸW° N°æ≤ NŸW° ŸÌ° FÙ F°u ŸJ¡wÙ Fæ $ ˚°b
∫F Fæ <J¡ ŸW° N°æ≤ NŸW° J¡°Ì°<ªÃJ¡ (J¡˚Ù F°ufiub°ÔÙ) fiFÙ* Fæ* <J¡∏wC Ÿfi°wfi Fæ $ fiJ¡∑ ≈≤_≈≤
N°<b˚°Õb π°≤° ≈°≤°≈°≤Ù Ÿu N°bu„ J¡v≈fi° FÙ N<ª∏Ã∫ t°∫°„<•w π°≤° J¡∑ ı°wÙ Fæ $$10$$
bF ∫F oÕÿb≤ J¡∑ ŸbÕ„<•w Fæ, oŸJ¡° N≈fiu tfi tu* FÙ ≈®Ã∫s Ì„Õfi <J¡∫° ı° ŸJ¡w° Fæ, ÎuŸ°
J¡Fwu Fæ* $
tfi fiu N≈fiu Ÿu Ã≈∏fi F…N° „≤Ù≤ ˚°bfi° Ÿu ≈®°›w <J¡∫° Fæ, oŸ f°w J¡°u N°≈ Ìu<©∫u $ oŸ<ÔÎ
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, Ÿ tfi J¡∑ J¡v≈fi° J¡°u I°<fi∫°u* fiu ŸbÕ„<•wŸa≈∏fi fw°∫° Fæ $ ıyw tu* <b<ª`
≈Ì°SÕ „<•w∫°≥ ˚Ù ŸbÕ„<•w tfi J¡∑ J¡v≈fi° Ÿu FÙ Fæ* $ ∫F ˚°b Fæ $$11$$
oŸ<ÔÎ Ìub°<Ì„<•w∫°u* π°≤° ˚Ù tC¿•w J¡° ≈®<w≤°u@ fiFÙ* <J¡∫° ı° ŸJ¡w°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
Ìubw°, NŸC≤, tfiC‹∫ N°<Ì Ÿf N≈fiu N≈fiu ŸaJ¡v≈ Ÿu <J¡∫u y∫u Fæ* $ N≈fiu ŸaJ¡v≈ J¡∑ <fib¨<W F°ufiu
≈≤ wæÔ≤<Fw ÌÙ≈ Ju¡ Ÿt°fi bu „°∏w F°u ı°wu Fæ* $$12$$ Fu tF°twu, oŸ Ÿ‡≈¥dÕ ıyw J¡°u N°J¡°„ wCv∫,
N≈fiÙ J¡v≈fi°t°` Ÿu <bJ¡<Ÿw, Ã≈∏fi F…Î ÌÙ|Õ_b›fi Ju¡ wCv∫ N°≈ Ìu<©∫u $ Fu ŸCtwu oŸ ıyw tu* J¡˚Ù
˚Ù JC¡~> ≈≤t°SÕ Â<‹¸> Ÿu fi Ã≈∏fi F°uw° Fæ N°æ≤ fi t≤w° Fæ $ <tØ∫°Â<‹¸> Ÿu w°u Ÿf JC¡~ >F°uw° Fæ $ ı°u
b_wC J¡˚Ù ˚Ù fi JC¡~> b¨<] J¡°u FÙ ≈®°›w F°uwÙ Fæ N°æ≤ fi  °Ÿ J¡°u ≈®°›w F°uwÙ Fæ, Ÿtu* ©^±>fi Ÿu (J¡°¸>fiu
Ÿu) •∫° N≈Δ∫∫ F°uy° ? N°æ≤ ŸJ¡° ©^±>fi FÙ •∫° Fæ ? $$13-15$$ N≈fiu „≤Ù≤ Ÿu t¥≥ı Ÿu oÕ<TJ¡°
J¡∑ w≤F ≈¨SJg¡ <J¡∫u F…Î ˚¥t°R¡≈ J¡°u ≈≤t°SÕÂ<‹¸ >Ÿu N≈fiu N∏w#J¡≤d tu* fi Ìu©wu F…Î N°≈ ≈¿≤¿h~>∏fi
N°ÃtÌ„Õfi Ÿu NI J¡∑ fi°o˘ •∫°u* t°uF J¡°u ≈®°›w F°u ≤Fu Fæ* ? $$16$$ ıæŸu t”˚¥<t tu* Ÿ¥∫Õ J¡∑ <J¡≤d°u* Ÿu
t¨yıÔ <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ bæŸu FÙ tfi Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu NŸÃ∫ Ÿf f®Ê° N°<Ì <Ì©°oÕ Ìuwu Fæ* $$17$$
tfi°u≤S J¡∑ fi°o˘ wS° Ì°u ª∏Bt°N°ua Ju¡ <b˚®t Ju¡ wCv∫ <tØ∫°I°fi Ÿu ≈¥dÕ ∫u Ÿf Âÿ∫°J¡°≤ ≤°<„∫°≥

822

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

ıyw tu* Ã≈∏fi F…oÕ Fæ $$18$$ ıæŸu fi°æJ¡° Ÿu ∫°`° J¡≤ ≤Fu Ô°uy°u* J¡∑ <tØ∫° FÙ _S°dC tu* ªÔfi ≈®wÙ<w
F°uwÙ Fæ bæŸu FÙ Âÿ∫ N°J¡°≤°u* J¡∑ ≈≤‡≈≤° <fiÃ∫ NŸÃ∫ FÙ <Ìw F…oÕ Fæ $$19$$ t°∫° Ÿu <ıŸJ¡° ¿≈aı≤
≤ª° y∫° Fæ, tfi Ju¡ tfifi Ÿu FÙ <ıŸJ¡° <fit°Õd F…N° Fæ, ÎuŸu oŸ Âÿ∫ J¡°u N°≈ o∏Bı°Ô ı°<fi∫u $ ∫F
Ÿwg fiFÙ* Fæ, <k¡≤ ˚Ù ŸÃ∫ Ju¡ Ÿt°fi ¿_Sw Fæ $$20$$ ∫F Ÿ‡≈¥dÕ ıyw f®Ê FÙ Fæ $ oŸ<ÔÎ ˚uÌ J¡°
≈®Ÿay <J¡Ÿ ≈®t°d Ÿu, <J¡ŸJu¡ ≈®J¡°≤ J¡°, J¡°æfi N°æ≤ J¡F°≥ F°u ŸJ¡w° Fæ ? $$21$$ ∫F ≈bÕw Fæ, ∫F _S°dC
Fæ N°æ≤ ∫F fiJu¡ N∏w≤°ÔbwÙÕ N°±>‡f≤°u* J¡° <bÔ°Ÿ Fæ $ ∫u Ÿf tfi J¡∑ ˚°bfi° J¡∑ »w° Ÿu NŸwg
F°uwu F…Î ˚Ù Ÿwg-Ÿu ≈®wÙw F°uwu Fæ* $$22$$ <bª°≤FÙfi ≈C”T J¡∑ J¡°t w¨‹d° tfifiR¡≈ ∫F ıyw _byÕ,
fi≤J¡, <w∫Õyg N°<Ì ∫°u<fi∫°u* tu* ≈wfi J¡° N°≤‡˚J¡ Fæ $ oŸ<ÔÎ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈ <bbuJ¡ Ÿu ıyw
J¡° Ã∫°y J¡≤Ju¡ <fi‹≈®≈aª N°Ãt° J¡∑ ˚°bfi° J¡∑<ı∫u $$23$$ ıæŸu fnu-fnu N°≤‡˚°u* Ÿu ≈¥dÕ _b›fi ˚®t
FÙ Fæ, b°_w<bJ¡ fiFÙ* Fæ bæŸu FÙ <ªW π°≤° Ã≈°<Ìw oŸ ıyw J¡°u ˚Ù N°≈ ÌÙ|Õ _b›fi Ÿt<H∫u $$24$$
Âÿ∫t°fi Nb_S°b°Ô° fF…w <b_wÙdÕ NwÎb ≤tdÙ∫-Ÿ° b_wCw# wCh~> N°„°R¡≈Ù Ÿ≈°u˘ J¡° <fÔR¡≈
oŸ ŸaŸ°≤°±>‡f≤ J¡° Ã∫°y J¡∑<ı∫u $$25$$ ∫F NŸwg Fæ, ∫F ı°fiJ¡≤ oŸŸu ≈®ut fi J¡∑<ı∫u $ <bπ°fi
≈C”T "∫F t¨yıÔ Fæ' ∫F ı°fiJ¡≤ ŸJu¡ ≈Ù~>u fiFÙa Ì°ænwu $$26$$ ı°u t¥» ≈C”T N≈fiu ŸaJ¡v≈ Ÿu
_bR¡≈∫C•w F…oÕ tfi°u≤St∫Ù ≤°ıÔ‚tÙ Ju¡ wCv∫ oŸ ıyw J¡° NfiCŸ≤d J¡≤w° Fæ, bF ÎJ¡t°` Ì…#©
J¡° FÙ ≈°` F°uw° Fæ $$27$$
oŸJu¡ NfiCytfi Ÿu Ju¡bÔ NfiSÕ FÙ ≈®°›w fiFÙ* F°uwu, <J¡∏wC ≈C”T°SÕ J¡° fi°„ ˚Ù F°uw° Fæ, ÎuŸ°
J¡Fwu Fæ* $
∫<Ì b_wC fi F°u, w°u ∫u Ô°uy ˚Ôu FÙ Nb_wC J¡° NfiCŸ≤d J¡≤u, <J¡∏wC ı°u b_wC J¡° ≈¿≤Ã∫°yJ¡≤
Nb_wC J¡° NfiCytfi J¡≤w° Fæ, bF ≈C”T°SÕ Ÿu h∫Cw F°u ı°w° Fæ $$28$$ ıæŸu ≤_ŸÙ tu* Ÿ≈Õ J¡° ˚∫ tfi
J¡° Δ∫°t°uF FÙ Fæ bæŸu FÙ ∫F ˚Ù tfi J¡° Δ∫°t°uF FÙ Fæ $ ÎJ¡t°` ˚°bfi°N°u* J¡∑ <b<ª`w° Ÿu ∫F ıyw
<ª≤J¡°Ô wJ¡ ≈®°›w F°uw° Fæ $$29$$ ıÔ Ju¡ ˚Ùw≤ ª∏B≈®<w<f‡f Ju¡ wCv∫ sd˚ay…≤ <tØ∫° <Ìw F…Î
≈Ì°S°u˘ Ÿu oŸ Ô°uJ¡ tu* f°ÔJ¡ FÙ ™>y° ı° ŸJ¡w° Fæ, N°≈Ju¡ wCv∫ w[bI°fiÙ ≈C”T fiFÙ* ™>y° ı° ŸJ¡w°
Fææ $$30$$ ı°u ≈C”T „ÆÌ°<ÌyCd°u* Ju¡ Ÿt¥FR¡≈ oŸ ÌuF N°<ÌJ¡∑ ˚°bfi° J¡≤w° F…N° NS°Õwg ÌuF N°<Ì tu*
"NFa, tt' ÎuŸ° N<˚t°fi J¡≤w° F…N° ŸC©Ù F°ufi° ª°Fw° Fæ bF ın N≈fiÙ N<Àfi J¡∑ ˚°bfi° Ÿu „Ùw
J¡°u F¸>°w° Fæ $$31$$ ∫F ın Ÿa|°w ÌuF N°<ÌR¡≈ <b„°Ô ıyw ⁄Ì∫ tu* tfi Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu <fi<tÕw
<b„°Ô fiy≤ Ju¡ Ÿt°fi NŸwg FÙ Fæ $$32$$
∫<Ì ∫F Îu¿h~>J¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu Ã≈∏fi F…N° Fæ, w°u Îu¿h~>J¡ <fib¨<W Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu •∫°u* fiFÙ* <fib¨W F°u
ı°w° Fæ, ÎuŸ° ∫<Ì J¡°uoÕ J¡Fu, w°u Ÿ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
∫F Âÿ∫ ≈®≈aª tfi J¡∑ oh~>° Ÿu ≈ıw° Fæ N°æ≤ tfi J¡∑ N<fih~>° Ÿu ≤°y J¡° <bfi°„ F°ufiu Ÿu FÙ
<bÔÙfi F°u ı°w° Fæ $ oŸ w≤F J¡° ∫F <b„°Ô y∏@bÕfiy≤ Ju¡ wCv∫ H¥™>-t¥™> FÙ <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ $$33$$
oŸ<ÔÎ oŸJu¡ <bfi°„ ∫° b¨<] tu* „°uJ¡ N°æ≤ FTÕ J¡≤fi° <ªw fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ ıyw Ju¡ fi‹¸> F°ufiu ≈≤ JC¡~> ˚Ù fi‹¸> fiFÙ* F°uw° N°æ≤ oŸ ıyw J¡∑ Ÿt¨<]
F°ufiu ≈≤ JC¡~> ˚Ù Ÿt¨] fiFÙ* F°uw° $$34$$ ⁄Ì∫ tu* tfi Ÿu J¡¿v≈w <b„°Ô fiy≤ Ju¡ ©^±>F≤ F°u ı°fiu ≈≤

ŸyÕ - 45]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

823

N°æ≤ b¨<] J¡°u ≈®°›w F°ufiu ≈≤ ˚Ô° fwÔ°o∫u w°u ŸFÙ <J¡ŸJ¡° •∫° fi‹¸> F…N° N°æ≤ •∫° f»° ? $$35$$
ıæŸu ©uÔ Ju¡ <ÔÎ yC<n∫° N°<Ì π°≤° ≈C`, ≈„C, N°<Ì Δ∫bF°≤°˚°Ÿ J¡∑ J¡v≈fi° f°ÔJ¡°u* Ju¡ tfi tu* F°uwÙ
Fæ bæŸu FÙ ∫F ıyw ˚Ù tfi Ÿu FÙ <fi≤∏w≤ <Ìw F°uw° Fæ, ŸJu¡ <ÔÎ „°uJ¡ J¡≤fi° <ªw fiFÙ* Fæ $$36$$
ıæŸu o∏Bı°Ô Ju¡ ıÔ Ju¡ fi‹¸>-˚®‹¸> F°ufiu ≈≤ <J¡ŸÙ J¡° JC¡~> ˚Ù fi‹¸> fiFÙ* F°uw° $$37$$ ı°u NŸwg Fæ,
bF ∫<Ì N<bΩt°fi FÙ F°u ı°∫, w°u <J¡ŸJ¡° •∫° <fyn° ? NS°Õwg JC¡~> ˚Ù fiFÙ* $ oŸ<ÔÎ ŸaŸ°≤ tu* FTÕ
N°æ≤ „°uJ¡ J¡° <bT∫ JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ $$38$$
oŸ ≈®J¡°≤ fi°„ Ju¡ _bÙJ¡°≤ π°≤° „°uJ¡ J¡∑ N∫°uÀ∫w° J¡FJ¡≤ b_wCw# fi°„ FÙ <J¡ŸÙ J¡° fiFÙ* Fæ,
ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ı°u NÃ∫∏w NŸwg FÙ Fæ, oŸ<ÔÎ ŸJ¡° fi°„ FÙ •∫° F°uy° ? ıf fi°„ fiFÙ* Fæ wf Fu tF°twu,
Ì…#© J¡° J¡°æfi NbŸ≤ Fæ ? $$39$$
Nº∫_w Â<‹¸> Ÿu fi°„ Ju¡ NŸa˚b J¡° ≈≈°Ìfi J¡≤ N<@‹™>°fi Â<‹¸ >Ÿu ˚Ù ŸJ¡° ≈≈°Ìfi
J¡≤wu Fæ* $
NSb° ı°u NÃ∫∏w Ÿwg FÙ Fæ ŸJ¡° •∫° fi°„ F°uw° Fæ ? ∫F Ÿf ıyw ÎJ¡t°` f®Ê FÙ Fæ, w°u
ŸC© N°æ≤ Ì…#© <J¡ŸJu¡ J¡°≤d <Ìw F°u* ! NS°Õwg bu <Ìw Fæ FÙ fiFÙ* $$40$$
Ã≈<W J¡° ©^±>fi J¡≤fiu Ÿu b¨<] N°<Ì <bJ¡°≤°u* J¡° ˚Ù ©^±>fi F°u FÙ y∫°, oŸ<ÔÎ w<∏fi<tWJ¡
FTÕ ˚Ù ™>ÙJ¡ fiFÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ı°u NÃ∫∏w NŸwg Fæ ŸJ¡∑ b¨<] Jæ¡ŸÙ ? b¨<] J¡° N˚°b F°ufiu ≈≤ w°u Fu tF°fC<] ZÙ≤°tª∏BıÙ,
FTÕ J¡° J¡°æfi NbŸ≤ Fæ ? $$41$$
o‹¸> ≈Ì°SÕ J¡∑ ≈®°<›w tu* FTÕ F°uw° Fæ $ t°∫°t∫ ıyw tu* o‹¸ >≈Ì°SÕ FÙ fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ŸbÕ` NŸÃ∫˚¥w, ÎJ¡t°` ≈®≈aªJ¡°≤Ù oŸ ŸaŸ°≤ tu* •∫° ≈°Ìu∫ Fæ, <ıŸu <bπ°fi ≈C”T ª°Fu $$42$$
oŸÙ ≈®J¡°≤ ı°u ≈C”T ŸfJ¡°u N°fi∏ÌR¡≈ Ÿu Ìu©w° Fæ, ŸJ¡°uu Fu∫ ˚Ù JC¡~ >fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ŸbÕ` ŸÃ∫R¡≈, f®ÊÃbt∫ oŸ <`˚Cbfi tu* J¡°æfi ≈Ì°SÕ Fu∫ Fæ, <ıŸJ¡° <bπ°fi Ô°uy Ã∫°y J¡≤u* $$43$$
<ıŸJ¡∑ Â<‹¸> tu* ıyw NŸÃ∫ Fæ NSb° <ıŸJ¡∑ Â<‹¸> tu* ıyw ŸÃ∫ Fæ Ì°ufi°u* ≈s°u* tu* ˚Ù ŸJ¡° <bfi°„
fi F°u ŸJ¡fiu Ju¡ J¡°≤d bF ≈C”T ŸC© N°æ≤ Ì…#© J¡° Ny‡∫ ∫FÙ Fæ $ <J¡∏wC t¥©Õ w°u ≈C`, <t` N°<Ì Ju¡
<bfi°„ Ÿu, ı°u <J¡ N≈fiÙ ˚®°¿∏w Ÿu J¡¿v≈w Fæ, Ì…#©Ù F°uw° Fæ $$44$$
NŸwg N°æ≤ Ÿwg ≈s°u* tu* Ÿt°fi ≈≈<W <Ì©Ô°wu Fæ* $
N°<Ì N°æ≤ N∏w tu* ı°u fiFÙ* Fæ, bwÕt°fi tu* ˚Ù ŸJ¡∑ NŸW° FÙ Fæ $ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ı°u ∫F
NŸwg Fæ, oŸ ≈s J¡∑ oh~>° J¡≤w° Fæ, ŸJ¡°u NŸW° FÙ <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ $
˚°b ∫F Fæ <J¡ "NŸπ° oÌty® N°ŸÙwg' (Ÿ¨<‹¸> Ÿu ≈FÔu ∫F NŸwg FÙ S°) "fiæbuF <J¡aªfi°&y®
N°ŸÙwg' (∫F°≥ ≈FÔu JC¡~> ˚Ù fi S°) oÃ∫°<Ì ZC<w∫°u* Ÿu N°J¡°„, b°∫C, ˚Cbfi N°<Ì Ju¡ N°yu ≈Ù~>u
NŸW° ŸCfiÙ ı°wÙ Fæ N°æ≤ |¸> N°<Ì J¡∑ NŸW° ≈®Ã∫s NfiC˚b Ÿu Ìu©Ù ı°wÙ Fæ $ <ª≤J¡°Ô wJ¡, N°<Ì
N°æ≤ N∏w tu* NŸW°, S°unu J¡°Ô Ju¡ <ÔÎ ÎJ¡ f°≤ ŸW° ≈®Ã∫uJ¡ Δ∫<•w tu* ≈®<Ÿ] Fæ $ ÎJ¡ ÌqŸ≤u J¡°
<bfi°„J¡ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d Ÿ[b N°æ≤ NŸ[b-Ì°ufi°u* ÎJ¡b_wC tu* ÎJ¡ Ju¡ Ã∫°y Ju¡ <ffi° fiFÙ* ≤F ŸJ¡wu,

824

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

oŸ<ÔÎ Ì°ufi°u* tu* Ÿu ÎJ¡ Nbÿ∫ Ã∫°≠∫ Fæ $
N°<Ì N°æ≤ N∏w tu* <ª≤J¡°Ô wJ¡ NŸ[b J¡∑ ≈®<Ÿ<] F°ufiu Ÿu bwÕt°fi Ì„° tu* ˚Ù Ÿf Δ∫<•w∫°u* J¡∑
NŸW° FÙ Fæ ∫°u* NŸW° Ju¡ ≈s J¡∑ oh~>° J¡≤fiub°Ôu J¡°u ZC<w, ∫C¿•w N°æ≤ NfiC˚b°u* π°≤° NŸW° FÙ
<Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ $$45$$ N°<Ì N°æ≤ N∏w tu* ı°u ŸÃ∫ Fæ, bwÕt°fi tu* ˚Ù bF Ÿwg FÙ Fæ, <ıŸJ¡∑ Ÿf Ÿwg
FÙ Fæ, ÎuŸÙ t<w F°u, ŸJ¡∑ Â<‹¸> tu* Ÿf Ÿwg FÙ Fæ $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ "ŸÌubŸ°u‡∫uÌty® N°ŸÙwg , "J¡StŸw#
Ÿ≠ı°∫uw' (Fu Ÿ°u‡∫, Ÿ¨<‹¸> Ju¡ ≈¥bÕ ∫F Ÿwg FÙ S°, NŸwg Ÿu Ÿwg Jæ¡Ÿu F°u ŸJ¡w° Fæ) oÃ∫°<Ì ZC<w∫°u*
Ÿu N°æ≤ ≈®t°d J¡∑ ≈®b¨<W Ju¡ Ÿt∫ Ÿwg-Ÿwg ∫°u* Ÿf b_wCN°u* J¡° NfiC˚b F°ufiu Ÿu N°<Ì N°æ≤ N∏w J¡°Ô
tu* ŸW° J¡∑ Nfi<˚Δ∫<•w NSb° <w≤°u˚°bt°` J¡v≈fi° Ÿu "NŸπ° oÌty® N°ŸÙw' oÃ∫°<Ì ZC<w N°æ≤
∫C¿•w∫°u* J¡∑ ≈≈<W F°ufiu Ÿu N°æ≤ ŸW° J¡∑ ZC<w N°æ≤ ∫C¿•w∫°u* J¡∑ N∏∫S° ≈≈<W fi F°u ŸJ¡fiu Ÿu Ÿf
≈Ì°S°u˘ J¡∑ ŸbÕJ¡°<ÔJ¡ N°æ≤ Ÿ°bÕ<`J¡∑ ÎJ¡ FÙ ŸW° ∫C•w Fæ, •∫°u*<J¡ oŸÙ tu* Ô°|b Fæ, ∫°u* ŸW° J¡Ù
ÎJ¡w° Ju¡ <Ÿ] F°ufiu ≈≤ N°<Ì N°æ≤ N∏w tu* J¡°≤d˚¥w f®Ê J¡∑ ŸW° Ÿu FÙ Ÿf Ju¡ ŸÃ∫ F°ufiu Ÿu bwÕt°fi
J¡°Ô tu* ˚Ù bF ŸÃ∫ FÙ Fæ, ∫°u* ŸÌgb°ÌÙ J¡°u N©^±> f®ÊŸW° FÙ ŸbÕ` <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ $$46$$
Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô Ÿu ≈¿≤¿h~>∏fi ≈Ì°S°u˘ J¡∑ ŸÃ∫w° J¡∑ J¡v≈fi°, ı°u ıyw J¡°u Ÿwg N°æ≤ NŸwg
t°fifiub°Ôu ≈¥b°uÕ•w Ì°ufi°u* R¡≈°u* Ÿu f<F‹J¨¡w Fæ N°æ≤ Ÿf ZC<w N°æ≤ ∫C¿•w∫°u* Ÿu <b”] Fæ $ N∏@≈≤‡≈≤°
π°≤° ŸFŸ®°u* t¥©°u˘ fiu <ıŸJ¡∑ J¡v≈fi° J¡≤ ≤•©Ù Fæ N°æ≤ ı°u Ÿ‡≈¥dÕ NfiS°u˘ J¡∑ t¥Ô Fæ, ∏FÙ* t¥©°u˘ Ju¡
∫°uÀ∫ Fæ $ N°≈Ju¡ ∫°uÀ∫ fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıÔ Ju¡ N∏Ì≤ Ju¡ NŸÃ∫ _bR¡≈ ª∏Bt° N°æ≤ N°J¡°„wÔ N°<Ì J¡°u N≈fiu tfi Ju¡ t°uF Ju¡ <ÔÎ t¥©Õ
FÙ ª°Fwu Fæ*, N°≈ ıæŸu Wt Ô°uy fiFÙ* ª°Fwu $$47$$ t¥©Õ FÙ <b„°Ô N°J¡°≤b°Ôu, NSÕ„¥∏∫ ŸC©°˚°Ÿ°u*
Ÿu N≈fiu NŸÙt Ì…#© Ju¡ <ÔÎ Ÿ∏wC‹¸ >F°uw° Fæ, fi <J¡ ŸC© Ju¡ <ÔÎ $$48$$ oŸ<ÔÎ Fu J¡tÔfi∫fi
ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈ t¥©Õ tw f<fi∫u $ <bª°≤ J¡≤Ju¡ N<bfi°„Ù <fiÃ∫ N°æ≤ ŸC¿_S≤ ≈Ì°SÕ J¡° NbÔ‡ffi
J¡∑<ı∫u $$49$$
Nf ≈¥bÕÌ<„Õw Ÿwg N°æ≤ NŸwg ≈s°u* J¡° π°≤˚uÌ Ÿu ÎJ¡ ≈®∫°uıfi Ju¡ NbŸ°fi tu* k¡Ôw# ŸtChª∫
<Ì©Ô°wu F…Î ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
t°∫° Ÿu t¥» F…Î Ô°uy°u* π°≤° N°ÃtR¡≈ Ÿu J¡¿v≈w NFaJ¡°≤ Ju¡ Ÿ<Fw ∫F Ÿf ıyw NŸwg FÙ Fæ, ∫°u*
ZC<w, yC”, ∫C¿•w N°æ≤ N≈fiu NfiC˚b Ÿu <fiÿª∫ J¡≤Ju¡ ≈C`, <t`, @fi N°<Ì J¡° <bfi°„ F°ufiu ≈≤
N°≈J¡°u „°uJ¡ fiFÙ* F°u N°æ≤ ≤°y ˚Ù fi F°u $ „°uJ¡, ≤°y N°<Ì Ju¡ <fi≤°Ÿ π°≤° ÎJ¡°Ã‡∫Ì„Õfi tu* ≈®≈aª NŸwg
Fæ "∫F ≈s ≈∫°uyÙ F°uw° Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤ N∏∫°SÕ NŸπ°Ì Ju¡ ≈®_w°b Ÿu ıyw <fi_w[b FÙ Fæ, ÎuŸ°
N°≈J¡°u fiFÙ* ŸtHfi° ª°<FÎ, <J¡∏wC Ÿ‡≈¥dÕ bF Ÿwg Fæ •∫°u*<J¡ Ÿ[b J¡∑ ≈®<Ÿ<] fi F°ufiu ≈≤ ŸJu¡
<b≤°u@Ù NŸ[b J¡∑ ˚Ù ≈®<Ÿ<] fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ $ ∫<Ì Ÿ[b J¡°u ≈®<Ÿ] t°fi°u, w°u ŸJ¡° <b≤°u@Ù F°ufiu Ÿu
NŸwg N<Ÿ] FÙ F…N° $ oŸ ≈®J¡°≤ Ÿf ıyF ŸW° π°≤° <fi≤_w NŸW° <fi≤°@°≤ FÙ Fæ $ J¡FÙ* ≈≤ <J¡ŸÙ
J¡° bF ≈¿≤h~>uÌ fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wÙ $ oŸ<ÔÎ ÎJ¡t°` N≈¿≤¿h~>∏fi Ÿ[b J¡∑ <Ÿ<] F°ufiu ≈≤ |¸>, ≈¸>
N°<Ì ≈¿≤h~>uÌJ¡ N°J¡°≤°u* Ju¡ ≈¨SJg¡R¡≈ Ÿu „uT fi ≤Ffiu Ju¡ J¡°≤d „°u<@w <ª∏t°`æJ¡≤Ÿ ≈®Ã∫y°Ãt° Ÿu
∫C•w Ÿwg FÙ tæ* Fq≥, ∫F <bª°≤ J¡≤ N≈fiu N°Ãt° tu* ¿_Sw N°≈J¡°u ≈Cfi# ≈Cfi# Ÿ°aŸ°¿≤J¡ ı∏t-t≤d

ŸyÕ - 46]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

825

N°<Ì <bT°Ì J¡∑ ≈®°<›w fi F°u $$50$$ ZÙb°vtÙ<J¡ıÙ fiu J¡F° # tC<fi Ju¡ ÎuŸ° J¡Ffiu ≈≤ <Ìfi fÙw y∫° $
Ÿ¥∫Õ N_w°ªÔ J¡°u ªÔu y∫u $ Ÿ˚° tC<fiıÙ J¡°u fit_J¡°≤ J¡≤Ju¡ Ÿ°∫aJ¡°Ô J¡∑ Ÿ∏º∫° <b<@ Ju¡ <ÔÎ
_fi°fi°SÕ ªÔÙ yoÕ $ ÌqŸ≤u <Ìfi ≤°w fÙwfiu ≈≤ Ÿ¥∫°uÕÌ∫ Ju¡ Ÿ°S-Ÿ°S <k¡≤ Ÿ˚° Ôy yoÕ $$51$$

≈æ*w°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

<~>∫°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ
<ıfi yCd°u* Ÿu ŸaŸ°≤ tu* <bF°≤ J¡≤w° F…N° ˚Ù <fitÀfi fiFÙ* F°uw° N°æ≤
ı°u ıÙb∏tC•w Ô°uy°u* tua ¿_Sw Fæ, fi yCd°u* J¡° ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ <ÔÎ ≈Ìu„ $

Ÿf b_wCN°u* tu* Nfi°_S° π°≤° fi‹¸> J¡∑ ≈us° N°æ≤ ≈®°›w J¡∑ Nfi°J¡°as°R¡≈ yCd°u* J¡° ≈FÔu ≈Ìu„
Ìufiub°Ôu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ ≈¥b°uÕ•w ≈®_w°b J¡° Ÿtu* ≈∫°uy Ì„°Õwu Fæ* $
≤‡∫ @fi N°æ≤ ˜Ù N°<Ì Ju¡ fi‹¸> F°ufiu ≈≤ „°u≤ J¡° NbŸ≤ FÙ •∫° Fæ ? o∏Bı°Ô Ÿu ‹¸> >b_wC Ju¡
fi‹¸> F°ufiu ≈≤ <bÔ°≈ J¡∑ f°w FÙ •∫° Fæ ? $$1$$ y∏@bÕfiy≤ Ju¡ ≈Ì°S°u˘ Ju¡ fi‹¸>-˚®‹¸> >∫° ˚¥<Tw F°ufiu ≈≤
N°æ≤ N<bΩ°ı<fiw ≈C` N°<Ì Ju¡ fi‹¸> ∫° ŸC„°u<˚w F°ufiu ≈≤ ŸC© N°æ≤ Ì…#© J¡° ≈®J¡°≤ FÙ •∫° Fæ ? $$2$$
≤tdÙ∫ @fi N°æ≤ ˜Ù, ≈C` N°<Ì Ÿt¨<] F°ufiu ≈≤ FTÕ J¡° NbŸ≤ FÙ •∫° Fæ ? t¨yw¨‹d° Ju¡ b¨<] J¡°u ≈®°›w
F°uufiu ≈≤ •∫° ıÔ ª°Ffiub°Ôu ≈C”T°u* J¡°u N°fi∏Ì F°uw° Fæ ? $$3$$ @fi N°æ≤ ˜Ù-≈C` N°<Ì Ju¡ f»fiu ≈≤
Ì…#©Ù F°ufi° FÙ <ªw Fæ N°æ≤ Ÿ∏wC‹¸> F°ufi° <ªw fiFÙ* Fæ $ t°uF-t°∫° Ju¡ f»fiu ≈≤ oŸ ŸaŸ°≤ tu* J¡°æfi
_b_S ≤F ŸJ¡w° Fæ ? @fi, ˜Ù, ≈C` N°<Ì J¡∑ b¨<] F°ufiu ≈≤ ŸaŸ°≤R¡≈ ≤°uyJ¡∑ b¨<] J¡∑ Ÿa˚°bfi° Ÿu
Ì…#© J¡≤fi° FÙ <ªw Fæ; FTÕ J¡≤fi° ™>ÙJ¡ fiFÙ*, ∫F NSÕ Fæ $$4$$ b¨<] J¡°u ≈®°›w <ıfi ˚°uy°u* Ÿu t¥©Õ J¡°u
≤°y F°uw° Fæ, b¨<] J¡°u ≈®°›w ∏FÙ* ˚°uy°u* Ÿu <bπ°fi ≈C”T J¡°u bæ≤°À∫ F°uw° Fæ $$5$$ fiÿb≤ _b˚°bb°Ôu
@fi, ˜Ù, ≈C` N°<Ì Ju¡ <bT∫ tau FTÕ J¡° NbŸ≤ FÙ •∫° Fæ ? ı°u Ÿ°@C ≈…”T oŸJ¡∑ fiÿb≤w°, fi≤J¡
FuwCw° N°<Ì Ÿu ≈¿≤d°t tu* J¡¸C>w° J¡° NbÔ°uJ¡fi J¡≤wu Fæ*, bu fiŸu bæ≤°À∫ J¡°u ≈®°›w F°uwu Fæ* $$6$$
oŸ<ÔÎ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ŸaŸ°≤ Ju¡ Δ∫bF°≤°u* tu* w[bI N°≈ ı°u-ı°u b_wC fi‹¸> F°u, ŸJ¡∑ ≈us°
J¡∑<ı∫u N°æ≤ ı°u ı°u ≈®°›w F°u ŸJ¡° ≈˚°uy J¡∑<ı∫u $$7$$ N≈®°›w ˚°uy°u* J¡∑ ŸhªÙ N<fih~>° N°æ≤
≈®°›w ˚°uy°u* J¡° ˚°uy ∫FÙ ≈¿^±>w J¡° Ôsd Fæ $$8$$ ŸaŸ°≤ tua ˚¸>J¡°fiub°Ôu, t°≤fiu Ju¡ <ÔÎ yC›w <~>≈u
F…Î, <bT, „˜ N<Àfi N°<Ì π°≤° t°≤fiu Ju¡ <ÔÎ ŸtÙ≈ tu* N°fiub°Ôu NwÎb N°ww°∫Ù oŸ J¡°t Ju¡
<bT∫ tu*, f°u@ Ju¡ <ÔÎ N≈®tW F…Î N°≈ Δ∫bF°≤ J¡∑<ı∫u <ıŸŸu N°≈ t¥»w° J¡°u ≈®°›w fi F°u* $$9$$
≈®≈aª≤<Fw f®Ê tu* <bbuJ¡, bæ≤°À∫, I°fi tu* N≈®t°Ì N°<ÌyCd°u* Ju¡ NıÕfiJ®¡t Ÿu ı°u Ÿ‡∫Jg¡ I°fiÙ Fæ*, bu
oŸ Ÿ*Ÿ°≤°±>‡f≤ J¡°u fiFÙ* Ìu© ≈°wu $ ı°u JC¡fC<] Fæ* ∫°fiÙ •w yCd°u* Ÿu ≤<Fw Fæ*, bu w°u fi‹¸ >FÙ Fæ* $$10$$
<ıŸ <J¡ŸÙ ˚Ù ∫C¿•w Ÿu <ıŸ ≈C”T J¡° Âÿ∫ Ÿu NfiC≤°y ªÔ° y∫°, ŸJ¡∑ ≈≤t°SÕÕ tu* N<˚<fibu„
≤©fiub°ÔÙ <btÔ t<w t°uFR¡≈Ù Ÿ°y≤ tu* fiFÙ* ±¥>fwÙ $$11$$ <ıŸJ¡∑ "∫F Ÿwg Fæ' ∫°u* Ÿf b_wCN°u* tau
N°_S° <fib¨W F°u yoÕ, Ÿ ŸbÕI J¡°u Nb°_w<bJ¡ N<bΩ° N≈fiu b„ (NaJ¡yw) fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wÙ $$12$$
tæ* N°æ≤ ∫F Ÿ‡≈¥dÕ ıyw ÎJ¡ FÙ Fæ, ÎuŸÙ <ıfiJ¡∑ fC<] N°_S° N°æ≤ Nfi°_S° J¡° Ã∫°y J¡≤Ju¡ ¿_Sw Fæ,
bF ≈C”T <fitÀfi fiFÙ* F°uw° $$13$$ Ÿwg N°æ≤ NŸwg tu* NfiCyw ŸW°t°` ≈®Ã∫y°ÃtR¡≈ Ÿwg J¡° fC<] Ÿu

826

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

NbÔ‡ffi J¡≤Ju¡ f°fl N°æ≤ N°U∫∏w≤ Âÿ∫ J¡° fi w°u y®Fd J¡∑<ı∫u N°æ≤ fi Ã∫°y J¡∑<ı∫u $$14$$ Fu
ZÙ≤°tª∏BıÙ, NÃ∫∏w bæ≤°À∫∫C•w, N°Ãt<fi‹™>, Ÿf ≈®J¡°≤ Ju¡ <fib°Ÿ°u* Ÿu ≤<Fw N°≈ N≈fiu J¡°∫Õ tu*
wÃ≈≤ F°uJ¡≤ ˚Ù ≤°y≤<Fw F°uJ¡≤ N°J¡°„ Ju¡ Ÿt°fi NŸay F°uJ¡≤ ¿_Sw F°uo∫u $$15$$ J¡tÕ J¡≤ ≤Fu <ıŸ
I°fiÙ J¡∑ J¡tÕ tu* fi w°u oh~>° Fæ N°æ≤ fi N<fih~>° Fæ ŸJ¡∑ fC<] ıÔ Ÿu J¡tÔ Ju¡ ≈Wu Ju¡ Ÿt°fi _≈„Õ J¡°u
≈®°›w fiFÙ* F°uwÙ $$16$$ f°<@w b_wC tu* NfiCb¨<W„ÙÔ F°ufiu Ÿu y°æd o¿∏B∫°u* Ÿu ∫C•w N°≈J¡° tfi Ì„Õfi,
_≈„Õfi N°<Ì J¡≤u ª°Fu fi J¡≤u, <J¡∏wC N°≈ N°Ãtb°fig F°uJ¡≤ oh~>° ≤<Fw F°uo∫u $$17$$
o¿∏B∫°S°u˘ tu* ttw° Ã∫°yR¡≈ yCd J¡° ≈Ìu„ Ìuwu F…Î Ÿtu* Nfi°_S° J¡° ≈≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, o¿∏B∫°S°u˘ tu* NŸÃ∫˚¥w ∫F tu≤° Fæ, ∫°u* N°≈J¡° tfi <fitÀfi fi F°u, tÀfi fi F°uJ¡≤
ª°Fu bF J¡tÕ fi J¡≤u ª°Fu J¡≤u $$18$$ Fu ≤°tª∏BıÙ, ıf N°≈Ju¡ ⁄Ì∫ tu* o¿∏B∫°SÕ Ÿ‡≈<W∫°≥ _b°Ì…
fiFÙ* ÔyuyÙ, wf N°≈ I°wIu∫ N°æ≤ ŸaŸ°≤ Ÿ°y≤ Ÿu WÙdÕ F°u ı°∫u*yu $$19$$ <ıfiJ¡°u Îu<FJ¡ N°æ≤
≈°≤Ô°æ<J¡J¡ <bT∫ N”<ªJ¡≤ F°u* , ÎuŸu N°≈ ª°Fu ÌuF Ju¡ ˚°fib°Ôu F°u, ª°Fu Ÿt°<@ π°≤° ÌuF Ju¡ ˚°fi Ÿu
„¥∏∫ F°u*, N°≈Ju¡ fi ª°Ffiu ≈≤ ˚Ù tC<•w Nfi°∫°Ÿ ≈®°›w F°u yoÕ $$20$$
ıÙb∏tC<•w tu* b°Ÿfi°N°u* Ÿu <ªW J¡°u f°F≤ J¡≤fi° FÙ tC¶∫ Ÿ°@fi Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıÙbfitC<•wR¡≈ ∏fiw ≈Ì ≈®°¿›w Ju¡ <ÔÎ ÃJ¨¡‹¸> fC<] π°≤° b°Ÿfi°N°u* Ÿu
<bbuJ¡, bæ≤°À∫ N°<Ì Ÿu ÃJ¨¡‹¸> <ªW J¡°u k¥¡Ô Ÿu ŸCy∏@ J¡∑ fi°o˘ NÔy J¡∑<ı∫u $$21$$ b°Ÿfi°R¡≈Ù
ıÔ Ÿu Δ∫°›w oŸ ŸaŸ°≤R¡≈Ù ŸtCB tu* ı°u Ô°uy ≈®I°R¡≈Ù fi°b tu* ª»u, bu ≈°≤ F…Î N°æ≤ ı°u ≈®I°R¡≈Ù fi°b
tu* fiFÙ* ª»u, bu ±¥>f y∫u $$22$$
bF ≈®I°R¡≈Ù fi°b Jæ¡ŸÙ Fæ, ÎuŸ° ∫<Ì J¡°uoÕ J¡Fu, w°u Ÿu Ì„°Õwu Fæ* $
<bbuJ¡, bæ≤°À∫ N°<Ì Ÿu wÙ‚d J¡∑ yoÕ NwÎb ~C>≤u J¡∑ @°≤° Ju ¡wCv∫, ŸC©, Ì…#© N°<Ì π∏π°u* J¡°u
ŸFfiu tu* ≈≤t@Ù≤ fC<] Ÿu N°Ãtw[b J¡° <bª°≤ J¡≤ ŸJu¡ f°Ì N°≈ N≈fiu _bR¡≈ tu* ≈®bu„ J¡∑<ı∫u $$23$$
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, I°fi Ÿu Ì°≤ <ªWb°Ôu w[bI°fiÙ ≈®°I ≈C”T <ıŸ ≈®J¡°≤ fw°Õb J¡≤wu Fæ* bæŸu FÙ
N°≈J¡°u Δ∫bF°≤ J¡≤fi° ª°<F∫u, fi <J¡ t¥»°u* J¡∑ fi°o˘ $$24$$ <fiÃ∫w¨›w, tF°fC<], ıÙb∏tC•w tF°Ãt°N°u*
J¡° ŸÌ°ª°≤ Ÿu NfiCŸ≤d J¡≤fi° ª°<F∫u, ˚°uyÔ‡≈¸> t¥©°u˘ J¡° NfiCŸ≤d fiFÙ* J¡≤fi° ª°<F∫u $$25$$
f®Êw[b N°æ≤ ıyW[b J¡°u ı°fifiub°Ôu ≈C”T fi w°u ıyw Ju¡ Δ∫bF°≤ J¡° Ã∫°y J¡≤wu Fæ* N°æ≤ fi ŸJ¡∑
oh~>° J¡≤wu Fæ*, <J¡∏wC ŸfJ¡° FÙ NfiCbwÕfi J¡≤wu Fæ* $$26$$
∫<Ì J¡°uoÕ J¡Fu, I°fib°fi°u* J¡∑ ˚Ù J¡FÙ* ≈≤ k¡Ô<Ô›Ÿ° F°u ŸJ¡wÙ Fæ, w°u oŸ ≈≤ fiFÙa, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
<bΩ°, w≈ N°æ≤ ≈≤°J®®¡t N°<Ì Ju¡ ÃJ¡TÕR¡≈ ≈®˚°b Ju¡, N<˚t°fi Ju¡, <fi≈Cdw°, JC¡Ô, „ÙÔ N°<Ì
yCd°u* Ju¡, ∫„ N°æ≤ Ÿ‡≈<W Ju¡ <bT∫ tu* Ô°uJ¡ tu* Ô°u˚ ≈®<Ÿ] Fæ, w[bÌ„ÙÕ tF°Ãt° ≈C”T w°u ≈®˚°b N°<Ì
Ju¡ <tØ∫° F°ufiu Ÿu J¡FÙ* ≈≤ ˚Ù Ô°u˚ fiFÙ* J¡≤wu $$27$$ tF°Ãt° ≈C”T°u* J¡°u Ÿ¥∫Õ Ju¡ Ÿt°fi ŸbÕfi°„ F°ufiu
≈≤ ˚Ù ©uÌ fiFÙ* F°uw°, Ÿ‡≈¥dÕ N<˚Ô°T°N°u* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ fi∏Ìfibfi N°<Ì tua ˚Ù bu N°Ÿ•w fiFÙ* F°uwu
N°æ≤ „°˜t∫°ÕÌ° J¡° J¡˚Ù Ã∫°y fiFÙa J¡≤wu $ Ÿ¥∫Õ ˚Ù „¥∏∫ N°J¡°„ tu* <©∏fi fiFÙ* F°uwu, fi∏Ìfibfi tu*
N°Ÿ•w fiFÙ* F°uwu N°æ≤ N≈fiu t°yÕ J¡∑ t∫°ÕÌ° J¡° Ã∫°y fiFÙa J¡≤wu $$28$$
tF°Ãt° ≈C”T oh~>°≤<Fw, ı°u Δ∫bF°≤ ≈®°›w F°u ŸJu¡ NfiCŸ°≤ fw°Õb J¡≤fiub°Ôu, ÌuFR¡≈Ù ≤S tu*

ŸyÕ - 47]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

827

fæ™>u F…Î, N°Ãt<fi‹™> F°u "<bI°fiŸ°≤<S∫Õ_wC tfi# ≈®y®Fb°∏fi≤#' (<bI°fiR¡≈Ù Ÿ°≤<Sb°Ô°, tfiR¡≈Ù
Ôy°tb°Ô° tfiC‹∫) oÃ∫°<Ì ZC<w tu* J¡Fu y∫u Ÿ°@fi°u* Ÿu Ÿ∏fi] F°u |¥twu Fæ* $$29$$
tCHtu* bu yCd Fæ* ∫° fiFÙ*, oŸ ≈®J¡°≤ ŸaÌuF tu ≈nu F…Î ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡°u i>°»Ÿ Ìuwu Fæ* $
Fu ŸC∏Ì≤ ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈ ˚Ù oŸ <b„°Ô <bbuJ¡ J¡°u ≈®°›w F°u ªCJu¡ Fæ*, oŸ ≈®I° Ju¡ fÔ Ÿu I°fi
tu* N°≈ _b_S Fæ* $$30$$ _≈‹¸> Â<‹¸> J¡° NbÔ‡ffi J¡≤Ju¡ t°fi≤<Fw N°æ≤ t°ÃŸ∫Õ≤<Fw N°≈ oŸ ≈¨ØbÙ
wÔ tu* <bF°≤ J¡∑<ı∫u, N°≈ Nbÿ∫ FÙ ≈≤t <Ÿ<] J¡°u ≈®°›w F°uyu $$31$$ Fu <fi‹≈°≈, N≈fiu _bR¡≈ tu*
¿_Sw, Ÿf oh~>°N°u* Ju¡ Ã∫°y Ÿu ∫C•w b°Ÿfi° <bT∫J¡ J¡°æwCJ¡ Ì„Õfi J¡∑ oh~>° <ıŸJ¡∑ fi‹¸ >F°u yoÕ,
ÎuŸu F°uJ¡≤ N°≈ N≈fiu ⁄Ì∫ tu* ≈≤t „ÙwÔw° J¡° y®Fd J¡≤ <bF°≤ J¡∑<ı∫u $>32$$>>
≈<Ì‹¸> ≤F_∫°ua Ju , ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ ⁄Ì∫ tu* fitau, N°<b˚°Õb J¡°u Ì„°Õwu Fæ* $
ZÙb°vtÙ<J¡ıÙ fiu J¡F° # <fitÕÔ N°„∫b°Ôu tC<fi ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ J¡∑ oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ <fitÕÔ b°dÙ Ÿu
ZÙ≤°tª∏BıÙ Ÿ°k¡ <J¡∫u F…Î Ì≈Õd Ju¡ Ÿt°fi wC≤∏w ŸC„°u<˚w N<wt@C≤ I°fi°t¨w Ÿu <b≤°ıt°fi
N∏w#J¡≤d Ÿu ∫C•w F…Î bu ª∏Bt° J¡∑ w≤F „ÙwÔw° J¡°u ≈®°›w F…Î $$33$$

<~>∫°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

Ÿæ*w°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ
NwÙw, ˚°bÙ N°æ≤ bwÕt°fi J¡≤°un°u* f®Ê° N°æ≤ f®Ê°^±>°u* J¡° wS°
<fi∫w N°æ≤ N<fi∫w J®¡tb°Ôu Ìubw° N°<Ì J¡° bdÕfi $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu ˚ybfig, N°≈ Ÿf @t°u˘ Ju¡ w[bI N°æ≤ Ÿf buÌ, buÌ°ay°u* Ju¡ ≈°≤Ì„ÙÕ Fæ* $
N°≈J¡∑ _bh~> ≈Ìu„b°<d∫°u* Ÿu <ıŸJu¡ <Ÿ≤ J¡° f°uH F¸> y∫°, Ìq≤ t°yÕ tu* ªÔfiu J¡° Îba ˚¥© J¡°
≈¿≤Zt <fib¨W F°u y∫°, ÎuŸu ≈C”T Ju¡ Ÿt°fi tæ* fnu N°≤°t Ÿu ¿_Sw Fq≥ $$1$$ ≈Ìu„ Ìu ≤Fu N°≈Ju¡
Wt, <b≈CÔ NSÕb°Ôu, bdÕ ≈Ì, b°•∫ N°æ≤ ≈®J¡≤d°u* π°≤° _kC¡¸>, <b<ª` J¡S°, ∫C¿•w Ju¡ ≈®<w≈°Ìfi tu*
<fi≈Cd, N°Ãtw[b Ju¡ ≈®J¡°„J¡ F°ufiu N°æ≤ ⁄Ì∫J¡tÔ J¡°u ≈®J¡°<„w J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d Ÿ¥∫Õ N°<Ì Ju¡ Ÿt°fi
<Ìw F…Î, tfi°uF≤ bªfi°u* J¡°u ŸCfiwu F…Î tCHu w¨<›w fiFÙ* F°uwÙ $$2$$
oŸ ≈®J¡°≤ ≈®„aŸ° π°≤° yC”ıÙ J¡°u ≈®°uß°<Fw J¡≤ ≈®Ÿay≈®°›w f®Ê° N°<Ì Ìubw°N°u* Ju¡ Îuÿb∫Õ J¡°u
ı°fifiu J¡∑ oh~>° J¡≤fiub°Ôu ZÙ≤°tª∏BıÙ ≈¥~>wu Fæ* #
≤°ıŸ, Ÿ°¿[bJ¡ ıÙbı°<w∫°u* Ju¡ ≈Ìu„ Ju¡ Ÿt∫ N°≈fiu <b<b@ ≈®J¡°≤ J¡∑ Ÿ¨<‹¸>∫°u* J¡° ≈®<w≈°Ìfi
J¡≤fiub°Ôu ZC<w, ≈C≤°d N°<Ì Ju¡ bªfiR¡≈Ù ≈®t°d°u* Ÿu f®Ê° J¡∑ ı°u Ã≈<W ≈®_wCw J¡∑ SÙ, ŸJ¡° N°≈
_≈‹¸>R¡≈ Ÿu bdÕfi J¡∑<ı∫u $$3$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, NfiuJ¡ Ô°© f®Ê°, NfiuJ¡°u*
Ÿ°æ „aJ¡≤ N°æ≤ o∏B Îba NfiuJ¡°u* Fı°≤ fi°≤°∫d fÙw ªCJu*¡ Fæ* $$4$$ N∏∫ <b<ª` ≈®J¡°≤ Ju¡ f®Ê°^±>°u* tu* Îba
oŸ f®Ê°^±> tu* ˚Ù <b<@ N°ª°≤, <bF°≤ Ju¡ Fı°≤°u* Ìubw°, NŸC≤ N°<Ì Ju¡ „≤Ù≤ <bª≤d J¡≤wu Fæ* $$5$$
oŸÙ ≈®J¡°≤ N∏∫°∏∫ J¡°Ô°u* tu* Ã≈∏fi F…Î Nfi∏w ıyw°u* tu* N∏∫ fF…w Ÿu ŸC≤, NŸC≤ N°<Ì Ju¡ „≤Ù≤
≈®ªC≤ t°`° tu* ÎJ¡ FÙ Ÿt∫ Ã≈∏fi F°u*yu $$6$$ Fu tF°f°F°u, f®Ê° N°<Ì fi Ìubw°N°u* J¡∑ f®Ê°^±>°u* tu*
Ã≈<W∫°≥ o∏Bı°Ô tu* <Ìw F…oÕ-ŸÙ Fæ* $$7$$ J¡˚Ù „aJ¡≤≈¥bÕJ¡ Ÿ¨<‹¸>∫°≥ F°uwÙ Fæ, J¡˚Ù ≈®St Ã≈∏fi

828

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

F…Î f®Ê° Ÿu Ÿ¨<‹¸>∫°≥ F°uwÙ Fæ, J¡˚Ù <b‹dC≈¥bÕJ¡ Ÿ¨<‹¸>∫°≥ F°uwÙ Fæ*, J¡˚Ù tC<fi π°≤° <fi<tÕw (c) Ÿ¨<‹¸>∫°≥
F°uwÙ Fæ $$8$$
f®Ê° N°<Ì Ju¡ N°<b˚°Õb _S°fi ˚Ù N<fi∫w Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
J¡˚Ù (≈°ÌJ¡v≈ tu*) f®Ê° J¡tÔ Ÿu Ã≈∏fi F°uwu Fæ*, <J¡ŸÙ J¡v≈ tu* ıÔ Ÿu Ã≈∏fi F°uwu Fæ*, J¡˚Ù
N^±> Ÿu Ã≈∏fi F°uwu Fæ* N°æ≤ J¡˚Ù N°J¡°„ Ÿu Ã≈∏fi F°uwu Fæ* $$9$$
oŸÙ ≈®J¡°≤ Ÿ¥∫Õ N°<Ì ≈Ì°<@J¡°¿≤∫°u* tu* ˚Ù N<fi∫t Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
<J¡ŸÙ f®Ê°^±> tu* „aJ¡≤ıÙ tC¶∫ ≈Ì°<@J¡°≤Ù Fæ* w°u <J¡ŸÙ tu* Ÿ¥∫Õ tC¶∫ ≈Ì°<@J¡°≤ Fæ $ <J¡ŸÙ tu*
o∏B tC¶∫ ≈Ì°<@J¡°≤Ù Fæ* w°u <J¡ŸÙ tu* fi°≤°∫d tC¶∫ ≈Ì°<@J¡°≤Ù Fæ* Îba <J¡ŸÙ tu* ÎJ¡t°` <„bıÙ FÙ
Ìubw°N°u* Ju¡ N<@J¡°≤ tu* ¿_Sw Fæ* $$10$$ <J¡ŸÙ Ÿ¨<‹¸> tu* ≈¨ØbÙ <fi<fn ≈un°u* Ÿu Δ∫°›w F…oÕ, <J¡ŸÙ Ÿ¨<‹¸
>tu* tfiC‹∫°u* Ÿu <fi<fn F…oÕ N°æ≤ <J¡ŸÙ Ÿ¨<‹¸ >tu* ≈bÕw°u* Ÿu Δ∫°›w SÙ $$11$$ J¡°uoÕ ˚¥<t t¨dt∫Ù F…oÕ, w°u
J¡°uoÕ ≈ÃS≤°ua Ÿu ≈¥dÕ SÙ $ J¡°uoÕ _bdÕt∫Ù SÙ, w°u J¡°uoÕ w°t®t∫Ù SÙ $$12$$ oŸ f®Ê°^±> tu* FÙ <J¡wfiu
N°ÿª∫Õt∫ ıyw Fæ* N°æ≤ N∏∫°∏∫ f®Ê°^±>>tu* ˚Ù N∏∫ ≈®J¡°≤°u* Ÿu N°ÿª∫Õt∫ ıyw Fæ* <J¡∏FÙ* ıyw°ua tu*
Ju¡bÔt°` Ÿ¥∫Õ N°<Ì Ju¡ wCv∫ ≈®J¡°„ Fæ, w°u J¡°uoÕ ≈®J¡°„ ≤<Fw ˚Ù Fæ* $$13$$ oŸ f®Êw[b tF°J¡°„ tu*
Nfi∏w ıyw Ÿ°y≤ J¡∑ w≤ay°u* Ju¡ Ÿt°fi Ã≈∏fi F°uwu Fæ* N°æ≤ ÔÙfi F°uwu Fæ* $$14$$ ıæŸu Ÿ°y≤ tu* w≤ay
Ã≈∏fi F°uwÙ Fæ, ıæŸu t”˚¥<t tu* t¨yıÔ Ã≈∏fi F°uw° Fæ*, ıæŸu N°t tu* f°æ≤ Ã≈∏fi F°uwu Fæ*, bæŸu FÙ
≈≤f®Ê tu* <bÿb J¡∑ Ÿ‡≈<W∫°≥ Ã≈∏fi F°uwÙ Fæ $$15$$ ˚Ôu FÙ Ÿ¥∫Õ J¡∑ <J¡≤d°u* tu* ªaªÔ `Ÿ≤udC <yfiu ı°
ŸJ¡wu Fæ*, ≈≤ f®Ê tu* ªaªÔ f®Ê°^±>°u* Ju¡ Ÿt¥F fiFÙ* <yfiu ı° ŸJ¡wu $$16$$ ıæŸu bT°Õ N°<Ì M¡wCN°u* tu
fF…w Ÿu th~>≤ N°<Ì Ju¡ Ÿt¥F Ã≈∏fi F°u-F°u J¡≤ fi‹¸> F°u ı°wu Fæ*, bæŸu FÙ ∫u Ô°uJ¡ Ÿ¨<‹¸>∫°≥ Ã≈∏fi F°uF°u J¡≤ fi‹¸> F°u ı°wÙ Fæ* $$17$$
fi Ÿ¨<‹¸>∫°u* Ju¡ ≈®b°F J¡∑ Nfi°<Ìw° J¡°u J¡Fwu Fæ* $
<J¡Ÿ Ÿt∫ Ÿu ÔuJ¡≤ ∫u <fiÃ∫ Ã≈∏fi N°æ≤ <bfi‹¸> F°ufiub°ÔÙ Ÿ¨<‹¸> ≈≤‡≈≤°Î≥ ≈®°›w F…oÕ, ∫F fiFÙ*
ı°fi° ı° ŸJ¡w° $$18$$ Nfi°<Ì J¡°Ô Ÿu Ÿ¨<‹¸> ≈≤‡≈≤°Î≥ w≤ay°u* J¡u Ÿt°fi <fi≤∏w≤ _kC¡¿≤w F°uwÙ Fæ*, ≈¥bÕ
Ÿu ≈FÔu ∫u SÙ N°æ≤ bæŸu FÙ ŸŸu ˚Ù ≈FÔu <bΩt°fi SÙ $$19$$
Ìubw°, NŸC≤ N°æ≤ tfiC‹∫°uu* Ÿu ∫C•w ∫u Ÿf ˚¥w ı°<w∫°≥ fiÌÙ J¡∑ w≤ay°u* J¡∑ ≤Ù<w Ÿu FÙ Ã≈∏fi F°uF°uJ¡≤ ÔÙfi F°u ı°wÙ Fæ*, ıæŸu ∫F f®Ê°^±>> Fæ bæŸu FÙ ı°u Fı°≤°u* f®Ê°^±> ≈≤‡≈≤°Î≥ Fæ, bu ıæŸu bT°u˘ tu*
Fı°≤°ua |<n>∫°≥ sÙd F°u ı°wÙ Fæ* bæŸu FÙ sÙd F°u yoÕ Fæ N°æ≤ N∏∫ f®Ê°^±> ≈*<•w∫°≥ oŸ Ÿt∫ ˚Ù
f®Ê°u≈Ô¿Æ@ J¡° _S°fi F°ufiu Ÿu f®Ê≈CR¡T „≤Ù≤ Ju¡ ÎJ¡ _S°fi tu* (⁄Ì∫J¡tÔ J¡° R¡≈ ÎJ¡Ìu„ tu*) ¿_Sw
NÃ∫∏w <b_wÙdÕ f®Ê tu* bwÕt°fi „≤Ù≤b°ÔÙ <bΩt°fi Fæ*, NwÎb "N¿_tfig Ω°b°≈¨<SbÙ N∏w≤ub
Ÿt°<Fwu' (oŸ „≤Ù≤ tu* N°J¡°„ N°æ≤ ≈¨<SbÙ ˚Ùw≤ FÙ Ÿt°<Fw Fæ*) oÃ∫°<Ì ZC<w Fæ $$20-22$$
f®Ê≈CC≤ Ÿu ≈Ô<sw ⁄Ì∫°J¡°„ J¡∑ „°u˚°R¡≈ f®Ê<fi<tÕw N∏∫ f®Ê°^±>> ≈≤‡≈≤°Î≥ ıæŸu ºb<fi Ju¡ ˚uÌ
N°J¡°„ tu* F°u-F°uJ¡≤ fi‹¸> F°u ı°wu Fæ* , bæŸu FÙ F°u-F°u J¡≤J¡u <k¡≤ f®Ê tu* fi‹¸> F°u ı°wÙ Fæ* $$23$$ N∏∫
Ÿ¨<‹¸> ≈≤‡≈≤°Î≥, ı°u <J¡ N°yu F°uyÙ, ıæŸu <t\>Ù J¡∑ ≤°<„ tu* |nu ¿_Sw Fæ, ıæŸu NaJC¡≤ tu* ≈vÔb ≤Fwu Fæ*,
c ∫F Nb°∏w≤ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N<˚≈®°∫ Ÿu J¡F° y∫° Fæ $

ŸyÕ - 47]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

829

bæŸu FÙ f®Ê tu* ¿_Sw Fæ, ıf wJ¡ w[bI°fi Ÿu Ìu©Ù ı° ≤FÙ ∫u JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° f°@ F°uw° Fæ, ŸŸu
≈FÔu wJ¡ <b≈CÔ N°J¡°≤b°Ôu <bJ¡°≤°u* Ÿu ∫C•w ∫u <`˚Cbfi„°u˚°Î≥ <ªÌ°J¡°„ tu* F°u*yÙ $$24,25$$ t¥©°u˘
Ÿu Nº∫_w N°æ≤ <b_w°≤ J¡°u ≈®°›w J¡∑ ı° ≤FÙ N°J¡°„ Ôw°N°u* J¡∑ w≤F N°<b˚¥Õw N°æ≤ <w≤°u˚¥w F°uwÙ
F…oÕ ∫u <`˚Cbfi„°u˚°Î≥ fi w°u ŸÃ∫ Fæ* N°æ≤ fi NŸÃ∫ FÙ Fæ* $$26$$ Ÿ˚Ù N≈fiu N∏wyÕw Ÿ¨<‹¸> Ÿt<‹¸R¡≈
f®Ê°^±>°u* J¡∑ Ÿ¨<‹¸>∫°≥ w≤ay Ju¡ Ÿt°fi fiÿb≤w°R¡≈ @tÕb°ÔÙ, Ìu©wu FÙ fi‹¸> F°ufiub°ÔÙ N°æ≤ <b<ª`
N°J¡°≤b°ÔÙ ≈®°<d∫°u* J¡∑ ªu‹¸>°N°u* Ÿu ∫C•w Fæ* $$27$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, Ÿf f®Ê°^±>°u* J¡∑ <b<ª`
N°J¡°≤-≈®J¡°≤ Ju¡ <bJ¡°≤°u* Ÿu ∫C•w <b<ª` R¡≈b°ÔÙ Ÿ¨<‹¸>∫°≥ Îba Ÿ˚Ù Ÿ¨<‹¸> Ì®<‹¸>∫°≥ w[bI J¡∑ Â<‹¸>
tu* ıÔ Ÿu b¨<‹¸>∫°u* Ju¡ Ÿt°fi N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ, N°æ≤ Nw[bI J¡∑ Â<‹¸> Ÿu w°u tu| Ÿu b¨<‹¸> J¡∑ w≤F
w¸>_S oÕÿb≤ Ÿu Ã≈∏fi F°uwÙ Fæ $$28,29$$ ≈≤t°SÕ Â<‹¸> Ÿu w°u NI b w[bbuW° ŸfJ¡∑ Â<‹¸> Ÿu Ÿf
Ÿ¨<‹¸>∫°≥ ıæŸu ın°u* π°≤° ©Ù*ªu y∫u BbR¡≈ ˚¥<t Ju¡ ıÔ J¡°u @°≤d J¡≤fiub°ÔÙ fi°<n∫°≥, Ãbª°, ≈`, J¡°≥¸>u*
N°<Ì Ÿut≤ Ÿu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ f®Ê Ÿu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ $$30$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, _S¥Ô˚¥w°u*
Ÿu ffiÙ F…oÕ ÌuF°<Ì Ÿ¨<‹¸>∫°u* tu* N°æ≤ Ÿ¥‚t ˚¥w°ua Ÿu ffiÙ F…oÕ o¿∏B∫°<Ì Ÿ¨<‹¸>∫°u* tu* ≈≤t°J¡°„ Ÿu Ã≈∏fi
F…Î ˚¥wŸ¥‚tfi°tJ¡ ≈aªw∏t°`R¡≈ t°∫°tÔR¡≈Ù Ÿ¥` J¡∑-_k¡<¸>J¡, R¡B°s Ÿu yC≥SÙ F…oÕ- t°Ô° Ju¡
Ÿt°fi Ÿf ≈Ì°SÕ Fæ* $$31$$
J¡˚Ù ≈μ Ÿu Ã≈∏fi F…Î f®Ê° F°uwu Fæ* ÎuŸ° ı°u J¡F° Ÿtu* ∫S° ∫°uÀ∫ ≈aªÙJ¡≤d Ju¡ Nfi∏w≤
F°ufiub°Ôu _S¥Ô N°J¡°„ N°<Ì J¡° ≈®St N°<b˚°Õb J®¡t FÙ <fi∫°tJ¡ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
J¡˚Ù N°J¡°„ ≈FÔu _S¥Ôw°R¡≈ Ÿu ¿_S<w J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ, ŸŸu f®Ê° Ã≈∏fi F°uwu Fæ*, oŸ<ÔÎ
N°J¡°„ı ≈®ı°≈<w J¡Fu ı°wu Fæ* $$32$$ J¡˚Ù b°∫C ≈FÔu _S¥Ôw° Ÿu <_S<w J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ, ŸŸu
f®Ê° Ã≈∏fi F°uwu Fæ*, oŸ<ÔÎ bu b°∫Cı ≈®ı°≈<w J¡Fu ı°wu Fæ* $$33$$ J¡˚Ù wuı ≈FÔu _S¥Ôw°R¡≈ Ÿu
¿_S<w J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ, ŸŸu Ÿ¨<‹¸>J¡w°Õ f®Ê° Ã≈∏fi F°uwu Fæ, oŸ<ÔÎ bu wæıŸ ≈®ı°≈<w J¡Fu ı°wu
Fæ* $$34$$ J¡˚Ù ıÔ ≈FÔu _S¥Ôw°R¡≈ Ÿu ¿_S<w J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ, ŸŸu f®Ê° Ã≈∏fi F°uwu Fæ,
oŸ<ÔÎ bu ıÔı ≈®ı°≈<w J¡Fu ı°wu Fæ* $$35$$ J¡˚Ù ≈¨ØbÙ ≈FÔu _S¥Ôw° J¡°u ≈®°›w F°uwÙ Fæ, ŸŸu
f®Ê° Ã≈∏fi F°uwu Fæ, oŸ<ÔÎ bu ≈°<SÕb f®Ê° J¡Fu ı°wu Fæ* $$36$$
Nf •w N°J¡°„ N°<Ì Ju¡ ÎJ¡-ÎJ¡ J¡≤Ju¡ ≈®St N°<b˚°Õb tu* ∫C¿•w J¡Fwu Fæ* $
ofi ª°≤°u* ˚¥w°u* J¡°u N≈fiu Na„ J¡°u f»°fiu Ÿu <w≤°u<Fw-Ÿ° J¡≤ ≈°≥ªb° ı°u FÙ ˚¥w ıf f»>w° Fæ, wf
ŸŸu Ã≈∏fi F…Î FÙ ∫u f®Ê° ŸJu¡ Nfi∏w≤ F°ufiub°ÔÙ ıyw J¡∑ Ÿ¨<‹¸> <J®¡∫° J¡°u J¡≤wu Fæ* $$37$$
Ÿ˚Ù ≈aª˚¥w°u* Ju¡ J¡°∫Õ Fæ*, oŸ<ÔÎ Ÿf tu* ≈aª°ÃtJ¡w° F°ufiu ≈≤ fiŸu Ã≈∏fi F…Î ≈®ı°≈<w tu* "ÎJ¡
˚¥w Ÿu Ã≈∏fi F…Î Fæ' ÎuŸ° Δ∫bF°≤ Jæ¡Ÿu ? ÎuŸÙ ∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u, w°u •w ˚¥w J¡° N<@J¡ Na„ F°ufiu
Ÿu Ÿtu* ÎJ¡˚¥wıÃb J¡° Δ∫b≈Ìu„ F°uw° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
<J¡ŸÙ Ÿt∫ ıÔ Ju¡ NSb° b°∫C Ju¡ ∫° wuı Ju¡ N<@J¡ ˚°yb°Ôu F°ufiu ≈≤ wÌ…≈°<@J¡ ≈®ı°≈<w ≈¥bÕ
≈°Ÿfi° Ju¡ NfiCŸ°≤Ù _b˚°b Ÿu b°<Ÿw F°uJ¡≤ ıÔı, b°∫Cı, wæıŸ oÃ∫°<Ì N°J¡°≤ Ÿu NJ¡_t°w
_b∫a Ÿa≈∏fi F°u ı°w° Fæ $$38$$
ŸJu¡ ÌuF°b∫b°u* Ÿu Ÿ¨<‹¸> J¡∑ ≈®b¨<W <Ì©°wu Fæ* $

830

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

oŸJu¡ Nfi∏w≤ J¡˚Ù ŸJu¡ tC≥F Ÿu, J¡˚Ù ª≤d Ÿu, J¡˚Ù ŸJu¡ Ny®˚°y Ÿu, J¡˚Ù ≈Ù™> Ÿu, J¡˚Ù
fiu`°u* Ÿu N°æ≤ J¡˚Ù f°F…N°u* Ÿu f®°Êd N°<Ì „ÆÌ N≈fiu NS°u˘ Ju¡ Ÿ°S ∫S° ∫°uÀ∫ Ã≈∏fi F°uwu Fæ*, NwÎb
"f®°Êd°u&_∫ tC©t°ŸÙwg' ÎuŸÙ ZC<w Fæ $$39$$
J¡˚Ù fi°≤°∫d fi°tJ¡ ≈C”T J¡∑ fi°<˚ tu* J¡tÔ Ã≈∏fi F°uw° Fæ, Ÿtu* f®Ê° b¨<] J¡°u ≈®°›w F°uw°
Fæ, J¡tÔ tu* ı∏t F°ufiu Ju¡ J¡°≤d bF ≈μı J¡F° ı°w° Fæ $$40$$
ŸBq≈ Ÿu <bΩt°fi ŸJ¡∑ Ÿwg Ÿu FÙ Ã≈<W Jæ¡Ÿu F°u ŸJ¡wÙ Fæ, ∫°u* ≈¥~> ≤Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ ≈®<w
J¡Fwu Fæ* $
<tØ∫° FÙ oŸ ªJ®¡ J¡∑ ≤ªfi° J¡≤fiub°ÔÙ, ªaªÔ ıÔ J¡∑ ˚°æ*≤Ù Ju¡ Ÿt°fi ŸC∏Ì≤ ∫F ˚®°¿∏w Ju¡ _b›fi
N°æ≤ tfi°u≤°≠∫ Ju¡ Ÿt°fi t°∫° Fæ $$41$$ ∫<Ì Ÿwg ≈C”T J¡° N≈fiu fi°<˚J¡tÔ tu* ı∏t fiFÙ* F°u ŸJ¡w°
Fæ, w°u oŸ NŸay N<πwÙ∫ f®Ê tu* N°≈J¡° ∫F ıyBq≈ πæw Jæ¡Ÿu F…N°, oŸu N°≈ fw°o∫u, ŸBq≈ Ÿu
<bΩt°fi Ÿwg J¡° ı∏t Jæ¡Ÿu F°u ŸJ¡w° Fæ, N°≈J¡° ∫F ≈®ÿfi f°ÔJ Ju¡ tfi°u≤°≠∫ ≈®ÿfi Ju¡ Ÿt°fi FÙ Fæ,
˚°b ∫F <J¡ •∫° J¡FÙ* f°ÔJ¡ J¡° tfi°u≤°≠∫ ˚Ù ≈®ÿfi J¡° <bT∫ F°u ŸJ¡w° Fæ ? $$42$$
≈μı J¡∑ Ã≈<W Ju¡ Ÿt°fi Δ∫°utı J¡∑ Ã≈<W ˚Ù tfi J¡∑ N<ª∏Ã∫ ≤ªfi°„<•w J¡° NbÔ‡ffi
J¡≤Ju¡ FÙ F°uwÙ Fæ, ∫°u* ŸtSÕfi J¡≤wu Fæ* $
<J¡ŸÙ Ÿt∫ „C] N°J¡°„ tu* tfi J¡∑ „<•w Ÿu ŸCbdÕ J¡° f®Ê°^±> N≈fiu N°≈ Ã≈∏fi F°uw° Fæ,
<ıŸJu¡ y˚Õ tu* f®Ê° ≤Fwu Fæ* $$43$$ J¡˚Ù ≈≤t ≈C”T ıÔtu* fÙı J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤w° Fæ $ ŸŸu ≈μ
(˚¥J¡tÔ) NSb° <b„°Ô f®Ê°^±> Ã≈∏fi F°uw° Fæ, ŸŸu f®Ê° Ã≈∏fi F°uwu Fæ* $ J¡˚Ù ≈FÔu J¡v≈ tu*
Ÿ¥∫Õ Ju¡ N<@J¡°≤ ≈≤ ¿_Sw oŸ J¡v≈ tu* f®Ê° F°uwu Fæ*, J¡˚Ù ≈¥bÕJ¡v≈ tu* b”d Ju¡ N<@J¡°≤ ≈≤ ¿_Sw
oŸ J¡v≈ tu* f®Ê° F°uw° Fæ* N°æ≤ J¡˚Ù ≈¥bÕJ¡v≈ tu* b°∫C Ju¡ N<@J¡°≤ ≈≤ ¿_Sw oŸ J¡v≈ tu* f®Ê° F°uwu
Fæ* $$44,45$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ ≈®J¡°≤ ≈®Ã∫y°Ãt° tu* N¿bΩt°fi ofi <b<ª` Ÿ¨<‹¸>∫°u* tu* f®Ê° J¡∑
fF…w-ŸÙ <b<ª` Ã≈<W∫°≥ fÙw ªCJ¡∑ Fæ* $$46$$
ÎJ¡ J¡° ∫F bdÕfi _S°ÔÙ≈CÔ°J¡ ∏∫°∫ Ÿu N∏∫°∏∫ Ÿ¨¿‹¸>∫°u* Ju¡ ˚٠‹¸>°∏w Ju¡ <ÔÎ Fæ, ÎuŸ°
J¡Fwu Fæ* $
ÎJ¡ ≈®ı°≈<w J¡∑ Ã≈<W Ÿ¨<‹¸> Ju¡ ‹¸>°∏w Ju¡ <ÔÎ tæ*fiu N°≈Ÿu J¡FÙ, Ÿtu* J¡FÙa ≈≤ <fi∫t fiFÙ*
Fæ $$47$$ ∫F ŸaŸ°≤ tfi J¡° <bÔ°Ÿt°` Fæ, ∫F <Ÿ]°∏w Fæ $ N°≈Ju¡ Ÿ‡∫yg I°fi Ju¡ <ÔÎ tæ*fiu ∫F Ÿ¨<‹¸>
J®¡t J¡F° Fæ $$48$$
≈¥bÕb<dÕw Ÿ°¿[bJ¡, ≤°ıŸ N°<Ì ıÙb ı°<w ˚uÌ ˚٠‹¸>°∏w°SÕ FÙ J¡Fu Fæ* $ ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
Ÿ°¿[bJ¡∑ N°<Ì ıÙbı°<w∫°≥ ˚Ù oŸ ≈®J¡°≤ Ã≈∏fi F…oÕ Fæ, ∫F J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ FÙ ∫F Ÿ¨<‹¸>J®¡t
N°≈Ÿu J¡F° y∫° Fæ $49$$
ıf wJ¡ oŸ tfi J¡° Ÿt¥Ô°u∏t¥Ôfi fiFÙ* <J¡∫° ı°w°, wf wJ¡ ŸaŸ°≤ ≈≤‡≈≤° J¡° J¡˚Ù <b≤°t fiFÙ*
F°uw°, ∫F Ì„°Õwu Fæ* $
<k¡≤ Ÿ¨¿‹¸> , <k¡≤ fi°„, <k¡≤ Ì…#©, <k¡≤ ŸC©, <k¡≤ NI°fiÙ, <k¡≤ I°fiÙ, <k¡≤ f∏@ N°æ≤ t°us J¡∑
N¿_wÃb J¡v≈fi° F°uwÙ Fæ $ <k¡≤ bwÕt°fi N°æ≤ N°y°tÙ <≈®∫ıfi°u* tu* wS° NwÙw <≈®∫ıfi°u* tu* _fiuF

ŸyÕ - 47]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

831

¿‹¸>∫°≥, ı°u Ÿ¨<‹¸> J¡≤fiub°ÔÙ Fæ*, ı°Ô° J¡≤fiub°Ôu ÌÙ≈°u* Ju¡ Ÿt°fi ≈Cfi# ≈Cfi# „°∏w F°uwÙ Fæ, ≈Cfi#≈Cfi# Ã≈∏fi F°uwÙ Fæ* $$50,51$$
∫<Ì J¡°uoÕ J¡Fu Nv≈J¡°Ô_S°∫Ù ÌÙ≈J¡ Ì°u ≈≤°@Õ wJ¡ ≤Ffiub°Ôu f®Ê° N°<Ì Ju¡ „≤Ù≤°u* Ju¡ ≈t°fi
Jæ¡Ÿu F°u ŸJ¡wu Fæ*, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ÌÙ≈°u* Ju¡ N°æ≤ f®Ê°N°u* Ju¡ „≤Ù≤°u* J¡∑ Ã≈<W N°æ≤ <bfi°„ tu* J¡°Ô J¡∑ N<@J¡w° J¡u NÔ°b° oŸ
¿bfi°„ tu* N°æ≤ J¡°uoÕ ˚uÌ fiFÙ* Fæ $$52$$ <k¡≤ J¨¡w ∫Cy, <k¡≤ `uw°, <k¡≤ π°≈≤, <k¡≤ J¡<Ô oŸ ≈®J¡°≤
Ÿ°≤° ıyw ªJ®¡ Ju¡ ˚®td J¡∑ w≤F ≈Cfi#-≈Cfi# N°w° Fæ $$53$$ <k¡≤ t∏b∏w≤°u* Ju¡ N°≤‡˚ F°uwu Fæ*, oŸ
≈≤ ÎJ¡ J¡v≈ Ju¡ f°Ì NfiuJ¡°fiuJ¡ J¡v≈°u* J¡∑ ≈≤‡≈≤°Î≥ <k¡≤-<k¡≤ J¡°∫°Õb_S°Î≥ ÎuŸu F°uwÙ Fæ, ıæŸu F≤
≤°uı ≈®°w#J¡°Ô Ju¡ f°Ì <Ìfi F°uwu Fæ* $$54$$ <Ìfi-≤°w N°æ≤ J¡Ô°N°u* Ÿu (wÙŸ J¡°‹™>°R¡≈ ∫°fiÙ tCFqwÕ Ju¡
π°Ì„˚°yR¡≈ sd J¡° wÙŸb°≥ ¿F_Ÿ°R¡≈ J¡Ô°N°u* Ÿu), ı°u <J¡ ≈®°<d∫°u* Ju¡ N°∫CJ¡°Ô J¡∑ J¡v≈fi°R¡≈
Fæ, ≈¿≤¿h~>∏fi Ÿf ≈Ì°S°u˘ Ÿu ∫C•w ∫F Ÿf ıyw ≈Cfi#-≈Cfi# F°uw° Fæ N°æ≤ ≈Cfi#-≈Cfi#JC¡~> ˚Ù fiFÙ* ≤Fw°
Fæ $$55$$ ıæŸu ≈ÃS≤ N°<Ì Ju¡ N°|°w Ÿu ≤<Fw, w≈°∫u F…Î Ô°uF-<≈^±> tu* N°y J¡∑ <ªfiy°¿≤∫°≥ ¿_Sw
≤FwÙ Fæ* bæŸu FÙ ∫u Ÿf ≈Ì°SÕ <ªÌ°J¡°„ tu* t°∫°R¡≈ _b˚°b Ÿu <fiÃ∫ ¿_Sw Fæ* $$56$$ ıæŸu b¨s tu*
<b<˚∏fi M¡wCN°u* tu* F°ufiub°Ôu k¡Ô-k¡¥Ô N°<Ì J¡˚Ù Nfi<˚Δ∫•w ≤Fwu Fæ*, J¡˚Ù ≈®J¡¸> F°u ı°wu Fæ* bæŸu
FÙ ≈≤tw[b tu* ∫F Ÿf ıyw J¡˚Ù Nfi<˚Δ∫•w ≤Fw° Fæ, J¡˚Ù ≈®J¡¸> F°u ı°w° Fæ $ Ÿb°ÕÃt° ≤Fw° Fæ,
J¡˚Ù ≈®J¡¸> F°u ı°w° Fæ $$57$$ Ÿb°ÕÃt° <ªÌg<bbwÕ FÙ ŸÌ° oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ N°J¡¨<wb°Ô° F°uw° Fæ,
•∫°u*<J¡ ıæŸu Ô°uªfi°u* Ÿu <πª∏BÃb Ã≈∏fi F°uw° Fæ bæŸu FÙ oŸŸu ∫F Ÿ¨<‹¸> Ã≈∏fi F°uwÙ Fæ $$58$$ ıæŸu
ª∏Bt° Ÿu FÙ ∫u Ÿf <J¡≤du* N°wÙ Fæ*, Ÿtu* ¿_Sw F°uwÙ F…oÕ ˚Ù Ÿtu* N¿_Sw-ŸÙ ≈®wÙw F°uwÙ Fæ* $ ÎuŸu
∫u Ÿf ª°≤°u* N°u≤ <b_w¨w Ÿ¨<‹¸>∫°≥ ªæw∏∫ Ÿu FÙ ≈®°›w F°uwÙ Fæ* N°æ≤ Ÿtu* ¿_Sw F°uwÙ F…oÕ ˚Ù N¿_SwŸÙ ≈®wÙw F°uwÙ Fæ* $$59$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ∫F ŸaŸ°≤ J¡˚Ù ˚Ù Ÿwg fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡ ŸbÕ„<•w ªæw∏∫
tu* NŸaŸ°≤ _b˚°bw°, (NŸay°<πwÙ∫_b˚°bw°) ŸÌ° ≈≤t°SÕw# <bΩt°fi Fæ †$$60$$ Fu Ÿ≠ıfi<„≤°utdu
ZÙ≤°tª∏BıÙ, ∫F ıyw J¡˚Ù ˚Ù NŸwg fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡ ŸbÕ„<•w ªæw∏∫ tu* ıyÌgfÙı t∫°ÕÌ°
<bΩt°fi Fæ $$61$$ N<@‹™>°fi ªæw∏∫ Ÿu ÌÙ›w ŸaŸ°¿≤w° N°æ≤ J¡°Ô Ÿu ≈Ô<sw ŸaŸ°≤ tF°J¡v≈ wJ¡
≤Fw° Fæ, N°yu fiFÙ* ≤Fuy°, ∫F Δ∫bF°≤ oŸ Ÿt∫ <ªw FÙ Fæ $$62$$
∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ ŸaŸ°≤ J¡∑ ŸW° N°æ≤ NŸW° ≈≤_≈≤ <b”] Fæ ? w°u oŸ ≈≤ Â<‹¸>˚uÌ F°ufiu
Ÿu J¡°uoÕ <b≤°u@ fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
Fu tF°twu ZÙ≤°tª∏BıÙ, I°fiÙ J¡∑ Â<‹¸> Ÿu ∫F Ÿf JC¡~> f®Ê FÙ Fæ, oŸ<ÔÎ ∫F ŸaŸ°≤ fiFÙa Fæ,
∫F ≈≈∏fi FÙ Fæ $$63$$ NI°fiÙ J¡∑ Â<‹¸> Ÿu <fi≤∏w≤ N<b¿h~>∏fi Ÿ*Ÿ°≤ Ju¡ ≤Ffiu Ju¡ J¡°≤d <tØ∫° ˚Ù
∫F ŸaŸ°≤t°∫° <fiÃ∫ Fæ, ∫F ≈≈∏fi FÙ Fæ $$64$$
oŸÙ<ÔÎ tÙt°aŸJ¡°u* J¡° ıyw J¡˚Ù ˚Ù NŸwg fiFÙ* Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ ıyw ≈®b°F <fiÃ∫ Fæ, ∫F Δ∫bF°≤
˚Ù ≈≈∏fi F°uw° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
Fu ≤|Cfi∏Ìfi ZÙ≤°tª∏BıÙ, f°≤-f°≤ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ∫F ıyw J¡˚Ù ˚Ù NŸwg fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° ı°u
tÙt°aŸJ¡°u* fiu J¡F° Fæ, bF ˚Ù ≈¥b°uÕ•w Â<‹¸> Ÿu NŸÃ∫ fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡ bF "fiJu¡ N˚Ù‹¸> J¡tÕJ¡°^±> Ju¡

832

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

≈®t°^∫ J¡° ≈≈°ÌJ¡ Fæ $$65$$
NI°<fi∫°u* J¡∑ ¿‹¸>∫°u* Ju¡ <b<ª` F°ufiu Ju¡ J¡°≤d fC] N°<Ì π°≤° N≈fiÙ-N≈fiÙ ≈®<J®¡∫° Ju¡ <fib°ÕF
Ju¡ <ÔÎ J¡¿v≈w s<dJ¡, ≈≤t°dC N°<Ì Δ∫bF°≤ ˚Ù •w¡Â<‹¸> Ÿu ≈≈∏fi F°uwu FÙ Fæ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
<Ì„°N°u* tu* <Ìw F…Î <bfi°„Ù <fıÔÙ N°<Ì ŸÌ° sd˚ayC≤ _b˚°bb°Ôu Ìu©u y∫u Fæ*, •∫°u*<J¡ bæŸÙ
FÙ ŸbÕ` Ô°uy°u* fiu J¡v≈fi° J¡∑ Fæ, ŸÙ Ju¡ NfiCŸ°≤ ∫F Ÿ‡≈¥dÕ ıyw <bfi°„Ù Fæ, ∫F f°w •∫° ≈≈∏fi
fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ ! $$66$$
oŸÙ ≈®J¡°≤ ª∏Bt° N°æ≤ Ÿ¥∫Õ Ju¡ wuı ≈®J¡°„ Ÿu ∫C•w <Ì„°N°u* tu* ≈bÕw, ˚¥<t, ŸtCB N°<Ì J¡∑
¿_S≤w° Ìu©fiu Ÿu ıyw N≈fiÙ ŸW° Ÿu ŸÌ° Ÿwg FÙ Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ Ÿ°a¶∫N°<Ì J¡∑ J¡v≈fi° ˚Ù
≈≈∏fi F°uwÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
Ÿ˚Ù ıyF <ıfitu* ª∏Bt° N°æ≤ Ÿ¥∫Õ <Ìw F…Î Fæ*, ÎuŸÙ <Ì„°Î≥ ŸbÕ` ¿_S≤ N°æ≤ <fiÿªÔ <Ì©°oÕ
ÌuwÙ Fæ*, oŸ<ÔÎ Ÿ°≤° ıyw N<bfi°„Ù Fæ, ∫F J¡Sfi ˚Ù ŸÃ∫-Ÿ° Fæ $$67$$ ÎuŸ° J¡°uoÕ ŸaJ¡v≈J¡v≈fi°N°u*
J¡° Ÿt¥F fiFÙ* Fæ, ı°u ŸbÕΔ∫°≈J¡, N<πwÙ∫, fi°tR¡≈≤<Fw, ≈≤tw[b tu* Ã≈∏fi fi F°u $$68$$
≈®Ÿayw# ≈®°›w Ÿf ≈Ì°S°u˘ J¡∑ Ã≈<W J¡∑ ≈≈<W J¡≤ ≈®_wCw Ÿ¨<‹¸> Ju¡ f°≤-f°≤ F°ufiu J¡° bdÕfi
J¡≤wu Fæ* $
∫F Ÿf Âÿ∫ ≈Cfi# ≈Cfi# F°uw° Fæ, ı∏t N°æ≤ t≤d <k¡≤ <k¡≤ F°uwu Fæ*, <k¡≤ ŸC© F°uw° Fæ, <k¡≤ Ì…#©
F°uw° Fæ, <k¡≤ J¡°≤d N°æ≤ J¡tÕ F°uwu Fæ*, <k¡≤ <Ì„°Î≥ F°uwÙ Fæ, <k¡≤ N°J¡°„ F°uw° Fæ, <k¡≤ Ÿ°y≤ N°æ≤ ≈bÕw
F°uwu Fæ* $ ıæŸu <©nJ¡∑b°Ôu |≤°u* tu* ÎJ¡ FÙ Ÿ¥∫Õ J¡∑ ≈®˚° <k¡≤ <k¡≤ NfiuJ¡°u* w≤F Ÿu ≈®°›w F°uwÙ Fæ bæŸu FÙ
f°≤ f°≤ ∫F Ÿ¨<‹¸> fi°fi°R¡≈ Ÿu F°uwÙ Fæ $$69,70$$ <k¡≤ ÌæÃ∫ F°uwu Fæ*, o@≤ Ìubw° F°uwu Fæ*, ≈Cfi# N∏∫°∏∫
Ô°uJ¡°u* J¡° ≈®Ÿ°≤ F°uw° Fæ, ≈Cfi# _byÕ N°æ≤ N≈byÕ ≈®°›w J¡≤fiu J¡∑ ªu‹¸>°Î≥ F°uwÙ Fæ*, ≈Cfi# o∏B F°uwu Fæ*, ≈Cfi#
ª∏Bt° F°uwu Fæ*, fi°≤°∫d Ìub J¡° ˚Ù ≈Cfi# ≈®°Ì…˚°Õb F°uw° Fæ NfiuJ¡ Ì°fib ˚Ù ≈Cfi# Ã≈∏fi F°uwu Fæ*, <Ì„°Î≥
<k¡≤ ªaªÔ N°æ≤ ŸC∏Ì≤ ª∏Bt°, Ÿ¥∫Õ, b”d N°æ≤ b°∫C Ju¡ ≈®Ÿ°≤ Ÿu ∫C•w F°uwÙ Fæ $$71,72$$ ŸCtu”R¡≈
J¡<dÕJ¡° Ÿu tfi°uuF≤, Ÿfl°<BR¡≈Ù Ju¡Ÿ≤ Ÿu ŸC„°u<˚w, ≈®°<d∫°u* Ju¡ ≈C^∫R¡≈Ù ŸCy∏@ Ÿu N°æ≤ ˚°uyR¡≈ tJ¡≤∏Ì
Ÿu ˚≤Ù F…oÕ N∏w¿≤s N°æ≤ ≈¨<SbÙR¡≈Ù J¡t<ÔfiÙ <k¡≤ Ã≈∏fi F°uwÙ Fæ $$73$$ Ÿ¥∫ÕR¡≈Ù <Ÿ*F Δ∫°utR¡≈Ù
bfi tu* N°J®¡td J¡≤ <J¡≤dR¡≈Ù fi©°u* Ÿu N∏@J¡°≤R¡≈Ù yı|¸>°N°u* J¡°u <~>∏fi-<˚∏fi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ <k¡≤
<Ìw F°uw° Fæ $$74$$ ª∏B ˚Ù ªaªÔ N°æ≤ Ÿku¡Ì taı¿≤∫°u* Ju¡ Ÿt°fi ŸC∏Ì≤ N≈fiÙ <J¡≤d°u* Ÿu <Ì„°R¡≈Ù
b@¥ Ju¡ tC© J¡°u NÔaJ¨¡w J¡≤fiub°Ôu N°æ≤ Ÿf ≈®°<d∫°u* J¡°u ŸC© Ìufiub°Ôu Nt¨wJ¡° ≈Cfi# Ÿaª∫ J¡≤w° Fæ $$75$$
≈C^∫fi°„R¡≈Ù b°∫C Ÿu n°Î y∫u ≈C^∫°Ãt°R¡≈Ù ≈C‹≈Ÿt¥F sw-<bsw „≤Ù≤ F°uJ¡≤ _byÕR¡≈Ù b¨s Ÿu <k¡≤
oŸ Ô°uJ¡ tu* <y≤wu Fæ* $$76$$ Ÿ¨<‹¸>J¡°ÔR¡≈Ù J¡<≈aıÔ (≈sÙ) <J®¡∫°R¡≈Ù ≈a©°u* Ÿu ŸaŸ°≤ <fit°Õdfi°tJ¡
JC¡~> |¸>≈¸>R¡≈ J¡°∫Õ J¡≤Ju¡ <k¡≤ ªÔ° ı°w° Fæ $$77$$ ≈¥bÕ o∏BR¡≈ ˚®t≤ Ju¡ N≈fiu N¿@J¡°≤ Ÿu <fib¨W
F°ufiu ≈≤ fibÙfi, wwg wwg t∏b∏w≤ Ju¡ N<@J¡°≤Ù N∏∫°∏∫ Ìubw°N°u* Ÿu Ÿ∏fi] Îu≤°bw tu* fæ™>J¡≤ N≈≤
Ìubu∏BR¡≈Ù ˚®t≤ ≈¥bÕ ≈®Ìu„°ua Ÿu ≤<Fw _byÕR¡≈Ù J¡tÔ tu* ≈Cfi# ≈®°›w F°uw° Fæ $$78$$ ıæŸu ≈®Ô∫J¡°Ô J¡°
b°∫C N≈fiu ˚Ùw≤ Ÿ°u ≤Fu ˚yb°fi <b‹dC Ju¡ Ÿ°S ŸtCB J¡°u J¡ÔC<Tw J¡≤ Ìuw° Fæ bæŸu FÙ ŸÃ∫∫Cy Ÿu ≈<b`
J¡°Ô J¡°u J¡<Ô (N@tÕ) ≈Cfi# Ìq<Tw J¡≤w° Fæ $$79$$ J¡°Ô R¡≈Ù JC¡‡˚F°≤ Ÿu, <ıŸŸu ≈®°dÙ R¡≈Ù ŸJ¡°u≤u

ŸyÕ - 48]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

833

ffi°Î yÎ Fæ*, ÎuŸ° J¡v≈fi°tJ¡ ªJ®¡ <fi≤∏w≤ buy Ÿu |Ct°∫° ı°w° Fæ $$80$$ „C˚¿_S<w Ÿu ≤<Fw ıyw,
<ıŸtu* <ıŸ <bT∫ tu* ≈¥bÕ NU∫°Ÿ Fæ Ÿ <bT∫ Ju¡ NfiCŸ°≤ ŸaJ¡v≈ Fæ, Ÿ¥©u F…Î bfi Ju¡ Ÿt°fi <k¡≤ fiÙ≤Ÿw°
J¡°u (@tÕ≤ŸFÙfiw° J¡°u) ≈®°›w F°uw° Fæ $$81$$ Ÿ¥∫Õ Ÿt¥F°u* Ju¡ Ì∫ F°ufiu ≈≤ Ÿ¥∫ÕŸt¥FR¡≈Ù ≈®ÌÙ›w N<Àfi
Ÿu <ıŸtu* Nfi∏w „≤Ù≤ ıÔ°∫u y∫u Fæ* Îba Ÿf ≈®°<d∫°u* J¡∑ F<ß>∫°u* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ ıyw <k¡≤ ÿt„°fi ffi ı°w°
Fæ $$82$$ JC¡Ô°ªÔ Ju¡ Ÿt°fi <b≈CÔ N°J¡°≤b°Ôu ≈C‹J¡≤°bwÕ fi°tJ¡ ≈®Ô∫J¡°Ô Ju¡ tu|°u* J¡∑ b¨¿‹¸>∫°u* Ÿu
ıyw <k¡≤ <k¡≤ ÎJ¡t°` Ÿ°y≤w° J¡°u, <ıŸtu* fi°ª ≤Fu ŸaF°≤”B FÙ Ÿku¡Ì F°ufiu Ju¡ fi°wu <b„°Ô ku¡fi Ju¡
»u≤-Ÿu ≈®wÙw F°uwu Fæ* $$83$$ <k¡≤ <ıŸtu* b°∫C N°æ≤ ıÔ <fiÿªÔ F°u y∫° Fæ Îba Ÿf b_wCN°u* Ÿu ¿≤•w
ıyw N≈¥bÕ N°J¡°„ Ju¡ Ÿt°fi „¥∏∫w° J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $$84$$ Ÿt≤Ÿ ⁄Ì∫b°Ôu N°<Ì Ìub <J¡wfiu FÙ
bT°u˘ wJ¡ ıÙdÕ „≤Ù≤ Ÿu ıÙbfi J¡° NfiC˚b J¡≤ <k¡≤ N≈fiÙ N°Ãt° tu* ÔÙfi F°u ı°wu Fæ* $ <k¡≤ ÌqŸ≤u Ÿt∫
tu* tfi „¥∏∫ tu* y∏@bÕfiy≤ Ju¡ Ÿt°fi ŸÙ ≈®J¡°≤ ıyw°u* J¡° <fit°Õd J¡≤w° Fæ $$85,86$$ <k¡≤ ≈®Ô∫ F°ufiu
Ju¡ f°Ì Ÿ¨<‹¸> Ÿt°≤‡˚R¡≈ ŸfJ¡Ù Ã≈<W F°uwÙ Fæ, Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ªJ®¡ Ju¡ Ÿt°fi <k¡≤ ∫F Ÿf |¥tw°
Fæ $$87$$ ÌÙ|Õ ˚®tR¡≈ oŸ tF°t°∫° Ju¡ N°±>‡f≤ tu* "∫F ŸÃ∫ Fæ, ∫F NŸÃ∫ Fæ', oŸ ≈®J¡°≤ <fiÿª∫ J¡≤fiu
Ju¡ ∫°uÀ∫ •∫° J¡°uoÕ b_wC Fæ ı°u ∫F°≥ ≈≤ J¡FÙ ı°∫ ? Ì°„¥≤ J¡∑ N°¶∫°<∫J¡° Ju¡ Ÿt°fi ∫F ŸaŸ°≤ ªJ®¡J¡v≈fi°
Ÿu ≤<ªw N°J¡°≤b°Ôu wS° b_wC„¥∏∫ Fæ, b°_w<bJ¡ fiFÙ* Fæ $$88,89$$ ıf <J¡ ∫F ıyw NI°fi Ÿu Ã≈∏fi
F…Î NwÎb Ì°u ª∏Bt°N°u* Ju¡ ˚®t Ju¡ wCv∫ <bJ¡v≈°u* Ÿu <fi≤∏w≤ Δ∫°›w Fæ, N<bΩt°fi J¡w°Õ Ÿu FÙ oŸJ¡∑
≤ªfi° F…oÕ Fæ Îba N<@‹™>°fiR¡≈ f®Ê J¡° oŸfiu NfiCŸ≤d J¡≤ ≤•©° Fæ, w°u ∫F°≥ ≈≤ N°≈J¡∑ <bt¥»w° <J¡Ÿ
J¡°≤d Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ <ıŸ <fi<tW J¡°u N°≈ Ìu©wu Fæ*, bF Fæ FÙ fiFÙ* N°æ≤ ı°u ≈≤t°SÕw#
Fæ, bF N˚∫ f®Ê FÙ Fæ, oŸ<ÔÎ N°≈J¡°u <ffi° <J¡ŸÙ <fi¿tW Ju¡ ∫F t°uF F°ufi° <ªw fiFÙ* Fæ $$90$$

Ÿæ*w°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

Nnw°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ
˚°uy N°<Ì J¡∑ Ô°ÔŸ° J¡∑ <fi∏Ì°, Ì°„¥≤ J¡∑ Ã≈<W N°æ≤ ≈®Ÿ∏fi F…Î N<ÀfiÌub Ÿu fiJ¡°u b≤ ≈®°<›w $

∫<Ì ∫F ŸaŸ°≤ ªJ®¡ ÎJ¡t°` tfi J¡∑ J¡v≈fi° FÙ Fæ, ≈≤t°SÕw# ∫F f®Ê FÙ Fæ; w°u fC<], ≈®<w˚°,
<fi≈Cdw° N°<Ì Ÿu Ÿ‡≈∏fi tF°≈C”T°u* tu* J¡°uoÕ ˚Ù b柰 •∫°u* fiFÙ* Ìu©w°, oŸtu* •∫° J¡°≤d Fæ ? ÎuŸÙ
∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u, w°u ≈≤t°SÕ w[b J¡∑ N°u≤ º∫°fi fi Ìufi° N°æ≤ ŸJu¡ <b”] ˚°uy-Îuÿb∫Õ N°<Ì J¡∑
N°Ÿ<•w FÙ oŸtu* J¡°≤d Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ≤°tª∏BıÙ, ˚°uy N°æ≤ Îuÿb∫Õ Ÿu FwfC<] NwÎb Îu<FJ¡ N°æ≤ ≈°≤Ô°æ<J¡J¡
˚°uy, Îuÿb∫Õ Ju¡ ≈°∫˚¥w Ô°æ<J¡J¡ N°æ≤ bæ<ÌJ¡ <b<b@ J¡t°u˘ Ÿu f»Ù F…oÕ N<˚Ô°T°b°Ôu Îba _b∫a
N≈fiÙ N°Ãt° N°æ≤ ÌqŸ≤°u* J¡∑ baªfi° J¡≤fiub°Ôu ≈CC”T ıf ŸÃ∫ w[b J¡∑ N°u≤ º∫°fi fiFÙ* Ìuwu, wf
bu Ÿu fiFÙ* Ìu©wu $$1$$
wf J¡°æfi Ìu©wu Fæ*, ÎuŸÙ N°J¡°as° F°ufiu ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ı°u ≈C”T <bbuJ¡fC<] J¡∑ ª≤t ŸÙt° J¡°u ≈F…≥ª>u Fæ* Îb o¿∏B∫°ua Ju¡ b„Ù˚¥w fiFÙ* Fæ, bu oŸ ıyw J¡∑
t°∫° Îba ŸÃ∫ w[b J¡°u F°S tu* ≤•©u F…Î fuÔ Ju¡ Ÿt°fi ˚ÔÙ ˚°≥<w Ìu©wu Fæ* $$2$$ ı°u <bª°≤b°fi ıÙb

834

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

oŸ ıyw J¡∑ f°fl t°∫° N°æ≤ NFaJ¡°≤t∫Ù N°U∫∏w≤ t°∫° J¡°u wCh~> ı°fiJ¡≤ ıæŸu Ÿ°≥≈ Ju*¡ªCÔ J¡°u
~>°un Ìuw° Fæ bæŸu FÙ t°∫° J¡° Ã∫°y J¡≤w° Fæ wÌfi∏w≤ Nfi°Ÿ<•w J¡°u ≈®°›w F°uJ¡≤ ıæŸu N<Àfi Ÿu ıÔ°
F…N° fÙı <ª≤J¡°Ô wJ¡ ©uw°u* tu* ≤Fw° F…N° ˚Ù Ã≈∏fi fiFÙa F°uw° bæŸu FÙ bF ˚Ù <ª≤J¡°Ô wJ¡ ÌuF°u* tu*
¿_Sw F°uw° F…N° ˚Ù <k¡≤ Ã≈∏fi fiFÙ* F°uw° $$3,4$$ <J¡∏wC NI°fiÙ ≈C”T N°<@-Δ∫°<@ Ÿu <|≤u F…Î,
≈®°w#J¡°Ô ∫° N°ı fi‹¸> F°ufiub°Ôu „≤Ù≤ Ju¡ <Fw Ju¡ <ÔÎ ≈®∫Ãfi J¡≤wu Fæ*, N°Ãt° Ju¡ <Fw Ju¡ <ÔÎ ≈®∫Ãfi
fiFÙ* J¡≤wu $$5$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈ ˚Ù NI°<fi∫°u* J¡∑ w≤F ın „≤Ù≤ Ju¡ <Fw J¡° Ì…#© Ju¡ <ÔÎ
Ÿ‡≈°Ìfi fi J¡∑<ı∫u, ÎJ¡t°` N°Ãt<fi‹™> F°uo∫u $$6$$
≈FÔu ≈®_wCw Ì°„¥≤ J¡∑ N°¶∫°<∫J¡° J¡°u ŸCfifiu J¡∑ oh~>°b°Ôu ZÙ≤°tª∏BıÙ ≈¥~wu Fæ* #
Fu ≈®˚°u, ∫F <bT∫ŸC© J¡°u Ìufiub°Ô° ŸaŸ°≤ªJ®¡ Ì°„¥≤ J¡∑ N°¶∫°<∫J¡° Ju¡ wCv∫ J¡v≈fi° π°≤°
≤<ªw N°J¡°≤b°Ô° Îba Nb°_w<bJ¡ Fæ, ÎuŸ° ı°u N°≈fiu J¡F°, bF Jæ¡Ÿu Fæ ? bF N°¶∫°<∫J¡° <ıŸ
≈®J¡°≤ J¡∑ Fæ, Ÿu bdÕfi J¡≤fiu J¡∑ J¨¡≈° J¡∑<ı∫u $$7$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıyw
J¡∑ t°∫° Ju¡ _bR¡≈ Ju¡ Ì°F≤d R¡≈ Ÿu tu≤u π°≤° J¡FÙ ı° ≤FÙ Ì°„¥≤ J¡∑ N°¶∫°<∫J¡° J¡°u N°≈
ŸC<fi∫u $$8$$ oŸ ≈¨<SbÙ wÔ tu* <b<ª` k¥¡Ô°u* Ju¡ b¨s°u* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ ty@ fi°t Ÿu ≈®<Ÿ] fn° Ÿt¨] Ìu„
Fæ, Ÿtu* J¡Ì‡f bfi Ju¡ <b_w°≤ fiu Nfi°∫°Ÿ Ÿf ıayÔ°u* J¡°u bu<‹¸>w J¡≤ ≤•©° Fæ $ ˚°≥<w-˚°°≥<w Ju¡
≈<s∫°u* Ju¡ HC^±>>°u* N°æ≤ N°ÿª∫Õt∫ b_wCN°u* Ÿu bF fn° ≤tdÙ∫ Fæ $ ŸJ¡∑ y®°t ŸÙt° J¡∑ ˚¥<t∫°≥ @°fi
N°<Ì J¡∑ ©uwÙ Ÿu Δ∫°›w Fæ* $ fiy≤ Ju¡ ≈bfi°u* Ÿu bF ŸC„°u¿˚w Fæ $ ŸJ¡∑ Ÿf fi<Ì∫°u* Ju¡ w¸ >J¡tÔ,
Ã≈Ô N°æ≤ J¡FgÔ°≤ Ÿu ˚≤u* Fæ* $ ≈bfi°u* Ju¡ H¥Ô°u* tu* H¥Ô ≤FÙ t<FÔ°N°au Ju¡ y°fi°u* Ÿu bF yCÔı°≤ Fæ $
<fi„° Ÿu ≈˚C•w F…Î-Ÿu t¥H°ÕÎ k¥¡Ô°u* Ÿu bF°≥ J¡∑ ŸnJu*¡ <fi<fn ≤FwÙ Fæ* $ Ÿ Ìu„ tu* J¡fi°æÔ Ju¡ b¨s°u*
Ÿu Δ∫°›w, Ju¡Ôu J¡∑ H°<n∫°u* Ÿu <fi<fn, J¡Ì‡f°u* Ju¡ b¨s°u* Ÿu ŸC„°u<˚w ÎJ¡ ≈bÕw w¸> S°, ıF°≥ k¡¥Ô°au tu*
fFfiu Ÿu b°∫C „ÆÌ J¡≤w° S°, Ju¡Ÿ≤R¡≈Ù Ô°Ô@¥<Ô Ÿu ı°u Δ∫°›w S°, <ıŸ ≈≤ J¡ÔFaŸ wS° NfiC≤°y∫C•w
Ÿ°≤Ÿ „ÆÌ J¡≤wu Su $ Ÿ ≈C^∫> ≈bÕw ≈≤, <ıŸtu* <b<ª` ≈sÙ N°æ≤ b¨s Su, ≈≤t @t°ÕÃt° N°æ≤ tF°w≈_bÙ
J¡°uoÕ tC<fi <fib°Ÿ J¡≤wu Su $ fiJ¡° fi°t Ì°„¥≤ S° $ bu NÃ∫∏w J¡<™>fi w≈_∫° J¡≤ ≤Fu Su $ J¡Ì‡f b¨s
J¡∑ ª°u¸>Ù ≈≤ bu ≤Fwu Su $ ∏Fu* ŸaŸ°≤ J¡∑ <J¡ŸÙ b_wC Ÿu NfiC≤°y fi S° N°æ≤ bu tF°I°fiÙ Su $$9-16$$
ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu ˚ybfi, bu tF°w≈_bÙ bfi tu* J¡Ì‡f Ju¡ <b„°Ôb¨s J¡∑ ª°u¸>Ù ≈≤ <J¡ŸJu¡
≈®˚°b Ÿu N°æ≤ Jæ¡Ÿu ≤Fwu Su ? $$17$$
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, „≤Ô°ut° fi°t Ÿu <b¶∫°w fiJu¡ <≈w° Su, bu ÌqŸ≤u
f®Ê° Ju¡ ŸÂ„ Su, ŸÙ ≈bÕw ≈≤ <fib°Ÿ J¡≤wu Su $$18$$ ÌubyC” f¨F_≈<w Ju¡ ≈C` J¡ª J¡∑ w≤F
fiJu¡ ∫F ÎJ¡ ≈C` F…N° $ Ÿ ≈C` Ju¡ Ÿ°S ∏F°u*fiu bfi tu* Ÿ°≤Ù N°∫C Δ∫wÙw J¡∑ $$19$$ wÌ…≈≤°∏w
bu „≤Ô°ut° M¡<T ∫F°≥ ≈≤ NfiuJ¡ bT°u˘ J¡° ≈˚°uy J¡≤Ju¡ ıæŸu ≈sÙ |°u*ŸÔ° ~>°un J¡≤ ªÔ° ı°w°
Fæ bæŸu FÙ ÌuF J¡° Ã∫°y J¡≤ _byÕ J¡°u ªÔu y∫u $$20$$ ÌC˚°ÕÀ∫ π°≤° Ì°„¥≤ Ju¡ <≈w° Ì°„¥≤ Ÿu ≈¨SJg¡
<J¡∫u y∫u Su, NwÎb ÎJ¡°J¡Ù () bu JC¡≤≤ ≈sÙ Ju¡ ŸÂ„ J¡”d <bÔ°≈ J¡≤fiu Ôyu $$21$$ t°w°
N°æ≤ <≈w° Ju¡ <b∫°uy Ÿu „°uJ¡ Ÿ∏w›w bu Fut∏w tu* J¡tÔ Ju¡ Ÿt°fi NÃ∫∏w ‡Ô°fi F°u y∫u $ Fu 
"ÎJ¡ Îb' oŸ „ÆÌ Ÿu I°w F°uw° Fæ <J¡ fiJ¡∑ t°w° fiu <≈w° J¡° NfiCytfi J¡≤ <Ô∫° S° $

ŸyÕ - 48]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

835

ZÙ≤°tª∏BıÙ, NÃ∫∏w ÌÙfi Ÿ f°ÔJ¡ J¡°u bfi Ìubw° fiu N̨ÿ∫ „≤Ù≤ F°uJ¡≤ oŸ ≈®J¡°≤ N°ÿb°Ÿfi
<Ì∫° $$22,23$$ "Fu M¡<T≈C`, Fu tF°≈®°I, wCt NI°fiÙ Ju¡ Ÿt°fi •∫°u* ≤°uwu F°u, wCt ŸaŸ°≤ Ju¡ ªaªÔ
_bR¡≈ J¡°u •∫° fiFÙ* ı°fiwu ? $$24$$ Fu Ÿ≠ıfi, ŸaŸ°≤ tu* ªaªÔ Ÿ¨<‹¸> ŸÌ° ÎuŸÙ FÙ Fæ, bF ≈FÔu
w°u Ã≈∏fi F°uwÙ Fæ, ıÙ<bw ≤FwÙ Fæ N°æ≤ ≈Ù~>u Nbÿ∫ <bfi‹¸> F°u ı°wÙ Fæ $$25$$ Fu tCfiu, Δ∫bF°≤
Â<‹¸> tu* f®Ê° N°<Ì ∫F ı°u JC¡~> ˚Ù b_wC ≈®<Ÿ] Fæ, ŸJ¡° Nbÿ∫ <bfi°„ F°u ı°∫uy°, oŸtu* J¡°uoÕ
Ÿ∏ÌuF fiFÙ* Fæ $ oŸ<ÔÎ <≈w° Ju¡ t≤d Ju¡ <ÔÎ wCt Δ∫SÕ <bT°Ì tw J¡≤°u $ ıæŸu <Ìw F…Î Ÿ¥∫Õ
Nbÿ∫ ±¥>fwu Fæ* bæŸu FÙ Ã≈∏fi F…Î J¡° <bfi°„ Nbÿ∫‡˚°bÙ Fæ $$26,27$$
Ì°„¥≤ Ju¡ fiu` t°≤u <bÔ°≈ Ju¡ Ô°Ô F°u y∫u Su, bu ÎuŸÙ N°J¡°„b°dÙ ŸCfiJ¡≤ ıæŸu t°u≤ tu| J¡°
y>ıÕfi ŸCfiJ¡≤ @æ∫Õ J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ bæŸu FÙ @æ∫Õ J¡°u ≈®°›w F…Î $$28$$ ™> J¡≤ N≈fiu <≈w° J¡°
N°æºbÕÌæ<FJ¡ J¡tÕ fnÙ N°wC≤w° Ju¡ Ÿ°S J¡≤Ju¡ Wt <Ÿ<] ≈®°›w J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ∏F°u*fiu w≈_∫° Ju¡
<ÔΠ» <fiÿª∫ <J¡∫° $$29$$ bfi tu* f®Ê°u<ªw J¡tÕ Ÿu w≈_∫° J¡≤ ≤Fu ∏F°u*fiu Nfi∏w „C<]N„C<] N°<Ì J¡v≈fi°N°u* Ÿu ∫C•w Z°uu<`∫Ãb ≈®°›w <J¡∫°, <ıŸŸu Iu∫ w[b J¡° I°fi fiFÙ* F…N°, ÎuŸÙ
fC<]b°Ôu Ÿ Z°u<`∫ J¡° <ªW fi-fi „C<] N°æ≤ N„C<] J¡∑ J¡v≈fi°N°u* Ÿu oŸ ≈<b` ≈¨<SbÙ ≈≤
<bZ°t J¡°u ≈®°›w fiFÙ* F…N° $ ∫Ω<≈ ∫F Ÿ°≤° ˚¥t^±>Ô „C] S°, wS°<≈ oŸu Ju¡bÔ N„C] Ÿ° Ìu©wu
F…Î bu J¡FÙ* ≈≤ <bZ°¿∏w J¡°u ≈®°›w fiFÙ* F…Î $$30-32$$ wÌfi∏w≤ N≈fiÙ J¡v≈fi° Ÿu FÙ ∏F°u*fiu
<bª°≤ <J¡∫° <J¡ b¨s J¡∑ ª°u¸>Ù FÙ ≈<b` Fæ, ŸÙ ≈≤ tu≤° ≤Ffi° ™>ÙJ¡ Fæ $$33$$ oŸ<ÔÎ Nf tæ*
w≈_∫° J¡R¡≥y°, <ıŸ w≈_∫° Ÿu b¨s°u*, „°©°N°u* N°æ≤ ≈W°u* ≈≤ ≈<s∫°u* J¡∑ w≤F ≤F ŸJ¥≥¡ $$34$$
ÎuŸ° <bª°≤ J¡≤ ©¥f @@J¡wÙ F…oÕ N°y ıÔ°J¡≤ Ÿtu* N≈fiu J¡∏@°u* Ÿu fi°uª fi°uª J¡≤ t°aŸ J¡∑
N°F…<w Ìufiu Ôyu $$35$$ wÌ…≈≤°∏w tæ* Ìubw°N°u* J¡° tC© Fq≥, oŸ<ÔÎ Ìubw°N°u* Ju¡ J¡^™> f®°ÊdJu¡ t°aŸ
Ÿu ˚_t fi F°u, ÎuŸ° <bª°≤ J¡≤ ÌæÌÙ›∫t°fi ˚yb°fi N<ÀfiÌub fiJu¡ Ÿ°tfiu, ıæŸu f¨F_≈<w Ju¡ Ÿ°tfiu
Ÿ¥∫Õ, ≈®J¡¸> F…Î $$36,37$$ Fu Ÿ≠ıfi, ıæŸu J¡°u„ Ju¡ ˚Ùw≤ Ÿu J¡°u„°<@≈<w ≈FÔu Ÿu _S°<≈w t<d
J¡°u y®Fd J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ Fu JC¡t°≤, wC‡F°≤u N∏Ì≤ ≈FÔu Ÿu <bΩt°fi N˚Ù‹¸> b≤ wCt y®Fd J¡≤°u $ÎuŸ° @Ù≤ bªfi ∏F°u*fiu J¡F° $ $38$$ ıf N<ÀfiÌub fiu ÎuŸ° J¡F°, wf f®°ÊdJC¡t°≤ fiu Nº∫Õ N°æ≤
≈C‹≈ Ÿu ŸC„°u<˚w _wC<w∫°u* π°≤° N<Àfi J¡∑ ≈¥ı° J¡≤ fiŸu J¡F° $$39$$
˚ybfig, ≈®°<d∫°u* Ÿu ª°≤°u* N°u≤ ™>Ÿ°™>Ÿ ˚≤Ù F…oÕ ≈¨<SbÙ ≈≤ ≈<b` ≈®Ìu„ tCHu J¡FÙ* fiFÙa <Ì©°oÕ
<Ì∫° $ oŸ<ÔÎ b¨s°u* Ju¡ «¡≈≤ tu≤Ù ¿_S<w F°u $$40$$ tC<fi≈C` Ju¡ ÎuŸ° J¡Ffiu ≈≤ Ÿf Ìubw°N°u* Ju¡
tC©R¡≈ N<ÀfiÌub "b¨s°u* Ju¡ «¡≈≤ FÙ wC‡F°≤Ù ¿_S<w F°u' ÎuŸ° J¡FJ¡≤ N∏w<FÕw F°u y∫u $$41$$
Ÿ°∫aJ¡°ÔÙfi J¡tÔ Ju¡ Ÿt°fi N<ÀfiÌub Ju¡ sd ˚≤ tu* N∏w<FÕw F°ufiu ≈≤ ≈¥dÕJ¡°t bF tC<fiJC¡t°≤ ≈¥dÕ
ª∏Bt° Ju¡ Ÿt°fi ŸC„°u<˚w F…N° $$42$$ NÃ∫∏w Ÿ∏w°uT J¡°u ≈®°›w F…Î Ÿ tC<fiJC¡t°≤ fiu N˚Ù‹¸>
b≤ J¡∑ ≈®°<›w π°≤° Ã≈∏fi F…oÕ tC© J¡∑ J¡°¿∏w Ÿu, ı°u t∏Ì F°_∫ Ÿu N<@J¡ ŸC„°u<˚w F°u ≤FÙ SÙ,
Ÿ‡≈¥dÕ J¡Ô° Ÿu ∫C•w ª∏Bt° J¡°u N°æ≤ <bJ¡<Ÿw J¡tÔ J¡°u k¡∑J¡° J¡≤ <Ì∫° $$43$$

Nnw°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

836

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

fiª°Ÿb°≥ ŸyÕ
„°©°, ≈vÔb, ≈C‹≈, k¡Ô N°æ≤ ≈<s∫°u* Ÿu tfi°uF≤ J¡Ì‡f b¨s J¡° Ã≈®us° N°<Ì NÔaJ¡°≤°u* Ÿu bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, wÌfi∏w≤ Ÿfiu bfi Ju¡ tº∫ tu* ¿_Sw J¡Ì‡f b¨s J¡°u
Ìu©° $ bF owfi° «≥¡ª° S° <J¡ tu|°u* J¡°u¡ ~¥>w° S°, tº∫°Ö Ju¡ Ÿt∫ SJu¡ F…Î Ÿ¥∫Õ Ju¡ |°unu ŸJu¡
_J¡∏@-≈®Ìu„ tu* <bZ°t Ôuwu Su, bF N≈fiÙ „°©°R¡≈Ù f°F…N°u* Ÿu <Ì„°N°u* Ju¡ tº∫ ˚°y Ju¡ Ÿt°fi
<b„°Ô <bw°fi J¡∑ ≤ªfi° J¡≤ ≤F° S°, k¥¡Ôu F…Î k¥¡ÔR¡≈Ù fiu`°u* Ÿu tu≤Ù „°©°N°u* Ju¡ <bw°fi Ÿu Nfi°b¨w
fª° FCN° N°æ≤ J¡°uoÕ ≈®Ìu„ Fæ ∫° fiFÙ* ? ∫°u* t°fi°u* <Ì„°N°u* J¡°u Ìu© ≤F° S°, wuı b°∫C fFfiu Ju¡ J¡°≤d
≈≤°y≤<Fw F°uJ¡≤ |¥t ≤Fu ≈®ªC≤ ˚≥b≤ FÙ ŸJu¡ Ju¡„ Su, bF N≈fiu ≈vÔbR¡≈Ù F°S°u* Ÿu <Ì„°R¡≈Ù
J¡°∏w°N°u* J¡° tC© ≈°u*~> ≤F° S° $$1-3$$ yC±C>h~> Ôw°N°u* J¡∑ Ì∏w ≈a<•w Ju¡ Ÿt°fi ¿_Sw _bh~>
taı≤Ù Ju¡ ≈Caı°u* Ÿu Ju¡Ÿ≤ ∫C•w F…Î, N°uŸ Ju¡ <f∏Ì…N°u* J¡°u ŸÙJ¡≤R¡≈ tu* ≈¿≤dw J¡≤ Ìufiub°Ôu ≈vÔbR¡≈Ù
w°‡f¥Ô∫C•w tC©°u* Ÿu t°fi°u* bF bfi≤°<ı J¡° ≈¿≤F°Ÿ J¡≤ ≤F° S° $$4$$ Ôw°N°u* J¡∑ NÃ∫∏w „°u˚° Ÿu
vÔ<Ÿw F°u ≤Fu k¥¡Ô°u* Ju¡ Ju¡Ÿ≤ tu* ¿_Sw ≈≤°y°u* Ÿu Ÿfiu t^±>Ô°J¡°≤ bu„ ffi° ≤©° S° $ ÌÙ<›w Ÿu
bF ª∏Bt° J¡∑ w≤F ≈®wÙw F°uw° S° $ „°©°N°u* J¡∑ ≈≤‡≈≤°N°u* Ÿu, <ıfiJ¡∑ Ôw°N°u* Ÿu N°b¨w ≈®Ìu„°u*
tu* ªJ¡°u≤ „ÆÌ J¡≤wu Su, bF Δ∫°›w S° $ y®F, fis`, w°≤°, <bt°fi N°<Ì Ÿu N°b¨w <Ÿ]t°yÕ Ÿu
∏fiwR¡≈ Ÿu N°<Zw f®Ê°^±> J¡∑ w≤F bF ¿_Sw S°, J¡∏@u N°æ≤ ª°u¸>Ù ≈≤ fæ™>u F…Î t∫¥≤°u* Ju¡ Ô¸>J¡
≤Fu t°u≤≈a©°u* Ÿu N°æ≤ o∏B@fiCT Ÿu ∫C•w tu|°u* Ÿu N°J¡°„ Ju¡ Ÿt°fi ŸC„°u<˚w S° $$5-7$$ ≈®Ã∫uJ¡
_J¡∏@ ≈®Ìu„ tu* ©°u©Ô°u* tu* ≤Ffiub°Ôu, ˚Ùw≤ ¿_Sw N°@u „≤Ù≤ Ÿu ©°u©Ôu tu* <fitÀfi N°æ≤ f°F≤ <fiJ¡Ôu
F…Î N°@u „≤Ù≤ Ÿu ∏tÀfi wS° sd tu* <Ì©°oÕ Ìufiu N°æ≤ sd tu* fi‹¸> F°ufiub°Ôu Ÿku¡Ì ªt≤ t¨y°u* Ÿu
bF ÎuŸu ≈¥dÕ S°, ıæŸu <J¡ ª∏Bt°N°u* Ÿu Ÿabß≤ ≈¥dÕ ≤Fw° Fæ $$8$$ J¡<≈aıÔ fi°tJ¡ ≈<s∫°u* Ju¡ ı°u≤
Ju¡ ªF-ªF°fiuŸu, J¡°u<J¡Ô°u* Ju¡ t@C≤ yCaıfi Ÿu N°æ≤ ªJ¡°u≤°u* J¡∑ ÌÙ|Õ ºb<fi∫°u* Ÿu t°fi°u* bF y° ≤F° S° $$9$$
N≈fiu |°u*ŸÔu tu* J®¡∑n° J¡≤ ≤Fu J¡ÔFaŸ°u* Ju¡ Ÿt¥F°u* Ÿuu bF ÎuŸu Δ∫°›w S° ıæŸu _byÕR¡≈ J¡°u¸>≤ tu* <bZ°t
Ôu ≤Fu <Ÿ]°u* Ÿu f®Ê°^±> N°b¨w ≤Fw° Fæ $$10$$ ıæŸu ≈vÔb Ju¡ Ÿt°fi ªaªÔ ŸC∏Ì≤ F°Sb°ÔÙ N°æ≤
˚≥b≤ Ju¡ Ÿt°fi fiu`b°ÔÙ N›Ÿ≤°N°u* Ÿu _byÕ ª°≤°u* N°u≤ Δ∫°›w ≤Fw° Fæ, bæŸu FÙ J¡°u*≈ÔR¡≈Ù ªaªÔ
F°Sb°ÔÙ ˚≥b≤R¡≈Ù ŸC∏Ì≤ fiu`b°ÔÙ taı¿≤∫°u* Ÿu bF ª°≤°u* N°u≤ Δ∫°›w S° $$11$$ o∏B@fiCT J¡∑
ŸC∏Ì≤w°b°Ôu JC¡tCÌ, fiÙÔJ¡tÔ, ≤•wJ¡tÔ N°<Ì Ju¡ wCv∫ ˚°≥<w-˚°≥<w Ju¡ k¥¡Ô°u* Ju¡ ≈≤°y°u* Ÿu ∫C•w,
taı¿≤∫°u* Ÿu ≈ÙÔ° N°æ≤ ≈W°u* Ÿu ª°≤°u* N°æ≤ F≤° bF b¨s <fıÔÙb°Ôu tu| Ju¡ Ÿt°fi <Ì©°oÕ Ìuw°
S° $$12$$ bF Fı°≤°u* ˚Cı°N°u*R¡≈Ù „°©°N°u* Ÿu ∫C•w S° N°æ≤ Ÿfiu N°J¡°„ N°æ≤ ≈¨<SbÙ Ju¡ tº∫˚°y
J¡°u ˚≤ <Ì∫° S°, NwÎb bF ]w fi¨Ã∫b°Ôu, ª∏Bt° N°æ≤ Ÿ¥∫ÕR¡≈Ù JC¡^±>Ô°u* J¡°u @°≤d J¡≤fiub°Ôu
<bÿbR¡≈ ˚yb°fi Ju¡ wCv∫ S° $$13$$ ŸJu¡ wÔ≈®Ìu„ tu* yı≤°ı fæ™>u ≤Fwu Su, N°J¡°„ tu* bF w°≤°yd°u*
Ÿu ∫C•w S° wS° tº∫≈®Ìu„ tu* Ôw°-≈C‹≈t∫ S°, NwÎb <ıŸJu¡ wÔ≈®Ìu„ (≈°w°Ô) tu* „uT N°<Ì
fi°y≤°ı <fib°Ÿ J¡≤wu Fæ*, «¡≈≤ w°≤°yd ≤Fwu Fæ* N°æ≤ <ıŸJu¡ tº∫ tu* Ôw°-≈C‹≈t∫Ù ≈¨ØbÙ <bΩt°fi
Fæ, ÎuŸu ÌqŸ≤u N°J¡°„t^±>Ô Ju¡ Ÿt°fi bF S° $$14$$ ≈bÕw Ju¡ Ÿt_w bfi°u* Ÿu „°u<˚w F°u ≤F° bF

ŸyÕ - 49]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

837

J¡Ì‡fb¨s N≈fiu π°≤° ≤ªu y∫u Ÿf ≈®°<d∫°u*, ≈bÕw°u* N°æ≤ bfi°u* Ÿu „°u<˚w F°u ≤Fu f®Ê°ıÙ Ju¡ wCv∫ S°,
≈¨ØbÙ tu* k¡Ô, ≈vÔb N°æ≤ k¥¡Ô°u* J¡° bF ÎJ¡t°` <fi@°fi-Ÿ° S° $$15$$ ≈vÔb°u* tu* k¥¡Ô°u* Ju¡ ≈≤°y°u*
Ÿu N°h~>°<Ìw J¡<Ô∫°u* Ju¡ Ÿt¥F°u* J¡°u @°≤d J¡≤ ≤F° bF Ÿ¥∫Õ J¡∑ <J¡≤d°u* Ÿu N°h~>∏fi w°≤°yd°u* Ÿu
∫C•w N°J¡°„ Ju¡ Ÿt°fi ≈®wÙw F°u ≤F° S° $$16$$ ªaªÔ ≈<s∫°u* Ÿu ≈¥dÕ Fı°≤°u* |°u*ŸÔ°u* Ÿu Δ∫°›w
_J¡∏@°u* Ÿu ≈¿≤bu<‹¸>w bF Ô°uy°u* Ÿu ˚≤u F…Î Ìu„°u* Ÿu bu<‹¸>w ˚¥wÔ Ju¡ Ÿt°fi S° $$17$$ bF Ÿf bfiÌu<b∫°u*
Ju¡ Wt N∏w#≈C≤ Ju¡ ŸÂÿ∫ S°, taı¿≤∫°≥ FÙ Ÿtu* ≈w°J¡° SÙ, Ôw°N°u* Ju¡ t^±>≈°u* Ÿu bF NÔ*J¨¡w
S° Îba bF k¥¡ÔR¡≈Ù taJ¡°uÔ Ÿu (ª¥dÕ-<b„uT Ÿu) Ÿku¡Ì, k¡¥Ô°u* Ju¡ Ÿt¥F°u* Ÿu ˚≤° F…N°, „ÆÌ J¡≤ ≤Fu
ªJ¡°u≤, ˚≥b≤, „CJ¡, J¡°u∫Ô, tæfi° Ÿu ∫C•w, o@≤-@≤ n ≤Fu ≈<s∫°u* Ÿu ŸC„°u<˚w wS° ~>°∫° Ju¡
Ÿubfi J¡≤fiub°Ôu tfiC‹∫°u* Ÿu Ÿu<bw (N∏w#≈C≤ Ju¡ ≈s tu* ≈¿≤ª°≤J¡ ıfi°u* Ÿu ≈¥dÕ) S° $$18-20$$ yCfiyCfi° ≤Fu ˚≥b≤R¡≈Ù w≤ayŸt¥F°u* Ÿu ∫C•w <y≤ ≤FÙ* ≈C‹≈°u* J¡∑ Ju¡Ÿ≤ ≤°<„∫°u* Ÿu bF ÎuŸu <b≤°ıt°fi S°,
ıæŸu <J¡ „ÆÌ J¡≤ ≤FÙ w≤ay°u* Ÿu N°æ≤ k¥¡Ô°u* J¡∑ Ju¡Ÿ≤ ≈≤‡≈≤°N°u* Ÿu ∫C•w <y≤ ≤FÙ fi<Ì∫°u* Ÿu ≈bÕw
ŸC„°u<˚w F°uw° Fæ $$21$$ t∏Ì-t∏Ì b°∫C Ÿu <bÔ<Ÿw F°ufiub°Ôu |¥t ≤Fu ≈`-≈C‹≈°u* Ju¡ Ÿt¥F°u* Ÿu, ı°uu
<J¡ <Ìfi-≈®<w<Ìfi f»wu Su ŸJ¡° _J¡∏@-≈®Ìu„ oŸ ≈®J¡°≤ N°h~>°<Ìw S° ıæŸu Ÿku¡Ì tu|°u* Ÿu ≈bÕw
N°h~>°<Ìw F°uw° Fæ $$22$$ bfiyı Ju¡ y^±>_SÔ Ÿu <|Ÿu F…Î NwÎb NÃ∫∏w ∏fiw «¡≈≤ J¡°u ı°fi¥
¿J¡∫u F…Î ≈C”T J¡∑ ı°fi¥ Ju¡ Ÿt°fi <fiÿªÔ, ≈Ù™ Ju¡ Ÿt°fi ª°ænu <b„°Ô t¥Ô ≈®Ìu„ Ÿu bF ÎuŸu ¿_Sw
S°¡ıæŸu <J¡ fiÙªu J¡∑ ˚¥<t tu* yu F…Î b¨s°u* Ÿu tF°≈bÕw ¿_Sw ≤Fw° Fæ $$23$$ ıæŸu ≈°TÕÌ°u* Ju¡ Ÿt¥F Ÿu
˚yb°fi <b‹dC N°b¨w ≤Fwu Fæ* bæŸu FÙ <b<ª` ≤ay <f≤ay Ju¡ ≈a©b°Ôu, J¡∏@°u* Ju¡ ©°u©Ô°u* tu* ≤Ffiub°Ôu
≈<s∫°u* Ju¡ Ÿt¥F Ÿu bF Δ∫°›w S° $$24$$ ªaªÔ k¥¡Ô°u* Ju¡ yCh~>R¡≈Ù Nay…<Ô∫°u* Ÿu bF bfi b°∫C Ÿu fi°ª
≤FÙ Ôw°N°u* J¡°u fi¨Ã∫<J®¡∫° J¡° t°fi°u* ≈Ìu„ Ìu ≤F° S° $$25$$ t¥Ô, J¡°u¸>≤, J¡∏@°, „°©°, ≈`, ≈C‹≈
N°<Ì ≈®Ìu„°u* tu* Ÿu tu≤° J¡°uoÕ ÎJ¡ FÙ ≈®Ìu„ N°Z∫≈®°SÙÕ tfiC‹∫, t¨y, ≈sÙ N°<Ì J¡° <fib°Ÿ fiFÙa Fæ,
<J¡∏wC N°æ≤ ˚Ù Ÿ˚Ù Nay fiJu¡ <fib°Ÿ Ju¡ ≈∫°uyÙ Fæ, NF° ! ≈≤°u≈J¡°≤ tu* tu≤u Ÿ˚Ù Nay Ÿk¡Ô Fæ*,
∫°u* Ÿ∏w°uT Ju¡ J¡°≤d ≈`-≈C‹≈°u* Ÿu ≈¥dÕ fF…w-ŸÙ Ôw°N°u* J¡∑ ªaªÔw° Ÿu t°fi°u* bF fi°ªw° S° $$26$$
Ôw°R¡≈Ù J¡°∏w°N°u* J¡° ÎJ¡t°` <≈®∫ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d Z¨ay°≤-≤Ÿ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ bF tW ˚≥b≤ Ju¡ „ÆÌR¡≈Ù
NΔ∫•w N≈fiu t@C≤ „ÆÌ°u* Ÿu t°fi°u* y° ≤F° S° $$27$$ N°J¡°„ tu* ªÔfiub°Ôu <Ÿ]°u* J¡° bF N°Ì≤≈¥bÕJ¡
≈C‹≈b¨<‹¸> J¡≤ J¡°u∫Ô N°æ≤ ˚®t≤°u* J¡∑ ºb<fi∫°u* Ÿu t°fi°u* _b°yw J¡≤ ≤F° S° $$28$$ ŸtÙ≈ tu* ¿_Sw
b¸>, y¥Ô≤, ≈°J¡n, N°t N°æ≤ ≈Ô°„ fi°tJ¡ ≈°≥ª ≈<b` b¨s°u* Ju¡ ∫° W≤ ≈®Ìu„ tu* (tu” tu*) ¿_Sw
t∏Ì°≤ N°<Ì ≈°≥ª b¨s°u* Ju¡ Ôw°-≈C‹≈, k¡Ô N°<Ì Ju¡ vÔ°Ÿ J¡° N≈fiu _bh~> k¡¥Ô°u* J¡∑ J¡<Ô∫°u* J¡∑
J¡°¿∏w Ÿu t°fi°u* ≈F°Ÿ J¡≤ ≤F° S° $$29$$ «¡≈≤ nfiub°Ôu ≈<s∫°u* Ju¡ HC^±>°u* Ÿu t°fi°u* ≈°¿≤ı°w
J¡°u ıÙwfiu Ju¡ <ÔÎ ©¥f «≥¡ªÙ yÌÕfi J¡≤Ju¡ N°J¡°„ Ju¡ tº∫ tu* t°fi°u* bF Ì°æn ≤F° S° $$30$$ tº∫˚°y
tu* ªtJ¡ ≤Fu, ˚≥b≤°u* Ÿu ∫C•w, fnÙ-fnÙ <fi<fn ≈a<•wb°Ôu ≈C‹≈ yCh~>°u* Ÿu, <ıfiJ¡∑ „°u˚° N°æ≤ Ÿa¶∫°
tu* o∏B fiu`°u* Ÿu N<@J¡ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d fiŸu wCÔfi° fiFÙ* J¡∑ ı° ŸJ¡wÙ, ŸF˜°sw° J¡°u ≈®°›w J¡≤Ju¡
t°fi°u* o∏B J¡°u ıÙwfiu Ju¡ <ÔÎ bF Ωw S° $$31$$ J¡FÙ* ≈≤ k¥¡Ô°u* Ju¡ yCh~>uR¡≈ k¡d°u* tu* ¿_Sw <fitÕÔ
t<d∫°u* Ÿu N°b¨w bF N°J¡°„ J¡°u Ìu©fiu J¡∑ oh~>° Ÿu ≈°w°Ô Ÿu <fiJ¡Ôu F…Î „uTfi°y Ju¡ Ÿt°fi ¿_Sw

838

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

S° $$32$$ ≈C‹≈≤°y Ÿu ŸJ¡° Ÿ°≤° N°J¡°≤ @¥Ÿ¿≤w S°, NwÎb bF @¥<Ô @¥Ÿ¿≤w <πwÙ∫ „aJ¡≤-Ÿ°
S° $ ˚yb°fi „aJ¡≤ w°u Ju¡bÔ ˚•w°u* J¡° FÙ J¡v∫°d J¡≤wu Fæ*, <J¡∏wC bF k¡Ô Ÿu ŸC„°u<˚w F°ufiub°ÔÙ
~>°∫° Ÿu Ÿf Ô°uy°u* J¡° J¡v∫°d J¡≤w° S° $$33$$ Ÿ J¡Ì‡fb¨s J¡°u, ı°u |fi ≈W°u* Ju¡ Ÿt¥F°u* tu*
<©ÔÙ F…oÕ J¡<Ô∫°≥b°Ôu, ≈C‹≈Ôw°N°u* Ju¡ fi¥wfi t^±>≈°u* Ÿu ∫C•w S° N°æ≤ ≈<s≤°<„R¡≈ fi°y¿≤J¡ıfi°u*
Ÿu ∫C•w S°, N°J¡°„ tu* <fi<tÕw fiy≤ J¡∑ ˚°≥<w Ÿfiu Ìu©° $$34$$

fiª°Ÿb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

≈ª°Ÿb°≥ ŸyÕ
Ÿ J¡Ì‡f Ju¡ b¨s°u* J¡∑ ª°u¸>Ù ≈≤ fæ™>u F…Î Ì°„¥≤ π°≤° Ìu©Ù y∫Ù
<Ì„°R¡≈Ù b<fiw°N°u* J¡° yCd°u* Ju¡ Ÿ°S bdÕfi $

wÌfi∏w≤ ˚¥<t tu* N≈<b` fC<]b°Ôu, N°fi∏Ì Ÿu ≈®kC¡<vÔw<ªW Ì°„¥≤ k¡Ô-≈vÔb°u* Ÿu „°u˚°∫t°fi
≈C‹≈R¡≈Ù ≈bÕw Ju¡ ŸÂ„, N∏w¿≤s N°æ≤ ≈¨<SbÙ Ju¡ _w‡˚R¡≈ Ÿ J¡Ì‡fb¨s ≈≤ ıæŸu ÎJ¡t°` Ÿ°y≤ tu*
¿_Sw «≥¡ªu b¸> b¨s ≈≤ ˚yb°fi <b‹dC ª»wu Fæ* bæŸu FÙ ª»u $$1,2$$ ÎJ¡°y® w≈ tu* ¿_Sw bu bF°≥ ≈≤
N°J¡°„ Ÿu Ÿ¸>Ù F…oÕ „°©° J¡∑ ª°u¸>Ù Ju¡ ≈vÔb ≈≤ <fi#„aJ¡ F°uJ¡≤ fæ™> u $$3$$ wÌfi∏w≤ J¡°utÔ fib fib
≈vbR¡≈Ù N°Ÿfi ≈≤ fæ™>J¡≤ J¡°æwCJ¡b„ ªaªÔ Â<‹¸> F°uJ¡≤ ∏F°u*fiu ÎJ¡sd ˚≤ <Ì„°Î≥ Ìu©Ù $$4$$ bu
fiÌÙ R¡≈Ù ÎJ¡°bÔÙ Ÿu ≤tdÙ∫ SÙ, ≈bÕw≤°ı FÙ fiJu¡ _wfi Su, <fitÕÔ N°J¡°„ FÙ fiJ¡∑ Ju¡„≤°<„
SÙ, ªaªÔ fiÙÔ tu| FÙ fiJu¡ NÔJ¡ Su, fiÙÔu (F≤u-˚≤u) ≈vÔb FÙ fiJu¡ b˜ Su, ≈C‹≈≤°<„∫°≥ FÙ
fiJu¡ NbwaŸ (J¡dÕ J¡° ˚¥Td ∫° <„≤°ut°Ô°) Su $ Ÿ°y≤R¡≈Ù ˚≤u J¡Ô„ ∏F°u*fiu F°S tu* Ôu ≤•©u Su
N°æ≤ bu NfiuJ¡ N°˚¥Td°u* Ÿu ˚¥<Tw SÙ $$5,6$$ <©Ôu F…Î J¡tÔ Ju¡ w°Ô°f ∏F°u*fiu @°≤d J¡≤ ≤•©u Su,
fiJu¡ tC© Ju¡ <fi#ÿb°Ÿ b°∫C ŸCy¿∏@w Su $ ˚≥b≤, J¡°u<J¡Ô N°<Ì ºb<fi∫°≥ FÙ fiJu¡ t@C≤ N°Ô°≈ Su
wS° H≤fi°ua Ju¡ HHÕ≤ „ÆÌ FÙ fiJu¡ fi¥≈C≤ Su $$7$$ ΩCÔ°uJ¡ FÙ fiJ¡° t_wJ¡ S°, ≈¨<SbÙ fiJ¡∑ ª≤dR¡≈
SÙ $ b¨s ≈*<•w∫°≥ FÙ fiJ¡∑ ≤°ut≤°<„∫°≥ SÙ, bfi FÙ fiJu¡ <b„°Ô <fiw‡f Su, ª∏Bt° N°æ≤ Ÿ¥∫Õ J¡°u
∏F°u*fiu N≈fiu JC¡^±>Ô ffi° ≤•©° S° $$8$$ @°fi N°<Ì Ju¡ J¡‡≈ Ÿu ªaªÔ F°u ≤Fu ©uw FÙ fiJu¡ Nay<bÔ°Ÿ
Su, fiJu¡ ÔÔ°¸> ª∏Ìfi Ÿu ≈¥dÕ Su, ≈bÕw <„©≤R¡≈Ù _wfi°u* tu* ª°≤°u* N°u≤ Ÿ¸>Ù F…oÕ <Ft≤°<„ N°æ≤ Ÿku¡Ì
tu| FÙ fiJu¡ b˜ Su $$9$$
tF°Ÿ°y≤ J¡∑ ıÔ≤°<„ FÙ fi¥wfi NÔaJ¡°≤°u* J¡°u Ìu©fiu Ju¡ <ÔÎ fiJu¡ Ì≈Õd Su $ fis`≈*<•w∫°≥ FÙ
fiJu¡ _buÌ<f∏Ì… Su, ˚CbfiJ¡° tº∫ ˚°y FÙ fiJ¡° N∏w#≈C≤ S° $$10$$ wwg wwg M¡wCN°u* tu* Ã≈∏fi
F°ufiub°Ôu k¥¡Ô, ≈vÔb N°<Ì FÙ _wfi b˜ (ª°uÔÙ) Su, Ÿ¥∫Õ<J¡≤dR¡≈Ù JC¡aJC¡t fitu* Ôyu Su, <b<ª`
JC¡ŸCt°u* Ÿu bF ∫C•w SÙ N°æ≤ ª°≥ÌfiÙ FÙ fiJ¡° Ÿk¡uÌ ª∏Ìfi S° $$11$$ N°J¡°„ tu* k¡æÔÙ F…oÕ „°©° Ju¡
≈W°u* ≈≤ fæ™>u F…Î Ÿ∏wC‹¸> Ì°„¥≤ fiu ÌŸ <Ì„°N°u* J¡°u Ìu©° $ <b_w¨w bfi, ≈¨<SbÙ N°u≤ tu| FÙ <ıfiJu¡
J¨¡<`t°J¡°≤ Ju¡ ˚uÌJ¡ NÔaJ¡°≤ Su, ı°u wÙfi°u* ˚Cbfi°u* tu* ≤Ffiub°Ôu Ô°uy°u* J¡∑ ≈˚°uÀ∫ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d
<`˚Cbfib<fiw°¡R¡≈ N°æ≤ k¥¡Ô°u* Ÿu ©¥f ŸC„°u<˚w SÙ $$12$$

≈ª°Ÿb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ŸyÕ - 51]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

839

o•∫°bfib°≥ ŸyÕ
t°fi<ŸJ¡ ∫I°u* Ÿu Ì°„¥≤ J¡° N°Ãtf°u@, bfiÌubÙ tu* ≈C`°uÃ≈<W N°æ≤ ≈C` Ju¡ <ÔÎ I°fi ≈®Ì°fi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, w≈_bÙ Ju¡ Ÿ N°Zt tu* |°u≤ w≈_∫° tu* N<˚tC© bu
Ì°„¥≤ wf Ÿu ÔuJ¡≤ J¡Ì‡fÌ°„¥≤ fi°t Ÿu ≈®¶∫°w F…Î $$1$$ Ÿ „°©° Ju¡ ≈Wu ≈≤ fæ™>J¡≤, sd˚≤
<Ì„°N°u* J¡°u Ìu©J¡≤, » ≈μ°Ÿfi f°≥@J¡≤ <Ì„°N°u* Ÿu ≈≤°b<wÕw, ≈≤t°SÕ I°fi≤<Fw Ju¡bÔ J¡tÕJ¡°^±>
tu* N<˚”<ªb°Ôu, k¡Ô°<˚Ô°T° Ÿu ∫C•w tfi Ÿu ∏F°u*fiu ∫I <J¡∫° $$2,3$$ N°J¡°„ tu* kæ¡ÔÙ F…oÕ „°©°
Ju¡ ≈Wu ≈≤ fæ™>u F…Î Ÿt°<@_S ∏F°u*fiu J®¡t„# Ÿf ∫I <J®¡∫°Î≥ N≈fiu tfi Ÿu J¡≤ ±>°ÔÙ $$4$$ bF°≥ ≈≤
∏F°u*fiu ÌŸ bT°u˘ wJ¡ y°utu|, fi≤tu|, Nÿbtu| N°<Ì <b≈CÔ Ì<sd°b°Ôu ∫I°u* Ÿu Ìubw°N°u* J¡∑ tfi Ÿu
FÙ N°≤°@fi° J¡∑ $$5$$ Ÿt∫ N°fiu ≈≤ ≤°y°<Ì Ì°uT°u* Ÿu „¥∏∫ F…Î fiJu¡ <b„°Ô <ªWtu* ≈®<wf∏@ J¡° s∫
F°ufiu ≈≤ ≈¥bÕı∏t tu* <J¡∫u y∫u „°˜Zbd N°<Ì Ju¡ Ÿa_J¡°≤ Ju¡ ÌgfC] F°ufiu Ÿu N∏w#J¡≤d J¡∑ <fitÕÔw°
Ÿu Ã≈∏fi F°ufiub°Ô° I°fi Ã≈∏fi FCN° $$6$$ I°fi F°ufiu Ju¡ f°Ì fiJ¡° NI°fiR¡≈ N°b≤d <~>∏fi<˚∏fi F°u y∫° N°æ≤ b°Ÿfi° Ju¡¡ F¸> ı°fiu Ÿu bu <fitÕÔ F°u y∫u $ ∏F°u*fiu ÎJ¡ Ÿt∫ Ÿ „°©° Ju¡ Ny®˚°y
tu* fæ™>Ù F…oÕ, ≈®J¡°„t°fi ≈C‹≈R¡≈ b˜°u* Ÿu N°b¨w <b„°Ô°sÙ bfiÌubÙ J¡°u Ìu©° $ ŸJ¡° tC© fn° ŸC∏Ì≤
S°, tÌ Ÿu ŸJu¡ fiu` |¥t ≤Fu Su, fiÙÔJ¡tÔ°u* J¡∑ ŸCy∏@ Ÿu bF ŸCy<∏@w SÙ Îba ŸJ¡° R¡≈ NÃ∫∏w
tfi°uF≤ S° $ <fiÌ°uÕT Nayb°ÔÙ J¡°u<J¡Ô° N°æ≤ k¥¡Ô°u* Ju¡ Ÿt¥F°u* Ÿu HCJ¡∑ F…oÕ bfiÔw° Ju¡ Ÿt°fi fit®tC©Ù
Ÿ J¡°<tfiÙ Ÿu tC<fi fiu J¡F° # Fu J¡tÔ≈`°sÙ, N≈fiÙ J¡°¿∏w Ÿu J¡°tÌub J¡°u ˚Ù s°u<˚w J¡≤fiub°ÔÙ wCt
J¡°æfi F°u, k¥¡Ô°u* Ÿu ÔÌÙ F…oÕ „°©° J¡°u Ÿ©Ù J¡∑ fi°o˘ ≈≤©J¡≤ wCt •∫°u* ©nÙ F°u ? tC<fi Ju¡ ÎuŸ° J¡Ffiu ≈≤
t¨y Ju¡ Ÿt°fi fiu`b°ÔÙ, y°æ≤ N°æ≤ <b„°Ô _wfib°ÔÙ bfiÌubÙ fiu tC<fi Ÿu J¡°utÔ Ns≤°u* Ÿu ∫C•w ∫F
tfi°uF≤ bªfi J¡F° # ˚ybfig, oŸ ≈¨<SbÙwÔ tu* ı°u-ı°u Ì…‹≈®°›w b°a¿~>w Fæ, bu Ÿf tF°≈C”T°u* J¡∑ FÙ
≈®°SÕfi° Ÿu „Ù|® ≈®°›w F°uwu Fæ* $ Fu f®Êfig, Ôw°N°u* Ÿu Δ∫°›w N°æ≤ N°≈Ju¡ J¡Ì‡fb¨s Ÿu ŸC„°u¿˚w oŸ bfi
tu* ≤Ffiu b°ÔÙ tæ* bfiÌubÙ Fq≥ $ Ôw° <fiJC¡aı FÙ tu≤u J®¡∑n°y¨F Fæ* $ fi∏Ìfibfi tu* ªæ` „C•Ô≈s J¡∑ `∫°uÌ„Ù
Ju¡ <Ìfi _b Ju¡ NU∫°Ÿ Ju¡ <ÔÎ ≈®b<wÕw y°fi°, fı°fi°, fi°ªfi°, ˚°uı N°<Ì Ju¡ ßb tu* ı°u bfiÌu<b∫°u*
J¡° Ÿ‡tuÔfi F…N° S° $ Fu fi°S, bF°≥ `æÔ°u•∫ J¡∑ t<FÔ°N°u* Ju¡ Ÿt°ı tu* tæ* y∫Ù $$7-15$$
Ÿ tÌfi°ußb tu* ≈C`≤<Fw tæ*fiu Ÿf Ÿ<©∫°u* J¡°u ≈C`∫C•w Ìu©°, oŸŸu tæ* NÃ∫∏w Ì…#<©w Fq≥ $$16$$
Ÿf ≈C”T°S°u˘ Ju¡ <b„°Ô J¡v≈wR¡R¡≈ N°≈Ju¡ ≤Fwu Fu fi°S, ≈C`≤<Fw tæ* Nfi°S J¡∑ fi°o˘ •∫°u* „°uJ¡
J¡R¡≥ ? $$17$$ Fu ˚ybfig, tCHu ≈C` ÌÙ<ı∫u, fiFÙ* w°u tæ* ≈C` Ju¡ Ì…#©Ì°F J¡∑ „°¿∏w Ju¡ <ÔÎ ÌuF J¡°u N<Àfi
Ju¡ <ÔÎ N°F…<w J¡≤ ÌuwÙ Fq≥ $$18$$ Ÿ ÌubÙ Ju¡ ÎuŸ° J¡Ffiu ≈≤ Ì∫°∫C•w tC<fiZu‹™> fiu tC_JC¡≤°J¡≤ N≈fiu
F°S tu* ¿_Sw k¥¡Ô ŸJ¡°u ÌuJ¡≤ J¡F° $$19$$ Fu ŸC∏Ì≤Ù, wCt ı°N°u, ÎJ¡ tFÙfiu¡tu* ıæŸu Ôw° ŸC∏Ì≤ k¡¥Ô
J¡°u ≈æÌ° J¡≤wÙ Fæ, bæŸu FÙ wCt ˚Ù ≈¥ı° ∫°uÀ∫, ˚≥b≤°u* Ju¡ Ÿt°fi fiu`b°Ôu, ŸC∏Ì≤ ≈C` J¡°u ≈æÌ° J¡≤°uyÙ $
<J¡∏wC ≈®°d ŸaJ¡¸> J¡°u ≈®°›w J¡≤Ju¡ N°Ãt|°w Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu tu≤u ≈°Ÿ N°oÕ F…oÕ wCtfiu tCHŸu ∫F ≈C` t°≥y°,
NwÎb ∫F w[bI°fiÙ F°uy°, N∏∫ bfiÌu<b∫°u* Ju¡ ≈C`°u* Ju¡ Ÿt°fi ∫F ˚°uyÔ‡≈¸> fiFÙ* F°uy° $$20,21$$
ÎuŸ° J¡F J¡≤ Ÿ tC<fi fiu b≤Ì°fi ≈°fiu Ÿu ≈®Ÿ∏fi tC©t^±>Ôb°ÔÙ Ÿ ŸC∏Ì≤Ù J¡°u, ı°u tæ* N°≈J¡∑

840

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

Ÿub° J¡R¡≥, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ≈®°SÕfi° J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ÃJ¡<^™>w SÙ, <bÌ° <J¡∫° $$22$$ bF w°u N≈fiu |≤
ªÔÙ yoÕ N°æ≤ tC<fi NJu¡Ôu bF°≥ ≤F y∫u $ M¡wC, bTÕ N°<Ì Ju¡ J®¡t Ÿu J¡°Ô fÙwfiu Ôy° $ ÌÙ|Õ Ÿt∫ Ju¡
Nfi∏w≤ bFÙ J¡tÔ Ju¡ wCv∫ fiu`b°ÔÙ bfiÌubÙ f°≤F bTÕ Ju¡ ≈C` J¡°u ÔuJ¡≤ tC<fi Ju¡ ŸtÙ≈ ≈¿_Sw
F…oÕ $$23,24$$ ıæŸu ˚≥b≤Ù N°t Ju¡ b¨s Ju¡ ŸtÙ≈ ı°J¡≤ t@C≤ ºb<fi Ÿu f°uÔwÙ Fæ, bæŸu FÙ ª∏Bt° Ju¡
Ÿt°fi tC©b°Ôu tC<fi J¡°u ≈®d°t J¡≤ N°æ≤ fiJu¡ N°yu fæ™>J¡≤ Ÿfiu t@C≤b°dÙ Ÿu J¡F° # Fu ˚ybfig, Ft
Ì°ufi°u* J¡° ≈C` ∫F ŸC∏Ì≤ JC¡t°≤ Fæ $ oŸJ¡°u tæ*fiu Ÿf J¡Ô°N°u* tu* Ìs J¡≤ <Ì∫° Fæ $$25,26$$ Fu ≈®˚°u,
Ju¡bÔ oŸfiu tayÔt∫Ù f®Ê<bΩ°, <ıŸŸu ıÙb oŸ ŸaŸ°≤ªJ®¡ tu* <k¡≤ ≈Ù¿nw fiFÙa F°uwu, ≈®°›w fiFÙ*
J¡∑ $ Fu ≈®˚°u, J¡¨≈° J¡≤Ju¡ oŸ Ÿt∫ oŸu f®Ê<bΩ° J¡° ≈Ìu„ N°≈ FÙ ÌÙ<ı∫u $ J¡°æfi ÎuŸ° ≈C”T F°uy°
ı°u N≈fiu JC¡Ô t*u Ã≈∏fi F…Î ≈C` J¡°u t¥©Õ ≤•©uy° $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ N∏∫ <bΩ°Î≥ w[b<bT<∫dÙ fiFÙ* Fæ,
NwÎb bu N<bΩ° FÙ Fæ* fiŸu t¥©Õw° J¡∑ <fib¨<W fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ Fæ $$27,28$$
ÎuŸ° J¡F ≤FÙ ŸŸu, "Fu NfÔu, Wt ¿„‹∫ Ju¡ yCd°u* Ÿu Ÿ‡≈∏fi oŸ ≈C` J¡°u wCt ∫FÙ* ≤Ffiu Ì°u $' ÎuŸ° J¡FJ¡≤ tC<fi fiu Ÿu <fÌ° J¡≤ <Ì∫° $$29$$ ŸJu¡ ªÔu ı°fiu ≈≤ yC”Ÿub°R¡≈ b®w Ÿu ¿_S≤ <fi∫tb°Ô°
bF fC<]t°fig f°ÔJ¡ ıæŸu Ÿ¥∫Õ Ju¡ Ÿ°tfiu N”d ≤Fw° Fæ bæŸu FÙ N≈fiu <≈w° Ju¡ N°yu ¿_Sw ≤F° $$30$$
„CZ¥T° J¡∑ b®wª∫°Õ N°<Ì •Ôu„°u* Ÿu ≈Ù<nw F°uJ¡≤ ≈°∫˚¥w „°˜ı∏∫ ≈≤°us I°fi J¡°u ≈®°›w J¡≤ ªCJu¡
fi tC<fi fiu <b<b@ ≈®J¡°≤ J¡∑ <•w∫°u* Ÿu <ª≤J¡°Ô wJ¡ N≈≤°usI°fi Ju¡ <ÔÎ ≈C` J¡°u ≈Ìu„ <Ì∫° $$31$$
ŸæJ¡n°u* N°¶∫°<∫J¡° N°æ≤ N°¶∫°fi°u* Ÿu, Ÿ‡∫Jg¡Ì„Õfi π°≤° _b∫aJ¡¿v≈w ‹¸>°∏w°u* Ÿu tF°˚°≤w N°<Ì
o<wF°Ÿ°u* Ju¡ b¨W°∏w°u* Ÿu N°æ≤ buÌ, buÌ°∏w°u* Ju¡ <fiÿª∫°u* Ÿu ≈®Ã∫y°Ãt° tu* » Δ∫CÃ≈<W J¡°u <ıŸ ≈®J¡°≤
≈C` ≈®°›w F°uw° S°, bæŸu FÙ NfiC˚b Ÿu ≈®<Ÿ] J¡S° J®¡t°u* Ÿu Nfi°∫°Ÿ <b_w°≤≈¥bÕJ¡ ≈C` J¡°u <fiÃ∫
≈Ìu„ Ìuwu Su $$32,33$$ N°Ãtf°u@ Ju¡ ªtÃJ¡°≤ Ÿu Ÿf ≤Ÿ°u* Ÿu f»u F…Î, ≈≤t ≈C”T°SÕR¡≈ F°ufiu Ju¡
J¡°≤d Nbÿ∫ f°u@∫°uÀ∫ NSÕb°Ôu bªfi°u* Ÿu bF tF°Ãt° N°yu ¿_Sw ≈C` J¡°u b¨s Ju¡ Ny®˚°y tu* ÎuŸu
≈®fC] J¡≤wu Su, ıæŸu <J¡ Zbdt°` Ÿu t∫¥≤°u* J¡°u N°fi∏Ì Ã≈∏fi J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d N∏∫ ≤Ÿ°u* Ÿu f»Ù-ª»Ù
yıÕfi°N°u* π°≤° tu| N°J¡°„ tau N°yu ¿_Sw t∫¥≤ J¡°u ≈®fC] J¡≤w° Fæ $$34$$

o•∫°bfib°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

f°bfib°≥ ŸyÕ
ŸaJ¡v≈ Ÿu J¡¿v≈w <bÿb <tØ∫° FÙ Fæ ∫F Ÿ¥<ªw J¡≤fiu J¡∑ oh~>° Ÿu
©°uÃS≤°ı° ª<≤w J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤Ju¡ bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bß ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸJu¡ f°Ì J¡˚Ù N°J¡°„t°yÕ tu* ¿_Sw N°æ≤ NÂÿ∫R¡≈
Ÿu tæ* ŸÙ t°yÕ Ÿu <ıŸtu* Ì°„¥≤ J¡° J¡Ì‡f b¨s ≈nw° S°, Jæ¡Ô°Ÿb°<ŸfiÙ t∏Ì°<J¡fiÙ tu* _fi°fi J¡≤fiu Ju¡
<ÔÎ y∫° $$1$$ Fu ŸCfC]u, tæ* N°J¡°„ Ÿu, <ıŸJ¡° <J¡ Ÿ›w<TÕt^±>Ô ÎJ¡ ˚°y Fæ <fiJ¡ÔJ¡≤ ≤°<` tu* «≥¡ªu
Ì°„¥≤ Ju¡ J¡Ì‡f b¨s Ju¡ ≈°Ÿ ≈F…≥ª° $$2$$ tæ*fiu ıayÔ tu* „°©°N°u* Ju¡ ©°u©Ôu Ÿu tCJC¡<Ôw J¡tÔ Ju¡
N∏Ì≤ fæ™>u F…Î ˚≥b≤ J¡∑ ºb<fi Ju¡ Ÿt°fi Ÿ‡≈¥dÕ bªfi ŸCfi° $$3$$
ı°u bªfi ŸCfi° ŸÙJ¡°u J¡Fwu Fæ* $

ŸyÕ - 52]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

841

Fu tF°twu, Fu ≈C`, ŸCfi°u, oŸ ŸaŸ°≤ J¡∑ ≈t°fiR¡≈ oŸ ÎJ¡ N°ÿª∫Õt∫Ù N°¶∫°<J¡∫° J¡°u tæ*
N°≈Ÿu J¡Fw° Fq≥ $$4$$ wÙfi°u* Ô°uJ¡°u* tu* <b¶∫°w tF°≈≤°J®¡tÙ ÎJ¡ ≤°ı° Fæ $ ŸJ¡° fi°t ©°uÃS Fæ, bF
fn° Ÿt¨<]„°ÔÙ N°æ≤ wÙfi°u* Ô°uJ¡°u* ≈≤ N°J®¡td J¡≤fiu tua ŸtSÕ Fæ $$5$$ Ÿf Ô°uJ¡°u* tu* f®Ê°, <b‹dC
N°<Ì Ÿ˚Ù ≈®˚C ıæŸu @fiÙ <„≤°u≤Ãfi J¡°u <Ÿ≤ ≈≤ @°≤d J¡≤wu Fæ* bæŸu FÙ oŸJ¡∑ N°I° J¡°u <Ÿ≤ ≈≤ @°≤d
J¡≤wu Fæ* $$6$$ ı°u fnu-fnu Ÿ°FŸ≈¥dÕ J¡°∫Õ J¡≤fiu tuua ÎJ¡t°` ≤<ŸJ¡ Fæ, <b<b@ ≈®J¡°≤ Ju¡ N°ÿª∫Õt∫
_SÔ°u* tu* <bF°≤ J¡≤w° Fæ, Ÿ tF°Ãt° J¡°u wÙfi°u* Ô°uJ¡°u* tu* <J¡ŸÙ fiu ˚Ù N≈fiu b„ tu* fiFÙ* <J¡∫° $$7$$
<ıŸJu¡ ŸC©-Ì…#©≈®Ì Fı°≤°u* J¡°∫°u˘ J¡°u Ÿ°y≤ J¡∑ w≤ay°u* J¡∑ w≤F J¡°æfi <yfi ŸJ¡w° Fæ ? $$8$$ ıæŸu
J¡°uoÕ ≈C”T tCl>Ù Ÿu N°J¡°„ J¡°u ≈≤°<ıw fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡w° bæŸu FÙ <ıŸ tF°fÔÙ Ju¡ fÔ J¡° fi „˜°u* Ÿu
N°æ≤ fi N<Àfi Ÿu J¡°uoÕ ˚Ù <w≤_J¡°≤ fiFÙa J¡≤ ŸJ¡° $$9$$ <ıŸJ¡∑ ÔÙÔ° J¡°, ı°u ≈®∫°uıfi S°un° F°ufiu ≈≤
˚Ù Fı°≤°u* J¡v≈fi°N°u* Ÿu ≈¥dÕ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d <b„°Ô N°≤‡˚b°ÔÙ Fæ N°æ≤ _b›fi, tfi°u≤SN°<Ì Ju¡
<fit°Õd Ÿu ÌæÌÙ›∫t°fi Fæ, o∏B, <b‹dC N°æ≤ „aJ¡≤ w<fiJ¡ ˚Ù NfiCJ¡≤d fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wu Fæ* $$10$$
Fu tF°f°F°u, ŸJu¡ Ÿf Δ∫bF°≤R¡≈Ù J®¡∑n° J¡≤fiu tu* Ÿst, Wt, tº∫t N°æ≤ N@t, Ÿ°¿[bJ¡,
≤°ıŸ N°æ≤ w°tŸ ˚uÌ Ÿu wÙfi ≈®J¡°≤ Ju¡ „≤Ù≤ ıyw J¡°u N°J®¡°∏w J¡≤Ju¡ ¿_Sw Fæ* $$11$$ wÙfi „≤Ù≤b°Ô°
∫F ≈sÙ Ju¡ wCv∫ NÃ∫∏w <b„°Ô NΔ∫°J¨¡w N°J¡°„ tu* FÙ Ã≈∏fi F…N° Fæ, bFÙ* ≈≤ ≤Fw° Fæ, <b<@<fiTu@R¡≈ „ÆÌ Ju¡ NfiCŸ°≤ ªÔw° Fæ $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ ıæŸu ≈sÙ N°J¡°„ tu* FÙ N^±>t∫, <≈^±>>t∫ N°æ≤
≈st∫ wÙfi „≤Ù≤b°Ô° J®¡t Ÿu Ã≈∏fi F°uw° Fæ, Ÿf N°u≤ Ÿu Ÿu ı°fi ı°u<©t J¡∑ „aJ¡° ≤FwÙ Fæ,
NŸ°≤ ≈Ù≈Ô N°<Ì Ju¡ k¡Ô°_b°Ì tu* Ô°uÔC≈ ≤Fw° Fæ, „ÆÌt°` Ÿu nw° Fæ, b°_w<bJ¡ f°w J ° <bª°≤
fiFÙa J¡≤w° bæŸu FÙ ∫F ˚Ù _S¥Ô, Ÿ¥‚t N°æ≤ J¡°≤dR¡≈ wÙfi „≤Ù≤b°Ô° Fæ f®Ê°J¡°„ tu* Ã≈∏fi F°uJ¡≤
ª°≤°u* N°u≤ Ÿu ˚∫ J¡∑ „aJ¡° J¡≤w° Fæ, wCh~> <bT∫°u* tu* N°Ÿ•w F°u <b<@-<fiTu@R¡≈ „ÆÌ Ju¡ NfiCŸ°≤
ªÔw° F…N° |¥tw° Fæ $$12$$ ŸÙ NŸÙt N°J¡°„ tu* Ÿfiu f®Ê°^±>R¡≈Ù fiy≤ J¡∑, ª°æÌF ˚Cbfi FÙ
<ıŸJu¡ fnu ˚°≤Ù ≤S°u* J¡° Ÿt¥F Fæ ∫° ª°æÌF <bΩ°R¡≈Ù ≤Ø∫°t°y°u˘ Ÿu ı°u <b˚•w Fæ, ≤ªfi° J¡≤ ≤•©Ù
Fæ N°æ≤ bF <`Ô°uJ¡R¡≈ N°æ≤ buÌ`∫ÙR¡≈ <b˚°y Ÿu <b˚¥<Tw Fæ $$13$$ fi∏Ìfi N°<Ì bfi N°æ≤ ≈bfi°u* J¡∑
≈a<•w∫°u* Ÿu bF ≈¥dÕ Fæ, tu” N°<Ì J®¡∑n°„æÔ°u* Ÿu ŸC„°u<˚w Fæ, t°u<w∫°u* J¡∑ Ôw°N°u* Ÿu Δ∫°›w ŸtCBR¡≈Ù
Ÿ°w f°b<n∫°u* Ÿu NÔaJ¨¡w Fæ, J¡˚Ù fi fCHfiub°Ôu „ÙwÔ N°æ≤ ‹dR¡≈ Ì°u ÌÙ≈J¡°u* Ÿu <b≤°ıt°fi Fæ
wS° „°˜Ù∫ Ÿwg J¡t°u˘ Ÿu «¡ºbÕy<w N°æ≤ N„°˜Ù∫ <fi<∏Ìw J¡t°u˘ Ÿu N@°uy<wR¡≈ Δ∫°≈°≤Ù t°y°u˘ Ÿu
bF ˚≤° Fæ $$14,15$$ ŸÙ N<w<b„°Ô fiy≤ tau •w ≤°ı° fiu <bT∫°u* Ju¡ t°uF tu* k≥¡Ÿu F…Î, N≈b≤J¡
(tº∫y¨F) Ju¡ Ÿt°fi N°J¡°„ Ju¡ ≈¿≤h~>uÌJ¡ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d N≈b≤J¡R¡≈ ŸaŸ°≤Ù Ìubw°, tfiC‹∫ N°<Ì
ÌuF Ÿt¥F°u* J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡∑ $$16$$ J¡°uoÕ «¡≈≤ ≤•©u y∫u, J¡°uoÕ fiÙªu ≤•©u y∫u N°æ≤ <J¡∏FÙa J¡°u Ÿfiu fÙª
tu* <fi∫°u<ıw <J¡∫° $ J¡°uoÕ <ª≤J¡°Ô tu* fi°„ J¡°u ≈®°›w F°ufiub°Ôu Fæ*, w°u J¡°uoÕ „Ù|® <bfi‹¸> F°ufiub°Ôu Fææ* $ bu
J¡°Ôu Ju¡„R¡≈Ù w¨d°u* Ÿu N°h~>°<Ìw N°æ≤ N°≥©, J¡°fi, fi°J¡, tC≥F N°<Ì fi°æ π°≤°u* Ÿu NÔaJ¨¡w Fæa $ fitu*
<fi≤∏w≤ b°∫C fFw° ≤Fw° Fæ, bu ≤°utJ¥¡≈R¡≈Ù NfiuJ¡ <©n<J¡∫°u* Ÿu ∫C•w Fæ N°æ≤ ≈°≥ª I°fiu¿∏B∫R¡≈Ù
≈°≥ª ÌÙ≈J¡°u* Ÿu bu ≈®J¡°„∫C•w Fæ* $ ı°≥| N°æ≤ ≤Ù» FÙ fiJu¡ wÙfi _w‡˚ Fæ, Ÿku¡Ì F¿ß>>∫°≥ ˚Ù f°≥Ÿ Ju¡
_S°fi°≈∏fi Fæ*, <ªJ¡fiÙ <t\>Ù Ju¡ _S°fi°≈∏fi ªtÕ Ÿu bu J¡°utÔ Fæ, ŸnJ¡R¡≈Ù f°F…N°u* Ÿu bu Δ∫°›w Fæ* $ Ÿ

842

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

tF°Ãt° ≤°ı° fiu fi ÌuF Ÿt¥F°u* tu* N<˚t°fi π°≤° fiJu¡ ≤sJ¡ N°æ≤ _b°tÙR¡≈ NFaJ¡°≤°u* J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡∑ $
•w NFaJ¡°≤ N°Ãt<bbuJ¡R¡≈Ù ≈®J¡°„ Ÿu ŸÌ° ˚∫˚Ùw ≤Fwu Fæ*, •∫°u*<J¡ ŸŸu fiJ¡° <bfi°„ F°u
ı°w° Fæ $$17-20$$ NFaJ¡°≤°u* J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤fiu Ju¡ ≈≤°∏w fi Ìub, tfiC‹∫ N°<Ì Ju¡ ÌuFŸt¥F°u* Ju¡
Δ∫bF°≤ J¡≤fiu ≈≤ ŸaJ¡v≈°Ãt° ıÙbR¡≈Ù bF ≤°ı° ıæŸu |°u*ŸÔu tu* <ª¿n∫° <b<b@ ≈®J¡°≤ J¡∑ J®¡∑n°Î≥
J¡≤wÙ Fæ bæŸu FÙ <b<b@ ≈®J¡°≤ J¡∑ J®¡∑n°Î≥ J¡≤w° Fæ $$21$$
Fu ≈C`, wÙfi ≈®J¡°≤ Ju¡ Nfi∏w „≤Ù≤°u* Ju¡ N∏Ì≤ fi ∫s°u* Ju¡ Ÿ°S ÔÙÔ°N°u* π°≤° N_b°@ÙfiR¡≈ Ÿu
<fib°Ÿ J¡≤ N°æ≤ <fiJ¡Ô J¡≤ <k¡≤ ªÔ° ı°w° Fæ $$22$$ Fu bß, ªaªÔ <ªWb°Ôu ŸJ¡∑ J¡˚Ù <fiÿªÔ
oh~>° F°uwÙ Fæ <J¡ N<bΩt°fi <J¡ŸÙ _b›fi°<ÌıyÌ®¥≈ fiy≤ tu* ı°«≥¡ $$23$$ wÌfi∏w≤ bF ˚¥w°<b‹¸ >J¡∑
w≤F <fiB° N°<Ì Ju¡ N°bu„ Ÿu ı°y®Ìg ÌuF°<Ì Ju¡ N<˚t°fi J¡° Ã∫°y J¡≤ Ì°ænw° Fæ, wÌ…≈≤°∏w y∏@bÕfiy≤
Ju¡ Ÿt°fi ¿tØ∫°˚¥w Ÿ fiy≤ J °u ≈®°›w F°uw° Fæ $$24$$ Fu ≈C`, ªaªÔ <ªWb°Ôu ŸJ¡∑ J¡˚Ù ŸaJ¡v≈ Ju¡
Ô∫ J¡∑ Nb_S°R¡≈ ŸCT<›w J¡°u ≈®°›w F°u«≥¡, ÎuŸÙ oh~>° Ã≈∏fi F°uwÙ Fæ, ŸŸu bF „Ù|® <bfi‹¸> F°u
ı°w° Fæ $$25$$ <k¡≤ bF ıÔ Ÿu w≤ay Ju¡ Ÿt°fi ≈¥dÕ _b˚°b Ÿu FÙ wC≤∏w <k¡≤ Ã≈∏fi F°u ı°w° Fæ $
(•∫°u*<J¡ bFÙ tæ* Fq≥, ÎuŸ° Ÿ°uJ¡≤ ™>u F…Î ≈C”T J¡°u ≈®Ã∫<˚I° F°uwÙ Fæ) N°æ≤ <k¡≤ <b<b@ N°≤‡˚°u* Ÿu
≈¿≤≈¥dÕ Δ∫bF°≤ J¡≤w° Fæ $$26$$ <k¡≤ N≈fiu FÙ Δ∫bF°≤ Ÿu J¡˚Ù ŸJ¡° ≈≤°˚b F°uw° Fæ, "tæ* <J*¡J¡≤
Fq≥', "tæ* NI°fiÙ Fq≥', "tæ* ÌC#©Ù Fq≥', ∫°u* „°uJ¡ J¡≤w° Fæ $ J¡˚Ù ≈¥b°ÕfiC˚¥w FTÕ J¡° N<wJ®¡td J¡≤ bT°Õ M¡wC
J¡∑ J¡Ô° Ju¡ vÔ°Ÿ Ju¡ ≈®b°F J¡° N<wJ®¡td J¡≤ fiÌÙ Ju¡ buy Ju¡ Ÿt°fi bF _b∫a ÌÙfiw° J¡°u ≈®°›w F°uw°
Fæ $$27,28$$ Fu ≈C`, N∏wyÕw N°Ãt≠∫°u<w Ÿu ÌæÌÙ›∫t°fi NwÎb tF°t<Ft°„°ÔÙ bF ≤°ı° N°≥@Ù Ju¡
H°u*J¡°u* Ÿu N„°∏w Ÿ°y≤ Ju¡ Ÿt°fi „`CN°u* J¡° <w≤_J¡°≤ J¡≤fiu J¡∑ Ÿ°tØ∫Õ ≤Fwu „`CN°u* J¡∑ N°u≤ ªÔw°
Fæ, <bı∫ ≈®°›w J¡≤w° Fæ, „ÆÌ J¡≤w° Fæ, Ÿ‡≈<W∫°u* J¡°u ≈®°›wJ¡≤ b¨<] J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ, ÌtJ¡w° Fæ,
_b›fi N°æ≤ ı°y®w tu* ≈®wÙw F°uw° Fæ Îba ŸCTC<›w, ≈®Ô∫, Ÿt°<@ N°æ≤ tC<•w tu* ≈®wÙw fiFÙ* F°uw° Fæ $$29$$

f°bfib°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

<w≤≈fib°≥ ŸyÕ
ıyw ŸaJ¡v≈ Ÿu J¡¿v≈w Fæ, oŸ NSÕ tu* ‹¸>°∏w˚¥w
©°uÃS ≤°ı° Ju¡ ≈°¶∫°fi Ju¡ w°Ã≈∫Õ J¡° <b_w°≤≈¥bÕJ¡ bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, bF°≥ ı‡f¥πÙ≈ tu* N@Õ≤°<` Ju¡ Ÿt∫ J¡Ì‡f b¨s J¡∑ ª°u¸>Ù
≈≤ J¡Ì‡f Ju¡ <„≤°u˚¥Td J¡∑ w≤F fæ™>u F…Î ≈<b` N∏w#J¡≤db°Ôu <≈w° Ÿu ≈C` fiu ≈¥~>° $$1$$ Fu w°w,
©°uÃSfi°t Ÿu ≈®¶∫°w Wt N°J¨¡<wb°Ô° J¡°æfi-Ÿ° bF ≤°ı° Fæ ? N°≈fiu tCHŸu ∫F •∫° J¡F° ? oŸu
N°≈ ∫S°SÕR¡≈ Ÿu J¡<FÎ $$2$$
∫S°ZCw NSÕ tu w°Ã≈∫Õ fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC N∏∫ NSÕ tu* w°Ã≈∫Õ Fæ, ÎuŸ° wCtfiu Jæ¡Ÿu ı°fi°, ÎuŸ° ∫<Ì
J¡Fu*, w°u "≈C≤a ˚<b‹∫<∏fit°Õda <J*¡<ªÌg ∫°tÙ<w <fiÿªÔ°' oŸ <•w tu* ˚<b‹∫Ãb N°æ≤ bwÕt°fiÃb Ju¡
∫°æy≈Ω J¡° <b≤°u@ F°ufiu Ÿu ŸJ¡° NSÕ N¿∏bw fiFÙ* <Ì©°oÕ Ìuw°, ∫F J¡Fwu Fæ* $
J¡F°≥ ˚<b‹∫ tu* fiy≤ J¡° <fit°Õd N°æ≤ J¡F°≥ bwÕt°fiJ¡°Ô tu* ŸJ¡∑ y‡∫w° ofi Ì°ufi°u* NS°u˘ Ju¡

ŸyÕ - 53]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

843

<b”] F°ufiu Ju¡ J¡°≤d N°≈J¡° bªfi tu≤u t°uF Ju¡ <ÔÎ F°u ≤F° Fæ $$3$$
Ì°„¥≤ fiu J¡F° # Fu ≈C`, ŸCfi°u, ∫S°SÕ ∫F tæ* wCtŸu J¡Fw° Fq≥, <ıŸŸu wCt oŸ ŸaŸ°≤ªJ®¡ Ju¡ w[b J¡°u
ı°fi ı°N°uyu $$4$$ ≈≤t°SÕŸW°„¥∏∫ NI°fi Ÿu Ã≈∏fi NwÎb t°∫°t∫ <b_w¨w oŸ ŸaŸ°≤ J¡∑ oŸ
<_S<w J¡° tæ*fiu oŸ ≈®J¡°≤ ≈≤°usR¡≈ Ÿu bdÕfi <J¡∫° Fæ $$5$$ ≈≤t°J¡°„ Ÿu Ã≈∏fi F…N° ŸaJ¡v≈ ©°uÃS
J¡F° ı°w° Fæ, bF N≈fiu ŸaJ¡v≈ Ÿu Ã≈∏fi ≈®b¨<W J¡∑ b°Ÿfi° Ju¡ ≈®°Ì…˚°Õb Ÿu FÙ Ã≈∏fi F°uw° Fæ N°æ≤
<fib¨<Wb°Ÿfi° J¡∑ »w° Ÿu _b∫a <bÔÙfi F°u ı°w° Fæ $$6$$ ∫F <b„°Ô Ÿ°≤° ıyw ŸJ¡° ≈¿≤d°t Fæ,
•∫°u*<J¡ ŸaJ¡v≈ Ju¡ Ã≈∏fi F°ufiu ≈≤ Ã≈∏fi F°uw° Fæ N°æ≤ ŸaJ¡v≈ Ju¡ fi‹¸> F°ufiu ≈≤ fi‹¸> F°u ı°w° Fæ $$7$$
∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u f®Ê°, <b‹dC N°<Ì Ÿu ıyw J¡∑ Ã≈<W F…oÕ Fæ, ÎuŸ° ŸCfi° ı°w° Fæ, <k¡≤ Jæ¡Ÿu
N°≈ N∏∫ Ÿu ŸJ¡∑ Ã≈<W J¡Fwu Fæ* ? w°u oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu Ô°uy „°©°N°u* J¡°u b¨s°u* Ju¡ Nb∫b t°fiwu Fæ*, ıæŸu <„©≤°u* J¡°u ≈bÕw°u* Ju¡ Nb∫b t°fiwu Fæ*, bæŸu
FÙ f®Ê°, <b‹dC, o∏B, ”B N°<Ì J¡°u ŸaJ¡v≈ Ju¡ FÙ Nb∫b ı°fiwu Fæ* $$8$$ wÙfi°u* J¡°Ô°u* tu* ıyw Ju¡
N˚°b Ÿu ∫C•w f®Ê tu* Ÿfiu oŸ <`ıywR¡≈Ù |≤ J¡°u ffi° ≤•©° Fæ Nªuwfi ŸaJ¡v≈ tu* ıy<∏fit°Õd
„<•w J¡F°≥ Ÿu N°oÕ, ÎuŸÙ „aJ¡° fiFÙ* J¡≤fiÙ ª°<FÎ, •∫°u*<J¡ N<@‹™>°fi˚¥w ªæw∏∫ Ju¡ NfiCy®F Ÿu Ÿfiu
ªuwfi <f≤a¿ª Ju¡ _bR¡≈ J¡°u ≈®°›w J¡≤ <`ıyBq≈Ù fiy≤ J¡°u ffi°∫° Fæ, <ıŸ ¿`ıyBq≈ fiy≤ tu* Ÿ¥∫Õ N°<Ì
Ju¡ ≈®J¡°„ Ÿu ∫C•w ª°æÌF Ô°uJ¡ Fæ, ıF°≥ ≈≤ bfi, ≈bfi°u* J¡∑ t°Ô°N°u* Ÿu ∫C•w Ω°fi ≈≤‡≈≤°Î≥ Fæ, ıF°≥
≈≤ Ÿfl, t∏Ì≤, tu” J®¡∑n° „æÔ Fæ, ıF°≥ ≈≤ N<Àfi Ju¡ Ÿt°fi ≈®J¡°„t°fi „ÙwÔ N°æ≤ ‹d J¡°¿∏wb°Ôu
ª∏Bt°-Ÿ¥∫ÕR¡≈Ù ÌÙ≈J¡ Fæ* $$9-11$$ ıF°≥ ≈≤ Ÿ¥∫Õ J¡∑ <J¡≤d°u* Ÿu ªtJ¡wÙ F…oÕ ªaªÔ w≤ay FÙ fnÙfnÙ tC•w° Fæ, ıF°≥ ≈≤ N°uŸ J¡Ù ŸC∏Ì≤t°u<w∫°u* J¡∑ t°Ô°R¡≈ ªaªÔ fi<Ì∫°≥ fFwÙ Fæ $$12$$ ıF°≥ ≈≤
oÕ© Ju¡ ≤Ÿ, Ìq@ N°<ÌR¡≈ ıÔb°Ôu, t<d, ≤ÃfiR¡≈Ù ˚ŸÙ*nu Ju¡ NaJC¡≤°u* Ÿu ∫C•w, fnb°fiÔR¡≈Ù J¡tÔ°u*
Ÿu ˚≤u F…Î Ÿ°wtF°Ÿ°y≤ FÙ Ÿ°w f°b<n∫°≥ Fæ $$13$$
"«¡ºb°Õ@°uy<wR¡≈ud b°<d*t°yuÕd ŸaJC¡Ôtg' („°˜Ù∫ J¡t°u˘ Ÿu «¡ºbÕy<w F°uwÙ Fæ, N„°˜Ù∫
J¡t°u˘ Ÿu N@°uy<w F°uwÙ Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ Δ∫°≈°≤Ù t°yÕ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ) Ÿ° ı°u ≈FÔu J¡F° S°, ŸJ¡°
NSÕ J¡Fwu Fæ* $
fiÙªu ≈¨ØbÙ ≈≤ wS° «¡≈≤ N°J¡°„ tu* ≈C^∫ N°æ≤ ≈°≈ FÙ <ıfiJ¡∑ @fi-Ÿ‡≈<W Fæ, fi J¡tÕ N°æ≤
≈°Ÿfi° tu* N<@J¡°≤Ù Zu‹™> ≈C”T°u*, Ìubw°N°u* N°æ≤ ‡Ôuh~> Ìu„ tu* ≤Ffiub°Ôu J¡t°Õ<@J¡°≤ Ÿu ≤<Fw ≈C”T°u*
Ju¡ J®¡∫, <bJ®¡∫ <ıŸ ≈C≤ tu* F°uwu Fæ* (N) $$14$$ ≈¥b°uÕ•w oŸÙ <`ıyBq≈Ù fiy≤ tu* ŸaJ¡v≈R¡≈Ù ≤°ı° fiu
N≈fiÙ J®¡∑n° Ju¡ <ÔÎ ˚°≥<w-˚°≥<w Ju¡ Ìub, fi≤, <w∫Õy°<Ì Ju¡ ÌuFR¡≈Ù tº∫y¨F ffi°Î Fæ*, JC¡~> Ìubfi°tb°Ô°u*
J¡°u «¡≈≤ FÙ ≤•©° Fæ $ fi≤, fi°y N°<Ì JC¡~> J¡°u fiÙªu FÙ ≤•©° $$15,16$$ Ÿfiu ≈®°d°u* Ju¡ ≈®b°F Ÿu
ªÔ ≤Fu, t°aŸR¡≈Ù <t\>Ù Ju¡ ffiu F…Î, Ÿku¡Ì N¿_S”≈Ù ÔJ¡nÙb°Ôu, wuÔ, f¸>fi N°<Ì Ÿu <ªJ¡fiu N°æ≤
<fitÕÔ <b<b@ ≈®J¡°≤ Ju¡ ıÙb ffi°Î Fæ* $ J¡°uoÕ <ª≤J¡°Ô tu* fi‹¸> F°uwu Fæ* $ J¡°uoÕ „Ù|® fi‹¸> F°ufiub°Ôu Fæ*,
(N) tfiC‹∫ N°æ≤ Ìubw°N°u* Ju¡ "Ìub°fig ˚°b∫w°&fiufi wu Ìub° ˚°b∫∏wC b#' oŸ ˚ybπ°•∫ Ÿu
≈C^∫ N°æ≤ ŸJu¡ k¡Ô Ÿu J®¡∫-<bJ®¡∫ F°uwu Fæ* $ ‡Ôuh~>°u* Ju¡, ı°u J¡t°Õ<@J¡°≤ Ÿu f<F‹J¨¡w Fæ*, ≈°≈ N°æ≤
ŸJu¡ k¡Ô _S°b≤, <w∫Õy°<Ì ∫°u<fi∫°u* Ÿu J®¡∫-<bJ®¡∫ F°uwu Fæ* $

844

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

<J¡∏FÙ*J¡∑ Ju¡„R¡≈Ù w¨d°u* J¡∑ b¨<] Ÿu N°h~>°Ìfi „°u˚° ffi°oÕ yoÕ Fæ $ J¡°fi N°≥©, fi°<ŸJ¡° N°<Ì fi°æ
π°≤°u* Ÿu ∫C•w Fæ* $ <fi≤∏w≤ fF ≤Fu ≈®°db°∫C Ÿu bu ‹d N°æ≤ „ÙwÔ Fæ* $$17-19$$ J¡°fi, fi°<ŸJ¡°,
tC©, w°Ô¥ , N°<Ì fF…w-ŸÙ <©n<J¡∫°u* Ÿu bu ∫C•w Fæ, ˚Cı° N°<Ì NayR¡≈Ù ŸnJ¡°u* Ÿu bu Δ∫°›w Fæ* N°æ≤
≈°≥ª o¿∏B∫°≥ FÙ fitu* JC¡¿ÃŸw ≈°≥ª ÌÙ≈J¡ Fæ* $$20$$ Fu tF°twu, fi ÌuFR¡≈Ù tº∫y¨F°u* tu* ŸaJ¡v≈ fiu
t°∫° Ÿu NFaJ¡°≤R¡≈Ù tF°∫s°u* J¡∑ ≤ªfi° ≤ª ≤•©Ù Fæ $ bu ≈≤t°Ãt° Ju¡ Ì„Õfi Ÿu ˚∫˚Ùw F°uwu Fæ*,
w°Ã≈∫Õ ∫F Fæ <J¡ ≈≤t°Ãt° Ju¡ Ì„Õfi Ÿu ⁄Ì∫y®¿∏SR¡≈ NFaJ¡°≤ J¡° <bfi°„ ŸCfi° ı°w° Fæ, NwÎb bu
≈≤t°Ãt° Ju¡ Ì„Õfi Ÿu >±>≤wu Fæ* $$21$$ ÌuFR¡≈Ù tº∫y¨F°u* Ju¡ N∏Ì≤ NFaJ¡°≤R¡≈Ù tF°∫s, ı°u <J¡ t°∫°
Ÿu Ã≈∏fi F…Î Fæ* fiJu¡ Ÿ°S bF ŸÌ° ©¥f J®¡∑n° J¡≤w° Fæ $$22$$
∫<Ì J¡°uoÕ J¡Fu <J¡ ÌuF FÙ NFaJ¡°≤ Fæ, N∏∫ NFaJ¡°≤ fiFÙ* Fæ, w°u oŸ ≈≤ fiFÙ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu J¡°u<™>Ôu tu* <fvÔÙ ≤FwÙ Fæ, ıæŸu @°æ*J¡fiÙ tu* Ÿ°≥≈ ≤Fw° Fæ N°æ≤ ıæŸu f°≥Ÿ tu* t°uwÙ ≤Fw° Fæ bæŸu
FÙ „≤Ù≤ tu* NFaJ¡°≤ ˚Ù Fæ $$23$$ ıæŸu Ÿ°y≤ tu* w≤ay sd˚≤ tu* <Ìw F°uwÙ Fæ N°æ≤ sd ˚≤ tu* <bÔÙfi
F°u ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ ÌuFR¡≈Ù |≤ tu* ŸaJ¡v≈ J¡∑ b¨<W∫°≥ sd˚≤ tu* ÌÙ≈J¡ Ju¡ Ÿt°fi <Ìw F°uwÙ Fæ* N°æ≤
sd˚≤ tu* fi‹¸> F°u ı°wÙ Fæ* $$24$$
"w_∫uh~>° ı°∫wu' oÃ∫°<Ì Ju¡ w°Ã≈∫Õ J¡° ≈C` π°≤° •w <b≤°u@ Ju¡ ≈¿≤F°≤ Ÿu bdÕfi J¡≤wu Fæ* $
ıf bF ŸaJ¡¿v≈w b_wC J¡°u sd ˚≤ tu* FÙ Ìu©fiu Ôyw° Fæ wf <ıŸJ¡° <fit°Õd N°yu F°ufiub°Ô° F°u,
ÎuŸu fiy≤ J¡°u (_b›fiıyw J¡°u) ≈®°›w F°uw° Fæ $$25$$
"wufi°&&„C Ÿ <bfiÿ∫<w' oŸJu¡ w°Ã≈∫Õ J¡°u J¡Fwu Fæ* $
NfiuJ¡ J¡≤°un°u* ı∏t°u* tu* Ì…#© J¡° NfiC˚b J¡≤Ju¡ ˚°À∫b„ <fibuÕÌ J¡°u ≈®°›w F°uJ¡≤ „°˜, N°ª°∫Õ
N°æ≤ Ÿt°<@ Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu N°Ãtw[b J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ F°ufiu ≈≤ ŸaJ¡v≈ Ju¡ N˚°bt°` Ÿu bF „Ù|® fi‹¸>
F°u ı°w° Fæ $ ŸaJ¡v≈ J¡∑ b°Ÿfi°s∫≈®∫C•w „¥∏∫˚°b Ÿu ı°u N<˚<fi‹≈<W Fæ, bF ≈≤t J¡v∫°d Ju¡ <ÔÎ
F°uwÙ Fæ $$26$$
≈Cfi”Ã≈Ωwu' oŸJ¡° w°Ã≈∫Õ J¡Fwu Fæ* $
f°ÔJ¡ Ju¡ π°≤° J¡¿v≈w ∫s Ju¡ Ÿt°fi ŸaJ¡v≈t°` _bR¡≈ bF _b∫a Nfi∏w N°ÃtÌ…#©°u* Ju¡ <ÔÎ
Ã≈∏fi F°uw° Fæ, N°fi∏Ì Ju¡ <ÔÎ J¡˚Ù Ã≈∏fi fiFÙ* F°uw° $$27$$ ıæŸu |fi N∏@J¡°≤ N≈fiÙ ŸW° Ÿu
Na@Ãb J¡° <b_w°≤ J¡≤w° Fæ N°æ≤ N≈fiÙ NŸW° Ÿu ŸJ¡° <bfi°„ J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ ŸaJ¡v≈ N≈fiÙ ŸW°
Ÿu FÙ <b„°Ô ıyÌg Ì…#© J¡° <b_w°≤ J¡≤w° Fæ N°æ≤ N≈fiÙ NŸW° Ÿu ŸJ¡° <bfi°„ J¡≤w° Fæ $$28$$
"<J*¡J¡≤°u&_‡∫FtI°u&¿_t' oÃ∫°<Ì „°uJ¡°u<•w J¡° w°Ã≈∫Õ J¡Fwu Fæ* $
J¡°‹™> Ju¡ fÙª tu* <ıŸJu¡ N^±>J¡°u„ Ìf y∫u, Ÿ J¡∑Ô ©°nfiub°Ôu f∏Ì≤ Ju¡ Ÿt°fi Ì…#©
Ìufiub°ÔÙ N≈fiÙ J¡≤fiÙ Ÿu FÙ bF ≤°uw° Fæ $$29$$ ıæŸu yÌF° NJ¡_t°w <y≤u F…Î „FÌ J¡∑ f¥≥Ì°u* J¡°
_b°Ì Ôuw° Fæ, bæŸu FÙ N°fi∏Ì Ôu„ J¡° ŸaJ¡v≈ J¡≤fiub°Ô° bF t°≤u FTÕ Ju¡ «≥¡ªÙ yÌÕfi J¡≤Ju¡ ¿_Sw
≤Fw° Fæ $ yÌF° oŸ ‹¸>°∏w Ÿu ∫F Ÿ¥<ªw <J¡∫° <J¡ ıæŸu yÌFu Ju¡ <ÔÎ „FÌ ª°¸>fi° NÃ∫∏w Ì…ÔÕ˚
Fæ bæŸu FÙ ŸJu¡ <ÔÎ <bT∫ŸC© ˚Ù NÃ∫∏w Ì…ÔÕ˚ Fæ, t°us ŸC© J¡∑ w°u J¡°æfi J¡Fu ! $$30$$ f°ÔJ¡
Ju¡ Ÿt°fi ŸaJ¡v≈ Ÿu FÙ bF _b∫a ÎJ¡ sd tau <b≤•w F°uw° Fæ, sd ˚≤ tu* _b∫a NfiC≤°y J¡°u ≈®°›w

ŸyÕ - 53]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

845

F°uw° Fæ N°æ≤ sd˚≤ tu* <bJ¡°≤ J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $$31$$
©°uÃS J¡∑ N°¶∫°<∫J¡° Ju¡ bdÕfi J¡° ≈®∫°uıfi J¡Fwu Fæ* $
Fu ≈C`, fC<] oŸ ŸaJ¡v≈ J¡°u Ÿf f°fl b_wCN°u* Ÿu Ô°æ¸>°J¡≤, Ÿt°<@ Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu N°æ≤ w[bI°fi
Ÿu <fib°ÕŸ¿fiJ¡ ffi°J¡≤, ≈®Ã∫À˚¥w f®Ê J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ <ıŸ ≈®J¡°≤ <bZ°∏w F°u, b柰 wCt J¡≤°u $$32$$
≈FÔu ŸyÕ tu* ı°u wÙfi „≤Ù≤ J¡Fu yÎ Su, ∏FÙ*J¡° <b_w°≤ J¡≤wu Fæ* $
Ÿ ŸaJ¡v≈°ÃtJ¡ tfi Ju¡ Ÿ[b, ≤ı N°æ≤ wt fi°tJ¡ Wt, tº∫t N°æ≤ N@t wÙfi „≤Ù≤ oŸ
ıyw ¿_S<w Ju¡ J¡°≤d Fæ* $$33$$ wt°uR¡≈ ŸaJ¡v≈ ≈®°J¨¡w ªu‹¸>° Ÿu (_b°˚°<bJ¡ ≈®b¨<W Ÿu) fi≤J¡°u* tu*
≈®<Ÿ] ≈≤tÌÙfiw° J¡°u ≈®°›w F°uJ¡≤ J¨¡<t-J¡∑¸> ∫°u<fi tu* ≈®°›w F°uw° Fæ $ ∫F°≥ ≈≤ J¨¡<t, J¡∑¸> J¡° y®Fd
_S°b≤ N°<Ì ∫°u<fi∫°u* J¡° ˚Ù ≈ÔsJ¡ Fæ $$34$$ Ÿ[bR¡≈ ŸaJ¡v≈ @tÕ N°æ≤ I°fi tu* ≈≤°∫d F°uJ¡≤
_b≤°≠∫ J¡°u (<F≤^∫y˚Õ ˚°b≈∫Õ∏w Ìubw°˚°b J¡°u) ≈®°›w F°uw° Fæ <ıŸtu* t°us Ÿ<∏fi<Fw Fæ $$35$$
≤ı°u”≈ ŸaJ¡v≈ tfiC‹∫R¡≈ ı∏t Ÿu tfiC‹∫°u¿ªw Δ∫bF°≤b°Ô° F°uw° Fæ, bF ŸaŸ°≤ tu* ≈C`, ˜Ù N°<Ì Ÿu
NfiC≤a¿ıw F°uJ¡≤ ≤Fw° Fæ $$36$$ Fu tF°twu, wÙfi ≈®J¡°≤ Ju¡ oŸ _bR¡≈ J¡°u Ã∫°y J¡≤ ŸaJ¡v≈# N°Ã∫¿∏wJ¡
ŸaJ¡v≈°uh~>uÌ F°ufiu ≈≤ t°usR¡≈ ≈≤t ≈Ì J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $$37$$
ŸaJ¡v≈ Ju¡ s∫ tu* J¡°æfi ≈°∫ Fæ, ÎuŸ° ≈®ÿfi F°ufiu ≈≤ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
Fu ≈C`, Ÿf f°fl Â<‹¸>∫°u* J¡° Ã∫°y J¡≤Ju¡, tfi Ÿu tfi J¡° <fi∫tfi J¡≤Ju¡ wCt f°fl N°æ≤ N°U∫∏w≤
≈Ì°S°u˘ Ju¡ Ÿ°S ŸaJ¡v≈°u* J¡° <bfi°„ J¡≤°u $$38$$
∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ ŸaJ¡v≈ J¡° <bfi°„ ÌC‹J¡≤ Fæ $ N∏∫ <J¡ŸÙ ≈°∫ J¡° t°us Ju¡ <ÔÎ ≈Ìu„
ÌÙ<ı∫u, w°u oŸ ≈≤ N∏∫ ≈°∫ fiFÙa Fæ ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
∫<Ì Fı°≤°u* bT°u˘ wJ¡ wCt |°u≤ w≈_∫° J¡≤°u, ∫<Ì N≈fiu „≤Ù≤ J¡°u <„Ô° ≈≤ ≈¸>J¡ J¡≤ ª¥≤ª¥≤ J¡≤ ±>°Ô°u, ∫<Ì N<Àfi tu* ≈®bu„ J¡≤°u NSb° fnb°fiÔ tu* ≈®bu„ J¡≤°u, yâu tu* <y≤°u, ∫<Ì ©±>gy@°≤°
Ju¡ buy tu* ≈®bu„ J¡≤°u, ∫<Ì Ÿ°s°wg <„bıÙ wC‡Fu* ≈Ìu„ Ìuufiub°Ôu F°u* NSb° Ÿ°s°wg <b‹dC ≈Ìu„
J¡Fu* ∫° ˚yb°fi f®Ê° ≈Ìu„J¡ F°u NSb° NÃ∫∏w Ì∫°Ô¥ ZÙÌW°`u∫ ≈Ìu„J¡ F°u, ª°Fu wCt ≈°w°Ô
tu* ≤F°u, ª°Fuu ≈¨ØbÙ ≈≤ ≤F°u, ª°Fu _byÕ tu* FÙ •∫°u* fi ≤F°u, wC‡F°≤u <ÔÎ ŸaJ¡v≈ J¡∑ „°¿∏w Ju¡ <Ÿb°
ÌqŸ≤° ≈°∫ fiFÙ* Fæ $$39-42$$
bF ŸaJ¡v≈ J¡∑ <fib¨<W f®Ê_bR¡≈ FÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
f°@≤<Fw, N<bJ¡°≤Ù, ≈≤t≈<b`, ŸC©R¡≈ ŸaJ¡v≈ J¡Ù <fib¨<W Ju¡ <ÔÎ Ÿ°@fiªwC‹¸>∫ Ÿ‡≈<W,
Zbd, tfifi wS° <fi<̺∫°Ÿfi R¡≈ ≈≤t ∫Ãfi ≈°æ”T Ÿu J¡≤°u $$43$$
∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ ÎJ¡t°` ŸaJ¡v≈ Ju¡ fi‹¸> F°ufiu ≈≤ Ÿa≈¥dÕ ıyBq≈ f∏@fi J¡∑ <fib¨<W Jæ¡Ÿu
F°uwÙ Fæ, w°u oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
Fu <fi‹≈°≈, Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°SÕ ŸaJ¡v≈R¡≈Ù Ÿ¥`tu* yC≥Su F…Î Fæ* $ ŸaJ¡v≈R¡≈Ù Ÿ¥` Ju¡ ¸¥>¸>fiu ≈≤ <~>∏fi<˚∏fi F…Î ≈Ì°SÕ fi t°Ô¥t J¡F°≥ ªÔu ı°wu Fæ* $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ N°≤°u<≈w ≈Ì°S°u˘ J¡∑ N<@‹™>°fi tu* ≈®wÙ<w
F°uwÙ Fæ, fiJu¡ N∏∫` ytfi J¡∑ ≈®<Ÿ<] fiFÙ* Fæ $$44$$
∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ ∫F ŸaJ¡v≈ N°<Ì Ÿf ˚°b°u* J¡∑ <fib¨<W NŸwg Fæ ∫° Ÿwg Fæ ∫° ŸÌŸwg Fæ $

846

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

∫<Ì NŸwg Fæ, w°u t°us J¡∑ N<Ÿ<] F°u ı°∫uyÙ $ ∫<Ì Ÿwg Fæ, w°u t°us F°ufiu ≈≤ ˚Ù πæw J¡∑ N°≈<W F°u
ı°∫uyÙ $ ∫<Ì ŸÌŸwg Fæ, w°u f∏@ N°æ≤ πæw J¡∑ ≈°<sJ¡ NfiCb¨<W F°uyÙ, oŸ<ÔÎ t°us tu* NsC^dw° J¡∑
<Ÿ<] fiFÙ* F°uyÙ, oÃ∫°<Ì Ì°uT°u* J¡° ÎJ¡ <•w Ÿu ≈¿≤F°≤ J¡≤wu Fæ* $
NŸwg , Ÿwg , ŸÌŸwg-Ÿf <bJ¡v≈ ŸaJ¡v≈ Ÿu FÙ ≈Ì°S°u˘ Ju¡ Ÿ°S Ã≈∏fi F…Î Fæ*, bu ŸaJ¡v≈ J¡°
FÙ ŸÌŸB¥≈ Ÿu <bJ¡v≈ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ŸtSÕ fiFÙ* Fæ $ ≈≤t°SÕ ŸÃ∫ŸaJ¡v≈ f®Ê J¡° bu _≈„Õ ˚Ù fiFÙ*
J¡≤ ŸJ¡wu, oŸtu* J¡Ffi° FÙ •∫° Fæ ? J¡°∫Õ ıF°≥ ≈≤ N≈fiu Ÿu Ÿ‡f∏@ ≤©fiub°Ôu N°∏w≤ J¡°≤d tu*
˚Ù JC¡<^™>w F°uwu Fæ* $ bF°≥ ≈≤ NŸay ≈≤t°Ãt° tu* w°u fiJu¡ JC¡^™>Ù˚°b J¡° •∫° J¡Ffi° Fæ ? $$45$$
<ıŸ-<ıŸJ¡° ı柰 ŸaJ¡v≈ <J¡∫° ı°w° Fæ, bF sd ˚≤ tu* b柰 F°u ı°w° Fæ, oŸ<ÔÎ Fu w[bI,
wCt J¡˚Ù ˚Ù <J¡ŸÙ ˚Ù b_wC J¡° ŸaJ¡v≈ tw J¡≤°u $$46$$ ŸaJ¡v≈ Ÿu ≤<Fw F…Î wCt ı°u Δ∫bF°≤ ıæŸu
≈®°›w F°u, bæŸu Ÿtu* wÃ≈≤ F°uN°u, •∫°u*<J¡ ŸaJ¡v≈ J¡° s∫ F°ufiu ≈≤ <ªwg (ıÙb) ªuÃ∫ J¡∑ (f®Ê J¡∑)
N°u≤ N°J¨¡‹¸> F°u ı°w° Fæ $$47$$
t°us J¡° Ÿ‡≈°Ìfi ∫<Ì fi <J¡∫° ı°∫, w°u •∫° s<w Fæ, ÎuŸ° ∫<Ì J¡°uoÕ J¡Fu, w°u Ÿ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ŸÃ∫ ÎJ¡Ãb _b˚°b f®Ê NŸÃ∫ t°∫°b„ Ìubw°, tfiC‹∫, <w∫Õy°<Ì ª°æ≤°ŸÙ Ô°© ∫°u<fi∫°u* π°≤°
wwg wwg ≈®°<d∫°u* Ju¡ R¡≈ Ÿu Ã≈∏fi F°uJ¡≤ Δ∫SÕ FÙ ıywgÌ…#© J¡° NfiC˚b J¡≤w° Fæ $ ∫F ŸJu¡
_bR¡≈°fiCR¡≈ fiFÙ* Fæ $$48$$ Fu <fi‹≈°≈, fi°fi° ∫°u<fi∫°u* tu* ı∏t Ju¡ <ÔÎ Ì…#©°SÕ ≈Cfi# ≈Cfi# Ÿ t≤d
Ÿu wC‡Fu* •∫° Ô°˚ Fæ, ı°u Ì…#© Ju¡ <ÔÎ fiFÙ* F°uw°, <bπ°fi Ô°uy ŸÙ J¡° N°Z∫ Ôu Ôuwu Fæ*, N∏∫
J¡° fiFÙ* Ôuwu Fæ* $$49$$
w°u tCHu •∫° J¡≤fi° ª°<FÎ, ∫<Ì ÎuŸ° ≈C` J¡∑ N°u≤ Ÿu ≈®ÿfi F°u, w°u Ÿ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ŸCTC›w <ªWb¨¿Wb°Ôu F°uJ¡≤ w[bIw° J¡°u ≈®°›w J¡≤Ju¡ t¥Ô°uh~>uÌ≈¥bÕJ¡ Ÿ‡≈¥dÕ <bJ¡v≈°u* J¡°u Ìq≤ J¡≤
ı°u N<πwÙ∫ t°us fi°tJ¡ ≈Ì Fæ, Ÿu <fi≤<w„∫ N°fi∏Ì J¡∑ ≈®°¿›w Ju¡ <ÔÎ ≈®∫Ãfi≈¥bÕJ¡ ≈®°›w J¡≤°u $$50$$
<w≤≈fib°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ª°æbfib°≥ ŸyÕ
ŸaJ¡v≈ J¡∑ ıæŸu Ã≈<W F°uwÙ Fæ, ıæŸu ŸJ¡° _bR¡≈ Fæ,
ıæŸu bF |fiw° J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ N°æ≤ <ıŸ ≈°∫ Ÿu ŸJ¡° h~>uÌ F°uw° Fæ, ofi ŸfJ¡° bdÕfi $

≈C` fiu J¡F° # Fu w°w, ∫F ŸaJ¡v≈ Jæ¡Ÿ° Fæ ? Fu ≈®˚°u, ∫F Jæ¡Ÿu Ã≈∏fi F°uw° Fæ, Jæ¡Ÿu b¨<] J¡°u
≈®°›w F°uw° Fæ N°æ≤ Jæ¡Ÿu fi‹¸ >F°uw° Fæ ? $$1$$ Ì°„¥≤ fiu J¡F° # Fu ≈C`, Nfi∏w, ŸW°Ÿ°t°∏∫R¡≈Ù
N°Ãtw[bR¡≈ <ªwg J¡∑ ı°u <bT∫°u∏tC©w° Fæ, ŸÙ J¡°u ŸaJ¡v≈R¡≈Ù b¨s J¡° NaJC¡≤ J¡Fwu Fæ* $$2$$
Ÿ¥‚tR¡≈ Ÿu N¿_wÃb J¡°u ≈®°›w F…N° bF ŸaJ¡v≈ FÙ tu| J¡∑ fi°o˘ <ªW°J¡°„ J¡°u ª°≤°u* N°u≤ Ÿu Δ∫°›w
J¡≤Ju¡ N<@‹™>°fi ªæw∏∫ J¡∑ <ªÃ_b˚°bw° Ju¡ <w≤°u@°fi π°≤° ın ≈®≈aª°J¡°≤ J¡∑ ≈®°¿›w Ju¡ <ÔÎ @Ù≤u@Ù≤u |fiw° J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $$3$$
oŸ ≈®J¡°≤ Ÿt<‹¸>ŸaJ¡v≈ Ÿu ıyw J¡∑ Ã≈<W J¡FJ¡≤ ŸÙ ≈®J¡°≤ fC<], NFaJ¡°≤, ≈®°d, o¿∏B∫,
ÌuF N°<Ì Ju¡ N°J¡°≤b°Ôu Δ∫<‹¸>ŸaJ¡v≈ J¡∑ Ã≈<W J¡Fwu Fæ* $

ŸyÕ - 54]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

847

<bT∫°u* J¡∑ N≈fiu Ÿu N<w¿≤•w J¡∑ w≤F ˚°bfi° J¡≤w° F…N° ªuwfi ıæŸu f∑ı NaJC¡≤w° J¡°u ≈®°›w
F°uw° Fæ bæŸu FÙ ŸaJ¡v≈R¡≈w° J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $$4$$
Ÿ t¥ÔNaJC¡≤ Ÿu „°©°NaJC¡≤°u* J¡∑ w≤F f°fl<bT∫°J¡°≤ ŸaJ¡v≈ ≈≤‡≈≤°N°u* Ÿu ŸaJ¡v≈°u* J¡∑
Ì…#©Ì°<∫fiÙ b¨<] J¡Fwu Fæ* $
ŸaJ¡v≈ Ÿu ŸaJ¡v≈ _b∫a FÙ ≈æÌ° F°uw° Fæ N°æ≤ _b∫a FÙ Ì…#© Ju¡ <ÔÎ b¨<] J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ, ŸJ¡∑
b¨<] ŸC© Ju¡ <ÔÎ fiFÙ* F°uwÙ $$5$$ ıæŸu ŸtCÌ® ÎJ¡t°` ıÔR¡≈ Fæ bæŸu FÙ Ÿ°≤° ŸaŸ°≤ ŸaJ¡v≈t°` FÙ Fæ,
ŸaJ¡v≈ J¡°u ~>°unJ¡≤ ÌqŸ≤Ù b_wC ŸaŸ°≤Ì…#© fiFÙ* Fæ, NS°Õwg ŸaJ¡v≈ FÙ ŸaŸ°≤R¡≈ ÌC#© Fæ $$6$$
∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u, <fi<bÕJ¡°≤ N<πwÙ∫ b_wC tu* <ffi° fÙı Ju¡ ıyw J¡∑ Ã≈<W Jæ¡Ÿu F…oÕ, w°u Ÿ
≈≤ J¡Fwu Fæ* $
J¡°J¡w°ÔÙ∫ ∏∫°∫ Ÿu ∫F ŸaŸ°≤ <tØ∫° FÙ Ã≈∏fi F…N° Fæ $ <bbwÕb°Ì Ju¡ N°Z∫ Ÿu •w Ì°uT J¡°
≈¿≤F°≤ J¡≤fi° ª<FÎ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* - t¨yıÔ N°æ≤ <πª∏BÃb Ju¡ Ÿt°fi ∫F NŸÃ∫ FÙ b¨<]
J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $$7$$
≈¥b°ÕfiC˚¥w <bT∫b°Ÿfi°N°u* Ju¡ ÌgfC] F°ufiu Ÿu ∫F Fu∫ ıyÌg˚®°¿∏w F…oÕ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
<ıŸ ≈C”T fiu t°wC<Ôay J¡° k¡Ô (k¡Ô<b„uT, ı°u fiu` Ju¡ <≈W J¡°u f»°w° F…N° „C•Ô b_wC tu*
≈Ùw˚®t Ã≈∏fi J¡≤w° Fæ) <fiyÔ <Ô∫°, Ÿuu ıæŸu ŸbÕ` J¡fiJ¡ ≈®wÙ<w F°uwÙ Fæ bæŸu FÙ NŸÃ∫ ∫F
ŸaJ¡v≈ wC‡F°≤u ⁄Ì∫ tu* _b∫a FÙ ≈®°›w F°uw° Fæ $$8$$ NŸÃ∫ FÙ wCt Ã≈∏fi F…Î F°u N°æ≤ NŸÃ∫ FÙ ¿_Sw
F°u, tu≤u oŸ ≈Ìu„R¡≈ „°˜ Ju¡ I°w F°ufiu ≈≤ NŸÃ∫ J¡° <bÔ∫ F°u ı°w° Fæ $$9$$ ∫F ı°u buÌ°∏w°u* tu*
≈®<Ÿ] ≈¥d°ÕÃt° Fæ, bF tæ* FÙ Fq≥, tu≤u ∫u ŸC©-Ì…#©t∫ ı∏t°<Ì <bJ¡°≤ <tØ∫° FÙ Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑
N°_S° NI°fib„ fiFÙ* F°uwÙ, oŸÙ Ÿu wC‡Fu* N∏w#J¡≤d tu* Ÿaw°≈ F°uw° Fæ $$10$$ oŸ ı∏t N°<Ì Ju¡
Ÿ‡f∏@Ù wCt J¡˚Ù fi F°uuwu F…Î ˚Ù ˚®°¿∏w Ÿu Ã≈∏fi F…Î F°u $ w°u <bbuJ¡ ≈¥dÕw°R¡≈ N°Ãtw[b Ju¡ _kC¡≤d
Ÿu ı∏t J¡F°≥ ? ŸaJ¡v≈b„ wCt Δ∫SÕ t¥» F…Î F°u $$11$$
wf oŸ ˚®t J¡∑ <fib¨<W Ju¡ <ÔÎ J¡°æfi-Ÿ° ≈°∫ Fæ, ÎuŸ° ≈®ÿfi F°ufiu ≈≤ ˚®t<fib¨<W J¡° ≈°∫
J¡Fwu Fæ* $
ŸaJ¡v≈ J¡° ŸaJ¡v≈ tw J¡≤°u, ≈FÔu NfiC˚¥w ŸC©-Ì…#©°<Ì ˚°b J¡° bwÕt°fi ¿_S<w tu* _t≤d tw
J¡≤°u $ ≈¥bÕ˚°b J¡° _t≤d J¡≤fiu ≈≤ fiJu¡ y®Fd N°æ≤ Ã∫°y Ju¡ <ÔÎ ŸaJ¡v≈ J¡° Ì∫ F°uy° FÙ $ Ju¡bÔ
bwÕt°fi <_S<w tu* ≈¥b°ÕfiC˚¥w ŸC©-Ì…#©°<Ì ˚°b°u* J¡∑ N_t≤dR¡≈Ù ˚°bfi° Ÿu FÙ ˚Δ∫ ≈C”T ˚¥<w Ju¡
<ÔÎ ∏tC© F°uw° Fæ $$12$$
ŸaJ¡v≈ Ju¡ s∫ Ÿu Ÿf ˚∫°u* J¡° fi°„ F°u ı°w° Fæ N°æ≤ ≈¥bÕ˚°b°u* J¡∑ ˚°bfi° fi J¡≤fiu Ÿu ŸaJ¡v≈ J¡°
fi°„ F°u ı°w° Fæ, ∫F J®¡t <Ÿ] Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ŸaJ¡v≈ Ju¡ <bfi°„ tu* ∫Ãfi J¡≤fiu Ÿu tfiC‹∫ <b<b@ ˚∫°u* J¡°u ≈®°›w fiFÙ* F°uw° $ ÎJ¡t°` ˚°bfi° Ju¡
N˚°b Ÿu ŸaJ¡v≈ N≈fiu N°≈ sÙd F°u ı°w° Fæ $$13$$
∫F ≈°∫ NÃ∫∏w Ÿ≤Ô Fæ, ∫°u* ŸJ¡∑ ≈®„aŸ° J¡≤wu Fæ* $
<„≤ÙT N°<Ì k¥¡Ô°u* J¡°u N°æ≤ J¡°utÔ ≈vÔb°u* J¡°u tŸÔfiu tu* S°un° fF…w ≈®∫Ãfi F°u ŸJ¡w° Fæ, <J¡∏wC

848

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

˚°bfi° fi J¡≤fiu t°` Ÿu <Ÿ] F°ufiub°Ôu ŸaJ¡v≈fi°„ tu* ŸJ¡∑ ˚Ù Ÿa˚°bfi° fiFÙ* Fæ $$14$$ Fu ≈C`, k¥¡Ô
J¡°u tŸÔfiu Ju¡ <ÔÎ F°S J¡∑ ªu‹¸>°R¡≈ ∫Ãfi J¡° ≈∫°uy F°uw° Fæ, Ôu<J¡fi oŸ ŸaJ¡v≈<bfi°„ tu* wfiu ˚Ù
∫Ãfi J¡° ≈∫°uy fiFÙ* Fæ $$15$$ <ıŸ ≈C”T J¡°u ŸaJ¡v≈ J¡° <bfi°„ J¡≤fi° F°u, bF ˚°bfi° Ju¡ N_t≤d Ÿu
N°@u ≈ÔJ¡ tu* FÙ Nfi°∫°Ÿ ŸJ¡° <bfi°„ J¡≤ ±>°Ôw° Fæ $$16$$
ŸaJ¡v≈ J¡° s∫ F°ufiu Ÿu Ì…#©s∫ F°ufiu ≈≤ ˚Ù <fi≤<w„∫ N°fi∏Ì J¡∑ ≈®°<›w <J¡Ÿ ≈°∫ Ÿu F°u
ŸJ¡wÙ Fæ ? ÎuŸ° ≈®ÿfi F°ufiu ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
<fi≤∏w≤ N≈fiÙ ≈¥d°Õfi∏Ì°Ãtw° Ju¡ <ª∏wfit°` Ÿu ≈®°›w F…oÕ _b°Ãt° tu* ¿_S<w J¡°u (_bR¡≈°≈®h∫C<w
J¡°u) ≈®°›w F°ufiu ≈≤ ı°u b_wC NŸ°º∫ Fæ, bF ˚Ù Ÿ°º∫ F°u ı°wÙ Fæ $
„aJ¡° # ı°u b_wC NŸ°º∫ Fæ, bF Ÿ°º∫ F°u ı°wÙ Fæ, ∫F J¡Sfi w°u <b≈≤Ùw Fæ ?
Ÿt°@°fi # bF _bR¡≈¿_S<w _bw# <Ÿ] Fæ, J¡˚Ù fi‹¸> fiFÙ* F°uwÙ, oŸ N°„∫ Ÿu Ÿu NŸ°º∫
J¡F° N°æ≤ bF Ã≈∏fi F°uwÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu Ÿu Ÿ°º∫ J¡F° $ ˚°b°u* J¡∑ <fib¨<W Ì°u ≈®J¡°≤ J¡∑ Fæ, ÌqŸ≤u
π°≤° N≈⁄w F°ufiu ≈≤ NSb° fi°„ Ÿu ÌqŸ≤u ı∏t J¡∑ ≈®°¿›w F°ufiu ≈≤ $
Fu ≈C` wC‡F°≤° N°Ãt° N∏∫ Ÿu N≈⁄w F°uw° F…N° <J¡ŸJ¡° F°uy°; •∫°u*<J¡ N<πwÙ∫ N°Ãt° Ÿu
N<w¿≤•w J¡°uoÕ b_wC ≈®<Ÿ] fiFÙa Fæ, NSb° fi‹¸> F°uw° F…N° bF ˚Ô° •∫° b_wC F°uy° ? |¸> w°u fi‹¸>
F°uw° F…N° J¡≈°Ô ffiw° Fæ, ≈≤ N°Ãt° •∫° F°uy° ? ı°u F°uy° bF fi‹¸> F…Î N°Ãt° Ÿu Ìu©° FÙ fiFÙ* ı°
ŸJ¡w° $ N°Ãt° Ÿu N∏∫ J¡°uoÕ B‹¸>° Fæ FÙ fiFÙ*, oŸ<ÔÎ <fi#Ÿ°<sJ¡ N°Ãtfi°„ <Ÿ] F°u FÙ fiFÙ* ŸJ¡w° $
oŸ<ÔÎ N°ÃtR¡≈ t°us _bw#<Ÿ] Fæ fi <J¡ NŸwg FÙ Ã≈∏fi F°uw° Fæ $$17$$ Fu tfifi„ÙÔ ≈C`, ŸaJ¡v≈
Ÿu FÙ ŸaJ¡v≈ J¡° N°æ≤ tfi Ÿu FÙ N≈fiu tfi J¡° h~>uÌ J¡≤°u ∫°fiÙ NŸaJ¡v≈fi Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu FÙ Ÿf
≈Ì°S°u˘ Ju¡ ŸaJ¡v≈ J¡° N°æ≤ N°Ãtw[b tfifiR¡≈ tfi Ÿu FÙ N≈fiu tfi J¡° h~>uÌ J¡≤Ju¡ wCt _b°Ãt<fi‹™>
F°u ı°N°u, ÎuŸ° J¡≤fiu tu* J¡°æfi-ŸÙ J¡<™>fi°oÕ Fæ ? $$18$$ Fu tF°twu, ŸaJ¡v≈ Ju¡ „°∏w F°ufiu ≈≤ ∫F Ÿ°≤°
ŸaŸ°≤ÌC#© ın Ÿu ≈„°∏w F°u ı°w° Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ ≈¥b°uÕ•w Ì°u ≈°∫°u* Ÿu ŸaJ¡v≈ Ju¡ t¥Ôw# ≈„°∏w
F°ufiu ≈≤ Ì…#© ˚Ù t¥Ôw# ≈„°∏w F°u ı°w° Fæ $$19$$
ŸaJ¡v≈ Ju¡ „°∏w F°ufiu ≈≤ ˚Ù ıÙb, <ªW, b°Ÿfi° N°<Ì Ÿu Ì…#© F°uy° FÙ $ ÎuŸÙ N°„aJ¡° J¡≤Ju¡
<ªW N°<Ì J¡° ŸaJ¡v≈ tu* FÙ N∏w˚°Õb J¡Fwu Fæ* $
ŸaJ¡v≈ FÙ tfi, ıÙb, <ªW wS° b°Ÿfi°Ÿ<Fw fC<] Fæ $ ofiJ¡° fi°t Ÿu FÙ ˚uÌ Fæ $ Fu NSÕbuW°N°u*
tu* Zu‹™>, NSÕw# ofitu* ˚uÌ fiFÙ* Fæ $$20$$ ŸaJ¡v≈ Ju¡ <Ÿb° ∫F°≥ J¡FÙ* ≈≤ JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ ⁄Ì∫
Ÿu ŸaJ¡v≈ J¡°u FÙ wCt Ìq≤ J¡≤°u $ Δ∫SÕ N∏∫ J¡° „°uJ¡ •∫°u* J¡≤wu F°u ? $$21$$
∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u, ŸaJ¡v≈ FÙ ∫<Ì ıÙb N°æ≤ ıyBq≈ Fæ, w°u ŸJ¡° fi°„ F°ufiu ≈≤ fiæ≤°Ã‡∫R¡≈
„¥∏∫w°≈<W F°u ı°∫uyÙ, •∫°u*<J¡ ıÙb Ÿu N∏∫ N°Ãt° fi°t J¡∑ J¡°uoÕ b_wC fiFÙ* Fæ, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu FÙ ∫F N°J¡°„ „¥∏∫ Fæ bæŸu FÙ ∫F ıyw ˚Ù „¥∏∫ Fæ, •∫°u*<J¡ NŸ∏t∫ <bJ¡v≈ Ÿu Ã≈∏fi F…Î
∫u Ì°ufi°u* <b_w¨w Fæ* $ ˚°b ∫F <J¡ t”t≤Ù<ªJ¡° J¡° fi°„ F°ufiu ≈≤ ˚Ù t”˚¥<t ıæŸu „¥∏∫ fiFÙ* J¡FÙ ı°wÙ
bæŸu FÙ ıÙb, ıyBq≈ Âÿ∫ J¡° f°@ F°ufiu ≈≤ ˚Ù Ây®¥≈ (‹¸>°) N°Ãt° „¥∏∫ fiFÙ* J¡F° ı° ŸJ¡w° $
t”t≤Ù<ªJ¡° N°æ≤ ıyw ∫u Ì°ufi°u* Ÿt°fi FÙ Fæ* $$22$$

ŸyÕ - 54]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

849

∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ ÎJ¡ f°≤ f°<@w F°uJ¡≤ ˚Ù ∫F ıyw ˚°bfi° Ÿu ≈Cfi#F°uy° oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
∫F Ÿ°≤° ıyw NŸwg FÙ Fæ, •∫°u*<J¡ NŸwg ŸaJ¡v≈ Ÿu FÙ oŸJ¡° <fit°Õd F…N° Fæ, oŸ<ÔÎ ˚°bfi°
J¡F°≥ ≈≤ ≤FuyÙ ? ˚°b ∫F Fæ <J¡ f°<@w ≈Ì°SÕ tu* ˚°bfi° J¡° Nbw≤d FÙ fiFÙ* F°u ŸJ¡w° Fæ $$23$$
oŸ<ÔÎ ˚°bfi° Ju¡ h~>uÌ J¡°u ª°Ffiub°Ôu ≈C”T J¡°u ŸfŸu ≈FÔu ıyw <tØ∫° Fæ, ÎuŸ° I°fi ≈®°›w
J¡≤fi° ª°<F∫u, ∫F J¡Fwu Fæ* $
(ıyw tu* "∫F ŸÃ∫ Fæ' oŸ <bÿb°Ÿ Ju¡ fi F°ufiu ≈≤ ˚°bfi° <J¡Ÿtua ≤FuyÙ ?) ˚°bfi° Ju¡ fi°„ Ÿu
<Ÿ<] ≈®°›w F°uwÙ Fæ $ wÌfi∏w≤ ≈®°›wΔ∫ JC¡~ >b_wC Nb<„‹¸> fiFÙ* ≤FwÙ Fæ $ oŸ<ÔÎ NU∫°Ÿb„ »
F…Î Âÿ∫ Ju¡ Nfi°Ì≤ Ÿu oŸ Ÿt_w ıyw J¡°u NŸwg ŸtHfi° ª°<F∫u $$24$$ ≈C”T Âÿ∫ Ju¡ Nfi°Ì≤ Ÿu
ÌuF tu* N°ÃtÃb J¡°u NfiCŸ∏@°fib„ F°ufiub°Ôu ŸC©Ì…#©°u* Ÿu <Ô›w fiFÙ* F°uw° $ ÌuFŸ‡f∏@Ù ≈C`, <t`
N°<Ì ˚Ù Nb°_w<bJ¡ Fæ*, ∫F ı°fiJ¡≤ fitu* _fiuF Ÿu N°Ì≤ fiFÙ* F°uw° Fæ $$25$$ N°Ì≤ J¡° N˚°b F°ufiu
≈≤ FTÕ, J®¡°u@ wS° ı∏t-t≤d N°<Ì fiFÙ* F°uwu Fæ*, oŸ<ÔÎ ŸC©, Ì…#© N°<Ì J¡∑ ˚®°¿∏w∫°u* Ÿu ∫C•w ∫F
Ÿf NŸwg FÙ Fæ $$26$$ tfi FÙ <ªwg Ju¡ ≈®<w<f‡f Ÿu ıÙb F°uJ¡≤ tfi°u≤S Ÿu J¡¿v≈w fiy≤R¡≈Ù ˚¥w,
˚<b‹∫ N°æ≤ bwÕt°fi ıyw J¡∑ ≤ªfi° J¡≤w° F…N°, b¨<] J¡≤w° F…N° N°æ≤ <bfi°„ J¡≤w° F…N° ©¥f
_kC¡¿≤w F°uw° Fæ $$27$$
Jæ¡Ÿu ≈¥b°uÕ•w ≤Ù<w Ÿu ≈¿≤bwÕfi J¡≤w° F…N° _kC¡¿≤w F°uw° Fæ ? Ÿ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
Ô°uJ¡ tu* tfi <bT∫°u* Ju¡ Ÿ‡f∏@ Ÿu wwg-wwg <bT∫b°Ÿfi°N°u* Ÿu N°b¨w N°æ≤ N¿@‹™>°fiR¡≈ <ªwg Ju¡
Ÿ‡f∏@ Ÿu _kC¡≤d „<•wb°Ô° F°uJ¡≤ ¿_Sw Fæ, oŸ<ÔÎ t<Ôfi N°æ≤ ªaªÔ F°uJ¡≤ N≈fiÙ oh~>° Ÿu
≈¥b°uÕ•w ≤ªfi° N°<Ì J¡∑ Δ∫b_S° J¡≤w° Fæ $$28$$
wf bF o‹¸ >b_wC FÙ •∫°u* fiFÙ* J¡≤w° Fæ, N<fi‹¸> b_wC J¡°u •∫°u* J¡≤w° Fææ ? ÎuŸÙ „aJ¡° F°ufiu ≈≤
J¡Fwu Fæ* $
⁄Ì∫R¡≈Ù bfi J¡° f∏Ì≤ ıÙb N≈fiu _b˚°b Ju¡ NfiCR¡≈ ÔÙÔ° J¡≤w° Fæ $ fnu N°J¡°≤ J¡°u ≈®°›w J¡≤
sdt°` tu* ~>°u¸>° ffi ı°w° Fæ $$29$$
∫F fnu N°æ≤ ~>°u¸>u N°J¡°≤ J¡° Jæ¡Ÿu F°u ı°w° Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ŸaJ¡v≈R¡≈Ù ıÔw≤ay°u* J¡° <fi∫∏`d <J¡ŸÙ Ÿu fiFÙ* <J¡∫° ı° ŸJ¡w° $ <bT∫°u* Ju¡ S°unu Ì„Õfi Ÿu
ÌgfC] F…oÕ bu f»wÙ Fæ* N°æ≤ <bT∫°u* Ju¡ Ì„Õfi N°æ≤ _t≤d J¡° Ã∫°y F°ufiu ≈≤ N≈fiu ≈¿≤b°≤ Ju¡ Ÿ°S  °Ÿ
J¡°u ≈®°°›w F°uwÙ Fæ* $$30$$ ıæŸu N<Àfi J¡∑ <ªfiy°≤Ù Ju¡bÔ ÎJ¡ w¨d Ÿu ≈®ÌÙ›w F°u ™>wÙ Fæ bæŸu FÙ ŸaJ¡v≈
w¨dwCv∫ Nv≈<bT∫ Ÿu ˚Ù ≈®ÌÙ›w F°uwu Fæ* $ ıæŸu <fıÔÙ J¡∑ N<Àfi∫°u* J¡° N°J¡°≤ yC›w ≤Fw° Fæ, J¡˚Ù
ªtJ¡ J¡≤ bu sd˚≤ tu* fi‹¸> F°u ı°w° Fæ, ™C>a™> N°<Ì tu* ª°u≤ J¡∑ ˚®°¿∏w fiŸu F°uwÙ Fæ, tu| ¿_Sw ıÔ tu*
fiJ¡∑ ¿_S<w ≤FwÙ Fæ bæŸu FÙ ŸaJ¡v≈°u J¡° ˚Ù N°J¡°≤ yC›w ≤Fw° Fæ, bu ≈®ÌÙ›w F°uJ¡≤ sd ˚≤ tu* fi‹¸>
F°u ı°wu Fæ* $ ©‡˚u N°<Ì tu* ª°u≤ Ÿf ˚®°¿∏w Ju¡ FuwC Fæ* N°æ≤ ın <bT∫°u* tu* fiJ¡° <fib°Ÿ Fæ $
oŸ ≈®J¡°≤ "'J¡∑„_w°w ŸaJ¡v≈#"' (Fu w°w ŸaJ¡v≈ <J Ÿ ≈®J¡°≤ J¡° Fæ) oÃ∫°<Ì ≈®ÿfi°u* J¡° W≤
J¡FJ¡≤ "'J¡Sa ªæT<bfiÿ∫<w"' (<J¡Ÿ ≈®J¡°≤ oŸJ¡° <bfi°„ F°uw° Fæ) oŸ N¿∏wt ≈®ÿfi J¡° W≤ J¡Ffiu
Ju¡ <ÔÎ ≈¥b°uÕ•w ŸaJ¡v≈ J¡° <fib°≤d J¡°uoÕ J¡<™>fi J¡°t fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

850

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

Fu ≈C`, ı°u ˚Ù b_wC NŸ∏t∫ (<tØ∫°) Fæ ŸÙJ¡° I°fi Ÿu „Ù|® <fib°≤d <J¡∫° ı° ŸJ¡w° Fæ, oŸtu*
JC¡~> ˚Ù Ÿ∏ÌuF fiFÙa Fæ $ NŸwg b_wC J¡˚Ù ŸÌg fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ Fæ $ ∫<Ì ŸaJ¡v≈ ≈≤t°SÕ˚¥w F°uw°, w°u bF
_bw# FÙ N<fib°∫Õ F°u ı°w° $$31-33$$
<J¡∏wC ∫F NŸ∏t∫ FÙ Fæ, oŸ<ÔÎ oŸJ¡° ŸC©≈¥bÕJ¡ <fib°≤d <J¡∫° ı° ŸJ¡w° Fæ $
ıyw ŸÃ∫ Fæ, oŸ ≈s tu* w°u N°Ãt° ˚Ù ıyw Ju¡ wCv∫ FÙ Fæ, NwÎb N°Ãt° tu* t<Ôfi _b˚°bw°
J¡∑ ≈®°<›w F°ufiu ≈≤ I°fi Ÿu ŸÃ∫ J¡° <fi≤°Ÿ FÙ Ÿf ≈®t°d°u* Ju¡ <b”] Fæ, oŸŸu N<fit°uÕs≈®Ÿay F°u
ı°∫uy° $ <b”] J¡° (I°fi Ÿu ŸÃ∫ Ju¡ <fi≤°Ÿ J¡°) ˚Ù ∫<Ì _bÙJ¡°≤ <J¡∫° ı°∫, w°u ıæŸu J¡°u∫Ôu J¡∑
J¡°<Ôt° ∫<Ì JC¡~> f°J¡∑ ≤©J¡≤ @°uoÕ ı°∫ w°u J¡°<Ôt° FÙ „uT ≤FuyÙ, ∫<Ì JC¡~> „uT fi ≤©J¡≤ @°uoÕ
ı°∫ w°u Ju¡bÔ „¥∏∫w° tu* ≈∫ÕbŸ°fi F°uy°, oŸÙ ‹¸>°∏w Ÿu oŸ ≈s tau ≈C”T°SÕ J¡° N¿_wÃb FÙ <t¸>
ı°∫uy°, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
Fu Ÿ°@°u, ∫<Ì ŸaŸ°≤R¡≈Ù tÔ J¡°u∫Ôu J¡∑ J¡°<Ôt° Ju¡ Ÿt°fi ŸÃ∫ F°u, w°u oŸJ¡°u @°ufiu Ju¡ <ÔÎ J¡°æfi
Ì…fCÕ<] ≈®b¨W F°uy° ? <J¡∏wC ∫F ª°bÔ°u* tu* <~>ÔJ¡°u* J¡∑ fi°o˘ ¿_Sw Fæ, oŸ<ÔÎ oŸJ¡° ≈°æ”T ≈®∫Ãfi Ÿu
<bfi°„ F°u ı°w° Fæ $
Fu ≈C`, ≈®°›w F…N° Nfi°<Ì˚¥w ˚Ù ∫F ŸaŸ°≤tÔ w[bI°fiÙ Ju¡ <ÔÎ w°u Nfi°∫°Ÿ FÙ h~>uΩR¡≈ Ÿu
<b_w¨w Fæ; •∫°u*<J¡ Nfi°<Ì NI°fi Ÿu Ã≈∏fi, N<w<b_w¨w ˚Ù ≤ıw, _b›fi N°<Ì J¡∑ ˚®°¿∏w J¡°
I°fit°` Ÿu h~>uÌ <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, ∫F w°Ã≈∫Õ Fæ $
NŸa˚°bfi°, <b≈≤Ùw ˚°bfi° N°<Ì tÔ J¡° w°u I°fi ˚¥<tJ¡° NU∫°ŸR¡≈ ≈C”T ≈®∫Ãfi Ÿu ˚Ù <bfi°„
F°uw° Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ≈C”T ≈®∫>Ãfi Ÿu @°fi J¡° <~>ÔJ¡° fi‹¸> F°u ı°w° Fæ N°æ≤ ıæŸu w°≥fu J¡∑ J¡°<Ôt° fi‹¸> F°u ı°wÙ
Fæ* bæŸu FÙ ≈®∫Ãfi Ÿu ≈C”T Ju¡ NŸ‡˚°bfi°, <b≈≤Ùw ˚°bfi° N°<ÌR¡≈ tÔ Nbÿ∫ fi‹¸> F°u ı°wu Fæ*, oŸtu*
Ÿ∏ÌuF fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ wCt ŸJu¡ <ÔÎ ≈®∫Ãfi J¡≤°u $$34-38$$ NŸÃ∫ <bJ¡v≈°u* Ÿu ∫C•w <tØ∫°
ŸaŸ°≤ J¡°u owfiu Ÿt∫ wJ¡ ı°u wCtfiu fiFÙ* ıÙw°, ∫F ≈°∫ fi ı°fifiu Ju¡ J¡°≤d FÙ F…N° $ w<fiJ¡ ˚Ù
≈°∫ Ju¡ ≈¿≤I°fi Ÿu ∫F „Ù|® Ô∫ J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $ ˚Ô° fwÔ°o∫u w°u ŸFÙ, NŸwg b_wC J¡FÙ*
<ª≤J¡°Ô wJ¡ ≤FwÙ Fæ ? $$39$$ <bª°≤ Ÿu ŸaŸ°≤ _b<fi‹™>f°@ J¡°u ÎuŸu ≈®°›w F°uw° Fæ ıæŸu <J¡ ÌÙ≈J¡ J¡°
≈®J¡°„ F°ufiu ≈≤ N∏@J¡°≤b„ sÙd Ì„Õfi„<•wb°Ôu ≈C”T J¡∑ N∏@w° <fib¨W F°u ı°wÙ Fæ N°æ≤ ıæŸu
˚ÔÙ-˚°≥<w Ìu©fiu Ÿu <πª∏Bw° J¡∑ <fib¨<W F°u ı°wÙ Fæ $$40$$ Fu ≈C`, ∫F ŸaŸ°≤ fi w°u wC‡F°≤° Ÿ‡f∏@Ù
Fæ N°æ≤ fi oŸJu¡ Ÿ‡f∏@Ù wCt F°u $ wCt ∫F tu≤° Ÿ‡f∏@Ù Fæ ∫° tæ* oŸJ¡° Ÿ‡f∏@Ù Fq≥, ÎuŸÙ ˚®°¿∏w J¡°
Ã∫°y J¡≤°u $ NŸÃ∫ b_wC J¡°u ŸÃ∫ Ju¡ wCv∫ Ìu©fiu ≈≤ oŸJ¡∑ ˚°bfi° <ªw fiFÙ* Fæ $$41$$ ŸaŸ°≤Ù
_b˚°bb°Ôu tu≤u ∫u tF°Ÿt¨<]∫°u* Ÿu ÌæÌÙ›∫t°fi ˚°uy<bÔ°Ÿ ŸÃ∫ Fæ, ÎuŸ° Δ∫SÕ ˚®t wC‡F°≤u N∏Ì≤ fi
F°u $ wCt N°æ≤ bu kæ¡Ôu F…Î <bÔ°Ÿ wS° N°æ≤ ˚Ù ı∏tt≤d°<ÌR¡≈ ı°u Âÿ∫ Fæ ofi ŸfJu¡ R¡≈ Ÿu N°Ãtw[b
FÙ <bÔ<Ÿw F°u ≤F° Fæ, Âÿ∫R¡≈ J¡°uoÕ N<w¿≤•w Ÿwg fiFÙ* Fæ $$42$$

ª°æbfib°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ŸyÕ - 55]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

851

≈ª≈fib°≥ ŸyÕ
≈¥<ıw ZÙb<Ÿ‹™> J¡° Ì°„¥≤ Ju¡ Ÿ°S b°w°ÕÔ°≈, J¡Ì‡f „°u˚° J¡° Ì„Õfi N°æ≤ ≈®°w#J¡°Ô ytfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ≤|CJC¡ÔR¡≈Ù N°J¡°„ Ju¡ ª∏B ZÙ≤°tª∏BıÙ, ≤°<` tu* fi Ì°ufi°u* Ju¡ b°w°ÕÔ°≈
J¡°u oŸ ≈®J¡°≤ ŸCfiJ¡≤ tæ* bF°≥ ≈≤ b¨<‹¸>ıÔ Ju¡ buT Ÿu tu| ıæŸu ≈bÕw J¡∑ ª°u¸>Ù ≈≤ w≤° $$1,2$$ bF°≥ ≈≤
tæ*fiu ıæŸu wuı Ÿu N<Àfi ∫C•w ≤FwÙ Fæ bæŸu FÙ fnÙ ˚°≤Ù w≈_∫° Ÿu ∫C•w N°æ≤ o¿∏B∫°u* ≈≤ <bı∫ ≈®°›w
J¡≤fiu tu* „¥≤bÙ≤ Ì°„¥≤ tC<fi J¡°u Ìu©° $ ÌuF Ÿu <fiJ¡Ô ≤Fu wuı Ÿu ∏F°u*fiu Ÿ°≤Ù ≈¨ØbÙ J¡°u ŸCbdÕt∫ ffi°
≤•©° S°, Ÿ ≈®Ìu„ J¡°u bu ÎuŸu Ÿ∏w›w J¡≤ ≤Fu Su ıæŸu <J¡ Ÿ¥∫Õ ˚Cbfi°u* J¡°u ≈®J¡°<„w J¡≤w° Fæ $$3,4$$
tCHu N°∫° F…N° Ìu©J¡≤ Ì°„¥≤ fiu N°Ÿfi ÌuJ¡≤ NP∫Õ Îba k¡Ô, ≈`, ≈C‹≈ N°<Ì Ÿu tu≤Ù ≈¥ı° J¡∑ $$5$$
wÌfi∏w≤ Ÿ Ì°„¥≤R¡≈Ù Ÿ¥∫Õ Ju¡ Ÿ°S ≈FÔu Ÿu ≈®_wCw f®Êªª°Õ tæ*fiu J¡∑ ı°u fiJu¡ ≈C` J¡°u Ÿ‡∫yg
f°u@ J¡≤°fiub°ÔÙ N°æ≤ ŸaŸ°≤ Ÿu ]°≤ J¡≤fiu tu* ŸtSÕ SÙ $$6$$
tæ*fiu Ÿ J¡Ì‡f b¨s J¡°u Ìu©°, <ıŸJu¡ ©°u©Ôu J¡<Ô∫°u* Ÿu Δ∫°›w Su, N°æ≤ ı°u Ì°„¥≤ J¡∑ oh~>° Ÿu
<J¡ŸÙ J¡°u Δ∫°JC¡Ô fi J¡≤ ≤Fu t¨y°u* Ju¡ Ÿt¥F°u* Ÿu Ôw°N°u* Ju¡ t^±>Ô Ÿu t<^±>w bfi J¡∑ fi°o˘ Ÿu<bw S° $
b°∫C Ÿu ŸJu¡ ≈vÔbR¡≈Ù F°u*™> <FÔ ≤Fu Su, NwÎb bF F≥Ÿfiu-Ÿu <©Ô° F…N°-Ÿ° S° $ „°©°N°ua J¡∑
ª°u<¸>∫°u* ≈≤ fæ™>u F…Î, ª∏Bt° Ju¡ Ÿt°fi ŸC∏Ì≤, ˚¸>Ju¡ F…Î ªt≤t¨y°u* Ÿu, Ÿku¡Ì-Ÿku¡Ì tu| ©^±>°u* Ÿu
„≤ÃJ¡°Ô Ju¡ N°J¡°„ Ju¡ Ÿt°fi bF N°b¨w S° $$7-9$$ <FtJ¡d°u* J¡∑ ≈a<•wR¡≈Ù tC•w°bÔÙ Ÿu bF
NÔaJ¨¡w S° $ <fitÕÔ k¥¡Ô°u* Ju¡ Ÿt¥F Ÿu ŸJ¡° Ÿb°˘y ˚≤° F…N° S° $$10$$ N≈fiu ≈≤°yR¡≈Ù ª∏Ìfi Ju¡
Ôu≈ Ÿu bF ın Ÿu ÔJ¡u≤ ª°u¸>Ù wJ¡ <Ô›w S° N°æ≤ N≈fiu ≈vÔb°u* Ju¡ <b_w°≤ Ÿu ≈®ªC≤ Îba Ô°Ô ≤ay Ju¡
@°uwÙ, Ì…≈\>°, Nay≤©°, ≈ynÙ N°<Ì Ÿu ∫C•w S° $$11$$ t°fi°u* <bb°F Ju¡ <ÔÎ ≈C‹≈°u* Ju¡ ˚°≤ Ÿu ˚≤u F…Î,
Ôw°R¡≈Ù Nayfi° Ÿu Ÿa∫C•w Ÿfiu fi°y¿≤J¡ buT Ÿu N≈fiÙ ≈t° J¡≤ ≤•©Ù SÙ $$12$$ tC<fi∫°u* Ÿu ffi°oÕ
F…oÕ ≈dÕ„°Ô°N°u* Ju¡ N°J¡°≤ Ju¡ wCv∫ Ôw°t^±>≈°u* Ÿu bF <b˚¥<Tw S° wS° tF°ußb Ju¡ Ÿt∫ ≈w°J¡°N°u*
Ÿu ŸC„°u<˚w fiy≤ Ju¡ Ÿt°fi bF taı¿≤∫°u* Ÿu ŸC„°u<˚w S° $$13$$ t¨y°u* Ju¡¡©CıÔ°fiu Ÿu Ã≈∏fi J¡‡≈ Ÿu
<y≤Ù F…oÕ ≈C‹≈@C<fi∫°u* Ÿu bF @¥Ÿ¿≤w S° N≈fiu <b_w°≤ Ju¡ N°<@•∫ Ÿu ŸtÙ≈bwÙÕ bfi J¡°u Ÿfiu fiÙª°
<Ì©° <Ì∫° S°, NwÎb bF ∫C] Ju¡ <ÔÎ Ωw F…Î fnu Zu‹™> b¨T˚ Ju¡ Ÿt°fi S° $$14$$ k¥¡Ô°u* Ÿu <y≤Ù
F…oÕ ≈C‹≈@¥<Ô∫°u* Ÿu Ô°Ô F…Î t∫¥≤°u* Ÿu bF ÎuŸ° ≈®wÙw F°uw° S° t°fi°u* ≈bÕw°u* fiu Ÿ∏º∫°J¡°ÔÙfi tu| ©^±>>°u*
Ju¡ fhªu-Ÿu N≈fiu Ju¡„ @≤°uF≤R¡≈ Ÿu Ÿtu* ≤© <Ì∫u Fæ* $$15$$
Nf "N<Ôfiu`ud ˚°<Ÿfi°' ∫F°≥ wJ¡ Ju¡ ¿ÿÔ‹¸> <b„uTd°u* Ÿu <bÔ°ŸÙ ≈C”TR¡≈ Ÿu J¡Ì‡f ∫° bŸ∏w
NSb° bfiÌu<b∫°u* J¡° bdÕfi J¡≤wu F…Î fiJu¡ <fib°ŸR¡≈ Ÿu J¡Ì‡f J¡° bdÕfi J¡≤wu Fæ* $
≈vÔbR¡≈Ù Ô°Ô F°Sb°Ôu, ≈C‹≈R¡≈Ù F°Ÿ Ÿu ŸC„°u<˚w tJ¡≤∏ÌR¡≈Ù tÌ Ÿu |¥dÕt°fi, Ju¡Ÿ≤ Ÿu
≈¥dÕ NwÎb ≈CÔJ¡°u* J¡∑ „°u˚° @°≤d J¡≤fiub°Ôu, ≈C‹≈°u* Ÿu NÃ∫∏w <fi<fn N°æ≤ bfib°∫C Ÿu ªaªÔ,
JC¡^±>ÔR¡≈Ù <fiB°Ô¥ fiu`b°Ôu, _wfJ¡R¡≈Ù _wfi°u* J¡° ≈vÔbR¡≈Ù J¡≤°u* Ÿu _≈„Õ J¡≤fiub°Ôu, ≈C‹≈°u* J¡∑
@¥<Ô ≤°¿„R¡≈Ù JC¡aJC¡t Ÿu ≤•wb˜b°Ôu, Ôw°N°u* Ÿu ≤<ªw <bw°fiR¡≈Ù |≤°u* Ju¡ H≤°u©°u* ≈≤ NfiC≤°y
≤©fiub°Ôu, <ªJ¡fiu ≤Fu ≈W°u* Ÿu ˚≤Ù F…o˘ ≈C‹≈∫C•w Ôw°N°u* Ju¡ H¥Ô°u* tu* J¡°æwCJ¡≈¥bÕJ¡ H¥Ôfiu tu* <bÔ°ŸÙ

852

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

≈C”TR¡≈ Ÿfiu ≈æ≤ Ÿu ÔuJ¡≤ t_wJ¡ wJ¡ Ÿf Nb∫b k¥¡Ô, k¡Ô, ≈sÙ N°<Ì N°˚¥Td°u* Ju¡ N°Z∫ ffi°
±>°Ôu Su $ bfiÌubÙ Ju¡ ≈s tu* ≈vÔb°u* J¡∑ w≤F Ô°Ô F°Sb°Ôu, k¥¡Ô J¡∑ w≤F <fitÕÔ F°Ÿ Ÿu „°u<˚w
F°ufiub°Ôu, tÌ Ju¡ fi„u Ÿu |¥dÕt°fi, Ju¡Ÿ≤ ∫C•w ≈CÔJ¡ J¡∑ J¡°¿∏wb°Ôu, k¥¡Ô°u* Ÿu ©¥f ˚≤u F…Î, bfi J¡∑
b°∫C Ÿu vÔ°Ÿ∫C•w, J¡tÔ J¡∑ w≤F tCJC¡<Ôw fiu`b°Ôu, _wfJ¡°u* J¡∑ w≤F _wfi @°≤d J¡≤fiub°Ôu,
≈C‹≈°u* J¡∑ ≈≤°y≤°<„R¡≈ JC¡aJC¡t Ÿu N”db˜b°Ôu, Ôw°N°u* Ÿu <fi<tÕw <bw°fiR¡≈Ù |≤°u* Ju¡ H≤°u©°u* ≈≤
fæ™>fiu tu* NfiC≤•w, ≈W°u* Ÿu F≤Ù-˚≤Ù k¥¡ÔÙ F…oÕ Ôw°N°u* Ju¡ H¥Ô°u tu* H¥Ôfiu Ju¡ <ÔÎ <bÔ°Ÿ∫C•w, J¡°u<J¡Ô
J¡∑-ŸÙ t@C≤ ºb<fi Ÿu „°u<˚w F°ufiub°Ôu bfiÌu<b∫°u* Juu¡ Ÿt¥F fiu ŸJu¡ ≈æ≤ Ÿu ÔuJ¡≤ ª°u¸>Ù wJ¡ ª°≤°u* N°æ≤
N≈fiu-N≈fiu <fib°Ÿ ffi° ≤•©u Su $ bŸ∏w Ju¡ ≈s tu* J¡Ì‡f≈s°u•w <b„uTdb°Ôu bŸ∏w fiu ŸÌ° ŸJu¡
Ÿb°˘y tu* N≈fi° N°Ô∫ ffi° ≤•©° S° $ ªtJ¡ ≤Fu ˚≥b≤°u* Ju¡ J®¡t Ÿu Ôw° N°æ≤ J¡Ì‡f J¡∑ taı¿≤∫°u* tu*
fæ™>fiu Ÿu •∫° ∫u Ôw° Ju¡ fiu` Fæ* NSb° J¡Ì‡f Ju¡ fiu` Fæ*, ∫°u* Ÿ∏ÌuF°_≈Ì taı¿≤∫°u* Ju¡ ı°Ô Ÿu bF ∫C•w
S° NSb° bfiÌu<b∫°u* Ju¡ ˚≥b≤°u* Ju¡ ŸÂ„ fiu` b¨∏Ì°u* Ÿu •∫° ∫u bfiÌu<b∫°u* Ju¡ fiu` Fæ* NSb° ˚®t≤∫C•w
taı¿≤∫°≥ Fæ, ∫°u* Ÿ∏ÌuF tua ±>°Ôfiub°ÔÙ taı¿≤∫°u* Ÿu bF ∫C•w S° $$16-20$$
<FtJ¡d°u* Ÿu <ıfiJ¡° ≤<wZt „°∏w F°u y∫° S°, tÌ Ÿu NÔŸ°Î F…Î, ≈C‹≈°u* J¡∑ @¥<Ô Ÿu Ÿfiu F…Îu,
≈≤_≈≤ ©¥f N°<Ôa¿yw, ≈C‹≈y˚ÕR¡≈Ù N∏w#≈C≤ tu* fæ™> u F…Î, ≈®ut°u<ªw JC¡~> „ÆÌ J¡≤ ≤Fu tW ˚≥b≤°ua Ju¡
NfiuJ¡ ı°un°u* Ÿuu bF N°b¨w S° $$21,22$$ Ÿfiu <Ì„°N°u* tu* fiÙÔÙ t¿•©∫°u* J¡∑ ŸC∏Ì≤ºb<fi∫°u* Ÿu
<fibu<Ìw F…Î-Ÿu bfi°u≈°∏wR¡≈Ù fiy≤Ù Ju¡ t¨y, ≈sÙ N°<Ì Ju¡ „ÆÌR¡≈Ù |Ca|Ct J¡°u ŸCfifiu J¡∑ oh~>° Ÿu
t°fi°u* sd˚≤ Ju¡ <ÔÎ N≈fiu J¡°fi «≥¡ªu J¡≤ ≤•©u Su $$23$$
≈vÔb°u* tu*, ı°u w<J¡∫u Ju¡ wCv∫ Su, <fiB°b„ NSb° ª≈Ôw° Ÿu sd ˚≤ ≤•©u F…Î Ì„ÕfiÙ∫
<Ÿ≤b°Ôu NwÎb ª∏Bt° J¡∑ <J¡≤d°u* Ÿu N°h~>°<Ìw, bfi°<Ì”≈ Nb∫b Ÿt¥Fb°ÔÙ ˚¥<t J¡°u ≤°<` Ju¡
fÙwfiu J¡∑ ≈®wÙs° Ÿu Ìu© ≤Fu, bfi _S<Ô∫°u* Ju¡ ≈CC` R¡≈ Îba ≈W°u* Ju¡ ı°Ô°u* Ju¡ N∏Ì≤ <~>≈u F…Î N°æ≤
tC<fi Ju¡ ≈®˚°b Ÿu t¥<wÕt°fi <bfi∫ J¡∑ w≤F ¿_Sw f∏Ì≤°u* Ÿu ŸJu¡ N@°u˚°y N°æ≤ „°©°<Ì Nb∫b
„°u˚°∫t°fi Su $$24,25$$ |°u*ŸÔ°u* tu* Ÿ°≥Ÿ Ôu ≤Fu ≈sÙ tC<fi Ju¡ ≈®˚°b Ÿu <fi#„aJ¡ F°uJ¡≤ Ÿ°ufiu Ju¡
J¡°≤d fiFÙ* <Ì©°oÕ Ìuwu Su $ ≈FÔu ˚≥b≤°u* Ÿu ≈¿≤bu<‹¸>w, Ìæbb„ ≈J¡fiu Ju¡ J¡°≤d fiÙªu <y≤u F…Î k¡Ô°u* tu*
ŸtÙ≈ tu* fæ™>u F…Î t¨y°<Ì ≈®°<d∫°u* J¡∑ N≥y≤©u J¡∑ ˚°≥<w ª°≤°u* N°u≤ Ÿu ≈¿≤bu<‹¸>w t^±><Ô∫°u* Ÿu ˚sd
N°æ≤ tÌÕfi N°<Ì J¡∑ N°„aJ¡° Ÿu ˚≥b≤ N°<Ì bF°≥ ≈≤ ŸaÌuF∫C•w N°æ≤ ˚∫ Ÿu t¥J¡ Su $ w°ÃJ¡°<ÔJ¡ ı≈
tu* ”B°st°Ô° J¡∑ w≤F Ô¸>J¡ ≤Fu Ôw° yCh~>°u* Ÿu Ÿfiu Ÿ°≤u bfi J¡°u ŸCy¿∏@w J¡≤ <Ì∫° S° $ k¥¡Ô°u* Ÿu
N°J¡°„ J¡°u t°fi°u* tu|°h~>∏fi J¡≤ <Ì∫° S° $$26,27$$ ≈vÔb°u* Ÿu ŸC„°u<˚w |°u*ŸÔ°u* Ÿu ŸJ¡° Ÿ°≤°
˚°y J¡°Ô° F°u y∫° S° N°æ≤ ın J¡∑ ˚¥<t ≈≤ @¥<ÔJ¡Ì‡f°u* Ÿu ŸJ¡∑ k¡Ô≤°<„∫°≥ <t<Zw SÙ $$28$$
fF…w •∫° J¡Fq≥, Ÿ b¨s tu* ÎuŸ° ÎJ¡ ˚Ù ≈W° fi S°, <ıŸ ≈≤ J¡°uoÕ ıÙb fi ≤Fw° F°u N°æ≤ <J¡ŸÙ Ju¡
≈∫°uy tu* fi N°w° F°u $ Ÿ b¨s≤°ı Ju¡ fiÙªu <y≤u F…Î ≈®Ã∫uJ¡ ≈Wu ≈≤ t¨y Ÿ°uÎ Su, ≈®Ã∫uJ¡ _S°fi ≈≤
t¨y N°≤°t J¡≤ ≤Fu Su N°æ≤ ≈un tu* ¿_Sw ≈®Ã∫uJ¡ ≈vÔb ≈≤ ≈sÙ fæ™>u Su $$29,30$$ oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡
yCd°u* Ÿu ∫C•w Ÿ J¡Ì‡f b¨s J¡°u <ÌΔ∫Â<‹¸> Ÿu Ìu© ≤Fu tu≤Ù bF N≥@u≤Ù ≤°<` tF°ußb Ju¡ ŸÂ„ F°u
yoÕ $$31$$ wÌfi∏w≤ tfi°uF≤ J¡S°N°u* Ÿu, ı°u <bI°fiR¡≈Ù N°Ô°uJ¡ Ÿu N<@J¡ ≤tdÙ∫ SÙ, Ì°„¥≤ Ju¡

ŸyÕ - 56]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

853

Ÿ ≈C` J¡°u ≈Cfi# ≈≤t I°fi J¡° f°u@ J¡≤° <Ì∫° $$32$$ Ft Ì°ufi°u* J¡∑ N°≈Ÿ J¡∑ <b<b@ J¡S°N°u* Ÿu
bF ≤°<` oŸ ≈®J¡°≤ tCFqwÕ J¡∑ ˚°≥<w Δ∫wÙw F…oÕ, ıæŸu <J¡ ≈®ut∫C•w fi°∫J¡-fi°<∫J¡°N°u* J¡∑ ≈≤_≈≤
J¡∑ <b<b@ J¡S°N°u* Ÿu ≤°<` tCFqwÕ J¡∑ ˚°≥<w fÙw ı°wÙ Fæ $$33$$ ≈®°w#J¡°Ô N›Ÿ≤°N°u* Ju¡ Nay˚°y
J¡∑ w≤F ŸC„°u<˚w, ≈C‹≈„°u˚° Ju¡ <fi<fn Ÿt¥F Ju¡ ŸÂ„ w°≤°t^±>Ô Ju¡ @Ù≤u-@Ù≤u <bÔ∫ F°ufiu ≈≤
J¡Ì‡fb¨s Ju¡ N°J¡°„˚°y wJ¡ ≈C` Ju¡ Ÿ°S tCHu <fÌ° J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ N°∫u F…Î Ì°„¥≤ tC<fi J¡°u fiJu¡
<fib°Ÿ _S°fi Ju¡ <ÔÎ Ô°æ¸>°J¡≤ tæ N°J¡°„yay° y∫° $$34,35$$ bF°≥ N≈fiu N˚Ù‹¸> _S°fi J¡°u ≈°J¡≤
N°æ≤ N°J¡°„wÔ tu* ı°J¡≤ N°æ≤ N°J¡°„ tu* ≈®<b‹¸> F°uJ¡≤ tæ* Ÿ›w<TÕ∫°u* Ju¡ tº∫ tu* _b_S J¡∑ w≤F
¿_Sw F°u y∫° $$36$$ Fu ≤|Cfi∏Ìfi, ∫F Ì°„¥≤ J¡∑ N°¶∫°<∫J¡°, ı°u ŸÃ∫-ŸÙ F°uwÙ F…oÕ ˚Ù ıyw Ju¡
≈®<w<f‡f J¡∑ w≤F NŸ∏t∫Ù Fæ, tæ*fiu N°≈Ÿu J¡FÙ $$37$$
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıyw _bR¡≈ Ju¡ <fiR¡≈d Ju¡ <ŸÔ<ŸÔu tu* ∫F ıyw Ì°„¥≤ J¡∑ N°¶∫°<∫J¡° Ju¡
wCv∫ Fæ, ∫F tæ*fiu f°u@ Ju¡ <ÔÎ N°≈Ÿu J¡F° $$38$$ oŸ<ÔÎ I°fiÙ J¡∑ Â<‹¸> Ÿu Nb°_w<bJ¡, NI°fiÙ J¡∑
Â<‹¸> Ÿu ª°Fu ∫F b°_w<bJ¡ FÙ •∫°u* fi F°u, oŸ ıyw tu* NFa-tt oÃ∫°<Ì N°_S° J¡° Ã∫°y J¡≤Ju¡ Ì°„¥≤
Ÿu ≈<Ì‹¸> <Ÿ]°∏w Ju¡ NfiCŸ°≤ Ì°≤ Â<‹¸>b°Ôu N°≈ ŸÌ° N°Ãtb°fi F°uo∫u $$39$$ oŸ<ÔÎ <bJ¡v≈,
ŸJu¡ N°Z∫R¡≈ tfi N°æ≤ ŸJu¡ FuwC˚¥w NI°fi J¡°u Ìq≤ J¡≤Ju¡ N°≈ <fitÕÔ N°Ãtw[b J¡° Ì„Õfi J¡∑<ıÎ $
„Ù|® Ÿ Wt ≈Ì J¡°u N°≈ ≈®°›w F°u*yu, <ıŸJ¡∑ ≈®°¿›w Ÿu wÙfi°u* ˚Cbfi°u* tu* N°≈ ≈¥≠∫ F°u ı°∫u*yu $$40$$

≈ª≈fib°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
$$ Ì°„¥≤°u≈°¶∫°fi Ÿt°›w $$

~>›≈fib°≥ ŸyÕ
ın J¡∑ ŸW° N°æ≤ NŸW° J¡° wS° „C] ªuwfi Ju¡ J¡w¨ÕÃb,
NJ¡wÕ¨Ãb J¡° <bª°≤ J¡≤ Âÿ∫ tau w°Ì°Ã‡∫ ŸaŸy°Õº∫°ŸR¡≈ N°_S° J¡° ŸbÕS° <fib°≤d $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ∫F ın ıyw fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° <fiÿª∫ J¡≤Ju¡ oŸtu* Ÿf
N°u≤ Ÿu NFa, tt oÃ∫°<Ì w°Ì°Ã‡∫ ŸaŸy°Õº∫°ŸR¡≈ N°_S° J¡° N°≈ Ã∫°y J¡∑<ıÎ $ ı°u b_wC Fæ FÙ
fiFÙ*, ŸJu¡ ≈®<w <bbuJ¡∑ ≈C”T°u* J¡∑ N°_S° FÙ Jæ¡Ÿu F°u ŸJ¡wÙ Fæ ? $$1$$
Âÿ∫ Ÿwg Fæ NSb° ŸÌŸwg Fæ ∫° NŸwg FÙ Fæ, ofi wÙfi°u* ≈s°u* tu* Ÿtu* NFa, tt oÃ∫°<Ì w°Ì°Ã‡∫
ŸaŸy°Õº∫°Ÿ <ªw fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
∫u ÌuF°<Ì N°≈J¡∑ ŸW° Ÿu <fi≤≈us ŸW° J¡°u ≈®°›w F°uJ¡≤ ¿_Sw Fæ, ÎuŸ° ∫<Ì N°≈ t°fiwu Fæ*,
w°u N°≈ ÌuF°<Ì ŸW° Ÿu <fi≤≈us NŸay Ì°ŸÙfi <ªBq≈ _b°Ãt° tu* ¿_Sw F°uo∫u $ N°≈ <fi≤≈us ÌuF°<Ì
tu* Nº∫°Ÿ π°≤° N°Ãt° J¡°u •∫°u* f°≥@wu Fæ ? ÎuŸ° J¡≤fi° w°u N°≈Ju¡ <ÔÎ <ªw fiFÙ* Fæ $$2$$ ∫F
ıyw ŸÌŸwg Fæ, ÎuŸ° ∫¿Ì N°≈J¡° <fiÿª∫ Fæ, w°u ˚Ù ŸW° N°æ≤ NŸW°Ju¡ ≈≤_≈≤ fi°„J¡ F°ufiu Ju¡
J¡°≤d N<fi∫w _b˚°bb°Ôu ̨ÿ∫ tu* ≈¥b°uÕ•w Nº∫°Ÿ Jæ¡Ÿu F°u ŸJ¡w° Fæ ? $$3$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ,
∫F ın ıyw NŸwg Fæ, ÎuŸ° ∫<Ì N°≈ t°fiwu Fæ, w°u N°≈J¡° f∏@fi FÙ fiFÙ* Fæ $ Ju¡bÔ _bh~>
N°Ãtw[b FÙ oŸ ≈®J¡°≤ ª°≤°u* N°u≤ <b_w¨w I°w F°u y∫°, NwÎb N∏∫ tu* ≤ªfi° J¡° (w°Ì°Ã‡∫

854

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

ŸaŸ°y°Õº∫°Ÿ J¡°) NbJ¡°„ FÙ fiFÙ* ≤F° $$4$$
oŸ ıyw J¡° J¡°uoÕ J¡w°Õ Fæ NSb° ∫F NJ¡w¨Õ Fæ NSb° J¡w°Õ N°æ≤ NJ¡w°Õ Ÿ°@°≤d ∫F Ì°ŸÙfi N°Ãt°
J¡∑ Ÿ<∏fi<@t°` Ÿu ÔU∫ Fæ, wÙfi°u* ≈s°u* tu* N°≈J¡∑ ŸJu¡ ≈®<w N°_S° <ªw fiFÙa Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
∫F ıyw J¡w°Õ Ÿu <fi<tÕw fiFÙ* Fæ N°æ≤ NJ¡w°Õ Ÿu <J¡∫u y∫u J®¡tb°Ô° ˚Ù fiFÙ* Fæ, ∫F _b∫a FÙ J¡w°Õ
N°æ≤ NJ¡w°ÕR¡≈Ù ≈Ì J¡°u ≈®°›w F…N° ≈®wÙw F°uw° Fæ $$5$$ ∫F ıyw-ı°Ô J¡w°Õ≤<Fw F°u NSb° ŸJ¡w¨ÕJ¡
F°u , N°≈ oŸŸu N∏∫°u ∏ ∫ w°Ì°Ã‡∫°º∫°Ÿb„ ÎJ¡Ãb J¡°u (Ìu F °Ω°Ãt˚°b J¡°u ) Ìu © wu F… Î
fC<]≈°<@≈¿≤h~>uÌ tu* ¿_Sw fi F°uo∫u $$6$$
∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u, "∫w°ub° ot°<fi ˚¥w°<fi ı°∫∏wu", "<bÿb_∫ J¡w°Õ ˚Cbfi_∫ y°u›w°' oÃ∫°<Ì
ZC<w∫°u* Ÿu <b”] ∫F NJ¡w¨ÕÃb≈s Jæ¡Ÿu ™>° N°æ≤ Jæ¡Ÿu N°≈fiu oŸJ¡° <fiR¡≈d <J¡∫° ? oŸ ≈≤
J¡Fwu Fæ* $
"∫WÌBuÿ∫ty®°fltbdÕtªsC#Z°u`a wÌ≈°<d≈°Ìa
<fiÃ∫a <b˚Ca ŸbÕywa ŸCŸ¥‚ta wÌΔ∫∫a ∫Ìg˚¥w∫°u<fi* ≈¿≤≈ÿ∫¿∏w'
oÃ∫°<Ì ZC<w∫°u* Ÿu NŸay Ì°ŸÙfi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ın ≈bÕw N°<Ì Ju¡ wCv∫, Ÿ‡≈¥dÕ o¿∏B∫°u* Ÿu
<bFÙfi N°Ãt° tu” Ÿ¥∫Õ J¡∑ ≈¿≤<@ J¡≤w° Fæ oŸÙ w≤F J¡w°Õ J¡∑ w≤F ıy¿∏tØ∫°ÃbI°fi Ju¡ <ÔÎ ≈⁄w
F°uw° Fæ ∫°fiÙ Ôsd∫° J¡w°Õ t°fi° ı°w° Fæ $ oŸ w≤F ıf J¡w¨ÕÃb≈®<w≈°ÌJ¡ ZC<w∫°u* J¡° w[b I°w F°u
y∫° wf ıyw J¡°J¡w°ÔÙ∫ Ju¡ Ÿt°fi NJ¡w¨ÕJ¡ FÙ Fæ, ÎuŸ° tu≤° <bÿb°Ÿ Fæ $ J¡°J¡w°ÔÙ∫ ∏∫°∫ Ÿu
N<fibÕªfiÙ∫ FÙ bF Ã≈∏fi F…N° Fæ $ Ÿtu* NF∏w°<Ì Ju¡ N<˚t°fi Ÿu ≈Cfi# ≈Cfi# _t¨<w t¥©Õ J¡°u FÙ F°uwÙ
Fæ, N∏∫ J¡°u fiFÙ* F°uwÙ $$7,8$$
ŸJ¡∑ N<fibÕªfiÙ∫w° J¡°u FÙ ∫C¿•w Ÿu <Ì©Ô°wu Fæ* $
∫F ıyw fi w°u J¡˚Ù NÃ∫∏w N˚°bR¡≈ „¥∏∫_b˚°b S° N°æ≤ fi J¡˚Ù ≈®ºbaŸ ≈®∫C•w „¥∏∫_b˚°b
S°, J¡°≤d <J¡ „¥∏∫ b_wC J¡° Ì„Õfi fiFÙ* F°uw°, <J¡∏wC ıyw ŸÌ° ≈®b°FR¡≈ Ÿu <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ Îba
ºb_w b_wC J¡∑ Ã≈<W tu* <b≤°u@ F°uw° Fæ <J¡∏wC ıyw ≈Cfi# ≈Cfi# Ã≈∏fi F°uw° Fæ, oŸ<ÔÎ ∫F ıyw
NÃ∫∏w N˚°b Îba ≈®ºbaŸ N˚°bR¡≈ J¡˚Ù fiFÙ* S° $$9$$
wf w°u bF N°Ãtbwg ŸÌ° ŸÃ_b˚°b NSb° s<dJ¡ ŸW°_b˚°b F°u ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ∫F ıyw fi J¡˚Ù <fiÃ∫ŸW°_b˚°b S° N°æ≤ fi s<dJ¡ ŸW°_b˚°b S°, •∫°u*<J¡
≈®St ≈s ∫<Ì t°<fiÎ, w°u ≈®Ã∫uJ¡ sd tu* ≈¿≤d°t F°ufiu Ÿu oŸJu¡ s<dJ¡Ãb J¡° ı°u NfiC˚b F°uw° Fæ,
ŸJu¡ Ÿ°S <b≤°u@ F°uy° $ ÌqŸ≤° ≈s ˚Ù ™>ÙJ¡ fiFÙ* •∫°u*<J¡ Nfi°<Ì, Nfi∏w ≈¥bÕ N°æ≤ W≤ J¡°Ô tu*
NŸwg ıywg Ju¡ bwÕt°fiR¡≈ Ÿu N<˚tw sd tu* ˚Ù NŸwg J¡∑ ŸW° fi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d NŸ[b J¡°
NfiCt°fi F°uw° Fæ $$10$$
˚Ôu FÙ <fi∫<w Ÿu F°ufiub°ÔÙ Ÿ¨<‹¸> tu* ≈≤t°Ãt° J¡∑ Ÿ<∏fi<@t°` Ÿu J¡w¨Õw° F°u ≈≤ ∫F tu≤u Ÿ¨<‹¸>
J¡≤fiu ∫°uÀ∫ b_wC Fæ, oŸ N<˚t°fi Ÿu Ÿtu* ŸJ¡° ©uÌ ∫C•w fiFÙ* Fæ ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
Ÿ‡≈¥dÕ o¿∏B∫°u* Ÿu ≤<Fw N°æ≤ N°∫°Ÿ„¥∏∫ ≈≤t°Ãt° ∫<Ì oŸJ¡° J¡w°Õ F°u, w°u ŸÌ° oŸJ¡∑ ≤ªfi°
J¡≤w° F…N° ˚Ù J¡˚Ù ©uÌ J¡°u ≈®°›w fiFÙ* F°uw° $ oŸÙ Ÿu ˚°b N°æ≤ N˚°b Nb_S°b°ÔÙ ∫F ≈®°æ»

ŸyÕ - 56]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

855

<fi∫<w„<•w <tØ∫° <Ìw F…oÕ ˚Ù oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ¿_S≤ N°æ≤ ÌÙ|Õ <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ $$11,12$$ NŸÙt
J¡°Ô J¡° tfiC‹∫ ÌuF J¡∑ ≈≤t°b<@R¡≈ Ÿ°æ bTÕ J¡°uoÕ ÎJ¡ Na„ Fæ $ ≈¥bÕ N°æ≤ W≤ J¡°Ô tu* J¡˚Ù fi ≤Ffiu Ju¡
J¡°≤d NÃ∫∏w NŸa˚°<bw, Ju¡bÔ wfiu FÙ J¡°Ô Ju¡ <ÔÎ tfiC‹∫ ÌuF°Ãtw°R¡≈ N°ÿª∫Õ Ÿu ∫C•w bF
Ÿ‡≈¥dÕ o¿∏B∫°u* Ÿu ≤¿Fw N°Ãt° <J¡Ÿ<ÔÎ ŸJ¡° NfiCŸ≤d J¡≤w° Fæ ? ŸJ¡° ÎuŸ° J¡≤fi° ŸbÕS°
NfiC<ªw Fæ $$13$$
ıyw Ju¡ ≈Ì°SÕ ∫<Ì ¿_S≤ Fæ, w°u ¿_S≤ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d FÙ ∫°fiÙ Ã∫°y N°æ≤ ≈°Ì°fi Ju¡ <ÔÎ N∫°uÀ∫
F°ufiu Ju¡ J¡°≤d FÙ fitu* N°_S° J¡≤fi° „°u˚° fiFÙa Ìuw° $ NŸay „C] ªuwfi J¡° ın Ju¡ Ÿ°S Ÿ‡f∏@ ˚Ù
fiFÙ* F°u ŸJ¡w°, oŸ<ÔÎ ˚Ù fi ≈≤ N°_S° J¡≤fi° NfiC<ªw Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ın N°æ≤ ªuwfi J¡° N∏∫°u∏∫ Ÿ‡f∏@ Jæ¡Ÿu F°u ŸJ¡w° Fæ ? $$14$$ ıyw Ju¡ ≈Ì°SÕ ∫<Ì N¿_S≤
Fæ*, w°u ˚Ù fitu* N°_S° J¡≤fi° „°u˚° fiFÙ* Ìuw°, •∫°u*<J¡ N¿_S≤ ≈Ì°SÕ tu* N°_S° J¡≤ ≤Fu N°≈J¡°u
Ìq@ Ju¡ ku¡fi Ju¡ ŸÂ„ N¿_S≤ ≈Ì°SÕ J¡° fi°„ F°ufiu ≈≤ bF N°_S° Ì…#© FÙ Ìu ŸJ¡wÙ Fæ $ ˚°b ∫F
Fæ <J¡ Ìq@ Ju¡ ku¡fi tu* N°_S° J¡≤fiu Ÿu ŸJ¡° fi°„ F°ufiu ≈≤ ∫<Ì „°uJ¡ <ªw F°uw° w°u ÌuF°<Ì tu*
N°_S° J¡≤fiu Ÿu fiJ¡° fi°„ F°fiu ≈≤ ˚Ù „°uJ¡ <ªw F°uw° $$15$$ Fu tF°f°F°u ZÙ≤°tª∏BıÙ,
N°Ãt° J¡∑ ıyw_b˚°bw° ∫°fiÙ ı∏t fi°„ N°<Ì _b˚°bw° N∏∫°u∏∫ w°Ì°Ã‡∫ ŸaŸy°Õº∫°ŸR¡≈
N°_S° f∏@fi FÙ Fæ, ŸŸu N<w¿≤•w JC¡~> fiFÙ* Fæ $ bF ¿_S≤ N°æ≤ N¿_S≤ N°Ãt° N°æ≤ ıyw
J¡° w°Ì°Ã‡∫°º∫°ŸR¡≈ N°_S° J¡° f∏@ ku¡fi N°æ≤ ≈bÕw Ju¡ w°Ì°Ã‡∫°º∫°Ÿ J¡∑ w≤F „°u<˚w
fiFÙ* F°uw° $$16$$
∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u* <J¡ ŸJ¡w¨ÕJ¡Ãb≈s tu* oŸJu¡ ≈®<w Nfi°_S° Jæ¡Ÿu F°u ŸJ¡wÙ Fæ ? oŸ ≈≤
J¡Fwu Fæ* $
∫Ω<≈ N°Ãt° ŸbÕJ¡w°Õ Fæ, wS°<≈ bF NJ¡w°Õ Ju¡ Ÿt°fi JC¡~> ˚Ù fiFÙ* J¡≤w° $ ıæŸu ÌÙ≈J¡ N°Ô°uJ¡
Ju¡ ≈®<w Ì°ŸÙfi Fæ bæŸu FÙ N°Ãt° oŸ ıy<∏fit°Õd Ju¡ ≈®<w Ì°ŸÙfi ≤Fw° Fæ $$17$$ ıæŸu Ÿ¥∫Õ Ÿf
≈®°°<d∫°u* Ju¡ <ÌbŸ J¨¡Ã∫ J¡° <fib°ÕF J¡≤w° F…N° ˚Ù JC¡~> fiFÙ* J¡≤w° bæŸu FÙ ≈≤t°Ãt° ˚Ù ŸfJ¡° <fib°ÕF
J¡≤w° F…N° ˚Ù JC¡~> fiFÙ* J¡≤w° $ ıæŸu Ÿ¥∫Õ N≈fiu ≈Ì tu* ¿_Sw F°uJ¡≤ ªÔw° F…N° ˚Ù fiFÙ* ªÔw° bæŸu
FÙ N≈fiu _bR¡≈ tu* ¿_S≤ N°Ãt° ªÔw° F…N° ˚Ù fiFÙ* ªÔw° $$18$$
∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ Ÿ¥∫Õ Ÿf ≈®°<d∫°u* Ju¡ <Ìfi J¨¡Ã∫ Ju¡ <fib°ÕF tu* <fi<tW t°` Fæ, <Ìfi J¨¡Ã∫ Ju¡
J¡w°Õ Ô°uy w°u ŸŸu ¿˚∏fi <Ì©°oÕ Ìuwu Fæ*, Ôu<J¡fi ıyw Ju¡ <fit°Õd tu* ÌqŸ≤u J¡w°Õ fiFÙ* Fæ*; ∫°u* ‹¸>°∏w
N°æ≤ Ì°‹¸>°Õ¿∏wJ¡ tu* <bTtw° Fæ, ÎuŸÙ N°„aJ¡° J¡≤Ju¡ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu N”d° fiÌÙ J¡° wÙ≤, ı°u _b˚°bw# <„Ô°N°u* Ÿu <bTt («≥¡ª°-fiÙª°) Fæ N°æ≤ <ıŸJ¡°
ıÔ≈®b°F ˚Ù <fi‡fi y<w„ÙÔ Fæ, ≈®b°F tu* <bTtw° ≈æÌ° fiFÙ* J¡≤w°, <J¡∏wC fi Ì°ufi°u J¡∑ Ÿ<∏fi<@ tua
Ã≈∏fi F…N° N°bwÕ N°J¡¿_tJ¡ FÙ Fæ, bæŸu FÙ <ªwg N°æ≤ ın J¡∑ Ÿ<∏fi<@ tua ∫F ıyw ˚Ù NJ¡_t°w FÙ
Ã≈∏fi F…N°-Ÿ° <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ $ ıy<∏fit°Õd Ju¡ <bT∫ tu* J¡w¨Õw° J¡° ˚°≤ <J¡ŸÙ Ju¡ <Ÿ≤ t»° fiFÙ* ı°
ŸJ¡w°, ∫F ˚°b Fæ $$19$$
oŸ ≈®J¡°≤ <bª°≤ J¡≤fiu ≈≤ w°u ıyw tu* N°_S° ŸCw≤°a <ªw fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

856

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

Fu ≤°tª∏BıÙ, ÎuŸ° ∫<Ì N°≈fiu JC¡„Ôw°≈¥bÕJ¡ <fiÿª∫ J¡≤ <Ô∫° N°æ≤ ≈®t°d Ÿu „C] <ªW Ÿu
<bª°≤ J¡≤ <Ô∫°, w°u Fu Ÿ°@°u, N°≈ ≈Ì°S°u˘ Ju¡ ≈®<w ˚°bfi° J¡≤fiu Ju¡ ∫°uÀ∫ fiFÙ* Fæ* $ ˚Ô° fwÔ°o∫u w°u
ŸFÙ NÔ°wªJ®¡ (ıÔwÙ FCoÕ ÔJ¡nÙ J¡°u y°uÔ |Ct°fiu Ÿu <Ì©fiub°Ô° wuı°ut∫ ªJ®¡) tu*, _b›fi tu* N°æ≤
˚®°¿∏w tu* ˚°bfi° Jæ¡Ÿu Ÿ‡˚b Fæ ? $$20,21$$ ıæŸu NJ¡_t°w J¡FÙa Ÿu N°∫° F…N° N≈¿≤<ªw ≈®°dÙ
tæ`Ù J¡° ≈°` fiFÙ* F°uw°, bæŸu FÙ ˚®t Ÿu Ã≈∏fi F…N° bF ıy≠ı°Ô ˚Ù N°_S° J¡° ˚°ıfi fiFÙ* Fæ $$22$$
NŸÃ∫ F°ufiu Ÿu ˚Ù Ÿtu* N°_S° <ªw fiFÙ* Fæ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu „Ùw Ÿu ≈Ù<nw F…Î N°≈J¡°u ‹dw° J¡∑ ˚®°¿∏w Ÿu ≈®wÙw ª∏Bt° tu* N°_S° fiFÙ* F°uwÙ,
ıæŸu w°≈ Ÿu ≈Ù<nw N°≈J¡°u ˚®°¿∏wb„ „ÙwÔ ≈®wÙw F°u ≤Fu Ÿ¥∫Õ tu* N°_S° fiFÙ* F°uwÙ N°æ≤ ıæŸu
›∫°Ÿ Ÿu N°JC¡Ô N°≈J¡°u t¨y-ıÔ tua N°_S° fiFÙ* F°uwÙ, bæŸu FÙ ıyw-¿_S<w tu* ˚Ù N°≈J¡°u
N°_S° fiFÙ* J¡≤fiÙ ª°<FÎ $$23$$ ıæŸu N°≈ tfi°u≤S Ÿu J¡¿v≈w ≈C”T J¡°u, _b›fi tu* Ìu©u y∫u tfiC‹∫
J¡°u N°æ≤ <πª∏BÃb˚®t J¡°u Ìu©wu Fæ* bæŸu FÙ ofi f°fl Âÿ∫ ≈Ì°S°u˘ J¡°u ˚Ù Ìu<©∫u $$24$$ ˜Ù N°<Ì
b_wCN°u* Ÿu Ÿ°æ∏Ì∫Õ J¡∑ <ª∏wfit∫Ù N°_S° J¡° N≈fiu N∏Ì≤ Nh~>Ù w≤F ≈¿≤Ã∫°y J¡≤, NJ¡wÕ¨Ãb≈Ì
N°æ≤ ŸJ¡∑ oh~>° J¡°u <fiyÔJ¡≤ ı°u N°≈ ≈¿≤<„‹¸> Fæ* bFÙ N°≈ Fæ*, Fu Nfi|, oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ N°≈
oŸ ıyw tua ÔÙÔ° Ÿu <bF°≤ J¡∑<ıÎ $ Δ∫bF°≤ tu* Ì°ŸÙfiw° Ÿu J¡w°ÕR¡≈, Ÿf ≈Ì°S°u˘ Ju¡ N∏Ì≤
¿_Sw N°æ≤ ŸfŸu NwÙw N°ÃtR¡≈ N°≈Ju¡ Ÿ<∏fi@°fit°` Ÿu oh~>°≤<Fw ∫F <fi∫<w Δ∫bF°≤ Ju¡
N°J¡°≤ Ÿu ≈®wÙw F°uwÙ Fæ ıæŸu <J¡ ÌÙ≈J¡ Ju¡ Ÿ<∏fi@°fit°` Ÿu oh~>°≤<Fw ≈®˚° ≈®J¡°<„w F°uwÙ
Fæ $$25-27$$ ıæŸu tu|°u* Ju¡ Ÿ<∏fi@°fit°` Ÿu JC¡¸>ı Ju¡ k¡¥Ô N≈fiu N°≈ Ã≈∏fi F°uwu Fæ* bæŸu FÙ
N°Ãt° J¡∑ Ju¡bÔ Ÿ<∏fi<@ Ÿu wÙfi°u* ıyw _b∫a Ã≈∏fi F°uwu Fæ* $$28$$ ıæŸu Ÿf ≈®J¡°≤ J¡∑ oh~>°
Ÿu ≤<Fw Ÿ¥∫Õ Ju¡ N°J¡°„ tua ≤Ffiu ≈≤ Ÿf Ô°æ<J¡J¡ Δ∫bF°≤ F°uwu Fæ*, bæŸu FÙ ≈≤t°Ãt° J¡∑ ŸW° Ÿu
Ÿf Δ∫bF°≤ F°uwu Fæ* $$29$$
ıæŸu ≤Ãfi J¡°u oh~>° fiFÙ* ≤FwÙ Fæ <J¡ tCHŸu ≈®J¡°„ F°u, <J¡∏wC ŸJu¡ ≤Ffiu ≈≤ ıæŸu ≈®J¡°„ F°uw°
Fæ bæŸu FÙ oh~>°„¥∏∫ ≈≤t°Ãt° Ju¡ ÎJ¡t°` ŸW°R¡≈ Ÿu ¿_Sw F°ufiu ≈≤ ∫F ıyw°u* J¡° Ÿt¥F F°uw°
Fæ $$30$$ oŸ<ÔÎ N°Ãt° tu* J¡w¨ÕÃb N°æ≤ NJ¡w¨ÕÃb ˚Ù ¿_Sw Fæ, •∫°u*<J¡ oh~>° ≤<Fw F°ufiu Ju¡ J¡°≤d
bF NJ¡w°Õ Fæ N°æ≤ Ÿ<∏fi<@t°` Ÿu J¡w°Õ Fæ $$31$$ Ÿ∏t∫≈C”T Ÿ‡≈¥dÕ o¿∏B∫°u* Ÿu NwÙw F°ufiu Ju¡
J¡°≤d J¡w°Õ N°æ≤ ˚°u•w° fiFÙ* Fæ N°æ≤ o¿∏B∫°u* Ju¡ N∏wyÕw F°ufiu Ju¡ J¡°≤d bFÙ J¡w°Õ N°æ≤ ˚°u•w°
Fæ $$32$$ Fu ≈°≈≤<Fw ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°Ãt° tu* J¡w¨ÕÃb N°æ≤ NJ¡w¨ÕÃb Ì°ufi°u* FÙ <bΩt°fi Fæ, <ıŸŸu
N°≈ N≈fi° J¡v∫°d Ìu©u*, ŸJ¡° NbÔ‡ffi J¡≤Ju¡ ¿_S≤ F°uo∫u $$33$$ tæ* Ÿftu* ¿_Sw N°æ≤ NJ¡w°Õ
Fq≥ , oŸ ̨» ˚°bfi° π°≤° ≈®b°F Ÿu ≈®°›w F…Î J¡°∫°u˘ J¡°u J¡≤w° F…N° ˚Ù ≈C”T ≈C^∫-≈°≈ Ÿu <Ô›w fiFÙ*
F°uw° $$34$$ <ªW J¡∑ N≈®b¨<W Ÿu ıÙb bæ≤°À∫ J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $ <ıŸ ≈C”T J¡°u "tæ* JC¡~> ˚Ù fiFÙ*
J¡≤w° Fq≥' - ÎuŸ° <fiÿª∫ Fæ, bF ˚°uy Ÿt¥F°u* J¡∑ J¡°tfi°b°Ô° F°uJ¡≤ •∫° J¡°∫Õ J¡≤uy° NSb° •∫°
Ã∫°y J¡≤uy° ? oŸ<ÔÎ <fiÃ∫ "tæ* NJ¡w°Õ Fq≥', - oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ÌÙ›w ˚°bfi° Ÿu Nt¨wfi°tJ¡ bF ≈≤t
Ÿtw° FÙ Nb<„‹¸> ≤F ı°wÙ Fæ $ ∫<Ì Ÿ tF°J¡w¨Õw° Ÿu "tæ* FÙ Ÿf JC¡~> J¡≤w° Fq≥' - ÎuŸ° ∫<Ì
t°fiwu F°u, w°u Ÿ ¿_S<w J¡°u ˚Ù b¨] Ô°uy Wt ¿_S<w J¡Fwu Fæ* $

ŸyÕ - 56]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

857

≈®St ≈s tua ≤°y-πuT N°<Ì J¡∑ ≈®Ÿ<•w J¡° N˚°b <Ì©Ô°wu Fæ* $
"oŸ Ÿt_w ıywg ˚®t J¡°u tæ* fiFÙ* J¡≤w° Fq≥', - ÎuŸ° ∫<Ì t°fiwu F°u, w°u Ÿ J¡v≈ tu* N≈fiu Ÿu
N∏∫ J¡° NÃ∫∏w N˚°b F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ≤°y-πuT J¡° ≈®Ÿay J¡F°≥ Fæ ?
ÌqŸ≤u ≈s tu* ˚Ù ≤°yπuT N°<Ì J¡∑ ≈®Ÿ<•w J¡° N˚°b <Ì©Ô°wu Fæ* $
N∏∫ fiu ı°u „≤Ù≤ J¡°u ıÔ°∫° N°æ≤ N∏∫ fiu ı°u ≈°Ôfi <J¡∫°, bF ˚Ù Ft°≤u π°≤° <J¡∫° y∫° Fæ,
Nw# Ÿtu* ©uÌ N°æ≤ FTÕ J¡° J¡°æfi ≈®Ÿay Fæ ? tu≤u ŸC© N°æ≤ Ì…#© J¡° <b_w°≤ J¡≤fiub°Ôu ıy≠≠°°Ô Ju¡
fi°„ N°æ≤ NU∫CÌ∫ tu* tæ* FÙ J¡w°Õ Fq≥, ÎuŸ° ⁄Ì∫ tua <fiÿª∫ J¡≤Ju¡ ¿_Sw F…Î ≈C”T Ju¡ ŸC© N°æ≤ Ì…#© J¡°
J¡°æfi ≈®Ÿay Fæ ? oŸ N°ÃtJ¡w¨Õw° π°≤° Ì…#© N°æ≤ FTÕ Ju¡ <bÔ°Ÿ Ju¡ N≈fiu-N°≈ <bÔÙfi F°ufiu ≈≤
ÎJ¡t°` Ÿtw° FÙ „uT ≤FwÙ Fæ $ Ÿf ˚¥w°u* tu* Ÿtw° Fæ, bFÙ ŸÃ∫ ≈≤t ¿_S<w Fæ $$35-42$$ •w
Ÿtw° tu* ¿_Sw F…N° <ªW <k¡≤ w<fiJ¡ ˚Ù ı∏t ˚°yÙ fiFÙ* F°uw° $ NSb° Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°Ãt° J¡∑
ŸbÕJ¡w¨Õw°, NJ¡w¨Õw° ofi ŸfJ¡° Ã∫°y J¡≤Ju¡ tfi J¡° <bÔ∫J¡≤ ı°u N°≈ Nb<„‹¸> ≤Fu*, bFÙ N°≈J¡°
∫S°SÕ_bR¡≈ Fæ $ N°≈ ¿_S≤ F°uo∫u $$43$$
oŸ Â<‹¸> J¡∑ N≈us° ≈¥b°uÕ•w Â<‹¸>∫°≥ _bv≈ t<Ft°b°ÔÙ Fæ, ÎuŸ° Ì„°Õwu Fæ* $
"∫F (oŸ ÌuF tu* ≈®<Ÿ]) tæ* Fq≥, oŸu tæ* J¡≤w° Fq≥ N°æ≤ oŸu fiFÙ* J¡≤w°' - oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ ˚°b°u* J¡°
NfiCŸ∏@°fi J¡≤fiub°ÔÙ Â<‹¸> Ÿ∏w°uT Ju¡ <ÔÎ fiFÙ* F°uwÙ $
∫<Ì bu Ÿ∏w°uT Ju¡ <ÔÎ fiFÙ* Fæ, w°u •∫°u* N°≈fiu fiJ¡° ≈∏∫°Ÿ <J¡∫° ? ÎuŸÙ ∫<Ì „aJ¡° F°u, w°u
Ÿ‡≈¥dÕ NS°u˘ Ju¡ t¥Ô ÌuF tu* NFa˚°b J¡∑ <fib¨<W Ju¡ ≈°∫ R¡≈ Ÿu fiJ¡° ≈∏∫°Ÿ <J¡∫° Fæ, oŸ N°„∫
Ÿu ÌuF tu* NFa˚°b J¡∑ NfiSÕR¡≈w° N°æ≤ ŸbÕS° Fu∫w° J¡°u Ì„°Õwu Fæ* $
≈¥b°uÕ•w Â<‹¸> J¡°ÔŸ¥` fi≤J¡ J¡∑ ≤°F Fæ, bFÙ tF°bÙ<ª fi≤J¡R¡≈Ù ı°Ô Fæ N°æ≤ N<Ÿ≈`bfi°u* J¡∑
(ÎJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ fi≤J¡°u* J¡∑) ≈≤‡≈≤° Fæ, ı°u <J¡ ÌuF tu* "NFa' ÎuŸÙ ≈®wÙ<w Fæ $ ŸJ¡° ≈®∫Ãfi≈¥bÕJ¡ Ã∫°y
J¡≤fi° ª°<F∫u $ ∫<Ì ŸbÕfi°„ ˚Ù ≈¿_Sw F°uw° F°u w°u ˚Ù ˚Δ∫≈C”T°u* J¡°u JC¡Wu Ju¡ t°aŸ J¡°u ÔÙ F…oÕ
ª^±>°<Ôfi Ju¡ Ÿt°fi ŸJ¡° _≈„Õ fiFÙ* J¡≤fi° ª°<F∫u, <b„C]°ÃtÂ<‹¸> Ju¡ <ÔÎ ≈¸>ÔR¡≈ fiu` Ì°uT J¡∑
≈≤‡≈≤° Ju¡ Ÿt°fi N°b≤d N°æ≤ <bsu≈ tu* FuwC˚¥w Ÿ Â<‹¸> Ju¡ Ìq≤ Ÿu Ã∫°y J¡≤ Ìuufiu ≈≤ f°ÌÔ≤<Fw
ª°≥ÌfiÙ Ju¡ Ÿt°fi ≈≤t <fitÕÔ N°ÃtÂ<‹¸ ><Ìw F°uwÙ Fæ, Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, <Ìw F…oÕ <ıŸ Â<‹¸> Ÿu
˚bŸ°y≤ ≈°≤ <J¡∫° ı°w° Fæ $$44-48$$
Nf •w wÙfi°u* Â<‹¸>∫°u* Ju¡ oJ¡l>° J¡≤ fitu* N≈fiu N<@J¡°≤ Ju¡ NfiCŸ°≤ Îu¿h~>J¡ ¿_S<w J¡∑
≈≈<W J¡≤wu F…Î ŸyÕ J¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
"tæ* J¡w°Õ fiFÙ* Fq≥, J¡w¨Õw° J¡° ≈®∫°uıJ¡ ÌuF°<Ì ˚Ù fiFÙ* Fq≥', - ÎuŸ° N≈fiu ⁄Ì∫ tu* _≈‹¸> ı°fiJ¡≤
NSb° "ŸfJ¡° J¡w°Õ tæ* Fq≥, ŸfJ¡° N<@‹™>°fi˚¥w f®Ê°^±> ˚Ù tæ* FÙ Fq≥'- ∫°u* <fiÿª∫ J¡≤ NSb° tæ* ∫F
≈®<Ÿ] Âÿ∫R¡≈ JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fq≥, <J¡∏wC Ô°uJ¡≈®<Ÿ], ≈¿≤¿h~>∏fi, ın, Ì…#©_b˚°b ŸaŸ°≤ Ÿu <bÔsd
≈¥d°Õfi∏Ì <ªÌ°Ãt° tæ* Fq≥, ÎuŸ° <fidÕ∫ J¡≤Ju¡ N°≈ Ÿb°uÕWt N≈fiu _bR¡≈ tu* ¿_Sw F°uo∫u, <ıŸtu* <J¡
f®ÊbuW° Ÿ°@C ≈C”T ¿_Sw F…Î Fæ* $$49$$
~>›≈fib°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

858

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

ŸW°bfib°≥ ŸyÕ
ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ ≈®ÿfi J¡° NfibŸ≤,
b°Ÿfi° Ju¡ Ã∫°y J¡° J®¡t N°æ≤ ÎJ¡t°` b°Ÿfi°Ã∫°y Ÿu ≈®<Ÿ] F…Î Ô°uy°ua J¡∑ ≈®„aŸ° $

N°yu J¡Fu ı°fiub°Ôu ≈®ÿfi J¡∑ oh~>°b°Ôu ZÙ≤°tª∏BıÙ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ π°≤° J¡FÙ yoÕ ≈¥b°uÕ•w f°w°u*
Ju¡ NfiCb°Ì N°æ≤ ≈®„aŸ° π°≤° fiJ¡° tCHu f°u@ F°u y∫° ∫°u* Ì„°Õwu Fæ* $
ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu ˚ybfig, ŸÌ…<•w∫°u* Ÿu ŸC∏Ì≤ ı°u N°≈fiu ≈FÔu J¡F°, ∫F b°_wb tua ™>ÙJ¡
Fæ $ ˚¥w°u* J¡° <fit°Õd J¡≤fiub°Ôu ≈≤t°Ãt° NJ¡w°Õ F°uwu FCÎ ˚Ù J¡w°Õ Fæ* N°æ≤ N˚°u•w° F°uwu F…Î ˚Ù ˚°u•w°
Fæ* $ ∫Ω<≈ N°≈fiu ≈≤t°Ãt° J¡∑ ŸbÕ˚°u•w¨w° N°æ≤ N˚°u•w¨w° fiFÙ* J¡FÙ, wS°<≈ NJ¡w¨Õw° N°æ≤ ŸbÕJ¡w¨Õw°
Ju¡ Ÿt°fi tæ*fiu Ÿu ˚Ù ı°fi <Ô∫° $$1$$ ŸfJu¡ <fi∫∏w°, ŸbÕΔ∫°≈J¡, <ª∏t°`, <fitÕÔ≈Ì, ıæŸu ≈¨<SbÙ
tu* ı≤°∫Cı, <Lı N°<Ì ª°≤ ≈®J¡°≤ Ju¡ ≈®°dÙ „≤Ù≤ ≤Fwu Fæ* bæŸu FÙ Ÿf ˚¥w <ıŸtu* ¿fib°Ÿ J¡≤wu Fæ*
N°æ≤ _b∫a ı°u Ÿf ˚¥w°u* J¡° N∏w∫°ÕtÙ Fæ, Fu ≈®˚°u, ÎuŸ° f®Ê oŸ Ÿt∫ tu≤u ⁄Ì∫ayt F°u y∫° Fæ $ ıæŸu
tu|°u* J¡∑ tCŸÔ@°≤ b¨<‹¸> Ÿu ≈bÕw y®Ù‹t Ju¡ Ÿ∏w°≈ Ÿu ≤<Fw F°u ı°w° Fæ bæŸu FÙ N°≈J¡∑ <•w∫°u* Ÿu tæ*
Ÿ∏w°≈≤<Fw F°u y∫° Fq≥ $$2,3$$
≈≤t°Ãt° Ju¡ ˚°u•w¨Ãb N°æ≤ N˚°u•w¨Ãb Ju¡ N<b≤°u@ tu* ˚Ù ≈≈<W J¡w¨ÕÃb N°æ≤ NJ¡w¨ÕÃb Ju¡ N<b≤°u@
tu* J¡FÙ yoÕ ≈≈<W Ju¡ wCv∫ FÙ Fæ ÎuŸ° tæ*fiu ı°fi <Ô∫°, ∫F Ì„°Õwu Fæ* $
≈≤t°Ãt° Ì°ŸÙfi N°æ≤ oh~>°≤<Fw F°ufiu Ju¡ J¡°≤d fi ˚°uyJ¡w°Õ Fæ N°æ fi Ÿ¨<‹¸>J¡w°Õ Fæ $ Ÿ‡≈¥dÕ
Ô°uJ¡°u* J¡° ≈®J¡°„J¡ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ≈®J¡°„ _bR¡≈ bF ≈≤t°Ãt° ˚°uyJ¡w°Õ N°æ≤ Ÿ¨<‹¸>J¡w°Õ ˚Ù Fæ $ <J¡∏wC
Fu f®Êfig , tu≤u ⁄Ì∫ tu* ∫F <fi‡fi<Ô<©w tF°fi Ÿ∏ÌuF Fæ, ıæŸu ª∏Bt° N≈fiÙ <J¡≤d°u* Ÿu N∏@J¡°≤ J¡°u
wFŸ-fiFŸ J¡≤ Ìuwu Fæ* bæŸu FÙ N°≈ N≈fiÙ b°dÙ Ÿu oŸ Ÿ∏ÌuF J¡°u <~>∏fi-<˚∏fi J¡≤ ÌÙ<ı∫u $$4,5$$
≈®ÿfi tu* ≈∫°uyÙ F°uufiu Ju¡ J¡°≤d ≈¥bÕŸyÕ tu* J¡FÙ yoÕ ıyw J¡∑ ŸW° N°æ≤ NŸW°R¡≈ Â<‹¸> Ju¡ ≈s
J¡° wS° Δ∫<‹¸> J¡∑ NF∏w° Ju¡ ≈¿≤Ã∫°y Ÿu Ÿt<‹¸> >tau NFa˚°b Ju¡ ≈s J¡° NfiCb°Ì J¡≤Ju¡ ZÙ≤°tª∏BıÙ
≈¥~>wu Fæ* #
N°≈Ju¡ J¡Sfi°fiCŸ°≤ ∫F ıyw Ÿwg Fæ ∫° NŸwg Fæ, ∫F ≈®<Ÿ] Ÿt¿‹¸> FÙ tæ* Fq≥ ∫° ÎJ¡t°` Δ∫<‹¸>
ÌuF tæ* fiFÙ* Fq≥, ∫F ≈®≈aª Ÿt<‹¸> ̨<‹¸> Ÿu ÎJ¡ Fæ ∫° Δ∫<‹¸> Â<‹¸> Ÿu NfiuJ¡, oÃ∫°<Ì N<fi∫w fF…w
J¡v≈fi°N°u* Ÿu ˚≤° F…N° <b≤°u@ N<πwÙ∫, _b≈®J¡°„ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d FÙ t°uF°∏@J¡°≤„¥∏∫, <fitÕÔ N°Ãt°
tu* Ÿ¥∫Õ tu* <Ft Ju¡ Ÿt°fi Jæ¡Ÿu oŸ Ÿt∫ <bΩt°fi Fæ ? ∫<Ì J¡<F∫u, ≈FÔu t°∫°„fÔ f®Ê° Ju¡ N∏Ì≤ ∫F
<bΩt°fi S°, bFÙ oŸ Ÿt∫ N<˚Δ∫•w F…N° Fæ, w°u Ÿ ≈≤ ≈®ÿfi F°uw° Fæ <J¡ bF ≈FÔu ˚Ù Jæ¡Ÿu S°,
•∫°u*<J¡ Ÿ Ÿt∫ ˚Ù •w<b≤°u@ Ÿt°fi FÙ Fæ $$6,7$$
ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ bªfi°u* Ÿu FÙ fiJ¡°u _b≈®J¡°„ ≈®Ã∫y°Ãt° J¡° Ì„Õfi F°u y∫° Fæ*, fiJ¡°u Ÿf „≤Ù≤°u*
tu* ÎJ¡w° J¡° I°fi N°æ≤ ıyw J¡∑ N<fibÕªfiÙ∫w° J¡° ≈¿≤I°fi F°u y∫° Fæ; <J¡∏wC b°Ÿfi°N°u* Ju¡ s∫ fi
F°ufiu Ju¡ J¡°≤d Ÿf Ÿa„∫°u* J¡∑ J¡°≤d N<bΩ° J¡° h~>uÌ J¡≤fiub°Ô° ≈®Ã∫°y°Ãtf®Êæ•∫R¡≈ N©^±>°J¡°≤
NfiC˚b fiFÙ* F…N°, ÎuŸ° <fiÿª∫J¡≤ ≈¥b°Õu•w N©^±>°J¡°≤°fiC˚b Ju¡ ≈°∫R¡≈ Ÿu "b°Ÿfi°uh~>uÌ Ju¡ ≈°∫°u*

ŸyÕ - 57]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

859

J¡°u J¡Ffiu J¡∑ oh~>° Ÿu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ ≈FÔu N°≈Ju¡ ≈®ÿfi°u* J¡° W≤ J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ ∫F NbŸ≤ fiFÙ* Fæ,
ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, <Ÿ]°∏wJ¡°Ô tu* (<fib°Õd ≈®J¡≤d Ju¡ W≤°@Õ tu*
≈°T°d°¶∫°<∫J¡° N°<Ì J¡Ffiu Ju¡ NbŸ≤ ≈≤) oŸ ≈®ÿfi J¡° ¿_S≤ W≤ tæ* N°≈Ÿu J¡Fq≥y° $ <ıŸŸu N°≈
oŸu w[bw# ı°fi ı°∫u*yu $$8$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, t°us°u≈°∫ Ju¡ ≈Ìu„ Ju¡ <Ÿ]°∏w J¡°u ∫°fiÙ f®Ê<fi‹™>°R¡≈
N©^±>°J¡°≤ f°u@ J¡°u ≈®°›w <J¡∫u <ffi° N°≈ ofi ≈®ÿfi°u* Ju¡ W≤ ŸCfifiu Ju¡ <ÔÎ ≈∫°Õ›w ∫°uÀ∫ fiFÙ* F°uyu $$9$$
oŸ Ÿt∫ ∫<Ì tæ* N°≈Ÿu J¡Fq≥y° ˚Ù, w°u bF N°≈Ju¡ <ªW tu* N°R¡» fiFÙ* F°uy°, oŸ N°„∫ Ÿu
J¡Fwu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu ∫Cb° ≈C”T ≈®u∫ŸÙ Ju¡ yÙw°u* J¡° ≈°` F°uw° Fæ bæŸ FÙ Ÿ‡≈¥dÕ J¡tÕ k¡Ô°u*
J¡∑ Nb<@R¡≈ N°ÃtI°fi b°Ô° ≈C”T ofi ≈®ÿfi°u* Ju¡ W≤ b°•∫°u* J¡° ˚°ıfi F°uw° Fæ $$10$$ ıæŸu
f°ÔJ¡°u* Ju¡ <bT∫ tu* ≈®ut J¡∑ J¡S°Î≥ Δ∫SÕ F°uwÙ Fæ* bæŸu FÙ Nv≈ I°fi b°Ôu ≈C”T°u* Ju¡ <bT∫ tu* t°us≈®Ì
J¡S° <fi≤SÕJ¡ Fæ $$11$$
oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ ≈®ÿfi ˚Ù w˚Ù „°u˚° Ìuwu Fæ*, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu fi°≤ayÙ, ŸC≈°≤Ù, ı‡fÙ≤ N°<Ì b¨s°u* Ju¡ k¡Ô „≤ÃJ¡°Ô tu* FÙ „°u˚° Ìuwu Fæ*, bŸ∏w tau „°u˚° fiFÙ*
Ìuwu Fæ* bæŸu FÙ <J¡ŸÙ Ÿt∫ tu* FÙ ≈C”T J¡∑ JC¡~> f°wu* „°u<˚w F°uwÙ Fæ* ∫°fiÙ N°≈J¡° ∫F ≈®ÿfi N˚Ù
„°u<˚w fiFÙ* F°uw° Fæ $$12$$ ıæŸu <fitÕÔ b˜ tu* ≤ay Ôyw° Fæ bæŸu FÙ N°ÃtI°fiÙ, I°fi b¨] ≈C”T tu*
Ì°≤ <bI°fi J¡S°N°u* Ÿu ∫C•w ≈Ìu„ b°<d∫°≥ Ÿ°SÕJ¡ F°uwÙ Fæ* $$13$$ Fu ZÙ≤°tª∏Ì®ıÙ, oŸ ≈®ÿfi J¡°
W≤ tæ*fiu ˚°yÕb°u≈°¶∫°fi tu* Ÿasu≈ Ÿu J¡F <Ì∫° Fæ; Ôu<J¡fi N°≈J¡°u Nfi<@J¡°≤Ù Ìu© J¡≤ Ÿu <b_w°≤
Ÿu ≈¥≤° fiFÙ* J¡F° $ oŸÙ<ÔÎ N°≈J¡°u _≈‹¸>R¡≈ Ÿu bF ≈¿≤I°w fiFÙ* F…N° $$14$$
N©^±>°SÕ J¡° f°u@ F°ufiu ≈≤ tu≤u ≈Ìu„ Ju¡ <ffi° ˚Ù oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ N°≈ _b∫a ı°fi ı°∫u*yu,
ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
∫<Ì N°≈ N≈fiu-Ÿu Ÿ N°Ãt° J¡°u ı°fi Ôuwu Fæ*, w°u oŸ ≈®ÿfi Ju¡ W≤ J¡°u N≈fiu N°≈ ˚ÔÙ˚°≥<w
ı°fi ı°∫u*yu, oŸtu* JC¡~> ˚Ù Ÿ∏ÌuF fiFÙa Fæ $$15$$ Fu Ÿ≠ıfi <„≤°utdu ZÙ≤°tª∏BıÙ, <Ÿ]°∏w J¡°Ô tu*
ıf<J¡ N°≈J¡°u N°ÃtI°fi F°u ı°∫uuy°, wf tæ* ≈®ÿfi N°æ≤ W≤ J¡° J®¡t <b_w°≤ Ÿu FÙ J¡Fq≥y° $$16$$
tu≤° ≈Ìu„ w°u π°≤ ≈®Ì„Õfit°` Fæ, N°≈J¡°u ÎJ¡°y®w° Ÿu _b∫a N°ÃtÌ„Õfi J¡≤fi° F°uy°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ŸaŸ°≤Ù N°Ãt° J¡°u ˚Ù N°Ãt° ı°fiw° Fæ, •∫°u*<J¡ N°Ãt° fiu FÙ t°<Ô∏∫b„ N°Ãt° J¡°u ŸaŸ°≤Ù
ffi°∫° Fæ $ bF N°Ãt° FÙ N°ÃtI°fi Ÿu <fitÕÔ F°uJ¡≤ b°_w<bJ¡ ≈¥dÕ N°Ãt° J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ ∫°fiÙ wBq≈
F°u ı°w° Fæ $$17$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°Ãt° Ju¡ J¡w¨ÕÃb N°æ≤ NJ¡w¨ÕÃb J¡° <bª°≤ ˚Ù oŸÙ N©^±>
f®ÊI°fi Ju¡ œuÿ∫ Ÿu tæ*fiu J¡F° Fæ $ tu≤u J¡Ffiu ≈≤ ˚Ù •w N©^±>°Ãtw° J¡° N°≈J¡°u ≈¿≤I°fi fiFÙ*
F…N°, NwÎb N°≈J¡∑ b°Ÿfi° sÙd fiFÙ* F…oÕ Fæ, ÎuŸÙ tæ* Ÿa˚°bfi° J¡≤w° Fq≥ $$18$$
Nf f∏@ N°æ≤ t°us J¡° ≤F_∫ <Ì©Ô°wu F…Î b°Ÿfi°N°u* Ju¡ h~>uÌ tu* ≈°∫ J®¡t J¡°u Ì„°Õwu Fæ* $
b°Ÿfi°N°u* Ÿu f] ≈C”T f] Fæ N°æ≤ b°Ÿfi°N°u* J¡° s∫ t°us Fæ $ N°≈ b°Ÿfi°N°u* J¡° Ã∫°y J¡≤Ju¡
t°us°<SÕw° J¡° ˚Ù Ã∫°y J¡∑<ı∫u $$19$$

860

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

b°Ÿfi° Ju¡ s∫ tu* bæ≤°À∫ J¡∑ »w° FÙ ≈FÔÙ ˚¥<tJ¡° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
≈FÔu <bT∫°u* π°≤° <ªW tu* _S°<≈w, <w∫Õyg N°<Ì ∫°u<fi J¡°u Ìufiub°ÔÙ w°tŸÙ b°Ÿfi°N°u* J¡° Ã∫°y
J¡≤Ju¡ tæ`Ù, J¡”d°, tC<Ìw° ≈us°R¡≈ ˚°bfi° fi°tb°ÔÙ <fitÕÔ b°Ÿfi°N°u* J¡°u _bÙJ¡°≤ J¡∑<ı∫u $$20$$
tæ`Ù N°<Ì ˚°bfi° fi°tb°ÔÙ <fitÕÔ b°Ÿfi°N°u* J¡° ˚Ù, <ª∏t°` Ÿu N<w¿≤•w tæ`ÙN°<Ì fiFÙ* Fæa, oŸ
I°fi Ÿu ˚Ùw≤ Ã∫°y J¡≤ f°F≤ fiŸu Δ∫bF°≤ J¡≤wu F…Î ˚Ù N°≈, <ıfiJ¡∑ <J¡ N∏w#J¡≤d tu* Ÿf b°Ÿfi°
„°∏w F°u yoÕ, Ÿa≈®I°w Ÿt°<@ Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿuu <ª∏t°` FÙ tæ* Fq≥, oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ » b°Ÿfi°b°Ôu F°uo∫u $$21$$
tfi, fC<] N°<Ì Ÿu ∫C•w •w tæc∫°<Ì b°Ÿfi° J¡° ˚Ù ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ N°Ãt° F°ufiu Ju¡ J¡°≤d FÙ Ã∫°y
J¡≤fiu Ju¡ N∫°uÀ∫ F°uufiu Ÿu Nbÿ∫ „uT ≤Ffiub°Ôu ≈®Ã∫Jg¡ w[b tu* ¿_S≤ <bZ°¿∏wb°Ôu ∫°fiÙ NŸa≈®I°w
Ÿt°<@ tu* <bZ°∏w F…Î N°≈ <ıŸ J¡Ôfi° fi°tJ¡ πæw J¡v≈fi° Ju¡ t¥Ô_w‡˚R¡≈ NFaJ¡°≤ Ÿu ≈¥b°uÕ•w
ŸfJ¡° Ã∫°y ∫°fiÙ ŸbÕ` "NFa tt' oÃ∫°<Ì N<˚t°fi J¡° Ã∫°y J¡≤ Ìuwu Fæ*, ŸJ¡° ˚Ù Ã∫°y J¡∑<ı∫u $
•w Ã∫°y NFaJ¡°≤ tu* ˚Ù „C] <ª∏t°` R¡≈ NFa˚°b≤<Fw ≈¥d°ÕÃt° Ju¡ Ì„Õfi π°≤° t¥Ô NI°fi J¡°
Ÿt¥Ô h~>uÌ F°ufiu Ÿu _b∫a FÙ F°u ı°w° Fæ, oŸ<ÔÎ Ÿtu* N∏∫ J¡°≤d J¡∑ N≈us° fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ
Nfib_S°Ì°uT J¡° NbŸ≤ fiFÙ* F°u ŸJ¡w° $$22$$ Fu ŸCfC]u, ≈®°d_≈∏Ìfi≈¥bÕJ¡ J¡Ôfi°, J¡°Ô, ≈®J¡°„,
<w<t≤ N°<Ì J¡° Îba b°Ÿfi° N°æ≤ <bT∫°u* J¡°, fiJu¡ π°≤˚¥w o¿∏B∫°u* N°æ≤ Ÿt¥Ô NFaJ¡°≤ J¡° Ã∫°y
J¡≤Ju¡ N°J¡°„ Ju¡ Ÿt°fi <fitÕÔ (<bsu≈≤<Fw) ÎJ¡t°` f®Ê°ÃtN©^±>°J¡°≤ fC<]b°Ôu F°uJ¡≤ ı°u <ª∏t∫
N°≈ F°u ≤Fu Fæ, ŸbÕ≈¥<ıw bFÙ ≈≤t°SÕR¡≈ N°≈ F°uo∫u $$23,24$$
oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ Nb_S° J¡°u ≈®°›w F…Î ≈C”T J¡∑ ≈¥≠∫w° FÙ ≈®„aŸ° π°≤° <Ì©Ô°wu Fæ* $
ı°u tF°t<w ≈C”T ≈¥b°uÕ•w ŸfJ¡° ⁄Ì∫ Ÿu ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ Ÿf <bsu≈°u* Ju¡ J¡°≤d˚¥w N<˚t°fi Ÿu
≤<Fw F°uJ¡≤ ¿_Sw F°uw° Fæ, bF tC•w Fæ, ≈≤tuÿb≤ Fæ $$25$$
oŸ ≈®J¡°≤ NU∫°Ÿ Ju¡ » F°ufiu Ÿu Ÿ°wbÙ* ˚¥<tJ¡° tu* ≈F…≥ªu F…Î <Ÿ] J¡∑ J¨¡wJ¨¡Ã∫w° FÙ F°u ı°wÙ Fæ,
ŸJ¡° J¡°uoÕ J¡wÕΔ∫ Nb<„‹¸> fiFÙ* ≤Fw°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
<ıŸfiu ≈¥b°uÕ•w N<˚t°fi Nº∫°Ÿ J¡° ⁄Ì∫ Ÿu ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ <Ì∫° Fæ, ÎuŸ° Wt N°„∫b°Ô°
≈CC”T Ÿt°<@ N°æ≤ J¡tÕ J¡≤u, ª°Fu fi J¡≤u, bF tC•w FÙ Fæ $$26$$ <ıŸJ¡° tfi b°Ÿfi°≤<Fw F°u y∫° F°u,
Ÿu fi w°u fiæ‹J¡‡∫Õ Ÿu ≈®∫°uıfi Fæ, fi J¡t°u˘ Ÿu N°æ≤ fi Ÿt°<@ N°æ≤ ı≈ Ÿu FÙ Ÿu ≈®∫°uıfi Fæ $$27$$
JC¡~> Ÿt∫ wJ¡ <J¡∫u y∫u Zbd, tfifi N°æ≤ º∫°fi Ÿu b°Ÿfi°s∫ F°ufiu Ju¡ ≈FÔu FÙ tæ* J¨¡wJ¨¡Ã∫ F°u
y∫° Fq≥, ÎuŸÙ ˚®°¿∏w Ÿu ≈®∫Ãfi Ÿu <btC© fiFÙ* F°ufi° ª°<F∫u, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
tæ*fiu „°˜ J¡° ©¥f <bª°≤ <J¡∫° N°æ≤ fnu ˚°≤Ù ≈¿≤Zt Ÿu Ÿf <bπ°fi°u* J¡∑ Ÿ‡t<w Ÿu ∫FÙ t°us
„°˜ J¡° ≤F_∫ Fæ, ∫°u* <fidÕ∫ ˚Ù <J¡∫°, <J¡∏wC ZC<w∫°u* tu* f°v∫ N°æ≤ ≈°¿^±>Ã∫ „ÆÌ°u* Ÿu J¡Fu ı°fiub°Ôu
Zbd N°æ≤ tfifi J¡∑ »w° Ÿu Ã≈∏fi ≈¥b°uÕ•w <fi<bÕJ¡v≈ NŸa≈®I°w Ÿt°<@ Ju¡ ≈¿≤≈°J¡ ≈∫Õ∏w tC<fi˚°b
Ju¡ <Ÿb° ≈≤t ≈Ì ∫°fiÙ ≈¿≤<fi<‹™>w w[bI°fi fiFÙ* Fæ, Nw# oŸŸu <b≤w F°ufi° <ªw fiFÙ* Fæ $$28$$
NwÎb w[bI°fiÙ <b≤Ô N°æ≤ Ì…ÔÕ˚ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ÌŸ°u* <Ì„°N°u* tu* |¥t-|¥t J¡≤ Ÿf Âÿ∫ tæ*fiu Ìu©°, <J¡∏wC w[bI°fiÙ Ô°uy <b≤Ô FÙ Ìu©u $$29$$
Ÿf Ô°uy f<FtCÕ© Fæ* $ f°F≤ o‹¸> J¡∑ ≈®°<›w N°æ≤ N<fi‹¸> Ju¡ ≈¿≤F°≤ Ju¡ ≈°∫ tu* FÙ Ô°uy°u* J¡∑ Ôyfi

ŸyÕ - 57]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

861

Ìu©Ù, N°Ãt° Ju¡ ≈®<w Ôyfi fiFÙ* Ìu©Ù, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
∫F°≥ ≈≤ ı°u JC¡~> <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, bF o‹¸> N°æ≤ N<fi‹¸> >Ÿu N<w¿≤•w fiFÙa Fæ $ ŸŸu N<w¿≤•w ı°u
N<bT∫ N°Ãtw[b Fæ ŸJu¡ <ÔÎ J¡°uoÕ ˚Ù ≈C”T ≈®∫Ãfi fiFÙ* J¡≤w°; <J¡∏wC o‹¸> N°æ≤ N<fi‹¸> Ju¡ <ÔÎ FÙ
Ô°uy ≈®∫Ãfi J¡≤wu Fæ* $$30$$
Nfi°Ãt° tu* ≈®∫Ãfi ÎJ¡t°` Nfi°Ãt ÌuF Ju¡ <ÔÎ FÙ Fæ, NwÎb bF ≈Cfi# ≈Cfi# ÌuF ≈®°<›w R¡≈ NfiSÕ
J¡° FuwC Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
tfiC‹∫°u* Ju¡ ı°u J¡°uoÕ Ô°æ<J¡J¡ y¨F, tFÔ N°<Ì Ju ¡<fit°Õd J¡°∫Õ Fæ* N°æ≤ ı°u bæ<ÌJ¡ ∫I°<Ì <J®¡∫°Î≥ Fæa,
bu Ÿf ÎJ¡t°` ÌuF Ju¡ <ÔÎ Fæ*, N°Ãt° Ju¡ <ÔÎ fi J¡° J¡°uoÕ ˚Ù ≈∫°uy fiFÙ* Fæ $$31$$ ≈°w°Ô tau,
f®ÊÔ°uJ¡ tu*, _byÕ tu*, ≈¨<SbÙ ≈≤ N°æ≤ N∏w¿≤s tua <ı∏Fu* <ªÌuJ¡≤Ÿ J¡° ≈¿≤I°fi F°u y∫° ÎuŸu <b≤Ô FÙ
≈C”T <Ì©°oÕ Ìuwu Fæ* $$32$$ ∫F Fu∫ Fæ, ∫F ≈°Ìu∫ Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ NI°fi Ÿu Ã≈∏fi F…Î <fiÿª∫ <ıŸ
I°fiÙ Ju¡ fi‹¸> F°u y∫u, ÎuŸ° ≈C”T N<w Ì…ÔÕ˚ Fæ $$33$$
∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ ŸaŸ°≤ tu* Wt ≤°≠∫°<Ì ≈Ì ≈®°›w J¡≤fiu ≈≤ ˚Ù „°¿∏w <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ <k¡≤
N°ÃtÌ„Õfi J¡° •∫° ≈®∫°uıfi Fæ ? oŸ ≈≤ fiFÙ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
≈®°dÙ ª°Fu ˚Cbfi tu* ≤°≠∫ J¡≤u, ª°Fu o∏B≈Ì ≈®°<›w π°≤° tu| tu* ≈®bu„ J¡≤u NSb° b”d≈Ì ≈®°¿›w
π°≤° ıÔ tu*a ≈®bu„ J¡≤u, ≈≤ N°ÃtÔ°˚ Ju¡ <ffi° Ÿu „°¿∏w fiFÙ* <tÔ ŸJ¡wÙ $$34$$
wf <bZ°¿∏w ª°Ffiub°Ôu ≈C”T J¡°u <J¡fiJ¡∑ ≈°Ÿfi° J¡≤fi° ª°<F∫u ? ÎuŸ° ≈®ÿfi F°ufiu ≈≤ fiJu¡
≈°ŸfiÙ∫ ≈C”T°u* J¡°u J¡Fwu Fæ* $
ı°u tF°I°fiÙ Ÿ≠ıfi o¿∏B∫R¡≈Ù „`CN°u* J¡° Ìtfi J¡≤fiu tu* „¥≤-bÙ≤ Fæ*, ı∏tR¡≈ ≠b≤ Ju¡ fi°„ Ju¡
<ÔÎ ∏FÙ tF°t<w∫°u* J¡∑ ≈°Ÿfi° J¡≤fiÙ ª°<F∫u $$35$$
fiJ¡∑ ≈°Ÿfi° Ÿu w[bI°fi F°ufiu ≈≤ ˚Ù <k¡≤ ˚°uy°u* tu* NfiC≤°y J¡° <fib°≤d J¡°æfi J¡≤uy° ? oŸ
„aJ¡° ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ŸbÕ` ≈°≥ª ˚¥w Fæ, ~>™>° JC¡~ ˚Ù fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ J¡°æfi @Ù≤fC¿] ≈C”T ≈°w°Ô tu*, ≈¨<SbÙ tu* N°æ≤
_byÕ tua ≤<w J¡°u ≈®°›w F°uy° $ ˚°b ∫F Fæ "N≈°y°ÌÀfiu≤<ÀfiÃba `Ù<d R¡≈°dÙÃ∫ub ŸÃ∫tg' oŸ ZC<w tu*
J¡FÙ y∫Ù ≤Ù<w Ÿu Ÿf ˚°æ<wJ¡ ≈Ì°S°u˘ Ju¡ ˚¥wt°`w°R¡≈ <tØ∫°Ãb J¡° f°u@ F°ufiu ≈≤ fitu* NfiC≤°y J¡°
Ì∫ FÙ fiFÙa F°uw° $$36$$
wf ˚¥w ˚Ù w°u fF…w Fæ*, fªu F…Î ˚¥w°u* Ju¡ ˚Ù Nfi∏w F°ufiu Ÿu fiŸu ]°≤ ≈°fi° Ÿa˚b fiFÙ* Fæ $ ÎuŸ°
∫<Ì J¡°uoÕ J¡Fu, w°u ™>ÙJ¡ Fæ, NI°<fi∫°u* J¡∑ Â<‹¸> tu* ÎuŸ° FÙ Fæ, w[bI°<fi∫°ua J¡∑ Â<‹¸> tua w°u "N∏fiufi Ÿ°u‡∫
„Cayufi°≈°u t¥Ô t¿∏bh~>' oŸ ZC<w tu* Ì<„Õw ∫C<•w Ÿu ŸfJu¡ N<@‹™>°fi˚¥w f®Ê Ju¡ Ì„Õfi Ÿu ˚¥w°u* tu* ˚Ù
∫u ŸÃ∫ Fæ*, ∫u <tØ∫° Fæ, ÎuŸu <fiÿª∫ Ÿu ˚¥w°u* Ÿu ˚Ù <fi_w°≤ ≈°fi° ŸCÔ˚ FÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
∫C<•w Ÿu Δ∫bF°≤ J¡≤ ≤Fu I°fiÙ J¡° ŸaŸ°≤ y°æ Ju¡ ©C≤ Ju¡ Ÿt°fi Nfi°∫°Ÿ w≤fiu ∫°uÀ∫ Fæ, <J¡∏wC
<ıŸfiu ∫C<•w J¡° Ìq≤ Ÿu ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ <Ì∫° Fæ, ÎuŸu NI°fiÙ J¡° ŸaŸ°≤ ≈®Ô∫ Ju¡ tF°Ÿ°y≤ Ju¡ Ÿt°fi
Ì…_w≤ Fæ $$37$$
N≈¿≤¿h~>∏fi N°Ãt°fi∏Ì J¡∑ Â<‹¸> tu* f®Ê°^± >J¡Ì‡f y°uÔJ¡ Ju¡ wCv∫ Fæ $ oŸ Ÿ°≤u f®Ê°^±> Ju¡

862

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

≈®°›w F°ufiu ≈≤ ˚Ù bF I°fiÙ ≈C”T J¡°u •∫° Ìuw° Fæ N°æ≤ •∫° ˚°uy J¡≤w° Fæ ! $$38$$
≤°≠∫°<Ì ŸC© ∫C] N°<Ì NfiS°u˘ π°≤° Ô°©°u* ∫°u]°N°u* Ju¡ s∫ J¡° J¡°≤d F°uw° Fæ, oŸ<ÔÎ Ì∫°Ô¥
w[bI°fiÙ π°≤° bF <@•J¡°≤ Ju¡ ∫°uÀ∫ FÙ Fæ, ŸÃJ¡°≤ Ju¡ ∫°uÀ∫ fiFÙa Fæ ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, <ıŸJu¡ <ÔÎ NI°fiÙ Ô°uy°u* J¡∑ tF°∫C]°<Ì <J®¡∫°Î≥ F°uwÙ Fæa Ô°©°u* ∫°u]°N°u* Ju¡
<bfi°„ FuwC Ÿ ≤°≠∫ ŸC© J¡°u tæ* <@•J¡°≤ Ju¡ ∫°uÀ∫ ŸtHw° Fq≥ $$39$$
∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ tF°J¡v≈ wJ¡ <ª≤J¡°Ô ˚°uyfiu ∫°uÀ∫ f®Ê° Ju¡ ≈Ì tu* (<F≤^∫y˚Õ≈Ì tu*) #
ŸJ¡∑ ≤<w F°uyÙ ? oŸ ≈≤ fiFÙ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
<π≈≤°@Õ Nb<@b°Ôu tF°J¡v≈°∏wR¡≈ J¡°Ô Ÿu fi‹¸> F°ufiu Ju¡ J¡°≤d NÃ∫∏w J¡°utÔ Ÿ ≈Ì tu* ˚Ù
Ÿf ≈®°<d∫°u* J¡∑ ≈®Ô∫ J¡° <fi<tW F°ufiu Ju¡ J¡°≤d t°fiŸ Δ∫S° J¡° <fi<tW˚¥w fi°„ F°uw° Fæ, Nw# bF
≈Ì t¥»°u* J¡° FÙ _≈¨FdÙ∫ Fæ, w[bI°<fi∫°u* J¡° _≈¨FdÙ∫ fiFÙ* Fæ* $$40$$ w[bI°fiÙ N°Ãt° J¡∑ Â<‹¸>> Ÿu w°u
wÙfi°u* ıyw Ÿ¨<‹¸> N°<Ì Ÿu w<fiJ¡ ˚Ù Ã≈∏fi fiFÙ* F…Î, •∫°u*<J¡ "<fi≤°u@°ufiª°uÃ≈<W#' oÃ∫°<Ì ZC<w Fæ $
fi b∏º∫°≈C` Ju¡ Ÿt°fi wCh~> wÙfi°u* ıyw°u* Ju¡ ≈®°›w F°ufiu ≈≤ N°Ãt° •∫° fÔb°fi F°uy°, <ıŸŸu <J¡
fitu* ŸJ¡° NfiC≤°y F°uy° ? $$41$$
NŸ°≤ Na„ Ju¡ N<@J¡ F°uufiu Ÿu N°æ≤ ≈∫C•w Na„ Ju¡ ∏∫¥fi F°ufiu Ÿu ˚Ù Ÿ°bÕ˚°æt N°<Ì ≈Ì _≈¨FdÙ∫
fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
∫F ≈¨ØbÙ o@≤ ŸæJ¡n°u* ≈bÕw°ua Ÿu Δ∫°›w Fæ Îba oŸ w≤k¡ Nfi∏w ıÔ ≤°<„∫°u* Ÿu Δ∫°›w Fæ $ oŸ
≈¨ØbÙ J¡° „≤Ù≤ FÙ <J¡wfi° fn° Fæ, <ıŸŸu <J¡ bF ŸfJu¡ Ã∫°y Ÿu ¿≤•w F…Î Ÿ I°fiÙ Ju¡ <b„°Ô
N°„∫ J¡°u ≈¥dÕ J¡≤ ŸJu¡ $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ ˚¥<t Ÿb°˘„ ≈∫°uy tu* fiFÙ* N° ŸJ¡wÙ, oŸ<ÔÎ ˚Ù Ÿ°bÕ˚°æ<t≈Ì
_≈¨FdÙ∫ fiFÙ* F°u ŸJ¡w° $$42$$ ≈°w°Ô N°æ≤ _byÕ Ÿ<Fw oŸ ıyw tu* bF J¡°∫Õ fiFÙ* Fæ, ı°u <J¡
N°ÃtI°fiÙ ≈C”T J¡°u Nbÿ∫ J¡wÕΔ∫ F°u, •∫°u*<J¡ Ÿf J¡°tfi°N°u* J¡∑ ≈®°¿›w Ÿu bF J¨¡wJ¨¡Ã∫ Fæ $$43$$
ıæŸu t¨y w¨‹d° Ÿ¥∫Õ Ju¡ ≈®J¡°„ Ÿu Ã≈∏fi F°uwÙ Fæ, NwÎb Ÿ¥∫Õ J¡∑ N≈us° J¡≤wÙ Fæ, <J¡∏wC Ÿ¥∫Õ
t¨yw¨‹d° J¡° <fi<tW F°uw° F…N° ˚Ù ŸJ¡∑ N≈us° fiFÙa J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ w[bI°fiÙ Ju¡ <ªÃ≈®J¡°„ Ÿu
Ã≈∏fi F…N° ıyw FÙ w[bI°fiÙ J¡∑ N≈us° J¡≤u, w[bI°fiÙ w°u ≈¥d°Õfi∏Ì tu* ≤tw° Fæ, NwÎb J¡¸>°s Ÿu
˚Ù ıyw J¡°u fiFÙ* Ìu©w°, ıyw J¡∑ N≈us° J¡≤fi° w°u ŸJu¡ <ÔÎ fF…w Ìq≤ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ÎJ¡w° ≈®°›w F…Î, N°J¡°„ Ju¡ Ÿt°fi Ÿf ıyF Δ∫°›w, _b_S, N°ÃtI°fiÙ, N°Ãt<fi‹™>, tfi≤<Fw
≈C”T J¡° <`Ô°uJ¡∑R¡≈Ù <b„°Ô t¨yw¨‹d°fiÌÙ J¡° w¸ ><fib¨W F…Î Ÿ°≤u ŸaŸ°≤ Ÿu ŸC∏Ì≤ F°uJ¡≤ N°J¡°„ Ju¡
tº∫ ˚°y Ju¡ wCv∫ FÙ t¥wÕ_bR¡≈b°Ô° fiFÙ* Fæ, ∫Ω<≈ „≤Ù≤ N°<Ì NŸwg Fæ*, <k¡≤ ˚Ù f°<@w ≈Ì°S°u˘ J¡∑
NfiCb¨<W Ÿu ≈®°≤Æ@ J¡t°u˘ J¡° fi°„ F°ufiu wJ¡ fiJ¡° N°˚°Ÿ F°uw° FÙ Fæ; NwÎb •w <`Ô°uJ¡∑ R¡≈Ù
t¨yw¨‹d° fiÌÙ J¡° w¸ >„≤Ù≤ Ÿt¥FR¡≈Ù JC¡F≤u Ÿu @¥Ÿ≤ ≤ay J¡° Fæ $$44,45$$
ıyw J¡°u w[bI°fiÙ Ju¡ N°Ãt≈®J¡°„ J¡∑ N≈us° Fæ, oŸ f°w J¡°u <b_w°≤ Ÿu _≈‹¸> J¡≤wu Fæ* $
Ÿ˚Ù JC¡Ô ≈bÕw <b„°Ô f®ÊR¡≈Ù <fitÕÔ Ÿ°y≤ Ju¡ ku¡fi Fæ*; fiÌÙ, ŸtCB N°<Ì ıÔ„°u˚°Î≥ <ªÃŸ¥∫Õ
J¡∑ tF°≈®˚° tu* t¨yw¨‹d° Fæ*; Ÿ°≤Ù J¡∑ Ÿ°≤Ù Ÿ¨¿‹¸>∫°≥ N°Ãt w[bR¡≈Ù tF°Ÿ°y≤ J¡∑ w≤ayu* Fæ* N°æ≤
„°˜Â<‹¸>∫°≥ ∫°fiÙ Z°æw-_t°wÕ @tÕ N°æ≤ f®Ê w[b≈®<w˚°Ÿ (f®ÊI°fi) f®ÊR¡≈Ù tu| J¡∑ b¨<‹¸> Fæ* $

ŸyÕ - 57]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

863

∫Ω<≈ Ô°æ<J¡J¡ ª°sCT N°<Ì Â¿‹¸> J¡° ≈®J¡°„ R¡≈ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d f®ÊR¡≈Ù tu| J¡∑ b¨<‹¸> Ju¡ ŸÂ„ FÙ Fæ*,
wS°<≈ ŸC∏Ì≤ ≈ı°«¡ ©uw tu* b¨¿‹¸> Ju¡ Ÿt°fi „°˜Â<‹¸>>∫°u* J¡° FÙ ≈C”T°SÕ tu* ≈∫°uy Fæ, NwÎb
∏FÙ* J¡° ≈°Ì°fi <J¡∫° Fæ $$46,47$$
N<@‹™>°fiR¡≈ Ÿu N°Ãt≈®®J¡°„ J¡∑ N≈us° J¡F J¡≤ ın ≈Ì°S°u˘ Ju¡ ≈®J¡°„ Ju¡ <ÔÎ ˚Ù¡ ŸJ¡∑
N≈us° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıf |nu, J¡°™> N°<Ì Ju¡ wCv∫ ª∏Bt°, N<Àfi N°æ≤ Ÿ¥∫Õ <ªBq≈ J¡°¿∏w Ju¡ ≈®J¡°„fiÙ∫ Fæ, w°u tÔ J¡d
Ju¡ wCv∫ ≈¨<SbÙ Ju¡ @°wC ŸJ¡∑ N≈us° J¡≤wu Fæ*, oŸtu* J¡Ffi° FÙ •∫° Fæ ? ˚°b ∫F Fæ <J¡ ıf <fitÕÔ
N°<ÌÃ∫ N°<Ì ˚Ù ŸJu¡ ≈®J¡°„ J¡Ù N≈us° J¡≤wu Fæ* wf NÃ∫∏w t<Ôfi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d tÔ J¡d Ju¡ ŸÂ„
≈°<SÕb N°<Ì @°wC N≈fiu ≈®J¡°„ Ju¡ <ÔÎ ŸJ¡∑ N≈us° J¡≤wu Fæ*, oŸtu* J¡Ffi° FÙ •∫° Fæ ? $$48$$
"Îw_∫æb°fi∏Ì_b°∏∫°<fi ˚¥w°<fi t°`°tC≈ıÙb¿∏w' oŸ ZC<w Ÿu Ÿf ≈®°<d∫°u* Ju¡ ıÙbfi Ju¡ FuwC
<bT∫°fi∏Ì Ju¡ <ÔÎ ˚Ù ŸJ¡∑ N≈us° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ÌuFR¡≈ Ÿu ı°u ≈¿≤h~>∏fi F°uw° Fæ ∫° NfiC˚¥w F°uw° Fæ ∫° fi‹¸> F°uw° Fæ, ÎuŸu N°Ãt°b°Ôu ≈C”T, fi≤
N°æ≤ NŸC≤, ı°u ŸaŸ°≤R¡≈Ù bfi tu* <bF°≤ J¡≤fiub°Ôu wS° J¡°t ˚°uyR¡≈ w¨d°u* Ju¡ y®°Ÿ tu* t¨y Ju¡ Ÿt°fi Fæ*,
N°fi∏Ì≈¥bÕJ¡ <bF°≤ J¡≤wu Fæ* $$49$$
t¨y°u* J¡°u bfi<bF°≤ tu* _b°w∏c∫ Fæ, <J¡∏wC ÌuFR¡≈Ù <≈*ınu tua f≥@u ≤Ffiu Ju¡ J¡°≤d fi≤, ŸC≤ N°æ≤
NŸC≤°u* J¡°u NÃ∫∏w ≈≤w∏`w° J¡° Ì…#© FÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
f®Ê° π°≤° ıyw Ju¡ fi≤, ŸC≤ N°æ≤ NŸC≤ N°<Ì Ju¡ „≤Ù≤ Nfi°<Ì ŸaŸ°≤R¡≈Ù tF°bfi tu* ııÕ≤ F…Î
ıÙb°u* Ju¡ ≈∫°Õ∫ J®¡t Ÿu f∏@fi Ju¡ <ÔÎ ≤•w N°æ≤ t°aŸ Ju¡ <≈*ınu ffi°Î y∫u Fæ* $ Fß>Ù Ju¡ ¸C>J¡nu FÙ fiJu¡
NyÕÔ (π°≤ Nb≤°u@J¡ J¡°‹™>) Fæ* N°æ≤ <Ÿ≤ FÙ fiJu¡ «¡≈≤ Ju¡ i>J¡fiu Fæ* N°æ≤ fiŸu* FÙ Ô°uF J¡∑ <ŸJ¡<n∫°≥
Fæ $$50$$ oŸ ≈®J¡°≤ ŸaŸ°≤R¡≈Ù ÌuF Ju¡ <bbuJ¡ Ÿu „¥∏∫, bfi≈a<•w∫°u* J¡∑ t¨yR¡≈Ù t°aŸ J¡∑ ≈Cw<Ô∫°≥,
<ıfiJu¡ N∏Ì≤ ıÙb ≈®<b‹¸> Fæ, N≈fiÙ N≈fiÙ t¥»fC<]∫°u* Ju¡ ˚°uyR¡≈ <J¡ŸÔ∫°u* (J¡°u*≈Ô°u*) Ju¡ y®°Ÿ Ÿu
<bfi°uÌ J¡≤fiu Ju¡ ¿ÔÎ wwg˚°uy˚¥<tR¡≈ fiy≤ Ÿaª°≤ tu* f®Ê° π°≤° <fi∫°u<ıw Fæ* $$51$$
w[bI°fiÙ J¡∑ ˚Ù ÌuF Ìu©Ù ı°wÙ Fæ, NwÎb bF ˚Ù •∫° b柰 FÙ Fæ, oŸ ≈≤ fiFÙ* ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ŸbÕÃ∫°yÙ ≈¥b°uÕ•w tF°t<wb°Ô° w[bI ≈C”T w<fiJ¡ ˚Ù oŸ ≈®J¡°≤ J¡° fiFÙ* Fæ $ ıæŸu ≈bÕw t∏Ìb°∫C
Ÿu <bª<Ôw fiFÙ* F°uw° bæŸu FÙ ˚°uy°u* Ju¡ Ÿt¥F Ÿu w[bI°fiÙ <bª<Ôw fiFÙ* F°uw° $$52$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ,
<ıŸtu* ª∏B N°æ≤ Ÿ¥∫Õ Ju¡ Ÿaª°≤ J¡° ≈®Ìu„ N°J¡°„ <b≈CÔ F°uw° F…N° ˚Ù ≈¨ØbÙ Ju¡ <~>B Ju¡ Ÿt°fi
Nv≈R¡≈ Ÿu ˚Ù ¿_Sw fiFÙ* Fæ, Ÿ tF°fi ≈Ì tu* I°fiÙ ¿_Sw F°uw° Fæ $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ Ÿ ≈®J¡°≤ Ju¡
tF°≈Ì tu* ¿_Sw F…Î I°fiÙ J¡∑ N°J¡°„ Ju¡ tº∫ Ju¡ Ìu„ Ÿu ≈¿≤¿h~>∏fi ≈Ì°u* tu* Jæ¡Ÿu Ôyfi F°u ŸJ¡wÙ
Fæ ? $$53$$ <ıŸ w[bbuW° Ju¡ <ªÃ≈®J¡°„ Ÿu f®Ê° N°<Ì Ô°uJ¡≈°Ô ≈®J¡°„b°Ôu F°uJ¡≤ Îba ªsC π°≤°
f°F≤ N°æ≤ fC<] π°≤° ˚Ùw≤ Ÿ‡∫yg Δ∫bF°≤ Ju¡ <ªw f°u@b°Ôu F°uJ¡≤ NI°fi ŸtCÌ® tu* tÀfi F°u N≈fiu
N°Ãt° J¡°u N„≤Ù≤ ŸtHwu F…Î ˚Ù t¥» F°uJ¡≤ NI ıfi J¡∑ w≤F ÌuF°Ãt˚°b Ÿu „≤Ù≤°u* J¡∑ ≤s° J¡≤wu
Fæ* $$54$$ w[bI ≈C”T J¡°u, bæ≤°À∫ Ju¡ » F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ˚°uyb°Ÿfi° J¡° s∫ F°ufiu Ÿu <ıŸJ¡° N∏w#J¡≤d
„C] Fæ, Ô°uJ¡≈°Ô°u* Ju¡ ˚°uy Ju¡ ∫°uÀ∫ ˚Ù `æÔ°u•∫ ≤°≠∫°<Ì ıyw Ju¡ ˚°b ≈Cfi# ≈Cfi# NU∫_w F°ufiu ≈≤ ˚Ù

864

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

ÎuŸu ≤a<ıw fiFÙ* J¡≤wu ıæŸu <J¡ N°J¡°„ J¡°u tu| ≤a<ıw fiFÙ* J¡≤wu $$55$$ ıæŸu ˚ybwÙ ≈°bÕwÙıÙ Ju¡
fi¨Ã∫ J¡∑ oh~>° J¡≤fiub°Ôu ˚yb°fi „aJ¡≤ J¡°u fi°ªwu F…Î f∏Ì≤ NfiC≤a<ıw fiFÙa J¡≤wu bæŸu FÙ J¡°uoÕ ˚Ù
ıyw Ju¡ ≈Ì°SÕ w[bI ≈C”T J¡°u NfiC≤a<ıw fiFÙa J¡≤wu $$56$$ ıæŸu |nuu Ÿu f°F≤ ≤Ffiu J¡∑ Nb_S° tau
≤Ãfi Ju¡ ˚Ùw≤ <Ì©°oÕ Ìu ≤FÙ _w‡˚, ÌÙb°≤ N°¿Ì Ju¡ ≈®<w<f‡f J¡∑ „°u˚° |nu tu* ¿_Sw ≤Ãfi J¡°u NfiC≤a<ıw
fiFÙa J¡≤wÙ bæŸu FÙ ∫u J¡°uoÕ ˚Ù ≈Ì°SÕ w[bI ≈C”T J¡°u NfiC≤a<ıw fiFÙa J¡≤wu $$57$$
≈¥b°uÕ•w NSÕ J¡° FÙ Ÿasu≈ Ÿu ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
ıæŸu ≤°ıFaŸ fyCÔu Ju¡ ©°fiu ∫°uÀ∫ y∏Ìu „ub°Ô Ju¡ ¸C>J¡n°u* tau ≤<w J¡°u ≈®°›w fiFÙa F°uwu bæŸu FÙ
w[bI°fiÙ ˚Ù f®ÊÔ°uJ¡≈∫Õ∏w Ÿt_w ıyw Ju¡ bæ˚b J¡° NI°fiÙ J¡∑ Â<‹¸> Ÿu N<w Ì…˚uÕΩ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d
bı® Ju¡ wCv∫, <bbuJ¡∑ J¡∑ Â<‹¸> Ÿu ıÔ <bÔ°Ÿ°u* tu* ∏fiw w≤ay π°≤° N≈fiu Ny®˚°y tu* <J¡∫u y∫u ª∏B
N°<Ì Ju¡ ≈®<w<f‡f Ju¡ wCv∫ N<fibÕªfiÙ∫ N°æ≤ N¿_S≤ Îba w[bI°fiÙ J¡∑ ̨<‹¸> Ÿu N<w wCh~> ı°fiJ¡≤
NI Ju¡ Ÿt°fi fiJu¡ N˚Ù‹¸> ŸC©°u* tu* N<wÔ°ÔŸ° ≈¥dÕ NfiC≤°y J¡°u ≈®°›w fiFÙ* F°uwu $$58$$

ŸW°bfib°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

Nl>°bfib°≥ ŸyÕ
≈¥dÕ ≈Ì tu* N°”» F…Î ≈C”T Ju¡ Ÿb°ÕÃtÃb J¡° f°u@ J¡≤°fiub°ÔÙ J¡ª y°S° J¡°
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ π°≤° ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡°u ≈Ìu„ $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # oŸÙ ≈¥b°uÕ•w b_wC Ju¡ <bT∫ tu* J¡FÙ yoÕ ≈¥bÕJ¡°Ô J¡∑ ı°u y°S° f¨F_≈<w Ju¡
≈C` J¡ª fiu y°oÕ SÙ, Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, Ÿu N°≈ ŸC<fi∫u $$1$$ tu” Ju¡ <J¡ŸÙ bfi tu* ŸC≤yC” Ju¡ ≈C` J¡ª
≤Fwu Su $ J¡˚Ù „C] f®Ê<bΩ° Ju¡ tfifi-<fi<̺∫°Ÿfi Ju¡ ≈¿≤≈°J¡ Ÿu bu N°Ãt° tu* <bZ°¿∏w J¡°u ≈®°›w
F…Î $$2$$ fiJ¡∑ N°ÃtI°fi Ju¡ Nt¨w Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ bF t<w ≈aª˚¥w°u* Ÿu <fi<tÕw, Nfi°Ì≤ Ju¡ ∫°uÀ∫ oŸ
<tØ∫° ̨ÿ∫ ≈®≈aª tu* fiFÙ* ≤tÙ $$3$$ ̨ÿ∫ tu* fi ≤tfiu Ju¡ J¡°≤d ŸBq≈ ÎuJ¡°Ã‡∫ Ÿu N<w¿≤•w b_wC J¡°u fi
Ìu©wu F…Î, ÎJ¡t°` N°Ãtb_wC J¡° ≈¿≤„uT F°ufiu Ÿu Ì°Ÿ F…Î- Ÿu ÎJ¡°J¡∑ ∏F°u*fiu FTÕ Ÿu yÌgyÌg F…oÕ
b°dÙ Ÿu ∫F J¡F° # tæ* •∫° J¡R¡≥, J¡F°≥ ı°«≥¡, <J¡ŸJ¡° y®Fd J¡R¡≥ N°æ≤ <J¡ŸJ¡° Ã∫°y J¡R¡≥ ? ıæŸu
tF°≈®Ô∫ Ju¡ ıÔ Ÿu ŸaŸ°≤ ˚≤° F°uw° Fæ bæŸu FÙ ∫F Ÿ°≤° <bÿb N°Ãt° Ÿu ˚≤° F…N° Fæ $$4,5$$
∫<Ì J¡°uoÕ J¡Fu, ıÙb°Ãt° Ju¡ ı°u ŸC© Ÿ°@fi Fæ*, ∏Fu* J¡≤°u, bu ŸC© Ÿ°@fi ıF°≥ ≈®°›w F°u bF°≥
ı°N°u, ŸC© N°æ≤ ŸC© Ju¡ Ÿ°@fi°u* J¡° y®Fd J¡≤°u Îba Ì…#© Ju¡ Ÿ°@fi N°æ≤ Ì…#© J¡° Ã∫°y J¡≤°u, w°u oŸ
≈≤ J¡Fwu Fæ* $
Ì…#©, Ì…#© J¡° ≈˚°uy J¡≤fiub°Ôu ıÙb N°æ≤ ıÙb J¡∑ N<˚Ô°T° Ju¡ ∫°uÀ∫ ŸC© oÃ∫°<Ì Ÿ°≤° ıyw
∫<Ì t¥Ô J¡° N∏buTd <J¡∫° ı°∫, w°u N°J¡°„t°` FÙ Fæ, <k¡≤ ˚Ù <Ì„°N°u* Ÿu N°æ≤ tfi°u≤S°u* Ÿu ŸCtF°fi
bF N°Ãtt∫ Fæ ∫°fiÙ N°Ãt° FÙ Fæ, ÎuŸ° tCHu I°w F°u y∫°, Nw# ŸÙ N°fi∏ÌæJ¡≤Ÿ N°Ãt° Ÿu tu≤° Ÿf
Ì…#© fi‹¸> F°u y∫° Fæ, oŸ<ÔÎ <J¡ŸÙ b_wC Ju¡ Ã∫°y N°æ≤ <J¡ŸÙ b_wC Ju¡ y®Fd J¡∑ tCHu N°bÿ∫J¡w° fiFÙ*
Fæ $$6$$ f°fl (N°<@˚°æ<wJ¡) N°æ≤ N°U∫∏w≤ (N°º∫°<ÃtJ¡) ˚°b°u* Ÿu ∫C•w oŸ ÌuF tu* «¡≈≤, fiÙªu
N°æ≤ ≈¥bÕ N°<Ì <Ì„°N°u* tu* o@≤-@≤ N°Ãt° FÙ Fæ $ Nfi°Ãtt∫ J¡FÙ* ≈≤ ˚Ù fiFÙ* Fæ $ oŸ <bT∫ tu* ZC<w

ŸyÕ - 59]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

865

˚Ù Fæ # "N°Ãtæb°&@_w°Ì°Ãt°u≈¿≤‹¸>°Ì°Ãt° ≈ÿª°Ì°Ãt° ≈C≤_w°Ì°Ãt° Ì<sdw N°Ãt°uW≤w N°ÃtæbuÌa
ŸbÕtg' $$7$$ Ÿ˚Ù ıyF N<@‹™>°fiR¡≈ Ÿu N°Ãt° ¿_Sw Fæ $ <bbwÕR¡≈ J¡¿v≈w <bJ¡°≤ Ju¡ Ì„Õfi Ÿu Ÿf
N°Ãtt∫ FÙ Fæ $ w[bÌ„Õfi Ÿu w°u Ÿf N°Ãt° FÙ Fæ $ oŸ ̨<‹¸> Ÿu tæ* ≈≤t°SÕ N°Ãt° tu* FÙ ŸbÕÌ° ¿_Sw
Fq≥ $$8$$ ı°u ªuwfiR¡≈ Ÿu ≈®<Ÿ] Fæ N°æ≤ ı°u NªuwfiR¡≈ Ÿu ≈®<Ÿ] Fæ, bF Ÿf Ÿ∏t∫, N≈°≤ N°J¡°„ J¡°u
≈¥dÕ J¡≤fiub°Ô° N°ÃtR¡≈ tæ* ŸbÕ` ¿_Sw Fq≥ $$9$$
N°fi∏ÌR¡≈ ÎJ¡t°` Ÿ°y≤ Ju¡ wCv∫ tæ* ŸbÕ` ŸC©≈¥bÕJ¡ ¿_Sw Fq≥, oŸ ≈®J¡°≤ tu” ≈bÕw Ju¡ <fiJC¡aı tu*
˚°bfi° J¡≤wu F…Î bu ¿_Sw ≤Fu $$10$$
<b„C] N°Ãt° J¡°u ∏F°u*fiu <J¡Ÿ ≈®t°d Ÿu Ìu©°, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
J®¡t„# |^¸>°fi°Ì J¡∑ w≤F —J¡°≤ J¡° hª°≤d J¡≤wu F…Î ∏F°u*fiu Ìu©° $
ZC<w ˚Ù Fæ #
≈®db°u @fiC# „≤°u fl°Ãt° f®Ê wvÔ‚∫tCh∫wu $
N≈®tWufi bu]Δ∫a „≤bwg w∏t∫°u ˚buwg $$
NS°Õwg ≈®db @fiCT Fæ, ıÙb°Ãt° f°d Fæ, f®Ê Ô‚∫ Fæ $ N≈®tW F°uJ¡≤ ŸJ¡° bu@ J¡≤fi° ª°<F∫u $
bu@fi J¡≤fiu Ju¡ ≈ÿª°w f°d Ju¡ Ÿt°fi w∏t∫ F°ufi° ª°<F∫u $
∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ —J¡°≤ tu* N°J¡°≤°<Ìt°`°Î≥ <b≤°¸>g N°<Ì J¡∑ b°ªJ¡ Fæ* $ wC≤Ù∫ w[b J¡°u
—J¡°≤ Ju¡ <J¡Ÿ Na„ Ÿu Ìu©° ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
≈¥bÕ-≈¥bÕ t°`°N°u* J¡° <b≤°¸>°<Ì NS°u˘ Ju¡ Ÿ°S W≤°uW≤ t°`°N°u* tu* Ô∫ J¡≤Ju¡ f°Ô Ju¡ Ÿt°fi
—J¡°≤ Ju¡ <Ÿ≤ ≈≤ <Ì©°oÕ Ìufiub°Ô°, N<w Ÿ¥‚t N°æ≤ J¡°utÔ, ŸfŸu ≈Ù~>u Ju¡ N@Õt°`R¡≈ J¡Ô°t°`
J¡∑, ı°u ŸfJu¡ <bT∫ J¡° ª≤t ŸÙt°R¡≈ wC≤Ù∫w[b Fæ, wC≤Ù∫°Ãt° Ÿu FÙ ˚°bfi° J¡≤wu F…Î wC≤Ù∫˚°b°≈∏fi
F°uJ¡≤ fi w°u N°∏w≤J¡°≤d tu* ¿_Sw N°æ≤ fi f°fl˚¥w J¡°∫Õ tu* bu N°yu J¡Fu ı°fiub°Ôu ≈®J¡°≤ Ÿu
¿_Sw F…Î $$11$$
ŸÙ ¿_S<w J¡°u Ì„°Õwu F…Î ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, J¡v≈fi°R¡≈Ù J¡ÔaJ¡ Ÿu ≤<Fw NwÎb „C] Îba <ıfiJ¡° ≈®°d_≈∏Ìfi ⁄Ì∫ tu*
<fi≤∏w≤ ÔÙfi F°u y∫°, oŸ<ÔÎ <ıŸŸu tu| F¸> y∫u, ÎuŸu „≤ÃJ¡°Ô Ju¡ N°J¡°„ Ju¡ Ÿt°fi <fitÕÔ bu
tF°Ãt° J¡ª y°wu F…Î ¿_Sw ≤Fu $$12$$

Nl>°bfib°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

fiŸ™>b°≥ ŸyÕ
<bT∫°u* J¡∑ <fi#Ÿ°≤w°, f®Ê° Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu ıyw J¡∑ ≤ªfi°,
f®Ê° J¡∑ <fibuÕÌ Ÿu <bZ°¿∏w N°æ≤ „°˜ Ÿ¨<‹¸> J¡° bdÕfi $

≈®Ÿay ≈®°›w J¡ª y°S° J¡°u Ÿt°›w J¡≤Ju¡ ˚°uy w[bI°u* J¡∑ oh~>° N°<Ì Ju¡ ∫°uÀ∫ fiFÙ* Fæ, oŸ <bT∫
J¡°, ı°u ≈®J¨¡w Fæ, ≈≈°Ìfi J¡≤wu F…Î ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ bæ≤°À∫ Ju¡ ≈Ìu„ Ju¡ <ÔÎ <bT∫°u* J¡∑ <fi#Ÿ°≤w° J¡°
<b_w°≤ Ÿu bdÕfi J¡≤wu Fæ* $

866

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ ŸaŸ°≤ tu* N∏fi-≈°fi wS° _`ÙR¡≈ <bT∫°u* Ÿu <ıà°,
≈_S N°<Ì o¿∏B∫°u* J¡° ı°u ŸaŸyÕ Fæ, ŸJu¡ <Ÿb° Wt ≈C”T°SÕ R¡≈ N°æ≤ J¡C~> ˚Ù fiFÙ* Fæ, ∫F f°w
ZC<w, _t¨<w N°æ≤ ≈C”T°u* Ju¡ ≈Ìu„ Ÿu <Ÿ] Fæ, ∫F <bª°≤ J¡≤ ≈≤t ≈Ì tu* N°R¡» ≈C”T ofi ˚°uy°u* J¡∑
˚Ô° •∫°au J¡≤ b°a~>° J¡≤uy° ? ˚°b ∫F <J¡ ∫F°≥ ≈≤ b°a~>° Ju¡ ∫°uÀ∫ JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ $$1$$
∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ t°us Ju¡ Ÿt°fi J¡°t ˚Ù ≈C”T°SÕ FÙ Fæ, ŸJ¡∑ ˚Ù b°a~>° J¡≤fiÙ FÙ ª°<F∫u $
ÎuŸ° J¡Ffiub°Ôu Ju¡ ≈®<w J¡Fwu Fæ* $
ı°u t¥» NŸ°@C ≈C”T J¨¡≈d°u* Ju¡ ŸbÕ_b wS° N°<Ì, tº∫ N°æ≤ N∏w tu* NŸwg ˚°uy°u* Ÿu Ÿ∏wC‹¸> F°uwu
Fæ, bu <fi≤u ≈„C-≈sÙ FÙ Fæ* $$2$$ ı°u ≈C”T Ô°uJ¡ tu* ∫F ŸÃ∫ Fæ, ∫°ua <bÿb°Ÿ J¡°u ≈®°›w F°uwu Fæ*, tfiC‹∫°u* tu*
yÌÕ˚ R¡≈ fiŸu J¡°uoÕ ˚Ù ≈®∫°uıfi fiFÙ* Fæ $ o@≤ Ju¡„ Fæ* w°u o@≤ ≤•w Fæ, ∫FÙ w°u _`Ù J¡° „≤Ù≤ Fæ,
oŸŸu ı°u Ÿ∏w°uT J¡°u ≈®°›w F°uwu Fæ*, bu JC¡Wu FÙ Fæ* tfiC‹∫ fiFÙ* $ Ÿ°≤Ù ≈¨<SbÙ <t\>Ù FÙ Fæ, Ÿ˚Ù ≈un J¡°™>
FÙ Fæ N°æ≤ „≤Ù≤ ˚Ù t°aŸ Ju¡ ≈CwÔu FÙ Fæa $ fiÙªu ≈¨<SbÙ Fæ, «¡≈≤ N°J¡°„ FÙ Fæ $ ˚Ô° fwÔ°o∫u w°u ŸFÙ
Ÿ°≤˚¥w ≈Ì°SÕ •∫° Fæ, ı°u ŸC© Ju¡ <ÔÎ F°u $ Ÿf Ô°uJ¡ Δ∫bF°≤ o¿∏B∫°u* Ju¡ _≈„Õ Ju¡ NfiCŸ°≤ F°ufiub°Ôu,
<bbuJ¡ Ju¡ w[b tu* f°<@w F°ufiub°Ôu N°æ≤ <ffi° <bª°≤u FÙ ˚Ôu Ôyfiub°Ôu Fæ* $ ıæŸu ≠b°Ô° Ju¡ N∏w tu*
J¡°ıÔ ¿_Sw ≤Fw° Fæ, bæŸu FÙ Ÿf ŸC©°„° J¡° <bT∫°u* Ju¡ Ô°˚ Ÿu NSb° NÔ°˚ Ÿu N∏w F°ufiu ≈≤
≈°≈, <bT∫ N°<Ì J¡∑ J¡ÔCTw° N°æ≤ <b∫°uy, <bT°Ì N°<Ì Ÿu F°ufiub°Ô° Ì…#© ˚Ù bwÕt°fi J¡°Ô Ju¡ ŸC©
Ju¡ Ÿt°fi FÙ ≤Fw° Fæ $ Ã≈∏fi N°æ≤ <bfi‹¸> F°ufiub°ÔÙ NwÎb N<fiÃ∫ tfi N°æ≤ o¿∏Ì®∫°u* Ÿu Ã≈∏fi Ÿf
Ÿ‡≈<W∫°≥ yı≤°ı Ÿu JC¡ªÔÙ F…oÕ Ôw°N°u* Ju¡ wCv∫ sÙd F°u ı°wÙ Fæ $
J¡°∏w° N°<Ì J¡° ˚°uy Ju¡bÔ N<fiÃ∫ FÙ fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC N˚uº∫ fi≤J¡R¡≈ ˚Ù Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
F¿ß>>∫°u* Ju¡ Ÿt¥F tu* ÌuF fi°tb°Ô° ≈C”T ≤•w N°æ≤ t°aŸ J¡∑ ≈CwÔÙ J¡° ∫F tu≤Ù ≈®u∫ŸÙ Fæ, oŸ fC<]
Ÿu Ÿ°Ì≤ N°<Ôayfi J¡≤w° Fæ ∫F t°uFJ¡ J¡°t J¡° J®¡t Fæ $ ∫F Ÿf NI°<fi∫°u* J¡∑ ̨<‹¸> tu* ŸÃ∫ N°æ≤ <_S≤
Fæ, NwÎb ∫F NI°fiÙ J¡∑ ̨<‹¸> Ju¡ <ÔÎ F°uw° Fæ, <J¡∏wC Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, I°fiÙ J¡∑ ̨<‹¸> tu* N¿_S≤
N°æ≤ NŸÃ∫ ∫F Ÿf fiJ¡∑ wC<‹¸> Ju¡ <ÔÎ fiFÙ* F°uw° Fæ $ ∫F ı°u <bTæÔÙ ˚°uyw¨‹d° Fæ, bF ˚°uy fi J¡≤fiu
≈≤ ˚Ù <bT Ju¡ wCv∫ t¥h~>°Õ ≈æÌ° J¡≤wÙ Fæ, ˚°uy J¡≤fiu ≈≤ w°u bF •∫°u* fiFÙ* J¡≤uyÙ ? Ÿ ˚°uy°_S° J¡°
Ã∫°y J¡≤Ju¡ _b°ÃtæJ¡Ãb≈Ì J¡°u ≈®°›w F°uoÕ∫u $ ıf ∫F <ªW Nfi°Ãtt∫R¡≈ Ÿu ¿_S<w J¡°u ≈®°›w F…N°,
w˚Ù ∫F NŸ∏t∫ ıy≠ı°Ô Ã≈∏fi FCN° $$3-11$$
∫<Ì „aJ¡° F°u <J¡ Ft°≤u <ªW J¡∑ ¿_S<w Ju¡ NfiCŸ°≤ ÌuF°<Ì ıyw Ã≈∏fi F…N° Fæ, <k¡≤ N°≈ Jæ¡Ÿu
J¡Fwu Fæ* <J¡ f®Ê° Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu Ã≈∏fi F…Î ıyw J¡°u f®Ê° Ju¡ tfi J¡° NfiCŸ°≤Ù FÙ F°ufi° <ªw Fæ, oŸ
≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu Ÿ°ufiu, ª°≥ÌÙ, fiÙÔt N°<Ì J¡∑ ÌÙb°≤°u* ≈≤ ≈n° F…N° Ÿ¥∫Õ N°<Ì J¡° ≈®J¡°„ wwg-wwg N°@°≤ Ju¡
NfiCR¡≈ N≈fiu _bR¡≈ J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ f®Ê° Ju¡ tfi fiu Ft Ô°uy°u* Ju¡ b°Ÿfi°, J¡tÕ N°<Ì Ju¡
NfiCŸ°≤ ŸaJ¡v≈ J¡≤fiu Ÿu ıyw J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤ ≤•©Ù Fæ $$12$$
≈®Ÿayb„ ZÙ≤°tª∏BıÙ f®Ê° Ju¡ tfi Ju¡ ıyÃJ¡v≈fi°J®¡t J¡°u ≈¥~>wu Fæ* $
ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu f®Êfig, Fu tF°twu, ≈¥bÕ ≈°ŸJ¡ J¡° tfi ≈FÔu Ju¡ Δ∫<‹¸>-N<˚t°fi J¡°u

ŸyÕ - 59]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

867

Ÿt¿‹¸N°Ãtw° J¡∑ N<w„∫ ˚°bfi° Ÿu Ã≈∏fi ̨» Ÿa_J¡°≤ π°≤° ~>°un J¡≤, Ÿt<‹¸><Ÿ<]R¡≈ <b≤*¿ª
J¡° ≈Ì ≈®°›w J¡≤, J¡°∫Õ˚¥w f®Ê ffiJ¡≤ oŸ ıyw J¡°u J®¡t„# Jæ¡Ÿu ŸC|fi (ª°≤ ≈®J¡°≤ Ju¡ ≈®°¿d∫°u* Ju¡
Ÿt¥F Ÿu <fi<fn) ffi°w° Fæ ? $$13$$
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, J¡tÔJ¡°u„R¡≈ <b_w°≤ Ÿu ™> J¡≤Ju¡ ŸbÕ≈®St f°ÔJ¡
f®Ê°ıÙ fiu "f®Ê' „ÆÌ J¡° hª°≤d <J¡∫°, oŸ<ÔÎ bF f®Ê° J¡Fu ı°wu Fæ* $$14$$ ÃS°fiR¡≈ ı°y®w
J¡∑ J¡v≈fi° Ju¡ f°Ì ŸJ¡Ô ŸaJ¡v≈°ÃtJ¡ tfi°u* Ju¡ Ÿt<‹¸>R¡≈ Îba N≈fiu FÙ tfi Ÿu ªwCtCÕ© N°J¨¡<w J¡∑
J¡v≈fi° <J¡∫u F…Î f®Ê° Ju¡ ŸaJ¡v≈ fiu N°yu J¡∑ Ÿ¨<‹¸> tu* Ωt <J¡∫° $$15$$
Ÿ¥∫Õ N°<Ì ≈®J¡°„ Ju¡ N@Ùfi Ÿf Δ∫bF°≤ Fæ*, Nw# ≈FÔu N°<ÌÃ∫ J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡°u J¡Ffiu J¡∑ oh~>° Ÿu
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ Ÿ¥∫Õ Ju¡ ≈°Ì°fi˚¥w Ÿ°≤u N°J¡°„ tau Δ∫°›w wuı J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡FJ¡≤ ŸÙ wuı J¡° bdÕfi
J¡≤wu Fæ* $
wÌfi∏w≤ ∏F°u*fiu ≈FÔu NÃ∫∏w ≈®J¡°„ Ÿu ∫C•w wuı J¡° ŸaJ¡v≈ <J¡∫°, <ıŸfiu „≤ÃJ¡°Ô Ju¡ N∏w
tu* fkÕ¡ Ÿu Ÿku¡Ì F…oÕ Ôw°N°u* Ju¡ Ÿt¥F J¡∑ w≤F <Ì„°N°u* Ju¡ tº∫ ˚°y J¡°u ≈¿≤bu<‹¸>w <J¡∫° S°, <ıŸfiu
≈<s∫°u* Ju¡ ≈a©°u* Ju¡ ŸÌ¨„ Ì°ufi°u* ≈°ÿb°u˘ tu* w∏wCN°u* Ju¡ kæ¡Ô°fiu Ÿu J¡˚Ù sÙd fi F°ufiub°Ôu „¥∏∫ R¡≈
N°J¡°„ J¡°u fF…w Ÿu w∏wCN°u* Ÿu ∫C•w-Ÿ° ffi°∫° S°, <ıŸfiu kæ¡ÔÙ F…oÕ wuı J¡∑ ≤°<„∫°u* Ÿu N°<Ì N∏w
wJ¡ ≈F…≥ªu F…Î Ô°uJ¡°Ô°uJ¡ ≈bÕw Ju¡ <„©≤ Ju¡ ≤ay-<f≤ay @°wCN°u* Ju¡ ŸaŸyÕ Ÿu <Ìy∏w°u* J¡°u ≈ÙÔ° J¡≤ <Ì∫°
S°, <ıŸfiu N°J¡°„ J¡°u _bdÕ Ju¡ Ÿt°fi ªtJ¡Ì°≤ N°æ≤ Nfi°b¨w, N≈¿≤¿h~>∏fi wS° ≈®J¡°„t∫ F°ufiu J¡u
J¡°≤d f®ÊI°fi Ju¡ wCv∫ ffi° <Ì∫° S°, <ıŸfiu f®Ê° Ju¡ J¡tÔ J¡°u <bJ¡<Ÿw J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ≈a©C¿n∫°u* Ju¡
N∏Ì≤ ≈®<b‹¸> FCoÕ <J¡≤d°u* Ÿu H≤°u©°u* ≈≤ ffi°oÕ yoÕ ŸCbdÕ J¡∑ H°Ô≤°u* J¡∑ w≤F ªtJ¡Ì°≤ Ju¡Ÿ≤°u* Ÿu
ı¸>°∫C•w J¡≤ <Ì∫° S° N°æ≤ ı°u ÎJ¡t°` ŸtCB J¡∑ w≤ay°u* tu* ≈®<w<f‡fw F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ÌæÌÙ›∫t°fi wS°
ªÔwu F…Î ≈bfi°u* Ju¡ wCv∫ <J¡≤d°u* Ÿu <b˚¥<Tw S° $$16-18$$
Ÿ wuı tu* N≈fiu ŸÌ¨„ ÌqŸ≤Ù t¥<wÕ J¡∑ J¡v≈fi° π°≤° <F≤^∫y˚Õ J¡° ≈®bu„ J¡Fwu Fæ* $
wuı°ut^±>Ô J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤fiu Ju¡ Nfi∏w≤ ªwCtCÕ© „≤Ù≤°J¡°≤ Ÿu ¿_Sw ≈¥b°uÕ•w tfifiu Ÿ ªtJ¡∑Ôu
wuı°u* Ÿu* ÌæÌÙ›∫t°fi, ≈C≤°d N°<Ì tua ≈®<Ÿ] N≈fiu N°J¡°≤Ju¡ wCv∫ „≤Ù≤ J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ $$19$$ wÌfi∏w≤
bF Ìub Ÿ <≈^±>Ù˚¥w wuı Ÿu N°<ÌÃ∫ ffiJ¡≤ N°ı ˚Ù ≈®Ã∫s <Ìw F°uw° Fæ, bF ≈®˚° Ÿt¥FR¡≈
t^±>Ô Ju¡ tº∫ tu* ¿_Sw N°æ≤ ıÔwu F…Î J¡fiJ¡ JC¡^±>Ô°u* Ÿu ∫C•w Fæ $$20$$ ŸJu¡ ª°≤°u* N°u≤ ıÔ ≤FÙ
≠b°Ô°N°u* J¡∑ ≈a<•w∫°u* J¡°u @°≤d J¡≤fiub°ÔÙ @@J¡wÙ F…oÕ N<Àfi∫°≥ Fæ* N°æ≤ bF ≠b°Ô°N°u* Ÿu <b„°ÔJ¡°∫
Fæ Îba Ÿfiu •w <b„°Ô Nb∫b°u* Ÿu N°J¡°„t^±>Ô J¡°u ≈¥dÕ J¡≤ ≤•©° Fæ $$21$$
wÌfi∏w≤ t≤Ù<ª N°<Ì ≈®ı°≈<w∫°u* J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡Fwu Fæ* $
wÌfi∏w≤ <bÿb J¡∑ b¨¿] J¡≤fiub°Ôu ŸbÕI ªwCtCÕ© f®Ê° fiu ıæŸu Ÿ°y≤ w≤ay°u* J¡°u <b˚•w J¡≤w°
Fæ bæŸu FÙ N°<ÌÃ∫ N°<Ì Ju¡ <fit°Õd Ÿu fªÙ F…oÕ wuı J¡∑ fi J¡Ô°N°u*a J¡°u <b˚•w J¡≤ <ıfiJ¡° fi°æ
≈®J¡°≤ Ÿu <fit°Õd <J¡∫°, bu ˚Ù wuı Ju¡ ¸C>J¡nu f®Ê°ıÙ Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu FÙ Ÿf <Ÿ<]∫°u* J¡°u ≈®°›w N°æ≤
f®Ê° Ju¡ Ÿt°fi FÙ „<•wb°Ôu ≈®ı°≈<w F°uJ¡≤ ŸaJ¡v≈°fiCŸ°≤ b_wC J¡°u sd˚≤ tau FÙ N≈fiu N°yu
Ìu©J¡≤ ≈®°›w J¡≤wu Su $$22,23$$

868

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

fiŸu Ìub, Ì°fib, ∫s, ≤°sŸ, tfiC‹∫ N°<Ì J¡∑ Ÿ¨¿‹¸> J¡° ≈®b°F J¡Fwu Fæ* $
bu ≈®ı°≈<w <ıfi-<ıfiJ¡° ≈C`, ≈°æ` N°<Ì ≈≤‡≈≤° Ÿu N°æ≤ Ìub, Ì°fib N°<Ì ı°<w ˚uÌ°u* Ÿu <b<b@
≈®J¡°≤ Îba Δ∫<•w˚uÌ Ÿu fF…w ˚¥wyd°u* J¡° ŸaJ¡v≈ J¡≤wu Su, fi-fi J¡°u ≈®°›w J¡≤wu Su $
fi ˚¥w°u* tu* N°yu tæSCfi Ÿ¨<‹¸> J¡° ≈®b°F Ì„°Õwu Fæ* $
fi ˚¥w°u* tu* fF…w Ÿu N°æ≤°u* J¡°, fitu* N°æ≤°u* J¡°, fitu* N°æ≤°u* J¡° ŸaJ¡v≈ J¡≤wu F…Î fiJ¡°u ≈®°›w
J¡≤wu Su $$24$$
wÌ∏w≤ ∫I°<Ì J¡t°u˘ J¡∑ ≈®b¨<W <Ì©Ô°wu Fæ* $
wÌfi∏w≤ buÌ°u* J¡° _t≤d J¡≤ <k¡≤ fF…w Ÿu ∫I°u* Ju¡ yCd N°æ≤ J®¡t J¡° _t≤d J¡≤ f®Ê° fiu ıyB¥≈Ù
|≤ Ju¡ <ÔÎ t∫°ÕÌ° J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ $$25$$ oŸ ≈®J¡°≤ tfi <b„°Ô „≤Ù≤b°Ôu f®Ê° J¡° R¡≈ @°≤d J¡≤Ju¡
oŸ ̨ÿ∫ Ÿ¨<‹¸> J¡° <b_w°≤ J¡≤w° Fæ, ı°u ≈®°<d∫°u* J¡∑ ≈≤‡≈≤° Ÿu ™>Ÿ°™>Ÿ ˚≤Ù Fæ, ŸtCB, ≈bÕw N°æ≤
b¨s°u* Ÿu ≈¥dÕ Fæ, Ô°uJ¡°uW≤ J®¡t Ÿu ∫C•w Fæ, tu”, ˚¥t^±>Ô, <Ì„° Ju¡ ta±>Ô Ÿu <ıŸJ¡° tº∫ ˚°y ı<¸>Ô
Fæ Îba ı°u ŸC©-Ì…#©, ı≤°, ı∏t, t≤d N°<Ì „°≤Ù¿≤J¡ •Ôu„°u*u Ÿu N°æ≤ t°fi<ŸJ¡ •Ôu„°u* Ÿu ˚Ù ∫F
ŸaŸ°≤ ŸbÕS° Fu∫ Fæ ∫F oŸ w≤F f°u<@w F…oÕ Fæ, ≤°y N°æ≤ πuTt∫ F°uufiu Ju¡ J¡°≤d πuy∫C•w Fæ N°æ≤
Ÿ[b, ≤ı N°æ≤ wt ofi wÙfi°u* yCd°u* Ÿu ≤ªÙ yoÕ Fæ $$26-28$$
∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ Ÿf Δ∫bF°≤ f®Ê° Ju¡ tfi Ÿu ≤ªu y∫u Fæ*, ÎuŸÙ Nb_S° tu* ∫I N°<Ì
„°≤Ù¿≤J¡ J¡tÕ Fæ* N°æ≤ ≈°Ÿfi° N°¿Ì t°fi<ŸJ¡ Fæ*, oŸ Δ∫b_S° tu* •∫° FuwC Fæ ? w°u oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
f®Ê° Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ tfi°ub¨<W∫°u* Ÿu NSb° F°S°u* Ÿu ı°u b_wC ıæŸu Ìu©fiu N°æ≤ ≈®°›w J¡≤fiu ∫°uÀ∫
≈FÔu t°∫° π°≤° J¡¿v≈w F…oÕ, bF Ÿf bæŸu FÙ N°ı ˚Ù <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ N°æ≤ ≈°oÕ ı°wÙ Fæ $ f®Ê° Ju¡
ŸaJ¡v≈ NfiCŸ°≤ FÙ N°æ≤ Ô°uy°u* J¡∑ ˚Ù ∫F „°≤Ù¿≤J¡ Fæ N°æ≤ ∫F t°fi<ŸJ¡ Fæ ÎuŸÙ J¡v≈fi° <fi∫w Fæ $
ŸŸu ¿˚∏fi N∏∫ J¡∑ J¡v≈fi° fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ, ∫F ˚°b Fæ $$29$$
Ÿt<‹¸>Â<‹¸> Ÿu Ÿf ˚¥w°u* tua N°æ≤ Δ∫<‹¸>Â<‹¸> Ÿu NSb° ÎJ¡ ıÙbb°Ì Ÿu JC¡~> Ô°uy°u* tu* ¿_Sw tfi FÙ
<ªwg tu* ¿_Sw ŸaŸ°≤ J¡° ŸaJ¡v≈ J¡≤w° Fæ N°æ≤ ≈≤ f®Ê J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ ˚Ù J¡≤w° Fæ $$30$$ oŸ ≈®J¡°≤
J¡° ıyw Ÿ‡f∏@Ù ¿tØ∫° t°uF ¿_S≤w° J¡°u ≈®°›w F…N° Fæ $ ŸaJ¡v≈ J¡≤fiub°Ôu _b∫a tfifiu FÙ „Ù|®
ŸJ¡∑ J¡v≈fi° J¡∑¡Fæ $$31$$ ŸaJ¡v≈ Ÿu FÙ Ÿf ıyw J¡∑ <J®¡∫°Î≥ Ã≈∏fi F°uwÙ Fæ* N°æ≤ ŸaJ¡v≈b„ FÙ
<fi∫<w Ju¡ N@Ùfi Ìubw°Ô°uy Ã≈∏fi F°uwu Fæ* $$32$$
oŸ ≈®J¡°≤ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ <b_w°≤ J¡° bdÕfi J¡≤Ju¡ Ÿ¨<‹¸> J¡∑ <fib¨<W N°æ≤ „°˜ Ju¡ <fit°Õd tu* J¡°≤d
J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ ˚¥<tJ¡° f°≥@wu Fæa $
N≈fiu-N≈fiu ÃJ¡TÕ Ju¡ <ÔÎ tfiC‹∫N°<Ì ≈®ı°N°u* tu* @tÕ N°æ≤ N@tÕ J¡∑ N<˚b¨<] Ju¡ <ÔÎ ≈®∫Ãfi
J¡≤ ≤Fu o∏B <b≤°uªfi N°¿Ì Ìubw° N°æ≤ NŸC≤°u* Ju¡ N<@≈<w∫°u* π°≤° ıfÌÕ_wÙ Ÿ°¿[b<J¡, ≤°ıŸ N°æ≤
w°tŸ b¨<W∫°u* tu* Ô°uy°u* J¡°u Ôy°fiu Ÿu b@, f∏@fi, ı∏t-ı≤° N°<Ì Fı°≤°u* •Ôu„°u* Ÿu N<w≈Ù<nw
ıyw J¡∑ Ÿ¨<‹¸>∫°u* Ÿu <b≤•w ≈®ı°Ÿt¥F°u* J¡°u Ã≈∏fi J¡≤fiub°Ôu ∫u ≈¥b°uÕ•w ≈®˚C J¡tÔ°Ÿfi ≈≤ fæ™>u F…Î
f®Ê° <fi‡fi<Ô<©w <bª°≤ J¡≤wu Fæ* $$33$$ tfi Ju¡ ŸaJ¡v≈t°` Ÿu Δ∫<‹¸>ıÙb°u≈°<@˚¥w ı°u <b<ª` <ªW
Ã≈∏fi F…N° N°æ≤ ı°u ŸJu¡ ≈˚°uy Ju¡ <ÔÎ Δ∫bF°≤R¡≈ <bJ¡°≤ Ÿu ∫C•w <b„°Ô ˚Cbfi N°<Ì J¡∑

ŸyÕ - 59]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

869

Ÿ¨<‹¸>, ı°u ”B, <b‹dC N°æ≤ tFu∏B Ÿu ∫C•w Fæ, ≈bÕw°u* Ÿu N°æ≤ Ÿ°y≤°u* Ÿu Δ∫°›w Fæ, <ıŸJ¡° tº∫˚°y,
≈°w°Ô, N∏w¿≤s, ≈¨ØbÙ, <Ì„°, N°æ≤ _byÕ t°yÕ Ÿu N°J¡∑dÕ Fæ, ∫F Ÿf tæ*fiu N≈fi° ŸaJ¡v≈Ÿt¥F FÙ
ª°≤°u* N°u≤ <b_w¨w <J¡∫° Fæ $ oŸ Ÿt∫ oŸ <bJ¡v≈ Ju¡ vÔ°Ÿfi J®¡t Ÿu tæ* <b≤•w F°u y∫° Fq≥, ÎuŸ°
<bª°≤ J¡≤ J¡v≈fi°R¡≈Ù NfiSÕJ¡°≤Ù ŸaJ¡¸> Ÿu <b≤w F°u f®Ê° Nfi°<Ì, N°ÃtR¡≈Ù ≈≤f®Ê J¡° N≈fiu Ÿu
_t≤d J¡≤wu Fæ* $$34-37$$ Ÿ ≈≤t°Ãt° J¡°u _t≤dt°` Ÿu ≈®°›w J¡≤, ıF°≥ ª°≤°u* N°u≤ ÎJ¡t°` ∏FÙ*J¡°
≈®J¡°„ Fæ, t°fiŸ Δ∫°≈°≤≤<Fw ∫°fiÙ Ÿ›wt˚¥<tJ¡° R¡≈ Ÿ ≈Ì tu* „°∏w N°Ãt°b°Ôu f®Ê° ŸC©≈¥bÕJ¡
ÎuŸu ¿_Sw F°uwu Fæ*, ıæŸu SJ¡° F…N° ≈C”T ˚ÔÙ-˚°≥<w <f~>°∫u F…Î <f~>°æfiu ≈≤ ¿_Sw F°uw° Fæ $$38$$
ttw°≤<Fw, NFaJ¡°≤„¥∏∫ NwÎb ≈≤t„°¿∏w J¡°u ≈®°›w F…Î s°u˚≤<Fw f®Ê° <fiÿªÔ Ÿ°y≤ J¡∑ w≤F
N≈fiÙ N°Ãt° Ÿu N°Ãt° tu* ¿_Sw F°uwu Fæ* $$39$$ <J¡ŸÙ Ÿt∫ ÎJ¡°J¡°≤ b¨<W J¡∑ @°≤d° tu* N°y®FR¡≈
º∫°fi Ÿu ˚yb°fi f®Ê° _b∫a ÎuŸu <b≤w F°uwu Fæ*, ıæŸu ıÔ J¡∑ <fiÿªÔw°R¡≈ Ÿ°æ‡∫w° Ÿu ŸtCB <b≤w
F°uw° Fæ $$40$$ wf bu ŸC©-Ì…© Ÿu ∫C•w ŸæJ¡n°u* N°„°≈°„°u* Ÿu fa@u F…Î, ≤°y, πuT N°æ≤ ˚∫ Ÿu ≈Ù<nw
ŸaŸ°≤ J¡° <bª°≤ J¡≤wu Fæ* $$41$$ <k¡≤ Ì∫° Ÿu N°J®¡°∏w <ªWb°Ôu bu ≈®°<d∫°u* Ju¡ J¡v∫°d Ju¡ <ÔÎ
Nº∫°ÃtI°fi Ÿu ˚≤u F…Î y‡˚Ù≤ NSÕb°Ôu fF…w Ÿu „°˜°u* J¡∑ ≤ªfi° J¡≤wu Fæ* $ buÌ, buÌ°ay Ju¡ Ÿay®F J¡∑
N°æ≤ ≈C≤°d N°<Ì N∏∫°∏∫„°˜°u* J¡∑ ˚Ù Ÿf ıÙb°u* J¡∑ tC<•w Ju¡ <ÔÎ ≤ªfi° J¡≤wu Fæ* $$42,43$$ <k¡≤
≈¥b°uÕ•w Ÿ›wt ˚¥<tJ¡°R¡≈ ≈≤t≈Ì J¡°u ≈°J¡≤ Ÿ¨<‹¸> <bsu≈R¡≈ ≈≤t N°≈<W∫°u* Ÿu ~C>¸>J¡°≤° ≈°∫u F…Î
f®Ê° t∏SfiÌ^±>R¡≈ t∏Ì≤°ªÔ Ÿu ~C>¸>J¡°≤° ≈°∫u F…Î Ÿ°y≤ Ju¡ Ÿt°fi _b_S N°æ≤ „°∏w°Ãt° F°uJ¡≤
¿_Sw F°uwu Fæ* $$44$$ J¡tÔ°Ÿfi tu* ¿_Sw F…Î f®Ê° ıyw J¡∑ ªu‹¸>° J¡°u Ìu©J¡≤ N°æ≤ ıyw J¡∑ t∫°ÕÌ°
J¡°u ™>ÙJ¡J¡≤ <k¡≤ N°Ãt° tu* ¿_Sw F°u ı°wu Fæ* $$45$$ <J¡ŸÙ Ÿt∫ Ÿf ŸaJ¡v≈°u* Ÿu FÙfi _buh~>°t°` Ÿu
Ju¡bÔ Ô°uy°u* Ju¡ NfiCy®F Ju¡ <ÔÎ FÙ Ô°uJ¡ Ju¡ ŸÂ„ J¡°∫Õ J¡≤wu F…Î ¿_Sw F°uwu Fæ* $$46$$
wf w°u Ÿt°<@J¡°Ô tu* fiJ¡∑ Ÿ≤Ôw°, Ÿ¨<‹¸>, ŸaF°≤ N°<Ì Ju¡ Ÿt∫ Ÿ Ÿ≤Ôw° J¡° Ã∫°y, ÌuF
N°<Ì J¡° y®Fd, Ÿ¨<‹¸> Ju¡ R¡≈ Ÿu NfiuJ¡ F°ufi°, Δ∫CÃS°fiJ¡°Ô tu* ªuwfi F°ufi°, ≈μ tu* ¿_S<w, N∏∫`
¿_S<w ∫°u* <b<b@ ≈®J¡°≤ Ju¡ ˚°b°≤‡˚°u* Ÿu ∫C•w ¿ªW- b¨<W∫°u* tu* NI°fiÙ Ju¡ wCv∫ FÙ <bTtw° F…oÕ $
ÎuŸÙ N°„aJ¡° J¡≤ J®¡t„# •w „aJ¡°N°u* J¡° ≈¿≤F°≤ J¡≤wu Fæ* $
f®Ê° J¡°u Ÿt°<@J¡°Ô tu* fi M¡ıCw° F°uwÙ Fæ, fi Ÿ¨<‹¸> N°æ≤ ŸaF°≤J¡°Ô tau ŸJ¡° Ã∫°y F°uw° Fæ, fi
ÌuF°<Ì J¡° y®Fd F°uw° Fæ, fi Ÿ¨<‹¸>R¡≈ Ÿu NfiuJ¡w° F°uwÙ Fæ, fi Δ∫CÃS°fi Ju¡ Ÿt∫ ªuwfiw° F°uwÙ Fæ N°æ≤
fi J¡tÔ≈≤ <_S<w wS° N∏∫` N¿_S¿w F°uwÙ Fæ $$47$$ Ÿf ˚°b°u* J¡° N°≤‡˚ J¡≤fiub°Ôu f®Ê° Ÿf
b¨<W∫°u* tu* Ÿt°fi N°æ≤ ≈¿≤≈¥dÕ Ÿ°y≤ Ju¡ Ÿt°fi N°J¡°≤b°Ôu tC•wR¡≈ F°uJ¡≤ ¿_Sw ≤Fwu Fæ* $$48$$
<J¡ŸÙ Ÿt∫ Ÿ‡≈¥dÕ ŸaJ¡v≈°u* Ÿu ≤<Fw N≈fiÙ _buh~>° Ÿu Ju¡bÔ Ô°uy°u* Ju¡ NfiCy®F Ju¡ <ÔÎ FÙ bu ≈®<wf]
F°uwu Fæ* $$49$$
Fu tF°twu, ı°u tæafiu N°≈Ÿu J¡FÙ, ∫F ≈≤t ≈<b` f®°Ê <_S<w Fæ $ ≈®ı°≈<w∫°u* J¡∑ t°fi<ŸJ¡ Ÿ¨<‹¸>
≈FÔ° <bº∫fiÙJ¡ (f®Ê° N°<Ì J¡° ÌÔ) Fæ, •∫°u*<J¡ ≈®ı°≈<w∫°u* J¡°u ŸaJ¡v≈ Ÿu <Ÿ<]∫°≥ ≈®°›w Fæ* Îba
I°fi N°æ≤ ∫°uyR¡≈ Îuÿb∫Õ _b∫a FÙ ∏Fu* I°w Fæ $ tæSCfiŸ¨<‹¸> tu* ˚Ù Ìub, y∏@bÕ, ∫s N°<Ì Ju¡ Ÿ°¿[bJ¡
F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ÎJ¡ f°≤ Ju¡ ≈Ìu„ Ÿu I°fiR¡≈ Îuÿb∫Õ J¡°u ≈®°›w F…N° Ìub°fiÙJ¡ (Ìubw° J¡° ÌÔ) tº∫t

870

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

Fæ $ tfiC‹∫ N°<Ì w°u ≤ı°uyCd N°æ≤ wt°uyCd Ÿu y®_w Fæa Fı°≤°u* ≈®∫Ãfi°u* Ÿu ∏Fu* I°fiR¡≈ Îuÿb∫Õ ≈®°›w F°u
ŸJ¡w° Fæ, NwÎb fi≤°fiÙJ¡ (tfiC‹∫°u* J¡° ÌÔ) N@t Fæ $
∫°u* wÙfi NfiÙJ¡°u* J¡° <b˚°y N≈fiu tfi tua ≤©J¡≤ fiJ¡∑ N≈fiu J¡°≤d Ÿu ≈®°›w <ªW„C<] Ju¡
NfiCR¡≈ I°fi Ÿu f®Ê ≈®°¿›w J¡°u ≈¨SJg¡ ≈¨SJg¡ Ì„°Õwu* Fæ* $
≈¥b°uÕ•w oŸ Ÿ°¿[bJ¡ f®°Ê ¿_S¿w J¡°u <bº∫fiÙJ¡ N°æ≤ ŸC≤°fiÙJ¡ ˚Ù ≈®°›w F°u $$50$$
fi ≈¥b°uÕ•w wÙfi NfiÙJ¡°u* tu* (ÌÔ°u* tua) ≈FÔ° NfiÙJ¡ t°fiŸ ≈°Ÿfi° J¡° k¡Ô F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ÎJ¡
t°` tfi Ÿu Ã≈∏fi F°ufiub°Ô° Fæ, NwÎb Ÿ¥‚t F°ufiu Ÿu ŸJ¡∑ ≈®°¿›w tu* <b„uTw° J¡Fwu Fæ* $
ª¥≥<J¡ ≈FÔ° ÌÔ <ªBq≈ Ÿf Ÿ¨<‹¸>∫°u* Ju¡ ≈≤t_bR¡≈ f®Ê°J¡°„ tu* f®Ê° Ju¡ tfi Ÿu J¡¿v≈w k¡Ô Ju¡
Ÿt°fi tfi J¡° k¡Ô F°uJ¡≤ ≈FÔu Ã≈∏fi F°uw° Fæ, Nw# bFÙ _bw#<Ÿ] I°fiR¡≈ Îuÿb∫Õ Ÿu ≈FÔu f®ÊÃb
J¡°u ˚ÔÙ ˚°≥<w ı°fiJ¡≤ ŸJ¡°u ≈®°›w J¡≤w° Fæ $$51$$
ÌqŸ≤° ÌÔ N°æT<@ ≈vÔb°u* Ju¡ <bJ¡°≤˚¥w Ÿ°ut≤Ÿ, |¨w, Ìq@ Ÿu <Ÿ] F°ufiub°Ôu J¡tÕ J¡° k¡Ô Fæ,
Nw# fiJ¡° ≈¿≤d°t F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ≈®St ÌÔ J¡∑ N≈us° _S¥Ô F°ufiu Ÿu Ÿu ≈Ìu„t°` Ÿu f®Ê ≈®°<›w
F°uwÙ Fæ, ∫°u* <b„uTw° <Ì©Ô°wu Fæ* $
≈®ı°≈<w∫°u* J¡∑ N°æ≤ N°æT<@∫°u* J¡∑ Ÿ¨<‹¸> F°ufiu ≈≤ ı°u Ìub°fiÙJ¡R¡≈ ÌqŸ≤Ù ≈FÔu J¡∑ N≈us° ∏∫¥fi
J¡v≈fi° <Ìw F°uwÙ Fæ, bF ≈FÔu ª∏Bt° J¡∑ J¡Ô°R¡≈ Ÿu N°J¡°„ N°æ≤ b°∫C J¡° NbÔ‡ffi J¡≤Ju¡
N°æT°<@ ≈vÔb°u* tu* ≈®bu„ J¡≤ Ÿ°ut, |¨w N°æ≤ Ìq@R¡≈ Ÿu N<Àfi tua Fbfi F°ufiu ≈≤ Ÿ¥∫Õt^±>Ô tu* Nt¨w Ju¡
N°J¡°≤ Ÿu ≈¿≤dw F°u ≈®ı°≈<w N°<Ì Ÿu ≈˚C•w F°uwÙ Fæ $ fiJu¡ ≈˚°uy Ju¡ Nfi∏w≤ fiJu¡ bÙ∫ÕR¡≈
Ÿu ≈¿≤dw F…oÕ tæSCfi π°≤° J¡°uoÕ o∏B N°<Ì ŸC≤w°, J¡°uoÕ JC¡fu≤ N°<Ì ∫s∫°u<fiw° J¡°u ≈®°›w F°uwÙ Fæ $ bF
Ÿ°¿[b¿J¡ F°ufiu Ÿu tfiC‹∫ N°<Ì J¡∑ N≈us° ≈FÔu ≈®ı°≈<w∫°u* Ju¡ NfiCy®F≈¥dÕ ≈Ìu„ N°<Ì Ÿu
I°fiæÿb∫ÕŸ‡≈<W π°≤° NU∫C<Ìw F°uwÙ Fæ, oŸ<ÔÎ ≈FÔu FÙ bF f®ÊÃb J¡°u ≈®°›w F°uwÙ Fæ $$52,53$$
w°u •∫° Ÿf Ìubw°N°u* J¡∑ tC<•w F°uwÙ Fæ ? oŸ ≈≤ fiFÙ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
Ìubw°N°u* tu* NSb° tfiC‹∫°u* tu* Ã≈∏fi F…N° ı°u Δ∫<•w I°fi-bæ≤°À∫ Ÿu Ÿ‡≈∏fi NSb° ˚°uyÔ‡≈¸>
<ıŸ ıÙb J¡∑ tæ`Ù N°<Ì Ÿu Ÿay<w J¡≤w° Fæ, bF ŸJ¡∑ Ÿay<w Ÿu „Ù|® bæŸu yCdb°Ô° F°u ı°w°
Fæ $ ˚°uyÔ‡≈¸> ≈C”T Ÿu ŸaŸyÕb„ _b∫a ˚Ù b柰 F°uJ¡≤ ŸÙ ı∏t tu* f∏@fi J¡°u ≈®°›w F°uuw° Fæ N°æ≤
I°fiæÿb∫ÕŸ‡≈∏fi ≈C”T J¡∑ Ÿay<w Ÿu _b∫a ˚Ù I°fi-bæ≤°À∫ Ÿ‡≈∏fi F°uJ¡≤ ŸÙ ı∏t tu* tC•w F°u
ı°w° Fæ $
wf wÙŸ≤u NfiÙJ¡R¡≈ tfiC‹∫°u* J¡°u •∫° J¡≤fi° ª°<FÎ ? oŸ ≈≤ fiJ¡° J¡wÕΔ∫ J¡Fwu Fæ* $
f∏@ N°æ≤ t°us Ÿay<w Ju¡ NfiCŸ°≤ F°uwu Fæ*, oŸ<ÔÎ _b∫a FÙ N≈fiu ≈°æ”T ≈®∫Ãfi Ÿu Ÿ°@CŸay<w,
Ÿwg „°˜°u* Ju¡ Zbd N°<Ì Îba o¿∏B∫ N°æ≤ tfi J¡∑ ı∫ Ju¡ ≈°∫°u* J¡°, ıf wJ¡ k¡Ô J¡∑ ≈®°<›w fi F°u
wf wJ¡ NU∫°Ÿ J¡≤fi° ª°<F∫u $$54$$
≈¥b°uÕ•w ŸfJ¡° Ÿasu≈ Ÿu ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N<@J¡ ≈®J¡°„b°ÔÙ ≈°Ÿfi°N°u*, Ÿf Ô°uy°u* tu* ≈®<Ÿ] ∫I N°<Ì J¡t°u˘ N°æ≤
NfiSÕ k¡Ô Ìufiub°Ôu <fi<T] N°æ≤ <t<Zw J¡t°u˘ Ÿu J®¡t Ÿu ≈®°›w wS° NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ ≈®°≤Æ@ buy°u*,

ŸyÕ - 60]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

871

J®¡∑n°-J¡°æwCJ¡°u* wS° J®¡°u@, Ô°u˚ Ÿu f»u F…Î Δ∫bF°≤°u* Ÿu J®¡t„# » ¿_S<w J¡°u ≈®°›w F…oÕ wÙfi NfiÙJ¡R¡≈
Ÿ¨<‹¸> Ÿy°uÕ∏tC© f®Ê tu* oŸ ≈®J¡°≤ ≈¥b°uÕ•w ŸaJ¡v≈J¡v≈fi° Ÿu FÙ ŸW° J¡°u ≈®°›w F°uJ¡≤ N°<b˚°Õb J¡°u
≈®°›w F…oÕ Fæ $$55$$

fiŸ™>b°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

Ÿ°™>b°≥ ŸyÕ
f®Ê° Ÿu Ã≈∏fi F…Î ıÙb°u* Ju¡ ÌuF y®Fd Ju¡ J®¡t J¡° N°æ≤
≈®@°fiR¡≈ Ÿu I°fi Ju¡ ˚°ıfi Ÿ°¿[bJ¡ ıÙb°u* Ju¡ ÌuF y®Fd Ju¡ J®¡t J¡° bdÕfi $

≈¥b°uÕ•w wÙfi NfiÙJ¡Ÿ¨<‹¸>∫°u* J¡°- "Ÿ° Δ∫°ut°<fiÔt°<ZÃ∫' oÃ∫°<Ì Ÿu Ÿasu≈ Ÿu J¡Fu y∫u J®¡t Ju¡
<b_w°≤ Ÿu bdÕfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ˚¥<tJ¡° f°≥@wu Fæ* $
Fu tF°f°F°u ZÙ≤°tª∏BıÙ, Ÿ¨<‹¸> J¡∑ Δ∫b_S° J¡≤fiub°Ôu <≈w°tF ˚yb°fi f®Ê° Ju¡ Ÿt°<@ Ÿu
Δ∫C¿ÃSw F°ufiu ≈≤, oŸ ıyBq≈Ù ıÙdÕ |¸>Ù∫∏` (≤F¸>) Ju¡ ˚≤u F…Î ≈®°dÙ R¡≈Ù |n°u* Ÿu ∫C•w ≤_ŸÙ π°≤°
≈Cfi# ≈Cfi# ÌuF y®Fd Ÿu ıÙb N°æ≤ ıÔ J¡∑ w¨‹d° Ÿu N°≤°uF N°æ≤ Nb≤°uF J®¡t Ÿu ªÔfiu ≈≤, f®Ê° Ÿu
Ã≈∏fi F…Î ıÙb°u* Ju¡ ŸaŸ°≤R¡≈Ù <≈*ınu tu* ≈®bu„ J¡≤fiu ≈≤ N∏∫°∏∫ tfi°u* Ju¡ t°∫°„fÔ f®Ê° Ju¡ ≈®St
Ã≈∏fi ≈C`˚¥w N°J¡°„ tu* b°∫C Ju¡ H°u*Ju¡ Ÿu ªaªÔ N°æ≤ N°Fw ıÔJ¡d°u* Ÿu Δ∫°›w N°bwÕ J¡∑ ˚°≥<w
|¥tfiu ≈≤ f®Ê tu* ıÙb°ua Ju¡ Ÿt¥F <fi≤∏w≤ ≈°<@ Ju¡ Ã≈∏fi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d N<Àfi Ju¡ ¿b_kC¡<Ôay Ju¡
Ÿt°fi f°F≤ <fiJ¡Ôwu Fæ* N°æ≤ J¡°uoÕ ≈°<@ Ju¡ fi‹¸> F°ufiu Ÿu ŸCTC<›w J¡∑ w≤F <bZ°¿∏w Ju¡ <ÔÎ f®Ê tu*
≈®bu„ J¡≤wu Fæ* $$1-4$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, Nfi°<Ì Nfi∏w f®ÊR¡≈Ù ≈Ì Ÿu Ã≈∏fi F…Î ∫°fiÙ J¡v≈fi° J¡°u
≈®°›w F…Î ∫u ıÙbŸt¥F ŸtCB tu* w≤ay°u* J¡∑ ˚°≥<w f®Ê tu* ¿_Sw Fæ* $$5$$ ıæŸu ≈®J¡°„ J¡∑ „°u˚° tu| tu*
≈®<b‹¸> F°uwÙ Fæ bæŸu FÙ ∫u ıÙbŸt¥F ˚¥w°J¡°„ tu* ≈®bu„ J¡≤wu Fæ* $ ıæŸu Ìq@ N°æ≤ ıÔ ÎJ¡w° J¡°u ≈®°›w
F°uwu Fæ* bæŸu FÙ ∫u ıÙbŸt¥F Nº∫_w N°J¡°„ N°æ≤ b°∫C Ju¡ Ÿ°S f®Ê tua ÎJ¡w° J¡°u ≈®°›w F°uwu Fæ* $$6$$
wÌfi∏w≤ wuı, ıÔ N°æ≤ ≈¨ØbÙ J¡Ù Ã≈<W F°u ı°fiu ≈≤ ≈®J¡°„ J¡°u ≈®°›w J¡≤Ju¡ bu ıÙb „ÆÌ, _≈„Õ,
R¡≈, ≤Ÿ N°æ≤ y∏@R¡≈ w∏t°`°N°u* Ju¡ Ÿ<Fw ≈¥b°uÕ•w b°∫C Ÿu N°æ≤ N≈fiu ≈˚°uy Ju¡ FuwC NtC¶∫ N°æ≤
tC¶∫ Ì°u ≈®J¡°≤ Ju¡ ≈®°db°∫C Ÿu ÎuŸu N°J®¡°aw F°uwu Fæ*, ıæŸu <J¡ ≈®ª^±> ÌæÃ∫°u* Ju¡ Ÿt¥F Ÿu Ìubw° N°J®¡°∏w
F°uwu Fæ* $$7$$ oŸ ≈®J¡°≤ <ÔayÌuFw° J¡°u ≈®°›w F…Î bu ıÙb ≈®°d Ju¡ N°Ãt˚°b Ju¡ N°æ≤ ˚¥ww∏t°`Ÿ<Fw
b°∫C Ju¡ Ÿ°S N∏fi N°æ≤ ıÔ Ju¡ π°≤° Na±>ı N°<Ì ª°≤ ≈®J¡°≤ Ju¡ ≈®°<d∫°u* Ju¡ ≈®°db°∫C ∫°fiÙ N∏fiy®°ŸJ¡
N≈°fib¨<W ˚uÌ J¡°u ≈®°›w J¡≤Ju¡ „≤Ù≤°u* tu* ≈®bu„ J¡≤wu Fæ*u N°æ≤ bÙ∫Õw° J¡°u ≈®°›w F°uwu Fæ* $$8$$
wÌfi∏w≤ ıyw tu* ≈æÌ° F°uwu Fæ* N°æ≤ Nfi<˚Δ∫•w I°fiæÿb∫Õb°Ôu ≈®°dÙ F°uwu Fæ* $
wÙŸ≤u ÌÔ J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡° J®¡t J¡F J¡≤ ÌqŸ≤u ÌÔ J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡° J®¡t J¡Fwu Fæ* $
N∏∫ JC¡~> o‹¸>°≈¥wÕJ¡°≤Ù (∫I, JC¡Î≥ N°æ≤ f°b<n∫°≥ ©CÌb°fi° N°<Ì J¡tÕ) ıÙb≤°<„∫°≥ Z]°≈¥bÕJ¡
N<Àfi tu* ÌÙ yoÕ N°F…<w Ÿu ∫°fiÙ w≠ı∏∫ N≈¥bÕ Ÿu ≈¿≤bu<‹¸>w F°uJ¡≤ @CÎ≥ Ju¡ π°≤° Ÿ¥∫Õt^±>Ô tu* ≈F…≥ª J¡≤
Ÿ¥∫Õ J¡∑ <J¡≤d°u* π°≤° ª∏Bt^±>Ô tu* ≈®bu„ J¡≤fiu Ÿu @Ct® N°<Ì t°yÕ tu* ≈®<b‹¸> F…oÕ Fæ* $ fi ıÙb≈≤‡≈≤°N°u*
J¡° ˚Ù <ÔayÌuF ≈®°¿›w≈∫Õ∏w J®¡t ≈¥b°uÕ•w FÙ Fæ $$9$$

872

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

ª∏BJ¡Ô°_bR¡≈w° J¡°u ≈®°›w F…Î bu ˚Ù ıÙbŸt¥F J¡v≈b¨s Ju¡ k¡Ô°u* tu* ≤ŸR¡≈ Ÿu ≈®bu„ π°≤°
≈˚°u•w° Ju¡ bÙ∫ÕR¡≈ Ÿu ≈¿≤dw F°uJ¡≤ Ìuby˚Õ Ÿu Ã≈∏fi F°uwu Fæ*, ÎuŸ° J®¡t fwÔ°wu Fæ* $
≈¥dÕ ˚yb°fi ª∏Bt° <ıwfiÙ <J¡≤d°u* Ÿu ŸaŸ°≤ J¡°u ≈®J¡°<„w J¡≤wu FCÎ <Ìw F°uwu Fæ*, ªaªÔ, ÿbuw
bdÕ J¡∑ wfiÙ <J¡≤d°u* Ÿu ≈¥dÕ oŸ<ÔÎ sÙ≤Ÿ°y≤ Ju¡ _S°fi°≈∏fiR¡≈ ≈¥b°uÕ•w w∏t°`°_bR¡≈ <Ô*yÌuFb°Ôu
N°J¡°„ tua bF ıÙb≈≤‡≈≤° <_Sw F°uwÙ Fæ $$10$$ wÌfi∏w≤ fi ª∏B<J¡≤d°u* Ju¡ fi∏Ìfi N°<Ì bfi tu*
<y≤fiu ≈≤ <J¡≤d°u* Ju¡ Ÿ°S <y≤ ≤FÙ bF ıÙb≈≤‡≈≤° Ÿ bfi tu* ıæŸu Ì°ŸÙ |≤ Ju¡ J¡°∫°u˘ tu* Δ∫y® ≤FwÙ Fæ
bæŸu FÙ Δ∫y® F°u ≈sÙ Ju¡ wCv∫ ≈®bu„ J¡≤wÙ Fæ $$11$$ Ÿ bfi tu* k¡Ô ª∏Bt° J¡∑ N°æ≤ Ÿ¥∫Õ J¡∑ <J¡≤d°u* Ju¡
Ôyfiu Ÿu N≈fiu ≤Ÿ Ÿu J®¡t„# b¨<] N°æ≤ t@C≤w° J¡°u ≈®°›w F°uwu Fæ* $$12$$ oŸ ≈®J¡°≤ ≈¥b°uÕ•w ıÙb≈≤‡≈≤°
ª∏Bt° J¡∑ <J¡≤d°u* Ÿu ¿y≤ J¡≤ ıæŸu f°ÔJ¡ Ìq@ Ÿu ˚≤u F…Î t°w° Ju¡ _wfi°u* tu* ¿_S<w J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ ≤Ÿ
Ÿu ˚≤u F…Î fi k¡Ô°u* tu* ¿_S<w J¡≤wÙ Fæ $$13$$ bu k¡Ô°u* J¡∑ ≈a<•w∫°≥ Ÿ¥∫Õ J¡∑ ¿J ≤d°u* Ÿu ≈J¡ ı°∫u*yÙ $
J¡ÿ∫≈ N°<Ì Ÿu ≈˚C•w ∏FÙ* k¡Ô°u* tu* bÙ∫Õw° J¡°u ≈®°›w F°uJ¡≤ t¥¿h~>Õw≈®°∫ bu ıÙbı°<w∫°≥ ≤FwÙ
Fæ $$14$$ ıæŸu NaJC¡≤, „°©°, ≈Wu <ıŸtu* N°<b˚¥Õw fiFÙ* F…Î, ÎuŸ° b¸> b¨s J¡° fÙı, „°©°, NaJC¡≤, ≈Wu
N°æ≤ k¡Ô Ÿu ∫C•w b¸> b¨s tu* ≤Fw° Fæ, ıæŸu J¡°‹™> tu* N<Àfi ¿_Sw ≤FwÙ Fæ N°æ≤ ıæŸu <t\>Ù tu* |nu ¿_Sw
≤Fwu Fæ* bæŸu FÙ ıÙbw°, <ıŸJ¡∑ b°Ÿfi°Î≥ ŸC›w ≤FwÙ Fæ*, y˚ÕR¡≈Ù <≈*ınu tu* ¿_Sw ≤FwÙ Fæ $ Ju¡bÔ y˚Õ
tu* FÙ t¥¿h~>Õw ıÙb≈≤‡≈≤°N°u* J¡° N∏∫ Ju¡ N°Z∫ π°≤° <w≤°u@°fi fiFÙ* F°uw°, <J¡∏wC ≈®Ô∫ Ju¡ Ÿt∫
≈°<@ J¡° fi°„ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ≈®°›w F…Î NΔ∫•w Ÿu <fiJ¡Ô J¡≤ N°J¡°„R¡≈ tu*, <Ôay „≤Ù≤ Ju¡ N°≤‡˚
Ÿt∫ tu* N°æ≤ ª∏B¿J¡≤d N°<Ì tu* ≈®bu„ J¡≤fiu Ju¡ Ÿt∫ tu* ˚Ù ¿w≤°u@°fi Ÿu ¿_S<w ≤FwÙ Fæ $$15,16$$
oŸ ≈®J¡°≤ y˚Õ tu* ≈®°›w F…Î ıÙb°u* Ju¡ ı∏t tu* <fi<tW˚uÌ F°ufiu Ÿu <b„uTw° Ì„°Õwu* Fæ $
≈¥bÕı∏t tu* <ıŸfiu ˜Ù, ≈C` N°<Ì Ju¡ „≤Ù≤°u* J¡∑ „°u˚° fiFÙa Ìu©Ù, ı°u t≤fiu wJ¡ ŸbÕS° <b≤•w
F°uJ¡≤ ≤Fw° Fæ N°æ≤ ı°u ≤°y N°<Ì Ÿu N°æ≤ fF…w Ÿu J¡tÕJ¡°^±> N°<Ì „°˜°u* Ÿu Îu<FJ¡ N°æ≤ ≈°≤Ô°æ<J¡J¡
˚°uy Ju¡ Ÿ°@fi Ô°æ<J¡J¡ N°æ≤ bæ<ÌJ¡ J¡t°u˘ tu* ≈®u¿≤w F°uw° F…N° ˚Ù fitu* ≈®b¨W fiFÙ* F°uw° Fæ, bF Zu‹™>
≈C”T ≈¥b°uÕ•w J®¡t Ÿu Ìuby˚Õ tu* Ã≈∏fi F°uw° F…N° NÃ∫∏w Ÿ°¿[bJ¡ ı°<w J¡° F°uJ¡≤ Ÿ ı∏t tu* I°fi
≈®°›w J¡≤Ju¡ Ì°≤ ıÙb∏tC•w°u<ªw Δ∫bF°≤b°Ô° F°uw° Fæ $ ŸÙ ı∏t Ÿu ∫<Ì bF t°us˚°yÙ F°u, w°u
Ÿ°¿[bJ¡ J¡F° ı°w° Fæ $$17$$
Ìub≈Ì tua N<@J¡°≤ ≈®°<›w Ju¡ NfiCJ¥¡Ô J¡tÕ N°æ≤ ≈°Ÿfi° J¡≤fiub°Ô°u* Ju¡ ı∏t tu* <b„uT ˚uÌ
<Ì©Ô°wu Fæ* $
oŸ Ìub∫°u<fi J¡°u¡≈®°›w J¡≤Ju¡ fi‹¸> J¡∑ ı° ŸJ¡fiub°ÔÙ ı∏t≈≤‡≈≤° J¡°u ˚°uy Ô‡≈¸>w°b„ h~>uÌ
fi J¡≤w° F…N° ı°u N≈fiu N<@J¡°≤ ˚°uy J¡∑ ≤s° Ju¡ <ÔÎ FÙ ı∏t ≈®°›w J¡≤u, bF wt°u∫C•w ≤°ıŸ
Ÿ°¿[bJ¡ Fæ $
Nf ≈®St ÌÔ tu* (<bº∫fiÙJ¡¡tu*) Ã≈∏fi F…Î Ju¡bÔ Ÿ°¿[bJ¡ Ô°uy°u* J¡° ≈CfiıÕ∏t fiFÙ* F°uw° Fæ, ÎuŸ°
J¡Fwu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ ≈C”T Ju¡ N¿∏wt ı∏t Ÿu ı°u fi≤ N°æ≤ Ìubw°N°u* Ju¡ ÌÔ J¡∑ (NfiÙJ¡ J¡∑)
N≈us° ≈®@°fi Fæ, NS°Õwg ≈®ı°≈<w Ju¡ N<@J¡°≤ Ÿu ŸaŸ°≤ tu* N°∫° F…N° Ju¡bÔ Ÿ°¿[bJ¡ <bº∫fiÙJ¡

ŸyÕ - 61]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

873

ıæŸu tC•w F°uw° Fæ, b柰 oŸ Ÿt∫ tæ* N°≈Ÿu J¡Fq≥y° $ Fu ≈C^∫°J¨¡<wb°Ôu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ≈®St ÌÔ
tu* ∫°fiÙ <bº∫fiÙJ¡ tu* Ã≈∏fi F…N° ≈C”T J¡°uoÕ ˚Ù N°æ≤ J¡˚Ù ˚Ù ≈Cfi# Ã≈∏fi fiFÙ* F°uw° Fæ ∫°fiÙ tC•w
FÙ F°u ı°w° Fæ $$18-20$$
wf J¡°æfi Ã≈∏fi F°uwu Fæ* ? ÎuŸ° ≈®ÿfi F°ufiu ≈≤ ∏Fu* J¡Fwu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ≤°ıŸ-Ÿ°¿[bJ¡ ≈C”T ∫F°≥ ≈≤ Ã≈∏fi F°uwu Fæ* $
„aJ¡° # Ju¡bÔ Ÿ°¿[bJ¡ Ju¡ ≈CfiıÕ∏t fi F°ufiu tu* •∫° J¡°≤d Fæ ?
Ÿt°@°fi # Ju¡bÔ Ÿ°¿[bJ¡ ≈C”T ≈¥bÕı∏t tu* ˚Ù N°Ãtw[b J¡° Zbd, tfifi N°<Ì ≈°∫°u* Ÿu
<bª°≤ J¡≤ Ju¡bÔ ≈®<wf∏@ Ju¡ s∫ Ju¡ <ÔÎ ≈®<wf∏@s∫∫°uÀ∫ ı∏t J¡°u ≈®°›w F…Î Fæ* $ oŸ ı∏t tu* ˚Ù
fiJ¡∑ fC<] Ÿu ŸÌ° N°Ãtw[b FÙ tfifiÙ∫ Fæ, oŸ<ÔÎ fiJ¡° ≈CfiıÕ∏t fiFÙ* F°uw° Fæ $$21$$
NwÎb bu Ì…ÔÕ˚ Fæ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ı°u ıf ≈≤t°Ãt° Ÿu fi≤ N°æ≤ ŸC≤ Ju¡ NfiÙJ¡ J¡∑ N≈us° ≈®@°fiw° Ÿu ≈®°›w F…Î Fæ*, Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ,
bu tF°yCd„°ÔÙ ≈C”T Ì…ÔÕ˚ Fæ* $$22$$
ı°u ≈®ı°≈<w, ŸC≤, N°æ≤ tfiC‹∫ Ju¡ NfiÙJ¡ Ÿu N∏∫ ≤°sŸ, <≈„°ª, ≈„C-≈sÙ N°<Ì Fæ* bu ≈un,
≈ÃS≤ Ju¡ wCv∫ Fæ*, I°fi°<@J¡°≤ J¡∑ ªª°Õ tu* fiJ¡∑ ∫°uÀ∫w° FÙ fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ fiJ¡° vÔu© fiFÙa
<J¡∫° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ı°u N°æ≤ <b<b@ ≈®J¡°≤ Ju¡ w°tŸ ı°<wb°Ôu t¥», t¥J¡ ıÙb Fæ*, bu Ÿf _S°b≤
≈un, ≈ÃS≤°u* Ju¡ Ÿt°fi Fæ*, fiJ¡° •∫° <bª°≤ <J¡∫° ı°∫ ? $$23$$
w[bI°fi J¡∑ Ì…ÔÕ˚w° J¡° FÙ ≈≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $
J®¡t Ÿu ≈®°›w Wt ı∏t tu* ˚Ù JC¡~> FÙ fi≤ N°æ≤ ŸC≤ Ÿ°aŸ°¿≤J¡ ˚°uy”<ª J¡°u ≈®°›w fiFÙ* F…Î Fæ*, Nw#
bæ≤°À∫ NÃ∫∏w Ì…ÔÕ˚ Fæ $ fi Ô°uy°u* tu* tu≤u wCv∫ ı∏t Ÿu ÔuJ¡≤ „t, Ìt N°<Ì Ÿf yCd°u* J¡∑ Ÿ‡≈<W Ÿu
©¥f N°Ãt<bª°≤ ∫°uÀ∫w° J¡°u ≈®°›w F…Î ˚Ù JC¡~> Ô°uy <fi≤∏w≤ Ÿt°<@ ŸC© tu* <bPfi˚¥w ≤°ıJC¡Ô≈°æ≤°u<FÃ∫
Ju¡ J¡°≤d JC¡~> ≤°ıŸ∫C•w Ÿ°¿[bJ¡ FÙ Fæ, „C] Ÿ°¿[bJ¡ fiFÙ* Fæ* $ (∫F „C] Ÿ°¿[bJ¡w° J¡∑ N<w
Ì…ÔÕ˚w° Ju¡ Ÿ¥ªfi Ju¡ <ÔÎ <fi≤<˚t°fiw°b„ N<w„∫°u<•w Fæ) $$24$$ tu≤u ŸÂ„ N°≈ ˚Ù bæ≤°À∫, „t,
Ìt N°<Ì Ÿ‡≈<W Ÿu ≈¥dÕ Fæ* FÙ, <J¡∏wC ≈≤t°Ãt≈Ì J¡° <bª°≤ fi J¡≤fiu Ÿu N°≈J¡∑ oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ŸaŸ°≤
˚®°¿∏wR¡≈ tF°N°≈<W <b_wÙdÕ F…oÕ Fæ $ ≈≤t°Ãt≈Ì J¡° ∫F°≥ ≈≤ tu≤u Ÿ°tfiu N°ı FÙ N°≈ „Ù|® <bª°≤
J¡∑<ı∫u $ ÎJ¡t°` <bª°≤ J¡≤fiu Ÿu N°≈ FÙ ∫F°≥ ≈≤ N<πwÙ∫ ≈≤t ≈Ì Fæ $$25$$

Ÿ°™>b°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

oJ¡Ÿ™>b°≥ ŸyÕ
tC<•w Ju¡ ∫°uÀ∫ ≤°ıŸŸ°¿[bJ¡ Ô°uy°u* J¡∑ ≈®„aŸ° N°æ≤ fiJu¡ <bbuJ¡ bæ≤°À∫ Ju¡ J®¡t J¡° ≈Ìu„ $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu bß ZÙ≤°tª∏BıÙ, ı°u <bª°≤d° J¡∑ ∫°uÀ∫w° J¡°u ≈®°›w ≈C”T
≤°ıŸŸ°¿[bJ¡∑ ≈¥bÕı∏t J¡∑ J¡t°uÕ≈°Ÿfi° Ÿu ≈¨<SbÙ tu Ã≈∏fi F…Î Fæ*, bu tF°yCd„°ÔÙ ≈C”T ıæŸu N°J¡°„
tua ª∏Bt° ≈®J¡°„t°fi ≤Fwu Fæ* bæŸu FÙ ŸÌ° ≈®Ÿ∏fi N°æ≤ ≈®J¡°„t°fi ≤Fwu Fæ* $$1$$ ıæŸu N°J¡°„ tu|°u* Ÿu

874

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

J¡∑ yoÕ t<Ôfiw° J¡°u ≈®°›w fiFÙ* F°uw° bæŸu FÙ bu ˚Ù t°fi<ŸJ¡ Ì…#© J¡°u ≈®°›w fiFÙ* F°uwu Fæ*, ıæŸu ŸCbdÕ J¡°
J¡tÔ ≤°<` tu* ‡Ô°fi fiFÙ* F°uw° bæŸu FÙ bu „°≤Ù¿≤J¡ Ì…#© J¡°u ≈®°›w fiFÙ* F°uwu Fæ* $ ıæŸu _S°b≤ b¨s N°<Ì
≈®°≤Æ@ ˚°uy Ÿu N<w¿≤•w J¡°uoÕ ÌqŸ≤Ù ªu‹¸>° fiFÙ* J¡≤wu Fæ* bæŸu FÙ bu ˚Ù I°fi N°æ≤ I°fiŸ°@fi°u* J¡∑ <Ÿ<]
Ju¡ <Ÿb° N∏∫ b_wC fiFÙ* ª°Fwu Fæ* N°æ≤ ıæŸu b¨s N≈fiu ≈C‹≈, k¡Ô N°<Ì Ÿu ≤tw° Fæ bæŸu FÙ bu ˚Ù N≈fiu
ŸÌ°ª°≤°u* Ÿu ≤twu Fæ* $$2,3$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ≤°ıŸŸ°¿[bJ¡ ≈C”T J¡∑ fC<] „°¿∏w N°<Ì ŸC@° Ju¡
f»fiu ≈≤ b¨<] J¡°u ≈®°›w F°u ı°wÙ Fæ, NwÎb bF „C•Ô≈s Ju¡ ª∏Bt° Ju¡ wCv∫ ŸC∏Ì≤ F°u ı°wÙ Fæ,
<ıŸŸu bF ≈C”T t°us J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $$4$$ ıæŸu ª∏Bt° „ÙwÔw° J¡° Ã∫°y fiFÙ* J¡≤w° bæŸu FÙ bu
„ÙwÔw° Ju¡ Ÿt°fi ¿_Sw Ÿ°æ‡∫w° J¡° N°≈<W tu* ˚Ù Ã∫°y fiFÙ* J¡≤wu Fæ* $ tæ`Ù N°<Ì yCd°u* Ÿu tfi°uF≤
≈®J¨¡<w Ÿu FÙ bu ÎuŸu <b≤°ıt°fi ≤Fwu Fæ* ıæŸu <J¡ fi¥wfi yCh~>°u* Ÿu „°u<˚w Ôw° Ÿu bfi Ju¡ b¨s „°u<˚w F°uwu
Fæ* $ Ÿf ≈≤ Ÿt°fi Â<‹¸> ≤©fiub°Ôu, ÎJ¡t°` ≈≤t°Ãt° tu* NfiC≤°y ≤©fiub°Ôu, ŸÌ° Ÿ°æ‡∫, Ÿ°@CN°u* Ÿu
˚Ù f»J¡≤ Ÿ°@C, ŸtCB Ju¡ wCv∫ t∫°ÕÌ° @°≤d <J¡∫u F…Î ≈C”T N°≈Ju¡ wCv∫ Fæ* $ oŸ<ÔÎ Fu tF°f°F°u,
N°≈¿W∫°ua J¡° Nfi<@J¡≤d fiJ¡° ı°u _S°fi bFÙ y∏wΔ∫ Fæ $ N°≈<W∫°u* Ju¡ Ÿ°y≤ tu* ı°fi° <ªw fiFÙ*
Fæ $ ©uÌ≤<Fw N°≈J¡°u oŸ ıyw tu* bæŸu fw°Õb J¡≤fi° ª°<F∫u ıæŸu <J¡ ≤ı°uyCd≤<Fw Ÿ°¿[bJ¡ N°Ãt°fi∏Ì
Ô°˚ f»u Îba t¥»°u* Ju¡ <bª°≤dÙ∫ <bT∫°u* Ju¡ ≈¿≤Ã∫°y π°≤° f°≤‡f°≤ Ÿwg „°˜°u* J¡° <bª°≤ J¡≤fi°
ª°<F∫u $$5-9$$ oŸ ≈®J¡°≤ ˚°bfi° J¡≤fiuub°Ôu ≈C”T J¡°u NÃ∫∏w N°Ì≤ Ju¡ Ÿ°S Ÿf b_wCN°u* J¡∑ <b<b@
<fi<tW°u* Ÿu ≈≈∏fi F°ufiub°ÔÙ N<fiÃ∫w° J¡° ˚Ù <bª°≤ J¡≤fi° ª°<F∫u $ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ ≈®J¡°≤
N<fiÃ∫w° J¡° <bª°≤ J¡≤ ≤F° <b„C] fC<]b°Ô° ≈CC”T NI°fi J¡°u f»°fiub°Ôu <tØ∫° NŸ‡∫ygÌ„Õfi J¡°
Ã∫°y J¡≤ ≈FÔu Îu<FJ¡ <bT∫°u* Ju¡ ≈˚°uy Ju¡ ∫°uÀ∫ Ô°æ<J¡J¡ <J®¡∫° J¡∑, t≤fiu Ju¡ f°Ì ≈∫°uy tu* N°fiub°ÔÙ
≈°≤Ô°æ<J¡J¡ <J®¡∫° J¡∑ N°æ≤ fi <J®¡∫°N°u* Ju¡ k¡Ô, ≈„C, ≈C`, @fi, _byÕ <bt°fi, N›Ÿ≤° N°<Ì ≈Ì°S°u˘
J¡∑, ∫u N°≈<W FÙ Fæ*, ÎuŸÙ ˚°bfi° J¡≤u*, ∫u Ÿ‡≈<W Fæ, ÎuŸÙ ˚°bfi° J¡˚Ù fi J¡≤u* $$10,11$$ N°yu J¡Fu
ı°fiub°Ôu <bª°≤R¡≈ I°fi J¡° NŸÙt ≈≤f®ÊR¡≈ b_wC J¡°u ≈®°›w J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ Ÿ°@C ŸwÙØ∫°u˘ Ju¡ Ÿ°S
<b<@bwg ≈®°›w F…Î Ÿub° N°<Ì ≈®∫Ãfi π°≤° ≈®Ÿ∏fi <J¡∫u F…Î yC” Ÿu "Fu ≈®˚°u, tæ* J¡°æfi Fq≥', ∫F ŸaŸ°≤°±>‡f≤
Jæ¡Ÿu Ã≈∏fi F…N°, oÃ∫°<Ì Ÿ<bfi∫ ≈®ÿfi≈¥bÕJ¡ <bª°≤J¡≤ _t≤d J¡≤fi° ª°<FÎ $ J¡t°u˘ tu* <fitÀfi fiFÙa
F°ufi° ª°<F∫u N°æ≤ NfiSÕJ¡°≤Ù Ô°uy°ua Ju¡ Ÿ°S Ÿay<w ˚Ù fiFÙ* J¡≤fiÙ ª°<F∫u $$12,13$$ Ÿf <≈®∫ b_wCN°u*
J¡° <bh~>uÌ ŸaŸ°≤t°` Ju¡ <ÔÎ Nbÿ∫a˚°bÙ Fæ, ÎuŸ° ŸÌ° <bª°≤ J¡≤fi° ª°<F∫u $ ıæŸu t∫¥≤ tu|°u* J¡°
NfiCŸ≤d J¡≤w° Fæ bæŸu Ÿ°@CN°u* J¡° FÙ NfiCŸ≤d J¡≤fi° ª°<F∫u $$14$$ N°U∫∏w≤ NFaJ¡°≤ Ju¡ ŸŸu
f°F≤Ù „≤Ù≤ Ju¡, ŸŸu ˚Ù f°F≤Ù ≈C`, <t` N°<Ì ŸaŸ°≤ Ju¡, ı°u wÙfi Ÿ°y≤ wCv∫ Fæ*, fi°æJ¡°R¡≈ N°Ãt<bª°≤
J¡°u ≈¥dÕ J¡≤Ju¡ ŸÃ∫ J¡° FÙ NbÔ°uJ¡fi J¡≤fi° ª°<F∫u $$15$$
ŸÃ∫ J¡° FÙ NbÔ°uJ¡fi J¡≤fi° ª°<F∫u, ÎuŸ° ı°u J¡F° Ÿtu* ≈°∫ J¡Fwu Fæ* $
N¿_S≤ „≤Ù≤ J¡° N°æ≤ NFaJ¡°≤ J¡° ˚Ù Ã∫°yJ¡≤ NÃ∫∏w J¡v∫°dJ¡°≤Ù, <ıŸfiu t°uwÙ J¡Ù t°Ô° J¡°u
Δ∫°›w J¡≤ ≤•©° Fæ, ÎuŸ° t°uwÙ-t°Ô° Ju¡ N∏wyÕw Ÿ¥w Ju¡ Ÿt°fi Ÿf ÌuF, NFaJ¡°≤ N°<Ì Ju¡ N∏wyÕw
<ª∏t°` J¡° FÙ NbÔ°uJ¡fi J¡≤fi° ª°<FÎ $$16$$ Ÿ <fiÃ∫ <b_w¨w, ŸbÕ` Δ∫°›w, ŸbÕ˚°<bw,
J¡v∫°dJ¡°≤Ù ≈≤t ≈Ì tu* ıæŸu Ÿ¥w tu* t<d≤°<„∫°≥ <≈≤°uoÕ ≤FwÙ Fæ* bæŸu FÙ ∫F Ÿ°≤° ıyw <≈≤°u∫° F…N°

ŸyÕ - 62]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

875

Fæ $$17$$ ı°u <ªwg <b„°Ô ˚Cbfi Ju¡ ˚¥TdR¡≈ N°J¡°„ tu* ¿_Sw Ÿ¥∫Õ tu* Fæ, bFÙ <ªwg ≈¨<SbÙ Ju¡ <bb≤ Ju¡
tº∫ tu* ¿_Sw J¡∑nu tu* ˚Ù Fæ $$18$$ Fu Nfi|, ıæŸu ∫F°≥ ≈≤ |¸>°J¡°„ N°æ≤ tF°J¡°„ J¡° ≈≤t°SÕw# ˚uÌ
fiFÙ* Fæ bæŸu FÙ „≤Ù≤ tu* ¿_Sw ıÙb°u* J¡° ˚uÌ fiFÙa Fæ $$19$$ <w•w, J¡n…N° N°<Ì ≤Ÿ Ju¡ ˚uÌ J¡°u
ı°fifiub°Ôu Ÿ˚Ù ≈®°<d∫°u* J¡∑ NfiC˚¥<w ÎJ¡ FÙ F°uwÙ Fæ, Nw# <ª∏t°` tu* ˚uÌ Jæ¡Ÿu ? ˚°b ∫F <J¡ ıæŸu
ÎJ¡ ≈C”T Ÿu N°_b°ÌfiÙ∫ <w•w, J¡n…N° N°<Ì ≤Ÿ J¡° ˚uÌ F°ufiu ≈≤ ˚Ù fiJu¡ NfiC˚b J¡° ˚uÌ fiFÙ* Fæ
bæŸu FÙ ÌuF°<Ì J¡° ˚uÌ F°ufiu ≈≤ ˚Ù <ª∏t°` tu* ˚uÌ fiFÙ* Fæ $$20$$
ªuwfi°u* tu* ıæŸu <ªwg J¡° ˚uÌ fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ Ÿf b_wCN°u* tu* wÃ_bR¡≈ J¡° ˚uÌ fiFÙ* Fæ, ÎuŸ°
J¡Fwu Fæ* $
ıf<J¡ ÎJ¡t°` Ÿπ_wC FÙ ŸÌ° ¿_Sw Fæ, wf ∫F Ã≈∏fi F…N°, ∫F fi‹¸> F…N°, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑
Ã≈[∫°<Ì<bT∫J¡ t¥» ıfiŸ°@°≤d N°≈J¡∑ fC<] „°˜Ù∫ fiFÙ* Fæ $$21$$
wf „°˜Ù∫ fC<] Jæ¡ŸÙ Fæ ? ÎuŸ° ≈®ÿfi F°ufiu ≈≤ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ı°u Ã≈∏fi F°uJ¡≤ <bÔÙfi F°u ı°wÙ Fæ, bF b_wC fiFÙ* Fæ $ bF N°˚°Ÿt°` Fæ, fi
bF Ÿwg Fæ N°æ≤ fi NŸwg Fæ $$22$$
bF fi Ÿwg Fæ N°æ≤ fi NŸwg Fæ, ÎuŸ° ı°u J¡F°, ŸJ¡° ≈≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $
ª¥≥<J¡ t°us F°ufiu Ju¡ ≈FÔu N<˚Δ∫•w N°æ≤ N„°∏w <ªW Ÿ° ˚ÔÙ-˚°≥<w y¨FÙw F°u ≤F° ∫F ıyw
N≈fiu ¿_S<w J¡°Ô tu* <bΩt°fi Fæ, Nw# NŸwg fiFÙ* Fæ $ t°uF J¡∑ <fib¨<W F°ufiu ≈≤ w°u t°us≈®°<›w Ÿu ≈FÔu
˚Ù ı°u ∫F Fæ FÙ fiFÙ* w°u t°usJ¡°Ô tu* ∫F ŸCw≤°a fiFÙa Fæ, Nw# Ÿwg ˚Ù fiFÙ* Fæ $$23$$
I°fi J¡∑ Ÿ°SÕJ¡w° J¡° <bª°≤ J¡≤fiu ≈≤ ˚Ù t°uF N°<Ì J¡∑ ŸW° ∫° NŸW° fiFÙ* J¡FÙ ı° ŸJ¡wÙ,
NwÎb oŸJ¡∑ N<fibÕªfiÙ∫w° FÙ <Ÿ] F…oÕ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
t°uFı°Ô ∫<Ì NÃ∫∏w NŸwg Fæ, w°u ˚Ô° fwÔ°oÎ, ≈C”T I°fi π°≤° <J¡ŸJ¡° <fi≤°Ÿ J¡≤uy° ?
•∫°u*<J¡ <fi≤°Ÿ J¡≤fiu ∫°uÀ∫ b_wC Ju¡ N˚°b tu* <fi≤°ŸJ¡ I°fi J¡∑ Ÿ°SÕJ¡w° fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ $ ∫<Ì t°uFı°Ô
NÃ∫∏w Ÿwg Fæ, w°u I°fi Ÿu <J¡ŸJ¡° Ã∫°y J¡≤uy° ? J¡°≤d <J¡ I°fi ŸÃ∫ b_wC J¡° <fibwÕJ¡ fiFÙ* Ìu©°
ı°w°, oŸ<ÔÎ N<fibÕªfiÙ∫ Nº∫°ŸR¡≈ Ÿay<w Ÿu ≤≠ıCŸ≈Õ N°<Ì Ju¡ Ÿt°fi ∫F Âÿ∫ ŸtCÌ°∫ t°uF tu*
J¡°≤d Fæ, ÎuŸ° ≈¿≤„uT Ÿu <Ÿ] F°uw° Fæ $$24$$ ∫<Ì ıyw NŸwg Fæ, w°u ∫F°≥ ≈≤ t°uF Jæ¡Ÿu ? ∫<Ì bF
Ÿwg Fæ, w°u t°uF J¡° J¡°≤d Jæ¡Ÿu ? oŸ<ÔÎ ŸÌ° „°∏w F…Î N°≈ ı∏t, t≤d N°æ≤ ¿_S<wR¡≈ ŸaŸ°≤ tu*
N°J¡°„ Ju¡ Ÿt°fi ŸtÂ<‹¸ >F°uoÎ $$25$$

oJ¡Ÿ™>b°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

f°Ÿ™>b°≥ ŸyÕ
ZÙ≤°tª∏BıÙ tu* „°˜°u•w Ÿf yCd°ua-ŸÙ Ÿt¨<] J¡° J¡Sfi N°æ≤
N@t ≈C”T J¡∑ ˚Ù ŸÃŸay N°æ≤ ≈°æ”T Ÿu Wt ¿_S<w J¡° ≈®<w≈°Ìfi $

t¥»°u* Ju¡ <ª∏wfi ∫°uÀ∫ <bT∫°u* Ju¡ ≈¿≤Ã∫°y Ÿu f°≤-f°≤ Ÿwg „°˜ J¡° <bª°≤ J¡≤fi° ª°<FÎ, ÎuŸ°
ı°u ≈FÔu J¡F°, Ÿ ≈≤ Jæ¡Ÿu ŸJ¡° <bª°≤ J¡≤fi° ª°¿FÎ, ÎuŸ° ≈®ÿfi F°ufiu ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

876

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<_S<w ≈®J¡≤d

f°fl N°æ≤ N°U∫∏w≤ π∏π°u* J¡°u ŸFfiub°Ô°, «¡F°≈°uF tu* JC¡„Ô ≈C”T _b∫a FÙ "w<πI°fi°S˘ Ÿ
yC”tub°<˚yh~>uwg Ÿ<tÃ≈°<d#' oÃ∫°<Ì „°˜ Ju¡ NfiCŸ°≤ ≈®°›w F…Î, w[bI°fiÙ N°æ≤ <„‹∫ Ju¡ N≈≤°@
J¡°u ŸFfiub°Ôu tF°t<wyC” Ju¡ Ÿ°S „°˜ J¡° ≈FÔu <bª°≤ J¡≤u $$1$$ Wt JC¡Ô tu* Ã≈∏fi F…Î,
<bT∫w¨‹d° „¥∏∫, w[bI°fiÙ tF°≈C”T Ju¡ Ÿ°S „°˜ J¡° <bª°≤J¡≤ tfi J¡° fi°„ J¡≤fiub°ÔÙ Ÿt°<@ Ÿu
≈≤t ≈Ì ≈®°›w <J¡∫° ı°w° Fæ $$2$$ buÌ°∏w tu* ≈∫°uyÙ N∏∫°∏∫ „°˜°u* Ju¡, ŸÃJ¡tÕ, ŸÌ°ª°≤ N°<Ì Ju¡
N°æ≤ Ÿ≠ıfi°u* J¡∑ Ÿay<w, bæ≤°À∫ N°<Ì Ju¡ <fi≤∏w≤ NU∫°Ÿ Ÿu Ÿa_J¨¡w F…N° ≈C”T ≈®Ã∫Jg¡w[b <bT∫J¡
N°ÃtI°fi J¡° ˚°ıfi F°uJ¡≤ N°≈Ju¡ Ÿt°fi „°u<˚w F°uw° Fæ $$3$$
•wyCd N°≈ tu* Fæ* FÙ, ÎuŸ° J¡Fwu Fææ* $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈ f°fl N°æ≤ N°U∫∏w≤ π∏π°u* J¡°u ŸFfi J¡≤fiu b°Ôu, Îba <b<b@yCd°u* Ju¡ N°y°≤
Fæ*, N°≈J¡° N°ª°≤ Wt Fæ wS° N°≈Ju¡ tfi Ju¡ Ÿ˚Ù tÔ Ìq≤ F°u y∫u Fæ*; Nw# N°≈ Ì…#©≤<Fw ≈≤t ≈Ì
tu* ¿_Sw Fæ* $$4$$
Nf ZÙ≤°tª∏BıÙ tu* I°fi Ÿu ıÙb∏tC•ww° J¡∑ Ÿ‡˚°bfi° J¡≤wu F…Î J¡Fwu Fæ* $
ŸªtCª N°≈ <ıŸŸu tu| F¸> y∫u F°u*, ÎuŸu „≤Ìg M¡wC Ju¡ N°J¡°„ Ju¡ wCv∫ Fæ* $ Wt I°fi Ÿu ∫C•w
N°≈ ˚°bfi° Ÿu ∫C•w F°uoÎ $$5$$
ıÙb∏tC¿•w J¡∑ Ÿ‡˚°bfi° tu* fÙı˚¥w tC•w tfi J¡° Ôsd J¡Fwu Fæ* $
Ÿf f°fl ≈Ì°S°u˘ J¡∑ <ª∏w° Ÿu ≤<Fw Îba ˚Ùw≤ ≈≤t°Ãt° Ju¡ Ÿ°S sÙ≤-fiÙ≤ Ju¡ wCv∫ ÎJ¡w° F°ufiu Ÿu
f®Ê°J¡°≤ ≈¿≤d°tR¡≈ JC¡„Ôw°b°ÔÙ J¡v≈fi° Ÿu ı°u tC•w°u* Ju¡ NfiC˚b Ÿu <Ÿ] Fæ, ¿_Sw N°æ≤ πæw≤<Fw
tfi tC•w FÙ Fæ, oŸtu* J¡°uoÕ ŸaÌuF fiFÙ* Fæ $$6$$ oŸ ≈®J¡°≤ tC•w tfib°Ôu N°≈J¡∑ ªu‹¸>° J¡° oŸ Ÿt∫
ŸaŸ°≤ tu* ≈¥b°uÕ•w ıÙb∏tC•w ≈C”T ≤°y-πuTFÙfi ≈¥b°uÕ•w J¡v≈fi° π°≤° NfiCŸ≤d J¡≤u*yu $$7$$ ı°u Ô°uy
f°F≤ Ô°uJ¡°u<ªw N°ª°≤b°Ôu F°uJ¡≤ <bF°≤ J¡≤wu Fæ*, I°fiR¡≈Ù fi°æJ¡° Ÿu ∫C•w bu fC<]t°fi ≈C”T ŸaŸ°≤R¡≈Ù
Ÿ°y≤ J¡°u ≈°≤ J¡≤u*yu $$8$$ ı°u Ÿ≠ıfi ≈C”T N°≈Ju¡ ŸÂ„ fC<]b°Ô° N°æ≤ ŸtÂ<‹¸> Fæ, bFÙ ŸCÂ<‹¸>
≈C”T tCHŸu J¡FÙ yoÕ I°fį<‹¸>∫°u* J¡° ˚°ıfi Fæ $$9$$
w°u •∫° ıÙb∏tC•w F…N° tæ* „≤Ù≤ J¡° Ã∫°y NSb° ∫Su‹¸> N°ª≤d J¡R¡≥ ? oŸ ≈≤ fiFÙ* ÎuŸ°
J¡Fwu Fæ* $
ıf wJ¡ N°≈J¡° „≤Ù≤ Fæ, wf wJ¡ N°≈ f°F≤ @tÕ„°˜ N°æ≤ ŸÌ°ª°≤ Ju¡ NfiCŸ°≤ N°ª°≤b°Ôu
N°æ≤ N∏Ì≤ Ÿf ÎTd°N°u* J¡° Ã∫°y J¡≤ Ju¡ ≤°y-πuTFÙfi fC<] Ÿu ¿_Sw ≤<FÎ $$10$$ ıæŸu N°æ≤ yCdÙ
≈C”T „°¿∏w J¡°u ≈®°›w FCÎ Fæ* bæŸu FÙ N°≈ ≈≤t„°¿∏w J¡°u ≈®°›w F°uoÎ $ ı°u _b°SÕ JC¡„Ôw° Ÿu ÌqŸ≤°u* J¡°u
™>yfiub°Ôu <Ÿ∫°≤ ŸÂ„ Fæ* N°æ≤ fhª°u* J¡∑ w≤F ∫Su‹¸> N°ª°≤b°Ôu Fæ*, bu t¥» ≈C”T FÙ <bª°≤ ∫°uÀ∫ fiFÙ*
Fæ* $$11$$ „C] Ÿ°¿[bJ¡ ı∏tb°Ôu ıÙb∏tC•w ≈C”T°u* Ju¡ ı°u _b°˚°<bJ¡ „t, Ìt N°<Ì yCd Fæ* fiJ¡°
≈°ıÕfi J¡≤ ≤F° Ÿ°@°≤d ≈C”T ˚Ù J®¡t„# I°fi ≈®°›w J¡≤Ju¡ N¿∏wt ıÙb∏tC•w „≤Ù≤ J¡°u ≈®°›w F°uw°
Fæ $$12$$ •∫°u*<J¡ ≈C”T <ı∏FÙa ı°<w yCd°u* J¡° ŸÌ° ∫F°≥ Ÿubfi J¡≤w° Fæ, ÌqŸ≤Ù ı°<w tua Ã≈∏fi F°uJ¡≤
˚Ù bF ÎJ¡ sd tu* Ÿ ı°<w J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ ÃJ¨¡‹¸> ı°<w Ju¡ yCd°u* J¡° Ÿubfi J¡≤fiu ≈≤
ÃJ¡¨‹¸> ı°<w tu* ı∏t ≈°w° Fæ N°æ≤ N@t ı°<w Ju¡ yCd°u* J¡° Ÿubfi J¡≤fiu ≈≤ N@t ı°<w tu* ı∏t ≈°w°

ŸyÕ - 62]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

877

Fæ, ∫F <fi∫t Fæ $$13$$ J¡t°Õ@Ùfiw° J¡°u ≈®°›w F…Î ıÙb ≈CbÕı∏t Ju¡ Ÿf ˚°b°u* J¡°u ≈®°›w F°uwu Fæ*, ≤°ı°
J¡∑ Ÿufi°N°u* J¡°u N°æ≤ ≈bÕw°u* Ju¡ bfi°u* J¡°u J®¡t„# fiÙ<w„°˜ Ju¡ NfiCŸ°≤ ≈≤°J®¡t Ÿu N°æ≤ J¡°¸>fiu N°<Ì Ÿu
Ô°uy ıÙw Ôuwu Fæ*, oŸ<ÔÎ N@t ≈C”T J¡°u ˚Ù t°us Ju¡ <ÔÎ FÙ Nbÿ∫ ≈®∫Ãfi J¡≤fi° ª°<FÎ $ ı°u ≈C”T
≈°æ”T Ÿu <b≤w fiFÙa F°uw°, Ÿu k¡Ô <Ÿ<] Nbÿ∫≈®°›w F°uwÙ Fæ, ∫F N<˚≈®°∫ Fæ $$14$$ ≈C”T ª°Fu,
≤°sŸ, <≈„°ª, „¥B N°<Ì w°tŸÙ ∫°u<fi tu* Ã≈∏fi F…N° F°u, ª°Fu s<`∫, bæÿ∫ N°<Ì ≤°ıŸ ∫°u<fi J¡°u
≈®°›w F…N° F°u NSb° Ÿ[b, wt Ÿu <t<Zw Ÿ≈Õ N°<Ì ∫°u<fi J¡°u ≈®°›w F°u, Ÿu J¡∑ªn Ÿu ˚°uÔÙ-˚°ÔÙ
y°∫ J¡∑ w≤F <bT∫°u* Ÿu fC<] J¡° @æ∫Õ Ju¡ Ÿ°S ]°≤ J¡≤fi° ª°<FÎ $$15$$
≈¥b°uÕ•w f°w J¡°u FÙ <b_w°≤ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
N≈fiu <bbuJ¡ Ÿu FÙ Ÿ∏w Ô°uy Ìubw° N°<Ì Ÿ°¿[bJ¡ ∫°u<fi J¡°u ≈®°›w F°uwu Fæ*, oŸ<ÔÎ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ,
<fitÕÔ <ªWR¡≈Ù t¿d J¡°u <ıŸ b_wC J¡° ŸaŸyÕ F°uw° Fæ, bF <ªWR¡≈Ù t<d w∏t∫ F°u ı°wÙ Fæ,
oŸ<ÔÎ ≈°æ”T FÙ ≈®@°fi Fæ $ ≈°æ”T ≈®∫Ãfi Ÿu FÙ fnu Wt yCd°u* Ÿu NÔaJ¨¡w tCtCsC ≈C”T ≈°ÿª°Ã∫ ∫°fiÙ
ıÙb∏tC•w Wt „≤Ù≤b°Ôu F°uwu Fæ* $ fi J¡°uoÕ ÎuŸÙ b_wC ≈¨ØbÙ tu* Fæ, fi _byÕ tu*, fi Ìubw°N°u* Ju¡ ≈°Ÿ
NSb° fi N∏∫` J¡FÙ* Fæ, <ıŸu yCdb°fi ≈C”T N≈fiu ≈°æ”T ≈®∫Ãfi Ÿu F_wyw fi J¡≤ Ôu $ ∫C<•w Ju¡
Ÿ<Fw f®Êª∫Õ, @æ∫Õ, bÙ∫Õ N°æ≤ bæ≤°À∫ Ju¡ buy Ju¡ <ffi° N°≈ Ÿ N˚Ù‹¸> b_wC J¡°u ≈®°›w fiFÙ* J¡≤
ŸJ¡wu $$16-19$$ Ÿf ≈®°<d∫°ua Ju¡ N°Ã∫¿∏wJ¡ Ì…#© J¡∑ <fib¨<W Ÿu ≈Ô<sw, <fi≤<w„∫ N°fi∏ÌR¡≈
F°ufiu Ju¡ J¡°≤d NÃ∫∏w <FwJ¡≤ oŸ ≈<Ì‹¸> N°Ãtw[b J¡°u <b„C] Ÿ[byCd°u* J¡∑ b¨<] Ju¡ ≈°∫ tu*
Ÿ°b@°fi fC<] π°≤° N°ÃtR¡≈ Ÿu ¿_S≤ J¡≤Ju¡ N°≈ „°uJ¡≤<Fw F°uoÎ $ wÌfi∏w≤ N°≈Ju¡ π°≤° ≈<Ì‹¸>
J®¡t Ÿu N°≈Ju¡ ∫u N°æ≤ Ô°uy ˚Ù tC•w N°æ≤ „°uJ¡≤<Fw F°u ı°∫u*yu $$20$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, <bbuJ¡ J¡∑
<b≈CÔ t<Ft° Ÿu ∫C•w, f»u F…Î „t, Ìt N°<Ì yCd°u* Ÿu tfi°uF≤ oŸ N¿∏wt ıÙb∏tC•w „≤Ù≤ Ju¡ ≈®°›w
F°uufiu ≈≤ N°≈ ıÙb∏tC•w ≈C”T°u* Ju¡ Ÿ›wt ˚¥<tJ¡° R¡≈ J¡tÕ tu* <_S¿w J¡∑<ı∫u $ ∫F bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d tu*
J¡FÙ yoÕ Ÿf Ô°uy°u* tu* ≈®<Ÿ] ŸaŸ°≤ ≈®°¿›w Ÿu F°ufiub°ÔÙ t°uF <ª∏w° N°≈tu* ¿_Sw fi F°u $$21$$

f°Ÿ™>b°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
(ZÙ∫°uyb°<Ÿ‹™>˚°T°fiCb°Ì tu* ¿_S<w ≈®J¡≤d Ÿt°›w)

878

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

≈„t ≈®J¡≤d

[≈„t ≈®J¡≤d

≈FÔ° ŸyÕ
tº∫°ÖJ¡°Ô J¡∑ „a©ºb<fi Ÿu Ÿ˚° Ju¡ ÃS°fi J¡° bdÕfi wS° b<Ÿ‹™>ıÙ J¡°
N°<ÖJ¡J¨¡Ã∫ N°æ≤ ≤°<` tu* <bÿb°<t`ıÙ Ju¡ Ÿ°S ¿_S<w $

Ã≈<W ≈®J¡≤d tu* Ÿ¨<‹¸> J¡∑ ≈®<w≈°ÌJ¡ Ÿf ZC<w∫°u* Ju¡ w°Ã≈∫Õ J¡°u _≈‹¸> J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ Ÿ°≤Ù ≈®≈aª
≤ªfi° tfi Ju¡ N@Ùfi FÙ Fæ, ∫F Ì„°Õ∫° $ <_S<w ≈®J¡≤d tu* ˚Ù ıyw J¡∑ <_S<w J¡° ≈®<w≈°Ìfi J¡≤fiub°ÔÙ
Ÿf ZC<w∫°u* Ju¡ w°Ã≈∫Õ J¡°u <Ì©Ô°fiu Ju¡ <ÔÎ Ÿ°≤Ù ≈®≈aª ¿_S<w tfi Ju¡ N@Ùfi FÙ Fæ, ∫F <Ì©Ô°∫° $
Nf "∫° y°À∫Õt≤Ùª∫°u&JÕ¡_∫°_wa yh~>w# Ÿb°Õ Îw¿_t*_wuı°ut^±>Ô ÎJ¡∑˚b¿∏w' (Fu y°À∫Õ, ıæŸu N_w
F°u ≤Fu Ÿ¥∫Õ J¡∑ <J¡≤du* ŸbÕıfi≈®Ã∫s wuı°u≤°<„R¡≈ wuı°ut^±>Ô t*u ÎJ¡_bR¡≈w° J¡°u ≈®°›w F°uwÙ Fæ* $
<k¡≤ bu t≤Ù<ª∫°≥ ÌqŸ≤u <Ìfi Ÿ¥∫Õ J¡° Ì∫ F°ufiu ≈≤ Ÿf <Ì„°N°u* t*u Ÿaª°≤ J¡≤wÙ Fæ*, bæŸu FÙ Ÿf b°y°<Ì
o¿∏B∫°≥ Ÿf Δ∫bF°≤°u* Ju¡ J¡°≤d˚¥w N∏w#J¡≤d tu* _b›fi Ju¡ Ÿt∫ ÎJ¡w° J¡°u ≈®°›w F°uwÙ Fæ* $),
"ŸCTC¿›wJ¡°Ôu ŸJ¡Ôu <bÔÙfiu' (N°fi∏Ì˚°uy Ju¡ Ÿt∫ Ÿf <bÿb <bI°fi Ju¡ _bJ¡°≤d tu* ÔÙfi F°ufiu ≈≤)
"∫Ã≈®∫∏Ã∫<˚Ÿa<b„¿∏w' (<ıŸ J¡°≤d˚¥w f®Ê tu* <bfi°„ Ju¡ Ÿt∫ t≤wu F…Î ˚qw ≈®bu„ J¡≤wu Fæ*),
"∫S° fiΩ# _≈∏Ìt°fi°# ŸtCBu&_wa yh~>¿∏wfi°tR¡≈u <bF°∫' (ıæŸu fF ≤FÙ fi<Ì∫°≥ N≈fiu fi°t N°æ≤ R¡≈
J¡° Ã∫°y J¡≤Ju¡ ŸtCB tu* ÔÙfi F°u ı°wÙ Fæ*), "yw°# J¡Ô°# ≈aªÌ„≈®<w‹™>°fitg' (t°us Ju¡ Ÿt∫ I°fiÙ Ju¡
≈®°d, Z]°, ≈°≥ª tF°˚¥w, o¿∏Ì®∫, tfi, N∏fi, bÙ∫Õ, w≈, t∏`, J¡tÕ N°æ≤ Ô°u˚R¡≈ ≈∏BF J¡Ô°Î≥
N≈fiu J¡°≤d tu* ≈®°›w F°u ı°wÙ Fæ*) N°æ≤ "Îbtub°_∫ ≈¿≤B‹¸>C>¿≤t°# T°u±>„ J¡Ô°# ≈C”T°∫T°# ≈C”Ta
≈®°›∫°_wa yh~>¿∏w' (oŸ B‹¸>° J¡∑ ∫u Ÿ°uÔF J¡Ô°Î≥, <ıfiJ¡° ≈C”T _S°fi Fæ, ≈C”T J¡°u ≈®°›w J¡≤Ju¡
∫°fiÙ ≈C”T°Ãt˚°b J¡°u ≈®°›w F°uJ¡≤ N_w J¡°u ≈®°›w F°uwÙ Fæ* $) ŸCTC<›w, ≈®Ô∫, Ÿt°<@, Ÿ°s°ÃJ¡°≤
N°æ≤ <bÌuFJæ¡bv∫ tu* ≈®≈aª J¡∑ <fib¨<W F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ıÙb J¡∑ f®ÊR¡≈w°≈®°¿›w Ju¡ ≈®<w≈°Ìfi π°≤°
≈®Ã∫Jg¡f®ÊæJ¡≤Ÿ N©^±> b_wC J¡∑ ÔsJ¡ ≈¥b°uÕ•w ofi ZC<w∫°u* Ju¡ ˚Ù tfi J¡° fi°„ F°ufiu Ÿu FÙ Ÿ°≤u ≈®≈aª
J¡∑ <fib¨<W π°≤° _bR¡≈ ≈®<w‹™>° tu* w°Ã≈∫Õ Fæ, oŸ ≤F_∫ J¡° Ìg|°¸>fi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ≈„t ≈®J¡≤d
J¡° N°≤‡˚ J¡≤ ≤Fu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ ≈¥bÕ N°æ≤ W≤ ≈®J¡≤d°u* J¡∑ Ÿay<w Ì„°Õwu F…Î <bT∫ N°æ≤ ≈®∫°uıfi J¡°u
<Ì©Ô°J¡≤ <„‹∫ J¡°u ŸCfifiu Ju¡ <ÔÎ Ÿ°b@°fi J¡≤wu F…Î J¡Fwu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, Âÿ∫ J¡∑ ¿_S<w J¡° ≈®<w≈°Ìfi J¡≤fiub°ÔÙ ZC<w∫°u* Ju¡ w°Ã≈∫Õ J¡° bdÕfi J¡≤fiu Ju¡
≈≤°∏w N°≈ oŸ ≈„t ≈®J¡≤d J¡°u ŸC<fi∫u ı°u ŸtH tu* N°fiu Ÿu t°usJ¡°≤Ù Fæ $$1$$
∫F°≥ ≈≤ ¿_S<w J¡° ≈®<w≈°Ìfi J¡≤fiub°ÔÙ ZC<w∫°ua Ju¡ w°Ã≈∫Õ J¡° bdÕfi J¡≤fiu Ju¡ ≈ÿª°w ≈ŸaF°≤
f°u@J¡ ZC<w∫°u* Ju¡ w°Ã≈∫Õ bdÕfi J¡∑ NbŸ≤ Ÿay<w Fæ $ "I°wa <fib°ÕdJ¡°¿≤ ∫wg' Ÿu ≈¥bÕ ≈®J¡≤d J¡°
≈®∫°uıfi FÙ oŸJ¡° ≈®∫°uıfi Fæ, ı°u Ì°ufi°u* J¡∑ ÎJ¡ J¡°∫ÕJ¡°¿≤w° Ÿay<w ˚Ù <Ì©Ô°oÕ, ∫F ı°fifi° ª°<F∫u $
ZÙb°vtÙ<J¡ıÙ fiu J¡F° # bß ˚≤π°ı, ıf Ìubw°, M¡<T, tC<fi, ≤°ı° N°<Ì J¡∑ ŸC∏Ì≤ Ÿ˚°
„≤Ìg M¡wC tu* w°≤°ua Ÿu ™>Ÿ°™>Ÿ ˚≤u F…Î N°J¡°„ Ju¡ wCv∫ <fiÿªÔ SÙ, ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ oŸ ≈®J¡°≤ tfi J¡°u
N°fi∏Ì tu* ±C>f°fiuub°Ôu ≈<b` bªfi J¡F ≤Fu Su $ b°∫C≤<Fw NwÎb <fiÿªÔ J¡tÔb°Ôu J¡tÔ°u* Ju¡ w°Ô°f

ŸyÕ - 1]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

879

J¡∑ fi°o˘ Ÿ˚° J¡° tº∫˚°y b<Ÿ‹™>ıÙ Ju¡ I°fi≈¥dÕ bªfi ŸCfifiu tu* ßCJ¡w°b„ t°æfi F°uJ¡≤ fæ™>u F…Î
≤°ı°N°u* Ÿu ≈¥dÕ S°, <bÔ°<Ÿ¿fi∫°u* Ju¡ tÌ N°æ≤ t°uF J¡° fÔ „°∏w F°u y∫° S°, bu <ª≤Ÿa∏∫°<Ÿ<fi∫°u*
J¡∑ w≤F N∏w#J¡≤d tu* ≈≤t „°¿∏w J¡°u ≈®°›w F°u ≤FÙ SÙ $ <bÔ°<ŸfiÙ yd Ju¡ J¡≤ J¡tÔ°u* tu* FaŸ-Ÿu
t°Ô¥t F°u ≤Fu ª≥b≤ t°fi°u* b<Ÿ‹™>ıÙ J¡° ≈Ìu„ ŸCfi Ôufiu Ÿu ZCw NSÕ tu* Ÿt°<@ Ôy°J¡≤ ÔÙfi F°u y∫u
Su, b¨s J¡∑ w≤F Ÿ˚° tu* ≈<s∫°u* fiu N≈fi° ªF-ªF°fi° f∏Ì J¡≤ <Ì∫° S°, fi°<ŸJ¡° Ju¡ Ny®˚°y ≈≤
wıÕfiÙ Nay…ÔÙ Ju¡ Ny®˚°y J¡°u ≤© J¡≤ <bª°≤b°fi ≤°ı° yd <bI°fiJ¡Ô° J¡°u <bª°≤ ≤Fu Su ≈®°w#J¡°Ô
tu* J¡tÔ J¡∑ fi°o˘ ZÙ≤°tª∏BıÙ <bJ¡<Ÿw F°u ™>u Su $ ıf Ÿ¥∫Õ Ju¡ ≈®J¡¸>J¡°Ô tu* N°J¡°„ N∏@J¡°≤R¡≈Ù
N°Ÿfi J¡° Ã∫°y J¡≤ ªCJ¡° S° $ (N∏@J¡°≤ ˚¥<t tu* FÙ |fi F°uw° Fæ NwÎb «¡≈≤ ¿_Sw N°J¡°„ Ju¡
N°ŸfiR¡≈ Ÿu ŸJ¡∑ Ã≈®us° J¡∑ yoÕ Fæ $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ ıæŸu yC”ıfi°u* Ju¡ N°fiu ≈≤ <„‹∫ fiJ¡°
NU∫CÃS°fi J¡≤w° F…N° N°Ÿfi J¡° Ã∫°y J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ Ÿ¥∫Õ Ju¡ Ì∫ F°ufiu ≈≤ N°J¡°„ fiu
N∏@J¡°≤R¡≈Ù N°Ÿfi ~>°un <Ì∫° S°), tF°≤°ı Ì„≤S ıæŸu t∫¥≤ b¨<‹¸> Ju¡ J¡°≤d F…oÕ N°BÕw° Ÿu tu|
Ju¡ „ÆÌ ŸCfiw° Fæ bæŸu FÙ ≈®ut°BÕ˚°b Ÿu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ Ju¡ ≈Ìu„ bªfi ŸCfi ≤Fu Su, f∏Ì≤ J¡∑ w≤F
ªaªÔ tfi J¡°u Ÿf <bT∫ ˚°uy°u* Ÿu F¸>°J¡≤ t∏`Ù Ô°uy fnu ≈®∫Ãfi Ju¡ Ÿ°S ŸCfifiu tu* Ôyu Su, ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ
Ju¡ ≈Ìu„ bªfi°u* Ÿu Ô‚tdıÙ Ju¡ ⁄Ì∫ tu* f®Ê J¡° _kC¡≤d F°u ≤F° S°, ∏Fu* N°Ãtw[b J¡° ≈¿≤I°fi
F°u ªCJ¡° S° wS° bu ª∏Bt° Ju¡ ©^±> Ju¡ Ÿt°fi <fitÕÔ N°æ≤ <„s° fÔ Ÿu <bªsd F°u y∫u Su, „`CN°u*
J¡° ŸaF°≤ J¡≤fiub°Ôu „`CPfiıÙ <ªW Ÿu ≈¥dÕw° J¡°u ≈®°›w F°u ªCJu¡ Su, ≈¥dÕ N°fi∏Ì J¡°u ≈®°›w bu ≈¥<dÕt°
Ju¡ ≈¥dÕ ª∏Ì®t° Ju¡ Ÿt°fi ¿_Sw Su, Ì…#©Ù tfi Ju¡ b„Ù˚¥w F°u ı°fiu ≈≤ ŸC<t` t∏`Ù J¡° ⁄Ì∫ ıæŸu
t°fiŸ≤°ub≤ tu* Ì…#© Ÿu <ª¿∏ww ŸC∏Ì≤ Ÿ¥∫Õ Ju¡ Ì∫ π°≤° ≈®Ù<wJ¡≤ F°ufiu ≈≤ ≈®°w#J¡°Ô Ju¡ J¡tÔ
<bJ¡<Ÿw F°u ™>wu Fæ* bæŸu FÙ <bJ¡<Ÿw F°u ™>° S° $$2-12$$
Ÿ Ÿt∫ bF°≥ ≈≤ fæ™>u F…Î N∏∫°∏∫ ≤°ı° N°æ≤ tC<fi, <ıfiJu¡ <ªWR¡≈Ù ≤Ãfi ˚ÔÙ-˚°≥<w @CÔ y∫u
Su, <ªW Ÿu vÔ<Ÿw-Ÿu F°u y∫u $ Ÿ Ÿt∫ Ì„°u* <Ì„°N°u* J¡°u ≈¥dÕ J¡≤wÙ F…oÕ, ≈®Ô∫J¡°Ô Ju¡ tu| Ju¡
yıÕfi Ju¡ Ÿt°fi wuı N°æ≤ Ÿ°y≤ Ju¡ |°uT Ju¡ wCv∫ y‡˚Ù≤ tº∫°ÖJ¡°Ô Ju¡ „a©°u* J¡∑ ºb<fi∫°≥ <w≤°u<Fw F°u
ı°wÙ Fæ* $$13-15$$ wÌ…≈≤°∏w tC<fi fiu Ÿ˚° tu* N≈fiÙ ≈Ìu„ b°<d∫°u* J¡° ≈ŸaF°≤ <J¡∫° $ <ıŸ yCd
J¡° ıfi°u* J¡°u N°á°<Ìw J¡≤fiub°Ô° Na„ N<˚˚¥w F°u y∫° Fæ*, Ÿu J¡°æfi yCdÙ ≈C”T ≈®J¡¸> J¡≤uy° ! ˚°b
∫F Fæ <J¡ tº∫°ÖJ¡°ÔÙfi „*©°u* J¡∑ ºb<fi Ÿu Ô°uy°u* J¡° tfi ªaªÔ F°u ™>° S°, NwÎb ∏F°u*fiu N≈fiu
≈Ìu„ bªfi°u* tu* Ô°uy°u* J¡∑ ÎJ¡°y®w° fi Ìu©J¡≤ ŸJ¡° ≈ŸaF°≤ <J¡∫° $ tº∫°ÖJ¡°Ô J¡∑ „*©ºb¿fi
ŸCfiJ¡≤ tCFqwÕ˚≤ <bZ°t J¡≤Ju¡ |fi J¡°uÔ°FÔ Ju¡ „°∏w F°uufiu ≈≤ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu ZÙ≤°tª∏BıÙ Ÿu
J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°ı J¡° owfi° FÙ N°<ÖJ¡ tæ*fiu J¡F°, Fu „`Cw°≈fi, „uT b•wΔ∫ J¡Ô ≈®°w#J¡°Ô
J¡Fq≥y° $$16-18$$ tº∫°Ö Ÿt∫ tu* J¡≤fiu ∫°uÀ∫ <πı°<w∫°u* J¡° <fi∫tw# ≈®°›w J¡wÕΔ∫ J¡tÕ fi‹¸> fi F°u;
oŸ<ÔÎ ŸJ¡° NfiC‹™>°fi tCHu ˚Ù J¡≤fi° ª°<FÎ $$19$$ Fu ŸC∏Ì≤, N°≈ ˚Ù <™>Î $ Fu N°ª°≤ªwC≤,
_fi°fi, Ì°fi, NªÕfi, ≈¥ıfi N°<ÌR¡≈ Ÿf Ÿwg<J®¡∫°N°u* J¡° NfiC‹™>°fi J¡∑<ıÎ $$20$$ ÎuŸ° J¡F J¡≤
tC<fiıÙ ™>u $ ıæŸu Ì∫°ªÔ Ju¡ <„©≤ Ÿu ª∏Bt° Ju¡ Ÿ°S Ÿ¥∫Õ <Ìw F°u* bæŸu FÙ tC<fiıÙ Ju¡ Ÿ°S
tF°≤°ı Ì„≤S Ÿ˚°Ÿ<Fw ™>u $$21$$ fi Ì°ufi°u* Ju¡ ™>fiu ≈≤ t∏Ì t∏Ì b°∫C Ÿu J¡¿‡≈w ˚≥b≤R¡≈Ù

880

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[≈„t ≈®J¡≤d

fiu`b°ÔÙ bF Ÿ°≤Ù Ÿ˚° ™>fiu Ju¡ <ÔÎ ªaªÔ F…oÕ $$22$$ <Ÿ≤ J¡∑ t°Ô°N°u* Ÿu ™> ≤Fu ˚≥b≤°u* Ju¡ ÌÔ°u* Ÿu
NÔaJ¡¨w bF Ÿ˚° N_w°ªÔ tu* () ªaªÔ Ÿ¥≥nb°ÔÙ yıŸufi° Ju¡ ŸÂ„ ™>Ù $$23$$
ÎJ¡ Ju¡ „≤Ù≤ Ju¡ ÌqŸ≤u Ju¡ „≤Ù≤ Ju¡ Ÿ°S ¸>J¡≤°fiu Ju¡ J¡°≤d Ÿ˚° tu* Fı°≤°u* f°ı¥-f∏Ì ª¥≤-ª¥≤ F°u
y∫u Su, NwÎb bF ıF°≥ wF°≥ ≤Ãfi°u* Ÿu ˚≤Ù F…oÕ SÙ, oŸ<ÔÎ Ÿ Ÿ˚° J¡°u Ìu©fiu Ÿu Ô°Ô tu|°u* Ÿu ∫C•w
Ÿ∏º∫° J¡° _t≤d F°u ı°w° S° $$24$$ n ≤Fu N°æ≤ t°Ô°N°u* Ÿu yC≥Su F…Î tCJC¡¸>°u* ≈≤ t≥±>≤° ≤Fu ˚≥b≤°u* fiu
|Ca|Ct ºb<fi Ÿu Ÿ Ÿ˚° J¡°u yCÔı°≤ ffi° ≤•©° S° N°æ≤ tCJC¡¸>°u* ≈≤ ˚°≥<w-˚°≥<w Ju¡ ınu F…Î ≤Ãfi°u* J¡∑
≈®˚° Ÿu Ÿ Ÿ˚° fiu N°J¡°„ J¡°u o∏B@fiCT ffi° ±>°Ô° S° $$25$$ J¡°∏w°R¡≈Ù Ôw°N°u* Ju¡ F°SR¡≈Ù
≈vÔb°u* tu* ŸC∏Ì≤ ª≥b≤R¡≈Ù taı≤Ùb°ÔÙ bF Ÿ˚° sCÆ@ yı≤°ı°u* Ju¡ t^±>Ô Ÿu ∫C•w bfi ZudÙ Ju¡ wCv∫
SÙ ∫°fiÙ ıæŸu bfi ZudÙ tu* Ôw°N°u* Ju¡ ≈vÔb°u* tu* ŸC∏Ì≤ taı¿≤∫°≥ ŸC„°u<˚w F°uwÙ Fæ* N°æ≤ Ÿtu* tÌ°u∏tW
yı≤°ı sCÆ@ ≤Fwu Fæ* bæŸu FÙ Ÿ Ÿ˚° tu* t<FÔ°N°u* Ju¡ F°S°u* tu* ª≥b≤ „°u<˚w Su N°æ≤ Ÿ˚° Ÿu ™> ≤Fu
Ô°uy FÙ <bsCÆ@ tW yı≤°ı Su $$26$$ Ÿ Ÿ˚° fiu ªtJ¡ ≤FÙ J¡n°u* J¡∑ J¡°¿∏w∫°u* Ÿu Ÿf Ju¡ b˜ Ô°Ô
J¡≤ <Ì∫u Su N°æ≤ ≈≤_≈≤ Ju¡ N°J¡TÕd k¡æÔ° <Ì∫u y∫u Su, NwÎb bF Ÿ˚° b°∫C Ÿu <ıŸJu¡ k¥¡Ô n°∫u y∫u
F°u, ÎuŸÙ t∏Ì°≤bfi≤°<ı Ju¡ wCv∫ SÙ $$27$$ Ÿ Ÿ˚° fiu o@≤-@≤ n ≤Fu J¡≈¥≤ Ju¡ ª¥dÕ Ÿu N°æ≤
ŸJu¡ ŸÂ„ <Ft J¡d°u* Ÿu Ÿku¡Ì tu| ffi° ≤•©u Su, NwÎb bF <ıŸJ¡∑ Ÿ°≤Ù J¡∑ Ÿ°≤Ù ˚¥<t <Ft, J¡°„
N°æ≤ k¥¡Ô N°<Ì Ÿu Δ∫°›w F°u, ÎuŸ° „≤wJ¡°Ô Ju¡ <ÌJg¡w¸>°u* J¡∑ ≈a<•w Ju¡ ŸÂ„ SÙ $$28$$ ªaªÔ t_wJ¡
t<d∫°u* Ju¡ Ny®˚°y Ÿu Ÿ Ÿ˚° Ju¡ N°J¡°„ J¡° tº∫˚°y Ô°Ô F°u y∫° S°, NwÎb bF <ıŸtu* fiÙÔJ¡tÔ
<©Ôu fi F°u* wS° <Ìfi Ju¡ J¡°∫°u*˘ J¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤fiub°ÔÙ Ÿ∏º∫° Ju¡ wCv∫ SÙ $$29$$ ≤Ãfi°u* Ju¡ ¿J¡≤dR¡≈Ù
ıÔ≈®b°F tu* tC©R¡≈Ù J¡tÔ°u* Ÿu ™>Ÿ°-™>Ÿ ˚≤Ù F…oÕ fiq≈C≤°u* J¡∑ ºb<fiR¡≈Ù Ÿ°≤Ÿb°ÔÙ N°æ≤ ˚≥b≤°u* Ÿu
Δ∫°›w bF Ÿ˚° J¡t<ÔfiÙ Ju¡ (J¡tÔ Ju¡ w°Ô°f Ju¡) ŸÂ„ SÙ $ Ÿtu* t<d∫°u* J¡∑ <J¡≤du* FÙ ıÔ ≈®b°F
Ju¡ _S°fi°≈∏fi SÙ, Ô°uy°u* Ju¡ tC≥F FÙ ≈μ_S°fiÙ∫ Su, fi¥≈C≤°u* J¡∑ ºb<fi∫°u* fiu FÙ Ÿ°≤Ÿ°u* J¡° _S°fi <Ô∫° S°
N°æ≤ ˚≥b≤u ˚Ù k¥¡Ô°u* J¡∑ t°Ô°N°u* tu* t≥±>≤° ≤Fu Su; NwÎb bF J¡t<ÔfiÙ Ju¡ wCv∫ SÙ $$30$$ ŸæJ¡n°u*
≤°ı°N°u* Ÿu Δ∫°›w, <b_w¨w bF Ÿ˚° ŸæJ¡n°u* ≈bÕw°u* Ÿu Δ∫°›w ≈®°<d∫°ua J¡∑ ≈≤‡≈≤°N°u* Ÿu ≈¥dÕ fi¥wfi
Ã≈∏fi F…oÕ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ Ÿt°fi SÙ $$31$$ wÌfi∏w≤ t<d∫°u* π°≤° o∏B@fiCT Ju¡ wCv∫ ffi°Î y∫u ≤°ı° Ô°uy
≤°ı° Ì„≤S J¡°u ≈®d°t J¡≤ ıæŸu t<d∫°u* π°≤° o∏B@fiCT Ju¡ wCv∫ ffi°oÕ yoÕ w≤ayu* Ÿ°y≤ Ÿu <fiJ¡ÔwÙ Fæ*
bæŸu FÙ ≤°ıt¿∏Ì≤ Ÿu <fiJ¡Ôu $$32$$ ŸCt∏` N°æ≤ N∏∫°∏∫ t∏`Ù, ı°u f®Ê≤Ÿ N°æ≤ ıÔ Ju¡ <bF°≤I°fi
tu* fnu <fi≈Cd Su, ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ N°æ≤ ≤°ı° Ì„≤S J¡°u ≈®d°t J¡≤ _fi°fi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ y∫u $ b°tÌub N°<Ì
N°æ≤ <bÿb°<t` N°<Ì N∏∫°∏∫ M¡<Tyd ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ J¡°u N°yu J¡≤Ju¡ NfiCI° J¡∑ ≈®wÙs° tu* ©nu
≤Fu $$33,34$$ wÌfi∏w≤ bF°≥ ≈≤ „`Cw°≈fi ≤°ı° Ì„≤S tC<fi∫°u* J¡∑ ≈¥ı° J¡≤Ju¡ tC<fi∫°u* Ÿu N°I°
≈°J¡≤ N≈fiu J¡°∫Õ Ju¡ <ÔÎ y∫u $$35$$ ≈®°w#J¡°Ô <k¡≤ N°fiu Ju¡ <ÔÎ b°fi≈®_S Ô°uy bfi J¡°u y∫u, y∏@bÕ
N°<Ì Δ∫°utª°≤Ù N°J¡°„ J¡°u y∫u N°æ≤ fi°y¿≤J¡ Ô°uy fiy≤ J¡°u y∫u $$36$$ ≤°ı° Ì„≤S N°æ≤ b<Ÿ‹™>ıÙ
Ju¡ fnu <bfi∫ Ÿu ≈®°SÕfi° J¡≤fiu ≈≤ ˚yb°fi ZÙ<bÿb°<t`ıÙ fiu ZÙ b<Ÿ‹™>ıÙ Ju¡ <fib°Ÿ _S°fi ≈≤ ≤°w
() ∫F°≥ Ju¡ tº∫°Ö J¡° Ÿt∫ N_w°ªÔ Ju¡ Ÿ¥∫°uÕÌ∫ J¡° Ÿt∫ Fæ, bF F°<S∫°u* Ju¡ ™>fiu J¡°
Ÿt∫ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu Ÿ∏º∫°B°æ (N_w°ªÔ tu*) J¡F° Fæ $

ŸyÕ - 2]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

881

<fw°oÕ $$37$$ ıæŸu Ìubw°N°u* Ju¡ Ÿt¥F Ÿu NfiCyw ŸbÕÔ°uJ¡ fit_J¨¡w ˚yb°fi f®Ê° f®ÊÔ°uJ¡ J¡°u ı°wu
Fæ*, bæŸu FÙ Ÿf f®°Êd>Zu‹™>°u*, ≤°ı°N°u* N°æ≤ tC<fi∫°u* Ju¡ Ÿ°S ≤°t N°<Ì Ì„≤S Ju¡ Ÿf ≈C`°u* π°≤° ≈°<Ÿw
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ N≈fiu N°Zt J¡°u y∫u $$38,39$$
wÌ…≈≤°∏w N≈fiu N°Zt _S°fi Ÿu ∏F°u*fiu N≈fiu ª≤d°u* ≈≤ <y≤u F…Î ≤°t N°<Ì Ÿf Ì„≤S ≈C`°u* J¡°u
<fÌ° <J¡∫° $$40$$ N°J¡°„ tu* ≤Ffiub°Ôu, ˚¥<t tu* ≤Ffiub°Ôu N°æ≤ ≈°w°Ô tu* ≤Ffiub°Ôu fi ŸfJ¡°u, ı°u
<J¡ Wt-Wt yCd°u* Ÿu NÔaJ¨¡w Su, ∫S° ∫°uÀ∫ <fÌ° J¡≤Ju¡ N≈fiu |≤ tu* ≈®bu„ J¡≤ Ì°≤ª¿≤w
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu <πı°<w∫°u* J¡∑ <ÌbŸ°u<ªw ≈aª∫I <J®¡∫° J¡∑ $$41$$

≈FÔ° ŸyÕ Ÿt°›w

ÌqŸ≤° ŸyÕ
N°<ÖJ¡ J¡t°ÕfiC‹™>°fi, ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡° ŸCfiÙ F…oÕ b°w°ÕN°u* J¡° <ª∏wfi wS°
ŸCfiu F…Î ≈Ì°S°u˘ tu* <_S≤w° Ju¡ <ÔÎ fC<] N°<Ì J¡∑ ≈®°SÕfi° J¡≤fi° $

ª∏Bt° Ju¡ wCv∫ J¡°¿∏wb°Ôu fi ≤°ı≈C`°u* fiu Ÿ°S Ÿ°S |≤ ı°J¡≤ N≈fiu N≈fiu ˚bfi°u* tu* ˚ÔÙ˚°≥<w
N°<ÖJ¡ J¡°∫Õ <J¡∫° $$1$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ, ZÙ≤°tª∏BıÙ, N∏∫°∏∫ ≤°ı°N°u*, tC<fi∫°u* N°æ≤ <πı°<w∫°u* fiu
N≈fiu |≤°u* tu*, y<Ô∫°u* tu* N°æ≤ f°F≤ J¡≤fiu ∫°uÀ∫ N≈fiu-N≈fiu J¡°∫Õ <fi‡fi<Ô<©w ≤Ù<w Ÿu <J¡∫u $ J¡tÔ,
J¡á°≤, JC¡tCÌ wS° Ã≈Ô°u* Ÿu tfi°uF≤ N°æ≤ ªJ®¡b°J¡, FaŸ wS° Ÿ°≤Ÿ°u* J¡∑ ≈*<•w∫°u* Ÿu ∫C•w ıÔ°„∫°u*
tu* fi Ô°uy°u* fiu _fi°fi <J¡∫° $ y°æ, ˚¥<t, <wÔ, ŸCbdÕ, „˙∫°, N°Ÿfi, b˜, fwÕfi N°<Ì J¡° Ì°fi
f®°Êd°u* J¡°u <Ì∫° $ ŸCbdÕ N°æ≤ t<d∫°u* Ÿu NÌg˚Cw Ìub°Ô∫°u* tu* N°æ≤ N≈fiu |≤°u* tu* <b‹dC, „aJ¡≤ wS°
N<Àfi, Ÿ¥∫Õ N°<Ì Ìubw°N°u* J¡∑ ≈¥ı° J¡∑ $ wÌfi∏w≤ ofi Ô°uy°u* fiu ≈C`, ≈°æ`, Ÿ©°, ª°J¡≤ N°æ≤ f∏@Cf°∏@b°u* Ju¡ Ÿ°S N≈fiu NfiCR¡≈ ˚°uıfi <J¡∫° $ Ÿ Ÿt∫ Ÿ fiy≤ tu* Ju¡bÔ N‹¸>t ˚°y „uT ≤Ffiu Ÿu
<Ìfi Ÿ¥‚t F°u y∫° S°, NwÎb bF Ìu©fiu tu* Nh~>° t°Ô¥t ≈nw° S° $ Ÿ°∫aJ¡°Ô wJ¡ J¡° Ÿt∫ ∏F°u*fiu
wf wJ¡ Ÿ Ÿt∫ Ju¡ <ªw ≈C≤°d, @tÕ„°˜ Ju¡ NbÔ°uJ¡fi N°<Ì J¡tÕ Ÿu <fw°∫°, ıf wJ¡ <J¡
˚yb°fi Ÿ¥∫Õ N≈fiÙ <J¡≤d°u* Ju¡ Ÿ°S N_w fiFÙa F°u y∫u $$2-8$$ wÌfi∏w≤ ∏F°u*fiu* ˚ÔÙ˚°≥<w Ÿ∏º∫°b∏Ìfi
<J¡∫°, N|tTÕd t∏`°u* J¡° ı≈ <J¡∫°, ≈<b` _w°u` ≈»u N°æ≤ tfi°uF≤ y°S°Î≥ y°oÕ $$9$$ wÌ…≈≤°∏w J¡°∏w
Ju¡ Ÿayt Ÿu J¡°<t<fi∫°u* Ju¡ „°uJ¡ J¡° fi°„ J¡≤fiub°ÔÙ wS° ª∏Bt° N°æ≤ wCT°≤ J¡°u Ìufiub°ÔÙ ≤°<` sÙ≤Ÿ°y≤
Ÿu ≈®J¡¸> F…oÕ ≈¥bÕ <Ì„° Ju¡ wCv∫ N°<b˚¥Õw F…oÕ $ @Ù≤u-@Ù≤u ZÙ≤°tª∏BıÙ N°<Ì ≤°ıJC¡t°≤ ÌÙ|Õ ª∏B<f‡fJu¡
Ÿt°fi ≤tdÙ∫ <f_w≤°u* ≈≤ Ÿ°u∫u ı°u k¥¡Ô°u* Ÿu ˚≤u Su N°æ≤ J¡≈¥≤ J¡° ª¥dÕ <ıfi ≈≤ tC<l>∫°u* Ÿu f©u≤°
S° $$10,11$$ wÌ…≈≤°∏w ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡°u ~>°unJ¡≤ N°æ≤ Ô°uy°u* J¡∑ Ÿ Ÿt∫ Ju¡ <ªw <bT∫˚°uy,
<fiB° N°<Ì Δ∫bF°≤b°ÔÙ bF tfi°uF≤ ≤°<` <f_w≤°u* ≈≤ tCFqwÕ Ju¡ Ÿt°fi @Ù≤u-@Ù≤u fÙw yoÕ $ <J¡∏wC
ZÙ≤°tª∏BıÙ ıæŸu F°SÙ J¡° fhª° N≈fiÙ t°w° J¡° <ª∏wfi J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ J¡∑ ≈¥b°uÕ•w
Ì°≤ N°æ≤ t@C≤ ≈Ìu„b°dÙ J¡° <ª∏wfi J¡≤wu F…Î fæ™>u ≤Fu $ ∫F ŸaŸ°≤ ˚®td •∫° b_wC Fæ, ∫u Ô°uy •∫°
Fæ*, ∫u <b<ª`˚¥w •∫°u* N°wu Fæ* N°æ≤ •∫°u* ı°wu Fæ*, tfi J¡° _bR¡≈ Jæ¡Ÿ° Fæ, Jæ¡Ÿu ∫F <fib¨W F°uw° Fæ, ∫F
t°∫° J¡F°≥ Ÿu N°<b˚¥Õw F…oÕ Fæ N°æ≤ Jæ¡Ÿu ∫F <fib¨W F°uwÙ Fæ ? $$12-15$$ oŸ t°∫° Ju¡ <fib¨W F°ufiu Ÿu

882

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[≈„t ≈®J¡≤d

•∫° yCd F°uw° Fæ ? NSb° Ÿ‡≈¥dÕ ˚°uÀ∫, ˚°u•w° N°æ≤ ˚°uy J¡∑ <fib¨<W F°ufiu Ÿu ≈C”T°SÕ <b|°wR¡≈ Ì°uT
F°uw° Fæ ? N°J¡°„ Ÿu ˚Ù <b_wÙdÕ N°Ãt° tu* ∫F ŸaJ¡°uª (≈¿≤h~>uÌ) J¡F°≥ Ÿu N°∫° ? $$16$$ ˚yb°fi
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu tfi Ju¡ s∫ Ju¡ <ÔÎ •∫° Ÿ°@fi N°æ≤ k¡Ô J¡F° Fæ NSb° N°Ãt° Ju¡ <bI°w F°ufiu ≈≤ •∫°
J¡F° Fæ ? $$17$$ ıÙb, <ªW, tfi, t°∫° oÃ∫°<Ì k¡æÔu F…Î R¡≈°u* Ÿu N°Ãt° FÙ oŸ <tØ∫°˚¥w¡ ŸaŸ°≤ J¡°
<b_w°≤ J¡≤w° Fæ Îba ÎJ¡t°` tfi R¡≈ w∏wC tu* fa@u F…Î ofiJ¡° s∫ F°ufiu Ÿu Ì…#©<fib¨<W <Ÿ] F°uwÙ Fæ $
t°∫°R¡≈ ∫u Ÿf Ft Ô°uy°u* Ju¡ π°≤° Jæ¡Ÿu ˚ÔÙ-˚°≥<w <ª<J¡ÃŸ° ∫°uÀ∫ F°u*yu ? <bT∫R¡≈Ù tu|°u* J¡° (<bT∫
FÙ ŸaŸ°≤R¡≈ Ÿu |fi ffi J¡≤ <ªW°J¡°„ J¡°u N°b¨w J¡≤fiu Ju¡ N°æ≤ Ì…#©°u* J¡∑ Fı°≤°u* @°≤°N°u* J¡°u bT°Õfiu
Ju¡ J¡°≤d tu| Ju¡ ŸÂ„ F…Î) NfiCŸ≤d J¡≤ t°Ô° Ju¡ Ÿt°fi |u≤fiub°ÔÙ N≈fiÙ fC<]b¨<WR¡≈Ù oŸ fJ¡≈a<•w
J¡°u ıæŸu FaŸ ıÔ Ÿu Ìq@ J¡° ˚°y NÔy J¡≤ Ìuw° Fæ bæŸu FÙ tæ* Jæ¡Ÿu ≈¨SJg¡ J¡R¡≥ ?$$18-20$$
∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u, <bª°≤ Ÿu •∫° ≈®∫°uıfi Fæ, ˚°uy°u* J¡° FÙ Ã∫°y J¡∑<ı∫u w°u oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
˚°uy°u* J¡° Ã∫°y fiFÙ* <J¡∫° ı° ŸJ¡w° N°æ≤ fiJu¡ Ã∫°y Ju¡ <ffi° Ft <b≈<W∫°u* Ÿu <fi_w°≤ fiFÙ*
≈° ŸJ¡wu, NF°u ∫F fn° ŸaJ¡¸> N°∫° $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ ŸbÕS° ˚°uy°u* J¡° Ã∫°y J¡≤fiu Ÿu ıÙbfi FÙ
fiFÙ* ≤F ŸJ¡w° $ ıÙbfi Ju¡ <ÔÎ S°un° ˚Ù ∫<Ì ˚°uy J¡° ≈°Ì°fi <J¡∫° ı°∫, w°u b°Ÿfi°b¨<] J¡°
ŸaJ¡¸> N° y∫° $$21$$
ÌqŸ≤° ŸaJ¡¸> ˚Ù J¡Fwu Fæ* $
oŸ Nbÿ∫ ≈®°›wΔ∫ N°Ãtw[b tu* tfi FÙ ≈®t°d Fæ N°æ≤ ∫F f°F≤Ù <bT∫ ŸtCÌ°∫ FÙ <ıŸJ¡∑
<Ÿ<] tu* J¡°≤d N°æ≤ ≈C”T°SÕ˚¥w Fæ, ÎuŸ° Ft°≤° tfi N≈fiÙ t¥©Õw°b„ ≈F°n Ÿu ˚Ù f»-ª» J¡≤ ˚°≤Ù
ffi y∫° Fæ $ ıæŸu <J¡ f°ÔJ¡ π°≤° t¥©Õw° Ÿu J¡¿v≈w ∫s ≈F°n Ju¡ Ÿt°fi ˚°≤Ù F°u ı°w° Fæ $ ˚°b ∫F
Fæ <J¡ tfi J¡∑ <Ÿ<] <bT∫°u* Ju¡ N@Ùfi Fæ NwÎb <bT∫°u* Ÿu tfi J¡°u <fib¨W J¡≤fi° Ÿa˚b fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡
ÎuŸ° J¡≤fiu Ÿu ŸJ¡∑ <fi#_bR¡≈w°≈<W F°u ı°∫uyÙ $ <bT∫°u* Ÿu ŸJ¡∑ <fib¨<W <J¡∫u <ffi° w[bŸ°s°ÃJ¡°≤
tu* bF ≈®t°d fiFÙ* ffi°∫° ı° ŸJ¡w°, ∫F ÌqŸ≤° ŸaJ¡¸> Fæ $$22$$
∫<Ì Ÿf <bT∫°u* J¡∑ <fib¨<W F°ufiu ≈≤ ˚Ù ÎJ¡t°` f®Ê°J¡°≤w° J¡° NbÔ‡ffi J¡≤Ju¡ b°Ÿfi°≤<Fw
tfi J¡°u _S°<≈w <J¡∫° ı° ŸJu¡, w°u o¿h~>w <Ÿ<] F°u ŸJ¡wÙ Fæ, ÎuŸ° <bª°≤ J¡≤wu F…Î J¡Fwu Fæ* $
<ıŸ ∫CbwÙ fiu N≈fiu ≈<w J¡°u ≈° <Ô∫°, bF <k¡≤ ÌqŸ≤u J¡° _t≤d fiFÙ* J¡≤wÙ Fæ bæŸu FÙ
ŸaŸ°≤˚®t Ÿu ≤<Fw f®Ê°J¡°≤w° J¡°u ≈®°›w FCoÕ Ft°≤Ù t<w ≈≤t „°¿∏w J¡°u ≈®°›w J¡≤Ju¡ ÌqŸ≤u <J¡ŸÙ
J¡° _t≤d fiFÙ* J¡≤uyÙ $$23$$
Ÿ Ì„° J¡°u ≈®°›w J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ÃJ¡^™>° J¡≤wu Fæ* $
J¡f tu≤° tfi J®¡°u@≤<Fw, Ÿ‡≈¥dÕ N<˚Ô°T°N°u* Ÿu „¥∏∫, ≈°≈FÙfi, ≈<b` N°æ≤ ≈≤t°Ãt° tu* <bZ°∏w
F°uy° ? Ÿ°uÔF J¡Ô°N°u* Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ ª∏Bt° Ÿu ˚Ù „ÙwÔ ≈≤t ≈Ì tu* Ÿ›wt ˚¥<tJ¡°≈∫Õ∏w ˚ÔÙ ˚°≥<w
<bZ°t J¡≤ (ıÙb∏tC<•w ŸC© J¡°u ≈®°›w) tæ* J¡f ıyw tu* ˚®td J¡R¡≥y° ? ıæŸu ıÔ tu* ~>°u¸>Ù w≤ay
<bÔÙfi F°u ı°wÙ Fæ bæŸu FÙ J¡¿v≈w NŸÃ∫R¡≈ J¡° Ã∫°yJ¡≤ N°Ãt° tu* ÔÙfi F…N° tfi J¡f „°¿∏w J¡°u
≈®°›w F°uy° ? w¨‹d°R¡≈Ù w≤ay°u* Ÿu N„°∏w, N°„°R¡≈Ù ty≤°u* Ÿu ˚≤u F…Î ŸaŸ°≤ Ÿ°y≤ J¡°u wæ≤J¡≤ tæ* J¡f
Ÿ∏w°≈≤<Fw F°u«≥¡y° ? I°fiÙ N°æ≤ ŸtÂ<‹¸> F°uJ¡≤ tæ* ≈„t Ÿu „C], tCtCsCN°u* J¡°u ≈®°›w F°ufiu ∫°uÀ∫

ŸyÕ - 3]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

883

≈Ì°u* tu* „°uJ¡ ≤<Fw F°uJ¡≤ J¡f <fib°Ÿ J¡R¡≥y° ? tu≤° fn° ˚°≤Ù ŸaŸ°≤R¡≈Ù ≠b≤ J¡f fi‹¸> F°uy° ? Ÿfiu
tu≤u Ÿf Nay°u J¡°u Ÿaw›w J¡≤ ≤•©° Fæ Îba @°wCN°u* Ju¡ s∫ Ÿu ı°u ˚∫aJ¡≤ Fæ $ Fu fC]u, Δ∫S°≤<Fw N°æ≤
wuı ≈®J¡°„ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ tu≤° <ªW <fib°Õw _S°fi tu* ≤•©u F…Î ÌÙ≈J¡ J¡∑ <„©° Ju¡ Ÿt°fi J¡f „°¿∏w J¡°u
≈®°›w F°uy° ? $$24-30$$ y”n ıæŸu Ÿ°y≤ J¡°u Nfi°∫°Ÿ ≈°≤ J¡≤ ı°w° Fæ*, bæŸu FÙ tu≤Ù o¿∏B∫°≥
<bT∫°u* J¡∑ NbFuÔfi° Ÿu Ì…#©°u* J¡°u Ìq≤ J¡≤fiu Ju¡ ¿ÔÎ Ì…‹¸> N<˚Ô°T° Ÿu F°ufiub°Ôu <b<b@ ˚°bÙ „≤Ù≤°u* J¡°u
J¡f ≈°≤ J¡≤ ı°∫uyÙ ? ≈„C, ≈C`, @fi, N∏fi, ≈°fi N°<Ì J¡∑ N≈®°¿›w N°æ≤ <b∫°uy Ÿu ≤°u ≤Fu tCH t¥» tu*
≤°uÌfi J¡° J¡°≤d˚¥w ∫F ÌuF FÙ bF ≈®<Ÿ] N°Ãt° tæ* Fq≥, oŸ ≈®J¡°≤ J¡° ≈¥bÕ-≈¥bÕ ÌuF°u* J¡∑ b°Ÿfi° N°æ≤
J¡°t-J¡tÕ ≈≤‡≈≤° Ÿu Ã≈∏fi Δ∫SÕ ˚®t ≈®f°u@R¡≈ <btÔw° J¡∑ ≈®°¿›w F°ufiu ≈≤ „≤ÃJ¡°Ô tu* tu| J¡∑
w≤F J¡f fi°„ J¡°u ≈®°›w F°uy° ? $$31,32$$
ÃJ¡¸> t°usuh~>° Ÿu _byÕ ˚Ù tCHu w¨d Ju¡ Ÿt°fi t°Ô¥t ≈nw° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
fi∏Ìfibfi tu* ı°u ŸC©°fiC˚b Fæ, bF <ıŸ ≈≤t ≈Ì tu* w¨d Ju¡ wCv∫ fiy^∫ Fæ, Ÿ N°Ãt°t∫ ≈≤t
≈Ì J¡°u tæ* ª°Fw° Fq≥, ŸJ¡°u tæ* J¡f ≈®°›w F°u«≥¡y° ? $$33$$
Nf <bbuJ¡ y®Fd Ju¡ <ÔÎ tfi N°<Ì J¡∑ ≈®°SÕfi° J¡≤wu Fæ* $
Fu tfi, J¡F°u w°u ŸFÙ, bÙw≤°y ≈C”T°u* π°≤° ≈<Ì‹¸> <fitÕÔ I°fiÂ<‹¸>∫°≥ •∫° wCttu* ¿_S<w J¡≤uyÙ ?
Fu <ªW, tæ* Ì…#©R¡≈Ù Nıy≤°u* J¡° ˚°uıfi F°uJ¡≤ F° w°w, F° t°w#, F° ≈C` - ofi ≤°uÌfi°ua J¡° ˚°ıfi <k¡≤
fi F°u«≥¡ $$34,35$$ Fu fC<], Fu fFfi (c) tæ* wC‡F°≤° ˚°oÕ Fq≥ tu≤Ù ≈®°SÕfi° J¡°u wCt ıvÌÙ ≈¥≤Ù J¡≤°u $ Ft
Ì°ufi°u* Ì…#© Ÿu ~C>¸>J¡°≤° ≈°fiu Ju¡ <ÔÎ tC<fiıÙ J¡∑ ≈Ìu„b°<d∫°u* J¡° ¿ª∏wfi J¡≤u* $$36$$ Fu Ÿ°¿ºb, Fu
≈C<`, () Fu Ÿ∏twu, Fu ˚Δ∫u, wC‡F°≤u ≈æ≤ ≈nJ¡≤ ≈®ut Ÿu tæ* ≈®°SÕfi° J¡≤w° Fq≥ $ tu≤Ù ≈®°SÕfi° Ÿu ŸaŸ°≤ Ju¡
h~>uÌ Ÿu ≈Ô<sw ≈¥dÕw° J¡∑ ≈®°<›w Ju¡ <ÔÎ wCt ©¥f Ÿ°b@°fi F°uN°u $$37$$
oŸ ≈®J¡°≤ ≈®°SÕfi° π°≤° Ÿ°b@°fi J¡∑ yoÕ fC<] J¡°u bæ≤°À∫-≈®J¡≤d N°<Ì ª°≤ ≈®J¡≤d°u* Ju¡ NSÕ Ju¡
_t≤d tu* J®¡t„# <fi∫C•w J¡≤wu Fæ* $
Fu twu, ZÙb<Ÿ‹™> tC<fi π°≤° tu≤u tC© Ÿu J¡FÔ°oÕ yoÕ N°æ≤ _b∫a J¡FÙ yoÕ bæ≤°À∫b°<d∫°u* J¡°,
wÌfi∏w≤ tCtCsCN°u* Ju¡ N°ª°≤ J¡°, wÌfi∏w≤ Ã≈<W∫°u* Ju¡ J®¡t J¡° wÌfi∏w≤ ‹¸>°∏w°u* Ÿu ŸC∏Ì≤ N°æ≤
I°fi≈¥dÕ ≈°¶∫°fi°u* Ÿu ŸCf°u@ oŸ ¿_S<w -≈®J¡≤d J¡° wCt ˚ÔÙ ˚°≥<w _t≤d J¡≤°u $$38,39$$
∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ tfi J¡∑ ≈FÔu ≈®°SÕfi° J¡∑ yoÕ Fæ, ŸÙ Ÿu ª°≤°u* ≈®J¡≤d°u* Ju¡ NSÕ Ju¡ Nb@°≤d
J¡∑ <Ÿ<] F°u yoÕ <k¡≤ ŸŸu ≈¨SJg¡ t<w J¡∑ •∫°u* ≈®°SÕfi° J¡∑ ı°wÙ Fæ ? w°u oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
tfi Ÿu ŸæJ¡n°u* f°≤ ı°u b_wC <bª°¿≤w F°uwÙ Fæ, Ÿu ∫<Ì fC<] _bÙJ¡°≤ fi J¡≤u, w°u bF ˚ÔÙ˚°≥<w
<bª°¿≤w F…oÕ ˚Ù „≤ÃJ¡°Ô Ju¡ tu| Ju¡ Ÿt°fi ¿_S≤ fiFÙ* ≤FwÙ, Nw# Zbd π°≤° w[b J¡° <bª°≤ F°ufiu ≈≤
˚Ù tfifi π°≤° Ÿ‡≈°<Ìw <fiÿª∫°¿ÃtJ¡° fC<] FÙ J¡wÕΔ∫ Ÿ‡≈°Ìfi tu* ŸtSÕ F°uwÙ Fæ, oŸ<ÔÎ ≈Cfi# t<w
J¡∑ ≈®°SÕfi° <ªw FÙ Fæ $$40$$
ÌqŸ≤° ŸyÕ Ÿt°›w
c ıÙb N°æ≤ fC<] ÎJ¡ N<bΩ° Ju¡ y˚Õ Ÿu Ã≈∏fi F…Î Fæ*, oŸ<ÔÎ fC<] J¡°u ˚<yfiÙ J¡F° N°æ≤
N≈fiu J¡°u ˚°oÕ J¡F° $ 
„°˜°U∫°Ÿ N°æ≤ Ÿ≠ıfi°u* Ju¡ NfiCy®F Ÿu ≈Ù~>u Ã≈∏fi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d Ÿ∏t<w J¡°u ≈C`Ù J¡F° $

884

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[≈„t ≈®J¡≤d

wÙŸ≤° ŸyÕ
≈®°w#J¡°Ô _fi°fiy¨F tu* N°∫u F…Î ZÙ≤°tª∏BıÙ N°<Ì Ju¡ Ÿ°S
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ J¡° Ÿ˚°-y¨F tu* ı°fi° N°æ≤ Ÿ˚° J¡° N°≤‡˚ $

ZÙb°vtÙ<J¡ıÙ fiu J¡F° # Fu bß, ıæŸu Ÿ¥∫°uÕÌ∫ J¡∑ N°J¡°as° J¡≤fiub°Ôu J¡tÔ J¡∑ ≤°<` Δ∫wÙw
F°uwÙ Fæ, bæŸu FÙ ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡∑ bF ≤°<` oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ <b_w¨w I°fi<bT∫J¡ <ª∏w° Ÿu Δ∫wÙw
F…oÕ $$1$$ JC¡~> N∏@J¡°≤b„ ≈ÙÔu, JC¡~> Ô°Ô N°J¡°„ tu* <b≤Ô w°≤°u*b°ÔÙ <Ì„°N°u* J¡°u t°fi°u* fCF°≤Ù Ÿu
~>°unfiu ≈≤ ≈®°w#J¡°Ô Ju¡ wC∫Õ„ÆÌ Ju¡ Ÿ°S ª∏Bt° Ju¡ Ÿt°fi ŸC∏Ì≤ tC©b°Ôu ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡tÔ Ju¡
w°Ô°f Ÿu ŸC∏Ì≤ J¡tÔ Ju¡ Ÿt°fi ™>u $$2,3$$ ≈®°w# J¡°Ô J¡∑ _fi°fi <b<@ J¡≤ N°æ≤ Ÿ∏º∫°-b∏Ìfi
N°<Ì J¡tÕ Ÿu <fib¨W F°uJ¡≤ ˚°oÕ∫°u* Ju¡ Ÿ°S S°unu Ÿu N≈fiu ≈¿≤ıfi°ua J¡°u ˚uıJ¡≤ <k¡≤ _b∫a b<Ÿ‹™>ıÙ Ju¡
<fib°Ÿ _S°fi ≈≤ y∫u $$4$$ ≈FÔu FÙ _fi°fi, Ÿ∏º∫° N°<Ì Ÿu <fib¨W F°uJ¡≤ ÎJ¡°∏w tu* Ÿt°<@ tu* fæ™>u F…Î
N°Ãt≈≤°∫d tC<fi J¡°u ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu <Ÿ≤ HCJ¡°J¡≤ Ìq≤ Ÿu FÙ ≈®d°t <J¡∫° $$5$$ <bfi∫∫C•w bu
≤°ıJC¡t°≤ ∏Fu* ≈®d°t J¡≤ ıf wJ¡ N∏@J¡°≤ ˚ÔÙ-˚°≥<w fi‹¸> fiFÙ* F°u y∫°, <Ì„°Î≥ Ÿ°k¡-Ÿ°k¡ fiFÙ*
<Ì©°oÕ Ìufiu ÔyÙ, wf wJ¡ Ÿ N°≥yfi tu* ©nu ≤Fu $ wÌfi∏w≤ ≤°ı°, tF°≤°ı, ≤°ıJC¡t°≤, M¡<T N°æ≤
f®°Êd f®ÊÔ°uJ¡ tu* Ìubw°N°u* Ju¡ Ÿt°fi ªC≈ª°≈ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ Ju¡ _S°fi ≈≤ N°∫u $$6,7$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ
J¡° bF <fib°Ÿ _S°fi Ô°uy°u* Ÿu ™>Ÿ°™>Ÿ ˚≤ y∫° $ F°SÙ, |°unu N°æ≤ ≤S°u* J¡∑ ˚Ùn Ôy y∫Ù $ bF°≥
≤°ı°N°u* Ju¡ <ªw <„‹¸>°ª°≤ Ju¡ ≤Ffiu ≈≤ ˚Ù bF |≤ ≤°ıtFÔ Ju¡ ŸÌ¨„ ŸC„°u<˚w F°u y∫° ∫°fiÙ <bfi∫
N°<Ì ≤°ı°u<ªw Δ∫bF°≤ w°u S° FÙ, |≤ ˚Ù Nf ≤°ıtFÔ Ju¡ ŸÂ„ F°u y∫° $$8$$ ÎJ¡ sd tu* ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ
Ÿt°<@ Ÿu ı°y ™>u $ ∏F°u*fiu <bfi∫ N°<Ì Δ∫bF°≤ Ÿu N°æ≤ <≈®∫ bªfi N°<Ì Ju¡ ≈ª°≤ Ÿu ≈®d°t J¡≤ ≤Fu
Ô°uy°u* Ju¡ «¡≈≤ NfiCy®F <J¡∫° $ <bÿb°<t`ıÙ Ju¡ Ÿ°S tC<fi ZÙ b<Ÿ‹™>ıÙ, <ıfiJu¡ ≈Ù~>u fF…w Ÿu tC<fi
ªÔ ≤Fu Su, ıæŸu f®Ê° J¡tÔ≈≤ N°R¡» F°uwu Fæ* bæŸu FÙ ≤S ≈≤ „Ù|® N°R¡» F…Î $$9,10$$ ıæŸu Ÿf
Ìubw°N°u* Ÿu ≈¿≤b¨w f®Ê° o∏B Ju¡ fiy≤ tu* ı°wu Fæ* bæŸu FÙ <b„°Ô b°<FfiÙ ≈¿≤b¨w ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ tF°≤°ı
Ì„≤S Ju¡ |≤ y∫u $$11$$ ıæŸu FaŸ°u* Ju¡ HC^±> Ÿu ≈¿≤bu<‹¸>w ≤°ıFaŸ J¡tÔ Ju¡ w°Ô°f tu* ≈®bu„ J¡≤w° Fæ
bæŸu FÙ <bfiÙw Ô°uy°u* Ÿu ≈¥dÕ ≤°ı° Ì„≤S J¡∑ tfi°uF≤ Ÿ˚° tu* ∏F°u*fiu ≈®bu„ <J¡∫° $$12$$ fiJu¡ Ÿ˚° tu*
≈®bu„ J¡≤fiu Ju¡ Ÿt∫ tF°fÔÙ ≤°ı° Ì„≤S <Ÿ*F°Ÿfi Ÿu „Ù|® ™>J¡≤ bF°≥ ≈≤ wÙfi J¡Ìt fiJu¡ _b°yw
Ju¡ <ÔÎ y∫u $$13$$ Ÿ Ÿ˚° tu* fi Ÿf Ì„≤S N°<Ì ≤°ı°N°u*, b<Ÿ‹™> N°<Ì tC<fi∫°u*, M¡<T∫°u*,
f®°Êd°u*, ŸCt∏` N°<Ì t¿∏`∫°u*, Ÿ°æ‡∫ oÃ∫°<Ì <bπ°fi°u*, ≤°t N°<Ì ≤°ıJC¡t°≤°u*, „C˚ N°<Ì t∏`Ù≈C`°u*,
Nt°Ã∫°u*, ≈®ı°N°u*, ŸCF°u` N°<Ì fi°y¿≤J¡°u*, t°Ôb N°<Ì fi°æJ¡≤-ª°J¡≤°u* N°æ≤ t°ÔÙ N°<Ì ≈C≤b°<Ÿ∫°ua fiu
≈®bu„ <J¡∫° $$14-16$$ wÌfi∏w≤ ıf bu ŸfJu¡ Ÿf N≈fiu-N≈fiu N°Ÿfi°u* ≈≤ fæ™> y∫u N°æ≤ N°Ÿfi°u*
≈≤ fæ™>u F…Î bu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ J¡∑ N°u≤ ¸>J¡¸>J¡∑ Ôy°Î F…Î Su, Ÿ˚° J¡° J¡°uÔ°FÔ „°∏w F°u ªCJ¡° S°,
faÌÙyd ªC≈ F°u y∫u Su, ≤°<` tau ŸC©≈¥bÕJ¡ ≤Ffiu Ju¡ Ÿ‡f∏@ J¡∑ ≈®ÿfi°uW≤ R¡≈ N°≈Ÿ J¡∑ f°wu* Ÿt°›w F°u
ªCJ¡∑ SÙ, Ÿ Ÿ˚° Ju¡ tº∫ tu* <fiÿªÔw° ~>° yoÕ SÙ, J¡tÔ°u* Ju¡ ≈≤°y J¡tÔ Ju¡ y˚Õ Ÿu <fiJ¡ÔJ¡≤ Ÿ˚°
tu* ≈®bu„ J¡≤ ≤Fu Su Îba b°∫C Ÿu ªaªÔ t°u<w∫°u* J¡∑ Ô≤°u* tu* ªaªÔw°≈¥bÕJ¡ ˚°uyÔ‡≈¸> F°u ≤Fu Su, ª°≤°u* N°u≤

ŸyÕ - 4]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

885

H¥Ô ≤Fu fnu-fnu k¥¡Ô°u* Ju¡ H¥Ô°u* Ÿu ©¥f N<@J¡ ŸCy∏@ ÔuJ¡≤ t∏Ì-t∏Ì b°∫C fF ≤F° S°, H≤°u©°u* ≈≤
Ôyu F…Î J¡°utÔ <f~>°æfi°u* ≈≤, <ıfitu* k¥¡Ô ¿f©u≤u Su, fæ™>Ù F…oÕ t<FÔ°Î≥ Ìu© ≤FÙ SÙ, H≤°u©°u* Ÿu N°oÕ F…oÕ
Ÿ¥∫Õ J¡∑ <J¡≤d°u* Ÿu ªJ¡°ª°æ*@ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ªaªÔ fiu`b°ÔÙ t<d∫°u* J¡∑ ≈®˚° Ÿu ≈ÙÔÙ N°æ≤ ŸCJC¡t°≤Ù,
Ÿku¡Ì ª≥b≤ @°≤d J¡≤fiub°ÔÙ bu ªaªÔ fi°¿≤∫°≥ ª≈Ôw° J¡° Ã∫°yJ¡≤ ªC≈ª°≈ ©nÙ SÙ, <b<b@ ≈®J¡°≤
Ju¡ ≤Ãfi°u* Ÿu ınu F…Î N°ayfi°u* Ju¡ t°u<w∫°u* Ju¡ ≈®<w<f‡f Ju¡ wCv∫ Ÿ¥∫Õ J¡∑ <J¡≤d°au Ju¡ ≤°y Ÿu ∫C•w tº∫b°Ôu
∫°fiÙ fi°fi° ≈C‹≈°u* Ju¡ N°J¡°≤ tu* <ª<`w F°ufiu ≈≤, ∫u k¥¡Ô fiFÙ* Fæ* <J¡∏wC ≈®°w#J¡°Ô Ju¡ @¥≈ Ju¡ ≈®<w<f‡f Fæ*,
oŸ ˚®°¿∏w Ÿu ˚°æ*≤u ≈C‹≈≤°<„ J¡° y®Fd fiFÙ* J¡≤ ≤Fu Su, NwÎb ≈¨<SbÙ J¡° _≈„Õ fi F°ufiu Ÿu N°J¡°„ tu*
tu| Ju¡ Ÿt°fi t≥±>≤° ≤Fu Su, Ÿ Ÿ≠ıfi°u* Ju¡ Ÿt°ı tau ≈¥ıfiÙ∫ıfi, ≈¥bÕŸa¿ªw ≈C^∫°u* Ÿu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ
Ju¡ tC© Ÿu <fiJ¡Ô° F…N° ı°u bªfi ŸCfi° S°, ⁄Ì∫ tu* Ÿ bªfi Ju¡ <b_w°≤ π°≤° fnu N°ÿª∫Õ Ju¡ Ÿ°S
fF…w yCd-yd°u* Ÿu ŸC∏Ì≤, J¡°utÔ ≈Ì°b<Ô∫°u* Ÿu tfi°uF≤ N˚Ù‹¸> b°•∫ N°≈Ÿ tu* J¡F ≤Fu Su, <Ì„°N°u*
Ÿu, fiy≤ Ÿu, N°J¡°„ Ÿu N°æ≤ bfi Ÿu N°∫u F…Î <Ÿ], <bΩ°@≤, Zu‹™> tC<fiyd N°æ≤ f®°Êdb¨∏Ì
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ J¡°u ª°≤°u* N°u≤ Ÿu t°æfi≈¥bÕJ¡ ≈®d°tJ¡≤ ªC≈ª°≈ ≈®bu„ J¡≤ ≤Fu Su, wÌfi∏w≤ <ıfiJu¡ Ÿ°S
Nbÿ∫ Ÿ‡˚°Td J¡≤fi° ª°<F∫u, ÎuŸu y°æ≤b„°ÔÙ ≈C”T°u* Ju¡ Ÿ°S N<wt∏Ì _b≤Ÿu J¡°fi Ju¡ ≈°Ÿ f°wu*
J¡F ≤Fu Su, <©Ôu F…Î ≤•w J¡tÔ°u* Ju¡ J¡°u„°u* Ÿu <fiJ¡Ôu F…Î, ≈FÔu fiJu¡ N∏Ì≤ ±¥>fu F…Î ˚°æ*≤°u*, ≈C‹≈≤Ÿ
N°æ≤ ≈C‹≈≤°y Ju¡ ≤ay Ÿu JC¡~> ≈ÙÔu ≤ayb°Ôu wS° |≤ tu* ÔyÙ F…oÕ b°∫C Ju¡ @•Ju¡ Ÿu ªaªÔ |<^¸>∫°u* Ju¡ „ÆÌ
Ÿu <ıŸfiu |≤°u* Ju¡ N∏Ì≤ F°ufiub°Ôu yÙw°u* J¡°u <w≤_J¨¡w J¡≤ <Ì∫° S°, ÎuŸ° b°∫C fF ≤F° S°, ª∏Ìfi J¡∑
ŸCy∏@ Ÿu <t<Zw, k¥¡Ô Ju¡ ªaªÔ ≈≤°y Ÿu ∫C•w NwÎb w°ıu k¡¥Ô°u* J¡∑ ÃJ¡¸> ŸCy∏@ Ÿu tu|°u* J¡°u
ŸCy¿∏@w J¡≤fiub°Ôu Ny≤ N°æ≤ wy≤ Ju¡ @CÎ≥, „°<t∫°fi°u* tu* f≥@u F…Î J¡tÔ°u* J¡∑ ŸCy∏@ Ju¡ Ÿ°S <ıŸ
fFfiu tu* „ÆÌ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ˚≥b≤°u* J¡∑ ≈®wÙ<w F°wÙ SÙ, ∫°u* fF ≤Fu Su $$17-27$$

wÙŸ≤° ŸyÕ Ÿt°›w

ª°æS° ŸyÕ
≤°ı° Ì„≤SıÙ J¡° ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ Ju¡ b°•∫°u* J¡∑ ≈®„aŸ° J¡≤fi° wS°
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ Ju¡ bªfi Ÿu ZÙ≤°tª∏BıÙ π°≤° <ª¿∏ww ≈Ì°S°u˘ J¡° NfiCb°Ì $

ZÙb°vtÙ<J¡ıÙ fiu J¡F° # bß, ≤°ı° Ì„≤S fiu tu| Ju¡ yıÕfi Ju¡ wCv∫ ya˚Ù≤ b°dÙ Ÿu ∫F fiJu¡ ≈Ìu„
tu* NÃ∫∏w <bÿb°Ÿ ≈®J¡¸> J¡≤fiub°ÔÙ ≈Ì°b<Ô∫°u* Ÿu ŸC∏Ì≤ <fi‡fi<fi<ÌÕ‹¸> bªfi tC<fiZu‹™> ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ
Ÿu J¡F° $$1$$ ˚ybfig, J¡Ô J¡∑ ≈Ìu„ J¡S°bÔÙ Ÿu Ã≈∏fi F…Î wS° w≈_∫° Ju¡ •Ôu„ Ÿu ˚Ù f»u-ª»u
Zt Ÿu N°≈ tC•w F°u y∫u Fæ* ? Z°uw°N°u* J¡°u N°fi∏Ì Ìufiub°Ô° ı°u <b„Ì bªfi Ÿt¥F N°≈fiu J¡Ô J¡F° S°,
Nt¨w J¡∑ bT°Õ Ju¡ wCv∫ ŸÙ bªfi Ÿt¥F Ÿu Ft Ô°uuy N°ÿb°<Ÿw F…Î Fæ* $ ıæŸu Nt¨w Ÿu <fitÕÔ ª∏Bt°
J¡∑ <J¡≤du* N∏@J¡°≤ J¡°u F¸>°J¡≤ N∏w#J¡≤d J¡°u „ÙwÔ J¡≤wÙ Fæ* bæŸu FÙ Nt¨w J¡∑ w≤F <fitÕÔ ∫u tF°Ãt°N°u*
Ju¡ <b„Ì ≈Ìu„ NI°fi°∏@J¡°≤ J¡°u F¸>°J¡≤ N∏w#J¡≤d J¡°u Ÿ∏w°≈≤<Fw J¡≤ Ìuwu Fæ* $$2-4$$
Nf ª∏Bt° J¡∑ <J¡≤d°u* Ÿu ˚Ù tF°Ãt°N°u* J¡∑ ≈Ìu„b°<d∫°≥ ÃJ¨¡‹¸ Fæ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
tfiC‹∫ Ju¡ N°fi∏Ì Ÿu ÔuJ¡≤ <F≤^∫y˚Õ Ju¡ N°fi∏Ì≈∫Õ∏w <bT∫ŸC©°u* Ÿu ˚Ù NÃ∫∏w «‰≥¡ªu ≈Ì Ÿu

886

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[≈„t ≈®J¡≤d

Ÿaf∏@ ≤©fiub°ÔÙ ı°u tF°Ãt°N°u* J¡∑ Ÿ¥<•w∫°≥ Fæ*, bu N≈¥bÕ N°fi∏Ì J¡°u Ìufiub°ÔÙ N°æ≤ t°uF J¡°u ŸbÕS°
Ìq≤ J¡≤fiub°ÔÙ Fæ* $$5$$ N°ÃtR¡≈ ≤Ãfi Ju¡ ≈®J¡°„fi tu* ÎJ¡t°` ÌÙ≈J¡R¡≈ wS° Ÿ≤Ÿ ∫C¿•wR¡≈Ù
Ôw°Î≥ <ıŸŸu <Ìw F°uwÙ Fæ, bF Ÿ≠ıfiR¡≈Ù b¨s b∏ÌfiÙ∫ Fæ $$6$$ ıæŸu ª∏Bt° J¡∑ <J¡≤du*
N∏@J¡°≤≤°<„ J¡°u F¸>° ÌuwÙ Fæ* bæŸu FÙ Ÿ≠ıfi°u* J¡∑ Ÿ¥<•w∫°≥ tfi Ÿu ı°u fC≤° <bª°≤ <J¡∫°, „≤Ù≤
Ÿu ı°u fC≤° J¡°t <J¡∫°, fi ŸfJ¡°u <fib¨W J¡≤ ÌuwÙ Fæ* $$7$$ Fu tC<fiıÙ, ıæŸu „≤ÃJ¡°Ô tu* bT°Õ M¡wC
Ju¡ tu| sÙd F°ufiu Ôywu Fæ* bæŸu FÙ Ft Ô°uy°ua Ju¡ ŸaŸ°≤ tu* f∏@fi õ¨*©Ô°R¡≈ w¨‹d°, Ô°u˚ N°<Ì
N°≈Ju¡ ≈Ìu„ bªfi Ÿu sÙd F°ufiu Ôy y∫u Fæ* $$8-10$$ <Ÿ] ≤Ÿ Ÿu ffi°∫u y∫u <Ÿ] Naıfi Ÿu
<ı∏Fu* Â<‹¸> ≈®°›w F°u yoÕ, ÎuŸu ı∏t°∏@ Ô°uy <ıŸ ≈®J¡°≤ ŸCbdÕ J¡°u Ìu©fiu Ôywu Fæ* bæŸu FÙ f®Ê≤ŸR¡≈Ù
N*ıfi Ÿu ≈®°›w ≈®Ã∫yg Â<‹¸> b°Ôu Ft Ô°uy <fiÌ°uÕT N°Ãt° J¡°u Ìu©fiu Ju¡ <ÔÎ ≈∫C•w F°u y∫u Fæ* $
N°≈J¡∑ <•wR¡≈Ù „≤ÌgM¡wC Ÿu Ft°≤u ⁄Ì∫R¡≈Ù N°J¡°„ tu* ¿_Sw ŸaŸ°≤b°Ÿfi° fi°tJ¡ JC¡F≤° fi‹¸>
F°ufiu Ôy y∫° Fæ $ Fu tC<fiıÙ, Ì°≤fC<] ≈C”T°u* J¡∑ ≈Ìu„b°<d∫°≥ ıæŸu ⁄Ì∫ J¡°u N°á°<Ìw J¡≤wÙ
Fæ* bæŸu t∏Ì°≤ Ju¡ k¡¥Ô°u* Ju¡ yCh~>u NSb° Nt¨w Ÿ°y≤ J¡∑ w≤ayu* N°á°<Ìw fiFÙ* J¡≤wÙ $ Fu ≤|Cb≤, ı°uı°u <Ìfi tF°≈C”T°u* J¡∑ ≈¥ı° Ÿu Δ∫wÙw F°uw° Fæ, bFÙ <Ìfi ≈®J¡°„∫C•w Fæ, „uT <Ìfi N∏@J¡°≤ Ÿu
N°b¨W Fæ* $ Fu J¡tÔ Ju¡ Ÿt°fi <b„°Ô fiu`b°Ôu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ≈®_wCw N<bfi°„Ù w[b J¡°u ≈®Ÿ∏fiw°
tu* ¿_Sw tC<fi Ÿu ≈¥~>°u $$11-13$$ ≤°ı° Ju¡ ∫°u* J¡Ffiu ≈≤ ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ Ÿ°tfiu fæ™u F…Î, Ì°≤fC<]
˚yb°fi ZÙb<Ÿ‹™>tC<fi fiu ∫°u* J¡Ffi° N°≤‡˚ <J¡∫° $$14$$
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, Fu N≈fiu ≤|CJC¡Ô Ju¡ ÎJ¡t°` ≈®J¡°„J¡ ª∏B, Fu tF°twu,
ı°u tæ*fiu ≈¥b°Õ≈≤ <bª°¿≤w b°•∫°SÕ J¡F° S°, •∫° ŸJ¡° N°≈J¡°u _t≤d Fæ* ? •∫° N°≈ tfi Ju¡ Ÿt°fi
t°∫° Ÿu ıyw Ju¡ bu„ tu* ¿_Sw f®ÊR¡≈, <fi‹≈®≈aª f®ÊR¡≈, _S¥Ô, Ÿ¥‚t, ŸÌ° <Ìw ≈≤t°Ãt° Ju¡ R¡≈
J¡°, ı°u Ftfiu J¡F° S°, _t≤d J¡≤wu F°u ? NSb° N≈fiÙ fC<] Ÿu Âÿ∫ Ÿu N<w¿≤•w Ÿu ı°fiwu
F°u ? $$15-17$$ Fu Ÿ≠ıfi<„≤°utdu, Fu Ÿ°@Cb°Ì°u* Ju¡ ÎJ¡t°` ˚°ıfi, ŸbÕ„<•wŸ‡≈∏fi f®Ê Ÿu FÙ
ıæŸu ∫F <bÿb <Ìw F…N° Fæ, ŸJ¡° •∫° N°≈ _t≤d J¡≤wu Fæ* ? $$18$$ Fu Ÿ∏twu, kæ¡Ôu F…Î N<bΩ°
Ju¡ R¡≈ J¡°, ı°u J¡°Ô Ju¡ fÔ Ÿu fi‹¸> F°ufiub°Ô°, Ÿa¶∫° Ÿu Nfi∏w N°æ≤ Ìu„, J¡°Ô°<Ì Ÿu N∏wb°Ô° Fæ,
•∫° N°≈ _t≤d J¡≤wu Fæ* ? <ªW FÙ fi≤ Fæ, <ªW Ÿu N<w¿≤•w fi≤ fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° ı°u tæ*fiu J¡F° S°,
ŸJ¡° Ôsd N°<Ì Ju¡ <bª°≤ π°≤° •∫° N°≈ ˚ÔÙ˚°≥<w _t≤d J¡≤wu Fæ* ? $$19,20$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ,
•∫° N°≈fiu J¡Ô Ju¡ Zbd Ju¡ <bT∫˚¥w b°•∫°SÕ J¡°u tfifi π°≤° ≈¿≤‹J¨¡w <J¡∫° N°æ≤ ≤°<` tu* Ÿu ⁄Ì∫
tu* _S°<≈w <J¡∫° ? $$21$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, f°≤-f°≤ <bª°≤° F…N°, tfifi π°≤° ⁄Ì∫ tu* _S°<≈w
w[b<ª∏wfi t°usR¡≈ ≈®∫°uıfi J¡°u Ìuw° Fæ $ <J¡∏wC <ıŸ fi≤°@t fiu ≈<Ì‹¸> ≈Ì°SÕ J¡∑ @°≤d° Nfi°Ì≤
Ÿu fi‹¸>-˚®‹¸> J¡≤ ÌÙ Ÿu t°usR¡≈ k¡Ô ≈®°›w fiFÙ* F°uw° $$22$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu <b„°Ô
bs#_SÔb°Ô° ≈C”T J¡^™> tua ı°<w„C<] Ÿu „°u<˚w F°ufiub°Ôu ŸC∏Ì≤ t°u<w∫°u* J¡° ˚°ıfi F°uw° Fæ, bæŸu
FÙ <bbuJ¡∫C•w <ªWb°Ôu N°≈ <bª°¿≤w, „C<] Ÿu „°u<˚w F°ufiub°Ôu ≈Ìu„ bªfi°u* Ju¡ ˚°ıfi Fæ* $$23$$
ZÙb°vtÙ<J¡ıÙ fiu J¡F° # f®Ê°ıÙ Ju¡ ≈C` tF°wuı_bÙ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ Ju¡ oŸ ≈®J¡°≤ ZÙ≤°tª∏BıÙ
J¡°u J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ NbŸ≤ Ìufiu ≈≤ ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu <fi‡fi<Ô<©w b°•∫ J¡F° $$24$$

ŸyÕ - 5]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

887

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu ˚ybfig, Fu Ÿf @t°u˘ Ju¡ I°w°, N°≈Ju¡ FÙ ≈®˚°b J¡° ∫F <b_w°≤ Fæ,
ı°u <J¡ tæ* ≈≤t Ì°≤ F°uJ¡≤ N°≈Ju¡ bªfi J¡°u ŸtH ŸJ¡° $ ıæŸu N°≈ N°Ìu„ Ìuwu Fæ*, bæŸu FÙ bF
Ÿf tæ*fiu <J¡∫°, ŸŸu <b≈≤Ùw fiFÙ* <J¡∫° Fæ $ ≤°<` tu* <fiB° J¡° Ã∫°y J¡≤Ju¡ tæ*fiu ⁄Ì∫ tu* b°•∫°SÕ
J¡° <ª∏wfi <J¡∫° $ Fu ≈®˚°u, ≈Ìu„ ∫°uÀ∫ NSÕ Ju¡ ≈®J¡°„fi tu* Ÿ¥∫ÕR¡≈ N°≈fiu ŸaŸ°≤R¡≈ N∏@J¡°≤
Ju¡ <bfi°„ Ju¡ ¿ÔÎ ınw°R¡≈ „Ùw J¡°u F>¸>°fiu Ÿu ŸC© Ìufiub°Ô° b°dÙR¡≈Ù <J¡≤d°u* J¡° Ÿt¥F J¡Ô
kæ¡Ô°∫° S° $$25-27$$
Fu Ì°≤ª¿≤w, tfi°uF≤, ≈C^∫t∫ N°æ≤ J®¡t∫C•w bF Ÿ°≤° J¡° Ÿ°≤° NwÙw ≈Ìu„ <ŸÔ<ŸÔub°≤
yC≥Su F…Î tfi°uF≤ N°æ≤ ≈<b` ≤Ãfi°u* Ju¡ Ÿt°fi taæfiu N≈fiu ⁄Ì∫ tu* _S°<≈w <J¡∫° $$28$$
Ÿf N<fi‹¸>°ua J¡∑ <fib¨<W J¡≤fiub°Ô°, NÃ∫∏w t@C≤, ≈≤t≈C”T°SÕ J¡° Ÿ°@fi N°æ≤ NfiCvÔa|fiÙ∫
F°ufiu Ju¡ J¡°≤d N°≈J¡° bªfi Nbÿ∫ <Ÿ≤ Ÿu ≈®d°t J¡≤ ⁄Ì∫ tu* @°≤d J¡≤fiu ∫°uÀ∫ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
˚ybfig , N°≈J¡° „°Ÿfi <FwJ¡°≤Ù, tfi°uF≤, ≈C^∫ N°æ≤ N°fi∏Ì J¡° Ÿ°@fi Fæ, NwÎb <J¡fi Ìub∫°u<fi
<b„uT <Ÿ]°u* π°≤° NSb° _bw#<Ÿ] ŸfiJ¡°<Ì π°≤° ∫° ∫°uy, t∏` N°<Ì Ÿu <Ÿ] ≈C”T°u* π°≤° <Ÿ≤ Ÿu
@°≤d fiFÙ* <J¡∫° ı°w° ? ŸaŸ°≤R¡≈Ù JC¡F≤u Ju¡ N°b≤d J¡° <fib°≤d J¡≤ ≤Fu Ft Ô°uy N°≈Ju¡ ≈®Ÿ°Ì Ÿu
bT°Õ M¡wC Ju¡ N∏w tua <ÌbŸ°u* Ju¡ Ÿt°fi ≈®Ÿ∏fi F°u y∫u Fæ* ∫°fiÙ Ft tu* N°≈J¡° ≈Ìu„ Δ∫SÕ fiFÙa F…N° $
N°≈J¡° ≈<b` ≈Ìu„ wÙfi°u* J¡°Ô°u* tu* <FwJ¡°≤Ù Fæ $ Zbd Ju¡ Ÿt∫ bF t@C≤ Fæ, tfifi N°æ≤ <fi<̺∫°Ÿfi
Ju¡ Ÿt∫ N∏wtCÕ©w° Ÿu F°ufiub°Ôu „t N°<Ì Ju¡ Ÿ‡≈<W ŸC© J¡°u f»°fiub°Ô° Fæ Îba ŸJ¡° W≤J¡°Ô
t°usR¡≈ Wt k¡Ô Ÿu ∫C•w Fæ $ <bJ¡<Ÿw, Ÿku¡Ì, N‡Ô°fi Îba ≈C^∫, ≈°≈ N°æ≤ fiJu¡ k¡Ô°u* J¡°u
ÎJ¡t°` N°fi∏Ì R¡≈ ffi° Ìufiub°Ô° N°≈J¡° ≈Ìu„ R¡≈Ù J¡v≈b¨s ≈C‹≈ Ft Ô°uy°u* J¡°u J¡v∫°dJ¡°≤Ù
k¡Ô Ìufiub°Ô° F°u $$29-32$$
Nf wÙSÕR¡≈ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d tF°fiÌR¡≈ Ÿu yC” J¡° Ÿ‡f°u@fi J¡≤ Nb<„‹¸>> ≈Ìu„ J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ
≈®°SÕfi° J¡≤wu Fæ* $
Fu Ìu„J¡°Ô N°æ≤ „°˜ Ju¡ <bª°≤°au tua <b„°≤Ì, Fu k¡æÔu F…Î ŸÌ°ª°≤R¡≈Ù ≈<b` ıÔ°u* Ju¡ ÎJ¡t°`
ıÔ°„∫, Fu tF°b®w, Fu <fi‹≈°≈ tC<fiıÙ, oŸ Ÿt∫ N°≈ tu≤u ≈®<w ≈Ìu„ b°dÙ Ju¡ ≈®b°F J¡° ≈Cfi# ≈®Ÿ°≤
J¡∑<ı∫u $ ıÔ°„∫≈s tu* Ÿf „°˜R¡≈Ù FaŸ N°<Ì ≈<s∫°u* Ju¡ Ÿaª°≤ Ÿu ŸC„°u<˚w, tC<fi∫°u* π°≤° <ıŸtu*
N≈fiu b®w <b_w¨wR¡≈ Ÿu <J¡∫u y∫u Fæ*, _fi°fi J¡≤fiub°Ô°u* Ju¡ ≈°≈°u* J¡° <bfi°„ J¡≤fiub°Ôu, k¡æÔu F…Î ≈<b`¡ıÔ
Ju¡ ÎJ¡t°` N°Z∫ Fu ıÔ°„∫ wCt oŸ Ÿt∫ b°dÙ ≈®b°FR¡≈Ù N≈fiu ≈®b°F J¡° <b_w°≤ J¡≤°u $$33$$

ª°æS° ŸyÕ Ÿt°›w

≈°≥ªb°≥ ŸyÕ
N<bbuJ¡ Ÿu f»Ù F…oÕ tfi°ut°`R¡≈Ù ıyw-Ÿ¨<‹¸> J¡∑ <fib¨<W Ju¡ ≈°∫ J¡° J®¡t $

ZÙb<Ÿ‹™ıÙ fiu J¡F° # Fu tfi°uF≤ N°J¨¡<wb°Ôu ZÙ≤°tª∏BıÙ , Wt <Ÿ]°∏w°u* Ÿu ŸC∏Ì≤, t°usR¡≈Ù
J¡v∫°d Ìufiub°Ôu oŸ ≈„t ≈®J¡≤d J¡°u N°≈ Ÿ°b@°fi F°uJ¡≤ ŸC¿fi∫u $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu Ÿ∏w≤ (<ªw N∏w≤ ≈≤ <_Sw) ©‡˚u y¨Ft^±>≈ J¡°u @°≤d J¡≤wu Fæ* bæŸu

888

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[≈„t ≈®J¡≤d

FÙ ≤°ıŸ-w°tŸ ıÙb oŸ <b„°Ô ŸaŸ°≤t°∫° J¡°u @°≤d J¡≤wu Fæ* $ ıæŸu Ÿ°≥≈ N≈fiÙ ≈C≤°fiÙ Ju*¡ªCÔÙ J¡°
Ã∫°y J¡≤wu Fæ bæŸu FÙ ≈¥b°uÕ•w Ôsdb°Ôu, ≤°ıŸŸ°¿[bJ¡ N°æ≤ „C] Ÿ°¿[bJ¡ N°≈Ju¡ wCv∫ yCdb°fi @Ù≤
≈C”T NbFuÔfi° π°≤° oŸ wCh~> t°∫° J¡° Ã∫°y J¡≤wu Fæ* $$1-3$$
<J¡Ÿ ≈°∫ Ÿu ŸJ¡° Ã∫°y J¡≤wu* Fæ*, ÎuŸu ≈®ÿfi F°ufiu ≈≤ Ÿ ≈°∫ J¡°u J¡Fwu Fæ* $
Fu Ÿ°@°u, „C]Ÿ°¿[bJ¡ ı∏tb°Ôu NSb° ≤°ıŸ-Ÿ°¿[bJ¡ ı∏tb°Ôu ≈®I ≈C”T FÙ ıyw J¡∑ t¥Ô
≈≤‡≈≤° J¡° <bª°≤ J¡≤wu Fæ* $$4$$ „°˜ Ju¡ NU∫°Ÿ, Ÿ≠ıfi°u* J¡∑ Ÿay<w N°æ≤ ŸÃJ¡t°u˘ Ju¡ N°ª≤d Ÿu
<ıfiJu¡ ≈°≈ fi‹¸> F°u ªCJu¡, ÎuŸu tF°Ãt° ≈C”T°u* J¡∑ Ÿ°≤ b_wC J¡° NbÔ°uJ¡fi J¡≤fiub°ÔÙ ÌÙ≈J¡ Ju¡ wCv∫
fC<] Ã≈∏fi F°uwÙ Fæ $$5$$ _b∫a FÙ <bª°≤ π°≤° N≈fiu-N°≈ N≈fiu _bR¡≈ J¡° <bª°≤ J¡≤ ıf wJ¡ I°fi
fiFÙ* F°uw°, wf wJ¡ I°wΔ∫ b_wC ≈®°›w fiFÙ* F°uwÙ $$6$$
N°≈ tu* w°u ŸJ¡∑ ≈®°<›w J¡∑ ∫°uÀ∫w° Fæ FÙ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, I°fib°fig, ≈®bÙdJC¡„Ô, @Ù≤ N°æ≤ ≤°ıŸ-Ÿ°¿[bJ¡ ı∏tb°Ôu ŸÃ≈C”T°u* tu* N°≈
tC¶∫ Fæ* $$7$$ Fu ≈®I, ŸaŸ°≤R¡≈Ù J¡°∫°u˘ tu* •∫° b_wC ŸÃ∫ Fæ NSb° •∫° NŸÃ∫ Fæ, oŸ f°w J¡°
<fi≤Ùsd <bª°≤ Ÿu _b∫a J¡∑<ıÎ N°æ≤ ŸÃ∫≈≤°∫d F°uoÎ $ ı°u b_wC N°<Ì N°æ≤ N∏w tu* fiFÙ* Fæ, ŸJ¡∑
ŸÃ∫w° Jæ¡ŸÙ ? ı°u b_wC N°<Ì N°æ≤ N∏w tu* <fiÃ∫ Fæ, bFÙ ŸÃ∫ Fæ, bF ŸŸu N<w¿≤•w NŸÃ∫
_b˚°b Jæ¡Ÿu F°u ŸJ¡wÙ Fæ, •∫°u*<J¡ _b˚°b J¡° <b≈∫Õ∫ fiFÙ* F°u ŸJ¡w° $ <ıŸJ¡° tfi N°<Ì N°æ≤ N∏w
tu* NŸ∏t∫ b_wC tu* ŸÃ∫fC<] Ÿu NfiC≤•w Fæ, Ÿ t¥» ≈„CR¡≈ ı∏wC J¡°u <bbuJ¡ <J¡Ÿ ≈°∫ Ÿu Ã≈∏fi
<J¡∫° ı° ŸJ¡w° Fæ ? $$8-10$$
tfi°u≤S Ÿu ffi°Î y∫u tFÔ Ju¡ wCv∫ ∫F ıyw ÎJ¡t°` tfi J¡° J¡°∫Õ Fæ, oŸ J¡°≤d ˚Ù oŸtu*
ŸÃ∫Ãb ≈®Ÿay fiFÙ* F°u ŸJ¡w°, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
tfi FÙ ∫F°≥ ≈≤ ı∏t Ôuw° Fæ, tfi FÙ f»w° Fæ N°æ≤ w[bÌ„Õfi Ÿu tfi FÙ tC•w F°uw° Fæ $$11$$
ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu f®°Êfig, ∫F f°w tCHu I°w F°u yoÕ Fæ <J¡ oŸ <`˚Cbfi tau tfi FÙ ı≤°,
t≤d J¡° ˚°ıfi ŸaŸ°≤Ù Fæ, ŸJu¡ w≤fiu J¡° ı°u ŸC<fi¿ÿªw ≈°∫ Fæ, Ÿu tCHŸu J¡<F∫u $ •∫°u*<J¡
≤|Cba<„∫°u* Ju¡ ⁄Ì∫ Ju¡ NI°fi°∏@J¡°≤ J¡° Ÿ¥∫ÕR¡≈ N°≈ <bfi°„ J¡≤wu Fæ* $$12,13$$
≈FÔu „°˜°U∫°Ÿ N°æ≤ Ÿ≠ıfiŸay<w Ÿu bæ≤°À∫ N°<Ì Ÿ°@fi ªwC‹¸>∫ J¡° Ÿ‡≈°Ìfi J¡≤fi° ª°<FÎ,
ÎuŸ° J¡Fwu Fæa $
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ≈FÔu „°˜°U∫°Ÿ, Ÿ≠ıfiŸay N°æ≤ ÃJ¨¡‹¸> bæ≤°À∫ Ÿu
tfi J¡°u I°fi°uÌ∫ Ju¡ ∫°uÀ∫ ffi°fiub°ÔÙ <b„C<] J¡°u ≈®°›w J¡∑<ıÎ $ ıf <fi≤°<˚t°fiw° Ÿu ∫C•w tfi
bæ≤°À∫ J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ, wf Ÿf „°˜°u* Ju¡ ≤F_∫I°fi Ÿu NÃ∫∏w y°æ≤b„°ÔÙ N°æ≤ ≈Ìu„ Ìufiu J¡∑
JC¡„Ôw° Ÿu ¿„‹∫ J¡°u ŸCfC] J¡≤fiu tu* ŸtSÕ yC”N°u* J¡° <b<@≈¥bÕJ¡ NfiCytfi J¡≤fi° ª°<FÎ $$14,15$$
wÌ…≈≤°∏w yC” π°≤° ≈<Ì‹¸> t°yÕ Ÿu ≈FÔu <`Ô°uªfi N°<Ì ŸyCd ≈≤tuÿb≤ J¡° º∫°fi, ˚ıfi N°<Ì
J¡≤Ju¡ J®¡t„# Ÿ°@J¡ ≈C”T ı°u ≈≤t ≈°bfi ≈Ì Fæ, Ÿu ≈®°›w J¡≤w° Fæ $ _bh~> <bª°≤ π°≤° N≈fiu N°Ãt°
J¡° „ÙwÔ ª∏Bt°R¡≈Ù wuı Ÿu ≈¥dÕ Ÿt_w N°J¡°„ J¡∑ w≤F ˚Ùw≤ Ÿ°s°ÃJ¡°≤ J¡∑<ıÎ $$16,17$$
wf wJ¡ ≈C”T ŸaŸ°≤R¡≈Ù tF°Ÿ°y≤ tu* w¨d Ju¡ Ÿt°fi fFw° Fæ, ıf wJ¡ <J¡ fC<]R¡≈Ù fi°b Ÿu <bª°≤R¡≈Ù

ŸyÕ - 5]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

889

w¸> ≈≤ ¿_S≤ fiFÙ* F°u ı°w° $$18$$ <bª°≤ Ÿu <ıŸfiu I°wΔ∫ b_wC J¡°u ı°fi <Ô∫°, Ÿ ≈C”T J¡∑ fC<]
ıæŸu ¿_S≤ ıÔ ≤uw Ju¡ J¡d°u* J¡°u Ìf° Ìuw° Fæ bæŸu FÙ Ÿf t°fi<ŸJ¡ <ª∏w°N°u* J¡°u Ìf° ÌuwÙ Fæ $$19$$
≤°© tua <~>≈u F…Î Ÿ°ufiu J¡°u ∫Ω<≈ N°æ≤ Ô°uy NÔy fiFÙa J¡≤ ŸJ¡wu; wS°<≈ ŸÌ° ŸCbdÕ J¡° „°u@fi J¡≤fiu
Ÿu Ÿu ≈¨SJg¡ J¡≤fiu tu* Ìs _bdÕJ¡°≤ J¡°u ∫F Ÿ°ufi° Fæ, ∫F ˚_t Fæ, ∫F ıæŸu Ÿ°k¡ I°w F°u ı°w° Fæ,
ŸJu ¡fi <tÔfiu Ÿu F°ufiub°Ô° t°uF Ÿu fiFÙ* F°uw° bæŸu FÙ NI°<fi∫°u* J¡∑ Â<‹¸> >Ÿu ≈¿≤¿h~>∏fi ∫F ıÙb
<ª≤J¡°Ô wJ¡ <bª°≤ π°≤° <bbuJ¡ J¡≤Ju¡ N≈fiu _bR¡≈ J¡° ≈¿≤I°fi J¡≤ Ôufiu ≈≤ _bw# J¡°Ô°<Ì≈¿≤h~>uÌ
„¥∏∫ F°u ı°w° Fæ, oŸ<ÔÎ tfiC‹∫ J¡°u oŸtu* t°uF J¡° NbŸ≤ FÙ J¡F°≥ ? $$20,21$$ <ıŸ ≈C”T fiu w[b
b_wC J¡° I°fi ≈®°›w fiFÙ* <J¡∫°, ŸJ¡° tfi ∫<Ì t°uF J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ w°u F°u, <J¡∏wC <ıŸu Ÿ°≤ ≈Ì°SÕ
J¡° ≈¿≤I°fi F°u ªCJ¡° Fæ, ŸJ¡∑ t¥»w° Ÿ‡˚°<bw fiF∑* Fæ, oŸtu* J¡°uoÕ Ÿ*ÌuF fiFÙa Fæ $$22$$
Fu ıfi°u*, N≈¿≤I°w (<ıŸJ¡° ≈¿≤I°fi fiFÙ* F…N°) N°Ãt° N°≈ Ô°uy°u* J¡∑ Ì…#©<Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ Fæ*,
•∫°u*<J¡ "'∫Ì° flubæT Îw¿_t∏fiCÌ≤t∏w≤u JC¡”wu NS w_∫ ˚∫a ˚b<w, w[bub ˚∫a <bÌqT°u t∏b°fi_∫"'
(ıf ∫F oŸ N°Ãt° tu* S°un° ˚Ù ˚uÌ J¡≤w° Fæ, wf oŸu ˚∫ F°uw° Fæ, I°fi Ju¡ N≈¿≤≈°J¡b„ ≈°_∫≈°ŸJ¡ ˚°b J¡°u Ìu© ≤Fu <bπ°fi J¡°u ˚Ù ˚∫ F°uw° Fæ) ÎuŸÙ ZC<w Fæ $ ≈¿≤I°w N°Ãt° w°u Nfi∏w ŸC©
N°æ≤ „°¿∏w Ju¡ <ÔÎ Fæ, •∫°u*<J¡ "≤Ÿflub°∫a Ôƺb°fi∏ÌÙ˚b<w", "Ÿb°Õfig J¡°t°fi°›Ãb°&t¨w# Ÿt˚bwg'
"I°Ãb° wa t¨Ã∫CtÃbu<w' "N°fi∏Ìa f®Êd°u <bπ°fig fi <f˚u<w JC¡wÿªfi' oÃ∫°<Ì ZC<w∫°≥ Fæ* $$23$$
<ıŸfiu N°Ãt° J¡° <w≤°u@°fi J¡≤ ≤•©° Fæ, ÎuŸu oŸ „≤Ù≤ Ÿu <tÔu-ıCÔu F…Î Ÿu N≈fiu N≈fiu N°Ãt°
J¡° ≈aª J¡°u„°u* Ju¡ <bbuJ¡ π°≤° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ J¡≤ N°≈ Ô°uy „Ù|® _b_S F°uo∫u $ Fu Ô°uy°u*, ıæŸu J¡∑ªn tu*
<y≤u F…Î Ÿ°ufiu J¡° J¡∑ªn Ju¡ Ÿ°S w<fiJ¡ ˚Ù Ÿ‡f∏@ fiFÙ* ≤Fw° bæŸu FÙ oŸ <fitÕÔ N°Ãt° J¡° ÌuF Ju¡
Ÿ°S w<fiJ¡ ˚Ù Ÿ‡f∏@ fiFÙa Fæ $ ıæŸu J¡tÔ°u* Ju¡ N°@°≤˚¥w <b≈CÔ ıÔ N°æ≤ J¡tÔ Ju¡ ≈Wu tu* ¿_Sw
ıÔ J¡∑ f¥≥Ìu* ≈°<@ Ÿu FÙ <˚∏fi Fæ*; b_wCw# fitu* ˚uÌ fiFÙa Fæ bæŸu FÙ f®Ê N°æ≤ ıÙb ≈°<@b„ FÙ
≈¨SJg¡-≈¨SJg¡ Fæ* $$24,25$$
„aJ¡° # <b≈CÔ ıÔ Ju¡ J¡tÔ Ju¡ ≈Wu tu* <f∏Ì…R¡≈ Ÿu N°R¡» F°ufiu N°æ≤ ≈¿≤h~>uÌ N°<Ì tu* b°∫C N°<Ì
<fi<tW ≈®<Ÿ] Fæ $ ≈¥d°ÕÃt° Ju¡ ≈¿≤h~>uÌ π°≤° ÌuF tu* N°R¡» F°ufiu tu* J¡°æfi-Ÿ° <fi<tW Fæ ?
Ÿt°@°fi # ™>ÙJ¡ Fæ, tæ* f°≤-f°≤ ˚Cı°Î≥ k¡æÔ°J¡≤ N°æ≤ yÔ° k¡°nJ¡≤ oŸ f°w J¡∑ |°uTd° J¡≤ ªCJ¡°
Fq≥ <J¡ N°Ãt° Ju¡ ≈¿≤h~>uÌ π°≤° ÌuF tu* N°R¡» F°ufiu tu* ÎJ¡t°` J¡°≤d ≈°≈Ù tfi FÙ Fæ, oŸ<ÔÎ ŸJu¡ fi°„
Ju¡ <ÔÎ FÙ ≈®∫Ãfi J¡≤fi° ª°<F∫u, ≈≤ tu≤Ù f°w J¡°u J¡°uoÕ ŸCfiw° fiFÙ* Fæ $$26$$
Ì…b°ÕŸfi°R¡≈Ù ≈aJ¡≈¥dÕ, ywÕ tu* J¡~C>Î Ju¡ Ÿt°fi <~>≈° F…N° N°æ≤ J¡™>°u≤, ˚°uy ≈®°<›w tu* t°yÕ Ju¡ Ÿt°fi
π°≤ ˚Ù o¿∏B∫°u* π°≤° <bT∫°u* tu* ŸaÔÀfi, ın tfi ıf wJ¡ ¿_Sw Fæ, <ıŸfiu N°Ãt<bª°≤ J¡°u ˚CÔ° <Ì∫°
Fæ, wf wJ¡ oŸ ŸaŸ°≤R¡≈Ù N∏@J¡°≤ J¡° ª∏Bt°, N<Àfi, fis`, t<d N°<Ì Ÿf wuı°u* Ju¡ Ÿ°S f°≤F°u*
Ÿ¥∫Õ ˚Ù w<fiJ¡ ˚Ù ˚uÌfi fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wu $ ≈®fC] tfi ıf N≈fiÙ ≈°≤t°¿SÕJ¡ ¿_S<w J¡°u NŸÃ∫˚¥w ≈®≈aª
Ÿu ≈¨SJg¡ J¡≤ Ìu©w° Fæ, wf ⁄Ì∫_S NI°fi°∏@J¡°≤ Ÿ¥∫Õ J¡° Ì∫ F°ufiu ≈≤ ≤°<` Ju¡ N∏@J¡°≤ Ju¡ Ÿt°fi
<fib¨W F°u ı°w° Fæ $ ÌuF°<Ì w°Ì°Ã‡∫ Nº∫°ŸR¡≈ „˙∫° ≈≤ „∫fi <J¡∫u F…Î tfi J¡°u Wt I°fi Ju¡ <ÔÎ
N°æ≤ ŸaŸ°≤ J¡∑ <fib¨<W Ju¡ <ÔÎ <fiÃ∫ ı°y®w J¡≤u, •∫°u*<J¡ ŸaŸ°≤ NÃ∫∏w Ì…#©Ì°∫Ù Fæ $ ıæŸu @¥<Ô Ÿu

890

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[≈„t ≈®J¡≤d

N°J¡°„ J¡° Ÿ‡f∏@ F°ufiu ≈≤ ˚Ù @¥<Ô Ÿu N°J¡°„ <Ô›w fiFÙ* F°uw° N°æ≤ ıæŸu ıÔ Ÿu J¡tÔ J¡° Ÿ‡f∏@
F°ufiu ≈≤ ˚Ù ıÔ Ÿu J¡tÔ <Ô›w fiFÙ* F°uw° bæŸu FÙ Ÿ‡f] F…Î „≤Ù≤°u* Ÿu N°Ãt° <Ô›w fiFÙ* F°uw° Fæ $ ıæŸu
≈¨SJg¡ ¿_Sw J¡∑ªn N°<Ì J¡° ŸCbdÕ Ju¡ Ÿ°S ŸaŸyÕ F°uw° Fæ; <J¡∏wC bF ŸCbdÕw°Ì°Ã‡∫ N°≈<WR¡≈
≈¿≤d<w J¡°u b_wCw# ˚Ùw≤ ≈®°›w fiFÙ* F°uw° Fæ bæŸu FÙ ın „≤Ù≤ J¡° N°Ãt° Ju¡ Ÿ°S ŸaŸyÕ w°u F°uw° Fæ,
≈≤∏wC bF N°Ãtw°Ì°Ã‡∫ N°≈<WR¡≈ ≈¿≤d°t J¡°u b_wCw# ≈®°›w fiFÙ* F°uw° Fæ $ ıæŸu N°J¡°„ tu* Fı°≤°u*
<f∏Ì…N°u* J¡∑ N°J¨¡<w N°æ≤ t<Ôfiw° NŸÃ∫ FÙ ≈®wÙw F°uwÙ Fæ bæŸu FÙ N°Ãt° tu* ŸC© N°æ≤ Ì…#© J¡∑
NfiCŸ°¿≤w° N°æ≤ NfiC˚bJ¡w¨Õw° NŸÃ∫ FÙ t¥»°u* J¡°u ≈®wÙw F°uwÙ Fæ $ ŸC© N°æ≤ Ì…#© fi w°u ÌuF Ju¡ Fæ* N°æ≤
fi Ÿb°ÕwÙw N°Ãt° Ju¡ Fæ* $ ∫u NI°fi Ju¡ FÙ Fæ*, NI°fi J¡° fi°„ F°ufiu ≈≤ <J¡ŸÙ Ju¡ ˚Ù fiFÙ* Fæ* $ fi w°u <J¡ŸÙ
J¡° JC¡~> ŸC© Fæ N°æ≤ fi <J¡ŸÙ J¡° JC¡~> Ì…#© Fæ $ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ ŸfJ¡°u N°≈ N≈fiÙ I°fiÂ<‹¸> Ÿu
Nfi∏w N°Ãt° J¡° <bbwÕ N°æ≤ <fiÃ∫ ≈®„°∏w Ìu<©∫u $ ı°u ∫u <b_w¨w Ÿ¨<‹¸>¿‹¸>∫°≥ ª°≤°u* N°u≤ <Ì©°oÕ
ÌuwÙ Fæ, bu ıÔ tu* w≤ay°u* J¡∑ w≤F N°æ≤ N°J¡°„ tu* <≈h~>J¡ J¡∑ (c) w≤F N°Ãt° tu* FÙ Fæ* $ ıæŸu t<d
<J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡° Δ∫°≈°≤ <J¡∫u <ffi° N≈fiu N°≈ wuı°ut∫ N≈fiÙ J¡°¿∏w∫°u* J¡°u kæ¡Ô°wÙ Fæ bæŸu FÙ ∫F
N°Ãt° ˚Ù J¡°∫ÕΔ∫°≈°≤ Ju¡ <ffi° N≈fiu N°≈ Ÿ¨<‹¸>∫°u* J¡° ≈®Ÿ°≤ J¡≤w° Fæ $ Fu ŸCtwu, N°Ãt° N°æ≤ ıyw fi
w°u ÎJ¡ (N<πwÙ∫) Fæ* N°æ≤ fi NfiuJ¡ FÙ Fæ, •∫°u*<J¡ ıyw J¡° R¡≈ NŸwg¡Fæ, ˚°b ∫F Fæ <J¡ NŸwg Ÿu
Ÿwg¡J¡° fi N˚uÌ J¡F° ı° ŸJ¡w° Fæ N°æ≤ fi ˚uÌ FÙ J¡F° ı° ŸJ¡w° Fæ $ NI°fiJ¡°Ô tu* ∫F oŸ ≈®J¡°≤
N°˚°Ÿt°` FÙ _kC¡¿≤w F°uw° Fæ $$27-38$$
b°_wb tu* w°u ˚®°¿∏w J¡° ˚Ù ≈¨SJg¡ <fiR¡≈d fiFÙ* <J¡∫° ı° ŸJ¡w°, "f®ÊæbuÌa ŸbÕt°ÃtæbuÌa ŸbÕtg'
oŸ ZC<w tu* J¡FÙ yoÕ ≤Ù<w Ÿu ∫F Ÿf f®Ê FÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
∫F Ÿf f®Ê FÙ Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ ∫F Ÿf N°Ãt° FÙ kæ¡Ô° Fæ $ Fu Nfi|, tæ* ≈¨SJg¡ Fq≥ N°æ≤ ıyw ≈¨SJg¡
Fæ, oŸ ˚®°¿∏w J¡° N°≈ ≈¿≤Ã∫°y J¡∑<ı∫u $ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu Ÿ°y≤ tau Ÿ∏t∫ w≤ayJ¡v≈fi°Î≥ fiFÙ*
F°u ŸJ¡wÙ bæŸu FÙ Ìu„J¨¡w ≈¿≤h~>uÌ Ÿu „¥∏∫, b_wCJ¨¡w ≈¿≤h~>uÌ Ÿu „¥∏∫ J¡°<ÔJ¡ ≈¿≤h~>uÌ Ÿu FÙfi
N°Ãt° tu* J¡v≈fi°Î≥ F°u FÙ fiFÙ* ŸJ¡wÙ Fæ* $$39,40$$
b°_w<bJ¡ ÎJ¡Ãb Ju¡ <b≤°u@ Ÿu ˚Ù ≈≤t°Ãt° tu* πææw J¡v≈fi° fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu N<Àfi tu* <FtJ¡d J¡° N¿_wÃb fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ N<πwÙ∫ Ÿb°ÕÃtJ¡ ≈≤t°Ãtb_wC tu* ÌqŸ≤Ù
J¡v≈fi° Fæ FÙ fiFÙ* $$41$$
Nf ≈¥b°uÕ•w N°Ãt° Ju¡ ≈¿≤ª∫ Ÿu Ÿtu* <bZ°t ≈°fiu Ju¡ <ÔÎ ŸÌ° ŸJ¡∑ ˚°bfi° J¡≤fi° ª°<F∫u,
ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
fiÙ≤-sÙ≤ Ju¡ Ÿt°fi <ªÌ®¥≈w° J¡°u ≈®°›w F…Î tfi Ÿu FÙ <ª∏t∫ N°Ãt° J¡∑ ˚°bfi° J¡≤ ≤F° ıÙb
t°∫° J¡°æ<¸>v∫R¡≈ t°<Ô∏∫ Ÿu ≤<Fw N°Ãt° tu* _b∫a ≈®J¡°<„w F°uw° Fæ ∫°fiÙ ŸÙ R¡≈ Ÿu _b∫a
˚°<Ÿw F°uw° Fæ $$42$$
N°Ãt˚°b°≈∏fi ≈C”T J¡∑ ıÙb∏tC<•wR¡≈ <bZ°¿∏w <Ì©Ô°wu Fæ* $
c N°≥©u* N°@Ù f∏Ì J¡≤Ju¡ Ÿ¥∫Õ Ju¡ Ÿ∏tC© Ÿ°u ≤Fu ≈C”T J¡°u ˚®°¿∏wb„ ı°u t∫¥≤ J¡∑ ≈¥≥~> Ju¡ ŸÂ„
<Ì©°oÕ Ìuw° Fæ $

ŸyÕ - 5]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

891

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ N°Ãtw[b tu* fi „°uJ¡ Fæ, fi t°uF Fæ, fi ı∏t Fæ N°æ≤ fi J¡°uoÕ ı∏tfiub°Ô° Fæ $
∫F°≥ ı°u Fæ, bFÙ Fæ $ N°≈ Ÿaw°≈≤<Fw F°uo∫u $$43$$
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈ ŸC©-Ì…#© N°<Ì „°≤Ù¿≤J¡ πaπ°u* Ju¡ <bsu≈ Ÿu ≤<Fw, <fiÃ∫ Ÿ[b tu* ¿_Sw
F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ≤ı°uyCd N°æ≤ wt°