You are on page 1of 1032

Dr Vojislav [e{elj

RIMOKATOLI^KI
ZLO^INA^KI PROJEKAT
VE[TA^KE
HRVATSKE NACIJE

Tre}e izdanje

Srpska radikalna stranka


Beograd 2007.
Dr Vojislav [e{elj
RIMOKATOLI^KI ZLO^INA^KI
PROJEKAT VE[TA^KE
HRVATSKE NACIJE
Recenzenti
Prof. dr Mirko Zurovac
dr Nikola @uti}
Direktor izdava~kog sektora
Ognjen Mihajlovi}
Redakcija
Ivana Borac, Ljubinka Bo`ovi}, Ljubica Davidovi}, Vesna Zobenica, Zorica Ili},
Vesna Mari}, Ljiljana Mihajlovi}, Biljana Mi~i}, Severin Popovi},
Zlata Radovanovi}, Marina Risti}, Zlatija Sevi},
Brankica Terzi}, Dragica Tomi}, Aleksandar ^arapi}, Milica [e{elj
Izdava~
Srpska radikalna stranka
Trg pobede 3, Zemun
Za izdava~a
Dr Vojislav [e{elj
[tampa
[tamparija DOO “Dragi}”, Zrenjanin
Za {tampariju
Mom~ilo Dragi}
Tira`
500 primeraka

CIP - Katalogizacija u publikaciji


Narodna biblioteka Srbije, Beograd
272-767(497.5)
323.1(=163.41/=163.42)
[E[EQ, Vojislav
Rimokatoli~ki zlo~ina~ki projekat
ve{ta~ke hrvatske nacije / Vojislav [e{eq.
- Beograd : Srpska radikalna stranka, 2007
(Zrewanin : ”Dragi}”). - 1031 - str. ; 21 cm
Tira` 3.600.
ISBN 978-86-7886-025-6
a) Katoli~ka crkva - Hrvatska b) Srbi -
Hrvati
COBISS.SR-ID 134993676
OVU KNJIG U POSVE]UJEM
MOJIM RATNIM SABORCIMA I PRIJATELJIMA
DOBROVOLJCIMA SRPSKE RADIKALNE STRANKE,
JUNA^KIM SRPSKIM ^ETNICIMA,
KOJI SU SVOJE @IVOTE POLO@ILI
NA OLTAR OTAD@BINE I SRPSTVA,
BRANE]I ZAPADNE SRPSKE ZEMLJE.
DIVIM SE NJIHOVOM HEROJSTVU I,
KLANJAJU]I SE PRED TIM UZVI[ENIM MU^ENI[TVOM,
STIDIM SE PRED ISTORIJOM
[TO NISAM BIO DOSTOJAN
DA PODELIM NJIHOVU SUDBINU.
UTOLIKO SAM ODLU^NIJI
DA DO POSLEDNJEG DAHA
Predgovor
Pisati na temu, koja je od egzistencijalnog istorijskog zna~aja za srpski na-
rod i vekovima oblikovala na{u kolektivnu sudbinu, zahteva ulaganje mnogo
napora da se autor oslobodi emocija i predrasuda, da pi{e trezveno, razlo`no,
stalo`eno i argumentovano. Samo tako se mo`e objektivno i nepristrasno ap-
solvirati definisani problem, a njegova uspe{na obrada, pored saznajno-nau~-
nog aspekta, mo`e imati svojevrsnu delatnu snagu i podsticaj na sasvim kon-
kretne oblike dru{tvenog pona{anja. Pri tome kriterijum istinitosti uvek mora
dominirati nad na~elima korisnosti, potiskivati pristrasnost i neprekidno insisti-
rati na upornom preispitivanju postignutog saznanja. Kad god neki Srbin pi{e
o hrvatstvu, ne mo`e se osloboditi utiska stravi~nih jasenova~kih klanica i kra-
{kih jama kao masovnih grobnica. Me|utim, i tu je potrebna velika doza hlad-
nokrvnosti i sumnji~avosti, jer su ti zlo~ini pripisani jednom malom narodu ko-
ji je te{ko stradao kroz istoriju, koji je skoro potpuno uni{ten, a ~iji su ostaci
ve} jedva prepoznatljivi u preostalim si}u{nim ~akavskim enklavama. Glavni
izvr{ioci zlo~ina nad svojom pravoslavnom bra}om mahom su Srbi katolici,
instrumentalizovani kao slepo oru|e u rukama tradicionalnih srpskih neprijate-
lja. Ta velika istina vi{e od jednog veka prisutna je i prepoznatljiva svuda oko
nas, ali zapravo jo{ nikad nije sistematski izlo`ena. Dugo utamni~enje u ha-
{kom kazamatu za mene je predstavljalo veliki izazov da to poku{am uraditi,
a ujedno robijanje osmisliti i u~initi svrsishodnim. Predaju}i sudu javnosti re-
zultate ~etvorogodi{njeg rada, ose}am potrebu da, nadam se, krajnje kriti~ki
raspolo`enom ~itaocu, iznesem nekoliko uvodnih napomena.
1. Metodolo{ki pristup u ovoj studiji zasniva se na ~injenicama i premisa-
ma koje su ve} odavno utvr|ene, vi{estruko proveravane i potvr|ivane u isto-
riografiji i politi~koj teoriji. Ogroman broj svetskih nau~nika odavno je u svo-
jim nau~nim radovima dokazao da je Rimokatoli~ka crkva vekovima istrajno
delovala kao vode}a svetska zlo~ina~ka organizacija, li{ena bilo kakvih moral-
nih skrupula i rukovo|ena najogoljenijim makijavelisti~kim principima. U
svojoj `elji za univerzalnom svetskom dominacijom nije se nimalo ustru~ava-
la da na najsuroviji na~in likvidira pojedince, dru{tvene grupe i uni{ti cele na-
rode, ako su joj stajali na putu i makar pasivno se suprotstavljali. To je prva pre-
misa metodolo{kog pristupa. Druga predstavlja ~injenicu da je hrvatski narod
istorijski zaista postojao, da je pripadao slovenskom narodnom stablu i imao
sopstveni jezik, ~akavski, izvorno blizak zapadnoslovenskoj jezi~koj grupi.
Tre}a je premisa da je taj narod turskim najezdama skoro potpuno uni{ten i da
5
se njegovo istorijsko ime sa~uvalo isklju~ivo kao obele`je vrlo tankog sloja fe-
udalne vlastele, koju su ugarski vladari jednostavno preselili iz ugro`ene i opu-
sto{ene ~akavske u stranu, kajkavsku, sredinu. Feudalna vlastela je tako poste-
peno svoj etni~ki naziv nametala novoste~enim kmetovima. ^etvrta premisa
kazuje da su me|u dana{njim “Hrvatima” veoma retki oni koji imaju bilo ka-
kvog genetskog dodira sa izvornim hrvatskim stanovni{tvom. Po svim istorij-
skim pokazateljima, njima je kao Srbima katolicima hrvatsko ime organizova-
nom akcijom Rimokatoli~ke crkve u masi nametnuto tek u drugoj polovini de-
vetnaestog veka. Petu premisu predstavlja ~injenica da su stotinama godina
“Hrvati” predstavljali instrument Vatikana i raznih zapadnih sila u njihovoj an-
tisrpskoj najezdi.
Na osnovu tih pet premisa u sklopu primenjenog metodolo{kog pristupa
konstituisao sam osnovnu hipotezu, izra`enu ve} kroz naslov studije. Dana{nji
“hrvatski narod” ve{ta~ka je kreacija Rimokatoli~ke crkve, unapred zami{lje-
na kao instrument jednog zlo~ina~kog projekta, utemeljenog na te`nji da se
srpski narod uni{ti unija}enjem, pokatoli~avanjem ili potpunom fizi~kom li-
kvidacijom, kako vi{e ne bi predstavljao prepreku daljem prozelitskom prodi-
ranju na isto~noevropske prostore. Projekat nije unapred dat kao gotov i zao-
kru`en. On je postepeno sazrevao, imaju}i u prvoj fazi ilirsku, a u drugoj jugo-
slovensku opciju. Me|utim, priroda rimokatoli~kih zlo~ina nad srpskim naro-
dom istovetna je. Su{tinski se ona ne razlikuje tokom Prvog i Drugog svetskog
rata i gra|anskih ratova u Jugoslaviji tokom devedesetih godina.
Metodolo{ki postupak je opredelila ~injenica da postoji bogata nau~na i
publicisti~ka literatura koja iscrpno tretira pojedina~ne aspekte problema. Zato
ova studija nije klasi~nog istra`iva~kog karaktera. Autoru nisu bila potrebna is-
tra`ivanja po arhivama i muzejima. Istra`ivao sam ve} objavljena dela i nasto-
jao da sistematski obradim njihove rezultate u sklopu unapred odre|ene tema-
tike. Pritom sam prou~avao ~etiri vrste dela: radove romanti~arski nastrojenih
pisaca hrvatske pamfletske istoriografije, ozbiljna nau~na dela sa izra`enim
kriti~kim pristupom, dnevnopoliti~ku publicistiku i javne nastupe istaknutih
ideologa, kao i publikacije memoarskog karaktera. Svaka analiza teksta je ta-
ko|e morala biti kriti~ki intonirana i nepristrasno elaborisana. U ovu studiju
sam ukomponovao op{irne citate iz prou~avanih dela. Zbog autenti~nosti au-
torskih stavova ~inilo mi se da je primerenije precizno citiranje nego prepri~a-
vanje. Kroz prepri~avanje ne bih mogao da izbegnem sopstvenu subjektivnu
interpretaciju. Naravno, i sam izbor citata uvek mora biti subjektivan, ali se na-
dam da oni svojom upe~atljivo{}u dovoljno potiskuju negativni upliv subjek-
tivnosti selekcije. ^injenice su morale da potiskuju emocije, ali i same da bu-
du preispitivane pore|enjem njihove interpretacije od strane razli~itih autora.
Naravno, nisu mogla biti obuhva}ena sva raspolo`iva dela, pa sam nastojao da
odaberem najkvalitetnija, najreprezentativnija i najrelevantnija. Koliko sam u
tome uspeo nije moje da prosu|ujem, jer svaka selekcija neminovno nosi li~ni
pe~at onog ko je provodi, motivisanog sasvim odre|enim ciljem. Ra~unam na
bespo{tednu i argumentovanu nau~nu kritiku.
6
2. Unapred problem po sebi predstavlja hrvatska pamfletisti~ka istoriogra-
fija, aktuelna politi~ka publicistika i memoarska gra|a. Sve je to maksimalno
ideologizovano u funkciji osnovne rimokatoli~ke doktrine. Njima ide na ruku
i dana{nji pogled na svet kreatora globalizma koji su Srbe `igosali kao svetski
problem, a svrstali se na stranu tradicionalnih srpskih neprijatelja predstavlja-
ju}i ih kao oli~enje pravde i pravi~nosti. Pri svakom poku{aju preispitivanja na-
metnutih ideolo{kih obrazaca i kvazieti~kih vrednosti mo`emo sagledati koli-
ko se volja za mo} preoblikovala u kontrolu ljudskog uma i uspela da svoju to-
talitarnu prirodu predstavi kao najvi{e demokratsko dostignu}e. Postoji pro-
blem ve{ta~kog oblikovanja ljudske misli i na~ina razumevanja stvarnosti kroz
funkcionisanje zapadnih demokratskih sistema, kako bi se {to lak{e odr`ala na
vlasti postoje}a svetska finansijska i politi~ka elita, a pri tome sa~uvala i pro{i-
rila sve svoje privilegije. To sistematsko oblikovanje se vr{i kontrolom glavnih
medija i usavr{enim sredstvima manipulacije, u okviru globalnog medijskog
poretka kojim dominiraju najja~e industrijske sile i njihove mastodontske kor-
poracije. Odsustvo svake kontrole nad njihovim manipulativnim tehnikama i
propagandnim projektima pravda se na~elom slobode {tampe. Javni i zakulisni
centri mo}i ne trpe nikakvu alternativu niti diversifikaciju pristupa medijima,
izvorima informisanja, proveravanje ~injenica itd. Mediji su jednostavno sfera
u kojoj nema nikakve demokratizacije, a svaki zahtev da se ona kao proces i
na tom polju pokrene najogor~enije se na no` do~ekuje od ameri~kih centara
politi~ke i finansijske mo}i, kao dominantnih u dana{njem svetu.
Idealizovana slika zapadne demokratije medije predstavlja kao pouzdane
i sveprisutne, prkosne i tvrdoglave, do zajedljivosti kriti~ki raspolo`ene i ne-
potkupljive, aktere politi~kog procesa koji po`rtvovano ~uvaju slobodu govo-
ra i obezbe|uju pravo gra|ana da budu o svemu obave{teni. Ali kad se dirne u
oko{tale ideolo{ke stereotipe i doktrinarne predrasude, nepo}udnog gomila od-
mah freneti~no optu`uje za “govor mr`nje” i zamenom teza on postaje izvor
netrpeljivosti. Mediji na Zapadu nikada nisu bili neslobodniji i politi~ki instru-
mentalizovaniji. Vladari sveta i njihove polukonspirativne centrale ube|eni su
da je kriza demokratije prouzrokovana njenim neumerenostima. Da bi se de-
mokratija sa~uvala ljudi se moraju svesti na idiotizam prose~nosti, mora im se
nametnuti apatija i poslu{nost, a pa`nja zaokupiti perifernim zbivanjima, sen-
zacijama i spletkama. Ogromna ve}ina gra|ana ugro`ava demokratiju tako {to
se suprotstavlja njenoj instrumentalizaciji i krajnjoj formalizaciji od strane po-
liti~ke elite, privrednih korporacija i najsna`nijih finansijskih institucija. Uosta-
lom, demokratija je uvek bila po{tapalica “za kod ku}e”. Na me|unarodnoj
sceni, u odnosima izme|u velikih i malih dr`ava, nikada se nije poku{avao
stvoriti ni privid demokrati~nosti. Samo pretnje, ucene – jezik ultimatuma.
Zapadnja~ki mediji su, po direktnim ameri~kim i vatikanskim instrukcija-
ma, maksimalno instrumentalizovani da horski deklamuju antisrpske la`i i kle-
vete, ~iji je osnovni cilj da u o~ima svetskog javnog mnjenja zlo~inci i `rtve
me|usobno zamene svoje istorijske uloge. U toj izvitoperenoj svesti stvarne `r-
tve genocida postaju njegovi zlo~ina~ki akteri. “Jadni” Hrvati i bosanski mu-
7
slimani su miljenici novog svetskog poretka, a Srbi stalna meta za odstrel. Ako
neko `eli da se preko no}i proslavi, najjednostavniji je na~in da, putem {tam-
pe, televizije ili publicistike, plasira {to grozniju i besmisleniju izmi{ljotinu, ko-
jom }e se celi srpski narod dodatno prikovati za stub srama. U tom smislu su
verne sluge prona{li i u svim srpskim zemljama. Prozapadne politi~ke partije,
mediji i takozvane nevladine organizacije za novac slu`e neprijateljima sop-
stvenog naroda i bore se protiv njegovih egzistencijalnih interesa. I za njih la-
`na, iluzorna svest, hrvatska ili muslimanska “samosvest”, predstavljaju uzor
istinitosti i plemenitosti, a tragedija sopstvenog naroda predmet prezira i nipo-
da{tavanja. Na javnoj sceni strani pla}enici su toliko bu~ni, da uspevaju u dru-
gi plan potisnuti trezveno i razlo`no rasu|ivanje srpskih intelektualaca, koji se
ne prodaju za {aku dolara; koji nisu spremni da li~nu savest i akademski mo-
ral `rtvuju za ljubav solidne materijalne situiranosti na osnovu isplata na {alte-
rima zapadnih ambasada ili preko ra~una sumnjivih fondacija.
3. Naravno da sam svestan ograni~ene verodostojnosti svakog li~nog sve-
do~enja i krajnje subjektivnosti memoarske gra|e. Pisac autobiografskog spi-
sa sopstvena `ivotna iskustva i vi|enje istorijskih zbivanja kojima je prisustvo-
vao ili ~iji je va`an akter bio, ne mo`e a da ne usmeri prema odre|enom cilju.
Tako se teleolo{ki pristup naj~e{}e svodi na potrebu da se sopstvena uloga pri-
ka`e u {to lep{em svetlu, da se naknadno opravdaju odre|eni postupci ili kon-
strui{e varijanta racionalizacije ukupnog sopstvenog pona{anja. Tako svako ra-
nije ste~eno iskustvo poprima aktuelni smisao, a rekonstrukcija istorijskog do-
ga|aja prakti~nu, odnosno upotrebnu politi~ku vrednost. Pri tom se naknadno
nastoji logi~ki povezati i ono {to je izbijalo potpuno spontano, iskrsavalo sa-
svim neo~ekivano i, po prvobitnoj recepciji, remetilo normalni tok odre|enog
procesa.
Ono {to je ranije bilo potpuno nepredvidivo sad se tretira kao jedino mo-
gu}i i prirodan ishod. Sad kad se napokon ishod zna, odjednom su svima jasni
i smisao i svrha doga|aja, kao i njihovo uzro~no-posledi~no situiranje u dru-
{tvenu i istorijsku celinu. Svaki realizovani autobiografski projekat vi{e je akt
sada{njeg politi~kog delovanja nego sastavna komponenta prethodnih i opisi-
vanih. Uz to je rezultat preispitivanja sopstvene uloge u `elji da se ona ulep{a,
opravda ili odbrani. I uvek se to ~ini na vrednosnim postulatima sada{njice ko-
ji opredeljuju naknadni koncepcijski okvir koji memoarista sledi. Nema tu ni-
kakve spontane autenti~nosti, koju mogu pru`iti dnevni~ke bele{ke, ali se zato
mo`e pru`iti jedinstvenost i celovitost pogleda, koherentnost izlaganja i logi~-
na konzistentnost sopstvenog stava. Preglednost celine se posti`e i na ra~un
otvorenosti, neposrednosti i objektivnosti.
Pisac memoara uvek ne{to prikriva jer je njemu apologija sopstvene li~no-
sti po prirodi stvari va`nija od istine. Mnogi su blagovremeno krali dokumen-
tarnu gra|u, autenti~na svedo~anstva o stvarnim doga|ajima, da bi im naknad-
nim ekskluzivnim tuma~enjem ulili li~ni pe~at. Zato je uvek va`nije ono {to au-
tor memoarskog spisa pre}utkuje od onoga {to na sva zvona razgla{ava. Izno-
se oni u javnost manji ili ve}i deo istine, ali nikada i celu istinu. Za celovitu isti-
8
nu uvek je va`nije ono pre}utano od izre~enog. Ali svakom autobiografijom
~ovek nepogre{ivo svedo~i o sebi i svojoj li~nosti, a kriti~kim analiziranjem na-
pisanog lak{e se prodire do sakrivenog. Novi kvalitet vrednosti donosi upored-
no memoarsko svedo~enje vi{e aktera istog politi~kog istorijskog zbivanja, po-
gotovo kad su oni pripadali suprotstavljenim stranama. Tamo gde su im fakto-
grafski iskazi i analize podudarni, postignut je vrlo visok stepen istinitosti, dok
u slu~aju krajnjeg razila`enja stavova i tuma~enja, opet imamo na raspolaga-
nju dragocenu podlogu za nepristrasno kriti~ko prou~avanje.
Upravo u tom svetlu treba posmatrati autobiografske spise hrvatskih naci-
onalnih ideologa, posebno Stjepana Radi}a, Ante Paveli}a i Franje Tu|mana.
Nije nimalo slu~ajno {to je u okviru svog glavnog dela, po uzoru na Adolfa Hi-
tlera, Tu|man komponovao autobiografsku prozu i ideolo{ku studiju, stavlja-
ju}i tako sebe u epicentar istorijskih zbivanja i predstavljaju}i se kao njihov vr-
hunski kreator.
U pravoj galeriji ljudskih nakaza i moralnih mizerija, kojima obiluje hrvat-
ska istorija u poslednja dva veka, Franjo Tu|man je bio najuspe{niji i kao teo-
reti~ar i kao politi~ki prakti~ar. Bez sumnje, istorijske okolnosti su mu maksi-
malno i{le na ruku, ali se njegov li~ni upliv svakako ne mo`e zanemariti. Tu|-
man se jednostavno dokazao kao sinteti~ka reinkarnacija Ante Star~evi}a i An-
te Paveli}a, koja je do krajnjih konsekvenci izvela njihovu ideologiju, politi~-
ki program i metode delovanja. Povrh toga, on je uspeo da kolosalnu hrvatsku
istoriografsku la` uklopi u vrednosna opredeljenja globalizma kao usavr{ene
planetarne varijante totalitarizma. Uz svesrdnu pomo} Vatikana, Tu|man je po-
stigao da se u ulozi nastavlja~a jasenova~kog genocida i pokreta~a velikog srp-
skog kraji{kog egzodusa pojave Amerikanci i zapadni Evropljani. Ono {to ni-
su uspeli Franc Jozef I i Adolf Hitler, realizovali su Jovan Pavle Drugi, Helmut
Kol i Bil Klinton. Kreirali su monstruoznu dr`avnu tvorevinu, ~ije temelje odr-
`avaju isklju~ivo antisrpska mr`nja i netrpeljivost. Ali, uveren sam da ni ta tvo-
revina ne mo`e biti ve~ita, kao i ni{ta drugo {to je na zlu sazdano.
4. Ovu studiju sam pisao kroz pune ~etiri godine ha{kog zato~eni{tva. Sve
citirane knjige i mnoge iz kojih citate nisam vadio, donosila mi je u Hag moja
supruga Jadranka [e{elj. Pored dela iz moje li~ne biblioteke, koja sam deceni-
jama tematski prikupljao, Ljiljana Mihajlovi} i Filip Stojanovi} savesno i pe-
dantno su mi pronalazili i fotokopirali brojna stara izdanja, do kojih je prili~no
te{ko do}i. Na rukopisu zavr{avam rad danas, kad ulazim u novu fazu moje ha-
{ke borbe, potencijalno sudbonosnu. Vi{e od hiljadu strana rukom pisanog tek-
sta ostavio sam na ~uvanje u centrali Srpske radikalne stranke u Beogradu.
@ao mi je ako su se prilikom prekucavanja potkrale gre{ke u imenima po-
jedinih istorijskih li~nosti ili datumima odre|enih zbivanja. Mogu}nosti za is-
pravke i kona~nu redakciju jednostavno nisam imao. Odlaganje {tampanja do
izlaska iz zatvora tako|e nije dolazilo u obzir jer sam svestan da se iz ha{ke
tamnice retko koji Srbin `iv vra}a. Ne brine me to mnogo. Navikao sam ve}
na ~injenicu da mi je robija svojevrsna `ivotna sudbina. Zato me neprekidno
okupira misao da i nju treba iskoristiti u politi~koj borbi. Stradanje ~oveka po-
9
jedinca nije toliko bitno. Nacija je ugro`ena i zbog tog razloga nijedna `rtva za
njen spas nije preskupa. Zato me nadahnjuje istorijski primer \akona Avaku-
ma i Starog Vujadina. Mogu me vezati, ali me ne mogu spre~iti da prkosim,
uvek i gde god se na|em. Odr`ava me prkos, a snagu uliva beskrajna vera u
Boga, Srpstvo i Rusiju.
U Hagu, 10. novembra 2006. godine Vojislav [e{elj

10
Prvi deo
PRISTUPNA RASPRAVA
I. Hrvatstvo kao najefikasnije vatikansko sredstvo
za uni{tenje srpskog naroda
Gra|anski ratovi vo|eni kroz proces spolja iniciranog raspada jugosloven-
ske dr`ave, ~iju zavr{nicu predstavlja varvarska agresija Severnoatlantskog
pakta na Srbiju i celi srpski narod, nikako nisu izbili spontano, nego su dugo i
sistematski pripremani. Njihov glavni inspirator i organizator je Vatikan, cen-
tralno sedi{te Rimokatoli~ke crkve, koja nikada srpskom narodu ne}e zabora-
viti ni oprostiti {to se po~etkom trinaestog veka u ogromnoj ve}ini i definitiv-
no opredelio za isto~nu hri{}ansku crkvu, pa jo{ osnovao i sopstvenu nacional-
nu, sa svetosavljem kao specifi~nom varijantom pravoslavlja. Vekovima je
Rim nastojao da Srbe pokatoli~i, da ugu{i pravoslavlje, i u tom smislu je obe-
ru~ke pomagao sve strane sile koje su na Balkanu nastupale kao otvoreni srp-
ski neprijatelji i agresori. Svaku veliku srpsku tragediju, nesre}u i nevolju ri-
mokatoli~ki fratri na terenu spremno su i organizovano do~ekivali da bi otima-
li naivne srpske du{e, o~ajne u egzistencijalnom bezna|u. Neretko je prevo|e-
nje u katoli~ku veru obavljano i neposrednim nasiljem, potkupljivanjem, pret-
njama, diskriminacijom i svim varijantama {ikaniranja. U svakom istorijskom
periodu jedan deo Srba tome je podlegao, uvek onaj slabiji, nacionalno nesve-
sniji, moralno nedogra|eniji, predstavljaju}i isti onaj etni~ki supstrat, koji je u
druga~ijim socijalnim i politi~kim okolnostima iskazivao spremnost na islami-
zaciju. Katoli~enje je bilo lak{e provesti nego tur~enje, prvenstveno zbog pri-
li~no podudarne verske simbolike i primamljivije prozelitske demagogije.
Ipak je ve}ina Srba ostala nepokolebljiva u svom pravoslavlju i svetosa-
vlju. Oni koji su prelazili u islam, rimokatoli~anstvo ili bilo koju malu versku
sektu, ubrzo su gubili nacionalnu svest, zamenjuju}i je verskom ili tu|inskom.
Novope~eni srpski muslimani ~vrsto su se identifikovali sa Turcima, dok su ka-
tolici vremenom postajali Mle~ani, Ma|ari, Nemci itd. Ipak, glavnina Srba ka-
tolika sve do devetnaestog veka sa~uvala je bar tragove nekada{nje srpske na-
11
cionalne svesti, neretko uz ose}anje odba~enosti, otpadni{tva, gotovo instink-
tivne krivice zbog konvertitstva svojih predaka. U gustim populacijama ti Srbi
katolici naseljavali su Dubrovnik, Dalmaciju, Bosnu, Hercegovinu, Slavoniju
i Vojnu krajinu. Postepeno osloba|anje Srbije iz turskog ropstva i sve ozbiljni-
ji politi~ki nastupi pravoslavnih Srba pre~ana, postepeno su otvarali o~i katoli-
cima i budili u njima ose}anje svesrpske solidarnosti, bez obzira na veroispo-
vest. Ukupna prosvetiteljska delatnost, prvo Dositeja Obradovi}a, a potom i u
mnogo ve}oj meri Vuka Karad`i}a i Njego{a, tome je doprinosila. Ti procesi
bu|enja nacionalne svesti i ose}anja kolektivnog duha duboko su zabrinuli vrh
Rimokatoli~ke crkve, koji se bojao da se njihova srpska pastva ne preorjenti{e
ka nacionalnoj crkvi, kao i austrijske i ma|arske politi~ke krugove, ~ija se vlast
u zna~ajnoj meri prostirala i nad srpskom populacijom.
Nekoliko vekova prozelitizma ulovilo je du{e vi{e stotina hiljada lakomi-
slenih Srba koji su pre{li na rimokatoli~ku veru i postepeno se li{avali srpske
nacionalne svesti, s obzirom da je u uslovima gr~evite borbe za opstanak srp-
skog naroda Srpstvo sve intenzivnije identifikovano sa pravoslavljem. Rimo-
katoli~kim prelatima pravi problemi nastaju po~etkom devetnaestog veka, kad
evropski prostori do`ivljavaju revolucionarne preobra`aje i gra|anska klasa,
pored ekonomske, sve uspe{nije ostvaruje i politi~ku dominaciju. Intelektualni
slojevi u svim narodima naglo ja~aju i bitno doprinose ostvarenju nacionalnog
preporoda. Nacionalna svest postaje sve vi{e artikulisana, baziraju}i se na isto-
riji, tradiciji i prvenstveno jedinstvenom jeziku. Uspe{an po~etak oslobodila~-
ke borbe srpskog naroda i perspektivan zametak obnovljene srpske dr`ave obe-
}avao je da }e ljudi koji govore jedan, srpski jezik, u slavistici ozna~en kao {to-
kavski dijalekat, vrlo brzo prevazi}i verske barijere i ujediniti se u okviru jed-
nog nacionalnog duha, svesti, ponosa i dr`avotvornog cilja. Nacionalno jedin-
stvo srpskih pravoslavaca, rimokatolika, muslimana i {a~ice protestanata nemi-
novno bi vodilo ja~anju pozicija Srpske pravoslavne crkve, tada jo{ razbijene
ve{ta~kim dr`avnim granicama i politi~kom supremacijom tu|inskih vlastodr-
`aca, ali jedinstvenih ciljeva i stremljenja. Po~etnu prednost joj je nedosti`no
davala broj~ana premo} vernika i prvenstveno ~injenica da je jedina predsta-
vljala nacionalnu versku organizaciju u pravom smislu re~i, srpsku nacionalnu
instituciju, neprikosnovenu po meri realnog uticaja na narod. To je predstavlja-
lo pravi alarm za Rim i njegove prozelitske legije.
1. Instrumentalizacija etni~kih ostataka malog hrvatskog naroda
Da bi preduhitrila uspostavljanje punog srpskog nacionalnog jedinstva, Ri-
mokatoli~ka crkva je instrumentalizovala etni~ke ostatke i istorijska svedo~an-
stva nekada{nje dr`avotvornosti malog slovenskog naroda – Hrvata. Za razli-
ku od Srba, koji su isto~noslovenskog porekla i vrlo srodni Rusima, Belorusi-
ma i Ukrajincima, Hrvati poti~u od zapadnoslovenske etni~ke grane i po pore-
klu su bliski Poljacima, ^esima i Slovacima. Izvorni hrvatski jezik je ~akavski,
za koji je dubrova~ki katolik Milan Re{etar ustanovio da je samostalan sloven-
ski jezik, a Aleksandar Beli} mu dokazao izvorne sli~nosti sa poljskim i ~e-
12
{kim. Hrvati su u srednjem veku formirali sopstvenu dr`avu izme|u Gvozda i
Jadranskog mora, koja je na vrhuncu mo}i dopirala do Vrbasa i na severu, pre-
ko dana{njeg Hrvatskog Zagorja, verovatno do Drave. Po~etkom dvanaestog
veka u{li su u sastav Ugarske, koja je Hrvatsku i Dalmaciju izme|u Splita i Za-
dra administrativno povezala sa svojom, ranije osvojenom, provincijom Slavo-
nijom u jedinstveno vojvodstvo. Pred turskom opasno{}u Hrvati su masovno
be`ali u dubinu Evrope, a njihova vlastela je dobila nove posede u zagreba~-
koj, vara`dinskoj i kri`eva~koj `upaniji, gde je prenela hrvatsko ime i namet-
nula ga svojim novim kmetovima – kajkavcima, {to zna~i Slovencima.
U svojim prozelitskim nastojanjima, Rimokatoli~ka crkva je poku{avala
da potisne srpsko nacionalno ime perfidno insistiraju}i na tezi da su Srbi i Hr-
vati delovi jednog jedinstvenog naroda, kome je potreban zajedni~ki naziv –
Iliri ili Jugosloveni. Takvi koncepti su bili osnovna preokupacija njene politike
na podru~ju Dalmacije, Hrvatske, Slavonije i Vojne krajine, a kasnije Bosne i
Hercegovine, jer su najefikasnije omogu}avali da se pod izgovorom srpsko-hr-
vatskog nacionalnog jedinstva ustali ni~im potkrepljeno stanovi{te da unutar
jednog naroda naziv Hrvati obuhvata rimokatolike, a naziv Srbi pravoslavce.
Ilirski pokret je takav proces uveliko otpo~eo, da bi zaglu{uju}om jugosloven-
skom propagandom [trosmajera i Ra~kog bila provedena gotovo prinudna
kroatizacija dalmatinskih i slavonskih katolika. Kad je to postignuto, sistemat-
ski su formirane kvazijuristi~ke teze o hrvatskom dr`avnom pravu i od Ma|a-
ra pozajmljena floskula o postojanju jednog politi~kog naroda u jednoj dr`avi,
kako bi se za takav narod proglasili Hrvati u Dalmaciji, Hrvatskoj i Slavoniji,
naknadno i u Bosni, Hercegovini, Dubrovniku i Boki Kotorskoj. Na svim tim
prostorima pravoslavcima se negira srpski nacionalni identitet i oni se poku{a-
vaju instrumentalizovati u cilju realizacije hrvatskih dr`avotvornih aspiracija u
okviru Habzbur{ke monarhije.
Nakon Prvog svetskog rata Vatikan je bio spreman da prihvati i podr`i pr-
vu jugoslovensku dr`avu, nadaju}i se da u njenim granicama ima dovoljan broj
sopstvenih vernika, koji bi bili u stanju da ve}inske Srbe privole na uniju, za
ljubav potpunog nacionalnog jedinstva. Toliko su rimokatoli~ki prelati bili za-
ne{eni tom idejom da su za neko vreme izgubili poverenje hrvatskih politi~kih
predvodnika, poput Stjepana Radi}a, koji je ogor~eno nastupao protiv katoli~-
kog klerikalizma. Njegovo ubistvo i `estoko srpsko suprotstavljanje konkorda-
tu, klerikalcima su otvorili put za novu politi~ku akciju, u kojoj }e se kao nji-
hov glavni instrument ista}i usta{ki pokret, a genocid dokazati kao najefikasni-
je sredstvo antisrpske politike. Pobeda komunista }e Vatikanu pru`iti predah da
se oporavi od pretrpljenog poraza, a po~etak sloma komunizma stvoriti {ansu
da se dokraj~i Jugoslavija, formira nova hrvatska dr`ava po usta{kom uzoru i
s njene teritorije akcijom zapadnih sila prognaju skoro svi Srbi. Vatikan je u po-
slednjim ratovima otvoreno stajao na strani svih srpskih neprijatelja, a papa se
li~no zalagao za bombardovanje srpskog naroda.
13
2. Otimanje srpskog jezika
Vi{egodi{nje zato~enje u tamnici nelegalnog i izrazito antisrpski usmere-
nog Ha{kog tribunala pru`ilo mi je priliku da se temeljitije pozabavim ovim
problemom. Prou~avaju}i ogromnu literaturu koja obra|uje uzroke, procese i
posledice razbijanja jugoslovenske dr`ave, nai{ao sam na obilje argumenata da
je Vatikan bio najistaknutiji me|unarodni faktor vo|enja antisrpske politike i
podgrevanja ratne histerije. Na jednoj od redovnih statusnih konferencija, 31.
januara 2005. godine, povodom procesa koji se protiv mene vodio, javno sam
saop{tio da }e se moja odbrana zasnivati na osnovnoj tezi da je rimokatoli~ki
papa Jovan Pavle Drugi glavni krivac za sve zlo~ine koji su se desili tokom kr-
vavih gra|anskih ratova i zapadnja~ke agresije. Ta izjava i dodatni podnesci
objavljeni su u knjizi “\avolov {egrt zlo~ina~ki rimski papa Jovan Pavle Dru-
gi” (Vojislav [e{elj: Sabrana dela, Srpska radikalna stranka, Beograd 2005.,
knjiga 57.).
Stru~nom timu za pomaganje moje odbrane nalo`io sam da u obliku svo-
jevrsnog nau~noistra`iva~kog projekta, na osnovu sve dostupne nau~ne i stru~-
ne literature, izradi elaborat kojim se nepobitnim argumentima potkrepljuje
moja osnovna teza. Anga`ovanjem svih ljudskih, finansijskih, materijalnih i
tehni~kih potencijala Srpske radikalne stranke, elaborat je zavr{en u roku kra-
}em od dve godine i sastoji se iz dve tematske celine, ~ijom su izradom ruko-
vodili narodni poslanik Zoran Krasi} i Elena Bo`i} Talijan, glavni i odgovorni
urednik lista “Velika Srbija”. U okviru serije zbirki dokumenata koji se odno-
se na politikantski ha{ki proces, protiv mene tendenciozno re`iran, taj materi-
jal je objavljen u ~etiri toma: “Pontifeks maksimus satanisti~ke crkve Jovan Pa-
vle Drugi” (knjiga 67.), “Antihristov namesnik zlikova~ki rimski papa Bene-
dikt [esnaesti” (knjiga 68.), “Vatikan glavno Satanino gnezdo” (knjiga 74.) i
“Rimska kurija ve~ito `edna srpske krvi” (knjiga 75.). Elaborat je ura|en kao
obimna i pedantna hrestomatija, koja koncentri{e nau~ne iskaze najkvalitetni-
jih srpskih i stranih istori~ara, koji su u svetskoj nauci u~inili neprikosnovenim
dokaze o kriminalnoj prirodi Rimokatoli~ke crkve kao globalne zlo~ina~ke or-
ganizacije uop{te i genocidnoj politici mnogih rimskih papa prema srpskom
narodu posebno, kroz vekove i ~itave milenijume. Posebno je upe~atljivo da se
konkretnim ~injenicama politi~kog manifestovanja zlo~ina~ke volje i kriminal-
nih postupaka sagledava kontinuitet genocidnih nasrtaja na srpski narod krsta-
{kim ratovima u srednjem veku, razli~itim oblicima prozelitskih pritisaka i na-
stojanja preko masovnih likvidacija u Prvom i Drugom svetskom ratu, do Tu|-
manovog progona skoro celog srpskog naroda iz neousta{ke hrvatske dr`ave.
Sa svoje strane upustio sam se u temeljito prou~avanje jednog od najve}ih
rimokatoli~kih zlo~ina~kih projekata – kreiranja ve{ta~ke hrvatske nacije zlo-
upotrebom imena danas gotovo nestalog slovenskog naroda koji je govorio ~a-
kavskim jezikom, ostataka kroatizovanih Slovenaca u Hrvatskom zagorju i et-
ni~ke mase Srba katolika, prethodno denacionalizovanih, a onda sna`no verski
i ideolo{ki indoktriniranih. Metodolo{ki postupak, koji sam primenio, bazirao
sam na analizi relevantne istoriografske, lingvisti~ke i politi~ko-teorijske lite-
14
rature. Saznanja o osnovnoj tematici ve} dva veka su prisutna u ogromnom
broju nau~nih studija i rasprava, ali razasuta po pojedina~nim knjigama i ~aso-
pisima. Nikada do sada nisu bila na ovaj na~in sistematizovana, verovatno
zbog krajnje nepovoljnih politi~kih prilika, koje su karakterisale panslovenske
i jugoslovenske ideolo{ke zablude ili krajnje represivni autokratski re`imi, ko-
ji su sebi prisvajali ulogu neprikosnovenih arbitara nau~ne istine. Uvek je po-
stojao neki razlog za{to se na ovu temu nije dovoljno pisalo, nekada dobra na-
mera da se ne pravi razdor i u o~ekivanju ve}eg stepena srpsko-hrvatske soli-
darnosti i uzajamnosti, a nekada goli strah intelektualaca pred opasno{}u ugro-
`avanja same fizi~ke egzistencije ako se ne pi{e u skladu s propisanim ideolo-
{kim obrascima.
Ova studija se sastoji od {est tematskih celina. U pristupnoj raspravi nasto-
jim izlo`iti osnovni kategorijalni aparat i razjasniti glavne razlike srpskog i hr-
vatskog nacionalnog supstrata, su{tinu Rimokatoli~ke crkve i njenog politi~-
kog delovanja, kao i instrumentalizaciju hrvatstva kao najefikasnijeg sredstva
potiskivanja i uni{tavanja srpskog naroda. Sledi pregled osnovnih postavki hr-
vatske romanti~arske i pamfletske istoriografije, pa izlaganje glavnih teza vo-
de}eg hrvatskog istorijskog falsifikatora i istaknutog franjeva~kog fratra Domi-
nika Mandi}a. Potom nastojim kriti~ki rasvetliti poku{aj teorijske interpretaci-
je srpsko-hrvatskih etni~kih i kulturnih diferenciranja kroz ideolo{ke postavke
Ive Pilara, kao i izlo`iti kriti~ke elaboracije glavnih falsifikatorskih poku{aja.
To je ujedno i podloga za rasvetljavanje pozadine politi~kih nastojanja vode}ih
hrvatskih nacionalnih ideologa od Ljudevita Gaja, Josipa Juraja [trosmajera,
Franje Ra~kog, Ivana Ma`urani}a, Ante Star~evi}a i Eugena Kvaternika, pre-
ko Antuna i Stjepana Radi}a, do Vlatka Ma~eka i Ante Paveli}a. Tako dolazim
do izlaganja osnovnih ~injenica o rimokatoli~kom genocidu nad srpskim naro-
dom u Drugom svetskom ratu, kao i realizacije vatikanskih zlo~ina~kih nasto-
janja pod jugoslovenskim komunisti~kim re`imom Josipa Broza Tita i hrvat-
skim usta{kim re`imom Titovog generala Franje Tu|mana.
Srbi oduvek govore isklju~ivo {tokavski. To je njihov izvorni narodni je-
zik i po njemu su se razlikovali od Hrvata kao ~akavaca i Slovenaca kao kaj-
kavaca. [tokav{tina je zajedni~ka srpskom, ruskom, ukrajinskom, beloruskom
i bugarskom jeziku, koji spadaju u isto~noslovensku jezi~ku grupu. ^akavski i
kajkavski su zapadnoslovenskog porekla i bliski poljskom, ~e{kom i slova~-
kom jeziku. Ono {to je hiljadama godina bilo isklju~ivo srpsko, Hrvati danas
svetu predstavljaju kao “hrvatski” jezik. Da bi se ta teza potkrepila, bilo je nu-
`no da se od strane Hrvata decenijama i sistematski prisvajaju srpske narodne
pesme, ~ak i one koje opevaju podvige Marka Kraljevi}a kao velikog “hrvat-
skog junaka”. Da bi se to {to ubedljivije postiglo, prvo su Ljudevit Gaj, Josip
Juraj [trosmajer i Franjo Ra~ki dokazivali da su Srbi i Hrvati jedan narod; po-
tom Ante Star~evi} da su svi Srbi zapravo Hrvati, ismevaju}i pritom srpsko
ime kao nedostojno. Kad su napokon nau~ili da govore i pi{u srpski jezik, Hr-
vati su ga prisvojili, po~eli ubrzano da ga menjaju izmi{ljaju}i potpuno nove
re~i i izraze, a onda u svojim lingvisti~kim raspravama tendenciozno srpski
15
svodili isklju~ivo na ekavski izgovor, dok su ~akavski i kajkavski progla{avali
dijalektima {tokavskog. Istori~ar Tadija Smi~iklas je tvrdio da srpski jezik i ne
postoji, dok je lingvista Armin Pavi} hvalio srpskog kralja Milana Obrenovi}a
kako dobro govori hrvatski.
Prisvojiv{i srpski jezik kao sopstveni knji`evni, Hrvati su ubrzo po~eli da
ga koriste kao klju~ni argument za dokazivanje “hrvatskog” etni~kog karakte-
ra odre|enog stanovni{tva. Tako je, na primer, Vjekoslav Klai} ustanovio da
svi stanovnici Bosne i Hercegovine govore isklju~ivo {tokavski, {to po njemu
zna~i “hrvatski”. Na osnovu toga je izneo tvrdnju da su svi oni Hrvati, mada je
nevoljno priznavao da oni sami sebe ne smatraju i ne zovu Hrvatima, pa ~ak
potvrdio da se mnogi od njih izja{njavaju kao Srbi. Ali, s obzirom da je jezik
jedino neprikosnoveno obele`je narodnosti, sama ~injenica da svi oni govore
“hrvatski” dovoljan je dokaz da su svi Hrvati, pa ih sad u to treba i ube|ivati.
Naravno, ta pri~a nije prolazila kod pravoslavnih Srba, ali je upornim nastoja-
njima rimokatoli~kih sve{tenika pogodno tlo nalazila kod Srba katolika, koji su
postepeno, strpljivim i marljivim misionarskim radom, ve{ta~kim kreiranjem
individualne i kolektivne svesti, preobra}ani u hrvatski nacionalni korpus. Cr-
kva i {kola su najvi{e doprinele da se najzagri`eniji “Hrvati” stvore od onih ko-
ji u sebi, u etni~kom pogledu, nemaju ni{ta hrvatsko. Da tragedija bude ve}a,
produbljivanjem verske netrpeljivosti, od Srba katolika su stvarani fanati~ni
mrzitelji Srpstva. [trosmajerova |akova~ka biskupija je bila glavni centar i ra-
sadnik, u kome su se rimokatoli~ki klerici ideolo{ki obu~avali da slavonske
“[okce” i “Race”, dalmatinske “Latine” i bosanske katolike ubede da su odvaj-
kada Hrvati, kao i da su Hrvati bili i njihovi najstariji preci. ^ak se desilo da je
i jedan hercegova~ki musliman zbog homoseksualnih sklonosti pobegao od
porodice u Dalmaciju, tamo postao rimokatoli~ki fratar i pod imenom Lovro
Ljubu{ki po~eo propovedati da je {tokavski hrvatski jezik.
Takva klerikalno-politi~ka akcija podrazumevala je da se iz javnog optica-
ja {to efikasnije potisnu spisi Ljudevita Gaja, [ime Ljubi}a i Vebera Tkal~evi-
}a, koji su svojevremeno otvoreno priznavali da su Hrvati svoj moderni knji-
`evni jezik preuzeli od Srba. Uostalom, ta ~injenica bi mogla u provaliju stro-
po{tati celu kvazinacionalnu konstrukciju, ukoliko se ne suzbije sa javne sce-
ne zaglu{uju}om galamom. Jezik je najopipljivije, egzaktno najdokazivije obe-
le`je jednog naroda, s obzirom da krvno poreklo predstavlja biolo{ku, a ne so-
cijalnu kategoriju, a pitanje razvijenosti kolektivne svesti vi{e podle`e subjek-
tivnim nego objektivnim sudovima vrednosti. Postoje istorijske okolnosti koje
uti~u na odre|eni narod da preuzme tu|i jezik i potisne sopstveni, obi~no u pro-
cesu vi{e ili manje prinudne asimilacije. U Francuskoj je to dovelo do nestan-
ka brojnih etni~kih grupacija, a Nemci su masovno germanizovali pot~injene
Slovene, dok su [koti, Vel{ani i Irci nevoljno, ali ipak definitivno, napu{tali
sopstvene jezike i preuzimali engleski. Ali, istorija ne pamti da je jedan narod,
poput hrvatskog, napustio sopstveni jezik zbog nerazvijenosti, gramati~ke za-
nemarenosti i knji`evne zakr`ljalosti, pa prihvatio tu|i. Mogli su, dodu{e, Hr-
vati obnoviti i usavr{iti kajkavski, ugledav{i se na Slovence. Mogli su se vrati-
16
ti ~akavskome. Ali tako ne bi bili u stanju da izvr{e veliku istorijsku misiju, ko-
ju im je poverila Rimokatoli~ka crkva, da Srbe katolike definitivno odvoje od
sopstvene nacionalne matice.
Pokazalo se da narodi koji su postepeno tu|e jezike preuzimali, poput Je-
vreja, [kota ili Iraca, nisu gubili osnovne osobine svog nacionalnog karaktera.
Hrvati su dva puta sasvim izmenili sopstveni nacionalni karakter i identitet.
Kad su pravi, izvorni Hrvati – ~akavci kao narod propali, raspr{ili se po Evro-
pi, njihova vlastela, preseljavaju}i se na dodeljene posede na krajnjem zapadu
Slavonije, zate~enim kajkavskim kmetovima vekovima je ve{ta~ki utiskivala
hrvatski identitet. Novope~eni “Hrvati” kajkavci svakako nisu ni po kom etni~-
kom odre|enju bili isto {to i izvorni Hrvati ~akavci. U vreme novog naleta ve-
{ta~ke kroatizacije broj obuhva}enih Srba-katolika bio je neuporedivo ve}i od
broja Hrvata ~akavaca i “Hrvata” kajkavaca zajedno. Svi stari hrvatski pisani
spomenici, ukoliko nisu na latinskom, uvek su na ~akavskom jeziku. Svi stari
srpski spomenici, ako nisu na staroslovenskom, uvek su na {tokavskom narod-
nom jeziku. Nigde nema nikakvog traga da su Srbi kao narod ikada govorili
nekim drugim jezikom osim {tokavskim. Tako|e nema nikakvog traga da su
sve do {esnaestog veka Hrvati govorili ikakvim drugim jezikom osim ~akav-
skim. Tek od {esnaestog veka oni zagorsku varijantu kajkavskog postepeno po-
~inju nazivati hrvatskim. U najstarijim sa~uvanim bosanskim pisanim doku-
mentima s po~etka trinaestog veka, bosanski banovi svoj narod izri~ito naziva-
ju srpskim, iako su neki od njih bili katolici i u sukobu sa Nemanji}ima. Pored
toga, jezik na kome su izdavali svoje povelje i diplome, bosanski vladari redov-
no nazivaju srpskim jezikom. I Dubrov~ani {tokavski uvek nazivaju isklju~ivo
srpskim. To ka`e i najve}i hrvatski intelektualac svih vremena, Vatroslav Jagi}.
a) Ve{ta~ka izmena karaktera izvorne hrvatske nacije
Po{to su Srbi od Svetog Save imali svoju nacionalnu hri{}ansku crkvu is-
to~nog obreda – Srpsku pravoslavnu crkvu, ona je postepeno postajala sastav-
ni deo njihovog nacionalnog individualiteta i kolektivne svesti. Ta ~injenica sve
do dolaska Turaka nimalo nije ugro`avala srpska nacionalna ose}anja Srba ka-
tolika u Primorju, Bosni i Hercegovini. Postojao je u narodu visok stepen ver-
ske tolerancije. Za razliku od pravoslavaca, u Bosni su rimokatolici nepomir-
ljivu netrpeljivost pokazivali prema bogumilima. I Stevan Nemanja je nasilno
eliminisao bogumile u svojoj dr`avi, a mnoge i prognao, pa su uto~i{te na{li u
Bosni. Pod turskom okupacijom srpski narod je imao prili~no visok stepen
autonomije, koji se upravo ostvarivao kroz Srpsku pravoslavnu crkvu, s obzi-
rom da je i cela Turska bila organizovana kao teokratska dr`ava, sa sultanom
koji je, pored svetovne, imao i vrhovnu versku vlast nad muslimanima kao ka-
lif. Srbi koji su otpadali od svoje nacionalne crkve, islamizacijom i katoli~e-
njem, ~esto su gubili ose}anje srpskog nacionalnog identiteta, ali su sa~uvali
srpski jezik – {tokav{tinu, i tako, bar nesvesno, manifestovali stvarnu etni~ku
pripadnost.
17
Staro stanovni{tvo Dalmacije i Slavonije u celosti se razbe`alo sa podru~-
ja koje su Turci zauzeli. Naknadno su se tu naselili Srbi iz Bosne i dublje iz Sr-
bije. Ujedno su se izbegli Srbi naseljavali i s druge strane granice, austrijske ili
mleta~ke, formiraju}i odbrambeni bedem. Slavonac Petar Matija Katan~i}
1798. godine pisao je o Crnogorcima, Srbijancima, Bo{njacima, Dalmatincima
i Srbima u Ugarskoj kao o jednom narodu, od koga se Hrvati bitno razlikuju i
uvek su se razlikovali, najvi{e po jeziku. [tokavski on naziva ilirskim jezikom,
~akavski hrvatskim, a kajkavski slovena~kim. Katan~i} izri~ito ka`e da svi Sr-
bi govore ilirskim jezikom, a da Srbe jo{ zovu Ilircima ili Vlasima. Drugi is-
taknuti Slavonac, Torkvato Brli}, ka`e za sebe da govori srpskim jezikom i da
u Slavoniji `ive Srbi “rimokatoli~kog i isto~nog zakona”. Najve}i slavonski pe-
snik, Matija Antun Reljkovi}, za svoj jezik izri~ito pi{e da je srpski, ba{ kao i
bosanski fratar Matija Divkovi}. Danas se situacija su{tinski promenila. [to-
kavskim kao knji`evnim jezikom se slu`e pohrva}eni Srbi katolici, pohrva}e-
ni Slovenci kajkavci i {a~ica pravih Hrvata ~akavaca, ~iji je izvorni jezik osu-
|en na izumiranje, jer im je cela nacija instrumentalizovana kao puko sredstvo
rimokatoli~ke antisrpske zavere. Time je pravoj hrvatskoj naciji ve{ta~ki izme-
njen karakter, negirane su joj etni~ke osobine i istorijski je tragi~no kompromi-
tovana stra{nim zlo~inima koje je u njeno ime Rimokatoli~ka crkva sistemat-
ski vr{ila nad pravoslavnim Srbima.
Da kajkavski zapravo nije hrvatski nego slovena~ki jezik, otvoreno su go-
vorili Ivan Kukuljevi} i Vatroslav Jagi}, a s njima su se slagali istaknuti slavi-
sti Miklo{i~, Budmani i Dani~i}. Uostalom, Slovenci kao narod i nemaju nika-
kvog svog drugog jezika osim kajkav{tine. [to se ~akav{tine ti~e, njom se kao
jezikom nikada niko nije slu`io osim Hrvata. Ivan Kukuljevi} Sakcinski je
1863. godine objavio “Listine hrvatske”, zbirku starih spisa i isprava, iz koje se
vidi da su sve one na ~akavskom jeziku i locirane po mestu nastanka, zapadno
od Vrbasa i severno od Cetine. Da bi bar malo pometnje uneo, Sakcinski je u
zbirku ubacio i nekoliko o~igledno srpskih listina, na {tokavskom. Ni najzna-
~ajniji hrvatski pesnik iz vremena preporoda, Stanko Vraz, po tom pitanju ne-
ma nikakvih dilema. On 1843. godine pi{e da su ~akavci jedini pravi Hrvati,
kao i da je ~akavski jedini hrvatski jezik. Uostalom, nikada nijedan ~akavac ni-
je sebe smatrao ni Srbinom ni Slovencem, ni~im drugim osim Hrvatom, niti je
bilo koga ko nije ~akavac tretirao kao svoga sunarodnika. Dok Srbi u vreme
turske najezde nisu po~eli da se naseljavaju u ranije hrvatske krajeve, dok nije
do{lo do izvesnog me{anja sa ostacima starosedela~kog stanovni{tva i, pre sve-
ga, dok nije po~elo njihovo pokatoli~avanje, ne postoji nijedan dokument, is-
prava, “listina”, pisan {tokavskim, a da ima bilo kakvo hrvatsko obele`je.
b) Razbuktala verska strast umesto nau~nih ~injenica
Tretiranje, prvo slovena~kih kajkavaca, a potom pokatoli~enih srpskih {to-
kavaca, kao Hrvata, proizvod je politi~ke volje, a ne rezultat etnolo{kog istra-
`ivanja. Ono, dakle, ne mo`e imati nikakvog nau~nog upori{ta, i umesto doka-
za nudi razbuktalu versku strast, inat i mr`nju. Zato je i dana{nje hrvatstvo ve-
{ta~ka politi~ka kategorija koja nema skoro nikakve veze sa nekada{njim hr-
18
vatskim narodom i njegovom dr`avom. Otuda vodi poreklo ~injenica da dana-
{nji “Hrvati” govore tri do kraja me|usobno izdiferencirana slovenska jezika,
srpski, slovena~ki i hrvatski, a kao sopstveni knji`evni preuzeli su srpski. Na
toj ~injenici se bazira potreba falsifikovanja istorije i svo|enja istorijske nauke
na politi~ku pamfletistiku. Posebno je na delu prisvajanje srpske istorije i kul-
turnih tekovina po obrascu kojim se sve {to je katoli~ko, koliko god imalo ube-
dljiv srpski karakter, tretira kao neprikosnoveno “hrvatsko”. Po~elo je prisva-
janjem usko~ke tradicije i njenih pisanih spomenika, a vrlo brzo se pokazalo da
su apetiti te kvazinacionalne megalomanije prosto nezasiti. Nedostatak nacio-
nalne svesti u masama na ~ije su upravljanje pretendovali, naterao je politi~ke
i klerikalne ideologe da prvo posegnu za ilirskim ili jugoslovenskim terminom,
kako bi se Srbi, Hrvati i Slovenci tretirali kao jedan jedinstven narod. Potom su
u tom “jedinstvenom” narodu sve {to je katoli~ko progla{avali “hrvatskim”. U
tre}oj fazi su koncentrisali nastojanje da se pravoslavni i muslimanski {tokav-
ci na teritorijama, na koje je hrvatska ideologija pretendovala, nateraju da pri-
hvate hrvatski nacionalni identitet. Najve}i udar su do`iveli katolici koji su ~u-
vali srpski nacionalni identitet, a najdu`e su se kroatizaciji odupirali dubrova~-
ki Srbi, me|u kojima su najistaknutiji Ivan Stojanovi}, Ljudevit Vuli~evi}, Bal-
tazar Bogi{i}, Milan Re{etar, Pero Budmani, Melko ^ingrija, Matija Ban, Me-
do Puci}, Luka Zore i drugi.
Projektovanje ve{ta~ke hrvatske nacije na etni~koj bazi rimokatoli~kih
konvertita, koji su otpali od srpske pravoslavne matice, podrazumevalo je oti-
manje tu|ih kulturnih vrednosti i prisvajanje istorijskih i duhovnih tradicija. Pri
tom je kori{}ena standardna ma|arska ideolo{ka konstrukcija u kojoj su osnov-
ni kategorijalni aparat predstavljale floskule o hiljadugodi{njoj dr`avnosti, po-
liti~kom narodu, istorijskom pravu i navodnom dr`avnom kontinuitetu. Sa svo-
je strane, hrvatska pamfletska istoriografija je sve to za~inila neverovatnom do-
zom mitologizacije najstarije pro{losti stvarnog hrvatskog naroda, s kojim da-
na{nji “Hrvati” nemaju skoro nikakve etni~ke veze. Sve do druge polovine de-
vetnaestog veka hrvatstvo uop{te nije postojalo u Dalmaciji, Slavoniji, Bosni,
Hercegovini i Boki Kotorskoj. Gde god se govorilo {tokavski, kod pravoslav-
nih Srba je postojala jaka srpska nacionalna svest, a kod rimokatolika kolektiv-
no se}anje na nekada{nje konvertitstvo njihovih predaka i vrlo ~esti slu~ajevi
o~uvanja krsne slave. Srbi katolici, ako bi vremenom gubili srpsku etni~ku od-
rednicu, nazivali su se [okcima, Latinima, kr{}anima, Bunjevcima itd. Nikada
i nigde nisu se nazivali Hrvatima, sve do velike politi~ke akcije [trosmajera i
Ra~kog koji su ih hrvatizovali pod parolom srpsko-hrvatskog nacionalnog je-
dinstva.
c) Ni pomena od hrvatskog imena u Dalmaciji
Prema podacima koje je na osnovu ogromne literature i sopstvenih istra`i-
vanja sistematizovao i teorijski obrazlo`io Nikola @uti}, “Dalmacija je, poslije
vjekovnih prevjeravanja, u XIX vijeku uglavnom bila srpsko-rimokatoli~ka,
{to potvr|uju statisti~ki podaci austrijskih popisa stanovni{tva iz 1846. i
19
1850/51. godine. Naime, u Dalmaciji, koja je obuhvatala Dubrovnik i Boku, `i-
vjelo je 330.827 Srba rimokatoli~ke vjere, dok je pravoslavnih Srba ostalo, po-
slije rimokatoli~enja, samo 78.853. Prema austrijskoj statistici, dakle, nema ni
pomena Hrvata ni hrvatskog imena. Cjelokupna dalmatinska populacija svodi-
la se na Srbe rimokatoli~ke i pravoslavne vjere, u ukupnom broju od 409.685
du{a. Prema statisti~kim podacima iz 1846. u Dalmaciji je `ivjelo ukupno
393.715 stanovnika. Prema statisti~kim podacima austrijskog popisa iz 1880.
godine, od 476.000 Srba, pravoslavnih je bilo 79.000. Prema popisu sprovede-
nom 1900. godine, od ukupno 593.000 stanovnika, pravoslavnih je bilo 96.000.
Uvezenom (importovanom) hrvatstvu u Dalmaciji, Dubrovniku i Boki Kotor-
skoj u XX vijeku prethodila je faza stvaranja i {irenja hrvatstva u mitolo{koj
formi, u drugoj polovini XIX vijeka, od strane politi~ara, biskupa, kanonika i
istori~ara, apologeta hrvatstva (koji su uglavnom bili stranog porijekla), i to u
formi tzv. “bijelog” i “crvenog” hrvatstva. U cilju dokazivanja hrvatskog pori-
jekla dubrova~kog stanovni{tva, a ne srpskog, mitolozi hrvatstva su nastojali
“egzaktnim” spisima dokazati da su u dubrova~kom zale|u `ivjeli Hrvati, za-
tim je trebalo dubrova~ku knji`evnost jednostavno nazvati hrvatskom, a ne srp-
skom, i s druge strane, {to vi{e zapostaviti sve ono {to je srpsko “na tako pro-
{irenom hrvatskom prostoru”. U cilju eliminisanja Srpstva sa {ireg dubrova~-
kog podru~ja bujala je literatura uzdizanja mitskog dalmatinskog hrvatstva.”
(Nikola @uti}: Srbi rimokatolici – takozvani Hrvati, Srpska radikalna stranka,
Beograd 2006., str. 100-101.)
Intenzivna kroatizacija dalmatinskih, dubrova~kih i bokeljskih Srba kato-
lika po~ela je tek onda kad su austrijske vlasti procenile da im politi~ki odgo-
vara takva totalna denacionalizacija tamo{njeg srpskog stanovni{tva. Tehnolo-
giju ve{ta~kog kreiranja hrvatske nacionalne svesti do pojedinosti su razradili
jezuitski i franjeva~ki fratri, a glavni politi~ki agitatori u tom smeru bili su Mi-
hovil Pavlinovi} i Ivo Prodan, vatreni sledbenici Star~evi}eve prava{ke ideolo-
gije. Pored nametanja novog nacionalnog identiteta lokalnom stanovni{tvu, za-
lagali su se za ujedinjenje Dalmacije, koja je bila u sastavu Austrije, sa Hrvat-
skom i Slavonijom kao sastavnim delom Ma|arske u jedinstvenu banovinu,
kojoj bi u perspektivi bila pripojena Bosna i Hercegovina, kako bi hrvatska na-
cionalna megalomanija bila zadovoljena. To je svakako bilo uskla|eno sa te-
`njama Be~a da se bar naknadno obuzda ma|arska ekspanzija, posle kolosal-
nih ustupaka koje je Be~ u~inio Pe{ti nakon poraza u austrijsko-pruskom ratu,
izgubljenom bitkom kod Sadove.
Dr`avne i verske vlasti su imale podudarne ciljeve i te`nje, pa su im i ak-
tivnosti mogle biti maksimalno uskla|ene. “U Dalmaciji, kao i u drugim po-
krajinama u kojima su `ivjeli rimokatolici – Hrvati, Rimokatoli~ka crkva pred-
uzimala je niz misionarsko prozelitskih akcija u cilju {irenja nacionalnog hrvat-
stva. U cilju pridobijanja {to ve}eg broja Hrvata za ideologiju Rimske crkve,
ali i pridobijanja Srba rimokatolika, vatikanska propaganda je proglasila Maj-
ku Bo`ju za “kraljicu Hrvata”. Proslave tzv. “hrvatskih jubileja” i intenzivna
prozelitska aktivnost organizacija Katoli~ke akcije, imali su jakog propagand-
20
nog odjeka me|u rimokatoli~kim ali i pravoslavnim svijetom Boke, Primorja i
Crne Gore. Propagandni napisi u rimokatoli~koj {tampi, propovijedi u rimoka-
toli~kim crkvama i javne manifestacije organizacija Katoli~ke akcije svakako
su imali jakog odjeka me|u rimokatolicima Srbima i “Latinima” da se poste-
peno i u sve ve}oj mjeri po~inju nacionalno opredjeljivati za hrvatstvo.” (str.
134.) Taj proces se bitno lak{e odvijao u Slavoniji i Vojnoj krajini nakon njiho-
vog administrativnog pripajanja banskoj Hrvatskoj. Klju~nu ulogu u njemu je
nakon [trosmajera i Ra~kog, odigrao dugogodi{nji ~lan Star~evi}eve Stranke
prava, zagreba~ki nadbiskup Antun Bauer. U Bosni i Hercegovini nije bilo u
pravom smislu re~i nijednog ozbiljnog gra|anskog ideologa hrvatstva, pa su taj
posao obavljali isklju~ivo klerikalci, predvo|eni vrhbosanskim nadbiskupom
Josipom [tedlerom i njegovim naslednikom Ivanom [ari}em. Akciju im je u
zna~ajnoj meri olak{ao nagli priliv dr`avnih ~inovnika i njihovih porodica na-
kon austrougarske okupacije, koji su bili raznih nacionalnosti, ali redovno ri-
mokatoli~ke vere i spremnih na asimilaciju u novokomponovanu hrvatsku na-
ciju.

3. Brozove zasluge za prodor katolicizma na istok


Rimokatoli~ki kroatisti~ki ekspanzionizam ni svim ovim zemljama nije
svoje apetite podmirivao. Usmeravali su se njegovi bojovnici na Vojvodinu, pa
~ak i Rumuniju. “Hrvatstvo je nepoznat narodnosni pojam u dana{njoj Vojvo-
dini sve do tridesetih godina XX vijeka. Banat, Ba~ka i Baranja, kao dio ma-
|arske krunovine, bili su {aroliko narodnosno i vjersko podru~je nastanjeno
Njemcima, Srbima, Ma|arima, Slovacima, Bunjevcima, [okcima, Rusinima,
Rumunjima, Jevrejima i drugima. O Hrvatima kao posebnoj narodnosti ili et-
ni~koj tvorevini nema ni pomena u izvorima i literaturi iz druge polovine XIX
i po~etka XX vijeka. Bunjeva~ki i {oka~ki srpsko-katoli~ki narodnosni element
nije ni u naznakama vezivao svoje etni~ko bi}e za hrvatstvo po{to su propaga-
tori hrvatstva tek dvadesetih godina XX vijeka po~eli govoriti o hrvatstvu Bu-
njevaca i [okaca. U izvorima i literaturi s kraja XIX i po~etka XX vijeka Bu-
njevci su se nazivali Vlasima (Srbima), isticalo se vla{ko porijeklo Bunjevaca.
Hrvatstvo Kra{ovina – Kara{ovana (Srba rimokatolika oko rijeke Kara{) u Ru-
muniji stvaralo se tek poslije Drugog svjetskog rata.” (str. 175.)
Srpstvu Bunjevaca i [okaca uglavnom su presudili Titovi komunisti u
svom ekstremnom antisrpskom nasrtaju. “U komunisti~koj Jugoslaviji narod-
no-vjersko pitanje [okaca i Bunjevaca kona~no je rije{eno dekretom Josipa
Broza iz 1945. godine, kojim je jednostavno nalo`eno da se Bunjevci i [okci
imaju smatrati Hrvatima. Kroatizacija Bunjevaca i [okaca inicirana je tokom
rata u Jugoslaviji 1941-1945. godine od strane partizanskog vrha na ~elu sa Jo-
sipom Brozom. Pokrajinski komitet KPJ za Vojvodinu u praksi je provodio ta-
kvu inicijativu jugoslovenskih komunista upu}ivanjem raznih naredbi i prepo-
ruka da se Bunjevci i [okci trebaju nazivati Hrvatima. U oslobo|enoj komuni-
sti~koj Jugoslaviji nastavljena je takva tendencija temeljnog pohrva}ivanja Bu-
njevaca i [okaca. Na osniva~kom kongresu Komunisti~ke partije Srbije, odr-
21
`anom od 8. do 12. maja 1945. godine, generalni sekretar KPJ Josip Broz Tito
inicirao je potpuno pohrva}ivanje Bunjevaca i [okaca u Vojvodini. Slavoniju
nije pominjao jer su u njoj [okci ve} po~etkom XX vijeka u potpunosti prihva-
tili hrvatstvo.” (str. 187.) ^injenica da je za nepunih stotinu godina bilo mogu-
}e provesti ovakvu, skoro sveobuhvatnu kroatizaciju Srba rimokatolika, svaka-
ko svedo~i o ogromnoj politi~koj snazi Vatikana i njegovim manipulatorskim
sposobnostima. Me|utim, deo krivice pripada i Srbima pravoslavcima i Srp-
skoj pravoslavnoj crkvi, jer su olako identifikuju}i Srpstvo s pravoslavljem i
svojevrsnim pravoslavnim ekskluzivizmom poja~avali ose}anje krivice svoje
preverene bra}e zbog konvertitstva predaka, pa su oni i nesvesno tragali za iz-
vesnim nacionalnim uto~i{tem, makar i la`nim.
4. Projekat hrvatske nacije, negacija modernog pojma nacije
Rimokatoli~ki projekat ve{ta~ke nacije, lutaju}i od ilirstva do jugosloven-
stva, ukotvio se u hrvatstvu jer su njegovi kreatori tragali za pravno-politi~kom
podlogom na kojoj bi se baziralo njegovo dr`avotvorstvo. U Evropi je u to vre-
me do{lo do pune afirmacije koncepta nacionalnih dr`ava, dok je austrougar-
ski nagodbeni dualizam insistirao na teoriji politi~kih naroda koji su kontinui-
tet dr`avotvornosti izvodili iz srednjevekovnih stale{kih feudalnih struktura.
Time je negiran moderni pojam nacije i njenog odre|enja kao dru{tvene zajed-
nice zasnovane na etni~kom identitetu, kulturnom jedinstvu, zajedni~kom jezi-
ku i izra`enoj kolektivnoj svesti. Prednost je data ~isto formalnoj strani, ~inje-
nici postojanja nekada{nje dr`avne strukture ~iji se okvir kako tako sa~uvao,
bez obzira na njegov unutra{nji etni~ki supstrat i radikalne promene koje su se
u njemu de{avale. ^injenica da je na veoma malom prostoru vekovima o~uvan
feudalni sabor ma|arske pokrajine koja je nosila naziv Dalmacija, Hrvatska i
Slavonija sa izvesnim, makar minimalnim autonomnim pravima, a kojim je
upravljao ban kao li~ni kraljev poverenik, guverner, naj~e{}e stranac, u~inila se
pogodnom za gradnju nove konstrukcije. U tom smislu se insistiralo na na~elu
istorijskog prava u ~ije elaborisanje je uklju~en veliki broj romanti~arski raspo-
lo`enih istori~ara, koji su se nadmetali ko }e biti kreativniji i ma{tovitiji u svo-
jim pamfletskim spisima.
Nova svest nije sama od sebe mogla postati nacionalna samosvest, nego bi
tavorila ograni~ena na vrlo uzak krug zagreba~kih intelektualaca, da Rimoka-
toli~ka crkva nije upregla svoju kompletnu organizacionu i kadrovsku struktu-
ru da se masama Srba katolika Vojne krajine, Slavonije i Dalmacije, kao i mi-
zernim ostacima nekada{njeg hrvatskog etnosa – ~akavcima i skrajnutim za-
gorskim Slovencima – kajkavcima, nametne novi pogled na svet, izvitoperi
istorijsko se}anje i poput kompjuterskog ~ipa u mozgove ugradi nova kolektiv-
na svest. Priprostim, naivnim i nepismenim ljudima, iznad svega verski zatu-
canim, nije bilo te{ko demago{kim tiradama i sistematskim manipulacijama is-
prati mozgove i vijuge preoblikovati u `eljenom smeru. Uspehu celog projek-
ta svakako su doprineli spontani otpori ma|arizaciji, germanizaciji ili italijani-
zaciji, a pun pogodak je postignut progla{avanjem srpskog narodnog jezika –
22
{tokavskog, za hrvatski knji`evni jezik. Malobrojni preostali pravi Hrvati, za
ljubav uspe{nosti projektovanja ve{ta~ke nacije sa starim imenom i sasvim iz-
menjenim etni~kim supstratom, odrekli su se ~akavskog, a ranije denacionali-
zovani zagorski Slovenci kajkavskog.

5. Formiranje hrvatske dr`ave na osnovu pogre{nog


tuma~enja stale{kih kao dr`avnih prava
Po{to su propali projekti pridobijanja pravoslavnih Srba za denacionalizu-
ju}u opciju ilirstva i jugoslovenstva, koje su plasirane da bi oni lak{e mogli bi-
ti pounija}eni, pokatoli~eni i potpuno podjarmljeni, ra~unalo se da se bar u pr-
voj fazi maksimalna kontrola mogla posti}i prevashodno na rimokatoli~kom
elementu. U tom smislu po{lo se od male teritorije, svega tri `upanije, kao dr-
`avotvornog oslonca nad kojim }e se konstruisati dva teritorijalna okvira. Prvi
okvir obuhvata zemlje u kojima su ve} u prili~nom broju `iveli rimokatolici
srpskog jezika, i njih je trebalo pripojiti, inkorporisati u autonomnu Hrvatsku
pod habzbur{kom krunom, dok bi se u drugoj fazi hrvatska dr`avna ideja mi-
lom ili silom nametnula preostalim Srbima, Slovencima, a mo`da u daljoj per-
spektivi i Bugarima. Tako su isklju~ivo plemi}ka stale{ka prava namerno kri-
vo tuma~ena kao dr`avna prava. Razumljivo je da nikakvog stvarnog kontinu-
iteta hrvatske dr`avnosti pod ma|arskom vla{}u nije bilo. Banovine su bile
uobi~ajeni oblik feudalne decentralizacije, pa su poput dalmatinsko-hrvatsko-
slavonske postojale i jaja~ka, ma~vanska, temi{varska, vidinska itd. banovina.
Kad su 1102. godine Hrvatska i Dalmacija pripojene Ugarskoj, kralj ih je ve-
zao uz Slavoniju, kako bi lak{e njima upravljao. Kad je Dalmacija pala u mle-
ta~ke ruke, a skoro cela Hrvatska u turske, ma|arski kralj je preostale hrvatske
feudalce preselio u okolinu Zagreba, daruju}i im nove posede. Ti feudalci su
~uvali hrvatsku svest i postepeno je nametali svojim kajkavskim kmetovima.
U devetnaestom veku dolazi do organizovane razrade teza kojima se jav-
nopravna ovla{}enja nekada{njih feudalnih stale`a poku{avaju preobu}i u mo-
derno ruho, kako bi im se pripisala moderna dr`avnopravna su{tina. Da bi se
{to ubedljivije potkrepili autonoma{ki politi~ki zahtevi, krajnje pragmati~no se
reinterpretira celokupna istorija, pa ~ak ne preza ni od ogoljenih falsifikata.
Istorijska nauka je u celosti instrumentalizovana u funkciji oblikovanja nove
“nacionalne” svesti i usa|ivanja nacionalne ideologije u celokupan vaspitno-
obrazovni sistem. Prvostepeni cilj je predstavljalo integrisanje raznorodnih ri-
mokatoli~kih grupacija pod jednim nacionalnim imeniteljem. U prvi mah, ve-
}ina Dalmatinaca i Slavonaca se tome otvoreno odupirala, ali je uporno i neu-
moljivo delovanje rimokatoli~kog klera po centralnim instrukcijama vreme-
nom u~inilo svoje. Pristup istorijskim dokumentima, kojima se podupiru dr-
`avnopravne aspiracije, krajnje je selektivan. Afirmi{u se oni za koje se smatra
da podupiru nacionalnu ideologiju i politi~ku doktrinu, dok se svi ostali zane-
maruju ili ignori{u. ^esto se generali{u pojedina~na plemi}ka prava, pri ~emu
je krajnje slobodna interpretacija sadr`aja, naga|anje i ma{tanje najprimenjiva-
niji metodolo{ki postupak. Osnovni paradoks da se navodna istorijska prava
23
krajnje stati~ki predstavljaju, bez istorijskog konteksta i razumevanja dinami~-
nosti njihovog razvoja, re{ava se pove}anim frekvencijama deklamovanja.
Ako se ne{to relevantnim argumentima ne mo`e dokazati, onda se zaglu{uju-
}om bukom i netrpeljivo{}u eventualni oponenti mogu unapred obeshrabriti i
demotivisati. Javnom histerijom se uvek mo`e onemogu}iti razlo`na rasprava.

6. Uzurpatori svetosti apostola Petra


Kao osniva~ nove vere i crkve, Isus Hrist je svojim apostolima ostavio
princip sabornosti kao osnovni vid re{avanja svih teolo{kih i crkveno-organi-
zacijskih pitanja. Apostoli su bili osniva~i prvih crkvenih op{tina, koje su ne-
{to kasnije nazivane apostolskim crkvama, od kojih su najva`nije bile jerusa-
limska, rimska, antiohijska, efeska i aleksandrijska. U prvo vreme najve}i
ugled je imala jerusalimska, kao crkva mesta Hristovog stradanja i vaskrsenja.
Ve} u ~etvrtom veku Rimska crkva nastoji sebi pribaviti primat nad ostalim,
plasiraju}i izmi{ljotinu da je apostol Petar bio njen prvi biskup, a uz to i la` da
je upravo njega Hristos li~no imenovao za svog zamenika. La`no se predsta-
vljaju}i kao naslednici Petrovog biskupskog trona, rimske pape su uporno zah-
tevale da im sve ostale pomesne crkve priznaju jurisdikcioni primat i vlast nad
celom crkvom. Time je iz temelja potkopan izvorni princip sabornosti i apo-
stolske, odnosno episkopske ravnopravnosti, a u crkvu smi{ljeno uvo|en auto-
kratski i monarhijski princip. Mada je apostolska i episkopska vlast bila isklju-
~ivo duhovnog karaktera, rimske pape su sve otvorenije te`ile i svetovnoj do-
minaciji. Pri tome su otvoreno preuzimali imperijalne te`nje rimskih careva
kao svojih svetovnih uzora i modela opona{anja. Takva njihova nastojanja su i
dobila realnu podlogu tek u ~etvrtom veku, kada je u Rimskom carstvu hri{}an-
stvo progla{eno dr`avnom religijom. I prvih pet vaseljenskih sabora su saziva-
li rimski carevi, a na njima, iako su u~estvovali skoro svi hri{}anski episkopi,
nikada nije li~no bio prisutan rimski papa.
Pretenzije rimskih biskupa izazivale su sve ve}e nemire i stvarale velike
unutra{nje crkvene probleme. Kruni{u}i 800. godine Karla Velikog rimskom
carskom krunom, papa je za sebe prisvojio pravo krunisanja vladara uop{te,
proklamuju}i sopstvenu superiornost nad svetovnom vla{}u. Od tada insistira-
nje na jurisdikcionom primatu nad celom hri{}anskom crkvom postaje sve
agresivnije i beskrupuloznije. Krajnji moralni razvrat biskupskog trona i crkve-
ne hijerarhije u desetom veku naziva}e se periodom crkvene pornokratije. Do
definitivnog raskola isto~ne i zapadne hri{}anske crkve je do{lo 1054. godine,
a nekoliko decenija potom pape su povele sedam krsta{kih ratova pod izgovo-
rom da `ele da oslobode Hristov grob od vlasti nevernika, ali je njihov glavni
cilj, pored plja~ke kolosalnih razmera, bio da se potisne isto~na crkva, uz pre-
obra}anje ili istrebljenje njenih vernika. Celi ~etvrti krsta{ki pohod 1204. godi-
ne preusmeren je na osvajanje i poharu Carigrada, kao i na komadanje Vizan-
tije. I narednih vekova Rimokatoli~ka crkva nastoji najraznovrsnijim metoda-
ma, od ube|ivanja i primamljivih obe}anja do golog nasilja i masovnih pogu-
bljenja, da ovlada nad isto~nim hri{}anima, polatini njihove crkve ili da ih po
24
unijatskom obrascu pripoji. I nisu rimske pape samo podstrekavali na verske rato-
ve, nego su se u vi{e slu~ajeva li~no stavljali u ulogu vojskovo|a.
7. Srpski otpad u genima “hrvatske”” nacije
Prema pravoslavlju Rimokatoli~ka crkva ve} skoro hiljadu godina konti-
nuirano nastupa na dvostrukom planu, ~iji se oblici me|usobno smenjuju u ce-
lovitim istorijskim fazama. Primarno je pokatoli~avanje ili unija}enje, koje se
posti`e ube|ivanjem, pretnjama i zastra{ivanjem. Kad ono ne daje o~ekivane
rezultate, ne preza se ni od fizi~kog uni{tenja pravoslavnih vernika i njihovih
etni~kih grupacija, pri ~emu se pokazuje velika ma{tovitost u odabiru genocid-
nih metoda i modela. Srpski narod je najvi{e, naj~e{}e i najintenzivnije podvr-
gavan rimokatoli~kom prozelitizmu i genocidu, a svojim otporom i suprotsta-
vljanjem proizvodio je prave erupcije besa i mr`nje kod mo}nih vatikanskih
prelata. Nekad su izvr{ioci vatikanske antisrpske politike bili Mle~ani i Ma|a-
ri, nekada Austrijanci i Nemci, nekada Turci i Albanci, ali su rimske pape i u
`ivom tkivu srpskog etni~kog bi}a delimi~nim pokatoli~avanjem plahih i lako-
mih stvarale mo}ni instrument daljeg antisrpskog delovanja. Tako su ve{ta~ki
kreirali hrvatsku naciju od srpskih otpadnika i verskih konvertita, zloupotre-
bljavaju}i ime jednog malog slovenskog naroda, slavne pro{losti, ali gotovo
nestalog pred turskom najezdom. Falsifikatorima su rimokatoli~ki duhovni
pregaoci kreirali “hrvatsku” istoriju, a genocidnim zlo~inima monstruoznu “hr-
vatsku” dr`avu. Da bi se to {to uspe{nije realizovalo, stvaran je i specifi~an ob-
lik klerofa{isti~ke ideologije pod “usta{kim” nazivom, na kojoj je izrastao usta-
{ki politi~ki pokret. Takvim delima, Rimokatoli~ka crkva u celini se afirmisa-
la kao tipi~na zlo~ina~ka organizacija. Okrenuta vladavini i dominaciji nad
ovozemaljskim svetom, ignori{u}i duhovne i moralne vrednosti, ona je religi-
ju tretirala isklju~ivo kao sredstvo postizanja politi~kih ciljeva i finansijske mo}i.
Cela dosada{nja istorija Rimokatoli~ke crkve predstavlja sistem zlo~ina~-
kog delovanja njenog sve{tenstva, korupcije njenih najvi{ih prelata, falsifikata
u nau~noj i publicisti~koj sferi njenih intelektualnih pregalaca, a neretko i blud-
ni~enja i ~udovi{nih seksualnih perverzija. Odri~u}i se su{tinski Hrista i njego-
vog u~enja, a zloupotrebljavaju}i Hristovo ime, rimske pape su vekovima gra-
dile imperijalni model crkve kao apsolutisti~ke monarhije, u kojoj }e se ponti-
feksu maksimusu pripisivati bo`anska svojstva. Pri tom su se u borbi za vlast,
pretendenti na rimski tron me|usobno ubijali i nasilno svrgavali. Nakon 1054.
godine, kad je rimski papa proglasio ekskomunikaciju carigradskog sve{ten-
stva i patrijarha Kalularija, a patrijarh bacio anatemu na rimskog papu i njego-
ve doglavnike, pape su mnogo energi~nije i beskrupuloznije dokazivale sop-
stveni primat. Tako su falsifikovali i dokument o navodnoj donaciji cara Kon-
stantina imperatorskog znamenja i teritorijalne vlasti rimskom papi. Nekoliko
stotina godina falsifikovani dokument je slu`io kao glavno propagandno sred-
stvo, ali je njegova izvikivana autenti~nost kona~no pobijena na Bazelskom sa-
boru 1433. godine.
25
8. Krsta{ki pohodi, jezik papske diplomatije
I ^etvrti krsta{ki rat rimski papa je poveo protiv Vizantije, da bi je poko-
rio, razorio, oplja~kao i konkurentski crkveni centar pot~inio. Kad su krsta{i
osvojili Carigrad, njegovo civilno stanovni{tvo su prosto masakrirali, a hiljade
`ena silovali. Papa Ino}entije Tre}i je to javno opravdao kao Bo`ju osvetu nad
jereticima koji su uporno otkazivali poslu{nost njemu kao Bo`jem vikaru. Ali,
i svi ostali krsta{ki ratovi predstavljali su surove plja~ka{ke pohode, kojima je
parola o osloba|anju Hristovog groba slu`ila kao opravdanje masovnih zlo~i-
na. Papa se postavio i formalno u ulogu glavnokomanduju}eg, slu`beno ime-
nuju}i zapovednike krsta{kih razbojnika. Krsta{ki ratovi su uvek bili produ`e-
tak i sredstvo vatikanske spoljne politike. Bilo je ukupno devet velikih krsta-
{kih ratova u kojima su u~estvovale multinacionalne plja~ka{ke vojske, ali i ve-
liki broj manjih, uperenih protiv lokalnih jeretika. Tako su radi istrebljenja bo-
sanskih bogumila ma|arski kraljevi po papinom nalogu vodili tri krsta{ka rata.
Papska nezaja`ljivost i nepovratni rimokatoli~ki moralni sunovrat proizve-
li su evropsku protestantsku reformaciju, na koju je Rim opet uzvratio krvavim
istrebljiva~kim ratovima i inkvizitorskim zverstvima. Intenzifikovani su i pro-
goni slobodnomisle}ih intelektualaca, a neki vrhunski svetski umovi skon~ali
su na rimokatoli~kim loma~ama. Rimokatolici su potpomagali tursko osvaja-
nje Vizantije i Srbije nadaju}i se da }e to doprineti uni{tenju pravoslavne cr-
kve. Upravo su nema~ki i ma|arski stru~njaci na licu mesta izlili mo}ne topo-
ve kojima su poru{ene carigradske zidine. Na sve mogu}e na~ine njihovi emi-
sari su suzbijali srpski kulturni kontinuitet i pravoslavne duhovne tradicije, po-
stepeno denacionalizuju}i one koje su uspevali da pokatoli~e. Nazivali su ih
“Slovinima”, “Ilirima”, dok se tek u devetnaestom veku nisu dosetili da ih pre-
komponuju u “Hrvate”, {to je definitivno utana~eno na Prvom hrvatskom ka-
toli~kom kongresu 1900. godine u Zagrebu. Ta panhrvatska unifikacija nije ob-
uhvatala samo Srbe katolike, nego i mnoge zate~ene Nemce, Ma|are, ^ehe,
Poljake, Slovake, Rusine, Italijane itd. Tako novokomponovano “hrvatstvo” iz-
rasta u zlo}udnu rimokatoli~ku falangu, bespogovorno poslu{nu papi i pogod-
nu za svaku vrstu zlo~ina~ke indoktrinacije i instrumentalizacije. Hrvati su kao
ve{ta~ka nacija postali prototip onoga u {ta bi Rimska kurija `elela da pretvo-
ri ~itavo ~ove~anstvo kroz specifi~ni proces kleroglobalizacije.
9. Papa Jovan Pavle Drugi inkarnacija Satane
Papa Jovan Pavle Drugi samo je nastavio genocidnu politiku svojih pret-
hodnika protiv srpskog naroda, daju}i joj i svoj li~ni pe~at neverovatnom istraj-
no{}u i podmuklo{}u koju je u nju uneo na samom kraju dvadesetog veka. On
je bio svakako glavni inspirator, vrhovni organizator i izvr{ilac novog velikog
zlo~ina, koji }e za ve~ita vremena Rimokatoli~koj crkvi u~vrstiti oreol glavne
satanisti~ke organizacije na{eg vremena. Jedno je sigurno: da li~no papa nije
`eleo rat i kroz ratni po`ar raspad Jugoslavije po ranije markiranim antisrpskim
{avovima, do tog rata ne bi ni do{lo. Njegovi prethodnici su se u svojim anti-
srpskim nasrtajima dr`ali principa standardnog prozelitizma i planova za pro-
26
diranje na prostore isto~nog hri{}anstva. Karol Vojtila iskazivao je i li~nu pri-
strasnost prema Hrvatima, imaju}i u vidu ~injenicu da su se oni sa prostora da-
na{nje ju`ne Poljske pre trinaest vekova doselili na Balkan, te uop{te {to pripa-
daju zapadnoslovenskoj grupi naroda i tradicionalno su neprijateljski nastroje-
ni prema Rusima i Srbima. On pri tome potencira zna~aj hrvatstva uop{te za
katoli~ki prozelitizam, a ujedno i presudan uticaj katoli~anstva na oblikovanje
hrvatske nacionalne svesti. Naravno, nikada ni re~i samokritike na ra~un crkve-
ne vrhu{ke, bar povodom njene te{ke kompromitacije tokom Drugog svetskog
rata, uop{te u Evropi pod Hitlerovom ~izmom, a posebno u usta{koj Nezavi-
snoj Dr`avi Hrvatskoj. Jovan Pavle Drugi je na papski tron i dospeo bujicom
nema~kog revan{izma u sadejstvu sa ameri~kim krsta{kim pohodom protiv ko-
munizma. Zato su za uspeh njegove kandidature bili najzaslu`niji be~ki kardi-
nal Kent i kelnski nadbiskup Hofner, kojima je trebalo dosta ume{nosti da svo-
je kolege ubede da se prvi put posle 1522. godine i Holan|anina Hadrijana [e-
stog, izabere papa koji nije Italijan. Kroz mnoge svetske medije te 1978. godi-
ne pronela se i vest da je papa Jovan Pavle Prvi otrovan nakon samo trideset tri
dana pontifikata (i to sa ~udnom simbolikom, s obzirom da je Isus Hrist `iveo
33 godine), da bi se otvorio put izboru Karola Vojtile.
S obzirom da su prilikom njegovog izbora bili primarni isklju~ivo politi~-
ki motivi, novi papa se odmah i postavio u ulogu pokreta~a savremenog krsta-
{kog pohoda sa antikomunisti~kim predznakom i na temeljima reafirmisane
konzervativne teologije. Vojtilina doktrinarna strogost u politi~koj sferi se ma-
nifestovala kao ogoljeni fanatizam sa velikom dozom jezuitskog licemerstva u
nastupu. U tome mu je pomagalo i nezanemarljivo gluma~ko iskustvo, ste~e-
no u mladosti anga`ovanjem u amaterskoj pozori{noj trupi. Najradije je glumio
zabrinutost i patnju, humanisti~ke sklonosti, poku{avaju}i da izgradi harizmu
nepogre{ivog pape i narodnog tribuna u isti mah. Katoli~ke mase je plenio
uspe{nije od Hitlera, a da mu histeri~na stanja retorskog zanosa nisu ni treba-
la. Iskrenosti u Vojtili nikada nije bilo, a posve}enost veri proizlazila je iz
ogromne i koncentrisane volje za mo}, kojoj zna~ajno doprinosi i sublimacija
seksualne energije, pra}ena prikrivenom polnom izopa~eno{}u. Kao veliki
poljski nacionalist, tuma~io je smisao postojanja Poljske i Poljaka po`rtvova-
nim slu`enjem Rimokatoli~koj crkvi i njenoj misiji. Po njegovom ube|enju, ri-
mokatoli~ka vera je su{tina poljskog nacionalnog karaktera, okosnica knji`ev-
nosti i temelj svih narodnih tradicija.
Poljsko katoli~ko dru{tvo u Vojtilinoj svesti je predstavljalo prototip ure-
|enja cele Evrope pod dominacijom Vatikana i uop{te novog svetskog poret-
ka. Rimokatoli~ka crkva je po njegovom mi{ljenju trebala da predstavlja glav-
nu dru{tvenu organizaciju, nacionalni supstrat, politi~ku silu prvog stepena i
neprikosnovenu instituciju bo`anske vlasti. Pri tome, ~vrsta unutra{nja crkve-
na disciplina i nepokolebljiva hijerarhijska investitura a priori su odbacivali
svaki pluralizam ideja i pogleda, koncentri{u}i odlu~uju}u mo} u rukama po-
jedinca kome je dogma o nepogre{ivosti pripisala ulogu Hristovog namesnika
na zemlji, zami{ljenog kao satrapa isto~nja~kih despotija i otvoreno neprijatelj-
27
ski nastrojenog prema su{tinskim demokratskim principima i stremljenjima.
Kad je Vojtila na Vaskrs 1983. godine, na Trgu Svetog Petra, pozvao svet da se
podvrgne Bo`joj mo}i, imao je u vidu da se to mo`e u~initi samo podvrgava-
njem realnom i opipljivom “Bo`jem namesniku”, a kao prvu fazu tog podvr-
gavanja zami{ljao je katoli~enje cele Evrope tako {to bi isto~ne crkve priznale
jurisdikcioni primat pape, a protestantske korigovale svoja jereti~ka u~enja.
a) Diktatorske ambicije Karola Vojtile
Za razliku od njegovog prethodnika, koga je Rimska kurija sabotirala na
svakom koraku, papa Vojtila je uspostavio ~vrstu kontrolu nad vatikanskom
administracijom prvenstveno zbog toga {to je iz sve snage podr`avao njena ve-
kovima etablirana prozelitska nastojanja, ali i zato {to joj je nametnuo svoju
diktatorski nastrojenu li~nost i totalitarne sklonosti. Preko svog pouzdanog ~o-
veka upravljao je i Vatikanskom bankom, za ~ije su poslovanje vezane mnoge
finansijske afere i skandali, pre svega {pekulacije utemeljene na odsustvu bilo
kakve kontrole i vatikanskoj eksteritorijalnosti. Papska nepogre{ivost i nedo-
dirljivost se u finansijskoj sferi redovno iskazuje kao nezakonito i nemoralno
postupanje. On ostaje neka`njiv ma u kakav kriminal da se li~no i neposredno
upetlja. Poput jezuita, nad kojima je uspostavio sopstvenu prinudnu upravu, Jo-
van Pavle Drugi je sebi li~no pot~inio i mo}nu organizaciju Opus Dei, u~iniv-
{i je svojom prelaturom. Ta verska organizacija sa desetinama hiljada ~lanova
{irom sveta izvorno je imala lai~ki karakter, elitisti~ko ~lanstvo i konspirativno
delovanje, poput masonskog. Zbog na~ina rada, u svetu je ubrzo prozvana
“bo`jom mafijom”. Zalaganje za borbenu veru i crkvu, dominaciju katolika u
ukupnom dru{tvenom `ivotu, potkrepljeno je mo}nim uticajem na politi~ke vr-
hu{ke mnogih dr`ava. Vojtila je upravo u toj organizaciji video instrumente mi-
litantne crkvene ofanzive i politi~ke mobilizacije vernika. Jezuitski red i Opus
Dei predstavljaju integrisanu finansijsku mafiju i klerikalnu politi~ku partiju
pod neposrednom papinom dirigentskom palicom. Kontrola nad njima omogu-
}ila je Vojtili da u potpunosti obnovi papski apsolutizam.
b) Papin savez sa Reganom i usta{e kao moderni krsta{i
Presudan doprinos pove}anju Vojtiline politi~ke mo}i svakako je pru`ilo
njegovo sklapanje saveza sa ameri~kim predsednikom Ronaldom Reganom i
{efom CIA Vilijamom Kejsijem, do koga je do{lo na po~etku Reganovog man-
data. Kejsi je bio katolik i neprekidno u kontaktu s papom i uticajnim pripad-
nicima Rimske kurije. Podr`avaju}i zdu{no hrvatski separatizam u procesu
razbijanja Jugoslavije, Vatikan je ve} u startu ulo`io ~etrdeset miliona dolara za
naoru`avanje hrvatskih paravojnih formacija, o ~emu je tek 1999. pisao lon-
donski “Gardijan”. Po Vojtilinom moralnom kodeksu, svaki zlo~inac, krimina-
lac, prevarant uvek je dobrodo{ao, samo ako mo`e biti koristan politi~kim na-
stojanjima Rimokatoli~ke crkve. S jedne strane propagira ekumenizam i zbli-
`avanje hri{}anskih crkava, a s druge nastoji najperfidnijim i krvavim metoda-
ma suzbiti pravoslavlje, prvenstveno rusko i srpsko, kao najtvrdokornije u ot-
28
poru ve~ito nu|enoj uniji. Iz sve snage Vojtila je potpomogao dolazak na vlast
novog usta{kog poglavnika Franje Tu|mana. Svi `upnici i fratri {irom Hrvat-
ske zdu{no su se uklju~ili u njegovu predizbornu kampanju, a mnogi su otvo-
reno propagirali povratak usta{koj ideologiji. Po~etkom devedesetih godina
dvadesetog veka, zagreba~ki “Glas koncila” bio je prepun tekstova sa afirma-
tivnim ispovestima rimokatoli~kih sve{tenika, ogrezlih u usta{koj slu`bi, koji
su “pacovskim kanalima”, neretko uz li~nu pomo} biskupa Stepinca, posle
Drugog svetskog rata izbegli iz zemlje. Tu|manov dolazak na vlast zna~io je
da su nekada{nji usta{ki kolja~i definitivno rehabilitovani.
Decenijama ranije je u rimokatoli~koj {tampi kategori~ki negirana sarad-
nja njihovih sve{tenika i biskupa sa usta{kim re`imom. Od 1990. godine crkve-
ni ljudi se time hvali{u; pripisuju sebi tim faktom velike nacionalne zasluge.
Posebnu zaslugu imaju {to su redovno predstavljali sto`er okupljanja usta{ke
emigracije. Rimokatoli~ki hramovi {irom sveta predstavljali su nove rasadnike
usta{ke ideologije. Ina~e su retki katoli~ki narodi koji u emigraciji imaju svoje
hramove s nacionalnim obele`jima. Ta ~injenica potvr|uje da je Vatikan Hrva-
tima namenjivao novu antisrpsku i antipravoslavnu misiju, kad za to sazru
uslovi, a sazreli su ~im je pao Berlinski zid. Tu|mana je u politi~kom smislu
stvorila Rimokatoli~ka crkva, ali se posle njegove smrti od njega distancirala
kad je zaklju~eno da je Tu|man postigao maksimum mogu}eg u datim okol-
nostima, pa drugim, preostalim ciljevima treba prilagoditi dalju politi~ku akci-
ju i preoblikovati metodologiju delovanja. Su{tina usta{tva i klerofa{izma je sa-
~uvana, samo su nastupi i sredstva vi{e ili manje sofisticirani, zavisno od toga
koja se taktika u odre|enim uslovima i vremenu smatra najprikladnijom. Ri-
mokatoli~ka crkva je glavni faktor indoktrinacije, organizacije, propagandnog
nastupa i finansiranja usta{kog pokreta, a njeni prelati odlu~uju koliki stepen
javnosti takve njihove aktivnosti im odgovara u odre|enom momentu. Me|u
Hrvatima vlada neprikosnoveno stanovni{te da su sve usta{e dobri katolici, kao
i da je nemogu}e da pravi katolici ne prihvataju usta{ku ideologiju. Usta{e su
moderni krsta{i.
Da ni u vreme Jovana Pavla Drugog Rimokatoli~ka crkva nije uspostavlja-
la nedvosmislenu distancu prema nacizmu, najubedljivije dokazuje ~injenica s
kojom su prilje`no{}u upravo vrhunski crkveni krugovi i sam papa branili rat-
nog zlo~inca Kurta Valdhajma, u vreme javnog raskrinkavanja njegove hitle-
rovske pro{losti. Papa je u jeku ogor~enja svetske javnosti pozvao Valdhajma
u Vatikan kao zvani~nog gosta, odaju}i priznanje njegovoj katoli~koj verskoj
ispravnosti i otvorenu podr{ku reakcionarnom katoli~kom bloku, kome je on
pripadao u austrijskim politi~kim strukturama. Uostalom, u tajnim vatikanskim
planovima Austriji je predvi|ana vrlo zna~ajna uloga u predstoje}em razbija-
nju Jugoslavije, koju }e ta dr`ava s velikim entuzijazmom odigrati. Papu su u
tim nastojanjima najvi{e podr`avali kardinal Kenig i Reganov savetnik za na-
cionalnu bezbednost Zbignjev B`e`inski, koji je, kao vrlo uticajni Poljak, vr{io
sna`no zakulisno dejstvo na konklavu prilikom Vojtilinog izbora. Tom krugu
pripadao je i Oto Habzbur{ki, sa svojim projektom uspostavljanja “Podunav-
29
ske federacije”, kojom se bavio jo{ Hitlerov papa Pije Dvanaesti. Vatikanski
plan je predvi|ao da bi se raspadom Jugoslavije stvorili uslovi da u tu federa-
ciju izrazito katoli~kog karaktera budu uklju~ene Slovenija, Hrvatska, Bosna i
Hercegovina i Vojvodina, ali i Crna Gora ili bar Boka Kotorska.
Ve} 1990. godine u Ma|arskoj su uspostavljani logori za obuku usta{kih
terorista i formirane njihove paravojne formacije od ekstremnih emigranata.
Sve je to obavljano po direktivi Vatikana, a |akova~ki biskup ]iril Kos li~no
je 1991. godine obilazio te logore, nazivaju}i ih izbegli~kim. Vatikan je presud-
no uticao na tada{nju ma|arsku vladu da prazni svoja skladi{ta oru`ja iz vre-
mena Var{avskog pakta i konvojima ih doprema Tu|manovom re`imu. U to-
ku osloba|anja Vukovara ve}i broj okorelih usta{a, uz pomo} rimokatoli~kih
sve{tenika, preko Vojvodine je ilegalno prelazio i be`ao u Ma|arsku. Neretko
su usta{ke diverzantsko-teroristi~ke grupe direktno iz Ma|arske ubacivane na
teritoriju Srbije. Njihovu glavnu logisti~ku mre`u ~inili su rimokatoli~ki `up-
nici po Vojvodini i u Beogradu. Usta{ke teroriste oni su tretirali kao verske rat-
nike, nove krsta{e, takozvane “kri`are”. Ina~e, u tradiciji je rimokatoli~kog sve-
{tenstva konspirativnost politi~kog delovanja, licemerstvo i dvoli~nost povo-
dom sudova o moralnim vrednostima, kao i netrpeljivost prema pripadnicima
drugih vera. Danas sve te manire kombinuju uz kori{}enje propagandnih mo-
gu}nosti masovnih medija, koji multiplikuju efekte njihove demagogije, pre-
tvaraju}i je u masovnu psihozu vernika, svedenih na stado. Pod dirigentskom
palicom rimokatoli~kih prelata i stado “ovaca” lako postaje krvo`edno.
c) Katoli~ka karika izme|u usta{a i balista
U svojim antijugoslovenskim i antisrpskim nastojanjima, Jovan Pavle
Drugi je anga`ovao Zavod Svetog Jeronima, Suvereni red malte{kih vitezova
i katoli~ku organizaciju “Zajedni{tvo i oslobo|enje”, koja je svojevrsna ispo-
stava Opus Dei za populisti~ko delovanje. Zbog militantnog javnog nastupa,
pripadnike ove organizacije ~esto nazivaju “nebeski tupamarosi”, “Bo`ji stalji-
nisti” ili “psi-~uvari vere”. Njeni borbeni odredi imaju oko sedam hiljada pri-
padnika, a ukupno ~lanstvo dosti`e pola miliona. Neposredni vo|a joj je bio
sam Jovan Pavle Drugi, a glavni ideolog kardinal Racinger sa svojim koncep-
tom papske dr`ave od Atlantika do Urala. Racinger, Vojtilin naslednik na pap-
skom tronu, tada je kao nema~ki kardinal rukovodio Kongregacijom za propa-
gandu vere, koja nastavlja delatnost nekada{nje inkvizicije. Pored tradicional-
nog igranja na slovena~ku i hrvatsku kartu, Vojtila je 1988. godine javno podr-
`ao ujedinjenje Albanaca, pa tako dodao vetar u jedra albanskog separatizma.
Po njegovom nalogu, albanski rimokatoli~ki sve{tenici u Albaniji, Srbiji i u
emigraciji zdu{no su se prihvatili politi~kog rada na realizaciji projekta Velike
Albanije. Decenijama je upravo Rimokatoli~ka crkva sinhronizovala i povezi-
vala aktivnosti hrvatske usta{ke i albanske balisti~ke emigracije, a po~etkom
devedesetih istrajno radila na hrvatsko-albanskom politi~kom savezu i vojnoj
saradnji. Toliko je bio jak Vojtilin doprinos op{tim albanskim separatisti~kim
nastojanjima da je to navelo njihovog glavnog lidera, Ibrahima Rugovu, da sa
30
islamske pre|e na rimokatoli~ku veru. Iako {erijatsko pravo preti smrtnom ka-
znom onima koji se preobrate iz muslimanske u bilo koju drugu veru, na Ko-
sovu i Metohiji u protekle dve decenije zabele`eno je vi{e slu~ajeva konvertit-
stva tako {to su roditelji albanski muslimani kr{tavali svoju decu u rimokato-
li~kim crkvama. Zabele`eno je tako da su u \akovici taj prozelitski posao oba-
vljala petorica bosanskih franjeva~kih misionara.
Vojtilin naslednik, kardinal Racinger, sada papa Benedikt [esnaesti, sna-
`no podupiru}i sva prozelitska nastojanja na isto~noevropskim prostranstvima,
rovarenja u Rusiji, poku{aje stvaranja katoli~ke crkve u Belorusiji, unijatska
me{etarenja u Ukrajini, aktivnosti na planu privo|enja Rumunije uniji, izaziva-
nju raskola u Bugarskoj itd., zagovara ujedinjenu Evropu, koja }e biti rimoka-
toli~ka, konzervativna i klerikalna. Njegov koncept predvi|a teokratski sistem
vlasti i vrednosti, na ~ijem ~elu }e stajati Vatikan i “nepogre{ivi” papa. Nacije
tu uop{te nisu va`ne ako ne predstavljaju instrument sprovo|enja ove strategi-
je. Ko joj se suprotstavlja, treba ga na vreme slomiti. Makar bombardovanjem,
{to je sam Vojtila u nekoliko navrata zahtevao kao odmazdu nad nepokornim
Srbima. Vojtilino i Racingerovo shvatanje ekumenizma svodi se na apsolutno
po{tovanje rimokatoli~kih dogmata i sve ja~i pritisak na druge hri{}anske cr-
kve, prvenstveno pravoslavne, da im se priklone. U januaru 1993. godine Jo-
van Pavle Drugi je izlo`io i sopstvenu doktrinu ograni~enog suvereniteta, koja
podrazumeva pravo humanitarne vojne intervencije, da bi se suzbila agresija i
za{titila ljudska prava. Pravo na vo|enje humanitarnog rata u praksi je vrlo br-
zo transformisano u pravo na preventivni rat. Kad ga tako defini{e “nepogre{i-
vi” pontifeks maksimus, on redovno ima obele`je verskog rata.
~) Mafija{ke akcije Jovana Pavla Drugog
Dosledan tradicijama Pija [estog, koji je 1791. osudio Deklaraciju o pra-
vima ~oveka i gra|anina i revolucijom uspostavljenu francusku republiku, kao
i Grgura [esnaestog, koji 1832. godine osu|uje principe slobode savesti, mi-
{ljenja i {tampe, i Jovan Pavle Drugi ostaje veran feudalnom ure|enju crkve, u
kome se proklamuje da sva vlast poti~e direktno od Boga. On ~ezne za vla{}u
nekada{njih papa, kojima su bili pot~injeni svi katoli~ki carevi i kraljevi. Voj-
tila bi opet ratove vodio, po uzoru na one iz vremena kad je Vatikan bio dr`a-
va i jaku sopstvenu vojsku imao. Zaboravljaju}i da se italijanski narod oslobo-
dio tek kad je uni{tio papsku dr`avu, on bi sad da takvu dr`avu obnovi bar nad
~itavom Evropom. Novog Hitlera ili Musolinija koji bi mu takvu ulogu priba-
vio, na{ao je u Ronaldu Reganu, D`ord`u Bu{u i Bilu Klintonu. Od nezane-
marljivog je zna~aja da se Vojtila, za razliku od nekih svojih nervoznih pret-
hodnika, verbalno uvek zalagao za slobodu, demokratiju i ljudska prava, ali je
prakti~no uvek gu{io slobodarska nastojanja, potiskivao demokratske te`nje i
gazio ljudska prava, ako su oni bili suprotstavljeni crkvenim interesima. Ugle-
daju}i se na Pija Jedanaestoga i njegovu politikantsku simbiozu sa Musolini-
jem i fa{izmom, Vojtila je u Hrvatskoj na{ao kreaturu musolinijevskog izgleda
i stava, komi~nu operetsku li~nost poput Franje Tu|mana, da bi ga maksimal-
31
no podr`ao i osposobio za davno zami{ljenu misiju istrebljenja pravoslavnog
stanovni{tva iz Dalmacije, Hrvatske i Slavonije. I Jovanu Pavlu Drugom
osnovna sredstva delovanja su bila la`, manipulacija i zlo~in.
Opus Dei u rukama Jovana Pavla Drugog delovao je kao prava mafija{ka
organizacija, koja se nije nimalo ustru~avala od ubijanja politi~kih protivnika,
finansijskih konkurenata i posrnulih u svojim redovima. Finansijskim {pekula-
cijama, malverzacijama i pravim plja~kama ova organizacija je papi Vojtili pri-
bavljala ogromne koli~ine novca, neophodne za finansiranje njegovih zlo~i-
na~kih poduhvata. Pod njegovim rukovodstvom Vatikan je delovao kao poli-
ti~ka i ekonomska sila prvog reda, li{ena svih moralnih skrupula u svojim na-
stojanjima da postigne {to vi{i stepen svetovne dominacije. Afera oko katoli~-
ke lo`e “P-2”, formirane po uzoru na masonsku, re~it je primer ogoljenih kri-
minalnih aktivnosti, ~iji je papa glavni organizator i inspirator. Direktni izvr{i-
oci njegove kriminalne volje likvidirani su ~im bi ih istra`ni organi otkrivali,
pa je tako reafirmisano tradicionalno vatikansko na~elo po kome mrtva usta ne
govore. Svoju unutra{nju strukturu Opus Dei je oblikovao po fa{isti~kom i na-
cisti~kom uzoru, a katoli~ki fundamentalizam je propovedao kao politi~ku ide-
ologiju. Li~no je papa demokratske ideje progla{avao la`nim, propovedaju}i
apsolutnu poslu{nost unutar crkve i dru{tva prema crkvi. Doveo je i do prave
inflacije novoprogla{enih “svetaca” i “bla`enih”, dodeljuju}i ta obele`ja {akom
i kapom katoli~kim sve{tenicima, koji su smatrani `rtvama francuskih revolu-
cionara, komunisti~kih prevrata i raznih drugih politi~kih pokreta. Tako je po-
stupio i u slu~aju usta{kog nadbiskupa, kardinala Alojzija Stepinca.
Karola Vojtilu su uvek interesovali isklju~ivo politi~ki ciljevi, vlast i mo},
a sasvim je bio indiferentan prema hri{}anskoj filozofiji spasenja ili siroma{koj
teologiji oslobo|enja. U tom smislu on je u~vr{}ivao Rimokatoli~ku crkvu kao
desakralizovanu autoritarnu organizaciju u kojoj verski fundamentalizam pre-
rasta u politi~ki totalitarizam, a kult papske li~nosti prevazilazi Hitlerov i Sta-
ljinov. Papa se tako pretvorio u mitsko ~udovi{te i njegova crkva u materijali-
zaciju praiskonskog zla i istorijske nepravde i ugnjetavanja. Ta crkva je ranije
Musoliniju, Franku, Hitleru i Pino~eu pridavala mesijanska svojstva, a u dana-
{nje vreme njoj je mesija sam papa.
Vatikan je odvajkada imao najmo}niju {pijunsku slu`bu. Njegovi {pijuni
su, voljno ili nevoljno, bukvalno svi sve{tenici, fratri i ~asne sestre, a njihova
je obaveza da, pored {pijuniranja, po papskim nalozima u~estvuju u raznim ob-
licima zavereni~kih i subverzivnih aktivnosti u zemljama u kojima vr{e svoju
misiju, a ~iji su re`imi na udaru vatikanske politike ili ocenjeni kao prepreka
{irenju mo}i i uticaja Rimske kurije. Ta {pijunska mre`a, ogrnuta pla{tom la-
`nog hri{}anstva i licemerstva, spremna je na saradnju i sa najgorim ubicama
i kriminalcima ukoliko proceni da bi to u datom trenutku bilo korisno. Nika-
kvih moralnih skrupula ili pravnih nedoumica ona nema. Cela Rimokatoli~ka
crkva organizovana je kao osvaja~ka i okupatorska legija. Rimski verski insti-
tuti sistematski su pretvoreni u centre za kvalitetnu obuku {pijuna, a glavna
propagandna sredstva su Radio Vatikan i list “Opservatore romano”. Pored to-
32
ga, Rimokatoli~ka crkva kontroli{e, ili ima sna`an i organizovan uticaj na ogro-
man broj svetskih medija. Klju~nu ulogu u {pijunskoj i propagandnoj delatno-
sti redovno imaju jezuiti. Samo su jezuiti bili u stanju da okorele fa{iste, naci-
ste, usta{e i druge zlo~ince u svetskom javnom mnjenju preobrate u po`rtvo-
vane borce za “slobodu i demokratiju”.
Mada je godinama u svojim rukama ~vrsto dr`ao sve konce antijugoslo-
venske i antisrpske zavere, Jovan Pavle Drugi je prvi put javno i izri~ito podr-
`ao hrvatski separatizam 17. avgusta 1991. godine, prilikom boravka u Pe~uju
u Ma|arskoj. Tom prilikom na poklonjenje mu je do{la hrvatska crkvena dele-
gacija na ~elu sa zagreba~kim nadbiskupom kardinalom Franjom Kuhari}em,
a papa je u njihovom prisustvu istakao da su zakonite te`nje hrvatskog naroda
da formira suverenu i samostalnu dr`avu na principu prava na samoopredelje-
nje, mada se gra|anski rat u to vreme ve} rasplamsao. Flagrantno kr{e}i preci-
zne odredbe me|unarodnog javnog prava, Vatikan je 13. januara 1992. godine,
prvi u svetu, priznao nezavisnost “Republike Hrvatske” i diplomatskom notom
izrazio spremnost da s njom uspostavi pune diplomatske odnose na nivou am-
basadora, odnosno papskog nuncija. Papa je tako celom svetu demonstrirao
svoju ogromnu ljubav prema vlastitom monstruoznom ~edu, tvorevini duge
zlo~ina~ke politike.
}) Beatifikacija opskurne li~nosti na mestu zlo~ina
Kao nezvani gost, sa ogromnom svitom od {ezdeset kardinala i biskupa i
pedeset hiljada vatrenih vernika, Jovan Pavle Drugi je 22. juna 2003. godine
upao u Republiku Srpsku, kako bi u Petri}evcu kod Banjaluke beatifikovao
jednu opskurnu li~nost, Ivana Merca za bla`enog. Merc se prvobitno zvao
Hans. Nemac je po nacionalnosti. Ro|en je u Banja Luci 1896. godine, a po-
sle Prvog svetskog rata radio kao profesor Nadbiskupske klasi~ne gimnazije u
Zagrebu. Oreol bla`enog, prvi stepen ka sveta~kom oreolu, zaslu`io je kao
klerikalni i fa{isti~ki ideolog, deluju}i u nekoliko klerofa{isti~kih organizacija,
prvenstveno u Katoli~koj akciji, do svoje smrti 1928., u 32. godini. Beatifiko-
van je upravo u franjeva~kom samostanu iz koga je potekao fra Tomislav Fili-
povi}, pod ~ijim su rukovodstvom usta{e 7. februara 1942. godine u Petri}ev-
cu poklale vi{e od dve hiljade pravoslavnih Srba. Ina~e, franjeva~ki samostan
Petri}evac je poznat kao jedno od glavnih usta{kih upori{ta u Bosni i njihov
ideolo{ki rasadnik. Mada je bilo logi~nije da Merca beatifikuje u Zagrebu, gde
je stekao svoje “zasluge” i sahranjen, ili u Banja Luci gde je ro|en, papa je oda-
brao upravo ovaj samostan da bi reafirmisao usta{ku ideologiju i politiku kla-
nja “{izmatika”. Uz to, on je blagoslovio jedan veliki fratarski zlo~in i stavio do
znanja da takav zlo~in smatra prikladnim uzorom za budu}e pona{anje rimo-
katoli~kih redovnika.
Sna`ne udarce pravoslavnim Srbima Jovan Pavle Drugi nastoji da zada i
otvorenom podr{kom raskolni~koj “Makedonskoj pravoslavnoj crkvi” i sekta-
{koj, la`noj “Crnogorskoj pravoslavnoj crkvi”. U Crnoj Gori rimokatoli~ki bi-
skupi zdu{no potpoma`u i takozvanu “Dukljansku akademiju nauka i umjetno-
33
sti”, kao i sve antisrpski usmerene medije, a najvi{e mafija{ki separatisti~ki re-
`im Mila \ukanovi}a. Primorski Srbi katolici tamo su odavno progla{eni za
“Hrvate” i naterani da se tako izja{njavaju, a sve vi{e se obnavlja pseudoistori-
ografska teza o nekada{njoj “Crvenoj Hrvatskoj”, koja se, po uobrazilji nekih
starijih fratara, rasprostirala upravo na dana{njem crnogorskom, hercegova~-
kom i dubrova~kom podru~ju, mada za nju ne postoje nikakvi istorijski trago-
vi. Vatikan je sasvim siguran da bi otcepljenje Crne Gore u vrlo bliskoj budu}-
nosti stvorilo uslove za njeno masovno unija}enje. Ove aktivnosti redovno su
sinhronizovane sa sistematskim nastojanjima bosanskohercegova~kih rimoka-
toli~kih biskupa u cilju {to potpunije destrukcije Republike Srpske. Da bi to po-
stigli, oni su se lako odrekli ranije progla{ene hrvatske teritorijalne zajednice
Herceg-Bosne, a sve u nadi da }e ~vrsto vezati relativno ve}inske muslimane
za svoju opciju, pa ih potom, zbog prostorne izolovanosti od islamskog sveta,
navesti da se u zna~ajnoj meri pokatoli~e. Paralelno s tim, oni razvijaju {iroku
publicisti~ku produkciju “dokazuju}i” da su Bosna i Hercegovina odvjakada u
etni~kom pogledu hrvatske zemlje. Iz petnih `ila upinju se vrhbosanski nadbi-
skup kardinal Vinko Pulji} i banjalu~ki biskup Franjo Komarica da kroz mno-
{tvo medijskih nastupa doka`u svetskoj javnosti da je Republika Srpska “ge-
nocidna” tvorevina koju je formirao “ratni zlo~inac” Radovan Karad`i}, pa da
je kao takvu treba ukinuti.

10. ^edo nacisti~ke kolevke Racinger


Odmah po smrti Jovana Pavla Drugog, njegov najbli`i saradnik tokom po-
slednjih dvadeset pet godina i naslednik, nema~ki kardinal Racinger, odnosno
papa Benedikt [esnaesti, ekspresno je pokrenuo postupak beatifikacije svog
prethodnika. Tako je svesno i namerno prekr{io kanonsko pravilo po kome za
pokretanje takvog postupka treba sa~ekati da pro|e najmanje pet godina od
smrti “bla`enog”. Tako i ovaj ~uveni tradicionalista i crkveni konzervativac na-
stavlja sa serijskom proizvodnjom “svetaca”. Jovan Pavle Drugi i Benedikt [e-
snaesti svoj politi~ki ortakluk su zapo~eli jo{ u toku Drugog svetskog rata, pre-
dano slu`e}i Hitleru. Prvi je radio u hemijskoj fabrici koja je proizvodila otrov-
ne gasove za Au{vic, dok je drugi kao hitlerjugendovac u~estvovao u delatno-
sti protivvazdu{ne odbrane u okviru ratnih napora Vermahta, a potom postavlja
protivtenkovska minska polja uo~i savezni~ke invazije. Jedinica protivvazdu-
{ne odbrane, u kojoj je slu`io Racinger, bila je sme{tena u koncentracionom lo-
goru Dahau i {titila pogone za proizvodnju aviona, u kojima su prinudno radi-
li logora{i. U jednoj od prvih izjava, koje je dao nakon stupanja na tron rim-
skog pontifeksa maksimusa, Benedikt [esnaesti je pohvalio Hitlerovog papu
Pija Dvanaestog, rekav{i da je on bio odli~an papa. Tako se papa Racinger do-
kazao kao pravi Bavarac, ~edo nacionalsocijalisti~ke kolevke. Zato je i njegov
prenagla{eni “humanizam” ~isto nacisti~kog tipa. I pre stupanja na papski tron,
Racinger je vrlo aktivno u~estvovao u svim vatikanskim aktivnostima na pla-
nu koncipiranja neousta{kog pokreta i njegovih ciljeva, finansiranju i organi-
zovanju nabavke naoru`anja za hrvatske paravojne formacije, podupiranju di-
34
plomatskih napora Tu|manovog re`ima, me|unarodne satanizacije srpskog
naroda, vo|enju antisrpske kampanje u kojoj su paralelno na meti bile Srbija,
Crna Gora, Republika Srpska Krajina i Republika Srpska, kao i u podupiranju
agresije na srpski narod, prizivanju bombardovanja srpskih gradova i sela.

11. Kvazireligijska manifestacija vatikanskih sposobnosti


Mobilizaciju zatucanih katoli~kih masa u predve~erje o~ekivanog i pro-
gramiranog ru{enja Jugoslavije, Vatikan je otpo~eo perfidnim lansiranjem iz-
mi{ljotine da se 1981. godine {estorici de~aka i devoj~ica ukazivala Bogorodi-
ca, i to u Me|ugorju, u zapadnoj Hercegovini. Zaveru su proveli mesni franjev-
ci i vezali, svakako ne pukim slu~ajem, za krvavi ~etrdesetogodi{nji jubilej, ka-
da su usta{e u junu 1941. godine vi{e stotina srpskih civila iz Prebilovaca ba-
cili u obli`nju jamu [urmanci. Fama o Gospi je i plasirana da bi se definitivno
izbrisala ne~ista savest pre`ivelih usta{a i na nove zlo~ine motivisali njihovi
agilni i sistematski indoktrinirani potomci. Hrvatizovanim katolicima je ve{to
emitovana poruka da je upravo njih sam Bog predodredio za nove zadatke na
planu prote`iranja “jedine prave vere”. Prvih godina nakon “pojavljivanja”, Va-
tikan se u javnosti pona{ao dosta suzdr`ano, o~ekuju}i da sagleda prave efek-
te i reagovanja, a kad je video da je beslovesna masa u tu podvalu poverovala,
sam papa Jovan Pavle Drugi je izjavio da me|ugorsko “ukazanje” stvara “pre-
divno vo}e”. Odmah potom naglo je splasnula ranija rezervisanost i sumnji~a-
vost, pa su se i oni poveli za fanatizovanom masom vernika.
Procvat verskog turizma doneo je za kratko vreme ogromno bogatstvo ce-
lom Me|ugorju, a najvi{e tamo{njim fratrima. Novac su oni ne{tedimice kori-
stili za nabavku naoru`anja hrvatskim paravojnim formacijama 1990, 1991. i
kasnijih godina. Me|ugorski franjevci su i 1997. godine bili me|u glavnim or-
ganizatorima Hercegova~ke banke, poznate po krupnim kriminalnim aferama.
“Gospa” iz Me|ugorja, kao “kraljica Hrvata”, pretvorena je u svojevrsni mafi-
ja{ki kult, kombinovan s fa{isti~kom ideologijom i politi~kim pokretom. Ova
fratarsko-usta{ka mafija duboko je zabrazdila u razgranatu trgovinu drogom,
belim robljem, oru`jem i ukradenim automobilima. Glavni idejni tvorac i rea-
lizator podvale sa “Gospom” iz Me|ugorja, a kasniji gvardijan franjeva~kog
samostana u [irokom Brijegu, fratar Jozo Zovko, u nekoliko navrata javno je
optu`ivan za seksualno zlostavljanje. Me|utim, “Gospa iz Me|ugorja” nije
obi~na prevara. Ona je najsavremenije dramati~no svedo~anstvo manipulativ-
nih sposobnosti i prakti~nih mogu}nosti Rimokatoli~ke crkve, koja svoje ver-
nike i dalje tretira kao beslovesno stado. ^oban tog stada odavno je divinizo-
vao sopstvenu li~nost, izgradio opaku ovozemaljsku kvazireligiju i krenuo da
sistematski u ljudima gu{i elementarnu ljudskost, razum i savesnost, pretvara-
ju}i ih u puke izvr{ioce jedinstvene volje koncentrisanog zla. Hiljadama godi-
na izgra|ivan sistem univerzalnih moralnih vrednosti tumbe se izokre}e i sve
postaje dozvoljeno, svako zlo i razvrat, ako je u funkciji u~vr{}enja dominaci-
je rimskog biskupa i antihristovog namesnika na zemlji.
35
II. Uspomene ameri~kog ambasadora pri Svetoj stolici
Tomas Patrik Miledi, univerzitetski profesor i vitez Suverenog malte{kog
reda, bio je ameri~ki ambasador u Vatikanu od 1989. do 1993. godine. Re~ je
o zagri`enom katoliku, ~lanu Upravnog ve}a i predsedniku Nacionalnog odbo-
ra Katoli~ke akcije za Ameriku, koji nikada nije prikrivao svoju izrazitu prohr-
vatsku pristrasnost. Po okon~anju ove diplomatske misije objavio je knjigu me-
moarskog karaktera, koja je ubrzo prevedena sa engleskog i u Zagrebu {tam-
pana pod naslovom “Veleposlanikova pri~a. Sjedinjene Ameri~ke Dr`ave i Va-
tikan u svjetskoj politici” (Hrvatska sveu~ili{na naklada, Hrvatski institut za
povijest, Zagreb 1997.). Miledi je apologeta politi~ke misije Jovana Pavla Dru-
gog, koji pi{e prave panegirike o njegovoj navodnoj borbi za ljudska prava.
Slede}i intencije politi~kog saveza koji su ranijih godina sklopili Regan i papa,
on je prepun vere da }e “Sjedinjene Ameri~ke Dr`ave, kao jedina svjetska ve-
lesila, i Sveta stolica, kao jedini moralno-politi~ki autoritet svjetskih razmjera,
preuzeti zna~ajnu ulogu u budu}nosti. Njihova }e djelovanja utjecati na `ivote
ljudi u svim dijelovima kugle zemaljske.” (str. 14.) Papa je za Miledija nespor-
ni Hristov namesnik na zemlji.
1. Radikalna promena ameri~ke politike prema Jugoslaviji
Celo poglavlje svoje knjige Miledi posve}uje sopstvenom u~e{}u u koor-
dinisanju vatikansko-ameri~ke politike prema biv{oj Jugoslaviji i postepenom
usagla{avanju prohrvatskih stavova. Po~inje od svog sastanka sa kardinalom
Sodanom 4. oktobra 1991. godine. Sadr`aj razgovora rezimira slede}im re~i-
ma: “Pripomenuo je da se prethodnog dana hrvatski predsjednik Tu|man sa-
stao s papom. Sodano mi je kazao da ga je papa zamolio da otvoreno razgova-
ra sa mnom o poziciji Sjedinjenih Dr`ava glede Jugoslavije. Papa je `elio da
Sjedinjene Dr`ave zauzmu aktivnijeg udjela u rje{avanju sve te`ih problema u
biv{oj Jugoslaviji. Sodano me je izvjestio i o tome da je papa zaklju~io kako
narodi Slovenije i Hrvatske imaju pravo na nezavisnost, pa se stoga Vatikan
obra}ao brojnim zemljama, poti~u}i ih da priznaju nezavisnost tih dviju dr`a-
va. Papin zahtjev bio je protivan poziciji SAD, koja je potjecala iz 1989. godi-
ne, kada sam tek stigao na svoju du`nost. Tek od godine 1992. i 1993. na{a su
se gledi{ta u temeljnim stvarima podudarala. Dogodilo se ono {to je Sveta sto-
lica otvoreno predvi|ala u 1990., a nije se dogodilo ono {to su Sjedinjene Dr-
`ave `eljele. Kako se etni~ki u`as pogor{avao, potkraj mog mandata u Rimu
po~etkom 1993. godine, na{a su se gledi{ta pribli`ila.” (str. 152.)
Ovo je nedvosmisleno priznanje da se ameri~ka politika po pitanju jugo-
slovenske krize radikalno promenila pod direktnim vatikanskim uticajem. Sve
do tada ameri~ka vlada je `elela da se sa~uva jugoslovenska dr`ava, imaju}i u
vidu ameri~ke op{te principe multikulturalnosti i ~injenicu da se svojevreme-
no predsednik Vilson zalo`io za stvaranje Jugoslavije. Miledi takav stav kriti-
kuje s pozicije svojih antisrpskih predrasuda, pa ka`e: “Sovjetski vo|e su u
1990. godini, s druge strane, gledali na Jugoslaviju, kojom su dominirali Srbi,
kao na svog saveznika, te su stoga `eljeli da se Jugoslavija o~uva, jer je to zna-
36
~ilo da }e takva Jugoslavija, pod kontrolom Srba, opstati. Sovjetsko vodstvo vi-
djelo je u 1990. godini ono {to je ameri~ka politika zanemarivala: srpsku kon-
trolu nad strukturom vlasti u Jugoslaviji. Bio sam iznena|en sna`nim zagova-
ranjem Stejt departmenta da se sa~uva Jugoslavija, jer je bilo op}epoznato da
su druge institucije predvi|ale propast Jugoslavije.” (str. 153.)
On tvrdi da su “vode}i”, ali neimenovani nau~nici predvi|ali raspad Jugo-
slavije slomom komunizma, jer je re~ o ve{ta~koj tvorevini. U tim okolnosti-
ma ameri~ki ambasadori, akreditovani u evropskim dr`avama, na svom sastan-
ku 15. i 16. decembra 1989. godine zaklju~uju da Jugoslavija treba da se sa~u-
va, makar i kao labava federacija koja }e imati spolja{nja obele`ja suverene dr-
`ave. “To je, naravno, opet zna~ilo o~uvanje srpske strukture vlasti.” (str. 153.)
Ameri~ka vlada je predvi|ala da }e se desiti katastrofa ako se prizna nezavi-
snost pojedinim jugoslovenskim federalnim jedinicama. “S druge strane, Vati-
kan je nagovijestio da }e do}i do prolijevanja krvi ne poduzmu li se istoga tre-
nutka koraci da se prizna da je Jugoslaviji, onakvoj kakva je bila poznata, do-
{ao kraj. Sjedinjene Dr`ave i Sveta stolica imale su izrazito razli~ita gledi{ta,
no obje su strane `eljele izbje}i etni~ki rat. Svetu su stolicu u prvom redu zani-
male prete`ito katoli~ke zemlje unutar Jugoslavije – Slovenija i Hrvatska. To
mi je bilo jasno, i osje}ao sam prirodan interes Vatikana za pripadnike iste vje-
re. Sjedinjene Dr`ave i Sveta stolica slagale su se u jednom cilju – izbjegava-
nje etni~kog rata u Jugoslaviji – no razilazile su se u na~inima na koje bi se taj
cilj postigao.” (str. 154.)
2. Amortizovanje zlo~ina~ke delatnosti Rimokatoli~ke crkve
U odeljku “Gorka istorija”, Miledi daje antisrpski intoniranu istorijsku re-
trospektivu me|unacionalnih i me|ukonfesionalnih odnosa u Jugoslaviji, na-
stoje}i da ubla`i utisak o kontinuiranom zlo~ina~kom delovanju Rimokatoli~-
ke crkve. U tom smislu iznosi: “Tijekom Drugoga svjetskog rata, Hrvatska je
otvoreno sura|ivala s nacistima. Hrvatski nacionalisti vodili su krvavu borbu
sa srpskim pravoslavcima. Dojam je u zapadnja~koj javnosti bio da je hrvatska
katoli~ka crkva tiho odobravala hrvatska zlodjela iz Drugoga svjetskog rata, a
ona su uklju~ivala la`na pokr{tenja, te stotine tisu}a mrtvih. Sli~ni mra~ni po-
daci o srpskim zlodjelima prema Hrvatima, koji su se dogodili tijekom Drugo-
ga svjetskog rata, nisu u javnosti na Zapadu stvorili sli~nu op}u predod`bu. Po-
vrh toga, Srbi su bili saveznici u ratu protiv nacista. Tada{nji zagreba~ki nad-
biskup, Alojzije Stepinac, bio je sklon hrvatskom nacionalisti~kom re`imu iz
Drugog svjetskog rata. Hrvatski nacionalizam uvijek je bio, u glavama Srba,
povezan s katolicizmom. I dok su nasilna djela na hrvatskoj strani u Drugom
svjetskom ratu bila popra}ena velikom medijskom pozorno{}u, to se ne mo`e
re}i i za srpska nedjela. ^injenica da su Hrvati stali na stranu nacista, a Srbi na
stranu saveznika, vjerojatno je bila glavni razlog tome. Nadbiskup Stepinac
uhi}en je nakon rata i osu|en na {esnaest godina prisilnog rada za ratne zlo~i-
ne. Nakon {to je 1951. godine odlukom mar{ala Tita pu{ten iz zatvora, ostao je
radije u dragovoljnom “unutarnjem progonstvu” ku}nog pritvora, nego da na-
37
pusti zemlju. Nedugo nakon toga, papa Pio XII promaknuo je Stepinca u po-
lo`aj kardinala. Bijesan zbog papina ~ina, Tito je raskinuo diplomatske odno-
se sa Svetom stolicom u 1952. godini.” (str. 155.)
Miledi zatim navodi kako su jugoslovensko-vatikanski odnosi obnovljeni
1966. godine, a rezultat dugih pregovora je bio da je Vatikan zvani~no osudio
“dela politi~kog terorizma”, kako je to formulisano. “Tito je `elio oduzeti crkvi
politi~ki utjecaj, u zamjenu za slobodu Vatikana da vodi crkvene poslove bez
uplitanja dr`ave. To je bio Titov neznatan ustupak vjerskoj slobodi. Lokalni su
biskupi zamjerili ~injenicu da je Sveta stolica prihvatila ovaj uvjet, dr`e}i da su
tako priznati prijestupi crkve u Drugom svjetskom ratu. Visoki vatikanski du-
`nosnici priznali su mi da je pona{anje Hrvata tijekom Drugoga svjetskog ra-
ta, posebice stoga {to se povezivalo s katoli~kom crkvom, snosilo u velikoj
mjeri odgovornost za otu|enje koje je Srpska pravoslavna crkva osje}ala pre-
ma Katoli~koj crkvi. Razdoblje otu|enja katoli~kih Hrvata od pravoslavnih Sr-
ba tijekom Drugoga svjetskog rata ostavilo je trajne o`iljke na njihovim odno-
sima. Kada je Titova “~eli~na ruka” prestala postojati, po~eo je raspad Jugosla-
vije, a stare etni~ke mr`nje ubrzo su se nanovo pojavile.” (str. 155-156.)
I ovako ubla`enu verziju hrvatskog i katoli~kog zlo~ina~kog delovanja i
ve{ta~ku tezu o paralelnoj srpsko-hrvatskoj krivici, Miledi je naknadno revidi-
rao, o ~emu pi{e u posebnoj napomeni ispod teksta: “Ovaj paragraf napisao
sam jo{ u vrijeme mog slu`bovanja u veleposlanstvu SAD u Vatikanu i kratki
izvadci iz nedavne povijesti Hrvatske u okvirima Jugoslavije i Drugog svjet-
skog rata odgovaraju uvrije`enim spoznajama u SAD. Me|utim, po povratku
u SAD detaljnije sam se zainteresirao za povijest Hrvata i danas sam svjestan
~injenice da je ovo {to sam napisao u knjizi, u biti, slika o povijesti Hrvatske
plasirana jugoslavenskom propagandom. Danas znadem da su odnosi puno
suptilniji, kao i da su posebno slo`eni bili tijekom Drugoga svjetskog rata, te
da se ne mo`e govoriti o krivnji Hrvata i zasluzi Srba. Poznat mi je i poseban
polo`aj zagreba~kog nadbiskupa napose i uloga Hrvata u antifa{isti~koj borbi.
Posebno sam upoznat s poku{ajima la`nog prikazivanja knjige povjesni~ara dr
Franje Tu|mana. Molim ~itatelja da uva`i ovu moju nadopunu.” (str. 154.)
a) Razvojni put ameri~kog katolika
Miledi priznaje da je u Vatikan do{ao sa sasvim druga~ijim pogledima na
jugoslovensko pitanje od onih koje je stekao borave}i u papskoj dr`avi i dru-
`e}i se s njenim funkcionerima. “Tijekom svoje prve godine u Rimu ravnao
sam se prema naputcima i zagovarao napore da se Jugoslavija o~uva kao cje-
lina: jedna dr`ava s razli~itim nacionalnostima. Tijekom prvih mjeseci moje
du`nosti u Rimu, ~esto sam pitao svoje jugoslavenske i vatikanske kolege, {to
bi se dogodilo s kr{}anskom porukom kada bi se pravoslavni Srbi i katoli~ki
Hrvati po~eli ubijati zbog etni~kih razlika. Me|utim, kroz iscrpne razgovore sa
starijim ljudima, koji su radili s Vatikanom, ubrzo sam do{ao do zaklju~ka da
se moji naputci vjerojatno temelje na krivim pretpostavkama. U svojim razgo-
vorima o toj temi s kardinalom Jozefom Tomkom, povjerljivim papinim savjet-
nikom, u o`ujku 1991. godine, on mi je ukazao na to, koliko su situacije u So-
38
vjetskom Savezu i Jugoslaviji bile razli~ite od ameri~kog iskustva. U Sjedinje-
nim Dr`avama, objasnio je, “asimilacijski lonac” uspio je iz dobrih povijesnih
i socijalnih razloga, koji su bili vezani za ameri~ki gospodarski sustav. Stari Ti-
tov sustav svoju je kontrolu i vjeru temeljio na Komunisti~koj partiji. Sustav je
propao, a u Jugoslaviji nije bilo osjetljivosti za vi{enacionalnost. Uvijek sam
pozorno slu{ao kardinala Tomka, jer sam znao da on o tim pitanjima podr`ava
papinu misao. Izvijestio sam o tome Va{ington.” (str. 156-157.)
Dvojicu ljudi, koji su zna~ajno uticali na tako korenito preoblikovanje nje-
govih polaznih stavova, Miledi posebno izdvaja. Re~ je o Stefanu Falezu i Ivi-
ci Ma{truku. Kako sam navodi, “dva diplomata pri Vatikanu bili su glavni igra-
~i u 1989. i 1990. godini, te su mi ukazivali na srpske etni~ke nakane. Nedugo
nakon mog dolaska, sa mnom je u vezu stupio dr Stefano Falez, ro|en u dana-
{njoj Sloveniji, o`enjen Talijankom, koji je postao ameri~ki dr`avljanin dok je
studirao u Americi, da bi se potom vratio u Rim. Stiv je, kao papin dvorski ~o-
vjek, bio blizak vatikanskim vlastima. Kao vrlo uspje{an poslovni ~ovjek, bio
je prilagodljiv djelovanju na razli~itim razinama vatikansko-rimske strukture
vlasti. On mi je izlo`io vrlo podrobnu analizu srpske kontrole nad jugoslaven-
skom vladom (1989-1990.). Tako|er mi je iznio podatke o nadmo}noj ve}ini
Srba oficira u redovima Jugoslavenske armije. Znao sam da i ove njegove mi-
sli i opa`anja odra`avaju “mi{ljenje” Vatikana, te sam tako izvijestio Va{ing-
ton. Profesor Ivica Ma{truko bio je veleposlanik Jugoslavije pri Svetoj stolici
kada sam ja stigao 1989. godine. Kao akademski kolege, brzo smo se sprijate-
ljili, te sam za nekoliko mjeseci izvijestio Stejt department da Ma{truko ne vi-
di budu}nosti za Jugoslaviju, kojom su dominirali Srbi. On je Hrvat, a njego-
vo prihva}anje ili vjerovanje u jedinstvenu dr`avu bilo je slaba{no poput listi-
}a papira. Jugoslavenski veleposlanik podrobno mi je obja{njavao za{to je ras-
pad dr`ave neumitan.” (str. 157-158.)
Do{av{i pod direktan uticaj papske politike, Miledi obja{njava i raskorak
izme|u sopstvenog stava i politike ameri~ke vlade: “Do lipnja 1991. Sveta je
stolica usmjerila svoju politiku na zalaganje za priznavanje nezavisnosti bez
odga|anja. Bilo je o~ito da je Sveta stolica poku{avala utjecati na druge zemlje
da prve priznaju Sloveniju i Hrvatsku. Do sredine 1991. Vatikan je poduzeo ak-
ciju bez presedana u ulozi predvodnika postupka priznavanja. Papa Ivan Pavao
II, govore}i na sve~anosti promaknu}a dvadeset i trojice biskupa u kardinale,
osvrnuo se na borbe u Jugoslaviji. Govore}i o hrvatskom i slovenskom naro-
du, papa je spomenuo priznanje njihovih prava na nezavisnost kao “legitimnih
te`nji naroda”. Papa je poslao nadbiskupa Torana u ratom razdiranu Jugoslavi-
ju u kolovozu 1991. Ubrzo nakon povratka, 13. kolovoza, Toran je rekao mom
zamjeniku Kameronu Hjumu, da je “Jugoslavija nepovratno promijenila ob-
lik”. Sveta stolica, kazao je, priznaje legitimno pravo Slovenije i Hrvatske da
odlu~e o svojim budu}im odnosima s drugim dr`avama. Dana 18. kolovoza,
papa se obratio grupi Hrvata u Vatikanu rije~ima: “Jo{ vas jednom uvjeravam
da su mi bliske va{e legitimne te`nje”. Papa je tako|er izjavio da `eli jednog
dana posjetiti Hrvatsku. Odmah potom, izvijestio sam Va{ington da je Sveta
stolica odlu~na u nakani da prizna nezavisnost Slovenije i Hrvatske. Ameri~ka
39
je politika, me|utim, ostala ista. U odgovoru na moja izvje{}a o pomacima va-
tikanske politike, Stejt department mi je brzojavio da izvijestim Svetu stolicu
da “SAD podupire stabilnu, jedinstvenu, demokratsku Jugoslaviju, koja kre}e
prema tr`i{nom gospodarstvu uz puno po{tovanje osobnih ljudskih prava”. Do-
datna napomena glasila je da }e se “ameri~ka pomo} pru`ati Jugoslaviji putem
federalnih tjela”. To je bio slu`beni stav Sjedinjenih Dr`ava, te slijedom toga
moja poruka nije iznenadila du`nosnike Svete stolice. Moja izvje{}a o sloven-
skim i hrvatskim te`njama za slobodom i ruglo koje su Srbi ~inili od jugosla-
venske demokracije svojom tiranskom kontrolom vlade u Beogradu, nije imala
velikog u~inka na odluke Stejt departmenta u 1990. i 1991. godini.” (str. 158-159.)

3. Nervozni hrvatski biskupi po`uruju secesiju


Iako je vatikanska podr{ka hrvatskom separatizmu bila sna`na i postojana,
biskupi iz Hrvatske su neprekidno papu po`urivali da napravi i onaj krajnji ko-
rak, da prvi prizna nezavisnost i tako prakti~no napravi nagli zaokret u dotada-
{njoj vekovnoj papskoj politici. “Kardinal Franjo Kuhari}, zagreba~ki nadbi-
skup, do{ao je u Rim u posjet papi na nekoliko dana u prosincu 1991. Smjesta
je bilo o~ito, da je tamo bio zato da izvr{i najsna`niji utjecaj na papu, neka slu-
`beno i odmah prizna Hrvatsku. Ovaj rastu}i pritisak do{ao je u vrijeme kada
je Sveta stolica ve} bila sklona nastaviti svoje besprimjerno djelovanje. O to-
me sam izvijestio nakon sastanka odr`anog 26. studenog 1991. godine u dr`av-
nom tajni{tvu Vatikana. Kardinal Sodano sazvao je veleposlanike Velike Bri-
tanije, Francuske, Belgije, Italije, Njema~ke i Austrije u svoj ured. I ja sam bio
tamo. Predao nam je memorandum kojim se pozivaju na{e vlade da priznaju
Sloveniju i Hrvatsku “u roku od mjesec dana”. Kardinal Sodano, u pratnji nad-
biskupa Torana, sna`no je izlo`io vatikansko poimanje slu~aja. Bilo je to prvi
put u modernoj povijesti, da je Sveta stolica djelatno vodila kampanju za pri-
znavanje novih dr`ava. O~ito je prije sastanka bilo usagla{avanja, jer su nje-
ma~ki veleposlanik Haler, talijanski veleposlanik Skamaka i austrijski velepo-
slanik Hohenberg izrazili potporu vatikanskom stajali{tu. Nazna~ili su da su
njihove zemlje vrlo blizu priznanja Slovenije i Hrvatske. Slu{ao sam i postavio
nekoliko pitanja. Iako sam mislio da vatikanski stav ima te`inu, nisam to iska-
zao, jer sam znao da je Stejt department bio krajnje suzdr`an prema vatikan-
skoj inicijativi.” (str. 159.)
Opet je Ivica Ma{truko bio u centru pa`nje kao jugoslovenski ambasador
koji otvoreno deluje protiv sopstvene dr`ave. Me|u moralnim ljudima to bi
izazvalo op{tu osudu i prezir, ali u Miledijevoj okolini jednostavno nije bilo ~a-
snih i po{tenih ljudi, pa tako ni na odnosnom sastanku. Kako svedo~i Miledi,
“vrlo neobi~an aspekt sastanka bio je stav jugoslovenskog veleposlanika Ivice
Ma{truka. Neke je iznenadio (no nije mene, jer mi je to ~esto govorio u povje-
renju) prosudbama svoje vlade u Beogradu. Osvrnuo se na “krnje” obilje`je ta-
da{nje vladaju}e skupine u Beogradu. On, veleposlanik, rekao je da to “vi{e ni-
je vlada, jer slu`i samo srpskim vojnim ciljevima”. Veleposlanik Ma{truko dir-
ljivo je nastavio izvje{}ivati o zvjerski ubijanim Hrvatima, te je zamolio sve ze-
mlje da u znak prosvjeda povuku svoje veleposlanike iz Beograda. Zavr{io je
40
svoj govor rije~ima da je vlada Jugoslavije – vlada koju on jo{ uvijek predsta-
vlja – “nezakonita”. Krajem 1991. godine dr Ma{truko odrekao se svog polo-
`aja prema Beogradu, te je nekoliko tjedana kasnije postao prvim veleposlani-
kom Hrvatske u Italiji.” (str. 160.)
Verovatno se nikad, pre ovog Miledijevog izliva emocija, nije desilo da je
negde neko Franju Kuhari}a sa`aljevao zbog “patnji” koje je u mladosti pre`i-
veo pod nacisti~kom okupacijom. Miledi, kao gorljivi katolik, zaista je na sve
spreman, pa tako pripoveda: “Kada je kardinal Kuhari} do{ao u moju reziden-
ciju na objed 10. prosinca 1991., znao sam koji je stav Vatikan zauzeo. Kardi-
nal je impresivan ~ovjek, koji je pre`ivio nacisti~ku okupaciju u Drugom svjet-
skom ratu kao mladi ~ovjek, a kasnije je nau~io podnositi okrutnu komunisti~-
ku vladavinu iz Titovih ranih godina. Kardinal Kuhari} nekoliko je puta posje-
tio Sjedinjene Dr`ave, te je bio dobro povezan s ameri~kom crkvenom hijerar-
hijom. Predvodio je vrlo djelotvornu kampanju za hrvatsku nezavisnost, ne sa-
mo u ameri~koj katoli~koj hijerarhiji, ve} i me|u dva milijuna hrvatskih Ame-
rikanaca. ^uo sam obje grupe, a one su imale istu poruku: Hrvatska ima pravo
biti slobodna i nezavisna. [to se toga ti~e, uvijek sam bio u {kripcu, jer sam se
u osnovi slagao s ovom tvrdnjom, no kao veleposlanik morao sam slu{ati na-
putke svoje vlade. Pitanje priznavanja Slovenije i Hrvatske bilo je postavljeno
u razgovorima tajnika D`ejmsa Bejkera s kardinalom Sodanom i nadbiskupom
Toranom 8. prosinca 1991. Bilo je o~ito da je Sveta stolica bila sklona nepo-
srednom priznanju, kao sredstvu spre~avanja daljnjeg pogor{avanja situacije u
Jugoslaviji. Dr`avni tajnik bio je u pratnji generala Skoukrofta, koji nije sudje-
lovao u raspravi. Izrazi Sodanove i Toranove zabrinutosti zbog kontrole Srba
nad vladom u Beogradu, te zbog njihove privr`enosti “Velikoj Srbiji”, nisu na
predstavnike Sjedinjenih Dr`ava imali vidnog u~inka na tom sastanku.” (str.
160-161.)
a) Ru{ila~ka akcija crne internacionale
Vatikansko priznavanje nezavisnosti podr`ali su svi uticajni katoli~ki kru-
govi u svetu, a posle tri meseca tome se priklju~ila i ameri~ka vlada. Miledi to
ovako opisuje: “Dugo o~ekivano priznanje Hrvatske i Slovenije od strane Sve-
te stolice dogodilo se 13. sije~nja 1992. godine. Nastalo je veliko slavlje kad je
to objavljeno u Rimu, jer se ~inilo da se ideolo{ki lijevo i desno orjentirani, pa
i rimokatoli~ki krugovi centra, pridru`eni Vatikanu, sla`u u tom pitanju. Nisam
mogao navesti nijedan glas protiv ove papine odluke ni u jednom segmentu
me|unarodne katoli~ke zajednice. Dok su mi{ljenja ameri~ke crkvene hijerar-
hije glede sudioni{tva Sjedinjenih Dr`ava u Zaljevskom ratu bila podijeljena,
u slu~aju Hrvatske i Slovenije to nije bilo tako. Zapravo, ne samo vode}i ~el-
nici ameri~ke hijerarhije, nego i poglavari protestantske crkve, izrazili su mi
isto mi{ljenje. Svi ameri~ki crkveni ~elnici koji su stupili sa mnom u kontakt
1990. godine odobravali su nezavisnost Slovenije i Hrvatske. Jedinu iznimku
predstavljalo je nekoliko ameri~kih `idovskih organizacija, koje su, zabrinute
zbog podataka o antisemitizmu u Hrvatskoj tijekom Drugoga svjetskog rata,
bile neodlu~ne podr`ati njezinu nezavisnost. Tijekom prvih mjeseci 1992. go-
41
dine, koji su uslijedili nakon {to su Sveta stolica i razne europske zemlje pri-
znale Sloveniju i Hrvatsku, razvile su se borbe u Bosni i Hercegovini. Ovdje je
uloga Srbije u podupiranju unutarnjeg sukoba postala mnogo razvidnija. Papa
je uputio nove molbe za zaustavljanje borbi. Dana 7. travnja 1992. godine, Sje-
dinjene Ameri~ke Dr`ave slu`beno su o~itovale svoje priznanje Slovenije, Hr-
vatske, Bosne i Hercegovine kao nezavisnih dr`ava. Sjedinjene Dr`ave nazna-
~ile su da }e u budu}nosti priznati i Makedoniju. Sankcije protiv ovih zemalja
tako|er su bile ukinute.” (str. 161-162.)
Papa je krenuo i u akciju priznanja makedonske nezavisnosti, ali je, bar
privremeno, ustuknuo zbog burne gr~ke reakcije. “Kako je situacija na hrvat-
skom i bosansko-hercegova~kom podru~ju biv{e Jugoslavije postajala sve tra-
gi~nija, nadbiskup Toran kazao mi je da Sveta stolica dr`i Srbiju “neupitnim
agresorom” u tom ratu. Srpska politika “etni~kog ~i{}enja” u Bosni i pogodila
je svijet kao grom. Ona je imala sva obilje`ja Hitlerovog provo|enja genocida
nad `idovskim i drugim narodima. Ameri~ki stav o srpskoj ulozi u ratovanju u
Bosni pribli`io se vatikanskom. U svibnju 1992. dobio sam upute da izvijestim
kardinala Sodana, da Sjedinjene Dr`ave gledaju na srpsku vladu kao na “po-
kreta~ku snagu u polarizaciji etni~kih odnosa sadr`anoj u temeljima teku}e ju-
goslavenske dezintegracije. Dr`imo sada{nju srpsku uporabu vojne sile glav-
nom zaprekom za realno ostvarenje prekida vatre i pronalazak politi~kog rje-
{enja”. [iroka medijska pozornost pratila je ovo gledi{te Sjedinjenih Dr`ava,
jer je ono odra`avalo zna~ajnu promjenu. Ova nova pozicija SAD olak{ala je i
moj posao. Gotovo tri godine gajio sam zna~ajne dvojbe glede na{e politike
o~uvanja Jugoslavije. Unato~ tomu, izvr{avao sam upute koje je zahtijevao
moj polo`aj ameri~kog veleposlanika. To je podru~je trajnih rasprava me|u di-
plomatima – izvr{avanje naputaka kada se s njima ne sla`e{. Jedna je {kola mi-
{ljenja da velikoposlanik ne mo`e imati osobnih politi~kih ideja, ve} treba pro-
voditi odluke svojih pretpostavljenih. To nikada nisam mogao prihvatiti u svo-
jim diplomatskim du`nostima. To mi je predstavljalo izazov. Dok sam imao
osobno mi{ljenje, u isto sam vrijeme sna`no vjerovao u odanost zajednici. A
bio sam ~lan Bu{ove i Bejkerove diplomatske zajednice. Nova pozicija SAD
sadr`avala je ono {to je Vatikan ve} du`e vrijeme govorio. Kasnije, u svibnju
1992. mogao sam Vatikan izvijestiti o tome, da SAD poduzimaju ozbiljne ko-
rake kako bi prisilile Srbiju da zaustavi svoju neprekidnu agresiju na Bosnu.
Uporedo s odlukom Vije}a sigurnosti Ujedinjenih naroda o primanju Bosne i
Hercegovine, Hrvatske i Slovenije u ~lanstvo OUN u svibnju 1992. godine, te
nametanjem sankcija Srbiji i Crnoj Gori, politike Svete stolice, Ujedinjenih na-
roda i SAD glede jugoslavenskog problema me|usobno su se pribli`avale.”
(str. 163-164.)
b) Jovan Pavle Drugi hu{ka velike sile na bosanske Srbe
Osokoljen ameri~kom podr{kom, rimski papa je povodom krize u Bosni i
Hercegovini poveo jo{ `ustriju antisrpsku politiku. “Dana 6. kolovoza 1992.
papa Ivan Pavao II zatra`io je “humanitarnu intervenciju” da se “razoru`aju oni
42
koji su spremni ubijati”. Nekoliko dana kasnije, kardinal Sodano u bosanskom
se pitanju pozvao na “prava humanitarne intervencije”. Nastavio je rije~ima da
“europske dr`ave i Ujedinjeni narodi imaju obvezu i pravo na intervenciju. To
ne bi bila potpora ratu, ve} njegovom zaustavljanju”. Papa je neprestano pona-
vljao stav Svete stolice glede prava naroda unutar biv{e Jugoslavije na postiza-
nje pune suverenosti. Tijekom svoga leta za Benin u Africi, dana 3. velja~e
1993. godine, Sveti je otac izjavio da “postoje razli~ite geopoliti~ke situacije,
razli~iti pristupi narodima, ali da svaki narod ima pravo na samoodre|enje, to
jest, na suverenost”. To je kazao u kontekstu osvrta na situaciju u Jugoslaviji.
Posljednjih mjeseci Bu{ova mandata izvje{tavao sam Stejt department o ra-
znim papinim izjavama u svezi s prednostima intervencije u Bosni i Hercego-
vini. Visoki vatikanski du`nosnik, zadovoljan intervencijom u Somaliji koju su
predvodile SAD u prosincu 1992. godine, rekao mi je: “Za{to ne u Bosni?” Isti
du`nosnik kazao mi je u velja~i 1993. da ne vjeruje da }e Sjedinjene Dr`ave
preuzeti vodstvo u rje{avanju u`asa u biv{oj Jugoslaviji. Slo`io sam se sa ovim
opa`anjem.” (str. 164-165.)
4. Licemerje jednog mo}nog katolika
Naga|aju}i razloge ranijeg ameri~kog oklevanja u sle|enju antisrpske po-
litike, Miledi ih svodi na prisne li~ne relacije biv{ih i aktuelnih ameri~kih zva-
ni~nika s beogradskim politi~kim krugovima. Me|utim, nije mogao da pre}u-
ti jedan veoma va`an faktor. “Nije posrijedi bila samo zaslepljenost beograd-
skom vladom pod srpskom kontrolom, koja se razvijala tijekom gotovo ~etiri-
ju desetlje}a, nego i odbojnost u Stejt departmentu prema Hrvatskoj i ulozi Hr-
vatske u Drugome svjetskom ratu. Mogao sam razumjeti tu odbojnost, jer je
hrvatsko vodstvo iz razdoblja od 1940-1945. svrstalo Hrvatsku uz naciste. Zlo-
~ini Ante Paveli}a i njegovih kohorta tada{nje Nezavisne Dr`ave Hrvatske bi-
li su brutalni. Pouzdane procjene upu}uju na to da je izme|u 1941. i 1945. go-
dine ubijeno vi{e od milijun @idova, Roma i pravoslavnih Srba. Hrvatska je ta-
ko|er mjesto gdje se nalazi zloglasan logor smrti pod imenom Jasenovac. Jo{
se osje}a suzdr`anost prema Franji Tu|manu, sada{njem hrvatskom predsjed-
niku, i njegovoj nesklonosti da osudi nedjela Hrvatske iz Drugoga svjetskog ra-
ta. Me|utim, u velja~i 1994. godine, Tu|man se ispri~ao za svoju knjigu pro-
tiv holokausta. Protuhrvatsko dr`anje Stejt departmenta previdjelo je va`nu ~i-
njenicu: samo je srpsko vodstvo u Beogradu imalo nacrte ekspanzionisti~kog
{irenja izvan svojih granica, koji su uklju~ivali i koncept etni~kog ~i{}enja. Po-
vrh toga, razmi{ljanja o “Velikoj Srbiji” stolje}ima su bila dio srpske kulture.”
(str. 166-167.)
Da bi dodatno dao odu{ka svom izra`enom licemerstvu, Miledi se ~ak `a-
li kako mu je njegovo katoli~anstvo predstavljalo izvestan hendikep jer nije
mogao svoj prohrvatski stav izra`avati sa jo{ ve}om energi~no{}u i odu{evlje-
njem, kako je to intimno `eleo. Sam to ovako obja{njava: “U studenome 1991.
godine, otprilike u vrijeme mojih priprema oko posjeta predsjednika Bu{a pa-
pi, prvi sam put (i jedini) u vrijeme svoje veleposlani~ke du`nosti osjetio da je
43
moja pripadnost katoli~koj vjeri hendikep u razmatranju jugoslavenskog slu~a-
ja. Va`an aspekt mojih obveza kao veleposlanika SAD pri Svetoj stolici bio je
prenositi informacije koje su mi davali vatikanski du`nosnici, uz koje sam tre-
bao navesti i svoje preporuke. Dr`ao sam da je vatikanski stav, koji je zagova-
rao da se bez odlaganja priznaju Slovenija, Hrvatska i Bosna i Hercegovina,
bio vrlo vrijedan. Te su zemlje imale svoje zasebne tradicije, kulture i jezike.
@eljele su biti nezavisne. Sjedinjene su Dr`ave gorljiv pobornik nezavisnosti za
zemlje Afrike, Azije i Karipskog oto~ja. Ako dr`ave Togo, Benin i Burundi
mogu biti nezavisne, za{to to ne mogu vitalnije zemlje biv{e Jugoslavije?
Budu}i da je Sveta stolica zauzela ~vrst stav, posebice u svezi s pravom na
nezavisnost prete`ito katoli~kih zemalja Slovenije i Hrvatske, ovaj je predmet
izgledao kao katoli~ki projekat. Europske su novine opse`no izvje{}ivale da je
Sveta stolica podr`avala katoli~ki orijentirane vlade, dok su se socijalisti~ke
vlade Europe protivile priznavanju i podr`avale stav SAD. Nadalje, ameri~ka
crkvena hijerarhija odobravala je u cjelosti vatikansku poziciju glede Sloveni-
je i Hrvatske. Iako je ameri~ko katoli~ko vodstvo bilo podijeljeno u stavovima
prema vatikanskom pristupu Zaljevskom ratu, te ranijih godina prema vatikan-
skoj poziciji glede Nikaragve, sada je ~vrsto stalo iza vatikanske potpore za ra-
no priznavanje nezavisnosti republika koje su ~inile Jugoslaviju. Kako sam ja
bio poznat kao djelatni katoli~ki laik, osje}ao sam se onemogu}enim da sna-
`no zagovaram svoj osobni stav: da je, naime, vatikansko gledi{te valjano te da
}e biti svima u najboljem interesu da SAD priznaju delove stare Jugoslavije
kao nezavisne i suverene. Mislio sam da SAD trebaju tako|er uvidjeti dvoli~-
nost jugoslavenske vlade pod kontrolom Srba.” (str. 168.)
Nevoljno, on priznaje da su ga u tom smislu upozoravali i njegovi pretpo-
stavljeni, ali tim upozorenjima poku{ava da prida neformalni karakter. U tom
smislu pi{e: “Tijekom mojih konzultacija u Va{ingtonu u 1991. godini, savje-
tovao sam se s dugogodi{njim prijateljem, koji je bio visoki du`nosnik Stejt de-
partmenta. Upozorio me da ne postavljam politi~ka pitanja u svezi s ovim pred-
metom, jer sam i tako bio poznat kao aktivan katolik, te je postojala opasnost
da me vode}a grupa u Stejt departmentu optu`i da sam pod utjecajem katolici-
zma, pa da na taj na~in predstavljam Svetu stolicu u Va{ingtonu, a ne Sjedinje-
ne Dr`ave pri Svetoj stolici. Dr`ao je da je atmosfera u prilog Beograda tako
jaka, da bih mogao izgubiti vjerodostojnost. Bio je uvjeren da bi me mogli
smatrati “podanikom” papina razmi{ljanja, te bi tako moja mogu}nost da utje-
~em na politiku u svim pitanjima bila znatno smanjena. To me stavilo pred te-
`ak osobni izazov. Me|utim, nakon nekoliko mjeseci, politika SAD prema biv-
{oj Jugoslaviji zna~ajno se promijenila. Povrh toga, uklju~enost srpskih vojnih
zapovjednika u teroristi~ke napade na civile u Bosni i Hercegovini kona~no je
potvr|ena i od strane Va{ingtona, koji je objavio da }e tra`iti su|enje za ratne
zlo~ine po~initeljima tih strahota.
Politika SAD prema Jugoslaviji iz razdoblja 1989-1992. bila je motivira-
na dobrim nakanama o~uvanja federacije. Mislili smo da je to u korist svih na-
roda koji tamo `ive – u prvom redu u gospodarskom smislu; me|utim, istinita
44
je ~injenica bila da su narodi u Sloveniji, Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini `e-
ljeli slobodu. Planovi vanjskih sila nisu se mogli nametnuti razli~itim etni~kim
zajednicama stare Jugoslavije. Nakon vi{e od ~etiri desetlje}a okrutne vladavi-
ne komunisti~kog stila, ti narodi, gledaju}i {irenje slobode i nezavisnosti u svi-
jetu, nisu se htjeli odre}i svoga prava na nezavisnost. Promjena u politici SAD,
koja je nastala 1992. godine, zakasnila je. Sada politika SAD ide paralelno sa
smjernicama vatikanske politike. Razlikuje se jedino u pitanju kako ovu trage-
diju privesti kraju.” (str. 168-169.)
Povodom rata u Bosni i Hercegovini, Miledi ocenjuje da je nesre}a “{to su
se SAD i Vatikan razi{li u pitanjima kako rije{iti jugoslavenske te{ko}e u po-
~etku raspada, 1989-1991. Me|utim, suradnja koja sada postoji, ne samo izme-
|u Svete stolice i SAD, nego uklju~uje i Ujedinjene narode i zemlje Europe,
kadra je privesti kraju najsramniju situaciju u srcu Europe... Kada je ubijanje u
Bosni zahvatilo takve razmjere da su ubijali djecu dok su se igrala u snijegu, u
sije~nju 1994. papa Ivan Pavao II je 23. sije~nja pozvao svjetsku zajednicu da
razmotri uporabu sile, kako bi okon~ala gotovo svakodnevna stravi~na zlodjela
koja se doga|aju – kao {to su – u pro{lim stolje}ima, papini prethodnici oprav-
davali uporabu sile kada je ona slu`ila jasnoj nezatomljivoj moralnoj svrsi i kada
nije bilo drugog na~ina da se problem rije{i.” (str. 170.) Miledi je verovatno i
danas potpuno nesvestan koliko je nehoti~no, ovom svojom knjigom, doprineo
da se razgoliti ukupna vatikanska politika u procesu razaranja Jugoslavije.

III. Studija Nikole @uti}a o katoli~koj


ideji hrvatstva
Nastanak, razvoj i realizacija velikohrvatske ideje rezultat su vekovnih na-
stojanja da se ostvare interesi Rimokatoli~ke crkve i njena dominacija na bal-
kanskim prostorima. Na nepouzdanim i naj~e{}e falsifikovanim istorijskim po-
dacima negovan je jedan istorijski nacionalni mit, koji se, u nedostatku ~inje-
nica, oslanjao na apologiju i ma{tovite ideolo{ke konstrukcije, ~iji se autori ni-
kada nisu optere}ivali na~elima istinoljubivosti i faktografske utemeljenosti. U
njihovim knjigama i ~lancima istorija se naknadno menjala i prilago|avala sa-
vremenim politi~kim te`njama i ciljevima. Na la`ima i izmi{ljotinama ponikla
je ~itava jedna kvaziistoriografija, ~ijem znala~kom razobli~avanju je Nikola
@uti} posvetio svoju studiju “Rimokatoli~ka crkva i hrvatstvo od ilirske ideje
do velikohrvatske realizacije 1453-1941.”, (Institut za savremenu istoriju, Be-
ograd 1997.). U njoj autor svoja istra`ivanja i teorijsku elaboraciju zapo~inje
konstatacijom da je ta la`na katoli~ka hrvatska istoriografija imala “zadatak da
utemelji hrvatstvo u {irokom teritorijalnom i narodnosnom opsegu, kako bi se
ostvario pangermanski i rimokatoli~ki misionarski cilj neslavenskih (stranih)
tvoraca svehrvatstva. U cilju ostvarenja takve zamisli nisu se birala sredstva.
Postale su merodavne iskonstruisane fantasti~ne “povijesne” tvrdnje umesto
empirijskih saznanja.” (str. 5.) @uti} pri tome ima u vidu i aktuelna istorijska
zbivanja, ponavljanje krvavih istorijskih doga|aja, me{anje velikih sila u ratni
45
rasplet jugoslovenske krize i odgovornost istori~ara zbog ogromnog broja ljud-
skih `rtava da rasvetle sve aspekte velike istorijske drame koja se odigravala u
vi{e ~inova.
1. Uzlet hrvatstva na krilima strane pomo}i i indiferentnosti
establi{menta srpskog dru{tva
“Najnoviji dr`avni~ki bum Hrvatske izazvao je asocijacije na, istorijski
gledano, prethodni “umjetni uzgoj” Hrvatske i hrvatstva. Ponovo se hrvatstvo
zahuktava, po tre}i put u ovom veku, na krilima strane vojne i politi~ke mo}i.
Potrebno je ista}i da hrvatstvo nikad nije imalo ja~e inostrane mentore (projek-
tante) od ovih dana{njih. Od po~etka veka i tokom Prvog svetskog rata hrvat-
stvo su podupirale mo}ne carske i feudo-aristokratske snage (Austrija, Nema~-
ka i Vatikan). Najve}u dr`avno-politi~ku ekspanziju hrvatstvo je ostvarilo u
Drugom svetskom ratu, uz pomo} antiliberalnih nacifa{isti~kih dr`ava i Vati-
kana. Ovaj tre}i uzlet hrvatstva, {to je naro~ito tragi~no ali i pou~no za Srbe,
ostvario se voljom biv{ih srpskih vojnih saveznika i Nema~ke. Politi~ko spon-
zorstvo trenutno najja~e “vremenite” sile (SAD), i njenih evropskih liberalnih
ideolo{kih i politi~kih saveznika, stvorilo je od Hrvatske regionalnu silu izrazi-
to agresivne strategije i, u ideolo{kom pogledu, neofa{isti~kog svehrvatskog
rasisti~kog obele`ja. Iako su nastanku nove dr`ave Hrvatske kumovale liberal-
ne i antiklerikalne zemlje tzv. “zapadne demokratije”, ina~e vekovni vatikanski
neprijatelji, papa je dao bo`ji blagoslov i potpunu podr{ku takvom potezu svet-
ske liberalne birokratije, po{to je isti ozna~io ostvarenje decenijskih vatikan-
skih `elja i planova.” (str. 5-6.)
Realizaciji zlo~ina~kog hrvatskog dr`avotvornog projekta zna~ajno su do-
prineli i neodgovorni srpski politi~ari, po~ev{i od onih koji su krivi za svojevr-
sno formiranje jugoslovenske dr`ave, preko kraljevskog namesnika kneza Pa-
vla Kara|or|evi}a i njegovog predsednika vlade Dragi{e Cvetkovi}a koji su
kumovali stvaranju Banovine Hrvatske, do komunisti~kih vlastodr`aca koji su
sistematski delovali protiv sopstvenog naroda. U avgustu 1939. godine, spora-
zumom Cvetkovi}–Ma~ek, “prvi put je, uspostavljanjem Banovine Hrvatske
(administrativne jedinice u okviru Kraljevine Jugoslavije), realizovana vekov-
na ideja o jedinstvenoj podunavsko-jadranskoj Hrvatskoj. Takva ideja deceni-
jama je, tokom XIX i XX veka, stvarana i razra|ivana u glavama rimokatoli~-
kih istori~ara i vatikanskih istoriografskih falsifikatora i hrvatskih prava{kih i
“haesesovskih” gra|anskih ideologa (Ante Star~evi}a, Eugena Kvaternika, Mi-
hovila Pavlinovi}a, Josipa Franka, Stjepana Radi}a, Vlatka Ma~eka itd.). Ne-
prekinuta podunavsko-jadranska Hrvatska {irena je preko Paveli}eve dr`avne
tvorevine, 1941-1945. godine, da bi uspostavom komunisti~ke (socijalisti~ke)
Hrvatske dalje ja~ali hrvatski unitarizam i hrvatska dr`avnost, a time i hrvatska
teritorijalna i dr`avna hegemonija nad kraji{kim Srbima. U proteklih ~etrdese-
tak godina jugoslovenske socijalisti~ke istorije, re`imski istori~ari, politikolo-
zi, sociolozi, teoreti~ari dr`ave i prava nastojali su svesno, ali ponekad i nesve-
sno, da granice knez Pavlove i Brozove Hrvatske istorijski utemelje, odnosno
46
da ih jednostavno prika`u kao me|e vekovnog hrvatskog teritorijalnog i naci-
onalnog podru~ja. Termin Hrvatska po~eo je da obuhvata sve teritorije raznih
istorijskih pokrajina i zemalja, narodnosno heterogenih. Trebalo je zaboraviti
na istorijsko postojanje Istre, Slavonije, Dalmacije, Dubrova~ke republike,
Vojne krajine, tro`upanijske banske Hrvatske (tzv. “civilne Hrvatske”). Nasto-
jalo se zaboraviti da je tu nekada `iveo konglomerat raznih naroda. Sve je to
trebalo pretvoriti u hrvatsku zemlju i hrvatstvo.” (str. 9.)
@uti} o{tro kritikuje pasivnost srpskih istori~ara i intelektualaca uop{te,
koji su zdravo za gotovo prihvatili hrvatske propagandne la`i, preuzimali pse-
udoistorijsku terminologiju i komunisti~ke ideolo{ke floskule, izbegavaju}i da
se ozbiljnije pozabave hrvatskom istorijom, problemom katoli~enja Srba i nji-
hovog smi{ljenog odnaro|avanja. Uz to je “revolucionarni komunisti~ki faktor
nametnuo srpskim istori~arima da se u Srbiji mnogo ne tretiraju hrvatski “po-
vjesni dometi”. Trebalo je jednostavno preuzeti “dostignu}a” hrvatske istorio-
grafije, kao Bogom dana, bez naro~itih kriti~kih opservacija.” (str. 10.) Takva
mitolo{ka istoriografija se ugnezdila u osnovno{kolske i gimnazijske ud`beni-
ke, dok su se re`imski istori~ari prosto nadmetali ko }e sna`nije napasti na na-
vodne velikosrpske aspiracije i pomo}i novokomponovanim nacijama da izbri-
{u iz kolektivne svesti dotada{nje rezultate gra|anske istoriografije. Vi{e puta
ponavljane la`i prosto se po inerciji, bez ikakvog kriti~kog preispitivanja i pro-
veravanja, pojavljaju u novim raspravama, studijama i monografijama.
2. Dokazivanje nepostoje}eg u hrvatskoj istorijskoj nauci
U cilju dokazivanja zapravo nedokazivog i nepostoje}eg dr`avnopravnog
kontinuiteta, “feudalci nema~kog, ma|arskog, italijanskog porekla jednostav-
no se progla{avaju Hrvatima, a teritorija ma|arske, odnosno austrijske dr`ave,
hrvatskom... Hrvatski istori~ar Jaroslav [idak u svojim radovima slu`i se ter-
minima “etni~ki teritorij hrvatskog naroda”, “hrvatske zemlje” itd. Te hrvatske
zemlje, preko Srema, dopiru ~ak do Zemuna, tj. do krajnjih austrijskih granica.
Hrvatska granica je, dakle, delom poistove}ena sa austrijskom dr`avnom gra-
nicom (Srem, Boka). Unutar Hrvatske [idak sme{ta i teritoriju Vojne krajine
tvrde}i da Hrvatskoj nikad nije osporeno pravo na posedovanje iste. Ali [idak
upada u protivre~je sa samim sobom kad tvrdi da je ipak trebalo da pro|u pu-
na dva i po veka (do 1881.) “dok je to pravo postalo zbiljom”. [idak dalje pro-
izvoljno isti~e da je Hrvatska, ma “koliko bila sklja{trena i pritisnuta carskom
vojnom silom”, zadr`ala bitna obele`ja svoje posebne dr`avnosti! Vrlo smela
tvrdnja za “uglednog” hrvatskog (ili bolje re~eno ~e{kog) “povjesni~ara”. U
bitne elemente te fantomske hrvatske dr`avnosti [idak ubraja “pravno to~no
ome|enu teritoriju”, svoje dr`avljanstvo (indigenat), izvr{nu i zakonodavnu
vlast”. Svoju tvrdnju o zakonodavnoj vlasti [idak potvr|uje ~injenicom da je
car (kralj) 1636. godine sankcionisao 29 zakonskih “~lanaka” koje je Hrvatski
sabor doneo od 1609. do 1639. Ipak, na kraju [idak sam umanjuje zna~aj te hr-
vatske dr`avnosti, bolje re~eno geografsko-administrativne posebnosti, pa svu
krivicu za umanjeni zna~aj hrvatske dr`avnosti svaljuje na Ugarsku, jer “vje-
47
kovna povezanost njezina (hrvatskog – N. @.) politi~kog naroda (plemstva, ko-
je istini za volju nikad nije bilo hrvatsko) s Ugarskom, nepovoljno se odra`a-
vala na spomenuta obilje`ja njezine dr`avnosti”. [idak, upravo nerazumno,
obi~noj austrijskoj “cesarovini” daje sve atribute dr`avnosti. Prema takvim na-
karadnim dr`avnopravnim konstrukcijama strogo centralizovana i jedinstvena
Austrijska carevina trebalo bi da se zove konfederacija (savez dr`ava), jer bi se
takva dr`avnost, po [idakovom merilu, mogla pripisati i drugim austrijskim
“cesarovinama” npr. Kraljevini Dalmaciji ili Kraljevini Slavoniji.” (str. 11-12.)
Za staro stanovni{tvo Slavonije katoli~ki ideolozi podrazumevaju da je hr-
vatsko, iako ne raspola`u ni jednim jedinim dokazom koji bi potvrdio njegovo
navodno hrvatsko etni~ko poreklo. “Rimokatoli~ki pisac Josip Butorac u knji-
zi “Stanovni{tvo Po`ege i okolice 1700-1950.” iznosi teze da su Hrvati katoli-
ci nestali u dobrom broju iz Slavonije usled njihovog “vjerojatnog” prelaska na
islam, pa su, kao takvi, 1687. godine pre{li u Bosnu?! Istu tezu “promi~e” i
Stjepan Pavi~i}. Me|utim, kako isti~e \. Stankovi}, proveravanjem ispisa hr-
vatskog istori~ara Tadije Smi~iklasa, iz arhiva Carske komore u Be~u, poseb-
no Hap{ovog popisa stanovni{tva iz 1702. godine, ustanovljeno je da za 22 na-
selja po`e{ke doline ne stoje konstatacije hrvatske istoriografije da su njihovi
“prastanovnici bili vjerojatno Hrvati katolici koji su primili islam i posle oslo-
bo|enja Slavonije 1691. godine odselili u Bosnu”. U Hap{ovom popisu stanov-
ni{tva precizno se navodi da su do dolaska Turaka (1537.) to bila samo srpska
naselja.” (str. 12-13.)
a) Retka hrabrost Jeremije Mitrovi}a
@uti} kao jednog od retkih srpskih istori~ara koji su se i pod mra~nim Bro-
zovim re`imom usu|ivali da pi{u o hrvatskim istoriografskim falsifikatima, is-
ti~e Jeremiju Mitrovi}a. Mitrovi} je javno `igosao potiskivanje srpskog imena
u istoriografskim spisima na dalmatinskom, dubrova~kom, slavonskom ili
podru~ju Vojne krajine. Srbi su se utapali u nedovoljno odre|en pojam Slave-
na, grkoisto~nih kr{}ana, {izmati~kih Morlaka itd. Naj~e{}a odrednica im je bi-
la “doseljeni Vlasi {tokavci”. Kriti~ki razmatraju}i Stan~i}evu knjigu o nacio-
nalnoj ideologiji u Dalmaciji prve polovine devetnaestog veka, Mitrovi} “isti-
~e da je jo{ po~etkom XVIII veka zadarski nadbiskup Vi}entije Zmajevi} pre-
stao da zove Srbe “{izmaticima”, “grko-katolicima”, “Vlasima”, “Morlacima”,
te se okomio na njih kao Srbe. Zmajevi}ev naslednik Matej Koroman postupio
je na isti na~in, s time {to je oti{ao za nijansu dalje jer pominje i kategoriju Sr-
ba-katolika.” (str. 14.) Jeremija Mitrovi} s ~vrstom i neumoljivom logikom
prosto razara ta nenau~na podmetanja, nagla{avaju}i: “Ako Ka~i} zna da su
Vlasi Srbi, ako to znaju i drugi hrvatski nau~nici, onda nije jasno za{to se izbe-
gava ovaj naziv. Ako je sam Zmajevi} posvedo~io, kao savremenik, da se Sr-
bi prostiru od Ugarske do Albanije i Trakije, da oni znaju {ta je “srpska zemlja”,
ako je on kao nadbiskup posvedo~io da Srbi `ive i u dijecezama Kotora, Ma-
karske, Trogira, [ibenika, Skradina, Zadra, Nina i da je negde broj pravoslav-
nih ravan broju katolika, za{to se sada izbegava da se to ka`e, da se objasni
48
odakle i kada su Srbi tu do{li, kako se i koliko njih pretopilo u katolike. Za{to
da pre}utkujemo da je zagreba~ki biskup Benko Vinkovi} 1673. potvrdio da su
Srbi (Vlasi) u Istri, Senjskoj biskupiji i Vinodolu primili katoli~ku veru i uzeli
hrvatsko ime? Za{to ne re}i da je splitski nadbiskup 1732. re{io: “Pravoslavni
Srbi u Dalmaciji ne smeju biti pravoslavni nego latini i unijati”. U isto vreme
nastao je zvani~an izve{taj iz kojeg saznajemo da prekr{teni Srbi napu{taju
svoje obi~aje ali slavu nikako. Ni danas slava u Konavlima i dubrova~koj `u-
pi, pa i severnije, nije zaboravljena.” (str. 14.)
Zagri`eni rimokatoli~ki istori~ar Mile Bogovi} Srbe naziva “kr{}anima bi-
zantskog obreda”, insistiraju}i na pogrdnom prizvuku tog termina. On istovre-
meno negira da su Vlasi i Morlaci etni~ki Srbi, a uz to minimalizuje broj pra-
voslavnih u Dalmaciji, pogotovo broj onih koji su s pravoslavne vere pre{li na
katoli~ku. Njegova knjiga “Katoli~ka crkva i pravoslavlje u Dalmaciji za mle-
ta~ke vlasti”, objavljena u Zagrebu 1982. godine, prosto obiluje istorijskim fal-
sifikatima. Posebno je interesantan slu~aj Nade Klai}, koji @uti} detaljno izla-
`e. “Hrvatska istori~arka Nada Klai} je u pojedinim raspravama, ~lancima i kri-
tikama, objavljenim u ~asopisima koji nisu pobu|ivali {iru medijsku pa`nju hr-
vatskih nacionalnih mitomana i megalomana, `estoko kritikovala istori~are
(npr. fra Dominika Mandi}a) koji su patolo{ki {irili hrvatsko ime i u svemu na
Balkanu, naro~ito ako je rimokatoli~ko, videli hrvatstvo i Hrvatsku. Me|utim,
u studijama i monografijama, koje su mogle biti na udaru komunisti~ko-veli-
kohrvatskih politi~kih krugova i {ire savremene hrvatske i jugoslovenske jav-
nosti, u dobroj meri nestaje Klai}kin uzoran kriti~ki zamah iz ranijih vremena,
pa ~ak i ona sama po~inje da se slu`i istoriografskim konstrukcijama koje je ra-
nije kritikovala. Tako, na primer, kada pi{e o dru{tvenim previranjima i bunama
u Hrvatskoj u XVI i XVII veku, ona poistove}uje “Slovine” (Slavene) sa Hrva-
tima, kao {to je to radio i od nje kritikovani D. Mandi}. Kako god {iri hrvatsko
ime, na isti na~in bri{e i potiskuje srpsko, pa je takav metod rada uvla~i u krug
hrvatskih istori~ara koji su poistove}ivali slovensko i ilirsko ime sa hrvatskim
i na taj na~in {irili pojam hrvatstva. U navedenoj knjizi Nada Klai} srpsko ime
uop{te ne pominje, ve} isklju~ivo upotrebljava naziv “Vlasi” i to ne u funkciji
homogenog narodnog ili etni~kog pojma, ve} kao nekakav stale{ki, narodno-
sni i verski konglomerat. Za Nadu Klai}, Vlasi su “one skupine novog stanov-
ni{tva koje preuzimaju vojni~ku slu`bu”, pa je naziv Vlah sinonim za vojnika.
Po{to su kao vojnici u`ivali odre|ene povlastice, u “vla{ku zajednicu”, po Na-
di Klai}, uklju~ivali su se i civili razli~itog narodnosnog i verskog porekla. Ta-
kvom analizom pojma “Vlah”, Nada Klai} negira istovetnost srpskog imena sa
vla{kim (u novovekovnom razdoblju), pa takvim na~inom razmi{ljanja elimi-
ni{e srpsko vekovno bitisanje na prostorima Hrvatske, Slavonije, Dalmacije i
Vojne krajine.” (str. 15-16.)
Ono {to ni Nada Klai} nije mogla da negira je ~injenica da su ti navodni
“Vlasi” listom pravoslavne vere i pripadnici Srpske pravoslavne crkve. Zato ona
nudi dodatno obja{njenje, neutemeljeno na bilo kakvim realnim ~injenicama,
49
pa ka`e: “Kako je ve}ina Vlaha, koji u po~etku XVII st. prelaze na teritoriju
Slavonske krajine, pravoslavne vjere i kako od po~etka s njima sele u “kr{}an-
stvo” i njihovi crkveni poglavari, te stoga dobivaju i svoju crkvenu organizaci-
ju – to je poznata episkopija u Mar~i – to se od tog vremena upotreba naziva
Vlah sve vi{e su`ava, i od {irokog pojma stranca, uop}e, po~inje se upotreblja-
vati sve vi{e za vojnike pravoslavne vjeroispovijesti. Budu}i da to vla{ko sta-
novni{tvo dolazi ponajvi{e iz pograni~nog turskog teritorija, iz pakra~kog i
crmni~kog sand`akata, a ne iz Stare Srbije, ono se u izvorima XVII st. nikada
ne naziva Srbima.” (str. 16.) Za Nadu Klai} posebnog zna~aja ima ~injenica da
od 1630. godine nisu svi Vlasi pravoslavni, pa tvrdi da su katolici koje otada
ovaj pojam obuhvata, zapravo hrvatski starosedeoci, zapostavljaju}i tako ne-
sporne podatke o masovnom pokatoli~avanju Srba.
Kako Nikola @uti} zapa`a, “katoli~ke Vlahe Nada Klai} tretira kao stanov-
ni{tvo koje je spojeno sa pravoslavnim Vlasima, kao novi strani element. Ona
ne pominje mogu}nost da su ti Vlasi – katolici misionarskom (prozelitskom)
rimokatoli~kom aktivno{}u mogli otpasti od srpskog (“vla{kog”) pravoslavnog
jezgra. Za svoje teze Nada Klai}, {to je najva`nije, ne navodi nikakve izvorne
podatke.” (str. 16.) Za ovo pitanje veoma je zna~ajna knjiga barona Barten{taj-
na iz 1761. godine “O rasejanom ilirsko-rascijanskom narodu” u kojoj se insi-
stira da su pojmovi Rajci, Rascijani, Grci, Unijati i Neunijati, Vlasi i Ruteni si-
nonimi i da se pod njima isklju~ivo Srbi podrazumevaju. Naziv Srbi su austrij-
ske vlasti smi{ljeno izbegavale ne bi li im i nacionalnu svest potisnuli i ugu{i-
li, u koju su svrhu zabranjivali njihove narodne obi~aje, progonili veru, jezik,
pismo itd. “Prire|iva~ Barten{tajnove knjige, akademik Slavko Gavrilovi}, na-
ziv Kroati (Hrvati), koji se pominje u tekstu knjige, ozna~ava kao naziv za Sr-
be – kraji{nike u XVI i XVII veku... Taj naziv su dobili oni Srbi koji su `iveli
na podru~ju geografske banske Hrvatske. Sam Barten{tajn pominje grani~are
– kraji{nike koje ve} onda po obi~aju nazivahu Kroatima. Barten{tajn pominje
i kategoriju Hrvata unijata i neunijata. Po{to su unijati mogli biti samo Srbi ili
pripadnici nekog drugog pravoslavnog naroda, proizlazi da su unijati i neuni-
jati Hrvati u stvari Srbi – katolici i Srbi – pravoslavni.” (str. 17.)
b) Hrvatski falsifikati arheolo{kih nalaza
Falsifikate u istoriografiji prate razna krivotvorenja arheolo{kih nalaza
kroz njihovo nakaradno tuma~enje i nasilno dodavanje hrvatskih atributa i u
slu~ajevima kad oni nedvosmisleno poti~u iz vremena mnogo ranijeg od peri-
oda doseljavanja Srba i Hrvata na Balkan. “Hrvatski arheolozi – sve{tenici (fra-
njevci i dominikanci) dali su, dakle, presudan doprinos utemeljenju hrvatstva
na vekovnom srpskom dalmatinskom prostoru.” (str. 22.) Fra Lujo Marun i don
Frane Buli}, koji su progla{eni za rodona~elnike hrvatske arheologije, “potpu-
no su proizvoljno koriste}i kamene natpise i ostatke raznovrsne materijalne
kulture (rimske, vizantijske i romani~ke), u stvari, stvarali hrvatsku srednjove-
kovnu povijest... Godine 1886. po~eo je Marun iskopavanja u selu Biskupiji
kod Knina, jer je kona~no zaklju~io da je na tom mestu ubijen kralj Zvonimir.
50
Sa takvim Marunovim arheolo{kim opredeljenjem po~elo je stvaranje hrvat-
skog nacionalnog hodo~asnog svetili{ta u Biskupiji... Istra`ivanja je pro{irio i
na severnu i srednju Dalmaciju u cilju da “doka`e” rasprostranjenost starohr-
vatskih spomenika i, na taj na~in, dominaciju rimokatolika (Hrvata) u srpskom
dalmatinskom zale|u. Politi~ko dru`enje sa dalmatinskim velikohrvatom, Mi-
hom Pavlinovi}em, don F. Buli}a dodatno je inspirisalo da rezultate svojih ar-
heolo{kih iskopavanja ve`e uz hrvatsku srednjovekovnu mitsku istoriju, odno-
sno, uz dinastiju tzv. hrvatskih narodnih vladara... U stvari, Buli} je imao prag-
mati~ni zadatak da Dalmaciju, nepouzdanim arheolo{kim istorijskim podaci-
ma, {to ~vr{}e ve`e uz hrvatstvo, odnosno za “sjevernu Hrvatsku”, pred preten-
zijama dalmatinskih autonoma{a koji su isticali italijanstvo Dalmacije.” (str.
20-21.) [to se ti~e Mihovila Pavlinovi}a, istaknutog politi~ara i zagri`enog pra-
va{a, on je bio “aktivan i u oblasti stvaranja hrvatske epske knji`evnosti. Nai-
me, on je od srpskih epskih pesama pravio hrvatske juna~ke epske pesme. Pa-
vlinovi} je uveo i praksu zapisivanja tzv. hrvatskih juna~kih pesama na terenu
srpske Bukovice, Ravnih Kotara i srpske Hercegovine u razdoblju od 1860. do
1875. godine.” (str. 21.)
Kao arheolo{ki diletant kojem je jedini “nau~ni” kriterijum predstavljao
njegov ustreptali romanti~arski nacionalni zanos, don Frane Buli} se “ogledao
i kao istori~ar koji je svojim redakcijama falsifikovao starija izdanja odre|enih
istoriografskih dela.” (str. 21-22.) Istoriografske i arheolo{ke, kao i lingvisti~-
ke, knji`evne i umetni~ke falsifikate redovno potkrepljuje rimokatoli~ka sakra-
lizacija, u kojoj cela jedna crkvena organizacija na principima razbojni~ke dru-
`ine, ne biraju}i sredstva, provodi svoju volju i juri{a u pravcu {to br`e realiza-
cije poganih i perfidnih ciljeva. “Arheolo{ko ranoromani~ko nalazi{te u Bisku-
piji postaje zavetno sedi{te posve}eno Majci Bo`joj Mariji – “kraljici Hrvata”.
Romani~ke natpise i skulpture, sa elementima vizantijskog na~ina prikazivanja
Bogorodice, franjeva~ki arheolozi bez mnogo ubedljivih argumenata pretvara-
ju u hrvatske. Sam J. A. Soldo ka`e da prona|eni predmeti pripadaju raznim
kulturama, ali takva konstatacija ne smeta mu da kao hrvatski nacionalni ro-
manti~ar zaklju~i: “Izradba tih radova (predmeta) je dobra, tako da pokazuje is-
tan~an ukus hrvatskog ~ovjeka u vremenu cvata kulture u Biskupiji.” (str. 22.)
Ako je na|ena figura ratnika onda je to “pouzdani” dokaz da je re~ o hrvatskom
dostojanstveniku, a svaka crkva, pa makar bila i ranohri{}anska, potvrda dubo-
kog verskog hri{}anskog zanosa “starih Hrvata”. Kako ironi~no komentari{e
@uti}, “stvarno su to vrlo “egzaktni” nau~ni arheolo{ki podaci i, {to je naro~ito
komi~no, jedini, takvi kakvi su, koji su upotrebljeni kod stvaranja mitolo{ke
predstave o hrvatstvu Kninske krajine i Knina kao “hrvatskog kraljevskog gra-
da”. Nije nam jasno na osnovu kakvih elemenata je stvorena hipoteza da je npr.
“hrvatski dostojanstvenik” iz Biskupije (XI vek) stvarno hrvatski kada uz takav
arheolo{ki fragment ne postoji nikakav natpis u kamenu. Hrvatski arheolozi
nam, tako|e, ne obja{njavaju koji su to prepoznatljivi “hrvatski ornamenti” ko-
ji otkrivaju hrvatsko poreklo odre|enog arheolo{kog materijala... Bez pomena
51
hrvatskog imena, u tim vremenima, arheolozi – sve{tenici progla{avaju “slo-
vinske” knezove za hrvatske. Na ~injenicu zamene “slovinskog” imena sa hr-
vatskim, od strane nekolicine hrvatskih istori~ara (pre svega sve{tenika), upo-
zoravala je istori~arka Nada Klai}.” (str. 23.)
c) Fratarska ma{tanja o kralju Zvonimiru i
Me{trovi}ev izra`eni katolicizam
Da bi se obnovila stara slava i obele`ilo “sveto mjesto hrvatske povijesti”,
uz svu grotesknost koju su pri tom mogli inscenirati homoseksualni mozgovi
rimokatoli~kih sve{tenika, u Biskupiji je 1938. godine po~ela izgradnja spo-
men crkve. Lansirana je u javnost pretpostavka da je upravo na tom mestu ubi-
jen mitski kralj Zvonimir koji je navodno prokleo Hrvate da nikad ne}e imati
vladara svoje krvi, jer su njega izdali. Otpo~ela je freneti~na kampanja obja-
{njavanja verski zatucanom narodu da bi se gradnjom te crkve moglo skinuti
Zvonimirovo prokletstvo. “Zavjetnu hrvatsku nacionalnu i versku ideju izgrad-
nje Marijinog i Zvonimirovog svetili{ta u Biskupiji, koju je pokrenuo kanonik
Matija Stepinac, fanati~no je nastojao sprovesti u delo franjevac iz Knina Ivan
Men|u{i} (koji je koristio pseudonim “Starac Prokop”). Pater I. Men|u{i} je
1933. godine, u svojoj “svetoj misiji”, obilazio Biskupiju i okolinu “oboru`an”
srpskim etnolo{kim znamenjem – guslama koje je nosio u torbi “uprtnja~i”. On
vrlo uverljivo oslikava ranoromani~ku umetnost “hrvatskih kipara” koji su
“uresili kraljevsku zadu`binu dragocjenim klesarijama: crtama i viticama, za-
vojima i cvjetovima, mre`astim pleterom, stubovima i kipi}ima, sve iz bijela i
tvrda kamena gora na{ih i planina”. U svojoj mitolo{koj groznici “hrvatski Ho-
mer”, fra I. Men|u{i}, do~arava vremena “Zvonimirove kobi”, kada se “surva
zlo na dr`avu Hrvata”, zbog “nesklada velika{a” koji hrvatsku kraljevsku kru-
nu stavi na tu|insku glavu. “Starohrvatski kraljevski grad” na prostoru Bisku-
pije nestade poput Troje pred “ljutim Osmanlijama” koji “sru{i{e i sa zemljom
sravni{e svete crkve i velika{ke dvore”). Svoje “epsko delo” (“Obnovimo za-
du`binu drevnu”) fra I. Men|u{i} je posvetio vajaru Ivanu Me{trovi}u od kog
je o~ekivao da }e svojim vajarskim delom vaskrsnuti staru hrvatsku kraljevsku
prestonicu. On o~ekuje da }e “umovanjem i djelovanjem” umetnika Me{trovi-
}a “uskrsnuti drevna zadu`bina Zvonimira – kralja hrvatskoga”. Donatorska
aktivnost i umetni~ka anga`ovanost vajara Ivana Me{trovi}a, vezana za podi-
zanje Zvonimirove spomen crkve u Biskupiji 1938. godine, otkriva nam nje-
govu u javnosti dosta potisnutu privr`enost rimokatolicizmu i hrvatstvu. Nai-
me, Me{trovi} je u razdoblju Kraljevine Jugoslavije predstavljan velikim Jugo-
slovenom, dvorskim vajarom dinastije Kara|or|evi}, koji je u prvim decenija-
ma XX veka bio pristalica hrvatsko-srpske koalicije i ~lan Jugoslovenskog od-
bora, te ~ak stvarao dela vezana za srpski juna~ki kosovski ciklus. Me|utim,
Me{trovi}ev nacionalno-romanti~arski starohrvatski ciklus, uz koji su vezani
vajarski motivi rimokatoli~ke tematike, dominira u njegovom stvarala~kom
opusu, pogotovo u razdoblju izme|u dva rata.” (str. 24-25.)
52
Veoma izra`enog hrvatskog nacionalnog romantizma i duboko nagla{e-
nog verskog rimokatoli~kog opredeljenja, “tridesetih godina ovog veka Me-
{trovi} je bio naro~ito aktivan po pitanju izgradnje zgrade Muzeja hrvatskih po-
vijesnih starina u Kninu. Daleke 1911. godine on je dao fra Luji Marunu ponu-
du za izradu nacrta Muzeja u kninskoj tvr|avi. Me{trovi} se zanosio idejom da
na Lopu{koj glavici u Biskupiji podigne hram “s brojnim kipovima iz hrvatske
povijesti”. Tako se rodila ideja da se u srpskoj Biskupiji podigne hrvatsko ver-
sko i “povijesno” Gospino svetili{te posve}eno kralju Zvonimiru. Najzaslu`ni-
ji za podizanje spomen crkve Na{a Gospa u Biskupiji bio je vajar Ivan Me{tro-
vi}, koji je, uz najve}u nov~anu pomo}, besplatno napravio nacrt crkve, likov-
ne radove i statuu “Na{e Gospe”. Me{trovi}eva “Gospa” (Bogorodica) odeve-
na je u stilizovanu srpsku kninsko-drni{ku no{nju s velikim rupcem oko glave.
Po re~ima J. A. Solde, kip “Na{e Gospe” stilski je blizak Me{trovi}evoj “Povi-
jesti Hrvata” i predstavlja `enu iz sela Petrova polja. Naslikani likovi seljaka,
koji se mole Bogu, obu~eni su u narodnu no{nju dalmatinskih Srba. Posebno
je apsurdno da se sva ta srpska etnolo{ka znamenja koriste za o`ivljavanje
predstave iz legendarnih “starohrvatskih vremena”. Zvonimirov lik podse}a na
hajduke i usko~ke junake iz srpskih epskih pesama, dok mu ode}a, s elemen-
tima dalmatinske srpske no{nje, daje izgled kotarskih srpskih junaka.” (str. 26.)
Kada je ta crkva otvarana 1938. godine, odr`ana je velika hrvatska nacionalna
i katoli~ka sve~anost u kojoj je u~estvovao veliki broj politi~ara, sve{tenika,
pripadnika raznih udru`enja i zagreba~ki nadbiskup Alojzije Stepinac li~no.
~) Kralj falsifikatora Franjo Tu|man
U narednim decenijama arheolo{kim falsifikatima se najvi{e bavio Stjepan
Gunja~a, nastavljaju}i Marunovim i Buli}evim stazama. Za njega Soldo u pri-
godnoj knjizi, objavljenoj u Splitu 1988. u ~ast poluvekovnog jubileja spomen
crkve u Biskupiji, ka`e da je “revizijom iskopina u Biskupiji jo{ vi{e osvijetlio
veli~inu i snagu obnovljene crkve u Hrvatskoj za vrijeme kralja Zvonimira.
Njegovi radovi su pokazali da je to “sveto tlo” koje treba i zbog toga sa~uvati
od zaborava.” (str. 27.) @uti} zapa`a da je Gunja~a “po istom principu kao Ma-
run i Buli}, preko arheolo{kih iskopina, a bez pisanih izvora, pravio rekon-
strukciju mitolo{ke srednjovekovne hrvatske povijesti i to na terenu srpske
Kninske krajine. U Gunja~inom arheolo{kom snovi|enju na prostoru Cetine,
Zrmanje, Knina i sela Biskupije postojale su brojne “starohrvatske crkve”. Hr-
vatski arheolozi, pogotovo rimokatoli~ki redovnici, utemeljili su “povijesnu”
tezu, koju su prihvatili i hrvatski istori~ari, da je kralj Zvonimir sjedinjenjem
Hrvatske u~inio kninski kraj jednim od sredi{ta svog kraljevstva, spoj sjeverne
i ju`ne (Dalmacije) Hrvatske. Propagandista iz “Glasa koncila”, @ivko Kusti},
pi{e o “tisu}ama starohrvatskih grobova” oko crkvice u Biskupiji, u kojoj “bli-
sta obnovljeni lik Majke Kraljevstva i Krista Svevladara i poslednjeg na{eg ve-
likog katoli~kog kralja Dmitra Zvonimira”. Zato je i gradnja crkava na terenu
Biskupije “zavr{nica dugog napora predstavnika Crkve i hrvatskih vladara oko
ostvarivanja jedinstvene Kraljevine Hrvatske”. Prilog “prou~avanju” starohr-
53
vatske “povijesti” daje u sada{njem trenutku i predsednik Republike Hrvatske
(ina~e doktor istorijskih nauka) Franjo Tu|man, koji se u potpunosti uklapa u
fantasti~no snovi|enje arheologa–redovnika. On progla{ava Knin starim hrvat-
skim gradom koji je posle “Oluje” (1995. godine) postao ~ist kao u vreme kra-
lja Zvonimira. “Olujom” su postignuti “povijesni rezultati”, jer je Knin “vra}en
u naru~je Majke Hrvatske”. Uz to je starinu hrvatstva izjedna~io sa starinom
amebe tvrde}i da je Hrvatska “ve} XIV stolje}a dio srednje Evrope” i to pot-
krepio tvrdnjama o hrvatskoj kulturi koja je starija od kultura mnogih evrop-
skih naroda. Hrvatska je, po Tu|manu, imala pisce(!) koji su pisali i bili prevo-
|eni na druge jezike i pre [ekspira i Molijera.” (str. 27-28.)
}) Kontinuirano otimanje srpskog kulturnog nasle|a
Mora se priznati da je bilo hrvatskih intelektualaca koji nisu podlegali, bar
ne sasvim, sveop{toj falsifikatorskoj histeriji i euforiji razigrane ma{te. “Delo
hvarskog istori~ara i arheologa Grge Novaka odudara od arheolo{kih konstruk-
cija rimokatoli~kih redovnika. U svojim radovima hrvatsko ime je zastupao u
vrlo skromnim razmerama. Iz tog razloga list hrvatskih “zajedni~ara”, “Obzor”,
o Grgi Novaku pi{e kao o nau~niku svetskog glasa koji, me|utim, zazire od po-
minjanja imena “Hrvat”, naro~ito u raspravi “Hvar kroz stolje}a” (Beograd,
1924.). Na oblikovanje istorijske svesti hrvatskog naciona naro~ito je uticala
kulturna elita koja je popularisala i usvajala vrednosti knji`evnih dela koja su
svojim sadr`ajem izvirala iz “radikalnog katolicizma”.
U delima savremenih hrvatskih knji`evnika i knji`evnih istori~ara Du-
brovnik je predstavljan kao staro hrvatsko kulturno sredi{te, iako on u razdo-
blju od XVI do XIX veka nije imao nikakvo hrvatsko narodnosno obele`je. U
to vreme Dubrovnik je bio rimokatoli~ki grad me{ane latinsko-slavenske kul-
ture, sa dominacijom romanskih kulturnih elemenata. Katoli~anstvo, pa potom
i hrvatstvo Dubrovnika, zahvaljuju}i intenzivnoj vekovnoj aktivnosti franjeva-
ca i jezuita, naro~ito u razdoblju tzv. “katoli~ke obnove” (protivreformacije),
uspe{no je ukorenjeno u savremeni Dubrovnik. Naro~ito se ose}ao uticaj isu-
sovaca na kulturni i politi~ki `ivot Dubrovnika. Refleksije dana{njeg hrvatstva
u daleku pro{lost intenzivno su prenosili hrvatski gra|anski, npr. Stjepan Ra-
di}, i klerikalni politi~ari, a naro~ito hrvatski knji`evnici i knji`evni istori~ari.
Tako je Marin Frani~evi} pripisao dubrova~kom pesniku Mavru Vetranovi}u
(1482-1576.) da se on obra}a “slavnim Hrvatima, braniocima Klisa”, iako je
nepobitna istorijska ~injenica da su u Kninu `iveli i Klis branili uskoci – pra-
voslavni Srbi, koji posle pada grada, 1537. godine, prelaze u Senj, i, vreme-
nom, prozelitskim ~inom postaju unijati naseljeni u @umberku. Na sli~an na-
~in, poraz ma|arske vojske na Krbavskom polju 1493. godine, koju je vodio
ma|arski ban Emerik Deren~in, M. Frani~evi}, preko stihova Vetranovi}a, in-
terpretira kao “hrvatsku slavu.” (str. 28-29.)
Nemilice su prisvajane i srpske narodne pesme, na silu hrvatizovane, kao
i srpsko narodno predanje, tradicija, obi~aji i drugi oblici folklornog stvarala-
{tva. “Junake kosovskog, hajdu~kog i usko~kog epskog ciklusa, hrvatski knji-
54
`evni teoreti~ari, naro~ito oni mona{kog franjeva~kog porekla, znali su pripi-
sati hrvatskoj juna~koj epici. Kotarski i senjski srpski uskoci i epski junaci
(Stojan Jankovi}, Vuk Mandu{i}, Ilija Smiljani}, Komljen barjaktar, Tadija Se-
njanin, Ivan Senjanin, Uskok Radojica i dr.) nasilno su uklapani u hrvatske ep-
ske pesme i nosili hrvatsko narodnosno ime. Klerikalac Dragutin Ne`i} progla-
sio je Senj “sredi{tem najljep{eg ciklusa hrvatske narodne epike iz doba turskih
ratova”. Zato i grad pravoslavnih uskoka progla{ava “najhrvatskijim hrvatskim
gradom”. Za Iliju Smiljani}a se obi~no govorilo da je sin hrvatskog junaka Pe-
tra Smiljani}a i da je bio haramba{a hrvatskih uskoka. Pesma o Smiljani}ima
(“Smiljani}u, Smiljani}u pokislo ti perje”) u savremenoj hrvatskoj verziji tretira
se kao stara katoli~ka dalmatinska (hrvatska) pesma. Previ|a se podatak da su Smi-
ljani}i bili poreklom sa srpske Udbine u Lici. Vuk Mandu{i} je tako|e predsta-
vljen kao hrvatski junak i odbacivano je njegovo srpsko (crnogorsko) poreklo.
Franjeva~ka svehrvatska nacionalna propaganda predstavljala je muslimanske
(“turske”) junake kao “junake hrvatskih muslimanskih narodnih pjesama”. Sli~-
no su radili i svetovni hrvatski knji`evni istori~ari. Rafo Bogi{i} je, na primer,
isticao da se “pored franjeva~ke katoli~ke knji`evnosti, i neovisno od nje, ja-
vlja u Bosni krajem XVI st., a obilnije u XVII stolje}u, i druga jedna knji`ev-
nost na hrvatskom jeziku: knji`evnost bosanskih muslimana pisana arapskim
pismom. Nazivamo je “aljamiado poezija” prema arapskoj rije~i “alad`amije”,
{to zna~i strani, nearapski”. “Hrvat muslimanske vere”, “obzora{“, Muhamed
Had`ijahi}, pi{e o po~ecima hrvatskog muslimanskog pjesni{tva i o “hrvatskoj
muslimanskoj knji`evnosti prije 1878. godine.” (str. 29-30.)
d) Rimokatoli~ka retorta za pretapanje srpskog u hrvatsko
Srbi su i u devetnaestom veku ponekad protestovali zbog u~estalih hrvat-
skih falsifikata, pa @uti} navodi primer dalmatinskog lista “Srpski glas” koji je
bio “naro~ito ogor~en kada je Matica hrvatska 1897. i 1898. godine pod hrvat-
skim imenom objavila dve knjige srpskih narodnih pesama o Kraljevi}u Mar-
ku, Milo{u Obili}u i drugim srpskim junacima. Sli~an falsifikat Matica je na-
pravila i 1888. objaviv{i “Iskrice” Nikole Tomazea. U ovom izdanju ilirsko ime
je zamenjeno hrvatskim. “Srpski glas” je ovaj postupak o{tro osudio i pome-
nuo izdanje “Iskrice”, u kome je Tomazeo ilirsko ime zamenio srpskim. Toma-
zeova srpska ose}anja dokazivala su njegova dela: iako je pod ilirskim nazi-
vom objavio pesme o Kosovu i Kraljevi}u Marku, on je nagla{avao da su to
srpske pesme. U svrhe stvaranja hrvatske juna~ke epske knji`evnosti, u Zagre-
bu se od 1896. po~inje (tom I) objavljivati zbornik “Hrvatske narodne pjesme”.
Do 1939. godine objavljeno je ukupno osam tomova.
Krajem XIX i po~etkom XX veka franjevci u Bosni i Dalmaciji po~inju da
promovi{u i isti~u “hrvatske guslare” i “hrvatske juna~ke pjesme”. Franjevac
Silvestar Kutle{a iz Imotskog ~ak je 1939. godine objavio juna~ke narodne (hr-
vatske) pesme iz Imotske krajine. “Hrvatska revija” 1940. godine tako|e obja-
vljuje juna~ke narodne pesme iz Imotske krajine podvode}i ih pod hrvatske na-
rodne pesme. Dr Mate Ujevi} objavio je u Zagrebu 1938. godine “Hrvatsku na-
55
rodnu pjesmaricu”. Novi impuls pohrva}ivanju srpskih epskih narodnih pesa-
ma dala je 1964. godine Matica hrvatska objavljivanjem “Narodnih epskih pje-
sama” (u dva toma!) koje su iza{le u okviru vi{etomne edicije “Pet stolje}a hr-
vatske knji`evnosti”... Me|u hrvatske epske pesme uredni{tvo Matice hrvatske
uvrstilo je pesme srpskog juna~kog epskog ciklusa koje pevaju o me|usobnoj
borbi srpskih uskoka i hajduka sa muslimanskim (turskim) junacima. Tipi~an
primer takvog epskog sadr`aja je pesma “Pisma od Nuke barjaktara”, u kojoj
se pominju srpski junaci iz Ravnih Kotara (devet Vu~kovi}a, Ilija @arkovi} i
drugi) koji se sukobljavaju sa turskim ratnicima. “Danak u krvi” postaje “po-
tresni prizor” vezan isklju~ivo, ako se izuzme “{panjolska narodna romansa”,
za hrvatsku epsku poeziju. Ne pominje se nikakav hrvatski epski lik, ali zato
“Mati~ino” uredni{tvo, u prava{kom i “endehazijskom” maniru, pod Hrvate
nasilno podvodi i srpske junake islamske vere (muslimane).
Kra|a srpskih pesama nije se mogla izvesti bez prethodnog prisvajanja
srpskog jezika i njegovog progla{avanja za hrvatski. “Pokatoli~eni srpski gu-
slari iz Imotske krajine, srpskog prezimena a katoli~kog imena (Mate Gali},
Ivan Kutle{a, Mijo [koro, Ante Lon~ar, Ivan Mari}, Ivan Vu~kovi} i drugi),
odjednom, prema franjeva~koj epskoj verziji, “pjevaju lijepim hrvatskim jezi-
kom” o “krvavim okr{ajima izme|u hrvatskih kr{}anskih i muslimanskih juna-
ka”. O Srbima, srpskom imenu i pravoslavlju nema ni pomena. Srpsko stanov-
ni{tvo, koje je patilo pod turskim ropstvom, u najboljem slu~aju nazivano je
“kr{}anskim”, pa se obi~no pominju “kr{}ani Kraji{nici”. Stvaraocima “hrvat-
ske narodne epike” bio je u tim trenucima potreban svehri{}anski ekumenizam
kako bi se iskoristila pravoslavna (srpska) epika za velikohrvatske nacionalne
pretenzije. Franjevac Silvester Kutle{a je ~ak ijekavski jezi~ki oblik, koji su
upotrebljavali pomenuti guslari, prevodio na ikavicu koja je s vremenom od
srpskog pretvorena u jezi~ki oblik katolika (Hrvata). S druge strane, “Mati~in”
prire|iva~ “Hrvatskih juna~kih narodnih pjesama”, Olinko Deroko, komotno
tvrdi da su Vuk Karad`i}, fra Grga Marti} i B. Bogi{i} ikavske jezi~ke oblike
pretvarali u ijekavske. Pojedini teoreti~ari i istori~ari knji`evnosti isticali su da
su “hrvatske” juna~ke pjesme iz Imotske krajine preuzete “iz drugih na{ih kra-
jeva” i iz drugih zbornika juna~kih pesama. Antun [im~ik je upozoravao da u
Kutle{inoj “Pjesmarici” ima pesama preuzetih iz Karad`i}evog zbornika (“@e-
nidba Mili} barjaktara”, “@enidba Ivana – Ilije Smiljani}a”, “Sestra \urkovi}
serdara i Zukan barjaktar”, “Bajo Pivljanin i beg Ljubovi}” itd.). Za ovakvu
[im~ikovu konstataciju smatramo da nije potrebna nikakva dodatna arugmen-
tacija, jer je iz njihovog naziva o~ito da navedene pesme pripadaju srpskom ep-
skom juna~kom ciklusu.
U svojoj nemo}i da argumentovano pobiju srpski karakter juna~kih narod-
nih pesama, rimokatoli~ki knji`evni “stru~njaci” su stalno ponavljali tvrdnju da
je Vuk Karad`i} “posrbljavao” narodne pesme i da ih je “mijenjao prema svo-
jim gramati~kim, leksikalnim i estetskim na~elima”. [im~ik je tako|e tvrdio da
je odre|en broj pesama iz Kutle{ine “Pjesmarice” preuzet iz zbirke koju su ob-
javili franjevci Frano Juki} i Grga Marti} pod naslovom “Narodne pjesme bo-
sanske i hercegova~ke” (Mostar, 1892.).” (str. 32.)
56
3. Fatalna gre{ka odbacivanja Srba katolika
Nikola @uti} posebnu pa`nju skre}e na najzna~ajnijeg hrvatskog pisca
istorijskih romana Avgusta [enou, koji “uop{te nije bio hrvatskog porekla. Nje-
govog oca, poslasti~ara Alojza, doveo je 1830. iz Budima u Zagreb zagreba~-
ki biskup Aleksandar Alagovi}. ^e{ki jezik svojih predaka Alojz je u potpuno-
sti zaboravio, a govorio je samo nema~ki i ma|arski. [enoina majka Terezija
bila je }erka Ma|ara Maksimilijana Eduarda Raba~a. Me|utim, nehrvatsko po-
reklo nije mu smetalo da napi{e brojne istorijske romane i pripovetke u kojima
je isticao i veli~ao Hrvate, hrvatstvo i rimokatolicizam. U istorijskoj pripovije-
sti “^uvaj se senjske ruke” Hrvatima, dodu{e preko juna~kih podviga srpskih
uskoka, ostavlja slede}i amanet: “Sine hrvatski! I u tvom srcu gori bo`ji pla-
men, i tvoje grudi su kruti kamen; sine hrvatski, pamti do groba starinsku pje-
smu: ^uvaj se senjske ruke.” (str. 33.) Retorta za pretapanje pripadnika raznih
nacionalnosti u ve{ta~ku hrvatsku uspe{no je funkcionisala jer nijednog trenut-
ka upravlja~ke komande iz svojih ruku nisu ispu{tali vode}i rimokatoli~ki ide-
olozi. “Da bi se prikrila istina o nastanku velikog dela Hrvata prevo|enjem pra-
voslavnih Srba u rimokatolicizam, hrvatski knji`evnici i knji`evni istori~ari,
pogotovo oni uzornog teolo{kog obrazovanja, odbacivali su tezu o nastanku
Hrvata iz rimokatolicizma.
S druge strane, ideolozi Srpske pravoslavne crkve napravili su medve|u
uslugu Srpstvu svo|enjem Srpstva na pravoslavne pripadnike. Srbi – katolici i
Srbi – muslimani time su odba~eni. Me|utim, Hrvati, koji su prete`nim delom
konfesionalna rimokatoli~ka nacija, ne daju se svesti na etnos koji je isklju~i-
vo nastao verskim aktivnostima.” (str. 34.)
Ilustruju}i takav stav, @uti} citira Radovana Grgeca, glavnog urednika ~a-
sopisa “Maruli}”, ~iji je izdava~ Hrvatsko knji`evno dru{tvo Svetog ]irila i
Metodija sa sedi{tem u Zagrebu. Grgec ka`e po tom pitanju: “Toliko smo pu-
ta rekli da se nacionalnost ne mo`e poistovje}ivati s vjerskom pripadno{}u ni-
ti hrvatstvo s katolicizmom, koliko god povijest na{ega naroda bila povezana s
rimskom crkvom i njezinim predstavnicima. Hrvati nisu samo katolici. Me|u
njima ima i pripadnika drugih vjeroispovijesti, ateista i agnostika. Nemojmo
smanjivati svoj broj, ionako nas je vrlo malo i sve manje i manje.” (str. 34.)
Koliko su i sami Hrvati intimno nesigurni u svoje megalomanske projek-
te i kvazinacionalne konstrukcije, svedo~i i njihov manir da u svakoj prilici i
na svakom mestu u prvi plan isturaju svoju falsifikovanu heraldiku i mitske pa-
role i politikantske fraze.
4. Hrvatska “opstojnost”” u tu|im dr`avama
@uti} ka`e da ga je na pisanje ove knjige motivisala i ~injenica da su hr-
vatski istoriografski falsifikati “~ak une{eni u preambulu Ustava Republike Hr-
vatske iz 1990. godine. Nijedna ozbiljna dr`ava ne bi u preambuli svog ustava
istakla takve mitske istoriografske konstrukcije. Unikatna preambula hrvat-
skog ustava sadr`i fantasti~ne podatke o “tisu}utristogodi{njoj” dr`avnoprav-
57
noj povijesti Hrvata. Izvr{ena je, dakle, hronolo{ka korekcija ranijeg “~injeni~-
no utvr|enog” hiljadugodi{njeg dr`avnopravnog hrvatskog bitisanja. Sada je
vremenski uskla|eno prava{ko “tisu}godi{nje” dr`avotvorstvo sa vatikanskim
falsifikatom o “tisu}u i trista godina” od vremena pokr{tavanja Hrvata, a time
i njihovog ulaska u “kr{}ansku” evropsku civilizaciju. U “izvori{nim osnova-
ma” Ustava Republike Hrvatske dominira mitolo{ki hrvatski “povijesni” pra-
po~etak.” (str. 36-37.) Taj fragment preambule, ~iji sadr`aj @uti} potencira, gla-
si: “Izra`avaju}i tisu}ljetnju nacionalnu samobitnost i dr`avnu opstojnost hr-
vatskog naroda, potvr|enu slijedom ukupnoga povijesnoga zbivanja u razli~i-
tim dr`avnim oblicima, te odr`anjem i razvitkom dr`avotvorne misli o povije-
snom pravu hrvatskog naroda na punu dr`avnu suverenost.” (str. 37.) Kako to
@uti} dalje komentari{e, “formulacija “nacionalna samobitnost i dr`avna op-
stojnost” u “razli~itim (zaboravilo se re}i “inostranim” – N. @.) dr`avnim obli-
cima” predstavlja apsurdan oblik nezavisnosti. Dalje se nastavlja fantasti~na
pri~a o osnivanju hrvatskih kne`evina odmah posle njihovog doseljenja na Bal-
kan u VII veku. Proizlazi da su paganski Hrvati, kao nijedan selila~ki indoe-
vropski narod, odmah posle doseljenja na Balkan formirali svoje dr`avne or-
gane i uspostavili odre|ene dr`avne funkcije. S druge strane, za ozbiljnu isto-
riografiju je krajnje sporno pitanje da li su Hrvati u VII veku uop{te postojali
kao formiran narod. Na takvo pitanje istoriografija nije dala odgovor prosto
zbog ~injenice {to o tom vremenu nema sa~uvanih savremenih istorijskih izvo-
ra (dokumenata). Zbog nedostatka izvora neminovno nastaju mitovi, pa su u
opticaju proizvoljne hipoteze hrvatskih arheologa, filologa, antropologa koje,
me|utim, istorijska nauka ne mo`e uzimati za ozbiljno.” (str. 37.)
@uti} dovodi u pitanje i pouzdanost dela “O upravljanju imperijom” vizan-
tijskog cara Konstantina Porfirogenita, s obzirom da je nastalo tek u desetom
veku, ali imaju}i pre svega u vidu ~injenicu da njegov najstariji sa~uvani pre-
pis poti~e tek iz {esnaestog veka. “Mo`e se postaviti pitanje da li je original
uop{te postojao ili je “prepis” samo naknadna falsifikatorska konstrukcija na-
stala u vreme stvaranja tzv. hrvatskih povijesnih redakcija. Stvaranju tzv. “pre-
pisa” nepostoje}ih i neizvesnih originalnih izvora sklon je upravo Vatikan, na-
ro~ito od XV veka, kada i nastaje “Konstantinova darovnica” kao njegov naj-
ve}i falsifikat.” (str. 38.) ^ak je i Nada Klai} u knjizi “Povijest Hrvata u ranom
srednjem vijeku” (Zagreb 1971.) zaklju~ila da niko nije dokazao da su zaista
postojali Beli Hrvati i Bela Hrvatska u sedmom veku, kao i da istorijska kriti-
ka u Hrvatskoj skoro da i ne postoji.
5. Iritiraju}e }utanje srpskih nau~nika
@uti} najvi{e kritikuje srpske istori~are {to se nisu ozbiljnije pozabavili
problematikom hrvatske mitomanske praistorije. “Srpski medievisti ostali su i
dan danas nemi, inertni i bez odgovora na o~igledne hrvatske istoriografske fal-
sifikate. Zbog takvog odnosa u istoriografiji, rimokatoli~ki “povjesni~ari” mo-
gli su proizvoljno da tuma~e malobrojne i nepouzdane naknadne izvore, koji
su se odnosili na vreme srednjevekovne slavenske pro{losti. Svi ti malobrojni
58
izvori (ako su uop{te izvori) nisu sa~uvani u originalu ve} postoje prepisi (“hr-
vatske redakcije”) iz XVI i XVII veka. Zbog pre}utnog prihvatanja takvih fri-
ziranih izvora sa srpske strane, hrvatski istoriografski rezultati su vremenom
postajali nesporno istiniti i “~injeni~no” neoborivi. Takva “spisateljska nad-
mo}” (zasnovana na ve{tom i sistematskom falsifikovanju istorijskih ~injeni-
ca) rimokatoli~kih (“hrvatskih”) istori~ara, omogu}ila je da se stvaraju istorij-
ska dela za dnevnopoliti~ku upotrebu.” (str. 39.) S obzirom da su ve{ta~ki i na
osnovu vatikanskih politi~kih interesa formirani kao “nacija” i slepo poslu{no
oru|e rimokatoli~kih prelata, “Hrvatima je bilo neophodno da isti~u svoju mit-
sku pro{lost kako bi dokazali svoju dugu dr`avljansku i dr`avno-pravnu tradi-
ciju, koje, me|utim, do osnivanja nacifa{isti~ke Nezavisne Dr`ave Hrvatske
1941. godine nikad nije ni bilo. Posle propasti tzv. dinastije Trpimirovi}a (kra-
jem XI veka), ~iji su knezovi i kraljevi nosili slavensko ime, nema tragova po-
sebne hrvatske dr`avnosti i dr`avljanske istori~nosti. Zbog toga se hrvatska
“povijesna” mitomanija slepo dr`i pri~e o hiljadu i tristagodi{njoj hrvatskoj dr-
`avnosti koja je, tobo`e, nastala krajem XI veka.” (str. 39-40.)
U svem ovom hrvatskom falsifikatorskom zame{ateljstvu, poseban zna~aj
svakako ima ~injenica da “o tzv. istoriji Hrvata iz vremena doseljenja na Bal-
kan i dinastije “narodnih vladara” Trpimirovi}a, uglavnom govore izvori rimo-
katoli~kih sve{tenika i redovnika (benediktinac Mavro Orbini, Toma Arhi|a-
kon, Arhi|akon gori~ki Ivan itd.), anonimusa (Ljetopis popa Dukljanina, Split-
ski anonim I, Splitski anonim II) i istoriografska dela hrvatskih teologa i sve-
tovnih pisaca (Ivan Luci} – “otac hrvatske istoriografije”, Pavle Riter, Tadija
Smi~iklas, Franjo Ra~ki, Ferdo [i{i}, Vjekoslav Klai}, Dominik Mandi}, Kru-
noslav Draganovi}, Nada Klai} itd.). Istori~ar u Paveli}evoj NDH, prof. Petar
Grgec, navodi da su “razprave” isusovca Stjepana Krizina Saka~a “jasno raz-
svietlile ove prilike (doseljenje i pokr{tenje Hrvata – N. @.) koje su oko 679.
godine, za vrieme bana Borka i pape Agatona, dovele do sklapanja ugovora
(konkordata)”. Potom Grgec citira Saka~ev tekst koji govori o mirotvorstvu
“pravednih” Hrvata koji ho}e samo da {tite svoju teritoriju bez posezanja za tu-
|om zemljom... Grgec na kraju zaklju~uje da je miroljubivost donela Hrvatima
dva velika dobra: prvo me|unarodno priznanje njihove narodne samobitnosti i
priznanje njihove domovine (!). Kod velikohrvatskih ideologa citirane re~i po-
stale su ~uveni “hrvatski zavjet iz vremena kneza Borka i pape Agatona”. Do-
biv{i “me|unarodno priznatu domovinu, narodnu samobitnost i dr`avu”, posta-
li su Hrvati, kako ka`e prof. P. Grgec, “atrakcijskim sedi{tem i za ona plemena
koja u po~etku nisu pripadala jezgru hrvatskog naroda”. Ovakvom infantilnom
obja{njenju nastanka hrvatske narodne samobitnosti i dr`ave nije potreban ni-
kakav komentar.” (str. 38-39.) Ne samo da je uticaj Vatikana i Rimokatoli~ke
crkve bio presudan za ve{ta~ko stvaranje hrvatske istorije, nego su smi{ljeno
kreirali na koji na~in }e se Hrvati nazivati u stranim, mahom zapadnoevrop-
skim jezicima. “Latinski ili bolje re~eno italijanski naziv za hrvatsku dr`avu
(Croatia) u osnovi ima militantno rimokatoli~ko misionarsko zna~enje. U Ta-
59
lijansko-slovinskom rje~niku fra Dragutina Par~i}a (Zadar, 1868.), koji se {ko-
lovao u Ilirskom zavodu Sv. Jeronima, re~ “crociato” prevedena je kao “kri`ar”.
Italijanski koren re~i Croatia hrvatski latinisti su prebacili u anti~ka imena, pa
tako u latinskoj “vje`benici” za srednje {kole “Elementa latina” (Zagreb, 1964.)
re~ Croatia ozna~ava Hrvatsku. U uzornom @epi}evom “Latinsko-hrvatskom
rje~niku”, Zagreb, 1961., re~ Croatia, {to je i logi~no, ne postoji. Takvim fan-
tasti~nim konstrukcijama nekolicine hrvatskih klasi~nih filologa bitisanje hr-
vatstva i Hrvatske pomera se u daleka anti~ka vremena.” (str. 40.)
a) Dominik Mandi} u kriti~kom osvrtu Nade Klai}
Dva najupe~atljivija istorijska falsifikata vrlo uspe{no je raskrinkala upra-
vo hrvatska istori~arka Nada Klai}. Re~ je o Letopisu popa Dukljanina i knji-
gama Dominika Mandi}a. “Jedan od prvih, i najzaslu`nijih, koji je hrvatsko
ime zasadio u daleku pro{lost, bio je nepoznati redaktor “Letopisa popa Du-
kljanina” (XII vek). Naime, u XV veku, kako tvrdi N. Klai}, uba~ena je u “Le-
topis” tzv. hrvatska redakcija teksta u kojoj je namerno uneto hrvatsko ime
umesto slavenskog. Re~ je o mestima na kojima menja latinski tekst, ume}e
Hrvate i tamo gde ih latinska redakcija ne pominje. Istori~arka Nada Klai}
smatra da je uzrok takvoj redakciji u ~injenici {to autor ne poznaje naziv Sla-
veni (koji je bio u isklju~ivoj upotrebi u vreme popa Dukljanina) pa ga `eli za-
meniti savremenim izrazom Hrvati. Daju}i globalnu ocenu “Letopisa popa Du-
kljanina”, Nada Klai} je zaklju~ila da su vesti iz “Letopisa” “prili~no nepou-
zdane” pa ih “kriti~ka istoriografija jedva uzima u obzir.” (str. 41.)
Kritika radova Dominika Mandi}a vrlo je upe~atljiva i zato @uti} daje op-
{iran prikaz Mandi}evih stavova i uverljivog osporavanja kog se stru~no pri-
hvatila Nada Klai}. “Najzaslu`niji za nastavljanje kontinuiteta i daljnji razvoj
savremene mitolo{ke hrvatske istorije su rimokatoli~ki redovnici Krunoslav
Draganovi} i fra Dominik Mandi}. Vlastima Republike Hrvatske poslu`ila je
kao idealno propagandno sredstvo Mandi}eva “komparativna povijesna sinte-
za”, pod tendencioznim nazivom “Srbi i Hrvati dva stara razli~ita naroda” (Za-
greb, 1990.). Ve} sam naslov otkriva Mandi}evu konstrukciju o narodima for-
miranim u dalekoj pro{losti koji, prema naslovu, nemaju ni{ta zajedni~ko. U
Mandi}evoj knjizi se upravo navode neprihvatljivi argumenti koji su u funkci-
ji svedo~anstva o Srbima i Hrvatima kao rasno razli~itim narodima. U navede-
nom delu Mandi} nam se predstavlja kao “vrstan filolog”. Dovoljno je navesti
samo par naslova poglavlja pa da se vidi sva veli~ina njegovih “filolo{kih”
umotvorina (“Dolazak Slavena {tokavskih ikavaca na Balkan”, “Dolazak Sla-
vena {tokavskih ekavaca na Balkan”). Mandi} u IV poglavlju knjige raspravlja
o hrvatskom “Duvanjskom saboru godine 753”, iako istoriografija do danas ni-
je uspela da utvrdi nijednu istorijsku ~injenicu o hrvatskoj istoriji VIII veka...
U kritici Mandi}eve knjige “Rasprave iz stare hrvatske povijesti”, Nada Klai}
navodi da se Mandi} slu`io izmi{ljenim izvorima koji su nepoznati ozbiljnijim
istra`iva~ima hrvatske istorije. Dalje napominje da Mandi} nije raspolagao ni
sa kakvim novim izvornim materijalom koji bi bio nepoznat drugim istra`iva-
~ima istorije srednjeg veka.” (str. 41-42.)
60
Iz njenog kriti~kog osvrta, objavljenog u “Historijskom zborniku XXI-
–XXII” u Zagrebu 1971. godine, @uti} doslovno prenosi fragment u kome Na-
da Klai} za Dominika Mandi}a ka`e da se on “vratio na po~etnu fazu histori-
ografije kada je ona, jo{ u prvim po~ecima u pro{lom stolje}u, smatrala svo-
jom osnovnom zada}om uglavnom prepri~avanje najpoznatijih izvora bez nji-
hove kriti~ke analize. No i tada je bilo dosta histori~ara koji su znali odijeliti
mit od istine. U hrvatskoj se istoriografiji odavno ve} postupa vrlo oprezno s
pripovjednim izvorima – legendama, kronikama. F. Ra~ki, kao pravi otac mo-
derne hrvatske istoriografije, ukazivao je ~esto na nedostatke izvornog materi-
jala.” (str. 42.) S obzirom da je Dominik Mandi} svoje navodne istorijske ~i-
njenice, kako prime}uje @uti}, “zasnivao na krajnje problemati~nim podacima
iz Letopisa popa Dukljanina, ni`u}i kombinaciju za kombinacijom”, Nada
Klai} konstatuje: “Tako postepeno raste njegova fantasti~na historija koju je
nemogu}e pobijati jer joj nedostaju osnovni elementi potrebni za raspravljanje.
Ako, naime, rad na nekom problemu po~inje s tvrdnjama koje bi trebale biti re-
zultat raspravljanja, onda se ne mo`e ni o ~emu raspravljati. Mandi}u je tako
utvr|ena ~injenica pretpostavka da je “Kronika hrvatska” ili “Kraljevstvo Hr-
vata” djelo nekog Hrvata glagolja{a koje je napisano prije Ljetopisa (popa Du-
kljanina)... Gotovo opsjednut idejom da je tobo`nje “Kraljevstvo Hrvata” na-
stalo u Duklji, ili kako je naziva, u Crvenoj Hrvatskoj, Mandi} nije zapazio da
(~ak ni) hrvatska redakcija (letopisa) ne poznaje naziv Crvena Hrvatska! I to
uprkos tome {to redaktor hrvatske redakcije vrlo ~esto mijenja u Dukljaninovu
tekstu naziv Slaveni i slavenski s nazivom Hrvati i hrvatski!” (str. 42.)
Klju~ni argument kojim se osporava ozbiljnost i moralnost svih Mandi}e-
vih knjiga je ~injenica da je Dominik Mandi} svuda naziv Sklavi, {to na latin-
skom zna~i Sloveni, zamenjivao terminom Hrvati, “te je nastojao ~ak dokaza-
ti da je hrvatska redakcija “Letopisa popa Dukljanina” starija od latinske. Ni u
hrvatskoj redakciji ne pominje se Crvena Hrvatska. Tako je Mandi} izraz Reg-
num Sklavorum tuma~io kao Kraljevstvo Hrvata. Na taj na~in mogao je istica-
ti tezu da je od “starine Duklja (danas Crna Gora – N. @.) bila sastavni dio op-
}ega Hrvatskog kraljevstva, tj. Bijele i Crvene Hrvatske”. Mandi} je u svojoj
svehrvatskoj euforiji tvrdio da je Duklja “sredi{te i dukljanska vladarska obi-
telj glavni nosilac dr`avnoga `ivota svih Hrvata u prvim stolje}ima njihovog
`ivota na Jadranu.” (str. 42-43.) @uti} posebno isti~e da je i Nada Klai} “zapre-
pa{tena kako Mandi} uzima “Gotski uvod” iz “Letopisa” kao dokaz “hrvatske
predaje (predanja)”. Pod Mandi}evim perom svi se Goti pretvaraju u Hrvate, i
na taj na~in on dobija Hrvatsku u `eljenim granicama.” (str. 43.) Kako Nada
Klai}, iako Hrvatica, neumoljivo razara Mandi}eve pamfletske konstrukcije, ni
najmanje Dominika Mandi}a “ne zbunjuje to {to u tim prvim glavama (Leto-
pisa), o kojima tako|e postoji opse`na literatura, nigdje nema traga Hrvatima:
narod koji dolazi jesu Goti, a njihove vo|e Totila i Ostroil!... Postavljenom ci-
lju podvrgava svaki izvor i tuma~i ga tako da je krajnji rezultat uvijek isti. Ta-
ko nastaju hrvatske pokrajine Bosna i Duklja, a u najnovijem prilogu i Nere-
tljanska kne`evina... njegova se “historija”, kako se mo`e razabrati, sastoji od
61
oskudnih fragmenata izvora, tobo`nje logike kojom on te fragmente lijepi i go-
tovo bolesne `elje da {to ve}i broj Ju`nih Slavena ubroji me|u Hrvate. I pri tom
nema dakako na umu etni~ki, nego politi~ki pojam Hrvat, jer se od Ra{e do Va-
lone prostire tobo`e “hrvatska narodna dr`ava”. Dokaz hrvatstva Neretljanske
kne`evine je tako|e primjer Mandi}eva falsificiranja izvornog materijala.” (str.
43.) @uti} tim konstatacijama dodaje ocenu prema kojoj “vrhunac Mandi}eve
svehrvatske megalomanije nastaje u trenutku kada tvrdi da su “po~etkom X
stolje}a u jugoisto~noj Europi cvale tri mo}ne dr`ave”, od kojih je jedna bila
Hrvatska s granicama “od rijeke Ra{e u Istri do rijeke Drima u dana{njoj Alba-
niji, te od Jadranskog mora do Drave i Dunava na sjeveru i Drine na istoku, a
dijelila se na Bijelu Hrvatsku, od rijeke Ra{e do Cetine u Dalmaciji, i Crvenu
Hrvatsku, od rijeke Cetine do rijeke Drima(!).” (str. 43.) Takve bajke potom cir-
kuli{u kroz neuki narod posredstvom rimokatoli~kih sve{tenika, u funkciji ma-
sovne indoktrinacije beslovesnog stada vernika i njihove instrumentalizacije u
funkciji ostvarenja dugoro~nih prozelitskih projekata i dominacije.
Stvarni istorijski izvori govore sasvim druga~ije i potvr|uju da su se sta-
novnici prostora na kome dana{nji hrvatski ideolozi situiraju prvobitnu hrvat-
sku dr`avu nazivali Sloveni ili Sklavi, na latinskom jeziku. “U novovekovnim
redakcijama slavensko ime tendenciozno je zamenjivano terminom Hrvat. Ta-
ko je, na primer, papa Ivan VIII poslao 879. godine pismo “Dragom sinu Zde-
slavu, slavnom knezu Slavena”. U delu “Liber pontificialis” govori se da su pa-
pinski izaslanici pali u ruke Domagoja (in Sklavorum dedukti Domagoj ma-
nus). Mleta~ki hroni~ar Ivan \akon iz XI veka u Mleta~koj hronici naziva sta-
novnike Dalmacije “Sklavorum pesime dentes et Dalmacianorum”, a kneza
Domagoja iz IX veka “pesimus Sklavorum duks”. Kasnije hrvatske istorijske
redakcije prozvale su Domagoja “pesimus duks Kroatorum” (“najgori knez Hr-
vata”). Generacije jugoslavenskih {kolaraca obrazovane su uz pri~e o Doma-
goju kao “najgorem knezu Hrvata”, hrvatskom junaku bez premca. Osnovni iz-
vor za potvrdu prava{kog koncepta “tisu}godi{nje” dr`avnopravne istorije Hr-
vata je “Kvoliter” ili tzv. “Pakta konventa” (ugovor) iz sredine XIV veka. “Pak-
ta konventa” je tobo`e prepis starijeg nesa~uvanog originalnog izvora, koji,
me|utim, ve}ina hrvatskih istori~ara uzima kao vrlo pouzdan dokument. “Pak-
ta konventa” opisuje pad Hrvatske pod ma|arsku zavisnost 1102. godine. Pret-
hodno su, prema “hrvatskoj predaji”, Ma|ari 1097. godine na Petrovoj gori po-
razili tzv. hrvatsku vojsku mitskog hrvatskog kralja Petra Sva~i}a, i vladali nad
Hrvatima do 1527. godine, odnosno, do vremena pada Ma|arske pod Turke i
potpadanja Hrvatske pod Austriju. Nepoznati autor je “Pakta konventom” hteo
da istakne ~injenicu da Hrvati nisu bili podani~ki narod u okviru Ugarske, ve}
ravnopravan dr`avnopravni ~inilac zajedni~ke ugarsko-hrvatske dr`ave. Izmi-
{ljeni doga|aj, vezan za tobo`nje potpadanje Hrvatske pod Ma|arsku 1102.
godine, hrvatski istori~ari nastoje prikazati {to afirmativnije po hrvatsku dr`av-
nost. Sve{tenik istori~ar dr Lovre Kati} tuma~i da su Hrvatska i Ugarska 1102.
godine sklopile personalnu uniju koja je trajala sve do 1918. godine... Prof. Pe-
tar Grgec izvodi ~udnu jezi~ku akrobatiku kada nastoji dokazati tobo`nju hr-
62
vatsku samostalnost u okviru Ugarske. On pi{e da je 1102. godine “do{lo do
u~vr{}enja Arpadovaca na hrvatskom kraljevskom prestolu”. Me|utim, posle
toga nagla{ava da je Hrvatska 1102. godine u{la u gra|anski rat i propast... Vo-
de}i hrvatski mitoman, D. Mandi}, “Pakta konventu” naziva Dogovornom na-
godbom, a stvorene dr`ave “drugarskim kraljevstvima”. Ta kraljevstva su, po
njemu, suverene dr`ave u poziciji personalne unije.” (str. 44-45.)
b) Falsifikovanje po uputstvu Firentinskog sabora
Raspravu po ovom pitanju Nikola @uti} zaklju~uje detaljnim prikazom sa-
dr`aja “Pakta konventa” i konciznim predstavljanjem stavova vode}ih hrvat-
skih istori~ara o ovom dokumentu. “Po{to je u naslovu (“Kako i kojim ugovo-
rom se predado{e Hrvati ugarskom kralju”) najavio o ~emu }e govoriti, nepo-
znati sastavlja~ Pakta konvente saop{tava kako je kralj ugarski Koloman odlu-
~io pokoriti “~itavu Hrvatsku sve do dalmatinskog mora”. Zbog toga je do{ao
do Drave, na {to su Hrvati, ~uv{i za dolazak vladara, skupili vojsku i pripremi-
li se za borbu. Ugarski kralj Koloman im na to {alje svoje poslanike da sklope
s njima takav ugovor kakav budu sami `eljeli. Posavetovav{i se, Hrvati po{a-
lju dvanaest svojih plemi}a od dvanaest svojih plemena (redak primer pleme-
na sa dr`avljanskom sve{}u – N. @.). Po{to je nabrojao predstavnike dvanaest
plemena, sastavlja~ je naveo da je Koloman s njima izmenio poljubac mira, te
da su nakon raspravljanja sklopili ugovor. U njemu je odre|eno da spomenuti
plemi}i dr`e u miru sve svoje posede; da nijedno od dvanaest plemena ne pla-
}a kralju porez ili tribut; da u slu~aju odbrambenog rata svako pleme dovede
deset konjanika na svoj tro{ak do Drave, a odatle da su du`ni po Ugarskoj ra-
tovati na kraljev tro{ak tako dugo dok traje rat... Istori~arka Nada Klai} je za-
klju~ila da je starijoj hrvatskoj istoriografiji bilo stalo da doka`e kako je “Pak-
ta konventa” dr`avnopravni ugovor, te da je na taj na~in hrvatski narod prego-
varao sa ma|arskim kraljem Kolomanom kao ravnopravan faktor. Nada Klai}
je jednostavno odbacila valjanost Pakta konvente konstatacijom da su takvi
ugovori za pojmove XII veka potpuno nepoznati i nemogu}i. Hrvatski istori-
~ar Ferdo [i{i} je 1914. odbacio javnopravni karakter Pakta konvente. Tada je
tvrdio da to nije nikakav “dr`avnopravni spis” ili “~ak me|unarodni”, nego
obi~na kraljevska diploma. Lubor Hauptman je prosto Pakta konventa proglasio
falsifikatom. Novija hrvatska istoriografija je utvrdila da je neispravna konsta-
tacija da je 12 plemena zaista postojalo u XII veku. Hrvatski “povjesni~ari” su
utvrdili da je ustanova “dvanaest plemena” postojala u “hrvatskim krajevima”
u XIV veku. Dakle, o~igledan je nesklad, kod tuma~enja hrvatskih istorijskih
~injenica, i me|u samim hrvatskim istori~arima. Mo`emo zaklju~iti da je hrvat-
stvo nepoznat pojam za razdoblje ranog i razvijenog srednjeg veka. Tek je na-
knadnom novovekovnom redakturom izvornih podataka taj narodnosni pojam
dobijao na svom utemeljenju i broj~anom i teritorijalnom opsegu.” (str. 45-46.)
Izvori{te svih tih istorijskih falsifikata klju~nu bazi~nu ta~ku ima u firen-
tinskom rimokatoli~kom crkvenom saboru iz 1439. godine na kome je odlu~e-
no da se krene u agresivnu akciju ujedinjenja svih hri{}ana pod dominacijom
63
Vatikana. Da bi se olak{ao nastup prema pravoslavnim narodima, reafirmisan
je koncept unijatskih crkava koje zadr`avaju isto~ni hri{}anski obred ili prizna-
ju vrhovnu crkvenu vlast papinu. Vaseljenska patrijar{ija je sklopila nekoliko
takvih unija sa Rimom, uglavnom u vremenima te{kih vizantijskih spoljnopo-
liti~kih isku{enja i opasnosti po o~uvanje dr`ave. Poljska je Ukrajini 1596. go-
dine nametnula uniju daju}i veliki podstrek daljem misionarskom prodoru u is-
to~noevropske zemlje. Ve} u petnaestom veku Vatikan je po~eo sistematski da
{koluje i osposobljava svoje misionare koji bi na Balkanu vodili rimokatoli~ku
versku propagandu i prozelitsku akciju. U tu svrhu je lansirana i takozvana ilir-
ska ideja o okupljanju balkanskih slovenskih naroda kao navodnih potomaka
starih Ilira pod papinim skiptrom. Pad Carigrada u turske ruke 1453. godine i
kona~nu propast Vizantije vatikanski le{inari su radosno primili kao bogomda-
nu priliku za realizaciju njihovih mra~nih ciljeva, pa su iste godine bulom pa-
pe Nikole V osnovali Ilirski zavod Svetog Jeronima u Rimu, daju}i mu privid-
no humanitarnu ulogu, ali s prvenstvenim ciljem da obu~ava budu}e misiona-
re za delovanje me|u Dalmatincima i Slovenima. “Dakle, nigde ni pomena hr-
vatskog imena. Me|utim, rimokatoli~ki ideolozi imali su za sve obja{njenje, pa
tako i za nepominjanje hrvatskog imena u XV i XVI veku. Dr Mijo Tumpi} je
obja{njavao da su se Hrvati “po obi~ajima onog vremena” nazivali “Skijavoni”
ili Iliri (“Ilirici”).” (str. 48.) S obzirom da se, po njegovim tvrdnjama, hrvatstvo
skrivalo iza ilirskog ili slavonskog imena, Tumpi} “navodi da je Vatikan “svo-
jom rimskom to~no{}u” utvrdio koje su zemlje ilirske (kako bi se znalo koji pi-
tomci mogu poha|ati Zavod Sv. Jeronima). Vatikan je to utvrdio 24. aprila
1656. godine, kada je vrhovno sudi{te Sv. Rote donelo odluku da se pod Iliri-
kom mogu smatrati Hrvatska, Slavonija, Dalmacija, Bosna i Hercegovina. Da-
kle, sve hrvatske zemlje po Tumpi}evom umovanju.” (str. 48.)
6. Ilirski pokret u slu`bi pokatoli~avanja
Ina~e, Sveti Jeronim je progla{avan za ilirskog za{titnika, a pripisivalo mu
se da je tvorac glagolja{kog pisma i osniva~ ilirske knji`evnosti. “Polumesec i
zvezda, ilirski simbol, prvi put se javlja na bosanskom grbu u XV veku. Na ro-
doslovu Petra Ohmu~evi}a, iz XVI veka, jasno se ocrtavala bosansko-ilirska
ideja. Naime, franjevci krajem XVI veka stvaraju tzv. Ohmu~evi}ev “Ilirski ro-
doslov i grbovnik” “ilirskog” cara Stefana Du{ana Nemanji}a, koji ceo Balkan
progla{ava za Ilirik, a narode na Balkanu, prvenstveno slavenske, za Ilire.” (str.
49.) Godine 1622. u Vatikanu je osnovana Kongregacija za propagandu vere
koja se prevashodno bavila prozelitskom, misionarskom delatno{}u, dok je vek
ranije {irenju rimokatoli~ke vere na tradicionalnim pravoslavnim podru~jima
bitno doprinosila atmosfera katoli~ke obnove u cilju efikasnog suprotstavljanja
reformaciji u celoj Austriji. Uz to je Tridentski koncil, odr`avan u rasponu od
skoro dve decenije tog {esnaestog veka, uspostavio neograni~enu papsku vlast
u okviru koncepta Rimokatoli~ke crkve kao zatvorene ustanove. Celu crkvu iz-
nova obuzima borbeni duh i te`nja da se povrati dominacija na prostorima ko-
ji su otpali protestantskom reformacijom, ali i stekne tamo gde je nikada rani-
64
je nije bilo, u zemljama isto~nog hri{}anstva. Sabor Banovine Hrvatske je
1604. godine doneo verski zakon kojim je katoli~anstvo progla{eno za jedinu
dozvoljenu veroispovest u Hrvatskoj. Dve godine posle toga po~eli su jezuiti u
sve ve}em broju da dolaze u Hrvatsku. Da bi {to vi{e podstakli pokatoli~ava-
nje, upravo su jezuiti po~etkom sedamnaestog veka podsticali prihvatanje {to-
kavskog govora na celom “ilirskom” podru~ju. “Ve} 1625. isusovac “~akavac”
Bartol Ka{i} (1575-1650) zala`e se za {tokav{tinu. Ka{i} se ina~e {kolovao u
isusova~kom ilirskom kolegiju u Loretu i u rimskom seminaru. On je osniva~
prve isusova~ke rezidencije u Dubrovniku. Kao misionar Kongregacije za pro-
pagandu vere boravio je u Beogradu, Smederevu, Temi{varu, Osjeku i Valpo-
vu.” (str. 50.) Ilirska akademija iz Loreta, 1604. godine poverila je Bartolu Ka-
{i}u da izradi gramatiku ilirskog jezika, ali nema podataka da je on taj posao
obavio, s tim {to mu je beogradski isusovac Vladimir Horvat skoro ~etiri veka
kasnije pripisivao autorstvo anonimno pisanog rukopisa dalmatinsko-italijan-
skog re~nika. U knjizi “Crkva u hrvatskom preporodnom pokretu”, objavljenoj
u Zagrebu 1986. godine, Vladimir Horvat proizvoljno naziva Ka{i}a piscem
prve hrvatske gramatike i jo{ mu pripisuje da je hrvatskim jezikom nazivao ~a-
kavski i {tokavski, mada ne samo da za tu tvrdnju nema nikakvog dokaza, ne-
go je potpuno nesporno da Ka{i} nigde ne koristi pridev “hrvatski”, nego samo
ilirski. Termin “ilirski” lansirala je jo{ u petnaestom veku Rimokatoli~ka crkva
da bi se suzbio naziv srpski za narod koji je imao svoju nacionalnu hri{}ansku
crkvu, ali su od te crkve otpadali pojedini njegovi delovi, prelaze}i na katoli-
~anstvo i islam. Pre lansiranja termina “ilirski” i uporedo s njegovim kori{}e-
njem u rimokatoli~kim sredinama u upotrebi je termin “slovinski”, tako|e kao
zamena za “srpski”, a o prisustvu neke hrvatske nacionalne ili narodnosne, u
svakom slu~aju etni~ke, svesti nema ni govora.
Tu ~injenicu potvr|uje i @uti} na osnovu verodostojnih istorijskih izvora.
“U XVI i XVII veku u delima rimokatoli~kih redovnika i klerika u isklju~ivoj
su upotrebi nazivi slavenski, odnosno ilirski. Narodnosni pojam hrvatstva u
tom vremenu uop{te ne postoji. Tada{nje teritorijalno podru~je Hrvatske, koje
je bilo obi~an geografski pojam, malo je i bezna~ajno da bi se hrvatskim ime-
nom pokrilo celo podru~je “Ilirika” i “ilirskog” (slavenskog) naroda.” (str. 51.)
Rimokatoli~ki kanonik Juraj Barakovi} (1548-1628) svoje pesme je nazivao
slovinskim a pripovetke ilirskim. Jezuita Juraj Habdeli} (1609-1678) napisao
je slovenski re~nik. Obojicu naknadno dana{nji hrvatski nacionalni ideolozi
pretvaraju u hrvatske knji`evnike, a ovog drugog ~ak u osniva~a hrvatske dija-
lektologije. Franjevac Rafael Levakovi} (1579-1649), kao istaknuti propagan-
dista ilirske varijante prozelitskog misionarstva, autor je rasprave “O uni{tenju
{izme i sjedinjenju {izmatika sa rimskom crkvom”. Kongregacija za propagan-
du vere sistematski je podsticala izgradnju jedinstvenog knji`evnog jezika i pi-
sma za sve Slovene. “Po{to se od XVI veka provodila crkvena unija nad pra-
voslavnim Srbima, na na~in da se ne dira u pravoslavne verske obrede i ob-
redni jezik, pojavile su se u Vatikanu tendencije za jedinstvenim op{tim jezi~-
kim i jednonarodnosnim ujedinjavanjem Slavena. Iz tog razloga po~ela je uni-
65
jatska rusifikacija glagoljskih crkvenih knjiga, koju je strpljivo provodio upra-
vo fra Rafael Levakovi}. On je rimske verske knjige prilago|avao slavenskom
bogoslu`ju, pa je prire|ivao glagolja{ka izdanja za slavenske, tj. srpske pravo-
slavne vernike.” (str. 52-53.) Uz potporu austrijskog cara, Levakovi} je poku-
{avao da postane smederevski biskup, a potom je “nastojao da postane “biskup
Vlaha” u Hrvatskoj, jer od austrijskog cara imenovani Maksim Predojevi} ni-
je ostao veran uniji. Kad je za unijatskog episkopa 1642. imenovan Gavrilo
Predojevi}, Levakovi} se vratio u Rim kako bi i dalje obavljao poslove u Kon-
gregaciji za propagandu vere. Posebno treba ista}i ~injenicu da je Levakovi}
intenzivno radio na stvaranju istoriografskih falsifikata i kompilacija, kao i nje-
gov u~itelj Franjo Glavini}, jer je po slobodnoj volji prepisivao istorijske izvo-
re i stvarao tzv. “hrvatske redakcije” “Letopisa popa Dukljanina”, “Historia Sa-
lonitana” Tome Arhi|akona... Mora se ista}i ~injenica da je on prete~a Pavla
Ritera, jer je pre njega po~eo da identifikuje Ilire sa Hrvatima, odnosno preko
ilirstva razvijao svehrvatstvo ju`noslovenskih (srpskih) prostora.” (str. 53.)
7. Demanti hrvatskih istoriografskih neistina
Nazivaju}i Levakovi}a istoriografskim i filolo{kim diletantom, Vjekoslav
[tefani}, kao istaknuti leksikograf Jugoslavenske akademije znanosti i umjet-
nosti, u petom tomu Enciklopedije Jugoslavije pi{e za Rafaela Levakovi}a:
“Njegove zablude o autohtonosti Hrvata i njihovoj identi~nosti s Ilirima, kao i
zabluda o Jeronimu kao autoru glagoljice, danak su vremenu. Njegovom mi-
{ljenju da je ruskoslavenska redakcija slavenskog jezika matica slavenskih je-
zika, koja treba da bude knji`evni jezik svih Slavena, uzrok je njegova slabost
prema utjecaju ukrajinskih unijata i rimskim aspiracijama.” (str. 53.) Ali, Leva-
kovi}ev uticaj na dana{nje hrvatske istoriografske falsifikatore je ogroman. Ka-
ko isti~e @uti}, “radovi takvog “diletanta u istoriji” postaju stari i neprikosno-
veni istorijski izvori, koje kao takve koriste ugledni rimokatoli~ki istori~ari i pi-
sci, na primer: “otac hrvatske istorije” Ivan Luci} – Lucius; istori~ar `upnik To-
mo Kova~evi} (1664-1724), koji je sara|ivao u izradi vatikanskog falsifikata
“Ilirikum sakrum”; istori~ar Baltazar Kr~eli} (1715-1778), koji je studirao teo-
logiju i pravo u kolegijima u Be~u i Bolonji; Jozef Asamani (1687-1768), ku-
stos vatikanske biblioteke; nadbiskup zadarski Matej Karaman (1700-1771);
isusovci D. Farlati (1690-1773) i G. Koleti, autori crkvene istorije Ilirika (Iliri-
kum Sakrum). Sa kori{}enjem problemati~nih Levakovi}evih spisa (“vrela”),
dela navedenih rimokatoli~kih pisaca i istori~ara ne mogu dobiti visoku nau~-
nu ocenu, ve} se mogu svesti na nivo neoriginalnih kompilacija.” (str. 54.) Za-
greba~kog kanonika i uz to Ma|ara, Juraja Ratkaja (1612-1666), Franjo Fan-
cev je 1937. godine u “Ljetopisu JAZU” nazvao “utemeljiteljem i ideologom
ilirstva Posavske Hrvatske u ju`noslovenskom opsegu”. Ratkaj je 1652. godi-
ne u Be~u, na latinskom jeziku, objavio knjigu o kraljevinama i banovinama
Dalmaciji, Hrvatskoj i Slavoniji u kojoj je ~ak za legendarnu, zapravo mitolo-
{ku bra}u ^eha i Leha tvrdio da im je postojbina blizu Krapine. “Ratkaj je tvr-
dio da Slaveni poti~u iz Hrvatske i Slavonije i da su, prema tome, Hrvati... Svo-
66
je delo radio je na osnovu srednjovekovnih hronika i legendi, koriste}i naro~i-
to nepouzdani “Letopis popa Dukljanina”. J. Ratkaj je prvi me|u hrvatskim
istori~arima nanizao bajkovita imena legendarnih mitolo{kih “hrvatskih kralje-
va i banova”, koje nijedan hrvatski istori~ar ni politi~ar po cenu `ivota ne sme
dovesti u sumnju. U svoj slavenski (hrvatski) Ilirik Ratkaj nije uklju~io Sloven-
ce. [idak isti~e da razlozi takvog Ratkajevog gledi{ta nisu poznati, ali se time
otvara jedan dugotrajan spor u Rimu, pogotovo u krugovima Ilirskog zavoda
Sv. Jeronima.” (str. 54.)
a) Vatikanski {pijun u carskoj Rusiji
Posebno je zanimljiv slu~aj Juraja Kri`ani}a (1618-1683), ideolo{kog
sledbenika Levakovi}a i Ratkaja, ~ija porodica poti~e iz srednjeg toka reke
Une, a on sam ro|en je u Gornjem Pokuplju. “U Moskvi se Kri`ani} 1659. go-
dine predstavljao kao sin srpskog trgovca iz Biha}a, pa je koristio pseudonim
Serbljanin (Serbenin). Hrvatski istori~ar Vjekoslav Klai} Kri`ani}a imenuje
kao \uro. Mihailo M. Vuji} Kri`ani}a nacionalno-verski opredeljuje kao Srbi-
na – katolika. Srpski istori~ar Nikola Radoj~i} Kri`ani}a naziva Jurko Kri`a-
ni} – Srbljanin.” (str. 54-55.) Kako se mo`e videti iz [idakove knjige “Kroz pet
stolje}a hrvatske povijesti”, objavljene u Zagrebu 1981. godine, u dokumenti-
ma rimske Kongregacije za propagandu vere Kri`ani} je zaveden kao srpski
misionar iz @umberka. “Jaroslav [idak fanati~no i tendenciozno odbacuje bilo
kakvu pomisao o eventualnom srpskom poreklu Kri`ani}a, jer je, po [idaku,
srpstvo upotrebljavao iz takti~kih konspirativnih razloga.” (str. 55.) [idak izri-
~ito ka`e da se Kri`ani} predstavljao “ruskim vlastima kao sin tobo`njeg srp-
skog trgovca iz Biha}a i, premda mu se otac zvao Ga{par, krio je svoju pripad-
nost katoli~koj crkvi izmi{ljenim imenom “Srbljanin.” (str. 55.) Ono {to [ida-
ku o~igledno najvi{e smeta je ozna~avanje Kri`ani}a kao Srbina katolika. “J.
[idak sve navedeno jednostavno pobija bez odre|ene izvorne argumentacije
po{to u prilog svojih tvrdnji ne navodi nikakav dokumentarni dokaz. Krunski
svedok ispravnosti njegovog beskompromisnog mi{ljenja je Ivan Kukuljevi} –
Sakcinski, ~ija dela su bila u funkciji hrvatskog nacionalnog romantizma, od-
nosno stvaranja hrvatske nacije, jer je npr. “pouzdano utvrdio da je Kri`ani}e-
vo poreklo iz hrvatske plemi}ke obitelji”. Po{to se nije moglo dokumentovano
potvrditi da je J. Kri`ani} Hrvat, naknadno je iskonstruisana teza o Kri`ani}e-
vom poljskom poreklu.” (str. 55.)
Kri`ani} je 1636. maturirao u jezuitskoj gimnaziji u Zagrebu, 1638. magi-
strirao filozofiju na Univerzitetu u Gracu i 1642. godine doktorirao teologiju na
vatikanskom Gr~kom kolegiju. [idak tvrdi da se po matrikulama univerziteta
u Gracu Kri`ani} izja{njavao kao Hrvat i da je svoj maternji jezik nazivao hr-
vatskim. “Me|utim, [idak ne navodi arhivsku lokaciju tog dokumenta, {to bi
morao posebno ista}i jer je pomen hrvatskog imena u tim vremenima pravi ra-
ritet. [idak je prema uhodanom maniru hrvatskih istori~ara i knji`evnih istori-
~ara materinski jezik slavenski ili ilirski jednostavno preveo kao hrvatski.” (str.
55.) Kako ~injeni~no stvari stoje, “podatak da je Kri`ani} doktorirao na vati-
kanskom “Gr~kom kolegiju”, koji je isklju~ivo bio namenjen pripadnicima
67
pravoslavne (isto~ne) crkve, govori o Kri`ani}u kao pravoslavnom Srbinu. [i-
dak je opet taj podatak prilagodio svom svehrvatskom na~inu razmi{ljanja, pa
je ve{tim jezi~kim konstrukcijama nastojao da izbri{e pomisao o srpskom Kri-
`ani}evom poreklu.” (str. 55.) [idakov istoriografski metod je izmi{ljanje i na-
ga|anje, pa potom izvla~enje zaklju~aka iz neutemeljenih pretpostavki i naga-
|anja kao da su one nesporne ~injenice. U skladu s tim on iznosi: “Kri`ani}ev
ulazak u spomenuti kolegij, ina~e namenjen pripadnicima Isto~ne crkve, usle-
dio je na osnovu njegove molbe da se pripremi za misionarski rad u Rusiji.”
(str. 55-56.) Ina~e, [idak Kri`ani}u iznosi i zamerke {to je slu`bovao u ~isto
katoli~kim sredinama, a nije svoje sposobnosti iskazivao i iskustva sticao u
pravoslavnoj sredini `umbera~kih uskoka. Ina~e, o Kri`ani}evoj ulozi @uti} sa-
op{tava slede}e: “J. Kri`ani} je bio ~lan Ilirskog zavoda Sv. Jeronima i, kao ta-
kav, osporavao je prava Slovenaca na u~e{}e u svetojeronimskim ustanovama.
Time je negirao slovenstvo, slovena~ku narodnost i istori~nost verovatno iz
razloga da kajkavsku Bansku Hrvatsku (geografski pojam) uspe{no odvoji od
slovena~ke matice... Kri`ani} je od Sv. stolice dobio vrlo ambiciozan zadatak
da pripremi misionarski rad u Rusiji. Svoju nameru je 1641. godine detaljno iz-
lo`io u Promemoriji upu}enoj Kongregaciji za propagandu vere, u kojoj je
uspeh unije s Ruskom crkvom uslovljavao nastojanjem da svojim knji`evnim
radom stekne naklonost ruskog cara o potrebi sprovo|enja unije. Ve} u to vre-
me predvideo je izradu slavenske gramatike, a istakao je i misao o pristajanju
Ju`nih Slavena uz cara kao vladara istog jezika i naroda ako on, pomognut ka-
toli~kim vladarima, povede rat protiv Turaka. Ipak je iznena|ivala njegova pot-
puna nebriga oko uvo|enja zajedni~kog knji`evnog jezika za Ju`ne Slavene
(uglavnom Srbe) na osnovi {tokav{tine, koje je Rimska kurija, u duhu svojih
protivreformacijskih te`nji, ve} vi{e decenija sistematski preduzimala. Slavene
je trebalo iskoristiti, kao budu}i bedem rimokatolicizma, protiv severnoger-
manskog protestantizma koji je iz temelja poremetio snagu rimokatolicizma. U
tu svrhu pridobijanja slavenskih naroda za ideje Rimske crkve, Vatikan je pred-
uzimao duhovne mere pa je radio na stvaranju zajedni~kog knji`evnog jezika,
kako na Balkanu (uvo|enjem {tokav{tine), tako i na ruskom pravoslavnom is-
toku.” (str. 56.)
Kri`ani} je u Rimu temeljito prou~io tekstove zapadnih pisaca o Rusiji. Vi-
{e od godinu dana proveo je u Poljskoj, a prvi put je u Moskvu do{ao 1647. go-
dine, i to na svega dva meseca. Tek 1658. dolazi radi du`eg boravka. “Osnov-
ne misli vodilje J. Kri`ani}a ogledale su se u slede}em: ideja slavenstva kao et-
ni~ka i jezi~ka celina i misao crkvene unije kao instrument njegova duhovnog
i kulturnog jedinstva. Svoje zamisli odlu~io je da ostvari u Rusiji zbog toga {to
je ona bila jedina slavenska dr`ava koja je uspela da o~uva svoju slobodu i da
ima vladara samodr{ca slavenskog porekla. Kri`ani} je smatrao da }e se unija
najlak{e sprovesti u Rusiji, jer je ocenio da se u slu~aju ruskog pravoslavlja ne
radi o pravoj {izmi kao {to je to gr~ka {izma... Prikrivaju}i pravu svrhu svog
dolaska, usmerenu ka unija}enju Rusa, Kri`ani} se u Moskvi, 27. novembra
1659. godine, neposredno obratio ruskom caru “srpskim pismom” u kojem mu
je izlo`io plan svog rada u slu~aju da ga car primi za svog istori~ara – letopi-
68
sca. Po{to je primljen u carevu slu`bu, Kri`ani} je odmah po~eo da pi{e raspra-
ve o reformi ruske }irilice, posle koje je trebalo da pre|e na izradu ruske gra-
matike.” (str. 57.) Mada su Ivan Kukuljevi}–Sakcinski, i Vatroslav Jagi} zastu-
pali tezu da je Kri`ani} iz idealisti~kih panslavenskih pobuda otpo~eo svoju ak-
ciju, a Ferdo [i{i} nagla{avao njegovu dvostruku ideju vodilju da sprovede uni-
ju i suzbije {izmu, uz ~istu slovensku ambiciju, Nikola [kerovi} u Kri`ani}u
vidi kao “jednog religioznog zanesenjaka, jednog obi~nog fanati~nog, neurav-
note`enog misionara i slu`itelja ideje o uvo|enju pravoslavne ruske crkve pod
vlast rimskog pape.” (str. 58.) I Nikola Radoj~i}, Ivan Mil~evi} i Petar Grgec
smatrali su da su Kri`ani}evi osnovni motivi koncentrisani u prozelitskom mi-
sionarstvu, posebno u ra~unici da bi ideja o sveslovenskoj uzajamnosti mogla
dovesti do crkvenog jedinstva pod papskim patronatom. “[kerovi} je, dalje,
odricao Kri`ani}u bilo kakav slavenski osje}aj, jer je bio duhovno otu|en od
Slavenstva, i oslikavao ga kao isklju~ivog fanatika papinske premo}i u hri{}an-
stvu. Kri`ani}evu mr`nju prema Nemcima ograni~avao je na nema~ki severni
protestantski deo, dakle, predstavljao je kao “~isto religioznu, nenacionalnu
mr`nju. Mrzio je protestante kao protivnike Rima.” (str. 58.)
Kri`ani} nije sastavio ni godinu dana u ruskoj carskoj slu`bi, a ve} je po-
~etkom 1661. godine proteran u Sibir, gde je proveo petnaest godina. “Pravi raz-
log nikada nije otkriven, ali su verovatno ruske vlasti otkrile njegov pravi iden-
titet vatikanskog misionara, pa su ga poslali u Sibir da malo ohladi svoj `ar uni-
jatske misije, protiv koje se Rusija jedva odbranila u ratovima s Poljskom.” (str.
59.) Njegovo misionarstvo nije dalo nikakve rezultate. “Kako isti~e J. [idak, J.
Kri`ani} je ostao “svom narodu” nepoznat sve do 1869. godine, kada ga je Ivan
Kukuljevi} “ponovo vratio njegovoj domovini”. Tek na Po~etku HH veka Kri-
`ani}eve ideje, kojima su se odu{evljavali bra}a Radi}, unesene su u hrvatski
politi~ki `ivot... Epizodnoj i u samoj Rusiji nepoznatoj li~nosti, hrvatska histo-
riografija je, naknadno, posle 150 godina od njegove smrti, dala neprimereni
zna~aj koji ona u stvarnosti nije imala.” (str. 59.)
b) Dokazi iz katoli~kih izvora o nepobitnoj
autohtonosti zapadnih Srba
Za tvrdnju da su Srbi u XIV i XV veku `iveli kao autohton narod na pro-
storima dana{nje Hrvatske, Srpske Krajine, Bosne i Hercegovine, dakle, dale-
ko pre austrijskog formiranja Vojne granice i dodatnog masovnog naseljavanja
srpskog stanovni{tva, @uti} potvrdu nalazi i u knjizi rimokatoli~kog sve{teni-
ka Manojla Sladovi}a “Povjesti biskupija senjske i modru{ke ili krbavske, ob-
javljenoj u Trstu 1856. godine. Prema Sladovi}u, u vreme vladavine kralja Sig-
munda (1387-1437) “nalazimo mnoge Srbe u stranah krbavskih imenito uz
Uru u sada{njoj srbskoj (Srb) satniji od trome|e pa uz granicu bosansku, a i po
Lici, pa~e i oko Senja.” (str. 60.) U celoj Mleta~koj krajini `ivelo je isklju~ivo
srpsko stanovni{tvo. “Srbi zapadnih delova Balkana”, kako nastavlja @uti},
“koji su uglavnom predstavljali stanovni{tvo tih predela, bili su pod verskim
pritiskom rimokatoli~kih misionara koji su nastojali da ih prevedu u rimokato-
licizam. U Vatikanu su znali da treba izvr{iti duhovnu pripremu u cilju ute{ne
69
“duhovne `etve isto~ne njive pravoslavne”. Srbi u Hrvatskoj, Slavoniji, Dalma-
ciji, Vojnoj krajini, Vojvodini sa Baranjom, Bosni i Hercegovini, pa i u samoj
Srbiji, bili su, u razdoblju od XV do kraja XVIII veka, pod intenzivnim proze-
litskim pritiskom rimokatoli~kih redovnika, koji su ih nastojali udaljiti od pra-
voslavlja i “privesti pravoj veri”... O rimokatoli~kom prozelitizmu nad Srbima
postoje brojna dostupna dokumentovana svedo~anstva, pa ~ak i ona vatikanske
provenijencije. Ve} od po~etka XV veka mleta~ka vlada je nastojala da zatre
pravoslavlje na prostorima Dalmacije. U “Spisima” Nikodima Mila{a navode
se brojni primeri (po~ev{i od 1412.) zabrane pravoslavnih obreda pod pretnjom
kazne, ru{enja i oduzimanja pravoslavnih bogomolja, proterivanja pravoslav-
nog sve{tenstva, obra}anja u rimokatolicizam.” (str. 60-61.) Na udaru su se na-
{li barski i bokokotorski Srbi. “U pismu barskom nadbiskupu Tomi, od 1. de-
cembra 1600., papa Kliment VIII isti~e kao prioritetan zadatak u barskoj nad-
biskupiji prozelitski rad na uniji me|u pravoslavnim Srbima. Papa Urban VIII
(1623-1644) obnovio je Ilirski kolegij, koji je ranije osnovao Grgur XIII (1572-
1585). Isklju~ivi zadatak ilirskih kolegija bio je da {koluju kadar za misionar-
ske zadatke na Balkanu, s ciljem pro{irenja rimokatoli~ke crkvene jurisdikcije
nad srpskim pravoslavnim zemljama.” (str. 61.)
8. Prozelitski nasrtaji i nasilno unija}enje
Na osnovu knjige Marka Ja~ova “Spisi tajnog vatikanskog arhiva XVI-
–XVIII veka, objavljene u Beogradu 1983. godine, @uti}, uz konsultovanje pa-
ralelnih i me|usobno saglasnih izvora, iznosi konkretne podatke: “Godine
1629. kotorski biskup Vi}entije Bu}a hvalio je aktivnost fra Serafina na polju
unija}enja srpskog `ivlja. U izve{taju od 12. juna 1637. Vi}entije Bu}a javlja
da je oko 7.000 pravoslavnih Pa{trovi}a prevedeno u rimokatoli~ku veru. U
tom izve{taju se pominje da u Lu{tici, Krtolama i Lje{evi}ima `ivi oko 2.000
pravoslavnih Srba. Biskup o~ekuje da }e i njih uskoro prevesti u rimokatoli~-
ku veru. U pismu Ludoviku Ludovisiju, kardinalu Kongregacije za propagan-
du vere, Karlo Karafa, biskup iz Anversa i papski nuncij kod austrijskog cara
Ferdinanda II, pi{e 16. aprila 1627. {ta bi sve trebalo uraditi da bi se za Rim ve-
zali pravoslavni Srbi u Hrvatskoj i Slavoniji. Kardinal Bernardin Spada referi-
sao je na sednici Kongregacije za propagandu vere, 1636. godine, da je srpski
narod Pa{trovi}a spreman da pre|e na uniju pod uslovom da zadr`i pravoslav-
ne crkvene obrede. Kongregacija je takve zahteve prihvatila. U odluci Kongre-
gacije istaknuta je i uloga predstavnika Venecije, providura kotorskog, koji je
{irio imperijalnu mleta~ko-vatikansku vlast u srpskim krajevima. Potrebno je
ista}i da su rimokatoli~ki misionari u svom prozelitskom radu redovno isticali
da je su{tina razlike izme|u rimokatolicizma i pravoslavlja samo u razli~itim
obredima (ritualima), a ne u dogmatima, odnosno u bitnim duhovnim sadr`a-
jima i do`ivljajima (ose}ajima) hri{}anske vere. Radi toga, rimokatoli~ki misi-
onari su “velikodu{no” dozvoljavali preobra}enim unionistima zadr`avanje
pravoslavnih obreda, a nikako svetih dogmata sedam vaseljenskih sabora i hri-
{}anskih (pravoslavnih) ose}aja duhovnosti. Misionar Fran~esko Leonardis
70
uputio je 1641. godine Kongregaciji za propagandu vere izve{taj o tome kako
bi trebalo sprovoditi unija}enje Srba u Zeti, Boki i na podru~ju dana{nje Alba-
nije.” (str. 62.) Od prefekta te kongregacije pismom od 16. novembra 1661. za-
darski nadbiskup Teodosije zahteva “preduzimanje rigoroznih mera protiv “{i-
zmati~kih Morlaka” (Srba iz Kninske krajine, Bukovice i Ravnih kotara) kako bi
se oni preveli na uniju. Dakle, u pravoslavnim krajevima Balkana Vatikan je upor-
no sprovodio prozelitsku misiju nad pravoslavnim “{izmaticima”.” (str. 63.)
O tome @uti} dalje iznosi mno{tvo verodostojnih podataka. Tako ninski bi-
skup izve{tava pismom od 5. oktobra 1680. godine, “da u mnogim mestima
ninske biskupije `ive pravoslavni Srbi. Biskup izra`ava `elju da Rim po{alje
misionare da rade na njihovom unija}enju. Naro~ito isti~e da u selu Budinu
“stanuje najgori {izmati~ki narod”. U izve{taju iz aprila 1693. biskup Nina \or-
|e Par~i} navodi da na teritoriji ninske biskupije `ivi 5.486 rimokatolika i 7.363
pravoslavnih Srba. Rimokatolicima slu`i 21 sve{tenik dok pravoslavci imaju
svega 15 sve{tenika. Biskup Par~i} aktivno radi na unija}enju pravoslavnih Sr-
ba obu~avaju}i ih u veri i “istinitom katoli~kom u~enju”. Zahvaljuju}i bisku-
povoj revnosti “stanovnici sela Poli~nik” odrekli su se “{izmati~kih gre{aka”,
tj. pravoslavne vere i primili “katoli~ku rimsku veru”. Od vremena Velikog
be~kog rata, koji je vo|en izme|u Turske i Austrije (1683-1699), odnosno od
pripojenja Like, Korduna, Banije, Slavonije, Srema i Ba~ke katoli~koj austrij-
skoj carevini, nastupa faza izuzetno poja~ane rimokatoli~ke misionarske aktiv-
nosti na podru~jima naseljenim pravoslavnim Srbima. Od tih vremena, odno-
sno od kardinala Koloni}a koji je prekr{tavao Srbe dana{nje Baranje i Slavo-
nije, i popa Mesi}a koji je bio zadu`en za pravoslavno-muslimansko stanovni-
{tvo Like i {ire Krajine, misionari, prvenstveno franjevci i jezuiti, od srpskih
“{izmatika” stvaraju rimokatoli~ke prekr{tenike (konvertite) koji vremenom
postaju Hrvati. U odvra}anju Srba od pravoslavne i prevo|enju u rimokatoli~-
ku veru naro~ito se isticao arhi|akon, biskupski vikar i papin apostolski dele-
gat, pop Marko Mesi}. Odmah po oslobo|enju Like i Krbave od Turaka, on je
preveo dobar broj srpskih muhamedanskih i pravoslavnih porodica na rimoka-
toli~ku veru. Mesi} je na rimokatolizicam preveo najvi{e porodica u selima ko-
ja su Srbi osnivali s jedne i druge strane Velebita... Na tom podru~ju najvi{e je
pokatoli~eno Srba zbog jakog uticaja ba{kih (karloba{kih) kapucina... Po{to je
na predlog senjskog biskupa Brajkovi}a postavljen 22. septembra 1702. za
glavnog vojnog komandanta nad celom Likom i Krbavom i naimenovan bi-
skupskim namesnikom za obe crkve, Mesi} je preduzimao sve mogu}e da Sr-
be prevede u Rimsku crkvu, milom ili silom. Po slobodnoj volji delio je paro-
hije, smenjivao rimokatoli~ke ali i pravoslavne sve{tenike po parohijama. Bo-
lju zemlju oduzimao je pravoslavnim i davao pokatoli~enim Srbima. Uz to je
pravoslavne Srbe naterivao da od svoje zemlje pla}aju desetinu rimokatoli~kim
sve{tenicima. U cilju {to uspe{nijeg unija}enja i porimokatoli~avanja srpskog
naroda, svetovne i duhovne vlasti Austrijske carevine nisu dozvoljavale da se
za Liku osnuje pravoslavni episkopat, bez obzira {to je patrijarh Arsenije ^ar-
nojevi} dobio 1690/91. privilegije za pravoslavnu crkvu na teritoriji austrijske
71
monarhije. Vlasti su radile na tome da crkvenu upravu nad svim Srbima u Li-
ci i Krbavi vr{i mar~anski unijatski vladika. Takvo stanje je potrajalo sve do
1707. godine, kada je pravoslavni mitropolit Atanasije Ljubojevi} dobio carsku
potvrdu za vladiku u Lici i Krbavi. Me|utim, i za vreme vladike Ljubojevi}a,
koji je bio episkop nad svim Srbima Like, Krbave i Gacke do smrti 1712. go-
dine, vr{ena su i dalje verska nasilja nad srpskim narodom zbog prevo|enja na
uniju i rimokatolicizam.” (str. 64-66.)
Srbi koji su `iveli izme|u Drave i Dunava masovno su prevo|eni na uni-
ju 1690. godine, a tim poslom je rukovodio carski i kraljevski komesar Tulije
Miljio. On je ve} 1689. “predao sve “{izmatike” “~asnim ocima misionarima”,
isusovcima iz Pe~uja, da ih pou~avaju u katoli~koj veri. Isusovci su zadatak
svoje “apostolske du`nosti” valjano ispunjavali uvode}i pravoslavce u pozna-
vanje jedne iste ve~ne istine katoli~ke i apostolske pod jednim vidljivim i istim
vrhovnim i sveop{tim rimskim pontifeksom – glavom svih vernih u svetu”.
“[izmatici” su pred jezuitima obe}ali papi da }e mu se u svemu najsmernije
pot~injavati.” (str. 66.) Ceremonijal zaklinjanja odr`an je 18. januara 1690. i
ozna~io je prelazak mno{tva baranjskih i slavonskih Srba sa pravoslavlja na
uniju. “Zakletva o prelazu na uniju automatski se, preko op{tinskih izaslanika,
pro{irivala i na sve pojedine “veoma mnogobrojne crkvene i svetovne {izma-
tike” koji su `iveli izme|u Dunava i Drave. Time su svi Srbi – pravoslavci sa
tog podru~ja morali biti sjedinjeni sa Rimskom crkvom.” (66-67.) Po svemu
sude}i, “unija je predstavljala vrlo efikasan oblik prevo|enja pravoslavnih u ri-
mokatolicizam. Svaki pripadnik nove unijatske (grkokatoli~ke) veroispovesti
morao je polo`iti zakletvu, tzv. “srpsku formulu”, za ispovedanje vere prilikom
prelaska na uniju.” (str. 67.) Kardinal Koloni} je kao ugarski primas, po car-
skom i vatikanskom ovla{}enju, li~no nadzirao prozelitske aktivnosti u Bara-
nji, Slavoniji, Ba~koj, Sremu i Banatu. On je kao rukovodilac Dvorske komi-
sije za ure|enje imovinskih odnosa, osnovane jo{ 1688. godine, “posle zaklju-
~enja Karlova~kog mira pokazao da borba za unija}enje Srba ne}e prestati upr-
kos dobijenim privilegijama. Koloni} je u jednom pismu `estoko napao patri-
jarha Arsenija III koji je zabranio pounija}enim Grcima i Rusima u Budimu i
Pe{ti da se mole za rimskog papu. On je o{tro opomenuo patrijarha da to vi{e
ne ~ini, da se ne me{a vi{e u njegovu nadle`nost, ve} da popravlja svoje “|a-
voljske pristalice”. Patrijarha je nazvao uznemiriteljem i otima~em tu|eg dobra
i optu`io ga da radi protiv Boga i austrijskog cara. Za austrijske vlasti i katoli~ku
hijerarhiju Srbi “do{ljaci” su neprijatelji rimokatoli~ke veroispovesti.” (str. 69.)
a) Oru`ane pobune protiv unijatske napasti
Vrhunac prozelitskih nasrtaja dostignut je izme|u 1699. i 1703. godine,
kad je austrijski car Leopold I, otvoreno pogaziv{i privilegije koje je prethod-
no dao Srbima, nare|ivao da se u gradovima, poput Pe~uja, pravoslavci nasil-
no pokatoli~e ili proteraju s podru~ja grada i ~ak iz gradskih predgra|a. Patri-
jarhu je poku{ao 1701. versku nadle`nost ograni~iti isklju~ivo na Sent Andre-
ju, zabranjuju}i mu kanonske vizitacije. “Po~etkom decembra 1703. kardinal
72
Koloni} je pisao papi Klimentu XI kako radi na tome da pridobije srpskog pa-
trijarha da primi uniju zajedno sa vi{e od 60.000 Srba koji su pre{li u Ugarsku.
Veliki pritisak koji su austrijske dikasterije i prozelitska propaganda vr{ili na
srpski narod, po~eo je naglo popu{tati od trenutka kad je u Ugarskoj izbio usta-
nak pod vodstvom Franje II Rakocija. Austrija je nameravala da iskoristi Srbe
protiv ustanika, pa je stoga morala promeniti svoje dotada{nje neprijateljsko
dr`anje prema patrijarhu Arseniju III, srpskom narodu i njegovim privilegija-
ma. Posle jenjavanja Rakocijevog ustanka, prozelitska aktivnost protiv Srba
nastavljena je novim intenzitetom.” (str. 70.) Tada je do{lo do ponovnog ras-
plamsavanja prozelitizma u Baniji i Vara`dinskom generalatu, kome je li~ni
pe~at dao mar~anski unijatski episkop Rafailo Markovi}. “Ranije su zagreba~-
ki biskupi sve ~inili kako bi izazvali rascep izme|u mar~anskih episkopa i na-
roda, pa je tako iskori{}ena i neuspela “zavera” Zrinskih i Frankopana protiv
cara Leopolda I da, zbog navedenih veza s njima, kao nepouzdan bude optu-
`en i mar~anski srpski episkop Gavrilo Mijaki}, koji je 1670. zba~en s polo`a-
ja i odveden u ve~ito su`anjstvo, a na njegovo mesto u Mar~u od tada su do-
vo|eni episkopi verni uniji i zagreba~kim biskupima, budu}i da su i dolazili iz
njihovih jezuitskih sjemeni{ta. Zagreba~ki biskup Stefan Sami{evi} javio je 29.
avgusta 1700. Kongregaciji koncila da su mnogi Srbi, koji `ive na teritoriji za-
greba~ke biskupije, primili rimokatoli~ku veru.” (str. 70-71.)
Slu~aj Mar~anske srpske pravoslavne episkopije i njenog nasilnog unija-
}enja verovatno je najupe~atljiviji kao ilustracija zlo~ina~kih zamisli i postupa-
ka vatikanskih kreatora i zagreba~kih prozelitskih izvr{ilaca, kao i njihovih po-
slu{nika iz srpskih redova, odnaro|enih i spremnih na ga`enje interesa sopstve-
nog naroda zarad li~nih ambicija. “Takva nastojanja episkopa bliskih zagreba~-
kom kaptolu dovodila su do otpora kalu|era i Srba kraji{nika, pa je 1672. go-
dine do{lo do pobune koja je ugu{ena upotrebom vojne sile. Nova pobuna ka-
lu|era i Srba izbila je 1715. godine, kada je i upu}ena predstavka caru u kojoj
su narodni prvaci izjavili da ne}e trpeti unijatske episkope niti }e primati kalu-
|ere koje oni rukopolo`e. Kraji{koj deputaciji, koja je bila u Be~u, prenet je ca-
rev stav da pored unijatskog vladike ne mo`e biti ni govora o pravoslavnom
episkopu u Mar~i. Narodne pobune su se ~esto ponavljale sve do trenutka ka-
da je 1734. godine postavljen pravoslavni episkop Simeon Filipovi}. Me|utim,
u manastiru su i dalje slu`ili unijatski kalu|eri. Uskoro je papa opet postavio
unijatskog episkopa Silvestra Ivanovi}a, {to je izazvalo nove pobune sve{ten-
stva i kraji{nika koji su tra`ili Mar~u za svog pravoslavnog episkopa, pa je Iva-
novi} morao da be`i u Zagreb. Ipak je 1738. godine u Be~u doneta odluka da
se Mar~a oduzme od pravoslavnih i preda vlastima zagreba~kog biskupa. Ta-
kva odluka je razbesnela narod, koji je 1739. godine zapalio manastir... Pod uti-
cajem rimokatoli~ke hijerarhije, tokom 1753. u Ilirskoj dvorskoj deputaciji u
Be~u izra|en je poseban elaborat o sprovo|enju unije, prema kome je srpskom
sve{tenstvu trebalo zabraniti da spre~ava prelazak svojih vernika na uniju.
Sprovo|enje takve politike u Vara`dinskom generalatu povereno je generalu
Benvenutu Petaciju, koji je od Srba tra`io da kao svog episkopa priznaju uni-
73
jatskog sve{tenika Gavrila Palkovi}a. Po{to su Srbi takve zahteve odbili, Peta-
ci je sa vojskom u{ao u Mar~u i predao je unijatima. Pri tom je Srbima saop-
{tio dekret carice Marije Terezije, u kom je zapre}eno gubitkom glave svakom
ko se usprotivi predaji Mar~e unijatima. Petaci je vi{e srpskih crkava zatvorio,
a sve{tenike zlostavljao i proterivao. Kad je uz to 1754. do{lo do velikog ogra-
ni~avanja kraji{kih prava, uvo|enjem novog ure|enja Krajine, kao i do nasil-
nog instaliranja episkopa Palkovi}a u Mar~u, narodno ogor~enje je prevr{ilo
meru, pa je po~etkom 1755. do{lo do Severinske bune. Po{to je ova kraji{ka
buna ugu{ena, be~ki dvor je srpske vojne i crkvene stare{ine primorao da se i
formalno zauvek odreknu manastira Mar~e. Oni su to u~inili ali pod uslovom da
unijati budu proterani iz naroda, kome treba osigurati miran opstanak u njegovoj
staroj pravoslavnoj veri, a {to se ti~e Mar~e, neka je carica preda rimokatolicima,
a nikako unijatima. Ovaj poslednji uslov bio je prihva}en, pa je manastir Mar-
~a, umesto unijatima, predat katoli~kom mona{kom redu pijarista.” (str. 72.)
Me|utim, ova pobeda pravoslavnih Srba nad unijatskom napa{}u nije mo-
gla biti definitivna, s obzirom da se prozelitski pritisak nastavljao, a rimokato-
lici nisu hteli da se tako lako odreknu ovog podmuklog sredstva prikrivenog
pokatoli~avanja. “Naime, 1777. godine u neposrednoj blizini Generalata, u
Kri`evcima, otvorena je unijatska episkopija na ~elu sa Vasilijem Bo`i~kovi-
}em. Tokom vremena ona je pounijatila deo Srba oko Kri`evaca. Ta unijatska
episkopija dobila je 1777. godine feudalni posed ~ak u Sremu ([idsko vlaste-
linstvo), iako u njemu nije bilo nijednog unijata. Rimokatoli~ka hijerarhija, i
njoj odana carica Marija Terezija, o~ekivala je da }e time ugroziti srce pravo-
slavne crkve, sremsku arhidijecezu, ali unijatsko jezgro, koje je upu}eno iz Kri-
`evaca u [id, nije uspelo da tu stvori duhovno stado pokatoli~enjem Srba, pa
episkopu nije preostalo drugo nego da 1803. na svoje vlastelinstvo dovede ra-
nije pounija}ene Rusine iz Ba~ke. Tokom XIX i XX veka, unijatska Kri`eva~-
ka episkopija u potpunosti je preuzela jurisdikciju nad unijatima celokupnog
Balkana.” (str. 73.)
Sli~na je sudbina Srbe zadesila i pod mleta~kom vla{}u u dalmatinskom i
bokokotorskom primorju, gde su tako|e Vatikan i Venecija sinhronizovano de-
lovali u cilju pokatoli~avanja. “Kongregacija za propagandu vere onemogu}a-
vala je, preko svojih prozelitskih emisara, opstanak pravoslavnih Srba u dalma-
tinskom zale|u. Splitski nadbiskup Stefan Kozmi u septembru 1685. nagla{a-
va zna~aj osvajanja turskog teritorija zbog prevo|enja u rimokatoli~ku veru
onih koji ispovedaju pravoslavlje. Osvajanjem Knina, oko 3.000 pravoslavnih
Srba postali su podanici Venecije. Nadbiskup Kozmi je smatrao da bi oni lako
prihvatili rimokatoli~ku veru da nije njihovih sve{tenika. Me|utim, o~ekivao
je da }e i sam njihov dolazak na mleta~ku teritoriju zna~iti “veliki korak ka
obra}anju njihovom u krilo rimokatoli~ke crkve”. Nadbiskup Kozmi je prepo-
ru~ivao da se krajnje obazrivo, “mudro{}u biskupa”, izvodi “obra}anje” pravo-
slavnih Srba u rimokatolicizam. U julu 1688. zadarski nadbiskup Evan|elista
Parcagi tra`i od Kongregacije za propagandu vere da se po{alju misionari koji
}e obu~avati u rimokatoli~koj veri oko 10.000 novih doseljenika na teritoriji
74
zadarske nadbiskupije. Nadbiskup zadarski Viktor redovno je dostavljao Kon-
gregaciji iscrpne informacije o pravoslavnim Srbima.” (str. 73.) Dana 9. avgu-
sta 1692. on izve{tava pretpostavljene o novoj masi pravoslavnih Srba, koji su
pristigli u okolinu Zadra. “Nadbiskup Viktor je nastojao da spre~i “{izmatike”
da podi`u svoje “pogane” bogomolje. On izve{tava da je prona{ao samo dve
crkve, i to jednu u gradu Zadru i drugu u jednom selu, dok su tre}u, u Zemu-
niku, “na brzinu hteli podi}i”. Tu crkvu u Zemuniku je, uz pomo} “vrhovnog
gospodara” Dolfina, nastojao po svaku cenu sru{iti. Nadbiskup Viktor se nadao
da }e uskoro videti “sav ovaj svet (srpski) u krilu svete crkve”. Najvi{e su mu
smetali kalu|eri “koji su podr`avali {izmu”. U rimskim crkvama se verovalo
da ti isti ljudi slu{aju mise rimskih sve{tenika i ~ak dozvoljavaju svojim de~a-
cima da od katoli~kih paroha u~e prve osnove “svete rimske vere”. O na~inu
tog kulturnoverskog prevo|enja “{izmatika” na rimsku veru” (str. 74.), nadbi-
skup Viktor se izja{njava, preporu~uju}i ljubaznost, lep postupak, prijatnost
u~enja, kako bi se obrlatili sirovi gor{taci, priprosti i naivni.
b) “Katoli~ka nacija”” Vi}entija Zmajevi}a
Da bi versko obrazovanje dotad pravoslavnih Srba bilo {to uspe{nije, nad-
biskup Viktor je nalo`io prevo|enje trentinskog katehizisa na srpski jezik, ka-
ko bi se lak{e obu~avali `upnici. Kad je knjiga prevedena, njenu upotrebu je
odobrio zadarski inkvizitor. Kako nagla{ava Nikola @uti}, “o~ito je da Hrvata
nije ni bilo na podru~ju dalmatinskog zale|a i da su oni vremenom stvarani, na
tom podru~ju, od pounija}enih i pokatoli~enih Srba.” (str. 74.) Makarski biskup
Nikola Bjankovi}, u pismu od maja 1707. godine, hvali se kako je mnoge {i-
zmatike preveo u katoli~anstvo i krstio turske porodice, a potom se 1720. go-
dine `ali kako se na podru~je makarske biskupije doselilo oko hiljadu pravo-
slavnih Srba iz Hercegovine i Crne Gore. Barski nadbiskup i primas Srbije, Vi-
}entije Zmajevi}, bio je u prvoj polovini osamnaestog veka “provodnik i inspi-
rator tada{nje politike Vatikana na Balkanu i, kao otpadnik od Srpstva, veliki
protivnik Srba i “{izmati~kog” pravoslavlja. Ose}anje verske pripadnosti nad-
ja~alo je kod njega tradiciju o njegovom srpskom poreklu. Saznanje da pripa-
da narodu koji je, prema njegovom tuma~enju, “ostao u zabludi {izme i jeresi”,
s vremenom je za njega postalo veliko optere}enje. Pate}i zbog toga {to svi Sr-
bi ne ispovedaju rimokatoli~ku veru, on ih je nazivao najpogrdnijim imenima.
Zapanjuju}a je bila njegova mr`nja prema narodu iz kog je poticao. O Zmaje-
vi}evim akcijama protiv pravoslavlja i Srpstva svedo~e dokumenta vatikan-
skog porekla. Jo{ dok je bio opat u Perastu, 28. avgusta 1695. godine, izvestio
je Kongregaciju za propagandu vere o opasnosti od prodiranja pravoslavnih Sr-
ba u Boku Kotorsku.” (str. 75.) Kasnije je uporno denuncirao mleta~kim vla-
stima dalmatinskog pravoslavnog episkopa Stefana Ljubibrati}a kao rimokato-
li~kog neprijatelja, zahtevaju}i da se vladika protera. “Godine 1720. Zmajevi}
je poslao u Veneciju svoje “Ogledalo istine” koje je vrvelo uvredama na ra~un
srpskog naroda i njegove crkve... Smatraju}i da je Dalmacija zara`ena dola-
skom srpskog naroda, Zmajevi} je i na ovaj na~in `eleo da pravoslavne Srbe i
75
njihove sve{tenike “urazumi da se razuvere u svojoj prevari i prime rimokato-
li~ku veru”. U tom svom delu Zmajevi} veli~a Dubrova~ku republiku zato {to
na svojoj teritoriji nije dozvolila boravak onome ko nije katolik.” (str. 76-77.)
U tom spisu Zmajevi} za stare Srbe pi{e da su “narod surov i krvolo~an, mra-
~an od ro|enja i divlji.” (str. 77.) Zato se zalagao da se {to pre iz srpskog naro-
da udalje pravoslavni sve{tenici i kalu|eri, kao seja~i jereti~kog otrova, kako
bi se narod pokorio i priklonio katoli~anstvu. Godine 1721. Zmajevi} je napi-
sao “Dijalog izme|u Srbina i katolika”, za koji Marko Ja~ov tvrdi da je “prvi
izri~it poku{aj jednog rimokatoli~kog crkvenog velikodostojnika da se pravo-
slavlje identifikuje sa Srpstvom, a Srbi-katolici da se li{e njihovog nacionalnog
imena”. Po{to je pokatoli~ene Srbe hteo da odvoji od sopstvenog, a nije mogao
da ih priklju~i drugom narodu, Zmajevi} je poku{ao da ih katolicizmom naci-
onalno opredeli. Jedino se na taj na~in mo`e objasniti njegova “katoli~ka naci-
ja”, koju vi{e puta pominje u svojim spisima. Dakle, u to vreme nije vr{eno pre-
vo|enje Srba-katolika u hrvatstvo (jer hrvatsko ime nije bilo ra{ireno), koje je
postalo obavezno u kasnijim vremenima stvaranja i {irenja hrvatske nacije (u
drugoj polovini XIX i tokom XX veka).” (str. 77-78.)
Kasnije, kad je ve} slu`bovao kao zadarski nadbiskup, Vi}entije Zmajevi},
24. aprila 1741. godine, izve{tava Rim o svojoj borbi protiv pravoslavlja i po-
katoli~avanju Srba, koje je vr{io kao apostolski vizitator Srbije. Na osnovu raz-
govora sa srpskim pravoslavnim episkopima i kalu|erima, on zaklju~uje: “Mo-
gao sam primetiti ogromno mno{tvo jereti~kih gre{aka koje te `ivotinje neka-
`njeno propovedaju u Turskoj. Po{to sam preme{ten u ovu crkvu, na{ao sam
da su u mojoj dijecezi, i mnogo vi{e u okolnim dijecezama Nina, [ibenika i
Skradina, mnogobrojni Srbi uz pomo} svojih paroha dr`ani kao dobri pravo-
slavci. Prou~io sam njihove dogme i na{ao sam da su u svemu jednake onima
koje se ispovedaju u Srbiji na sramotu rimske vere. Da bih odstranio tu zarazu
od latinskih katolika, morao sam u toku 28 godina da revnosno radim glasom
i perom i svim ostalim oru`jem, koje sam poznavao kao najkorisnije, da bih
ugu{io zlo i da bih istinom ~injenica osvetlio uzvi{eni vladarev um, uvek ne-
prijateljski prema onim dogmama koje su {tetne za katoli~ku veru. ^ini mi se
da je dobri Bog blagoslovio moj prete{ki i neizmerni trud, jer videh pre izve-
snog vremena kako je vrhovnim dekretom isteran iz Dalmacije la`ni episkop
srpski (S. Ljubibrati} – N. @.), sru{ena njegova ku`na katedra, i sada je novim
zlatnim dekretom, dostojnim pobo`nog i katoli~kog vladara, sam srpski kler
pot~injen time {to je u stalnoj zavisnosti od jurisdikcije latinskih biskupa. Pri-
log je kopija dekreta koji je po nalogu presvetlog senata izradila ova najvi{a
vlast Dalmacije. ^ast mi je da ga pokorno prenesem va{im uzoritostima kao
slavni trofej katoli~ke vere i znameniti znak najvi{e mleta~ke pobo`nosti.” (str.
78-79.) ^itav je niz pojedina~nih podataka o zabranama mleta~ke vlasti da pra-
voslavni sve{tenici obavljaju verske obrede, kao i insistiranjima katoli~kih pre-
lata i `upnika da se pravoslavlje potpuno suzbije. Ljubibrati} je proteran iz mle-
ta~ke Dalmacije, s obrazlo`enjem da ga je za episkopa hirotonisao srpski patri-
jarh.
76
c) Ilirska obuka katoli~kog klera
Papa Benedikt XIV predsedavao je sednicom Kongregacije za propagan-
du vere od 16. septembra 1742. godine, na kojoj se raspravljalo o pokatoli~a-
vanju dalmatinskih Srba. “U “Velikom zapisniku” navedena je “revnosna pa-
`nja” zadarskog nadbiskupa nad kretanjem i pona{anjem Srba i kod izbora li~-
nosti na mesto ~elnika ninske crkve “u ~ijoj se biskupiji nalaze mnogobrojni
Srbi”. Zadarski nadbiskup je posebno nastojao da premesti “{izmati~kog srp-
skog biskupa” koji je bio zavisan od pe}kog patrijarha. Zadarski nadbiskup je,
zbog br`eg i lak{eg prekr{tavanja Srba, osnovao seminar na kojem su se izu-
~avali “ilirski” (srpski) knji`evni jezik i nauke potrebne njegovoj prozelitskoj
slu`bi. Odre|eno je da se novi seminar u Zadru nazove “ilirski”, jer je trebalo
da pitomci budu “Iliri po narodnosti” (Slaveni, odnosno Srbi). Pitomci, budu}i
ilirski (slavenski) rimokatoli~ki sve{tenici, trebalo je da propovedaju na “ilir-
skom” jeziku “sve ono {to je potrebno da sa~uvaju katoli~ku veru me|u kato-
licima, i da je {ire me|u Turcima (Srbima islamske vere), i “{izmaticima” (Sr-
bima pravoslavne vere), koji ne znaju nijedan drugi jezik. Takvi “ilirski” kato-
li~ki sve{tenici bili su najprikladniji da se sa rimskom verom ume{aju me}u
“{izmati~ke” Srbe. Na navedenom sastanku, od 16. septembra 1742. u Rimu,
pomenuta je kao vrlo zgodna mera za verski preobra`aj Srba “pou~avanje” pi-
tomaca u papskim kolegijima u Loretu, Fermu i u “onom za propagandu u Ri-
mu” Sv. Jeronima. Predvi|eno je osnivanje jedne katedre (kursa) na “ilirskom”
knji`evnom jeziku, “po{to treba svako da se uveri u ovu istinu da }e Srbi radi-
je u~iti od ilirskog (katoli~kog) sve{tenika nego od svojih monaha ili kalu|era,
koji su iz uobi~ajene gr~ke gramzivosti tra`ili mnogo novca od svojih u~eni-
ka”. Po{to je zalaganjem zadarskog nadbiskupa isteran iz Dalmacije “srpski {i-
zmati~ki biskup” (S. Ljubibrati}), zavisan od pe}kog patrijarha, i po{to je Ve-
necija odlu~ila da spre~i postavljenje (“uvo|enje”) srpskih sve{tenika u Dalma-
ciji, kako bi na taj na~in srpski parosi do{li pod vlast “latinskih episkopa”, Kon-
gregacija za propagandu vere je odlu~ila da prozelitsku aktivnost usmeri ka
pravoslavcima Bosne i Like. Kongregacija je nastojala da odvoji dalmatinske
srpske parohe od “{izmati~kih” srpskih episkopa zavisnih od pe}kog patrijar-
ha. Kongregacija za propagandu vere je odlu~ila da “protiv ove te{ke neprili-
ke” forsira postavljanje unijatskih episkopa umesto pravoslavnih srpskih, i to
na njen tro{ak. Postojala je i bojazan da bi jednog katoli~kog episkopa mogao
naslediti neki “{izmati~ki” episkop uz pomo} “gr~kog novca”. U Vatikanu su
smatrali da treba i rimokatoli~ke episkope prilagoditi da vr{e episkopske obre-
de “po srpskom obredu koji je jednak rusinskom”, odnosno, unijatskom (grko-
katoli~kom). Zbog toga su mnogi rimokatoli~ki sve{tenici, radi lak{eg prekr-
{tavanja Srba, dobijali zadatak da se preobrate u unijatske sve{tenike kako bi
mogli vr{iti obrede po unijatskom modelu.” (str. 80-81.)
~) Pravoslavlje u Dalmaciji pod razli~itim re`imima
Srbi i njihovi pravoslavni sve{tenici su se o~ajni~ki opirali unija}enju i po-
katoli~avanju, a posebno institucionalnoj nadle`nosti latinskih biskupa nad srp-
77
skim parosima, koju je propisivala mleta~ka dr`avna vlast. Jedan deo Srba je
ipak podlegao pritiscima i prihvatio obrla}enje na zapadnu hri{}ansku veru, a
1753. godine mleta~ke vlasti su na zahtev zadarskog nadbiskupa Matije Kara-
mana proterale novog srpskog episkopa Simeona Kon~arevi}a iz Dalmacije.
Taj isti Karaman “sastavio je 1744. godine jedan spis protiv pravoslavnih Srba,
a u septembru 1750. inkvizitori su izdali naredbu da srpski sve{tenik mo`e vr-
{iti parohijsku slu`bu tek posle ispita u kuriji onog biskupa u ~ijoj se biskupiji
nalazi odnosna parohija. Rimokatoli~kim biskupima dato je pravo da svojim
patentima postavljaju parohe u pravoslavnim parohijama. Pravoslavnim sve-
{tenicima je, pod pretnjom tamnice, nov~ane globe ili proterivanja iz dr`ave,
bilo zabranjeno da slu`e bez biskupskih patenata i da bez dozvole nadle`nog
biskupa blagosiljaju me{ovite brakove. Svi pravoslavni parosi i crkveni tutori
bili su obavezni da do~ekuju latinske biskupe prilikom njihovih kanonskih po-
seta.” (str. 82.) Da bi kako tako neutralisala otpor Srba i spre~ila {ire nemire,
mleta~ka vlast je pod striktnom svojom kontrolom u Veneciji 1762. formirala
filadelfijsku pravoslavnu arhiepiskopiju i pod nju podvela sve pravoslavce na
svojoj teritoriji. Verska tolerancija je bila ne{to izra`enija pod Napoleonovom
vladavinom, a kad je Austrija preuzela biv{e mleta~ke teritorijalne posede, po-
{lo joj je za rukom i da pravoslavnog dalmatinskog episkopa Venedikta Kralje-
vi}a pounijati, pod pretnjom, 1818. godine, da }e u protivnom biti uklonjen sa
episkopskog trona. U svojoj {irokoj prozelitskoj ofanzivi “austrijski car Franc
I je na predlog unijatskog mitropolita u P{emislu imenovao misionare unije u
Dalmaciji: kanonika Aleksija Stupnickog, prefekta gr~ko-katoli~kog seminara
u Lavovu Jakova Cerovskog i katihetu gimnazije u ^ernovicu Vasilija Terilec-
kog. Njima je car naredio da moraju dr`ati u tajnosti cilj svoje misije, i odmah
pustiti bradu, kako ne bi pobudili podozrenje pravoslavnih u Dalmaciji. Kano-
nik Stupnicki postavljen je u isto vreme za rektora novoosnovanog seminara u
[ibeniku. U prole}e 1820. ovi su misionari stigli u Zadar i tu su se stali udva-
rati pravoslavnima, ~itati liturgiju u pravoslavnoj crkvi i u njoj pevati, nastoje-
}i da steknu simpatije pravoslavnih vernika. Drugi poku{aj unije izvo|en je
1832. i 1835. godine, posebno u Drni{u i u ne{to manjem obimu u Vrlici. Po-
sle brojnih uspelih prozelitskih akcija, na prostoru Dalmacije je ostao relativno
mali broj pravoslavnih Srba. Odre|en broj je zadr`ao srpsko ime, ali je u ver-
skom pogledu pripadao rimokatolicizmu. Prema statisti~kim podacima za po-
pis od 1880. godine, od 476.000 stanovnika, pravoslavnih je bilo 79.000. Pre-
ma popisu sprovedenom 1900. godine, od ukupno 593.000 stanovnika pravo-
slavnih je bilo 96.000.” (str. 84.)
Kad je tako posao verskog preobra}enja na katoli~anstvo zavr{en, Vatikan
je po~eo da podupire izdavanje knjiga ~iji su autori, poput Krunoslava Draga-
novi}a ili Mileta Bogovi}a, iznosili tezu da je zapravo Srpska pravoslavna cr-
kva vekovima vodila akciju prisilnog prevo|enja Hrvata katolika na pravosla-
vlje {irom Bosne i Hercegovine, mada je op{tepoznata istorijska ~injenica da
pravoslavci pod turskom vla{}u nikada nisu provodili bilo kakvu misionarsku
delatnost. “Zajedno sa K. Draganovi}em radio je celi tim ideologa usta{tva i
78
istori~ara NDH koji su imali zadatak da svojim radovima pro{ire rimokatolici-
zam i hrvatstvo do Drine, Boke i Srema. Uz pomo} Vatikana stvarane su nove
hrvatske nacionalne osnove {irenjem hrvatstva na bogumile (patarene) i musli-
mane. Nastojale su se utemeljiti teze da su za vreme turske vladavine na islam
pre{li hrvatska vlastela i narod u Bosni, koji su po~etkom XIII veka bili pata-
reni. Tvrdilo se da su Turci okupirali vekovne hrvatske prostore, npr. gradove
Biha} i Banja Luku. Optu`ivani su Mle~ani da su pro{irili ime Dalmacije “ko-
ja je do XV veka bila jo{ onako malena kao za Bizantijskog carstva.” Isticano
je da su u “hrvatske krajeve” doseljeni “Vlasi grkoisto~ne vjere”.” (str. 86-87.)

9. Vitezovi} zna~ajniji ideolog od Star~evi}a


@uti} smatra da je Pavao Riter Vitezovi} zna~ajniji ideolog velikohrvatstva
i od samog Ante Star~evi}a, jer je “hrvatstvo lukavo poistovetio sa ilirskom
idejom. Naime, Riter je najzaslu`niji za stavljanje vatikanske ilirske ideje u slu-
`bu stvaranja “Velike Hrvatske”, odnosno {irenja “apostolske” Austrijske care-
vine.” (str. 87.) Iako je poreklom bio Nemac, ro|en u Senju 1652. godine, Ri-
ter Vitezovi} se {kolovao u zagreba~koj jezuitskoj gimnaziji i izrastao u vode-
}eg hrvatskog rimokatoli~kog bojovnika svoga vremena. U vreme austrijsko-
mleta~kog sporenja oko osvojenih dalmatinskih krajeva u drugoj polovini se-
damnaestog veka, “Riter je radio u ime dinasti~kih interesa Habzburgovaca i
zato je upotrebio sve svoje “historijsko znanje” da “znanstvenim argumentima”
doka`e kako Venecija nema pravo na taj deo Hrvatske u ime neke imaginarne
Dalmacije. Riter je Habzburgovce smatrao hrvatskim kraljevima, pa je u ime
Austrije branio jedinstvo hrvatskih zemalja. Proizlazi da je Austriji nasu{no bi-
la potrebna “Velika Hrvatska” zbog pragmati~nog razloga {irenja svojih terito-
rija na jug i istok... Oslobo|enje hri{}anskih krajeva ispod turske vlasti Riter je
osetio kao {ansu da se pokrene ideja o vaspostavljanju Hrvatske koja je tobo-
`e prethodno bitisala u srednjem veku pre turskog osvajanja. Trebalo je svetu
staviti do znanja {ta je nekada Hrvatska bila i dokle su joj granice dopirale.
Austrijsku vojnu pobedu nad Turcima trebalo je iskoristiti i na duhovnom pla-
nu (“katoli~ka `etva”), te se Riter 1699. prihvatio spisateljskog posla.” (str. 88.)
[tampao je knji`icu “O`ivela, odnosno ponovo ro|ena Hrvatska”, na latin-
skom jeziku, obima ~etrdeset strana, na ~ijem se po~etku nalazi la`ni ilirski grb,
na|en na bogumilskim ste}cima unutar bosanskih pravoslavnih grobalja i, iz
kasnijeg vremena, na novcu ma|arskog slavonskog hercega Andra{a Arpadov-
ca. Grb ~ini beli polumesec sa `utom {estokrakom zvezdom na plavom polju
{tita. “Riter isti~e da je osnovna svrha napisanog dela da objasni ime hrvatsko
i poka`e “{ta je sve Bogom darovano hrvatskoj zemlji”... Glavni Riterov argu-
ment, kojim potvr|uje nekada{nje “ogromno” hrvatsko prostranstvo, koje bi
trebalo ponovo “o`iveti” vra}anjem starih granica, je identifikacija Ilirije, od-
nosno Ilira i Slavena. Riter je tu postavio “pravilo” da su nazivi ilirski, slaven-
ski i hrvatski samo tri sinonima za jedan isti pojam, pa je zaklju~io da se Hr-
vatskom ima smatrati sve {to su Rimljani zvali “Ilirikom”, izuzev{i na zapad-
noj strani Retiju i deo Norika, a na jugu Ahaju” i egejska ostrva.” (str. 91.)
79
Tako Riter Vitezovi} dolazi do konstrukcije “celokupne Hrvatske”, koju
potom deli na severnu i ju`nu, pa potom ju`nu na “Belu Hrvatsku” i “Crvenu
Hrvatsku”. Bela bi, po njegovoj projekciji, obuhvatala Primorje, Zagorje, Me-
|ure~je i “Alpsku Hrvatsku”, {to zna~i Kranjsku, Koru{ku i [tajersku. “Crve-
na Hrvatska delila se na Srbiju, Makedoniju, Bugarsku i Trakiju... [i{i} zaklju-
~uje da je Riteru “Ju`na Hrvatska” zemlja svih Ju`nih Slavena (Slovenaca, Sr-
ba, Hrvata i Bugara). “Sjeverna Hrvatska” su po Riteru svi ostali zapadni i is-
to~ni Slaveni (Slovaci, ^esi, Poljaci i Rusi). Panslavizam je, dakle, Riteru bio
u stvari pankroatizam u generi~kom smislu; Riter je, naime, polazio s gledi{ta
da je svima Slavenima bilo nekada zajedni~ko ime Hrvati. Riter je dobro znao
da se te sve zemlje, nekada{nje “velike” i “zamrle” Hrvatske, a posle Velikog
be~kog rata “o`ivjele Hrvatske”, razlikuju po zasebnim granicama, imenima,
grbovima i narodnim obi~ajima. Me|utim, za njega to nije bila ozbiljnija pre-
preka za tvrdnju da u tim svim zemljama `ivi samo jedan narod, ilirski ili slo-
vinski (slavenski) ili hrvatski, razdrobljen u mno{tvo posebnih plemena koja
govore samo razli~ite dijalekte jednog istog ilirskog ili slavenskog ili hrvatskog
jezika.” (str. 91-92.) Tu ideju panhrvatstva kasnije su oberu~ke prihvatali Lju-
devit Gaj, Ante Star~evi} i Eugen Kvaternik, svi ilirski i prava{ki ideolozi, ali
i be~ki dvor, koji je imao neograni~eno poverenje u Riterovo dokazano germa-
nofilstvo i odanost habzbur{koj dinastiji. Krajem devetnaestog veka i Franjo
Ra~ki, polemi{u}i sa Lazarom Tomanovi}em i tezom da je Andrija Ka~i} Mi-
o{i} srpski pisac, tvrdi da je srednjevekovno “slovinstvo” sinonim za “hrvat-
stvo”. Neposredni Riterov sledbenik, franjevac iz Vrlike Filip Grabovac, 1747.
slovenski i ilirski naziv poistove}uje sa hrvatskim u svojoj knjizi “Cvit razgo-
vora naroda i jezika ilirskog aliti rvackog”. Me|utim, Grabov~ev animozitet
prema pravoslavcima jasno identifikuje njegov konvertitski kompleks. “Podatak
da su Grabov~evi preci do{li u pokatoli~enu Vrliku iz srpskih Ravnih kotara (selo
Me|ari) dovoljno svedo~i o Grabov~evom nehrvatskom poreklu.” (str. 95.)

10. Rimokatoli~ki ekspanzionizam u osnovi


panslavenstva Ljudevita Gaja
Poput Ritera, i Ljudevit Gaj je bio poreklom Nemac, ali nije zavr{io jezu-
itsku nego franjeva~ku gimnaziju u Vara`dinu i Karlovcu. Pored ova dva Nem-
ca, tvorci savremenog hrvatskog “nacionalnog” ~uda bili su do kraja devetna-
estog veka sve sami rimokatoli~ki sve{tenici. “Habzburgovcima i Vatikanu ili-
rizam je, dakle, u dugom vremenskom periodu predstavljao integracioni faktor
~ija je svrha bila da balkanske istorijske zemlje (pokrajine) unificira i verski i
prostorno pove`e u jednu celinu. Preko ilirizma je trebalo {iriti rimsku versku
ideologiju u ime “apostolskog habzbur{kog cara.” (str. 97.) Uostalom, Gajevi
politi~ki ciljevi su ve} u po~etku njegove misije bili vrlo prozirni. Kako isti~e
Nikola @uti}, “reaktiviranje Riterovih velikohrvatskih ideja poslu`i}e Gaju da
ih, pod mimikrijskim “ilirskim” imenom, suprotstavi realnoj opasnosti sna`e-
nja srpskog nacionalnog pokreta posle stvaranja autonomne Srbije 1830. godi-
ne.” (str. 98.) Poku{avaju}i da ideologijom ilirizma postigne hrvatsku nacional-
80
nu integraciju na {irokoj srpskoj etni~koj osnovi i prihvatanjem srpskog jezika
kao knji`evnog, “Gajev svehrvatski ilirski pokret, kao i Riterov, slu`io je inte-
resima Austrije protiv ma|arskih te`nji za nezavisno{}u i kao odbrana od “se-
vernih jeretika”. S druge strane, trebalo je Austriji privu}i slavenske narode i
susedne slavenske zemlje izlo`ene uticaju pravoslavne Rusije i autonomne pra-
voslavne Srbije. Otuda poti~e Gajevo sveslavensko opredeljenje koje u osnovi
ima prikriveno austroslavisti~ko obele`je i jo{ prikriveniji, rimokatoli~ki eks-
panzionizam. Zbog utemeljenja svehrvatstva u tzv. “hrvatskim zemljama”, ide-
olozi ilirizma su forsirali {tokavske narode kako bi izjedna~ili (unificirali) tzv.
“hrvatski” govor “tri narje~ja” ({tokavsko, kajkavsko, ~akavsko). Trebalo je iz-
baciti manjinsko nare~je ~akavaca i kajkavaca te propisati da srpska {tokav{ti-
na bude zvani~no nare~je Hrvata.” (str. 102.)
Po{to je znameniti slavista Jernej Kopitar insistirao da je {tokavski govor
samo srpski jezik, a kajkavski slovena~ki, pa bi se hrvatskim mogao nazvati is-
klju~ivo ~akavski, {to je tvrdio i Franc Miklo{i}, biskup Maksimilijan Vrhovec
kao siva eminencija Gajevog pokreta nastupa sa zahtevom da se kajkavski pri-
broji {tokavskom, s obzirom da je svakako bio izlo`en njegovom dugotrajnom
uticaju. Ovde je posebno zna~ajno da je sve vreme svoga trajanja ilirski pokret
imao masovnu i energi~nu podr{ku rimokatoli~kog sve{tenstva. “Mnogi ~elni-
ci ilirskog pokreta bili su rimokatoli~ki sve{tenici, npr. Pavao [tos, fra Martin
Nedi} i brojni bosanski franjevci, `upnik Toma` Miklou{i} – prete~a ilirizma
itd. Biskup Aleksandar Alagovi} (1760-1837) preporu~ivao je rimokatoli~kom
sve{tenstvu da ~ita Gajeve “Novine” i “Danicu”. Prof. Nikola @ic je isticao da
je Gaj upravo u “hrvatskom sve}enstvu na{ao najiskusnije i najodu{evljenije
prista{e i pomaga~e za svoj rad i uspjeh”. Pored “doma}ih ljudi” Ilirski pokret
su podupirali “do{ljaci” rimokatolici iz Ugarske i Slova~ke: ban Vla{i} (ina~e
Ma|ar), kanonik zagreba~ki Mojzes, biskup Aleksandar ([andor) Alagovi} (iz
Slova~ke), biskup-kardinal Haulik. Nazadnost iliraca “ma|aroni su dokazivali
~injenicom {to je me|u njima bilo mnogo crkvenih ljudi. Antun Barac navodi
da su “me|u najbu~nije Gajeve sljedbenike pripadali zagreba~ki sjemeni{tarci
i ve}ina ni`ih sve}enika.” (str. 106.) Uz podr{ku crkvenih prelata u mnogim
mestima rimokatoli~ki bogoslovi formirali su razna rodoljubiva dru{tva. U
“Zboru redovni~ke mlade`i bosanske”, koji je 1855. formiran u \akovu, a
1876. pre{ao u Ostrogon, odgajani su {kolovani rimokatoli~ki klerici koji su
obavljali “presvete” misionarske du`nosti u pravoslavno-muslimanskoj Bosni
i Hercegovini, uzgred bele`e}i srpske narodne pesme koje su objavljivali kao
hrvatske. U takvim aktivnostima naro~ito se isticao fra I. Juki}.” (str. 107-108.)
Bilo je o~igledno da u Hrvatskoj i Slavoniji Ilirski pokret kao jedan od svojih
glavnih ciljeva ima odbranu rimokatoli~kog ekskluziviteta ovih teritorija pred
pravoslavnom i protestantskom opasno{}u. Koliko je i papa Pije IX nade pola-
gao u Zagreb kao katoli~ki centar, svedo~i i ~injenica da je 1850. godine zagre-
ba~ku biskupiju uzdigao u rang nadbiskupije, podvrgav{i joj kao novoj metro-
poliji bosansku ili |akova~ko-sremsku, senjsko-modru{ku ili krbavsku i kri`e-
va~ku biskupiju. “U drugoj polovini XIX veka za Austriju i Vatikan postaje,
81
pored ilirskog, prihvatljivo i jugoslavensko (sveslavensko) ime kao mogu}e
sredstvo za {irenje germanizma i rimokatolicizma u ime apostolskog austrij-
skog cara i rimskog pape.” (str. 110.) Jo{ 26. jula 1843. godine Austrija je po-
stala i formalni protektor Zavoda svetog Jeronima u Rimu, a u njemu se ume-
sto ilirskog krajem devetnaestog veka sve ~e{}e koristi jugoslovenski naziv.
a) Kroatizacija kao su{tina ilirizacije
Jugoslovenstvo u austrougarskim okvirima du`e vreme je izgledalo kao
na~in efikasnog suprotstavljanja velikoma|arskim separatisti~kim aspiracija-
ma. Enciklikom pape Lava XIII, od 1. avgusta 1901. godine, Zavod Svetog Je-
ronima definitivno dobija hrvatski atribut u svom nazivu. Time je Vatikan de-
finitivno usvojio projekat da su svi katolici koji govore srpski jezik po nacio-
nalnosti Hrvati i na njegovoj realizaciji je sve agresivnije nastojao. Mada je pod
pritiskom dalmatinskih i bokeljskih Srba katolika, kao i dalmatinskih “talijana-
{a” papa slede}e godine vratio ilirski naziv ovom zavodu, od osnovnog projek-
ta kroatizacije nije se vi{e nikada odustajalo. Ma|arski zvani~nici su se `esto-
ko suprotstavljali vatikanskom kreiranju nove hrvatske nacije i pokazivali da
im je podjednako neprihvatljiv i jugoslovenski i hrvatski naziv ovog zna~ajnog
instituta, mada se zavod 1924. godine na{ao pod ingerencijom jugoslovenskog
poslanstva u Rimu. “Kona~no, posle posete jugoslovenskog predsednika Josi-
pa Broza Vatikanu, tokom aprila 1971. u vreme tzv. “maspoka”, papa Pavle VI
22. jula 1971. dao je Ilirskom zavodu Sv. Jeronima naziv Hrvatski papinski za-
vod Sv. Jeronima.” (str. 119.) Posle Prvog hrvatskog katoli~kog kongresa, odr-
`anog 1900. godine u Zagrebu, klerikalizam postepeno postaje osnovna hrvat-
ska politi~ka opcija, pogotovo nakon smrti Stjepana Radi}a, poslednjeg istak-
nutog antiklerikalca. Klerikalci sistematski preuzimaju primat u svim sferama
dru{tvenog `ivota jugoslovenskih katolika, imaju}i pred sobom kao glavni cilj
stvaranje hrvatske katoli~ke tvr|ave, oslonca za dalje isto~ne prozelitske pro-
dore. “Stvaranje unitarne rimokatoli~ke Hrvatske, naro~ito tokom XX veka, za
Vatikan i Rimokatoli~ku crkvu je bilo imperativ vremena, jer je imalo nepro-
cenjivi zna~aj za ostvarenje uspe{nih misionarskih i prozelitskih aktivnosti na
Balkanu. Vremenom su prekr{teni Srbi (konvertiti) i rimokatolici stranci
(Nemci, ^esi, Slovaci, Slovenci, Italijani, Rusini, Ma|ari i dr.) Hrvatske, Sla-
vonije, Dalmacije i {ireg Balkana, preuzimali hrvatsko ime i postajali naj~isti-
ji, odabrani Hrvati. Hrvatska je na taj na~in stvarno u sve ve}oj meri postajala
jednonacionalna tvorevina bez nacionalnih manjina.” (str. 156.) Pogotovo ka-
da su 1995. godine hrvatske vlasti oru`anim akcijama i brutalnim terorom ma-
sovno proterale skoro sve kraji{ke pravoslavne Srbe.
11. Animozitet rimske crkve prema Stjepanu Radi}u
Zna~ajan je i podatak da su antiklerikalni potezi Stjepana Radi}a doveli do
njegovog ubistva. “Prema svedo~enju Koro{~evog {efa kabineta, Stanka Maj-
cena, ve~e uo~i atentata Puni{a Ra~i} je proveo vi{e ~asova u razgovoru “iza
zatvorenih vrata” sa Koro{ecom u Ministarstvu unutra{njih dela u Beogradu.
82
Istog dana, 19. juna 1928. godine, P. Ra~i} je vi|en i u Dvoru, a prema kaziva-
njima istori~ara Bogdana Krizmana, njegov otac Hinko Krizman tvrdio je da
je Koro{ec upozorio poslanike Jugoslavenskog kluba da 20. juna ne sede iza
poslanika Hrvatske selja~ke stranke, gde im je, ina~e, bilo mesto. Kao ministar
unutra{njih dela, Koro{ec je ve} 20. juna naredio svim `upanima da se zabra-
ne sve novine koje bi “`alosni slu~aj u Narodnoj skup{tini neverno predstavljale”.
Umesto ostavke zbog ozbiljnog udarca unutra{njem miru u zemlji i odgovor-
nosti slu`be kojoj je stajao na ~elu, Koro{ec je, kao prvi nesrbin, postao pred-
sednik vlade 27. jula 1928. godine.” (str. 287.) Anton Koro{ec je ina~e bio ri-
mokatoli~ki sve{tenik, vode}i slovena~ki klerikalac i lider Slovenske ljudske
stranke. Vrhunac animoziteta prema Stjepanu Radi}u katoli~ki vode}i krugovi
su iskazali nakon njegovog napada na papskog nuncija Pelegrinetija 1926. go-
dine. To je toliko daleko i{lo da su neki istaknuti klerici javno tra`ili Radi}evo
uklanjanje iz politi~kog `ivota ili se otvoreno radovali nakon skup{tinskog ubi-
stva i ranjavanja glavnih rukovodilaca Hrvatske selja~ke stranke. “U osije~kom
“Hrvatskom listu”, iz novembra 1926. godine, klerikalni poslanik, dr Kerubin
[egvi}, vrlo o{tro je kritikovao S. Radi}a, izraziv{i `elju da ga neko ukloni iz
politi~kog `ivota, ali svakako ne ubistvom. Nazvao ga je “vo|om zava|enih,
zaslepljenih i pijanih”. Njegovo odstranjenje bilo bi “najva`nije djelo {to ga
pamti hrvatska povijest”. Po mi{ljenju Dragoljuba Jovanovi}a, [egvi}ev pri-
mer pokazuje kakvu su mr`nju gajili prema Radi}u klerikalci, te navodi da je
jedan fratar u Dalmaciji, posle skup{tinskog atentata, klicao: “@ivio Puni{a Ra-
~i}”, i pri tom se uzdao u Koro{eca kao ministra unutra{njih poslova.” (str. 286-
287.) Vatikan nikada nije mogao zaboraviti da je li~no Stjepan Radi} kao jugo-
slovenski kraljevski ministar spre~io ratifikaciju ve} sklopljenog konkordata
1925. godine. “Zbog Radi}eve dominacije nad selja{tvom Hrvatske, Slavonije
i Dalmacije, klerikalci su smatrali da }e njegovim nestankom pridobiti selja-
{tvo za svoje klerikalne i politi~ke ciljeve.” (str. 287.)
I prema stanovi{tu Vase Kazimirovi}a, jednog od najboljih poznavalaca
jugoslovenske me|uratne istorije, “optu`be protiv kralja bile su, vi{e je nego
izvesno, bez ikakvog osnova. Kralj nikada nije mislio na ubistvo Radi}a, ni on-
da kad ga je ovaj najdirektnije napadao pa i vre|ao, ve} je `eleo samo da ga
politi~ki slomi i potom ve`e za sebe – {to potvr|uje i ~injenica da je Radi} za-
tvoren po njegovom nalogu i da je on bio prvi koji je, zatim, sa Radi}em u za-
tvoru uspostavio kontakt, pre Nikole Pa{i}a. U vreme kad se atentat dogodio,
~injenica je koja se mora imati u vidu, saradnja Radi}a sa kraljem Aleksandrom
bila je najte{nja. [to je kralj `eleo – to je Radi} ~inio. Izvr{avaju}i kraljev na-
log, Radi} je, neka tri meseca pre krvavog doga|aja u Narodnoj skup{tini, 5.
marta 1928. godine, zapretio poslanicima ve}ine, da }e uskoro do}i general i
razjuriti ih, kako ve} zaslu`uju. Dvadesetak dana potom, 26. aprila 1928. godi-
ne, on je ponovo u Narodnoj skup{tini zapretio poslanicima ve}ine dolaskom
jednog generala na polo`aj predsednika vlade. “Va`na je sama ideja da general
bude predsednik vlade”, rekao je on. “To zna~i da kralj dobiva polo`aj koji i
treba da ima, da bude arbitar, sudac izme|u dve strane. [to je prirodnije nego
83
da kralj, u tome je veli~ina monarhije, da on, kao arbitar u~ini kompromis. I on-
da je prirodno da do|e general koji nije partizan nego je predstavnik kralja.”
(Vasa Kazimirovi}: Srbija i Jugoslavija, Kragujevac 1995., str. 513.) Autor ci-
tira Radi}ev govor na osnovu stenografskih bele`aka Narodne skup{tine od 26.
aprila 1928. godine.

12. Katoli~ki sve{tenik Antun Koro{ec,


najpodmukliji politi~ar Kraljevine
Sam Antun Koro{ec je, bez ikakve sumnje, bio najpodmukliji i najpokva-
reniji politi~ar u ukupnom politi~kom `ivotu Kraljevine Jugoslavije. Rimoka-
toli~ki fratar s krajnje razvijenim jezuitskim manirima, ve{to je prikrivao anti-
srpsku mr`nju i prezir, ali se nije nimalo ustru~avao od zadavanja udaraca hr-
vatskom separatizmu, ako je smatrao da bi Slovenci mogli iz toga da se okori-
ste. Korisnost je za Koro{eca bila najvi{i kriterijum moralnosti, a njegova bes-
krupuloznost i perfidnost bile su poslovi~ne. “Talas na kojem je Koro{ec po-
stojano jahao, i koji ga je u~inio skoro nezaobilaznim faktorom na politi~koj
sceni Jugoslavije, bila je zao{trenost hrvatsko-srpskih odnosa. Polaze}i od one
narodne izreke, da kad se dvojica sva|aju tre}i se koristi, on je i sam izvanred-
no ve{to radio na produbljavanju hrvatsko-srpskih sukoba, i pri tom redovno
uspevao da u{i}ari ne{to za svoju de`elu. Tvrdi se, ~ak, da je upravo on bio je-
dan od inicijatora atentata na Stjepana Radi}a i na poslanike Hrvatske selja~ke
stranke u Narodnoj skup{tini. Sasvim pouzdanih dokaza za tako {to – nema.
Jedino {to se sa sigurno{}u mo`e re}i jeste to, da odnosi Radi}a i Koro{eca, po-
smatrani od 1918. godine, nisu nikad bili dobri. Ve} u prvim mesecima Kralje-
vine SHS, kad je Radi} grunuo sa svojim separatisti~kim zahtevima i akcija-
ma, Koro{ec je ustao protiv njega. Ali ne zato {to mu je bogzna koliko bilo sta-
lo do jugoslovenske dr`ave, ve} zbog toga {to se bojao hrvatske hegemonije
nad Slovencima.” (Knjiga druga, str. 515-516.)
Ve{to podilaze}i beogradskim vladaju}im krugovima, Koro{ec je uporno
Radi}a napadao zbog separatizma, bolj{evizma i antisrpstva. Kako Kazimiro-
vi} iznosi u posebnoj napomeni: “Jedan od onih politi~ara koji su Koro{ca do-
veli u vezu sa krvoproli}em u Narodnoj skup{tini bio je dr Janko Bari~evi}. Na
31. redovnom sastanku Narodne skup{tine, 3. marta 1937. godine, on je rekao:
“Puni{a Ra~i} se posle ubistva u Narodnoj skup{tini sklonio u jednu kafanu.
Vlasnik te kafane obavestio je upravnika grada da je Ra~i} kod njega i pitao ga
{ta da radi. Odgovoreno mu je: “^ekajte dok pitam ministra Koro{ca!” Malo
potom, upravnik grada se javio i rekao: “Sedite u kola, uzmite Puni{u Ra~i}a i
odvedite ga pravo ministru unutra{njih dela!” Taj kafed`ija, kojeg je pomenuo
Bari~evi}, bio je ~uveni beogradski ugostitelj \or|e Popara, tast dugogodi-
{njeg predsednika Glavnog saveza srpskih zemljoradni~kih zadruga i ministra
Vojislava \or|evi}a, koji je, brane}i svog tasta, ali i Koro{ca, od optu`bi Bari-
~evi}a, u Narodnoj skup{tini rekao – da je Koro{ec “veli~ina dr`avnika, poli-
ti~ka veli~ina koju je malo ko iz sada{njeg javnog politi~kog `ivota dostigao.”
(str. 516.) Ina~e, po prirodi izraziti makijavelista, Anton Koro{ec se u praksi do-
84
kazao kao nemilosrdni policijski batina{. Kazimirovi} za njega ka`e da je bio
“eksponent vatikanske politike u svakom pogledu.” (str. 518.) Za njega je Rim
bio jedini ideolo{ki orjentir i oli~enje “pozitivne duhovne snage”. Zato je Stje-
pana Radi}a morao da ukloni sa politi~ke scene kako svojom nestabilno{}u i
cirkuskom ekvilibristikom ne bi ometao politi~ke akcije Rimokatoli~ke crkve,
a istovremeno samim ~inom ubistva da zada sna`an udarac srpskim politi~kim
nastojanjima.

13. Progon bosanskohercegova~kih Srba


pod austrougarskom vla{}u
Manipulativna tehnologija koju je Rimokatoli~ka crkva primenila u proce-
su konstruisanja ve{ta~ke hrvatske nacije nije unapred bila potpuno konceptu-
irana. Prethodile su joj duge decenije lutanja i eksperimentisanja sa ilirstvom i
jugoslovenstvom. Me|utim, kad je jednom temeljito razra|ena, sve je lak{e
primenjivana i na sve manji otpor je nailazila u srpskim katoli~kim masama.
Anga`ovanjem [trosmajera i Ra~kog, indoktrinisani su katolici Slavonije i
Vojne krajine. Tako|e, rimokatoli~ki sve{tenik Mihovil Pavlinovi} predvodio
je taj manipulatorski posao u Dalmaciji. U vreme okupacije Bosne i Hercego-
vine tehnolo{ki postupak je ve} bio usavr{en i u praksi proveren. Zato je tu mo-
`da bio i najefikasniji. Kako je provo|en, detaljno opisuje Vasa Kazimirovi} u
knjizi “Srbija i Jugoslavija 1914-1945.” (“Prizma” – Kragujevac, “Centar film”
– Beograd, Kragujevac 1995.) Po njegovom vi|enju, “raspiriva~ ljute srbofo-
bije u Bosni i Hercegovini, i pre i posle osnivanja jugoslovenske dr`ave, bilo
je vo|stvo Katoli~ke crkve, ~ak Katoli~ka crkva u celini. Prvi put u punoj me-
ri Katoli~ka crkva je krenula protiv Srba odmah po okupaciji Bosne i Herce-
govine od strane Austro-Ugarske. U novim uslovima (i ve} samim tim {to je
austrijski dvor bio od Vatikana naimenovan za za{titnika katolicizma na celom
jugoistoku) Katoli~ka crkva u Bosni i Hercegovini postala je jedna vrsta dr`av-
ne vere, religiozna organizacija kojoj su vlasti bile obavezne da pru`aju punu i
najpuniju podr{ku i u pravcu {irenja katoli~anstva me|u pripadnicima drugih
vera.” (str. 305-306.)
Interesantno je da je Kazimirovi} do{ao do podataka da je i unutar austro-
ugarske habzbur{ke carske porodice bilo suprotstavljanja takvoj politici. “U ci-
lju pretvaranja Bosne u katoli~ku zemlju prvog reda, na dvoru Habzburga bio
je osnovan i jedan tajni savez, na ~ijem su se ~elu nalazili, uz druge austrijske
vi|ene i uticajne li~nosti, i brat cara Franca Jozefa, Karl Ludvik, zatim ercher-
cog Albreht. Taj savez je bio vrlo aktivan, ali je u samom Be~u imao jednog
uglednog protivnika – prestolonaslednika Rudolfa. Liberalnih shvatanja, on je
imao `estoke raspre sa erchercogom Albrehtom ve} u prvoj godini okupacije
Bosne i Hercegovine od strane Austro-Ugarske. Tra`io je da se od politike po-
katoli~avanja Bosne i Hercegovine dignu ruke, a posebno da se odustane od
planova za prevo|enje pravoslavnih u katoli~ku veru. Kad su ti apeli ostali bez
dejstva, Rudolf je pri{ao pisanju ~lanaka za razne novine, kojima je hteo da
obavesti javnost o postojanju tajnog saveza za pokatoli~avanje Bosne i Herce-
85
govine. U jednom od prvih ~lanaka rekao je da je taj savez samo jedan od taj-
nih saveza klerikalaca koji deluju pod komandom jezuita i da bi on mogao da
bude opasan po interese Austrije. Nastojanje da se stanovnicima Bosne i Her-
cegovine silom nametne katoli~ka vera, posebno pravoslavnim Srbima, pisao
je Rudolf, ne zna~i ni{ta drugo nego od njih praviti ve~ne neprijatelje Austrije.
Isti~u}i da izme|u katolika i pravoslavnih postoje velike suprotnosti, koje ni-
kada ne}e nestati, Rudolf je izneo da bi prava i po{tena politika bila da vlada u
Bosni i Hercegovini ne podupre nijednu veru, da bude podjednako tolerantna i
pravedna prema pripadnicima svih vera. Prestolonaslednik Rudolf naro~ito je
ukazivao na pogubnost identifikovanja dr`avnih interesa sa interesima Katoli~-
ke crkve u Bosni i Hercegovini. Sve {to je preduzimao prestolonaslednik Ru-
dolf, da bi, na jednoj strani, demaskirao najuticajnije pripadnike carske famili-
je, a na drugoj, da bi samog cara, svog oca, prinudio da se opredeli za politiku
respektovanja svih vera u Bosni i Hercegovini, sve je to malo vredelo. Tajni sa-
vez za pokatoli~avanje Bosne i Hercegovine, za pretvaranje ovih zemalja u ba-
stion katoli~anstva i odsko~nu dasku za njegovo {irenje na celom jugoistoku,
nastavio je da deluje, pored ostalog, dovo|enjem i jezuita u Bosnu. [to se ca-
ra Franc Jozefa li~no ti~e, on }e u jednom trenutku, kad ga na to budu primo-
rali dr`avni interesi, javno manifestovati da nije “nesklon” i “bez razumevanja”
i za ostale veroispovesti u Bosni i Hercegovini.” (str. 306-307.)
a) Kroatizacija bosanskih katolika i ekskluzivni
hrvatski kurs Bosne i Hercegovine
Katoli~ko stanovni{tvo pod austrougarskom okupacijom primamljivano je
da se prikloni hrvatskoj nacionalnoj opciji ve{tim fratarskim demago{kim pro-
povedima, ali jo{ i vi{e stavljanjem u izgled privilegovanog socijalnog, eko-
nomskog i politi~kog polo`aja. Kako dalje iznosi Kazimirovi}, “prokatoli~ka
politika Be~a u Bosni i Hercegovini i{la je u najve}oj meri u ra~un Hrvatima.
Kao katolici, Hrvati su bili predodre|eni da budu ne samo podr`avani, nego i
forsirani na {tetu i Srba i muslimana. Na to je bila skrenuta pa`nja i “sprovodi-
ocu okupacije” Bosne i Hercegovine, generalu Filipovi}u. U uputstvu koje je
on dobio od na~elnika general{taba, fon Beka, re~eno je, izme|u ostalog, da se
katolicima mora posvetiti posebna pa`nja, budu}i da su oni “pouzdani i nasto-
janjima Monarhije prijateljski raspolo`eni”. I sam katolik i Hrvat, general Fili-
povi} se najkonsekventnije dr`ao dobijenog uputstva. ^im se ustoli~io u Sara-
jevu, odmah je pristupio “bri`ljivom negovanju” katoli~kog, odnosno “hrvat-
skog elementa”. Za relativno kratko vreme uveo je u celoj Bosni i Hercegovi-
ni “ekskluzivan hrvatski kurs”. Rezultat toga bio je da su u obema oblastima,
uz pun anga`man katoli~ke crkve, propagirani, pored ostalog, i hrvatski jezik i
“hrvatsko ime”. Sve objave vlasti i novine – sve je {tampano latinicom i “ose-
bujnim jezikom hrvatske administracije”. Srpsko ime je potiskivano, a isto ta-
ko i upotreba }irilice. Ona je bila prognano pismo sve do maja 1880. godine,
sve dok se u Bosni i Hercegovini nalazio general Filipovi}. Tada je, pak, i po-
sle mnogih i o{trih protesta Srba, do{lo do promene.” (str. 307.)
86
Novokomponovani “Hrvati” su se prili~no brzo sna{li u novoj ulozi, a bit-
no ih je oja~ao i priliv raznorodnog rimokatoli~kog elementa sa strane, kojim
je popunjavan ~inovni~ki aparat. “Mada su bili u manjini, Hrvati su nastojali da
se Be~u prika`u kao glavni faktor u Bosni i Hercegovini i, u isti mah, kao je-
dini pouzdani “dr`avni elemenat”. Nije se tako|e propu{tala nijedna prilika da
se istakne da su ove oblasti – hrvatske zemlje, i da bi trebale da budu pripoje-
ne Hrvatskoj. [to je vreme vi{e odmicalo, “hrvatski element” u Bosni i Herce-
govini postajao je sve netrpeljiviji prema Srbima i sve bezobzirniji u nastoja-
njima da ih suzbije. Naro~ito je to bio slu~aj od dolaska Josipa [tadlera iz Za-
greba na polo`aj nadbiskupa u Sarajevu. Sa dolaskom [tadlera u Sarajevo za-
po~elo je u najve}oj meri i doseljavanje Hrvata u Bosnu i Hercegovinu. Na ini-
cijativu [tadlera pokrenut je u Sarajevu, 1906. godine, list “Hrvatski dnevnik”,
u kojem su ekskluzivna hrvatska gledi{ta dolazila do izra`aja posebno u silnim
napadima na Srbe i njihove politi~ke te`nje”, kako to ka`e Todor Kru{evac. U
ovoj istoj godini, tako|e na inicijativu [tadlera, na skupu Hrvata u Docu done-
sena je rezolucija kojom se od austrijskog cara zahtevalo pripajanje Bosne i
Hercegovine Hrvatskoj. Kako bi se moglo zaklju~iti, ova rezolucija bila je ini-
cirana sa strane i predstavljala je u stvari probni balon za predstoje}u aneksiju
Bosne i Hercegovine.” (str. 308.)
Klerikalizam, kao u osnovi totalitarni politi~ki koncept, ovde je manifesto-
vao do kraja svoje antisrpske prohteve i dokazao izvanredne manipulativne
sposobnosti. Naravno, od klju~nog zna~aja za njegov uspeh bila je ~injenica da
je zastupao interese i u`ivao podr{ku tada najmo}nije evropske rimokatoli~ke
imperije, pa su dr`avni i crkveni organi mogli maksimalno koordinisati svoje
napore. “U nastojanju da hrvatizuje Bosnu i Hercegovinu do maksimuma, po-
katoli~i je, i stvori uslove za njeno pripajanje Hrvatskoj, Katoli~ka crkva se ni-
je ustru~avala ni od najdirektnijeg upu{tanja u dnevnu politiku. Pod vo|stvom
nadbiskupa [tadlera, dolazi i do osnivanja katoli~ke politi~ke partije, Hrvatske
katoli~ke udruge. Glavni podr`avalac nadbiskupa [tadlera bio je carski dvor u
Be~u – li~no sam car, a uz njega i prestolonaslednik Franc Ferdinand. Car je na
[tadlera gledao kao na “svoje ~edo”, jer ga je on i naimenovao za prvog nad-
biskupa, 16. avgusta 1881. (neposredno posle zaklju~enog ugovora izme|u Va-
tikana i Austro-Ugarske, 8. juna 1881. godine, o uspostavljanju svetovne cr-
kvene hijerarhije nad nadbiskupijom u Sarajevu). Sav odan carskom dvoru, i
Austro-Ugarskoj kao dr`avi, [tadler je, 27. novembra 1908. godine, otputovao
u Be~, da bi li~no caru izrazio svoju zahvalnost zbog progla{enja aneksije, ~i-
me je Monarhija, kako se tom prilikom izrazio, “izvr{ila istorijsko delo”. U
Be~, me|utim, nije otputovao sam, ve} sa jo{ 430 Hrvata iz svih krajeva Bo-
sne i Hercegovine. Tokom audijencije kod cara Franca Jozefa, [tadler je izja-
vio, pored ostalog: “Na{u otad`binu zadu`iste, jer nama kao katolicima osje-
guraste slobodu vjere, a kao Hrvatima – opstanak.” (str. 308-309.)
Insistiraju}i na rimokatoli~kom ekskluzivizmu hrvatstva, [tadler je nepre-
kidno pokazivao otvorenu versku netrpeljivost prema islamu i pravoslavlju,
kao i nacionalnu mr`nju prema Srbima. “Nikad ne odstupaju}i od toga da Bo-
87
sna i Hercegovina moraju biti priklju~ene Hrvatskoj, [tadler je bio protiv sva-
ke “jugoslovenske kombinacije”, i, iz tih razloga, za razliku od stare{ina Kato-
li~ke crkve u Hrvatskoj i Sloveniji, nije hteo ni da ~uje za Majsku deklaraciju
predstavnika Ju`nih Slovena u Carevinskom ve}u u Be~u, 1917. godine. U
“Hrvatskom dnevniku” (od 17. novembra 1917.) on je izjavio da se “dr`avno-
pravno pitanje na jugu Monarhije” mora re{iti samo “u hrvatskom smislu, na
temelju hrvatskoga dr`avnoga prava i uz neokrnjeno o~uvanje hrvatske narod-
ne i dr`avne individualnosti”, sa sjedinjenjem svih hrvatskih zemalja, me|u nji-
ma i Bosne i Hercegovine, “u jedno politi~ko i financijalno autonomno s Hab-
zbur{kom monarhijom kao cjelinom nerazdru`ivo dr`avno tijelo”. Jugosloven-
sku dr`avu, protiv koje je toliko bio, i protiv koje se toliko borio, nadbiskup
[tadler nije do`iveo. Umro je iznenada, ostavljaju}i za sobom – ta~no {esnae-
storo dece, skoro toliko koliko i biskup Josip Juraj [trosmajer, kako kazuju
austrijski izvori. Njegov naslednik bio je Ivan [ari}, u najmanju ruku isti toli-
ki srbofob i mrzac Jugoslavije. Vrlo obrazovan, i poznavalac skoro svih glav-
nih evropskih jezika, [ari} je ve{to, ali zato bezobzirno, na jednoj strani stalno
vodio antisrpsku, a na drugoj – velikohrvatsku politiku, pri ~emu mu je pola-
znica bila (kao i [tadleru) da su Bosna i Hercegovina “~isto hrvatske zemlje” i
da u njima nema mesta pravoslavnim Srbima.” (str. 309-310.)
Upravo je takva klerikalna ideologija i mogla svoj vrhunski izraz dobiti u
usta{kom pokretu i kvislin{koj Nezavisnoj Dr`avi Hrvatskoj. “Kad je osnova-
na usta{ka dr`ava, [ari} je postao glavni propagator usta{tva i kao {to je, 1914.
godine, blagosiljao vojnike iz Bosne koji su polazili u rat protiv Srbije, tako je
1941. godine blagosiljao usta{e koji su vr{ili zlo~ine nad Srbima, nazivaju}i ih
“Hristovim vojnicima”. Od hrvatskih politi~ara u Bosni i Hercegovini, koji su
se naro~ito isticali svojom srbofobijom, {irenjem mr`nje prema Srbima, jedan
od poznatijih bio je dr Nikola Mandi}. Za vreme Prvog svetskog rata zamenik
zemaljskog poglavara Bosne i Hercegovine, on je i posle osnivanja Jugoslavi-
je nastavio da vodi antisrpsku politiku, da bi, na kraju, u usta{koj hrvatsko-mu-
slimanskoj dr`avi postao i predsednik vlade. Koliko je Mandi} bio ispunjen
mr`njom prema Srbiji i Srbima, govori i njegova javna izjava od 22. februara
1915. godine. U prisustvu ministra Austro-Ugarske, Kerbera, on je tada u ime
“pu~anstva” Bosne i Hercegovine, zatra`io da se “hajka{ki” narod u Srbiji “pri-
vede zaslu`enoj kazni radi njegovoga pogubnoga rovarenja i radi nedu`no pro-
livene dragocjene carske mu~eni~ke krvi, pa da se zauvijek onemogu}i pogub-
ni njegov upliv na srodni mu dio `iteljstva u Bosni i Hercegovini.” (str. 310.)
Verovatno nije na odmet ovde pomenuti da je nakon smene bosanskohercego-
va~kog zemaljskog poglavara Oskara Po}oreka zbog katastrofalnih poraza na
srpskom frontu, na njegovo mesto postavljen Hrvat Stjepan Sarkoti}. Njegovo
hrvatstvo je bilo dovoljna garancija da }e se sistematski i masovni zlo~ini nad
srpskim narodom vr{iti s najve}im entuzijazmom. Po ratnom porazu, Sarkoti}
je bio glavni sto`er okupljanja hrvatske politi~ke emigracije, koja je sve vi{e
dobijala konture usta{kog pokreta.
88
IV. Vasilije Kresti} o velikohrvatskoj genocidnosti
Ukazuju}i da ve} ~itav vek i po kreatori hrvatske nacionalne svesti siste-
matski produkuju antisrpsku mr`nju, imaju}i u vidu da samo postojanje srp-
skog naroda predstavlja najve}u smetnju realizaciji ideolo{ke floskule o hrvat-
skom dr`avnom i istorijskom pravu, Vasilije \. Kresti} u knjizi “Genocidom
do Velike Hrvatske” (“Gambit”, Jagodina 2002.) pokazuje kako su Hrvati od
Jela~i}evih krvavih pohoda revolucionarne 1848. godine do dana{njeg vreme-
na, “nameravali da stvore veliku, etni~ki ~istu i katoli~ku hrvatsku dr`avu. Sto-
ga {to Srbi nisu bili spremni da se odreknu svoje nacionalne posebnosti i svo-
je srpske pravoslavne vere, stalno su se nalazili na udaru hrvatskih politi~kih
stranaka i mnogih veoma istaknutih pojedinaca, koji su hrvatsku dr`avnu mi-
sao zasnivali na tzv. dr`avnom i istorijskom pravu... Ideje o genocidnom uni-
{tavanju Srba, o velikoj, etni~ki i katoli~ki ~istoj Hrvatskoj nad`ivljavaju sve
dr`avne okvire, politi~ke i dru{tvene sisteme. Kao crvena nit, one se provla~e
od Ante Star~evi}a, Eugena Kvaternika, Mihovila Pavlinovi}a, Josipa Franka,
Frana Supila, Stjepana Radi}a i Ante Paveli}a do Franje Tu|mana.” (str. 5-6.)
Ni danas se po tom pitanju ni{ta zna~ajnije nije promenilo, samo su se metodi
genocida u me|uvremenu usavr{avali. “Ta politika i dalje je, kao i stotinu go-
dina ranije, u svemu oslonjena na “dr`avno i povjesno pravo”, na ustanovu hr-
vatskog “politi~kog” (konstitutivnog) naroda, na te`njama za stvaranjem veli-
ke, etni~ki i verski (katoli~ki) ~iste Hrvatske. Dogod je to tako, treba znati da
Hrvatska ne}e mo}i da se oslobodi genocida i da ne}e odustati od davna{nje
te`nje da pro{iri svoje dr`avne granice na ra~un susednih etni~kih i dr`avnih
prostora, kako bi popravila svoj ne mnogo sre}an geopoliti~ki polo`aj.” (str. 6.)
1. Vatikanski koreni antisrpske genocidne politike
Mnogim ljudima {irom sveta bio je neshvatljiv hrvatski genocidni zlo~in
nad pravoslavnim Srbima tokom Drugog svetskog rata, koji je po monstruo-
znosti zlo~ina~kih metoda i tehnike uveliko prevazi{ao hitlerovske. Nemogu-
}e im je bilo razumeti da se ne{to tako uop{te desilo, da je bilo mogu}e, a po-
gotovo razlozi za{to se dogodilo. Zato je ta zbivanja neophodno prou~avati u
du`em istorijskom kontinuitetu, kroz faze manifestovanja zlo~ina~kih ideja,
politi~ko proklamovanje zlo~ina~kih namera i pristupanje izvr{enju masovnih
zlo~ina. “Dokle god se pitanje genocida nad Srbima u Nezavisnoj Dr`avi Hr-
vatskoj bude posmatralo u kra}im vremenskim odsecima, ne}emo imati nu`na
obja{njenja te pojave, ve} }emo bacati krivicu ~as na ovu, ~as na onu sredinu,
na jedan ili drugi re`im, versku zajednicu ili poneku znamenitiju li~nost. Do-
ga|a}e se, kao {to se ve} i desilo, da se genocid nad Srbima, po~injen od stra-
ne usta{a, poku{ava objasniti ~ak i nekim rasnim karakteristikama Hrvata, na-
vodnim brutalnim postupcima koje su u Hrvatskoj po~inili vladaju}i re`imi iz-
me|u dva svetska rata (1918-1941), tzv. velikosrpskom hegemonisti~kom po-
litikom i {estojanuarskom diktaturom. Nisu bili retki poku{aji da se usta{ki kri-
men opravda i umanji, da se, radi mira u ku}i, uspostavi ravnote`a u krivici iz-
me|u zlo~inaca i njihovih `rtava.” (str. 11.) Koreni antisrpske genocidne poli-
89
tike dopiru sve do XVI i XVII veka, do vremena u kome su se Srbi masovno
doseljavali u prethodno potpuno od stanovni{tva ispra`njene i opusto{ene hr-
vatske zemlje. “Naseljeni na posedima hrvatskih feudalaca, kako duhovnih ta-
ko i svetovnih, Srbi su bili izlo`eni dvostrukom pritisku: pritisku pokme}iva-
nja i unija}enja. Kako su oni po svaku cenu `eleli da sa~uvaju status slobodnih
seljaka i status vojnika – kraji{nika – `estoko su se opirali i pokme}ivanju i uni-
ja}enju, koje bi u osnovi izmenilo njihov dru{tveni polo`aj. Poznati po verskoj
isklju~ivosti, ~ime se odlikovalo ~itavo dru{tvo onda{nje feudalne Evrope, hr-
vatski stale`i doneli su na svom saboru 1608. godine i poseban zakon koji je
na hrvatskoj dr`avnoj teritoriji javna prava priznavao samo pripadnicima kato-
li~ke vere. Taj zakon bio je u skladu sa poznatom devizom: ~ija zemlja onoga
vera. U skladu sa svojom funkcijom, svojim polo`ajem u stale{kom dru{tvu, te
devize posebno su se dr`ali zagreba~ki biskupi, ali i drugi feudalni veleposed-
nici Hrvatske. Princip izra`en u toj devizi njima je odgovarao ne samo iz ver-
skih, ve} i iz ekonomskih razloga. Naime, srpsko pravoslavno stanovni{tvo ni-
je, poput katoli~kog, bilo obavezno da katoli~koj crkvi i njenom sve{tenstvu
daje razne da`bine. Sa~uvav{i status slobodnih seljaka i po prelasku u Hrvat-
sku i uklju~uju}i se u vojnograni~ni sistem, ogroman broj Srba nisu postali
kmetovi. Samim tim oni nisu, kao ve}ina hrvatskog stanovni{tva, bili obavezni
da pla}aju brojne feudalne da`bine. Da bi ih na to privoleli, hrvatski feudalci
slu`ili su se svim raspolo`ivim sredstvima, ne prezaju}i ni od fizi~kih obra~u-
na sa `ilavim i nepokornim “pravoslavnim {izmaticima.” (str. 15-16.)
a) Antagonizam, prethodnica genocida
Koliko je verska netrpeljivost, potkrepljena ekonomskim motivima, po-
hlepom i zavi{}u, dolazila do izra`aja, svedo~i podatak da je 1700. godine Am-
broz Kuzmi}, na du`nosti upravnika poseda Zagreba~ke biskupije, pisao da je
Vlahe bolje poklati nego nastanjivati, jer oni u svakom pogledu {kode dr`avi i
carskoj svetlosti, koji sa {izmaticima nikada ne}e biti mirni ni spokojni. “Ra-
zumljivo, trebalo ih je poklati zbog toga {to nisu bili kmetovi, {to nisu bili ka-
tolici, {to nikako nisu hteli da prihvate status feudalno zavisnih podlo`nika sa
svim teretima na koje su ovi bili obavezni... Tako ve} u osvit XVIII veka nai-
lazimo na podatak da su feudalni krugovi Hrvatske, iz razloga klasnog i ver-
skog antagonizma, bili spremni na genocid protiv srpskog pravoslavnog sta-
novni{tva, koje je naselilo njihove posede, ali pod posebnim uslovima i mimo
njihove volje, kr{e}i njihovo pravo feudalnih gospodara. Ve} tada, sude}i po
sukobu izme|u srpskog stanovni{tva naseljenog u Hrvatskoj i hrvatskih stale-
`a, bilo je jasno da su Srbi u Hrvatskoj u svakom pogledu nezvani gosti, da su
tu, gde su se nastanili, bili ne samo suvi{ni, ve} i nepo`eljni. Prema njima su se
odnosili kao prema uljezima. Takav odnos prema Kraji{nicima, u prvom redu
prema Srbima pravoslavne vere, prenosio se sa kolena na koleno i o~uvao se
do na{ih dana. Presudnu ulogu u tome odigrali su hrvatski i slavonski feudal-
ci, kako duhovni tako i svetovni. Oni su mo}an uticaj imali i posle sloma feu-
dalizma 1848. godine, u gra|anskom i kapitalisti~kom dru{tvu, na koje su pre-
90
neli svoje poglede i svoja optere}enja iz ranijih perioda istorije. Zahvaljuju}i
tome stari nesporazumi ne samo da nisu prestali, nego su preneti u novi dru-
{tveni i politi~ki sistem, koji su svom silinom trovali, optere}ivali i razjedali.”
(str. 16-17.)
Da bi delimi~no ilustrovao domete hrvatskog antagonizma u odnosu na
dalmatinske Srbe, gde je on ina~e bio mnogo bla`i nego u Hrvatskoj i Slavo-
niji, Kresti} citira fragment iz pisma dubrova~kog prote \or|a Nikolajevi}a iz
1848. godine, upu}enog vladiki Jeroteju Mutibari}u, u kome se prota `ali da
zagri`eni hrvatski {ovinisti prete da }e dubrova~ke Srbe sase}i u komade. To
pismo se ~uva u Historijskom arhivu u Zadru, u spisima pravoslavne dalmatin-
ske eparhije, a iz njega se vidi da su se plamenovi hrvatske mr`nje sti{ali, kad
je do njihovih aktera stigla vest o reagovanju kotorskih pravoslavnih Srba. Ka-
ko prota navodi, “kotorski Srbi poru~e Dubrov~anima da ne tuku tamo{nju bra-
}u, jer ako taknu i jednoga, oni ni jednog katolika u `ivotu ostaviti ne}e. No i
ova pretnja razjarene Dubrov~ane nije mogla ukrotiti, dok im ne stigne drugi
glas, koji u slu~aju obistinjenja ne bi imao {ale, da se pod gradom Budvom ukr-
calo u brod deset iljada Crnogoraca, koji dolaze Dubrov~anima u pohode, i da
ih pitaju, {ta }e oni sa Srbima.” (str. 17-18.) Iste godine, po svedo~enju pred-
sednika zagreba~ke srpske pravoslavne op{tine, Zagrep~ani su otvoreno preti-
li da }e sve tamo{nje Srbe poklati, kad su ~uli za izbor srpskog vojvode na Maj-
skoj skup{tini u Sremskim Karlovcima. “Antagonizam izme|u Srba Kraji{ni-
ka i hrvatskih feudalaca, kako duhovnih tako i svetovnih, trajao je sve dok je
trajalo stale{ko dru{tvo, ali se tokom vremena u ne~emu menjao i preobli~a-
vao. Od posebnog je zna~aja za te njihove odnose, i za antagonizam koji je ra-
|ao genocidne ideje, stav visokih vojnih krugova u Be~u i Gracu, koji su uvek
i iznad svega vodili ra~una o dr`avnim i dinasti~kim interesima, pa su stoga ne-
kad podr`avali Kraji{nike u borbi protiv hrvatskih stale`a, a nekada stale`e
protiv Kraji{nika. U svakom slu~aju, visoki vojni krugovi Austrije svojom po-
litikom u~inili su mnogo da se odnosi izme|u Srba Kraji{nika i hrvatskih feu-
dalaca antagonizuju.” (str. 18-19.)
Iako se jedan broj kraji{kih Srba vremenom pokatoli~io, odnosi izme|u
pravoslavnih i katoli~kih Kraji{nika uglavnom su bili dobri, a stanovni{tvo pra-
voslavne i katoli~ke vere i ina~e je bilo me|usobno solidarno u suprotstavlja-
nju pohlepnim prohtevima feudalaca. Me|utim, na du`u stazu, pokatoli~ava-
nje Srba zna~ilo je i njihovu denacionalizaciju, a kasnije i pohrva}enje u pogle-
du ve{ta~kog nametanja nove nacionalne svesti.
b) Stoletna papirolo{ka borba za Hrvatsku
Apsolutna identifikacija verskog i nacionalnog vodila je instrumentaliza-
ciji biv{ih Srba, novope~enih Hrvata, u borbi protiv njihovih pravoslavnih su-
narodnika, a paralelno s tim, sistematskoj indoktrinaciji s platofrme baziranja
hrvatske nacije i njenog demografskog obima, ne na prirodno i istorijski nasta-
loj etni~koj zajednici, nego na proizvoljnoj konstrukciji politi~kog naroda i po-
zivanju na istorijsko pravo, proisteklo iz davna{njih feudalnih pravnih akata.
“^itava istorija Hrvata u dr`avnim okvirima Ugarske (od 1102. g.) i Austrije
91
(od 1527. g.) pro`eta je neprestanim raspravama o dr`avnopravnom statusu Hr-
vatske. Cilj tih rasprava bio je da se istakne i doka`e da je Hrvatska, i u dr`av-
nim okvirima Ugarske i Austrije, sa~uvala svoju samostalnost, da se utapanjem
u nove dr`ave nije izgubila njena dr`avna posebnost. [to je u politi~koj prak-
si, u `ivotu, hrvatska dr`avnost bila manja i u`a, to je u raspravama koje su vo-
dili Hrvati ona sve vi{e isticana i dokazivana. Stole}ima vode}i papirolo{ku dr-
`avnopravnu borbu protiv Ma|ara, Hrvati su postali istinski eksperti u toj obla-
sti. ^ak i kada je njihova dr`avnost bila svedena na tanke niti, pa i kada su te
niti bile pokidane, kada je Hrvatska postala obi~na pokrajina Ugarske, hrvatski
politi~ari su zadivljuju}om uporno{}u isticali da treba razlikovati stvarno od
pravnog stanja. Svim silama trudili su se da doka`u, {to je bilo te{ko i nemo-
gu}e dokazati, da u pravnom pogledu nikada nije do{lo do diskontinuiteta hr-
vatske dr`avnosti. Zahvaljuju}i tim i takvim vekovima vo|enim raspravama sa
Ma|arima, hrvatska istorija i politika duboko su pro`ete dr`avnim pravom i
istoricizmom. To optere}enje nije nestalo ni kada se Hrvatska izdvojila iz
Austro-Ugarske i kada se na{la u sastavu prve i druge Jugoslavije.” (str. 23-24.)
Iako je takva politika prvobitno imala odbrambeni karakter u odnosu na austrij-
ske i ma|arske asimilacijske pretenzije, postepeno je poprimala agresivne i za-
vojeva~ke karakteristike u odnosu na Srbe i njihova nacionalna prava. Hrvati
su se kroz to dokazali kao daleko bezobzirniji od Austrijanaca i suroviji od Ma-
|ara. Kako procenjuje Kresti}, “u odbrani “historijskog prava hrvatskog naro-
da”, koja je imala cilj da “o`ivotvori hrvatsko dr`avno pravo”, tj. da obrazuje
veliku i samostalnu hrvatsku dr`avu, u drugoj polovini XIX veka u Hrvatskoj
je stvorena ideologija beskompromisnog, ekskluzivnog hrvatskog nacionali-
zma, koji je o{tricu svoje netrpeljivosti, naj~e{}e i naj`e{}e, od najranijih dana
do danas, usmeravao protiv Srba. Uz to, po uzoru na ma|arsku stale{ku politi-
ku zapo~etu s kraja XVIII veka, izra`enu u devizi da na tlu Ma|arske postoji
samo jedan narod – ma|arski, ve}ina hrvatskih politi~ara je smatrala, kao {to i
danas smatra, da na teritoriji Hrvatske postoji samo jedan “diplomati~ki”, od-
nosno “politi~ki”, ili, kako bi se danas reklo, “konstitutivni” narod, a to je hr-
vatski.” (str. 24-25.)
c) Hrvatska nacionalna misao, recidiv feudalizma
Po{to Srbi nikada nisu prihvatali da su deo tako zami{ljenog hrvatskog po-
liti~kog naroda niti su pristajali da se odreknu sopstvenog, ~vrsto ukorenjenog
i velikim istorijskim isku{enjima podvrgavanog, nacionalnog identiteta, poli-
ti~ki jaz izme|u Srba i Hrvata bio je nepremostiv. Iz tog razloga je “dolazilo do
neprestanog `estokog me|usobnog su~eljavanja i ra|anja netrpeljivosti, koja je
u odre|enim hrvatskim gra|anskim i malogra|anskim krugovima dobila pro-
tivsrpske genocidne karakteristike. Mnogi su i pouzdani podaci koji nedvosmi-
sleno potvr|uju da je do krize u odnosima izme|u Hrvata i Srba u Hrvatskoj,
uo~i sloma druge Jugoslavije, do{lo zbog toga {to su u toj republici zavladale
politi~ke stranke i li~nosti kojima je na srcu le`ala nacionalno-politi~ka ideolo-
gija utemeljena na ideji da na hrvatskoj dr`avnoj teritoriji mo`e da postoji sa-
92
mo jedan, i to hrvatski konstitutivni narod.” (str. 25.) S tog aspekta je i mogu}-
nost saradnje sa ostalim ju`noslovenskim narodima prihvatana pod uslovom da
se ostvari nad njima hrvatska i rimokatoli~ka hegemonija. Objektivnosti radi,
mora se navesti da su neki od istaknutih hrvatskih intelektualaca, kao {to su Im-
bro Ignjatijevi} Tkalac, Andrija Torkvat Brli} i August [enoa, polovinom de-
vetnaestog veka upozoravali na istorijsku proma{enost takve politike, ali su oni
ostajali u beznade`noj manjini. “Vatreni zagovornici politike zasnovane na hr-
vatskom dr`avnom pravu bili su svesni da je to pravo jedan od glavnijih reme-
tila~kih ~inilaca u odnosima izme|u Srba i Hrvata. Uprkos tome, i ba{ zbog to-
ga, oni su se ~vrsto dr`ali tog prava, smatraju}i da je ono va`nije od sporazu-
ma i sloge sa Srbima. Najuverljivije dokaze o tome nalazimo u nacrtu spora-
zuma o zajedni~kim politi~kim nastupima Hrvatske pu~ke selja~ke stranke i
Stranke prava.” (str. 30.) Ovakve retrogradne ideje i ideologije su nalazile po-
godno tlo i zbog toga {to je hrvatska “tokom ~itave druge polovine XIX i po-
~etkom XX veka u dru{tvenom i politi~kom pogledu sa~uvala polufeudalni ka-
rakter. Biv{i feudalci, posebno bogate velika{ke veleposedni~ke porodice, do-
brim delom stranog porekla, i dalje su svojim kapitalom, mo}nim vezama i
ugledom, igrale zna~ajnu ulogu. Zahvaljuju}i tome mnogi principi, koji su va-
`ili u stale{kom dru{tvu, bili su na snazi i u novom gra|anskom periodu. Samo
time mo`e se objasniti da je dr`avno i istorijsko pravo Hrvatske bilo polazna
osnova u programima svih hrvatskih gra|anskih politi~kih partija, sve do po-
~etka XX veka. Stole}ima `ive}i po regulativama toga prava, u hrvatskom dru-
{tvu odnegovano je ose}anje koje se duboko useklo u svest ve}ine misle}ih Hr-
vata. To ose}anje, koje ih je skroz pro`elo, i danas preovla|uje njihovom sve-
{}u, pa stoga kod ve}ine Hrvata koji se bave politikom dr`avno i istorijsko pra-
vo ~ine polaznu osnovu svake njihove javne aktivnosti.” (str. 31.)
Kresti} smatra da takva hrvatska nacionalna misao, s obzirom da je po su-
{tinskim karakteristikama recidiv feudalnog dru{tva, nikako ne mo`e biti
uskla|ena sa moralnim gra|ansko-demokratskim shvatanjima, pa zato i savre-
mena hrvatska politika nije mogla biti ni{ta drugo nego “nedemokratska, eks-
kluzivno hrvatska i rigidna antisrpska.” (str. 32.) Sve do prvog svetskog rata ne-
girano je postojanje Srba na podru~ju starih kraljevina Hrvatske i Slavonije,
dok je Frano Supilo tvrdio da ih nema ni u Dalmaciji. “Da bi se ova politi~ka
fikcija – da u Hrvatskoj nema Srba – i u praksi ostvarila, preduzimane su mno-
ge administrativno-politi~ke i kulturno-prosvetne mere. Sa tim zadatkom i sa
takvim namerama u pojedinim statisti~kim prikazima Srbi nisu iskazivani po
nacionalnoj pripadnosti, {to je, recimo, bio slu~aj sa neuporedivo malobrojni-
jim Ciganima i Jevrejima. Srbi su iskazivani po religioznoj pripadnosti, kao
Hrvati gr~ko-isto~ne vere. Kako se te`ilo stvaranju homogenog hrvatskog “po-
liti~kog” naroda, {to je zna~ilo etni~ki ~iste Hrvatske, srpsko ime je sistematski
izostavljano, gde god se moglo i kad god se moglo izostaviti. Tako je, na pri-
mer, Srpska pravoslavna crkva redovno nazivana “gr~ko-isto~nom” i “gr~ko-
nesjedinjenom”. U odre|enim krugovima, posebno u prava{koj i franko-furti-
ma{koj {tampi, Srbi nikada nisu nazivani svojim nacionalnim imenom, ve} ra-
93
znim pogrdnim, kao {to su: Vlasi, Cigani, gr~ko-isto~njaci, Skipetari (tj. [ipta-
ri), Bizantinci, dotepenci, nakot, nakot vla{ki, nakot vjere pravoslavne, tako-
zvani Srbi, oni koji sebe krste Srbima, oni koji se siju gde im mjesto nije i sli~-
no. Ante Star~evi} nazivao ih je: “blatni skoti”, “gnusna ropska stvorenja”, “na-
kot zreo za sjekiru”, “prodane mje{ine”, “pseta austrijska”, “pseta pustjena s ve-
rige”, “sme}e” itd. Jezik je retko, samo izuzetno, imao pridev srpski: hrvatsko-
srpski, hrvatski ili srpski. Po pravilu on je izbegavan, pa je nazivan: hrvatski,
narodni, na{ jezik, hrvatsko-slavonski-dalmatinski i jugoslovenski. Iz istih raz-
loga, radi stvaranja jedinstvenog hrvatskog “politi~kog” naroda i etni~ki ~iste
Hrvatske, ~itav {kolski sistem je od 1874. bio u slu`bi hrvatizacije. ]irilica kao
srpsko pismo, na razne na~ine, ~esto i brutalno, bila je potiskivana i izbaciva-
na iz upotrebe. Srpska zastava i srpski grb, kao nacionalni simboli, bili su za-
branjivani.” (str. 37-38.)
Hrvatskim klerikalcima i nacionalnim ideolozima najvi{e je smetalo srp-
sko ime i srpska vera, a Srbi koji bi pristali da se odreknu imena i vere, auto-
matski su priznavani za Hrvate. Tako su sami Hrvati najvi{e doprineli da taj,
nekada realni etni~ki pojam, poprimi novo odre|enje i da prakti~no ozna~ava
Srbe katolike. “Dobro je poznato da je svugde u svetu, gde je dolazilo do ma-
sovne destrukcije imena neke nacije, to bio znak za fizi~ki napad na tu naciju,
da je to bilo javno `igosanje i upiranje prstom na one koji su smetali i koje je,
nimalo biranim sredstvima, trebalo odstraniti iz sredine u kojoj su bili nepo`elj-
ni. Destrukcija srpskog imena u Hrvatskoj uvek je bila pra}ena neprestanim
javnim isticanjem da su Srbi izdajnici, da su remetila~ki ~inilac hrvatskog dru-
{tva i hrvatske politike, da su “narodna neprilika”, “da Hrvati nisu srpska bra-
}a, jer su Srbi bra}a sa psima”, da su hajdu~ki i razbojni~ki narod, da su vizan-
tijski prepredeni i lukavi i da je “Srpstvo opasno po svojim mislima i po svom
rasnom sastavu”, jer u njemu je “krvlju uvjetovano raspolo`enje za zavjere, re-
volucije i prevrat.” Ovako su ru`eni i satanizovani Srbi u pro{losti, a tako, i jo{
gore, satanizuju ih i danas, pod hadezeovskom vla{}u dr Franje Tu|mana.” (str.
40-41.) Ovde Kresti} iznosi i konkretne primere op{te satanizacije Srba od stra-
ne glasnogovornika Tu|manovog re`ima. Tako je 20. avgusta 1996. godine na
Hrvatskoj televiziji emitovana emisija “Kuda srpska horda pro|e”, u kojoj je
urednik Jerko Tomi} rekao za Srbe “da su neljudi kojima nije pomoglo ni sve-
tosavlje, da su trgovci svinjama, ~etni~ka gamad, da su gori od stoke, srbadija
prljave {ape, sotonski dobo{ari, da su civilizacija ra`nja i rakijetine, krezubi
monstrumi, prljave {ubare, jad i beda, |ubrad, srbo~etni~ki vampiri, ljudsko
zlo, horde, stvorovi, bolest, guba, neslani Jovani, bijesne razularene ~etni~ke
zveri, tepih nacizma, da su u Hrvatsku do{li pre sto godina, da su bili slizani sa
Turcima, da su potamanili Jevreje i pre dolaska hitlerovaca u Beograd!” (str. 41.)
Dalje, Kresti} iznosi kako je dogradona~elnica Petrinje izjavila u avgustu 2001.
godine, a preneo zagreba~ki “Globus”, da Srbi u Hrvatskoj ne mogu `iveti “dok
i jedan Hrvat di{e svojim plu}ima i hoda po ovoj zemlji.” (str. 41.) Obe}avaju-
}i da }e Hrvatsku o~istiti od srpskog sme}a, ona za Srbina ka`e: “niti je ~ovjek,
niti `ivotinja, `ivotinja ne zaslu`uje takvu usporedbu s njom.” (str. 42.) Novi-
94
nar [trosmajerovog lista “Pozor”, kako navodi Kresti}, 1866. godine “~ak je
zloslutno zapretio Srbima, ako budu insistirali na isticanju svoje nacionalne po-
sebnosti, da }e ih Hrvati “iz zapada goniti idejom narodnog jedinstva proti nji-
hovoj istoj volji, ru{iti }emo silom osvjedo~enja sve granice, koje budu dizali,
ni{titi }emo mo}ju sveob}e civilizacije sve zapreke, koje budu postavljali je-
dinstvu naroda, koga je Bog jednim stvorio. Kad nastane dr`avna potreba, pro-
meniti }emo i ime, dr`avni bitak, zameniti drugu politiku, sve u duhu zapadne
civilizacije; ali do tada biti }emo jedan narod”, razume se hrvatski. U skladu sa
ovakvim te`njama i pretnjama, “Pozor” je osu|ivao sva nastojanja Srba za o~u-
vanje nacionalne posebnosti.” (str. 43.)
~) Paveli} i Tu|man, alfa i omega istog zlo~ina
Upravo tako, kako je [trosmajerov “Pozor” planirao, Hrvati su po~eli da
rade u Drugom svetskom ratu, a nastavili devedesetih godina. Paveli} je zapo-
~eo genocid nad Srbima, a Tu|man ga dovr{io. Sada se hrvatski politi~ari na
vlasti odri~u Tu|mana, a napadaju Paveli}a. S obzirom da je kolja~ki posao za-
vr{en, menjaju politiku i zaklinju se u ideolo{ke vrednosti koje su u duhu za-
padne civilizacije. Velika je Kresti}eva zasluga {to je efikasno negirao op{te-
prisutnu zabludu o [trosmajerovom jugoslovenstvu. “Kada su Srbi javno ispo-
ljavali strah od asimilacije i hrvatizacije, “Pozor” je to ocenjivao kao “plod pra-
vog bizantizma”. Za jedinstvo hrvatskog i srpskog naroda [trosmajerova Na-
rodna stranka zalagala se samo pod uslovom da se srpstvo neminovno utopi u
hrvatstvo. Da bi se to {to lak{e i br`e postiglo, “Pozor” je dizao glas protiv osni-
vanja bilo kakvih srpskih ustanova i dru{tava u Hrvatskoj.” (str. 43-44.) Srbi-
ma su, dakle, “Pozor” i Narodna stranka negirali i samo postojanje u Hrvatskoj.
“Oni su stvarno poricali njihovu nacionalnu individualnost, pa ih upravo stoga
nisu nazivali Srbima, ve} “pravoslavnim Hrvatima”. Sa namerom da onemo-
gu}e {irenje srpske nacionalne svesti u Hrvatskoj, a da svim sredstvima razvi-
jaju hrvatska nacionalna ose}anja, narodnjaci su poku{ali da stanu na put osni-
vanju bilo kakvih posebnih srpskih ustanova, dru{tava i organizacija. Valja se
prisetiti da su i hrvatski komunisti, pod raznim izgovorima koji mnogo podse-
}aju na pisanje “Pozora” iz 1867. godine, posle Drugog svetskog rata prigu{ili
sve srpske nacionalne ustanove, koje su iznikle u ratu 1943-1945. godine. Po
ukidanju Srpskog kulturnog dru{tva “Prosvjeta”, 23. maja 1980. godine, Repu-
bli~ka konferencija Socijalisti~kog saveza radnog naroda Hrvatske dala je ob-
ja{njenje na osnovu kojeg se prihvata, kao sasvim prirodno i opravdano, “da
na{e narodnosti”, tj. nacionalne manjine u Hrvatskoj, “samostalno razvijaju
ustanove i klubove”, ali da “nije opravdano da takve institucije otvaraju pripad-
nici naroda i to bilo gde u Jugoslaviji, a posebno ne Srbi u Hrvatskoj ili Hrva-
ti u Hrvatskoj. Nije nu`no posebno isticati da je Srbima to pravo uskra}eno sa-
mo zato da bi se uklonile sve prepreke koje su stajale na putu njihove {to br`e
asimilacije i hrvatizacije.” (str. 44-45.)
Kresti} opisuje vatreno hrvatsko negodovanje kada je 1866. godine grupa
srpskih poslanika, predvo|ena Jovanom Suboti}em, zatra`ila da se u Saborskoj
adresi vladaru umesto izraza “na{ narod” upotrebi kovanica “hrvatsko-srpski”
95
narod. “Srbi koji su se zalagali za izmenu adrese osumnji~eni su za sejanje raz-
dora, za smutnju, provokaciju, razbijanje Sabora, ko~enje napretka, zloupotre-
bu hrvatskog strpljenja, {irenje raskola u narodu koji je jedan, a oni od njega
ho}e da na~ine dva. Hrvatski poslanici smatrali su da bi usvajanje Suboti}evog
predloga nanelo najve}u nepravdu “imenu hrvatskom”, da Srbi svojim imenom
vode “upravo agresivnu politiku da u Trojednoj kraljevini nameravaju da osva-
jaju zemlji{te, da poku{avaju da izvr{e srbizaciju Hrvatske, koju je zapo~eo
Vuk Karad`i}.” (str. 46-47.) Tom prilikom je ponovljena osnovna doktrinarna
teza da je Hrvatska isklju~ivo zemlja Hrvata, da u njoj `ivi samo hrvatski po-
liti~ki narod, a Srbi u Hrvatskoj su deo tog naroda, pa ne mogu imati nikakav
konstitutivni status. “Ba{ zato su se `estoko odupirali Suboti}evom predlogu,
ne `ele}i sa Srbima da dele dr`avni suverenitet i da, makar i posredno, uno{e-
njem srpskog imena u Saborsku adresu, Srbima priznaju politi~ku individual-
nost.” (str. 47.) Najvatreniji u zastupanju ovakvih stavova bili su politi~ki sled-
benici Josipa Juraja [trosmajera i Franje Ra~kog, iz Narodne stranke. Po Kre-
sti}evom mi{ljenju, “istorici, koji su se bavili ovim vremenom i ovim proble-
mima, nisu bili na nivou svojih profesionalnih i nau~nih obaveza. Umesto da
su razobli~avali zlo, oni su ga pre}utkivali, pa i ulep{avali. Time su zlo pothra-
njivali u uverenju da nauci ne}e mnogo {tetiti, a da }e politici i jugoslovenskoj
misli koristiti. Vreme je pokazalo da su od takvog njihovog pona{anja postra-
dali i nauka i politika, i narod i dr`ava. Glorifikovano je jugoslovenstvo [tro-
smajerovog tipa, koje i nije bilo jugoslovenstvo, ve} hrvatstvo i velikohrvat-
stvo, zavijeno u jugoslovensku oblandu. Dr`ava stvorena na temelju apokrif-
nog jugoslovenstva nije mogla biti stabilna, ni dugog veka. Zasnovana na po-
gre{nim ideolo{kim osnovama, od ~asa kad je stvorena bila je osu|ena na pro-
past.” (str. 48-49.)
}) Beskrajna antisrpska mr`nja, objedinjavaju}i politi~ki
program svih hrvatskih partija
Sve hrvatske politi~ke stranke su bile potpuno saglasne u negiranju srpskih
nacionalnih prava. “Za vreme vlade bana Ivana Ma`urani}a do{lo je do pravog
brutalnog obra~una sa Srbima iz Pakraca i drugih mesta, koji nisu krili svoja
nacionalna ose}anja, koji su simpatisali pokret Ujedinjene omladine srpske, sa-
ra|ivali u novosadskoj “Zastavi”, obrazovali dru{tvo za sakupljanje priloga
tom listu, u Pakracu osnovali Zadrugu Srba zanatlija, prigodnim prilikama ko-
ristili srpski grb i srpsku zastavu, a u Srpskoj u~iteljskoj {koli u Pakracu kao
nastavni predmet imali srpski jezik. Ban Ivan Ma`urani} ocenio je da su svim
tim aktivnostima {irene ideje Srpstva, ~ime su uneti mr`nja i razdor “izme|u
katoli~koga i gr~ko-isto~noga `iteljstva”. Ma`urani} je, uz to, do{ao do za-
klju~ka da su Srbi pomenutim delima i{li na to “da se srbskome elementu pri-
bavi neka, s dr`avno-pravnog gledi{ta neopravdana premo} i politi~ka preva-
ga u Hrvatskoj i Slavoniji”. Da se sve to ne bi desilo, osumnji~eni iz Pakraca,
Karlovca, Osijeka i Daruvara su pohap{eni, a oni koji su bili zaposleni otpu{te-
ni su iz slu`be bez prava zaposlenja na dr`avnoj teritoriji Hrvatske i Slavonije.
96
Ma`urani}eva protivsrpska akcija jasno je nagovestila pravce kojima }e se kre-
tati hrvatska politika oslonjena na hrvatsko dr`avno i istorijsko pravo i na usta-
novu “politi~kog” naroda. Vrlo brzo ispostavilo se da je i samo srpsko ime u
Hrvatskoj predstavljalo “politi~ki prestup”, da je sve {to je srpsko trebalo isko-
renjivati da bi se stvorila etni~ki ~ista, verski jedinstvena – katoli~ka – velika
hrvatska dr`ava.” (str. 56.) To je prouzrokovalo duboku me|unacionalnu mr-
`nju izme|u Hrvata i Srba, a poznati hrvatski istori~ar toga vremena Pero Ga-
vrani} konstatovao je da postoji “podmukla, potajna, gadna borba jedne egzi-
stencije protiv druge, jednog pojedinca protiv drugoga, bez po~inka, bez kraja
i konca.” (str. 58.) Gavrani} je ve} 1895. godine prognozirao da bi to moglo do-
vesti do krvavog ratnog sukoba. “Oba puta kada su Hrvati stekli “svoje neza-
visne dr`avice” do{lo je... do krvavog pira gde su `rtve bili Srbi. Mr`nja protiv
njih ispoljena je tada na najbrutalniji na~in, ali sa jasnim ciljem: da se stvori et-
ni~ki ~ista i {to ve}a hrvatska dr`ava.” (str. 58.) Kresti} pokazuje kako je po-
znata dobrotvorka mis Adelina Paulina Irbi, iritirana masovnim hrvatskim pro-
gonima Srba u vreme bosansko-hercegova~kog ustanka, pisala: “Jedini motiv
tome gonjenju nalazi se u ne~ove~noj mr`nji Hrvata spro}u Srba. Kao god {to
katolici u Bosni idu na ruku Turcima protivu Srba, tako Hrvati u Slavoniji idu
na ruku Ma|arima opet protivu Srba.” (str. 60.)
Beskrajna antisrpska mr`nja postala je glavni temelj hrvatske nacionalne
egzistencije. “Najve}i seja~i mr`nje, oni koji su je uobli~ili u dr`avne, nacio-
nalne i politi~ke programe, koji su joj dali osobine borbe izme|u razli~itih ra-
sa, Eugen Kvaternik i Ante Star~evi}, u hrvatskom dru{tvu prihva}eni su kao
najve}i patrioti i rodoljubi. Tim ~inom razdor izme|u Hrvata i Srba duboko je
usa|en u njihova bi}a, jer dok su jedni spremni da slave i slede pomenute ko-
rifeje, drugi s razlogom od njih zaziru, jer ose}aju te{ke posledice njihovog po-
gubnog delovanja. Kada sve {to je re~eno imamo u vidu, onda je jasno da je
nacionalna integracija Hrvata, posle Revolucije 1848/49. godine, krenula u su-
protnom smeru od onog kojim je po{ao Ilirski pokret. Naime, njihovi nacional-
no integracioni procesi dobili su sve karakteristike velikohrvatske politike, i to
kako oni u okvirima prava{kog, tako i oni u okvirima pokreta koji se razvijao
pod jugoslovenskim imenom.” (str. 61.) Srbi su se tome suprotstavljali kako su
znali i umeli. Dosta srpskih intelektualaca bilo je primorano da napuste Hrvat-
sku, da se mahom u Srbiju upute, ali “ve}ina nacionalno svesnih Srba odlu~ila
je da se suprotstavi velikohrvatskim nasrtajima, da pru`i otpor brutalnom po-
hrva}ivanju i ustane u odbranu srpskog imena i srpske nacionalne posebnosti.”
(str. 67.) Srbi su se orijentisali na formiranje sopstvenih politi~kih partija i
{tampanje nacionalnih novina, {to je hrvatske ideologe jo{ vi{e razgoropadilo
i ubrzalo njihove pogone za serijsku proizvodnju istorijskih la`i i kleveta. “Po
{iroko rasprostranjenom, nau~no neutemeljenom mi{ljenju Star~evi}evih pra-
va{a, potonjih franko-furtima{a i njihovih duhovnih sledbenika, Paveli}evih
usta{a, koji su se oslanjali na hrvatsko dr`avno i istorijsko pravo, Srbi u Hrvat-
skoj, Slavoniji i Dalmaciji nastali su na ve{ta~ki na~in, posredstvom Srpske
pravoslavne crkve i vere, uz pomo} popova, kalu|era i u~itelja. Verom nego-
97
vano i stvoreno Srpstvo je, po tom nakaradnom tvr|enju koje ima jasne veli-
kohrvatske i asimilacione te`nje i ciljeve, svesno cepalo hrvatstvo, da bi ga
omelo u razvoju i o`ivotvorenju nacionalnih i dr`avnih zadataka. Srbi u Hrvat-
skoj su, po vi|enju nacionalno isklju~ivih Hrvata, “hrvatski renegati, savezni-
ci talijana{a i Mad`ara”, oni su “stafa`a tu|instva protiv slobode i ujedinjenja
Hrvatske”, “sinovi onog kletog plemena, koje svuda sije mr`nju, klanja i uboj-
stva, koje gramze}i za vla{}u podlo obara pred sobom sve, umi{ljaju}i da }e ti-
me zastra{iti hrvatski narod”. Srbi su ljute zmije “od kojih si tek siguran onda,
kada im satre{ glavu”. Stoga {to Srbi u Hrvatskoj i nisu Srbi, nego Hrvati pra-
voslavne vere, {to su hrvatski otpadnici, saradnici hrvatskih neprijatelja, Itali-
jana i Ma|ara, njih je trebalo uvesti u red, milom ili silom naterati ih da se od-
reknu srpske, a prihvate hrvatsku dr`avnu ideju.” (str. 73-74.)
Eugen Kvaternik je Srbe nazivao verskim nakotom i krvnim izdajnicima,
la`no ih optu`uju}i za {urovanje sa Be~om ili Pe{tom. “Svakako treba imati u
vidu ~injenicu da je Srbima u Hrvatskoj izdaja podmetnuta u trenutku njihove
najve}e lojalnosti, patriotizma i domoljublja, u ~asu kada su visokom politi~-
kom sve{}u prednja~ili u te{koj opozicionoj borbi protiv Austro-Ugarske i si-
stema koji je ona nametnula Hrvatskoj. Jednom iskonstruisana, optu`ba o to-
bo`njoj izdaji hrvatskih interesa bi}e stalno potezana protiv Srba. Bi}e to `ig
koji }e im se beskrupulozno utiskivati sa duboko promi{ljenim ciljem. Tim `i-
gom Srbima je trebalo nametnuti obavezu da se neprestano, u svakoj prilici i
pri svakoj delatnosti i aktivnosti, iskazuju i dokazuju da su lojalni gra|ani Hr-
vatske, da su patrioti, a ne izdajnici. Trebalo im je nametnuti obavezu da ma-
nje misle o svojim, srpskim, a vi{e o hrvatskim nacionalnim interesima, jer u
protivnom, `ig izdajstva ne bi mogli izbe}i. Tim `igom trebalo im je stvoriti
komplekse, njima ih opteretiti i tako ih slabiti i prisiljavati na ve~no dokazivanje i
potvr|ivanje. Socijalno-psiholo{ka i politikolo{ka istra`ivanja bi, bez sumnje,
pokazala da to neprestano i smi{ljeno `igosanje nije ostalo bez rezultata, da je
me|u Srbima u Hrvatskoj, Slavoniji i Dalmaciji, istina u manjem broju i pre-
te`no u intelektualnom sloju, stvorilo tip poslu{nika, koji su u prerevnosnom
dokazivanju svoje ispravnosti, po ose}anjima i mentalitetu, postali ve}i Hrvati
od samih Hrvata.” (str. 77.) Kvaternik je u pismu Mihovilu Pavlinovi}u insisti-
rao da se i u Dalmaciji zauzme najo{triji kurs prema Srbima, koji je ve} dao re-
zultate u Hrvatskoj i Slavoniji, a u junu 1869. godine, kada ga je pisao, nago-
ve{tavao je borbu za eliminisanje svakog traga Srpstvu i pro{irenje hrvatske dr-
`ave do Kosova i Albanije. “On nije prikrivao ni~im opravdanu i bolesnu mr-
`nju prema Srbima, koji su za njega bizantinci, isto~njaci, barbari i nebra}a.
Uprkos tome {to ih je tako silno i strasno mrzeo i prezirao, svim silama `eleo
je i zalagao se za to da budu Hrvati. Onima koji na to nisu pristajali, koji su se
ose}ali Srbima, a takva je bila ogromna ve}ina, Kvaternik je otvoreno zapretio
fizi~kim uni{tenjem. Time je, zapravo, me|u gra|anskim politi~arima Hrvat-
ske on postao jedan od prvih zagovornika genocida nad srpskim narodom u
Trojednoj kraljevini. On je posejao to morbidno seme, koje su, potom, kada
njega nije bilo, prihvatili, razvejavali i negovali, ali i plodove `njeli frankovci,
98
usta{e i Tu|manovi hadezeovci. Da je to Kvaternikovo opako seme ba~eno na
tlo koje je obe}avalo urod, sam se pohvalio kad je napisao da “mladost za~i-
mlje pristajati uz nas.” (str. 78.)

d) Paveli}ev plan za uni{tenje Srba na osnovu


prou~avanja pokolja Jermena
Mihovil Pavlinovi} je tako|e bio veliki srbomrzac, ali ne i najve}i u Dal-
maciji. “Ugledni hrvatski politi~ar Frano Supilo je, poput Kvaternika i Star~e-
vi}a, smatrao da se pitanje Srba u Hrvatskoj, Slavoniji i Dalmaciji mo`e i mo-
ra re{iti, ako nema drugog na~ina, njihovim fizi~kim uni{tavanjem.” (str. 80.)
Smatrao je da je u politici sve dozvoljeno, kao i da se u njoj i najgora sredstva
mogu koristiti. Srbi su i za ostale hrvatske politi~are u toj meri nepo`eljni, da
se oni ne uste`u da otvoreno izraze nameru o njihovom istrebljivanju po svaku
cenu, ako se ve} ne mogu dobrovoljno ili pod prinudom asimilovati. Kresti}
navodi izjave ve}eg broja istaknutih hrvatskih politi~ara, koje su potpuno po-
dudarne u izra`avanju te`nje da se Srbi na bilo koji na~in elimini{u. “Ako se
uporede navedeni dokazi o tome kako su istaknuti hrvatski politi~ari druge po-
lovine XIX i po~etkom XX veka nameravali da re{e pitanje Srba u Hrvatskoj
sa ~injenicama kako su to pitanje re{avale usta{e i kako ga je re{io dr Franjo
Tu|man, onda je jasno da u svemu postoji neraskidiva logi~na i organska ve-
za; jasno je i to da je hrvatska politi~ka misao bila i da je do danas ostala du-
boko pro`eta idejom genocida.” (str. 85.) Ante Paveli} je bio samo puki izvr{i-
lac zlo~ina~kog programa koji su hrvatski politi~ari i intelektualci ve} stotinu
godina pripremali, razra|ivali i osmi{ljavali. Me|utim, i Paveli} je pre rata iz-
radio konkretan plan genocidnog uni{tavanja Srba ~im se Hrvatima uka`e pr-
va pogodna prilika da to temeljito izvedu. “Jo{ u jesen 1940. godine, godinu
dana pre no {to je do{lo do Drugog svetskog rata, za taj plan saznao je Vlatko
Ma~ek, tada{nji potpredsednik jugoslovenske vlade u Beogradu. On je bio oba-
ve{ten da je Paveli} u Sieni, u Italiji, za vreme zato~eni{tva, “na osnovu vi{e-
godi{njeg prou~avanja pokolja Jermena u Turskoj”, pripremio plan za pokolje
Srba u Hrvatskoj. Iako je Ma~eku sve to bilo predo~eno i plan mu je pokazan,
on o tome nije obavestio vladu ni svoje politi~ke partnere iz Selja~ke demo-
kratske koalicije, koji su predstavljali Srbe u Hrvatskoj. Ima indicija da je s tim
“bezbo`nim planovima” upoznao nadbiskupa Stepinca i da je od njega tra`io
da uti~e na Paveli}a i njegove ljude da odustanu od izvr{enja tih zlo~ina~kih
namera.” (str. 88-89.) Me|utim, Stepinac je }utao jer se Paveli}ev plan uklapao
u Stepin~evu li~nu i {iru vatikansku viziju likvidacije srpskih {izmatika. “Ma-
lo je poznato da su i komunisti~ke vlasti Hrvatske, neposredno po svr{etku ra-
ta 1945. godine, vi{e odmagale nego {to su pomagale povratak Srba – izbegli-
ca iz Hrvatske, Slavonije i Dalmacije, koji su se spasili usta{kog no`a. Tada-
{nje federalne vlasti Hrvatske bile su zadovoljne time {to se broj Srba u Hrvat-
skoj osetno smanjio. One su nerado preduzimale prisilne mere za isterivanje
usta{kih porodica iz srpskih ku}a i sa srpskih imanja.” (str. 89.)
99
d`) Etni~ko ~i{}enje kao zvani~na politika moderne Hrvatske
Da bi pokazao da se ni u dana{nje vreme ni{ta bitno nije promenilo u hr-
vatskoj nacionalnoj politici, Kresti} skre}e pa`nju na Tu|manovog predsedni~-
kog savetnika prof. dr Slavena Leticu, koji je u listu “Danas”, 12. septembra
1989. godine, objavio ~lanak pod naslovom “Asimilacija hrvatskih Srba” i u
njemu razotkrio savremene politi~ke preokupacije, svoje i svojih saradnika, u
pogledu te`nje za etni~ki potpuno o~i{}enom hrvatskom dr`avom i pro{irenom
na susedna podru~ja. “Tim ~lankom Letica je poku{ao da, tobo`e nau~no, da
obrazlo`enje o neminovnosti asimilacije Srba u Hrvatskoj. Uz to, on se vratio
ideji “hrvatskog politi~kog naroda”, tvrde}i da se Srbi u Hrvatskoj mogu opre-
deljivati za dva puta. Mogu biti, kako je napisao, “organski deo” srpskog etni~-
kog naroda, ili “dio hrvatskog politi~kog naroda”. Ovim pisanjem Letica je Sr-
bima ponudio ono {to im je uporno i na silu nametano tokom ~itave druge po-
lovine XIX veka, sve do 1905. godine, do stvaranja hrvatsko-srpske koalicije,
a od frankovaca i posle toga. Ponudio im je put odricanja od svoje nacionalne
pripadnosti kako bi postali deo “hrvatskog politi~kog”, tj. “konstitutivnog na-
roda”. Ponudio im je ono {to Srbi u Hrvatskoj nikada u pro{losti nisu mogli ni
hteli da prihvate, jer su bili svesni da im je nu|en put nacionalnog i politi~kog
zatiranja. Sve do 1918. Srbi su se tom putu `estoko opirali i zbog toga su vo-
dili beskompromisnu borbu, ~vrsto uvereni da je to borba za opstanak. Politi-
ka koju je nudio Letica prouzrokovala je u okvirima Austro-Ugarske plemen-
ski raskol izme|u Hrvata i Srba, jer je ~inila okosnicu svih su~eljavanja izme-
|u dveju nacija. Letica je ponudio politi~ka re{enja, ~ija su izvori{ta u hrvat-
skom dr`avnom i istorijskom pravu. Ta re{enja su, svojevremeno, u XIX veku,
vladaju}i krugovi Ma|arske poku{avali da nametnu Hrvatima, kao i Srbima, a
ovi su se tome, da bi se spasli ma|arizacije, `estoko odupirali. Re{enja koja je
ponudio jedan od uglednijih ~lanova Tu|manove Hrvatske demokratske zajed-
nice svode se na dobro poznatu formulu: jedna dr`ava, jedan narod, jedan je-
zik. Kako je ta formula bila aktuelna u vreme austrijske, austro-ugarske i pave-
li}evske endehazijske vlasti, o~igledno je da dana{nji hrvatski politi~ari svoje
uzore nalaze u vremenima koja su prohujala.” (str. 90-91.) Prema svedo~enju
direktora Instituta za prou~avanje spoljne politike u San Francisku, Dejvida Fi-
{era, Franjo Tu|man je pred diplomatskim korom u Nema~koj 1989. godine
izjavio, kad on postane predsednik Hrvatske “da }e tlo u Krajini postati crveno
od krvi.” (str. 91.) Toliki stepen politi~ke mr`nje zaprepastio je Fi{era, ali to je
bio samo predznak onog krvoproli}a koje je usledilo po~etkom devedesetih go-
dina. “^im su Hrvati dobili nezavisnu dr`avicu i ~im je Tu|man postao pred-
sednik, krvavi rat, koji je isplanirao jo{ pre no {to je postao {ef dr`ave, bio je
izvestan, utoliko pre {to Hrvati ne samo da nisu imali razloga od bilo koga da
se boje, ve} su na surovi obra~un, na koji su se u svakom pogledu dugo pripre-
mali, sa raznih strana iz inostranstva bili i podstrekivani.” (str. 91-92.)
Po Tu|manovoj izbornoj pobedi, Hrvati su pogazili Srbima status konsti-
tutivnog naroda i to jednostranom promenom ustava, a uporedo s tim krenuli
da se masovno naoru`avaju i spremaju za odsudni obra~un sa manjinskim Sr-
100
bima. “Po ocenama dobro obave{tenih posmatra~a iz same Hrvatske, cilj rata
nije bio, kako se javno govorilo, ugu{ivanje tzv. srbo-~etni~ke pobune, ve}
stvaranje davno sanjane etni~ki ~iste dr`ave.” (str. 92.) Prema mi{ljenju ugled-
ne hrvatske novinarke Jelene Lovri}, izre~enom 1996. godine, “etni~ki ~ista dr-
`ava s dr`avnog se vrha deklarira kao `eljeni ideal. [ef se dr`ave u Kninu pred
postrojenom vojskom i upaljenim kamerama javno hvali kako su ostvareni
“povijesni rezultati” – “vratili smo Zvonimirov grad u krilo majke domovine
Hrvatske i to onakav ~ist kakav je bio u Zvonimirovo doba”. Tako je oslobo-
|enje Knina dobilo novu dimenziju. Vi{e nije rije~ o osloba|anju od srpske po-
bune, nego o ~i{}enju Srba. Tom je porukom bila pro`eta cijela kninska sve~a-
nost, pa otpada utjeha da se ina~e vidno vrlo uzrujanom predsjedniku otela, eto,
nekontrolirana izjava. Glavni inspektor hrvatske vojske, general Ante Gotovina,
rekao je, na primjer, da je “Oluja” zna~ila okon~anje vi{estoljetne okupacije
Hrvatske. A Drago Krpina, Tu|manov savjetnik za oslobo|ene krajeve, naziva-
ju}i “Oluju” pobjedom svih pobjeda, uzvikuje da je Hrvatska oslobodila pros-
tore koji su bili pod okupacijom ne pet godina, nego cijelo jedno stolje}e.” (str. 92.)
Jo{ 12. aprila 1992. godine, u govoru na Trgu bana Jela~i}a u Zagrebu,
Tu|man je priznao da su Hrvati izazvali rat. On je tada decidno izjavio: “Rata
ne bi bilo da ga Hrvatska nije `eljela! Ali, mi smo procijenili da samo ratom
mo`emo izboriti samostalnost Hrvatske. Zbog toga smo vodili politi~ke razgo-
vore, a iza tih pregovora formirali oru`ane postrojbe. Da nismo to uradili ne bi-
smo do{li do cilja. Zna~i: rat je bilo mogu}e izbje}i samo da smo mi odustali
od na{ih ciljeva, to jest, od samostalnosti hrvatske dr`ave.” (str. 92-93.) Ovim
izjavama je re~eno sve, a hrvatska politika je javno do kraja razgoli}ena. Kako
rezonuje Vasilije Kresti}, “~ak da ovakve izjave i nisu javno izre~ene, ishod
vojnih operacija, poznatih pod nazivom “Bljesak” i “Oluja”, posle kojih je Hr-
vatska etni~ki temeljno o~i{}ena, nedvosmisleno pokazuje cilj s kojim je Hr-
vatska, ne biraju}i sredstva, odlu~ila da razbije Jugoslaviju. Sada, kada je stvo-
rena davno `eljena etni~ki ~ista dr`ava, Tu|man i njegovi saradnici uspe{no se
opiru povratku Srba u svoje domove i na svoja imanja. U tome u`ivaju blago-
naklonost pojedinih velikih sila i Vatikana, koji su im i pomogli u akciji etni~-
kog ~i{}enja. Demonizacija Srba se nastavlja u ve} poznatom stilu. Pogrdna
imena plju{te sa svih strana. Pretnja da su vrbe za Srbe, ne izostaju. Velihokr-
vatski apetiti su porasli. Bosna je i dalje u `i`i hrvatskog interesovanja. Kao i
mnogo puta ranije, Srbima se skre}e pa`nja da }e spas na}i jedino ako prepli-
vaju Drinu. Hrvatska politika, u odnosu na Srbe, u svemu je ostala kakva je bi-
la u vreme prava{a, franko-furtima{a i usta{a. Ona je zadojena mr`njom koju
malo ko obuzdava. Ni~im nesputana, sa vi{e strana podsticana, ona predstavlja
opasnost za ~itav region, ali i za Hrvate, u ~ijoj sredini je odnegovana.” (str. 93.)

2. Srpska dr`avotvornost uzro~nik hrvatskog kompleksa


Analiziraju}i jo{ neke korene hrvatske antisrpske mr`nje, pored razli~itog
pristupa Habzbur{koj dinastiji, sporenja oko pripadnosti Bosne i Hercegovine
i surevnjivosti oko predvodni~ke uloge u ju`nom slovenstvu, Kresti} iznosi je-
101
dan problem koji zaokuplja svest svih Hrvata, gotovo bez izuzetka. “Re~ je o
kompleksu kojim su bili pritisnuti gra|ansko-politi~ki, a naro~ito malogra|an-
ski krugovi me|u Hrvatima zbog toga {to su Srbi, posle 1878. godine, stekli
dve samostalne dr`ave, a Hrvati, uvereni da su na vi{em stepenu kulture i civi-
lizacije, ambiciozni da stvore veliku Hrvatsku, da preuzmu kormilo oslobo|e-
nja i ujedinjenja, imali su dr`avu vi{e na papiru nego u stvarnosti. Kako su u
Srbima gledali samo svoje neposredne i najopasnije takmace, svaki uspeh Sr-
ba do`ivljavali su kao svoj poraz, a svaki njihov poraz kao svoju pobedu. To
{to su Srbi imali dve dr`ave, a Hrvati nijednu, u~inilo ih je ne samo iskomplek-
siranim, ve} i zavidnim, ali i agresivnim. Prevelikom agresijom `eleli su, na ra-
~un Srba, da nadoknade ono {to nisu imali. Zbog toga su me|usobni sukobi bi-
li neizbe`ni, a njihovi ishodi po obe strane vi{estruko pogubni.” (str. 99-100.)
Proistekla iz kompleksa kao ~istog izraza socijalno-psiholo{ke patologije, hr-
vatska agresivnost prema Srbima se “manifestovala na razli~ite na~ine, dok ni-
je dobila neprikrivene genocidne oblike, a takve oblike mogla je da dobije sa-
mo stoga {to su oni kojima nije stalo do sloge, a takvih je bilo i na jednoj i na
drugoj strani, toliko zatrovali odnose da me|u Hrvatima nije bio mali broj onih
koji su za sve neda}e koje su snalazile Hrvatsku okrivljivali tamo{nje Srbe.
Prema tome, ako su Srbi iz Hrvatske u mnogo ~emu spre~avali razvoj hrvatske
dr`ave i njenog dru{tva, ako su predstavljali unutra{njeg neprijatelja, kako su
u prava{koj i franko-furtima{koj {tampi obi~no i predstavljani, onda je obra~un
sa njima bio neminovan. Kompleks u odre|enim hrvatskim gra|anskim kru-
govima prema Srbima, koji su uspeli da izgrade dve nezavisne dr`ave, bio je
utoliko ve}i ukoliko su Srbi u celini broj~ano bili nadmo}niji od Hrvata. Ima-
ju}i u vidu tu broj~anu premo} Srba nad hrvatima, kod Hrvata koji su se po-
sebno isticali u napadima na Srbe i u poricanju njihove nacionalne posebnosti
vidljiv je strah od mogu}eg apsorbovanja. Taj strah, koji je imao odbrambeni
karakter, ra|ao je agresiju koja je vodila genocidu nad Srbima u Hrvatskoj.”
(str. 101-103.)
Taj hrvatski strah od srpske mase naro~ito je do{ao do izra`aja kada je
1881. godine razvoja~ena Vojna krajina i uklju~ena u sastav Banovine Hrvat-
ske. Srbi su, zahvaljuju}i svojoj brojnosti, po~eli da igraju vrlo zna~ajnu ulogu
u hrvatskoj, ali i u austro-ugarskoj politici. Ali su i redovno podr`avali sve hr-
vatske zahteve prema Pe{ti i Be~u, tra`e}i za uzvrat da samo budu ravnoprav-
no tretirani kao samosvojan politi~ki subjekt. “Uvek kada su im Srbi bili po-
trebni, i dokle su im bili potrebni, Hrvati su sa njima bili dobri, delili su im obe-
}anja i ne samo da nisu postavljali pitanje ravnopravnosti i priznavanja srpske
politi~ke posebnosti, ve} je i Sabor sve~ano izjavljivao “da trojedina kraljevi-
na priznaje narod srpski koji u njoj stanuje kao narod sa hrvatskim narodom
istovjetan i ravnopravan”. Po prestanku opasnosti, po uspe{no obavljenom po-
slu, isti oni koji su Srbima {irokogrudo delili obe}anja i priznanja okretali su se
protiv njih i nastavljali sve po starom, kao da se u me|uvremenu ni{ta nije de-
silo, kao da prema Srbima nisu imali nikakve obaveze. Vi{e puta iskori{}eni, a
potom iznevereni i grubo odbacivani, Srbi su dobro uo~ili svu verolomnost Hr-
102
vata. Zbog toga su im malo verovali, ali su im, uprkos svim gorkim saznanji-
ma, prinu|eni okolnostima `ivota, i dalje dozvoljavali da ih varaju, da ih kori-
ste i da im podvaljuju, gaje}i neosnovanu nadu da se podvale ne}e ponoviti. Iz
ove i ovakve stoletne igre Srbi su na politi~kom polju uvek bili gubitnici, a Hr-
vati dobitnici. Me|utim, u moralnom pogledu Srbi su bitke dobijali, a Hrvati
su ih gubili. Takav odnos pora`enih i pobe|enih urodio je jo{ jednim plodom:
uzajamnim prezirom, netrpeljivo{}u i mr`njom, i to patolo{kom mr`njom,
podjednako neobuzdanom i podjednako opasnom sa obe strane i za oba naro-
da.” (str. 105-106.)
Kad su se upustili u suparni~ko nadmetanje sa Srbima po pitanju ujedini-
teljskog primata i rukovode}e uloge u ju`noslovenskim nacionalnim i oslobo-
diteljskim aktivnostima, Hrvati su sopstvenu samouverenost bazirali na predu-
be|enju da su oni kulturno napredniji, a i Habzbur{ka dinastija je lukavo po-
vla|ivala takvim njihovim ambicijama. Ali, Srbi su ve} imali dve dr`ave i dve
vojske, nisu ni prime}ivali umi{ljenu hrvatsku kulturu, pa im nije padalo na pa-
met da bi Beograd Zagrebu mogao prepustiti ulogu Pijemonta ju`nosloven-
skog ujediniteljskog dr`avotvorstva. Ti gradovi su izrasli u centre dveju suprot-
stavljenih i sve vi{e neprijateljskih nacionalnih politika. Veli~anstvene srpske
pobede u Balkanskim i Prvom svetskom ratu definitivno su razre{ile sve dile-
me po tom pitanju, pa su Srbi odigrali glavnu ulogu u procesu ujedinjenja, a
Beograd kao centar postao je neosporiv. “Ta pobeda srpskog shvatanja u re{a-
vanju ju`noslovenskog pitanja u mnogim krugovima Hrvata, posebno onim
nacionalno isklju~ivim, koji nisu nestali sa scene ni posle Prvog, ni posle Dru-
gog svetskog rata, primljena je bolno, kao te`ak poraz koji zaslu`uje jo{ te`u
osvetu. Ne samo stvaranje, ve} i na~in stvaranja zajedni~ke dr`ave, 1918. go-
dine, pomenutim krugovima Hrvatske slu`ili su kao nepresu{an izvor nezado-
voljstva, rovarenja i razaranja dr`ave, koja nije stvorena po uzoru kojem su oni
te`ili. Njeni istinski tvorci, Srbi, zbog toga su postali jo{ omra`eniji i jo{ vi{e
nego dotle na{li su se na udaru onih koji su nastanak Jugoslavije do`iveli kao
poraz hrvatske dr`avne i politi~ke misli.” (str. 107.) Jo{ pre stvaranja jugoslo-
venske dr`ave Hrvatima je mnogo smetao ubrzani ekonomski napredak Srba
u Hrvatskoj i Slavoniji, njihov kulturni procvat i okupljanje unutar sna`ne i do-
bro organizovane politi~ke partije. U jednom trenutku Zagreb je postao kao
srpski kulturni centar ja~i od Novog Sada. “Nedorasli da se upuste u zdravu
konkurenciju sa Srbima, da im se suprotstave sopstvenim uspesima, malogra-
|anski franko-furtima{ki krugovi Hrvatske, Slavonije i Dalmacije su svoje ne-
sposobnosti nadokna|ivali ru{ila~kom mr`njom, koja je u vi{e navrata ispolje-
na u protivsrpskim demonstracijama izvedenim u Zagrebu i drugim gradovima
Hrvatske. Srbi su tako i na polju nemilosrdne kapitalisti~ke utakmice, koja je
dobila vid borbe izme|u dveju nacija, do`ivljeni kao trajno remetila~ki ~inilac,
koji je stajao na putu razvoja hrvatske privrede, dru{tva i politike i, {to je po-
sebno va`no, na putu ostvarenja vekovne te`nje – izgradnje nezavisne hrvatske
dr`ave.” (str. 108.)
Upravo je izvorni hrvatski nacionalni dr`avotvorni koncept onemogu}io
jedinstven srpsko-hrvatski sporazumni i trajni projekat jugoslovenske dr`ave.
103
“Rano izgubiv{i dr`avu i potpav{i pod vlast Ugarske a potom Austrije, Hrvati
su vi{e od osam stotina godina `iveli pod tu|inskom upravom i snivali snove
o obnavljanju svoje dr`avnosti. Ne mogav{i te snove da ostvare u praksi, silno
su se upinjali i ogromnu, po{tovanja dostojnu energiju tro{ili da kakav-takav
kontinuitet svoje dr`avnosti o~uvaju u formalnopravnim aktima, u raznim pak-
tima, sankcijama, nagodbama, diplomama, patentima, kraljevskim zaverenica-
ma, saborskim odlukama i drugim spisima. Osam stotina godina dr`avnoprav-
nih nagodbenja~kih borbi ostavilo je dubokog traga na mentalitet Hrvata. Ona-
ko kako su se pona{ali u okvirima Ugarske i Austrije, a potom Austro-Ugar-
ske, pona{ali su se i u okvirima prve i druge Jugoslavije. Obe Jugoslavije za
njih su bile prolazne. Njihov ideal, kako je ve} re~eno, bila je nezavisna Hrvat-
ska. Stoga, Jugoslaviju, u kojoj su se sticajem istorijskih okolnosti na{li, nisu
prihvatili i ose}ali kao svoju. Uostalom, u njeno nastojanje ulo`ili su taman to-
liko koliko su bili spremni da je brane i prihvate kao svoju. Nagodbenja~ko po-
na{anje Hrvata prema Ugarskoj i Austriji bilo je manje {tetno po te dr`ave i na-
rode tih dr`ava, nego isto pona{anje prema Jugoslaviji. U okvirima Ugarske i
Austrije, Hrvati su svojim brojem, snagom i uticajem bili bez ve}eg zna~aja.
Me|utim, u okvirima Jugoslavije oni su ~inili partnera bez kojeg je takva dr`a-
va bila te{ko zamisliva. Znaju}i to, a svesni da je Srbima stalo do Jugoslavije
da bi u njoj bili na okupu, Hrvati su do savr{enstva iskori{}avali svoje nagod-
benja~ko iskustvo, sebi~no i bezobzirno iznu|uju}i ~as jedne ~as druge ustup-
ke, sve sa ciljem da za sebe steknu {to ve}e pogodnosti. Tako se ispostavilo da
je Jugoslavije moglo biti samo onda i donde ako se i dokle se ispunjavaju zah-
tevi Hrvata, dokle njima odgovara da `ive u zajednici kojoj su bili spremni sve
manje da doprinose, a iz nje {to vi{e da odnose. Kad to imamo u vidu, onda je
jasno {to su i prvu i drugu Jugoslaviju potresale te{ke krize i {to su se one ras-
pale po scenarijima u kojima su glavnu ulogu razbija~a imali Hrvati.” (str.
109-110.)
a) Fizi~ki obra~uni najavljuju genocid
Be~ki dvor je sistematski podr`avao hrvatsku antisrpsku mr`nju i podsti-
cao {ovinisti~ke aktivnosti frankovaca i klerikalaca. Zato je ta mr`nja neprekid-
no dobijala na silini i intenzitetu, ispoljavaju}i se kroz sve opasnije oblike. “Ka-
ko je vreme odmicalo i sukobi se umno`avali i zao{travali, sa raznolikih ver-
balnih nasrtaja – u kojima nalazimo i one sa ~istim genocidnim porukama, kao
{to su: ... “Srbe o vrbe”, “Srbom sjekirom za vrat” i druge – pre{lo se i na sve
~e{}e fizi~ke obra~une kojima je trebalo ostvariti pomenute parole i uni{titi
“vla{ki nakot”, kako su, pored mnogih drugih pogrdnih i uvredljivih naziva, kr-
{teni Srbi. Do fizi~kog obra~una dolazilo je u vi{e navrata prilikom masovnih
protivsrpskih demonstracija.” (str. 113.) Po te`ini su posebno zapam}eni te{ki
antisrpski izgredi, kamenovanja i razbijanja prilikom posete cara Franca Joze-
fa Zagrebu 1895. godine. “Opoziciona hrvatska {tampa pravdala je protivsrp-
ske ispade time {to su ih Srbi, navodno, izazvali isticanjem zastave jedne “stra-
ne dr`ave”... [tavi{e, predstavnici reda su skr{tenih ruku posmatrali izgrede i
104
pravdali se da nemaju nalog za posredovanje.” (str. 114-115.) Hrvatski sabor je
uporno odbijao da na dnevni red stavi dono{enje pravnih akata kojima bi se ga-
rantovala ravnopravnost }irilice, ravnopravnost crkava ili slobodno isticanje
srpske zastave, na primer.
U takvim stavovima ignorisanja srpske nacionalne individualnosti u bano-
vinskom parlamentu opet su se isticali frankovci, ali nisu mnogo zaostajali kle-
rikalci, [trosmajerovi sledbenici i svi ostali, uz zaista retke izuzetke. “Puni mr-
`nje prema Srbima, frankovci su prosto tra`ili priliku da je javno ispolje. Njih
su Srbi izazivali uporno{}u u isticanju raznih zahteva, odlu~nom odbranom
protiv svih mogu}ih napada i uvreda, nepopustljivo{}u u zastupanju srpske a
odbacivanju hrvatske dr`avne misli, koja je nalazila upori{te u Austro-Ugar-
skoj, svojom nacionalnom vitalno{}u i nagla{enim srbovanjem kojim su se
branili od pohrva}ivanja, {to je, sve skupa, u klimi u kojoj se `ivelo, moglo u
o~ima politi~kih suparnika dobiti vid izazivanja.” (str. 118.) Jo{ `e{}e pogro-
ma{ke antisrpske demonstracije u Zagrebu su se desile 1899. godine, prilikom
proslave Zmajevog knji`evnog jubileja, kao i 1902. godine, kada su tri puna
dana razarane srpske radnje, demolirani srpski stanovi i uni{tavana sedi{ta srp-
skih ustanova. Prema svedo~enju dr Ivana Ribara, hrvatski ban Pavao Rauh i
vo|a ^iste stranke prava Josip Franko su, “uz odobrenje najvi{ih vojnih krugo-
va u Be~u, u slu~aju rata sa Srbijom povodom aneksije Bosne i Hercegovine,
sklopili sporazum koji je glasio da se izvr{i pokolj i iseljenje svih Srba iz Hr-
vatske.” (str. 126.) Pogromi su do`iveli vrhunac u hrvatskoj histeriji nakon Sa-
rajevskog atentata, pa je iz svega toga o~igledno da neverovatni genocid, koji su
Hrvati nad Srbima provodili u toku Drugog svetskog rata, nije “rezultat samo
jednog sistema, ove ili one stranke, ovog ili onog dru{tva, ove ili one li~nosti,
ve} sticaja ~itavog niza okolnosti u du`em vremenskom trajanju. Genocid nad
Srbima u usta{koj NDH svojevrsni je fenomen njihovog vekovnog zajedni~kog
`ivljenja sa Hrvatima. Dugotrajno nastajanje genocidne ideje u odre|enim sre-
dinama hrvatskog dru{tva, koje je, kako svedo~i dr Ribar, imalo prili~no {iro-
ku bazu, duboko je ukorenilo tu ideju u svest mnogih generacija. Fenomeni na-
stali dugim trajanjem po pravilu sporo nestaju i uporno istrajavaju.” (str. 128.)

3. Hrvati se ne}e smiriti


Hrvatska teritorijalna megalomanija, tako jasno izra`ena posebno u redo-
vima Star~evi}a i Radi}a, Ive Pilara i Dominika Mandi}a, mada se kod nekih
autora protezala i do Makedonije, na{la je prakti~ne realizatore u Anti Paveli-
}u i Franji Tu|manu, a njen minimalni program obuhvata, pored Hrvatske, Sla-
vonije i Dalmacije, jo{ i Bosnu i Hercegovinu, Srem i Boku Kotorsku. U ide-
olo{kom i propagandnom smislu “razradili su ~itav dobro razvijen i uhodan si-
stem. Svaki tu|i zahtev ili pretenziju na teritorije na koje su bacili oko, Hrvati
su `estoko napadali i osu|ivali. Izme|u ostalog, ba{ u vezi sa geomanijom, od
sredine XIX veka do na{ih dana Hrvati su se slu`ili, kao {to se i danas slu`e,
demonizacijom Srba. Po njima Srbi su hajdu~ki i razbojni~ki narod, vizantijski
prepredeni i lukavi. Oni su {umadijski banditi i ~etnici! Hrvati su kulturni, hu-
105
mani i mirotvorni, njima, po raznim osnovama, pripadaju teritorije koje `ele a
Srbi ho}e da ih se domognu bez osnova, zato {to su grabe`ljivci, {to su reme-
tila~ki ~inilac, izvor kriza, nemira i rata. Na taj na~in, zadivljuju}om uporno-
{}u, dobro razra|enom taktikom, ni~im neometani, a ~esto i pomognuti krat-
kovidom i maloumnom politikom Beograda, uzdigli su svoje velikohrvatske
zahteve na stepen opravdanih i legitimnih prava. Kad su to postigli, nisu krili
da su spremni svoje nacionalne i dr`avne zahteve da ostvare po svaku cenu, pa
i najbrutalnijom silom. Za takvo pona{anje Hrvata Srbi nisu na{li adekvatne
odgovore. Zaneti idejom jugoslovenstva, iskreni i lakoverni pobornici bratstva
i jedinstva, oni su u svemu kasnili, istinu otkrili sa zaprepa{}enjem i detinja-
stom zbunjeno{}u pitali se za{to ih Hrvati mrze i iz kojih razloga im nanose
zla.” (str. 134-135.)
Svoju knjigu Vasilije Kresti} zavr{ava upozorenjem Srbima da vi{e nika-
da ne smeju biti lakomisleni i neoprezni. “Stvaranjem etni~ki ~iste Hrvatske,
Hrvati su se primakli bli`e ostvarenju svojih geostrate{kih ciljeva koji se ti~u
Bosne i Hercegovine. Bez Srba u Hrvatskoj, Slavoniji i Dalmaciji, bez tog unu-
tra{njeg remetila~kog ~inioca, kako su ih nazivali, oni }e sa vi{e snage, a ma-
nje smetnji i prepreka, i sa znatno povoljnijim geopoliti~kim polo`ajem, kidi-
sati na Bosnu i Hercegovinu i na Srbe i muslimane. Ako Srbi to budu do~eka-
li nespremni, ako ponovo budu dozvolili da ih neko zavede i obmane nekim
novim ilirizmom, jugoslavizmom, bratstvom i jedinstvom, ili zajedni{tvom,
svoju naivnost, kratkovidost, povr{nost, neukost i plitkoumnost plati}e skupo i
nikad vi{e ne}e se mo}i oporaviti, jer odnos snaga bitno }e se izmeniti u korist
Hrvata. Uz to, sasvim je sigurno da i Srbija, kao dr`ava, poput Hrvatske, mora
“imati i oko i uho” na podru~ju Bosne i Hercegovine, na tom za nju tako vitalnom
podru~ju... Tako|e je sigurno, Hrvati se ne}e smiriti dogod ne dopru do Drine
i dogod se ne podbo~e pod Beograd i ne domognu se Zemuna.” (str. 152-153.)

V. Gradi{}anski Hrvati kao relikt


izvornog hrvatskog naroda
U Gradi{}u, ispod Be~a, `ivi najve}a grupa Hrvata koji su izbegli pred tur-
skom najezdom i uspeli da sa~uvaju nacionalnu svest i kulturna obele`ja. Et-
nografska nauka je dugo zanemarivala potrebu njihovog izu~avanja, ali je,
1995. godine, u Zagrebu objavljen zbornik nau~nih i publicisti~kih radova “Po-
vijest i kultura gradi{}anskih Hrvata” (Nakladni zavod “Globus”), zna~ajan ne
toliko po kvalitetu nau~ne obrade, koliko po ~injenici da su autori svih teksto-
va Hrvati, skoro isklju~ivo gradi{}anski.
1. Predgovor generala Tu|mana i kardinala Kuhari}a
Ova knjiga, po re~ima pisca predgovora Franje Tu|mana, “svjedo~i o po-
malo zaboravljenoj patnji, borbi i `rtvi Hrvata u tijeku stogodi{njeg hrvatsko-
turskog rata 1493-1593. godine. U to najtu`nije doba hrvatske povijesti rijeke
hrvatskih izbjeglica razi{le su se u nekoliko posebnih smjerova, napose u za-
padnu Ugarsku, Donju Austriju, Slova~ku i Moravsku. Gradi{}anski Hrvati `i-
106
vi su spomenik tog dijela hrvatske povijesti. Na prostoru Gradi{}a `ive jo{ uvi-
jek svi stari govori i izvorna narje~ja Bosne, Slavonije, Pokuplja, Like i drugih
dijelova starog hrvatskog kraljevstva. Ve} gotovo pet stolje}a `ivi Gradi{}e po-
put male Hrvatske daju}i vezama Hrvatske i Austrije poseban biljeg.” (str. 7.)
Autor drugog predgovora, kardinal Franjo Kuhari}, iznosi: “U mjesecu
rujnu 1931, u nadbiskupskom sjemeni{tu na [alati u prvom razredu gimnazije
susreo sam jednog dje~aka koji je govorio ikavskim narje~jem sli~nim govoru
koji se govori u mom pribi}kom kraju. Taj dje~ak zvao se Kazimir Herceg. U
istom smo razredu proveli osam godina sve do velike mature. Tako sam prvi
put doznao da u Austriji `ive i Hrvati, koji su tamo do{li iz Hrvatske davno,
bje`e}i pred turskim navalama. S njima su i{li i sve}enici, a mo`emo tvrditi da
su ba{ sve}enici propovijedanjem, katehizacijom i kulturnim radom na hrvat-
skom jeziku sa~uvali njihovu katoli~ku vjeru i njihovu nacionalnu svijest da su
Hrvati. Tako udaljeni od stare domovine, u novoj su domovini `ivjeli svoj `i-
vot, razvijali svoju kulturu i njegovali svoje zajedni{tvo. Kad je liturgijskom re-
formom Drugog vatikanskog sabora uveden narodni jezik u liturgiju, postavi-
lo se pitanje koji }e jezik biti uveden u liturgiju gradi{}anskih Hrvata, ho}e li
to biti na{ suvremeni knji`evni hrvatski jezik ili }e to biti njihov jezik, koji su
oni ba{tinili od svojih doseljenih djedova u Austriju. Biskup Gradi{}a sa sjedi-
{tem u @eljeznu, koji je po majci porijeklom bio Hrvat i govorio je hrvatski,
njema~ki i ma|arski, smatrao je da gradi{}anski Hrvati imaju pravo da njihov
liturgijski jezik bude jezik kojim oni govore, na kojem je njihova knji`evnost,
a koji se ipak razlikuje od na{eg hrvatskog jezika. Kad je Sveta stolica predla-
gala biskupu mons. Stefanu Laslu da preuzme liturgijske knjige iz Hrvatske, on
je branio pravo na gradi{}anski hrvatski jezik, pa mu je Sveta stolica kona~no
odobrila tiskanje liturgijskih knjiga na tom jeziku. I to je dokaz kako su gradi-
{}anski Hrvati ustrajno ~uvali ba{tinu svoga jezika, na njemu njegovali svoju
kulturu, a jezik je ~uvao njih da se ne utope u jezik nove domovine Austrije, ~i-
me bi nestao gotovo svaki trag njihova postojanja. Samo tako su uspjeli kroz
~etiri i pol stolje}a ostati ono {to jesu.” (str. 8.) U redakcijskom predgovoru se
stavlja do znanja da radovi u ovoj knjizi predstavljaju esencijalne rezultate na-
u~noistra`iva~kog projekta koji je jo{ 1972. godine poveren Institutu za hrvat-
sku povijest Sveu~ili{ta u Zagrebu.

2. Iseljavanje Hrvata u austrijsko-ugarski grani~ni prostor


u 16. stolje}u, autorski prilog Josipa Adam~eka
Josip Adam~ek pi{e da je “naseljavanje Hrvata u dana{nju austrijsku po-
krajinu Gradi{}e ~inilo samo jednu struju u velikim migracijama hrvatskog na-
roda u 16. stolje}u.” (str. 13.) Hrvatski etni~ki prostori su ugro`avani neposred-
nim turskim najezdama od 1463. do 1593. godine. Hrvatska i njeno plemstvo
su svedeni na “ostatke ostataka”, kako se izrazio ugarski kralj Ludovik II. “Ma-
sovne migracije iz pojedinih krajeva zapo~injale su kad su ih Turci po~eli zau-
zimati ili ugro`avati. Seobe su zapravo bile bijeg ispred Turaka.” (str. 13.)
Adam~ek hrvatske migracije klasifikuje na unutra{nje i vanjske. “Unutra{njim
107
migracijama stanovni{tvo se preseljavalo unutar hrvatskih zemalja, iz krajeva
koje su Turci osvajali u za{ti}ene i sigurnije dijelove Hrvatske. Tako se npr.
mo`e govoriti o prelasku novog stanovni{tva u Dalmaciju, koja se nalazila pod
vla{}u Venecije. Istina, zbog sku~ena teritorija ve}i se dio tih doseljenika od-
mah preseljavao u Italiju i Istru. Ve}a preseljavanja vr{ena su za vrijeme tur-
sko-mleta~kog rata 1537-1539. i ciparskog rata 1570-1573. U 16. stolje}u po-
ja~alo se naseljavanje Hrvata u Istru, koja je upravo tada pro`ivljavala demo-
grafsku krizu. Iako suvremeni istra`iva~i za to naseljavanje ne prihva}aju pri-
je uvedeni naziv “druga seoba” Hrvata u Istru, oni se sla`u da je doseljavanje
novog stanovni{tva pod utjecajem turskih ratova bilo vrlo intenzivno. Unutra-
{nje migracije imale su veliku va`nost za gospodarski i dru{tveni razvoj dije-
lova Slavonije i Hrvatske koje su Turci osvojili tek u drugoj polovici 16. sto-
lje}a ili ih uop}e nisu zauzeli. U drugoj polovici 15. stolje}a po~elo se na sje-
veroistok seliti plemstvo i ostalo stanovni{tvo u`e Hrvatske. Tada se naziv Hr-
vatske prenio sve do Kupe, Save i Une. Kolonizacija novog stanovni{tva pro-
{irila se i u Kraljevinu Slavoniju. U Slavoniju su iz Kninske `upanije pre{li ple-
mi}i Keglovi}i, kasniji grofovi. Oni su stekli velika vlastelinstva u Hrvatskom
Zagorju. Veliko vlastelinstvo Trako{}an u Zagorju dobili su u drugoj polovici
16. stolje}a Dra{kovi}i, koji su se doselili iz okolice Knina. U za{ti}ene kraje-
ve Slavonije preselilo se dosta ni`ih i srednjih plemi}a. Mnogi su od njih u no-
voj postojbini stekli posjede i postepeno se uklju~ili u politi~ki `ivot (Pata~i}i,
For~i}i, Berislavi}i od Vrhnike, Mladin~i}i, Dudi}i itd.).” (str. 13-14.)
Ukazuju}i kako se “na mnogim slavonskim vlastelinstvima pojavio 70-tih
godina 15. stolje}a velik broj pustih seli{ta” (str. 14.), Adam~ek navodi najka-
rakteristi~nije primere opusto{enih vlastelinstava Di{nika, Dobre Ku}e, Krista-
lovca, Grebena, Krapine, Trako{}ana itd. “Pojava tako velikog broja pustih se-
li{ta podudara se vremenski s velikim turskim provalama u Slavoniju (1469-
1479) za kojih je pobijeno i odvedeno u ropstvo oko 14.000 ljudi. ^ini se da su
navedena turska pusto{enja bila glavni uzrok desertnosti slavonskih vlastelin-
stava. Ali, na tu veliku depopulaciju mogli su utjecati jo{ i neki drugi razlozi.
Kad je zatim u sjevernoj Bosni stabiliziran obrambeni sustav Jaja~ke i Srebr-
ni~ke banovine, turske provale u Slavoniju su zaustavljene. Na opusto{ena vla-
stelinstva po~eli su se, krajem 15. i po~etkom 16. stolje}a, naseljavati novi
kmetovi. Veliki dio tih doseljenika ~inili su seljaci iz u`e Hrvatske koju su Tur-
ci u tom razdoblju intenzivno napadali.” (str. 14.) Popunjavanje novim stanov-
ni{tvom bilo je tako intenzivno da Adam~ek navodi primer vlastelinstva Gre-
ben iz Kri`eva~ke `upanije, na kome je 1516. godine ostalo potpuno praznih
samo dvadeset seli{ta. Po urbaru, koji je ra|en 1522. godine i ~uva se u ma|ar-
skom dr`avnom arhivu, Grebensko vlastelinstvo je imalo veliki broj novih
kmetova. “Mnogi su od njih bili popisani s prezimenima i nadimcima koji su
upu}ivali na to da su se doselili iz u`e Hrvatske... Na vlastelinstvu Velikoj u
Kri`eva~koj `upaniji, ~ini se, naseljeni su oko 1476. doseljenici iz neposrednog
zale|a dalmatinskih gradova.” (str. 14.) Imena sela su asocirala na Benkovac,
Zadar, [ibenik, Trogir itd. “Da su ta sela nastala naseljavanjem iz Dalmacije,
108
mo`e se samo pretpostavljati, ali da su u njima najvjerojatnije `ivjeli kolonizi-
rani seljaci, potvr|uje podatak urbara iz 1519. U tim se selima jo{ uvijek nala-
zio nesrazmjerno velik broj slobodnjaka. Kolonisti iz stare Hrvatske spominju
se izri~ito na jo{ nekoliko slavonskih posjeda.” (str. 15.) Primeri su Brdovac i
Donja Stubica. “Vlastelinstva u Hrvatskom Zagorju bila su u ~itavom 16. sto-
lje}u va`no podru~je imigracije novog stanovni{tva. Na tim se vlastelinstvima
broj zavisnih seljaka sve do kraja tog stolje}a pove}avao. Na vlastelinstvu Vi-
nici kod Vara`dina `ivjele su, 1598. godine, 723 obitelji, dok je istodobno u
opusto{enoj Kri`eva~koj `upaniji, na ~ijem se teritoriju moglo smjestiti 50-80
vlastelinstava veli~ine Vinice, `ivjelo samo 1.150 kmetova. Kad se 1568. na
vlastelinstvu Vinici pojavilo pusto selo Strmec, njega je odmah naselio predi-
jalac Petar Horvat s drugim prido{licama iz Hrvatske... Analizom arhivskih iz-
vora utvrdio sam da se u 16. stolje}u pove}avao broj kmetova i na drugim vla-
stelinstvima u Zagorju (Susjedgrad, Donja Stubica, Veliki Tabor, Krapina, Ko-
stel, Lobor, Cesargrad i dr.). Znatan porast podlo`nika utvr|en je tako|er na po-
sjedima izme|u rijeke Save i Kupe. U izvorima se, dodu{e, ne spominje da je
do porasta stanovni{tva do{lo imigracijom iz krajeva koje su osvajali ili ugro-
`avali Turci, ali se ~ini posve sigurnim da tako velik porast nije bio rezultat raz-
voja lokalne populacije. Vlastelinstva uz rijeku Kupu, napose krajevi ju`no od
te rijeke, smatraju se va`nim rejonima iseljavanja stanovni{tva izvan Hrvatske.
Ali, s obzirom na intenzitet turskih provala u taj kraj, stanovni{tvo se na tim
vlastelinstvima smanjivalo sporije nego {to bi se moglo o~ekivati. Vlastelinstva
Sisak, Petrinja, Gornji Gradac, Donji Gradac, Steni~njak i jo{ neki posjedi bili
su istodobno i podru~ja naseljavanja. Smanjivanje stanovni{tva na nekima je
zapo~elo sredinom, a na sisa~kom vlastelinstvu tek po~etkom Hasan-pa{ine
ofanzive 1591.” (str. 15.)
Te migracije su izazvale su{tinske dru{tvene posledice. Kako isti~e Adam-
~ek, “unutarnja kolonizacija u hrvatskim zemljama imala je veliko zna~enje u
objedinjavanju plemstva (zajedni~ki sabor, {irenje hrvatskog imena). Njezin je
rezultat bilo i postepeno preno{enje hrvatskog imena na dijelove Slavonije, ko-
je Turci nisu uspjeli zauzeti. Ta je kolonizacija va`na i stoga {to se odnosi i na
iseljavanja Hrvata izvan njihove domovine. Naime, u dosta slu~ajeva iseljava-
nje iz Slavonije bilo je samo jedna etapa u preseljavanju stanovnika koji su se
prethodno ve} doselili u za{ti}enije krajeve. Iako se masovnost unutra{nje i
vanjske migracije ve`e za turske ratove, treba istaknuti da su na iseljavanje i
pojave depopulacije pojedinih posjeda djelovali i drugi faktori. Na vlastelin-
stvima su se katkad javljali pusti dimovi zbog masovnog umiranja, a kmetovi
su selili i zbog gladi ili prevelikih feudalnih tereta.” (str. 15.) Velike epidemije
zaraznih bolesti dovodile su do pomora, a u gladnim godinama dosta se Hrva-
ta iseljavalo u nema~ke zemlje. Feudalci su potisnuli seljake iz trgovine i ne-
prekidno pogor{avali njihov polo`aj, izazivaju}i tako ve}i broj selja~kih pobu-
na. ^esto su i gra|ani nasilno pokme}ivani, a njihova trgovi{ta pretvarana u se-
la, neretko ~ak i ni`e plemstvo. Zbog te{kih nameta i nepodno{ljivog polo`aja
kmetovi iz Podravine su i Turcima prebegavali. “Ali, na mnogim mjestima se-
109
ljaci su se ve} tada uklju~ili u obranu zemlje. Uvidjeli su da turski plja~ka{ki
naleti upravo njima nanose najve}e {tete, da plijene i pale sela i odvode ljude
u roblje. U izvorima se za osobito krupne plja~ka{ke napade na sela, koje su
katkad poduzimali i feudalci, tada po~inje upotrebljavati naziv “na turski na-
~in”... Turci su obi~no krajeve koje su namjeravali zauzeti sistematski pusto{i-
li. To je bio dio njihove vojne taktike. Na putu njihovog napredovanja, sve do
sredine 16. stolje}a, nalazile su se u pravilu vlastelinske tvr|ave sa svojim po-
sadama. Posade su uzdr`avala okolna vlastelinstva. Kad su turske jedinice u
plja~ka{kim naletima opusto{ile okolicu tvr|ava, njihove su posade postale
izolirane. Nestalo je sredstava za njihovo uzdr`avanje, pa su se i tvr|ave za ve-
}ih napada morale predati. Naj~e{}e plja~ka{ke napade vr{ile su neregularne
konjani~ke jedinice tzv. akind`ije. Te su se jedinice uzdr`avale ratnim plije-
nom. Uz granicu izme|u Hrvatske i Slavonije, koja se sve do kraja 16. stolje-
}a pomicala na sjeverozapad, nastajala su tako opusto{ena podru~ja. Turci su u
tim krajevima palili sela. Neza{ti}ene kmetove su hvatali i kao roblje odvodili
u Tursku. Ondje su se zarobljenici mogli dobro prodavati. Neprekidan strah od
turskih napada smanjivao je privrednu aktivnost. Na mnogo mjesta seljaci se
bez vojni~ke za{tite nisu usu|ivali obra|ivati svoja polja i vinograde. Neizdr-
`ivi `ivotni uvjeti u pograni~nim krajevima prisiljavali su stanovni{tvo, u pr-
vom redu seljake, da napu{taju svoja ognji{ta i sele u nove postojbine. U vezi
s tim pusto{enjima mo`e se govoriti i o pogor{avanju polo`aja zavisnih selja-
ka kao o jednom od uzroka njihovog iseljavanja. U mnogo slu~ajeva pred sta-
novni{tvo se postavljao izbor: ili prihvatiti tursko ropstvo ili pobje}i u sigurni-
je krajeve.” (str. 17.)
a) Razli~iti smerovi i tipovi migracije Hrvata
Posebnu pa`nju Adam~ek ukazuje pitanju masovnog odvo|enja hrvatskog
stanovni{tva u tursko ropstvo, kao obliku nasilnog preseljavanja naroda, s ob-
zirom na razmere koje je to imalo. Istorijski podaci o tome su prili~no retki, ali
vrlo upe~atljivi, jo{ tokom petnaestog veka. “U vrijeme osvajanja u Slavoniji
1526-1552. redovito su (Turci – prim. V.[.) provaljivali u jo{ nezauzete kraje-
ve i odonud odvodili seljake. Kad se sultan Sulejman 1532. vra}ao s neuspje-
log pohoda na Be~, njegove su vojske odvele mnogo zarobljenih seljaka iz Po-
dravine, okolice Kri`evaca i Po`e{ke kotline. Krsto Me|uri~ki se, po~etkom
1540, `alio da su turski konjanici napali njegovo trgovi{te Ra~u, sve popalili i
odvukli njegove kmetove. Dodu{e, u napadu vojske na te konjanike zarobljeni
kmetovi su oslobo|eni. Istodobno su, me|utim, s vlastelinstva Petrovine kod
Daruvara odveli u ropstvo vi{e od tisu}u seljaka. U provali, u svibnju na tada
jo{ udaljeno vlastelinstvo Vara`dinske Toplice, zarobili su 500 ljudi. Po~etkom
idu}e godine, iz okolice biskupske tvr|ave Dubrave, tako|er udaljene od tur-
ske granice, odvukli su u ropstvo 100 ljudi. Sli~ni podaci postoje i za mnoge
druge turske provale. Iz njih se, me|utim, broj hrvatskih seljaka odvedenih u
tursko ropstvo ne mo`e ni pribli`no odrediti. Odvo|enje ljudi u tursko ropstvo
iz krajeva uz rijeku Unu zapo~elo je jo{ po~etkom 16. stolje}a. Godine 1540,
Turci su u tom podru~ju temeljito opusto{ili posjede grofova Zrinskih, ali od-
110
vo|enje ljudi nastavilo se i kasnije. Godine 1559, sastavljen je pregled osoba
odvedenih u ropstvo iz Pounja, zapravo iz tada{nje hrvatske granice... Samo te
godine, Turci su za vrijeme mnogobrojnih provala odveli 4.151 osobu. Sljede-
}e su godine u isto podru~je provaljivali tridesetak puta. Nekoliko su puta pa-
lili posjede topuske opatije s kojih su u ropstvo odveli vi{e od 300 osoba. Go-
dine 1563. ponovno su “ognjem i ma~em” pusto{ili jo{ nezauzete posjede iz-
me|u Une i Kupe. Odveli su u ropstvo ponovno vi{e od 500 ljudi. Sa~uvan je
popis ljudi koje su Turci 1565. odveli u ropstvo iz op}ine Zlat (Slatsko polje)
na vlastelinstvu Steni~njaku. U njemu se navodi ~ak 500 imena... Ovo nabra-
janje pet stotina imena – djece, `ena, ... ima snagu krika nad sudbinom. Sinte-
tizira prilike u kojima je tada `ivio hrvatski seljak uz tursku granicu. Obja{nja-
va tako|er razloge zbog kojih je, ako je `elio za{tititi svoju obitelj, morao seli-
ti s rodne grude. Preko ostatka u`e Hrvatske Turci su, u drugoj polovici 15. sto-
lje}a, po~eli provaljivati u Kranjsku, [tajersku, Koru{ku, Istru i Primorje. Ti su
napadi poja~ani krajem 30-tih godina 16. stolje}a, a izvodile su ih u najvi{e slu-
~ajeva dobro organizirane konjani~ke jedinice s tisu}u i vi{e ljudi. Najvi{e br-
zih konjani~kih napada polazilo je iz turskog upori{ta Udbine. Prilikom svojih
provala u nutarnjoaustrijske pokrajine Turci su pusto{ili i dijelove Hrvatske ko-
ji su se nalazili na njihovu putu. Tako su ve} u prvoj polovini 16. stolje}a osta-
la gotovo potpuno bez stanovni{tva frankopanska vlastelinstva Modru{a, Bo-
siljevo, Severin, Ogulin, Brod na Kupi i druga.” (str. 17-19.)
[to se ti~e spolja{njih migracija, Adam~ek pi{e da su se Hrvati u {esnae-
stom veku iseljavali “u tri smjera: u Italiju preko mora, na zapad (u nutarnjoa-
ustrijske pokrajine) i na sjeverozapad – u zapadnu Ugarsku, Donju Austriju i
Moravsku. Prve slavenske kolonije u Italiji nastale su jo{ u srednjem vijeku.
Stanovni{tvo je tada emigriralo preko mora iz ekonomskih razloga. Od 15. do 17.
stolje}a preseljavanje na Apeninski poluotok iz Dalmacije dobilo je, pod utje-
cajem turskih provala, masovan karakter. Od brojnih hrvatskih naselja u Apu-
liji, Markama i Abruzima o~uvala se samo malena skupina moli{kih Hrvata.
Naseljavanje Hrvata u nutarnjoaustrijskim pokrajinama zahvatilo je najvi{e
vojvodine Kranjsku i [tajersku. Hrvatski sabor u Topuskom zatra`io je, prvo
1533, zatim ponovno 1535, od kralja Ferdinanda I da zabrani odvo|enje kme-
tova u Kranjsku i [tajersku... Sabor je tvrdio da feudalni posjednici iz tih ze-
malja {alju me|u hrvatske kmetove posebne ljude koji ih nagovaraju na seobu.
Va`nu ulogu u preseljavanju seljaka u navedene pokrajine imali su hrvatski ve-
lika{i i plemi}i, koji su u Kranjskoj stekli vlastelinstva i posjede. Barun Ivan
Ungnad je, npr. 1534, preselio veliku skupinu hrvatskih seljaka na vlastelinstvo
Kr{ko. Knezovi Blagajski su 1547. u Kranjskoj zakupili vlastelinstvo Ko~evje.
^ini se da su onamo prevodili svoje kmetove iz ugro`enog Pounja. Bjegunci iz
tog podru~ja spominju se 1580-90. u okolici Bre`ica. U Kranjsku su se prese-
lili plemi}i Juri{i}i, Lenkovi}i, Gu{i}i i drugi. Plemi}i Petar Salkovi} i Desi}
preselili su, oko 1570, skupine hrvatskih seljaka u [tajersku. Ali, kmetovi su se
u navedene pokrajine preseljavali i spontano. Turci su, dodu{e, pusto{ili i te po-
krajine, ali `ivot je u njima ipak bio sigurniji nego uz tursku granicu. Hrvatski
su se doseljenici u Kranjskoj i [tajerskoj asimilirali sa slovenskim seljacima.
111
Bje`anje kmetova u Kranjsku i [tajersku spominje se i po~etkom 17. stolje}a.
Hrvatski sabor se, 13. 11. 1607, `alio da tamo{nji feudalci primaju “odbjegle
kmetove i Hrvate..., a 1619. je zaklju~io da se sa {tajerskim zemaljskim kape-
tanom pregovara o hrvatskim kmetovima odbjeglim u [tajersku. Najmasovni-
je iseljavanje Hrvata u 16. stolje}u teklo je na sjeverozapad – u zapadnu Ugar-
sku, Donju Austriju i Moravsku. Naseljavanje u zapadnu Ugarsku, zapravo u
dana{nje Gradi{}e, zapo~elo je poslije 1493, a svakako prije 1515, kad se na
vlastelinstvu @eljeznom ve} nalaze seljaci s hrvatskim prezimenima. Pojedi-
na~nih i nepovezanih preseljavanja Hrvata, napose plemi}a, u Ugarsku bilo je
dakako i prije epohe turskih osvajanja. Nakon pada Bosne 1463. pojavili su se
i neki bjegunci pred Turcima. Ali, masovne migracije zapo~ele su u prvim de-
cenijama 16. stolje}a. ^ini se da je naseljavanje ve}ih skupina Hrvata u Gradi-
{}e, prije 1515., povezano s intenzivnim turskim pusto{enjem Like i Krbave.
Turci su te pokrajine 1527. zauzeli. Hrvati iz Like, Krbave i okolice Senja na-
selili su se, 1522-1527., u [opronskoj `upaniji. Masovno iseljavanje iz zapad-
ne Slavonije zapo~elo je 30-tih godina 16. stolje}a. Vlastelin Krsto Sveta~ki se
1539. tu`io da u okolici njegovih utvrda Novske, Britvi~evine i Subocke vi{e
nema stanovnika, tako da vi{e nema ljudi koji bi te utvrde poru{ili da Turcima
ne padnu u ruke. Sljede}e godine u prolje}e, kmetovi iz Petrovine i okolnih ka-
{tela masovno su bje`ali prema Dravi. Zagreba~ki biskup [imun Erdedi `alio
se, 13. 9. 1540, da su stra{no opusto{ena njegova vlastelinstva Ivani}, ^azma i
Dubrava. Turski su napadi na te posjede bili tako ~esti “da polja ostanu neobra-
|ena, da stanovnici napu{taju posjede”. Biskup nije naveo kamo su se ti sta-
novnici odselili. U navedenim slu~ajevima seljaci su se sa svojih vlastelinsta-
va iseljavali spontano. Za njihovo preseljavanje u zapadnu Ugarsku veliko su
zna~enje, me|utim, imale i organizirane seobe. Organizirano preseljavanje vr-
{ila je skupina velika{a koja je istodobno imala posjede i u zapadnoj Ugarskoj
i u Hrvatskoj.” (str. 19-20.)
b) Doseljavanje Hrvata u zapadnu Ugarsku
Adam~ek, u nastavku, dokumentuje kako je po dozvoli kraljeva Ludovika
i Ferdinanda vlastelinska porodica Batanija preseljavala svoje kmetove u neko-
liko navrata iz Hrvatske i Slavonije u zapadnu Ugarsku, zatim grof Tomo Na-
de`di iz Slavonije u Gradi{}e, kao i grofovi Erdedi, pa knezovi Zrinjski u Me-
|umurje. “Organizirano preseljavanje povezano je i s djelovanjem tzv. “loka-
tora”. To su bile osobe koje su, na tra`enje vlastelina, u pojedina sela uz nagra-
du iz Slavonije i Hrvatske dovodile koloniste.” (str. 23.) Neki od tih lokatora,
sa posebnim zaslugama za preseljavanje, dobijali su kao nagradu i vlastelinska
imanja. “K. Ku~erova je masovno naseljavanje Hrvata u zapadnu Ugarsku pe-
riodizirala u tri razdoblja: od po~etka 16. do 30-tih godina zapo~inje njihovo
naseljavanje. U drugom se razdoblju, od 30-tih do 70-tih godina, Hrvati ma-
sovno naseljavaju, a krajem 16. i u prvoj polovini 17. stolje}a naseljavaju se jo{
manje skupine Vlaha. Pri naseljavanju Hrvata u podru~je dana{nje Slova~ke
utvrdila je u tri vala: prvi 40-tih, drugi 50-tih (vrhunac 1552. i 1553.) i tre}i 60-
tih godina. ^ini se da naseljavanje Hrvata u Ugarsku nije uvijek bilo sinhroni-
112
zirano s njihovim napu{tanjem zavi~aja. Katkada su dolasku u novu domovi-
nu prethodila kra}a ili du`a zadr`avanja na vlastelinstvima u zemlji. Najinten-
zivnije iseljavanje na sjeverozapad teklo je iz Slavonije 30-tih i 40-tih godina,
iz tada{nje Kri`eva~ke `upanije. O velikom opsegu te migracije svjedo~i ispra-
va kralja Ferdinanda I iz 1537, kojom je me|umurskom vlastelinu Ga{paru Er-
nu{tu i Ivanu Salaju dopustio da na rijeci Muri, izme|u Legrada i Dubravice,
podignu brod (skelu) za prijevoz preko rijeke bjegunaca iz Slavonije koji se se-
le u Ugarsku. Feudalni posjedi u Slavoniji ostajali su pusti prije nego {to su ih
Turci osvajali. Ivan Kastelanfi se 1538. `alio da na svojim posjedima vi{e ne-
ma kmetova i da se zadu`io za uzdr`avanje posada u svojim tvr|avama. Krsto
Zemp~ej (Sveta~ki) imao je ~etiri vlastelinstva koja vi{e nisu donosila nikakve
prihode. Obranu njegovih tvr|ava Sira~ i Podborje preuzeo je 1541. kralj. Pe-
tar Keglevi} se, 21. 3. 1544, `alio da na svojim posjedima oko Ustilonje uz Sa-
vu vi{e nema kmetova i da stoga ne mo`e uzdr`avati tu tvr|avu. Uz velike na-
pore, napredovanje Turaka zaustavljeno je u me|urje~ju Drave i Save 1552,
nakon {to su zauzeli Viroviticu, ^azmu, Dubravu i Ustilonju. U Slavoniji Tur-
ci vi{e nisu uspeli osvajati teritoriju, ali njihove su jedinice i dalje poduzimale
plja~ka{ke provale. U tim pusto{enjima stradali su ostaci Kri`eva~ke `upanije
te isto~ni dijelovi Zagreba~ke i Vara`dinske `upanije. Stanovni{tvo se iz tih
krajeva nastavilo iseljavati, iako je sredinom 16. stolje}a organizirana Slavon-
ska krajina, kao sistem obrambenih tvr|ava.” (str. 23.)
c) Demografska kriza i u bezbednim oblastima
Proces iseljavanja nastavljao se i na prostorima koje Turci nisu podveli pod
svoju kontrolu. “Goleme promjene u naseljenosti pograni~nog podru~ja u Sla-
voniji, koje Turci nisu uspjeli zauzeti, pokazuje opis gospodarskog stanja vla-
stelinstva Koprivnice, \ur|evca i Prodavi}a iz 1548. Na tim je vlastelinstvima
1520. bilo 780-800 poreznih dimova. Do 1548. staro se stanovni{tvo s tih vla-
stelinstava uglavnom raselilo u Ugarsku. Ne{to stanovnika `ivjelo je jo{ jedi-
no u gradu Koprivnici. Na vlastelinstvima su se, u me|uvremenu, pojavili pri-
bjezi iz dijelova Slavonije koje su zauzeli Turci. Oni su `ivjeli vrlo bijedno. Sta-
novali su na dravskim otocima i u tvr|avama. Obra|ivali su mala polja samo
pod vojni~kom za{titom, jer su se iznenada pojavljivali turski martolozi i od-
vodili ljude ako ih nije {titila vojska. Svi su se, ina~e, “u velikom strahu skri-
vali pred Turcima i razbojnicima koji love ljude”. Sli~na je situacija bila i na
drugim posjedima u Slavoniji blizu turske granice.” (str. 24.) Adam~ek navo-
di, kao primer poku{aja da se zaustavi iseljavanje, odluku zagreba~kog kapto-
la, iz 1579, da feudalnih davanja oslobodi svoje kmetove u Vara`dinskim To-
plicama. Takve mere su bile nedovoljne, pa je sve vi{e sela ostajalo pusto, a
proces depopulacije Slavonije uporno se nastavljao. Sli~na je situacija bila i u
ju`nim hrvatskim predelima. “Krajevi uz rijeku Unu i u njezinu zale|u (pod-
ru~je izme|u Une i Kupe) bili su u ~itavom 16. stolje}u rejoni iseljavanja. Iz
tog su se kraja 1533-1543. naselile skupine seljaka u [opronsku `upaniju i Ko-
{eg. Stanovnici Podzvizda i Vranogra~a preselili su se u Mo{onsku `upaniju.
Velika turska vojska ratovala je 1540. protiv knezova Zrinskih u Pounju. Tom
113
su prilikom opusto{ena brojna vlastelinstva (Zrin, Gvozdansko, Pedalj, Kostaj-
nica i dr.). Taj napad i brojne provale 1541-45. bili su poticaj seljacima koji ni-
su odvedeni u tursko ropstvo da se iz Pounja sele u sigurnije krajeve. Zauzima-
nje Dubice 1538. zna~ilo je prvi turski prodor u obrambeni sustav na rijeci Uni.
Ali, taj je sistem ipak odolijevao njihovim napadima sve do zauzimanja Ko-
stajnice 1556. Turci su u Kostajnici odmah stvorili upori{te za daljnja osvaja-
nja u Pounju i sistematsko pusto{enje podru~ja ispod rijeke Kupe – vlastelin-
stava Hrastovice, Petrinje, Steni~njaka, Topuskog i drugih. Sa~uvani izvori po-
kazuju da se stanovni{tvo s navedenih vlastelinstava po~elo masovno iseljava-
ti upravo nakon pada Kostajnice. Vlastelinstva Petrinja, Gradec Gornji i Gra-
dec Donji – iako su se nalazila u blizini granice na rijeci Uni – imala su, sve do
sredine 16. stolje}a, porast stanovni{tva. Turci su u dva navrata ta vlastelinstva
opusto{ili (1512. i 1539.). Neki su se seljaci ve} tada vjerojatno odselili, ali na
njihova su se mjesta neprekidno naseljavali novi ljudi. Tek 1554. po~eli su se
na petrinjsko-grada~kim posjedima javljati pusti posjedi odbjeglih (odseljenih)
kmetova. Godine 1564. vlastelinstva su bila gotovo potpuno pusta. Nakon pa-
da Kostajnice 1556. zapo~eo je novi val preseljavanja iz podru~ja izme|u Une
i Kupe u zapadnu Ugarsku. Novi kolonisti po~eli su stizati u [opronsku, Mo-
{onsku i Po`unsku `upaniju. S posjeda knezova Zrinskih kmetovi su se tada
preseljavali u Donju Austriju, zapadnu Ugarsku i Moravsku (vlastelinstva Ebe-
rava, Vere{var i Drnholec). Osim petrinjsko-grada~kih posjeda, Turci su sredi-
nom 16. stolje}a po~eli sistematski napadati vlastelinstva Hrastovicu, Gore-Le-
tovani}, Steni~njak i posjede opatije Topusko. Kmetovi sa tih vlastelinstava ta-
ko|er su se raseljavali. U turskim napadima krajem 50-ih i po~etkom 60-tih go-
dina, potpuno su opusto{eni dijelovi vlastelinstva Hrastovice ju`no od Kupe.
Podlo`nici su nakon tih pusto{enja `ivjeli samo na dijelu vlastelinstva iznad ri-
jeke Kupe, na kojoj je 70-tih godina stvorena nova obrambena linija. U prova-
lama nakon 1556. Turci su temeljito opusto{ili posjede opatije Topusko tako-
|er ju`no od Kupe. Dio su kmetova odveli u roblje, a dio se odselio. U popisu
poreza opatijskog posjeda Brki{evine za 1573. izri~ito se navodi da je 7 dimo-
va pusto... – podlo`nici su se odselili zbog straha od neprijatelja.” (str. 24-25.)
~) Uzaludne zabrane iseljavanja
Ina~e, u ovom svom autorskom prilogu nau~noistra`iva~kom projektu, ko-
ji je naslovio “Iseljavanje Hrvata u austrijsko-ugarski grani~ni prostor u 16. sto-
lje}u”, Josip Adam~ek, radi {to upe~atljivijeg predstavljanja obra|ivanih isto-
rijskih prilika, citira deo sadr`aja franjeva~ke predstavke kralju, od 2. februara
1561. godine: “Domovina je na{a” – pisali su oni – “opusto{ena, posje~ene su
vo|e, pobijeni kmetovi, mnoga su mjesta opusto{ena, silovane su `ene i dje-
vojke, razbijeni brakovi, pobijena djeca”... U njihovoj se domovini svakodnev-
no prolijeva krv, a “ostaci ovda{njeg naroda raspr{eni su po svijetu.” (str. 25.)
Takva situacija dalje se pogor{avala narednih decenija. “Poslije zavr{etka Ci-
parskog rata (1570-1573) Turci su obnovili ofanzivu u nezauzeti dio Pounja i
Pokuplje. Nastavili su plijeniti vlastelinstva, a zatim i osvajati izolirane tvr|ave.
Na rijeci Uni se do 1592. odr`ala samo tvr|ava Biha}, te je ve} 70-tih godina
114
zapo~ela izgradnja novog obrambenog sistema na rijeci Kupi. Turska ofanziva
70-tih i 80-tih godina potakla je novi val iseljavanja u Ugarsku. Kralj Maksi-
milijan II je, 7. 3. 1574, zatra`io od bana Jurja Dra{kovi}a da poduzme neke
mjere kako bi se iz preostalih dijelova Hrvatske sprije~ilo masovno iseljavanje
naroda. S tim je vjerovatno u vezi naredba nadvojvode Karla, iz iste godine,
kojom se zabranjuje iseljavanje kmetova iz grani~nih krajeva. Kmetovi se, me-
|utim, nisu osvrtali na nadvojvodinu zabranu. Ga{par Alapi} je, 4. 6. 1575, pi-
sao Zagreba~kom kaptolu o namjeri seljaka “da svi odmah odsele iz ovih kra-
jeva” (Pokuplja). Njegovi su ljudi na putu iz Zagreba susreli veliku skupinu
kmetova Zagreba~kog kaptola “koji su se preseljavali u Ugarsku”. Kad su ih
htjeli vratiti, svi su se razbje`ali i vjerovatno kasnije nastavili putovanje. Hrvat-
ski se sabor, 4. 4. 1584, tako|er `alio da se kmetovi iz Pokuplja, zapravo kraja
izme|u Kupe i Save, masovno iseljavaju. Sabor je podvukao da su hrvatski
kmetovi ve} mnogo godina prisiljeni ostavljati svoja sjedi{ta i masovno “mi-
grirati u razli~ite strane svijeta, kao {to su Ugarska, Austrija, Moravska, [tajer-
ska i Kranjska”. U doba turskih provala 70-tih i 80-tih godina potpuno je opu-
sto{eno Nada`dijevo vlastelinstvo Steni~njak. Turci su na to vlastelinstvo po-
~eli provaljivati jo{ 40-tih godina... U velja~i 1580. u ropstvo je odvu~eno oko
800 ljudi. Neko} bogato trgovi{te je 1580. potpuno spaljeno, a u napadu 1581.
u ropstvo je odvedeno jo{ 300 seljaka. Preostali stanovnici vlastelinstva nakon
toga su se razbje`ali.” (str. 25.)
Upravo su ti izbegli kmetovi iz Steni~njaka 1582. godine osnovali “u Gra-
di{}u selo Stinjaki. Neki su se preselili u Kri`eva~ku `upaniju, ali se ondje vje-
rojatno nisu trajno zadr`ali. Izbjeglice sa Steni~njaka naselili su se 1584. u oko-
lici novoizgra|ene tvr|ave Karlovca.” (str. 28.) Istorijski dokumenti bele`e ma-
sovno bekstvo seljaka sa biskupskog vlastelinstva Hrastovice i sisa~kog vlaste-
linstva. “Turska ofanziva prema Sisku 1591-1593. bila je posljednji poticaj do-
sta masovnog iseljavanja iz Hrvatske. Ta je ofanziva zavr{ila porazom Turaka
u bici kod Siska 22. 6. 1593. Tom je pobjedom zaustavljeno tursko napredova-
nje u Hrvatskoj i u~injena prekretnica u dugotrajnoj borbi za obranu zemlje.
Nakon dugog rata (1593-1606) ofanzivne mogu}nosti Turske bile su iscrplje-
ne. Na hrvatsko-turskoj granici postepeno je zavladao mir. Prestale su turske
provale s velikim razaranjima i masovnim odvo|enjem roblja. Time je uklo-
njen i glavni razlog masovnog iseljavanja Hrvata iz njihove domovine. Turski
napadi u doba sisa~kog rata (1591-93) izazvali su posljednji val masovnog ise-
ljavanja... Napad Hasan-pa{e Predojevi}a 1591. na Sisak potpuno je opusto{io
sisa~ko vlastelinstvo... Sisa~ki kmetovi su se razbje`ali i raselili na razne stra-
ne. U doba Hasan-pa{ine ofanzive kmetovi su se odselili i s drugih ugro`enih
vlastelinstava.” (str. 28.)

3. Zapa`anja Feliksa Toblera o prvobitnom


prostoru naseljavanja
U narednoj raspravi “Naseljavanje, obzor i mijena govornog podru~ja” Fe-
liks Tobler posebnu pa`nju ukazuje ~injenici da je car Ferdinand I “pomo}u ad-
ministrativnih mjera olak{ao iseljavanje hrvatskoga podani~kog stanovni{tva”
115
(str. 31.), naro~ito u Donjoj Austriji, dok je ugarski kralj Ludovik II, 1524. go-
dine, “dopustio na molbu Franje Batianija da ovaj svoje hrvatske podanike, ko-
ji od straha pred neprekidnim upadima Turaka vi{e nisu mogli mirno i sigurno
`ivjeti u svojoj domovini, smije preseliti na svoje posjede Ening i Batian u ju-
gozapadnoj Ugarskoj.” (str. 33.) Uloga vladara bila je najzna~ajnija u propisi-
vanju odre|enih privilegija i poreskih olak{ica. “Da bi se olak{ala izgradnja ku-
}a i naselja i da bi se kolonisti stabilizirali u gospodarskom smislu, oni su, s iz-
nimkom vlastelinskih da}a i podavanja... bili oslobo|eni svih “dr`avnih” pore-
za i podavanja na odre|eno vrijeme (taj se rok kretao izme|u 3-12 godina).”
(str. 33.) S druge strane, “analogno osloba|anju od “dr`avnih” da}a i tlaka, ko-
je je kolonistima ispo~etka odobrio vladar, i vlastelini koji su ih naseljavali
osloba|ali su ih na nekoliko godina od vlastelinskih tereta. Prilikom naseljava-
nja vlastelin im je pomagao ve}inom time {to je stavio na raspolaganje potreb-
no gra|evno drvo za gradnju ku}a, pozajmljivao im potrebno `ito za `etvu i na
jo{ mnoge druge na~ine.” (str. 41.) Zna~ajnu ulogu u omasovljenju iseljavanja
imali su i hrvatski rimokatoli~ki sve{tenici, koji su se tako|e selili s narodom.
Jozef Bred, u studiji “Prostorni opseg i posljedice za sliku naselja”, zaklju~uje:
“Prostor {to ga je u 16. stolje}u obuhvatila hrvatska kolonizacija bio je mnogo
ve}i od dana{njeg podru~ja naselja gradi{}anskih Hrvata, koje je ograni~eno na
Gradi{}e (izuzev kotar Jonersdorf) i ne{to grani~nih dijelova zapadne Ma|arske.
Prvotno podru~je naseljavanja sezalo je u Be~kom bazenu do Fi{e i obuhva}a-
lo Moravsko polje, donjoaustrijsku Moravsku zavalu, moravsko podru~je Toje i
jugozapadnu Slova~ku s obje strane Malih Karpata. Nekoliko izdanaka mogu-
}e je zapaziti jo{ na zapadu, sjeveru i istoku. Kostur ukupnog prostora odre|en
je rubovima i izdancima Alpa i Karpata koji su se, u ovom podru~ju najja~ih
tektonskih djelatnosti, u mla|em tercijaru povezali izoliranim nizovima plani-
na i lancem bre`uljaka... Hrvatsko je naseljavanje tek iznimno prodrlo u rubno
podru~je alpskokarpatskog srednjega gorja (Kiseg, Mali Karpati) a u pravilu se
ograni~avalo na ravnice, terasasto, uzvisinsko i bre`uljkasto zemlji{te. Pada u
o~i da je za hrvatsku kolonizaciju u 16. stolje}u bilo va`no da klima, vegetacija i
`ivotinjski svijet nose panonske crte, ili se ~ine panonski obojenim.” (str. 43.)
4. Jozef Bred o razlozima naseljavanja Gradi{}a
Bred iznosi da su se Hrvati zapravo iseljavali na nekada{nje slovenske pro-
store s tankim avarskim etni~kim slojem koji je slovenizovan, ~emu se prvo
priklju~io jedan sloj Nemaca, potom Ma|ara. Prvi sloj Nemaca, takozvane ka-
rolin{ke kolonizacije, nije bio naro~ito brojan, ali drugi, onaj otonske koloniza-
cije druge polovine desetog veka na ovom prostoru je nema~ki etnikum u~ini-
la ve}inskim. Zato su Nemci uspevali da jezi~ki asimiluju zate~ene Zapadne
Slovene. Iako je u antropolo{kom smislu slovenska etni~ka podloga i te kako
prisutna, “hrvatska kolonizacija u 16. stolje}u nije dakle ovdje nai{la ni na ka-
kvo starije slavenstvo.” (str. 44.) Istovremeno, tijek naseljavanja u jugozapad-
noj Slova~koj sjeverno od Dunava ne{to se razlikuje budu}i da je ovdje ostao
sa~uvan slavenski elemenat.” (str. 45.) Jozef Bred zapa`a da su tu “Hrvati na-
seljeni u njema~ku ili slova~ku okolinu listom prihvatili slova~ki jezik, bli`i
116
njihovom maternjem jeziku.” (str. 45.) Prostori koje su naseljavali Hrvati bili
su ili opusto{eni prodorom Turaka do Be~a, ili zaraznim epidemijama i agrar-
nom krizom. Zna~ajno je da ovaj autor iznosi podatak da je hrvatsko iseljava-
nje po~elo ve} po~etkom {esnaestog veka. “Izme|u 1522. i 1527. preselilo se
hrvatsko stanovni{tvo iz okolice Senja i s visoravni Like, Gacka i Krbave u [o-
pronsku `upaniju.” (str. 48.) On nalazi dokaze da se u to vreme ve} iselilo ne-
koliko zapadnoslavonskih plemi}a sa svojim kmetovima. “Razmjerno gust
{umski pokriva~ u ju`nom Gradi{}u nudio je prostor zasnivanja novih mjesta
iz samog korijena, prilika koju je osobito iskoristio Franjo Ba}an kako bi nase-
lio izbjeglice iz Hrvatske i Slavonije. Nisu ga vodila samo gospodarska razmi-
{ljanja, nego je on, kao ban Hrvatske i Slavonije, osje}ao du`nost da pomogne
emigrantima, kako to proizlazi iz isprave o utemeljenju Svetog Mikule.” (str.
48.) Razmere preseljavanja bile su tako velike, kao da se skoro celi hrvatski na-
rod raselio, a Bred njihova nova naselja klasifikuje u osnovna i k}erinska.
Osnovna potom deli na novoutemeljena na nenastanjenim mestima, na starim
majurskim naseljima, na mestima uni{tenih ranijih naselja i na kr~evinama
{umskih predela. Uz to su pove}avana i popunjavana postoje}a naseljena me-
sta, dok se k}erinska dele na novoosnovana i postoje}a nehrvatska naselja u ko-
ja su se Hrvati doseljavali. Hrvatska etni~ka masa je bila tako velika da je u
mnogim mestima, tokom sedamnaestog veka, asimilovala zate~eno nema~ko i
drugo nehrvatsko stanovni{tvo. Me|utim, tokom celog osamnaestog, devetna-
estog i dvadesetog veka vr{en je proces temeljite germanizacije, ma|arizacije,
slovakizacije i ~ehizacije Hrvata. Proces intenzivne germanizacije gradi{}an-
skih Hrvata odvija se i danas. Interesantno je da su u ve}inskim ~e{kim i slo-
va~kim sredinama Hrvati mnogo ve}u bliskost iskazivali prema manjinskim
Nemcima. Zato su podelili njihovu sudbinu nakon Drugog svetskog rata i li-
stom proterivani u Nema~ku. Jozef Bred o tome pi{e: “U jezi~nom okru`ju
igrala je srodnost slavenskih jezika koji su ve} nakon kratkog zajedni~kog `i-
vota omogu}avali jednostavno sporazumijevanje, stanovitu ulogu. Hrvatska
sela u ~isto slova~kom i ~e{kom okru`ju bila su brzo asimilirana... Nakon Pr-
vog svjetskog rata, novoosnovana ^ehoslova~ka zabilje`ila je slova~ke Hrva-
te samo jo{ u etnografskom i jezikoslovnom smislu, no ju`nomoravskim Hr-
vatima u kotaru Drinovica posvetila je osobitu pozornost. Vlast je nastojala ti-
jesnu simbiozu, u koju su Hrvati u{li s Nijemcima nastanjenima oko njih, raz-
vrgnuti, no bez trajnog uspjeha. Tako su se, nakon Drugog svjetskog rata, lati-
li radikalnog puta iseljavanja, prijestup koji u cijelom velikom prostoru nase-
ljavanja Hrvata u dijaspori ostaje bez usporedbe.” (str. 90.) U veoma obimnoj
studiji Bred daje iscrpan pregled mesta u kojima su Hrvati nekada `iveli u raz-
li~itim koncentracijama na prostoru dana{nje Austrije, Ma|arske, ^e{ke i Slo-
va~ke, kao i onih u kojima i sada `ive.
5. Johan Sedok i Gerald [lag o istorijskim zbivanjima
Feliks Tobler obradio je dru{tveni, politi~ki i ekonomski razvoj Hrvata u
austro-ma|arskom pograni~nom podru~ju, a Johan Sedok istorijska zbivanja u
vreme druge vladavine Franca Jozefa. U Sedokovom prilogu pa`nju privla~i
117
podatak da je vojska bana Josipa Jela~i}a, 1848. godine, u pohodu na Pe{tu, pa
potom i na Be~, nemilosrdno oplja~kala ne samo nema~ka i ma|arska sela ko-
ja su joj se na{la na putu, nego i gradi{}anska hrvatska. “U vezi s tim govori se
o nekoliko smrtnih `rtava. Pritom zapadnougarski Hrvati nisu reagirali druga-
~ije od Nijemaca i Ma|ara. To~no nam je poznat slu~aj ubojstva triju vojnika
u Frakanavi, jer je taj slu~aj kasnije izazvao proces.” (str. 142.) Kako je u dru-
goj polovini devetnaestog veka razvijana {kolska mre`a, postavilo se pitanje
ud`benika na hrvatskom jeziku. “Budu}i da su se {kolske knjige tiskane za Hr-
vatsku trebale uvesti i u {kolama zapadnougarskih gradi{}anskih Hrvata, ovi su
bili upu}eni u jezi~ke i pravopisne reforme u Hrvatskoj. U~itelji, me|utim, ni-
su prihvatili te knjige, nego su upotrebljavali ud`benike prera|ene na lokalnom
jeziku. U tome mo`emo, u pedesetim godinama, prepoznati po~etak bu|enja
nacionalne svijesti kod zapadnougarskih gradi{}anskih Hrvata. Bio je to pokret
~iji su nosioci bili ponajprije sve}enici i u~itelji i koji je trajao kroz cijelo ov-
dje obra|eno razdoblje, odnosno bio je jo{ i intenziviran. U to vrijeme utvr|en
je zajedni~ki knji`evni jezik na temelju ~akavskog narje~ja i ikavske jezi~ne
varijante, a od sedamdesetih godina dalje preuzet je hrvatski pravopis s njego-
vim dijakriti~kim znakovima.” (str. 146.) Krajem devetnaestog veka, gradi-
{}anski Hrvati su po~eli da se svrstavaju u politi~ke partije, i to seljaci mahom
u hri{}ansko-socijalnoj a radnici u socijal-demokratskoj. “Od tog vremena po-
stoji podijeljenost Hrvata na dva politi~ka tabora koja traje do dana{njih dana.
Pokazalo se, me|utim, ve} u ovoj prvoj razvojnoj fazi podjele, da nacionalna
problematika, tj. jezi~na i manjinska politika za veliku ve}inu hrvatskog sta-
novni{tva nisu tada bile na prvome mjestu njihovih `ivotnih interesa, kao {to
to nije slu~aj ni danas.” (str. 153.)
Raspad Austro-Ugarske doveo je do novih podela me|u gradi{}anskim
Hrvatima. Kako Gerald [lag, u svom autorskom prilogu “Gradi{}anski Hrvati
od 1918. do 1945. godine”, iznosi, do{lo je “do rascjepa Hrvata u dva tabora, a
da u prvi mah pritom nije registriran nacionalni problem: putuju}i radnici, od-
nosno seljaci koji su radili za nuzzaradu sa sjevera zemlje sve su se vi{e prikla-
njali njema~kom jeziku, i to ve} radi prosperiteta u zvanju. Politi~ki su uskoro
bili obuhva}eni sindikatima i Socijalnodemokratskom strankom, te su
1918/19. bili odlu~no opredijeljeni za Austriju. Tako|er su se i seljaci i putuju-
}i trgovci s tog podru~ja, koji su bili direktno povezani s austrijskim prodajnim
tr`i{tem, zalagali za priklju~enje Austriji. Hrvati u srednjem i ju`nom Gradi{}u
bili su, me|utim, kako je ve} bilo spomenuto, seljaci i ostali su u svojim homo-
genim naseljima i nadalje vjerni svom maternjem jeziku. Njihov je stav bio
konzervativan, obilje`en uvjerenim katoli~anstvom. Vjera i narodnost ovdje su
bila nedjeljiva cjelina. Tako je katoli~ko sve}enstvo bilo ne samo vjerski vodi-
telj, nego i jedino politi~ko vodstvo u tim selima. Kada su mlade demokratske
stranke, na prijelazu 1918/19, nastojale svojim organizacijama obuhvatiti cije-
lu zemlju, pretvorila su se sela srednjeg i ju`noga Gradi{}a u sredi{ta Kr{}an-
skosocijalne stranke. Pod utjecajem `upnika stanovni{tvo je u pitanju dr`a-
vljanstva bilo vjerno Ugarskoj... Pitanje priklju~ka Austriji bilo je povod da
118
razlike u politi~koj orijentaciji, koje dotada nisu bile tako va`ne, sada odjed-
nom sna`no istupaju.” (str. 157.) Revolucijom pod vo|stvom Bele Kuna i for-
miranjem sovjetske republike, ma|arske spoljnopoliti~ke pozicije su zna~ajno
oslabljene, pa je odlukom pobedni~kih sila i Sen-@ermenskim mirovnim ugo-
vorom Gradi{}e 1919. pripojeno Austriji. “Zanimljivo je da su prilikom prego-
vora oko utvr|ivanja granica zapadne Ugarske – barem u prvoj fazi pregovora
– upravo Hrvati indirektno igrali ne malu ulogu, i to u takozvanom ~e{kom
“Koridorskom planu”. Ve} u prvoj fazi mirovnih pregovora u Parizu, ~ehoslo-
va~ki ministar vanjskih poslova Bene{ izlo`io je plan, koji je u zapadnoj Ugar-
skoj predvidio slavenski koridor – sli~an onom u Poljskoj prema Isto~nom mo-
ru. On je trebao uspostaviti direktnu vezu izme|u ^SR i Kraljevine SHS, kao
i prilaz lukama na Jadranu i time prema svjetskim morima. Ovaj plan, koji se
pojavio ve} dugo prije Prvog svjetskog rata u ~e{kim i hrvatskim krugovima, i
o kojem je onda Toma Masarik diskutirao u emigrantskim krugovima i s poli-
ti~arima Antante, temeljio je svoje zahtjeve na hrvatskim jezi~nim otocima u
zapadnoj Ugarskoj, kojima je dodijeljena funkcija mostova u ovom smionom
projektu. Plan koridora nai{ao je, me|utim, na `estoko protivljenje Italije, i u
daljnjem slijedu doga|aja i na odbijanje zastupnika Velike Britanije i SAD,
zbog ~ega je propao. Sami gradi{}anski Hrvati, koji su uostalom tek nakon pro-
pasti plana saznali pojedinosti iz tiska, otklonili su ga svi u cjelosti.” (str. 162.)

a) Euforija gradi{}anskih Hrvata povodom an{lusa i njihov otpor


Paveli}evoj nameri da ih preseli u NDH
[lag potom opisuje kako su gradi{}anski Hrvati “vjerno pristajali uz stale{ku
dr`avu i [u{nigovu vladu” (str. 186.) tridesetih godina. “Ve}ina Hrvata bili su
naravno svjesni Hrvati, ali u svojoj intimnoj sferi, u obitelji i u selu. Tu se prirod-
no govorio maternji jezik, pjevale se stare narodne pjesme, i njegovali stari obi-
~aji. U politici, me|utim, u prednjem su planu bile gotovo isklju~ivo privred-
na i socijalna pitanja. Hrvatski politi~ki nacionalizam jedva da se razvio kod
ve}ine seoskog stanovni{tva, ~ak i kod onih koji su se nazivali “svjesnim Hr-
vatima” u prednjem je planu bilo u mnogo ja~oj mjeri zajedni~ko, duboko ka-
toli~ko uvjerenje negoli odlu~an nacionalni stav.” (str. 186.) Od polovine tride-
setih godina sve vi{e je Hrvata pristupalo nacionalsocijalistima. “Hrvati su – i
to gotovo bez iznimke – bili zahva}eni sna`nom preobrazbom zbog doga|aja
oko priklju~enja Njema~kom Rajhu koje je nahrupilo poput lavine. I u hrvat-
skim je selima zavladala neslu}ena euforija, s paradama, bakljadama i manife-
stacijama.” (str. 187.) “Hrvatske novine” su tih dana an{lusa pisale da “i Hrva-
ti iz Gradi{}a, koji su stolje}ima dijelili svaki trud i muku s njema~kim sugra-
|anima, ne `ele stajati po strani, kad ovi posljednji do`ivljavaju dane radosti
zbog postignutog. I mi Hrvati pozdravljamo firera kao na{eg kancelara i obe-
}avamo mu da }emo vjerno slu`iti njegovim ciljevima, koje je odredio za do-
movinu.” (str. 187.) Nakon plebiscitarnog izja{njavanja za priklju~enje Austrije
Tre}em rajhu, koje je odr`ano 10. aprila 1938. godine, urednika tog hrvatskog
lista zahvatilo je jo{ eufori~nije raspolo`enje, pa pi{e u ime svojih sunarodnika:
119
“Na ovom pravom i odre|enom putu dalje }emo kro~iti uzdignute glave. Ne-
salomljivi }emo stajati svi do zadnjega uz Adolfa Hitlera, s dubokom zahval-
no{}u da on najvi{e cijeni one narode koji, poput Hrvata, ljube i brane svoj na-
rod i svoju narodnost. U tom uvjerenju neka 10. travnja 1938. bude i ostaje zlat-
na stranica u povijesti hrvatske manjine za sve generacije u velikonjema~kom
rajhu Adolfa Hitlera. Na tom povijesnom danu Hrvati su dokazali svoju vjer-
nost i jedinstvenost.” (str. 187.) Prava je panika zavladala me|u gradi{}anskim
Hrvatima 1941. godine kad su saznali za tajni plan Ante Paveli}a da ih organi-
zovano preseli na podru~je NDH. “Bilo je planirano da se svi Hrvati koji `ive
izvan hrvatske dr`ave u jednoj velikoj akciji vra}anja i zamjene vrate u svoju
pradomovinu... Kada se za to saznalo, u Uredu za narodnosti bili su u`asnuti i
sastavili su opse`nu izjavu o svom stavu, nastoje}i objasniti besmisao tog pot-
hvata. Argumentiralo se pritom stoljetnom zajedni~kom sudbinom Nijemaca i
Hrvata na granici Rajha, s argumentom da su se mnogi Hrvati prije 1938. go-
dine kao “ilegalci” borili u redovima nacionalsocijalisti~kog pokreta i da su Hr-
vati u travnju 1938. godine stopostotno glasovali za Rajh Adolfa Hitlera, te da
nadalje nekoliko tisu}a Hrvata vjerno i po`rtvovano slu`i u oru`anim snagama
i da su mnogi ve} na fronti stekli visoka odlikovanja.” (str. 194.) Kako su nje-
ma~ka i hrvatska usta{ka vlada 1942. godine ugovorile preseljenje Hrvata iz
Donje [tajerske i Gornje Kranjske u NDH, u zamenu za iseljenje Nemaca iz
Ko~evja, novi strah se pojavio kod gradi{}anskih Hrvata. Kako ka`e Gerald
[lag, “to je izazvalo paniku me|u stanovni{tvom, a na podru~ju ju`noga Gra-
di{}a provedeni su, u mjesecima srpnju i kolovozu 1942. godine, u nekoliko
hrvatskih op}ina ~ak i novi referendumi na kojima se stanovni{tvo 100% izja-
snilo za pripadnost njema~koj narodnosti.” (str. 195.) Na kraju krajeva, i gradi-
{}anski Hrvati su krvlju dokazali vernost Adolfu Hitleru. “Rat, koji je od 1939.
godine zahvatio Hrvate, poput svih ostalih stanovnika Velikonjema~kog rajha,
dobio je, s vojnim pohodom na Balkan 1941. godine, za pripadnike ove narod-
ne skupine posebni aspekt. U sve ve}em broju oni su zbog svog znanja jezika
premje{tani u jedinice koje su tamo djelovale kao okupatorske snage, odnosno u
borbama protiv partizana. Kao prevodioci nalazili su se pritom ~esto na istak-
nutom polo`aju. Krajnje brutalna borba na toj fronti tra`ila je i od njih, osobi-
to pri kraju rata i slomu njema~kih vojnih snaga, visok danak u krvi.” (str. 195.)
6. Nikola Ben~i} o potiskivanju crkvenoslovenskog jezika
Nikola Ben~i}, u studiji “Vjerski i kulturni `ivot”, ka`e da se “svi istra`i-
va~i na podru~ju seoba gradi{}anskih Hrvata sla`u danas u tome da su se “do-
{ljaci” naselili iz podru~ja me|urje~ja Kupe i Une, te Moslavine i Like, dodu-
{e bez dokaza o njihovom podrijetlu iz primorskih krajeva. Ta je tvrdnja va`na
kako bi se mogla bolje objasniti pojava staroga crkvenoslovenskog bogoslu`-
ja u Gradi{}u. Stara crkvenoslavenska liturgija zadr`ala se samo u senjskoj i
kr~koj biskupiji, a djelomi~no i u ostalim primorskim krajevima.” (str. 199.)
Me|utim, po{to su naredne generacije gradi{}anskih rimokatoli~kih sve{teni-
ka obrazovane u austrijskim i ma|arskim teolo{kim {kolama, uskoro se staro-
120
slovenski crkveni jezik sasvim izgubio. S obzirom na velike razlike u knji`ev-
nom jeziku gradi{}anskih i Hrvata iz Hrvatske, koji su u me|uvremenu prihva-
tili srpski jezik kao sopstveni knji`evni, knji`evnost gradi{}anskih Hrvata mo-
ra se tretirati kao samostalna. Sli~no zaklju~uje i Nikola Ben~i} u svom dru-
gom autorskom prilogu “Pismo i knji`evnost”, pa pi{e: “Danas se na temelju
jezika koji se razvio iz najrasprostranjenijeg narje~ja gradi{}anskih Hrvata, kao
i na temelju posebne djelomi~no razmatrane i obra|ene problematike opstoja-
nja narodne grupe, bez daljnjega mo`e govoriti o gradi{}anskohrvatskoj knji-
`evnosti.” (str. 248.) Mada je nema~ki, ma|arski, ~e{ki i slova~ki folklorni uti-
caj osetan u svim sredinama “vodenih Hrvata”, kako su ih Nemci nazivali, ipak
su gradi{}anski Hrvati mnogo bolje o~uvali izvorne etni~ke osobine nego nji-
hovi sunarodnici koji su ostali da `ive u starim krajevima. To se upe~atljivo
mo`e sagledati iz studija Lovre @upanovi}a o muzi~koj kulturi, Roberta Su~i-
}a o narodnim obi~ajima, Nives Ritig-Beljak o usmenoj knji`evnosti, Jerka Be-
zi}a o narodnoj muzici, Ivana Ivan~ana o plesovima i plesnim obi~ajima, kao
i Jelke Radau{-Ribari} o na~inu odevanja i tradicionalnom likovnom izra`ava-
nju. Gradi{}anski Hrvati skoro nikako nemaju juna~kih narodnih pesama, a Ni-
ves Ritig-Beljak ukazuje na mi{ljenje Divne Ze~evi} da gradi{}anske pu~ke
pesme o bojevima i junacima “otkrivaju uo~ljivu srodnost s pu~kim pjesmama
u hrvatskim kajkavskim krajevima. Ta se srodnost mo`e uo~iti i pri lirskim pe-
smama. Pravi sjaj, prvenstvo i osebujnost ova poezija, poput kajkavske, poka-
zuje upravo u svojstvenim, mekim i magli~astim lirskim pjesmicama.” (str. 345.)
[to se ti~e pripoveda~kog usmenog stvarala{tva me|u gradi{}anskim Hrvati-
ma, “omiljene su “{alne {torice” o gre{noj `eni koja ljubaka s popom i kova-
~em, o kipu Sv. Florijana na~injenom od ljudskog izmeta, o mu`u i `eni koji
tuku sjenu misle}i da je duh... Pripovijedaju se legende o kmetstvu, rabotanju,
grofovima koji uvijek bolje prolaze od seljaka, o banu Jela~i}u i njegovim voj-
nicima, koji se nisu doli~no pona{ali, o Esterhaziju, Hitleru, `ivotu “pred bo-
jem” i “po boju”.” (str. 355.)
7. Nau~ni radovi ostalih autora
Gerhard Noveklovski je, u svom autorskom prilogu, obradio “Hrvatska
narje~ja u Gradi{}u i susjednim krajevima”, Laslo Hadrovi} “Povijest gradi-
{}anskohrvatskoga knji`evnog jezika”, a Johan [u~i} i Jozef Vla{i} “Obitelj-
ska imena”. Hadrovi} je dokazao da je gradi{}anskohrvatski jezi~ko-knji`evni
izraz normiran ve} u osamnaestom veku u verskoj literaturi. Jedan fragment iz
dela tada najzna~ajnijeg autora Eberharda Kragela mogao bi ilustrovati kako bi
danas u osnovi izgledao op{tehrvatski knji`evni jezik da Hrvati, u vreme ilir-
skog pokreta, Gajevim reformama za sopstveni knji`evni nisu prihvatili srpski
jezik. Kragel ovako, na primer, opisuje ovozemaljski raj: “Va zemalskom Pa-
radi`amu je stalno protuli}e bilo, onde nisu nedni ljuti vetri puhali, nedno zlo
vrieme, nedna nagla godina, mraz, ali tu~a ni onde kvar ~inila; leti vru}ina te-
lo ni bantovala, zimi sniga ali leda nigdir ni viditi bilo, a jeseni su{ina site ro-
`ice ni spalila, ve} je sagdar i od sak krajov jednaka ter tiha slo`nost vremenov
121
bila; va ovom veselom mesti je voda svitla kot kristal, ter sladka kot med curi-
la, ovde su se najlip{a sakoja~ke fele driva i sadi do radosti nahajali, ovde je
~lovek mogal ~uti lipo spivanje i jigranje, va ovom mesti nedna ni bol ali te-
{ko}a mesto jimala, nedan beteg, manje smrt je se simo smila priblji`avati. Z
ri~um: va zemalskom Paradi`amu je zvr{en stali{ bil veselja i cele zadovoljno-
sti, ter va ovo sri}no mesto je Bog na{ega prvoga otca Adama postavil.” (str.
470.) Hrvati su, 1836. godine, srpski jezik uveli kao knji`evni i on je postepe-
no prihvatan. “Iako u Hrvatskoj, gdje su regionalni knji`evni jezici imali toli-
ko jake korijene, nije odmah moglo do}i do ujedinjenja bez ikakvih problema,
nego su dvije “{kole”, rije~ko i zagreba~ko usmjerenje, branili svoj poseban po-
lo`aj, napose u pitanjima morfologije, zapravo je u osnovi jezi~ni problem ve}
bio rije{en. Velik autoritet Vuka Karad`i}a i vjernog pronositelja njegovih ide-
ja, \ure Dani~i}a, kao i sve ja~a misao ju`noslavenskog jedinstva, te vode}a
uloga, koju su Hrvati u budu}oj jedinstvenoj kulturi Ju`nih Slavena sebi misli-
li osigurati, vodili su sve ja~em zbli`avanju knji`evnog jezika Vukovoj normi
i tako, koncem pro{log stolje}a, dostigli svoj kona~ni oblik u smislu te norme.
Sli~no se dogodilo i s reformom pravopisa... Reformiran knji`evni jezik se da-
lje razvio u strogo puristi~kom smislu. Masovno se umjesto uobi~ajenih stra-
nih rije~i uvode novokovani nadomjesci, grozni~avo se pro~i{}uje jezik i kuju
nove rije~i, {to je kulminiralo u rje~nicima Bogoslava [uleka. Tisak i {kola pri-
donijeli su pobjedi jezi~ne obnove.” (str. 476.)
To je moralo da ima uticaja i na knji`evni jezik gradi{}anskih Hrvata. Na-
stojanja Fabijana Hauzera, iz 1857. godine, su se “usmjerila prema prilago|a-
vanju gradi{}anskohrvatske tradicije novostvorenom op}ehrvatskom jeziku i
usto je trebalo preuzeti potpuno reformiran pravopis. Me|utim, upadljivo je da
naziv “hrvatski” upotrebljava isklju~ivo za gradi{}anski dijalekat, dok op}ehr-
vatski knji`evni jezik naziva “slovenskim” i uvijek i iznova tra`i uzimanje u
obzir “slovenskog” jezika. To nas ipak ne smije zbuniti. Ne radi se o sloven-
skom jeziku koji se govorio u Koru{koj, [tajerskoj i Kranju itd., nego se radi o
jedinstvenom knji`evnom jeziku, koji se tada nazivao “ilirsko-hrvatski”, a ko-
ji i Hauzer na jednom mjestu naziva “slovenski-ilirski”. U nazivu “slovenski”
`ivi sje}anje na vremena kada se kajkav{tina oko Zagreba i Vara`dina naziva-
la slovenskim jezikom. I drugi znanstvenici 19. stolje}a su taj dijalekat smatra-
li granom slovenskog jezika. Budu}i da je Zagreb, kao sredi{te hrvatskog na-
rodnog preporoda, ujedno i bio sredi{te toga dijalekta, vjerojatno je Hauzer, ra-
di razlike prema jeziku “vodenih” Hrvata, nastavio upotrebljavati izraz “slo-
venski” i za “knji`evni hrvatski.” (str. 477-478.) O~igledno je da ovde Hadro-
vi} namerno zamagljuje su{tinu. Knji`evni jezik o kome je re~ nikada u devet-
naestom veku nije nazivan hrvatskim nego ilirskim ili, posle Be~kog dogovo-
ra, srpskohrvatskim, odnosno hrvatskosrpskim. Hauzer je dobro znao da taj je-
zik uop{te nije hrvatski, ali da bi zbog svoje razvijenosti i savr{enosti mogao
postati op{teslovenskim. Ina~e, bilo je vi{e poku{aja da se hrvatski jezik Gra-
di{}a reformi{e i {to vi{e pribli`i srpskom koji su Hrvati u Hrvatskoj prihvati-
li. Hadrovi} po tom pitanju zaklju~uje da “hrvatski jezi~ni problem Gradi{}a
do danas nije rije{en. Suprotstavljena su dva razvojna pravca. Jedan `eli o~u-
122
vati regionalni knji`evni jezik u knji`evnosti, `eli zadr`ati staro ~akavsko gla-
sovlje i morfolo{ke osebujnosti (u deklinaciji i konjugaciji), `eli obogatiti je-
zi~no blago neologizmima koji su stvoreni po lokalnim pravilima i ~initi po-
dobnijim za posredovanje suvremene kulture i civilizacije. Pristalice tog smje-
ra pozivaju se na temeljni zahtjev da knji`evni jezik mora biti razumljiv svim
slojevima pu~anstva. Drugi smjer, pak, zagovara {to tje{nju vezu s hrvatskim i
kao daljnji cilj potpuno preuzimanje tog jezika. Ta se nastojanja opravdavaju
time {to Hrvati Gradi{}a mogu usvojiti sva kulturna dostignu}a pristupa~na
Hrvatima samo korjenitom jezi~kom reformom. Argumenti i protuargumenti
dosada su, kako sam ve} napomenuo – u ravnote`i...
Kao rezultat ponovljenih poku{aja, koji se poduzimaju od pedesetih godi-
na pro{log stolje}a, gradi{}anskohrvatski postao je pravi mije{ani jezik u ko-
jem se sve manje nazire stara ~akavska podloga. Sli~no kao u gramatici razvoj
se odvijao i u stvaranju jezi~noga blaga. Pored ~akavskih elemenata postoje ne-
brojene posu|enice iz modernog knji`evnog jezika, kao i gradi{}anski neolo-
gizmi... Sve u svemu, dana{nje stanje tog starog knji`evnog jezika djeluje kao
spomenik koji je u tijeku stolje}a ~e{}e prepravljan, koji ima na sebi razne stilo-
ve {to su se smjenjivali, a ~iji se izvorni oblik tek mo`e naslutiti.” (str. 481-482.)

A. Jo{ o gradi{}anskim Hrvatima


U izdanju Hrvatskog kulturnog dru{tva sa sedi{tem u @eljeznom, u Gradi-
{tu, 1983. godine iza{la je knjiga Bele [rajnera “Sudbina gradi{}anskih Hrva-
ta kroz 450 ljet” sa {irom verzijom teksta na nema~kom jeziku i u`om na hr-
vatskom, gradi{}anskom, koji je vremenom trpeo sve vi{e uticaj srpskog jezi-
ka, pa je u tom pravcu transformisan. U predgovoru Ivan Miler za gradi{}an-
ske Hrvate ka`e: “Kot broj~ano mala narodnost `ivimo kroz 450 ljet u dana-
{njem austrijsko-ma|arskom grani~nom prostoru i smo ostatak prija{njega
broj~ano i po prostranosti velikoga hrvatskoga naseljenja. U cijelom ovom vri-
menu bila je katoli~anska crikva na{ najja~i fundament.” (str. 249.) Smisao ove
knjige on obja{njava potrebom o~uvanja nacionalnog identiteta u uslovima sve
br`e asimilacije i ponem~avanja. [rajner svoj rad po~inje istoriografskim opi-
som uslova u kojima je propala srednjevekovna hrvatska dr`ava, odluke plem-
stva da se ona priklju~i Ugarskoj, velike bitke sa Turcima na Krbavskom polju
1493. godine u kojoj je hrvatska vojska do nogu potu~ena, a feudalni velika{i
mahom izginuli, kao i Moha~ke bitke 1526. godine, u kojoj su i Ma|ari i Hr-
vati pora`eni, a posledica joj je bila priklju~enje Ugarske Austriji.
a) Hrvatska vlastela prihvata tu|i suverenitet
Ve}ina hrvatskih plemi}a prihvatala je suverenstvo dinastije Habzburgo-
vaca, dok se manji deo priklonio turskom vazalu Jovanu Zapolji. U dva poho-
da Sulejmana Veli~anstvenog na Be~, 1529. i 1532. godine, okolina carske pre-
stonice, isto~na Austrija i zapadna Ugarska temeljito su opusto{ene, a njihovo
kompletno stanovni{tvo Turci su odveli u ropstvo, iz koga se niko nije vratio.
“Zbog toga se poskrbi u prvom redu zemaljska gospoda, ~ije imanje je le`alo
dijelom u ugro`eni kraji Hrvatske i u opusto{eni dijeli Ugarske, da naseli hr-
123
vatske seljake i kmete. Kralj mu to dopusti... Tako po~ne prvo naseljavanje iz
krajev Like, Krbave i Gacke. Svi iseljeniki ostali su u glavnom u okolini sje-
verno od [oprena. Pri turskom pohodu na Be~ 1529. ljeta i pri opsidanju Kise-
ga se oni u najve}em dijelu opet pogubu. Drugi i to najve}i val iseljenikov ga-
ne se ljeta 1533., kad ve} skrenu turske ~ete prema istoku. To se godalo ravno
sad pred 450 ljeti. Na poziv kapitana Nikole Juri{i}a, hrabroga branitelja Kise-
ga, na vabenje i obe}anja agentov iz Dolnje Austrije i [tajerske, kona~no i na
zapovid svojih zemljoposednikov, krene ve} od 100.000 iseljenikov na put, da
posjedu puste krajine i napu{}ena sela ter zemlji{}a. Ovi naseljeniki do{li su iz
okoline Oto~ca i doline Kupe. Treti val seljenja nastavi se u manji grupa od lje-
ta 1537. do 1543-toga, a ~etvrti val od 1556. do 1561. ter poslidnji od ljeta
1565. do 1579-toga. Ova zadnja, 14 ljet duraju}a selidba, napuni kona~no sva
opusto{ena sela sridnjega i sjevernoga Gradi{}a, Mar{felda i Moravske. U ovoj
raspravi moramo se ograni~iti uvelikom na sudbinu zapadnougarskih-gradi-
{}anskih Hrvatov i ne moremo slijediti daljnje razvijanje dolnjeaustrijskih, slo-
va~kih i moravskih Hrvatov.” (str. 255.)
Sledi nabrajanje sela koja su delimi~no ili potpuno bila naseljena Hrvati-
ma severno i ju`no od Dunava, du` austrijsko-slova~ke granice, na slova~koj
strani Morave, severno od Novog Mjesta, u Moravskoj i Slova~koj, u predelu
izme|u Bratislave i Trnave itd. “Hrvatski seljaki i ni`e plemstvo napu{taju sta-
ru domovinu u tako velikom broju, da su neki hrvatski kraji ostali bez stanov-
nika i pusti.” (str. 256.) Kada se broju iseljenih Hrvata doda broj izginulih u to-
ku turske najezde ili odvedenih u ropstvo, gotovo ni{ta ne ostaje na izvornim
hrvatskim teritorijama. “U turski boji Hrvatska nije samo izgubila velik dio
svoje zemlje nego ve} od polovine svojega stanovni~tva.” (str. 257.) Autor pre-
cizno identifikuje glavna podru~ja iz kojih su se Hrvati iseljavali. “Uglavnom
su to podru~ja Slavonije iz okoline Osijeka ter Po`ege, Virovitice i Kri`evca.
Zatim iz gornje Posavine, sjeverne Bosne i Pounja, iz okolice Gline, Kostajni-
ce i Petrinje. Kona~no iz krajev Like, Krbave, sjeverne Dalmacije i Hrvatsko-
ga Primorja. Prema jo{ ne dovoljno dovr{enomu prou~enju ~itave ove selidbe
pro{lo je samo prema zapadnoj Ugarskoj ve} od 200.000 ljudi, ki su naselili
oko 200 opusto{enih sel. Zapravo nisu bili uzroki selidbe samo turski boji, na-
silja, napadi i plja~ke, da su seljaki i gradsko stanovni{tvo ostavili u strahu svoj
dom, nego ima i drugih uzrokov, ki su danas jo{ premalo poznati. Kako smo
ve} kazali, imali su gospoda i plemenita{i Hrvatske, Dra{kovi}i, Nada`di, Ka-
ni`aji i Zrinski kot i ma|arski plemenita{i Erdedi i Ba}an svoje posjede u Hr-
vatskoj i u zapadnoj Ugarskoj. A ravno ov zapadni dio Ma|arske ostao je po
padu Sigeta 1566. i po zarobljenju Budimpe{te slobodna krajina, pod vladom
Habzburgovcem, u koga su preseljavali svi, ki su kako mogli, svoje seljake,
kmete. U ono te{ko bojno vrime predstavljali su ovi kmeti za nje najve}e bo-
gatstvo njihovoga gospodarstva.” (str. 257-258.)
b) Uloga franjevaca u seobama Hrvata
Ali, nisu samo ti ratni i ekonomski razlozi dovodili do masovnog hrvat-
skog iseljavanja. “Izvan toga je uzrok velikoj selidbi i ~injenica, da su franjev-
124
ci iz Hrvatske u ono vrime predstavljali najve}i broj med hrvatskimi sve}eni-
ki. Imali su s franjevci Ugarske i Slova~ke istu, zajedni~ku provinciju i tako,
jur prije turskih bojev, dobre veze i odnose s klo{tri i crikva ovoga kraja. Njim
je bilo ovo podru~je poznato, tako da su se laglje odlu~ivali, da krenu skupa sa
svojim narodom na put. A od strani svojih provincijalov dostali su odobrenje i
poticaj. Ove selidbe, napose drugi, najve}i val, bile su organizirane i dobro pri-
pravne. Narod je sa svojimi sve}eniki prenosio i prevozio iz Hrvatske sve gi-
bljivo svoje imanje, skupa s knjigami, crikvenim priborom, zastavami i sa sva-
kidanjim dugovanjem narodnoga zanatstva i umjetni~tva. Zato su Hrvati ise-
ljeniki na po~etku u seli, gdje su bili u ve}ini, pritisnuli javnomu `ivotu u za-
padnoj Ugarskoj svoj hrvatski biljeg, `ig! To se po~elo od hrvatskoga jezika,
glagoljskih knjig i misalov do novih jo{ onda nepoznatih zanatov, me{trije i po-
sebnoga, velikoga zanimanja ter razumivanja za vinogradarstvo. Predaje se
usmeno jo{ do danas, da su se Hrvati na Hati doselili ve}inom iz sjeverne Dal-
macije i Like, Hrvati Vulkadoline, Poljanci, ve}inom iz Primorja. Hrvati srid-
njega Gradi{}a, Dolinja, ter oni oko [oprena, iz sjeverne Bosne. To vjeruju u
velikom i Velikobori{tofci. Porodica Erdedi preseljuje svoje kmete iz krajev
Moslovine, Gace i Koprivnice na svoja imanja oko Rotenturma i Rokunca. A
Ba}ani preseli svoje kmete iz okoline Koprivnice u ju`no Gradi{}e.” (str. 258.)
Interesantno je da se sa Hrvatima iselio i jedan, istina vrlo mali broj Srba,
koje su zvali Vlasima, a govorili su {tokavski, za razliku od Hrvata koji su go-
vorili ~akavski. Sad i njih [rajner naziva Hrvatima, a u sada{njem vremenu i
ne gre{i mnogo jer je njih hrvatska ve}ina brzo i lako asimilovala, ~im su se
pokatoli~ili, ali oni izvorno nisu Hrvati. O tome [rajner ka`e: “Med stari trgo-
va~ki sredi{}a Rohunac i [lajning, na ju`nom podno`ju Kise~kih brigov, nala-
zi se skupina hrvatskih sel, ~ije stanovnike okoli{ni Hrvati i Nimci jo{ i danas
nazivaju “Vlahi”. I ovi Vlahi su se simo doselili kot i drugi Hrvati tokom 16-
toga stolje}a ter su bili i oni jedna izjedna~ena hrvatska skupina. Razlika izme-
|u Vlahov i susjednih Hrvatov i Nimac bila je ta, da su ovi Vlahi bili slobod-
njaki ili “libertini”, a ne kmeti na zemlji gospo{}ine. Zato su se oni bavili prvo
vrime samo s gajenjem blaga, stoke, pak s trgovinom. Kad su tokom stolje}a i
oni pre{li na obra|ivanje zemlje i polja, kr~enje loze, pozgubljali su njihovo
slobodnja~ko stanje. Ovi Vlahi doselili su se ve}inom iz sjeverne Bosne. Jed-
no njihovo selo zove se “Bo{njakov brig”, a mnoga njihova prezimena glasu
jo{ danas na “Bo{njak”.” (str. 258.) I nehteju}i, jo{ jednim detaljem [rajner ot-
kriva da su ti Vlasi zapravo Srbi, kad ka`e: “Sa selidbom iz okoline Kostajni-
ce u dolinu Pinke prevagnuli su ovde {tokavci.” (str. 258.)
c) Odsustvo svesti o bliskosti sa ostalim Hrvatima
Fran Kurelac je 1846. godine obilazio zapadnougarske Hrvate, bele`e}i
njihove narodne pesme i obi~aje, pa je u knjizi “Iz mojega `itka i putovanja po
ugarskih Hrvatih”, objavljenoj u Zagrebu 1871. godine, s ne malom dozom iz-
nena|enja i ~u|enja pisao: “Uzme{ li u oko mu`e i `ene hrvatskoga roda, mo-
ra{ priznati, da su zdravi, ~vrsti i ponajve}, osobito u [opronskoj `upaniji, vi-
soki i lipi. Bogatiji su nego onda{nji Ma|ari i Nimci. Iste su na{e krvi, istoga
125
plemena, istoga govora, sve ~akavci.” (str. 265.) Godine 1868. gradi{}anski Hr-
vati su odlu~ili da svoj jezik pravopisno i gramati~ki urede. Tada “objavi u~i-
telj Mihovil Nakovi} jednu izjavu o jedinstvenom hrvatskom pravopisu, koga
su svojim potpisom akceptirali svi hrvatski u~itelji. Ova deklaracija je rodni list
dana{njega pravopisa knji`evnoga jezika gradi{}anskih Hrvatov. Jezik je neko
posebno ~akavsko-ikavsko narje~je, ko bazira na ri~i i govoru 16-toga stolje-
}a.” (str. 268.) Koliko je kod gradi{}anskih Hrvata bila odsutna svaka svest o
zajedni{tvu za Hrvatima iz Banovine, svedo~i podatak kako su se oni postavi-
li prema banu Jela~i}u i njegovim soldatima, dok su oni gu{ili ma|arsku pobu-
nu i be~ke nemire. Za gradi{}anske Hrvate, kako isti~e [rajner, “poznato nam
je da su u ve}ini dr`ali s ugarskimi buntovniki, jer u selu Frakanavi ubili su se-
ljaki tri vojnika Jela~i}a. I kako to nije bilo u borbi ili bitki, morali su po svr-
{etku revolucije i pobijenju buntovnikov, pra}eni od cijeloga sela, pred sud u
[apron. Tri mu`a osu|eni su na smrt i bi{u vi{ani, getami dostali su 60 batin
prik hrpta i zadnjice, a sam Farnik dobio je ljeto dan zatovra, jer da je nahuskao
narod. Sli~no dr`anje stanovnikov moremo slutiti i u drugi gradi{}anski seli, ta-
ko da se more re}i, da je u ono vrime svaka ja~a veza s Hrvati na jugu preki-
nuta. Svist, da su gradi{}anski Hrvati dio i gran~ica ve}ega materinskoga naro-
da, bila je uvelikom ugu{ena.” (str. 266.)
I Bela [rajner pominje inicijativu posle Prvog svetskog rata da se Gradi{te
priklju~i Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca, ali to nije nai{lo na podr{ku Gra-
di{}anskih Hrvata. “^e{ki i jugoslovenski politi~ari, a med njimi osobito ~e{ko
revolucionarno gibanje “Napredna omladina”, zamislili su {irok prolaz, most
ili koridor preko zapadne Ugarske, preko sel, gdje `ivu Hrvati u {irini od 30 do
40 kilometrov. Ov most da bi spajao novoutemeljenu ^e{ku republiku na sje-
veru s Kraljevinom Srba, Hrvata i Slovenaca, s ka{njom Jugoslavijom, na ju-
gu.” (str. 271.) S obzirom da kod gradi{}anskih Hrvata uop{te ne postoji svest
o zajedni{tvu sa onima koji se danas nazivaju Hrvatima u Hrvatskoj, ideje te
vrste nisu mogle po~ivati na jedinstvenom nacionalnom identitetu. Ignac Hor-
vat je nastojao da taj problem bla`e formuli{e 1930. godine: “Mi moramo stu-
piti u u`e veze s hrvatskim narodom u staroj domovini i od njega uzimati sve
ono, ~a smo izgubili, s njim si izminjati na{a kulturna dobra, kot je to kod svih
civiliziranih narodov obi~aj i potreba. Ali uz to ho}emo kot gradi{}anski Hrva-
ti o~uvati na{u kulturnu individualnost.” (str. 277.) Mada neprekidno jadikuje
zbog stalne germanizacije i ma|arizacije svojih sunarodnika, [rajner pokazuje
da je gradi{}anskim Hrvatima u Ma|arskoj bio neprihvatljiv srpskohrvatski je-
zik u {kolama. “Najte`i je problem bio i ostao sve do danas jezik, to je hrvat-
skosrpski knji`evni jezik, ki se i njim nametnuo bez pitanja, a koga oni u veli-
kom odbijaju. Tako i ta ~injenica poma`e asimilaciju.” (str. 312.)
Mirko Berlakovi} u prikazu razvoja {tampe gradi{}anskih Hrvata navodi
kako je krajem devetnaestog veka fratar Ga{par Glavoni}, glavni urednik “Ker-
stjansko-katoli~anskog kalendara” `eleo “pribli`iti jezik gradi{}anskih Hrvatov
ju`nomu hrvatskomu knji`evnomu jeziku.” (str. 335.) Paralelno s tim, “Gajev
pravopis se probije u Gradi{}u stoprv pred kraj 19. stolje}a.” (str. 335.) Berla-
kovi}u je `ao {to svest gradi{}anskih Hrvata nije tako “~vrsta” da oseti kao po-
126
trebu da pre|e na kori{}enje onog jezika kojim govore dana{nji navodni Hrva-
ti u Hrvatskoj, ali se bar zala`e za u~enje “hrvatskog knji`evnog jezika”, zapra-
vo unekoliko ve{ta~ki iskvarenog srpskog, da bi im lak{e bilo kori{}enje savre-
mene hrvatske literature. “U toku stolje{ se je jezik gradi{}anskih Hrvatov raz-
vio razli~no od hrvatskoga jezika u staroj domovini. Po drugom svitskom bo-
ju se je pokusilo zbli`iti jezik hrvatskomu knji`evnomu jeziku, odnosno knji-
`evni jezik i u Gradi{}u zapeljati. Ali narodna svist gradi{}anskih Hrvatov ve}
nij tako ~vrsta, da bi narod to poprimi. Tako }e ostati i na dalje pravilo pisanja
u na{i izdanji lip, ~ist jezik, ki je prilago|en hrvatskomu knji`evnomu jeziku,
ali ki se dr`i gradi{}anske gramatike. Na{a }e `elja ostati da gradi{}anski Hr-
vati budu ipak toliko vladali hrvatskim knji`evnim jezikom, da im je omogu-
}en pristup bogatoj knji`evnoj literaturi mati~noga naroda.” (str. 338.)
[rajner u zavr{nom poglavlju knjige, posve}enom odnosu gradi{}anskih
Hrvata prema Hrvatskoj, potencira da se me|u gradi{}anskim Hrvatima “nikad
nije izgubilo znanje, da su se doselili iz juga, iz kr{evitoga kraja, negdje blizu
morja. Hrvate na jugu u staroj domovini nazivali su kasnije “Hrva~ane”, a sa-
mi su se dr`ali za prave Hrvate.” (str. 345.) To je i sasvim prirodno i opravda-
no jer oni na jugu i nisu Hrvati nego Hrva}ani, {to zna~i pohrva}eni Srbi. Me-
|u njima je dolazilo i do politi~kih tenzija i netrpeljivosti jer su gradi{}anski
Hrvati neprekidno bili lojalni i odani Ma|arima, dok su oni sa juga, nabe|eni
Hrvati, nekada nastojali da se odupru ma|arizaciji i ma|arske pristalice u svo-
jim redovima pogrdno nazivali “ma|aronima”. To nedvosmisleno konstatuje
[rajner slede}im re~ima: “Kako su se Hrvati banovine (kraljevine) Hrvatske
stalno borili protiv ma|arskoga nasilja, bili su oni ma|aronom, Hrvatom Za-
padnougarske, odu{evljenim Ma|arom, suspektni i neprijateljski. Zapadno-
ugarski Hrvati nisu smili i nisu mogli odr`ati veze s timi buntovniki. Kao “do-
bri Ma|ari” mrzili su hrvatske pandure za vrime Marije Terezije i hrvatske ~e-
te bana Jela~i}a za vrime revolucije 1848., ke su i{le be~anskomu dvoru na po-
mo}.” (str. 345.) Kada je muzi~ar Franjo Kuha~ 1878. godine obilazio te ma-
|arske Hrvate, interesuju}i se za melodije njihovih narodnih pesama, “njega je
o{tro kao pljuska udarilo u lice, kad mu je neki duhovnik Hrvat dobacio, da Hr-
vati u Ma|arskoj nisu “prijatelji Agramitov”.” (str. 346.) Agramiti su Zagrep-
~ani, po starom obliku njihovog oslovljavanja, a celo Gradi{}e je u okviru
Austro-Ugarske, administrativno pripadalo Ma|arskoj.

VI. Kornvelova monografija o Piju XII


kao Hitlerovom papi
Britanski istori~ar D`on Kornvel je, 1999. godine, objavio knjigu “Hitle-
rov papa” (“Slu`beni list SRJ”, Beograd 2000.) kao rezultat intenzivnog istra-
`ivanja politi~ke uloge rimskog pontifeksa maksimusa u toku Drugog svetskog
rata, iniciranog jednom slu~ajno izre~enom primedbom “kako ~ovek zdravog
razuma danas mo`e biti katolik, s obzirom na to da je katoli~ka crkva stala uz
najozlogla{enije desni~arske vladare veka – Franka, Salazara, Musolinija, Hi-
tlera.” (str. 7.) Kao profesor Isusovog koled`a u Kembrid`u, Kornvel je imao
127
nameru, kako sam ka`e u predgovoru, da detaljnim prou~avanjem svih aspe-
kata delatnosti Pija XII, odnosno Eu|enija Pa~elija, kako se zvao pre izbora za
papu, odbrani njegov li~ni integritet i pontifikat, a tako i samu ulogu rimokato-
li~ke crkve u mo`da dosad najte`em periodu svetske istorije. Me|utim, desilo
se ne{to sasvim neo~ekivano, {to Kornvel ovako opisuje: “Sredinom 1997. go-
dine, privode}i svoj istra`iva~ki napor kraju, na{ao sam se u stanju koje se mo-
`e opisati jedino kao moralni {ok. Materijal koji sam prikupio, a koji mi je pru-
`ao {iri pogled na Pa~elijev `ivot, doveo me je, ne do njegovog osloba|anja od
kritike, ve} do jo{ ve}e optu`be. Obuhvataju}i Pa~elijevu karijeru od po~etka
veka, moje istra`ivanje uobli~ilo je pri~u o nastojanju da se ostvari do tada bes-
primerna papska vlast, koja je, oko 1933. uvukla katoli~ku crkvu u sau~esni-
{tvo sa najmra~nijim silama tog vremena. [tavi{e, otkrio sam dokaze da je ve}
od samog po~etka svoje karijere Pa~eli pokazivao nesumnjivu antipatiju pre-
ma Jevrejima i da je njegova diplomatija u Nema~koj tokom tridesetih godina
dovela do izneveravanja katoli~kih politi~kih udru`enja koja su mogla da do-
vedu u pitanje Hitlerov politi~ki re`im i onemogu}e kona~no re{enje. Eu|enio
Pa~eli nije bio ~udovi{te; njegov slu~aj je daleko slo`eniji i tragi~niji. Interes
za njegov `ivot svodi se na fatalnu kombinaciju visoke duhovne aspiracije ko-
ja se sukobila sa ogromnom voljom za mo} i kontrolu. Njegov portret nije lik
zla, ve} lik fatalne moralne pomerenosti – odvajanje vlasti od hri{}anske ljuba-
vi. Posledica tog raskida bila je dosluh sa tiranijom i, u krajnjoj liniji, sa nasi-
ljem.” (str. 8.)
1. Portret psihopatske li~nosti pape Pija XII
Uticaj ovog pape na istoriju dvadesetog veka Kornvel smatra gre{nim i po-
gubnim, a mogu}i uzroci su, pored autokratske crkvene strukture i dogme o
papskoj nepogre{ivosti, li~ni karakterni nedostaci ~oveka koji se isticao narci-
zmom, `enstvenom ta{tinom, piskutavim glasom i sve{}u o sopstvenoj nepri-
kosnovenosti. Psihopatske crte li~nosti su verovatno zna~ajnim delom uslovlje-
ne izrazito slabom fizi~kom konstitucijom i odrastanjem pod preteranom do-
minacijom majke, ali je Pa~elija odlikovao vrlo visok stepen inteligencije. Vr-
lo rano je pokazivao rasisti~ke sklonosti, a u krajnje otvorenoj formi eksponi-
rao ih je pred ulazak savezni~kih trupa u Rim, zahtevaju}i od britanskog am-
basadora u Vatikanu da “nijedan obojeni savezni~ki vojnik ne bude u onom
malom broju koji }e biti sme{ten u Rimu posle okupacije.” (str. 95.) Nakon Pr-
vog svetskog rata, Pa~eli je imenovan prvo za apostolskog nuncija u Minhenu,
glavnom gradu Bavarske, a potom u Berlinu za celu Nema~ku. Ukazivao je ve-
liku pomo} pobolj{anju krajnje nezavidnog me|unarodnopoliti~kog polo`aja
vajmarske Nema~ke, a istovremeno se posvetio razgranjavanju Katoli~ke ak-
cije i napredovanju izrazito katoli~ke Stranke centra, presudno doprinose}i da
na njeno ~elo, 1928. godine, do|e rimokatoli~ki sve{tenik Ludvig Kas, njegov
blizak prijatelj i saradnik, odani eksponent papizma.
Du`e vreme Pa~eli je radio na projektu vatikansko-nema~kog konkordata,
nailaze}i na `estoke otpore ne samo protestantskih, nego i nekih katoli~kih kru-
128
gova, zbog svojih izrazito autoritarnih stavova. “Godine 1933, Pa~eli je na{ao
uspe{nog partnera za pregovore o nema~kom konkordatu u li~nosti Adolfa Hi-
tlera. Njihov ugovor ovlastio je papstvo da nametne novi crkveni zakon nema~-
kim katolicima i davao je velikodu{ne privilegije katoli~kim {kolama i kleru.
Zauzvrat, katoli~ka crkva u Nema~koj, njena parlamentarna politi~ka stranka i
njena mnogobrojna politi~ka udru`enja i novine, “svojevoljno” su se povukli,
idu}i za Pa~elijevom inicijativom, iz dru{tvenog i politi~kog delovanja. Abdi-
kacija nema~kog politi~kog katoli~anstva 1933. godine, koju je iz Vatikana
pregovarao i ostvario Pa~eli uz odobravanje pape Pija XI, obezbedila je uspon
nacizma bez otpora najmo}nije katoli~ke zajednice na svetu. To je bilo potpu-
no razli~ito od situacije koja je postojala {ezdeset godina ranije, kada su se ne-
ma~ki katolici suprotstavili {irokom masovnom akcijom i zaustavili Bizmar-
kov Kulturkampf. Sam Hitler se hvalio na sastanku vlade, odr`anom 14. jula
1933, da je Pa~elijeva garancija o neintervenciji dala re`imu odre{ene ruke da
re{i jevrejsko pitanje.” (str. 14.)
a) Konkordat sa nacisti~kom Nema~kom otvara vrata holokausta
Iz sa~uvanih i pedantno vo|enih zapisnika sa sednica vlade kancelara Adol-
fa Hitlera po pitanju sklopljenog konkordata, vidi se da je Hitler “izrazio mi-
{ljenje da se ovo ima smatrati velikim uspehom. Konkordat je dao Nema~koj
mogu}nost i stvorio podru~je poverenja {to je bilo posebno zna~ajno u teku}oj
borbi protiv me|unarodnog jevrejstva.” (str. 14.) Po Kornvelovom kompetent-
nom mi{ljenju, “papska podr{ka nacizmu, u Nema~koj i van nje, pomogla je
da se zape~ati sudbina Evrope.” (str. 14.) Kako je, krajem 1929. godine, Pa~e-
li vra}en u Vatikan i po~etkom naredne godine imenovan za kardinala dr`av-
nog sekretara, najmo}niju funkciju posle papske, njegovi pregovori sa Hitle-
rom, po~etkom tridesetih godina, “ne mogu se posmatrati odvojeno od razvo-
ja ideologije papske mo}i kroz ceo vek, niti od Pa~elijevog pona{anja tokom
rata i njegovog stava prema Jevrejima. Posleratni period Pa~elijevog pontifika-
ta, tokom pedesetih, bio je apoteoza te mo}i, kada je vladao monolitnom, tri-
jumfalisti~kom katoli~kom crkvom koja se sukobljavala sa komunizmom u
Italiji i iza gvozdene zavese.” (str. 14.)
Ina~e, rimokatoli~ka crkva odvajkada je propovedala slepu mr`nju prema
Jevrejima, zagri`eni i zaslepljeni antisemitizam, koji je sada vrlo lako uskladi-
la sa nacisti~kim, iako su im izvorni koncepti prili~no divergentni. “Postoje
zna~ajne razlike izme|u devetnaestvekovnog rasizma, inspirisanog izopa~e-
nim dru{tvenim darvinizmom, i tradicionalnog hri{}anskog antijudaizma koji
traje jo{ od ranog hri{}anstva. Rasisti~ki antisemitizam od one vrste koja }e
omogu}iti nacisti~ko kona~no re{enje, bio je zasnovan na ideji da je jevrejski
genetski materijal bio po prirodi biolo{ki inferioran; otuda zla logika da }e nji-
hovo istrebljenje doneti koristi na putu ka nacionalnoj veli~ini. U poznom sred-
njem veku, {panski Jevreji bili su isklju~eni iz “~iste” zajednice hri{}anske kr-
vi, i postavljala su se pitanja u vreme evropskog otkri}a Amerike o statusu uro-
|eni~kih “prirodnih robova” u Novom svetu. Ipak, rasisti~ke ideje nisu nikada
129
bile deo ortodoksnog hri{}anstva. Hri{}ani su, u celini, ignorisali rasno i naci-
onalno poreklo u potrazi za preobra}enicima. Hri{}anska antipatija prema Je-
vrejima ro|ena je iz uverenja koje poti~e jo{ iz rane hri{}anske crkve, da su Je-
vreji ubili Hrista – u stvari, da su ubili Boga. Prvi crkveni oci, veliki hri{}anski
pisci prvih {est vekova hri{}anstva, pokazivali su izrazitu sklonost prema anti-
judaizmu.” (str. 30-31.)
Mada su Jevreji vekovima vre|ani, nipoda{tavani, specijalno oporezivani,
samovoljno ka`njavani, diskriminisani, sinagoge im spaljivane, odstranjivani
iz hri{}anskih socijalnih sredina, neretko plja~kani i ubijani, “mo`e se s pravom
postaviti pitanje za{to hri{}ani nisu iskorenili sve Jevreje u tom ranom periodu
hri{}anskog carstva. Prema hri{}anskom verovanju, Jevreji su morali da pre`i-
ve i da nastave lutanje po dijaspori kao znak prokletstva koje su naneli svom
narodu. S vremena na vreme, pape su u prvom milenijumu zahtevale obuzda-
vanje, ali nikada i prestanak progona ili promenu ose}anja. Papa Ino}entije III,
u ranom trinaestom veku, sa`eo je papsko gledi{te prvog milenijuma: “Njiho-
ve re~i – neka njegova krv bude na nama i na{oj deci – donele su nasledni greh
na ~itav narod, koji ih prati kao prokletstvo tamo gde `ive i rade, kada se ra|a-
ju i kada umiru”. ^etvrti lateranski sabor, koji je odr`an pod Ino}entijem III
1215. godine, postavio je zahtev da Jevreji moraju da nose kape na glavama
koje }e ih razlikovati od drugih. Po{to su bili li{eni dru{tvene jednakosti, pro-
terani iz sopstvene zemlje, isklju~eni iz javnih slu`bi i najve}eg broja trgova~-
kih delatnosti, Jevrejima su preostale malobrojne alternative kao {to je bilo po-
zajmljivanje novca, {to je bilo zabranjeno po hri{}anskom zakonu. Ovla{}eni
da pozajmljuju po ta~no odre|enim interesnim stopama, Jevreji su postali pro-
kleti kao “krvopije” i “lihvari” koji su `iveli od dugova hri{}ana. Srednji vek
bio je vreme nevi|enih progona Jevreja, koje su ponekad zauzdavale prosve-
}enije pape. Krsta{i su smatrali delom svoje misije da mu~e i ubijaju Jevreje na
svom putu za i iz Svete zemlje; praksa prisilnih preobra}anja i pokr{tavanja,
posebno jevrejskih de~aka, postala je {iroko rasprostranjena. Jedan od glavnih
ciljeva novih redova propovednika bio je preobra}anje Jevreja. Izbila je raspra-
va izme|u franjevaca i dominikanaca o pravu vladara da silom pokr{tavaju je-
vrejsku decu, kao nastavak njihove vlasti nad robovima na svojim posedima.
Prema franjevcima, koji su sledili teologa Dansa Skotusa, Jevreji su bili robo-
vi po bo`anskoj odluci.” (str. 32.)
Rimokatoli~ka Evropa je vekovima negovala predrasudu prema kojoj Je-
vreji mu~e i `rtvuju hri{}ansku decu u svojim religioznim ritualima, baziraju-
}i na tome takozvanu “krvnu optu`bu”. Razvijan je ~itav “mit da su Jevreji kra-
li svetu hostiju, pri~esni hleb koji je postao “telo i krv” Hristova na misi, da bi
obavljali neke stra{ne rituale. U isto vreme, navodi za ritualno ubistvo, ljudske
`rtve i skrnavljenje hostije dali su podsticaja verovanju da judaizam uklju~uje
izvo|enje magije u cilju podrivanja i kona~nog uni{tenja hri{}anstva. Pogu-
bljenja Jevreja optu`enih za ritualno ubistvo pratilo je i uni{tavanje ~itavih je-
vrejskih zajednica, optu`ivanih za izvo|enje magijskih radnji koje su prouzro-
kovale crnu smrt i druge velike i male po{asti... Papa iz {esnaestog veka, Pavle
IV, ustanovio je geto i no{enje `ute trake... Papske dr`ave su i dalje primenji-
130
vale represivne mere protiv Jevreja i duboko u devetnaestom veku. U kratkom
naletu liberalizma, kada je izabran Pije IX, kao {to smo videli, ukinuo je geto,
ali ga je uskoro ponovo uveo kada se vratio iz progonstva u Gaeti. Rimski ge-
to je kona~no nestao kada je stvorena italijanska dr`ava, iako je “podru~je ge-
ta” pre`ivelo kao stambena ~etvrt za siroma{nije Jevreje u gradu, sve do Dru-
gog svetskog rata. U me|uvremenu, antijudaizam je u Rimu tinjao i povreme-
no se razgorevao sve do papstva Lava XIII, kada je Pa~eli bio u~enik. Najupor-
niji oblik antipatije usredsredio se na “tvrdoglavost” Jevreja, {to je bila tema
Pa~elijevog visokoparnog u~itelja, sinjora Markija. U stvari, postojala je neo-
bi~na podudarnost izme|u Pa~elijevog mesta ro|enja i mita o tvrdom srcu, ko-
ja pokazuje va`nost obi~aja u istrajavanju predrasude... Postojalo je staro i ~vr-
sto ukorenjeno uverenje katoli~kih teologa da, kada bi Jevreji samo hteli da slu-
{aju otvorenog srca razloge hri{}anske vere, oni bi odmah uvideli da gre{e i
preobratili bi se... Va`nost optu`bi za jevrejsku slepu tvrdoglavost bila je u nje-
noj snazi da se oja~a ube|enje {iroko rasprostranjeno kod mnogih katolika –
oni nisu bili svesni antijudaizma, a kamoli antisemitizma – da su Jevreji bili od-
govorni za vlastite nevolje. Takvo gledi{te ohrabrilo je zvani~nike katoli~ke cr-
kve tokom tridesetih godina ovog veka, da zatvore o~i dok je antisemitizam be-
sneo u Nema~koj.” (str. 32-34.)
2. Katoli~ke predrasude u korenu nema~kog antisemitizma
Tradicionalni rimokatoli~ki antisemitizam imao je, dakle, duboke korene i
kreirao je svest novih generacija vatikanskih velikodostojnika, pogotovo kad se
Pije IX proglasio nepogre{ivim i uveo potpunu centralizaciju crkve sa autokrat-
skom hijerarhijskom investiturom. “Jo{ ekstremniji oblici antijudaizma su buk-
nuli me|u katoli~kim intelektualnim krugovima u Rimu za vreme vladavine
Lava XIII, {to je bez sumnje uticalo na budu}e sve{tenike na katoli~kim uni-
verzitetima. Jo{ jednom su se podizale krvne tu`be u nizu ~lanaka, koji su ob-
javljeni od februara 1881. do decembra 1882. godine, u “Civilta katolika”. Pi-
sao ih je jezuita \uzepe Orelja de San Stefano, tvrde}i da je ubistvo dece za
praznik Pashe bilo ne{to “sasvim obi~no” na Istoku i da je kori{}enje krvi hri-
{}anskog deteta bio op{ti zakon “koji je le`ao na savesti svih Jevreja”. Svake
godine Jevreji “razapinju dete na krst”, a da bi krv bila delotvorna, “dete mora
da umre na mukama”.
“Civilta katolika” je, 1890. godine, ponovo skrenula pa`nju na Jevreje u
nizu napisa objavljenih u obliku pamfleta pod naslovom “Dela kvescione ebra-
ika in Evropa” (Rim, 1891.), koji je imao za cilj da izlo`i delovanje Jevreja u
formiranju moderne liberalne nacionalne dr`ave. Autor je optu`io da su svojim
“lukavstvom” Jevreji podstakli Francusku revoluciju da bi postigli gra|ansku
jednakost, i da su se od tada namestili na klju~ne polo`aje u privredi ve}ine dr-
`ava, sa ciljem da ih kontroli{u i uspostave svoje “otrovne kampanje protiv hri-
{}anstva”. Jevreji su bili “odvratna rasa”; bili su “lenj narod koji niti radi niti
i{ta proizvodi; koji `ivi na znoju drugih”. Pamflet u zaklju~ku poziva na uki-
danje “gra|anske jednakosti” i tra`i segregaciju Jevreja od ostalog naroda. Ma-
da postoji zna~ajna razlika izme|u rasisti~kog antisemitizma i religioznog an-
131
tijudaizma, ovaj tekst, objavljen u Rimu za vreme Pa~elijevog {kolovanja, ote-
lovljuje bujanje zlokobne antipatije. ^injenica da su takva gledi{ta bila podsti-
cana od strane vode}eg jezuitskog ~asopisa, koji je u`ivao za{titu pape, ukazu-
je na njihov mogu}i domet i sli~nost sa stavovima vlasti. Takve predrasude te-
{ko su mogle biti neprijateljske prema rasisti~kim teorijama koje }e dosti}i vr-
hunac u besnom nacisti~kom napadu na evropsko jevrejstvo u Drugom svet-
skom ratu. Verovatna je pretpostavka da su ove katoli~ke predrasude, u stvari,
podstakle pojedine oblike nacisti~kog antisemitizma.” (str. 34.)
a) Hitlerov nauk iz Bizmarkovog sukoba sa katolicima
Bizmark je svojevremeno imao velikih politi~kih problema zbog sukoblja-
vanja sa rimokatoli~kom crkvom, sprovode}i svoj koncept kulturne borbe radi
duhovnog preporoda nema~ke nacije. Njegovi naslednici su zato morali da iz-
vuku neku pouku. “Adolf Hitler je vrlo rano shvatio kakve opasnosti mo`e da
ima otpor katoli~anstvu za razvoj nacionalsocijalizma. U svojoj knjizi “Majn
kampf”, napisao je da bi sukob sa katoli~kom crkvom u Nema~koj imao po-
gubne posledice.” (str. 105.) Zato se dosledno ~uvao da nacionalsocijalisti~ki
pokret, koji je predvodio, ne bude uvu~en u verske rasprave, imaju}i u vidu da
su katolici ~inili vi{e od tre}ine nema~kog stanovni{tva, a posle an{lusa Austri-
je i ^e{ke skoro polovinu. Iako je intimno bio pristalica iskorenjivanja hri{}an-
stva iz Nema~ke, iz razloga nesumnjivog politi~kog oportuniteta “on se usme-
rio na pa`ljivo kori{}enje mo}i crkava u sopstvene svrhe.” (str. 106.) S druge
strane su, sve sna`niji katoli~ki krugovi i njihova Stranka centra, dvadesetih
godina, uporno agitovali protiv nacionalsocijalista, smatraju}i njihovu ideolo-
giju nespojivom sa hri{}anskim u~enjem. Nema~ki biskupi se uglavnom nisu
ustru~avali da nacionalsocijalizmu otvoreno pripisuju mr`nju, la` i krvo`ed-
nost. “Me|utim, ovaj `estoki i ujedinjeni front katoli~ke crkve u Nema~koj, ni-
je bio u skladu sa gledi{tima koja su vladala u Vatikanu – gledi{tima koje je sve
vi{e oblikovao i predstavljao Eu|enio Pa~eli.” (str. 110.)
Pored bolesnog pape Pija XI, on je ve} uveliko u svoje ruke preuzeo kom-
pletnu vatikansku spoljnu politiku, a Sveta stolica se ve} 1929. sporazumela sa
Musolinijem i italijanskim fa{istima. “Nakon potpisivanja Lateranskih spora-
zuma, na izborima u martu 1929. godine, Vatikan je podstakao sve{tenike {i-
rom Italije da podr`e fa{iste, dok je papa govorio o Musoliniju kao o “~oveku
koga je poslalo Provi|enje.” (str. 113.) Hitler, koji je u to vreme jo{ opozicioni
politi~ar, javno je podr`ao taj sporazum, isti~u}i da je to Vatikanu bilo lak{e da
postigne s fa{isti~kim nego sa liberalnodemokratskim re`imom. Kada je, 1924.
godine, zapretila opasnost da padne Musolinijeva vlada, Sveta stolica je zabra-
nila narodnoj stranci da se po tom pitanju udru`uje sa socijaldemokratama i du-
~e je bio spasen. “Posle 1930, kada je Stranci centra u Nema~koj vi{e nego ika-
da bilo potrebno da se stabilizuje sara|uju}i sa socijaldemokratima, Pa~eli je
vr{io pritisak na vo|stvo Stranke centra da izbegava socijaliste i da sara|uje sa
nacionalsocijalistima. U meri u kojoj su nacionalsocijalisti objavili otvoren rat
i socijalizmu i komunizmu, Pije XI i Pa~eli su razmatrali prednosti privreme-
nog takti~kog saveza sa Hitlerom, {to }e Hitler u potpunosti iskoristiti kada za
132
to do|e trenutak. Uskoro }e postati o~igledno koliko je ovaj potencijalni savez
sa |avolom nacizma bio rezultat straha za budu}nost crkve u Nema~koj i koli-
ko je to bila taktika da se ostvare ciljevi papstva.” (str. 115.)
b) Ustoli~enje Hitlera po Pa~elijevom nalogu
Kada se Pa~eli vratio u Vatikan i zaposeo jedan od najvi{ih polo`aja u ku-
rijalnoj hijerarhiji, Ludvig Kas je neprekidno putovao na relaciji Berlin – Rim,
dobijaju}i od svog bliskog prijatelja sve preciznija uputstva za svoje delovanje.
“Politi~ka sudbina Nema~ke zavisila je u velikoj meri od stanovi{ta i delova-
nja Stranke centra, u kojoj je Kas, kao strana~ki vo|a i kao bliski Pa~elijev sa-
radnik, imao izuzetnog uticaja.” (str. 115.)
Postepeno je Pa~eli vr{io sve sna`niji pritisak na Stranku centra da sara|u-
je sa Hitlerom. Po dolasku na vlast, Hitler je po`urio da sa Vatikanom sklopi
konkordat po uzoru na Lateranske sporazume, kako bi nema~ke katolike, kroz
njihovu crkvenu organizaciju, podveo u slu`bu programskih ciljeva nacisti~-
kog re`ima. “Do nema~kog konkordata nikad ne bi do{lo da biskupi nisu pri-
stali da se odreknu svojih osuda nacionalsocijalizma. Niti bi bilo nema~kog
konkordata da nije Stranka centra, pre svog povla~enja, dala legalitet izglasa-
vanju Zakona o posebnim ovla{}enjima koji }e omogu}iti Hitlerovu diktaturu.
Kroz period Vajmarske republike, nijedna vlada nije bila ni blizu da prihvati
Pa~elijeve uslove za zaklju~enje konkordata. Samo zahvaljuju}i diktatorskoj
prisili, sa firerom koji je neposredno radio sa dr`avnim sekretarom Pa~elijem
u papino ime, takav ugovor je mogao da postane stvarnost.” (str. 130.) Mada je
Hitler neposredno pre toga izra`avao zabrinutost zbog snage nema~kog katoli-
~anstva i nadao se da bi uz vatikansku podr{ku mogao dovesti do raspu{tanja
Stranke centra, iznenada mu je, jo{ u martu 1933, stiglo ohrabrenje i podr{ka
direktno iz Vatikana. “U noti nema~kom izaslaniku u Vatikanu, Pa~eli je upo-
zorio firera na nedavne re~i hvale koje je papa izgovorio povodom napada kan-
celara Rajha na bolj{evizam.” (str. 130.) Odmah potom, Kas, “koji ni{ta nije za-
po~injao bez Pa~elijevog odobrenja, ponudio je “potpun razlaz sa pro{lo{}u” i
“saradnju njegove stranke”. Doga|aji }e pokazati do koje }e mere Kas, ili bo-
lje re}i Pa~eli, povu}i znak jednakosti izme|u podr{ke Zakonu o posebnim
ovla{}enjima i po~etka pregovora za nema~ki konkordat. U isto vreme, ovi do-
ga|aji }e otkriti do koje su se mere konci vukli iz Dr`avnog sekretarijata u Va-
tikanu.” (str. 130.)
Tako je, uz direktnu podr{ku Svete stolice, odnosno glasova njenog ekspo-
nenta, Stranke centra, Hitler voljom dvotre}inske ve}ine poslanika Rajhstaga
dobio prakti~no diktatorska ovla{}enja, izme|u ostalog pravo da sam donosi
zakone bez parlamentarne saglasnosti i da zaklju~uje me|unarodne sporazu-
me. Sa svoje strane Pa~eli je uporno neutralisao otpore nema~kih biskupa na-
cisti~om re`imu, iako su se neki prethodno uveliko javno deklarisali kao nje-
govi nepomirljivi protivnici. “Pominjanje ustavne zakonitosti Hitlerove vlade
prvo je zabele`eno u “L’oservatore romano”. Otuda je legalitet koji je Hitler
tra`io, a koji je Kas odobrio, sa Pa~elijevim nagovorom, sada postao podsticaj
koji }e da ubedi katoli~ke biskupe da podr`e Hitlerov re`im... Usagla{ena izja-
133
va biskupa, pomirljiva prema nacistima, bila je `urno objavljena 28. marta, {i-
rom zemlje.” (str. 134.)
Reakcije u javnosti su bile razli~ite, ali zapo~eti proces katoli~ko-nacisti~-
kog usagla{avanja vi{e ni{ta nije moglo zaustaviti. “Nacisti~ka {tampa je s do-
brodo{licom pozdravila izjavu kao podr{ku Hitlerovoj politici, ne razja{njava-
ju}i nedore~enost koju je ostavila hijerarhija. Politi~ari Stranke centra bili su
zapanjeni, jer je izgledalo kao da biskupi govore da su im nacisti dra`i od ka-
toli~ke Stranke centra. Reakcija katoli~kih vernika bila je: {iroko rasprostranje-
na zbunjenost i ose}anje izdanosti... Po{to se vratio s razgovora koje je vodio
sa Pa~elijem po~etkom aprila, Kas je objavio uvodnik u kome je pozdravio Hi-
tlerov govor u Rajhstagu, kao logi~an nastavak “ideje jedinstva” crkve i dr`a-
ve. On je izjavio da je zemlja bila u procesu evolucije gde su “neosporno veli-
ke formalne slobode” Vajmarske republike morale da ustupe mesto “strogoj i
bez sumnje privremenoj, velikoj dr`avnoj disciplini u svim oblastima `ivota.
Stranka centra, nastavio je, obavezna je da sara|uje u tom procesu kao “seja~i-
ca budu}nosti”. Kao da je `eleo da opravda neobi~nu lako}u i brzinu kojom je
hijerarhija potvrdila re`im i da u tome istakne ulogu Pa~elija, Faulhaber je na-
pisao 20. aprila, da su biskupi dovedeni u ovu tragi~nu situaciju “zbog stava
Vatikana.” (str. 135.)
c) Potpisivanje konkordata uprkos progonu Jevreja
Prvog aprila 1933. godine zapo~eo je nacisti~ki bojkot jevrejskih firmi i
radnji u celoj Nema~koj, pra}en sporadi~nim plja~kama, premla}ivanjima, pa
i ubistvima. “Dok je Hitler raspravljao sa hri{}anskim predstavnicima o budu-
}im odnosima izme|u njegovog re`ima i crkava, posle ovog prvog sistemat-
skog i sveop{teg progona Jevreja, nije bilo nijedne re~i protesta ni iz Nema~ke
niti iz Rima.” (str. 136.) Obja{njavaju}i za{to katolici ne treba da protestuju,
iako su nacisti progonili i odavno pokr{tene Jevreje, minhenski kardinal Faul-
haber pisao je Pa~eliju da Jevreji mogu sami sebi da pomognu. Sli~no je, na
poziv da pomogne Jevrejima, odgovorio i kardinal Bertram, nagla{avaju}i da
“postoje neposredni problemi koji su mnogo va`niji: {kole, izdr`avanje kato-
li~kih udru`enja, sterilizacija.” (str. 136.) Uprkos tolikoj pasivnosti nema~kih
kardinala, nadbiskupa i biskupa, ovde je najbitnije da je Pa~elija “Faulhaber de-
taljno obavestio o otpo~injanju progona Jevreja upravo u trenutku kada je tre-
balo da krene u ozbiljne pregovore o konkordatu sa onima koji su ~inili te zlo-
~ine.” (str. 137.) Kao sopstveni zalog postizanju konkordata, Pa~eli je inicirao
raspu{tanje Stranke centra, a prihvatio je odredbu o zabrani u~e{}a sve{tenika
u politi~kim aktivnostima. “To je bila jedina preostala demokratska stranka u
Nema~koj, i ~injenica da je nestala dobrovoljno, a ne putem prisilne likvidaci-
je, imala je neposredne i dalekose`ne posledice. Saglasnost stranke sa vlastitim
raspu{tanjem, zajedno sa prividnim pristankom biskupa na postojanje jedno-
partijske dr`ave, bila je okolnost koja je dala krila nacistima i dovela katolike
u jo{ ve}em broju u zagrljaj nacionalsocijalizma.” (str. 144.)
Sa svoje strane, “Pa~eli nikada nije odstupio od svog neprijateljskog stava
prema katoli~kim politi~kim strankama koje su delovale nezavisno od Svete
134
stolice.” (str. 144.) Konkordat su zvani~no, 20. jula 1933, potpisali Pa~eli i fon
Papen, a “sama ~injenica da je Vatikan potpisao takav ugovor ukazuje da je po-
stojalo i u njemu i van njega, uprkos Pa~elijevom odbacivanju od 26. jula, ka-
toli~ko moralno prihvatanje Hitlerove politike. Drugo, ugovor je prinudio Sve-
tu stolicu, nema~ku hijerarhiju, kler i vernike na }utanje o bilo kom problemu
koji je nacisti~ki re`im smatrao politi~kim. Ta~nije re~eno, po{to je progon i is-
trebljenje Jevreja u Nema~koj sada postalo uobli~ena politika, ugovor je za-
konski obavezao katoli~ku crkvu u Nema~koj na }utanje povodom zlo~ina pro-
tiv Jevreja.” (str. 147-148.)
~) Koalicija antisemitskih sila
Nema nikakve sumnje, s obzirom da je Pa~eli postigao povoljne uslove za
obrazovanje katolika od one iste nema~ke vlade koja je beskrupulozno gasila
jevrejska obrazovna prava, uvode}i u svim {kolama dozvoljene kvote za upis
nearijevaca, “papstvo, Sveta stolica i nema~ki katolici su neizbe`no postali sa-
u~esnici u rasisti~koj i antisemitskoj vlasti. Drugi primer katoli~ke saradnje sa
re`imom po~eo je 25. aprila, kada je na hiljade sve{tenika {irom Nema~ke po-
stalo deo birokratije za antisemitsko svedo~enje, koja je pru`ala detalje o ~isto-
}i krvi kroz mati~ne knjige ven~anih i ro|enih. To je bio deo birokratije koja je
pratila sisteme kvota za Jevreje u {kolama, na univerzitetima i u slu`bi, pre sve-
ga u sudstvu i medicini. Ova svedo~enja }e kona~no provesti Nirnber{ke zako-
ne, sistem nacisti~ke vlade za razlikovanje Jevreja od nejevreja. Saradnja kato-
li~kog klera u tom procesu nastavi}e se tokom nacisti~kog re`ima i na kraju }e
povezati katoli~ku crkvu, kao i protestantske crkve, sa logorima smrti. Me|u-
tim, u slu~aju Svete stolice, bilo je daleko vi{e krivice, po{to domet i pritisak
prisutan u centralizovanoj primeni kanonskog prava, koji je Pa~eli tokom svoje
karijere toliko uve}avao i ja~ao, nije bio iskori{}en da se suprotstavi procesu.
U stvari, slu~aj je bio upravo suprotan.” (str. 148-149.) Kako ocenjuje Kornvel,
“to je bila stvarnost moralnog ambisa u koji je Pa~eli, budu}i papa, odveo ne-
kad veliku i ponosnu nema~ku katoli~ku crkvu.” (str. 149.) Onemogu}en je rad ne
samo politi~kih, nego i izrazito nepoliti~kih katoli~kih udru`enja, {to je u mno-
gome olak{alo nacisti~ku totalitarnu kontrolu nema~kog dru{tva. “Potpisivanje
nema~kog konkordata ozna~ilo je da je nema~ko katoli~anstvo po~elo i formal-
no da prihvata svoje obaveze po odredbama ugovora koji je, kao moralnu du-
`nost, nametnuo katolicima da slu{aju nacisti~ku vlast. Tako su katoli~ki kriti-
~ari za}utali. Velika crkva, koja je pru`ala osnovu za stvaranje opozicije, ograni-
~ila se na sakristiju... Ni{ta ni sli~no dogovorenom protestu nije se pojavilo u Ne-
ma~koj, ~ak ni u vezi s problemima ga`enja odredbi samog ugovora.” (str. 151.)
Pa~eli je u nekoliko navrata diskretno molio nema~ke vlasti da, u sklopu
sveop{teg progona gra|ana nearijevskog porekla, za{tite one nema~ke katoli-
ke “koji su pre{li iz judaizma u hri{}ansku veru ili koji su bili potomci u prvoj
generaciji ili dalje, poreklom od Jevreja koji su prihvatili katoli~ku veru, i koji
su, zbog razloga poznatih vladi Rajha, jednako izlo`eni dru{tvenim i ekonom-
skim nevoljama.” (str. 153.) Iz toga je jasno da se vatikanski dr`avni sekretar i
budu}i papa uop{te nije rukovodio nikakvim humanisti~kim razlozima ili dok-
135
trinarnim hri{}anskim ~ovekoljubljem. “Sama ~injenica da je napravio takvu
razliku, pokazuje naravno Pa~elijev diplomatski dosluh sa sveop{tom antise-
mitskom politikom Rajha.” (str. 153.) Nakon {to su se dezorijentisani i zapla-
{eni nema~ki biskupi u avgustu mesecu izjasnili da se konkordat ratifikuje bez
odlaganja, u prvoj polovini septembra to je obavljeno zvani~nom ceremoni-
jom. “Ratifikacija konkordata proslavljena je u Nema~koj sa misom zahvalno-
sti u katedrali Sv. Hedvige u Berlinu, koju je slu`io papski nuncije Orsento. Na-
cisti~ke zastave me{ale su se sa tradicionalnim katoli~kim barjacima; na vrhun-
cu mise pevana je unutar crkve “Pesma Horsta Vesela” i preno{ena preko me-
gafona hiljadama ljudi koji su stajali napolju. Ko je tada mogao da sumnja da
je nacisti~ki re`im dobio blagoslov Svete stolice? U stvari, nadbiskup Greber
~ak je oti{ao tako daleko da je ~estitao Tre}em rajhu na novoj eri pomirenja.”
(str. 153.) Ipak su u~estali progoni katolika naterali biskupe da se sve ~e{}e `a-
le Pa~eliju na postupke nacisti~kog re`ima, a neki su smelo “predlagali da pa-
pa ulo`i sna`an protest i ~ak da zaustavi primenu konkordata. To bi bio korak
da se povrati inicijativa i ukloni mogu}i otpor {to je moglo da ima nepredvidive
posledice za Hitlera, ~ak i u ovoj poslednjoj fazi.” (str. 154.) Me|utim, Pa~eli,
iako je i sam ose}ao mnogo neprijatnosti zbog bahatog nacisti~kog pona{anja
u svakodnevnom `ivotu, proteste je amortizovao izjavom “da je Sveta stolica
spremna da prizna Hitlerov Rajh bez obzira na povrede ljudskih prava u nje-
mu, bez obzira na povrede protiv drugih veroispovesti i drugih vera, ukoliko
katoli~ka crkva u Nema~koj bude ostavljena na miru.” (str. 154.) Nema~ki di-
plomata Butman do{ao je u Rim s novim, sve praznijim, obe}anjima, a li~no
“Pa~eli je spre~io papu da uputi protest celom svetu.” (str. 155.) Takav protest
se o~ekivao u sklopu papskog bo`i}njeg obra}anja, krajem 1933. godine, ali je
Hitler poslao u Rim svoju notu o namerama kojom je obe}avao nove pregovo-
re ali i garantovao da }e omogu}iti “da Sveta stolica na svoj na~in bira biskupe,
kao i da mladi sve{tenici budu oslobo|eni od slu`enja vojske. Ali, nije bilo ni
re~i o progonu jevrejskih preobra}enika – katolika; nije bilo konstruktivnog na-
pretka po pitanju udru`enja. Pa ipak, to je bilo dovoljno Pa~eliju da ubedi papu da
u svojoj bo`i}noj propovedi odustane od kritike Hitlerovog re`ima.” (str. 157.)
3. Pa~elijeva podr{ka Franku i Musoliniju
Kada je, 30. juna 1934. godine, u takozvanoj “no}i dugih no`eva”, Hitler
likvidirao ne samo svoje partijske disidente, nego i istaknute katoli~ke aktivi-
ste, posebno vo|e Katoli~ke akcije i katoli~kih sportskih organizacija, kao i
urednika katoli~kih nedeljnih novina, “ubistvena priroda nacisti~kog gangster-
skog re`ima bila je svima jasna. Na sramotu nema~ke hijerarhije, i jo{ ve}u sra-
motu Pa~elija, koji je nastavio da ih ograni~ava, katoli~ki biskupi nisu izgovo-
rili ni re~ protesta protiv ovog masakra odva`nih katoli~kih vo|a.” (str. 159.)
Naredne dve godine Pa~eli je, kao papin miljenik i `eljeni naslednik, imao ne-
koliko latinoameri~kih, evropskih i severnoameri~kih turneja, posebno `ustro
podr`avaju}i {panskog kaudilja Fransiska Franka i njegove krvave obra~une s
politi~kim protivnicima. “Sveta stolica nije osudila Musolinijev napad na Eti-
opiju, tre}eg oktobra 1935, niti je Pije XI obuzdavao italijansku hijerarhiju od
136
ratnog odu{evljenja.” (str. 167.) Tako se i moglo desiti da, na primer, biskup Te-
rasina izjavi: “O du~e! Dana{nja Italija je fa{isti~ka i srca svih Italijana biju za-
jedno sa va{im. Nacija je spremna na svaku `rtvu kako bi se obezbedio trijumf
mira i rimske i hri{}anske civilizacije... Bog vas blagoslovio, du~e!” (str. 167.)
Kako komentari{e Kornvel, “takvi izlivi kao da su pozdravljali savez izme|u
vizije koju je imala Sveta stolica o crkvi kao univerzalnom “nezavisnom dru-
{tvu” i Musolinijeve fantazije o zemaljskom carstvu koje se stvaralo. Iako je
Pije XI rekao prijatelju u septembru da bi rat sa Etiopijom bio “mrzak”, njego-
ve izjave o tom pitanju kasnije bile su uvijene i neodre|ene bez jasno izra`ene
osude.” (str. 167.) Petnaestog septembra 1935, Hitler je “doneo Nirnber{ke za-
kone, kojima se odre|ivalo nema~ko dr`avljanstvo, pripremaju}i put za uobli-
~avanje polo`aja Jevreja u pogledu roditeljskih prava i braka. I ovog puta, ni
re~i protesta od strane Pa~elija.” (str. 171.)
Na urgenciju tri nema~ka kardinala i dva biskupa, na osnovu podataka o
sedamnaest povreda konkordata od strane nacisti~ke vlasti, po~etkom 1937.
godine, papa je objavio encikliku “Sa dubokom zabrinuto{}u”, kojom je osu-
dio postupke nema~ke vlade prema rimokatoli~koj crkvi. “Enciklika je stigla
prekasno i nije osudila nacionalsocijalizam i Hitlera poimenice. Logistika pu-
blikovanja, ipak, otkriva sposobnost parohijskih mre`a {irom katoli~ke Ne-
ma~ke i opseg njihovog neiskori{}enog potencijala za protest i otpor. Doku-
ment je prokrijum~aren u Nema~ku, gde je tajno od{tampan u dvanaest razli-
~itih {tamparija.” (str. 173.) U encikliki ipak, iako se ona suprotstavljala divini-
zaciji rase, naroda i dr`ave umesto iskrene vere, “nije bilo jasne osude antise-
mitizma, ~ak i u odnosu na katoli~ke Jevreje.” (str. 174.) Rimokatolici su i tom
prilikom pokazali da su naklonjeni antisemitizmu po pitanju vere, za razliku od
nacisti~kog antisemitizma krvi i porekla. Vlasti su uzvratile represivnim mera-
ma, ali je najva`nije u svemu tome da se pokazalo kako je crkva “imala snage da
uzdrma re`im.” (str. 175.) Narednih dana se ipak pokazalo da Hitlerov re`im
“nije morao da se mnogo pla{i nema~kog katoli~anstva, sve dok je Pa~eli vukao
konce, u tolikoj meri da je ~ak obezvredio i o{tri ton papine javne poruke.” (str.
175.) Kada je, 16. jula 1937, nema~ki ambasador u Vatikanu fon Bergen posetio
Pa~elija, izvestio je svoje ministarstvo u Berlinu: “Pona{anje pape je u o{troj
suprotnosti sa stavovima kardinala dr`avnog sekretara, koje je ovaj izneo za vre-
me moje posete od {esnaestog, dan pre papinog govora... Razgovor je bio pri-
vatne prirode. Pa~eli me je primio sasvim prijateljski i uveravao me je tokom
razgovora da }e se normalni i prijateljski odnosi sa nama ponovo uspostaviti
~im to bude mogu}e. To se posebno odnosilo na njega, koji je proveo trinaest
godina u Nema~koj i koji je uvek pokazivao najve}e simpatije za nema~ki narod.
On }e u svako doba biti spreman za razgovore sa istaknutim li~nostima kao {to
je ministar inostranih poslova i predsednik pruske vlade, Gering.” (str. 175.)

a) Za “ni`e rase” nema papskog blagoslova


Krajem maja 1938. godine, Pa~eli je do{ao u Budimpe{tu da bi prisustvo-
vao me|unarodnom euharisti~kom kongresu, upravo u jeku antijevrejske kam-
panje koju su provodile ma|arske vlasti po nacisti~kom obrascu. “Ne samo da
137
Pa~eli nije ni spomenuo bujanje antisemitizma u Ma|arskoj, nego, na ovom
najzna~ajnijem katoli~kom skupu godine, re`imu s one strane granice nije upu-
tio nijednu re~ kritike... Papin predstavnik na euharisti~kom kongresu jasno je
stavio do znanja da “sveop{ta ljubav” koju je propovedao na skupu nije obu-
hvatala i Jevreje.” (str. 176-177.) U novembru 1939. godine, na li~nu Hitlero-
vu inicijativu, do{lo je u celoj Nema~koj do dotad najmasovnijeg antijevrej-
skog pogroma u okviru takozvane Kristalne no}i. Oko osamsto Jevreja je ubi-
jeno, 26.000 otpremljeno u koncentracione logore, uni{tavana je jevrejska imo-
vina i demolirane sinagoge, da bi odmah potom vlast sprovela jo{ restriktivni-
je mere kojima su se negirala njihova ljudska prava. “Posle Kristalne no}i, ni-
jedna re~ nije iza{la iz Vatikana ili nema~ke hijerarhije... Pa~elijeva politika,
kao {to smo ve} videli, iskazivala se kao javno }utanje i privatna ravnodu{nost,
kada je bilo re~i o jevrejskom pitanju. Prepiska izme|u nema~ke hijerarhije i
Pa~elijeve kancelarije uvek je ponavljala isti stav: Jevreji moraju da se brinu
sami o sebi. Pa ipak, postoje naznake da je Pije XI u narednim doga|ajima, sam
po~eo da zauzima saose}ajniji, iako uzdr`an, stav o stradanjima Jevreja.” (str.
179-180.) Vrlo star i bolestan, nekoliko nedelja pred smrt, papa je nameravao
da objavi encikliku protiv nacisti~kog rasizma i antisemitizma, ali je to Pa~eli
spre~io kad je tekst ve} bio gotov, iako se i u njemu sadr`ao stav da su Jevreji
zbog hristoubistva odgovorni za svoju sopstvenu sudbinu. Kako doslovno sto-
ji u tom neozvani~enom dokumentu, koji je prividno trebalo da za{titi jevrej-
ski narod, “zaslepljeni svojim snom o zemaljskom bogatstvu i materijalnim
uspehom”, Jevreji su zaslu`ili “svoju svetovnu i duhovnu propast”, “koju su sa-
mi na sebe navukli.” (str. 182.) Rimokatoli~ka crkva je zapravo stavila do zna-
nja da joj smeta nacisti~ko ideolo{ko odstupanje od hri{}anskog u~enja, a da je
jevrejski svetovni problemi uop{te ne interesuju. “Time se kazalo da su Jevre-
ji svoje probleme sami navukli na svoje glave, ne zbog svoje vere, ne zbog svo-
je rase, ve} isklju~ivo zbog svojih svetovnih, egoisti~nih, politi~kih i materijal-
nih razloga, zbog ~ega sada pla}aju cenu. Zato bi odbrana Jevreja, kao {to bi to
zahtevali “hri{}anski principi i humanost”, mogla pretpostaviti neprihvatljive
kompromise, od kojih je jedan udru`ivanje, pa ~ak i podr{ka bolj{evizmu, ti-
me {to bi se neke dr`ave ometale da se bore protiv njega.” (str. 182.)

b) Vatikansko sabotiranje otpora u Nema~koj


Rimokatoli~koj crkvi u Nema~koj, tokom Hitlerove diktature, Kornvel
najvi{e zamera zbog pasivnosti, ukazuju}i na primer nekoliko vrlo uspe{nih
javnih protesta, u kojima su prednja~ili katolici, kao {to su, na primer, protest
protiv uklanjanja raspe}a iz {kola ili protest protiv eutanazije mentalno obole-
lih lica. “Da su ovi protesti ponovljeni i pro{ireni u mnogim mestima {irom Ne-
ma~ke, od 1933. pa nadalje, istorija nacisti~kog re`ima bi mo`da imala druga-
~iji tok. Da su katolici protestovali, mo`da bi bila druga~ija i “Kristalna no}” i
uspon antisemitizma, kao i sudbina Jevreja u nacisti~koj Nema~koj i, zaista, {i-
rom Evrope. Takav zaklju~ak su donela barem tri istaknuta istori~ara tog peri-
138
oda: Natan [tolcfus, J. P. [tern i Ginter Levi.” (str. 189.) I sam Kornvel insisti-
ra da “navedeni primeri katoli~kog protesta pokazuju {ta se moglo posti}i za-
nemarivanjem primata Vatikana i podsticanjem ljudi na kolektivan protest i ot-
por.” (str. 189.) I ~itav niz drugih primera pokazuje “kako je javno mi{ljenje uti-
calo na nacisti~ki re`im ~ak i onda kada je Hitlerova mo} bila na vrhuncu. Da
je nema~ko javno mnjenje bilo motivisano protiv drugih zlo~ina i u odnosu na
druge probleme, tok istorije bi mo`da bio druga~iji. Katolici u velikom broju u
nekim sredinama, sa podr{kom klera i biskupa, uspe{no su se opirali kada su
njihovi bli`nji transportovani u gasne komore. Bez umrtvljuju}e ruke vatikan-
ske kontrole, otpor je mogao da se umno`i {irom zemlje, od samog po~etka. I
da nije katoli~ka birokratija od po~etka okrenula glavu od {irenja antisemitske
propagande i progona, u`asna sudbina bi mo`da mimoi{la Jevreje.” (str. 190.)
Mnogi rimokatoli~ki crkveni velikodostojnici su i{li i dalje od Pa~elija u
dodvoravanju Hitleru. Be~ki nadbiskup i austrijski primas kardinal Teodor Ini-
cer “se odva`io da toplo primi Hitlera u Be~u, posle njegovog trijumfalnog ula-
ska u prestonicu. Potom je i javno izrazio zadovoljstvo Hitlerovim re`imom i
pre odr`avanja plebiscita.” (str. 193.) Kada je Musolinijev re`im, septembra
1938. godine, doneo antijevrejske rasisti~ke zakone po nema~kom uzoru, osta-
vljaju}i Jevrejima rok od {est meseci da napuste Italiju, nijedan ozbiljniji glas
rimokatoli~kog protesta nije se ~uo. Odmah po izboru za novog papu pod ime-
nom Pije XII, godine 1939, Pa~eli je uputio pozdravnu poruku Adolfu Hitleru:
“Uva`enom gospodinu Adolfu Hitleru, fireru i kancelaru Nema~kog Rajha! Na
po~etku na{eg pontifikata `elimo da vas uverimo da ostajemo odani duhovnoj
dobrobiti nema~kog naroda poverenom va{em rukovo|enju... Tokom mnogih
godina koje smo proveli u Nema~koj, u~inili smo sve {to je bilo u na{oj mo}i
da uspostavimo skladne odnose izme|u crkve i dr`ave. Sada, kada su odgovor-
nosti na{e pastirske slu`be uve}ale na{e mogu}nosti, jo{ se usrdnije molimo da
ostvarimo taj cilj. Neka bi se, uz Bo`iju pomo}, ostvarilo blagostanje nema~-
kog naroda i napredak u svim oblastima!” (str. 200.) Rasko{na sve~anost Pa~e-
lijevog ustoli~enja, 12. marta 1939, i hvalospevi kojima je obasipan u {tampi
mnogih katoli~kih zemalja, vera u njegovo mirotvorstvo i diplomatsku spret-
nost, kao da su predstavljali orkestrirano be`anje od istine i tamnih oblaka ko-
ji su se tek nadvijali nad ~ove~anstvom. “Od po~etka svoje vladavine, Pa~eli-
jev pristup Hitleru prevazilazio je diplomatsku ugla|enost, i to su shvatili i ne-
ma~ki biskupi. Njegovo neobi~no prijateljsko pismo “uva`enom Hitleru” mi-
moi{lo se sa dolaskom “najtoplijih ~estitki od firera i vlade”. Narednog mese-
ca, 20. aprila 1939. godine, po Pa~elijevoj izri~itoj `elji, nadbiskup Orsenigo,
berlinski nuncije, priredio je gala prijem za Hitlerov pedeseti ro|endan. Takve
ro|endanske ~estitke, koje je zapo~eo Pa~eli, odmah su postale tradicionalne;
svakog 20. aprila tokom nekoliko sudbonosnih godina koliko je preostalo Hi-
tleru i njegovom Rajhu, kardinal Bertram iz Berlina morao je da {alje “najto-
plije ~estitke fireru u ime biskupa i dijeceza u Nema~koj”, ~emu je dodavao i
“usrdne molitve koje katolici Nema~ke {alju u nebo sa svojih oltara.” (str. 201.)
139
c) Grobljanski mir pape Pija XII
Ve} prvi Pa~elijevi potezi na papskom tronu posvedo~ili su njegovu dvo-
li~nost i nemoralnost, ~ak i kad se verbalno zalagao za mir i pokretao mirovne
inicijative. “Pa~elijev plan bio je od po~etka jasan. Nije imao nameru da upo-
zorava naciste i fa{iste da se pridr`avaju zakona. Politika smirivanja, koju je on
ozna~io frazom koja }e godinama odjekivati – “papa radi za mir” – odre|ivala
je karakter vatikanskih inicijativa pred javno{}u... Uzvi{ena, pontifikalna pro-
poved nije i{la dalje od apstrakcija i op{tih mesta... Na Veliki petak, Musolini
je napao Albaniju s namerom da oja~a italijansku mo} i preduhitri mogu}e ne-
ma~ke pretnje na Balkanu. Pa~eli nije izgovorio ni re~ protesta ili podr{ke. Da
li je to bio znak stroge neutralnosti? Samo nedelju dana kasnije, u vatikanskoj
radio-emisiji za {panske vernike, Pa~eli je, hvale}i Franka, otkrio koliko mo`e
da bude pristrasan. Obra}aju}i se {panskim biskupima, pozvao ih je da se udru-
`e u “politici mirotvorstva” prema “principima koje je u~ila crkva i koje je sa
toliko plemenitosti proklamovao generalisimus: naime, pravda za zlo~in i ve-
likodu{na dobrostivost za one koji su bili zavedeni”. Rekao im, je govore}i
“kao otac”, da `ali “one koje je zavela la`ljiva i izopa~ena propaganda”. Dve
nedelje ranije, poslao je Franku telegram sa ~estitkom povodom “pobede {pan-
skih katolika”. To je bila pobeda koja je odnela pola miliona `ivota i koja }e da
odnese jo{ mnogo vi{e.” (str. 214-215.)
Iako je Poljska vekovima bila zagri`eno i ~ak zaslepljeno katoli~ka zemlja,
u jeku nema~kih pritisaka rimski papa joj je okrenuo le|a, ostavljaju}i na cedi-
lu milione poljskih vernika. “Zala`u}i se za Nema~ku, u svetlu “nepravdi” Ver-
sajskih ugovora, Pa~eli je ukazao da bi Poljska mogla da popusti pod pritiskom
mirovne konferencije koja bi se odr`ala pod pokroviteljstvom Vatikana.” (str.
215.) Musolini se u po~etku odu{evljavao papinom idejom, ali je ubrzo prome-
nio mi{ljenje, pa je Pa~eli odustao od mirovne konferencije. “Istovremeno, Pa-
~eli je objavio da Britanija ote`ava posredovanje s obzirom na njene garantije
da brani Poljsku. Pa~elijeva spremnost da ubedi Poljsku da se `rtvuje kako bi
umirila Nema~ku, naveli su tako Forin ofis na pretpostavku da se papstvo od-
reklo svog moralnog autoriteta.” (str. 220.) Otpo~inju}i agresiju na Poljsku, 1.
septembra 1939. godine, Hitler je telefonirao papi da bi mu objasnio kako su
sami Poljaci krivi za taj napad. “Tokom septembra, Pa~eli je }utao, razmi{lja-
ju}i o stra{nim vestima koje su dolazile iz Poljske, koja je imala 35 miliona ka-
toli~kih du{a... Po mi{ljenju Engleza i Francuza, zbunjivao je nedostatak odlu~-
ne osude. Poljski ambasador pri Vatikanu je bio o~ajan, ali i odlu~an da Poljska
mora da koristi usluge Svete stolice kako bi objavila svetu {ta se de{ava u nje-
govoj zemlji. On je nagovorio poljsku vladu da po{alje poljskog primasa, kar-
dinala Augusta Hlenda u Rim. Hlend je stigao 21. septembra, kada ga je Pa~eli
toplo do~ekao. Ipak, pontifeks je i dalje odbijao da govori u ime Poljske.” (str. 223.)
Umesto re~i o{tre osude nacisti~ke agresije, od vatikanskih velikodostoj-
nika Poljaci su mogli da ~uju samo licemerne izraze utehe i la`nog sau~e{}a.
“To nije bilo dovoljno. Poljski hodo~asnici su o~ekivali sna`nu osudu, kako
Nema~ke, tako i Rusije. Bili su ogor~eni i njihovo razo~arenje glasno je odje-
kivalo Rimom. Hlend je obi{ao kardinale Kurije, poku{avaju}i da zadobije nji-
140
hovu podr{ku; njihove eminencije su ga uglavnom saose}ajno slu{ale, ali se ni-
{ta nije dogodilo. Onda je Eduar Daladje, francuski predsednik vlade, dodao
svoj glas nezadovoljstvu. On je telegrafisao svom ambasadoru pri Svetoj stoli-
ci, govore}i da je iznena|en da je papa propustio da izrekne osudu. On je na-
glasio da papa treba da otvori o~i italijanskom narodu: }utanje je, rekao je, u
stvari znak odobravanja. Opisuju}i bes Poljaka u Rimu, Ozborn je izvestio da
se pri~a da su “papine izjave od po~etka rata malodu{no izbegavale da pome-
nu moralne dileme koje su se postavljale.” (str. 223-224.) Papa se, napokon,
oglasio enciklikom od 20. oktobra, petnaest dana nakon {to je surovo ugu{en
svaki otpor Poljaka, ali u njoj nije bilo jasne i nedvosmislene osude Hitlerovog
re`ima. U martu 1940, papa je primio nema~kog ministra inostranih poslova
Joakima fon Ribentropa, koji se nalazio u Rimu u poseti Musoliniju. Sadr`aj
razgovora Pa~elija i Ribentropa bio je prili~no prazan, pa je italijanski ambasa-
dor u Vatikanu, Dino Alfijeri, obavestio Musolinija “da je Ribentrop `eleo da
bude primljen u Vatikanu samo zbog doma}e politike – posebno da impresio-
nira ogromne katoli~ke mase u Nema~koj i da iskoristi taj prijem da bi svetu
saop{tio njegov povoljan ishod po Nema~ku.” (str. 229.) Izgledalo je u jednom
trenutku da Pa~eli {uruje u tajnosti sa nema~kim zaverenicima protiv Hitlera,
koje je predvodio general Ludvig Bek, biv{i na~elnik nema~kog general{taba,
ali sve je to ostalo na jalovim konspirativnim naga|anjima.
Pa~eli se neprekidno molio za mir i ~esto javno ~estitao Musoliniju na nje-
govim “mirovnim” inicijativama. “Kada je Hitler napao Holandiju, Belgiju i
Luksemburg, 10. maja 1940, Pa~eli se na{ao pod pritiskom Londona i Pariza
da osudi ovaj nasilan prekr{aj me|unarodnog prava i da svim sredstvima koja
su u njegovoj mo}i spre~i ulazak Italije u rat. Tardini je skicirao papino pismo
u kome se osu|uje napad na “tri vredna mala naroda... bez provokacije i razlo-
ga... Mi moramo da podignemo na{ glas kako bi jo{ jednom osudili zlo i ne-
pravdu”. Ali, Pa~eli je mislio da }e nacrt pisma po svoj prilici razljutiti Nemce
i odbacio ga je. Umesto njega poslao je telegram trima suverenima: Holandije,
Belgije i Luksemburga, izra`avaju}i svoje sau~e{}e i naklonost. Njihovi prima-
oci su toplo pozdravili telegrame, ali se oni nisu dopali silama na obe strane
evropske scene. London i Pariz su zamerili {to papa nije odmah osudio agresi-
ju, dok su ga Rim i Berlin optu`ili za politi~ko me{anje u vremenu te{ke kri-
ze.” (str. 232-233.) Desila se Pa~eliju i ta neprijatnost da je fa{isti~ka rulja jed-
nom prilikom kamenovala njegov automobil na rimskim ulicama, {to ga je na-
velo da ubudu}e ne napu{ta Vatikan.
~) Pani~ni strah Pija XII za sopstvenu glavu
Kada je Italija, 10. juna 1940, formalno u{la u rat protiv Francuske i Veli-
ke Britanije, kardinal Maljone, kao vatikanski dr`avni sekretar, po papinom na-
logu, zahtevao je da London obe}a da engleska avijacija ne}e bombardovati
Rim. Maljone se upla{io kad je video da je njegov grad u dometu, s obzirom
da se jedan savezni~ki avion pojavio nad Rimom, zasuv{i italijansku prestoni-
cu propagandnim lecima, ali i samom svojom pojavom upozoriv{i da bombar-
dovanje nije tehni~ki nemogu}e. Leci su padali i po vatikanskoj teritoriji. “Za
141
Pa~elija, to je bio dovoljan dokaz da je RAF imao domet i verovatno nameru
da sravni sa zemljom Rim i Vatikan. On te{ko da je mogao da uputi formalni
protest u ime Italije, ali je tra`io od Maljonea da se `ali u Londonu na povredu
vatikanske teritorije i odmah je nastavio da vr{i pritisak na Ozborna (britanskog
ambasadora pri Svetoj stolici – prim. V.[.) da ubedi svoje {efove u Londonu da
ne bombarduju Rim. Kako su meseci prolazili, razmena poruka postajala je sve
obimnija.” (str. 235.) Iako britanska vrhovna komanda nijednog trenutka nije
ni razmi{ljala da bombarduje Vatikan, “London je smatrao da ne prili~i papi,
poglavaru neutralne dr`ave, {to je za sebe tvrdio Vatikan, da se zala`e u ime
Rima, koji je bio deo Italije. Nije li ovo ukazivalo da su ga koristili kao propa-
gandno sredstvo fa{ista?” (str. 236.) To je jo{ jedan od elemenata su{tinske pa-
pine kompromitacije zbog neposedovanja elementarnih moralnih kriterijuma.
“Me|u istori~arima italijanske scene tokom Drugog svetskog rata, op{te je me-
sto da je tokom perioda neprijateljstva koja su se ticala Rima, Pije XII bio tvr-
doglavo opsednut jednim problemom vi{e nego bilo ~im drugim – o~uvanjem
“Ve~nog grada” od bombardovanja iz vazduha. Drugim re~ima, njegovim kri-
ti~arima se ~inilo da je stavio spasavanje Rima iznad svih drugih gradova u
Evropi koji su se suo~avali sa u`asima blickriga, deportacijom, mu~enjem i sa-
mim Kona~nim re{enjem. Zbog toga je pitanje bombardovanja Rima opravda-
valo navode o Pa~elijevoj inerciji i gre{nom }utanju i o drugim problemima to-
kom rata. Istovremeno, on je odbio da osudi bombardovanje gradova kao {to
je bio Koventri u Engleskoj, ili da zahteva da se sa~uvaju druga mesta od ver-
ske i umetni~ke va`nosti. Zaklju~ak koji su izveli njegovi kriti~ari bio je da je
kriv zbog dvostrukih standarda, da su njegovi prioriteti bili skandalozno neu-
ravnote`eni, da se mo`da bojao da }e ga bombardovati u Vatikanu.” (str. 235.)
Britanci su se sve vi{e ljutili zbog Pa~elijevog odbijanja da osudi bombardova-
nje civila. “Stvari su do{le do vrhunca sredinom novembra 1940, kada su en-
gleski grad Koventri i njegova stara katedrala bili te{ko o{te}eni od bombardo-
vanja. Ozborn je tra`io od Pa~elija da osudi ove napade, ali rezultat njegovih
napora bila je poseta portugalskog ambasadora Forin ofisu, koji je tra`io da
Britanci ne bombarduju Rim u znak odmazde. Poni`avaju}a priroda ovog ape-
la razljutila je londonske zvani~nike i zaustavila ih u nameri da ponovo zamo-
le papu da osudi vazdu{ne udare Luftvafea.” (str. 236-237.)
4. Genocid nad Srbima, najve}i zlo~in Pija XII
U poglavlju “Prijatelj Hrvatske”, u odeljku “Zlo~ina~ki re`im katoli~ke
Hrvatske”, Kornvel obra|uje Pa~elijevu odgovornost za kampanju “terora i is-
trebljenja koju su sprovodile hrvatske usta{e nad dva miliona srpskih pravo-
slavnih hri{}ana i manjim brojem Jevreja, Cigana i komunista, izme|u 1941. i
1945. ^in “etni~kog ~i{}enja”, pre nego {to je taj stra{ni izraz u{ao u modu, bio
je poku{aj da se stvori “~ista” katoli~ka Hrvatska putem prinudnog preobra}a-
nja, deportacija i masovnih istrebljenja. Tako su stra{na bila mu~enja i ubistva
da su ~ak i okoreli nema~ki vojnici zabele`ili svoj u`as. U pore|enju sa nedav-
nim krvoproli}ima koja su se u vreme pisanja ove knjige de{avala u Jugosla-
142
viji, Paveli}eva klanja pravoslavnih Srba ostaju jedan od najstra{nijih civilnih
masakra poznatih u istoriji.” (str. 238.) Kornvel ka`e da je Vatikan znao za sve
te zlo~ine, ali je Pa~eli izbegavao da interveni{e u za{titu nevinih `rtava, {to ga
je u~inilo sau~esnikom. “Istorijsko nasle|e koje je opravdavalo stvaranje NDH
(Nezavisne Dr`ave Hrvatske) bilo je kombinacija starih lojalnosti papstvu, ko-
ja idu unazad hiljadu trista godina, i ose}aj goru}e mr`nje prema Srbima za
pro{le i sada{nje nepravde. Hrvatski nacionalisti su gajili mr`nju protiv srpske
premo}i koja ih je isklju~ivala iz profesionalnih slu`bi i jednake mogu}nosti u
obrazovanju. Srbi su bili krivi, kako su to smatrali Hrvati, {to su favorizovali
pravoslavnu veru, ohrabrivali {izmu me|u katolicima i sistematski kolonizova-
li katoli~ka podru~ja pravoslavnim Srbima. I Srbi i Hrvati su stavljali znak jed-
nakosti izme|u etni~kog i verskog identiteta: pravoslavni Srbi naspram kato-
li~kih Hrvata. U isto vreme, Jevreji u regionu bili su osu|eni na osnovu rasne
pripadnosti kao i zbog svojih veza sa komunizmom, slobodnim zidarima i na-
vodnog ohrabrivanja abortusa. Pa~eli je odlu~no podr`ao hrvatski nacionali-
zam i potvrdio usta{ko poimanje istorije, novembra 1939, kada je grupa hrvat-
skih hodo~asnika do{la u Rim da se zalo`i za kanonizaciju hrvatskog franje-
va~kog mu~enika Nikole Taveli}a.” (str. 239.)
Srbi su pod hrvatskim re`imom masovno klani, sistematski plja~kani i na-
silno pokatoli~avani. “Od po~etka, javne delatnosti i stavovi u vezi sa etni~kim
~i{}enjem i antisemitskim programom bili su dobro poznati katoli~kom epi-
skopatu i Katoli~koj akciji, lai~kim organizacijama koje je Pa~eli tako sna`no
podr`avao kao papski nuncije u Nema~koj i kao kardinal dr`avni sekretar. Ove
rasisti~ke i antisemitske mere bile su tako|e poznate i Svetoj stolici, pa time i
Pa~eliju, u trenutku kada je pozdravljao Paveli}a u Vatikanu. Ova dela bila su
poznata, {tavi{e, ba{ u trenutku kada su tajne diplomatske veze bile usposta-
vljene izme|u Hrvatske i Svete stolice. Sredi{nja odlika ovog, u su{tini verskog
rata bila je prisvajanje ispra`njenih ili otetih pravoslavnih crkava od hrvatskih
katolika. O tom problemu se raspravljalo u Kuriji i dogovorena su pravila po-
na{anja. Ali, od samog po~etka bilo je i drugih zlo~ina o kojima su se vesti {i-
rile brzo od usta do usta. Uskoro je bilo jasno, da Paveli} nije ba{ slika i prili-
ka Himlera i Hajdriha, po{to nije imao njihovu hladnokrvnu sklonost za biro-
kratiju sistematskog masovnog ubijanja; ali usta{ko rukovodstvo je krenulo u
masakre sa surovim i nasumi~nim varvarizmom koji te{ko da ima premca u
istoriji.” (str. 240.)
a) Audijencija odanosti Piju XII
Kornvel ukratko opisuje masakre Srba u bjelovarskim selima, u Oto~cu i
u glinskoj crkvi. “^etiri dana nakon masakra u Glini, Paveli}, takozvani po-
glavnik, oti{ao je u Rim da potpi{e (pod pritiskom Hitlera) dr`avni ugovor sa
Musolinijem, koji je davao Italiji pravo da uzme hrvatske okruge i gradove na
dalmatinskoj obali. Tokom te iste posete, Paveli} je imao audijenciju “odano-
sti” kod Pija XII u Vatikanu, i Nezavisna Dr`ava Hrvatska je de fakto priznata
od Svete stolice. Opat Ramiro Markone, iz benediktinskog samostana Monte-
ver|ine, odmah je naimenovan za apostolskog legata u Zagrebu... Jasno je da
143
se brzo de fakto priznanje (u toku rata Vatikan je izbegavao priznavanje novih
dr`ava) dugovalo vi{e polo`aju Hrvatske kao bastiona protiv komunizma ne-
go potvrdi njene ubila~ke politike. Bez obzira na to, od samog po~etka se zna-
lo da je Paveli} bio totalitarni diktator, lutka u rukama Hitlera i Musolinija, da
je izdao niz rasisti~kih i antisemitskih zakona, da je bio sklon prisilnom preo-
bra}anju iz pravoslavlja u katoli~anstvo. Iznad svega, Pa~eli je bio svestan da
nova dr`ava nije bila, kako je to napisao D`onatan Steinberg, “rezultat heroj-
skog ustanka naroda Bo`ijeg, ve} spoljne intervencije”. Nezavisna Dr`ava Hr-
vatska, kao {to je poznato u celom svetu, bila je posledica sna`nog i nezakoni-
tog Hitlerovog i Musolinijevog napada i aneksije Kraljevine Jugoslavije (koja
je imala zvani~ne diplomatske veze sa Vatikanom). Tu je sad bio Pa~eli koji je
dr`ao Paveli}evu ruku i davao mu svoj papski blagoslov.” (str. 241.) Kornvel
ostavlja mogu}nost da je Sveta stolica ne{to kasnije saznala za hrvatske zlo~i-
ne. “Ali detalji o masakrima Srba i prakti~na eliminacija Jevreja i Cigana bila
je poznata od po~etka, a i kasnije, hrvatskom katoli~kom sve{tenstvu i episko-
patu. Zaista, sve{tenici su ~esto u tome vodili glavnu re~.” (str. 241-242.)
Navode}i ogromne brojke pobijenih Srba, Jevreja i Cigana, Kornvel se pi-
ta “kako je bilo mogu}e da uprkos strogo autoritarnim odnosima sile izme|u
papstva i lokalne crkve – odnosu mo}i na ~ijem je uspostavljanju Pa~eli toliko
radio – nije bilo poku{aja iz vatikanskog centra da se zaustavi ubijanje, prisil-
no preobra}anje, otimanje pravoslavnih imanja? Kako je bilo mogu}e da onda
kada su zlo~ini postali op{tepoznati unutar Vatikana, kao {to }e se videti, Pa~e-
li nije odmah i bez okoli{anja odvojio Svetu stolicu od delovanja usta{a i osu-
dio zlo~ince?” (str. 242.) Naslov slede}eg odeljka glasi: “Vatikan poznaje pri-
like u Hrvatskoj”. Kornvel u njemu potencira Stepin~evu ulogu, pa ka`e: “Od
samog po~etka, nadbiskup zagreba~ki Alojzije Stepinac (~ija je beatifikacija u
Rimu u toku), u potpunosti se slagao sa op{tim ciljevima nove hrvatske dr`a-
ve, i radio na tome da je prizna papa. On je li~no posetio Paveli}a 16. aprila
1941. i slu{ao dok je novi vo|a izjavio da ne}e “biti tolerantan”, kako je zapi-
sao Stepinac u svome dnevniku, “prema Srpskoj pravoslavnoj crkvi po{to, ka-
ko on vidi stvari, to nije crkva ve} politi~ka organizacija”. Zbog toga je Stepi-
nac pomislio da je “poglavnik bio iskreni katolik”. Istog dana, Stepinac je pri-
redio ve~eru za Paveli}a i vode}e usta{e kako bi proslavio njihov povratak iz
izgnanstva. Dvadeset i osmog aprila, na sam dan kada je 250 Srba bilo masa-
krirano u Bjelovaru, sa katoli~kih predikaonica pro~itano je Stepin~evo pastir-
sko pismo u kome su se pozivali sve{tenici i vernici da sara|uju sa vo|om. Ka-
ko je Stepinac mogao da bude tako naivan i da ne shvati {ta je takva saradnja
mogla da zna~i? ... Sve{tenici, po pravilu franjevci, rukovodili su masakrima.
Mnogi su i{li naoru`ani i sa `arom ubijali. Otac Bo`idar Bralo, poznat po to-
me {to je stalno nosio ma{inku, optu`en je da je plesao oko tela 180 masakri-
ranih Srba na Alipa{inom mostu. Pojedini franjevci su ubijali, palili ku}e, plja~-
kali sela i pusto{ili bosansku zemlju, predvode}i usta{ke bande. U septembru
1941, italijanski reporter pisao je o franjevcu koga je video ju`no od Banjalu-
ke, gde predvodi bandu usta{a sa raspe}em u rukama. U Ministarstvu inostra-
nih poslova u Rimu postoje fotografije zlo~ina: `ena sa odse~enim dojkama, is-
144
kopanim o~ima, osaka}enih genitalija; kao i oru|a kasapljenja: no`eva, sekira,
kuka za meso.” (str. 242-243.)
b) Kornvelovo zgra`avanje nad likom nadbiskupa Stepinca
Stepinac je znao za sve zlo~ine, a bio je i glavni akter prekr{tavanja. “Mno-
go se govorilo u posleratnom periodu o li~noj svetosti nadbiskupa Stepinca, hr-
vatskog katoli~kog primasa, i njegovim protestima protiv progona i masakra.
Ipak, ~ak i kad bi se poverovalo u njegovu nevinost u pogledu oprosta ubila~-
ke rasne mr`nje, jasno je da su on i episkopat odobrili da se nepo{tovanje ver-
ske slobode izjedna~i sa sau~esni{tvom u nasilju. Stepinac je napisao duga~ko
pismo Paveli}u u kome je govorio o nasilnom pokr{tavanju i pokoljima, a ko-
je je 1946. pisac Hubert Batler preveo iz prepisa u Zagrebu. Tu se navodi mi-
{ljenje njegove bra}e biskupa, svi sa odobravanjem, zajedno sa pismom kato-
li~kog biskupa Mostara, dr Mi{i}a, kojima se izra`ava istorijska `elja da hrvat-
ski episkopat odobri masovno preobra}anje u katoli~anstvo. Biskup po~inje iz-
javom da “nikada nismo imali tako povoljnu priliku kao sada da pomognemo
Hrvatskoj da spase bezbrojne du{e”. On odu{evljeno pi{e o masovnom pokr-
{tavanju. A zatim ka`e da odbacuje “uska shvatanja” vlasti koja hvata ~ak i pre-
obra}enike i “lovi ih kao robove”...
Pismo otkriva moralnu poreme}enost prisutnu u pona{anju biskupa, koji
su iskoristili poraz Jugoslavije od nacista da pove}aju svoju mo} i da pro{ire
katoli~anstvo na Balkanu. Jedan biskup za drugim, odobravaju pokr{tavanje,
dok priznaju da nema smisla da se ~itavi tovari {izmatika bacaju u provalije.
Nesposobnost biskupa da se odvoje od re`ima, da ga osude, da ekskomunici-
raju Paveli}a i njegove pajta{e, bila je posledica njihove neodlu~nosti da pro-
puste mogu}nost koju su dobili zahvaljuju}i “povoljnoj prilici” da izgrade ka-
toli~ku tvr|avu mo}i na Balkanu. Isto oklevanje da se zanemare mogu}nosti za
ostvarenje katoli~ke premo}i na Istoku, delili su Vatikan i Pa~eli... Pa~eli je bio
bolje obave{ten o situaciji u Hrvatskoj nego o bilo kom drugom podru~ju u
Evropi, van Italije, tokom Drugog svetskog rata. Njegov apostolski legat Mar-
koneputovao je izme|u Zagreba i Rima kako je hteo, i vojni avioni su mu sta-
vljeni na raspolaganje da putuje u novu Hrvatsku. U me|uvremenu, biskupi,
od kojih su neki sedeli u hrvatskom saboru, slobodno su op{tili sa Vatikanom i
mogli su da vr{e svoje redovne ad limina posete papi u Rimu. Za vreme tih po-
seta, pontifeks i odgovaraju}i ~lanovi Kurije mogli su da se raspituju o okolno-
stima u Hrvatskoj, {to su oni zasigurno i ~inili. Pa~eli je imao i druge privatne
na~ine da se obavesti, me|u kojima su bile dnevne radio emisije Bi-Bi-Sija. U
toku rata, njih je bri`ljivo pratio i prevodio za papu ambasador Ozborn. Bi-Bi-
Si je ~esto slao izve{taje o situaciji u Hrvatskoj.” (str. 244-245.)
c) Podlo }utanje usta{kih mentora iz Vatikana
Kao konkretan primer takvog izve{tavanja britanske nacionalne agencije,
D`on Kornvel daje fragment reporta`e od 16. februara 1942. godine, u kojoj se
nagla{ava: “Najgori zlo~ini se vr{e u blizini zagreba~kog nadbiskupa. Krv bra-
}e te~e kao reka. Pravoslavci se silom pokr{tavaju u katoli~anstvo i mi ne ~u-
145
jemo glas nadbiskupa koji izra`ava protest. Umesto toga, izve{tava se o njego-
vom u~e{}u u nacisti~kim i fa{isti~kim paradama.” (str. 245.) Sveta stolica se
na to uop{te nije obazirala. Njoj je stalo isklju~ivo do toga da stekne {to vi{e
novih katoli~kih ovaca u svome beslovesnom stadu. “Bujica uputstava hrvat-
skim biskupima od Kongregacije za isto~ne crkve koja brine posebno za kato-
like isto~nog obreda u tom regionu, ukazuje da je Vatikan znao za prisilna po-
kr{tavanja od jula 1941. Dokumenti upu}uju na insistiranje Vatikana da budu-
}i preobra}enici u katoli~anstvo treba da budu odbijeni, ako tra`e pokr{tavanje
iz pogre{nih razloga.” (str. 245.)
Vatikan je ostao gluv i nem i povodom stradanja Jevreja na prostoru fa{i-
sti~ke hrvatske dr`ave. “^etrnaestog avgusta, predsednik Jevrejske zajednice
Alatrija pisao je kardinalu Maljoneu, mole}i ga u ime hiljada hrvatskih Jevre-
ja, “stanovnika Zagreba i drugih centara u Hrvatskoj koji su bez razloga uhap-
{eni, li{eni svoga vlasni{tva i deportovani”... U pismu se moli za intervenciju
Svete stolice kod italijanske i hrvatske vlade. Nije zabele`en odgovor ili akci-
ja od Svete stolice.” (str. 245.) Tu je i ~itav niz drugih primera da su “zlo~ini”
ili “klevete” bili op{tepoznati u Rimu u leto 1941, a Sveta stolica je imala ka-
nale kroz koje je Pa~eli mogao da proveri i uti~e na doga|aje.” (str. 246.) Apo-
stolski poslanik Ramiro Markone “vreme u Hrvatskoj uglavnom je proveo u~e-
stvuju}i u ceremonijama, na ru~kovima, javnim paradama, slikaju}i se pored
Paveli}a. Jasno je bilo da je bio izabran da smiruje i ohrabruje.” (str. 246.) Hr-
vatski diplomatski predstavnici u Vatikanu bili su Nikola Gu{inovi} i Ervin
Lobkovi}. “Ovi aran`mani bili su polutajni po{to je Sveta stolica jo{ uvek zva-
ni~no odr`avala diplomatske veze sa kraljevskom jugoslovenskom vladom u
izbegli{tvu.” (str. 246.) Iako su, po~etkom 1942. godine, vatikanski zvani~nici
raspolagali mno{tvom podataka o stravi~nim usta{kim zlo~inima, “Sveta stoli-
ca je ipak polako uspostavljala slu`bene odnose preko hrvatskih predstavnika.”
(str. 246.)
Svetski jevrejski kongres i [vajcarska jevrejska zajednica poku{avali su da
Svetu stolicu zainteresuju za “progone Jevreja u Nema~koj, Francuskoj, Ru-
muniji, Slova~koj, Ma|arskoj i Hrvatskoj. Organizacije su se posebno brinule
da papa iskoristi svoj uticaj u poslednje tri zemlje, koje su bile vezane sna`nim
diplomatskim i crkvenim vezama sa Svetom stolicom – u Slova~koj, na primer,
u to vreme predsednik je bio katoli~ki sve{tenik... Edmemoar, ~iji se rukopis
~uva u cionisti~kim arhivama u Jerusalimu, objavio je Saul Fridlender u svojoj
zbirci dokumenata o Pa~eliju i Tre}em rajhu. U oktobru 1998, Gerhard Rigner,
pre`iveli potpisnik memoranduma, otkrio je u svojim objavljenim memoari-
ma... da je Vatikan isklju~io ovaj dokument iz jedanaest tomova objavljene rat-
ne gra|e – ukazuju}i da, vi{e od pola veka posle rata, Vatikan jo{ uvek ne}e da
prizna {ta je znao o hrvatskim zlo~inima u ranoj fazi Kona~nog re{enja, i kada
je to saznao.” (str. 247.) U svakom slu~aju, klju~ni ljudi vatikanskog Dr`avnog
sekretarijata, Maljone, Montini i Tardini, sigurno su znali sve detalje krvavih
zbivanja u usta{koj dr`avi, ali su hrvatske politi~ke predstavnike strpljivo slu-
{ali, velikodu{no im popu{tali, a samo ponekad blage kritike izgovarali. Fran-
cuski kardinal E`en Tiseran bio je i o{triji u razgovoru sa Ru{inovi}em, optu-
146
`uju}i hrvatske franjevce za u`asno pona{anje i neposredno u~e{}e u pokolji-
ma pravoslavnih Srba. Uprkos tome, Pa~eli je “i dalje bio raspolo`en prema
vo|ama i predstavnicima Paveli}evog re`ima.” (str. 248.) Kornvel navodi ve}i
broj srda~nih papinih audijencija, u toku kojih je primao razne usta{ke delega-
cije, redovno se sa simpatijama izra`avao o Paveli}u, {alju}i mu tople pozdra-
ve i blagoslove. Papa je bio preokupiran krupnijim planovima i projektima.
5. “Barbarosa”” , prilika za pokatoli~avanje Rusije
U Hitlerovom pohodu na Sovjetski Savez on je video “priliku za katoli~-
ku evangelizaciju tragom neumoljive sile Vermahta, dok je napredovao ka Mo-
skvi. To je pru`alo izglede da se okon~a stari sukob izme|u rimskog katoli~an-
stva i isto~nog pravoslavlja.” (str. 249.) U takvim prozelitskim zamislima papa
nikako nije bio usamljen. “Franc fon Papen, biv{i katoli~ki vicekancelar, raz-
mi{ljao je o mogu}nostima za katoli~anstvo u novoosvojenim oblastima.” (str.
249.) Rimokatoli~ka crkva je mnogo ranije po~ela da pravi prozelitske plano-
ve za ruske prostore. “Godine 1929, kada je Pa~eli naimenovan za kardinala
dr`avnog sekretara, Pije XI je osnovao vatikansku “Komisiju za Rusiju”. Ka-
snije, iste godine, on je na vatikanskoj teritoriji otvorio “Ruski pontifikalni ko-
legijum”, poznatiji kao Rusikum, i “Rutenijski pontifikalni kolegijum”, gde su
se polaznici obu~avali za slu`bu u Sovjetskom Savezu. Druge ustanove tako-
|e su tajno u~estvovale u obu~avanju ljudi za misiju u Rusiji, uklju~uju}i tu i
opatiju iz Grota Ferata, blizu Rima, opatiju [evtonj u Belgiji i opatiju Velehrad
u Moravskoj. Neki od najmo}nijih redova crkve – redemptoristi, asumpcioni-
sti, jezuiti i kler raznih redova u Poljskoj – napravili su svoje vlastite programe
unutar plana za tajnu evangelizaciju u Rusiji.” (str. 251.) Do realizacije nije do-
{lo, jer nacisti nisu dozvolili da se vr{i pokatoli~avanje na okupiranim teritori-
jama dok se rat ne zavr{i.
a) Genocid osigurava katoli~ki mostobran prema istoku
Ali, nasilno pokr{tavanje pravoslavnih Srba u Paveli}evoj Hrvatskoj sva-
kako je bilo deo tog opse`nog plana. “Mogu}nost da privuku na preobra}anje
mase pravoslavnih “{izmatika”, kroz njihovu blisku vezu sa katoli~kim isto~-
nim obredom, obja{njava Pa~elijevu popustljivu politiku prema Paveli}u i nje-
govom ubila~kom re`imu. Da se on suprotstavio Paveli}evim prisilnim preo-
bra}anjima, deportacijama i masakrima, sa osudama i ekskomunikacijama, po-
stojanje hrvatskog mostobrana prema istoku do{lo bi u opasnost. Strpljenje, po-
pu{tanje, {urovanje, bile su opcije koje je Pa~eli o~igledno izabrao. Za Pa~eli-
ja je ekumenizam imao samo jedno zna~enje: da razdvojena hri{}anska bra}a
uvide gre{ku koju su po~inili i da se vrate u punu zajednicu sa papom i Ri-
mom.” (str. 253.) Toliko je uloga usta{ke hrvatske dr`ave u prodoru prema is-
to~nim pravoslavnim zemljama visoko kotirana u o~ima vatikanskih velikodo-
stojnika, da se Sveta stolica zdu{no anga`ovala u posleratnom spasavanju hr-
vatskih ratnih zlo~inaca koji su zlodela i pokolje vr{ili s blagoslovom rimoka-
toli~kog sve{tenstva. “Istra`ivanja koja su saveznici vodili posle rata otkrivaju
da je oplja~kano blago usta{a koji su be`ali, iznosilo oko 80 miliona dolara, od
147
koga je dobar deo bio u zlatnicima. Dokaz o dosluhu Vatikana sa usta{kim re-
`imom podrazumeva i gostoprimstvo pontifikalnih verskih ustanova, i obezbe-
|ivanje sme{tajnih mogu}nosti i sefova za pohranjivanje usta{kog blaga, od
koga je jedan deo bio ukraden od `rtava uni{tenja – Srba i Jevreja. Tokom ra-
ta, Kolegijum Svetog Jeronima u Rimu postao je dom za hrvatske sve{tenike
koji su se teolo{ki obrazovali pod sponzorstvom Vatikana. Kasnije, tu je bio
sme{ten vrhovni {tab posleratnog usta{kog podzemlja, koji je obezbe|ivao
bekstvo hrvatskim ratnim zlo~incima. Tu su usta{ama davani la`ni paso{i i
identiteti kako bi izbegli da ih uhapse saveznici.” (str. 253-254.)
6. Svi diktatori ro|eni i odgajani kao katolici
Pored duge tradicije antijevrejstva, koje je negovano u rimokatoli~koj cr-
kvi, njenoj teologiji i ideologiji, Kornvel ukazuje na ~injenicu da je u prvoj po-
lovini dvadesetog veka “katoli~anstvo imalo veze sa izrazito desni~arskim na-
cionalizmom, korporativizmom i fa{izmom koji su podr`avali antisemitizam
ili sau~estvovali u antisemitizmu na rasnim osnovama. Prakti~no svaki desni-
~arski diktator tog perioda ro|en je i odgajan kao katolik – pre svih Hitler, Hor-
ti, Franko, Peten, Musolini, Paveli} i Tiso (koji je bio katoli~ki sve{tenik). Bi-
lo je izolovanih, ali zna~ajnih slu~ajeva gde su katoli~ki biskupi izra`avali svo-
ja antisemitska gledi{ta, ~ak dok se progon Jevreja zahuktavao u Nema~koj
sredinom tridesetih.” (str. 269.) Tako je poljski primas kardinal Hlond, 1936.
godine, izjavio da }e jevrejski problem postojati sve dok postoje Jevreji. “Slo-
va~ki biskupi, na primer, objavili su pastirsko pismo u kome se ponavljaju tra-
dicionalne optu`be da su Jevreji bili bogoubice.
Bilo je dokaza za antijevrejstvo, ~ak antisemitizam, u srcu Vatikana za vre-
me rata. Vode}i dominikanski teolog i neotomista Garigu – Lagran` bio je te-
olo{ki savetnik Pa~elija i u isto vreme odlu~an podr`avalac Petena. Bio je bli-
zak prijatelj vi{ijevskog ambasadora pri Svetoj stolici. U jednoj poznatoj depe-
{i, diplomata je rekao svojoj vladi da se Sveta stolica ne protivi antijevrejskim
zakonima i on je ~ak naveo izvorne bele{ke iz Tome Akvinskog koje su skupi-
li rimski neotomisti.” (str. 269.) Papa je uporno }utao o silnim transportima Je-
vreja u koncentracione logore, o njihovim masovnim likvidacijama u kremato-
rijumima, gasnim komorama i namernim izgladnjavinjem. U isto vreme kada
je vi{e od ~etrdeset hiljada francuskih Jevreja deportovano u Au{vic, “Pa~eli je
veoma toplim re~ima pohvalio rad mar{ala Petena i pokazao `ivo interesova-
nje za vladine akcije koje su bile znak sre}ne obnove verskog `ivota u Francu-
skoj.” (str. 276.) Jednom je, dodu{e, papa pomenuo stotine hiljada ljudi koji su
osu|eni na uni{tenje samo zbog svoje nacionalnosti ili rase, i to je bilo sve. “To
nije bila samo bleda izjava. [okantan je jaz koji se vidi izme|u ogromnosti li-
kvidacije jevrejskog naroda i ovog oblika neodre|enih re~i. On je mogao da
misli na mnoge kategorije `rtava brojnih zara}enih strana u sukobu. Svesna
upotreba nejasnog jezika imala je nameru da umiri one koji su se zalagali da
on protestuje, istovremeno izbegavaju}i da povredi nacisti~ki re`im. Ali, ove
obzire zaklonilo je implicitno odbijanje i trivijalizacija. On je sveo nesre}ne
148
milione na “stotine hiljada” i izbrisao re~ Jevreji, nagla{avaju}i kvalifikaciju
“ponekad samo”. Nigde nije spomenut izraz nacisti ili nacisti~ka Nema~ka.
Sam Hitler ne bi mogao da po`eli uvijeniju i ne{kodljiviju reakciju od Hristo-
vog vikara na najve}i zlo~in u ljudskoj istoriji.” (str. 280.)
a) Odanost Hitleru do poslednjeg trenutka
Takav papin stav predstavlja kombinovani izraz tradicionalne rimokatoli~-
ke averzije prema Jevrejima, davanja primata vatikanskim ciljevima zasnova-
nim na o~ekivanom Hitlerovom prodoru na istok i li~nog Pa~elijevog antise-
mitizma. “Pa~eli je pokazivao tajnu antipatiju prema Jevrejima, {to se videlo
jo{ kad mu je bilo 43 godine u Minhenu, i ona je bila i verska i rasna, {to je
okolnost koja je suprotna kasnijim tvrdnjama da je po{tovao Jevreje i da je za
vreme rata delovao u najboljoj nameri, iako je ~inio propuste. Od 1917. ... Pa-
~eli i slu`ba za koju je bio odgovoran, pokazivali su antagonizam prema Jevre-
jima, zasnovan na uverenju da je postojala veza izme|u jevrejstva i bolj{evi~-
ke zavere da se uni{ti hri{}anstvo. Pa~elijeva konkordatska politika, kao {to se
dobro zna, spre~ila je potencijalni katoli~ki protest u odbranu Jevreja, bez ob-
zira da li su oni bili preobra}enici u hri{}anstvo ili ne, kao stvar “spolja{njeg”
me{anja. Na sastanku vlade, 14. jula 1933, sam Hitler je priznao da je nema~-
ki konkordat pru`ao mogu}nost da se opravda uni{tavanje Jevreja. Dok je jav-
no odbacivao rasisti~ke teorije od sredine do kraja tridesetih, Pa~eli je propu-
stio da odobri protest nema~kog katoli~kog episkopata protiv antisemitizma.
Nije ni poku{ao da uti~e na proces u kome su katoli~ki sve{tenici sara|ivali u
izdavanju rasnih potvrda kako bi se identifikovali Jevreji, {to je pru`alo bitne
informacije neophodne u nacisti~kim progonima... Iz raznog dokaznog mate-
rijala, jasno je da je Pa~eli verovao da su Jevreji sami na sebe navukli nesre}u;
posredovanje u njihovu korist moglo je uvu}i crkvu u savezni{tvo sa silama –
pre svega Sovjetskim Savezom – ~iji je kona~ni cilj bio uni{tenje institucional-
ne crkve. Iz tog razloga, kada je po~eo rat, on je bio odlu~an da se distancira
od svakog apela u ime Jevreja na nivou me|unarodne politike.” (str. 283.)
Kroz papino ratno pona{anje izvorno sredi{te i najja~a organizacija zapad-
nog hri{}anstva pokazali su pravo lice svoje ideologije, “iskrene” pobo`nosti i
la`ne, obmanjiva~ke slatkore~ivosti. “Propust da se izgovori” iskrena re~ o Ko-
na~nom re{enju koje je bilo u toku, pokazao je svetu da Hristovog vikara nije
pogodilo sa`aljenje i bes. S tog gledi{ta, on je bio idealan papa za Hitlerov u`a-
sni plan. On je bio Hitlerov pion. On je bio Hitlerov papa.” (str. 284.) Papa je
progovorio tek kada je nestalo Hitlera i kad su prestali nacisti~ki pritisci. “Pr-
vobitna obaveza da osudi Kona~no re{enje odlagana je do onog trenutka kada
je Pa~elijeva savest bila “oslobo|ena” takvih pritisaka. Kako bilo, on ne samo
da je propustio da objasni i izvini se za svoje }utanje, ve} je kasnije tra`io da
mu se prizna moralna nadmo} zato {to je govorio otvoreno.” (str. 284.)
U javnim istupima, papa se bezo~no hvalisao kako je svojevremeno osu-
|ivao antisemitisti~ke progone. “Njegovo sau~esni{tvo u Kona~nom re{enju,
zbog propusta da uputi odgovaraju}u osudu, bilo je upotpunjeno potonjim po-
149
ku{ajem da se prika`e kao istaknuti branilac jevrejskog naroda. Njegovo viso-
koparno samoopravdanje iz 1946. otkriva ne samo da je bio idealan papa za na-
cisti~ko Kona~no re{enje, ve} i licemer.” (str. 284.) Kada su Nemci, po padu Mu-
solinija, okupirali Rim i, u oktobru 1943, po~eli masovnu deportaciju rimskih
Jevreja u Au{vic, a transporti prolazili neposredno pored vatikanskih zidina,
papa je tako|e }utao. O pona{anju rimskog pontifeksa tim povodom nema~ki
ambasador u Vatikanu baron Ernest fon Vajceker slu`beno je izve{tavao Ber-
lin: “Iako pod pritiskom sa svih strana, papa nije sebi dozvolio da ga gurnu u
demonstrativnu kritiku deportacije rimskih Jevreja. Mada mora da zna da }e ta-
kav stav biti upotrebljen protiv njega od strane na{ih neprijatelja i da }e biti is-
kori{}en u protestantskim krugovima u anglosaksonskim zemljama u cilju an-
tikatoli~ke propagande, on je ipak uradio sve {to je mogu}e, ~ak i u ovoj ose-
tljivoj stvari, kako ne bi zategao odnose sa nema~kom vladom i nema~kim vla-
stima u Rimu.” (str. 296-297.) Nikada se Pa~eli u prilog svojih jevrejskih su-
gra|ana nije obratio Bogu nijednom javnom molitvom ni misom. “Ova duhov-
na i moralna }utnja naspram zlo~ina izvr{enog u srcu hri{}anstva, u senci }ivo-
ta prvog apostola, traje do danas i svi katolici su u tome sau~esnici.” (str. 301.)
Me|utim, berlinski nadbiskup kardinal Adolf Bertran, na vest o Hitlerovoj
smrti, li~no je naredio da svi `upnici u njegovoj arhidijecezi “odr`e sve~ani re-
kvijem u znak se}anja na firera i sve one ~lanove Vermahta koji su pali u bor-
bi za na{u nema~ku otad`binu, zajedno sa najiskrenijim molitvama za narod i
otad`binu i za budu}nost nema~ke katoli~ke crkve.” (str. 301.)

150
Drugi deo
FANTAZMAGORIJE
HRVATSKIH ISTORI^ARA
I. Hrvatska istorija po Vjekoslavu Klai}u
Vjekoslav Klai} (1849-1928), po majci Nemac, smatra se osniva~em mo-
derne hrvatske istoriografije, a u svom obimnom delu ve{to je kombinovao re-
zultate nespornih istra`iva~kih napora i romanti~arske nacionalne ideologije,
pa se nije ustru~avao da nategnutim tuma~enjima i pretpostavkama nadoknadi
praznine koje su ugro`avale unapred postavljeni idealni model. Od Ivana Ku-
kuljevi}a Sakcinskog preuzeo je princip da nau~na istina mora biti podre|ena
nacionalnoj samosvesti i idealisti~ki konstruisanoj istoriografskoj dr`avotvor-
noj paradigmi. Pri tome mu je solidno obrazovanje i vaspitanje u nema~kom
duhu i na nema~kom jeziku pru`ilo razvijenu sposobnost sistematizacije priku-
pljene gra|e i logi~kog situiranja izra`ene tendencioznosti u tuma~enju i inter-
pretaciji. U obilju objavljenih radova najzna~ajnija je Klai}eva “Povijest Hrva-
ta” u pet tomova, kojom obuhvata period od doseljavanja na Balkansko polu-
ostrvo do 1608. godine. Docnije je Vjekoslav Klai} postao predmet osporava-
nja najzagri`enijih hrvatskih nacionalnih ideologa ~ak i zbog toga {to je pisao
da su Hrvati slovenski narod i da u svom karakteru upravo ispoljavaju tradici-
onalnu slovensku narodnu otpornost, nepokoravanje tu|inu i ljubav prema slo-
bodi. Mada i Klai} uveliko spada u red istoriografskih falsifikatora, falsifikati
docnijih istorijskih pamfletista toliko }e prevazi}i njegove, da nam on danas
prema naslednicima mo`e izgledati nevino, ~edno i naivno.

1. Klai}eva megalomanska kartografija


Klai}evo izlaganje hrvatske istorije po~inje apsurdnom konstatacijom ko-
ja sledi stavove njegovih prethodnika Pavla Ritera Vitezovi}a, Baltazara Ada-
ma Kr~eli}a, Ivana [veara i Tadije Smi~iklasa, a prema kojoj, “po istra`ivanju
najboljih hrvatskih povjesni~ara zauzeo je hrvatski narod u prvoj polovici VII
stolje}a prili~no prostranu zemlju, kojoj su bile ove me|e: na jugu rijeka Boja-
na (oko Skadra), na istoku rijeka Bosna ili Vrbas, na sjeveru Dunav (od utoke
151
Drave do utoke Save) i Drava, na zapadu rijeka Sana, istarske gore (doti~no ri-
jeka Ra{a u Istri) i Jadransko more. Ako pogledamo na kartu, vidimo da nam
je pribrojiti hrvatskoj zemlji ove dana{nje dr`ave i oblasti: Crnu Goru, ~itavu
Dalmaciju, zapadni dio Bosne, Hercegovinu (osim Novog Pazara), Hrvatsku i
Slavoniju, napokon jedan dio isto~ne Kranjske i isto~nu Istru”. (Vjekoslav Kla-
i}: “Povijest Hrvata”, knjiga prva, Nakladni zavod Matice hrvatske, Zagreb
1974., str. 27.) Dokaza nema, ali ne trebaju. Valjda mu je dovoljno da se pozo-
ve na istra`ivanja “najboljih hrvatskih povjesni~ara”. Dovoljno je da ma{ta jed-
nog proizvede po`eljnu fantazmagoriju, pa da se svi ostali potom u nju zakli-
nju kao u nepobitnu ~injenicu i horski je ponavljaju kao verodostojnu istinu.
Klai} tim “najboljim hrvatskim povjesni~arima” odmah dodaje da je “grad Sa-
rajevo u Bosni jama~no najisto~nije mjesto u opsegu nekada{nje hrvatske ze-
mlje.” (str. 27-28.) Potom prisvaja Mostar, Dubrovnik i Boku Kotorsku. On je
i jedan od propovednika legende o dve hrvatske dr`ave, Posavskoj i Primor-
skoj Hrvatskoj, i zagovornik “Crvene Hrvatske” kao projekta kojim se prisva-
jaju Zeta i Travunija. Ka`e da su Hrvati “zasnovali dvije poglavite kne`evine”,
jednu u sjevernom dijelu (Posavska ili Panonska Hrvatska, poslije Slovinska
zemlja ili Slavonija), a drugu u ju`nomu (Dalmatinska Hrvatska ili Bijela Hr-
vatska). Obje su se oblasti vi{e puta me|usobno takmile, pa~e bivalo je i nemi-
lih zgoda kad je primjerice ono u IX stolje}u Borna, knez dalmatinskih Hrva-
ta, stajao uz Franke protiv ro|ene bra}e svoje, protiv Ljudevita, kneza posav-
skih Hrvata. A i kasnijih stolje}a izbijala je vi{e puta na povr{je opreka izme-
|u Slovinske zemlje i ju`ne Hrvatske, i tek u najnovije vrijeme umjela je `iva
svijest hrvatskoga naroda ukloniti ogradu, kojom je priroda rastavila srednjoe-
vropski svijet od onoga na Balkanu.” (str. 29.) Samo {to Klai} namerno propu-
{ta ~injenicu da su Hrvati, kao isklju~ivi ~akavci, govorili druga~ijim jezikom
od stanovnika Slovinske zemlje ili Slavonije, koji su prvobitno, sve do isto~nih
delova, bili isklju~ivo kajkavci, kao Slovenci. Istina, ti Slavonci su Hrvatima
bili etni~ki bli`i nego Srbi, s obzirom da su Hrvati – ~akavci i Slovenci – kaj-
kavci pripadnici zapadnoslovenske narodno-jezi~ke grane, a Srbi – {tokavci is-
to~noslovenske. Pored Slovenaca, tako su Hrvatima u neposrednom srodstvu
Poljaci, ^esi i Slovaci, a Srbima Rusi, Belorusi, Ukrajinci, Bugari i Makedon-
ci. Ovde nije bez zna~aja i ~injenica da su se Slovenci pojavili u dana{njoj Slo-
veniji i u Panoniji polovinom {estog veka, a Hrvati su se doselili tek u prvoj po-
lovini sedmog veka.
a) Prisvajanje srpskog identiteta
pseudoistoriografskom ekvilibristikom
Mada verodostojniji istorijski podaci upu}uju da se prvobitna Hrvatska
prostirala oko Krakova u dana{njoj Poljskoj (Velika ili Bela Hrvatska), Vjeko-
slav Klai} poku{ava da je poistoveti sa ogromnom slovenskom dr`avom kra-
lja Sama koji je 623. godine podigao ustanak protiv Avara i nakon pobede na-
rodnom voljom stekao kraljevsko zvanje. U tom smislu on pi{e: “Samo je ta-
ko izme|u frana~ke dr`ave i avarske vlasti zasnovao jaku i prostranu dr`avu
152
slavensku, koja je obuhva}ala ~itavu dana{nju ^e{ku, Moravsku, veliki dio
Hali~a i veliki dio dana{njih alpskih zemalja (naro~ito [tajersku, Koru{ku i
Kranjsku). U toj prostranoj dr`avi `ivjelo je mnogo slavenskih plemena, jedno
pored drugoga pod svojim plemenskim knezovima i velikim `upanima (Va-
ljuh, Dervan), ali sva ta plemena u saveznoj dr`avi priznavala su kralja Sama.
Kako se ta golema dr`ava zvala, nije zabilje`eno; no nije nevjerojatno da se po
najpoznatijem i najhrabrijem plemenu prozvala Velika ili Bijela (tj. slobodna,
od Avara oslobo|ena) Hrvatska.” (str. 47.)
Hrvate Klai} naziva “najmo}nijim pukom” u Samovoj dr`avi, koje je vi-
zantijski car Iraklije 627. godine pozvao da oslobode “rimsku pokrajinu Dal-
maciju, a mo`da i Panoniju od vlasti Avara i njima pokornih Slavena, ... te se
u njima nastaniti i braniti od idu}ih napadaja barbara.” (str. 47.) Pi{e zatim da
je sedam ili osam plemena “plemenitih Hrvata”, predvo|eno s petoro bra}e i
dve sestre kao plemenskim stare{inama (Klukas, Lebel, Kosenc, Muhlo, Hrvat,
Tuga i Buga), pro{av{i kroz Panoniju i u{av{i u Dalmaciju, zapo~elo “krvavu
borbu s dosada{njim gospodarima njezinim: s Avarima i njima pokornim Sla-
venima. Rat traja{e vi{e godina. Naposljetku pretego{e Hrvati: oni savlada{e
Avare i pokorne im Slavene, te zagospodova{e ~itavom Dalmacijom. Od toga
~asa ostala je stara rimska pokrajina Dalmacija u vlasti plemenitih Hrvata.” (str.
48.) Ovde Klai} prepravlja Konstantina Porfirogenita pa tvrdi da su se Srbi po
pitanju preseljenja iz prapostojbine na Balkansko poluostrvo ugledali na Hrva-
te, pa pi{e: “Primjer Hrvata potaknuo je jo{ druge Slavene na sjeveru da se pre-
sele na Balkanski poluotok. Bili su to Hrvatima po krvi i jeziku najsrodniji, i
tek slu~ajno po imenu razli~iti Srbi, koji su i na sjeveru nastavali tik uz Hrvate
u zemlji Bojki (Bojki je jo{ i danas ime isto~nogali~kih Ukrajinaca)” (str. 49.)
Nije slu~ajno {to za Srbe veli da su po krvi i jeziku najsrodniji Hrvatima i da
se sasvim slu~ajno po imenu razlikuju, jer mu je tako lak{e da prisvaja i pohr-
va}uje ~itave delove srpskog naroda i njihove balkanske oblasti.
Me|utim, Klai}, valjda svestan svoje pseudoistoriografske ekvilibristike i
u nemogu}nosti da predanja i bajke potkrepi verodostojnim istorijskim izvori-
ma, ne odustaju}i od planiranih {pekulacija, mora da prizna da se samo jedno
od navodnih sedam “hrvatskih” plemena izri~ito i nazivalo hrvatskim, dok
ostala “nisu imala samo razli~ita imena plemenska, nego su se donekle razliko-
vala govorom i obi~ajima. Bila su to etnografska plemena.” (str. 50.) [ta mu
ovde zna~i odrednica “etnografsko pleme” ni sam Klai} ne razume, ali je bit-
no da uo~ava razlike u govoru i obi~ajima, mada izbegava su{tinski podatak da
je osnovna govorna razlika Srba i Hrvata {to prvi govore {tokavski, a drugi ~a-
kavski. Prvo pleme se navodno naselilo u najsevernijoj Dalmaciji i pretposta-
vlja Klai} da bi se ono moglo zvati Bu`ani. “Drugo pleme, i to bez sumnje ono
koje je vodio sam Hrvat i koje se zvalo izrijekom Hrvati ili Bijeli Hrvati, nase-
lilo se ne{to ju`nije, naime od ju`noga obronka Velebita i rijeke Zrmanje pa do
rijeke Cetine na jugu i do Duvanjskog polja na istoku, dok je na zapadu dopi-
ralo do mora. Ta je oblast kroz sva kasnija stolje}a odr`ala specifi~no ime Hr-
vati ili Hrvatska.” (str. 50-51.) Jedino za te predele i postoje verodostojna isto-
153
rijska svedo~anstva o postojanju Hrvata i Hrvatske, a onda opet slede fanta-
zmagorije kojima se prisvajaju srpske zemlje: “Tre}e pleme, kojemu ne znamo
za ime, zauzelo je oblast Neretvu (zvana tako|er Pagania i Maronia, poslije
Krajina, a danas Primorje). Ta se malena oblast sastojala samo od tri `upe (Ma-
karska, Rasto~ka, Dalenska), a `itelji njezini bili su osobito gordi i hrabri... Ne-
retvi na jugu, a sve uz obalu Jadranskog mora, smjestila su se druga plemena
u trima oblastima, naime u Zahumlju, Travunji i Duklji.” (str. 51.)
b) Jedno va`no priznanje u moru izmi{ljotina
Veoma je va`no {to na ovom mestu Klai} priznaje da su prvobitnu Bosnu
osnovali Srbi. Navode}i kako Hrvati nisu mogli da se {ire u unutra{njost, on
obja{njava da im nije “bilo mogu}e prodirati, jer su se ondje bili u zagorskim
`upama smjestili Srbi, osnovav{i dvije poglavite oblasti: Ra{u i Bosnu. Tako
bi{e hrvatska plemena, koja ne mogo{e na}i sijela u primorskoj Dalmaciji, pri-
siljena da sele opet na sjever, u staru rimsku Panoniju, osobito u krajeve uz Ku-
pu, zatim izme|u Drave, Dunava i Save. Ne zna se koliko je naroda hrvatsko-
ga tim putem udarilo, ali jo{ u H stolje}u bila je u Hrvata `iva predaja da je je-
dan dio hrvatskih plemena ostavio staru Dalmaciju, pak naselio Panoniju i Ili-
rik.” (str. 51-52.) Nema nikakvih podataka o izvorima na osnovu kojih pi{e o
tim navodnim starim predanjima, a posebno neve{to obja{njava tobo`nju hr-
vatsku simbiozu sa Slavoncima, kako sledi: “Nema sumnje da je samo manji
dio hrvatskih plemena po{ao u Panoniju, gdje je zatekao mnogo slavenskih sta-
rosjedilaca i ne{to Avara. Hrvatima, koji su bili brojem kudikamo slabiji od tih
`itelja, nije bilo mogu}e da posve sku~e prva{nje stanovnike. Oni se nastani{e
pored tih Slavena, ili kako ih oni nazivahu Slovinaca, te se u kasnije vrijeme s
njima stopi{e u jedno. I tako u staroj Panoniji pretegnu ime slovinsko ili slaven-
sko, te se i sama zemlja u kasnija stolje}a naziva{e Slovinska zemlja (Slovin-
ci) ili po tu|em kalupu Slavonija. U toj slovinskoj zemlji pojavile se dvije obla-
sti.” (str. 52.) Klai} ka`e da su te dve oblasti Slavonija i Srem. Da su se hrvat-
ska plemena odmah po dolasku na Balkan i narednih vekova iz Dalmacije pre-
seljavala u Slavoniju nema nikakvih dokaza, ali dokazi Klai}u nisu ni potrebni.
Od Popa Dukljanina Klai} je preuzeo i bajku o hrvatskom saboru na Du-
vanjskom polju i navodnom prisustvu vizantijskih carskih i papskih izaslanika,
gde je odlu~eno da se prihvati hri{}anstvo, i to u drugoj polovini sedmog veka.
Klai} tvrdi da su na tom saboru u~estvovala i srpska plemena, predvo|ena svo-
jim `upanima, da se saborovalo dvanaest dana, da su done{ene uredbe o orga-
nizaciji crkve i mnogo svetovnih zakona. I na kraju vrhunska la` koja }e slu`i-
ti kao upori{te za mnoge novije izmi{ljotine: “Najglavnije je bilo da se {to to~-
nije ozna~e me|a{i hrvatskih i srpskih oblasti kao i me|e latinskih gradova, pa
da se onda znade {to je ~ije. Poslanici bizantskoga cara sastavi{e razvod, koji
prihvati{e i hrvatski i srpski knezovi i `upani. Starorimska pokrajina Dalmaci-
ja bi razdijeljena. Dalmacijom zvat }e se otad samo onih osam gradova tik uz
morsku obalu i na trima otocima, gdje su `ivjeli ostaci Latina; sva ostala ze-
mlja ostaje Hrvatima i Srbima. [to je god zemlje uz more od Ra{e u Istri do
154
Bojane, zvat }e se Hrvatska (Primorje), a dijeli se na sjevernu ili Bijelu Hrvat-
sku, i na ju`nu ili Crvenu (oblasti Neretva, Humska zemlja, Travunja i Duklja).
Zemlja Hrvatima za le|ima pripada Srbima te se ta Srbija (Zagorje) dijeli na
dvije oblasti: Ra{u i Bosnu.” (str. 55-56.) Koliko je ovo notorna la`, mo`e po-
svedo~iti i ~injenica da se na ovaj na~in ni hiljadu godina posle nigde u svetu
nisu vr{ila etni~ka razgrani~enja. Dana{nji ozbiljniji hrvatski istori~ari saglasni
su da o navodnom saboru na Duvanjskom polju oko 670. godine nema nika-
kvih istorijskih podataka, a i sam Klai} nekoliko stranica kasnije priznaje da
“otkad su hrvatska plemena sporazumno s bizantskim carem zauzela staru rim-
sku Dalmaciju i jedan dio Panonije, pa u njima zasnovala vi{e ve}ih i manjih
oblasti, ne spominju se ona u povjesnici vi{e od stotinu godina. A i nije bilo po-
voda da se o njima mnogo bilje`i.” (str. 61.)
Jedino slovensko pleme koje se nazivalo Hrvatima i, kako priznaje Klai},
bilo nastanjeno na prostoru izme|u Zrmanje i Cetine, on naziva “bijelim ili slo-
bodnim Hrvatima”, podeljenim u dvadesetak `upa. Mada nema nikakvih vero-
dostojnih istorijskih podataka za celi sedmi i osmi vek, Klai} sledi svoje ma-
{tovite pseudoistoriografske prethodnike pa barata krajnje nepouzdanim iska-
zima, poput onog da je jedan od prvih knezova “Bijele Hrvatske” bio Porga,
koji je stolovao u Biha}u, pa kako se vlast tih hrvatskih knezova, uz sporadi~-
ne sukobe me|u `upama, protegla postepeno na sever do Istre. Kakvi su Klai-
}evi “istoriografski” maniri pokazuje slede}i odlomak, u kome on sam prizna-
je da ne raspola`e ~injenicama ali mu to nimalo ne smeta da veze pri~u o na-
vodnom {irenju na jug i istok, nakon uspe{nog pro{irenja prema severu: “Ne-
ma sumnje da su nakon toga uspjeha knezovi Bijele Hrvatske pregnuli da ra{i-
re svoju vlast i na jugu Cetine u oblastima Crvene Hrvatske. No izvjesnih vi-
jesti za to nema. Pri~a se samo, da je godine 688. bjelohrvatski knez Radoslav
razbio arbanasku silu (potomke starih Ilira) i da je uz Bosnu pokorio sve obla-
sti i zemlje do Leska u Albaniji, pa da je tako postao vrlo silan vladar. Premda
to pri~anje nije ni~im utvr|eno, ipak se iz njega razabira da su bjelohrvatski
knezovi nastojali oko toga da skupe pod svojom rukom sve hrvatske oblasti,
{to bijahu nikle na tlu starorimske pokrajine Dalmacije.” (str. 62.)
c) Pripisivanje Hrvatima istorije srpskog naroda u Panoniji
Na sli~an na~in pi{e o sudbini navodnih Hrvata u Panoniji, a pri tom i ja-
dikuje: “Kudikamo nepovoljnije postade stanje onih hrvatskih plemena, koja se
bijahu nastanila u nekadanjoj pokrajini Panoniji. Prvo se nisu mogla odr`ati
prema mnogobrojnijim slavenskim prvoselcima, a zatim im zadavahu mnogo
jada jo{ uvijek silni i divlji Avari.” (str. 62.) Ako se nisu te eventualne hrvatske
grupacije mogle odr`ati u sredini slovenskih starosedelaca, to zna~i da su one
asimilovane od srodnih Slovina, odnosno Slovenaca i prirodno prihvatile kaj-
kavski jezik, a onda kao jedinstvena slovenska zajednica patili u avarskom rop-
stvu. Klai} pi{e da se jedan deo Hrvata naselio u okolini Sirmijuma u dana-
{njem Sremu, pa nakon propalog ustanka protiv avarske tiranije, pod knezom
Kuberom se 758. u celosti iselio u Vizantiju. Nije nemogu}e da se zaista iz ne-
155
kog podru~ja u nedefinisano vreme manja grupa Hrvata iselila u dubinu Vizan-
tije jer su ozbiljni nau~nici na severu Epira prona{li nekoliko toponima koji
svedo~e o davnom hrvatskom prisustvu. Me|utim, neverovatno je da sam Kla-
i} prvo priznaje da su Hrvati u Panoniji predstavljali zanemarljivu manjinu me-
|u slovenskim starosedeocima, a odmah potom sve ono {to se tim Slovenima
pod avarskom vla{}u de{avalo tretira kao prevashodno hrvatsku istoriju. Kada
je frana~ki kralj Karlo Veliki 791. prodro u Panoniju, pridru`ili su mu se svi ta-
mo{nji Sloveni u obra~unu sa Avarima, pa verovatno i to malo Hrvata, ako se
uop{te do tada sa~uvao njihov identitet. Kad su posle pet godina Avari defini-
tivno pora`eni, Slavonija se na{la u sastavu frana~ke dr`ave. Kad su Franci
799. godine krenuli na prave Hrvate, u sastavu frana~ke vojske bilo je mnogo
panonskih Slovena. Klai} pi{e da je u borbi kod Trsta odbijena frana~ka voj-
ska, a njen komandant markgrof Erik poginuo.
Kad je papa 800. godine u Rimu krunisao Karla Velikog za rimskog cara,
Hrvati su ga, prema Klai}u, priznali za svoga vrhovnog gospodara, a on im je
ostavio unutra{nju autonomiju. Poklonili su se 814. i njegovom sinu nasledni-
ku Ludvigu Pobo`nom. Sled docnijih zbivanja dalja je prilika Klai}u da doga-
|aje koji su se paralelno odvijali u Slavoniji i Hrvatskoj tretira kao hrvatsku
istoriju. “U Bijeloj Hrvatskoj vlada{e tada knez Borna, a u Slovinskoj zemlji u
gradu Sisku knez Ljudevit. Oba bijahu dobri junaci i vrsne vojvode, ali po-
mamni za tu|im dobrom. Jedan i drugi ulagivao se caru i frana~koj gospodi, ne
bi li ga zapalo vladati svima Hrvatima. Frana~ka gospoda zamijeti{e tu neslo-
gu i taj jal hrvatskih knezova. Osobito je lukavi markgrof Kadaloh sve vi{e ras-
pirivao zavist hrvatskih knezova, ne bi li posve omrzio jednoga drugome. Sad
bi radio u prilog Borni, iako je i kriv bio; sad je opet prihvatio Ljudevita, pa bio
on prav i zdrav kao zlato. Tako se zavadi{e dva po Bogu i jeziku ro|ena brata,
dvije nesretne zemlje hrvatske, a sve tu|inu na uhar koji je, zavrgnuv{i obe}a-
nja Karla Velikoga, sve se vi{e banio po ubogoj zemlji i upletao se u doma}e
posle hrvatske.” (str. 64.)
Nema sumnje da je postojalo veliko neprijateljstvo izme|u susednih kne-
zova Ljudevita i Borne, ali nema nikakvog dokaza da su obojica Hrvati. Lju-
devit je bio Slovinac, a samo Borna Hrvat. Nesporno je da je tu re~ o me|u-
bratskom sukobu jer su Hrvati i Slovinci slovenski narodi, ~ak iste, zapadno-
slovenske grane, ali im hrvatstvo ne mo`e biti jedinstveni etni~ki imenitelj. Op-
{ti imenitelj je slovenstvo, a hrvatstvo je u njemu posebna kategorija, mnogo u`a,
brojno i prostorno striktno ograni~ena na onu teritoriju na kojoj se taj termin uop-
{te pojavljuje, a to je isklju~ivo ono podru~je koje Klai} naziva Belom Hrvatskom.
~) Pohrva}ivanje srpskih plemi}a ili za{to se
Hrvati ne se}aju kneza Ljudevita
Ljudevit je podigao oru`ani ustanak i 819. potukao frana~ku vojsku u Slo-
vinskoj zemlji, kako svedo~e svi raspolo`ivi izvori. Klai} navodi kako su Lju-
devitu u pomo} prisko~ili Slovenci iz Karantanije i Srbi Timo~ani, dok se “bje-
lohrvatski” knez Borna stavio na stranu Franaka, “jer se nada{e da }e nakon pa-
156
da Ljudevita sjediniti njegovu zemlju sa svojom kne`evinom. Odlu~eno bi da
se na Slovinsku zemlju udari s dvije strane: sa zapada iz Karantanije provalit
}e Balderih, a s juga iz Bijele Hrvatske prodrijet }e knez Borna. U sudaru sa
Balderihom Ljudevit je nepora`en ustuknuo, ali je do nogu potukao hrvatsku
vojsku kneza Borne na reci Kupi i potom duboko prodro u Belu Hrvatsku. “Silan
strah zavlada sada u Bijeloj Hrvatskoj. Borna se ne usudi oprijeti ni do~ekati ga na
otvorenom polju. Djecu, `ene i starce, a i sve vrednije stvari, otpremi u tvrde
gradove {to su stajali sred `upa hrvatskih, a sam s najodabranijim junacima
po~ne ~etovati u onim gorskim krajevima, napadaju}i na Ljudevita sad iza le|a,
sad s boka, te uznemiriva{e tako njegovu vojsku dan i no} bez prestanka.” (str. 66.)
O~ekuju}i nov frana~ki napad, Ljudevit se ve} po~etkom 820. vratio iz Hr-
vatske. Istovremeno je car Ludvig sazvao frana~ki dr`avni sabor u Ahenu. “Tu
se posve ozbiljno raspravljalo kako da se svlada ustanak u Slovinskoj zemlji,
koji je nakon neuspjele vojne od pro{le godine tolik mah preoteo da su svi Slo-
venci uz Ljudevita pristali.” (str. 67.) Ljudevit je prodro u Karantaniju da bi se
suprotstavio novoj frana~koj vojsci, ali se ubrzo morao povu}i. Tri frana~ke
kolone su prodrle u Slovinsku zemlju i opusto{ile je; ali Ljudevitovo utvr|enje
nisu uspele zauzeti. Tek po~etkom 822. godine do|e do velikog frana~kog upa-
da, u kome Ljudevit “vide}i da se ne bi mogao oprijeti ostavi svoj glavni grad
Sisak i pobje`e preko Save i Bosne u Srbiju, gdje se udomi u nekog `upana.”
(str. 68.) Slovinska zemlja je definitivno osvojena i priklju~ena furlanskoj mar-
kgrofoviji.
Prire|iva~ ove Klai}eve knjige, Trpimir Macan, u posebnoj napomeni ka-
`e: “Prema Ajnhardovim analima, Ljudevit je prebjegnuo “k Srbima”. Pretpo-
stavlja se da je rije~ o dana{njem Srbu, koji je u srednjem vijeku bio sredi{te
posebne `upanije.” (str. 68.) Ako se ima u vidu gde se nalazi li~ki grad Srb, pot-
puno je jasno na koliko malom prostoru se nalazila prvobitna Hrvatska, “Bije-
la Hrvatska” – kako pi{e Klai}, podvode}i pod “Crvenu Hrvatsku” nesporne
srpske zemlje, po ~emu bi onda Srbi bili “Crveni Hrvati”. Pohrvativ{i bez ika-
kvog osnova kneza Slovinske zemlje, Klai} dalje navodi: “Nesre}ni Ljudevit
bude u Srbiji nezahvalan svomu doma}inu. On ga naime ubije, otme mu grad
i `upu i zavlada objema. Radi toga morade pobje}i iz Srbije. On umakne u Bi-
jelu Hrvatsku i na|e zaklona u Ljudemisla, ujaka svoga suparnika Borne (koji
je u me|uvremenu umro – prim. V. [.). Ali ga tu dade Ljudemisl u potaji ubi-
ti... Kasnija predaja u Hrvata, kako ju je u polovici H stolje}a zabilje`io bizant-
ski car Konstantin Porfirogenit, nije se sje}ala vi{e juna~koga i nesretnoga Lju-
devita, a jo{ manje njegove tu`ne sudbine.” (str. 68.) Hrvati Ljudevita nisu mo-
gli da pamte ni stotinak godina jer im on nikada nije ni pripadao, ali su ga za-
pamtili objektivni istorijski izvori bez ikakvih oznaka navodnog hrvatskog
identiteta. Ni narednih vekova Slavonija ni{ta hrvatsko nije imala.
}) Preuveli~avanje uloge jedva poznatog Tomislava
Hrvatskog kneza Bornu nasledio je 821. njegov sinovac Vladislav. Po spo-
razumu vizantijskog cara Mihaila i frana~ko-rimskog cara Ludviga iz 824. go-
dine, Hrvatska je pripala Francima, a primorski gradovi sa latinskim stanovni-
157
{tvom Vizantiji. Po{to su u tim gradovima dotad bila episkopska sedi{ta, papa,
“boje}i se da dalmatinski biskupi kao bizantski podanici ne bi Hrvate odvrati-
li od Rima, odlu~i u Bijeloj Hrvatskoj osnovati zasebnu biskupiju, koja bi bila
pokorna izravno rimskoj stolici, a ne splitskom nadbiskupu.” (str. 71.) Tako je
sredinom devetog veka formirana hrvatska biskupija u Ninu. Kneza Vladisla-
va je 835. godine nasledio Mislav, koji je ratovao sa Mle~anima, a i pristao je
da ninska biskupija pripadne splitskoj metropoliji, dogovoriv{i to sa vizantij-
skim splitskim nadbiskupom. Mislavu Klai} pripisuje da je svoju zemlju pro-
{irio na Bosnu sve do Drine, a za vreme Trpimira, njegovog naslednika od 834.
godine, ka`e da se Bijela Hrvatska “tada prostirala od Save i Kupe na jug do
Cetine, a od mora na istok do Drine. Kako su prema Trpimiru stajale oblasti
Neretva i Humska zemlja, nije poznato.” (str. 76.) Trpimir je 852. potvrdio
splitskoj nadbiskupiji darovnicu kneza Mislava, a ta Trpimirova povelja je
“najstarija sa~uvana isprava hrvatskih vladara.” (str. 77.) Njegov naslednik od
864. godine, Domagoj, isticao se ratovanjem protiv Mle~ana i haranjem po ja-
dranskoj obali, zbog ~ega ga je papa Jovan VIII o{tro prekorevao i upozoravao.
Dve godine po Domagojevoj smrti, vladao je njegov sin Inoslav, a onda se
vlasti do~epao Zdeslav, potomak Trpimirov. Godine 878. “po|e Zdeslav u Ca-
rigrad, gdje zaklinja{e Vasilija da mu pomogne do kne`evskoga stolca, obe}a-
vaju}i mu za to da }e biti njegov kletvenik (vazal) i da }e patrijarha Fotija pri-
znati za duhovnog glavara hrvatskoga naroda. Car ga objeru~ke do~eka, dade
mu pomo}i, a na to se Zdeslav nametnu Bijeloj Hrvatskoj za kneza.” (str. 85.)
O potpunom priklanjanju kneza Zdeslava vizantijskom caru i carigradskom pa-
trijarhu, Klai} nalazi potvrdu u spisu Konstantina Porfirogenita. Tada je i dovr-
{eno pokr{tavanje Hrvata, a car odredi da njihovom knezu dalmatinski grado-
vi pla}aju danak. Klai} pretpostavlja da je papski izaslanik bugarskom knezu,
koji je neko vreme proveo u Hrvatskoj, potajno podstrekivao lokalne banove i
`upane, koji se 879. pobune i zbace Zdeslava, a na kne`evski presto dovedu
Branimira. Branimir se distancirao od Vizantije i ponovo Hrvate okrenuo Ri-
mu, {to je papa pozdravio s dve poslanice. Uskoro je u Rimu posve}en novoi-
zabrani ninski biskup, ali su se dalmatinski gradovi i njihove biskupije oglu{i-
le na papin poziv i ostali verni Vizantiji. Godine 887. do|o{e u Hrvatsku neki
slovenski sve{tenici, proterani iz Moravske u kojoj je papa zabranio slu`bu na
slovenskom jeziku. Oni su, kao Metodijevi u~enici, doneli slovensku liturgiju
i crkvene knjige koji se tako ukoreni{e kod Hrvata. Nakon Branimira, 892. za
hrvatskog kneza je do{ao Mutimir.
Godine 910. hrvatski knez postaje Tomislav. “O rodu kneza Tomislava, tko
mu je bio otac, a tko mati, ne znamo ni{ta.” (str. 98.) Ma|ari, koji su se pojavi-
li jo{ u vreme Branimira, u doba Tomislava sru{ili su veliku dr`avu Moravsku
i zauzeli celu Slovensku zemlju, odnosno Slavoniju, ugroziv{i potom i hrvat-
ske granice. Nekoliko puta su upadali u Hrvatsku, ali su bili odbijeni. O tome
Klai} pi{e: “Knez Tomislav sretno obrani svoju kne`evinu od ma|arskih nava-
la. Ali to ne bija{e sve. Gone}i ~ete ma|arske iz svoje djedovine, u{ao je sla-
158
vodobitno u Slovinsku zemlju, gdje ga je narod do~ekao kao spasitelja svoga.
Ma|ari bje`e kraj Zagreba, kraj Po`ege, kraj Vukovara, a iza Vukovara prepli-
va{e Dunav i vrati{e se tu`ni pred lice kralja Arpada. A Tomislav na to, svu tu
ravnu zemlju pridru`i svome vladanju te }e otad sezati dr`ava njegova do Dra-
ve i Dunava. Slovenski Hrvati veselo i zahvalno prionuli uz krv svoje krvi, uz
svoga osloboditelja. Slovinska zemlja postala banovina hrvatska; za kneza To-
mislava upravljat }e zemljom slovinski ban koji }e stolovati u starodrevnom
gradu Sisku, u onome gradu gdje su pro{loga stolje}a kne`evali Ljudevit, Ra-
tomir, Mutimir i Braslav. Tako sjedini knez Tomislav Slovinsku zemlju s Bije-
lom Hrvatskom i ispuni ono za {to su pred sto godina Ljudevit i Borna prolili
toliko bratske krvi. Slava Tomislavova razlijegala se svagdje gdje je bilo srca i
jezika hrvatskoga. Narod grnuo jatomice pod stijeg njegov, i tako je Tomislav
mogao stvoriti vojsku kakve je tada u Europi malo bilo... Zato nije ~udo {to su
se za njegovu ljubav i prijateljstvo otimali vladari susjednih oblasti hrvatskih i
srpskih i da su se pa~e i neki knezovi Crvene Hrvatske utjecali njegovu okri-
lju. Poimence Mihajlo Vi{evi}, ponositi knez Humske zemlje, gotovo da je To-
mislava priznao za svoga gospodara.” (str. 99.) Klai} govori napamet dokle je
Tomislav prodro u Slavoniju, proizvoljno Slovine progla{ava Hrvatima, mada
na po~etku knjige navodi kako je gotovo zanemarljiv broj Hrvata doselio u Slo-
vinsku zemlju i uklopio se u zate~ene slovinske starosedeoce. Opet govori o
knezovima nekakve Crvene Hrvatske, za koju ni njeni navodni `itelji nikada
nisu ~uli, a za ozbiljnu istorijsku nauku nikada nije bilo sporno da je Mihailo
Vi{evi} Srbin i srpski vladar, ~ija loza vu~e korene jo{ od srpske prapostojbi-
ne, iz vremena pre doseljavanja.
Da bi pridobio Tomislava kao saveznika protiv Bugara, po Klai}u, vizan-
tijski car mu poveri dalmatinske gradove pod za{titu, obavezuju}i ih da hrvat-
skom vladaru pla}aju danak, kome dade i titulu svoga konzula. Tomislav je to
iskoristio da privoli dalmatinske episkope da se priklju~e latinskoj crkvi i po-
kore rimskom papi. “Po njegovom savjetu i nukanju ~itava Dalmacija odvr`e
se od carigradskog patrijarha i pridru`i se opet Rimu.” (str. 101.) Godine 925.
Tomislav je pobedio vojsku bugarskog cara Simeona koji je poku{ao da zau-
zme Hrvatsku. “Pobjedom nad Bugarima sjedinio je knez Tomislav sve dosa-
danje velike i male oblasti hrvatske i srpske u jednu veliku dr`avu, koja je ob-
uhva}ala sav narod hrvatski i srpski, a i sve latinske gradove uz morsku obalu
(Dalmaciju)... Odmah nakon pobjede nad Bugarima pozvan bi sav narod hr-
vatski da se na|e na okupu na Duvanjskom polju, gdje }e biti veliki sabor
(skup{tina). Do}i }e onamo banovi i `upani, do}i }e poslanici rimskoga pape,
splitski prvostolnik sa svojim podru~nicima, a i crveno-hrvatski i srpski veliki
`upani, koji su nedavno priznali Tomislava za starje{inu. Knez Tomislav ovjen-
~at }e se za kralja svih Hrvata i uredit }e se mnogi drugi poslovi.” (str. 104.) U
okviru Tomislavove Hrvatske uop{te se nisu nalazile srpske zemlje, pa je to
najogoljenija Klai}eva la`, a ni o navodnom saboru na Duvanjskom polju ne-
ma nikakvih istorijskih tragova, {to Klai}u nimalo ne smeta da ga vrlo ma{to-
159
vito i detaljno opi{e. ^ak je izmislio i pesmu koja se navodno u toku krunisa-
nja pevala. Klai} “zna” {ta je ko od ode}e i opreme na sebi imao na toj uobra-
`enoj sve~anosti, {ta je ko izgovorio, ali {to se ti~e Tomislava, “kako i gdje je
umro, ne znamo, a ne znamo ni to gdje su pokopani ostaci utemeljitelja hrvat-
ske dr`ave.” (str. 107.)
d) @estoka borba oko jezika bogoslu`enja
Priklju~enje dalmatinskih latinskih gradova Hrvatskoj otvorilo je `estoku
borbu izme|u latinskih i slovenskih sve{tenika oko jezika bogoslu`enja. Latin-
ski biskupi su ~ak zahtevali da se ukine hrvatska ninska biskupija smatraju}i
njeno osnivanje nezakonitim, kao i da se cela Hrvatska u crkvenom pogledu
podredi splitskom nadbiskupu. Hrvatski biskup Grgur i njegovi popovi glago-
lja{i tome su se odlu~no suprotstavljali. Zato je Tomislav, kako navodi Klai}, u
godini svog krunisanja sazvao i crkveni sabor u Splitu kako bi sva pitanja bila
razre{ena. Ovde je interesantno navesti jo{ jedan primer Klai}eve beskrajne i
Macanove unekoliko umerenije megalomanije. Klai} pi{e da su 925. godine
do{le “pod okrilje kralja Tomislava crveno-hrvatske oblasti Neretva, Zahumlje,
Travunja i Duklja, a i neke srpske oblasti koje su se docnije u crkvenim stvari-
ma pokoravale carigradskomu patrijarhu. Tomislav nije htio da te pokrajine
ostanu i dalje uz isto~nu crkvu; zato mu bija{e ne{to u~initi da se tu rimska cr-
kva utvrdi, naro~ito bija{e mu odlu~iti da li }e se stare biskupije tih oblasti:
stonska, dubrova~ka i kotorska iznova podvrgnuti prvostolniku splitskomu ka-
ko su nekad bile, ili }e se mo`da koja od njih uzvisiti na nadbiskupiju.” (str.
109.) Trpimir Macan ga kao malo ispravlja, pa u napomeni ispod teksta skre-
}e pa`nju kako “Klai}evi podaci o sezanju hrvatske, makar i vrhovne vlasti na
tolikom prostoru nisu utemeljeni u izvorima. U sastavu Hrvatske od isto~nih
krajeva bile su Bosna i Neretljanska oblast, a Zahumlje je s njom bilo tijesno
povezano.” (str. 109.) Nema ni jednog jedinog istorijskog dokaza da su bilo kada
Bosna i Neretljanska oblast bile u sastavu hrvatske dr`ave, a Zahumlje je s njom
moglo biti tesno povezano samo morskom vodom ili penom velikih talasa.
Crkveni sabor u Splitu je zaista odr`an 925. godine, ali iz pisma koje mu
je uputio papa Jovan H jasno se vidi da se on odnosi na slovensku zemlju, a ne
samo hrvatsku, pa se izri~ito pominju Tomislav kao kralj Hrvata i Mihailo, pre-
svetli knez Humljana. Svim Slovenima papa tom prilikom poru~uje da je nji-
hov jezik varvarski i da se bogoslu`enje mora obavljati na latinskom. Sabor je,
izme|u ostalog, odlu~io da se hrvatska ninska biskupija podredi splitskoj nad-
biskupiji, ~emu se biskup Grgur Ninski energi~no protivio. Usledile su dvogo-
di{nje rasprave u Rimu, ali je papa oklevao da se po tom pitanju decidno izja-
sni, pa je sazvao u`i sabor za Hrvatsku i Dalmaciju u Splitu, za razliku od pret-
hodnog koji je bio za sve slovenske zemlje. Na saboru od 927. godine odlu~e-
no je da se ukine ninska biskupija. Novi papa Lav VI tu odluku je potvrdio pod-
re|uju}i celu Hrvatsku splitskoj nadbiskupiji, a Grgura preme{taju}i za skra-
dinskog biskupa. Tomislav, koji je prethodno podr`avao ninsku biskupiju kao
hrvatsku narodnu crkvu, povukao se kad je ~uo za papinu odluku, a Grgur Nin-
160
ski se nije ni borio za o~uvanje slovenskog jezika bogoslu`enja nego samo za
odr`avanje ninske biskupije, u ~emu je ostao usamljen. Macan napominje
ovim povodom i slede}e: “Za nacionalnih borbi u XIX st. pojavila se pre-
dod`ba o Grguru Ninskom kao borcu protiv nastojanja latinskog sve}enstva da
potisne glagolja{ko bogoslu`enje. Me|utim, u saborskim spisima nema traga
njegovu protivljenju u tom pogledu. Njegov se prosvjed odnosio samo na pita-
nje primata splitske nadbiskupije i opstanka ninske biskupije.” (str. 115.)

A. Falsifikovanje biografija hrvatske vlastele sa


ciljem dokazivanja jedinstva i dr`avnopravnog
kontinuiteta Dalmacije, Hrvatske i Slavonije
Sam sebi upadaju}i u usta povodom Bosne, Klai} pi{e da je Kre{imir, na-
slediv{i oko 930. godine Tomislava, odr`ao o~evu dr`avu jakom i silnom, ali
sad ve} vidimo da Bosna nije bila u sastavu Hrvatske. [to se Kre{imira ti~e,
“najvi{e mu zadava{e jada vjerolomni ban bosanski, koji bija{e zauzeo tri `u-
pe uz me|u hrvatsko-bosansku, naime Uskoplje (Skoplje), Luku (Dnoluka) i
Plivu. Ali mladi Kre{imir zaratio na bana, razbi ga negdje na Vrbasu, te ga na-
posljetku prisili da je ostavio svoju banovinu i pobjegao nekamo u Ugarsku.”
(str. 116.) Naravno, ne zna Klai} ni kad je to bilo ni kako se zvao taj bosanski
ban. Ina~e, Kre{imira je 945. godine nasledio maloletni sin Miroslav, koga je
posle ~etiri godine ubio namesnik Pribina i preoteo mu krunu. U Hrvatskoj je
zavladalo rasulo, {to je i{lo na ruku srpskom velikom `upanu ^aslavu. “Obno-
viv{i ve} prije veliko`upansku vlast u Ra{i i drugim oblastima, pridru`i mu se
sada i banovina bosanska, a nakon nje i crvenohrvatske oblasti i pokrajine ko-
je su se radije pokoravale obnovitelju srpske slave, nego banu krvniku. Nesret-
nom banu Pribini ostade tako jedino Bijela Hrvatska sa Slovinskom zemljom.”
(str. 117.) Oko 970. godine mla|i Kre{imirov sin Dr`islav pobedio je Pribinu i
proglasio se za kralja. On je ratovao protiv Mle~ana kojima se priklonio njegov
brat Svetoslav, zvani Suronja. Od Dr`islava su se odmetnuli i dalmatinski gra-
dovi, priklju~uju}i se Mle~anima. Godine 998. Mle~ani su ovladali svom jadran-
skom obalom koja je do tada bila u hrvatskom posedu. Ipak, Dr`islav je uspeo
da povrati Biograd, a posle dve godine i Split; potom je umro. Nasledio ga je
Kre{imir II koji je za suvladara uzeo brata Gojslava. On je povratio sve dalma-
tinske gradove i ostrva. Neka ostrva Mle~ani su opet preoteli 1018. godine. Sle-
de}e godine Kre{imir II je priznao vrhovnu vlast vizantijskog cara Vasilija II.
Kre{imira II nasledio je 1035. Stjepan, sin Svetoslava Suronje. Naredne
godine Vizantija je povratila celo hrvatsko-dalmatinsko primorje pod svoju
vlast. Nakon nekoliko godina car Konstantin Monomah sporazumno je daro-
vao dalmatinske latinske gradove hrvatskom kralju Stjepanu. Godine 1044.
Mle~ani po~e{e rat protiv Hrvata i posle {est godina ote{e im Zadar. Stjepana
je 1058. nasledio sin Petar Kre{imir IV. Interesantno je da Macan dovodi u
sumnju mnoge od ovih Klai}evih dinasti~kih podataka, ali to za nas nije naro-
~ito va`no. Klai} dalje pi{e kako je Stjepana 1058. nasledio njegov sin Petar
161
Kre{imir i u njegovo vreme Hrvatska je bila mnogo manja od Tomislavove.
“Crvenohrvatske oblasti bijahu ve} od bune bana Pribina za sve vijeke sdru`e-
ne od Bijele Hrvatske, te je ba{ nedavno Stjepan Vojislav (1042) sjedinio Du-
klju, Travunju i Humsku zemlju u jednu samostalnu dr`avu koja je poslije iza-
{la na glas pod imenom Kraljevine Dukljanske. I banovina bosanska bija{e
odavna svoja, dok je banovina srijemska nakon tu`ne smrti nesretnoga bana
Sermona ostala sve|er pokrajinom bizantskom. Tako je Petar Kre{imir u prvi ~as
vladao jedino banovinama bjelohrvatskom i slovinskom, k tome su mu vlast
priznavali neki gradovi latinske Dalmacije, osobito Split i Trogir.” (str. 129.)
Petar Kre{imir je prvenstveno nastojao da i sve ostale latinske gradove pre-
otme od Mle~ana, “pak da tako hrvatska dr`ava opet zahvati ~itavo primorje
od Istre do rijeke Cetine.” (str. 130.) Kad je to postigao i opet ovladao obalom
do u{}a Cetine, sebi je pored titule kralja Hrvatske dodao titulu kralja Dalma-
cije. Neformalna prestonica mu je bio Biograd na moru. Bez ikakvog istorio-
grafskog upori{ta Klai} insistira da je Slovinska zemlja od Tomislava do Petra
Kre{imira neprekidno u sastavu Hrvatske i da njenog bana imenuje hrvatski
kralj. Me|utim, slovinski banovi imali su nasledne titule i tako sna`an me|u-
narodni ugled da je, na primer, slovinski ban Zvonimir 1065. godine o`enio Je-
lenu, k}erku ma|arskog kralja Bele.
Petru Kre{imiru Klai} pripisuje da je nasilno svojoj dr`avi priklju~io Ne-
retljansku kne`evinu sve do reke Neretve, dotad samostalnu, kao i ostrva Bra~,
Hvar i Vis i, pretpostavlja, Kor~ulu. Potom, “njegova rije~ slu{ala se od Drave
do Neretve, od mora na istok do Vrbasa i mo`da do Drine.” (str. 135.) Mo`da
do Drine, a mo`da i do Volge; {ta ko{ta Klai}a da dalje naga|a! Po{to Petar
Kre{imir nije imao mu{kog potomstva, Klai} tvrdi da je 1075. novi kralj po-
stao Slavac Sva~i}, koji nije uspeo da se stabilizuje, a ubrzo su ga porazili Nor-
mani iz ju`ne Italije i odveli u ropstvo iz koga se nikad vi{e nije vratio. Macan
prime}uje da nije re~ o Slavcu, nego Petru Kre{imiru IV koji je na ime otkupa
Normanima predao ve}i broj dalmatinskih gradova. Te iste 1075. godine kralj
je postao Dmitar Zvonimir, koga je papa krunisao preko izaslanika. Dmitar
Zvonimir, kralj Hrvatske i Dalmacije, kao i ugarski kralj Ladislav, na poziv pa-
pe Grgura VII, s vojskom su intervenisali u Koru{koj protiv nema~kog kralja i
cara Henrika IV, 1082. godine. Hrvati su tu pora`eni od Henrikovog vojvode
Leopolda. Me|utim, Macan navodi da su podaci o tom ratu istorijski falsifikat
i da se te godine Dmitar Zvonimir na strani Normana ume{ao u rat protiv Vi-
zantije i njene tada{nje saveznice Venecije. Dmitar Zvonimir je umro 1089. go-
dine. “Kasnija pri~a me|utim umije pripovijedati da Zvonimir nije umro narav-
nom smrti, nego da su ga ubili Slovinci, naime `itelji Slovinske banovine gdje
je za Kre{imira banovao.” (str. 144.) Toma{i} je svojevremeno pisao da je Zvo-
nimir na samrti prokleo Hrvate {to su ga neverno ubili, da vi{e nikada nemaju
doma}eg vladara. Macan tvrdi da je Zvonimir umro prirodnom smr}u, mada
nema pouzdanijih istorijskih izvora koji bi svedo~ili o na~inu njegove smrti.
Godine 1079. na kraljevski presto je do{ao svojevremeni izabranik Petra
Kre{imira, Stjepan II, za koga je Klai} prethodno pisao da mu je Slavac Sva-
162
~i} preoteo presto. Umro je posle nepune dve godine. U dr`avi je, u nedostat-
ku naslednika prestola, nastala velika pometnja. U borbama izme|u nekoliko
suparnika, prestola se do~epao 1093. Petar Sva~i}. Zvonimirova udovica Jele-
na Lijepa obratila se za pomo} svome bratu ma|arskom kralju Ladislavu. La-
dislav je ve} 1091. zauzeo Slovinsku banovinu, stavljaju}i je pod vlast svog si-
novca Almo{a, sina Belina. Godine 1094. formirao je slovinsku biskupiju sa
sedi{tem u Zagrebu, s obzirom da je Sisak, kao dotada{nja slovinska prestoni-
ca, bio razoren. Za biskupa je postavljen ^eh Duk, a Zagreb se time pojavlju-
je u istoriji. Klai} pi{e da su nakon Ladislavove smrti 1095. Hrvati uspeli da
preotmu Slovinsku banovinu, ali im se istovremeno izmakla kontroli latinska
Dalmacija i 1097. se priklju~ila Mlecima. Klai} iznosi da je 1102. ugarski kralj
Koloman poslao izaslanika hrvatskim velika{ima s predlogom da se sklopi
ugovor o njegovom stupanju na hrvatski kraljevski presto, pa da je hrvatsko
plemstvo sazvalo narod na sabor koji je odlu~io da se Petar Sva~i} odrekne pre-
stola. Petar Sva~i} se navodno s tim nije mirio, pa je pru`io otpor na Gvozdu i
poginuo. Trpimir Macan prime}uje da su ti podaci uveliko zastareli jer je Ko-
loman hrvatsku vojsku potukao jo{ 1097. na planini Gvozdu i da je tom prili-
kom poginuo Petar Sva~i}. Sa hrvatskim plemstvom je 1102. navodno sklopio
nagodbu “Pakta konventa” po kojoj je, kako dalje iznosi Macan, “Hrvatska kra-
ljevom osobom bila vezana s Ugarskom, ali je ina~e sa~uvala svoju dr`avno-
politi~ku samostalnost, izra`enu u zasebnoj krunidbi za hrvatskog kralja, za-
sebnom saboru, u osobi bana ili hercega kao kraljeva namjesnika, u zasebnom
porezu, novcu i vojsci.” (str. 152.)
1. Izmi{ljanje “Crvene Hrvatske””
Daju}i rezime nastanka i razvoja hrvatske dr`ave za vreme narednih vla-
dara, Klai} ponovo svojata Duklju ili Zetu, Travuniju, Zahumlje, Neretvu, Slo-
vinsku zemlju i Srem, pa onda navodi: “ve} u polovici H stolje}a otkinu{e se
od nje primorske oblasti od Neretve do Bojane, pak se pridru`i{e Srbima, a u
polovici XI stolje}a stvori se od njih zasebna dr`ava, poznata pod imenom Cr-
vena Hrvatska, koja je isprva vladala srpskim oblastima, ali je poslije u XII sto-
lje}u spala pod srpsku dr`avu, pa se za sve vijeke otu|ila Bijeloj Hrvatskoj.”
(str. 155.) Nema apsolutno nikakvih dokaza da je bilo kad i bilo gde postojala
nekakva “Crvena Hrvatska”, a pogotovo nije u jedanaestom veku mogla posto-
jati kao posebna dr`ava u primorskim oblastima izme|u Neretve i Bojane. Tu
je u to vreme postojala dr`ava Srbija pod vladarem Stefanom Vojislavom koji
je vladao od 1031. do 1051. godine.
Narednih godina, po osvajanju Hrvatske, Koloman je zauzeo i sve dalma-
tinske gradove i mnoga ostrva. Njegov sin i naslednik od 1116. godine, Stjepan
II, po~eo je ubrzano da ukida privilegije koje je Koloman davao gradovima po-
sebnim poveljama. Nezadovoljstvo latinskog stanovni{tva ohrabrilo je Mle~a-
ne da krenu u rat i povrate gradove koje su im Ma|ari verolomno preoteli. U
po~etku su uspeli da ih sve zauzmu, ali su ih Ma|ari s Hrvatima povratili 1117.
Mle~ani su 1125. opet zauzeli svo primorje severno od Splita. Samo je Biograd
163
ostao u ma|arskim rukama, ali su ga Mle~ani uskoro do temelja razorili. Ishod
tih borbi dove{}e do situacije u kojoj su Zadar i severnija ostrva ostali ~vrsto u
mleta~kim rukama, a Split i Trogir, s ju`nijim ostrvima u ugarskim. Godinama
se tu ni{ta nije menjalo, a Klai} na velikom broju strana razglaba op{tu ugar-
sku istoriju i dinasti~ke sukobe u kojima Hrvati skoro nikakve uloge nemaju.
Ugarski kralj Bela je 1135. ovladao Bosnom, za koju sada Klai} ka`e da je “ne-
kadanja hrvatska oblast”, pa nastavlja: “Poznato je da je Bosna ne{to prije ne-
go {to je izumrla doma}a kraljevska porodica u Hrvatskoj, zapala dukljansko-
ga kralja Bodina, koji je u ste~enoj banovini namjestio za svoga namjesnika
kneza Stjepana. Sad najednom nalazimo Bosnu u vlasti kralja Bele Slijepoga.”
(str. 181-182.) Ina~e, od 1138. godine ugarski vladari su svojoj vladarskoj titu-
li dodali da su kraljevi Rame, ~ime su ozna~avali Bosnu.
Po{to je Belu Slepoga 1141. godine nasledio maloletni sin Gejza, zemljom
je kao namesnik upravljao Belu{ i tokom osamnaest godina bio njen apsolutni
gospodar. Klai} pi{e da je Belu{ prvo bio herceg, “a poslije je obna{ao redom
najvi{e ~asti u Ugarskoj i Hrvatskoj: sad je bio ban hrvatski, sad palatin ugar-
ski, a katkad oboje zajedno. O podrijetlu toga odli~noga mu`a znade se malo.
Gr~ki povjesni~ar Kinam pi{e da je bio iz Dalmacije u {irem smislu, pak zato
sudimo da je bio Hrvat ili Srbin. Belu{ je imao za `enu tako|er k}er srpskoga
velikoga `upana Bele Uro{a, naime sestru kraljice Jelene, te je po tom bio te-
tak mladomu kralju Gejzi. Sada lako doku~ujemo, kako je Hrvat mogao posta-
ti prvim ~ovjekom u ~itavom vladanju.” (str. 183.) Trpimir Macan na to prime-
}uje: “Belo{, Bjelo{, Bjelu{ bio je sin ra{kog `upana Uro{a I, brat Beline `ene
Jelene i ujak Gejze II. Bio je, dakle, Srbin.” (str. 183.) U vizantijsko-ugarskom
ratu 1165. Vizantija je ovladala celom dalmatinskom obalom, osim mleta~kim
posedima, a odmah potom cela Hrvatska je pala u vizantijske ruke. Kad se ma-
|arski kralj Stefan III malo pribrao, uspeo je da pobedi vizantijskog namesni-
ka u Splitu. “Nakon toga poraza odmetnu se od Bizantiskoga carstva ~itava Hr-
vatska, a valjda s njom i Bosna.” (str. 195.) Ma|ari su ipak povratili kontrolu
nad Hrvatskom i Dalmacijom. Ponovo 1167. ovlada{e vizantici i narednih tri-
naest godina Hrvatska i Dalmacija bile su pod njihovom vla{}u. Pored njih i
Bosna, Srem i Slavonija. Tada{nji Srem je obuhvatao i Ba~ku.
Iz ovog perioda interesantan je doga|aj koji se desio u Neretljanskoj kra-
jini kad je ubijen splitski nadbiskup Arnerije, koga je papa ustoli~io 1175. go-
dine. On se sukobio s neretljanskom ~uvenom porodicom Ka~i}a, koju Klai}
neopravdano naziva hrvatskom, a za pleme Ka~i}a navodi da je dr`alo “`upu
Polji~ku, dio Krajine i grad Omi{ na utoku Cetine u more.” (str. 199.) Re~ je o
pograni~noj oblasti, a Omi{ se oduvek nalazio ju`no od u{}a Cetine kao tradi-
cionalno grani~ne reke koja je odvajala Srbe od Hrvata. “Povod razmirici bile
su neke zemlje, poimence selo Srinjane na podanku gore Mosora, koje prisva-
ja{e u jednu ruku pleme Ka~i}a a u drugu nadbiskup Arnerije za svoju bisku-
piju.” (str. 199.) Kad je Arnerije po~etkom avgusta 1180. godine krenuo da pre-
otme selo Srinjane “ondje ga do~eka knez Nikola Ka~i} s bra}om, ro|acima i
~itavim plemenom. Ka~i} s dru`bom opkoli nadbiskupa i svi po~nu na nj vi-
164
kati: “[ta ti radi{, zli glavaru? [ta snuje{ proti nam? Ako te odmah ne bude ne-
stalo, znaj da je to poslednji dan tvoga `ivota”. Ali Arnerije se ne prestra{i, ne-
go odvrati prkosno: “Nije to va{a zemlja nego crkvena, koju ste silom ugrabi-
li”. Sada tek nastade prava gungula; Ka~i} sa svojim plemenom pograbi kame-
nje i baca{e ga na nadbiskupa, dok ga ne pokopa{e pod gomilom kamenja. Dok
su ovako Ka~i}i kamenovali nadbiskupa, pobjego{e oba pristava i drugi ljudi,
koji bijahu nadbiskupa dopratili, u grad Split da jave gra|anima tu nesre}u.
Kao gromom o{inuti prenu{e se gra|ani, pograbi{e oru`je, pa neki po moru,
neki po kopnu pohita{e k brdu Mutograsu (Monte graso, Debelo brdo), gdje se
bija{e nesre}a dogodila. Ka~i}i uto sa svojim plemenom umako{e, a Spli}ani
razvali{e gomilu kamenja, te odnije{e le{ svoga nadbiskupa u Split, gdje ga
sve~ano pokopa{e. Poslije podigo{e na istome mjestu, gdje je nadbiskup tu`no
zaglavio, malu crkvicu, koja i sad jo{ stoji.” (str. 200.)
a) @al za nepostoje}im dvojnim titulama u Ugarskoj
Posle smrti mo}nog vizantijskog cara Manojla Komnena 1180. godine,
“srpski veliki `upan Stjepan Nemanja proglasi se odmah nezavisnim, ne pri-
znavaju}i vi{e ni po imenu vrhovne vlasti bizantske; Nemanjin sinovac Miro-
slav, knez u Humu, postade tako silovit da je stao uznemiravati Hrvatsku i Dal-
maciju; u Bosni pak pojavi se odmah god. 1180. ban Kulin, kojega je sestra bi-
la udata za humskoga kneza. Svi ti vladari, oslobo|eni od silnoga Emanuela,
pregnu{e da se osile i pro{ire svoje oblasti.” (str. 202.) U takvim uslovima i ma-
|arski kralj Bela III se “morao po`uriti da ga vladari srpski i bosanski ne pre-
teku i da se ne ugnijezde u zemljama hrvatskim. Tako on mo`da ve} 1180. go-
dine, no svakako 1181. pregnu svom snagom da otu|enu Hrvatsku s Dalmaci-
jom i Srijemom povrati svojemu vladanju. Uspjeh bija{e potpun, jer se `itelj-
stvo svagdje rado vra}alo pod zastavu svoga kralja, te je on bez prolijevanja kr-
vi ovladao zemljama hrvatskoga kraljevstva.” (str. 202-203.) Bela je uspeo i
Zadar da preotme od Mle~ana, a Klai} ka`e da mu je najve}a zasluga “{to je
opet ~itavo hrvatsko kraljevstvo okupio pod svojim `ezlom i {to je svoga sina
Emerika dao okruniti za kralja Hrvatske i Dalmacije, {to nijedan nasljednik
Kolomanov – koliko se znade – nije ~inio.” (str. 209.)
U preganjanjima Ma|ara sa Mle~anima istakli su se kr~ki knezovi Fran-
kopani, ~as na jednoj ~as na drugoj strani, a kasnije }e igrati njihova porodica
zna~ajniju ulogu u hrvatskoj istoriji. [to se Emerika ti~e, njega je otac Bela III
krunisao za svoga `ivota jer se bojao, po drugi put se o`eniv{i francuskom prin-
cezom Margaretom, da bi neko mogao uskratiti krunu njegovom izabraniku,
kad mu otac umre. Nema nikakvih dokaza da je Emerik zaista krunisan za hr-
vatskog kralja. Krunisan je za ugarskog kralja i o~eva suvladara. Veoma tu`no
deluje, ina~e, Klai}evo naklapanje o ugarsko-hrvatskim vladarima. Svi su oni
bili ugarski vladari, a Hrvatska nije imala nikakav individualitet u sastavu ugar-
ske dr`ave.
Stupaju}i na ugarski presto 1196. godine, kralj Emerik je, pod uticajem
rimskog pape, odustao od ranije prijateljske politike prema Srbima i Bugarima
i po~eo s intenzivnim poku{ajima njihovog podjarmljivanja. “Rimski su pape
165
tada pregnuli svom snagom da ~itav svijet okupe pod sjajem svoga sunca, da
istrijebe sve krivovjernike, pa~e da raskolnike ({izmatike) privedu u krilo svo-
je crkve. U tom pogledu osobitu su pa`nju svra}ali na Balkanski poluotok, na
Srbe i Bugare, koji su pripadali isto~noj crkvi. Oni su `eljeli te raskolnike do-
vesti u krilo katoli~ke crkve, a uz to su radili da istrijebe krivojverce bogumile
ili patarene, koji se bijahu ugnijezdili na ~itavom poluotoku, a najvi{e u bano-
vini Bosni. Budu}i da im pri tom pothvatu nije dostajala njihova duhovna vlast,
trebalo im je u pomo} i svjetovnoga ma~a. Najnaravniji i najpouzdaniji pomo}-
nici bili su im ugarsko-hrvatski kraljevi, vjerni privr`enici Rima, koji su se i
onako s politi~kih motiva uplitali u balkanske posle. I tako se zgodi da je od
kralja Emerika opstojala neka alijansa izme|u rimskoga dvora i ugarsko-hrvat-
skih vladara, uperena proti politi~koj i vjerskoj slobodi balkanskih naroda.” (str.
211.) Me|utim, 1197. godine izbio je gra|anski rat izme|u bra}e Emerika i An-
drije u kome su se glavni sukobi vodili u Slovinskoj zemlji. Hrvatska i Dalma-
cija su se priklonile Andriji 1198., kad je on ovladao Slovinskom zemljom. Na-
kon neuspe{nog poku{aja mirenja, iste godine papa je Andriju izop{tio iz cr-
kve, a naredne pobedi Emerik, pa se posle izvesnog vremena izmiri s bratom i
ponovo mu poveri upravu nad Hrvatskom i Dalmacijom. Nakon obnovljenog
sukoba Emerik je Andriju strpao u tamnicu.
S obzirom da se Emerik 1202. godine proglasio i kraljem Srbije, Klai} pi-
{e da “taj naslov ostade otad ugarsko-hrvatskim vladarima kroz sva potonja
stolje}a u znak njihova vrhovnog gospodstva nad Srbijom, premda ga zaista ni-
su vr{ili.” (str. 218.) S obzirom da su srpske zemlje u nekoliko navrata prizna-
vale vrhovnu vlast ugarskog kralja, slede}i primer hrvatskih istoriografa, mo-
gli su i Srbi ugarske vladare nazivati ugarsko-srpskim kraljevima, tim pre {to
su mnogi od tih kraljeva imali podosta srpske krvi, a nimalo hrvatske. Emerik
je tako mogao biti ugarsko-hrvatsko-srpski kralj. Me|utim, on je bio samo
ugarski kralj, a nekada{nja Hrvatska deo ugarske teritorije. Iste te godine, ka-
da je Emerik provaljivao u Srbiju, krsta{i i Mle~ani su osvojili Zadar i temelji-
to ga oplja~kali, a utvr|enje mu poru{ili. Nakon Emerikove smrti, Andrija se
1205. do~epao prestola, i{ao na neuspe{an krsta{ki pohod, a 1220. do|e do no-
vog gra|anskog rata izme|u Andrije i njegovog sina Bele, koji je bio herceg ili
upravitelj Hrvatske i Dalmacije kao ugarskih provincija, a otac ga je jo{ kao be-
bu krunisao da bi mu osigurao nasledstvo prestola. Povodom pomirenja na sa-
boru vlastele i crkvenih velikodostojnika, Andrija je 1222. godine izdao Zlat-
nu bulu kojom je prvenstveno regulisao odnose izme|u vladara i plemi}a. Po
onda{njem feudalnom obi~aju naveo je svoju punu titulu “po milosti Bo`ijoj”
kralja Ugarske, Dalmacije, Hrvatske, Rame, Srbije, Hali~a i Vladimirske.
Kada je, po smrti Andrije II, njegov sin Bela IV 1235. godine do{ao na
ugarski presto, novi herceg Hrvatske i Dalmacije postao je Belin brat Koloman.
Koloman je zapam}en po krvavom krsta{kom ratu koji je od 1234. do 1273.
godine, po papinom nalogu, vodio protiv Bosne i Huma, dok su se njegovi pri-
morski gradovi surovo obra~unavali sa Omi{anima i Ka~i}ima, neretljanskim
gusarima, ali tako|e i bogumilima. Godine 1241. Mongoli su katastrofalno po-
166
razili ugarsku vojsku i zauzeli sve njene teritorije s leve obale Dunava. Potom
su preplavili celu Slovinsku zemlju, osvojili Zagreb i prodrli u Hrvatsku. Bela
IV se sklonio u Trogir, a Mongoli, koji su sve `ivo pred sobom ubijali, pojavi-
li su se pod zidinama Splita, neuspe{no ospedali Klis, i posle velikog pomor-
skog poraza kod Raba, povuko{e se, do`ivev{i jo{ jedan poraz u podgorju Ve-
lebita. Macan napominje da su podaci o te dve bitke istoriografski falsifikati, te
navodi da su Mongoli pora`eni kod [ibenika. Mle~ani su ponovo 1243. zauze-
li Zadar i naselili ga svojim stanovni{tvom jer su ga starosedeoci napustili i na-
stanili se u Ninu.
Godine 1243. i 1244. dva puta su me|usobno ratovali gradovi Split i Tro-
gir. Svi okolni hrvatski plemi}i su se svrstali uz Trogir, a ugro`eni Spli}ani za
svog kneza izabra{e bosanskog bana Mateja Ninoslava koji im pomo`e s veli-
kom vojskom. Uz Split su se svrstali humski knez Andrija i Polji~ani s Ka~i}i-
ma. Na to je Bela IV uputio hercega Dionisija na Spli}ane i Polji~ane, a sam je
krenuo u ratni pohod na Bosnu. Posle krvave opsade Spli}ani su kapitulirali, a
o ratnim de{avanjima u Bosni nema istorijskih svedo~anstava. Ovde je bitno,
kako nam skre}e pa`nju Trpimir Macan, da je Bela IV nakon tatarske najezde
uredio da se nekada{njim hrvatskim kraljevstvom upravlja na slede}i na~in:
“Kraljevstvom vladat }e herceg (duks) od kraljevskog roda, a njemu }e biti po-
korna dva bana: hrvatsko-dalmatinski i slovinski (slovenski). Ako nema herce-
ga kraljevskoga roda, vr{i njegovu vlast slovinski ban kao ban ~itave Slovin-
ske zemlje, a njemu }e se pokoravati hrvatsko-dalmatinski ban i zvat }e se ta-
da primorski ban.” (str. 267.) Me|utim, u mno{tvu originalnih povelja, a to i
Klai} pominje na nekoliko mesta, uop{te se ne govori o hercegu Hrvatskog
kraljevstva, nego o “hercegu ~itave Slavonije.” (str. 278.)
b) Uklju~ivanje Slavonije u Hrvatsku bez istorijskih dokaza
Ban ~itave Slavonije, Henrik Gisingovac, organizovao je 1274. godine
plemi}ku pobunu protiv ugarskog kralja Ladislava IV Kumanca i njegovog
mla|eg brata Andriju proglasi{e za novog vladara, ali je pobuna ugu{ena. Ka-
da je ban ~itave Slavonije postao Joakim Pektar, 1276. i 1277. vo|eni su krva-
vi sukobi izme|u njegovih pristalica i protivnika. Pristalice su mu bile koncen-
trisane u Slovinskoj zemlji, a protivnici u Hrvatskoj. Joakim je iz Slovinske ze-
mlje s vojskom krenuo na jug “da svlada divlja{tvo hrvatskoga puka,” (str.
286.), ali je u tom pohodu poginuo. Novi ban ~itave Slavonije krajem 1277. po-
stao je Henrik Gisingovac mla|i, a primorsko-hrvatski ban bribirski knez Pa-
vle I [ubi}. Ina~e, od 1275. godine, herceg “~itave Slavonije, Dalmacije i Hr-
vatske” (str. 286.) bio je ugarski kraljevi} Andrija.
Zanimljivo je da je Hrvatsku i Slavoniju 1277. zahvatio gra|anski rat u ko-
me su mnogi plemi}i ratovali jedan protiv drugoga, stvaraju}i op{ti haos. Kr-
voproli}e je bilo tako nepodno{ljivo da je ~itava Slavonija 1281. ka`njena cr-
kvenim interdiktom, s obzirom da je i zagreba~ka biskupija bila ume{ana u su-
kobe. Do smirenja op{tih prilika do{lo je tek 1284. Hrvatski i slavonski velika-
{i su se i 1291. me|usobno podelili i sukobili jer su neki od njih podr`avali ta-
167
da{njeg ugarskog kralja Andriju III Mle~anina, a neki pretendenta na ugarski
presto, napuljskog kraljevi}a Karla Martela. Pretendenta je podr`avao papa, pa
ga je godinu dana ranije i krunisao, pa su ga uglavnom podr`avali dalmatinski,
hrvatski i zagreba~ki slavonski biskup. Uz njega su stali i slavonski plemi}i Gi-
singovci i bribirski knezovi [ubi}i. Karlo Martel je imao dobre {anse da se za-
ista do~epa ugarskog prestola, ali se 1295. razboli od kuge i umre. Nedugo za-
tim umre i zagreba~ki biskup Ivan, pa kralj Andrija III brzo na njegovo mesto
dovede iz Erdelja sebi odanog Mihaila, koji odmah po~e s progonom kraljevih
protivnika. Za hercega ~itave Slavonije kralj je postavio svog ujaka Albertina
Morosina, a Gisingovcima je oduzeo mnoge posede. Priklonili su mu se i ple-
mi}i Baboni}i, pa je svoju vlast prili~no stabilizovao.
Ni tada{nji papa Bonifacije VIII nije mirovao. Godine 1297. proglasio je
za ugarskog kralja Karla Roberta, sina Karla Martela, pa je odmah upregao bi-
skupe i sve{tenike da rade na sprovo|enju njegove volje, smenjuju}i neposlu-
{ne. Po{to je osna`ila plemi}ka grupacija koja ga je podr`avala, Karlo Robert
je 1300. godine do{ao u Split, gde ga je sve~ano do~ekao nadbiskup Petar. Ban
Pavle [ubi} ga je potom otpratio iz Hrvatske u Slavoniju, dovev{i ga u Zagreb
gde ga je ostrogonski nadbiskup Grgur krunisao i pomazao za ugarskog kralja.
U januaru 1301. umro je kralj Andrija, pa su potom {irom Slavonije Karla Ro-
berta “velika{i, plemi}i i pu~ani odu{evljeno do~ekivali i svojim kraljem pro-
gla{avali.” (str. 313.) Andrijinom smr}u ugasila se ugarska dinastija Arpadovi-
}a. Sumiraju}i njihovu stogodi{nju vladavinu i nad Hrvatima, Klai} opet na-
tegnuto tuma~i istorijske ~injenice i pi{e jezikom svojih `elja, a ne stvarnih fa-
kata. U tom smislu, mada Hrvatska pod Ugrima nije imala apsolutno nikakve
samostalnosti ni autonomije, zaklju~uje: “Smatraju}i Arpadovi}i hrvatsku dr-
`avu naslije|enom ba{tinom svoje porodice, nisu je pridru`ili matici zemlji
Ugarskoj. Kralj Ladislav htio je od nje stvoriti sekundogenituru, namjestiv{i u
zauzetom dijelu Hrvatske svoga sinovca Almo{a za kralja, tako da bi njegova
loza posve nezavisno od glavne loze vladala tim kraljevstvom. No ve} njegov
nasljednik Koloman odustade od te zamisli, pa se sam ovjen~a kraljevskom
krunom hrvatskom. Svi potonji Arpadovi}i smatrali su Hrvatsku s Dalmacijom
za zasebno kraljevstvo, premda se vi{e ni za jednoga ne spominje izrijekom da
bi se bio okrunio zasebice hrvatskom krunom. No imade podataka po kojima
bismo mogli poslutiti da su ipak neki nasljednici Kolomanovi u XII stolje}u
dali vjen~ati za hrvatske kraljeve ili sebe ili svoje sinove.” (str. 315.) Mogli bi-
smo “poslutiti”!
Da nikakve ~vrste veze izme|u Hrvatske i Slavonije nije bilo, svedo~i ~i-
njenica da nikada nisu imale jedinstvene crkvene organizacije. Dok je cela Hr-
vatska bila podre|ena hrvatsko-dalmatinskoj nadbiskupiji u Splitu, zagreba~ka
biskupija, koja je obuhvatala celu Slavoniju, bila je podre|ena ugarskoj nadbi-
skupiji u Kalo~i. [to se Dalmacije ti~e, ona je obuhvatala “isprva samo primor-
ske op}ine Zadar, Trogir i Split, zatim gradove Krf, Rab, Pag i Osor na otoci-
ma. No poslije stado{e pribrajati Dalmaciji i ju`ne otoke Bra~, Hvar i Kor~u-
lu, pa~e i neke prvotno hrvatske gradove u primorju, kao [ibenik i Nin, jer su
168
bili ure|eni sasvim po kalupu dalmatinskih gradova.” (str. 315.) Klai} smatra
da je ~injenica o odeljenosti Slavonije od Hrvatske u crkvenom pogledu bila
“uzrokom da se naskoro i u upravnom pogledu po~ela odvajati od Hrvatske i
smatrati za zasebnu oblast (teritorij). Najprije je sta{e zvati banovinom ili her-
cegovinom, posle pak i kraljevinom, ... do~im su je stranci (naro~ito rimski pa-
pe i napuljski vladari) koji put pribrajali Ugarskoj.” (str. 316.) Su{tinski je pro-
blem {to Klai} nema nikakvih dokaza da je Slavonija ikada u upravnom pogle-
du bila uklju~ena u Hrvatsku. Ovde je va`no {to i sam Klai} priznaje da su hr-
vatski banovi bili samo ugarski namesnici, a ne nikakvi vladari. Jedno vreme
im je ~ak i nesumnjivi Srbin Belu{ bio ban. Slavonski ban je imao pravo da ku-
je sopstveni novac – banovce, dok hrvatsko-dalmatinski ban to nije mogao.
Ugarski kralj je preuredio i zate~ene `upanije i li~no imenovao `upane. Grado-
vi u Slavoniji su ure|ivani po nema~kom uzoru, a u Hrvatskoj, posebno u pri-
morju, po romanskom obrascu.
c) Intrige i pobune u prvoj polovini XIV veka
Dolazak Karla Roberta na ugarski presto 1301. godine silno je oja~ao hr-
vatsko-primorskog bana Pavla I [ubi}a i u~inio ga neprikosnovenim gospoda-
rem Hrvatske i Dalmacije. Klai} tvrdi da mu je i Bosna bila poslu{na, a samo
su mu se na severu opirali knezovi Frankopani, s obzirom da je i Dujam Fran-
kopan doprineo ustoli~enju Karla Roberta, te tako u`ivao njegovu zahvalnost.
Klai} pretpostavlja da je ve} u to vreme sporadi~no dolazilo i do krvavih suko-
ba izme|u [ubi}a i Frankopana, usled njihovih stalnih surevnjivosti i borbi za
prevlast. Slavonijom su dominirali knezovi Baboni}i, ~ija se vlast protezala i
na Kranjsku. Na istoku Slavonije postepeno su oja~ali knezovi Gorjanski, go-
spodari \akova i Po`ege. Biv{i srpski kralj Stefan Dragutin dobio je od ugar-
skog kralja Ladislava IV Kumanca da upravlja Ma~vom, Bosnom, Sremom,
Beogradom i Brani~evom, koji su u to vreme bili pod vrhovnom ugarskom vla-
{}u. Po{to su Dragutin i njegov sin Vladislav odlu~no podr`avali Karla Marte-
la, 19. avgusta 1292. godine napuljski kralj Karl II u znak zahvalnosti izdao je
Vladislavu povelju kojom “podjeljuje njemu i njegovim nasljednicima za sva
vremena hercegovinu Slavoniju osim zemlje koje posjeduje ban Radoslav (Ba-
boni}) sa svojom bra}om, nadalje zemlje koje dr`e unutar re~ene oblasti knez
Ivan Kr~ki, modru{ki i vinodolski sa svojim bratom, kao i knez Dujam, brati}
spomenutog kneza Ivana, ali samo dotle dok potonji ustraju u vjernosti prema
kralju.” (knjiga druga, str. 14.)
Protiv kralja Karla Roberta i posle 1301. godine bili su dalmatinski grado-
vi, knezovi slavonski Gisingovci i zagreba~ki biskup Mihajlo. Imanja Gisingo-
vaca bila su uglavnom severno od Drave, osim Koprivnice i jo{ nekih imanja
u Kri`eva~koj `upaniji. Protivnici novog kralja bili su i neki ugarski i erdeljski
velika{i, kontriraju}i svojim pretendentom na presto. Gra|anski rat je ve}
1302. obuhvatio unutra{njost Ugarske i Slavoniju, a naredne godine presudio
je papa u korist Karla Roberta, kao sina napuljske kraljice Marije, }erke ugar-
skog kralja Stjepana V i sestre Ladislava Kumanca. Papina presuda kao da je
169
jo{ vi{e rasplamsala sukobe, u kojima je najvi{e stradala Slavonija, neki su joj
predeli potpuno opusto{eni. Kada je ~e{ki princ Ve}eslav odustao od borbe za
ugarski presto, kao novi pretendent pojavio se bavarski vojvoda Oton. I on se
u Stolnom Biogradu 1305. godine krunisao i novi gra|anski rat izazvao. Kar-
lo Robert se tek 1307. stabilizovao na prestolu. Me|utim, naredne godine Ste-
fan Dragutin je poku{ao, uz pomo} nekoliko ma|arskih velika{a, da se do~epa
ugarske krune, {to je nove sukobe izazvalo. Tek uz posredovanje papskog le-
gata izmirilo se svo ugarsko plemstvo, pa je Karlo Robert ponovo krunisan u
Budimu 1309. godine.
Hrvati su ostali po strani od svih ovih sukoba, u kojima su Slavonci najvi-
{e stradali i po ~ijem okon~anju je kralj Stjepana Baboni}a postavio za bana ~i-
tave Slavonije. Pavle I [ubi} je poku{ao svoga brata Mladena I da ustoli~i za
bosanskog bana, ali su ga bogumili ubili 1304. Potom je Pavle poku{ao insta-
lisati svoga sina Mladena II, ali su se `estoki bosanski nemiri nastavljali. Kori-
ste}i slabost Mle~ana usled njihovog rata s papom Klimentom V, godine 1311.
Pavle [ubi} je Zadar preoteo i opet ga doveo pod ugarsku krunu. Sin njegov
Mladen II, koga je prethodno nametnuo za bosanskog bana, izabran je za za-
darskog kneza. Slede}e godine, po smrti o~evoj, postao je hrvatskoprimorski
ban i nastavio ratovanje s Mle~anima. Kada je Karlo Robert 1319. krenuo u rat
protiv Srbije, Mladen II [ubi} je poslao pomo}nu vojsku sa zapada, za koju
Klai} ka`e da su joj naneli “mnogo {tete sinovi Branivojevi.” (str. 38.) Papa Jo-
van XXII silno se obradovao Karlovim zauzimanjem Ma~ve, pa je pozvao i
druge katoli~ke vladare da mu se priklju~e u borbi protiv srpskih {izmatika. Ba-
novini Ma~vi, koju je posle skoro ~etrdeset godina ponovo priklju~io Ugarskoj,
Karlo Robert je pripojio sremsku, vukovarsku i bodro{ku `upaniju, a za bana
1320. postavio Pavla Gorjanskog. Ina~e, Mladen II nije bio u stanju da sa~uva
Zadar, pa je taj najva`niji dalmatinski grad ve} 1313. opet bio pod mleta~kom
vla{}u. Naredne godine se Mladen i njegova bra}a proglasi{e i mleta~kim gra-
|anima. Glavu su sve vi{e dizali lokalni hrvatski vlastelini, a `estoko su mu se
opirali Stjepan Kotromani}, bosanski ban i njegovi velika{i. Mada Srbi nisu
imali uspeha protiv glavnine ugarske vojske, o~igledno je iz Klai}evog teksta
da su porazili odred Mladena II [ubi}a. “^ini se da je i tu bana Mladena sna-
{la neda}a. U lipnju 1319. miri se on sa srpskim kraljem Uro{em Milutinom,
kojemu je morao dati taoce, me|u kojima i ro|enoga brata svoga. Srpski kralj
predaje tada te taoce Dubrov~anima, te }e ih oni dr`ati u svom gradu dotle dok
ban ispuni zadana obe}anja. Ban se naime zavjerio da }e kralju ne{to povrati-
ti; {to nije zabilje`eno.” (str. 43.) Talac je bio Mladenov brat Grgur.
S obzirom da je Mladen “iza{ao iz borbe sa srpskim kraljem slabiji nego
{to je prije bio” (str. 44.), dotad njemu podre|eni hrvatski knezovi i dalmatin-
ski gradovi po~e{e da kuju zavere da ga obore i pogube. Mladen je nekoliko
zaverenika pogubio, ali gradu [ibeniku prisko~i{e u pomo} Mle~ani i za{titi{e
ga od razgoropa|enog bana. Godine 1321. odmetnuo mu se i Trogir, zatra`iv-
{i mleta~ku pomo}. Za godinu 1322. Mladen II je sazvao sabor hrvatskih veli-
ka{a, ali mu oni uskrati{e podr{ku i pozva{e kralja da im pomogne u sukobu sa
170
banom. Protiv Mladena su krenuli slavinski ban Ivan Baboni} i bosanski ban
Stjepan Kotromani}. Izdao ga je i njegov ro|eni brat Pavle II, sklopiv{i savez
sa Trogiranima i Frankopanima. Ivan Baboni} je te{ko Mladena porazio u bici
kod Blizne u Poljicama. U Knin je pristigao i ugarski kralj, pa je zarobio Mla-
dena i odveo ga u Zagreb, gde mu se gubi svaki trag. Kralj je sada Ivana Ba-
boni}a proglasio za bana ~itave Slavonije, Hrvatske i Dalmacije, ali novog ba-
na nisu prihvatili hrvatski plemi}i. Godine 1323. zadu`i kralj slavonskog bana
Nikolu Omodejeva i bosanskog bana Stjepana Kotromani}a da savladaju po-
bunjene hrvatske knezove, svrgav{i prethodno Ivana Baboni}a koji se pokazao
nesposobnim za taj posao. Kad je novi ban stigao, situacija u Hrvatskoj se ma-
lo smirila, ali ~im se vratio u Slavoniju, ponovo izbi{e sukobi izme|u hrvatskih
plemi}a, podeljenih u dva tabora koje su predvodili Mladenov brat Juraj II i
vojvoda Nelipi}. Juraj je pora`en, ali je bosanski ban nastavio rat da bi ga osve-
tio. Godine 1324. za slavonskog bana je imenovan Mikac Mihaljevi}, po naci-
onalnosti “Ukrajinac iz sjeveroisto~ne Ugarske” (str. 57.), kome je kralj dao
naj{ira ovla{}enja da zavede red me|u slavonskim plemi}ima, a onda ga posla
u Hrvatsku i Dalmaciju.
Tamo su se Mikcu priklju~ili i [ubi}i i Frankopani, a odmetnutog Nelipi-
}a podr`ali su Mle~ani i dalmatinski gradovi. Me|utim, iako mu je s vojskom
pripomogao i bosanski ban, Mikac je bio neuspe{an u svom pohodu, pa se po-
sle krvavih borbi i velikih gubitaka povukao. Nelipi} je ostao gospodar celog
hrvatskog prostora od Like i Krbave do u{}a Cetine. Celim primorjem od Zr-
manje do Cetine ovladali su njegovi saveznici Mle~ani. Samo su Skradin i
Omi{ ostali u rukama [ubi}a, Stjepan Kotromani} je zauzeo Imotski, Duvno,
Livno, Glamo~ i Neretljansku krajinu do Cetine. Krajinu sa Imotskim priklju-
~io je Humu, a ostale zauzete predele pretvorio u posebnu oblast – Zapadne
strane ili Zavr{je. Povodom toga Macan prime}uje da je ispravan samo naziv
Zavr{je, a da je Zapadne strane kao naziv preuzet tek 1377. iz naslova srpskih
vladara. Iako svedena na manji prostor, Hrvatska je ipak neko vreme bila prak-
ti~no nezavisna dr`ava pod Nelipi}em. Za to vreme Slavoniju je opet potresao
unutra{nji rat 1327. godine, nastao pobunom sinovaca Ivana Baboni}a protiv
bana Mikca. Posle velikog krvoproli}a, slavonski velika{i se uz posredovanje
zagreba~kog biskupa izmiri{e. Godine 1333. izbila je pobuna u ~itavoj zagre-
ba~koj biskupiji protiv biskupovog poku{aja da efikasnije naplati crkveni po-
rez – desetinu, koja je tek nakon sedam godina smirena.
Uskoro se opet osna`i{e [ubi}i, posebno Jurajev sin Mladen III uz pomo}
svog strica Pavla II, {to je jo{ vi{e zbli`ilo kneza Nelipi}a i dalmatinske grado-
ve u nameri da im se suprotstave. Sklopiv{i i formalni savez sa [ibenikom,
Trogirom i Splitom, krenuo je Nelipi} u rat protiv kneza Mladena III, napav{i
Klis. Po~etkom naredne godine ipak je postignuto kompromisno primirje, a
uskoro se i [ubi}i sporazume{e sa Mle~anima, a Nelipi} poremeti ranije prija-
teljstvo kad je njegov brat Ivan ugrozio Trogir. Godine 1336. obnovljen je rat
izme|u [ubi}a i Nelipi}a. Nelipi} je bribirskim knezovima oteo Ostrovicu i ta-
ko se opasno pribli`io Zadru i Ninu, {to je zabrinulo Mle~ane. Na mleta~ki pri-
171
tisak, Nelipi} je vratio Ostrovicu [ubi}ima, uz nov~anu nadoknadu. Neki hr-
vatski knezovi, nezadovoljni Nelipi}evom samovoljom, zatra`ili su 1338. po-
mo} od Karla Roberta, ali on ostade pasivan. [ubi}i se potom obrati{e bosan-
skom banu Stjepanu II Kotromani}u i srpskom kralju Stefanu Du{anu Silnom.
Banov brat Vladislav je te godine o`enio Mladenovu sestru Jelenu, a Mladen
III o`enio je sestru Du{anovu, tako|e Jelenu. Uz to su jo{ vi{e u~vrstili prija-
teljstvo sa Mle~anima. Nelipi} se uspe{no odbranio od bosanskog bana, a on-
da je napao dalmatinske gradove. I dalje su samo Frankopani ostali odani ugar-
skom kralju Karlu Robertu do njegove smrti, a potom od 1342. njegovom si-
nu Ludoviku I Velikom. Nelipi} je 1343. postigao mir sa Mle~anima, a nared-
ne godine umro ostavljaju}i nedoraslog sina Ivana za naslednika i udovicu Vla-
dislavu.
Kralj Ludovik je Nelipi}evu smrt video kao dragocenu {ansu da povrati
kontrolu nad Hrvatskom, ali su i Mle~ani pokrenuli inicijativu da se svi hrvat-
ski plemi}i ujedine oko Vladislave i pove`u sa dalmatinskim gradovima da bi
spre~ili prodor ugarskog kralja. Ludovik je 1344. uputio slavonskog bana Ni-
kolu Bani}a sa vojskom i on ubrzo sti`e do Knina. Usred opsade Vladislava
ponudi da se pokori ugarskom kralju, na {to je ban odlu~io da se vrati i pove-
de njenog poslanika. Pod uticajem Mle~ana ona ne{to docnije odustane od svo-
je ponude Ludoviku. To je kralja razbesnelo i 1345. on li~no povede ratni po-
hod na Hrvatsku. Kralju se pridru`io knez Budislav Ugrini} iz roda [ubi}a, dok
su svi ostali hrvatski knezovi bili na strani Mle~ana. Ubrzo kao kraljeva pret-
hodnica stigo{e slavonski i bosanski ban sa svojim vojskama. Vladislava se pri-
kloni kralju i predade mu Knin i jo{ neke gradove, a kralj njenom sinu Ivanu
sva porodi~na imanja Nelipi}a. Ivan mu je od tada bio odan, a prikloni{e mu
se i Kurjakovi}i. Kralj je odustao od napada na [ubi}e, ali je bana Nikolu osta-
vio u Kninu s posadom i novom titulom bana ~itave Slavonije i Hrvatske. I dal-
matinski gradovi se uskoro prikloni{e ugarskom kralju, ~ak i Zadar. U avgustu
1345. Mle~ani s jakim snagama napado{e Zadar. Na strani Mle~ana bili su [u-
bi}i, a na strani Zadrana Frankopani. Po kraljevom nalogu, Zadranima su pri-
sko~ili u pomo} Nikola Bani} i Stjepan II Kotromani}, ali s nedovoljnim sna-
gama i skloni nagodbi s Mle~anima. Pojavile su se i tvrdnje da su primili mito
da izbegnu ulazak u borbu. U maju 1346. godine, kad su Zadrani posle dugih
i iscrpljuju}ih borbi bili na izmaku snaga, stigao je kralj Ludovik s velikom voj-
skom. U `estokom okr{aju, iako mnogo slabiji, Mle~ani su pobedili. Ludovik
nije imao prostora da potpuno razvije svoju vojsku, a raspolagao je s previ{e
konjanika i premalo pe{aka. Posle poraza vratio se ku}i, a Zadrani su i dalje
odolevali Mle~anima, dok ih posle nekoliko meseci nije glad iscrpela i natera-
la na bezuslovnu predaju.
Godine 1347. knezovi [ubi}i odlu~i{e da se priklone kralju Ludoviku i
predaju mu strate{ki izuzetno zna~ajan grad Ostrovicu. Zauzvrat je kralj [ubi-
}ima poklonio grad Zrinj u Slavoniji, gde se deo porodice preselio i dobio no-
vo prezime Zrinjski, od kojih je prvi knez Juraj III, sin Pavla II. Porodica se po
pitanju savezni{tva pocepala jer je Mladen III ostao veran Mle~anima, kao go-
172
spodar Klisa. Kuga je 1348. godine napravila veliki pomor po primorskim gra-
dovima, pa je od nje u Trogiru umro i Mladen III, ostaviv{i maloletnog sina
Mladena IV i brata Pavla III da upravlja imanjima do njegovog punoletstva,
posebno gradovima Klisom, Skradinom i Omi{om. Kralj je 1349. godine svog
mla|eg brata Stjepana postavio za hercega ~itave Slavonije, Hrvatske i Dalma-
cije, a naredne godine herceg Stjepan imenovao je Pavla od Ugla za bana i svog
zamenika u Hrvatskoj. Kralj je 1351. za hrvatskog, slavonskog i dalmatinskog
bana imenovao erdeljskog vojvodu Stjepana Lackovi}a. Od te godine slavon-
ski feudalci su stekli pravo u~e{}a na saborima ugarskog plemstva, ~ime su sla-
vonski i ugarski plemi}i potpuno statusno izjedna~eni, za razliku od hrvatskih
i dalmatinskih. I dotad nikada nisu dr`ani jedinstveni sabori hrvatskog i slavon-
skog plemstva, nego uvek odvojeni. Godine 1355. Ludovik se do~epao Omi-
{a, a onda nastade trka izme|u njega i Mle~ana ko }e se pre do~epati ostala dva
grada [ubi}a, Klisa i Skradina. Kli{ka kneginja Jelena [ubi} se obratila za po-
mo} svome bratu srpskom caru Du{anu i on joj je poslao sna`an vojni odred
na ~elu sa vojvodom Palmanom, dok je Skradin preuzeo srpski vojvoda \ura{
Imu}ni. “No, Skradinjani nekako nisu voljeli Srbe, zato je domala u Skradin,
valjda na poziv Kneza Pavla III i `ene mu Katarine, u{la i mleta~ka posada, to-
bo` da ga zajedno sa \ura{om brani od navala hrvatskih ~eta. Mleci se tako
zdru`ili sa Srbima na odbranu Skradina.” (str. 140.) Klis je bio ~vrsto opkoljen
ugarskim trupama pod komandom hrvatskog bana Nikole, koga je pomagao
cetinski knez Ivan Nelipi}. Mle~ani su protiv bana pobunili hrvatsko pleme
^ubrani}a i jo{ neke Hrvate. Po{to se Klis nije mogao odbraniti, kneginja Je-
lena ga napusti sa porodicom i posadom, pa ode u Srbiju, ali je njen sin Mladen
IV postao talac hrvatskog bana. Tada je umro car Du{an, pa se povu~e i srpski
vojvoda \ura{, predaju}i Skradin Mle~anima. [ubi}i se svedo{e samo na Bri-
bir i okolnu `upu, kao svoju postojbinu. Ugarsko-mleta~ki rat se nastavljao.
~) Ugra|ivanje notornih la`i u temelje Dubrovnika
Godine 1356. Ludovik je u Zagrebu prikupio veliku vojsku pod izgovo-
rom da priprema pohod protiv Srba raskolnika, ali krenu na zapad, kroz Kranj-
sku i Furlaniju da udari direktno na Mletke. Posle zna~ajnih vojnih uspeha,
kralj postavi zahtev da Mle~ani napuste celu Dalmaciju. Sredinom 1357. Split
i Trogir se odmetnu{e od Mle~ana i prikloni{e Ludoviku. Taj primer sledio je i
[ibenik, a uskoro pade Zadar, Nin i redom sva ostrva. Mirovnim ugovorom
Mle~ani su se u korist Ma|ara odrekli cele Dalmacije i suvereniteta nad Du-
brovnikom. Iste godine Ludovik je prinudio bosanskog vladara Tvrtka da se u
korist Ma|ara odrekne Donjih krajeva i Humske zemlje do Neretve. Namesnik
cele Dalmacije, Hrvatske i pripojenih oblasti bio je hrvatski ban Ivan ]uz. Ov-
de Klai} ugra|uje novu istoriografsku la` kad ka`e: “Mirom u Zadru bija{e i
grad Dubrovnik do{ao pod vlast kralja Ludovika. Tim se ispuni `iva `elja Du-
brov~ana, koji su ve} odavna nastojali osloboditi se mrskih im Mletaka, te pri-
dru`iti Hrvatskoj i Dalmaciji, s kojima su nekad, jo{ za narodne dinastije hrvat-
ske, bili zajedno. Glava ugarsko-hrvatske stranke u Dubrovniku bio je nadbi-
173
skup Ilija Saraka, kojega je jama~no bodrila `elja da s pomo}u ugarskoga i hr-
vatskoga kralja zatre {izmatike i patarene u Srbiji i u ostalim zemljama Balkan-
skoga poluotoka.” (str. 152-153.) Ve} ga i Trpimir Macan tu delimi~no ispra-
vlja kad prime}uje da je Dubrovnik “bio u sastavu temata Dalmacija, a prizna-
vao je naizmjeni~no bizantsku, normansku i mleta~ku vrhovnu vlast.” (str.
153.) Re~ je o vizantijskom tematu koji nema isto teritorijalno zna~enje kao
ugarska ili mleta~ka Dalmacija; Dubrovnik nikada nije bio zajedno sa Hrvat-
skom i Dalmacijom u vreme hrvatskih narodnih vladara, niti je u njemu bilo
ikakvih tragova hrvatske narodnosne svesti. Nadbiskup Ilija Saraka je bio
otrovni katolik koji je `eleo satiranje pravoslavaca i bogumila, ali nikada nika-
kva hrvatska ose}anja nije imao.
Kad se stabilizovao na zapadu svoje dr`ave i konsolidovao kraljevsku
vlast, Ludovik se okrenuo prema Srbiji “da se osveti za vje~ite provale u Ma-
~vu, a i da ugodi papi koji je stalno vapio za kri`arskim ratom na Srbe raskol-
nike i patarene u Bosni. Ta papa Inocencije bio je gotovo ogor~en kad je ono
Ludovik u lipnju 1356. s vojskom, sabranom u Zagrebu za kri`arski rat, uda-
rio na Mletke mjesto na Srbiju.” (str. 160.) Rat je zapo~eo u jesen 1358., ali se
1359. Ludovik vratio iz Srbije, gde je navodno neki srpski velika{ priznao vr-
hovnu vlast ugarskog kralja. Klai} naga|a da bi to mo`da mogao biti Lazar
Hrebeljanovi}. “Srpski velika{ obe}ava{e da }e prigrliti katoli~ku vjeru, a mo-
`da i to da }e priznati vrhovnu vlast ugarsko-hrvatskog kralja.” (str. 161.) Na
vest o Ludovikovom upadu u severnu Srbiju, humski knez Vojislav Vojinovi}
je odmah, u znak odmazde, napao Dubrov~ane kao ugarske vazale. Ludovik je
ugrozio i Bosnu. “Ugarski ljetopisci ka`u da je kralj pokrenuo na Bosnu kri`ar-
ski rat, poglavito da istrijebi “nebrojeno mno{tvo heretika i patarena”, koji bi-
jahu posve mah preoteli i gotovo istisnuli katoli~ku vjeru, ali nema ni najma-
nje sumnje da je kralj zapo~eo rat i s politi~kih razloga.” (str. 162.) Tvrtko je
1363. pobedio Ma|are u ~ijoj vojsci su bili mnogi hrvatski plemi}i. “Najvi{e je
tom prigodom pomogao banu veliki vojvoda bosanski Vukac Hrvatini}, otac
slavnoga Hrvoja.” (str. 163.) Po{to Ludovik nije bio u stanju da vojni~ki pora-
zi Tvrtka, podmuklo je protiv njega hu{kao bosansku vlastelu, {to je 1366. do-
velo do pobune koja je Tvrtka politi~ki oslabila. Tvrtko je ~ak bio svrgnut, a
onda se uz Ludovikovu pomo} vratio na bosanski polo`aj s obnovljenim va-
zalskim odnosom.
}) Potpuno uru{avanje konstrukcije kontinuiteta
hrvatske dr`avnosti pod stranim vladarima
Ludovik je 1365. godine zauzeo deo Bugarske, vidinsku oblast, pozivaju-
}i se na ~injenicu da su ugarski vladari jo{ od 1270. godine imali i titulu kralja
Bugarske. Klai} pi{e da je ma|arski kralj potom poslao “iz Bosne osam franje-
vaca, koji stado{e raskolnike i krivovjerce (patarene) u Bugarskoj obra}ati na
katoli~ku vjeru. I zaista se bugarski narod rado odaziva{e pozivu franjevaca:
sve na hrpe hrlili su velika{i s narodom da prime sveti krst. Osobito se skloni
pokaza{e patareni. Tako se zgodi da je ono nekoliko franjevaca za pedeset da-
174
na preko 200.000 Bugara privelo u krilo katoli~ke crkve. No to ne bija{e ni tre-
}i dio tamo{njega puka.” (str. 167.) Ludovik je formirao i posebnu bugarsku
banovinu, koja nije dugo trajala. Postao je i poljski kralj, a i dalje se intenziv-
no me{ao u napuljska politi~ka zbivanja, zbog ~ega je zapostavio situaciju u ju-
`nim ugarskim oblastima i izazvao nove probleme.
Ponovo je, i opet neuspe{no, 1370. godine napao Bosnu, nakon ~ega se
Tvrtko vrlo brzo konsolidovao i izmirio s mla|im bratom, kojim su dotada ma-
nipulisali papa i Ma|ari. Tvrtko je po `enskoj lozi bio potomak Nemanji}a, pa
se posle smrti cara Uro{a i on ume{ao u razmirice oko dr`avnog nasle|a. Sa
knezom Lazarom porazio je Nikolu Altomanovi}a i podelio njegove posede.
Bal{i}ima je oteo Travuniju i odlu~io da se proglasi za kralja. “Donekle ga to i
pripadalo, budu}i da je po `enskoj lozi bio potomak slavnih Nemanji}a, a k to-
mu je dr`ao i jedan dio matice srpskih zemalja.” (str. 200.) I tako, 1377. godi-
ne, “ne pitaju}i nikoga, dade se u Mile{evu na grobu Sv. Save ovjen~ati “sugu-
bim vijencem”, bosanskim i srpskim; vijencem bosanskim koji mu pripada{e
od starine i srpskim koji naslijedi od svojih praroditelja, od “gospode srpske”.
Zbog te krunidbe prisvaja{e otad ne samo prava bosanskih banova, nego i du-
`nosti srpskih vladara. Pa~e da istakne svoje pravo na srpsko prijestolje, pro-
zva se “kralj Srbljem”, {to su nakon njega ~inili svi vladari bosanski. Dok se
prije naprosto zvao “Tvrtko, milo{}u Bo`jom ban bosanski”, zove se nakon
krunidbe “Stefan Tvrtko v Hrista Boga kralj Srbljem, Bosni i Primorju”. No-
voga kralja bosanskog i srpskog priznale su odmah i druge vlasti. Prvi ga pri-
znado{e kraljem Srbije Dubrov~ani, koji su mu po~eli pla}ati godi{nji dohodak
od 2000 perpera, {to su ga dotad davali srpskim vladarima na dan Sv. Dmitra.
I Mleta~ka Republika prizna ga vladarom Srbije, te ga odsad u slu`benim spi-
sima naziva{e “kraljem srpskim.” (str. 200-201.) Klai} tu ispu{ta da je, pored
te tri teritorijalne odrednice, Tvrtko bio i kralj Zapadnih strana. Ali iznosi da je
svom imenu Tvrtko dodao naziv “Stjepan”, zapravo Stefan. “Po njegovu pri-
mjeru nazivahu se poslije svi bosanski kralji istim imenom, kao nekad srpski
carevi i kralji.” (str. 201.)
Najva`nija posledica Tvrtkovog krunisanja je ta da je Bosna na taj na~in
raskinula svaku, makar i formalnu, pravnopoliti~ku vezu sa Ugarskom. “Izme-
|u vlastele bosanske, koja je Stjepana Tvrtka pomagala u potonjim pothvati-
ma, bija{e jama~no najznamenitiji knez Donjih krajeva, po imenu Vukac Hr-
vatini}. On bija{e godine 1363. branio grad Sokol s ~itavom `upom Plivom.
Poslije je Vukac Hrvatini} postao velikim vojvodom kraljevstva bosanskoga.
No godine 1378. ili 1379. umre on, ostaviv{i za sobom vi{e sinova, po imenu
Hrvoja, Vuka, Dragi{u i Vojislava, koji bi{e prozvani po ocu Vuk~i}i, te su kao
susjedi hrvatski poslije mnogo utjecali na prilike hrvatskoga kraljevstva. Naj-
znamenitiji od svih bio je Hrvoje, kojega je kralj Stjepan Tvrtko poveljom, iz-
danom 12. o`ujka 1380. u kraljevskom dvoru na Moi{tri, imenovao o~evim na-
sljednikom u ~asti velikoga vojvode bosanskoga i pored toga mu darovao tri
sela u `upi La{vi.” (str. 202.) U toj povelji, kako prenosi Klai}, Tvrtko je sebe
na slede}i na~in titulisao: “Stefan Tvrtko, po milosti gospoda Boga kralj Sr-
175
bljem, Bosni, Primorju, Hlmsci zemlji, Donjim krajem, Zapadnom stranom,
Usori, Soli i Podrinju i k tomu.” (str. 202.) Zatim ka`e kako se posle “veliki voj-
voda Hrvoje Vuk~i} Hrvatini} o`enio Jelenom, k}erju cetinskoga kneza Ivana
Nelipi}a, te je tako postao i vlastelinom hrvatskim.” (str. 202.) Pre}utkuje sa-
mo Klai} da se Nelipi}eva k}erka kao katolkinja udala za Hrvoja bogumila.
Svode}i bilans ~etrdesetogodi{nje vladavine Ludovika I, Klai} potencira
njegov ~vrsti centralizam, potpuno diferenciranje Slavonije i Hrvatske kao
ugarskih pokrajina i uvo|enje pravila koje se od 1356. striktno primenjivalo da
“zaseban ban upravlja Hrvatskom i Dalmacijom, a opet drugi ban Slavonijom.”
(str. 220.) Da je besmisleno ugarskog vladara nazivati i hrvatskim kraljem u
pravom smislu re~i, pokazuje i sam Klai} kad s gor~inom konstatuje da se tr-
sio “Ludovik da zatre ili barem sku~i one starohrvatske kne`evske rodove ko-
ji su sve do njega bili zastupnici hrvatskog naroda, a po tom i pokreta~i javno-
ga `ivota u Hrvatskoj. Kako je mrzio svaku drugu vlast pored svoje, on je s naj-
ve}om bezobzirno{}u postupao s tim starohrvatskim knezovima, koji su i po
podrijetlu i po vlasti svojoj bili stariji od njegove mlade dinastije.” (str. 220.)
Posebno su stradali [ubi}i, Nelipi}i i Kurjakovi}i. “^itavo dakle visoko
plemstvo hrvatsko, ti nekadanji gordi feudalni knezovi, bili su ili smrvljeni ili
vjerni, pokorni slu`benici kraljeve svjetlosti. Otporna njihova snaga bija{e slo-
mljena barem za neko vrijeme. A da se vi{e ne podignu, mislio je Ludovik po-
stignuti na dva na~ina. Prvo je kralj nastojao da kao u Ugarskoj stvori novo vi-
soko plemstvo od dr`avnih i dvorskih ~asnika, koji bi jedino slu`ili njega i ko-
jih bi sjaj i napredak bio tijesno skop~an s njegovom dinastijom. Stoga je ba{
`eljeznom dosljedno{}u od svih dr`avnih i dvorskih ~asti isklju~ivao ~lanove
starih, feudalnih kne`evskih porodica. Za ~itava njegova vladanja od ~etrdeset
godina nije bansku ~ast obna{ao nijedan ~lan hrvatske feudalne aristokratije.
Kralj je bansku ~ast kako u Hrvatskoj i Dalmaciji, tako i u Slavoniji isklju~ivo
povjeravao ni`im plemi}ima, koji su prije zasluge stekli za kralja bud na boj-
nom polju bud kao dvorski ~asnici ili upravitelji u drugim oblastima (osobito u
Erdelju). Pa i tu nije kralj uzimao plemi}e iz hrvatskih oblasti na jugu Gvozda,
nego isklju~ivo iz Slavonije, ve}inom takve mu`eve kojih su tek jedna ili dvi-
je generacije `ivjele na jugu Drave i koji su jo{ imali roda i posjeda onkraj Dra-
ve u Ugarskoj.” (str. 220-221.)
Sporadi~ni izuzeci u ovom slu~aju jo{ drasti~nije ukazuju na dubinu tog
problema, na kome potpuno pada konstrukcija o navodnom kontinuitetu hrvat-
ske dr`avnosti pod stranim vladarima. Dr`avni identitet i individualitet potpu-
no je izgubljen kad se prvobitna hrvatska teritorija na{la u sastavu ugarske dr-
`ave. Samo je feudalno ure|enje privremeno sa~uvano, preuzeto, a onda poste-
peno transformisano po kriterijumu lojalnosti prema vladaru i centralnoj vlasti.
“Od starih uro|enika odlikovao je kralj jedino porodicu Gorjanskih, koja se
upravo po odanoj slu`bi An`uvincima podignula do najvi{e vlasti i sjaja. No
pored tih uro|enika podigo{e se Bani}i (Banfi) od Lendave, Lackovi}i, ]uzi,
Se~i i Se~enji, Cudari i Bubeki, koje je kralj obilato opskrbio imanjima u Sla-
voniji, nadaju}i se da }e oni jednom biti slavna potpora njegovoj k}eri. Tek po-
176
sljednjih godina Ludovikova vladanja stjecali su vlast i ugled tako|er potomci
stare uro|eni~ke porodice, naime bra}a Horvati: Ivan kao ban ma~vanski, a Pa-
vao kao biskup zagreba~ki”. (str. 221.)
Trpimir Macan povodom toga upozorava da porodica Horvat uop{te nije
hrvatska, nego ugarska. “Ta je porodica podrijetlom iz mad`arskog roda Ban-
~a. Horvatima su nazvani po gradu Horvatima blizu Starih Mikanovaca, jugo-
isto~no od \akova.” (str. 221.) I taj toponim Horvati svedo~i da je u ranijim
vremenima doseljavanje Hrvata u Slavoniju bilo samo izuzetno. “Drugo sred-
stvo, kojim je kralj nastojao spre~iti da se nikad vi{e ne pridignu feudalni kne-
zovi hrvatski, bija{e to da je u Hrvatskoj na jugu Gvozda stao osobito pogodo-
vati ni`em plemstvu, koje je bilo podijeljeno u plemena i koje je vazda bilo u
opreci prema feudalnim knezovima. U jednu ruku bi{e osvje`ene uspomene na
ono vrijeme kad jo{ nije bilo feudalnih knezova, nego su plemenitim plemeni-
ma bili na ~elu `upani plemenski, a u drugu se ruku stala uva|ati uredba ugar-
skih `upanijskih plemi}kih sudova (stolova). Tako je hrvatsko ni`e plemstvo s
tom reorganizacijom postalo jako i ugledno, a podjedno mo}nom potporom
kraljevstva protiv feudalnih knezova i njihove premo}i. Po parnicama koje su
se god. 1360. pred kraljevom majkom Elizabetom raspravljale u Zadru, osobi-
to po onoj parnici izme|u cetinskih plemi}a Grubi}a i kneza Ivana Nelipi}a,
mo`emo lako suditi kako se u ono vrijeme dignula gotova hajka na hrvatske
knezove.” (str. 221.)
Posle Ludovikove smrti 1382. godine, za kraljicu je krunisana njegova
dvanaestogodi{nja k}erka Marija, dok je upravljanje Ugarskom preuzela njena
majka Elizabeta. Hrvatski plemi} iz Vrana kod Zadra i stare{ina vitezova iva-
novaca, Ivan Pali`na, organizovao je 1383. pobunu protiv kraljice. Elizabeta i
Marija odmah su s vojskom do{le u Dalmaciju da ugu{e pobunu, a Pali`na je
pobegao u Bosnu. Nedugo zatim, plemi}ki nemiri su otpo~eli i po Hrvatskoj i
po Slavoniji. Zbog toga je hrvatsko-dalmatinski ban Stjepan Mackovi} sme-
njen 1384. godine, a Marija izdade sve~anu povelju kojom potvrdi sva ranija
prava vlastele. Surovim merama pobuna je odmah ugu{ena u Dalmaciji i Hr-
vatskoj, ali se jo{ vi{e rasplamsala u Slavoniji kad joj se priklju~io zagreba~ki
biskup, pro{iruju}i se i na druge delove Ugarske. Osnovni motivi su bili nemi-
renje sa `enskom vladavinom i svemo} ugarskog palatina Nikole Gorjanskog.
Velika{ima nije bio po volji ni Marijin zaru~nik nema~ki princ Sigismund. Bi-
skupov brat Ivan Horvat se proglasio banom ~itave Slavonije, a prevagu je po-
bunjenicima donelo njihovo zalaganje da se na ugarski presto dovede napulj-
ski kralj i Ludovikov blizak ro|ak Karlo Dra~ki. Elizabeta i Marija su do{le u
Po`egu, gde su primile izaslanike francuskog kralja i ugovorile udaju Marijinu
za kraljevog brata orleanskog vojvodu Luja. Posredovanjem Nikole Gorjan-
skog kraljice su dobile podr{ku kralja Tvrtka, kome su ustupile Kotor da bi on
odustao od pomaganja pobunjenicima. Potom pristupi{e pregovorima sa vla-
stelom i sklopi{e sporazum o izmirenju 1385. godine. Me|utim, sve se pore-
meti kad je uvre|eni Sigismund s vojskom prodro u Hrvatsku. Plemstvo od-
mah posla zagreba~kog biskupa Pavla Horvata da dovede Karla Dra~kog.
177
d) ^erupanje srpske Bosne u vreme Kosovskog boja
Uskoro je preko Senja Karlo stigao u Zagreb i produ`io za Stolni Biograd.
Marija se u Budimu odmah ven~ala sa Sigismundom, ali joj mu` ute~e u ^e-
{ku i ostavi je na cedilu. Karlo Dra~ki u|e u Budim i plemstvo ga proglasi za
gubernatora Ugarske, a nedugo potom sazvan bi sabor za kralja. Po~etkom
1386. Elizabeta i Nikola Gorjanski organizovali su ubistvo Karla Dra~kog. Sla-
vonija se opet pobunila pa su kraljice sa Gorjanskim krenule da pobunu suzbi-
ju. Ustanici ih do~eka{e u zasedi, pa su Gorjanskog ubili, a kraljice zarobili.
Ban Ivan Horvat preuze vlast u Slavoniji, Hrvatskoj sa Dalmacijom, Ma~vi i
Severinskoj banovini. Hrvatsku i Dalmaciju je prepustio Ivanu Pali`ni. U
Ugarsku je do{ao Sigismund da preuzme vlast i pristalice ga proglasi{e kape-
tanom kraljevine. S vojskom je krenuo u Slavoniju da ugu{i ustanak. U Novi-
gradu kod Zadra pobunjenici su 1387. ubili kraljicu Elizabetu, udaviv{i je pred
Marijom. “Tako pogibe tu`no slavna k}i bosanskoga bana Stjepana Kotroma-
ni}a i bratu~eda kralja Stjepana Tvrtka. Usta{e hrvatski mrzili su tu duhovitu i
odva`nu `enu nadasve, mo`da najvi{e zato {to je u njezinim `ilama tekla hr-
vatska krv. Oni joj ne mogo{e oprostiti {to je, zabrinuta za budu}nost svojega
djeteta, onako izdajni~ki umorila hrvatskoga odabranika.” (str. 261.) Gra|anski
rat se nastavljao svom `estinom i u njemu vlastela na~elno nije bila podeljena
po nacionalnoj pripadnosti, ali je osetno bio ve}i broj Marijinih protivnika u
Hrvatskoj i jo{ vi{e u Slavoniji. Iste godine su ugarski velika{i krunisali u Stol-
nom Biogradu Sigismunda za kralja.
Odmah po krunisanju, Sigismund je odlu~io da krene na vojni pohod u Hr-
vatsku i Dalmaciju da bi oslobodio suprugu Mariju, a saveznike je na{ao u
Mle~anima, koji pozva{e dalmatinske gradove na vernost ugarskom kralju i
posla{e flotu da podupre njegovu kopnenu vojsku s mora. Uz kralja se svrstao
i Ivan Frankopan, za razliku od svog brata Stjepana koji je podupirao Karla
Dra~kog. Njemu je kralj poslao vojsku, a priklju~ili su mu se i Kurjakovi}i, pa
Ivan Frankopan potu~e Ivana Pali`nu, hrvatskog bana, dok su ostali Sigismun-
dovi odredi udarili na njegove sledbenike. Pali`na je bio prinu|en da kraljicu
Mariju pusti iz zato~eni{tva u Novigradu. Sigismund je Mariju do~ekao u Za-
grebu. Nakon toga, do jeseni 1387. pobuna je u svim ugarskim krajevima po-
stepeno savladana. Izvestan broj pobunjenih plemi}a izbegao je u Bosnu, ~iji
je kralj Tvrtko uspeo da povrati skoro sve teritorije koje je svojevremeno Lu-
dovik oteo. To mu je probudilo ambicije da se poku{a do~epati cele Hrvatske i
Dalmacije. Prvi ga je grad Klis priznao za svoga kralja, a podr`ao ga je i grad
Vrane nad kojim je vlast zadr`ao Ivan Pali`na. Pod pritiskom Tvrtkove vojske
koja je poharala splitsku okolinu, i Split je priznao vrhovnu vlast bosanskog
kralja. Sledbenici tada{njeg hrvatskog bana Ladislava Lackovi}a opseli su Vra-
nu, ali Tvrtko Pali`ni prisko~i u pomo} poharav{i i okolinu Zadra i razbi opsa-
du. Tvrtko i Pali`na tada su zauzeli Ostrovicu i opsedali Nin. Tvrtku se potom
priklonio Trogir, a on Pali`nu imenova za svog namesnika u Hrvatskoj u zva-
nju bana. Po{to su Spli}ani poku{avali da izvrdaju preuzete obaveze, Tvrtko ih
ponovo napade 1338. Ugro`eni Split pokrenu inicijativu za sklapanje saveza
178
dalmatinskih gradova i hrvatskih plemi}a protiv Tvrtka. Klai} navodi da je te
godine Tvrtko ve} imao celu Hrvatsku u svojim rukama, sa dobrim izgledima
da mu se i Dalmacija preda.
Na to je Sigismund slavonskog bana Ladislava Lu~enca imenovao za voj-
vodu ugarske vojske i gubernatora Hrvatske i Dalmacije, poslav{i ga protiv
Tvrtka. Bosanski vojvoda Vlatko Vukovi} ga je potukao 1389. Sigismund ni-
je ve}u pa`nju poklanjao tim zbivanjima, jer je imao velikih problema na isto-
ku Ugarske, a poku{avao je da iskoristi posledice Kosovske bitke da bi se do-
~epao novih poseda na severu Srbije, gde je s vojskom upadao. U novom na-
padu, dok je Vlatko Vukovi} s vojskom bio na Kosovu, slavonski ban ote od
Tvrtka Klis i jo{ neka upori{ta. Tvrtko po{alje novu vojsku u Hrvatsku, koja
posle po~etnih neuspeha uspe{no savlada Sigismundove sledbenike. Za svog
namesnika u Hrvatskoj Tvrtko je tada imenovao Ivana Horvata, izbeglog biv-
{eg slavonskog bana. Uskoro mu se pokori{e i dalmatinski gradovi, pa Tvrtko
ovlada celom Hrvatskom i Dalmacijom od Cetine do Velebita. Klai} pretposta-
vlja da su mu se priklonili i krbavski knezovi Kurjakovi}i. Samo je Zadar ostao
privr`en Sigismundu. Uspe{na osvajanja Tvrtku su dala povoda da svom vla-
darskom naslovu doda titulu kralja Hrvatske i Dalmacije. Po tom pitanju Kla-
i} izvla~i slede}i zaklju~ak. “On je sada bio vladar velikomu dijelu zemalja
krune Zvonimirove i Du{anove, te je tako postigao za ~im su hrvatski i srpski
vladari zaludo te`ili, da naime pod svojim `ezlom sjedine Hrvate i Srbe u jed-
nu dr`avu. Bosna, koja je nekad bila prikovana sad uz Srbiju sad uz Hrvatsku,
postala je sredi{tem oko kojeg se skupi{e pojedini dijelovi hrvatske i srpske dr-
`ave.” (str. 295.) Ovaj zaklju~ak Trpimir Macan u svom komentaru opovrgava
navode}i da “o takvoj te`nji feudalnih hrvatskih i srpskih vladara ne mo`e se
govoriti; i ova Klai}eva formulacija odrazuje politi~ke misli njegova vremena.”
(str. 295.)
Hrvatska i Dalmacija su 1391. priznali i Tvrtkovog naslednika Dabi{u za
svoga vladara, a on Vuka Vuk~i}a postavi za hrvatsko-dalmatinskog bana. Me-
|utim, tada se napuljski kralj Ladislav oglasi kao pretendent na Hrvatsku i Sla-
voniju, poku{avaju}i da pridobije Vuka i njegovog brata Hrvoja za svoje inte-
rese. Istovremeno je Ivana Horvata imenovao za svog namesnika za celu Ugar-
sku, a mnogim ugarskim velika{ima, za koje je znao da su nezadovoljni Sigi-
smundom, obratio se sa raznim ponudama i obe}anjima. Stupio je ~ak u kon-
takt sa turskim sultanom Bajazitom da bi koordinisali interese i aktivnosti pre-
ma Ugarskoj. Sigismund je za slavonskog bana 1392. imenovao kneza Ivana
Frankopana i dao mu zadatak da Ugarskoj povrati Hrvatsku i Dalmaciju, pro-
{iruju}i i na njih njegova banska ovla{}enja. Na ruku im je i{lo {to se Dabi{in
ban Vuk te godine ve} `estoko sukobio sa hrvatskim plemi}ima koji su podr-
`avali Ladislava Napuljskog, sina Karla Dra~kog. Kako su se u me|uvremenu
i Zadrani priklonili Dabi{i, Ivan Frankopan svoje akcije otpo~e opsadom Za-
dra, koji nije uspeo da osvoji do svoje smrti krajem 1393. godine. Tada novi
slavonski ban postade Butko Kurjakovi} i njemu se Zadar prikloni bez borbe.
Iste godine Dabi{a se izmirio sa Sigismundom, koji ga priznade za bosanskog
179
kralja, a Dabi{a mu zauzvrat vrati Hrvatsku i Dalmaciju i pristade da ga nakon
smrti Sigismund nasledi kao bosanski vladar. Ali, ubrzo se bosanski kralj pre-
domislio pa je naredio Vuku Vuk~i}u da povrati vlast nad Hrvatskom i Dalma-
cijom i istovremeno pru`io pomo} Ivanu i Pavlu Horvatu da iz Bosne provale
u Slavoniju.
Sigismund je 1394. s vojskom krenuo na Bosnu. Pratio ga je novi ban Ni-
kola Gorjanski. Osvojio je grad Debor i zarobio Horvate i ostale neposlu{ne
slavonske plemi}e, koji su u njemu imali upori{te. Dabi{a odmah zatra`i mir
priznaju}i Sigismundovu vrhovnu vlast. Skr{iv{i otpor bana Vuka Vuk~i}a, Ni-
kola i Ivan Gorjanski su zauzeli celu Hrvatsku i Dalmaciju – Nikola je napu-
stio mesto ma~vanskog bana i postao hrvatsko-dalmatinski, dok je slavonski
postao Detrik Bubek. Smrt kraljice Marije 1395. godine ponovo je uzdrmala
tek konsolidovanu Sigismundovu vlast. Marijina sestra, poljska kraljica Jadvi-
ga, i njen mu` Vladislav Jagelo, iskaza{e pretenzije na Ugarsku. Iste godine
umro je i Dabi{a, a bosanska vlastela ne htede da prizna odredbe \akovi}kog
ugovora prema kojem ga je trebao naslediti Sigismund. Na vlast su doveli Da-
bi{inu udovicu Jelenu Grubu. Po{to su prilike i na zapadu Ugarske bile nesre-
|ene, Sigismund je 1397. sazvao op{ti sabor celokupne hrvatske i dalmatinske
vlastele u Ninu. Konsolidacija je tu bila veoma va`na, s obzirom da su Turci
ve} 1396. godine, odmah posle te{kog Sigismundovog poraza kod Nikopolja,
osvojili celu Slavoniju, temeljito je oplja~kali i povukli se. Kralj se jedva spa-
sao u Nikopoljskoj bici, pa se brodom preko Carigrada vratio u Ugarsku i ne-
ko vreme boravio u Dalmaciji i Hrvatskoj, ~ije su ga prilike motivisale da sa-
zove sabor. U Slavoniji ga je do~ekalo veliko nezadovoljstvo jer su mnogi ple-
mi}i izginuli u Nikopolju, a zemlja poharana. Najve}e nezadovoljstvo je iska-
zivao Stjepan Lackovi}, za koga Klai} pretpostavlja da je kralja izneverio u bi-
ci kod Nikopolja. Lackovi} je brzo stekao veliki broj pristalica jer je malo ko
verovao da se Sigismund ikada mo`e vratiti. Pobunjenici su stupili u dogovo-
re sa Ladislavom Napuljskim i Turcima.
Stigav{i u Slavoniju, Sigismund je odmah, u februaru 1397. godine, sa-
zvao plemi}ki sabor u Kri`evcima, gde su njegove pristalice odnele prevagu, a
Stjepan Lackovi} i njegov sinovac Andrija su, posle masovne tu~e, ise~eni ma-
~evima. Njihovi sledbenici jedva pobego{e, a na tu vest Lackovi}evi vojnici
krenu{e na juri{ na Kri`evce. Kad su im sa zidina bacili mrtvo telo njihovog
vo|e, ipak se razbe`a{e. Vrativ{i se u Budim, Sigismund je dotada{njeg slavon-
skog bana Detrika Bubeka imenovao za palatina Ugarske, a Nikolu Gorjan-
skog za kraljevog zamenika i bana Slavonije, Hrvatske i Dalmacije. Grofu Her-
manu Celjskom, koji ga je verno pratio tokom celog pohoda, darivao je velika
imanja u Slavoniji i grad Vara`din. I mnoge druge tu|inske plemi}e naselio je
na nekada{njim imanjima slavonskih velika{a.
Nije se jo{ situacija u Ugarskoj ni konsolidovala, a Hrvoje Vuk~i} provali
u Slavoniju, {to je motivisalo Sigismunda da upadne u Hrvojeve zemlje, ali ga
je bosanski veliki vojvoda pobedio, pre{ao preko Une i oteo mu Dubi~ku `u-
paniju. Nezadovoljstvo ugarske vlastele Sigismundovim dovo|enjem nema~-
180
kih, ~e{kih, poljskih i italijanskih plemi}a dostiglo je vrhunac 1401. godine,
kad su ga dvorskom zaverom uhapsili i zasu`njili u Vi{egradu, a mnogi stran-
ci su tada proterani. Vlast je preuzeo palatin Detrik Bubek, biv{i slavonski ban.
Plemi}i se ubrzo podeli{e u ~etiri grupe po pitanju dovo|enja novog kralja na
presto. Jedni su hteli Vladislava Napuljskog, posebno Slavonci i Hrvati, drugi
Vladislava Jagela, tre}i habzbur{kog vojvodu Vilhelma, a ~etvrti sami sebe.
Nastado{e pometnja i haos, {to je olak{alo konsolidaciju Sigismundovih prista-
lica, a potom Nikola Gorjanski krenu da kralja izmiri s protivnicima. Kralja pu-
sti{e iz zatvora, a potom je on sazvao sabor plemi}a na kome se obavezao da
se nikome ne}e svetiti za neverstvo.
d`) Novi Sigismundovi pohodi i poraz u Bosni
Za pokazane zasluge, Nikola Gorjanski je 1402. postao palatin Ugarske.
Plemi}e je krajem te godine Sigismund ponovo uznemirio saop{tiv{i im da }e
ga, po{to nema mu{kih naslednika, naslediti habzbur{ki vojvoda Albreht. Pod
velikim pritiskom sabor u Po`unu je ipak prihvatio kraljevu odluku. Ali ~im je
sabor zavr{en veliki nemiri su zahvatili celu Ugarsku. Po{to je ve} ranije Ladi-
slav Napuljski imenovao Hrvoja Vuk~i}a za bana Hrvatske i Dalmacije, Hrvo-
je uz pomo} bosanskog kralja Stjepana Dabi{e, jo{ 1401. godine, nakon {to su
mu Spli}ani preoteli Omi{, krenu na osvajanje Hrvatske i Dalmacije. Sigi-
smund 1402. za novog slavonskog bana postavi biskupa Eberharda, a za dal-
matinsko-hrvatskog Emerika Bubeka, pa oba bana uputi u rat protiv Hrvoja.
Po{to je dobio podr{ku od pape Bonifacija IX, Ladislav Napuljski posla pet ga-
lija i jedan brigantin u Dalmaciju, na ~elu sa svojim vikarom Alojzijem Alde-
mariskom. Aldemarisko je uplovio u Zadar, gde zadarski nadbiskup, kninski
biskup i neki opati polo`i{e zakletvu vernosti Ladislavu. Potom se sastao sa Hr-
vojem, pa su zajedni~kim snagama krenuli da preuzimaju utvr|enja. Svi gra-
dovi se odmah predado{e, osim Skradina. Odmah je i u ostatku Ugarske izbi-
la pobuna protiv Sigismunda, kojoj se priklju~io i ostrogonski nadbiskup Ivan
Kani{ki, kao i knez Nikola Frankopan. Ve} po~etkom 1403. ve}ina ugarskog
plemstva bila je uz Ladislava. Od hrvatske vlastele Sigismundu su ostali verni
samo Kurjakovi}i, od slavonske knez Pavle Zrinski i zagreba~ki biskup Eber-
hard, po`e{ki vlastelini Berislavi}i, kao i ma~vanski ban Ivan Morovi}. U jeku
`estokog gra|anskog rata vojvoda Hrvoje je prodro u Slavoniju, a Ladislavlje-
vi sledbenici ovlada{e glavninom cele Ugarske.
U Zadru se avgusta 1403. Ladislav Napuljski krunisao za ugarskog kralja,
pa se tu zadr`ao tri meseca, ali nije se usudio da krene u Budim, iako se skoro
sva ugarska vlastela i gotovo svi biskupi u Zadru okupi{e, nagovaraju}i ga na
taj put. Ladislavljev strah od dolaska u Budim olak{ao je palatinu Nikoli Gor-
janskom da u~vrsti i okura`i Sigismundove pristalice. Sigismund okupi vojsku,
nastupi otvoreno protiv pape i krenu u obra~un sa svojim politi~kim protivni-
cima, obe}avaju}i ujedno op{tu amnestiju za sve odmetnike koji mu se odmah
priklone i pokaju. Ve}ina ugarskih, pogotovo slavonskih plemi}a, vrati se u
kraljev tabor. Uskoro su samo Hrvatska i Dalmacija ostale pod kontrolom La-
181
dislava Napuljskog. Ladislav se stra{no upla{io, pa je Hrvoja Vuk~i}a imeno-
vao za potkralja Hrvatske i Dalmacije i potom pobegao za Napulj. Hrvoje ipak
do`ivi udarac sa one strane sa koje ga nije o~ekivao. Bosanski kralj Ostoja iz-
mirio se sa Sigismundom i prihvatio njegovu vrhovnu vlast. Hrvoje pobuni bo-
sansku vlastelu i opsednu Ostoju u prestonom gradu Bobovcu. Ostoja 1404.
pobegne Sigismundu i zatra`i pomo}, a ugarski kralj potom po{alje ma~van-
skog bana Ivana Morovi}a da interveni{e u Bosni. Morovi} zauze Bobovac i
vrati Ostoju na presto, koji se nakon toga izmirio sa Hrvojem. Izmirenje je bi-
lo samo prividno, pa sabor vlastele u Visokom, maja 1404. godine, zbaci Osto-
ju i na presto dovede Tvrtka II.
Godine 1405. Sigismund je s tri vojske napao Bosnu, duboko u nju pro-
dro, ali je ubrzo pora`en. I drugi Sigismundov pohod je propao, iako je njego-
va vojska opusto{ila veliki deo Bosne. Slavoniju je ipak uspeo potpuno da smi-
ri, a u Hrvatskoj mu je opet pristupio knez Nikola Frankopan i osvojio ostrvo
Rab. U oru`anom sukobu Ladislavljeve galije Rab su povratile. Godine 1406.
Sigismund je svog novog tasta Hermana Celjskog imenovao za bana Dalma-
cije, Hrvatske i Slavonije. Nedugo zatim Sigismundu pristupi cetinski knez
Ivani{ Nelipi}, ali se jo{ br`e vrati Hrvoju, pokazav{i dvostruku prevrtljivost.
Posle promene na papskom tronu, papa Grgur 1407. godine pozva sve hri{}a-
ne da pomognu Sigismunda u krsta{kom ratu protiv Turaka, maniheja i drugih
nevernika. Godine 1408. Sigismund udari na Bosnu i bosansku vojsku, te{ko
porazi kod grada Doboja, zarobiv{i i Tvrtka II, te pogubiv{i mnogo plemi}a.
Posle te bitke po`urili su mnogi hrvatski i dalmatinski velika{i da se priklone
Sigismundu, a me|u prvima Ivani{ Nelipi}. Ovog puta ugarskom kralju privo-
li se i Hrvoje Vuk~i}, pa jo{ postade kum tek ro|ene kraljeve k}erke. Ladisla-
vu Napuljskom ostali su verni samo Zadar sa Novigradom, Vranim i Pagom.
Me|utim, Sigismundu se opet odmetnula Bosna, gde se na presto vratio kralj
Ostoja. Uto Ladislav Napuljski za sto hiljada dukata proda ~itavu Dalmaciju
Mle~anima.
U uvodnom delu tre}eg toma Klai} ponavlja da su se i u ~etrnaestom ve-
ku stanovnici Hrvatske nazivali Hrvatima, a u Slavoniji Slovincima. Etni~ka
struktura se u izvesnoj meri menjala samo u Dalmaciji, s obzirom da su se Hr-
vati postepeno naseljavali u primorskim gradovima, a ponekad i na ostrvima.
Me|utim, novost je da se u ovom veku masovno u Hrvatskoj i Dalmaciji po-
~inju naseljavati Vlasi ili Morlaci. Klai} ovde pominje da su Vlasi izvorno
predstavljali romansko stanovni{tvo, “ali mnogi Vlasi, koji se nastani{e u bu-
garskim i srpskim zemljama, preto~i{e se poslije polagano u Slavene, me|u ko-
jima su `ivjeli.” (str. 23.) Tada je naziv Vlasi sa~uvan u promenjenom zna~e-
nju jer se odnosio na sto~are, koji se nisu bavili ratarstvom, nego `iveli polu-
nomadski. Obavljali su i prenos razne robe karavanima s konjima i mazgama.
Klai} navodi da je ve} Mladen II [ubi} 1320. u svojoj vojsci anga`ovao odre-
de Vlaha. Njihove ve}e pokrete iz srpskih zemalja izazvala su turska osvajanja.
“Tijekom XIV stolje}a razasuli su se Vlasi po ~itavoj Hrvatskoj od Cetine i Ne-
retve pa do Velebita, pa~e su stali prodirati i u kotare dalmatinskih gradova, a i
182
na otoke.” (str. 23.) To je u stvari prvo masovno naseljavanje Srba na prostore
Hrvatske i Dalmacije, i to srpskih sto~ara ~ija je sva imovina u po~etku bila po-
kretna. Dalmatinski gradovi su ve} tada pokazali veliku netrpeljivost prema
njima, optu`uju}i ih za kra|e i nasilni{tvo. “Sve prijetnje me|utim nisu mnogo
koristile: Vlaha je sve vi{e u Hrvatsku dolazilo, te se osobito u gorskim kraje-
vima naseljavalo. Na koncu XIV stolje}a ~itava je Hrvatska od Gvozda do Ne-
retve prepunjena Vlasima, tako se otad vi{e puta spominju Vlasi pored Hrvata
kao zasebni razred pu~anstva.” (str. 24.)
|) Manipulacija doseljenim Vlasima, klasi~an metod
hrvatske {kole falsifikovanja
Ovde je najinteresantnije kako Klai} obja{njava da su se Vlasi ve} u Srbi-
ji pohrvatili, pa u Hrvatsku do{li kao pravi Hrvati. “Seobom Vlaha u Hrvatsku
promijenile su se donekle etnografske i stale{ke prilike u tom kraljevstvu. Is-
taknuto nam je da je dolazilo razmjerno vrlo malo pravih Vlaha, naime takvih
koji su govorili jo{ romanskim govorom (ostaci tih `ivjeli su jo{ na po~etku
XIX stolje}a na otoku Krku, a ima ih i sad u Istri oko ^epi}koga jezera; a i ]i-
}i u Istri nisu nego pohrva}eni Vlasi); golema ve}ina Vlaha, koji su se tijekom
XIV stolje}a nastanili u Hrvatskoj, bili su tek potomci pravih Vlaha, koji su
kroz vi{e generacija `ivjeli u Srbiji i Bosni, pa se ondje posve pohrvatili. Tako
se ti do{ljaci nisu sada razlikovali od hrvatskih starosjedilaca govorom (jezi-
kom), nego samo zanimanjem i socijalnim polo`ajem. Ve}ina ih je bila vjere
isto~no-gr~ke (Vlasi {izmatici); no bilo ih je katolika, ili barem takvih koji su
brzo prihvatili tu vjeru.” (str. 24-25.)
O~igledno je da Vjekoslav Klai} namerno prenebregava i prikriva ~injeni-
cu da su ti doseljeni Vlasi govorili srpskim jezikom, odnosno {tokavskim, i ta-
ko se ve} u startu razlikovali od zate~enih Hrvata koji su govorili hrvatski, od-
nosno ~akavski, o ~emu svedo~e bukvalno svi njihovi sa~uvani istorijski doku-
menti i spomenici. Naravno, da je tada moralo do}i i do svojevrsne jezi~ke sim-
bioze kojom }e u masi prevladati {tokavski, ali verovatno u varijanti koja je iz
ju`no~akavskog preuzela ikavski izgovor. Ina~e, socijalne diferencijacije no-
vodoseljenih Vlaha–Srba i zate~enih Hrvata i latinskih Romana, jo{ dugo }e se
sa~uvati, {to i Klai} potvr|uje: “Vlasi, naseljeni u Hrvatskoj, stanuju u gorskim
katunima, pa se stoga koji put zovu i katunari. Tamo gdje su na okupu, ~ine op-
}inu, te imaju svoje knezove, vojvode, pa~e i suce. Knezove biraju ili me|u so-
bom, ili im imenuje kneza onaj vlastelin (velika{) na kojega su se posjedu na-
stanili. Vlasi u `upi Cetini, gdje su gospodovali Nelipi}i, birali su sami svoga
kneza, pa~e i vojvodu za rat.” (str. 24.)
e) Rat sa Venecijom i turske provale
Sigismund je ponovo 1410. godine prodro u Bosnu gde mu se kralj Osto-
ja sa svojim velika{ima privremeno pokorio, ali ~im su ugarskom kralju vide-
li le|a, oni se opet od njega odmetnu{e. Naredne godine Sigismund je odlu~io
da Bosnu raskomada, pa je Donje krajeve s Jajcem ostavio Hrvoju, Usoru po-
183
verio Ivanu Gorjanskom, a Soli Ivanu Morovi}u. Po{to su Mle~ani u me|uvre-
menu preuzeli Nin, Rab, Cres, Pag i Lo{inj, i zapretili uzimanjem cele Dalma-
cije, a hrvatski ban Karlo Kurjakovi} nije bio u stanju da je sam odbrani, pa im
jo{ uz to Sandalj Hrani} prodao Skradin i Ostrovicu, kralj Sigismund, ve~ito
obuzet nema~kim, ~e{kim i poljskim poslovima, morade 1411. godine krenuti
u obra~un sa Mle~anima. Vojsku je poslao u Istru i Furlaniju, zauzimaju}i mno-
ga mleta~ka upori{ta, dok je ban Kurjakovi} uspeo da zauzme Skradin. Nared-
ne godine Kurjakovi} je umro, pa Sigismund za novog hrvatskog bana imenu-
je Petra Albena, vlasnika Medvedgrada i sinovca zagreba~kog biskupa i vrhov-
nog ugarskog kancelara Eberharda. Istovremeno na, tri prethodne godine upra-
`njeni, slavonski banski polo`aj dovede Pavla ^upora od Moslavine.
Te, 1412. godine, po|e za rukom [ubi}ima da od Mle~ana otmu Ostrovi-
cu. Me|utim, kad je ugarska vojska, posle po~etnih uspeha, pora`ena kod Mo-
te, a mnogi je Hrvati i Slavonci napustili, vrativ{i se iz Furlanije, pa je i [ibe-
nik posle duge opsade, usled unutra{nje pobune pao u mleta~ke ruke, morao je
i Sigismund li~no krenuti u rat. Iz Furlanije je poharao mnoge mleta~ke obla-
sti, ali i pretrpeo velike gubitke, pa je na papino posredovanje pristao da 1413.
sklopi primirje na pet godina. Primirje je Sigismund iskoristio da se obra~una
sa vojvodom Hrvojem Vuk~i}em, koga su njegovi neprijatelji, slavonski ban
Pavle ^upor i hrvatsko-dalmatinski ban Petar Alben, optu`ili da {uruje sa Tur-
cima i Mle~anima, smatraju}i i njegov prelazak pod starost s bogumilske na
katoli~ku veru la`nim. Sigismund je pozvao sve okolne hrvatske, slavonske i
bosanske plemi}e da otimaju Hrvojeva imanja, ali oni su uspeli da mu otmu sa-
mo Split i posede u Slavoniji. Na to Hrvoje zaista pozove Turke u pomo}. Tur-
ci do|o{e i pohara{e podru~ja sve do Zagreba, trajnije ostaju}i u `upi Uskoplje,
a 1415. dovode}i i nekada{njeg kralja Tvrtka II, koji je ubrzano {irio svoju
vlast. Mnogi turski odredi tada su prodrli u Hrvatsku, direktno zapretiv{i Spli-
tu, Trogiru i [ibeniku. Godine 1415. ugarska vojska, koju su prete`no ~inili od-
redi hrvatskih, slavonskih i ma~vanskih plemi}a, te{ko je pora`ena od strane
Turaka kod La{ve. Mnogi su zarobljeni, poput Ivana Gorjanskog, Ivana Moro-
vi}a, Pavla ^upore, Vladislava Tuto{evi}a, Petra Henrikovi}a, Franka od \u-
le itd. Bana slavonskog Pavla ^upora li~no je na svirep na~in Hrvoje ubio. Po-
sle te pobede, Turci su s Hrvojem upali u Slavoniju i poharali je sve do [tajer-
ske. Te godine je i umro Hrvoje, a njegova udovica Jelena se udala za kralja
Ostoju, predav{i prethodno Omi{ i Neretljansku krajinu svome bratu, knjazu
Ivani{u Nelipi}u.
Dugo kraljevo odsustvo iz Ugarske u vreme crkvenog sabora u Konstan-
cu stvorilo je uslove za nove sukobe me|u slavonskim velika{ima i me|usob-
no preotimanje poseda, uz mnogo prate}ih plja~ki i razaranja. Godine 1418.
planu novi ugarsko-mleta~ki rat. Uz Mle~ane stado{e Polji~ani i ugrozi{e Split.
Uskoro se pojavi kuga koja je izazvala pomor u dalmatinskim gradovima.
Ugarska vojska je neprekidno gubila teritorije u Istri i Furlaniji. Sigismund na
to po{alje slavonskog bana Dionisija de Markalija u Furlaniju, a hrvatskog ba-
na Alberta od Velikog Miholjca i Ungvara uputi da prisko~i u pomo} ugro`e-
184
nom Trogiru. Vojska bana Dionisija ubrzo je razbijena, pado{e cela Furlanija i
Istra, a ban pobe`e u Zagreb. Godine 1420. Mle~ani prvo zauze{e Trogir, na-
kon ~ega im se predao Split, pa su ovladali celom Dalmacijom, pa su Sigi-
smundu ostali samo Senj i Krk pod vla{}u Nikole Frankopana, kao i Omi{ sa
Neretljanskom krajinom na jugu.
Godine 1423. kralj je za slavonskog bana po drugi put imenovao Herma-
na Celjskog, ali se unutra{nji sukobi slavonskih plemi}a nastavi{e. Godine
1426. za hrvatskog bana postavljen je knez Nikola Frankopan, koji je bio u du-
bokom sukobu sa Celjskima otkako je grof Fridrih Celjski ubio svoju `enu Eli-
zabetu Frankopan, sinovicu Nikolinu i majku Ulrihovu. Ina~e, Nikola Franko-
pan se di~io da je njegova porodica italijanskog porekla i neprekidno se trudio
da odr`i {to bolje odnose sa Mle~anima. Banskog polo`aja se do~epao prven-
stveno time {to je Sigismundu pozajmio veliku koli~inu novca, a zauzvrat mu
kralj dao u zalog skoro celu Hrvatsku, osim poseda Kurjakovi}a i Nelipi}a. Bio
je politi~ki oslabljen kad mu je umrla `ena Doroteja, k}erka palatina Nikole
Gorjanskog, a mrzela ga je kraljica Barbara, k}erka Hermana Celjskog. Fran-
kopan dobi podr{ku pape, pa mu je Sigismund 1431. obnovio bansko zvanje uz
novu doplatu. Slede}e godine Nikola Frankopan je umro, na banskom polo`a-
ju ga nasledi{e sinovi Ivan i Stjepan, a imanje se razdeli na jo{ sedam sinova.
Po smrti Hermana Celjskog 1435. godine, Sigismund je za slavonskog ba-
na imenovao dotada{njeg beogradskog kapetana Matka Talovca, koji je bio i
gubernator zagreba~ke biskupije. U me|uvremenu su Frankopani nasledili i
sva Nelipi}eva imanja, jer je Ivan Frankopan o`enio njegovu k}erku Katarinu.
Me|utim, Sigismund 1435. zatra`i od Ivana da mu preda sva Katarinina ima-
nja jer kao kralj nasle|uje sva imanja knezova bez mu{kih potomaka. Po{to je
taj zahtev Ivan odbio, kralj mu oduze bansko zvanje i nalo`i Matku Talovcu da
ga na silu savlada, obe}avaju}i mu za nagradu sva ta imanja. Naredne godine
do|e Talovac s vojskom pod Sinj i osvoji ga, ali morade ubrzo da se vrati zbog
problema u Zagrebu. Ipak, krajem te godine Ivan je umro, a Matko Talovac
opet po`urio da udovici Katarini otme imanja, {to mu je ovog puta po{lo za ru-
kom. Sigismund mu nije dao da uznemirava druge Frankopane, pa je Stjepan
Frankopan jo{ neko vreme bio ban Hrvatske i Dalmacije.
f) Gra|anski rat u Ugarskoj
Sigismunda je 1437. nasledio njegov zet Albreht Austrijski. Matko Talo-
vac je uveliko potiskivao Celjske pod optu`bom da su protiv novog kralja, a
sam kralj je smenio hrvatsko-dalmatinskog bana Stjepana Frankopana, i 1438.
godine na njegovo mesto postavio Matkovog brata Petra Talovca. Nacionalna
netrpeljivost zbog sve ve}eg naseljavanja stranaca dostigla je tolike razmere da
su pobesneli Ma|ari te godine izveli pravi pokolj Nemaca u Budimu. Nema~-
ki izborni knezovi su Albrehta izabrali za nema~kog kralja, pa on tako postade
rodona~elnik dinastije Habzburga. Godine 1439. sabor ugarskih stale`a je
striktno ograni~io vladarska prava i odlu~io da se svi nema~ki ~inovnici uklo-
ne iz dr`avne slu`be. Nedugo zatim, kralj Albreht je umro. Vlast je preuzela
185
njegova udovica i Sigismundova k}erka Elizabeta, pa odmah na glavne dr`av-
ne polo`aje dovela svoje pouzdane ro|ake. Naredne, 1440. godine, na saboru
u Vi{egradu velika{i kraljicu prinudi{e da se uda za {esnaestogodi{njeg polj-
skog kralja Vladislava. Posle mesec dana, ona rodi sina Albrehtovog, Ladisla-
va Posthumca, pa potom uhapsi glavne zagovornike njene udaje, Matka Talov-
ca i Emerika Markala. Uz kraljicu je ~vrsto stao Ulrih Celjski, ali je Talovac
ubrzo uspeo da pobegne iz tamnice, pa se velika{i svrsta{e u dva zava|ena ta-
bora. Kad je Vladislav I Varnen~ik ve} u{ao u Ugarsku, Elizabeta krunisa u
Stolnom Biogradu sina Ladislava za ugarskog kralja. Do{lo je i do oru`anih su-
koba u kojima prevlada{e pristalice poljskog kralja. Ugarski sabor proglasi kru-
nisanje Ladislava Posthumca ni{tavnim i izabra Vladislava za kralja. Elizabe-
ta je bila veoma oslabljena, a verni su joj ostali samo Fridrih Celjski, Ivan Ji-
skra i bra}a Frankopani.
Me|utim, kraljici, koja nije posustajala, pomo} pru`i nema~ki kralj Fridrih
III, pa mnogi velika{i koji su se upravo zakleli Vladislavu, po~e{e njoj da se
preokre}u. Me|u njima je bio i ostrogonski nadbiskup Dionisije Se~ i Ma~van-
ski ban Ladislav Gorjanski. Izbio je gra|anski rat u kome Elizabetini sledbeni-
ci postigo{e zna~ajan uspeh. U dogovoru sa Frankopanima, bosanski veliki
vojvoda Stjepan Vuk~i} udari na Talov~eve posede u Neretljanskoj krajini i
osvoji Omi{ i Poljica. U Slavoniji prevagu su odnosili pla}enici Celjskih. Ipak,
Vladislavu odani severinski ban Ivan Hunjadi i knez Nikola Ilo~ki potuko{e
bana Gorjanskog, {to mu donese pobedu. Ipak, slede}e godine porazi{e ga kne-
zovi Celjski, pa je kralj bio prinu|en da se izmiri sa Fridrihom i Ulrihom. Rat
je besneo i 1442. godine, pa je papa poslao svog legata da posreduje. Mir je po-
stignut krajem godine, a posle tri dana umrla je Elizabeta, verovatno otrovana,
kako su naj~e{}e savremenici komentarisali. Naredne godine Vladislav je
uspe{no ratovao protiv Turaka, ali u novom lakomislenom pohodu 1444.
godine poginuo je kod Varne. Ugarsku nakon njegove smrti zahvati sukob iz-
me|u tabora Jano{a Hunjadija i knezova Celjskih. Saborskom odlukom tek
1446. godine, posle du`ih velika{kih preganjanja, na vlast je doveden {estogo-
di{nji Ladislav Posthumus, a Jano{ Hunjadi je postao gubernator Ugarske.
Po{to je 1445. umro ban Matko Talovac, Fridrih i Ulrih Celjski su svim
sredstvima nastojali da se do~epaju ~itave Slavonije i imanja zagreba~ke bisku-
pije. Samovoljno su se proglasili slavonskim banovima i vodili krvavi rat za
osvajanje mnogih slavonskih gradova jer im se, sve do svoje pogibije, odlu~no
i energi~no suprotstavljao vranski prior Ivan Talovac. Ponovo su za zagreba~-
kog biskupa postavili Benedikta, kao svoju marionetu. Zato je stolnobiograd-
ski sabor ovlastio namesnika Hunjadija da vojni~ki skr{i Celjske i to Slavoniji
donese nove pogibije i razaranja. Posle po~etnih uspeha, Hunjadi je zaustavljen
i prinu|en na kompromis. Celjski knezovi su ostali slavonski banovi, ali su Hu-
njadijevom sestri}u prepustili vranski priorat, {to je ovome predstavljalo osno-
vu da postane hrvatsko-dalmatinski ban. Godine 1448. krenuo je Hunjadi u rat
protiv Turaka, a prolaze}i kroz Srbiju, njegova je vojska harala stanovni{tvo,
plenila i palila. Na Kosovu polju je pretrpeo katastrofalan poraz i jedva `iv
186
umakao. Poginuli su banovi Ivan Sekelj i Franjo Talovac. Despot \ura| je za-
robio Hunjadija i pustio ga pod uslovom da mu vrati sva oteta imanja u Ugar-
skoj, plati od{tetu za po~injena zlodela i obave`e se da vi{e u vojne pohode ne
ide preko srpske teritorije ako nema despotove saglasnosti. Usled ovog poraza
nemiri su opet zahvatili sve ju`ne ugarske pokrajine. U Hrvatskoj je tako do-
{lo do sukoba bana Petra Talovca i bra}e Frankopan. Do pravog pomirenja iz-
me|u ugarskog gubernatora i srpskog despota do}i }e tek tri godine kasnije, jer
su se odnosi zao{trili kad je papa Nikola V godine 1450. izdao bulu kojom je
ugarske velika{e razre{io ugovorne zakletve, a despotove postupke proglasio
nepo{tenim, ne~ove~nim, nerazboritim i nedostojnim.
Kao hrvatsko-dalmatinski i slavonski ban, Ivan Sekelj je zapravo bio svo-
jevrsni vicegubernator nad ovim dvema banovinama. Slavonski banovi Celjski
uop{te mu se nisu pokoravali, a hrvatsko-dalmatinski ban Petar Talovac jeste
~isto formalno, pa je efektivno pod Sekeljovom vla{}u bila samo kri`eva~ka i
deo zagreba~ke `upanije. Njegova pogibija prekrati mu muke oko nedostatka
stvarnog autoriteta. Hunjadi je postepeno uspevao da pridobije Frankopane,
Zrinjske i Kurjakovi}e. Petar Talovac imao je unutra{njih problema sa vojvo-
dom Ivancem Novakovi}em, pa je bio spreman Sekelju ponuditi severnu po-
lovinu svoje osaka}ene banovine, ali do toga nikad nije do{lo. Ugro`avao ga je
i bosanski kralj Stjepan Toma{, a Frankopani i Kurjakovi}i ga nikad kao bana
nisu uva`avali. Na ruku mu je i{lo samo to {to su se bra}a Frankopani i me|u-
sobno glo`ili oko podele imanja. Ratovao je uspe{no s Novakovi}em, ali neu-
spe{no s Toma{em Tvrtkovi}em, koji mu je 1450. oteo Ostrovicu. Kako su i
Mle~ani nastojali da mu otmu Klis, Petar Talovac je bio prinu|en da se nago-
di sa Hunjadijem, a 1453. je umro. Tada je kralj imenovao gubernatorovog si-
na Ladislava Hunjadija za bana Hrvatske i Dalmacije, ali on nikada nije do{ao
u svoju banovinu. Banske poslove je vr{io banovac Toma{ Bojni~i}, plemi} iz
Plavna, a pravog bana ~etiri naredne godine nije bilo.
Kralj Ladislav Posthumus tek je 1453. napustio svog dotada{njeg starate-
lja nema~kog kralja i rimskog cara Fridriha III i do{ao u Budim, gde mu je sta-
ratelj postao Ulrih Celjski, dok je Hunjadija proglasio za kapetana cele Ugar-
ske. Uskoro je Ladislav najurio Ulriha Celjskog, koji izgubi i mo} u Austriji,
pa se vratio ocu Fridrihu u Slavoniju, nastoje}i da se do~epa i polo`aja hrvat-
sko-dalmatinskog bana. Godine 1454. poku{ao je da pokori krbavske knezove
Kurjakovi}e, ali je njegova vojska razbijena. Me|utim, u novom poku{aju pri-
silio ih je da mu predaju Ostrovicu, pa ga Grgur Kurjakovi} prizna za bana. Ve}
1455. godine Ulrih Celjski se slu`beno tituli{e banom Dalmacije, Hrvatske i
Slavonije, a potom ulazi u `estok sukob sa Jano{om Hunjadijem. Uspe{no je
povratio Austriju i Be~, pa mu se prikloni{e ugarski palatin Ladislav Gorjanski
i erdeljski vojvoda Nikola Mle~ki. Tada je povratio i kraljevu naklonost. \ur-
ski sabor ugarske vlastele ipak, bar prividno, izmirio je Celjskog i Hunjadija.
Kralj je ozvani~io Ulriha kao hrvatsko-dalmatinskog i slavonskog bana, a nje-
govom dugogodi{njem savezniku hercegu Stefanu Vuk~i}u izdao je povelju
kojom mu poklanja grad Split, ina~e ~vrsto u mleta~kim rukama. Me|utim, ka-
187
{telan Klisa, Pavle Ki{ i sinovi nekada{njeg bana Talovca, stavili su se pod mle-
ta~ku za{titu.
Po{to je Jano{ Hunjadi umro 1456. godine, odmah po uspe{noj odbrani
Beograda, u kojoj su ga ostali ugarski velika{i ostavili na cedilu, Ulrih Celjski
je postao najmo}niji velika{ u dr`avi i imenovan za vrhovnog kapetana Ugar-
ske. Me|utim, krajem te godine ubio ga je Hunjadijev sin Ladislav u Beogra-
du, a s njim je izumro celi rod Celjskih. Na njegovim posedima zavladala je
op{ta jagma i otima~ina. U Slavoniji je prevagu postigao susedgradski vlaste-
lin Hening ^ernin. Novi slavonski ban postao je Nikola Ilo~ki, ali zbog njego-
ve prezauzetosti erdeljskim i ma~vanskim poslovima, za banskog pomo}nika
imenovan mu je viroviti~ki `upan Ivan Markal. Hrvatska je du`e vreme ostala
bez bana, a za prevlast tamo su se jagmili Kurjakovi}i, bosanski kralj Stefan
Toma{ i herceg Stefan Vuk~i}. Kad je 1457. godine kralj Ladislav odobrio da
se pogubi Ladislav Hunjadi, izbio je te`ak gra|anski rat. Kralj se sklonio u Be~,
a onda oti{ao u Prag, gde je, verovatno otrovan, umro u osamnaestoj godini.
Kraljeva smrt smirila je gra|anski rat u Ugarskoj, a ugarski velika{i `eleli
su na presto dovesti nekog Ma|ara, kako bi prekinuli svaku dr`avnu vezu sa
^e{kom i Austrijom, koja im je u pro{losti ogromnu {tetu nanosila nacional-
nim interesima. Posle izvesnog preganjanja, izborni sabor u Pe{ti 1458. za no-
vog kralja je izabrao Matija{a Korvina Hunjadija, mla|eg Jano{evog sina, a za
gubernatora na pet godina njegovog ujaka Mihaila Sila|ija. Osamnaestogodi-
{nji kralj odmah naredi slavonskom banu Janu Vitovcu i vranskom prioru To-
mi Sekelju da se spreme da pokore sve kraljevske posede u Hrvatskoj i Slavo-
niji. Me|utim, pred polazak oni se me|usobno sukobi{e oko prvenstva, pa je
li~no kralj morao da ih miri. Banovi Dalmacije i Hrvatske 1459. godine posta-
li su Pavle [piran~i} i Petar Zob. Te godine kralj je svrgao palatina Ladislava
Gorjanskog. Na to je Gorjanski sa jo{ dva najmo}nija velika{a, Nikolom Ilo~-
kim i Mihailom Sila|ijem, organizovao zaveru protiv kralja, ali su Gorjanskog
i ti saveznici nedugo zatim napustili. Sa svojim pristalicama Gorjanski je 1459.
zatra`io od nema~kog kralja i rimskog cara Fridriha III Habzbur{kog da do|e
na ugarski presto. Njima su se priklju~ili slavonski ban Jan Vitovec i knez Mar-
tin Frankopan. Hrvatsko-dalmatinski banovi Zob i [piran~i} stali su uz kralja
Matija{a, ali na skup velika{a, koji je kralj sazvao u Budimu, nije do{ao nije-
dan Frankopan, Zrinski, Kurjakovi}, Blagajski, pa ~ak ni Toma Sekelj. Fridrih
II se proglasio ugarskim kraljem, a Nikola Ilo~ki tom prilikom kumovao je kra-
ljevom sinu Maksimilijanu, koji se upravo rodio. Matija{ na to oduze sva zva-
nja Ilo~kom, smeni Vitovca i za slavonskog bana postavi Tomu Sekelja. Planu
gra|anski rat i u prvoj bici pobedi{e Fridrihove pristalice. Taj rat je bio `estok
i na podru~ju Slavonije i Hrvatske. Bra}a Frankopani se podeli{e, pa je Martin
bio uz Fridriha, a Stjepan uz Matija{a. U jeku borbi umro je Gorjanski, a nje-
gova porodica ponovo se prikloni Matija{u. U njegov tabor se vrati{e i Jan Vi-
tovac i Nikola Ilo~ki. Matija{u je ipak najvrednija bila podr{ka pape Pija II, na-
kon koje me|u ugarskim plemi}ima, koji su bili uz Fridriha, nastade rasulo.
Me|utim, naredne godine Fridrihovi sledbenici su se uz stranu pomo} konso-
188
lidovali, pa su se sukobi s promenljivom ratnom sre}om odvijali sve do 1462.
godine, pru`aju}i tako priliku pojedinim velika{ima da po nekoliko puta me-
njaju tabor.
Papinim posredovanjem 1462. postignuto je primirje, a naredne godine i
trajan mir s kompromisnim re{enjima imovinskih problema. Godine 1463. pa-
la je Bosna pod tursku vlast, a njenog poslednjeg kralja Turci su pogubili. Kra-
ljica Mara je pobegla u Hrvatsku, ali je tamo oplja~kao hrvatski ban Pavle [pi-
ran~i}, “proslaviv{i” se tim nedelom za sva vremena. Turski odredi su iste go-
dine upadali u Hrvatsku i mleta~ku Dalmaciju, plja~kaju}i i pale}i. Potukli su
vojsku hrvatskog bana [piran~i}a i njega zarobili, a doprli su sve do Senja,
opusto{iv{i Krbavu i mnoga imanja Frankopana. Hrvatski ban je tada postao
Stjepan Frankopan. Iz Slavonije je kralj Matija{ s vojskom upao u Bosnu i ubr-
zo od Turaka preoteo Jajce. Emerika Zapolju je postavio za bosanskog guber-
natora, a po{to Zapolja u Bosni nije mogao imati nikakve prihode, kako navo-
di Klai}, kralj ga je uz to imenovao za bana Slavonije, Dalmacije i Hrvatske,
dok je ban Slavonije i Ma~ve bio erdeljski vojvoda Nikola Ilo~ki.
Godine 1464. Turci su ponovo harali Bosnom, pa su upali i u Hrvatsku pu-
sto{e}i imanja Stjepana Frankopana, a sina su mu u ropstvo odveli. Kralj Ma-
tija{ nije prestajao sa svojim antiturskim aktivnostima, ali se 1465. godine mo-
rao ozbiljnije pozabaviti sre|ivanjem prilika u Slavoniji i regulisanjem odnosa
me|u njenim vlastelinima. Morao je da smeni Emerika Zapolju jer se pokazao
nesposobnim. Sada je Nikola Ilo~ki postao ban cele Slavonije, a hrvatskim ba-
novima kralj je imenovao ponovo Petra Zoba i uz njega Ladislava de Diznosa,
dodaju}i im i titulu bosanskih banova, odnosno banova Rame. Slede}e godine
Matija{ imenova Ivana Tuza od Laka za bana i vrhovnog kapetana Bosne, Hr-
vatske i ~itave Slavonije. Ban Slavonije opet je bio Jan Vitovac, a u Hrvatskoj
viceban Pavle Bo`i~kovi}. Ivan Tuz odmah je s vojskom oti{ao da osvoji od-
metnute gradove Klis i Sinj, na koje su Mle~ani oko bacili. Gradovi su se pre-
dali bez borbe.

2. Previranja u ugarskoj provinciji Slavoniji


tokom druge polovine XV veka
U Slavoniji je 1467. do{lo do krvavih sukoba izme|u sve{tenika i plemi-
}a, iza kojih je stajao tada{nji zagreba~ki biskup Osvald Tuz. Krvoproli}e se
desilo prilikom zasedanja sinoda u crkvi Svetog Stefana u Zagrebu. Naredne
godine intervenisao je kralj zahtevaju}i od slavonskih plemi}a da biskupiji
uredno pla}aju crkvenu desetinu, narediv{i banu da ka`njava neposlu{ne. Po-
red toga, nastavljali su se razni sukobi unutar samog plemstva, a stanovni{tvo
je grcalo pod sve ve}im porezima koje je kralj propisivao da bi finansirao svo-
je vojne poduhvate. Za to vreme hrvatski ban Tuz je podveo uspe{no sve ugar-
ske posede u Hrvatskoj pod centralnu vlast, ali je potom dugo bio odsutan zbog
preokupiranosti problemima na svojim posedima u Slavoniji. Zamenjivao ga
je viceban Ladislav Markus, ali bez nekog autoriteta me|u vlastelom. Franko-
pani i Kurjakovi}i su se krvavo sukobljavali, a onda nastado{e krvoproli}a i
189
me|u samim Frankopanima povodom preotimanja imanja. Turci su 1468. go-
dine nastavljali sa plja~ka{kim upadima i haranjima mleta~ke Dalmacije i
ugarske Hrvatske i Slavonije. Utvr|ene gradove uglavnom nisu opsedali, ali su
sa svakog pohoda mnogo naroda odvodili u ropstvo. ^ak su se i Mle~ani ose-
}ali toliko ugro`eno da su prionuli da mire me|usobno zava|ene hrvatske kne-
zove, mada su ih ranije sistematski hu{kali jednog protiv drugog. Kad je stra-
te{ki va`an grad Senj bio direktno ugro`en od Turaka, Mle~ani su i od pape tra-
`ili da pomogne u mirenju Frankopana i Kurjakovi}a.
Kralj je 1469. Ivana Tuza i biskupa Ivana ^esmi~koga postavio za slavon-
ske banove, dok je banska funkcija u Hrvatskoj bila nepopunjena. Matija{a
sudbina Hrvatske jednostavno nije mnogo interesovala, jer je bio preokupiran
sukobima u ^e{koj. Turci su te godine poharali celu Hrvatsku i preko nje pro-
valili u Kranjsku, sve do zidina Ljubljane. Tek kad su se Turci s ogromnim ro-
bljem povukli, Matija{ je odlu~io da interveni{e jer je pretila opasnost da se svi
hrvatski knezovi priklone Mle~anima, koji su ih novcem i oru`jem pomagali.
Poslao je vojsku da prvo pokori Frankopane. Upravo u toku borbe izme|u kra-
ljevog kapetana Bla`a Podmanickog Ma|ara, u svom ~etvrtom pohodu Turci
su opet harali hrvatskim prostorom, pre{av{i preko Kupe u Slavoniju i doprev-
{i skoro do Zagreba, koga je pukim slu~ajem spasila izlivena Sava. ^im su se
Turci opet povukli, nastavi se rat izme|u Bla`a i Frankopana, u kome je Bla`
Ma|ar pobedio i zauzeo odmetnuti Senj. Rat se nastavio 1470. jer su Franko-
pani pomognuti od Mle~ana i nema~kog kralja Fridriha III. Na kraju Fridrih je
u Be~u izmirio kralja Matija{a i kneza Stjepana II Frankopana, ali je Senj bio
za Frankopane definitivno izgubljen. Kralj je tada Bla`a Ma|ara postavio za
bana Bosne, Dalmacije, Hrvatske i Slavonije. Te 1470, i naredne 1471. godine,
Turci su provaljivali u Slavoniju prodiru}i sve do Drave, a Hrvatsku i Dalma-
ciju pohara{e sve do splitskih, {ibenskih i zadarskih zidina, dopiru}i opet do
Ljubljane i Kranja na severu. Na to je Bla` Ma|ar dalju odbranu Hrvatske po-
verio vicebanu Pavlu Taru, a sam se sa slavonskim banom Damjanom Horva-
tom od Litve koncentrisao na odbranu Slavonije, s obzirom da su Turci potpu-
no razbili odbrambenu liniju Jajce–Beograd izgradiv{i mo}nu tvr|avu [abac.
Turci su tada zauzeli i ostatke Hercegovine, a Matija{ je svoje dotada{nje va-
zale Vladislava Vuk~i}a i Ivani{a Vlatkovi}a naselio kao plemi}e u kri`eva~-
koj i zagreba~koj `upaniji.
Godine 1471. ostrogonski nadbiskup, pe~ujski i zagreba~ki biskupi, podi-
go{e veliku plemi}ku pobunu protiv kralja Matija{a, koja je uskoro poprimila
tolike razmere da je od ukupno 75 ugarskih `upanija kralju ostalo verno samo
devet, kao i kalo~ki nadbiskup. Pobunjenici su ugarsku krunu ponudili polj-
skom princu Kazimiru. Obave{ten o zaveri, Matija{ je uspeo da podmiti i pri-
voli mnoge plemi}e da se vrate u njegov tabor, dr`avni sabor mu ukaza podr-
{ku, pa je ve} 1472. njegova vlast stabilizovana. Nikolu Ilo~kog je proglasio za
bosanskog “kralja” kako bi tako parirao “kralju” koga su Turci postavili, a za
bana Dalmacije, Hrvatske i Slavonije imenovao je Damjana Horvata. U Hrvat-
skoj je polji~ki knez @arko Dra`ojevi} uz mleta~ku pomo} osvojio Klis i delo-
190
ve Cetine, pa je ban Pavle Tar zauzvrat napadao podru~ja dalmatinskih grado-
va. U tim borbama uskoro je i poginuo od mleta~ke pu{ke. Godine 1472. Tur-
ci su tri puta provaljivali i harali Hrvatsku, najvi{e oblasti Frankopana. Papa
Sikst IV poku{ao je tada da izmiri Mle~ane, Frankopane, Kurjakovi}e, Petra
Zrinskog i kraljevskog kapetana u Senju kako bi se ubudu}e udru`enim snaga-
ma suprotstavljali Turcima. Efekti su bili slabi, jer su Turci i 1473. preko Hr-
vatske prodirali u Kranjsku, [tajersku i Koru{ku, koje su bile pod vla{}u ne-
ma~kog kralja i rimskog cara. Matija{ je te godine banovinu Slavoniju dodelio
do`ivotno Ivanu Ernu{tu, dok je Damjana Horvata potvrdio za bana Hrvatske
i Slavonije. Godine 1474. Turci su provaljivali u Slavoniju, pusto{e}i sve pred
sobom, a posebno te{ko stradalo je Zagorje. U ponovnom naletu su te{ko stra-
dale i Hrvatska i Slavonija, a narod tako masovno odveden u ropstvo, da su
mnogi krajevi ostali nenaseljeni.
Kad je Matija{ 1477. krenuo u rat protiv nema~kog kralja i rimskog cara,
pa s vojskom upao u Austriju, paralelno s tim u [tajersku je iz Slavonije upao
zagorski knez Juraj Vitovac, opusto{iv{i sve do Maribora, dok su iz Hrvatske
na Kranjsku napali Stjepan II i njegov sin Bernardin Frankopan, uni{tavaju}i
sve pred sobom. U toku tog pohoda, Turci su ponovo opusto{ili Hrvatsku. Te
godine je umro Nikola Ilo~ki, pa su Turci mnogo lak{e mogli preko dela Bo-
sne, koji je on kontrolisao, upadati i u Hrvatsku i u Slavoniju, prodiru}i ne sa-
mo do Kranjske, [tajerske i Koru{ke, nego i u Furlaniju. Tada imenovani novi
ban Dalmacije, Hrvatske i Slavonije, Ladislav od Egervara, bio je nemo}an da
se suprotstavi Turcima, a bansku vlast su mu priznavali samo slavonski plemi-
}i, dok su ga hrvatski knezovi Frankopani, Kurjakovi}i, Zrinski i Blagajski ig-
norisali i samostalno sara|ivali sa Mle~anima. Matija{ je bio prinu|en da sazo-
ve slavonski sabor i da Slavoniji dodeli pravo da sama organizuje svoju odbra-
nu od Turaka i bira zemaljskog kapetana koji }e komandovati njenom voj-
skom. Sabor je odr`an 1478. godine, a na njemu je u~estvovao i srpski despot
Vuk Grgurevi} Brankovi}, kome je prethodno kralj dodelio ve}a imanja u kri-
`eva~koj i zagreba~koj `upaniji.
a) Oru`ani obra~uni slavonskog i hrvatskog plemstva
Izgleda da je posle toga Slavonija bila unekoliko za{ti}enija od Turaka,
dok su se u Hrvatskoj Frankopani me|usobno obra~unavali, a Turci nastavlja-
li da upadaju. Uz mleta~ku pomo} zabele`i{e hrvatski knezovi i jednu pobedu
protiv Turaka, {to je vi{e rasrdilo Matija{a nego eventualna vest da su Hrvati
bili usamljeni i pora`eni, pa u pismu mleta~kom du`du pi{e da je knez An`
Frankopan odmetnik, a njegov {urak knez Karlo Kurjakovi} lopov i razbojnik.
Godine 1479. kraljevska vojska, koju je predvodio slavonski ban Ladislav od
Egervara, napala je Frankopana i otela mu sve gradove i posede, a on je jedva
pobegao u Mletke. Na to je kr~ki knez Ivan VII Frankopan, An`ov stric, zau-
zeo gradove Novi i Bribir, napadaju}i na Vinodol. Matija` posla vojsku pod ko-
mandom Bla`a Ma|ara, koja je potisnula Ivana II i naterala ga da se povu~e na
Krk. Godine 1479. Bla` sa Senjanima po~e pripreme za iskrcavanje na Krk.
191
Naredne godine on se iskrcao na ostrvu i opseo Omi{alj, a posle njegovog za-
uzimanja krenuo na grad Krk. Mle~ani su poslali svoju flotu radi odbrane Kr-
ka, ali su u borbu stupili tek kad je knez Ivan VII i formalno predao Krk pod
njihovu vlast. Odjednom se promenio odnos snaga, pa je posle izvesnog krva-
renja Bla` bio prinu|en da odustane od opsade Krka. Mle~ani su mu blokirali
i snabdevanje hranom sa kopna, a ostao je i bez ~amaca i brodova. Tek kad je
Mle~anima predao Omi{alj i sav ratni plen, Bla`a i njegovu vojsku Mle~ani su
prevezli do Senja i Vinodola. Da im ne bi smetao, Mle~ani su i kneza Ivana VII
Frankopana premestili u Mletke i tako su Frankopani zauvek izgubili ostrvo
Krk. Bla` Ma|ar je po povratku dovr{io zauzimanje Vinodola privode}i pod
kraljevu vlast celo primorje od Senja do Trsata.
I godine 1480. te{ko su Hrvatska i Slavonija stradale od turskih provala. U
jednom takvom pohodu oni su preko Slavonije i Me|umurja poharali i jugoza-
padnu Ugarsku. U nekoliko navrata i Turci su u tim plja~ka{kim poduhvatima
do`ivljavali poraze. Tada je Matija{ sa slavonskim banom Ladislavom od
Egervara, bosanskim banom Petrom Doj~inom i srpskim despotom Vukom
Grgurevi}em krenuo na Bosnu. Krvave borbe su vo|ene sve do dana{njeg Sa-
rajeva, mnogo Turaka je pobijeno, sve na putu paljeno i uni{tavano, ali je i Ma-
tija{eva vojska pretrpela te{ke gubitke. Pohod je okon~an povratkom u Slavo-
niju. Po povratku, kralj se tri meseca zadr`ao u Zagrebu, poku{avaju}i da sre-
di stanje u Slavoniji, koju je zahvatilo bezakonje zbog velika{ke samovolje.
Naredio je da se za 1481. godinu sazove veliki slavonski sabor. Sabor je napra-
vio popis velika{a, plemi}a i obi~nih ljudi, koji su optu`eni za razli~ite zlo~ine,
pa je op{ti kraljevski sud mnogima izrekao smrtne kazne, ~ak i velika{ima. Po-
tom je Matija{ na pojedina~ne molbe delio pomilovanja, na primer knezovima
Baboni}ima Blagajskim, knezovima Frankopanima iz zagreba~ke `upanije
itd., ukidaju}i na kraju sve presude. Godine 1482. Bla` Ma|ar je imenovan za
slavonskog bana. Turske provale su trajale tokom ~itave 1482. godine, a poseb-
no velik turski prodor u Hrvatsku desio se 1483., kad su pre{li preko Une i po-
delili se u tri kolone, upadaju}i i u Kranjsku i Koru{ku i nesmetano se vrativ{i
sa ogromnim plenom, ali su ih na Uni sa~ekali tada{nji ban Matija{ Gereb sa
Vukom Grgurevi}em i do nogu potukli. U borbi se tada istakao knez Bernar-
din Frankopan i njegovi bliski ro|aci Ivan IX Cetinski i Mihailo Slunjski. Po-
sle toga je sultan Bajazit Matija{u ponudio mir na pet godina, {to je kralj pri-
hvatio.
Ban Dalmacije, Hrvatske i Slavonije, Matija{ Gereb, bio je blizak ro|ak
kraljev, pa je na tom polo`aju ostao {est godina. Ostalo je zapam}eno da je taj
ban podsticao plja~ka{ke upade Hrvata i Vlaha u posede dalmatinskih grado-
va pod mleta~kom vla{}u. Na to su Mle~ani uzvr}ali sopstvenim upadima u hr-
vatske `upe i kotare. Hrvatski viceban tada je bio Ga{par Peru{i}, a slavonski
vicebanovi postali su veliki `upani kri`eva~ki Petar Bo~kaj od Rasinje i Miha-
ilo Kerken od Belo{evca. Interesantno je da su se, kad je Matija{ zaratio sa ne-
ma~kim carem i zauzeo Be~ i najve}e delove [tajerske, Kranjske i Koru{ke,
protiv njega pobunili zagorski knezovi Juraj i Velizar, sinovi Jana Vitovca, i
192
svrstali se uz cara. Kralj je protiv njih poslao vojsku na ~elu sa Jakovom Seke-
ljem, {tajersko-kranjsko-koru{kim kapetanom. Pobunjenici su pobe|eni, a
kralj im je oduzeo sva imanja. Kad je Matija{ umro 1490. godine, sazvan je iz-
borni sabor koji je za novog vladara izabrao ~e{kog kralja Vladislava II Jage-
lovi}a, sina poljskog kralja Kazimira VI i, po majci, unuka nekada{njeg ugar-
skog kralja Albrehta Habzburgovca. Novi kralj je zakletvom preuzeo mnogo
obaveza, ali za nas je najinteresantnija zakletva da ne}e nikome drugom “nego
Ugrima, i to svakako vrlo zaslu`nima, dati i podijeliti ~ast erdeljskoga vojvo-
de, sikulskoga, teme{koga i po`unskoga `upana, zatim ~ast bana Slavonije,
Dalmacije i Hrvatske, kao i severinskoga, beogradskoga i jaja~koga, i drugih
mjesta, pa i upravljanje kraji{kih tvr|ava kao i kraljevskih gradova.” (str. 206.,
knjiga ~etvrta). Iz ovoga je vi{e nego o~igledno da su svi velika{i i plemi}i ko-
ji su imenovani za hrvatsko-dalmatinskog ili hrvatskog bana, a ponekad isto-
vremeno za obe ove pokrajine, smatrani Ugarima, a i sami su se tako identifi-
kovali.
b) Hrvatski vlastelini podeljeni izme|u Nemaca i Ugara
Posle krunisanja, novi kralj je potvrdio Ladislava od Egervara za bana Sla-
vonije, Dalmacije i Hrvatske, ali je i za hercega Slavonije imenovao Matija{e-
vog vanbra~nog sina Ivani{a Korvina. Uto je rimsko-nema~ki car Maksimili-
jan, kao konkurentski pretendent, upao u Ugarsku i s lako}om je osvajao, ~ak
i Stolni Biograd, pa se na{ao pred Budimom. Njemu se prikloni{e i mnogi hr-
vatski i slavonski velika{i, od kojih su najzna~ajniji knez Ivan IX Frankopan
Cetinski, Nikola VI Frankopan Tr`a~ki, knez Mihailo Blagajski, svi potomci
banova Talovaca itd. Odanost kralju Vladislavu II, koju su iskazali ban Ladi-
slav od Egervara i krbavski knez Karlo Kurjakovi}, kao i knez Bernardin Fran-
kopan, po Klai}evom mi{ljenju presudno je doprinela da se nisu cela Slavoni-
ja i Hrvatska u potpunosti svrstale uz Maksimilijana. Nema~ka vojska je tada
i Zagreb zauzela bez borbe. Me|utim, Maksimilijanu je ponestalo novca za
pla}anje pla}enika, pa je morao odustati od osvajanja ~vrsto branjenog Budi-
ma i vratio se u Austriju. Vladislav II je bio zaokupljen ratom sa svojim bratom
Ivanom Albertom, koji ga je napao u ^e{koj i Moravskoj. Uz o~evo posredo-
vanje bra}a se, posle velikog krvoproli}a, ipak izmiri{e. Sad je Vladislav II
imao odre{ene ruke da krene u osloba|anje teritorija koje je Maksimilijan za-
uzeo. Pri tom je herceg Ivani{ Korvin od kralja dobio zadatak da protera Nem-
ce iz Zapadne Slavonije i Zagreba. Dobro utvr|ena nema~ka posada u Zagre-
bu ubrzo je od cara dobila poja~anje, ali su te nove trupe pred gradom Ivani{ i
ban Ladislav od Egervara razbili. Potom je marta 1491. godine po~eo juri{ na
Zagreb, ~ija je nema~ka posada savladana. Uskoro su sve Maksimilijanove tru-
pe oterane iz Ugarske, a naredne godine potpisan je mirovni ugovor, kojim je,
izme|u ostalog, bilo predvi|eno da se pomiluju i hrvatski i slavonski velika{i,
koji su prethodno pristali uz Maksimilijana, pa im je, ~ak, odobreno da ubudu-
}e mogu i}i u slu`bu nema~kom caru. Jedna od najva`nijih ta~aka mirovnog
ugovora predvi|ala je da ukoliko Ladislav II umre bez mu{kih potomaka, ugar-
193
ski kraljevski presto nasle|uje car Maksimilijan Habzbur{ki. Tu odredbu je po-
sebno potvrdio ugarski sabor u Budimu 1492. godine, s tim {to su je na poseb-
nom dokumentu potpisali vlastelinski stale`i Hrvatske i Slavonije, kako navo-
di Klai}, ukupno 63 barona, velika{a i plemi}a.
c) Posledice poraza na Krbavskom polju
Mada su u saborskom dekretu potvr|ena stara “prava i slobo{tine” svih
kraljevina i pokrajina u sastavu Ugarske, pa s tim u vezi pomenute Dalmacija,
Hrvatska i Slavonija, Slavonija je dobila i posebne privilegije, poput one da se
u njoj napla}uje samo pola iznosa redovnih poreza koji se propisuju za Ugar-
sku. S druge strane, Hrvatska je bila u najve}oj nevolji. Kako je isteklo primir-
je, od 1490. godine Turci su neprekidno napadali na Hrvatsku, a neretko i na
zapadnu Slavoniju. Godine 1491. bosanski pa{a je preko Hrvatske i Slavonije
upao i u Kranjsku, ali je njegova vojska u povratku pora`ena. Posebno je te`ak
poraz bio Turaka kod Udbine, gde su se opet istakli Frankopani, i to Ivan Ce-
tinski i Mihailo Slunjski. Dodatno su Turci pora`eni kod reke Une, pa se 1492.
nisu ni pojavljivali na tim prostorima. U tom zati{ju planule su opet borbe me-
|u samim Frankopanima, ali se Frankopani sukobi{e i sa banom Ladislavom i
sa hercegom Ivani{om. Frankopani, sada silno oja~ali, poku{avali su da vrate
sve ranije otete posede, a i me|usobno su se preganjali oko prvenstva. Poseb-
no su se te{ke borbe vodile za grad Senj. Kralj je za nove hrvatske banove po-
stavio Emerika Deren~ina i Ivana Bota od Bajne, ~iji je zadatak bio da obuzda-
ju Frankopane i spre~e pad Senja u njihove ruke.
Ban Deren~in je oterao Bernardina Frankopana od Senja i on se sklonio u
Brinje. Ban Ivan Bot je poginuo prilikom opsade Brinja. Dok su trajale borbe
kod Brinja, velika turska vojska je upala u Hrvatsku. Bosanski pa{a Hadum je
prethodno preko Une i Kupe prodro u Kranjsku i [tajersku, pa se vra}ao sa
ogromnim plenom i mnogo roblja. Turci su, pale}i i ubijaju}i sve pred sobom,
opseli Modru{u, koja je bila sedi{te krbavsko-modru{kog biskupa. Bernardin
se na tu vest izmirio sa banom, pa je Emerik Deren~in prikupio zna~ajnu voj-
sku sa mnogo hrvatskih i slavonskih plemi}a na Krbavskom polju kod Udbi-
ne. Tu ga Turci do nogu potuko{e 9. septembra 1493. godine, zarobiv{i ga i s
mno{tvom vlastelina i naroda odvedo{e u ropstvo. Kako pi{e jedan savreme-
nik bitke, a Klai} ga citira, prikazuju}i stanje u Hrvatskoj nakon tog katastro-
falnog poraza, da je “gotovo ~itava zemlja opustjela i puka li{ena; jer se sav na-
rod bija{e javno na Turke digao, osim onih koji nisu poradi starosti ili mlado-
sti mogli, misle}i da }e Turke jama~no razbiti, kako im je prije nekoliko puta
na istome mjestu po{lo za rukom.” (str. 232.) U daljem opisu iznosi se da je ce-
lom Hrvatskom “takova ne~uvena `alost i pla~ zavladao, da bi se s njihove ne-
volje moralo rasplakati srce tvr|e od najtvr|eg kamena, budu}i da je mnogo
otaca i matera izgubilo sve svoje sinove i k}eri – sinovi su ubijeni, a k}eri od-
vedene; mno{tvo je `ena obudovjelo.” (str. 232.)
Posledice poraza su bile dalekose`ne. Krbavsko-modru{ki biskup je svoje
sedi{te preselio u primorski Novigrad, “a preostali puk na jugu Gvozda stao se
zaklanjati u sigurnije krajeve, osobito u Slavoniju me|u Savom i Dravom. Po-
194
bjedonosni pak Turci pregnuli da pre`ivjelu gospodu hrvatsku do kraja satru i
da hrvatsku zemlju pridru`e svojoj vlasti. Nevoljni knezovi i plemi}i hrvatski
ostali smi{ljati i raditi kako da se otmu sigurnoj propasti.” (str. 233-234.) Preo-
stali hrvatski plemi}i, razo~arani dr`anjem kralja Ladislava II, obrati{e se za
pomo} caru Maksimilijanu. Kralj je za novog hrvatskog bana imenovao Ladi-
slava Kani{kog, za koga je znao da je sklon nema~kom kralju i rimskom caru.
Po{to je postao i slavonski ban, Kani{ki je oti{ao prvo u Slavoniju da organi-
zuje odbranu od narednih turskih napada. Godine 1494. Kani{ki je nastojao da
privoli “slavonske stale`e da bi sa svojim ~etama ne samo svoju kraljevinu bra-
nili, nego da bi tako|er i{li na jug u Hrvatsku ili jo{ dalje, gdje bi bilo potrebe.
Ali, tomu oprije{e se stale`i slavonski, a kad je to ban stao silom provoditi, po-
sla{e smjesta dva zastupnika u Budim, da bana radi te novotarije tu`e.” (str.
236.) Kralj je pismom zabranio banu da prisiljava slavonske plemi}e na rato-
vanje van granica Slavonije, jer bi to bilo protivno svim dotada{njim obi~aji-
ma i slavonskim pravima. Na to Kani{ki ode u Hrvatsku i prvo se pozabavi
utvr|enjem grada Senja, a onda je sazvao hrvatski sabor u Biha}u na reci Uni.
Sabor se zapoma`u}i obrati papi, vape}i za pomo}. Dok je osaka}ena Hrvat-
ska poku{avala da se kako tako sredi i oporavi, Slavoniju je zahvatio novi gra-
|anski rat usled poku{aja nekih velika{a da otmu posede hercegu Ivani{u Kor-
vinu. Protiv Ivani{a su ustali palatin Stjepan Zapolja, zagreba~ki biskup Osvald
Tuz i drugi, pa do|e do velikih pusto{enja.
Te godine su Turci forsirali Savu kod Mitrovice, pa krenuli prema Zagre-
bu plja~kaju}i, uni{tavaju}i i porobljavaju}i sve pred sobom. Dok su ti odredi
jo{ bili u Slavoniji, bosanski pa{a Hadum opet krenu na Hrvatsku. Blagajski
knezovi se nagodi{e s Turcima i pusti{e ih bez borbe preko svojih poseda. Na-
godila se i udovica Karla Kurjakovi}a, pa im odoli samo knez Bernardin Fran-
kopan. Te godine Vladislav II je sklopio trogodi{nje primirje s Turcima, a on-
da se okrenuo da skr{i zaveru palatina Stjepana Zapolje i hercega Lovre Ilo~-
kog, koji je imao ogromne posede u Ma~vi, Sremu i Slavoniji sve do austrij-
ske granice, a osumnji~en je bio da {uruje s Turcima. Krajem 1494. godine
kralj je s velikim snagama osvojio Ilok. Kraljevi privr`enici su po~eli da osva-
jaju Lovrine gradove po Slavoniji, a srpski despot \ura| Brankovi} zauzeo je
Mitrovicu. Naredne godine kralj se pozabavio sre|ivanjem prilika u Slavoniji
i organizovanjem njene odbrane od Turaka, pomaganjem odbrane Jajca i dela
zapadne Bosne pod ugarskom kontrolom. Tada je imenovao Ladislava Kani-
{kog za hrvatskog bana, ali on nije dugo ostao na tom polo`aju, jer je kralj
uskoro Ivani{a Korvina postavio za bana Dalmacije, Hrvatske i Slavonije. Lo-
vro Ilo~ki se na kraju priklonio Vladislavu II, ali je ostao bez mnogih poseda.
Ivani{ Korvin zbog neposlu{nosti prvenstveno plemi}a kri`eva~ke i viroviti~-
ke `upanije u svoju banovinu nije mogao da u|e bez vojske. Za slavonskog vi-
cebana imenovao je Ivana \ulaja, koji nijednog poseda nije imao u Slavoniji,
{to je izazvalo dodatno nezadovoljstvo slavonskih velika{a. S obzirom da mu
je autoritet kod vlastele bio veoma slab, da bi oja~ao svoj polo`aj, Ivani{ je od-
lu~io da se orodi s Frankopanima, o`eniv{i k}erku kneza Bernardina. To ga je
195
zaista oja~alo za kratko vreme, pa ban Ivani{ najvi{e boravi u Biha}u i Zagre-
bu, nastoje}i da organizuje odbranu Slavonije i Hrvatske. Me|utim, stalnim ro-
varenjima Stjepana Zapolje izgubio je podr{ku kralja Vladislava.
Ladislav II je 1497. za novog bana imenovao Juraja Kani{kog, ali je Iva-
ni{ Korvin odbio da se povinuje i odrekne banskog polo`aja. Bansko dvovla-
{}e je trajalo izvesno vreme, ali se kralj krajem 1498. godine izmirio sa Ivani-
{em i imenovao ga do`ivotnim banom. Kako je primirje isteklo, Turci su u dve
kolone 1499. upali u Hrvatsku, ali je Ivani{ obe porazio, {to je Turke za neko
vreme obeshrabrilo za nove pohode, ali je do sporadi~nih okr{aja ipak dolazi-
lo, jer je trajao mleta~ko-turski rat u kome je bosanski pa{a opusto{io podru~-
je gradova Zadra i Nina, a neuspe{no opsedao i ugarsku Ostrovicu. Godine
1500. bosanski Turci su opet harali okolinu Nina, Zadra, Trogira i Splita, a su-
protstavljali su im se hrvatski vicebanovi Mar~inko iz Knina i Pavle [trbac Ko-
suli} iz Ostrovice, kao i vojvoda @arko Dra`ojevi}. Kad su u protivnapadu njih
trojica u{li u Hercegovinu, Turci su ih iznenada opkolili i potukli, da su jedva
`ivu glavu izvukli. Godine 1501. sklopljen je savez pape, Mle~ana i Ma|ara za
rat s Turcima. Teme{ki kapetan Josip Sam poveo je vojsku na Srbiju i tamo na-
neo te`ak poraz Turcima, pa se vratio u Beograd. Drugu kolonu poveo je ban
Ivani{ na Bosnu, a s njim su krenuli Frankopani, Kurjakovi}i, Zrinski i drugi
knezovi. Turcima su naneli te`ak poraz kod Jajca. Naredne godine Turci su op-
seli Jajce, ali opet neuspe{no. Krajem 1502. Mle~ani su sa sultanom ugovorili
mir, a sredinom 1503. to u~ini i Vladislav, i to na sedam godina. Godine 1504.
umro je ban Ivani{, a ne{to pre toga Vladislav II do`ivi dva mo`dana udara, pa
knez Bernardin po~e da radi na tome da se njegov petogodi{nji unuk, a Ivani-
{ev sin Krsto ili Kristifor odredi za prestolonaslednika, s obzirom da je kralj
imao samo k}erku Anu. U to, 1505. godine iznenada Krsto umre, pa su kolale
pri~e da ga je kraljica Ana otrovala.
3. Ulazak Dalmacije u sastav Ugarske
Kako kralj nije pristao da obe}a da }e se njegova, tada dvogodi{nja Ana,
udati za Jovana Zapolju, Stjepanova sina, pobunili su se 1505. godine ugarski
stale`i i ugrozili kralja. Ubrzo je sazvan novi sabor na kome je odlu~eno da se
ni u kom slu~aju ne dovodi stranac na ugarski presto i da kralj u svakom slu-
~aju mora biti pripadnik “ovog skitskog naroda.” (str. 269.) Me|utim, posle taj-
nih pregovora, Vladislav II ugovori 1506. da se njegova k}erka Ana uda za Fer-
dinanda, mla|eg sina cara Maksimilijana Habzburga. Po{to je potom Maksi-
milijan s vojskom do{ao na ugarske granice, Vladislav II je bio prinu|en da se
spremi za rat. Kad je Maksimilijan upao na ugarsku teritoriju, odmah su mu se
priklju~ili Ivan Kani{ki, An` Frankopan Brinjski i Ivan Karlovi} (Kurjakovi})
Krbavski. Posle prvih nema~kih pobeda ipak ugarski velika{i morado{e prista-
ti na pomirenje. Upravo tada ma|arska kraljica rodi sina Ludovika, pa su ne-
stali i razlozi preganjanja oko mogu}eg prestolonaslednika, pa je sklopljen mir.
Slede}e, 1507. godine, ugarski sabor je Jovana Zapolju proglasio za vrhovnog
kapetana Ugarske, dok je kraljevska vlast ograni~ena nu`nim dobijanjem sa-
196
glasnosti dr`avnog ve}a za sve odluke. Nezadovoljni Vladislav II opet se tajno
dogovorio sa Maksimilijanom.
Godine 1508. sabor je pristao da se kruni{e dvogodi{nji Ludovik. Posle
smrti Ivani{a Korvina kralj je za banove Dalmacije, Hrvatske i Slavonije ime-
novao Andriju Bota od Bajne i Franju Bala{a od \armata, ali slavonski stale-
`i nisu ih prihvatali. Kralj je delimi~no popustio, pa je umesto Bala{a za bana
imenovao Marka Mi{ljenovi}a. Uskoro su oba bana izgubila kraljevo povere-
nje, pa je 1508. za nove banove imenovao Juraja Kani{kog i Ivana Ernu{tu od
^akovca. Me|utim, smenjeni banovi odbi{e da se pokore kraljevoj odluci, pa
su naredne dve godine prakti~no postojala ~etiri bana. Desilo se da su Kani{kog
i Ernu{tu mahom priznavali vlastelini u Slavoniji, a Bota i Mi{ljenovi}a u Hr-
vatskoj. Dok je besneo nema~ko-mleta~ki rat i, izme|u ostalog Rijeka pala u
nema~ke ruke, da bi je Mle~ani gotovo uni{tili kad su je preotimali, Andrija Bot
iz Senja i Bernardin Frankopan iz Vinodola napadali su, u dosluhu s Maksimi-
lijanom, na Krk i provaljivali u Istru, ali su Turci te 1509. godine upali u Hr-
vatsku i poharali posede Frankopana. Mleta~ku stranu tada su dr`ali knezovi
Ivan Karlovi}, Juraj Mrasinjski, Nikola Zrinski, Antun Blagajski i jo{ neki. Nji-
hovim posredovanjem krajem godine Mle~ani su se izmirili sa Botom.
a) Ugarski ultimatum Veneciji za ustupanje Dalmacije
Ugarski sabor je 1510. godine ultimativno zahtevao od Mle~ana da se
Ugarskoj vrati Dalmacija, a kako su oni to odbili, donesena je odluka da se stu-
pi u antimleta~ki savez sa nema~kim carem i francuskim kraljem. Me|utim, do
ugarsko-mleta~kog rata nije ni do{lo, jer je ugarska dr`avna blagajna bila pra-
zna, a knez Ivan Karlovi} odbio je da predvodi ugarsku vojsku protiv svojih
prijatelja Mle~ana. I Nemci i Mle~ani su ~ak Turke poku{avali pridobiti kao sa-
veznike u me|usobnom ratu. Posledice tih sporadi~nih saveza Klai} ovako su-
mira: “Pomagali Turci cara ili Mletke, vazda su najprije stradale hrvatske obla-
sti kojima su turske ~ete prolazile.” (str. 293.) ^ak je i krbavski knez Ivan Kar-
lovi} {urovao s Turcima i 1511. im pomagao da upadaju na posede Frankopa-
na. Kako je banski polo`aj opet bio upra`njen, kralj je 1512. za bana Dalmaci-
je, Hrvatske i Slavonije imenovao palatina Emerika Perenjija, a za vicebanove
Franju Bala{a i Franju Hedervarija. Tada su Turci, uprkos potpisanom miru,
u~estali s provalama u Slavoniju i Hrvatsku. Perenji je uspeo da nametne svoj
banski autoritet i slavonskim i hrvatskim velika{ima, pa odmah po~e sa pripre-
mama za odbranu ovih ugarskih provincija. Za vicebana i kapetana Dalmacije
i Hrvatske imenovao je Ivana Karlovi}a. Turci su tada prvo u jednom naletu
zauzeli Srebreni~ku banovinu, biv{u Usoru, a onda su u{li u Hrvatsku. Ban na-
redi da se iz Slavonije hitno po{alje pomo} Hrvatskoj, “ali slavonske `upanije
i upravitelj zagreba~ke biskupije uskrati{e mu svoje ~ete.” (str. 299.) Turci su i
1513. harali Hrvatskom, ugro`avaju}i Knin i Sinj i zauzimaju}i nekoliko ma-
njih gradova. Po{to se uskoro ban razboleo, kralj je odbranu Slavonije i Hrvat-
ske poverio vetrimskom biskupu i dr`avnom blagajniku Petru Berislavi}u.
197
Petar Berislavi} je na brzinu prikupio vojsku, pa je sa Mihailom Franko-
panom Slunjskim, Nikolom Zrinjskim i Franjom Berislavi}em krenuo u susret
Turcima kod Dubice na reci Sunji i tamo ih pobedi{e. Po{to ih taj poraz nije
obeshrabrio, Turci 1514. dopre{e do Skradina i napado{e Knin. Kako je papa
iste godine pozvao na krsta{ki rat, u Ugarskoj se okupi mnogo seljaka, koji se,
kad se izjalovi{e nade da }e zaista u rat krenuti, digo{e pobunu protiv plemi}a,
pa su ubijali i plja~kali na sve strane. Tom prilikom je i ~anadski biskup na ko-
lac nabijen. Uloga Jovana Zapolje u gu{enju ove pobune bila je presudna, a on
se posle toga seljacima surovo svetio. Posle toga je polo`aj seljaka kmetova bit-
no pogor{an u celoj Ugarskoj. Te 1514. godine, Berislavi} je imenovan za pra-
vog bana. Slavonski vicebanovi postali su Baltazar Ba}an i Ga{par Alapi}. Pr-
vi banov zadatak tada je bio da u korenu sase~e selja~ku bunu u Slavoniji, a po-
tom je morao da re{ava sporove zava|enih slavonskih velika{a. Za to vreme
Turci su jo{ tri puta upadali u Hrvatsku, pusto{e}i Krbavu, osvojiv{i Karin i op-
sedaju}i Petru{i}, pa su se potom nesmetano vra}ali u Bosnu. Kad su 1515.
Turci prodrli do Senja, ban Berislavi} je krenuo da im se suprotstavi nadomak
[ibenika i ~ekaju}i obe}anu ~e{ku vojsku. Pomo} Hrvatskoj opet su uskratili
“stale`i slavonski, sabrani tada u travnju na saboru u Kri`evcima, govore}i da
su po starome obi~aju du`ni braniti samo svoju kraljevinu, pa da stoga ne mo-
raju i}i preko Save krv prolijevati za hrvatske kraji{ke gradove.” (str. 309.) U
maju 1515. Turci su te{ko porazili vojsku bana Berislavi}a.

4. Ugarska provincija Hrvatska na udaru Turaka


Kralj Vladislav II Jagelovi} umro je 1516. godine, utvrdiv{i prethodno u
Be~u sa nema~kim carem bra~ne ugovore svoje dece i obaviv{i ven~anja. Nje-
gov sin i naslednik, Ludovik II Jagelovi} tada je imao deset godina, a ugarski
sabor nije prihvatio staratelje koje mu je otac namenio, nego je odredio da dr-
`avno ve}e vr{i vlast do kraljevog punoletstva. Vlastela je ostala podeljena na
grupaciju koja je podr`avala cara Maksimilijana kao kraljevog staratelja i gru-
paciju koja je htela mo}nog erdeljskog vojvodu Jovana Zapolju za gubernato-
ra. Me|u njima je bilo i krvavih obra~una pa je cela Ugarska bila u krajnje ne-
sre|enom stanju. Velika{i su uspeli da za palatina dovedu Stefana Batorija, na-
suprot ni`em plemstvu koje je zdu{no podr`avalo Zapolju, pa su smutnje jo{
dugo trajale. Za to vreme ban Berislavi} neprekidno je bio u nevoljama, jer mu
je vlastela stalne brige stvarala, a Turci opet 1517. napadali na Klis i Skradin.
Knez Ivan Karlovi} je bio toliko ugro`en da je nudio Mle~anima tri svoja gra-
da u Hrvatskoj u zamenu za neka imanja u Lombardiji. Protiv bana i biskupa
Erdedija neprekidno je delovao njegov li~ni neprijatelj ugarski primas kardinal
Toma Baka~ Erdedi. Hrvatska nikakve pomo}i nije dobijala od ostalih ugar-
skih zemalja. Da bi malo oslabio pritisak, ban 1518. prikupi ne{to vojske, pro-
vali u Bosnu, potu~e Turke u jednoj bici, ali morade odmah da se vrati, jer su
mu snage bile suvi{e slabe za ozbiljniji pohod. U turskom prodoru 1519.
godine najte`e su stradali posedi kneza Ivana Karlovi}a, ali i mnogi drugi hr-
198
vatski predeli. “Ban se Berislavi} opet te{ko zabrinuo, to lju}e {to su bijedni `i-
telji onih strana bje`ali sve do Budima, tra`e}i za{tite i pomo}i u svoga kralja.”
(str. 341.) To masovno bekstvo preostalog hrvatskog stanovni{tva postalo je
nezaustavljivo, pa su se u {esnaestom veku skoro svi Hrvati iselili iz Hrvatske
na sever. U godini 1520., kada je poginuo ban Berislavi}, Turci su vi{e puta
upadali u Hrvatsku, palili i plja~kali, u jednom prodoru stigli su sve do Istre, a
slede}i put ~ak u Furlaniju.
Kad je sultan Sulejman II 1521. krenuo na Beograd, bosanski Turci su opet
udarili na Hrvatsku i dalmatinske mleta~ke gradove. U Hrvatskoj je tada ban
bio Petar Keglovi}. ^im je [abac pao, Turci su pre{li preko Save i harali Sre-
mom i isto~nom Slavonijom. Dok su ma|arski velika{i stajali skr{tenih ruku,
a kralj mlitavo skupljao vojsku, pao je i Beograd, pa se u njemu Turci utvrdi-
{e, a i sremske gradove zadr`a{e. Naredne godine vladalo je izvesno zati{je na
globalnom planu. “No zato je ja~e nego ikada bjesnio mali rat na me|ama obi-
ju dr`ava, to je osobito Hrvatska te{ko stradala, pa se ~inilo da }e je bosanski i
drugi sand`aci razgrabiti i do kraja zatrti.” (str. 358.) Dok su unutra{nje ugar-
ske politi~ke prilike optere}ivale stalne velika{ke smutnje, 1524. Severinska
banovina je pala u turske ruke. Plemi}ka preganjanja otada su jo{ `e{}a i traja-
la su sve do Moha~ke bitke. O sudbini Hrvatske niko nije razmi{ljao od 1521.
godine. “^ini se zaista da kao da je tada kralj mislio napustiti posve Hrvatsku,
i da je istina {to javlja mleta~ki poslanik Orio kako mu je kralj jednom rekao
da ona za nj ni{ta ne vrijedi.” (str. 378.) To je nateralo knezove Ivana Karlovi-
}a, Bernardina Frankopana i Nikolu Zrinskog, sada ve} ~vrsto me|usobno po-
vezane razgranatim rodbinskim vezama, da zajedni~ki razmi{ljaju o sopstve-
noj sudbini. Dolazio im je i sultanov izaslanik, pa u to vreme “svijet natuca da
se hrvatska gospoda poga|aju s Turcima, da }e se ~itava Hrvatska od Save do
mora pokoriti sultanu i hara~ mu pla}ati.” (str. 378.) Na njihove zahteve za po-
mo} oglu{ili su se papa, Ma|ari i Mle~ani. Godine 1522. Knin se predao Tur-
cima, na {to su svi stanovnici Skradina napustili svoj grad, pa su ga Turci pot-
puno praznog zauzeli. Potom su opseli Klis. Za to vreme tada{nji ban Ivan Kar-
lovi} sukobljavao se sa slunjskim Frankopanima. Austrijski nadvojvoda je ipak
poslao grofa Nikolu Slama u pomo} tada{njem hrvatskom banu Ivanu Karlo-
vi}u, pa su zajedno branili Biha} i Krupu. Turci su i dalje ~esto provaljivali, ali
vi{e nijednog hrvatskog grada nisu mogli da osvoje. Tako je u hrvatskim pro-
storima nadvojvoda Ferdinand stekao ve}i ugled nego ugarski kralj Ludovik II.
Kad je u jesen 1523. pomislio da Turci preko zime ne}e napadati, austrijski
nadvojvoda je povukao svoje snage. Turci su to iskoristili pa su vi{e puta kre-
tali u plja~ka{ke pohode. Tada su uspeli da osvoje strate{ki va`nu Ostrovicu i
opasno opseli Klis. Klisu je stigla pomo} iz Senja, pa su Turci potu~eni. Ipak,
opet je te{ko stradala Udbina. U aprilu 1524. Turci su poharali zemlje Karlovi-
}a, Zrinskih, Blagajskih i Frankopana i prodrli u Kranjsku.
Kako dalje pi{e Klai}, “ba{ te poslednje navale bile su povodom da je hr-
vatski puk stao ostavljati svoju nesretnu domovinu, kako se razabira iz povelje
199
kralja Ludovika od 17. svibnja 1524. godine, kojom je dopustio da se Hrvati,
koji u Kraljevini Hrvatskoj radi straha i neprestanih provala turskih, ne mogu
mirno i sigurno prebivati, smiju preseliti na ugarska imanja kraljeva peharnika
Franje Ba}ana, te ondje sagraditi ku}e i ku}i{ta. Dok je tako puk stao jatomice
bje`ati u sigurnije krajeve, gospoda su se hrvatska sve vi{e utjecala nadvojvo-
di Ferdinandu i tra`ila zaklona u njega i njegovih upravitelja u austrijskim ze-
mljama. Ne samo ban Ivan Karlovi}, nego i knezovi Frankopani, onda knez
Nikola Zrinski i knez Stjepan Blagajski, pa~e i ni`i plemi}i nudili su svoje slu-
`be re~enomu nadvojvodi i njegovom vrhovnom kapetanu Bernardinu Ri~anu,
koji je zamijenio grofa Nikolu Salma.” (str. 392.)
Uto je pored dotada{njeg bana Ivana Karlovi}a, kralj Ludovik II za bana
Slavonije i Hrvatske imenovao i Ivana Tahija, ali ga slavonski i hrvatski plemi-
}i nikada nisu priznali. Kad mu je Tahi preoteo neke banske gradove, Ivan Kar-
lovi} se potpuno priklonio Ferdinandu, a njega su sledili skoro svi hrvatski ple-
mi}i. Za to vreme slavonski plemi}i su se me|usobno preganjali i otimali za
imanja umrlog srpskog despota Franje Berislavi}a. Za novog bana Slavonije i
Hrvatske kralj je 1525. imenovao Franju Ba}anija. I te godine Turci su harali
skoro celom Hrvatskom, pa zauzeli i spalili grad Bag pod Velebitom. “I ovom
prigodom mnogo je puka dopanulo su`anjstva, a mnogo se naroda opet stalo
seliti u tu|inu. Jedan dio pre{ao je na susjedni otok Krk, koji je bio u mleta~-
koj vlasti, a drugi dio prebjegao je u Italiju, gdje se nastanio u Apuliji, Marka-
ma i Abruzama. Nema sumnje da su dana{nji hrvatski naseljenici u talijanskoj
pokrajini Molise tu`ni potomci tih bjegunaca, jer i sada jo{ u svojim pjesmama
spominju kneza Ivana Karlovi}a.” (str. 405.) Preostali hrvatski plemi}i uop{te
nisu priznavali bana Franju Ba}anija, nego samo austrijskog nadvojvodu kao
svog gospodara, pa je Ba}ani mogao da saziva samo slavonske stale`e.
Pred veliku tursku navalu 1526. godine, ogroman broj prebega iz Srbije
do{ao je u Ugarsku. Me|u njima je najpoznatiji bio vojvoda Pavle Baki}. Ma-
|arski velika{i su se nadali “da }e se za primjerom Baki}evim povesti sva sila
prebjega, pak da }e onda za kratko vrijeme ~itava turska Bugarska, Srbija, Bo-
sna opustjeti, i da }e tim i snaga turske dr`ave napokon smalaksati.” (str. 418.)
Trpimir Macan povodom toga u svom komentaru dodaje: “Dok su mnogi sta-
novnici hrvatskoga kraljevstva ostavljali svoju domovinu, te se selili u Ugar-
sku i austrijske zemlje, pa~e u Italiju, dolazilo je opet u hrvatske zemlje `itelja
iz turske carevine, i to ne samo kr{}ana, nego i muslimana koji su onda prima-
li kr{}ansku vjeru. Takve nove `itelje zvali su prebjezi (pribeg, prebeg).” (str.
418.) Turci su s ogromnom vojskom s lako}om zauzeli Srem i posle opsade
osvojili Petrovaradin. Pored mobilizacije snaga u Ugarskoj i Erdelju, kralj Lu-
dovik je naredio da se na oru`je digne cela Slavonija, uklju~uju}i i sve kmeto-
ve. Od hrvatskih velika{a na Moha~ko polje gotovo niko nije do{ao, mada se
kralj do zadnjeg momenta nadao, u ranijim borbama u slu`bi austrijskog nad-
vojvode Ferdinanda, proslavljenom knezu Krsti Frankopanu, koga je imeno-
vao za glavnog vojvodu. Frankopan se verovatno zbog dva razloga nije oda-
zvao: {to ga je kralj kra}e vreme dr`ao u budimskom zatvoru po{to je knez
200
udario nadbiskupa Salkaja 1525. dok je nadbiskup predsedavao dr`avnim ve-
}em; drugi verovatni razlog je {to nije verovao u snagu i organizaciju ugarske
vojske.
Iz Slavonije je kralju Ludoviku II, kako precizira Klai}, do{lo svega tri hi-
ljade konjanika i tri hiljade pe{aka, pod komandom bana Ba}anija, Ivana Tahi-
ja, Ivana Banfija i zagreba~kog biskupa [imuna Erdedija. “Od hrvatskih veli-
ka{a bijahu do{li Mihailo Zrinski i Matija II Frankopan slunjski, nadalje senj-
ski biskup Franjo Jo`efi}, onda senjski kapetan Grgur Orlovi} i ro|ak senjsko-
ga biskupa Juraj Kobasi}. Prete`ita ve}ina hrvatske gospode i plemstva ne bi-
ja{e do{la; oni su nakon mnogih dogovaranja s nadvojvodom Ferdinandom
ostali zajedno s vrhovnim kapetanom Nikolom Juri{i}em u svojoj domovini,
koju je trebalo tako|er braniti. S dolaskom slavonskih i hrvatskih ~eta narasla
je ~itava vojska Ludovikova jedva do 26–28.000 momaka; topova imala je do
osamdeset, od kojih je nekoliko darovao kralju grad Be~.” (str. 423.) Turska
vojska je bila bar pet puta brojnija i raspolagala je s neuporedivo vi{e topova.
Ugarska vojska, u kojoj je bilo dosta Srba, ^eha i Poljaka, katastrofalno je po-
ra`ena, a sam kralj je u bekstvu poginuo.
a) Nesvesno Klai}evo priznanje razli~itosti
Hrvatske i Slavonije
Sumiraju}i, na po~etku petog toma, op{te hrvatske i slavonske politi~ke
prilike u toku petnaestog i u prvoj ~etvrtini {esnaestog veka, Klai} detaljno ob-
ja{njava koje je krajeve obuhvatala Hrvatska, a koje Slavonija. U tom smislu
on pi{e: “Sve to ve}i gubici hrvatskoga kraljevstva na jugu Velebita dali su po-
voda da se je hrvatsko ime stalo {iriti na sjeveru Gvozda prema Kupi, Savi i
donjoj Uni. Dok su se u XIV stolje}u pribrajale Hrvatskoj na sjeveroistoku
Gvozda tek Modru{a, Plasi i Dre`nik (sa Slunjem), u drugoj su polovici XV
stolje}a i na po~etku XVI stali nazivati Hrvatskom i onaj dio Zagreba~ke `u-
panije, koji se prostire na jugu Kupe i Save i koji su nekad obuhva}ale `upe
Gori~ka i Gorska. Ovamo se ispred turske najezde sklanjalo mnogo hrvatsko-
ga plemstva i puka iz ju`nih krajeva, pa se ~itav kraj od Gvozda do Kupe i Sa-
ve (izme|u Siska i Dubice) na sjeveru, a Une na istoku, sve vi{e smatrao hr-
vatskom zemljom u u`em smislu. Gradovi Biha}, Krupa, Kostajnica, Zrin, To-
polica ili Topusko, Steni~njak i Dubovac, koji su prije bili u Slavoniji, jesu na
koncu XV stolje}a ve} u Hrvatskoj. Prema jednom spomeniku od godine 1469.
dijelila se Kraljevina Hrvatska u ono doba na gornju i donju. Gornja Hrvatska
zapremala je `upe u oblasti od Radobolja na Cetini do Oto~ca i Vrhovina pod
Gvozdom; donja Hrvatska dopirala je od Brinja, Modru{a i Dre`nika do Kupe
i Une.” (str. 13.) Ina~e, “u staroj Hrvatskoj na jugu Gvozda opstojale su u pr-
voj polovici XV stolje}a ~etiri `upanije: Li~ka, Lu~ka, Kninska i Polji~ka. Me-
|utim, u Li~koj zadobi{e mnoge gradove krbavski knezovi i Frankopani, tako
da je “knez ili {pan stola kraljeva meju plemenitimi ljudi Mogorovi}i v Lici”
imao razmjerno malenu oblast, dok su poglaviti gradovi (Po~itelj, Belaj ili Bi-
laj, Barleta, Novigrad ili Novi) bili u vlasti nasljednih knezova. @upanija po-
201
lji~ka ili `upanija Poljica do{la je opet godine 1444. kona~no pod Mletke. Tako
su u Hrvatskoj ostale samo dvije prave `upanije (kninska i lu~ka), dok i te nisu u
prvoj ~etvrti XVI stolje}a spale sasvim ili djelomice pod tursku vlast.” (str. 24.)
Pored te ~etiri `upanije, na teritoriji hrvatske postojale su kne`ine pod vla-
{}u naslednih knezova, od kojih su najzna~ajniji Frankopani, Kurjakovi}i,
Nelipi}i, Talovci itd. [to se Slavonije ti~e, “Kraljevina Slavonija ostala je po-
tom ograni~ena na zemlju izme|u Drave i Save (doti~no Kupe) te je obuhva-
}ala poglavito ~etiri `upanije: Zagreba~ku, Vara`dinsku, Kri`eva~ku i Virovi-
ti~ku. U XV stolje}u protegla se osobito Kri`eva~ka `upanija, koja je zaprema-
la velik dio Podravine, gotovo do Valpova i Osijeka. Po`e{ka, Vukovska i Sri-
jemska `upanija smatrale su se i tada za dijelove Slavonije; ali nisu bile izrav-
no pod upravom hrvatskih i slavonskih banova, nego su Po`egom ~esto upra-
vljali vojvode Usore, a Vukovskom i Srijemskom najprije ban Ma~ve, a posli-
je {aba~ki i beogradski banovi i kapitani.” (str. 13-14.)
b) Licitiranje verom stanovni{tva Hrvatske
Ovde je veoma zna~ajno kako Klai} predstavlja strukturu tada{njeg sta-
novni{tva Hrvatske i kako ve{ta~ki, na silu, pohrva}uje Vlahe. “U XV stolje}u
sve se vi{e mno`e Vlasi i Morlaci na hrvatskom teritoriju, osobito u samoj Kra-
ljevini Hrvatskoj na jugu Kupe. S kopna prelaze na otoke (Krk), pa odanle u
austrijsku i mleta~ku Istru. Osobito mnogo Vlaha i Morlaka spominje se oko
godine 1412. na imanjima knezova Nelipi}a, poimence u `upama ili kne`ija-
ma Cetini (oko gradova Sinja i Travnika), Posu{ju (oko grada ^a~vine), Petro-
vom polju (grad Klju~), i Odorji (grad Zvonigrad) na Zrmanji, zatim oko gra-
dova Omi{a, Klisa, Kami~ca. Ti su Vlasi pomagali Nelipi}e u borbi s Mleci-
ma, pa su stoga u`ivali posebne povlastice.” (str. 26.) Kad su Nelipi}i izumrli,
pa njihova imanja preuzeo An` Frankopan, on je 1436. u Klisu Vlasima izdao
poseban statut, kojim je potvrdio sva njihova zate~ena prava. “Budu}i da je sta-
tut sastavljen hrvatskim jezikom i pisan }irilicom, nema sumnje da su ti Vlasi
govorili tada hrvatski. To posvedo~uju i njihova imena, koja se u statutu spo-
minju, kao Viganj Dubrov~i}, Ninoje Sankovi}, Tomas Ro~evi}, Matija{ Vuk-
ni}, Mili} Ostoi}, Dragi} Prodani}, Bla` Ko~i}, Hrelja Gole{evi}, Vukat Voi-
novi}, Ivani{ Groba~i}, Budan Grub{i}, Bilosav Dra`evi}, Jelovac Dra`ivoje-
vi}, Radivoj Vitkovi}, Bulat Kustra`i} i Ivan Poznanovi}. Neke ustanove re~e-
noga statuta, kojima se odre|uje “i da ne dr`e Hrvati Vlahov mimo jednoga
bravara”, zatim “i Srblin da ne more otdati na Vlaha, ni Vlah na Srbina, jasno
dokazuju da se ti Vlasi ne mogu pribrojiti ni Hrvatima ni Srbima.” (str. 26-27.)
I srpski i hrvatski su slovenski jezici, pa su me|usobno toliko sli~ni da kod
sporazumevanja nema velikih problema. Ali ti doseljeni Vlasi nisu govorili hr-
vatski nego srpski, jer da su zaista govorili hrvatski ne bi hrvatski jezik (~akav-
ski) u narednim istorijskim periodima bio toliko potisnut da se na kraju sveo na
svega nekoliko sela i ostrva. Videli smo u prethodnom tomu da i Klai} potvr-
|uje kako je ve} u srpskim zemljama promenjeno zna~enje termina “Vlah”, pa
se pod njim nisu vi{e smatrali pripadnici zate~enog romanskog stanovni{tva,
nego sto~ari. Turci su imenom Vlasi nazivali sve Srbe, dok su Morlaci bili po-
202
mo}ni odredi turske vojske i ~esto grani~ari, regrutovani me|u pravoslavnim
Srbima, koji su za uzvrat osloba|ani kmetovskih obaveza. O~igledno je da su
sva navedena imena Vlaha ~isto srpska, a to {to se Srbin nije po Frankopano-
vom statutu mogao predstavljati za Vlaha, odnosilo se na Srbe kmetove hrvat-
skih plemi}a, koji su bili starosedeoci u Srbu i jo{ nekim hrvatskim predelima.
Doseljenim Srbima – Vlasima hrvatski plemi}i nisu nametali feudalne obave-
ze, ali ni svoje zate~ene Srbe kmetove nisu osloba|ali od poluropskog statusa.
Ina~e, i Klai} ovde potvr|uje da su doseljeni Vlasi imali svoje posebne knezo-
ve, Vlasi u Lici su formirali svoje op{tine i sudove.
Na osnovu ~injenice da Vlasi u Lici 1433. godine u ime svoje op{tine iz-
daju dokument kojim garantuju da franjeva~kom samostanu Svetog Ivana iz-
nad Medka ne}e ni na koji na~in imanje ugro`avati, Klai} ka`e da “bi mogli
naga|ati da su i sami bili rimokatoli~ke vjere.” (str. 28.) Pa da su zaista ve} ta-
da bili rimokatoli~ke vere, za{to bi svom samostanu izdavali pisane garantije
da mu ne}e nikakva zla ~initi, imovinu krasti ili otimati. Valjda bi se takva ver-
ska skrupuloznost podrazumevala. “Li~ki Vlasi razasuli su se poslije po ~ita-
vom Velebitu sve do Senja... Osobito mnogo Vlaha okupilo se u Dinarskim
planinama.” (str. 28.) Povodom toga, slede}i svoju falsifikatorsku metodologi-
ju, Klai} pi{e: “I ti su Vlasi jama~no bili ve} pohrva}eni, jer se zovu Radi} Gu-
ljevi}, Radmil Babi}, Mozgota Guljevi}, Radovan Skali}, Matija Terehim~i} i
Toma Kal~i}.” (str. 28.) Svi ti Vlasi bili su obavezani na vojni~ku slu`bu, pod
komandom hrvatskog bana, pa se tada ve} uveliko izmenila etni~ka struktura
banske vojske. “Turska najezda na Srbiju, Bosnu i Humsku zemlju (Hercego-
vinu) bila je povodom da se narod iz tih zemalja stao seliti u tada jo{ za{ti}eno
hrvatsko kraljevstvo. Otkad je srpski despot \ura| Brankovi} ustupio kralju
Sigismundu godine 1427. Ma~vu s gradovima Beogradom i Golubcem, po~e-
lo se sve vi{e Srba naseljavati po Ugarskoj i isto~noj Slavoniji, a osobito po Sri-
jemu. Ta je seoba Srba ili Ra{ana postala jo{ `ivlja kad su Turci nakon pada
Smedereva Srbiju pretvorili u turski pa{aluk (1459.). Pad Bosne (1463.) i Her-
cegovine (1482.) bija{e opet povodom da je hrvatski narod iz tih zemalja stao
grnuti u Hrvatsku i Dalmaciju, pa~e i u Slavoniju. Bjegunci iz Srbije, Bosne i
Hercegovine, koji su se pred turskom silom zaklanjali u slobodne hrvatske ze-
mlje, zvali su se u ono doba pribjezi (pribeg, prebeg). U drugoj polovici XV
stolje}a i prvoj ~etvrti {esnaestoga bilo je ve} mnogo pribjega na teritoriju hr-
vatskoga kraljevstva. Me|u njima bio je i srpski despot Vuk Grgurovi} (Zmaj
Ognjeni Vuk), zatim jedan ogranak hercega Sv. Save iz Hercegovine, humski
knezovi Vlatkovi}i i druga gospoda, a s njima sila puka.” (str. 30.) Na`alost,
Klai} nema ni jednog jedinog dokaza da se makar jedan Hrvat iz Bosne i Her-
cegovine, pred Turcima, sklonio u Hrvatsku.
c) Proizvoljne teorije o nepostoje}em hrvatskom jeziku
Ovde je ne{to drugo mnogo va`nije, {to je Klai} ve} pominjao u ~etvrtom
tomu, a u petom precizira: “Kad je Hrvatska nakon stra{noga boja na Krbav-
skom polju (1493.) bila sve vi{e izlo`ena turskim provalama, zapo~elo je tako-
|er i raseljavanje hrvatskoga naroda. Najprije su `itelji iz ju`ne Hrvatske stali
203
preko Gvozda grnuti u tada jo{ zaklonjenu Slavoniju, osobito u krajeve izme-
|u Gvozda, Kupe, Save i Une, koji su se tada i prozvali Hrvatskom; u prvoj
pak ~etvrti {esnaestoga stolje}a, naro~ito nakon pada Knina (1522.), Skradina
(1522.) i Ostrovice (1523.) javlja se o prvim seobama Hrvata u tu|inu. Dne 17.
svibnja 1524. dopustio je kralj Ludovik me{tru svojih pokornika Franji Ba}i-
nu, da se na njegovim posjedima u Ugarskoj smiju nastaniti “Hrvati, koji u na-
{oj Kraljevini Hrvatskoj radi straha i neprekidnih provala i navala predivljih
neprijatelja Turaka mirno i sigurno prebivati ne mogu, te kojima su ve} isti du-
{mani ku}e, prebivali{ta i sve zgrade ognjem u pepeo obratili, a imanje i sve
stvari kao plijen razgrabili”. Godine 1527. bje`e opet Hrvati preko mora u Ita-
liju, gdje su osnovali naseobine u Apuliji, Markama i Abruzima. Kukavni osta-
ci tih hrvatskih bjegunaca `ive jo{ i danas u talijanskoj pokrajini Molise, te u
svojim pjesmama spominju tadanjega krbavskog kneza i bana, slavnoga Ivana
Karlovi}a. Prigodom seoba u drugoj polovici petnaestoga stolje}a i prvoj po-
lovici {esnaestoga, dolazilo je mnogo hrvatskoga naroda tako|er u one primor-
ske gradove Dalmacije i Hrvatske (Nin, Zadar, [ibenik, Trogir, Split, Omi{),
koji su bili u mleta~koj vlasti, pa i u slobodnu op}inu grada Dubrovnika. Tako
se dogodilo da je u onim dalmatinskim gradovima, u kojima je do 1420. bio
prete`an romanski `ivalj (Zadar, Trogir, Split, Dubrovnik), sada sve vi{e preo-
timao maha hrvatski elemenat, osobito me|u pu~anima.” (str. 31-32.)
Otkud taj hrvatski elemenat u Dubrovniku? Jedva se mali, skoro bezna~aj-
ni tragovi mogu utvrditi od vremena kad je Lastovo do{lo pod dubrova~ku
vlast, a na Lastovu se me{anjem ~akavaca i {tokavaca razvio specifi~an lokal-
ni dijalekat. Jo{ je poneka ~akavska knjiga iz dalmatinskih gradova doprla do
Dubrovnika, i to je bilo sve. Dubrovnik u neposrednom susedstvu nigde nema
nikakve Hrvate, pa Klai} ni u bogatom dubrova~kom arhivu ne mo`e na}i ni-
{ta {to bi bilo nalik na upori{te za njegovu la`nu tezu. Me|utim, on je u pravu
kad pi{e da “se opet za mleta~koga vladanja nakon godine 1420. stao {iriti ta-
lijanski jezik u prvotno hrvatskim gradovima, kao u [ibeniku, Omi{u, Hvaru i
Kor~uli. Uop}e se u svim gradovima mleta~ke Dalmacije (i Hrvatske) u ono
doba u javnom `ivotu rabio latinski, doti~no talijanski jezik (mleta~ko narje~-
je), dok se u privatnom `ivotu i u porodicama govorilo mnogo hrvatski. Mo`e
se re}i da je golema ve}ina `itelja u mleta~koj Dalmaciji tada govorila ili bar
razumjela dva jezika: romanski (starodalmatinski ili opet talijanski) i hrvatski.”
(str. 32.) Samo {to Klai}, tako pa`ljiv u pogledu italijanskih dijalekata, gde po-
sebno obra}a pa`nju na starodalmatinski i mleta~ki, nijednom re~ju ne obja-
{njava kakav je bio taj hrvatski jezik, jer bi u protivnom morao da ka`e da je
hrvatski jezik bio isklju~ivo ~akavski, o ~emu svedo~e svi istorijski dokumen-
ti. Dolazak Srba u Hrvatsku i Slavoniju Klai}u je argument za tezu o neprome-
njenosti etni~kih prilika. “Sve izbrojene doseobe i raseobe nisu ipak bitno pro-
mijenile etnografske prilike u hrvatskom kraljevstvu sve do godine 1526. U ~i-
tavom kraljevstvu sa~injavaju jo{ uvijek golemu ve}inu Hrvati, doti~no Sla-
vonci (Slavinci). To posvjedo~uje i suvremeni dubrova~ki povjesni~ar Ludovi-
kus Tubero (Crijevi} ili Cerva, + 1527.) kad opisuju}i tadanju Ugarsku i Hrvat-
204
sku do godine 1522. ovako govori: “Od dalmatinskoga primorja, koje oplaku-
je Jadransko more, do rijeke Drave jesu ilirski puci, koje Ugri djelomice Hrva-
tima, a djelomice Slavenima i Ra{anima zovu. Od Drave po~inje ma|arski go-
vor”. Pored bitno nepromijenjenih narodnosnih prilika nisu se promijenile ni
stale{ke prilike.” (str. 32.)
Me|utim, s obzirom da je u vreme kralja Matija{a Korvina do{lo do zna-
~ajnijeg potiskivanja uticaja stare feudalne oligarhije tako {to je favorizovano
ni`e plemstvo, pa su ~ak u nekim slu~ajevima i kmetovi podizani do najvi{ih
dr`avnih i crkvenih polo`aja, “stari kne`evski rodovi hrvatski stali su u XV sto-
lje}u izvoditi svoje podrijetlo od prastarih porodica rimskih i talijanskih. Ne
zna se da li se to doga|alo pod dojmom humanizma, ili su se oni htjeli tim odi-
jeliti od novih velika{a. Kr~ko-modru{ki knezovi prozvali su se Frangepani
(Frankopani), a Baboni}i – Blagajci, opet Ursini (Orsini). Knez Ivan Karlovi}
(Kurjakovi}) po~eo je izvoditi svoju lozu od starorimskih Torkvata... Poku{alo
se i knezove Zrinske od plemena [ubi} dovesti u srodstvo s rimskim Sulpici-
jima, ali to nije po{lo za rukom.” (str. 33-34.) Toliko je u tim glavnim hrvat-
skim velika{kim rodovima bila sna`na hrvatska nacionalna svest i toliko su dr-
`ali do te svesti. Raspravljaju}i o crkveno-verskim pitanjima, Klai} iznosi: “I
pored brojnih seoba u zemlje hrvatskoga kraljevstva ipak je doma}e rimokato-
li~ko `iteljstvo bilo tako brojno da se nisu znatno promijenile ni vjerske prili-
ke. Gospoduju}a vjera ostala je i dalje rimokatoli~ka. Nema dvojbe da je ve}i-
na doseljenih Vlaha bila vjere gr~ko-isto~ne; no da li su imali ovi Vlasi kakvo
crkveno ure|enje, ne mo`e se ustanoviti. Isto se ne zna ni za patarene (bogu-
mile), koji su prelazili iz Bosne.” (str. 50.) Ovo je i vreme u kome je po~eo raz-
voj hrvatske knji`evnosti jer se pojavio prvi pesnik koji je pevao na hrvatskom
jeziku, Spli}anin Marko Maruli} (1450-1524), iako Klai} svojata i dubrova~ke
pesnike [i{ka Men~eti}a i \oru Dr`i}a, nazivaju}i ih prvim hrvatskim truba-
durima, mada u njima i njihovom delu apsolutno ni{ta hrvatsko nema.
~) Turska pusto{enja uzrok razdora izme|u Slavonije i Hrvatske
Na vest o kraljevoj smrti u Moha~koj bici, ugarski velika{i su se po~eli
grupisati u dva klana, od kojih je jedan podr`avao kao pretendenta na presto
Ferdinanda Habzbur{kog, a drugi Jovana Zapolju. “Ina~e je ve}ina hrvatskih
stale`a naginjala nadvojvodi Ferdinandu, dok je slavonsko plemstvo bilo odu-
{evljeno za vojvodu Ivana Zapolju. Ta kolijevka roda Zapoljina stajala je u sla-
vonskoj zemlji (grad Zapolje izme|u Vrbove i Nove Gradi{ke), pak kako ne bi
slavonski plemi}i stajali uza svoga “Janu{a”. U takvim prilikama sasvim je pri-
rodno da se knez Krsto Frankopan nije u prvi kraj priklonio ni Ferdinandu ni
Ivanu Zapolji, pa ta njegova neodlu~nost je mogla roditi misao kao da on sam
~ezne za kraljevskim prijestoljem.” (str. 75.) Ina~e, Frankopanu je ve} na sla-
vonskom saboru u Koprivnici poverena dalja odbrana ~itave Slavonije, i to sa
velikim ovla{}enjima. Po~etkom novembra 1526. ugarski sabor je proglasio
Zapolju za kralja. Zapolji su se priklju~ili Krsto Frankopan i zagreba~ki biskup
[imun Erdedi, a Zapolja je Frankopana odmah imenovao za bana Hrvatske i
205
Slavonije i vrhovnog kapetana izme|u Dunava i Drave, vra}aju}i mu i posede
koji su ranije njegovom rodu oduzeti. To je jo{ vi{e u~vrstilo Zapolju u Slavo-
niji, “no zato se Kraljevina Hrvatska to odlu~nije priljubila Ferdinandu”. U ime
hrvatskih stale`a austrijskom nadvojvodi su poslani Ivan Peru{i}, Ga{par Kri-
`ani} i Ivan Karlovi}. Ferdinand je prvo progla{en za ~e{kog, a onda i ugar-
skog kralja. Hrvatski sabor je sazvan u Cetini i 1. januara 1527. priznao Ferdi-
nanda za svog kralja zaklev{i mu se na vernost. Posle pet dana slavonski sabor
u Dubravi priznao je Zapolju za kralja. Tako je po~etkom te godine pukla do-
tad najve}a provalija izme|u Hrvatske i Slavonije.
Kralj Ferdinand I uglavnom nije ispunio obe}anja koja je dao hrvatskim
knezovima da }e ih vojskom i novcem pomo}i u odbrani od Turaka. Bosanski
pa{a je sve ~e{}e upadao u Krbavu, Liku, Gacku, sve do Novigrada i Modru-
{e. Na jugu Velebita Turci su zauzeli Obrovac, a u Krbavi Udbinu i jo{ dva gra-
da. Mada je u prvo vreme Zapolja bio daleko premo}niji od nema~kog preten-
denta, Ferdinand je uporno skupljao vojsku i novac za obra~un, pa je pojedi-
na~no, raznim obe}anjima, po~eo pridobijati neke slavonske plemi}e. Pored
Franje Ba}anija, za hrvatskog bana imenovao je i Ivana Karlovi}a, upu}uju}i
ih na obra~un sa Krstom Frankopanom. Kad je Ferdinand s vojskom krenuo na
Ugarsku, mnogi gradovi su mu se jedan za drugim predavali, pa je i Zapolja
morao da pobegne iz Budima. U nekom sudaru sa Ferdinandovim sledbenici-
ma, Krsto Frankopan je ranjen, a na slavonski sabor, koji je sazvao da bi se hit-
no uputila pomo} Zapolji, niko nije do{ao. Krsto Frankopan je na tu vest kre-
nuo da se obra~unava sa Ferdinandovim pristalicama u Slavoniji, da im osva-
ja utvr|enja i otima imanja. Tako je i poginuo u toku opsade Vara`dina. U to je
i Ferdinandova vojska porazila Zapoljinu u odlu~noj bici kod Tokaja, pa je no-
vi budimski sabor priznao Habzburgovca za kralja. Dok su te borbe trajale,
Turci su zauzeli celu Jaja~ku banovinu 1528. godine, pa su sada Turci direkt-
no ugro`avali Slavoniju, dok su ranije mogli samo preko Une i Hrvatske da u
nju provaljuju. Turski pohodi su se nastavljali, a njihovi plja~ka{ki odredi, po-
red haranja po slavonskim i hrvatskim predelima, opet su se i u Kranjsku zale-
tali. Ni Zapolja nije mirovao. Prvo se sklonio u Poljsku sa najvernijim pristali-
cama, me|u kojima su se isticali biskupi Stjepan Brodari} i Franjo Frankopan,
a onda preduzimao razne {iroke diplomatske i vojne aktivnosti, ne libe}i se ni
{urovanja sa Turcima. U Slavoniji je potajno njemu u prilog delovao zagreba~-
ki biskup [imun Erdedi. Jedan odred Zapoljine vojske uspeo je te 1528. da po-
razi Ferdinandove trupe, pa je Zapolja sve vi{e kontrolisao isto~nu Ugarsku,
Erdelj i Slavoniju. Uz njega su bili slavonski velika{i Petar Erdedi, Ivan Ban-
fi, Franjo Tahi, Pavle Kare~enji, Petar Markov itd. Oni su kod ^azme uspeli da
potuku Ferdinandove pristalice, a biskup [imun kao njihov vo|a uskoro je
kontrolisao skoro celu Slavoniju. Ferdinand je poslao pomo} svojim pristalica-
ma, pa su oni opseli Zagreb kao biskupovo sedi{te. Me|utim, oni su ubrzo po-
tisnuti i cela Slavonija je bila u Zapoljinim rukama.
Godine 1529. sultan Sulejman je otvoreno stao na Zapoljinu stranu i s voj-
skom je u{ao u Ugarsku. Zapolja ga je do~ekao na Moha~kom polju, “te mu se
206
poklonio i ruku mu poljubio.” (str. 115.) Zajedni~kim snagama su zauzeli Bu-
dim, gde su Turci Zapolju postavili za ugarskog kralja, a sultan je produ`io pre-
ma Be~u, koji je kratko vreme opsedao, pa se vratio. Papa Klement VII pro-
kleo je Zapolju kao turskog saveznika. Za slavonskog bana Zapolja je postavio
biskupa [imuna, a [imun je i te{ko ranjen u jednom okr{aju sa Ferdinandovim
sledbenicima. Biskup je 1530. sazvao slavonski sabor u Ivani}u na kome je
vlastela odlu~ila da se sklopi savez s Turcima i definitivno poraze ostaci Ferdi-
nandovih pristalica, koncentrisani u tvr|avi Gradec kod Zagreba. “Onda }e se
jo{ osvetiti Hrvatima, koji bijahu Gradecu u pomo} pritekli, kao i Kranjcima i
[tajercima, koji su jednako s grofom Nikolom Turnom grad obranili.” (str. 117.)
Kako dalje opisuje Klai}, “zaista su odmah i Hrvatska i Kranjska osjetile
posljedice saveza slavonsko-turskoga, ve} u velja~i 1530. robili su Turci u Ko-
~evju u Kranjskoj; u isto vrijeme provalili su Turci, sporazumni sa zapoljevci-
ma, u Hrvatsku, te su je nemilo poharali. Ba{ ta posljednja provala nemilo je
rascvilila i onako tu`ne Hrvate. Kninski biskup Andrija Tu{kani} obavijestio je
pismom od 24. velja~e kralja Ferdinanda o toj provali, te ga je zaklinjao neka
ipak jednom javi da li je {to u~inio za obranu nesretnoga kraljevstva. Malo pred
tim sastali su se i hrvatski stale`i na sabor da se i oni posavetuju o obrani svo-
je domovine... Spremni su i dalje gubiti `ivot za kralja i vjeru, ali nikada nije
Hrvatskoj prijetila tolika opasnost kao ba{ sada. Turci, koji su i prije iz Bosne
udarali na Hrvate, sada su gotovo pobjesnili te bez prestanka provaljuju na ima-
nja i ba{tine njihove, osobito otkad su nedavno bili u Ugarskoj te u samoj ze-
mlji (Hrvatskoj) osvojili vi{e gradova, iz kojih se obaraju na svoje kr{}anske
susjede. K tomu su se gospoda i plemi}i Kraljevine Slavonije, koji su u prija-
{nje vrijeme Hrvatima u svakoj nevolji pomagali, prometnuli u du{mane i pro-
tivnike njihove, te nanose {tetu njihovim glavama i imanjima kao sami Turci,
s kojima su se slo`ili u savez.” (str. 117.)
Primiv{i tu saborsku poslanicu, Ferdinand je za glavnog kapetana hrvatske
vojske imenovao istaknutog vojskovo|u Ivana Kocijana, ali je Kocijanova pre-
okupacija bila pohod protiv biskupa [imuna, pa se u Slavoniji opet razbesneo
gra|anski rat, dok su turske provale u Hrvatsku postajale sve ve}e i pogubnije.
Vapaji hrvatskog plemstva opet su ostajali neusli{eni. Ferdinand je 1531. godi-
ne, posle smrti Ivana Karlovi}a i povla~enja Franje Ba}anija, za banskog na-
mesnika postavio kninskog biskupa Andriju Tu{kani}a. Tako su u jednom pe-
riodu dva biskupa bila na banskom polo`aju, u Slavoniji i Hrvatskoj. Biskup
[imun kao Zapoljin ban kontrolisao je skoro celu Slavoniju, a biskup Andrija
kao Ferdinandov banski namesnik Hrvatsku i vrlo malo delove Slavonije, ali
ovaj drugi nikakve stvarne vlasti i autoriteta nije imao. U novom pohodu Su-
lejmana II, 1532. godine, koji se pretvorio u plja~ka{ki, Turci su se vra}ali pre-
ko Slavonije u dve kolone, kroz Posavinu i Podravinu, temeljito oplja~kav{i
sve {to su stigli. U Hrvatskoj, za to vreme, osilio se knez Stjepan Blagajski, za-
tiru}i plemi}e Slunkovi}e i Sirovi}e. “Kmetovi, pak, izlo`eni samovolji svoje
gospode i neprestanim turskim navalama, a k tomu i nemilosrdnom utjerivanju
razli~itih da}a, stali su hrpimice ostavljati svoju domovinu te bje`ati u susjed-
207
nu Kranjsku i [tajersku, kamo su ih ondje{nja gospoda i plemi}i neprestano
obe}anjima mamili.” (str. 136.) Kad je 1533. umro Andrija Tu{kani}, Ferdi-
nand je za novog banskog namesnika imenovao Petra Keglevi}a, koji je sazvao
sabor u Zagrebu, na kome su prvi put zajedno zasedali hrvatski i slavonski sta-
le`i, bar oni plemi}i koji su mu prisustvovali. Klai} napominje da se to “posli-
je sve vi{e doga|alo tako da su napokon obje kraljevine imale samo jedan za-
jedni~ki sabor.” (str. 137.) U Slavoniji je zahladnela velika{ka podr{ka Zapolji
posle turskog pohoda. Po{to je Ferdinand 1533. sklopio mir sa Sulejmanom II,
naredne dve godine Hrvatska i Slavonija su dobile predah od turskih pohara.
Zagreba~ki biskup [imun Erdedi i njegovi sledbenici su se 1535. odrekli Za-
polje i priklonili se Ferdinandu.
Godine 1536. bosanski Turci ponovo se zale}u u Slavoniju, prvenstveno
udaraju}i na Po`egu, a otpor slavonskih velika{a je bio vrlo slab zbog me|u-
sobne nesloge. Turci su tom prilikom u Slavoniji zadr`ali neka utvr|enja, a po-
tom su upali u Hrvatsku i osvojili Klis 1537. Pad Klisa vi{e nikog nije ni uzru-
javao, po{to je Hrvatska ju`no od Velebita ve} bila otpisana. Ferdinand je te go-
dine sazvao slavonski sabor sa zadatkom da organizuje odbranu od Turaka, a
u Slavoniju je poslao i vrhovnog kapetana Kocijana sa vojskom, koja je poku-
{ala da od Turaka preotme Osijek. Ali, po{to su osje~ki Turci dobili poja~anje,
Kocijan se povukao, a u povla~enju Turci su njegovu vojsku potukli. Krajem
te godine Ferdinand je za banove Hrvatske i Slavonije imenovao Tomu Na-
de`da i Petra Keglevi}a, a naredne izmirio se za Zapoljom. Tada su Turci rato-
vali sa Mle~anima, kojima su u Dalmaciji oteli gradove Nadin i Vranu 1538.
godine, a usput i u Hrvatskoj osvoji{e Dubicu na Uni, strate{ki veoma va`nu,
jer otvara put za Zagreb. Godine 1539. Nada`di se povukao sa banskog polo-
`aja, a 1540. Ferdinand je potvrdio Keglevi}a kao jedinog bana, pa ni ubudu-
}e vi{e vladari nisu udvajali banski polo`aj imenovanjem dvojice izvr{ilaca,
osim {to je sam Ferdinand nedugo zatim imenovao za bana Dalmacije, Hrvat-
ske i Slavonije Jerolima Laskog uo~i puta u Carigrad, kako bi mu tako formal-
no podigao rang i ugled. On nikada nije ni obavljao bansku funkciju.

5. Hrvatske kultne li~nosti i doga|aji iz XVI veka


Kako je 1540. umro Jovan Zapolja i presto ostavio tek ro|enom sinu Jo-
vanu Sigismundu, 1541. Ferdinand je poslao vojsku da zauzme Budim, ali su
Budimu prisko~ili u pomo} Turci i porazi{e napada~e, koji i Pe{tu s oru`jem i
skladi{tima ostavi{e. Potom je pristigao i sultan s velikom vojskom i Budim
proglasio turskim gradom, dok je Zapoljinom sinu ostavio kao vazalu Erdelj is-
to~no od Tise. Na povratku sultan je osvojio i Na{ice u Slavoniji. Kako je te
godine Petar Keglevi} pao u kraljevu nemilost, razre{en je banskog polo`aja,
ali se pred Ferdinandom pojavi te`ak problem koga uop{te da postavi za bana
Hrvatske i Slavonije kad su “ona kraljevstva dosad tako satrta, bijedna i neure-
|ena, da se gotovo za ~itavu Slavoniju mo`e kazati da se pretvara u pusto{ i sa-
mo}u.” (str. 193.)
208
a) Ugarski oficir Nikola Zrinski
Krajem 1542. za bana je imenovan knez Nikola Zrinski, koji se isticao u
nekim borbama protiv Turaka, ali je i ranije bio omrznut zbog podmuklog ubi-
stva Ivana Kocijani}a, kome je prethodno pru`io uto~i{te. U trenutku izbora on
je bio jedini mu{ki potomak svoje porodice, a bio je i ~vrsto etabliran u slavon-
skom plemstvu, ~emu je svakako doprinela ~injenica da mu je jedna sestra uda-
ta za Franju Tahija iz Susedgrada, a druga za Ivana Alapi}a iz Velikog Kalni-
ka. Odmah po uvo|enju na banski polo`aj, Nikola Zrinski se suo~io s velikim
problemima. Morao je da razre{ava me|usobne sporove slavonskih plemi}a,
ve~ito je bio u nov~anoj oskudici, a bosanski Turci su opet provaljivali u Sla-
voniju, otimali razna utvr|enja, pa i zauzeli grad ^azmu, pored Po`ege, koju
su od ranije dr`ali. Na osnovu svedo~enja savremenika, Klai} iznosi da su grani-
ce Slavonije bile “tada slabo ure|ene; narod se bija{e ve} odavno od straha na sve
strane razbje`ao, a u pojedinim me|a{njim gradovima prema Po`e{kom san-
d`aku bilo je malo vojske s malo ognjenoga oru`ja i jo{ manje hrane.” (str. 202.)
Kad su Turci opsedali poslednji veliki grad u isto~noj Slavoniji, Valpovo,
izbila je unutra{nja pobuna posade i seljaka koji su u njemu na{li uto~i{te, pa
je ovo mo}no utvr|enje predato Turcima, posle po~etnih razaranja i pogibija
kojima je bilo izlo`eno. Valpovo je sultanu Sulejmanu II bilo pogodna osnova
za nova zna~ajna osvajanja u Ugarskoj. Za to vreme, 1543. godine Turci su
opet pusto{ili severne delove Hrvatske, sve do Novigrada i mnogo naroda u
ropstvo odvodili. Hrvatski knezovi, predvo|eni Petrom Keglevi}em i Jurajem
Frankopanom, u svem tom jadu koji ih je sna{ao, zabele`ili su i jednu zna~aj-
nu pobedu nad Turcima u Gackoj, kod Oto~ca. Linija odbrane preostalih delo-
va Slavonije otprilike se protezala od Moslavine, preko Pakraca, do Virovitice.
Te godine Nikola Zrinski je o`enio sestru Stjepana II Frankopana, koji nije
imao naslednika u svojoj ozaljskoj lozi, pa je tako do{lo do sjedinjenja imanja
i mo}i dve najja~e hrvatske velika{ke porodice koje su imale posede u Slavo-
niji. Zrinski je u tom trenutku imao sedamnaest gradova, a Frankopan dvade-
set pet. Po{to je cetinska loza Frankopana upravo tada izumrla, preostale dve,
pored ozaljske, slunjska i brinjsko-tr`a{ka, uzaludno su nastojale da spre~e for-
miranje zajednice dobara Zrinski – Frankopan. Godine 1544. po~eli su ozbilj-
ni radovi na utvr|ivanju grada Siska, poseda zagreba~ke biskupije, kao klju~-
ne ta~ke za odbranu ostatka Slavonije, upravo u trenutku kad su bosanski Tur-
ci kr{ili preostale d`epove slavonskog otpora do same Virovitice. Oni nisu mi-
rovali ni 1545. godine, kad je na glavnim linijama razdvajanja u Ugarskoj uta-
na~eno primirje. Te godine su ugrozili Vara`din i Krapinu. U zamenu za ban-
sku platu koju nije mogao da mu ispla}uje, kralj Ferdinand I je Nikoli Zrin-
skom dao ^akovec i druga protivpravno ste~ena imanja odmetnutog velika{a
Petra Keglevi}a, ali je te posede Zrinski 1546. morao na silu da osvaja. Kegle-
vi} je hteo da prebegne Turcima, ali su ga banovi vojnici uhvatili.
Ferdinand je 1547. ugovorio petogodi{nji mir sa sultanom, pa se posvetio
nema~kim i ~e{kim unutra{njim sukobima i problemima. To vreme banu Zrin-
skom je bilo ispunjeno preganjanjem i parni~enjima sa raznim slavonskim ple-
209
mi}ima, posebno Turopoljcima i Keglevi}ima. Uprkos primirju, Turci su po-
sebno 1550. godine izveli vi{e plja~ka{kih prodora u ostatke Hrvatske i Slavo-
nije. Sultan Sulejman je 1552. poslao ve}u vojsku da nastavi zauzimanje ugar-
skih prostora, {to je zna~ilo nova razaranja za Slavoniju, pa se te godine u`ur-
bano po~inje i Zagreb utvr|ivati. U leto te godine Virovitica je pala u turske ru-
ke. Turci bi izvesno krenuli dalje na Koprivnicu ili Vara`din, da ih knez Petar
Erdedi nije napao na jugu, spaliv{i im Gradi{ku i Veliku. Ipak su, vra}aju}i se
na ugro`eni jug, usput zauzeli i ^azmu. U narednom turskom poku{aju da se
do~epaju Vara`dina, ban Zrinski uspeo je da suzbije njihov nasrtaj na Vara`din-
skom polju. Po{to je Zrinski po drugi put zapretio ostavkom na banski polo`aj,
Ferdinand je bio prisiljen da ne{to ozbiljno u~ini za odbranu ostataka Hrvatske
i Slavonije, obezbe|uju}i ozbiljnije vojne snage i novac. Za vrhovnog kapeta-
na je postavio Ivana Ungnada, koji se prvenstveno bavio odbranom Slavonije,
dok je njegov pomo}nik, senjski kapetan Ivan Lenkovi}, bio zadu`en da obez-
be|uje odbrambenu liniju od Senja do Biha}a. Kralj je naredio da hrvatske od-
brambene napore finansira Kranjska vojvodina, a slavonske [tajerska i Koru-
{ka. Na koliko je malo podru~je Slavonija tada bila svedena i koliko joj je sta-
novni{tvo bilo prore|eno, pokazuje podatak da se na ime ratnog doprinosa po-
~etkom 1554. godine ima “oporezovati u ~itavoj Slavoniji tek 4648 dimnjaka
ili fuma (u Zagreba~koj `upaniji 2743 ½, u Vara`dinskoj 1537 ½, a u Kri`e-
va~koj samo 376, jer su dvije sud~ije te `upanije bile od Turaka posve opusto-
{ene).” (str. 251.) Uz to je u slavonskoj krajini po~ela da “bjesni nemila kuga
(osobito u Kri`evcima, Gradcu, Vrbovcu i Svetom Petru), koja }e pokositi ono
malo branitelja {to ih je od Turaka preostalo.” (str. 253.)
Bosanski pa{a je 1556. godine provaljivao u Hrvatsku i Slavoniju u sklo-
pu sultanovih priprema da se glavni udar izvr{i na ostatke Ugarske, gde je grad
Siget posebno privla~io tursku pa`nju, ali je njegova prva opsada bila neuspe-
{na. U turske ruke tada su pali Kostajnica i Novigrad na Uni, pa potom jo{ 52
hrvatska grada i mesta, {to je Turcima put do Kupe otvorilo. “Turci su pa~e pro-
dirali i preko Kupe te nemilo poharali plodno i bogato Turopolje, koje je dosad
bilo zakloni{te tolikih plemenitih pribjega iz ju`ne Hrvatske.” (str. 265.) Po pa-
du Kostajnice, Nikola Zrinski je definitivno podneo ostavku na banski polo`aj,
odlu~iv{i da se posveti odbrani sopstvenih imanja. Godine 1557. hrvatsko-sla-
vonski ban je ve} Petar Erdedi, a Ivan Lenkovi} je od Ungnada preuzeo du-
`nost vrhovnog kapetana. Iste godine Lenkovi}u je zna~ajno porastao ugled
kad je u okolini Zagreba potukao odred od oko nekoliko hiljada Turaka, Turci
su hrabrom usko~kom akcijom odbijeni i od zidina Senja. Ne mogav{i ih sve
odbraniti, a u strahu da neki od njih ne padnu u turske ruke, kralj je naredio da
se poru{e mnogi manji gradovi na liniji konfrontacije, {to je zapravo Turcima
olak{alo da ~e{}e ulaze na hrvatsku i slavonsku teritoriju, plja~kaju i narod u
ropstvo odvode. Godine 1558. bosanski Turci su poharali ostatke Hrvatske iz-
me|u Une i Gline, a potom Gline i Korane. Naredne godine Turci su dokraj~i-
li pusto{enje onoga {to je od Hrvatske ostalo, pa su prodrli u Kranjsku i Koru-
{ku. Sabor Hrvatske i Slavonije, koji je sazvan po~etkom marta 1560. u Zagre-
210
bu, raspravljaju}i o mogu}nostima odbrane od stalnih turskih plja~ka{ih upa-
da, jadikovao je zbog uni{tenja kmetova, pa je u pustim predelima te{ko bilo
{ta organizovati. Kako je situacija zaista te{ka bila, po~etkom juna pi{e knez
Zrinski palatinu Nada`diju da “Turci ne samo svaki dan, nego gotovo svaki sat
udaraju i pusto{e po tim tu`nim ostacima hrvatske krajine i to vazda s velikim
~etama.” (str. 291.) Ina~e, Klai} taj citat prevodi s latinskog kao tada osnovnog
jezika korespondencije.
Nikola Zrinski je na sopstveni zahtev 1561. imenovan za sigetskog kape-
tana, ali je zato morao da zapostavi odbranu svojih preostalih hrvatskih pose-
da, pa je ~ak sam naredio da se poru{e neki njegovi gradovi u dolini Une, ka-
ko ne bi pali u turske ruke. Godine 1562. Ferdinand je ugovorio osmogodi{nji
mir sa Sulejmanom, koji je doneo izvestan predah nakon godina stalnih ubija-
nja, paljenja i porobljavanja. “Te{ko je izre}i koliko je u to vrijeme bijedni na-
rod hrvatski stradao. Stoga nije ni ~udo da se neprestano selio, bud u zapadnu
Ugarsku bud u nasljednje pokrajine habzbur{ke, osobito u Kranjsku i [tajer-
sku. Tako je knez Franjo Blagajski, kojega su pradjedovski gradovi bili izlo`e-
ni neprestanim navalama Turaka, po~eo stolovati u Kranjskoj, u gradu Bo{taj-
nu, osobito otkad se bija{e o`enio Magdalenom, barunicom Lambergovom,
gospodaricom toga grada. Mnogo se je naroda tako|er selilo iz posve opusto-
{enih krajeva hrvatskih uz Unu u barem ne{to sigurnije krajeve slavonske, kao
u Zagorje i Turopolje.” (str. 303.) Godine 1563. Ferdinand je svog sina Maksi-
milijana krunisao za ugarskog kralja, Nikolu Zrinskog postavio za vrhovnog
kapetana Ugarske, ~ija se nadle`nost realno protezala do desne obale Dunava,
dok je dotada{njeg pe~ujskog biskupa Juraja Dra{kovi}a imenovao za zagre-
ba~kog biskupa. Dra{kovi}i su hrvatski plemi}i koji su `iveli na podru~ju da-
na{nje Like, ali je biskupov otac Bartol Dra{kovi} ostavio “svoj zavi~aj, koji
su Turci bili ve} posve poharali, pa se poput brojnih drugih hrvatskih plemi}a
iz Like preselio u krajeve izme|u Gvozda i Kupe.” (str. 307.) Naredne, 1564.
godine, Ferdinand je umro.
Turci su ve} 1565. prekr{ili primirje, pa je bosanski pa{a Mustafa Sokolo-
vi} opseo Krupu i zauzeo je. Slavonski Turci su napravili prodor prema Kri-
`evcima. Za to vreme ban Erdedi je poku{avao Franju Tahija uvesti u posed
Susedgrada, {to je dovelo do `estokog sukoba u kome su pobunjeni kmetovi
potukli plemi}ku vojsku. Povodom toga je u julu sazvan hrvatsko-slavonski sa-
bor u Zagrebu, na kome je smenjen podban Ambroz Gregorijanec pod sum-
njom da je on stajao iza kmetovske pobune. Kad je u septembru Sokolovi} pre-
ko Save prodro u Slavoniju, ban Erdedi je Turke porazio u blizini Ivani{ Klo-
{tra i Mar~e. Godine 1566. li~no je Sulejman II krenuo sa velikom vojskom da
zauzme strate{ki veoma va`an Siget, koji je, posle jednomese~ne opsade i po-
gibije skoro svih njegovih branilaca, osvojen. Kako je Sulejman II umro u to-
ku opsade, Turci su po konsolidaciji osvojenih upori{ta odustali od daljeg rat-
nog pohoda. Po smrti bana Erdedija 1567. godine, kralj je za nove hrvatsko-
slavonske banove imenovao zagreba~kog biskupa Juraja Dra{kovi}a i kneza
211
Ferenca Frankopana Slunjskog. Po{to novi sultan Selim II nije bio ratoboran,
Maksimilijanu je po{lo za rukom da sklopi novo vi{egodi{nje primirje s Turci-
ma, koje je naru{avano ograni~enim turskim upadima u Hrvatsku ili Slavoni-
ju, ali i brzim provalama hrvatskih i slavonskih plemi}a u tursku Slavoniju, u
~emu se posebno isticao Juraj Zrinski, sin sigetskog kapetana Nikole. Godine
1572. ugarski stale`i su za kralja proglasili Maksimilijanovog sina Rudolfa, a
nedugo zatim umro je ban Frankopan, ~ime se ugasila slunjska loza ove kne-
`evske porodice. Slavoniju su narednih godina potresale selja~ke bune, zbog
nepodno{ljivog ropskog polo`aja kmetova. Kako prime}uje Klai}, “te nesno-
sne prilike urodile su dvojakim zlom; u jednu su ruku kmetovi jatomice bje`ali
iz domovine i zaklanjali se u susjedne austrijske zemlje; u drugu opet predava-
li su se Turcima bez otpora, ~im bi se oni pojavili. Tako su ba{ zdvojni kmeto-
vi najvi{e skrivili da je godine 1536. Po`e{ka `upanija do{la u turske ruke.” (str. 357.)
b) Uloga Juraja Zrinskog u gu{enju bune Matije Gupca
Na podru~ju susedgradskih i stubi~kih poseda najomrznutijeg velika{a
Franje Tahija izbila je u prole}e 1572. op{ta kmetovska pobuna, za ~ijeg je vo-
|u izabran Matija Gubec, a za vojnog stare{inu Ilija Gregori}. Pobuna se pro-
tegla i na 1573. godinu, a Sabor Hrvatske i Slavonije je u januaru te godine po-
bunjene seljake okvalifikovao kao veleizdajnike. To je ogor~ilo kmetove i na
susednim posedima, tako da se cela trome|a Slavonije, [tajerske i Kranjske di-
gla na oru`je. Ban Juraj Dra{kovi} je imenovao Ga{para Alapi}a za svog na-
mesnika i nalo`io mu da pobunu vojskom ugu{i. Alapi} je krvavo porazio se-
lja~ku vojsku kod Kerestinca, u ~emu mu je zna~ajno pomogla konjica Juraja
Zrinskog. Pre toga ustanici su ve} do`iveli poraz kod Kr{kog, a neposredno na-
kon toga i kod Mokrica, a Gregori} je potu~en pri ulasku u [tajersku. Tako je
selja~ka buna krvavo sase~ena, uz mnogo pogubljenih kmetova, u poslednjoj
bici kod Stubi~kih Toplica. Vi{e hiljada kmetova je poginulo u borbama, a
mnogi su po porazu ve{ani du` puteva. Matija Gubec je u Zagrebu krunisan
usijanom krunom, a onda mu je telo ra{~ere~eno. Ilija Gregori} je pogubljen
1574. posle su|enja. “Za selja~ke bune izginulo je najmanje 6000 ljudi kojih su
krepke mi{ice bile kruto potrebne i za obra|ivanje zemlje i za obranu od Tura-
ka. A u krajevima, gdje je bilo sijelo bune, ostala su brojna kmetska seli{ta pu-
sta, razvaljena ili spaljena.” (str. 377-378.)

6. Slavonija i Hrvatska posle


potpisivanja ugarsko – turskog mira
Dok je trajala selja~ka buna na zapadu Slavonije, Turci su opet harali 1573.
po ostacima Hrvatske, izme|u Kupe i Save. Naredne, 1574. godine njihove su
provale postajale sve ~e{}e. Te godine je, na stalno Dra{kovi}evo insistiranje,
Maksimilijan za novog bana imenovao Ga{para Alapi}a, pa su Slavonija i Hr-
vatska opet imale dva bana. Dra{kovi} i 1575. pi{e nadvojvodi Karlu kako je
krajnje lo{e stanje u Hrvatskoj i “kako kmetovi hrpimice ostavljaju hrvatsku
212
krajinu.” (str. 390.) Ni{ta tu nisu pomagale ni posebne uredbe o zabrani kme-
tovske selidbe. Tada su Turci sve ~e{}e provaljivali i u Slavoniju, a hrvatski i
slavonski plemi}i su do`iveli te`ak poraz kod Buda~kog na reci Korani, gde je
poginuo i vrhovni kapetan Herbert Auersperg s mnogo vojnika, a mnogi su u
ropstvo pali, poput njegovog sina. Dobiv{i za mladog Auersperga bogat otkup,
Ferhat-pa{a je tim novcem podigao d`amiju Ferhadiju u Banjaluci. Taj poraz,
kako nastavlja Klai}, “kobno se dojmio hrvatskog naroda koji je opet ostavljao
svoju domovinu.” (str. 394.) Kako je Maksimilijan II umro 1576. godine, a
vlast preuzeo njegov sin Rudolf II, novi kralj je sve ugarske poslove poverio
svome bratu, nadvojvodi Ernestu. Tu je spadala i odbrana ostataka Hrvatske i
Slavonije, koje Klai} sve ~e{}e naziva hrvatskom i slavonskom krajinom, ne
zbog promene oblika institucionalizacije, nego zbog ~injenice da su se nepre-
kidno nalazile u ratnom stanju, izlo`ene stalnim turskim provalama. I novo-
sklopljeni ugarsko-turski mir na osam godina nije se odnosio na hrvatske i sla-
vonske zemlje, a u njima je banski polo`aj bio upra`njen odstupanjem banova
Dra{kovi}a i Alapi}a. Godine 1577. Turci su uveliko izgra|ivali sopstvenu kra-
jinu prema Hrvatskoj, Slavoniji i Ugarskoj, obnavljaju}i mnoga razru{ena utvr-
|enja i snabdevaju}i ih stalnim posadama. “Oko obnovljenih gradova i tvrdi-
nja naseljavali su Turci iz nutarnjih krajeva svojega carstva sila Vlaha, koji su
im bili provodi~i i neredovita vojska za njihovih provala u kr{}anske oblasti.”
(str. 409.)
Kako su Turci te godine zauzeli mnogo utvr|enja na hrvatskom podru~ju,
kralj je imenovao svog strica nadvojvodu Karla, gospodara [tajerske, Koru{ke,
Kranjske i Gorice da preuzme upravu nad, kako ka`e Klai}, hrvatsko-slavon-
skom krajinom. Prvog dana 1578. godine Karlo je sazvao sabor svojih pokra-
jina na kome su planirane odbrambene potrebe i na~in vojnog organizovanja
pograni~nih upori{ta, brojnost posada i oblici snabdevanja. “Zastupnici nadali
su se zastalno da }e se hrvatsko-slavonska krajina kad se tako uredi, mo}i si-
gurno obraniti, a narod hrvatski, koji se na sve strane selio, da }e se u svoju sta-
ru postojbinu vratiti.” (str. 416.) Karlo je za vrhovnog kapetana hrvatske i dal-
matinske krajine postavio Ivana Ferenbergera, tirolskog Nemca, dok je koman-
dant slavonske krajine ostao Vid Halek. Ovde je veoma va`no da je kralj nad-
vojvodi pismeno podredio bana i hrvatsko-slavonske stale`e u svim vojnim po-
slovima, ovlastiv{i ga da formira i ratno ve}e. Za bana Dalmacije, Hrvatske i
Slavonije tada je imenovan Krsto Ungnad. Viceban je postao Stjepan Gregori-
janec, koji je ujedno bio i zagreba~ki i kri`eva~ki `upan. Karlo je poslao voj-
sku da povrati neke hrvatske gradove, ali posle po~etnih uspeha i zauzimanja
Cazina i nekih drugih utvr|enja, ta vojska je morala uzmicati pred Turcima, iz-
gubiv{i sve {to je prethodno osvojila i pretrpev{i velike gubitke u ljudstvu. Go-
dine 1579. Karlo je na Kupi po~eo da gradi strate{ko utvr|enje Karlovac, na
imanju kneza Juraja Zrinskog. Tada je, posle Ferenbergerove smrti, za genera-
la hrvatske krajine imenovan Vajhard Auersperg, i Karlovac je postao njegovo
sedi{te.
213
a) Ugarsko potiskivanje funkcije bana
Hrvatski i slavonski plemi}i su bili veoma uznemireni velikim ovla{}enji-
ma nadvojvode Karla i potiskivanjem banske uloge u vojnim pitanjima, a Sla-
voniju su pored toga iznova potresale velika{ke smutnje i preganjanja. I Turci
su na tom podru~ju bili aktivniji u plja~ka{kim pohodima, ali su 1580. te{ko
pora`eni od Juraja Zrinskog kod Grabovca. I naredne godine Turke su u Turo-
polju porazili Tomo i Petar Erdedi. Te, 1581. godine, novi karlova~ki general
postao je Josip Jo{t Turn, a 1584. novi ban Tomo Erdedi. Na saboru plemi}a je
konstatovano da se narod Hrvatske i Slavonije sveo na svega tri hiljade ku}nih
dimova, dok je nekada sama Kri`eva~ka `upanija imala 12.000, podlo`nih pla-
}anju ratnih poreza. “Zdvojni puk ne mo`e vi{e podnositi tolike terete i nevo-
lje pa se seli svake godine u gomilama u razli~ite zemlje, kao u Ugarsku,
Austriju, Moravsku, [tajersku i Kranjsku.” (str. 445.) Ve}i turski odred, koji je
provalio u Kranjsku do Ljubljane, na povratku su 1584. te{ko porazili Turn i
Erdedi kod Slunja. To svakako nije moglo zaustaviti dalje turske upade u Hr-
vatsku i Slavoniju. Za 1586. godinu Klai} pi{e da je u njoj do{lo do masovni-
jeg prelaska Vlaha sa turske na ugarsku stranu, posebno u Slavoniji, gde su pre-
{li u slu`bu kraji{kih kapetana vla{ke vojvode Nikola O`egovi}, Ivan Stanko-
vi}, Petar Ostoji}, Petar Hasanovi} i drugi. “Tako su sada po~eli kr{}anski Vla-
si suzbijati turske Vlahe i njihove gospodare.” (str. 451.) To je zna~ajno ote`a-
valo nove turske prodore, a i kasniji su “porazi turskih ~eta na slavonskoj kra-
jini sve vi{e stali djelovati na kr{}anske `itelje u pograni~nim sand`acima, te
su osobito Vlasi pakra~ko-cerni~koga sand`aka po~eli prelaziti na kr{}ansku
stranu.” (str. 456.) Nadvojvoda Karlo je 5. novembra 1589. godine “dopustio
da se doseljenicima, koji su sa sobom doveli mnogo stoke i turskih konja, po-
dijele na slavonskoj krajini opusto{ene i zapu{tene zemlje. Tim je zapo~elo su-
stavno naseljivanje Vlaha na zemlji{tu stare Kri`eva~ke `upanije.” (str. 456.)
General slavonske krajine 1589. godine postao je Stjepan Grasvejn, a hr-
vatske Andrija barun Auersperg. Kako je 1590. umro nadvojvoda Karlo, Ru-
dolf II je svom bratu Ernestu, pored dotada{nje ugarske krajine, poverio na
upravu i slavonsku i hrvatsku krajinu. Godine 1591. Turci su neuspe{no opse-
dali Sisak, a u protivnapadu ban Erdedi je zauzeo Moslavinu. Naredne godine
Hasan-pa{a Predojevi} je s ve}om vojskom prodro u Hrvatsku, zauzeo nekoli-
ko upori{ta i izgradio utvr|enje Petrinju nasuprot Sisku, pa potom zauzeo Bi-
ha}, strate{ki najva`nije utvr|enje u ~itavoj Hrvatskoj, potamaniv{i njegovo ci-
vilno stanovni{tvo. Nakon toga je te{ko porazio banovu vojsku kod Siska, dok
se ban jedva bekstvom spasao. Turci su zauzeli va`no utvr|enje Brest i mnogo
manjih upori{ta, opseli grad Sisak i zauzeli sisa~ku varo{. Ti te{ki porazi nave-
li su kralja Rudolfa da burgavskog markgrofa Karla imenuje vrhovnim vojvo-
dom svih trupa koje su branile ostatke Hrvatske i Slavonije, a Karlo Burgavski
je odmah po~eo da koncentri{e ve}u vojsku u Zagrebu.
Na hrvatsko-slavonskom saboru, koji je sazvan po~etkom 1593. na zagre-
ba~kom kaptolu, konstatovano je da je “u posljednje dvije godine pa{a bosan-
ski spalio oko devedeset i {est gradova i ka{tela, a k tomu je 35.000 ljudi od-
214
vukao u su`anjstvo.” (str. 489.) Zadu`eni su i poslanici koji idu na ugarski sa-
bor u Po`unu da se “potu`e na zulume kraljevskih i carskih vojnika, koji su
grozno hara~ili u nesretnoj zemlji te narodu sve otimali, pa~e ljudima i odijelo
s tijela skidali, tako da narodu nije drugo preostalo nego `ivot i polugolo tije-
lo.” (str. 489.) Opsada Siska u leto 1593. zavr{ila se te{kim turskim porazom i
Hasan-pa{inom pogibijom. Rudolfovom vojskom komandovao je Karlov za-
menik Rupreht Egenberg. Sultan je potom poslao Sinan-pa{u s velikom voj-
skom na Ugarsku, a rumelijskom beglerbegu Hasanu Sokolovi}u naredio da
preko Bosne ode i odbrani Petrinju. Hasan je za kratko vreme zauzeo i Sisak.
Zauzimanjem strate{ki va`nog \ura u Ugarskoj, Sinan-pa{a je prakti~no otvo-
rio put ka Be~u.
Car i kralj Rudolf II imenovao je 1594. svog brata Maksimilijana za glav-
nog vojnog komandanta za Hrvatsku i Slavoniju. Iste godine je za generala sla-
vonske krajine imenovan Ivan Sigismund Herber{tajn, dok je godinu dana ra-
nije general hrvatske krajine postao Juraj Lenkovi}, dotada{nji senjski kapetan.
Maksimilijan je s ve}om vojskom opseo Petrinju, koju su Turci sami spalili,
be`e}i iz nje. Isto su uradili sisa~ki Turci sa svojim gradom, kad su videli da je
Petrinja pala. Me|utim, ~im je Maksimilijan svoju vojsku raspustio, Turci su
se vratili u Petrinju i obnovili je. Neuspe{an je bio i Lenkovi}ev napad na Bi-
ha}. Revoltiran {to mu je banski polo`aj oslabljen preno{enjem vojnih ovla{}e-
nja na strance, ban Erdedi je 1595. podneo ostavku, a kralj je za administrato-
re imenovao zagreba~kog biskupa Ga{para Stankova~koga i barona Ivana Dra-
{kovi}a, dok je vrhovni vojni komandant bio Rupreht Egenberg. Slavonski ge-
neral Herber{tajn upao je u Pakra~ko-cerni~ki sand`ak, koji se nazivao Malom
Vla{kom, da omogu}i nezadovoljnim Vlasima da se presele na hri{}ansku stra-
nu. Turci su tada pora`eni izme|u Pakraca i Bijele Stijene. Potom su se tamo-
{nji hri{}ani podigli na ustanak protiv Turaka, a za to vreme Turci su bili pri-
nu|eni da napuste Petrinju. Po{to je biskup Stankova~ki umro 1596. godine,
Ivan Dra{kovi} je postao jedini ban Dalmacije, Hrvatske i Slavonije.
b) Masovno naseljavanje Srba u krajine i Klai}evo
negiranje njihovog nacionalnog identiteta
Vlasi su se tada masovno preseljavali iz turskih podru~ja i naseljavali u sla-
vonskoj i hrvatskoj krajini. Mada Klai} uporno izbegava da te Vlahe identifi-
kuje kao Srbe, {to su oni zaista i bili, Trpimir Macan je ne{to umereniji, pa u
napomeni ispod teksta pi{e: “U novije se vrijeme mnogo naga|a o podrijetlu i
narodnosti Vlaha, koji se tijekom XVI i XVII stolje}a sele iz zapadnih turskih
pokrajina, osobito iz bosanskoga vilajeta, u Hrvatsku i Slavoniju. Neki povje-
sni~ari naprosto ih progla{uju Srbima te ih njima i pribrajaju; drugi opet dr`e
ih za Rumunje (Romane) koji su se tek nakon seobe pohrvatili, doti~no posr-
bili. Me|utim, ti Vlasi govore i pi{u ve} prije seobe hrvatskim ili srpskim jezi-
kom, imaju narodna hrvatsko-srpska krsna imena i patronimi~ka prezimena; u
drugu ruku opet nikad se u sa~uvanim spomenicama sami ne zovu druk~ije ne-
go Vlasi. Prema tomu smatrati nam je te Vlahe gomilom puka jezika hrvatsko-
215
ga ili srpskoga koja tada nije imala nikakve narodne svijesti. Za{to pak nije u
njih bilo narodne svijesti, moglo bi biti vi{e razloga. Bilo je me|u njima jama~-
no dosta jo{ u XIV i XV stolje}u pohrva}enih i posrbljenih Romana (dakle po-
tomaka pravih Vlaha), pa onda mnogo i takvog slavenskog `ivlja, koji nije traj-
no spadao ni pod hrvatsku ni pod srpsku dr`avnu organizaciju (osobito u Bo-
sni, Hercegovini i Duklji ili Zeti), pa tako nije ni hrvatsko ni srpsko narodno
ime u njih preteglo.
Vlasi XVI i XVII stolje}a jesu prema Hrvatima i Srbima u dr`avnom i so-
cijalnom pogledu ono {to su u jezi~kom Torlaci prema Srbima i Bugarima. Kad
bi se htjelo to~no ustanoviti koji se Vlasi mogu pribrojiti napose Hrvatima, a
koji napose Srbima, trebalo bi najprije istra`ivati, odakle je koje vla{ko naselje
do{lo, da li naime potje~e iz prvotno starohrvatske ili starosrpske oblasti. Ima
takvih vla{kih skupina koje su potekle iz nutarnjih turskih zemalja (nekad srp-
skih), pa su ih Turci kojekuda razmje{tali dok nisu prebjegli u kr{}ansku ze-
mlju; ali ima i takvih vla{kih naselja, koja su u XIV i XV stolje}u `ivjela na tlu
potonjega kli{ko-hlivanjskoga, li~ko-zakr~koga i biha}koga sand`aka pa su u
XVI i XVII stolje}u prelazila u kr{}ansku Hrvatsku... Prvi se mogu pribrojiti
Srbima, a drugi Hrvatima. Vlasi, koji su u XVI i XVII stolje}u prelazili u Hr-
vatsku i Slavoniju, bili su velikim dijelom (ali ne isklju~ivo) vjere proisto~ne
ili pravoslavne. Radi toga ih je najprije rimokatoli~ko sve}enstvo u Hrvatskoj
stalo identificirati sa Srbima (Ra{anima). Organizacijom srpske crkve u Hrvat-
skoj i Slavoniji ra{irilo se poslije srpsko narodno ime i me|u samim Vlasima.”
(str. 519.)
Vlasi koji su posrbljeni govorili su srpskim jezikom ili {tokavskim, a Vla-
si koji su pohrva}eni, mahom stanovnici dalmatinskih gradova i ostrva, hrvat-
skim, odnosno ~akavskim jezikom. Sva istorijska dokumenta koja Klai} pomi-
nje u svojim knjigama, ukoliko su pisana narodnim jezikom, a ne latinskim,
ma|arskim ili nema~kim, ~akavska su ako se odnose na Hrvatsku, a kajkavska
ako se odnose na Slavoniju. Srpsko stanovni{tvo, koje su Turci naseljavali u
Hrvatsku i Slavoniju, naziva se vla{kim zbog dru{tvenog polo`aja koje je u`i-
valo. To nisu bili kmetovi, nego slobodni seljaci, obavezani na slu`enje u po-
mo}nim vojnim jedinicama ili u posadama utvr|enja. Potpuno je neta~no da ti
Vlasi nisu imali narodne svesti. Njihova narodna svest je nagla{eno srpska, o
~emu svedo~e sve sa~uvane narodne pesme i drugi oblici narodnog stvarala-
{tva. Prva srpska dr`ava upravo je u Duklji osnovana, obuhvatala je i Humsku
zemlju, a sam Klai} je potvrdio da je Bosna prvobitno etni~ka srpska zemlja.
Vlasi se ne mogu porediti sa Torlacima, jer uvek govore ~istim srpskim jezi-
kom, a nemaju ni{ta zajedni~ko sa Hrvatima. Vlasi koji su u XIV i XV veku
eventualno `iveli na podru~ju kasnijeg kli{ko-livanjskog, li~ko-zakr~kog i bi-
ha}kog sand`aka, ako su zaista pohrva}eni, govorili su ~akavski, pa su ~akav-
ci ostali i ako su se preselili na sever Hrvatske.
Senjski uskoci su 1596. godine preoteli Klis od Turaka. Kad su Turci opet
opseli grad, prisko~io je Juraj Lenkovi} i probio se u sam grad, oja~ao mu po-
216
sadu, a onda iza{ao da prikupi novu pomo}. Me|utim, demoralisana posada
nagodila se s Turcima i grad im predala. Te godine bele`i se neuspeli poku{aj
kraji{kih generala da zauzmu Kostajnicu, ali su i Turci te`ak poraz do`iveli u
nastojanju da ponovo zauzmu Petrinju. Godine 1599. i 1600. Slavonija je te-
{ko stradala od epidemije kuge, pa su mnoge ku}e zatrte i sela opustela. Tih go-
dina slavonski kraji{ki general i njegovi kapetani sve ~e{}e provaljuju u tursku
Slavoniju, ubijaju Turke, ru{e im utvr|enja, pale imanja i na povratku veliki
broj Vlaha dovode i naseljavaju ih prvo izme|u Kri`evaca i Vara`dina, a posle
i po svim drugim predelima. Na njih se ugledao i general hrvatske krajine. “Hr-
vatski i slavonski stale`i u po~etku su odobravali to preseljavanje Vlaha, pa~e
su i prinosili za prehranu njihovu. Ali kad je general Herber{tajn tra`io za no-
ve doseljenike posebne povlastice od nadvojvode Ferdinanda i kralja Rudolfa,
pa tako od vla{kih naselja po~eo stvarati na tlu hrvatskoga kraljevstva zaseban
teritorij koji ne bi potpadao banskoj vlasti, podigli su se protiv toga svom sna-
gom. Stale`i su hrvatsko-slavonski zahtijevali da naseljenici budu podvrgnuti
zakonima kraljevstva, da budu kmetovi (podanici) onih velika{a i plemi}a, ko-
jima su od starine zemlje od njih napu~ene pripadale, i da rimokatoli~koj crkvi
pla}aju desetinu. Generali nasuprot smatrali su zemlji{ta oko kraji{kih grado-
va za ni~ija, kojima mogu oni raspolagati, pa su od naseljenika tra`ili jedino da
se njima pokoravaju i da vr{e vojnu slu`bu. Ba{ zbog toga do{lo je izme|u ge-
nerala i stale`a do `estokih opreka.” (str. 543.)
Povodom tog problema, hrvatsko-slavonski sabor se 1599. obra}ao nad-
vojvodi Ferdinandu, a naredne, 1600. godine i ugarskom saboru u Po`unu.
Najglasniji protivnik vla{kih povlastica bio je zagreba~ki biskup Nikola Stje-
pani} Selni~ki, na ~ija su imanja mnogi Vlasi doseljeni, a njega i njegove zah-
teve su potpuno ignorisali. Godine 1601. Vlasi se masovno naseljavaju u Hr-
vatsku ju`no od Kupe. Ugarski sabor je, na zahtev hrvatskih plemi}a, posebno
Zrinskih i Frankopana, 1609. godine “odredio da doseljeni Vlasi imaju u Hr-
vatskoj i Slavoniji pla}ati crkvi desetinu, a zemaljskoj gospodi devetinu, a da
Vlasi budu podvrgnuti vlasti one zemaljske gospode na kojih su imanjima na-
stanjeni... Premda je kralj Rudolf zaklju~ak ugarskoga sabora potvrdio, nisu se
ipak ni Ferdinand ni kraji{ki generali na nj obazirali, ve} je Vid Kisel i dalje
Vlahe naseljavao po imanjima hrvatskih knezova i plemi}a.” (str. 562.) Kralj
Rudolf II je 1604. godine zao{trio netrpeljiv stav prema protestantima, a hrvat-
ski i slavonski stale`i su ga u tome odu{evljeno podr`ali, imaju}i u vidu da su
kraji{ki generali mahom bili Nemci koji su imali veoma blagonaklon odnos
prema protestantima, pa su neki od njih i sami pripadali protestantskoj veroi-
spovesti. Upravo su oni naseljavali “Vlahe na tlu hrvatskoga kraljevstva, tra`i-
li za njih povlastice na zator katoli~ke crkve i cjelokupnosti hrvatske zemlje, i
tako stvarali od povjerenih im krajina zasebne oblasti, nezavisne od hrvatsko-
ga bana. Stoga je posve razumljivo nastojanje hrvatskih stale`a da se na tlu kra-
ljevstva istrijebe svi inovjerci protestanti i da se doseljeni Vlasi prikupe pod
okrilje katoli~ke crkve (unijom), jer }e se tako jedinstvom vjere obraniti i osi-
217
gurati i politi~ko jedinstvo hrvatskoga kraljevstva. Nastojanje hrvatskih stale`a
podupirao je i novi biskup zagreba~ki [imun Bratuli}, ~lan pavlinskoga reda,
ali osobiti prijatelj isusovaca, koji je mlade pavline slao na nauke u isusova~ke
zavode, a poslije isusovce dozvao u Zagreb i ostalu Hrvatsku.” (str. 567.)
Ban Ivan Dra{kovi} je 1605. godine sa svojom vojskom odigrao presudnu
ulogu u borbama u Ugarskoj, zapo~etim pobunom protestanta i podr{kom ko-
ju su im Turci pru`ili, spa{avaju}i tako vladavinu Rudolfa II uop{te. Ipak, Tur-
ci su uz pomo} Stjepana Bo~kaja ovladali skoro celom Ugarskom, a Be~kim
mirom iz 1605. Bo~kaj se, kao turski vazal, sporazumeo s Rudolfom. Posle to-
ga je Rudolf II sklopio dvadesetogodi{nji mir sa turskim sultanom. Bo~kaj je
ubrzo posle toga otrovan, ali se time ni{ta bitno nije promenilo. Po{to je Be~-
kim mirom u Ugarskoj garantovana verska sloboda, hrvatski i slavonski stale-
`i su neprekidno insistirali da se to ne odnosi na njihove posede, {to im je Ru-
dolf odobrio 1607. kraljevskom sankcijom kojom je u Slavoniji i Hrvatskoj pri-
znata jedino rimokatoli~ka vera, a Vlasi obavezani da pla}aju biskupu deseti-
nu, a plemi}ima devetinu, kao i odre|eno da su podlo`ni jurisdikciji velika{a
na ~ijim posedima `ive. U to je do{lo do sukoba izme|u Rudolfa i njegovog
brata Matije, u kome je Rudolf bio prinu|en da se odrekne ugarske krune, a
Matija je progla{en za kralja.
c) Sumiranje stanja u ostacima ostataka tri ugarske provincije
Sumiraju}i stanje Hrvatske, Dalmacije i Slavonije u vreme prva tri hab-
zbur{ka vladara, Klai} pokazuje da je cela Dalmacija tada ~vrsto bila u mleta~-
kim rukama, a Hrvatska i Slavonija svedene na ostatke ostataka, a onda su i ti
ostaci prepolovljeni formiranjem kraji{kih kapetanija i generalata, potpuno iz-
dvojenih od banske vlasti. Hrvatski sabor je poslednji put odvojeno sazivan
1536. godine, a potom uvek slavonski i hrvatski zajedno, jer se sa su`enom te-
ritorijom istanjio i broj velika{a, a uz to su neki hrvatski knezovi sticali imanja
u Slavoniji, pa se pretvarali u slavonsko plemstvo. I naziv Hrvatska pomeren
je sve do Kupe, na krajeve koji su ranije bili u Zagreba~koj `upaniji. Naravno,
problem iseljavanja Hrvata i Slavonaca je klju~ni za ovaj period, pa mu se Kla-
i} opet vra}a, iznose}i: “Raseljavanje hrvatskoga naroda, koje bija{e zapo~elo
u posljednjoj desetini petnaestoga stolje}a, nastavilo se kroz ~itavo XVI stolje-
}e. Nakon boja na Moha~kom polju sve je vi{e preotimalo maha iseljavanje na-
roda u susjedne zemlje koje su bile bolje zaklonjene od turskih provala. Oso-
bito mnogo naroda bje`alo je preko Drave i Mure u jugozapadnu Ugarsku. Dne
10. sije~nja 1537. dopustio je kralj Ferdinand po`unskom `upanu Ivanu Sala-
ju od Kere~enja i me|umurskomu vlastelinu Ga{paru Ernu{tu od ^akovca da
na rijeci Muri izme|u svojih posjeda Legrada i Dubrave urede skelu s dovolj-
no brodova na kojima bi se mogli prevoziti brojni bjegunci iz Slavonije, koji
su se sa stokom i drugom prtljagom svojom zaklanjali u nutarnje krajeve Kra-
ljevine Ugarske. Kralj je to dopustio jer je `elio da bude vi{e prijelaza preko
Mure. Jama~no je i na Dravi bilo mnogo takvih “brodova” po kojima je narod
grnuo u sigurnije krajeve zapadne Ugarske. Mora da je vrlo mnogo naroda, na-
218
ro~ito pu~ana, prebjeglo na sjever, jer je ugarski sabor u Po`unu godine 1550.,
jama~no na zahtjev hrvatskih nuncija, ~lankom 72. odredio “da se oni seljaci,
koji su minulih godina bud radi glada bud od straha pred Turcima iz Slavonije
prebjegli u Ugarsku, imaju otpustiti od onih na kojih su imanja do{li ako bi se
dobre volje vratiti htjeli”. Svakako je malo seljaka tra`ilo da se ku}i vrate; pa-
~e kadgod bi Turci ja~e pritisnuli hrvatsku zemlju (1556, 1565, 1576. do 1578,
1592), opet bi iseljavanje oja~alo, tako da je domala sva jugozapadna Ugarska
bila puna hrvatskih iseljenika. Od tih do{ljaka potje~u hrvatske naseobine ko-
je i danas jo{ postoje u `upanijama Po`unskoj, [opronskoj, Mo{onjskoj, @elje-
znoj, a nekad su opstojale i u \urskoj. Kada je 2. kolovoza 1579. |urski biskup
Juraj Dra{kovi} bio okupio dijecezansku sinodu u Sombotelju, bilo je izme|u
28 nado{lih `upnika devet njih s hrvatskim prezimenima.” (str. 616.)
Klai} dalje isti~e da se nisu samo seljaci preseljavali, nego i mnogo plemi-
}a, pa i velika{a. “Usporedo s iseljavanjem u Ugarsku teklo je seljenje Hrvata
u nasljedne pokrajine austrijske na zapadu, osobito u Kranjsku i [tajersku. Ve}
godine 1533. jadikuje hrvatski sabor u adresi na kralja Ferdinanda I {to gospo-
da i plemi}i Koru{ke mnogim obe}anjima vabe k sebi narod hrvatski, a osobi-
to kmetove. Neka kralj zapovjedi da se vi{e `itelji i kmetovi ne odvode u Ko-
ru{ku, jer }e ina~e hrvatsko kraljevstvo ostati pusto... Svoju molbu opetuju hr-
vatski stale`i na svom saboru u Topuskom 9. rujna 1535. godine, tu`e}i se ka-
ko stale`i nasljednih zemalja nebrojene kmetove hrvatske odvode i preseljuju,
pa tra`e da se ljudi i kmetovi njihovi, koji su ve} u austrijske pokrajine odve-
deni, opet njima vrate. Vapaji hrvatskih sabora nisu na{li odziva, jer se sve vi-
{e puka selilo u austrijske zemlje, osobito u jugoisto~nu Kranjsku, gdje su na-
punili okoli{ Metlike, ^rnomlja, Podbri`ja, Vinice, Poljane i Kostela... U
Kranjsku i ostale nutarnjo-austrijske pokrajine selili su se ne samo kmetovi ne-
go i plemi}i.” (str. 617-618.) Klai} nabraja poimeni~no neke od tih najpoznati-
jih plemi}kih porodica, pa nastavlja: “Tijekom druge polovice XVI stolje}a
osnovane su jo{ hrvatske naseobine u ju`noj [tajerskoj, onda u Donjoj Austri-
ji (na Moravskom polju, uz rijeku Lipavu i Diju), napokon u Moravskoj (u
okru`ju Mikulovskom sela Gutfjeld, Nova Prerava i Frlje{dorf). Za~etnik i ute-
meljitelj potonjih kolonija bio je oko godine 1584. barun Kristofor Teufenbah,
vlastelin gospo{tije Drnoholske u Moravskoj, koji je kao carski komesar za
krajinu dolazio u hrvatsko kraljevstvo. Neprekidno iseljavanje kroz ~itavo sto-
lje}e nemilo se doimalo hrvatskih i slavonskih stale`a. I na saboru u Zagrebu
15. svibnja 1562. jadikuju oni kako u relikvijama Kraljevine Hrvatske i Slavo-
nije `ive pretu`ni kmetovi koji trpe od neprestana bje`anja i drugih prete{kih
tereta. No jo{ lju}e zabugarila su hrvatska i slavonska gospoda na saboru u Za-
grebu 8. travnja 1584. Tu su iznosili kako su ostaci hrvatskoga kraljevstva gro-
zno opustjeli da u ~itavoj zemlji nema vi{e od 3000 dimova, dok je u prija{nja
sretna vremena sama Kri`eva~ka `upanija brojila do 12.000 dimnjaka; pa se
onda ka`e da su nebrojeni kmetovi morali ostaviti svoja sjedi{ta i hrpimice se
odseliti u razli~ite strane svijeta, kao u Ugarsku, Austriju, Moravsku, [tajersku
i Kranjsku.” (str. 618.)
219
Ali to nije sve. “Mnogo naroda dospjelo je u ono tu`no doba i na istok u
Tursko carstvo. Doga|alo se to silom i milom. Prigodom nebrojenih provala i
~etovanja zarobljivali su Turci mnogo naroda i odvodili ga u su`anjstvo; turski
martolozi grabili su ~ak i sitnu djecu da im ili robuju ili da ih potur~e. No, bilo
je i kr}{anskih prebjega koji su se dobre volje sklanjali u susjedni Bosanski pa-
{aluk.” (str. 618.) Oni su se tur~ili da bi zadovoljili svoje prvenstveno materi-
jalne i stale{ke interese. “Odli~nije plemi}e, koji bi pali u tursko su`anjstvo, is-
kupljivali bi ro|aci i prijatelji (pa~e i sabor) novcem iz ropstva ili bi ih zamje-
njivali za turske su`njeve; no golema ve}ina puka, za koju nije nitko pla}ao ot-
kupa, ostajala je u su`anjstvu.” (str. 619.) Posle svakog uspe{nog turskog po-
hoda u Hrvatsku ili Slavoniju duge kolone zarobljenih kmetova odvo|ene su u
dubinu Turske i mahom prodavane na tr`nicama robova.
Tre}i migracioni talas odvijao se na pravcu Hrvatska – Slavonija, kako de-
taljno obja{njava Klai}. “Uz iseljavanja u strane zemlje trajalo je preseljivanje
naroda u samom hrvatskom kraljevstvu. To se preseljivanje sastojalo u tom da
se narod iz izlo`enih krajeva sklanjao u sigurnija i mirnija mjesta. Preseljiva-
nje iz ju`nih krajeva u sjeverne (iz stare Hrvatske u Slavoniju) zapo~elo je ve}
u XV stolje}u, a seoba od istoga prema zapadu nakon boja na Moha~kom po-
lju. Osobito mnogo naroda hrlilo je s juga k sjeveru. Plemi}i Keglevi}i boravi-
li su sve do godine 1494. u okoli{u gornje Zrmanje (Kegal ili Keglevi} grad) i
u Kninskoj `upaniji, nakon re~ene godine stoluju u Bu`inu u Zagreba~koj `u-
paniji, napokon poslije godine 1522. nastanjuju se u Kri`eva~koj `upaniji (Bi-
jela Stijena) i Vara`dinskoj (Lobor, Krapina, Kostel). Plemi}i i potonji grofovi
Dra{kovi}i, starinom iz ju`ne Hrvatske (Lika, Biline, Knin) dolaze najprije u
Blinju i [var~u u Zagreba~koj `upaniji, dok se naposljetku ne ustali{e u Trako-
{}anu u Vara`dinskoj `upaniji. S njima dijele jednaku sudbinu brojne plemi}-
ke porodice iz ju`ne Hrvatske. Berislavi}i dolaze iz Vrhrike (Vrlike) u Turopo-
lja (Mala Mlaka), Dudi}i iz Cetinske `upanije u Vara`dinsku (Orehovica), Pa-
ta~i}i i Hate`evi}i iz Lu~ke `upanije u Vara`dinsku (Zajezda), Bojni~i}i i For-
~i}i iz Kninske `upanije u Vara`dinsku, Novakovi}i iz Gatanske `upanije u Za-
greba~ku (Slanovec), itd.
Plemi}ke op}ine Zagreba~ke `upanije na sjeveru Kupe primaju brojne ple-
mi}e iz ju`nih krajeva; drugi do{ljaci kupuju plemi}ke posjede ili ih dobivaju
od kralja na dar za svoje zasluge, tre}i napokon `ene se k}erima starih slavon-
skih plemi}a pa se na njihovim posjedima nastanjuju. Tako su Pata~i}i i Hate-
`evi}i uzeli za `ene k}eri plemi}a Herkovi}a od Zajezde, pa poslije gospodo-
vali njihovim imanjima. Bilo je opet plemi}a iz ju`ne Hrvatske koji su sklapa-
li nasljedne ugovore sa slavonskim porodicama o me|usobnom nasljedstvu na-
kon izumr}a bud jedne ili druge porodice, pa su onda zavladali imanjima sla-
vonskih plemi}a ako bi ovi umrli bez potomaka. Tako su godine 1522. Ivan
For~i} od Butine vasi u Kninskoj `upaniji, a gospodar brojnih posjeda u Knin-
skoj, Bu{koj i Gatanskoj `upaniji i zagorski plemi} Ivan Golec iz Sutjeske (da-
nas Sutinsko), kao gospodar ka{tela Sutjeske i posjeda u Malu, Beratincu, Fer-
kuljevcu i Kri`ancima u Vara`dinskoj `upaniji, utana~ili ugovor o me|usob-
220
nom nasljedstvu, pa kad je nakon mnogih godina Ivan Golec bez potomaka
umro, onda su For~i}i s pismenom privolom kralja Ferdinanda od 17. velja~e
1561. ba{tinili svu njegovu plemen{tinu u Vara`dinskoj `upaniji, po{to bijahu
uto izgubili gotovo sav svoj posjed u ju`noj Hrvatskoj. Napokon su brojni ple-
mi}i iz ju`nih krajeva na{li zakloni{ta u velika{a i velikih posjednika u sjever-
nim stranama, osobito u knezova Zrinskih i Frankopana. Tu su plemi}i kao va-
zali ili sluge re~enih knezova vr{ili razli~ne slu`be na imanjima njihovim, a
mnogi su od njih primali ve}e ili manje posjede za nagradu.” (str. 618-620.)
Ovde Klai} citira tekst Radeta Lopa{i}a koji pi{e upravo o tim plemi}ima
vazalima: “Provalom Turaka bude gotovo sva hrvatska opusto{ena, a ne mo-
gu}i Hrvati odoljeti premo}i turske velesile, pobje`e sve, {to je moglo, i mari-
lo za krst i slobodu, k svojoj bra}i u zaklone kod Kupe i Save. Frankopani i
Zrinski knezovi dijelili su svaki udes sa svojom nesre}nom bra}om, osobito
ako isti bijahu plemi}i i vojaci, pak ih svu silu smjesti{e po svojim imanjima,
ali nigdje toliko, koliko na vlastelinstvu Ozaljskom, Ribni~kom i ^akova~kom
(u Me|umurju), stvoriv{i si tako vazda vjerne slu`benike, poglavice i vojnike
u ~etama proti Turcima. Nigdje u Hrvatskoj, a jama~no niti drugdje u obli`njim
zemljama, nije se dogodilo, da bi vlastela tako ogromna imanja rascjepkali i
razdijelili me|u manje vazale i plemi}e. Jama~no polovica, ako ne vi{e, od vla-
stelinskoga alodijala, pa i mnoga pusta seli{ta odstupi{e Frankopani, a poslije
Zrinski, ili badava za nagradu, ili kao zalog za zajmove pojedinim zaslu`nim
porodicama staroga koljena, stvoriv{i za pribjegle hrvatske bezku}nike male-
na imanja sa dvorovima i ve}im ili manjim brojem kmetova. Od ~esti bijahu
me|u prido{lim bjeguncima glasoviti hrvatski rodovi, koji, budu}i li{eni sva-
koga blaga i bogatstva, jedno bi bili ve} onda postradali, da im nije pru`eno
uto~i{te na imanjima Zrinsko-Frankopanskim.” (str. 620.) Pored plemi}a, uto-
~i{te su u severnijim krajevima potra`ili i kmetovi i slobodni seljaci.
~) Talas srpskih doseljenika spa{ava opustele ugarske banovine
Kolike su razmere tog iseljavanja svedo~i i slede}i Klai}ev stav: “Zbog ne-
prekidnoga iseljivanja kroz jedno stolje}e i vi{e bilo bi hrvatsko kraljevstvo po-
sve opustilo da se nije mnogo naroda i doseljivalo. Doseljivao se je pak najvi-
{e iz turskoga carstva kr{}anski puk, koji nije htio ili mogao podnositi zulume
svojih nekr{tenih gospodara. Ti se doseljenici zovu koji put Turci, jer su dola-
zili iz turskih krajeva, a onda najobi~nije Vlasi, rje|e pak Ra{ani ili Srbi. Bu-
du}i da su usko~ili ili prebjegli iz turskih oblasti, zovu ih tako|er prebjezi ili
uskoci (pa~e i predavci). Svi ti doseljenici pripadaju narodu hrvatsko-srpsko-
mu, govore hrvatskim ili srpskim jezikom, a imaju golemom ve}inom narod-
na prezimena i narodna krsna imena. Vjere su pak prete`no gr~ko-isto~ne (pra-
voslavne). Naravno da ima me|u njima i potomaka sredovje~nih romanskih
Vlaha, koji su u to doba bili ve} dobrano pohrva}eni i posrbljeni.” (str. 620-
621.) Trpimir Macan na ovom mestu prime}uje kako je Klai} “u duhu svojeg
vremena pogre{no mislio da Hrvati i Srbi tvore jedan narod.” (str. 621.) Me|u-
tim, da je Klai} zaista mislio da su Srbi i Hrvati jedan narod sa dva imena, on-
221
da bi u sklopu svoje “Povijesti Hrvata” obuhvatio i kompletnu srpsku istoriju.
On to nije smatrao, pa o hrvatsko-srpskom narodu i o hrvatskom ili srpskom
jeziku govori samo onda kad mu je neprijatno da prizna da je re~ isklju~ivo o
srpskom narodu i srpskom jeziku, povodom naseljavanja potpuno opustelih hr-
vatskih i slavonskih podru~ja. Prvi srpski uskoci naseljavali su se u @umberku
i u Senjskoj kapetaniji, ali je ovde vrlo va`no da se istakne da su i Turci Srbe
u vla{kom i kmetovskom statusu naseljavali na zauzetom, a od stanovni{tva is-
pra`njenom hrvatskom i slavonskom podru~ju.
O tome i Klai} pi{e: “U drugoj polovici XVI stolje}a kao da je neko vrije-
me doseljivanje iz Turske u kr{}anske zemlje pone{to jenjalo. Uzrok tome bit
}e {to su Turci uz Hrvatsku i Slavonsku krajinu osnovali i svoju tursku kraji-
nu, metnuv{i u me|a{ne gradove sand`aka li~koga, bosanskoga, pakra~koga
(cerni~koga) i po`e{koga jake posade pje{aka i konjanika. Izme|u tih gradova
i naokolo njih smjestili su brojne kr{}anske Vlahe, koji su ili ondje ve} prije
prebivali ili su ih iz nutarnjih turskih (srpskih) zemalja onamo dopremili. Ti su
Vlasi sa~injavali neredovitu tursku vojsku, kojoj je pri provalama u kr{}ansku
Hrvatsku i Slavoniju bilo utirati put redovitim ~etama te usput harati i robiti.
Vla{ke su se neredovite ~ete turske, koje nisu primale pla}e ve} dobivale samo
dio plijena, zvale tako|er martolozi.” (str. 622-623.) Klai} pretpostavlja da bi
njihov naziv mogao poticati od gr~ke re~i koja ozna~ava oru`anog grani~nog
stra`ara ili od gr~ke re~i koja ozna~ava gre{nika ili lupe`a. “Bilo je pak tih Vla-
ha martoloza mjestimice toliko na okupu da su se po njima dijelovi Pakra~ko-
ga i Po`e{koga sand`aka stali nazivati Mala Vla{ka.” (str. 623.)
Krajem {esnaestog veka naseljavanje Srba u Hrvatskoj i Slavoniji postalo
je masovno. “Poslije pobjeda nad Turcima kod Siska (1593.) i Petrinje (1596.)
zaredale su iznova uvelike seobe naroda iz turskoga vilajeta Bosne u kr{}an-
sku Hrvatsku i Slavoniju. Ve} u listopadu 1595. prebjegao je vla{ki episkop Va-
silije, koji je dosad stolovao u manastiru Remeti (Orahovica) u Po`e{kom
sand`aku, u Kri`evce, te se stao s tadanjim zapovjednikom Slavonske krajine
Ivanom Sigismundom Herber{tajnom dogovarati kako da se kr{}anski puk iz
Male Vla{ke prevede u Slavonsku krajinu.” (str. 623.) Posle episkopa Vasilija,
doseljavaju se sve ve}e grupe Srba. “Potaknut uspjesima slavonskoga zapo-
vjednika stao je i zapovjednik Hrvatske krajine mamiti Vlahe iz turske Hrvat-
ske. I zaista je godine 1600. prva ve}a skupina turskih Vlaha pre{la u kr{}an-
sku Hrvatsku, te ju je Lenkovi} naselio na pustom zemlji{tu oko razvaljenoga
Gojmerja ili Gomirja, koje bijahu knezovi Zrinski ba{tinili od Stjepana Fran-
kopana Ozaljskoga. U Gomirje do{li su tada i srpski kalu|eri, koji su ondje
osnovali manastir. Nakon smrti Lenkovi}eve nastavio je naseljivanje nasljed-
nik mu Vid Kasel, a pomagao ga je senjski kapetan Danilo Frankol. Tako su do
godine 1606. do{li Vlasi i Morovlasi (Morlaci) u Moravice (Mavrovice) i Vr-
bovsko, i napokon u Li~. No budu}i da su ta mjesta pripadala knezovima Fran-
kopanima i Zrinskima, do{lo je radi Vlaha do `estokih borbi izme|u tih knezo-
va i zapovjednika Hrvatske krajine, koje su mnogo godina potrajale.” (str. 623-
624.) Sukobi su izbijali zbog osloba|anja Srba od feudalnih obaveza i njiho-
222
vog nepodleganja jurisdikciji oblasnih gospodara, nego isklju~ivo krajinskih
kapetana.
Posebno Klai} skre}e pa`nju da je pored masovnog srpskog, bilo i spora-
di~nog doseljavanja nema~kih i mleta~kih stanovnika. “Uz veliku seobu Vla-
ha (Srba, Uskoka, Pribjega) iz turske carevine dolazile su u Hrvatsku i Slavo-
niju jo{ i pojedine porodice iz austrijskih zemalja ([tajerske, Kranjske, Istre i
Koru{ke), pa onda iz mleta~kih zemalja, poglavito iz Dalmacije. Iz austrijskih
zemalja doseljavali su se poglavito vojnici koji su se nastanili u kraji{kim gra-
dovima (u Senju, Karlovcu, Koprivnici itd.), a iz Mleta~ke Republike osobito
bjegunci koji su se bojali suda i kazni.” (str. 624.) U svakom slu~aju, “nepre-
kidnim iseljivanjem, preseljivanjem i doseljivanjem mnogo se promijenila et-
nografska slika hrvatskoga kraljevstva, osobito na Hrvatskoj i Slavonskoj kra-
jini, koja se postepeno pretvarala u veliki logor vojni~ki. Gra|anska Hrvatska
i Slavonija nije se toliko preobrazila, tek {to je u Slavoniju do{lo me|u stare
Slovince mnogo starohrvatskoga plemstva i puka.” (str. 624.) Pri svemu tome
treba imati u vidu i versko pitanje u Hrvatskoj i Slavoniji koje, tek {to su uspe-
le da ugu{e protestantsku reformaciju na svojim prostorima, ve} stoje pred no-
vim izazovom njihovom rimokatoli~kom ekskluzivizmu. “I duhovne i svjetov-
ne vlasti pogodovale su isprva selidbi Vlaha, njihovih kalu|era i episkopa, jer
se o~ekivalo da }e se oni stopiti s rimokatoli~kom crkvom i priznati rimskog
papu za vrhovnoga duhovnog poglavara svoga.” (str. 671.) Kad su se takva
o~ekivanja izjalovila, doseljene Srbe do~ekivali su talasi verske zagri`enosti i
netrpeljivosti, kojima su posebno doprinosili jezuiti, do{av{i 1606. godine u
Zagreb.

B. Klai}eva sistematizacija bosanske istorije


Prvu ozbiljnije obra|enu i sistematizovanu istoriju bosanske dr`ave do pa-
da u tursko ropstvo napisao je upravo Vjekoslav Klai}. Njegova “Poviest Bo-
sne do propasti kraljevstva”, objavljena je u autorovom izdanju u Zagrebu
1882. godine. U uvodu on se osvr}e na dotada{nje nau~ne obrade tog pitanja,
po~ev{i od Orbinijevog “Kraljevstva Slovena” iz 1601. Za to delo on ka`e da
je “skup vjerodostojnih i nevjerodostojnih viesti. Kriti~noga duha neima u nje-
ga skoro ni za liek. Njemu su svi izvori jednako vjerodostojni; njemu je npr.
poznata kronika popa Dukljanina isto toliko vriedna, koliko koji drugi triezan
rukopis.” (str. 1.) Uprkos nepouzdanosti mno{tva iskaza, poput preuzetih Du-
kljaninovih, “Orbina ide ta osobita zasluga, {to je on, premda katoli~ki redov-
nik, pisao svoju poviest ju`nih Slovjena neobziru} se na vjeru njihovu, te je jed-
nakom ljubavi i poletom crtao i slavio sve velike i slavne mu`eve, bili oni ka-
tolici ili ne”. (str. 2.) Za bro{uru Pavla Ritera Vitezovi}a o Bosni iz 1712. godi-
ne, Klai} ka`e: “Po~etkom 18. stolje}a iza{lo je maleno djelce o Bosni, koje ne-
ma skoro nikakve znanstvene vriednosti, ali je ipak spomena vriedno, jer ga je
pisao mu` `arka duha i gorljiv Hrvat.” (str. 3.)
Nema~ki pisac [imek, u knjizi iz bosanske istorije, objavljenoj u Be~u
1787. godine, “u najstarijoj poviesti do bana Bori}a grie{i isto onako, kako i
223
pred{astnici njegovi, sliede} sliepo kroniku popa Dukljanina, zatim Orbina,
Lukara i njihova ma{tanija, nu kod historije Kotromani}a opa`a se svigdje te-
`nja, da osnuje svoje pripoviedanje na ~i{}ih i vjerodostojnih izvorih.” (str. 7.)
Klai} mu zamera {to je potpuno zanemario odnose Bosne i Srbije, s obzirom
da je svoje delo zasnovao na literaturi potekloj od Ma|ara, Hrvata i Dalmati-
naca. Jovan Rai} je, s druge strane, Bosnu smatrao sastavnim delom Srbije, kao
i Fran Peja~evi} u knjizi objavljenoj 1799. na latinskom jeziku. I Johan Kristi-
an Engel je 1801. godine “poviest Bosne posve stopio s poviesti Srbije, sma-
traju}i obje za jednu cjelinu, pa~e je u to ime sam mnoge stvari pridodao, za
koje je historijski dokaz ostao du`an.” (str. 8.) I Rus Majkov 1857. godine u
svom znamenitom istoriografskom delu navodi da su Srbija, Bosna i Dubrov-
nik srpske zemlje.
1. Neosporna srpska su{tina prvobitne Bosne
Opisuju}i geografsku situiranost prvobitne Bosne na vrlo uskom prostoru,
Klai} iznosi da su Soli pripadale polovinom desetog veka Srbiji, a Donji kraj
Hrvatskoj, dok je u Zapadnim stranama od tri `upe, glamo~ke, livanjske i du-
vanjske, livanjska pripadala hrvatskoj, a duvanjska neretljanskoj kne`evini. Za
Podrinje, koje je obuhvatalo gornju Drinu, Lim i ^ehotinu, Klai} ka`e da “ova
oblast bija{e od najdavnijih vremena ~est srbske dr`ave.” (str. 25.) Hum i Pri-
morje opisuje, ali se ne izja{njava o njihovoj etni~koj pripadnosti. Od sloven-
skog doseljenja do desetog veka o Bosni nema ni{ta u istorijskim izvorima, a i
od desetog veka vesti su veoma retke. “Stariji pisci o povjesti bosanskoj htjeli
su ovu veliku prazninu ispuniti podacima iz veoma nekriti~ne i slabo uporabi-
ve kronike popa Dukljanina.” (str. 42.) Ti poku{aji su trajali sve do dana{njeg
vremena. “Tako dospje{e u poviest bosansku bani @elimir, Kre{imir, Leget i
Vukmir, za koje kriti~na poviest ne zna upravo ni{ta. Po{to dakle sve ovo ne
stoji, te`ko je ispuniti prazninu od vi{e stolje}a.” (str. 42.)
Nema sumnje da bi Klai} vrlo rado prisvojio Bosnu kao hrvatsku zemlju
kad bi za to na{ao u istorijskim dokumentima iole ozbiljno upori{te. Po{to to
nije mogu}e, a ni sam Klai} nije spreman da u potpunosti raskrsti sa elemen-
tarnim akademskim moralom, on traga za nekom umerenijom varijantom,
srednjim re{enjem na kome bi bazirao tezu da zapravo prvobitna Bosna nije bi-
la ni srpska ni hrvatska. Potom, bar u formi nagove{taja, pretpostavke ili samo
`elje, iznosi da je Bosna mogla postati hrvatskom etni~kom teritorijom. U tom
smislu on ovako rezonuje: “Prema oskudnim izvorima mu~no bi bilo osje}i,
imaju li se prvobitni slovjenski `itelji Bosne pribrojiti Hrvatom ili Srbom; nu
sigurno jest, da je oblast Bosne ve} od prvog ~asa bila na razme|i `ivlja hrvat-
skoga i srbskoga. [to je bilo toj oblasti na zapadu i sjeverozapadu, bija{e hrvat-
sko; a {to na iztoku, sjevero i jugoiztoku, bija{e srpsko.” (str. 43.) Na zapadu i
severozapadu Bosne su Donji kraji koji obuhvataju `upe Plivu, Luku, Zemalj-
nik, Vrbanja, Gla`, Mrin, Vrbas, Sanu i Dubicu, kao i Zapadne strane sa gla-
mo~kom, livanjskom i duvanjskom `upom. To bi onda bile hrvatske zemlje, i
za to bi Klai} mogao izneti uverljive argumente. Na severoistoku su Usora i
224
Soli. Usora obuhvata gradove Te{anj, Doboj, Dobor i Srebrenik, a Soli Tuzlu.
Na istoku Bosne je Podrinje, a na jugoistoku Humska zemlja i Primorje (Ko-
navle i Dra~evica). To su nesporno srpske zemlje.
Izme|u tih hrvatskih i srpskih zemalja ugnezdila se Bosna na prostoru gor-
nje reke Bosne. “Ve} ovim polo`ajem njezinim bija{e Bosni ozna~ena sudbina
za mnoga stolje}a. ^im su se pod imenom hrvatskim i srbskim po~ele stvarati
dvie dr`ave i skupljati oko sebe ostale oblasti: obje su dr`ave privla~ile Bosnu,
svaka na svoju stranu. Ako i nije vjerovati potanku pri~anju popa Dukljanina;
jedno se ipak razabire iz njega, a to je, da je oblast Bosne bila prvobitno priko-
vana uz Hrvatsku. Nije nevjerojatno, da je to bilo u po~etku 10. stolje}a, kad
no je prvi kralj hrvatski Tomislav bio jedini mogu}i suparnik bugarskomu ca-
ru Simeonu na svem jugu slovjenskom. Mogu}e je, da je u to doba postala Bo-
sna i banovinom, jer ime bana i ~ast njegova poznata je samo Hrvatom. Kad je
poslije smrti velikoga cara Simeona uspjelo srbskomu knezu ^aslavu (931-
960.) poga`enu Srbiju podi}i i stvoriti federativnu dr`avu, pridru`ena bi i
oblast Bosna novostvorenoj dr`avi. Suvremeni pisac gr~ki car Konstantin do-
nosi nam prvu sigurnu viest o tadanjoj Bosni. Po njemu je Bosna bila tada ~est
srbske kne`evine, neimaju}i svoga vlastitoga vladara, ve} pokorna knezu ^a-
slavu. Istoga kneza ^aslava ide zasluga, da je podlo`nu si banovinu Bosnu ob-
ranio od Ma|ara.” (str. 43-44.) Iako nema verodostojnih dokaza da je Bosna bi-
la “prvobitno prikovana” uz Hrvatsku, Klai} ka`e da se to verovatno desilo u
vreme Tomislava. Verovatno ili neverovatno, ili nije neverovatno – nisu to ni-
kakvi ozbiljni istoriografski termini. Kao i “mogu}e” da je Bosna u to vreme
postala banovina. Kad nema nikakvih relevantnih dokaza, sve je mogu}e. Ali
se prvi put Bosna kao banovina pominje tek u dvanaestom veku, kad se na{la
pod ma|arskom dominacijom. Jedino je nesporno da je Bosna bila u dr`avi
srpskog vladara ^aslava, ali ta dr`ava nije bila nikakva federacija, niti su fede-
rativne dr`ave uop{te postojale u desetom veku.
a) Naga|anje i verovanje kao pouzdane nau~ne metode
hrvatske istoriografske {kole
Zato je sasvim deplasirano kad Klai} pi{e da posle smrti kneza ^aslava i
raspada njegove dr`ave, “Bosnom zavlada{e doma}i bani.” (str. 44.) On se tu
poziva na spise Popa Dukljanina, za koga na vi{e mesta isti~e da mu ne veru-
je. Ali, kad mu je to korisno, onda je spreman da na Dukljaninovim ma{tanji-
ma dalje kombinuje, pa u tom smislu navodi: “Ve} oko g. 968. udari na bosan-
skoga bana hrvatski kralj Kre{imir. Borba se vodila na gornjem Vrbasu, u `u-
pah Plivi, Luki i Uskoplju. Bosanski ban uvidi brzo, da ne mo`e otimati sili
kralja Kre{imira; ostavi zato svoju banovinu i pobje`e kralju ugarskomu, a Bo-
snom zavlada kralj Kre{imir.” (str. 44.) Potom opet Klai} pi{e da je “vjerojat-
no”, jer nema pouzdanog oslonca u izvorima, “oko g. 1019. i Bosna poput Sri-
ema spala pod vrhovnu vlast bizantskih careva. Nu ve} iza smrti ovoga mo}-
noga cara oslobodi se Bosna opet bizantskoga vrhovni{tva, te je odsele du`e
vremena ostala samostalna zemlja pod svojimi banovi. Bani bosanski u drugoj
225
i tre}oj ~etvrti jedanaestoga stolje}a znatno dapa~e di`u ugled svoj i svoje ba-
novine, tako da se ona g. 1067. spominje u istom redu sa kne`evinom Dukljom
i Srbijom.” (str. 45.) Klai} misli da je Bosna tek u dvanaestom veku do{la pod
ugarsku vlast, ali ne prihvata stanovi{te Engela i Majkova da je ugarski kralj
Bosnu kao miraz dobio od ra{kog velikog `upana Bele Uro{a. O tom pitanju
on ovako raspravlja: “Za kralja Bele II Sliepoga, vladara Ugarskoj, Hrvatskoj,
Dalmaciji i Sriemu, prijatelja i saveznika Srbalja, kojim ravna umna `ena Jele-
na, kneginja srbska – za ovoga se kralja pokazuje i Bosna prvi put u tjesnijem
odno{aju prema kralju ugarskomu. Puka je slutnja, ni~im nedokazana, da je
Bela II Sliepi primio banovinu Bosnu u ime miraza od tasta svoga, srpskoga
velikoga `upana Bele Uro{a; vjerojatnije }e biti da su i bosanski bani vide}i ka-
ko su Arpadovi}i ugarski zavladali hrvatskom dr`avom i stupili u savez i srod-
stvo sa srbskimi vladari, sami se pridru`ili kralju ugarskomu, da njegovom po-
mo}ju odbiju zajedni~koga du{manina, koji im je prietio sudbinom Bugarske.
Godine 1135. prvi se put i prvi od ugarskih Arpadovi}a Bela II zove kralj Ra-
me; malo zatim na saboru ugarskom u Ostrogonu podieljuje Bela II sinu si dru-
goro|encu Ladislavu ~ast vojvode bosanskoga, ostavljaju} u istinu i nadalje
doma}im banom, da upravljaju svojom djedovinom.” (str. 47-48.)
Da se po tom pitanju i sam koleba, pogotovo u pogledu zna~enja “kralj Ra-
me”, pokazuje Klai} u napomeni: “Nisu li se u istinu Ramom prvobitno zvali
samo ostanci nekadanje kne`evine Neretve zajedno sa dolinom Rame?” (str.
48.) Na osnovu jedne sa~uvane povelje iz dvanaestog veka Klai} zaklju~uje
“da je tada Rama poput nekadanje Neretve le`ala me|u Hrvatskom i Humom.”
(str. 48.) Istovremeno, Klai} ne spori nego potvr|uje da se tek polovinom dva-
naestog veka “javlja na popri{tu historije i ban Bori}, prvi po imenu poznati
vladar bosanski.” (str. 49.) Dakle, nema nikakvih dokaza da je pre Bori}a Bo-
sna imala ijednog bana. Mo`da je neki i postojao, s obzirom da Majkov pi{e, a
Klai} u napomeni citira da “od godine 1120. Bosna posta banovinom”, dakle
od godine kad je do{la pod ugarsku vlast, bilo kao miraz srpskog vladara, bilo
“dobrovoljno”, {to bi Klai} vi{e voleo. U vreme bana Bori}a Ma|ari su Bosni
priklju~ili jo{ neke srpske zemlje, pro{iriv{i je do Drine. Kako Klai} iznosi,
“Bosna se je dakle u polovici 12. stolje}a protegla i preko prvobitno srbskih
prediela, te je za cielo obuhvatala `upu bora~ku, koja bija{e do nedavno jo{ srb-
ska.” (str. 51.) Bora~ka `upa je dana{nji Bira~, a Klai} uz to napominje: “Kad
su u ugarske ruke dospjeli razni podunavski i posavski predieli, sigurno je da
su ugarski kralji zauzeli tako|er jo{ u 10. stolje}u srbsku oblast Soli, zatim
oblast Usoru, koje su obje poput Sriema bile od g. 1019. u bizantskoj vlasti. Da
su bosanski bani upravo od ugarskih vladara primili Soli i Usoru, pokazuje sva
bosanska historija.” (str. 51.) Ali iz nekih razloga Klai}u je veoma va`no da na-
glasi, mada mu je to na staklenim nogama, da “ugarskim kraljem ne bija{e Bo-
ri} ban podanik, ve} saveznik, kojega su osobito pazili, cienili i odlikovali, pa-
~e ga za njegovu pomo} i nagra|ivali. Vjerojatno je veoma, da je ve} ban Bo-
ri} u ime nagrade dobio od ugarskih kraljeva oblasti na sjeveru pravoj Bosni,
naime Soli i Usoru, i da je upravo za te oblasti dospio u neku ovislost prema
vladarom ugarsko-hrvatskim, jer za samu Bosnu neima pometara, da bi bila
226
ikad podlo`na, kraljem ugarskim. Ova predemnieva pokazuje se jo{ vjerojatni-
ja, ~ujemo li, da je ban Bori} imao posjeda i u samoj tadanjoj Slavoniji i da je
timi posjedi dozvolom kralja Stjepana darivao red Bo`jaka ili Templara. Bori-
}evi potomci spominju se jo{ u 13. stolje}u kao vlastela hrvatska; a mnogi tvr-
de da je Bori} ban praotac plemenitoj porodici Berislavi}a.” (str. 51-52.)
To u potpunosti razja{njava Klai}eve namere. On bi po svaku cenu da po-
ka`e da je naziv bosanskog bana izvorno vladarsko zvanje, a ne titula ugarskog
kraljevskog upravnika, {to je u stvari bio. A pod banom Bori}em o~igledno je
da Bosna nikako nije mogla biti nezavisna dr`ava. Ni u prvobitnoj Hrvatskoj
vladari nisu imali zvanje bana nego kneza, a banovi su bili upravnici Like, Kr-
bave i Gacke i kao takvi najvi{i dr`avni velikodostojnici. Prvo su ma|arski vla-
dari postavili Zvonimira za bana Slavonije, a onda je on postao najvi{i dosto-
janstvenik, gotovo suvladar Petra Kre{imira IV, potom ga i nasledio kao hrvat-
ski kralj. Ako je zaista ban Bori} stekao posede u Slavoniji, onda ih je mogao
samo dobiti na dar od ugarskog kralja kao njegov verni vazal za realne zaslu-
ge. Ako je Bori} postao slavonski vlastelin, to ne mo`e zna~iti istovremeno i
hrvatski. Naga|anja o Berislavi}ima kao Bori}evim potomcima i ne zaslu`uju
ozbiljan komentar, jer se ni Klai} ne usu|uje da to potvrdi, iako bi bio radostan
da je zaista tako, pa se unapred ogra|uje frazom “mnogi tvrde”. Mnogi tvrde,
a mnogi i ne tvrde. Izme|u Bori}a i bana Kulina Bosna se opet u jednom peri-
odu na{la pod vizantijskom vla{}u, a dolaskom Kulina na vlast 1180. godine
po prvi put sti~e pravu nezavisnost. To je i vreme pojave prvih bogumila u Bo-
sni, kojima je i sam Kulin pristupio. Krajem dvanaestog veka, slabljenjem Vi-
zantije, Ugarska nastoji da dominira Balkanom i sebi pot~ini Bosnu, Srbiju i
Bugarsku. “U ovom svom nastojanju na{li su ugarski vladari vjerne saveznike
– rimske pape. Ba{ u to doba bje{e se vlast rimskih papa silno uzdigla, te se je
~inilo da }e se ostvariti snovi pape Grgura VII. Umni i nepokolebivi mu`evi
sjede na stolici Sv. Petra u prvoj polovici 13. stolje}a; papa Inocentije III, Ho-
norije III, Gregorije IX i Inocentije IV nisu samo vojvode kr{}anstva u svetom
ratu na nevjernike, oni su tako|er i diktatori Evrope, kojim se ni rimski carevi
ne smiju bez kazne suprotstaviti. Oni ne `ele samo da oslobode nevjerni~kih
ruku sveti grob, oni te`e i za tim da ujedine pod svojim `ezlom sav sviet kr-
{}anski, da iztok slo`e sa zapadom, a napose da iztriebe sve krivovjerce. U to
ime ne krate svoje pripomo}i, kad se mjesto bizantske dr`ave gradi latinsko
carstvo; u to ime uvode oni inkviziciju i podi`u kri`arske vojne, da zatiru sva-
ko krivovjerje, pojavilo se ono u Francezkoj, Italiji ili na Balkanskom poluoto-
ku, u Bosni. Da napose uspiju me|u ju`nimi Slovjeni, uti~u se ugarskim kra-
ljem, koji i onako po`udnim o~ima glede preko Save i Dunava. I tako se silna
duhovna vlast slo`i sa svjetovnom proti dr`avnoj i vjerskoj slobodi ju`nih Slo-
vjena. Te`ko li sada patarenskoj Bosni i njezinim banam Kulinu i Mateju Ni-
noslavu.” (str. 56.)
Bosna je u nekoliko navrata bila `rtva krsta{kih ratova koje su pokretale
pape, a sprovodili ugarski vladari, “ugarsko-hrvatski”, kako bi rekao Klai}. U
to vreme Kulinov zet, mu` banove sestre i Nemanjin brat, humski veliki knez
227
Miroslav tako|e je “bio u zavadi s rimskom crkvom, pa~e i oplienio spljetsko-
ga nadbiskupa, tako da je papa Aleksandar III bio prinukan izob}iti ga iz crkve
kr{}anske.” (str. 57.) Ina~e, istoriji Huma Vjekoslav Klai} posve}uje posebno
poglavlje, gde ka`e: “Prvi poznati vladar Humske zemlje jest Mihajlo Vi{evi}
(912. do 926.), suvremenik hrvatskomu kralju Tomislavu i bugarskomu caru
Simeonu. Gr~ki car Konstantin ka`e za nj, da je bio sin kneza Vi{evi}a, koji je
na po~etku desetoga stolje}a, kada se o pravoj ili gornjoj Bosni ni{ta ne javlja,
bio gospodar i vladar Zahumlja, te stolovao u starodrevnom gradu Blagaju. Mi-
hajlo Vi{evi} izvodio je svoje porieklo od nekr{tenih jo{ tada Slovjena (Srba)
na sjeveru oko rieke Visle, a bio je vele ugledan vladar, tako da ga sam car Kon-
stantin ~asti naslovom “prokonzula i patricija.” (str. 95.) Ovde Klai} pominje,
datiraju}i 917. godinu kao pouzdan orjentir, “kne`evinu Neretvu (me|u Ceti-
nom i Neretvom), koja je tada bila u vlasti srbskoga velikoga `upana Petra.”
(str. 96.) Ina~e, Mihailo Vi{evi} je bio tako silan vladar da ga, kako prime}uje
i Klai}, neki savremeni italijanski pisci nazivaju kraljem. “Iza Mihajla Vi{evi-
}a nema kroz mnogo vremena spomena samostalnim knezovima humskim.
Vjerojatno je, da je poslie g. 931. srbski knez ^aslav, vrativ{i se iz bugarskoga
robstva i obnoviv{i srbsku dr`avu sjedinio s njom i humsku zemlju. Gr~ki car
Konstantin ubroja g. 949. Hum zajedno sa Dukljom i Travunjom u srbske ze-
mlje; po ~em je lahko suditi, da su u istinu ove kne`evine sastavljale federativ-
nu dr`avu kneza ^aslava. Poslie smrti kneza ^aslava (960.) oslobodi se dodu-
{e humska zemlja zajedno s Bosnom vrhovne vlasti srbske; nu do~im je Bosna
domala priznala vlast hrvatskoga kralja Kre{imira, Humska je zemlja skoro u
isto vrieme spala pod dukljansku kraljevinu (Crvenu Hrvatsku), koja se sasto-
jala od ~etiri oblasti: Duklje (Zete), Travunje, Podgorja i Huma.” (str. 97.) Ma-
da mu je potpuno poznato da se apsolutno nigde uop{te ne pominje “Crvena
Hrvatska”, osim u krajnje nepouzdanom i fantazmagori~nom “Letopisu popa
Dukljanina”, {ta ko{ta Klai}a da je kao uzgred pomene, makar u zagradi, pa ne-
ka crv sumnje vrti u glavi neupu}enog ~itaoca. Takav se crv, vide}emo kasni-
je, u glavi Dominika Mandi}a razvio u pravog poskoka.

II. Istorijske obmane Ferde [i{i}a


Ferdo [i{i}, sa svojim “Pregledom povijesti hrvatskog naroda” (Matica hr-
vatska, Zagreb 1962.), prvi put objavljenim 1916. godine, u nau~no kriti~ko
metodolo{kom smislu predstavlja osetan napredak u odnosu na obimno delo
Vjekoslava Klai}a. Me|utim, i ovo delo je optere}eno nacionalno-politi~kom
tendenciozno{}u, {to na odre|en na~in u predgovoru tre}em izdanju konstatu-
je prire|iva~ i komentator Jaroslav [idak. “[i{i}evu koncepciju obja{njava i
opravdava donekle dru{tvena funkcija historiografije u doba stalne borbe za
politi~ku samostalnost i jedinstvo hrvatskih zemalja.” (str. 12.) Zna~ajan je ipak
[i{i}ev kriti~ki pristup “Letopisu popa Dukljanina”, na kome je Klai} bazirao
nerazra|enu i potpuno nedokumentovanu tezu o “Crvenoj Hrvatskoj”. U pre-
gledu glavnih izvora i dela koja tretiraju hrvatsku istoriju, [i{i} ka`e da je “Lje-
228
topis popa Dukljanina sastavljen uglavnom od dva razli~ita djela. Prvi dio sa-
dr`ava o~ito zbirku razli~itih izobli~enih doga|aja, kojima je najve}im dijelom
upravo nemogu}e odrediti mjesto u povijesti, dok drugi iznosi usmeno pri~a-
nje staraca i bez sumnje ne{to i od zapam}enja samoga ina~e nam po imenu
nepoznata pisca, ali nesumnjivo barskoga katoli~kog sve}enika, o razli~itim
doga|ajima, {to su se zbili u Duklji (Zeti) u XI st. i u prvoj polovici XII stolje-
}a. Ljetopis je dakle u tom vrednijem dijelu u prvom redu izvor za srednjovje-
kovnu dukljansko-zetsku historiju. Prvi dio ve} je zarana dospio u Hrvatsku
gdje je s latinskoga preveden na hrvatski, a zatim mu je (najkasnije u XIV st.)
dodan jo{ i op{iran opis prijeke smrti hrvatskoga kralja Dmitra Zvonimira
(umro 1089.), kojega je jezgra ipak veoma vjerojatna. Sve do XVII st. ova je
hrvatska redakcija Ljetopisa popa Dukljanina bila glavni izvor historijskog
znanja za Hrvate, naro~ito dalmatinske.” (str. 21.)

1. Proces okupljanja oko politi~kog imena Hrvati


Po doseljenju na Balkansko poluostrvo, [i{i} pi{e da je Hrvatima “pravo
sredi{te i jezgra ponajprije bila zemlja izme|u Ra{e i utoka Cetine, odnosno
Neretve, te su~elnih otoka na zapadu, a Vrbasa i donje Bosne na istoku, pa Dra-
ve i {tajersko-kranjskoga pograni~noga gorja na sjeveru. Ali ni taj teritorij nije
uvijek i stalno tvorio jednu dr`avnu cjelinu, ve} je bio sada prostraniji, a sada
tje{nji.” (str. 31.) Za razliku od Klai}a, koji nedvosmisleno priznaje da se hr-
vatski naziv ograni~ava isklju~ivo na oblasti izme|u Cetine i Ra{e, odnosno
Kupe, [i{i} ga, bez validnih argumenata, pro{iruje do Drave i Dunava, obuhva-
taju}i dakle Slovinsku zemlju, odnosno Slavoniju, u kojoj nikakve hrvatske na-
cionalne svesti nikada nije bilo. Ali ipak, on napominje da se ne da “pore}i da
onaj kraj hrvatske zemlje {to se prostire izme|u Save, Drave, Kupe i Dunava,
a pripada Srednjoj Evropi, pokazuje sasvim drugi karakter od krajeva njemu na
jugu; {tavi{e, bilo je vremena kad su oba dijela stajala u protiv{tini i neprijatelj-
stvu. Zbog toga su ve} Rimljani dana{nju hrvatsku zemlju podijelili me|u dvi-
je pokrajine, Panoniju i Dalmaciju, a na njihovim se tragovima kasnije podigo-
{e obje hrvatske kne`evine, Panonska i Dalmatinska, zatim obje banovine, na-
ime Slavonija i Hrvatska s Dalmacijom.” (str. 32.) Me|utim, nema obja{njenja
za{to je stanovni{tvo u te navodne dve hrvatske kne`evine govorilo razli~itim
jezikom, u jednoj ~akavskim, a u drugoj kajkavskim.
Celokupnu hrvatsku istoriju [i{i} deli na ~etiri perioda. Prvi period obu-
hvata vreme od doseljavanja do ugovora Pakta konventa. Po~etak, dakle, “ide
od vremena otkad su Ju`ni Slaveni, od kojih se kasnije jedan dio po~eo oku-
pljati oko politi~kog imena Hrvati, po~e{e naseljavati u svoju dana{nju postoj-
binu.” (str. 65.) Dakle, on, za razliku od Konstantina Porfirogenita, smatra da
naziv Hrvati nije postojao pre doseljavanja, nego je nastao kasnije kao politi~-
ko ime. Takvom tezom se unapred obja{njava proces okupljanja oko politi~kog
imena “Hrvati”, koje traje do dana{njeg vremena, na slovenskoj etni~koj pod-
lozi (srpskoj ili slovena~koj) i rimokatoli~koj veroispovesti, uz preuzimanje
srpskog ({tokavskog) jezika i napu{tanje hrvatskog (~akavskog) i slovena~kog
(kajkavskog).
229
Drugi period po~inje od 1102. i traje do Moha~ke bitke 1526. godine, a [i-
{i} nastoji da ga predstavi kao doba svojevrsne personalne unije Ugarske i Hr-
vatske, u kojoj je dr`avna zajednica prvenstveno vezana za kraljevu li~nost. Ta-
ko preuzima Klai}evu konstrukciju o “hrvatsko-ugarskim” kraljevima. Tre}i
period obuhvata vreme od Moha~ke bitke do smrti cara Josifa II 1790. godine
i [i{i} tvrdi da su na njegovom po~etku Hrvati “izabrali” habzbur{ku dinastiju
za svoj vladarski dom. ^etvrti period po~inje 1790. kada, zbog intenzivne
dvorske politike dr`avne centralizacije i germanizacije, “obrane radi Hrvati od-
lu~e (1790.) da sebe privremeno povjere Ugarskoj, u neku ruku kao sastavni
dio njezine vrhovne administracije, a sve u nadi da }e se tada kad opasnost mi-
ne opet lako vratiti u svoj starodrevni samostalni dr`avnopravni odnos prema
Ugarskoj.” (str. 66.) Taj period karakteri{u stalne politi~ke borbe s Ma|arima,
koji te`e unitarnoj dr`avi i ma|arizaciji Slovena, i on traje do 1918. godine.
Sve slovenske narode [i{i} deli na zapadnu grupu (Slovene) i isto~nu (An-
te), pa ukratko opisuje kako su Sloveni pod avarskim ropstvom prodirali i pu-
sto{ili Balkanskim poluostrvom. To je trajalo sve dok car Iraklije nije temelji-
to potukao Avare pod samim Carigradom i posle toga podstakao Slovene da se
oslobode avarske dominacije. “U to vrijeme, izme|u godine 630. i 640., pro-
valjuju oboru`ane ~ete Hrvata iz njihove domovine Bijele Hrvatske (dana{nje
Male Poljske sa sjedi{tem oko Krakova) u Panoniju i rimsku Dalmaciju te,
nadvladav{i i protjerav{i Avare, sami zagospodova{e u tim krajevima. Hrvati
su bili dio Slavenskih Anta, a avarski podanici u Panoniji i Dalmaciji dijelovi
Slavena; prema tome, prvi su pripadali sjeverozapadnoj slavonskoj jezi~noj
skupini, a drugi jugoisto~noj. Budu}i da je nado{lih Hrvata bilo malo – samo
gospoduju}i sloj – izvr{io se i ovdje u historiji op}epoznati proces da su zapo-
vijedaju}i do{ljaci poprimili jezik svojih podanika, a ovi ime do{ljaka.” (str.
76.) Ovo je o~igledno jedini iole racionalniji na~in da [i{i} objasni radikalne
istorijske promene u docnijoj etni~koj strukturi stanovni{tva koje je podvo|e-
no pod politi~ki naziv “Hrvati”. Prvo je problemati~na njegova teza da su pr-
vobitni Hrvati poreklom Anti. U studiji “Stara vjera Srba i Hrvata” nesumnji-
vo visokou~eni Natko Nodilo pisao je da su Srbi isto~noslovenskog, a Hrvati
zapadnoslovenskog (“lje{kog”) porekla. Dana{nje sli~nosti srpskog i ruskog je-
zika to nedvosmisleno potvr|uju, a lingvisti, poput Aleksandra Beli}a, ustano-
vili su mnoge leksi~ke, morfolo{ke i sintaksi~ke sli~nosti ~akavskog i kajkav-
skog, s jedne strane, s poljskim, ~e{kim i ostalim zapadnoslovenskim jezicima,
s druge strane. Nema sumnje da je u to vreme Slavonija bila prili~no naseljena
Slovenima kajkavskog jezika i u sastavu Samove dr`ave, ali svi prostori ju`no
od Kupe i Save bili su potpuno prazni od stanovni{tva, opusto{eni u avarskim
plja~ka{kim najezdama, s izuzetkom primorskih gradova i ne{to Vlaha na vi-
sokim planinama. To je i navelo cara Iraklija, kako saop{tava Konstantin Por-
firogenit, da pozove Srbe i Hrvate da se nasele na pustoj zemlji. Mo`da su Hr-
vati i zatekli ne{to ranije doseljenih Slovena na svom podru~ju, ali su ti Slove-
ni svakako morali biti ubedljiva manjina u odnosu na novopristigle Hrvate, a
celo podru~je je bilo jasno ome|eno rekama Ra{om, Kupom, Unom i Cetinom.
230
Dakle, nije vladaju}a manjina nametnula svoje ime ve}ini, preuzev{i istovre-
meno ve}inski jezik. Ve{ta~ko preno{enje bugarsko-sklavinskog primera kod
[i{i}a je ispalo suvi{e naivno i nepromi{ljeno.
Potvr|uju}i da je romansko ili vla{ko stanovni{tvo i po doseljavanju Hr-
vata nastavilo da `ivi u dalmatinskim gradovima i na ostrvima, [i{i} konstatu-
je da se ne mo`e s punom sigurno{}u utvrditi da li je tog etni~kog starosede-
la~kog elementa bilo i u unutra{njosti hrvatske teritorije, ali je nesumnjivo da
su `iveli po bosanskim i hercegova~kim prostorima i celoj srpskoj zemlji, “no
ubrzo se poslaveni{e.” (str. 79.) Ovde je vrlo interesantno da [i{i} navodi kako
je “od stranih elemenata preostalo jo{ i ne{to Avara; njih kao da je najvi{e bilo
u dana{njoj sjevernoj Dalmaciji, Lici, Krbavi, Gackoj i sjeverozapadnoj Bosni,
{tavi{e i pogdjekoja hrvatska `upanska porodica lako da je bila avarskog pod-
rijetla. Jo{ u H st. bija{e car Konstantin obavije{ten da u “Hrvatskoj ima Avara
i da se pozna da su Avari”. U li~ko-krbavskim stranama su po svoj prilici ima-
li zasebnoga glavara, koga su zvali bajan, od ~ega je kasnije – kad Avara me-
|u Hrvatima nestade – postao hrvatski naziv ban.” (str. 79-80.) Ina~e, ovde tre-
ba imati u vidu da su Sloveni “sve Romane, kako gra|ane na primorju, tako i
one rastresene preostatke romanskog pu~anstva u unutra{njosti koji su pred nji-
ma umakli ponajvi{e u planine, zvali Vlasima, ali su ipak jedne i druge razli-
kovali utoliko da su se za Romane u unutra{njosti rado slu`ili i nazivom Crni
Vlasi.” (str. 79.) Srbi su, dakle, asimilovali Crne Vlahe, a Hrvati primorske Vla-
he i Avare, pa je taj podatak poja~ao prvobitne etni~ke razlike me|u njima. “Jo{
za seljenja u novu postojbinu, a jo{ vi{e otkad se u njoj stalno naseli{e, Slave-
ni su slu{ali kako preostali starosjedioci nazivaju razli~ita mjesta, predjele, ri-
jeke i planine, pa usvoji{e od njih veoma mnogo imena. Upravo ta imena naj-
pouzdaniji su dokaz gdje se o~uvalo vi{e, a gdje manje starosjedilaca, odnosno
gdje je bilo slavensko novodoseljeno `iteljstvo gu{}e, a gdje opet rje|e prema
romanskom, jer ne mo`e biti slu~aj da su se stara imena uzdr`ala poglavito uz
more, a sve slabije {to se ide dublje u unutra{njost koju su barbari pusto{ili od
IV stolje}a... Od otoka zadr`a{e ne samo svi ve}i, nego i manji, stara imena,
o~it dokaz da je ondje u prvi mah bilo glavno prebivali{te preostalih Romana, a
tako i sve ve}e rijeke koje su Slaveni upoznali jo{ za plja~ka{kih vojna.” (str. 80.)
a) Igra re~i u funkciji hrvatske ekspanzije na istok
Puna dva veka po doseljenju i Srbi i Hrvati su `iveli u dru{tvu plemenske
demokratije, priznaju}i vrhovnu vizantijsku vlast, ali prakti~no ne ose}aju}i ni-
kakve stege i ograni~enja s njene strane, s obzirom da je bila zaokupljena go-
ru}im problemima u drugim oblastima prostranog carstva. Plemena su bila
koncentrisana u `upe, a `upe su se postepeno grupisale u kne`evine. Klai} sa-
da nastoji malo na istoku pro{iriti prostiranje Hrvatske unose}i, umesto donjeg
toka Bosne, odrednicu “prema Bosni i Drini”. On se ustru~ava da otvoreno ka-
`e do Bosne ili do Drine, ali kad iznese neodre|eno “prema”, ostavlja svakom
mogu}nost da proizvoljno odredi dokle bi se to “prema” moglo zaista prostira-
ti. U tom smislu on ka`e: “Izme|u u{}a Ra{e (u dana{njoj Istri) i u{}a Cetine,
231
pa Jadranskoga mora, rijeke Vrbasa i preko njega u srednjem i donjem toku da-
lje na istok prema Bosni i Drini, prostirala se Hrvatska.” (str. 83.)
[i{i} je najverovatnije prvi autor koji, tako|e sasvim proizvoljno, Slavoni-
ju naziva Panonskom Hrvatskom, pa jo{ na izvestan na~in priznaje tu proiz-
voljnost, kad pi{e: “U biv{oj Savskoj Panoniji, izme|u Drave, Save i planin-
skog niza od Risnjaka do Une i Li~ke Plje{evice, {irila se posebna oblast, u ko-
joj je sve do XVII st. prevladavalo ime slavensko, pa otuda ime Sklavonija u
latinskim spomenicima, a Slovinci, Slovinje u hrvatskim; mi }emo je zvati Pa-
nonskom Hrvatskom”. (str 83.) Dakle, sve do sedamnaestog veka to je izri~ito
Slavonija, ali je Ferdo [i{i} odlu~io da je zove Panonskom Hrvatskom, jer se
upravo takva odrednica uklapa u politi~ki projekat koji prote`ira svojim istori-
ografskim naporima s jasnom politi~kom tendencijom. Paralelno s tim, on ne-
ke nesporno srpske zemlje nastoji da distancira od Srbije slu`e}i se neverovat-
nim falsifikatom. On ka`e da su, paralelno sa Hrvatskom, postojale “izme|u
u{}a Cetine i u{}a Neretve Neretljanska oblast; od Neretve do Dubrovnika Za-
humlje ili Hum; od Dubrovnika do Kotora Travunja (ili Trebinjska oblast), a
od Kotora do Bojane i u{}a Drima Duklja. Sve su se ove oblasti {irile i u unu-
tra{njost do razvodnih planina {to dijele vode Jadranskog mora od pritoka Sa-
ve, gdje se u porje~ju gornje Bosne sterala oblast Bosna, a u porje~ju Pive, Ta-
re, gornje Drine i Lima, ome|ena visokim planinama, nalazila se Srbija.” (str.
83.) Ova poslednja oblast nikad se sama za sebe nije zvala Srbija, nego uvek i
isklju~ivo Ra{ka, a Srbijom su dosledno smatrane sve ove oblasti zajedno, bi-
lo u tom trenutku me|u njima, odnosno nad njima, politi~ko-dr`avnog jedin-
stva ili ne bilo.

b) [i{i}eve konstrukcije o dve Hrvatske


u ud`benicima obe Jugoslavije
Da bi se blagovremeno stvorila ubedljiva ideolo{ka podloga za kasniju
masovnu hrvatizaciju nehrvatskih etni~kih elemenata, Ferdo [i{i} ovde plasira
tezu da su Srbi i Hrvati prvobitno bili jedan jedinstven narod, iako nije u stanju
da razre{i etimolo{ku enigmu oko njihovih imena, a i sam priznaje da i dalje
paralelno `ive etni~ki Srbi u Lu`icama i Srbi u nekim predelima Rusije, a ni-
~im se ne mo`e sporiti da su i Srbi i Hrvati na Balkansko poluostrvo do{li kao
formirane etni~ke zajednice upravo pod tim imenima. On poku{ava da predsta-
vi celu situaciju kao opredeljivanje ju`nih Slovena kroz du`i vremenski period
za koju }e se nacionalnu opciju opredeliti da joj voljno pripadaju, srpsku ili hr-
vatsku. U tom smislu iznosi slede}e stavove: “Sve do po~etka IX st. spominje
se narod koji se naselio u opsegu stare Dalmacije i Panonije u stranim izvori-
ma toga vremena, samo pod imenom Slavena, dakle pod op}im nazivom. Ali
nema sumnje da su ve} tada `ivjela i pojedina plemenska imena, a u prvom re-
du oba najodli~nija: Hrvata i Srba, ali ona izi|o{e na prvo mjesto tek pri stva-
ranju politi~kih oblasti. Tako se dogodi da se isti narod, iznajprije poznat u iz-
vorima pod imenom Slavena, po~eo skupljati oko dva narodna i politi~ka ime-
na Hrvata i Srba. Kako se u kasnije vrijeme ve}ma pro{irila mo} jednog ili dru-
232
gog imena, tako }e i odnosno politi~ko i narodno ime obuhva}ati sada ve}i, a
sada manji prostor.” (str. 83-84.) To je apsolutna neistina jer je hrvatsko ime
skoro hiljadu godina bilo vezano isklju~ivo za teritoriju ome|enu Cetinom,
Kupom i Unom.
Ve{ta~kim pretvaranjem Slavonije u Panonsku Hrvatsku, [i{i} prisvaja i
slavonski narod, odnosno Slavonce, pa i njihove vladare, poput Vojnomira, ko-
ji se 795. na frana~koj strani borio protiv Avara. Jo{ drasti~nije to deluje u slu-
~aju slavonskog kneza Ljudevita, koji je radi definitivnog osloba|anja od fra-
na~ke vlasti i cara Ludovika Pobo`nog, predlagao savez kranjskim Slovenci-
ma, Hrvatima i timo~kim Srbima. “Knezu Ljudevitu se sada odazva{e Timo-
~ani i isto~ni Slovenci u dana{njoj Kranjskoj i ju`noj [tajerskoj, naprotiv se
dalmatinsko-hrvatski knez Borna sustegnuo od saveza, spreman vjerno vr{iti
vojnu obavezu u korist cara.” (str. 89.) Borna je bio samo hrvatski knez, a ne i
dalmatinski, s obzirom da se tada{nja Dalmacija, svedena na primorske grado-
ve od Splita do Zadra, njihovu okolinu i ostrva, nalazila van njegove kne`evi-
ne i pod direktnom vla{}u Vizantije. Uz to je bila naseljena romanskim stanov-
ni{tvom i u njoj se govorio latinski jezik, odnosno jedan njegov dijalekat, doc-
nije u nauci nazvan dalmatinskim. U Kranjskoj i ju`noj [tajerskoj izme|u 810.
i 823. godine nisu `iveli isto~ni Slovenci. Najisto~niji Slovenci su `iveli u Sla-
voniji i mnogo su lak{e zajedni~ki jezik nalazili sa Kranjcima i Srbima, nego
sa Hrvatima. Slavonci i Hrvati su tada `estoko me|usobno ratovali, a posle hr-
vatskog poraza na Kupi 819. godine “Ljudevit u|e u decembru u Dalmatinsku
Hrvatsku i po~ne je paliti i plja~kati.” (str. 89.) Mada je postojala samo Hrvat-
ska, a ne nikakva Dalmatinska Hrvatska, [i{i}eva konstrukcija o dve Hrvatske,
Dalmatinskoj i Panonskoj (ili Posavskoj) nekriti~ki je preuzeta u sve osnovno-
{kolske i srednjo{kolske ud`benike istorije jugoslovenske dr`ave, i kraljevske
i komunisti~ke. Ljudevit je ~ak 820. godine uspeo da pod svojom vla{}u uje-
dini sve Slovence, a po njegovom porazu Slovenci su izgubili dr`avnu samo-
stalnost za hiljadu i sto godina dok ih Srbi nisu 1918. oslobodili.
Slavonija je 827. godine do{la pod bugarsku vlast, dok su Koru{ka, Kranj-
ska i donja [tajerska bile pod vla{}u bavarskog kralja Ludviga Nema~kog. Bu-
gari su u Slavoniji na vlast doveli kneza Ratomira, koji je vladao od 829. do
838. godine. Ratomira je te 838. pobedio grof Ratbod i Slavoniju podvrgao Lu-
dvigu Nema~kom, koji se 843. potpuno osamostalio od frana~kog carstva. Lu-
dvigovi namesnici u Slavoniji su bili donjopanonski knez Pribina (raniji gospo-
dar Njitre u Slova~koj) do 861. i njegov sin knez Kocelja do 876. godine. Od
880. do 896. godine Slavonijom je kao frana~ki vladar upravljao knez Braslav.
Svih tih godina u ~itavoj Slavoniji nema ni pomena o Hrvatima i hrvatstvu.
Uostalom, kako potvr|uje i sam Ferdo [i{i}, i u Hrvatskoj tek kad je za kneza
845. godine do{ao Trpimir, on je sebe prozvao “pomo}u Bo`jom knezom Hr-
vata”, a to je “prvi spomen hrvatskog imena u historijskim spomenicima, kao
{to je sa~uvana njegova isprava (od 4. marta 852.) najstariji poznati hrvatski di-
plomati~ki spomenik.” (str. 96.) Uz to, [i{i} napominje: “Za starije doga|aje
svjedok nam je car Konstantin Porfirogenit, ali on pi{e tek polovicom H stolje-
233
}a. Stariji frana~ki ljetopisci ne poznaju hrvatskog imena.” (str. 96.) U svojoj
posebnoj primedbi Jaroslav [idak skre}e pa`nju da se “Trpimirova isprava
o~uvala u prijepisima od kojih najstariji potje~e iz g. 1568. Ve} ova ~injenica,
kao i neki drugi momenti, dopu{taju da se postavi pitanje o njezinoj autenti~-
nosti.” (str. 96.)
Hrvati su protiv Slavonaca ratovali i 876. godine, kad su se pobunili pro-
tiv dolaska pod vrhovnu nema~ku vlast, nakon dolaska na carski presto Kar-
lmana, sina Ludviga Nema~kog, koji je dotad vladao nad Moravskom, ^e-
{kom, Slavonijom i ostalim slovenskim zemljama. Ta pobuna je trajala sedam
godina. U ratnom sudaru protiv Hrvata ve} prve godine je poginuo slavonski
knez Kocelj, predvode}i Karlmanovu vojsku. Hrvatski knez Zdeslav, u jeku
sukoba sa Nemcima, 878. priznao je vrhovnu vizantijsku vlast, pa je tako i hr-
vatska biskupija sa sedi{tem u Ninu do{la pod jurisdikciju carigradskog patri-
jarha. Izabrani a neposve}eni ninski biskup Teodosije i velika{ Branimir zbog
toga su skovali zaveru i 879. ubili kneza Zdeslava, da bi odmah potom Brani-
mir kao novi knez obavestio papu da se ninska biskupija vra}a rimskoj crkvi.
U svakom slu~aju, hrvatski i slavonski prostori bili su striktno razdeljeni sve
dok se krajem devetog veka nisu pojavili Ma|ari i formirali ugarsku dr`avu,
presecaju}i tako teritorijalnu vezu Kranjaca i Slavonaca sa njima etni~ki vrlo
bliskim ^esima i Slovacima. Ma|ari su jedno vreme prodirali kroz Slavoniju
sve do hrvatskih granica, ali je knez Tomislav uspeo da ih odbije i “svoju vlast
pro{irio po najve}em dijelu nekada{nje Panonske Hrvatske sve do Drave i da-
na{nje slavonske ravnice, gdje je pro{irena Hrvatska u prvi mah (otprilike do
smrti bugarskog cara Simeuna) grani~ila sa Bugarskom, ali ve} oko 930. s
Mad`arima, otkad se oni za oslabljena bugarskog carstva smjesti{e po nekim
va`nijim ta~kama oko u{}a Drave i uz Dunav i Savu.
Kad se i kako Dalmatinska Hrvatska pro{irila po Panonskoj, ne znamo, ali
je sigurno da se 925. teritorij nekada{nje sisa~ke biskupije – koji je sve do pa-
da frana~ke vlasti u tim stranama, oko 900. godine, pripadao patrijar{iji u Akvi-
leji – smatrao kao zemlja koja potpada u jednu ruku pod splitsku nadbiskupi-
ju, a u drugu pod hrvatskog vladaoca.” (str. 120-121.) Svakako bi jo{ te`e bilo
rekonstruisati do koje precizne granice se pro{irila Hrvatska na podru~je Sla-
vonije, ali je ovde interesantno da [i{i} navodi kako su Slavonci, pred ma|ar-
skom najezdom, be`ali u Hrvatsku. Mada za takvu tvrdnju nema iole ubedlji-
vih dokaza, ona mu slu`i za nove pretpostavke, gde mu argumente zamenjuje
i nadokna|uje izraz verovatno. “U doba tih mad`arskih plja~ka{kih vojna pri-
bjeglo je u Hrvatsku mnogo naroda iz nekada{nje Koceljeve Panonije, za koju
ve} godine 900. pi{u bavarski biskupi papi da je sva opusto{ena, bez `itelja i
bez ijedne crkve. Zato je vjerojatno da se Panonska Hrvatska sama od svoje vo-
lje u tim te{kim vremenima prislonila uz Dalmatinsku kao uz ja~i dr`avni or-
ganizam, a njezini odli~niji ljudi (`upani) pridr`ali i dalje doma}u upravu.” (str.
121.)
234
c) Nerealne teze o navodnoj ugarskoj okupaciji srpskih prostora
[i{i} iznosi da je srpski knez Petar Gojnikovi}, koji je od 896. vladao pu-
nih dvadeset godina, zauzeo Neretljansku oblast, “osim otoka Visa, Bra~a i
Hvara, jer su oni u to vrijeme bez sumnje bili u vlasti hrvatskog kneza Tomi-
slava.” (str. 121.) To zna~i da se i Gojnikovi}eva Srbija prostirala do Omi{a i
Cetine, pa bi to bila i ju`na granica Tomislavove Hrvatske, a da li je Tomislav
zaista u to vreme kontrolisao Vis, Bra~ i Hvar, pitanje je za dalju diskusiju, jer
[i{i} ne navodi na ~emu bazira svoju tvrdnju. Kad su Bugari zarobili Petra, Mi-
hailo Vi{evi} je “zauzeo Neretljansku oblast, sjediniv{i tako u svojoj ruci cije-
lo primorje do bosanskih i srpskih razvodnih planina od Cetine do Drine.” (str.
121.) Iz toga se vidi da Hrvati ne samo do Tomislava, nego ni u Tomislavovo
doba, dakle u vreme svog najve}eg vladara, nisu imali u sastavu svoje kne`e-
vine Neretljansku oblast. Ta oblast je bila ili samostalna, poznata po odbijanju
hri{}anstva i neustra{ivim gusarima, ili pod vla{}u okolnih srpskih vladara. Ka-
da su Bugari 923. napali srpskog kneza Zahariju Prvosavljevi}a, “u tom ratu
bugarske su vojske najzad pokorile Srbiju i rastjerale narod na sve strane, naj-
vi{e u Hrvatsku, kuda se i Zaharija sklonio, tako da je srpske kne`evine privre-
meno nestalo; ona postade dno goleme bugarske dr`ave (924.).” (str. 122.) To
bi onda bilo prvo veliko srpsko doseljavanje u Hrvatsku. Danas je nemogu}e
pouzdanije utvrditi koliko su se srpski i hrvatski jezik prvobitno razlikovali kao
slovenski dijalekti, s obzirom da su Srbi srodniji Rusima, a Hrvati Poljacima,
ali je nepobitno da je novopristigla srpska masa morala ostvariti izvestan lin-
gvisti~ki uticaj na zate~eni hrvatski jezik – ~akavski. Verovatno je tada ve} bio
u toku proces jezi~kog pribli`avanja. “Zacijelo se tada, oko godine 925. Tomi-
slav proglasio hrvatskim kraljem... Tomislav to u~ini jama~no s odobrenjem
Svete stolice jer mu papa priznaje kraljevsku titulu – me|utim, je li Tomislav
okrunjen, od koga i gdje, toga ne znamo.” (str. 122.) [i{i} pritom izri~ito odbi-
ja verodostojnost pri~e o saboru na Duvanjskom polju iz “Letopisa popa Du-
kljanina”, koju su gorljivo propagirali Ivan Kukuljevi} Sakcinski i Tadija Smi-
~iklas, kao glavni kreatori ciljne i nacionalno-propagandne hrvatske istorio-
grafske pamfletistike devetnaestog veka.
Istorijski nesporno prisustvo nekih srpskih velika{a na Splitskom crkve-
nom saboru 925. godine, me|u kojima je bio i humski knez Mihailo Vi{evi},
[i{i} poku{ava nipoda{tavati kao dokaz da su neposredni susedi Tomislavove
Hrvatske Srbi, tezom da su to bili “bez sumnje oni koji na|o{e uto~i{ta u Hr-
vatskoj pred Bugarima.” (str. 123.) Poku{avaju}i da kartografski predstavi pro-
{irenje hrvatske dr`ave pod Tomislavom i njegovim naslednicima Trpimirom
II i Kre{imirom, do polovine desetog veka, [i{i} crta njene granice na reci Ra-
{i, Kupi, Dravi, Cetini, Usori i donjem toku Bosne iza u{}a Usore. Priznaje da
ne mo`e da odredi gde se ta granica mogla nalaziti u Slavoniji, izme|u Drave
i Save, ali pretpostavlja da je to isto~no od Po`ege. Najju`niji njen prostor bi-
la bi `upa Imotski.
U vreme gra|anskog rata u Hrvatskoj, oko 948. godine, Bra~, Hvar i Vis
vra}eni su u sastav ponovo osamostaljene Neretljanske kne`evine. “Nadalje ot-
235
pade od Hrvatske i Bosna, u{av{i u sklop srpske kne`evine ^aslava Klonimi-
rovi}a.” (str. 124.) Prilo`ena karta jasno pokazuje koja je to Bosna mogla otpa-
sti od Hrvatske. Svakako ne prvobitna Bosna, oko izvora istoimene reke, nego
kasnija Bosna, zapadno od izvora La{ve, zapadno od Usore i zapadno od do-
njeg toka reke Bosne. Kasnije je i Samuilova dr`ava obuhvatila sve srpske ze-
mlje do reke Cetine, uklju~uju}i Bosnu i Srem. Samuilo je prodirao i u Hrvat-
sku, opusto{iv{i je sve do Zadra, ali je nije podvodio pod svoju vlast. Ma|ar-
ski kralj Stefan I je 1027. godine preoteo Slavoniju hrvatskom kralju Kre{imi-
ru III, formiraju}i samostalni slavonski banat ili dukat, pod ma|arskim utica-
jem. Petar Kre{imir IV je izme|u 1066. i 1070. ponovo zauzeo Slavoniju, a [i-
{i} bez ikakvih dokaza prosto navodi da je Bosna tada bila tre}a banovina u sa-
stavu hrvatske dr`ave. Povodom toga on pi{e: “Mogli bismo odrediti granice
hrvatske dr`ave za Petra Kre{imira otprilike ovako: polaze}i obalom Neretve,
ona je tekla planinama {to dijele vode Jadranskog mora od savskih pritoka do
gornje Drine, a zatim tom rijekom do blizu Zvornika, gdje je zakretala na za-
pad sve do u{}a Spre~e u Bosnu, kojom je polazila do njezina u{}a u Savu; oda-
vle tekla je granica otprilike pravcem kraj dana{njega \akova do Drave, koju
je hvatala oko dana{njega Donjeg Miholjca, a zatim je njome polazila na za-
pad, gdje je otprilike – ostaviv{i je – bila granica prema Kranjskoj i Koru{koj
marki ista kao {to je danas prema Sloveniji, samo je kraj oko dana{nje ju`no-
kranjske Metlike pripadao Hrvatskoj. Od izvora Kupe granica se spu{tala pre-
ma Jadranskom moru, zahvataju}i jo{ i dio dana{nje isto~ne Istre, te je kod u{}a
Ra{e silazila na obalu. Svi otoci, od Cresa i Krka do Visa, pripadahu tako|er
hrvatsko-dalmatinskoj dr`avi.” (str. 136.)
~) [i{i}evo tuma~enje zvani~nih titula ugarskog plemstva
Daju}i retrospektivni pregled unutra{njeg stanja hrvatske dr`ave u vreme
njenih narodnih vladara, [i{i}, mada za takvu tvrdnju nema nikakvog upori{ta
ne samo u istorijskim izvorima ili ozbiljnoj literaturi, nego ni u prethodnih sto
pedeset strana svoje knjige, insistira da neposredno po doseljenju “Hrvati nisu
odmah stvorili jedinstvene dr`ave, ve} vi{e manjih oblasti, tako Panonsku Hr-
vatsku, Dalmatinsku Hrvatsku, Neretljansku oblast i Bosnu.” (str. 148.) Slavo-
niji je potpuno proizvoljno promenio ime pre}utkuju}i joj kajkavski kao govor-
ni jezik, a Neretljanskoj oblasti i Bosni prenebregava ~injenicu da se u njima
govorio {tokavski, odnosno srpski jezik. Mada i sam vatreni i zagri`eni Hrvat,
Jaroslav [idak ipak u posebnoj napomeni oprezno prime}uje da “postanak ovih
oblasti ne mo`e se u vrijeme doseljenja Hrvata vezati uz predod`bu o njihovu
nacionalnom teritoriju u tako {irokim granicama. Geneza hrvatskog naroda je
mnogo slo`eniji i dugotrajniji proces, a na tlu stare rimske Dalmacije spominju
se ve} vrlo rano i Srbi.” (str. 148.) S druge strane, kako prime}uje [idak, “za
datiranje priklju~enja Neretljanske oblasti Hrvatskoj u po~etku XI st. nema u
sa~uvanim izvorima oslonca. U nauci prevladava mi{ljenje, potkrijepljeno no-
vijim nalazima, da je do toga moralo do}i kasnije, ali nije izvjesno kada.” (str.
148.) Na ovom mestu [i{i} poku{ava da odredi teritorijalni opseg hrvatske dr-
`ave pred njeno priklju~enje Ugarskoj, pa pi{e: “Granice hrvatskoga kraljev-
236
stva, u ~asu kad je ono primilo Kolomana za svoga vladara, tekle su otprilike
Neretvom do Rame, odatle na gornji i srednji Vrbas, zatim na donju Bosnu do
u{}a u Savu i pravcem povu~enim izme|u dana{njeg Broda i Donjeg Miholj-
ca do Drave, pa uz Dravu do {tajersko-kranjskoga pograni~nog gorja, otkuda
se spu{tala na more kod Rijeke; od ve}ih otoka pripadali su Hrvatskoj Krk,
Cres, Rab, Pag, Hvar, Bra~ i Vis.” (str. 148.) [idak prime}uje da je te granice
dokazivao Franjo Ra~ki, a one su pribli`no podudarne s granicama na kojima
je insistirao Vjekoslav Klai}.
[i{i} u produ`etku iznosi jo{ nekoliko zna~ajnih fakata. Tako navodi kako
je 1089. u Baru ure|ena “nova nadbiskupija pod koju potpada Bosna”. (str.
150.) Jedan “mali” detalj je ipak pre}utao: da je barski biskup nosio titulu pri-
masa Srbije, koju i danas nosi. Drugo, [i{i} je ustanovio da “hrvatske vladare
prije kraljeva nazivati banovima, kako to ~ine neki histori~ari, sasvim je pogre-
{no i u protivrje~ju ne samo sa samim izrazima u izvorima, nego i s njihovim
smislom.” (str. 151.) Oni su bili knezovi, a banovi i `upani su predstavljali svo-
jevrsne provincijske guvernere, koje je vladar po svojoj volji postavljao i sme-
njivao. Tre}e, hrvatski vladari nikada nisu kovali sopstveni novac, nego je u
upotrebi bio vizantijski. Dalje, [i{i} napominje da “od 1089. godine, poslije
smrti Zvonimirove, pa do smrti Konstantina Bodina (1101.) bija{e Bosna sa-
stavni dio Srbije, no tada postade, po rasulu njegove dr`ave (1110), samostal-
na i kao takva pridru`i se, ako ne prije, a to najkasnije oko 1137. Ugarskoj.”
(str. 170.) Me|utim, odmah zatim iznosi krajnje neutemeljenu tvrdnju da je,
pod ugarskom vrhovnom vla{}u, prvi bosanski ban Bori} “Hrvat iz okoli{a
Graborja, nedaleko od dana{njega Broda na Savi.” (str. 171.) [idak prime}uje
da je takvo mi{ljenje zasnovano na ~injenici da se vekovima kasnije, u XIII i
XIV stole}u, “spominju u tom kraju njegovi potomci.” (str. 171.) Vrhunski na-
u~ni argument – nema {ta. S obzirom da je i [i{i}, poput Klai}a, ugarske kra-
ljeve dosledno nazivao “ugarsko-hrvatskim” ili “ugarskim i hrvatskim”, [idak
je kao redaktor knjige to ispravio, pa u napomeni ispod njihovog rodoslova ka-
`e: “Kako u tekstu, tako je i ovdje u rodoslovu Arpadovi}a napu{ten dvojaki
na~in koji je [i{i} upotrebljavao u obilje`avanju ovih vladara kao hrvatskih od-
nosno ugarskih kraljeva, a zadr`an je samo ugarski, tj. slu`beni na~in suvreme-
nih dokumenata.” (str. 173.)
}) Nehoti~no pominjanje ~akavskog kao
glavne determinante hrvatstva
Povodom bitke na Krbavskom polju, [i{i} skre}e pa`nju da je ban Deren-
~in bio Ma|ar, a da je jedna od posledica katastrofalnog poraza te 1493. godine
“pomicanje Hrvata iz prekogvozdanskih strana u Slavoniju i dalje u Ugarsku,
a time se po~elo i hrvatsko geografsko ime {iriti na sjever do Drave, dok ga je
u isto vrijeme sve to vi{e nestajalo iz porje~ja Vrbasa, Sane i Une.” (str. 238.)
Osvr}u}i se na vla{ko pitanje, [i{i} ka`e da je, nakon prvobitnog ozna~avanja
ostataka starosedela~kog romanskog stanovni{tva, “ime Vlah od XIV do XVI
st. u prvom redu zna~ilo sto~ara, dakle je obilje`avalo ponajprije zanimanje ili
237
socijalni polo`aj, a ne tu|u narodnost. Hrvatska bija{e puna Vlaha od Neretve
do Gvozda, naro~ito oko Cetine, Zrmanje i Like; vjere bijahu najve}im dije-
lom katoli~ke, a tek iznimno gr~koisto~ne (Vlasi {izmatici). “Hrvatski Vlasi”
ili “Vlasi v Hrvatih”, kako se sami nazivahu, govorili su, otkad se pohrvati{e,
~akavskim narje~jem, kako to dokazuju njihove sa~uvane isprave, a imena im
tako|er poprimi{e hrvatske oblike.” (str. 243.) Mada mu je ova teza o pohrva-
}enim Vlasima katolicima, ukoliko nije re~ o stanovnicima primorskih grado-
va i dalmatinskih ostrva, krajnje neutemeljena, ovde je ipak veoma va`no da
[i{i} po prvi put navodi ~akavski jezik kao jednu od osnovnih hrvatskih etni~-
kih osobina, a u posebnoj napomeni skre}e pa`nju da “te Vlahe valja razliko-
vati od gr~koisto~nih Srba – Vlaha za turskog vladanja od XVI i XVII st. na-
prijed.” (str. 243.)
[to se Slavonije ti~e, u nju su se u periodu od Pakta konvente do Moha~-
ke bitke naselile “brojne plemi}ke porodice iz Ugarske, koje su mnogo prido-
nijele da je ta zemlja u srednjem vijeku pokazivala tobo`e “ugarski” zna~aj, to
jest dr`alo se da je u tje{njoj vezi s Ugarskom negoli s ostalom Hrvatskom.”
(str. 224.) [i{i}, nipoda{tavaju}i ovaj fakat, zanemaruje, u najmanju ruku, ~i-
njenicu da su na skup{tinama ugarskih stale`a u~estvovali slavonski, ali ne i hr-
vatski velika{i. Uostalom, Hrvatska i Slavonija su i u crkvenom pogledu bile
potpuno odvojene. Cela Hrvatska je bila podre|ena splitskoj nadbiskupiji, ko-
ja je pored hrvatskih biskupija (kninske, trogirske, ninske, krbavske, skradin-
ske, {ibenske i senjske), u svom sastavu imala i makarsku, duvanjsku i hvarsku
biskupiju. U Slavoniji su postojale tri biskupije i sve tri su bile podre|ene ka-
lo~koj nadbiskupiji. Zagreba~ka biskupija se protezala “na istok sve do Slati-
ne, Vo}ina i Pakraca.” (str. 244.) Pe~ujska biskupija je “obuhva}ala najve}i dio
dana{nje Slavonije sve do pravca povu~ena od Iloka (ali bez njega) na u{}e Bo-
suta u Savu.” (str. 244.) Sremska biskupija je imala sedi{te u Bano{toru, prosti-
ru}i se izme|u Dunava i Save, a pe~ujskoj biskupiji na istok.” (str. 244.) Pored
toga, u \akovu se od 1247. godine, zbog prevlasti bogumila u Bosni, nalazilo
i sedi{te bosanskog biskupa, sada podre|enog kalo~koj, mada je ranije pripa-
dao prvo barskoj, a potom dubrova~koj nadbiskupiji.
d) Zatiranje Zrinskih i Frankopana
Mada [i{i} insistira da naziv mesta Srb u Lici poti~e od termina sebar, [i-
dak prime}uje: “Premda se u izvorima, koji su pisani hrvatskim jezikom, rije~
sebar u zna~enju neslobodnog ~ovjeka upotrebljava u po~etku XVI st., izvo|e-
nje toponima Srb od te rije~i nije vjerojatno. Po svemu se ~ini da je on u vezi
s etni~kim imenom srpskim.” (str. 251.)
Za nas je posebno va`no da u svojoj knjizi [i{i} nastavlja izlaganje hrvat-
ske istorije od 1608. godine, na kojoj je Klai} stao, a kada je Matija{ II Hab-
zbur{ki preoteo ugarski i austro-moravski kraljevski presto svom bratu, nespo-
sobnom Rudolfu, nasle|uju}i ga po smrti 1612. i na tronu nema~ko-rimskog
cara. Upravo te godine kad je Matija{ krunisan, hrvatski i slavonski velika{i su
preko svojih poslanika na ugarskom saboru u Po`unu zahtevali prakti~no uki-
238
danje vojne krajine tako {to bi se iz svih gradova koje ona obuhvata povukle
strane trupe i zapovednici, kako bi se banu vratila kompletna upravna vlast.
Kralj je obe}ao da }e to u~initi, odobrovoljiv{i Hrvate i Slavonce imenovanjem
Tome Erdedija za novog bana, ali obe}anje nije ispunio, jer se tome uporno su-
protstavljao nadvojvoda Ferdinand. Ban Erdedi je zbog toga 1614. demonstra-
tivno podneo ostavku. Usko~ko pitanje na izvestan na~in }e biti re{eno tek za
banovanja Nikole Frankopana Tr`a~kog od 1616. do 1622. godine. O tim
uskocima koji su od petnaestog veka prete`no naseljavali vojnu krajinu, [i{i}
pi{e: “Poslije pada Bosne (1463) i Hercegovine (1482) potra`i onaj dio pu~an-
stva (poglavito katoli~ke vjere) koji ne htjede da se pokori Tur~inu uto~i{ta u
susjednoj Hrvatskoj i Slavoniji. Ti bjegunci zovu se u slavonskim stranama
obi~no “pribegi, prebegi”, a u ju`nohrvatskim “uskoci” (od “usko~iti”), ali i
Vlasi, Martolozi i Morlaci. Malo-pomalo pridru`ilo se tim uskocima i mno{tvo
bjegunaca iz mleta~ke Dalmacije, koji ~esto umako{e kazni. Stoga uskoci nisu
jedna jedinstvena etni~ka skupina, jer je u njoj bilo pored prete`nog broja Hr-
vata katolika, te pravoslavnih Srba, jo{ i ne{to Talijana (venturini).” (str. 292-
293.) A odakle su ti Hrvati usko~ili, [i{i} ni{ta ne govori. Usko~ili su Srbi ka-
tolici kojih je bilo dosta u Bosni posle uglavnom nasilnih pokatoli~avanja bo-
gumila. Dele}i Srbe i Hrvate, umesto na bazi jezika {tokavskog i ~akavskog,
na osnovu vere, [i{i} i nehoti~no dolazi na poziciju ~ija argumentacija sugeri-
{e zaklju~ak da su Hrvati zapravo Srbi katoli~ke vere. Talijana i drugih strana-
ca svakako je bio zanemarljiv broj u usko~koj masi.
Uskoci su decenijama svojim plja~ka{kim i gusarskim pohodima mnogo
smetali Mle~anima u vreme njihovih dobrih odnosa sa Turcima, a posle pra-
vog usko~ko-mleta~kog rata od 1616. do 1617. godine, odlu~eno je da se usko-
ci iz Senja isele u Oto~ac i @umberak. Krajem 1618. godine, prilikom krunisa-
nja {tajerskog nadvojvode Ferdinanda na ugarskom saboru u Po`unu, “hrvat-
ski su poslanici tada ponovili svoje tu`be u cilju obnove banske vlasti i pohr-
va}enja Krajine.” (str. 294-295.) Ferdinand je to obe}ao, a [i{i} posredno po-
ku{ava predstaviti kao da je to obe}anje bilo neki ozbiljan preduslov samog
krunisanja. Ina~e, on pi{e da je Ferdinand II krunisan “za ugarsko-hrvatskog
kralja; tom je prilikom ban Nikola Frankopan nosio kraljevsko `ezlo, mladi
grof Krsto Erdedi zastavu Slavonije, a grof Juraj Zrinski zastavu Srbije.” (str.
295.) Bilo je tu jo{ raznih zastava, ali je tom prilikom krunisan ipak ugarski
kralj sa mnogo dodatnih vladarskih titula. Ina~e bi se moralo re}i ugarsko-hr-
vatsko-slavonsko-srpsko-moldavski itd. kralj. Novi kralj je ipak 1627. Vlasima
garantovao da mogu ostati na dotada{njim imanjima i pod neposrednom kra-
ljevskom vla{}u, prakti~no u pravima skoro izjedna~eni sa hrvatskim plemi}i-
ma. Vojna krajina nije podvrgavana hrvatsko-slavonskom banu i saboru, ali je
podeljena na karlova~ki i vara`dinski generalat, odnosno na Hrvatsku i Slavon-
sku krajinu, kako isti~e [i{i}. “Budu}i da su ti krajevi bili veoma slabo napu-
~eni, Nijemci su po~eli mamiti razli~itim privilegijama u turskom susjedstvu
naseljene pravoslavne Srbe (Vlahe), brane}i ih od zahtjeva hrvatske gospode
koja su na saboru tra`ila da im oni budu kmetovi, jer su se smjestili na njiho-
239
vim posjedima, i da pla}aju katoli~kim biskupima desetinu. Zbog toga je do{lo
do o{trih sukoba izme|u hrvatskih stale`a i be~kog dvora, a svr{ili su napokon
time da je Ferdinand II izdao (5. oktobra 1630.) doseljenicima povelju po ko-
joj }e oni biti samo kraji{ki vojnici, a ne kmetovi hrvatske gospode; nadalje im
je dopu{teno da sebi slobodno biraju seoske knezove, koji su opet birali suce.
Tim ~inom postane Krajina zaseban teritorij, sasvim izuzet ispod banske i sa-
borske vlasti. To cjepkanje, ionako malene hrvatske zemlje, navede hrvatske
stale`e da su se po~eli sve tje{nje prislanjati uz Ugre na zajedni~ku obranu.”
(str. 296-297.)
Pod Ferdinandom III, koji je vladao od 1637. do 1657. godine, ne samo da
nije bilo mogu}e da se Krajina vrati u sastav hrvatsko-slavonske banovine, ne-
go je pretila opasnost i da se banu oduzmu ingerencije sudske vlasti, pa se Hr-
vatska i Slavonija potpuno pravno izjedna~e sa austrijskim provincijama. U
vreme njegovog naslednika Leopolda I obnovljeni su ratovi sa Turcima 1663-
1664. godine, kad su Turci, posle nekoliko sporadi~nih poraza uspeli da zau-
zmu Novi Zrinj, na u{}u Mure u Dravu, i tako otvore put ka Be~u. Ali, ubrzo
su te{ko pora`eni kod Sent Gotharda, ~emu je usledilo potpisivanje dvadeseto-
godi{njeg mira. Tim mirom su bili duboko nezadovoljni ugarski, slavonski i hr-
vatski velika{i, `ele}i da se iskoristi turska slabost i povrati {to vi{e davno iz-
gubljenih teritorija. Skovana je i zavera u kojoj su, pored niza vode}ih ugarskih
plemi}a, u~estvovali hrvatsko-slavonski ban i tada najbolji ugarski pesnik Ni-
kola Zrinski, njegov brat Petar i `ena mu Katarina Frankopan. Zaverenici su se
povezali sa francuskim kraljem Lujem XIV, zakletim neprijateljem habzbur{ke
dinastije, tra`e}i njegov protektorat. Luju XIV je ponu|ena i ugarska kruna
Svetog Stefana. Vo|a zaverenika, Nikola Zrinski, bio je spreman na saradnju i
sa Turcima, ali je 1664. godine poginuo kao `rtva lovljenog vepra. Naredne go-
dine ban je postao Petar Zrinski, nastavljaju}i konspirativne dogovore s Fran-
cuzima, koji ga ipak 1667. ostavi{e na cedilu. Posle dve godine, Petar je u za-
veru uklju~io i svog {uraka Franju Krstu Frankopana, koji je ina~e prevodio
Molijerove fragmente na slovena~ki jezik, kako napominje [idak (str. 303.),
mada [i{i} taj jezik naziva hrvatskim.
Po{to su zaverenici ostali bez svih evropskih saveznika i politi~kih upori-
{ta, Zrinski je krajem 1669. poslao izaslanika koji je sa turskim sultanom Meh-
medom IV utana~io tajni pakt, ~ija je osnovna klauzula da Ugarska i Hrvatska
stupe pod sultanovo pokroviteljstvo. Na to su Petar Zrinski i Franjo Krsto Fran-
kopan po~eli intenzivne pripreme za ustanak, ali je i be~ki dvor saznao za nji-
hov tajni sporazum sa Turcima. Carska vojska je 1670. krenula u preventivnu
akciju, a ~im je stigla u Me|umurje, Zrinski i Frankopan po`ure u Be~ da se
pred kraljem pokaju i zatra`e opro{taj. Tamo su uhap{eni i osu|eni na smrt
zbog veleizdaje. Pogubljeni su 1671. godine, kao i nekoliko ugarskih velika{a.
Sva imovina im je zaplenjena, a njihovom smr}u zatrte su ove dve stare i si-
gurno istorijski najzna~ajnije hrvatske plemi}ke porodice. Kako zaklju~uje [i-
{i}, “tom katastrofom, kojom bijahu zatrte ove dvije drevne hrvatske porodice,
uspne se njema~ka prevlast u Hrvatskoj do svoga vrhunca.” (str. 307.)
240
2. Hrvatski politi~ki program posle prestanka
turske opasnosti
Kako su Turci 1683. krenuli s velikom vojskom na Be~ i tamo te{ko pora-
`eni, mo} njihovog carstva je dugoro~no skr{ena. U protivnapadu austrijska
vojska je do 1687. osvojila najve}i deo Ugarske, Slavonije i Hrvatske, kojima
su dotad Turci vladali. Car Leopold je Karlova~kim mirom 1699. potvrdio svo-
ju vlast nad celom Hrvatskom do ju`nog Velebita i reke Une, te celom Slavo-
nijom, a Mle~ani, kao njegovi saveznici, Knin, Sinj i Vrgorac, te sve ostalo {to
su osvojili u toku ratnih okr{aja. “Sada se i na te, neko} i u geografskom smi-
slu ~isto hrvatske predjele, protegne ime Dalmacija.” (str. 314.) Teritorijalno
pro{irenje stvorilo je uslove za pojavu prvog hrvatskog politi~kog programa ~i-
ji je autor Pavao Riter Vitezovi} (1652-1713), ro|en u Senju. On je 1700. go-
dine objavio malu bro{uru “O`ivela Hrvatska” na latinskom jeziku. “Vitezovi}
dokazuje da je Hrvatska neko} bila kudikamo prostranija od njezinih tada{njih
(1700) ostataka. Pri tom on identificira Ilire i Slavene (Slovence, Slovince), a
budu}i da neki dalmatinski pisci zovu svoj jezik uz slovinski jo{ i hrvatskim,
Vitezovi} u~ini korak dalje i re~e da su nazivi ilirski, slovinski i hrvatski samo
sinonimi. Prema tome, dakle, Vitezovi}u bija{e Hrvatska sve ono {to su neko}
Rimljani razumijevali pod Ilirijom, pa stoga razlikova{e Bijelu i Crvenu Hrvat-
sku. Bijela Hrvatska obuhvatala je po njemu Primorje (od Ra{e do Bara), Za-
gorje (Bosnu i Hercegovinu), Me|urje~je (izme|u Save i Drave) i Planinsku
Hrvatsku (Kroacia Alpestris, to jest dana{nju Koru{ku, [tajersku i Kranjsku),
dok je pod Crvenom Hrvatskom razumijevao Srbiju, Bugarsku, Makedoniju i
Trakiju. Ina~e su mu bila razli~ita narje~ja u tim zemljama samo dijelovi jed-
noga hrvatskog jezika. Me|utim je za tom Vitezovi}evom slikom daleko zao-
stajalo pravo stanje. Jer i ono zemlji{te {to su ga Hrvati i carevci osvojili bija-
{e tek po historijskom imenu hrvatsko; ono je ponajvi{e opusto{eno i naselje-
no najve}im dijelom novim `iteljima, u prvom redu Srbima. Osim toga, ne
htjede be~ki dvor da sjedini osvojene zemlje s materom zemljom, ve} podvrg-
ne Liku i Slavoniju Dvorskoj komori, to jest vrhovnoj austrijskoj finansijskoj
oblasti kao carskom fisku. Najzad, ni Venecija nije ni{ta htjela ~uti o tome da
izru~i Leopoldu osvojene dijelove dana{nje Dalmacije na sjeveru od Neretve.”
(str. 316.)
Kada je po~etkom osamnaestog veka Austriju potresao ustanak erdeljskog
vojvode Franje Rakocija, unuka Petra Zrinskog po `enskoj liniji, “a u Be~u se
poboja{e za vjernost Hrvata, zadovolji Leopold `eljama hrvatskog sabora uto-
liko {to je posebnim dekretom dokinuo Vara`dinsku krajinu, dok bansku (pro-
{irenu do Une) doista preda vlasti i upravi bana Adama Ba~anija (1703). Me-
|utim, dokinu}e Vara`dinske krajine nije provedeno jer je zbog istodobnog ra-
ta za {panjolsku ba{tinu s francuskim kraljem Ludovikom XIV (od 1700. do
1714.) trebalo mnogo vojske, pa je stoga odgo|eno. Tako se dogodilo da je za-
pravo i dalje ostalo sve kako je bilo.” (str. 316.) Nakon kratke vladavine Josifa
I (1705-1711), njegov brat, novi car Karlo III, 1711. godine je garantovao pro-
241
testantima u Ugarskoj slobodu veroispovesti Satmarskim mirom koji je potpi-
sala njegova majka Eleonora. Tim sporazumom usagla{eni su interesi habzbur-
{ke dinastije i ugarskog plemstva, koje je sada posebnu brigu posve}ivalo {to
te{njem inkorporisanju Hrvatske i Slavonije u oslobo|enu Ugarsku. Hrvatsko-
slavonski sabor, odr`an 1712. u Zagrebu, usvojio je takozvanu “Pragmati~ku
sankciju” kojom je prihvatio pravo nasle|a prestola `enskoj habzbur{koj lozi.
Adresom, koja je tim povodom upu}ena Karlu III, hrvatsko-slavonsko plem-
stvo je potvrdilo da su Hrvatska i Slavonija “dio Ugarske”, odnosno “zemlje
pridru`ene Ugarskoj, ali da }e tu ~injenicu priznavati samo dok je ugarski kralj
ujedno i gospodar Austrije, pa u protivnom slu~aju ne}e slediti ugarsku volju.
[i{i} smatra da je u takvom saborskom zaklju~ku “jasno izra`eno da dr`avna
zajednica izme|u Hrvatske i Ugarske stoji u li~nosti vladara; dok oba kraljev-
stva imaju istog vladara, postoji i dr`avna zajednica me|u njima, ~im nestane
toga uvjeta, tada o njoj vi{e ne mo`e biti govora.” (str. 319.) U stvari, re~ je o
plemi}kom faktoru, jer u protivnom ne bi bilo nikakve potrebe da Hrvatska i
Slavonija ostanu u sastavu Ugarske, jer su mogle biti direktno podre|ene Be-
~u i tako statusno postati jednake sa Ugarskom. Da je ipak tu bilo re~i isklju~i-
vo o za{titi stale{kih interesa i privilegija, svedo~i ~injenica da je predlaga~ ta-
kvog saborskog zaklju~ka bio zagreba~ki biskup Emerik Esterhazi, ina~e ro|e-
ni Ma|ar.
Kralj je na~elno prihvatio ovaj saborski zaklju~ak, ali ga nije pravno po-
tvrdio kraljevskom sankcijom, pribojavaju}i se da time suvi{e ne naljuti ugar-
ske stale`e. Ugarski sabor u Po`unu je 1715. usvojio kao 120. zakonski ~lanak
kojim je utvr|ena “nekompetencija ugarskog sabora u pitanjima unutarnjeg za-
konodavstva Kraljevine Hrvatske”, a za njega [i{i} tvrdi da je “otada jedno od
najznatnijih prava hrvatskoga kraljevstva i jasan dokaz njegove politi~ko-teri-
torijalne samostalnosti.” (str. 320.) Nakon novog rata sa Turcima, Po`areva~-
kim mirom od 1718. Austrija je, izme|u ostalog, dobila svu desnu obalu Save
i Une do podno`ja bosanskih planinskih predela, a Mle~ani Imotski. Desnu
obalu Save Austrija je izgubila, posle novog rata s Turcima, Beogradskim mi-
rom 1739. “Potreba stalne vojske, ali i ~esti nemiri, potaknu be~ko Ratno vije-
}e da uredi Vojnu krajinu kao zasebnu carsku zemlju, premda su hrvatski sta-
le`i jednako zahtijevali da se ona dokine ili bar stavi pod bansku vlast. Ure|e-
nje je povjereno u Hrvatskoj krajini princu Josipu Hildburgshauzenu, a u Sla-
vonskoj grofu Ferdinandu Kevenhilenu (1734), s glavnom svrhom da se iz ze-
mlje dobije za slu~aj nu`de {to vi{e vojske.” (str. 322.)
a) Namerno izostavljanje zlo~ina Trenkovih pandura
Vladavina Karlove k}erke Marije Terezije (1740-1780) po~ela je sedmo-
godi{njim {leskim ratovima od 1741. godine, u kojima [i{i} isti~e ulogu Tren-
kovih pandura, hvale}i njihovu hrabrost i pominju}i im ~estu obest. Umesto
prikaza njihovih zlo~ina~kih dela, [i{i} samo ka`e da je juna{tvom i obe{}u
stekao “Franjo Trenk mnogo protivnika, koji ga ocrni{e pred kraljicom, tako da
ga stavi{e pred sud.” (str. 324.) Osu|en je na do`ivotnu tamnicu i ubrzo umro,
242
a za njegovu porodicu [i{i} napominje da je pruskog porekla, a sam Trenk je
postao slavonski velika{ kad je kupio imanja Pakrac, Brestovac i Pleternicu.
Marija Terezija je na ugarskom po`unskom krunidbenom saboru 1741. obe}a-
la “hrvatskim saborskim poslanicima da }e obnoviti stare isto~noslavonske `u-
panije i pridru`iti ih Hrvatskoj, a rije~ svoju doista iskupi 1745. Obnovljene su
`upanije viroviti~ka, po`e{ka i srijemska, to jest nekada{nja Slavonija, pa za-
tim sjedinjene s Hrvatskom, a slavonska je Posavina preure|ena u Vojnu kra-
jinu. Obnovljenje i preure|enje proveo je ban Karlo Batiani (1742-1756) na ve-
liku radost hrvatskog naroda.” (str. 324-325.) Na [i{i}evu tvrdnju o navodnoj
velikoj radosti, [idak prime}uje: “Obnova `upanijskog ure|enja u Slavoniji
obradovala je, dodu{e, plemstvo kojemu je ono bilo zalogom vlasti, ali je u {i-
rokim slojevima selja{tva, osobito u susjedstvu Krajine, iz istog razloga pobu-
dilo uznemirenost, a ponegdje i bune.” (str. 325.) Ina~e, kako [i{i} nastavlja,
“pro{irenje Vojne krajine na slavonsku Posavinu prouzro~i ponovno i definitiv-
no ure|enje ~itave Krajine. Taj je posao izvr{io 1746. princ Haldburghauzen, i
to prema novim vojni~kim potrebama. Krajina je podijeljena na regimente, i to:
li~ku, oto~ku, ogulinsku, slunjsku, dvije banske (petrinjsku i glinsku), kri`eva~-
ku, |ur|eva~ku, gradi{ku, brodsku i petrovaradinsku. Uprava je bila samo u
vojni~kim rukama. Kao {to su se `upanije dijelile na okru`ja, kotare i op}ine,
tako su i regimente imale svoje bataljune, kumpanije i op}ine. ^asnici pojedi-
nih vojnih jedinica (pukovnik, major, kapetan i poru~nik) vodili su sve poslo-
ve, pa i suda~ke. Parnice su se vodile besplatno, a prizivati se moglo na regi-
mentski sud, zatim na generalni auditorijat i najzad na dvorsko Ratno vije}e.
Slu`beni jezik bio je njema~ki, a tako i zakonici. Tako|er su i {kole bile nje-
ma~ke. Svoje potrebe podmirivala je svaka regimenta iz svoje blagajne, te je
bila financijski nezavisna od cjeline. Svaki je ~ovjek u Krajini bio vojnik od 16.
do 60. godine. Zato je i mogla Krajina sama podi}i na noge do 50.000 moma-
ka. Za rata mora svaki “grani~ar” (kako se `iteljstvo nazivalo) po}i kamo mu
se zapovijedalo. U mirno se doba hrani i odijeva svaki sam, a u ratu `ivi na car-
ski tro{ak. Vojna krajina bila je uglavnom velika kasarna stalne vojske, uzdr`a-
vana razmjerno malim tro{kom.” (str. 325.)
Polo`aj kraji{nika je nesumnjivo bio daleko povoljniji od kmetovskog, pa
su skoro sve kmetovske pobune za cilj imale priklju~enje Krajini i njihovo sti-
canje kraji{kog statusa. S druge strane, kraji{nici su neprekidno morali da se
bore za o~uvanje i pro{irivanje svojih prava. Polovinom osamnaestog veka do-
{lo je do preure|enja tek ujedinjene Slavonije. “Mad`ari su naime stali tvrdo-
korno tvrditi da su one tri obnovljene slavonske `upanije jo{ od arpadskih vre-
mena sastavni dio Ugarske, a nipo{to Hrvatske, pa da ih stoga treba njoj i vra-
titi. Kad su se na dr`avnom saboru u Po`unu (18. aprila 1751) sastali ugarski i
hrvatski saborski poslanici, iznese viroviti~ki pod`upan Antun [pi{i} Japranski
prijedlog da bi ubudu}e sve tri novoure|ene slavonske `upanije stalno slale
svaka po dva zastupnika na ugarski sabor, kako su to ~inile sve ugarske `upa-
nije. Prijedlog je obrazlo`io time {to su slavonske `upanije ionako ure|ene po
243
ugarskom na~inu i {to pla}aju na isti na~in porez kao i one, pa je zato priklad-
nije da se ra~unaju kao ugarske, a ne kao hrvatske. Drugim rije~ima, pod`upan
[pi{i} je predlo`io da se Slavonija otcijepi od Hrvatske i sjedini s Ugarskom.
Ugarski su stale`i taj prijedlog prihvatili i tako je on uzakonjen (zak. ~l. XXIII
od 1751). Uzalud se opirahu hrvatski saborski poslanici, dokazuju}i da je Sla-
vonija oduvijek (osim u tursko doba) potpadala pod bana i bila uvijek u uprav-
noj zajednici s Hrvatskom i Dalmacijom. Te{kom mukom ipak izradi{e da im
se to pravo priznalo, pa tako sve tri slavonske `upanije ostado{e i dalje pod
banskom upravom i sudbenosti, {alju}i uz to jo{ i na hrvatski sabor svoje za-
stupnike, dok su velika{i, `upani i biskupi (|akova~ki, srijemski i pe~ujski)
imali u njemu virilni glas i mjesto.” (str. 325-326.)
b) Potpuna podre|enost Slavonije i Hrvatske
centralizovanoj dr`avi Marije Terezije
Okon~av{i 1763. godine Sedmogodi{nji rat s Pruskom, Marija Terezija se
posvetila provo|enju projekta potpune dr`avne centralizacije. Prvo su ~e{ke
zemlje potpuno statusno izjedna~ene sa austrijskim, a onda se to postepeno ra-
dilo i sa ugarskim. Kako su se ugarski stale`i tome usprotivili, carica je presta-
la da saziva sabore, dodatno motivisana njihovim odbijanjem da pove}aju po-
reze u onom iznosu koji je zahtevala. Po~ela je da izdaje “patente” u formi na-
redbi, koje je direktno `upanijama prosle|ivala. S druge strane, nastojala je da
dodatnim privilegijama korumpira visoko plemstvo, kako bi neutralisala nje-
gov dalji otpor. “U tu svrhu utemelji red Sv. Stjepana (1764), kojim odlikova
neke ugarske i hrvatske velika{e, osnova u Be~u “Terezijanum” kao odgojili-
{te za mlade plemi}e i uredi, {tavi{e, ugarsku tjelesnu gardu, sastavljenu od
mladih ugarskih i hrvatskih plemi}a. Roditelje pak njihove pozivala je na dvor,
gdje ih je obasipala ~astima i naslovima. To je po~etak germanizacije hrvatskog
plemstva i njegova otu|enja od narodnih interesa. Sada gospoda ostavljaju svo-
je tvrde zamkove i sele u gradove, `eljni zabave i u`itka. Tu|i jezik, naro~ito
nema~ki i francuski, preuzima sve to vi{e maha, a tako i tu|i obi~aji, na~in `i-
vota i odijevanja. Da predobije i crkvene dostojanstvenike, Marija Terezija
uzme sebi dopu{tenjem pape Klementa XIII naslov “apostolski kralj” (1758),
a to ju je ovlastilo da imenuje najvi{e crkvene dostojanstvenike, pa i kanoni-
ke.” (str. 328-329.) Imenovanje je stupalo na snagu po papinoj potvrdi. Godi-
ne 1765. carica je svoga sina Josifa II, izrazito liberalno orjentisanog, krunisa-
la za suvladara, koji je preuzeo vo|enje vojnih i finansijskih poslova.
Da bi jo{ uspe{nije parirala ugarskim stale`ima i dodatno ih oslabila, cari-
ca je 1767. za hrvatske politi~ke, ekonomske i vojne poslove formirala Kraljev-
sko ve}e, ~ije je prvobitno sedi{te bilo u Vara`dinu, a potom u Zagrebu. Ve}em
je predsedavao ban i ono je predstavljalo prvu hrvatsku zemaljsku vladu, a po
sastavu i na~inu delovanja podse}alo je na Ugarsko namesni~ko ve}e. “Razu-
mije se da je tako hrvatski sabor postao ako ne suvi{an, a ono ipak mnogo ma-
nje va`an organ u zemaljskoj upravi. Zbog toga su Hrvati uvijek s nekim ne-
povjerenjem gledali u to Kraljevsko vije}e, iako ih je kraljica posebnim dopi-
244
som uvjeravala da je ono ravnopravno ugarskomu i da njima nipo{to ne misli
okrnjiti prava hrvatskog sabora. Dok su Hrvati pokazivali nepovjerenje, Mad`a-
ri su potajno nastojali da se hrvatsko Kraljevsko vije}e podvrgne njihovu Na-
mjesni~kom vije}u. I tako se doista i dogodilo da ga je Marija Terezija najzad
ukinula (30. jula 1779), ali ne tako da bi opet svu vlast prenijela na hrvatski sa-
bor, kako su Hrvati `eljeli, ve} je poslove ukinutoga Kraljevskog vije}a preda-
la Ugarskom namjesni~kom vije}u, u koje je slobodno mogao do}i ban da da-
de glas i mnijenje u hrvatskim poslovima. Tako je, dakle, Hrvatska prvi put
podvrgnuta Ugarskoj i njezinoj vladi.” (str. 329.)
Kako je be~ki dvor 1670. godine formirao oblast Austrijsko primorje od
Trsta i Grade`a do Senja i Baga, u kome su Trst i Rijeka imali autonomni grad-
ski status, Marija Terezija je 1776. Rijeku, Bakar, Bakarac i Kraljevicu pripo-
jila Hrvatskoj, a od Hrvatske oduzela preostala imanja s desne obale Kupe i do-
dala ih Banskoj krajini (Petrinji i Glini). Senj i Bag su ostali deo Vojne krajine.
Hrvatsko kraljevsko vije}e, kao svojevrsna vlada, predlo`ilo je carici “neka se
grad Rijeka s kotarom i nadalje smatra kao odijeljeno, svetoj kruni Kraljevine
Ugarske pridru`eno tijelo.” (str. 331-332.) Marija Terezija je to prihvatila i u
svojoj vladarskoj diplomi 1779. doslovno tako formulisala, a odmah potom je
Rijeku podredila Ugarskom namesni~kom ve}u. I taj doga|aj potvr|uje izuzet-
no visok stepen podre|enosti Hrvatske i Slavonije Ugarskoj i, {to je jo{ va`ni-
je, razvijenu svest hrvatskih i slavonskih velika{a o toj podre|enosti, uz sprem-
nost da se takvom stanju pokorno slu`i.
c) Administrativno i pravno–politi~ko udaljavanje
ugarskih provincija Slavonije i Hrvatske
Prosve}ena apsolutisti~ka vladavina Josifa II, od 1780. do 1790. godine,
dodatno je centralizovala dr`avu, ali i u toj meri unapredila versku toleranciju,
da je na podru~ju Hrvatske i Slavonije ukinut strogo i nemilosrdno provo|eni
rimokatoli~ki ekskluzivizam, pa su Srbi 1786. u Zagrebu osnovali svoju pra-
voslavnu parohiju i crkvenu op{tinu. Uz to su i svoje mati~ne knjige vodili na
crkvenoslovenskom jeziku i 1793. otkupili od zagreba~ke op{tine crkvu Sv.
Margarete i pretvorili je u pravoslavni hram Svetog Preobra`enja. Car je i ina-
~e celi rimokatoli~ki kler podveo pod stro`u dr`avnu kontrolu. U reformi dr-
`avne uprave forsirano je postavljao Nemce i druge strance po ugarskim, {to
zna~i i hrvatskim i slavonskim `upanijama, a lokalne ~inovnike je preme{tao u
zemlje nema~kog govornog podru~ja. Nema~ki jezik je 1784. proglasio slu-
`benim u ~itavoj dr`avi, ostavljaju}i ~inovni~kom aparatu trogodi{nji rok da ga
nau~i i primenjuje. Celu Ugarsku je administrativno podelio u deset okruga, sa
po nekoliko `upanija. “Tom su prilikom Hrvatska i Slavonija raskinute, jer je
Slavonija s baranjskom `upanijom potpadala pod Pe~uh, dok je Hrvatska sa za-
ladskom `upanijom sa~injavala zasebno okru`je sa sijelom u Zagrebu.” (str.
336-337.) Na ~elu okruga imenovani su kraljevski poverenici, koji su potom
imenovali pod`upane, dok su `upanijske skup{tine birale ostale ~inovnike, uz
poverenikovo pravo da ih smenjuje i preimenuje. Hrvatski ban bio je carev po-
245
verenik i upravljao je bez sabora. Godine 1785. ukinuto je kmetstvo. Carske re-
forme zna~ajno je ugrozio neuspe{ni rat s Turcima 1787. do 1791. godine, kao
i careva te{ka bolest i smrt.
Rekapituliraju}i unutra{nje prilike “hrvatskoga kraljevstva” od Moha~ke
bitke do smrti Josifa II, [i{i} podse}a da su se dva upravna podru~ja, kraljev-
stvo Dalmacije i Hrvatske i kraljevstvo Slavonije, tek krajem {esnaestog veka
spojili u jednu politi~ko-upravnu celinu, pod nazivom kraljevstvo Dalmacije,
Hrvatske i Slavonije, koji se zadr`ao do 1918. godine. “Tada je ime Hrvatska
preneseno jo{ i na ~itavu srednjovjekovnu Slavoniju do Drave, ukoliko nije
njome neko} vladao Tur~in, a pod Slavonijom se po~eo razumijevati sav osta-
li teritorij, dalje na istok sve do Zemuna.” (str. 338.) Promene koje su se u et-
ni~kom pogledu desile za ta nepuna tri veka, [i{i} sagledava na slede}i na~in:
“Premda je golemo mno{tvo Hrvata u toku XVI stolje}a ostavilo svoju ugro-
`enu domovinu, naro~ito dana{nju sjevernu Dalmaciju, Liku, Krbavu i Pounje,
odseliv{i se u zapadnu Ugarsku i u Austriju, a neki ~ak i u ju`nu Italiju, ipak
bijahu Hrvati i sada glavni element u zemlji, i to ne samo u slobodnoj, nego i
znatnim dijelom i u pokorenoj turskoj Hrvatskoj. Uz njih su sjedili u XVII i
XVIII st. mnogobrojni doseljenici, koje iz turskog doba, koje iz doba njema~-
ke prevlasti. U prvom su to redu Srbi (Vlasi, Valahi, Rasciani, Serviani, Sirfen),
koji naseli{e ve}im dijelom svu Hrvatsku krajinu, zatim Slavoniju i Srijem (na-
ro~ito 1690. i 1737). U onim stranama gdje nije bilo Vojne krajine i gdje nikad
nisu Turci vladali, a tako i u stranama podalje od turskog susjedstva (kao u Hr-
vatskom zagorju i ju`no od Zagreba do Kupe), nije bilo Srba. Nadalje napuni-
{e gradove, naro~ito u Slavoniji, Nijemci, i to kao obrtnici i trgovci, ili kao ~a-
snici i slu`benici. Ti su se Nijemci ponajvi{e doselili iz ju`no-njema~kih (ili
{vapskih) krajeva, tako iz gornje Austrije, Moravske i Virtemberga. Neki gra-
dovi, kao Osijek i Petrovaradin u Slavoniji, bili su u drugoj polovici XVIII st.
tako re}i ~isto njema~ki. Mad`ari se naseli{e (od ~esti jo{ u tursko doba) samo
po nekim slavonskim selima uz Dravu i Dunav, a Arbanasi (Klimente) samo u
dva sela: Nikincima i Hrtkovcima u Srijemu (1737).” (str. 339.)
[i{i} izbegava da objasni kako su to i gde Hrvati ostali glavni etni~ki ele-
ment u Hrvatskoj, Dalmaciji i Slavoniji, pa ~ak i u hrvatskim i slavonskim ze-
mljama pod turskom vla{}u. Svuda gde su Hrvati zaista predstavljali glavni ili
ve}inski etni~ki element, sa~uvan je ~akavski, odnosno hrvatski jezik. Po{to
Slavonci izvorno nisu bili Hrvati, njima je hrvatstvo nametnuto, i to tamo gde
su se jedino kao kajkavci odr`ali, u zapadnoj Slavoniji koja obuhvata Zagreb i
dana{nje Hrvatsko zagorje, odnosno zagreba~ku, kri`eva~ku i vara`dinsku `u-
paniju. [to se plemi}a ti~e, odvijala su se dva paralelna procesa. “Staro, preko-
gvozdansko hrvatsko plemstvo ve}inom je za turskih ratova ili izumrlo ili se
iselilo u Ugarsku i Austriju.” (str. 340.) Svo kasnije plemstvo je uglavnom stra-
nog porekla, mahom ma|arskog, ali i nema~kog, ~ak i francuskog. Zaista ute-
{no zvu~i [i{i}eva konstatacija prema kojoj, “svi su ti strani rodovi, prije nego-
li su mogli dobiti plemi}ka prava na tlu hrvatskoga kraljevstva, morali ste}i od
hrvatskog sabora indigenat i inkolat, to jest da ih sabor proglasi i prizna uro|e-
246
nim plemi}ima.” (str. 340.) I taj sabor je samo po nazivu mogao da bude hrvat-
ski i slavonski, jer su i u njemu postepeno stranci odneli prevagu, a treba ima-
ti u vidu da su i hrvatski ban i zagreba~ki biskup naj~e{}e bili stranog porekla.
~) Pravoslavlje i protestantizam u [i{i}evoj interpretaciji
[to se ti~e hrvatskih protestantskih iskustava, [i{i} ih ovako supsumira:
“Pored sve pa`nje hrvatskog klera i plemstva, ipak se i po Hrvatskoj po~eo {i-
riti protestantizam. U prvoj polovici XVI st. nema mu traga, istom u drugoj po-
lovici nalazimo njegovih privr`enika me|u Hrvatima, naro~ito me|u plemi}i-
ma i gra|anima. S tim je pokretom u vezi {tajerski barun Ivan Ungnad, koji je
dulje vremena bio zapovjednik Hrvatske i Slavonske krajine. Pod starost pre-
seli se u Virtemberg i osnova u Urahu kraj Tibingena {tampariju s latinskim,
glagolskim i }irilskim pismenima, izdavaju}i na slovenskom i hrvatskom jezi-
ku crkvene knjige po nauku protestantskom. Uza nj pristade osniva~ slovenske
knji`evnosti Primo` Trubar, Istranin Stjepan Konzul, Antun Dalmatin i umni
Matija Vla~i} (Flacius Ilirikus), koji su na tim knjigama radili. Glavna, pak, po-
mo} i potpora dolazila im je od nasljednika prijestolja Maksimilijana, jer on bi-
ja{e tada veoma sklon novoj vjeri. Misao im je bila pro{iriti protestantizam po
cijelom Balkanskom poluostrvu, pa i me|u Turcima, jer se hrvatskim jezikom
govori “sve do Carigrada” – kazivahu oni. I doista, protestantskih se knjiga ra-
{irilo veoma mnogo me|u Hrvatima. Novoj su se vjeri odazvali i neki velika-
{i, kao ban Petar Erdedi, sigetski junak Nikola Zrinski, a naro~ito njegov sin
Juraj, pa je i susjedgradski silnik Franjo Tahi umro “kao heretik”.
Nova je vjera na{la privr`enika i me|u gra|anima, naro~ito u Zagrebu,
Koprivnici i Vara`dinu; {tavi{e, i na Hrvatskom primorju bija{e me|u Hrvati-
ma u XVI st. mnogo novovjeraca. Glavni razlog toj pojavi valja tra`iti u tome
{to se protestantizam slu`io hrvatskim umjesto latinskim jezikom, a uz to do-
pu{ta sve}enstvu `enidbu. Protiv njega doskora ustade katoli~ki kler, a naro~i-
to zagreba~ki biskup [imun Bratuli}, dozvav{i isusovce u Hrvatsku. Kleru se
pridru`i{e i stale`i, a zatim se i sabor digao protiv “heretika” velikom `estinom
i ogor~en (1604), isposlovav{i najzad za Hrvatsku zakon kojim bija{e jedino
crkva katoli~ka priznata kao dopu{tena na hrvatskom tlu. Zato su ugarski sta-
le`i, kad po~e{e nastojati da protestantizmu pribave u Hrvatskoj ravnopravnost,
nai{li kod Hrvata na `estok otpor... Energi~noj akciji hrvatskog sabora i dozva-
nih isusovaca brzo je uspjelo uni{titi u klici novu vjeru. Ipak, ona ostavi ne{to
korisno iza sebe: na njezinoj se osnovi po~e razvijati hrvatska kajkavska knji-
`evnost. Ina~e je pojava protestantizma u nas samo kratkotrajna epizoda, koja
je imala izvjesni utjecaj na neke plemi}e i neke gra|ane (u Zagrebu, Vara`di-
nu i Koprivnici), ali ba{ nikakva na {iroke narodne mase. U tom pogledu on
daleko zaostaje za onim utjecajem {to ga je protestantizam vr{io na susjedne
Slovence, a da o Mad`arima i ne govorimo.” (str. 342-343.)
Pravoslavnoj crkvi u Hrvatskoj i Slavoniji, kao i Vojnoj krajini koja je od
njih administrativno bila striktno razdvojena, pripadali su, kako [i{i} isti~e, do-
seljeni Srbi. “U njihovu doseljenju u hrvatske zemlje valja razlikovati dva prav-
247
ca. U starije vrijeme (u XVI i XVII stolje}u) jedni dolaze iz Bosanskog pa{a-
luka, ili ostado{e u njemu posle izgona Turaka, a doveli su ih amo Turci iz ju-
`ne Srbije i sjeverne Makedonije kao raju da im obra|uju zemlju i slu`e kao
neredovite ~ete (martolozi), jer su seljaci i drugi ni`i slojevi u srednjevjekov-
noj Srbiji, a jo{ vi{e u Bosni, primili Turke u neku ruku kao svoje oslobodite-
lje od te{kih gospodskih poreza i drugih tereta. Ti su Srbi – u spomenicima po-
najvi{e nazivani Vlasi – napu~ili sjevernu Dalmaciju, dana{nju zapadnu Hrvat-
sku i Bosnu, Pounje i Slavoniju do \akov{tine i Osijeka. Drugoga su pravca
seobe Srba potkraj XVII i XVIII stolje}a pod vodstvom dvojice patrijarha, Ar-
senija Crnojevi}a (1690) i Arsenija Jovanovi}a [akabente (1737), a cilj im bi-
ja{e ju`na Ugarska, Srijem i isto~na Slavonija. Me|utim, za prve seobe (1690)
Srbi ne htjedo{e prije}i preko Dunava i Save sve dok im dvor nije dao garan-
cije njihova dr`avnopravnoga i religioznoga slobodnog polo`aja u novoj ze-
mlji.” (str. 344.) Povodom toga [i{i} u posebnoj napomeni skre}e pa`nju na
slede}e fakte: “Me|u tim je Srbima bez sumnje bilo i takvih koji su podrije-
tlom bili Vlasi, to jest Rumuni, a uz to jo{ i potom~ad razli~ite druge balkan-
ske raje. Ali, tada (u XVI i XVII st.) svi su oni ve} odavna bili posrbljeni, ka-
ko to nesumnjivo jo{ i danas dokazuje njihov bujni i ~isti jezik (bez ikakvih vla-
{kih, rumunskih, rije~i), a zatim i zna~ajni tip. Taj se sna`ni dokaz ne da i ne
mo`e nikakvim dosko~icama obi}i, a jo{ se manje mo`e ozbiljno uzeti da je
upravo ova glavna pojava, naime jezik i tip, posljedica doseljenja u hrvatske
zemlje. Mije{ati Srbe – Vlahe (od XVI do XVII st.) sa srednjevjekovnim hr-
vatskim Vlasima pogre{no je jer osim {to su i oni Vlasi bez sumnje po prirodi
same tvari morali dijeliti sudbinu ostalih Hrvata, to jest ili su izginuli za boje-
va, ili su se iselili, oni nam se javljaju u spomenicima kao katolici i ~akavci.”
(str. 344.)
[i{i} tu navodi nekoliko pouzdanih izvora da su se u {esnaestom veku Vla-
sima nazivali isklju~ivo Srbi. “Istina je da je u izvorima od XVI do XVIII st.
naziv Vlasi obi~ajniji, ali i ovi pomenuti podaci (a takvih ima jo{ vi{e za XVI
st.) dovoljni su da se vidi da su Hrvati u habzbur{koj Hrvatskoj ve} u XVI st.
dobro znali za pravo podrijetlo tih “Vlaha”, i da oni nisu isto {to i srednjovje-
kovni hrvatski Vlasi. ^e{}a upotreba imena Vlah, dakle, zna~i samo upotrebu
obi~nijega naziva. Ba{ to i jest razlog da su se i oni sami tako nazivali kad su
se obra}ali na one kojima su bili pod tim imenom bolje poznati, a i stil i sastav
njihovih pisama tako|er pokazuje sve forme onog na~ina pisanja kako su tada
pisali oni kojima {alju svoje molbe. Jesu li Srbi tada imali ja~u ili slabiju na-
rodnu svijest (u modernom smislu), to je sasvim sporedno, a nimalo podobno
da igra ma kakvu ulogu kad treba odgovoriti tko su ti “Vlasi” historijskih spo-
menika. U to se doba uop}e jo{ ne mo`e govoriti o narodnoj svijesti ni kod dru-
gih naroda, a naro~ito kod ni`ih slojeva.” (str. 344.)
Srbi su pod Turcima, nakon obnove Pe}ke patrijar{ije, imali jedinstvenu
crkvenu organizaciju, pa su i jo{ dve episkopije formirali. Dabrobosanska je
imala sedi{te u Sarajevu, a obuhvatala je celu Bosnu, Hercegovinu i delove
Dalmacije i Hrvatske koji su bili pod turskom vla{}u. Po`e{ko-cerni~ka epar-
248
hija je obuhvatala celu Slavoniju pod turskom upravom i imala je sedi{te u
Orahovici. “Godine 1595. (za “dugoga” turskog rata) preseli se po dogovoru s
grada~kim nadvojvodom Ferdinandom, a posredovanjem vara`dinskoga gene-
rala Ivana S. Herber{tajna, vladika Vasilije iz Orahovice u Vara`dinski genera-
lat i obnovi manastir Mar~u kod ^azme da bude episkopska rezidencija. To je
prva episkopija Srpsko-pravoslavne crkve u kr{}anskoj (slobodnoj) Hrvatskoj.
Nekoliko godina poslije toga (1609) prije|e Vasilijev nasljednik, vladika Vra-
tanja, na uniju, priznav{i zagreba~kog biskupa svojim mitropolitom. Toga uni-
jatskog vladiku potvrdio je potom papa Pavao V (21. novembra 1611), a nad-
vojvoda Ferdinand proglasio vladikom za sve pravoslavne vjernike u opsegu
tada{nje Hrvatske i Slavonske krajine; ali ve}ina Srba slabo se odazvala toj od-
redbi ostav{i i dalje u tijesnoj vezi s Pe}kom patrijar{ijom.” (str. 345.) Pored to-
ga, jo{ samo nekoliko re~enica posvetio je [i{i} ina~e veoma ozbiljnom pita-
nju unija}enja i pokatoli~avanja Srba. On pi{e: “U po~etku XVII st. po~e se
me|u pripadnicima pravoslavne crkve zagovarati unija s Rimom, naro~ito ra-
dom zagreba~kih biskupa. Tada je mar~anski vladika Vratanja pre{ao s mnogo
okolnog naroda na uniju, ali drugi se krajevi nisu tome pridru`ili. Tek oko
1770. pro{irila se unija jo{ i na @umberak. Iz Mar~e prenesena je kasnije
(1777.) unijatska biskupija u Kri`evce.” (str. 346.)
}) Nepostoje}i atributi bana u funkciji dokazivanja dr`avnosti
Za bana kao ~elnika uprave, sudstva i vojske, [i{i} ka`e da je bio “sto`er
ustava i samostalnosti.” (str. 346.) Nit je tu bilo nekog ustava niti govora o hr-
vatsko-dalmatinsko-slavonskoj samostalnosti. Uostalom, i sam priznaje da do
kraja osamnaestog veka ban nikome, osim kralju, nije bio podre|en. Jedino
pravo koje su imali slavonski i hrvatski velika{i bilo je da prave spisak od ne-
koliko uglednih li~nosti, od kojih }e jednog kralj imenovati za bana. Od 1567.
ban nije imao pravo ni sabor da saziva, osim kad mu to kralj nalo`i. Koliko su
Hrvatska i Slavonija bile pravnopoliti~ki razdvojene, svedo~i ~injenica da su se
i posle Moha~ke bitke sastajala “po dva sabora: zaseban hrvatski i zaseban sla-
vonski. Me|utim, teritorijalno opadanje Hrvatske i seljenje hrvatskoga plem-
stva u Slavoniju primora hrvatske i slavonske stale`e da su se po~eli sastajati
na zajedni~ko raspravljanje (prvi put u Zagrebu 1533. godine) pod predsjeda-
njem zajedni~kog bana, a doskora se oba sabora sasvim stopi{e u jedan hrvat-
sko-dalmatinsko-slavonski (od 1558. dalje). Saboru je vazda predsjedao ban ili
njegov zamjenik, obi~no zagreba~ki biskup, ali nema primjera da bi saboru
predsjedao banovac. Na sabor dolaze u to doba svi prelati i velika{i, koje ban
treba da posebnim pozivnicama pozove, a ni`e plemstvo se pozivalo po `upa-
nijama koje bi tada izabrale svoje zastupnike, tako da se nikad nije dogodilo da
su na sabor do{le velike skupine maloga plemstva, naro~ito selja~koga.” (str.
347-348.) Zastupnike na saboru su imali kaptoli i slobodni gradovi. Zaklju~ci
sabora bili su pravovaljani tek kad ih kralj potvrdi. Od prve polovine petnaestog
veka Slavonija je slala svoje poslanike na ugarski sabor, a Hrvatska to pravo
nikad nije imala, dok se nisu ujedinili hrvatsko-dalmatinski i slavonski sabor.
249
Hrvatsko-dalmatinsko-slavonski ban je vr{io upravne nadle`nosti i u Ban-
skoj krajini, koju su ~inile petrinjska i glinska regimenta, pa i onda kad je Ban-
ska krajina priklju~ena celovitoj Krajini. “Marija Terezija je, naime, izjavila
(1750.) da tom krajinom ima i nadalje upravljati ban, koji }e imenovati sve ~a-
snike osim pukovnika, a toga }e ona imenovati samo po banovom prijedlogu.
I u doba cara Josipa provedene su neke reforme u Hrvatskoj. Do toga je, nai-
me, vremena bila u Zagrebu smje{tena samo uprava Banske krajine, ali 1783.
prenio je Josip II vrhovno zapovjedni{tvo Slavonske krajine iz Koprivnice, ka-
mo se ono preselilo iz Vara`dina u Zagreb, te ga zdru`io s vrhovnom koman-
dom Banske krajine. Tri godine poslije toga, u augustu 1786. godine, preselio
je jo{ i vrhovno zapovjedni{tvo Hrvatske krajine iz Karlovca u Zagreb, sjedi-
niv{i tako u jednu general-komandu (u biv{em isusova~kom samostanu) sva tri
kraji{ka generalata u hrvatskoj zemlji. Budu}i da tada{nji ban – komisar, grof
Franjo Balasa, nije bio vojnik, povjereno je vo|enje ove generalkomande feld-
mar{allajtnantu barunu Josipu Nikoli de Vinsu (umro 1798.). S njime je, daka-
ko, do{lo u Zagreb i mno{tvo ni`ih ~asnika, a ti su potom sa svojim obiteljima
najvi{e pridonijeli da je njema~ki jezik uhvatio u zagreba~kom dru{tvu ~vrsta
korijena.” (str. 356.)
Daju}i kratak pregled mleta~ke uprave u Dalmaciji, [i{i} potencira prete-
`no italijanski karakter stanovni{tva Zadra, Trogira, Splita, Raba, Osora i Hva-
ra, kao i podatak o velikom prilivu Srba, posebno u zale|e primorskih grado-
va. Pravoslavni Srbi su pod Venecijom imali mnogo manje verskih i crkvenih
prava, nego pod austrijskom vla{}u, a o tome [i{i} pi{e: “Za turskog vladanja
naselilo se u Dalmaciji i gr~ko-isto~nih Srba, koji bijahu u to doba podvrgnuti
dabrobosanskom mitropolitu u Sarajevu. Ali kada Mle~ani pro{iri{e svoju vlast
u zemlji, podlo`i{e pripadnike pravoslavne crkve tamo{njim katoli~kim bisku-
pima, koji su i njihove parohije slu`beno pregledavali, njihove sve{tenike redi-
li i namje{tali. U to doba pripadnici pravoslavne crkve polaze katoli~ke crkve,
a i katoli~ki ih sve}enici sahranjivahu. Tek oko polovice XVIII st. dopu{teno
im je sagraditi koju crkvu po svom obredu. Uz sve to ipak se odr`a nekako ma-
nastir Arhan|elovac na Krki, sredi{te Srba u sjevernoj Dalmaciji, i episkopija
u Kotoru u ju`noj.” (str. 364.) Kotor nije pripadao nikakvoj “ju`noj Dalmaci-
ji”, nego takozvanoj “Mleta~koj Albaniji”, kako je nazivano celo primorje od
Dubrovnika do Bojane.
d) Renesansa ma|arskog nacionalizma
Za vreme svega dvogodi{nje vladavine Josifovog brata Leopolda II (1790-
1792) u Ugarskoj je do{lo do procvata ma|arskog nacionalizma kao direktne
reakcije na carski apsolutizam, centralizam i poku{aj germanizacije cele dr`a-
ve. Ma|ari su, kako pi{e [i{i}, “tada smatrali za najja~i {tit protiv eventualnih
ponovnih poku{aja germanizacije samostalnu mad`arsku dr`avu sa ~istim
mad`arskim narodnim obilje`jem. Kao {to ima samo jedan Bog i jedan kralj,
govorahu, tako treba da bude samo jedna dr`ava, jedan narod i jedan jezik od
250
Karpata do Adrije – to bija{e politi~ka ideja Mad`ara u to doba, a takvom osta-
de, zapravo, u su{tini sve do 1918. Mad`ari su, dakle, posve poprimili ideju ca-
ra Josipa II; oni su samo zamijenili jedinstvenu Austriju jedinstvenom Mad`ar-
skom, a njema~ki jezik mad`arskim. Hrvati su prihva}ali, dodu{e, misao o sa-
mostalnoj ugarsko-hrvatskoj dr`avnoj zajednici, ali ono tra`eno jamstvo nala-
zili su u “stolje}ima posve}enim” latinskom jeziku, koji im je i jednima i dru-
gima ve} odavna bio drugim materinjim jezikom.” (str. 372.) Dakle, nije bilo
ni re~i o nekakvom hrvatskom jeziku, s obzirom da je ~akavski ve} gotovo iz-
umro ili bar beznade`no zakr`ljao, a nije postojala svest o kajkavskom kao hr-
vatskom u pravom smislu re~i, mada se na njemu razvijala izvesna knji`evnost.
I hrvatski sabor, koji se sastao 1790. pod predsedni{tvom bana Ivana Er-
dedija, “zaklju~io je da se ima za Ugarsku i Hrvatsku osnovati zajedni~ka vla-
da, koja }e pomnjivo paziti i bdjeti da se ni{ta ne dogodi {to bi bilo u opreci s
ustavom i zakonima Ugarske i Hrvatske; a takav odnos izme|u Ugarske i Hr-
vatske ima potrajati sve dok se ponovo ne osvoje oni dijelovi Hrvatske {to ih
sada dr`e Turci i Mle~ani, tako da se uzmogne na}i na okupu dovoljan broj `u-
panija za ure|enje posebnoga politi~kog dikasterija (vlade); sve dotle pak ne-
ka ovih {est `upanija (misli se na zagreba~ku, kri`eva~ku, vara`dinsku, virovi-
ti~ku, po`e{ku i sremsku – prim. V. [.) prima naloge od ugarske vlade. Time
su, dakle, Hrvati onaj neustavni ~in Marije Terezije od 1779. sami na svom sa-
boru sankcionirali.” (str. 374.) [to se ti~e teritorija koje je tek trebalo osvojiti
od Turaka i Mle~ana, [i{i} napominje da su pod tim “krajevima Hrvati tada ra-
zumijevali zapadni dio dana{nje Bosne do Vrbasa s Jajcem ili takozvanu Tur-
sku Hrvatsku, zapadnu Hercegovinu s Ljubu{kim ili Tursku Dalmaciju i Mle-
ta~ku Dalmaciju do Neretve.” (str. 374.)
Iste godine ugarski sabor u Budimu nastojao je da se postepeno ma|arski
jezik uvede kao slu`beni u sve dr`avne slu`be Ugarske, uklju~uju}i Hrvatsku
i Slavoniju, kao i da se protestantska prava priznaju na celoj teritoriji, ali su se
hrvatski poslanici tome o{tro suprotstavili. Sabor je morao popustiti jer je car
Leopold bio protiv ma|arizacije, a obe}avao je i Srbima da bi im mogao dati
posebnu vojvodinu, banat ili despotovinu, kako su tra`ili. Ali povodom svog
krunisanja u Po`unu za ugarskog kralja, Leopold je prihvatio Ugarsku kao ne-
zavisnu dr`avu koja nema nikakvih obaveza prema austrijskoj vlasti, nego je
direktno podre|ena vladaru. “Nikakav se tu|inski jezik ne smije uvoditi kao
slu`beni, dok se zasada mad`arski jezik odmah uvodi u gimnazije, akademije
(pravne i filozofske) i na sveu~ili{ta; u ugarskim oblastima neka se zasada jo{
ureduje u latinskom jeziku.” (str. 377.) Po`unski sabor je u decembru 1790. pri-
hvatio skromne i snishodljive `elje Hrvata, a me|u njima i onu da `upanije za-
greba~ka, kri`eva~ka i vara`dinska i nadalje ostanu pod ugarskim kraljevskim
namjesni~kim vije}em, kako je to odredila jo{ 1779. kraljica Marija Terezija,
samo mole da se u vije}e uzmu u razmjeru i sinovi Kraljevine Hrvatske, a ta-
ko i banu da se dade u njemu mjesto i glas, ali hrvatski autonomni poslovi ima-
ju se i nadalje raspravljati samo u hrvatskom saboru.” (str. 377.)
251
Hrvatski sabor naredne godine “zaklju~i da se ima na pu~kim i srednjim
{kolama u Hrvatskoj i Slavoniji u~iti mad`arski jezik kao neobligatan predmet,
to jest da ga u~e oni koji misle da }e od toga imati koristi... Uz to je izdana i
gramatika mad`arskog jezika, napisana kajkavskim narje~jem.” (str. 377.) Za-
klju~ci budimskog i po`unskog sabora imali su dalekose`ne posledice. “Skora
}e budu}nost pokazati da je njima bio zadan te`ak udarac hrvatskoj samostal-
nosti kao posebnom kraljevstvu, i to zato {to je ubrzo po shva}anju Mad`ara
nestalo ravnopravnosti izme|u Ugarske i Hrvatske. Hrvatska se po~ela malo-
pomalo shva}ati u slu`benoj praksi i u politi~kom `ivotu kao sastavni dio
Ugarske. Udarac bija{e to te`i {to je Ugarsko kraljevsko namjesni~ko vije}e,
kojemu je od 1790. sve do 1848. stajao na ~elu uvijek jedan nadvojvoda, sebi
prisvojilo svu politi~ku vlast, pored koje su ban i hrvatski sabor posve i{~eza-
vali. I doista, otada bi se hrvatski sabor sastajao samo uo~i zajedni~koga, na ne-
koliko dana, s jedinom politi~kom zada}om da izabere poslanike za gornju i
donju ku}u i da im dade upute, a poslije zajedni~kog sabora opet bi se sastao
da primi izvje{taj svojih poslanika i da proglasi na ugarskom saboru stvorene
zakonske ~lanke. Drugim rije~ima: otada, pa do 1848. godine, za povijest je hr-
vatskog naroda od ve}e va`nosti i bitnosti ono {to se doga|a na dugotrajnim
po`unskim saborima negoli ono {to se u dan-dva stvorilo u ograni~enoj kom-
petenciji hrvatskog sabora. Razumije se da je padom kompetencije hrvatskog
sabora spala i vlast njegova predsjednika, hrvatskog bana, na stepen egzekutiv-
nog organa Ugarskoga namjesni~kog vije}a.” (str. 378.)
3. Hrvati pod vla{}u Napoleona Bonaparte
Svi{tovskim mirom Leopold II je zadr`ao Dvor na Uni, Dre`nik, Petrovo
selo, Lapac i Srb, preotete od Turaka, i ubrzo zatim umro. Nasledio ga je nje-
gov sin Franc I, koji je bio pristalica carskog apsolutizma, ali i protivnik libe-
ralnih ideja, prosvetiteljstva i reformatorstva. Prvi period njegove vladavine
obele`ili su napoleonovski ratovi. Mirovnim sporazumom sa Napoleonom
1797. godine Austrija se odrekla Lombardije, a dobila Istru, Dalmaciju, Kvar-
nerska ostrva i Boku Kotorsku, koje su do tada bile pod mleta~kom vla{}u.
Dalmaciju su tada zahvatili selja~ki i gradski socijalni nemiri upereni protiv
privilegija plemstva, dok jo{ austrijska vojska nije zaposela mleta~ke teritorije.
Splitski nadbiskup i makarski biskup pokrenuli su inicijativu da se Dalmacija
sjedini sa Hrvatskom. Me|utim, car je nameravao da novoste~ene predele pod-
redi direktno Be~u. Po{to je u naredna dva rata Napoleon potukao Austrijance,
Franc I je morao Po`unskim mirom krajem 1805. Dalmaciju ustupiti Francu-
zima. Pored toga, Franc I se 1804. proglasio austrijskim carem, a 1806. odre-
kao titule rimskog cara, pa su centralisti~ke te`nje dobile novog maha u jedin-
stvenoj Carevini Austriji. Ma|ari su i tada poku{ali da odlukama svog sabora
usred ratnog stanja ma|arski jezik nametnu kao obavezan za hrvatske i slavon-
ske {kole, ali opet neuspe{no. Zagreba~ki biskup Maksimilijan Vrhovec im je
zapretio, kako ka`e [i{i}, “da }e se i Hrvati povesti za primjerom Mad`ara i
uvesti u svoje urede “svoj ilirski jezik”, naime {tokavsko narje~je.” (str. 383.)
252
Hrvatsko-slavonski sabor u Vara`dinu je takav protivljeno potvrdio stavom da
i ubudu}e samo latinski mo`e biti slu`beni jezik.
a) U francuskoj provinciji
Napoleon je civilnu upravu nad Dalmacijom, kojoj ipak nije priklju~io i te-
ritoriju ukinute Dubrova~ke Republike, poverio Mle~aninu Visku Dandolu, a
kao slu`beni jezik uveo italijanski, u~iniv{i Dalmaciju sastavnim delom Kra-
ljevine Italije. Dalmacija je bila podeljena na zadarski, {ibenski, splitski i ma-
karski okrug, dok su Dubrovnik i Boka Kotorska dobili posebnog providura.
Francuzi su proveli mnoge reforme, ukinuli feudalizam, seljake proglasili vla-
snicima zemlje koju su dotad kao kmetovi obra|ivali, normalizovali su status
pod Mle~anima progonjene Srpske pravoslavne crkve itd. [enbrunskim mirom
1809. godine Austrija je Francuzima ustupila Istru, zapadni deo Koru{ke,
Kranjsku i celu Hrvatsku s desne obale Save do u{}a Une. Sve su te teritorije
priklju~ene Dalmaciji, a onda su tako objedinjene progla{ene Ilirskim provin-
cijama Francuskog carstva, sa sedi{tem u Ljubljani. Napoleon je za guvernera
Ilirskih provincija sa neograni~enom vojskom imenovao svog mar{ala Avgu-
sta Morlina, koji je uz to progla{en vojvodom dubrova~kim kao naslednom
plemi}kom titulom. Ure|enje koje je zate~eno u delovima Vojne krajine, pri-
klju~enim Iliriji, zadr`ano je, a Francuzi su planirali da u {kole uvedu narodni
jezik, koji su nazivali ilirskim.
Napoleon je dekretom iz 1811. godine Iliriju podelio na sedam provincija,
i to: Kranjsku, Koru{ku, Istru, civilnu Hrvatsku, Dalmaciju, Dubrovnik i voj-
ni~ku Hrvatsku. Civilnoj Hrvatskoj su pripadali Istra s Pazinom, primorje do
Senja i ostrva Krk, Rab, Cres i Lo{inj, dok su vojni~ku Hrvatsku ~inile li~ka,
oto~ka, ogulinska, slunjska, glinska i petrinjska regimenta. Posle Napoleono-
vog poraza u Rusiji, Austrijanci su zauzeli celu Iliriju 1813. godine. Kako ka-
`e [i{i}, “tada se ime Dalmacija pro{iri na svu zemlju od Zrmanje do Budve,
koja je bila opet podre|ena Be~u, dok je Vojna krajina produ`ila stari `ivot. Sve
je to potvrdio Be~ki kongres (1815). Me|utim, be~ka vlada ne htjede da sada
vrati Hrvatskoj Napoleonovu “civilnu Hrvatsku”, ve} je ostavi povezanu s
Kranjskom i podvrgne njema~koj upravi u Ljubljani. Od tih zemalja stvori vla-
da (3. avgusta 1816) Kraljevinu Iliriju na veliku srd`bu i brigu hrvatskih stale-
`a. Tek poslije dugog tra`enja vrati kralj opet Hrvatskoj taj dio njezine zemlje
(1822), ali Kvarnerske otoke ne vrati Hrvatskoj, ve} ih priklopi Istri, a naslov
se “kralja Ilirije” sa~uvao sve do propasti dinastije (1918).” (str. 393.)
4. Panslavizam i hrvatski preporod
Po definitivnom Napoleonovom slomu 1815. godine, na predlog prvog
ministra kneza Meterniha, Franc I suspendovao je sva prava ugarskog i hrvat-
sko-slavonskog sabora, a na vlast u `upanijama dovede kraljevske komesare.
Me|utim, zbog pasivnog otpora dotada{njih vladaju}ih provincijskih struktu-
ra, car je 1825. popustio i sazvao ugarski sabor u Po`unu. Neposredno pre to-
ga odr`an je hrvatsko-slavonski sabor u Zagrebu, na kome su izabrani poslani-
253
ci za ugarski i formulisan zahtev da se Dalmacija i Vojna krajina priklju~e Hr-
vatskoj i Slavoniji kao jedinstvenoj banovini. Na tom saboru dominirala je “te-
`nja za {to tje{njim pridru`enjem Ugarskoj i njezinim stale`ima.” (str. 394.) Po-
`unski sabor je zasedao skoro dve godine. “Tom su prilikom Mad`ari zatra`ili
da se mad`arski jezik uvede u sve {kole i urede po svim zemljama Sv. Stjepa-
na, dakle i u Hrvatskoj. Otpor hrvatskih poslanika bija{e tolik da je latinski je-
zik ostao i nadalje uredovnim u Hrvatskoj, a u pogledu {kola izjavi{e “da }e ~i-
niti sve da hrvatska mlade` nau~i mad`arski.” (str. 394.)
Na novom ugarskom saboru u Po`unu 1830. godine, “Hrvati su jo{ vi{e
po{li u susret `eljama Mad`ara... ^im se ~ulo da je sazvan hrvatski sabor u Za-
greb (za 5. aug. 1830) da bira svoje poslanike za po`unski, sastado{e se tri hr-
vatske `upanije (zagreba~ka, kri`eva~ka i vara`dinska) u skup{tine da biraju
svoje zastupnike za hrvatski sabor. Tom su prilikom sve tri `upanije donijele
zaklju~ak kojim su tra`ile da se na po`unskom saboru stvori zakon o obave-
znom u~enju mad`arskog jezika u hrvatskim {kolama.” (str. 394.) Te su `upa-
nije svojim poslanicima izdale uputstvo u kome su nalagale slede}e: “Stale`i i
redovi uvi|aju potrebu da se u ovim kraljevinama ra{iri mad`arski jezik, i to
zato {to `ele da se Hrvatska i Slavonija {to ~vr{}im vezama uzmognu svezati
sa saveznom Kraljevinom Ugarskom. Stoga nala`u gospodi poslanicima neka
nastoje oko toga da se zakonom uredi pitanje o u~enju mad`arskog jezika kao
obligatnog predmeta u ovim kraljevinama.” (str. 394.) Po`unski sabor je zao-
{trio pitanje doslednog uvo|enja ma|arskog jezika kao slu`benog i ponovio
zahtev da protestanti dobiju gra|anska prava u Hrvatskoj i Slavoniji, ali to ni
tada nije uspelo. U~estale su samo ma|arske tvrdnje da se Hrvati i Slavonci ru-
kovode mra~nja{tvom i netolerancijom.
a) Ma|arski jezik u hrvatskim i slavonskim {kolama
Car Franc I je ipak 1833. dekretom uveo ma|arski jezik kao op{te obave-
zan u svim hrvatskim i slavonskim gimnazijama, a taj dekret je kao svoj pro-
glasilo i Ugarsko namesni~ko ve}e, koje je i za Hrvatsku i za Slavoniju pred-
stavljalo vrhovnu vladu. Bilo je to ve} vreme po~etka takozvanog “hrvatskog
narodnog preporoda” i bu|enja panslavisti~kih ideja, u kome se pojavio Ljude-
vit Gaj sa svojim reformatorskim projektom. O~igledno je da je na tome kon-
spirativno radio zvani~ni Be~, kako bi se efikasno oslabio ma|arski nacional-
ni faktor. Po{to kajkavski i ~akavski jezik nisu mogli predstavljati pogodan te-
melj kulturnog procvata, hrvatski i slavonski intelektualci su se okrenuli srp-
skom jeziku, {tokavskom, progla{avaju}i ga ilirskim i tako ga prisvajaju}i. Ve}
godine 1832. grof Janko Dra{kovi} je na {tokavskom objavio svoju “Diserta-
ciju”, u kojoj je izlo`io politi~ki program kao temelj budu}e hrvatske nacional-
ne ideje i ideala. On zahteva da se “u jednu politi~ku cjelinu Velika Ilirija sku-
pe ove zemlje: Hrvatska, Slavonija, Dalmacija, Vojna krajina, Rijeka i Bosna,
a zatim da im se milo{}u kraljevom pridru`e jo{ slovenski krajevi Kranjske,
[tajerske i Koru{ke. U toj jedinstvenoj dr`avnoj organizaciji ima da bude slu-
`beni jezik jedino “iliri~ki” (tj. {tokavski govor), a vrhovnu vlast u ime kralje-
254
vo treba da vr{i ban, ~ija se vlast ima obnoviti kako je neko} bila i koji ima da
bude po volji naroda i da u`iva njegovo povjerenje.” (str. 399-400.) Iste godi-
ne odr`an je hrvatski sabor, na kome je ban baron Franjo Vla{i} saop{tio da je
generala Juraja Rukavinu Vidovgradskog imenovao za svog potkapetana. Pot-
kapetan se “nato zahvali u saboru hrvatskim jezikom uz burno klicanje sabra-
nih stale`a. To je od vijekova prvi hrvatski govor izre~en u hrvatskom saboru.”
(str. 400.) Na `alost, [i{i} nas ne obave{tava da li je taj govor bio na ~akav-
skom, {tokavskom ili kajkavskom, ali napominje da je od saborskih zastupnika
odr`ao “prvi govor hrvatskim jezikom tek Ivan Kukuljevi} 2. V 1843.” (str. 400.)
b) Hrvatsko preuzimanje srpskog kao maternjeg jezika
Po`unski sabor, koji je zasedao od 1832. do 1836. godine, odr`avan je u
duhu liberalnih ideja, a njegov predstavni~ki dom ve}inski se izjasnio za pot-
puno ukidanje kmetstva, da seljaci i gra|ani dobiju vlasni~ka i gra|anska pra-
va, kako bi se stvorio politi~ki narod. “Tom su se prijedlogu Hrvati usprotivili
svom `estinom, izjavljuju}i da hrvatsko plemstvo mora propasti ako se oslobo-
de kmetovi i dokine rabota, jer niti ima u zemlji radnika, niti ih mo`e siroma-
{no plemstvo pla}ati. Taj zakonski projekat je prihvatio i gornji saborski dom,
ali ga car nije hteo potpisati, pa je on potom razvodnjen i sveden na pravo kme-
ta da se seli ili da radnu obavezu novcem otkupi. U toku saborskog zasedanja
umro je Franc I i nasledio ga je njegov sin Ferdinand V, koji }e vladati nared-
nih trinaest godina. Novi austrijski car i ugarski kralj bio je veoma slab vladar,
pa je u dr`avi glavnu re~ vodio Meternih.
Kad je ugarski sabor 1836. odlu~io da se ma|arski kao slu`beni jezik uve-
de u Hrvatskoj i Slavoniji, kao i da ga u roku od deset godina moraju nau~iti
svi koji `ele da ostanu ili budu primljeni u dr`avnu slu`bu, upravo je Meterni-
hov uticaj bio presudan da taj saborski zaklju~ak ne dobije kraljevu sankciju.
To je ohrabrilo Ljudevita Gaja i njegove ilirce da ubrzano prihvataju {tokavski,
odnosno srpski jezik za svoj sopstveni. “U prvi se mah Gaj i njegovi drugovi
poslu`i{e kajkavskim narje~jem, jer su htjeli da prije svega osvoje za svoje
osnove kajkavski Zagreb i okolicu. Ali ve} od januara 1836. u~ini Gaj radikal-
nu promjenu i pravi korak “narodnog preporoda”, on prihvati {tokavski govor
Hrvata i Srba kao op}i knji`evni jezik, novi pravopis i ime ilirsko kao oznaku
narodnog jedinstva. Tim odva`nim i presudnim ~inom Gaj je izveo svoje naj-
ve}e djelo, ukloniv{i njime i posljednju pregradu {to je dijelila Hrvata od Hr-
vata, a zatim Hrvata od Srbina. To je bez sumnje jedan od najveli~anstvenijih
doga|aja u historiji hrvatskog naroda, jer je stoljetnom provincijskom cjepka-
nju i drobljenju zadan smrtan udarac, a time udahnuta sve dotle nesvjesnim na-
rodnim slojevima svijest dana{njega hrvatskoga narodnog i politi~kog `ivota.”
(str. 403.) Godinu 1836. zbog toga [i{i} smatra najve}om prekretnicom, odno-
sno po~etkom nove ere u hrvatskom politi~kom i kulturnom `ivotu.
Zna~ajna be~ka podr{ka ohrabrila je hrvatsko-slavonski sabor da uputi
svoje poslanike da na slede}em ugarskom saboru u Po`unu 1839. i 1840. zah-
tevaju “da se u kraljev naslov uz Ugarsku, a poslije ^e{ke, vazda unosi jo{ i
255
“Dalmacija, Hrvatska i Slavonija”. Time su htjeli ukloniti uobi~ajenu formulu
“pridru`ene strane”, koja nije odgovarala onomu dr`avnopravnom polo`aju
Hrvatske {to su ga nosili hrvatski stale`i u svojoj svijesti. Nadalje su se imali
nepokolebljivo opirati gra|anskom pravu protestanata i svojski zauzimati za la-
tinski jezik protiv uvo|enja mad`arskog jezika u hrvatske urede, a tako i za iz-
ravno sjedinjenje Dalmacije i Vojne krajine s Hrvatskom, ~ime bi se znatno po-
digao ugled hrvatskog bana.” (str. 406.)
Ugarski sabor je ponovo usvojio zaklju~ak kojim je odre|en “desetogodi-
{nji rok do kojega se ima i u Hrvatskoj i Slavoniji po~eti uredovati na mad`ar-
skom.” (str. 406.) Posle velikog uznemirenja koje je takva odluka izazvala u
Hrvatskoj i Slavoniji, car je ponovo odbio da takav zaklju~ak potvrdi. Hrvat-
sko-slavonski sabor je 1840. godine od kralja zahtevao da se u zagreba~koj
akademiji i u svim gimnazijama osnuju katedre narodnog jezika, podrazume-
vaju}i pod tim {tokavski. Me|utim, i u javnom `ivotu je do{lo do podela.
Mad`aroni su 1841. godine formirali Hrvatsko-ugarsku stranku. “Njezin poli-
ti~ki program bija{e ukidanje “ilirskog” imena, tako protivnog mad`arskim te-
`njama, kao tobo`e u korist i na spas “horvatskoga”, zatim da se ukine novi
pravopis i “vla{ka” {tokav{tina u korist kajkav{tine, i najzad da se “Horvati” {to
tje{nje prislone i pridru`e Mad`arima u jednu jedinstvenu mad`arsku dr`avu,
da poprime mad`arski jezik ne samo kao slu`beni, ve} i kao nastavni u {kola-
ma, a na po`unski sabor da svaka od tri hrvatske `upanije (vara`dinska, zagre-
ba~ka i kri`eva~ka) izravno {alje po dva zastupnika, onako kako to ~ine slavon-
ske i ugarske. Prema tome je, dakle, ta skupina plemi}a zapravo i{la u krajnjim
konsekvencijama svojih politi~kih ciljeva za potpunim ukidanjem hrvatske
municipalne samostalnosti i za mad`arizacijom svoga naroda. S tim progra-
mom po~e{e vo|e stranke agitirati me|u selja~kim plemstvom, pa su doskora
s uspjehom predobili za sebe mnoge od njih, osobito Turopoljce. Sada su
“mad`aroni” nastojali da u svoje ruke dobiju `upanije, a onda preko njih i ve-
}inu u hrvatskom saboru, gdje su mislili o`ivotvoriti svoje te`nje.” (str. 409-410.)
c) Pobeda Gajevih iliraca nad ma|aronima
Protivnici ma|arona formirali su Ilirsku stranku “s izrazito hrvatskim pro-
gramom, koji je i{ao za tim da se dr`avnopravni odnos izme|u Hrvatske i
Ugarske preina~i tako da se sjedinjenjem hrvatskih zemalja Hrvatske, Slavoni-
je i Dalmacije, Vojne krajine i Rijeke osnuje od Ugarske nezavisna politi~ko-
teritorijalna cjelina s banom na ~elu, a s hrvatskim narodnim jezikom kao slu-
`benim. U literarnom je pogledu imala stranka pred o~ima kulturnu zajednicu
jo{ i sa Hrvatima u Bosni, pa Slovencima i Srbima s jednim knji`evnim jezi-
kom, ilirskim.” (str. 410.) Kako su na prvim narednim `upanijskim izborima
ilirci porazili ma|arone u sve tri `upanije, na ugarsko insistiranje Ferdinand V
je za hrvatsko-slavonskog bana imenovao erdeljskog grofa Franju Halera, ko-
ji odmah po dolasku u Zagreb “predlo`i dvoru kao najprikladnije sredstvo za
umirenje Hrvatske da se zabrani ilirsko ime.” (str. 410.) Kralj je zaista 1843.
zabranio sve ilirske nazive i poo{trio cenzuru postavljaju}i za glavnog cenzo-
256
ra strogog Ma|ara. Ilirska stranka se tad preimenovala u Narodnu. Na po`un-
skom saboru 1843. hrvatskim poslanicima je zabranjeno da govore latinski jer
je done{en saborski zaklju~ak po kome je slu`beni jezik ovog predstavni~kog
tela ma|arski. Uz to je ponovo odlu~eno da ma|arski bude jedini slu`beni je-
zik u celoj Ugarskoj, uklju~uju}i Hrvatsku, Slavoniju i Primorje, “a poslije de-
set godina (to jest od 1853. dalje) ne mo`e vi{e nitko biti u Hrvatskoj namje-
{ten ni kao javni ~inovnik, ni kao sve}enik, tko nije vje{t mad`arskom jeziku.”
(str. 411.) Kralj je odmah intervenisao i saboru poslao nalog da se hrvatskim
poslanicima ostavi pravo da sami odlu~uju da li }e na saborskim sednicama go-
voriti latinski ili ma|arski. Ipak, kad su hrvatski poslanici poku{ali da se sabo-
ru obrate na latinskom jeziku, bili su onemogu}eni `estokom vikom i protesti-
ma. Ferdinand V je na to popustio, pa je novim re{enjem hrvatskim poslanici-
ma odredio da se u roku od {est godina moraju na saborskim sednicama slu`i-
ti ma|arskim jezikom. Godine 1845. popustio je i Hrvatima, omogu}iv{i im da
se bar u literaturi slu`e ilirskim imenom, kao i da na zagreba~koj akademiji
osnuju katedru za ilirski jezik i knji`evnost.
Dvor je intimno bio sklon hrvatskim zahtevima, ali samo u onoj meri u ko-
joj je procenjivao da se ne sme zameriti Ma|arima. Tako su Hrvati i njihovi
prohtevi bili samo instrument manipulisanja. Na zagreba~kim `upanijskim iz-
borima 1845. godine pobedili su ma|aroni, a narodnjaci su izazvali uli~ne ne-
rede u kojima je vojska intervenisala, pa je poginuo ve}i broj ljudi. Trijumfu-
ju}i ma|aroni tog leta su odr`ali veliku skup{tinu na kojoj su odlu~ili da se uki-
nu Gajeve novine i da mu se oduzme {tamparija, kao i “da se vrati u Hrvatsku
stari pravopis s kajkav{tinom, dok su {tokav{tinu ograni~ili na Po`egu i Osijek,
“budu}i da zajedni~ki hrvatsko-slavonski jezik ne postoji.” (str. 414.) Ipak, na
hrvatsko-slavonskom saboru narodnjaci su o~uvali svoju prevlast, pa su od kra-
lja zatra`ili da uspostavi samostalnu vladu za Hrvatsku i Slavoniju. Taj je zah-
tev ponovljen i 1847. godine, u sklopu priprema za novi po`unski sabor, za ko-
ji su poslanici dobili zadatak da brane pripadnost Slavonije i Primorja Hrvat-
skoj. Na tom poslednjem hrvatsko-slavonskom stale{kom saboru afirmisano je
instistiranje na uvo|enju narodnog jezika u {kolama, ali, “u dokaz bratske lju-
bavi prema ugarskoj bra}i slu`it }e se poslanici ve} sada mad`arskim jezikom
(na po`unskom saboru).” (str. 415.) Po`unski sabor iz 1847. i 1848. godine po-
novo je pro{irio ranija preganjanja o nametanju ma|arskog jezika kao slu`benog.
~) Obra~un bana Jela~i}a sa Ma|arima
Be~ka pobuna protiv Meterniha, kao odjek pariske februarske revolucije i
njen neo~ekivani uspeh, stvorili su u Ugarskoj pravu nacionalnu euforiju koja
je dodatno ugrozila ve} mnogo oslabljeni Be~. Ferdinand je na to reagovao
imenuju}i pukovnika i barona Josipa Jela~i}a, komandanta prve banske regi-
mente, za hrvatsko-slavonskog bana. On je uz to progla{en podmar{alom i
glavnokomanduju}im svih vojnih snaga u Hrvatskoj, Slavoniji i Vojnoj kraji-
ni, a prvi mu je potez bio da naredi da nijedan lokalni organ na njegovom pod-
ru~ju vi{e ne prima naloge ugarske vlade. Kako smatra [i{i}, “tom je okru`ni-
257
com Hrvatska prekinula mnogovjekovne veze s Ugarskom.” (str. 419.) Ban je
raspisao i izbore za 191 zastupnika iz Hrvatske, Slavonije i Vojne krajine, a
banskim pismom pozvao na sabor takozvane viriliste, poslanike po polo`aju.
Sabor je i ceremonijalno Jela~i}a uveo u bansku funkciju. “Pri tom je kao in-
stalator fungirao srpski patrijarh Josif Raja~i}, u znak sloge Hrvata i Srba.” (str.
419.) [idak tome dodaje svoju napomenu da, “zagreba~ki biskup Juraj Haulik,
koji bi prema obi~aju trebao da izvr{i instalaciju, nije se u to vrijeme nalazio u
Zagrebu.” (str. 419.) [to se ti~e najva`nijih saborskih odluka, nastavlja [i{i}, “u
pogledu budu}eg odnosa Hrvatske prema Ugarskoj sabor se postavio na fede-
ralisti~ko stanovi{te, izraziv{i `elju da se Monarhija uredi po uzoru [vicarske
s nezavisnim narodnim vladama, ali s centralnim parlamentom i vladom u Be-
~u za vanjsku politiku (diplomaciju), vojsku, financije i trgovinu. Sabor nada-
lje zaklju~i da se banska vlast ima obnoviti “od Drave do mora”, a Krajina i
Dalmacija sjediniti s Hrvatskom.” (str. 419.) Banska vojska je zaposela Rijeku
i u konspirativnom dogovoru sa be~kim dvorom, Jela~i} je krenuo u oru`ani
obra~un sa Ma|arima. Odmah je zauzeo Me|umurje i ^akovec, proglasiv{i ih
delom Hrvatske, pa se uputio na Budim.
Prva Jela~i}eva bitka s Ma|arima krajem septembra bila je neodlu~na, a
onda je ban morao hitno u Be~, gde su ustanici ve} preuzeli kontrolu nad gra-
dom. Be~ su zajedno opsedali Jela~i} i austrijski general knez Vindi{grec. Ka-
ko je Jela~i} efikasno potukao ma|arsku vojsku generala Moge, koji je prisko-
~io u pomo} be~kim ustanicima, pobunjenici su se predali. Nesposobni Ferdi-
nand V se odrekao carske i kraljevske krune, pa je novi vladar postao njegov
sinovac nadvojvoda Franc Jozef. Vindi{grec i Jela~i} tada krenu{e na Ugarsku.
Jela~i}a je, uz to, novi car imenovao gubernatorom Rijeke i Dalmacije, na
osnovu ~ega [i{i} zaklju~uje da je na taj na~in Jela~i} ujedinio u svojoj ruci sve
hrvatske zemlje s Me|umurjem, koje su tada bile unutar granica monarhije; iz-
uzetak ~ini samo Istra s Kvarnerskim oto~jem.” (str. 425.) Franc Jozef je ime-
novao barona Franju Kulmera hrvatskim ministrom bez portfelja, ali sa ~lan-
stvom u ministarskom ve}u.
Posle nekoliko pobeda nad ma|arskom vojskom, Vindi{grec i Jela~i} su
u{li u Budim, dok se ugarska separatisti~ka vlada Lajo{a Ko{uta premestila u
Debrecin. Na vest da su Ma|ari potu~eni, Franc Jozef je 4. marta 1849. progla-
sio oktroisani ustav, na podlozi te`nje za centralizacijom i germanizacijom. Ca-
revina je definisana kao nerazdeljiva i nerazdru`iva, ali sa pojedinim krunovi-
nama, me|usobno nezavisnim, ali sastavnim delovima dr`avne celine. [i{i} iz-
nosi da su te krunovine navedene po slede}em redosledu: “kraljevine Dalma-
cija, Hrvatska i Slavonija s Hrvatskim primorjem, gradom Rijekom s kotarom;
kraljevina Ugarska; velika vojvodina Erdelj; Vojna krajina (ugarska i hrvatsko-
slavonska kao jedna cjelina).” (str. 426.) Pored toga, sve narodnosti su progla-
{ene ravnopravnim i svakoj je garantovano pravo da ~uva i neguje sopstveni
jezik i nacionalno bi}e. Car i centralni sabor zajedni~ki su vr{ili dr`avne zako-
nodavne nadle`nosti, a u krunovinama opet car sa zemaljskim saborima. Tako
su Hrvatska i Slavonija potpuno odvojene od Ugarske. Hrvati su ipak bili ne-
258
zadovoljni, ne samo zbog neispunjavanja svih njihovih teritorijalnih pretenzi-
ja, nego {to je novo ustavno ure|enje bilo plod suverene careve volje, pa je na
isti na~in moglo biti i menjano, a oni su u svojoj politi~koj ideologiji insistira-
li na me|udr`avnim ugovorima i nagodbama.
Novi ustav je dodatno razbesneo Ma|are, ~iji je ustanak ve} jenjavao. Mo-
tivisani su na nove ratne napore kako ne bi u potpunosti izgubili svoju dr`av-
nost. U prole}e 1849. godine zabele`ili su nekoliko zna~ajnih vojnih uspeha,
pa su i Budim povratili odlu~nim juri{em. Lajo{ Ko{ut je proklamovao punu
ma|arsku nezavisnost. Vindi{grec je smenjen, a Jela~i} ponovo provali u Ugar-
sku, gde je, posle po~etnih uspeha, bio prinu|en da se povu~e sve do Srema.
Ma|ari su potpuno pora`eni tek ruskom vojnom intervencijom. Po slomu Ma-
|ara, hrvatsko-slavonsko bansko ve}e je proglasilo oktroisani ustav Franca Jo-
zefa kao osnovni dr`avni zakon. Car je potvrdio i narodni jezik kao slu`beni u
Hrvatskoj i Slavoniji. “U junu 1850. Hrvatska je dobila novu politi~ku upravu
s banom na ~elu “banske vlade”. Sada je zemlja razdijeljena na {est `upanija:
rije~ku, zagreba~ku, vara`dinsku, kri`eva~ku, po`e{ku i osje~ku, kojima staja-
hu na ~elu carsko-kraljevski vrhovni `upani.” (str. 430.)
Ovaj period austrijskog apsolutizma ina~e nosi li~ni pe~at ministra unutra-
{njih poslova Aleksandra Baha. Jela~i}eva banska vlada transformisana je u
carsko-kraljevsko namesni{tvo. Kad su `upanije pretvorene u pet okruga, kri-
`eva~ka je podeljena izme|u zagreba~kog i vara`dinskog okruga. Od 1854.
godine slu`beni jezik u svim dr`avnim institucijama i ustanovama bio je ne-
ma~ki. Carska vlada je nastojala da sva va`na i privla~nija ~inovni~ka mesta
“popuni tu|incima. Tako su u Hrvatsku do{li mnogi Nijemci, pa ^esi i Sloven-
ci, jer je ~inovnikom mogao postati ne samo onaj koji je znao njema~ki, nego
prije svega onaj koji je slu`benom svjedod`bom mogao dokazati da nije “po-
liti~ki sumnjiv”, a takvih Hrvata nije bilo previ{e. Ti stranci, ne poznavaju}i
obi~no mjesnih prilika, po~e{e nove zakone provoditi velikom strogo{}u, {to je
stanje naroda u~inilo jo{ nesnosnijim. Ipak se doma}i hrvatski element nije mo-
gao posve mimoi}i, pa zato je me|u ~inovni{tvom apsolutizma bio i velik broj
doma}ih “Bahovih husara”, ~lanova poznatih gra|anskih i plemi}kih porodica.
Jedni iz nu`de, drugi iz ambicije primi{e slu`be novog sistema kod policije, fi-
nansijskih oblasti, uprave, sudstva i {kolstva; tako bija{e dakle Bahovo doba
dodu{e njema~ko, ali ~inovni{tvo – njegovo sredstvo – bilo je u Hrvatskoj je-
dva napola tu|insko. Sada su i {kole sasvim ponijem~ene, a pomalo i dru{tvo,
naro~ito u ~inovni~kim krugovima.” (str. 430.)
}) Slavonija i Hrvatska izvan ugarske katoli~ke hijerarhije
Kmetstvo je u Hrvatskoj i Slavoniji ukinuto 1853. godine, kada je prove-
dena agrarna reforma kojom je ekonomski uni{teno sitno plemstvo, jer je na-
doknadu dobijalo u krajnje nesigurnim dr`avnim vrednosnim hartijama. Osi-
roma{eni plemi}i su na sve na~ine nastojali da se do~epaju dr`avne slu`be, a
proizvodnja ~inovnika postala je osnovna funkcija {kolskog sistema. Gra|an-
ske slobode i prava potpuno su ukinuta. Ali u takvim uslovima, Jela~i} je us-
259
peo u nastojanju da papa Pije IX uzdigne zagreba~ku biskupiju u rang nadbi-
skupije, kojoj su bile podre|ene senjska, unijatska kri`eva~ka i |akovi~ka bi-
skupija. Katoli~ka crkva u Hrvatskoj i Slavoniji tako je u organizacionom po-
gledu bila odvojena od ugarske, slede}i primer dr`avne uprave, sudstva i {kol-
stva. To je ujedno bio i za~etak hrvatskog klerikalizma, jer je od ugarskog fak-
tora osamostaljivano rimokatoli~ko sve{tenstvo sve vi{e po~elo da iskazuje po-
liti~ke prohteve i ambicije.
Tih godina Austriju su potresale razne finansijske afere, tro{kovi Krim-
skog rata su je zna~ajno ekonomski oslabili, a poraz kod Solferina i gubitak
Lombardije u ratu s francuskim carem Napoleonom III, dove{}e 1859. godine
do sloma Bahovog apsolutizma. Te godine umro je i ban Jela~i}, ve} uveliko
pomra~ene svesti. Daju}i zavr{nu ocenu o njegovoj zna~ajnoj istorijskoj ulozi,
[i{i} precizira: “Poslije vjekova na{ao se u njemu opet ban, za kojim je stajalo
~itavo Hrvatstvo od Drave do Boke Kotorske i od u{}a Save u Dunav do mo-
ra, {tavi{e, i turska Bosna spominjala je s odu{evljenjem njegovo ime... Jela~i}
je bio, bez svake sumnje, iskren i odan jugoslavenski patriot, ali ipak u prvom
redu austrijski oficir onoga vremena, to jest: ~ovjek slijepo odan be~kom dvo-
ru i njegovim dinasti~kim interesima.” (str. 433.)
d) Hronologija birokratske borbe Hrvata za dr`avnu samostalnost
Pro{ireni sastav Dr`avnog ve}a 1860. u Be~u je raspravljao o federalisti~-
kim i centralisti~kim alternativama austrijske budu}nosti, a prevagu su odneli
federalisti, te`e}i priznanju politi~ko-istorijskog individualiteta zemalja koje su
na razli~ite na~ine u{le u sastav Austrijskog carstva. Pri tom je biskup [trosma-
jer zahtevao da se “hrvatski jezik” uvede u slu`benu i {kolsku upotrebu, kao i
da se Dalmacija priklju~i Banovini Hrvatskoj i Slavoniji. U sukobu po tom pi-
tanju u Dalmaciji su nastale Hrvatska narodna i autonoma{ka italijanska stran-
ka. Na [trosmajerov predlog iste godine je za novog bana imenovan baron Jo-
sip [ok~evi}, koji po dolasku u Zagreb “izjavi da ga je car opunovlastio da od-
mah uvede u urede hrvatski jezik. Sada su brojni tu|inski “Bahovi husari” osta-
vili Hrvatsku, a njihova su mjesta zapremili oni doma}i sinovi koji su dosad
vrijedili kao “nepouzdani”. Tim je doga|ajem opet o`ivio politi~ki `ivot u Hr-
vatskoj, sputavan ~itavog decenija, pa zato i nije ~udo {to je u prvi ~as ~esto po-
kazao veoma bu~nih znakova. Sa zagreba~ke su pozornice protjerani njema~-
ki glumci (25. novembra 1860), pa se po~elo glumiti samo na hrvatskom jezi-
ku.” (str. 434.) Oktobarskom diplomom “car vrati Ugarskoj i Hrvatskoj ustav,
a obe}a ga ostalim zemljama. Osim toga ~ini razliku izme|u poslova zajedni~-
kih svim zemljama Monarhije, o kojima ima raspravljati Dr`avno vije}e (kao
centralni parlament), i onih svake pojedine zemlje koji pripadaju djelokrugu
zemaljskih sabora.” (str. 434.) Kako je tada obnovljena Ugarska dvorska kan-
celarija, Banska konferencija u Zagrebu je krajem 1860. zatra`ila od cara da se
formira i Hrvatsko-slavonska dvorska kancelarija, ponavljaju}i i ranije zahte-
ve o jeziku i priklju~enju Krajine, Dalmacije, Istre i Kvarnerskih ostrva. Car je
tada u Be~u formirao kao privremeni organ Hrvatski dvorski dikasterij, “hrvat-
260
ski” jezik uveo kao slu`beni i nalo`io da se dalmatinski poslanici pozovu na
Bansku konferenciju. Me|utim, Dalmatinci se nisu odazvali, a Me|umurje je
vra}eno Ugarskoj, dok su “talijana{i” u Rijeci tra`ili da se i ovaj grad opet ustu-
pi Ma|arima.
Zbog velikog nezadovoljstva Ma|ara Oktobarskom diplomom, car je
1861. izdao Februarski patent, kojim je Carsko ve}e progla{eno za centralni
parlament sa aristokratskim gornjim i predstavni~kim donjim domom, dok je
povodom Dalmacije kona~no re{enje izri~ito odlo`eno. Te godine se prvo sa-
stao ugarski sabor, na koji je car pozvao i zastupnike hrvatskog sabora “na bu-
du}e pomazanje i sve~ano krunisanje za kralja ugarskoga i dalmatinsko-hrvat-
sko-slavonskoga, koje se obavlja jednim istim ~inom” (str. 437.), kako [i{i} ci-
tira verovatno slu`beni carski poziv, mada to ne navodi. Ugarski sabor je od-
bio da {alje poslanike u be~ko Dr`avno ve}e, tra`e}i da Ma|arska ostane samo
u personalnoj uniji sa Austrijom i da joj se vrate sve nadle`nosti i teritorijalna
prava iz 1848. godine. Gotovo istovremeno, dalmatinski sabor u Zadru je od-
bio da izabere svoje izaslanike za hrvatsko-slavonski sabor u Zagrebu, ali je
izabrao zastupnike u be~ko Dr`avno ve}e. Hrvatsko-slavonski sabor u Zagre-
bu ponovio je caru zahtev da nalo`i da Vojna krajina po{alje svoje zastupnike
na ovaj sabor, ponovo tra`e}i da se Dalmacija, Dubrovnik, Boka Kotorska i
Kvarnerska ostrva priklju~e Hrvatskoj i Slavoniji. Car je samo naredio da Voj-
na krajina po{alje zastupnike u Zagreb, koji bi saborsko zasedanje napustili ~im
se okon~a raspravljanje dr`avnopravnih pitanja. O ostalim zahtevima uop{te se
nije izjasnio. “U me|uvremenu su izvr{eni izbori u Srijemu i u Vojnoj krajini, i
tako do|o{e sada prvi put na hrvatski sabor kao nov politi~ki faktor Srbi.” (str. 440.)
Hrvatsko-slavonski sabor je zaklju~io da je 1848. prestala zakonodavna,
upravna i sudska veza Ugarske i Hrvatske, te da ih nadalje povezuje samo li~-
nost zajedni~kog vladara i ceremonijal njegovog krunisanja. “Uza sve to ipak
je Hrvatska voljna stupiti s Ugarskom u realnu uniju, ali tek onda kad Ugarska
pravovaljano prizna samostalnost i neodvisnost Hrvatske i njezinu teritorijalnu
cjelokupnost.” (str. 440.) Ta teritorijalna celokupnost podrazumevala je, kako
nagla{ava [i{i}, Dalmaciju, Hrvatsku i Slavoniju, koju su ~inile rije~ka, zagre-
ba~ka, vara`dinska, kri`eva~ka, po`e{ka, viroviti~ka i sremska `upanija, kao i
Vojnu krajinu, koja je obuhvatala li~ku, oto~ku, ogulinsku, slunjsku, prvu i dru-
gu bansku, kri`eva~ku, |ur|eva~ku, gradi{ku, brodsku i petrovaradinsku regi-
mentu. Naziv Dalmacija tu je samo formalno une{en, jer je njenom teritorijom
neposredno Be~ upravljao, pa sa Ugarskom nije imala nikakve organske veze.
Uz to su saborski zastupnici ispostavili zahtev da im se vrati Me|umurje. Ali,
hrvatsko-slavonski sabor je zaklju~io da ne {alje poslanike u Dr`avno ve}e jer
“Hrvatska nema nikakvih zajedni~kih posala s Austrijom.” (str. 441.) Iste godi-
ne osnovano je Kraljevsko namesni~ko ve}e kao hrvatsko-slavonska vlada ko-
jom predsedava ban, kao i Hrvatska dvorska kancelarija na ~elu sa Ivanom Ma-
`urani}em u zvanju tajnog dvorskog savetnika. Ma`urani} je formirao Samo-
stalnu stranku, te`e}i da Hrvatska u|e u realnu uniju sa Austrijom, dok je Na-
rodna stranka [trosmajera i Ra~kog htela uniju sa Ugarskom.
261
Banska konferencija od 1865. utvrdila je nova saborska izborna pravila ta-
ko {to je broj velika{a koji direktno ulaze u sabor smanjen sa 79 na 24, odre-
|eno 10 mesta za katoli~ke prelate, kao i da se bira 74 (ranije 120) zastupnika
iz Hrvatske i Slavonije, a 55 iz Vojne krajine. Na izborima, koji su odmah po-
tom odr`ani, dve tre}ine mandata osvojila je Narodna stranka u Hrvatskoj i Sla-
voniji, dok su u Vojnoj krajini sva mesta osvojili samostalci, mahom oficiri
odani Be~u. Tada je car ukinuo Dr`avno ve}e, jer je njegov rad u ve}ini zema-
lja opstruisan. Sabor Hrvatske i Slavonije se 1886. izjasnio za zajednicu sa
Ugarskom, ali pod uslovom da on bude ravnopravan i statusno izjedna~en sa
ugarskim saborom. Me|utim, dvomese~ni pregovori dve saborske delegacije u
Be~u, po tom pitanju, bili su neuspe{ni. [trosmajer je tom prilikom zaklju~io
da Ma|ari “nas ne `ele da imadu uza se kao ravnopravan narod, ve} pod so-
bom kao podlo`an.” (str. 444.) Poraz kod Sadove 1866. u ratu protiv Pruske to-
liko je oslabio Austriju, da je car 1867. morao pristati na austro-ugarsku nagod-
bu kojom je ~itava dr`ava podeljena na austrijski i ma|arski deo, kao dve sa-
mostalne dr`ave koje imaju svoje parlamente, sa posebnim zakonodavstvom,
upravom i sudstvom. “Zajedni~ki su objema dr`avama samo li~nost vladara,
zatim spoljni poslovi s diplomatskim i trgova~kim zastupanjem u stranim dr-
`avama, vojska s mornaricom i votiranje nov~anih sredstava za pokri}e zajed-
ni~kih poslova koji su podvrgnuti kontroli zasebnih odbora austrijskog i ugar-
skog parlamenta (obi~no zvanih delegacije), a sastaju se na vije}anje svaki od-
bor za sebe izmjeni~no u Be~u i u Pe{ti. Tim odborima, i to svakome napose,
odgovorni su ministar spoljnih poslova, rata i zajedni~kih financija. Rat navi-
je{ta i mir sklapa bez ikakva parlamentarnog ograni~enja sama kruna, a kralj
upravlja i vojskom kao njezina vrhovna glava. U teritorijalnom pogledu Austri-
ja je sebi pridr`ala Dalmaciju, a Ugarskoj izru~ila uz Erdelj i Hrvatsku da se s
njome samostalno nagodi.” (str. 447.)
Jo{ dok su trajali ti austrijsko-ma|arski pregovori, u Hrvatskoj i Slavoniji
su shvatili kakvu opasnost predstavlja vezivanje za Ugarsku, pa je donesen sa-
borski zaklju~ak da se napusti koncept unije sa Ugarskom i poku{a neka na-
godba sa Austrijom. Ali, ve} je bilo kasno, pa je sabor Hrvatske i Slavonije je-
dino mogao odlu~iti da ne {alje poslanike na ugarski sabor 1867. godine, da
prisustvuju krunisanju Franca Jozefa za ugarskog kralja. Na ponovnim sabor-
skim izborima te godine, uz promenjene izborne propise, unionisti dobi{e sko-
ro ~etiri petine zastupnika, koji odmah izabra{e regnikolarnu deputaciju radi
postizanja nagodbe sa sli~nim telom ugarskog sabora. Tekst nagodbe ubrzo je
sa~injen i u njenom uvodnom delu se isti~e da nagodbu sklapaju kao ravno-
pravni faktori “Kraljevina Ugarska sjedinjena s Erdeljom i kraljevina Hrvatska
i Slavonija za izravnanje postojav{ih izme|u njih dr`avnopravnih pitanja.” (str.
449.) U njoj se isti~e da su sve zemlje ugarske krune Sv. Stjepana nerazdru`i-
ve, a da su toj kruni vekovima pravno i fakti~ki pripadale Hrvatska i Slavoni-
ja, pa da one, uz Dalmaciju, ~ine istu dr`avnu zajednicu sa Ugarskom, u koju
je uklju~en i Erdelj. U me|unarodnim odnosima “istupaju kao jedno dr`avno
tijelo, ali u svim unutra{njim poslovima ~ini svaka zemlja nezavisnu politi~ku
262
jedinicu. U tom smislu se i ka`e “da su kraljevine Hrvatska i Slavonija politi~-
ki narod, imaju}i posebni svoj teritorij.” (str. 449.) Zajedni~ki vladar se kruni-
{e jedinstvenim ~inom, ali se original njegove zakletve, pored ma|arskog, iz-
daje i na “hrvatskom” jeziku. Autonomija Hrvatske i Slavonije u zakonodav-
stvu, upravi itd. je potpuna. Predvi|eno je osnivanje zajedni~kih ministarstava
“financija, poljodjelstva, trgovine i narodne odbrane, kod kojih se imaju osni-
vati zasebni hrvatski odsjeci.” (str. 449.) Zajedni~ki sabor svih kraljevina ugar-
ske krune raspravlja o zajedni~kim poslovima, a propisana je mogu}nost kori-
{}enja “hrvatskog” jezika, kao i sjedinjenog grba Dalmacije, Hrvatske i Slavo-
nije i njihove zastave, uz ma|arski grb i zastavu. Uz to se ugarski sabor obave-
zao da }e podr`avati priklju~enje Vojne krajine i Dalmacije Hrvatskoj i Slavo-
niji. Pitanje Rijeke je odlo`eno, ali je prilikom usvajanja nagodbe ugarski sa-
bor usvojio zaklju~ak da Rijeka neposredno pripada Ugarskoj. Franc Jozef je
potvr|uju}i nagodbu zatra`io da se i rije~ko pitanje sporazumno re{i, uz u~e-
{}e Rije~ana. Gra|ani Rijeke su u ubedljivoj ve}ini bili pristalice ma|arske op-
cije, {to je prevagnulo 1870. godine uspostavljanjem rije~kog upravnog provi-
zorijuma pod ingerencijom centralne vlasti, kao privremeno re{enje, koje je
ostalo na snazi sve do 1918. godine.
d`) Od {ovinizma do saveza sa Srbima
Narodna stranka, koja je pobedila na saborskim izborima 1872. godine, ni-
je bila zadovoljna nagodbom jer je po njenim odredbama “autonomna hrvatska
vlada podvrgnuta uplivu ugarske vlade, pa i nije drugo nego samo refleks ugar-
skoga ministarstva jer, dokle god bude ban ovisan od ugarskoga ministra pred-
sjednika, dotle ne mo`e da bude govora o hrvatskoj autonomnoj vladi.” (str.
456.) Ovakav stav narodnjaci su izneli u svom manifestu kojim je osporavana
pravovaljanost nagodbe, dok je jo{ 1871. Eugen Kvaternik pobunio ogulinsku
regimentu i proglasio Hrvatsku za nezavisnu dr`avu. Posle tri dana likvidirali
su ga vlastiti ljudi, pobiv{i i njegove najbli`e saradnike. Na vest o toj pobuni
car je poverio ugarskoj vladi da sve hrvatsko-slavonske poslove uredi po sop-
stvenoj volji. Novi saziv hrvatskog sabora sastao se tek u januaru 1872. godi-
ne, ali ga je car raspustio ~im je izabrao Ivana Ma`urani}a za svog predsedni-
ka. Ma`urani} je 1873. imenovan za bana, kao prvi nosilac te funkcije koji ni-
je bio plemi}kog porekla. U vreme srpskog ustanka 1876. u Bosni i Hercego-
vini, ban Ma`urani} je masovno hapsio vi|enije Srbe u Hrva