70

000

T L

doksondokuz

j

.' ^i-j .'.' : .' .' i ^. .'.ii' .'.'i=1.'-'

,'i-..'L .'.j:'.'.';:;i=t#

wffiGre
{& * & E 3 e c * a e & & & & e & & w & & @ & & we & & & & & & & & & & & & & & we & & & &

9 0 ' l o r r n l l r k i y e ' s i : b u ys t k d y u m t uo h 0 y 0 t r m r z r1 g n i s o nt e m s i t i n S$ $r& edepsiztik, onorsi, serEekrik h0v0i;tr ve bir tutunqm.v.n: edg.r.o, oou @ @ sonotgrl. yoK'et!fUXUS kenctini kosovo,do sovog durdumu? $W

,

nBen im iilken tde cizgtir{iik siyasal mahkumlar igin bir hapis ha n en in, dem okras i ise geg;itli terdr rejimlertnin adrdrn $eugt' sdzciifiii. Fnsanla arabass arasmdaki

iligkinin tanrmt sayrlmakta, deurtmden ise mutf,aktaki yeni bir hulaEnk deterjanrrun etkisi anlagilmaktadm Ertng belli bir firmanrn iyi cins bir sabununun safiladrfir geydir ve sonsuz mutluluk duygusu da sosis yertGn ottaya gkan Latin Amertka'nrn hir gok yertnde bang iilk*
si, mezarfik sessizliji

demektir ve saflklr insan diye yazildrfinda giigstiz insan diye okunmaktadrf',
Eduardo Galeno, SOz Mezbahasfndan

v 2 kodrnlor e sovos ediYor nisyonyrirLimeye devom 5 kosovo'dc n,gelhoolu sovoqdurdu mu? t b e l l e k l s o y l n z , K r o n o s o , n ,t i d j t 4 e d e p s i z t i k ,o n o r q i z tv e s e r e e k l i ks ' o k s l y n d lbellekl kottibir tesodtif ,ocok b,l'tldtrtn 6 sokoklcrdo mtztkogol be Eocuk tbetteklzomokortr n,oyne n n,gelhoqlu12 hobi s,birdolae, tuTon ve tbellet<lbendeniz rnorcopolo y 1 5 t f l u x u s l s o n o t q t l k e n d l n io k e t t s ' b l r c i o l br.iyuk stodyunu,aboct g,0ks0y 20 Ifluxusl fluxus horeketip'frznk h 0 y 0 t r m l z l L B n i s o nt e m s i l i n poe 23 [e,o,poel tutunomoyon o'n,ridtit sol portiler ve segim u l 2 4 I e . o , p o e o c t l o r r ng o c u g o o e t f o g i z ms i r i g l 0rtomc motbu 0rtomdon u ,o b o c t 25 SonOl m l f o g i z m l0 v r u p 0 i l l i v e t q i L l S l i : U I f o q i z m lf o q i z m g l e m e stio I Y o 3 0 n i s y o no r o d o y d t j 4 s o no n c i e l i m i z eo e g e n , , , o : 0lmcnvc tfoqizml foqizmtlglemesi r isp0nyo tfoqizml fogizmtjglemesi 4 6 o k u rm e k t u p l o r t ' l f o g i z m lt u r k i y e ' d ef o g l z m U5 thog s0dol newmodeiormv rq hoflzo-i be$er t r o p o r t o j l n o d i r em o t e r Lnisvon oturmugum i m r or l si nir eqioe
dergi' vadetnreyen nisyan3'r;afer i s o h l b iv e y o z r i s l e r l m i j d i i r iv:o s l nv l l d l r t m

56 59 52' 64 69 75 77 B1 87 B8 B9 90 92 9i+
9b

vo n t 9 u n i s y o n k 0 r I 0 r : y g o ro b q c l ,g o k h o b l r d o l , t j z s 0 ro c o k ,0 h m em , o 0 i i t , e v r l mg 0 n s l ,m u s t o f 0 e v h o s 1 u , s l nv l l d I r l m ( 2 i t h s k r o d r e s :9 e h l t m u h t 0m o h , u r o b l y e o k , Q t q e k o n ,d o l r e : 9t o k s l m , / l s t o n bru l b o t t e l e f o n u : 0 , 2 1 2 ) 4 13 0 1 8 i g nl t onl p l n t e r n e to d r e s i :h t t p , r y : l , l w l , v , s 0 v 0 s k 0 r s l t l o r l , o re lle k sry o n k q s t o . 0 d r e sn:1 s v 3 n a s o v 0 s K 0 r s 1 t 1 0 r i , 0 r s y c y, m t , "b " n t e g e k k i i rb i r b o r gb l l d i k l e r l m l z : 9 0 ( h o0 k s o y g e n e r l l d l r l m , e m l n u r o n , o d u z t l y t i ks o n m e z , u r o t o g k u n q on e v o l U 'k(]qUK" b0rl9 keskin,tunoerdem, meldo ebrut1ftik91o01u, eren, Eod1or sUrbtlz, serdortekln, oriuz siiven,denizstimon, y r l d r r i m ,d e f n e e n i z c l , , j r k o b o d e re l s i v e o . t s . / d hE s

n$yan yurUmeye ediyor,,, devorn
tt tl

r; ,,zun bir aradan sonra yeni sayrmrzla bilirsiniz sayfalarimrzda.Yrllarca hig Eekinmeden oliime gdnderdiSi askerlerin konuEI I karErnrzdayn.YolaErkarkenkendimize beUrlediEimizpolitik ve yazrnsalgtin- maslna tahammiil edemeyendevlet, bu kitabr \-, dememiidahil olma tavnmrz, 'biz de bir Eeyler da di$er benzerleri gibi sakrncah buldu ve soyleyelim' iste$inden ziyade, geleneksel toplatrlmasrnr emretti. muhalefet biEimlerinin drgrna grkrp yeni bir ahlaki ve politik tavrm ingasrmmiimkiin krl- Daha onceki iki sayrdada ele aldrlrmrz fanmayl, en aandan olanakhhlrnr zorlamayr tastik edebiyar,bu sayrda<iltimiintin 150. Yrh amaghyordu. itt iki Edgar Allan Poe'yaaynlmrg durumsayrmrzdaki vesilesiyle .Antimilitarizm ve Ozydnetim baghkl da. GeEti$imiz aylarda istanbul'da dosya konulurmtz bu tavnn diizenlenenetkinliklerle'sanarsesomut meyveleriydi ve ver'lerin yolun ilgisine mazhar aldrlrmrz tepkiler, bu olan Fluxus'u da es colrafyanrn boylesi bir geEmedik ve bu konuda muhalefet etme ufak bir dosvahazrrladrk. bigimine olan ihtiyacrna dair inancrmrzr Bunun drgrnda sizlere pekigtirdi. sevindirici haberlerimiz var. Oncelikle aisyan'rn ilt it i sayrda oldulu artrk bir btirosu ;;;il-H;:;;$.#l **4-s.6**,-.-s gibi bu sayrda da oldu$unu, kiinyedeki ***-**--*S derginin ana elsenlerini adres. tel vs kullanrlarak ''" "'"'":"-- .'"' dosya ve terna olugturdu. bize daha rahat ulaEabile18 Nisan seEim sonuElanyla ce$inizi soyleyelim. Yine, ort^ya grkan tablodan sonra, dergimizineski sayrlannr biiromuzdosyama'faEizm' olarak de$igtirmemiz dan temin edebilirsiniz. Aynca nisyan bu saymrntahminimizden daha geEErkmasrna www.savaskarsitlari.org/nisyan adresiyle yersebepoldu. Fagizminkendine kitle tabanrbula- legik sitesinde olacak. Ve tabii ki yeni ebilmesinin koqullannr haarlayan ve artrk bu m a i l ' i m i z : i s v a n@ sa v a s a r s i t l a r i . o r s n k co$rafyanrn sosyolojik karakterlerinden biri 'toplumsal haline gelen hafiza'nrnzayfh$r ise, Son olarak, geleceksaylmrzrndosya konusunu 'ulusal 'diiE' bizi, temamra'bellek' olaraksesmeye yoneltsorun',tema konusunu ise olarak ti. Haf:':a-i Beger sayfalannda faEistlerce belirledi$imizi soyleyelim. Bundan sonraki katledilenleri anan nisyan, yine 'unurma' sayrlanmrzr okurlanmrzla birlikte Eekilgianylaarz-rendamediyorboylece... lendirmeyi diiEiiniiyor, bu EerEevede iirtin'Vjcdani lerinizi bekliyoruz. Ozellikle Red ve Uzun aralarlaErkanbir matbuar oldufumuz- Bang Stirecine Etkileri' i.izerine haarlamayr dan gtinceli rskaladr$rmr y erlervar do$alhkla, dtigtindtiStimtiz forum z sayfalan igin ancak bu senenin Sarplcl ve uzun d6nemlere okurlarrmzdan geiecek yazilarn bu,konudaki yayrlan giindem baglklan hakkrnda da bir iki diigi.insel faaliyet alanrnrgeliEtirece$i kanrsrnsoz etrnedengeEernedik.18 Nisan beEimleri daylu,. iizerine kaleme ahnrruE yazillrn yanr slra Nadire Mater'in Metis Yayrnlan'ndan grkan Sonl-,ahar bulugmaki.izere... sayrmrzda Mehmedin Kirabr'mn toplarrlmasr tizerine kendisiyle yaptr$rmrz bir roportajr bulan.,n--$'-ndr*'ffi B

n$yan

gonderen: ahmet rn. oltit

Soy* Z, I(t orns, Greenwich ingiltere I
ey zonon Adona'do'fionoz!€!
Seryili 2., Adrnrn sonundaki noktayr bir ilkokul cilretmeninin tarifleyiEi kadar yarrm yamalak hissediyorum kendimi (kalemin bir. dokunuEuyla ka!rt iizerinde brraktrlr iz); bir karadelilin merkezindeym iEEesine srfirlandr an. Diin, Eimdi, gelecek yiizyrl hepsi aynr. Yeni bir binyrla girerken oluEannicel aynrlktan bahsetmiyorum2.. A.nnemhep bir doktor olmamr isterdi;annemin isteklerinihep yanrtsz brrakcrm. Babam,Eokiyi biri saydmazdr. O dcinemler her gocu$un siinnetinde hediye edilen, melodili saatlerden mahrum brraktr beni. Onun yerine pahal (!) bir seikobeE taktr koluma, kadranrnda rakamlarbile yazmryordu inan ki sevgili 2.. Sonra pijamarhrn ciniineEicikutusu ydrleEtirdi. Ben de ne yaptrm ettim, yastr[rmrn altrna yerleEtirilen zarflann en kiillilerinden E<iyle begini agrp iiE iEinden trrtrkladrklanmr siinnet hengamesi bitene kadar Eiti kutusununaltrndasakladm. gok Oniki yaErnda kcitti bir kabus grirmiiEtiim. Daha sonralan bu kabusu arka arkaya her gece o kadar srk srk gcirdiim ki tiim aynntrlar belle$ime kazpdr. BaEsrz viicut bir odayagiriyor, bir elinde bir tepsiyle.Ben bciyletam ensesindenamors gciriiyorum 'odayr. Odaya arap mimarisi hakim: alEak tavanlar, sivri kemerli penc-erq,l-er. Tepsinin iistti bir pugiyle <irtiilii, puginin altrndan vrcrk vrcrk kiiresel bir kiitle oluyor.Bendentamamenbalrm- tan bayrlanakadar vticudumun srz geliEiyorriiya; ram puginin ritmine brrakamryordum solulualtrnda ne var diye m.erak- mu. Hatrdadr$rm andakarabasan landr!rm srrada, bagsrz vi.icut tekrar Ecirekleniyor iizerime. odada bir kadrnla karErhEryor.Hafizamrnyansrnrgrkarrparmak Kadrnrn Hz. Hatice oldu$unu istiyorum. Annem h.p bir farkedip irkiliyorum. Ne oldu? kendioSlu olmamr istedi sevgili diye soruyor Hatice vricuda. Z . Bi'ser viicut cevap vermeden/veremeden tepsinin E eEittir m Garpr c'nin karesibir iisti.indeki pugiyi kaldrnyor, ya!am delildi benim kurguMuhammed'in kesikbagr beliriyor ladr$rm. Kendili$inden rgrk tepsininortasrnda. Kafa bu oldu, olmak istiyorum ben sevgili 2.. sonunda oldu! diye haykrnyor Hatta karadelikolmak istiyorum, bu Hatice'ye. Sonra Flatice, dtinyanrn tiim noktalan karadeve korkudan altrna likleEsin. Muhammed Anti-ncitronolmak istikaErran ben a$laEryoruz. Thnn yor atomlalm. Demin varken, fikriyatrnrn en Eimdi yok olmak isciyorum. beynimde dehgetengiz giinlerini hrikiim Plankton yiyip, denizaygrdanyla siirdii![ oniki yaErrrlda bu seviEmek istiyorum periyodik kuran*yakupkadri sentezi kabus arahklarla. Giindtz ay, gece akhmrn iyice kangmasrnaneden giineg olsun istiyorum penceremolmuqtu.$imdi griziimii Eciyle bir den dolan. Btittin bunlar benim kapatayua sevgiliZ,, inan ki i'ine igin kiig0k bir adrm, ya bir iEin? aynr sahne.Bellelim aman ver- hamamb<ice$i dgmek istiyoDiyemiyorum. Yann miyor bir an olsun. Annem hep rum. bir pop yrldrzr olmamr istedi yataSrmdan kalktr[rmda yine sevgiliZ. Gregor Samsa olmak istemiyorum. Ug hafta boyunca arahksrz Yine o yrllardan kalma bir Qa[n filmini izleyip, bundan korkum var sevgili2.. Geceleyin erektalbir haz almak istiyorum. yataktayatarken,bir an iEinsoluk ahp verigimdeki istemsizli$imi Belle[iminyarunt Oktar Babuna'ya kaybediyordum ba*thyorum. Saniyeler, geEiyor; viicudumun Hayata iki ellebadlawnaktansa, dakikalar yapmasr kendi bagrna gerekenbu ellerimibrakmak isiyorwn eylemi biiyiik bir Eabaylabilingli seugili2., yapmak zorunda kaldr$rmr .ba[mnakistiyonnn geEerken farkediyordum.Sanlar giyinmig, bahgemizin' iiniinden . bir gdzii dilerinden giidiik balkonda ottffanannene i kalmrE, kiklop bir karabasan otu- e lerirn brakab i liyoruru diye. l ! ruyorduciSerlerimin iisttine.KaE dakika, kaE saat bilmiyorum; Sen hiEbir Eeyiniiacr degilsinZ.! iisti.irnden .kalkanave yorgunluk- Higbir geyin ilacr de$ilsin!

nisyanS

{us}

ozgur ocaK

I

kdtu bir tesadif
"yolntzl tklor evinde bi t'svjye, sorst I lp dlkunu€uyl0 gecenin; siyoh bir sUltin koynuno stgtnon sevsili gocuk, ,,,', gesmrErn lglmrze uzantlsr... gocuklu$umuzakapanan o a$r kapr. bir daha hiE agrimadr.
ozlerini aEtrSrnda calrndan dem vurup kendileri-

0rhon AIkoyo

(r;fii;l'".."JllJ"J1llel ve avuE igleri yere bakar vaziyetteydi. Boynu tel bir cirgriyede$iyordu sanki. Heniiz yerinden krprdamamrEtr. Drin oisaydr bu "eSer diin diye bir gey vardrysa hala- yerinden firlar ve bu anlam veremedi$i durumu aErkh$a kavugturmak iEin Eabalardr.Oysa gimdi hiE krmrldamryordu bile. Sciz vermiEti kendine. Ashnda Eok uzun.zaman once de verebilirdi bu scizii arira ilk defa dtin bu scjziitutabilece$inihissetmigti. Her ne olursa olsun, yerinden iriE krprrdamayacrk yalnrzca ve aklrnrn bilgisi ve kudreriyle, bedenini hige sayarak,durdu$u yerde yaglanacak 've cilecekti. Ama bu ne yaElanmak ne de

a-

uykuya dalmrErr.GerEi uykuya ni birer edimle yaEamdan dalma konusunda emin olasryrran insanlann diiEtii[ii rnazdr ama yatakran kalktr$rnr diigmeden, anrmsamryordu. Peki buraya EeliEkiye Beckettvari bir sona do$ru nasrl gelmigti oyleyse... yava5 ama bilinEli bir gidigti. Bunaldr, krprrdamamak igin Amacr, gtivendili 'zekasr ve kendisini tuttu. OrtalSrn zifiri aklyla, dolum ile cjltim arasrn- karanhk olmasr ve ne kadar daki mesafeyi durarak almak, kulak verse de liiEbir ses duyaalabilmek ve bu anda da mamasrigini iyice giigleEtiriyoroldu$una inandr$r irayatrn bil- du. Thmam, istediSi de bir tiir gisine ulaEmaktr. Beklemek, srnavdrama bu kadar alrnnr da beklemiyordu igin ash. Bedeniyle, giindiiz ve gecesiyle,, odasryla, yata!ryla bu hayatrn iEinde olacak ve bilinmeze srEramasi iEte bu diinyevi gerEekliklerinyaratu$r giivenin eseri olacakrr. O kadar zor durumdaydr ki, kendine yapn$r bu idraf biraz olsun rahatla.rnaslnayol aEu. Acaba bu Eok biiyiik bir scizmti olmugru, diye dtigtindti. Igrlr da, mekanr da ve belki bedeni de elinden alnmrgtr. Mesela hig kagrnmamrgtr ireniiz. Telin rslak so$uklu$unu sadece boynuyla liissediyor, nefesi boglukta yankilaruyordu. Kavrayamadr$r bu mekanzaman ve boynundaki soSuk-

rjlmek olacaktr'onun iEin. Ona gcire bu, hayatrn banndrrdr$r yokugun ortalanndaki evinin tiim saEmalklardan daha kiiEiik bir ormflna bakan yarak saEma geyde$ildi. Bir de en odasrnagirmiq, soyunmus, bir bir dnemlisi, o buna inanmrgrrbir deprem srkrntrsrnr odasrna k e r e . A s h n d a b u b i r g e g i t taslyao bunaitrcr havayla a$rrcinayetti, bir gegitintihar...Veya laEmrE halde yata$rnauzanbir higbir edimin anlaml olamaya- mrE, malum sdzi.i vermig ve

zamanrn beden kazanmasrydr. Zamana bir beden vererek, ondan "anlam"r istemekti bu. Kimileri igin bu, kArh bir ahgveriEtir. Onun iEin de <iyleydi. Dtin kendisinesciz vermigti ama bugiin gergekten diiniin yannr mrydr.,. Bu kugku kesinlikle yersiz saydamazdt, zita gdzleilni aEtrlr bu mekan kendisine yabancrydr.En son, btiytik bir

{diirt}

nisyanS

lukla oldu$u yerde yarmaya devam etti. "Ben-olma-durumu"m yerinde mi acaba,diye soidu kendine. Eh, e$er o da yittiyse durum iyice Eetrefiliegecekti. insan bciyle bir Eeyden nasrl gtiphelenk ki, diye diigiindii, Kim, acaba benli$imi kaybediyorum diyebilirdi... Fakat bu saEmaLk o kadar btiytiktti ki, evren iEindeki tiim sagmahkiankapsayabilirdi. Yoksa evrenin ttim bilgisine, saEmahklanndanbaElayarak ml varacakrr... Cevap verilemez sorular...

geliverdi... Hayal meyal ve cincesi sonrasrhiE olmamrg gibi kopuk, kendini de gdrebildiSi kiiEiik zama;t\ dilimleri. Olaylan o yasamrs oisa da, hatrrlayrElanndahep kendisini de gciriiyordu, sanki uzaktan kendini izliyormug gibi...Bu gerEekten ilginEti. Kafamdaki goriintiisel "beni'fikri; aynal,ardan,_ vitrin camlanndan belle$ime lcazrnan yriziirn anrianmda kendilerine yer etmek igin Eabahyodar beni ve o anlara yabancrlaErrnyodar, diye dtigiindii. Ama o biiinmez mekanda uyandr$rndanberi ne

Eger "kiEilik" bir drgiidenme bir gdrrintii, ne bir ses, ne de durumuysa, ki bir yerde boyle bir koku belle$indeyer ermigri. bir gey okumug olmahydr, bu Sadece drigiinceler, ipe sapa orgiitiin deEifre edilebilir bazr geimez bu duruma uygun bir cjzellikleri olmahydr" Akhna siirii sayrklama. Beyni yorul"beden" geldi. E$er benim mugtu. Ama hanrlamak zorun,bedenim buradaysa, ben de daydr. Birden yabancr bir anr buradayrm dernektir, dedi. Feki geEmiEtena$rr a$rr stiziilerek, bunun tersi de do$ru muydu, ona o anki durumunu ,unuryani e$er buradaysam, beden- turacak EekiciliSiyle karan'h$r im de buradadrr denebilir yararak geldi ve gozierinin miydi...Ah bir bedenini.gcire- cjniinde bir dalra yagamaya bilseydi. Bu beden-benlik iki- bagladr. Bir kadrn vardr. San, li$inin baErnabu denli sorun diiz saglanyla yerden bir Eey aEaca$rnr nasrl bilebilirdi. almai< iEin e$ildi. igte buldum "Beden"in drErnda bir baqka diyerek ona baktr. Siyah kazacizellik ve harta ondan daha da $rnrn iistrine dcjktlen san rinemlisi olarak "bellek"ti. O ki, saElan gtinegte kudrmsr harebedenini es geEebilmeyi gcize lerie gcizi.iniialdr, kafasrnryana almrgtr,geriye elinde sadece bu Eevirdi. O an bir ^ynaya y^nk a l m a m r g m r y d r . . . B e l l e ! i m sryan gciri.intti dikkarini Eekti. benim ben oldu$uma en biiyiik Yolun kenanna sanki ciylece ispattrr, dedi. Ama irarrria- brrakrlmrggibi duran bq aynamahydr, benli$ini tehdit eden da kendisini gdidii, Hep yapbu saldrnya kargr tei< savun- u$r gibi, biraz geride oldu$unu masr hafizasrlrn bir yederinde diigiindii$0 genesini ileri olmalrydr. Zorlaynca akhna grkardr, gimdi olmuEtu. Tekrar Eocuklu$undan birkaE rutrrn anr, kokulanyla birlikte, o zamanlardaki ruh halini de tagryarak bugtine kadar

yoktur derdin!'. O an kadrnr tanrdr. Kadrn demek gok da dolru olmazdr hani, belki gocuk kadrn...belki Eocuk...Bir uqlnE gizliydi gocu$un sagiannda, bir hiElik duygusu veriyordu insana. Qocu$un elinden rurru, rekrar ayo ya baktr, ama aEr de$iEmigti ye ayna onian onlardan sakladr. Yiiriiyi.ip gittiler. Tekrar kendine geldi. Kendisini gcirmiiEtii aynada.O srradakaranh$rn cirelerindenbir yerde bir sesduydu, belki bir fren sesi... Bir rErkince b.ir Eizgiyesrkrgmrg gibi gcizlerinin yukanlanndan geEri. Hafif loglaEanorramda merakrnryenmek iyice zorlagryordu. Krprrdamamairydl ama yyanmasryla iEine diigtii$ii bu karanhk, bu bilinmezlik, bu algrlmadrk ve gergekli$i zoriar durum onun benli$inde yaraiar aEm$u ve artrk verdi$i soziin o kadar rjnemi de kaimryordu. Bu saEmadurumun sonsuz ve de$igmez oldu$unu diiEiiniirken, igte mekanr yaran bu rgrk, onun kendi tarihini de ikiye ayrrmrgtt. Zrten artrk ne kendinden ne de dyle bir sciz verip vermedilinden emindi" Kalkrp Erizmeiiydi bu. iqin srrnnr. Ne kadar gerEek drgr gibi oisa da, bu durum onu gerEe$e ba$lamrqcr"iEr$rn geldi$i yerden iki golgenin ona do$ru yaklaEtrlrnl farkerti. Hala srrtristi.i yacr$rndan gelenleri goremiyordu. Golgeler yak-

iaEu. $oyle dedi gdlgelerden biri: "Birazdan burada olurlar. Adamrn durumu r$rr. Ozellikle kadrnabaktr. Kadrn do$ruimug de boynuna giren o demir ona do$ru bir adrm atmrEtrbu Eubuk...'/aqasa bile bir daha arada. ."Aynalan sevmezdin krmrldayamazherhalde". sen..."dedi. "onlann bellekleri

nisyanS

{bes}

mafcel avme
geviren: yiSit k'iiseo$lu

zarrran,kartl
Jules Flegnon'un gtincesindenaltnm$rlr. gtizlerle izliyordu beni. 13 $ubat: AlEakLk bu. Adaletin diipediiz inkan. Vahgi bir cinayet' krsrt- Kararname gazetelerde yayrmlandr - 0 $ubat: MahalledeYeni 'gegirngiderleri higbir somut ve igte f lanralar konusundaakrl almaz sciylentiler dolagryor. Sefalete geEim aracryla karErlanmaYan I gare bulmak ve niifusun gahgan ttiketiciler' arasrnda sanatsr ve yazarlu da bulunmakia. Bitaz zotkesiminden daha iyi verim almak igin, yaghlar, emekliler, hazrr yiyi- lanarak katarnamenin ressamlara, ciler, igsizler ve diler iEe yarama- heykeltra;lara, miizisyenlere uyguanlayabitiyorum' lanabilirli!ini zlann, ksaca iiretmeden ttketenigte burada bir Peki ya yarzarla:a? lerin <ildiiriilrneleri dtigiiniiliiyormug. Aslna bakarsamzaLnacakbu <jnlemlerioldukEa adil buluyorum. Az cjncd evimin tiniinde komgum Roquenton'a,gegin sene 24 YErn' da genE bir kadrnla evlenen gu azgrn yetmigli$e rastladrm. Ofke'Ya5la ne ilgisi den bofuluyordu. 'de$il mi ki var' diye s<iyleniyordu ben giizel bebe$imle mucluYum'. Uygun bir dille kendisini toPlululun Erkan iEin gururlu bir sevinEle feda etmeyi kabullenmesini cinerdim ona. 12 $ubat: Ateg olinaYan Yerden duman grkmaz. Bugi.in, vilaYette miiEavir olan eski dostum Meleffroi ile <ille yeme$i yedim. Dilini bir 'Arbois' ile gtizdiikten sonra gige mutfa$a girip onun.iEin Yemekler pigirdim becerikli ellerimle.Tabii ki liizumsuzlaitn oldtiriilmeleri sciz konusu de$il. Sadece Yaganra si.ireleri biraz krrprlacak. Maleffroi, liizumsuzluk derecesine gijre ayda 'varoluE giinti'ne hak gu kadar kazanrlacafrm anlartr bana. Oyle tutarstzltk, galrmran en korkunE utancr'olarak kalacak bir sapkrnlk var. Qiinkii yrLzarll;ingereklili!inin ve agrk yiireklilikle ekleyeyim cizellikle benimkinin, kanrtlanmaYa ihtiyacr yoktur. Oysa ayda yalntzct 'onbeg varoiug gtin[ine' hakkrm olacak. 16 $ubat: Kararnamen*in 1 Mart'ta yiiriirliile girecek olmast, toplumsal durumlan taraftndan krsnri bir varoluEamahkum edilen insanlan, 'hep yagayanlai' grubuna ayncahkl dahil olmalannr sa[layacak bir ig bulma derdine diiEiildii' Ama idare Seytancabir ringiirtiyle tiim tayinleri 25 $ubat'a kadar dur{urdu. bana krrksekiz saat Akhma iEerisinde miize bekEili$i Ya da kaprcrhk gibi bir iq bulmasrm istemek i.izere arkadagrm Meleffroi'ya telefon ecmek geldi. Ama gok geE kalmrgtrm. Elindeki son biiro igini ' 17 $abat: HiE EiiphesizkaPrcr beni gimdiden bir yan canh, bir hayalet, cehennemden firlamrg bir gdlge gibi gcirmeye bagladr. Qiinkii bu sabah gazetemi brrakmamrg.A,5a$t inerken uyaldrm onu. Dedim ki: "Sizin gibi tembeller daha iyi yemlenebilsinler diye segkinler yasamlarrnrn bir btili.imlerinden fengat ediyorlar." Ve ashnda, bu gok dolru. Ne kadar diigiiniirsem, o kadar adaletsiz ve haksrz geliYor kararnamebana. .{z cince Bay Roquenton ve geng karrsrna rastladrm. Zavilhctk ytire$imi srzlattt. Hepi topu ayda altr giine hakkr var. Ama en fenasr genglifi gciz tiniine ahnan Bayan Roquenton'un onbeggiin ya5ayacak olmast. Aynlk yagh kocayr delicesine tasalandtrtyor. KtzcaSrz ise kaderini daha fi lozofga kabullenmig gciriiniiyor. Gtin boyu, uygulamamn kaPsamr drErnda kalan bir siirii insan kar5r Kurbanlara gdrdi.im. anlayrgsrzhk ve nankddiikleri fena halde asabrmr bozdu. Bu haksrz karan diinyamn en ola$an geyiymiE gibi karErlamaklakalnrryodar, bana iiylg geliyor ki durumdan zevk de ahyorlar. insan benli$i hiEbir

zaman bciylesine actmastzca lekelenmeyecek. 18 $ubat: Zrman karttmt edinmek igin 18. Bdlge BelediYesi'nin vernriEti. de a <ince -"Peki ama, hangi geytanbenden i5 ontinde 3 saat kuyrtrkta bekledim. istemek igin sizi bugiine kadar bek- Orada, Eahgan srnrflann iEtahrna terkedilmiE yakla5rk ikibin bahtgdriiniiyor ki zaman kartlan Eimdi- tettla ikili srrahalinde beklegen'Ve bile. Geligmelerihuzur -"Karartn beni de etkileyeceSini srzdrk den basrlmrq yalnrzca iki 'partiydi finna verici oldulu liadar Siirselde bui- nereden bilebilirdim ki. Birlikte bu YaElrlann oranr Yarr dum. Konuyla ilgili 5ok hog Eeyler ci$len yemeli yedilimizde bana siiriilen. bana. geldi yanyaydr gibi hatrrlar gibi scjy,.." siiyledi$ini sararlP solmuE gtizel oluyorum. $iiPhesiz birm da -"Mtisaade buyurun, uygulamanrn Hiiziinden etkisiyle ti.im liizumsuzian kapsadr$rnr en ytizleriyle ldaha dlmek istemiyoEarabrnheyecanlandrncr gektiklerini ig diye rum' agrk biEimde belirttim santnm."

Maleffroi dostlukla bufulanmrq

{altr}

nisvanS

drigiindiiren kadrnlar vardr her bir yaEamdanhig birey kaybetmeyi kadeh .atmak iEin akademisyen yerde. AEk profesyonelleri go$un- gcize alamadr!rmdan, neredeyse Perruque'ye u$radrm. Oltimstizltik luktaydr, YaEam siirelerini ayda gece uykulanmr yitirdim. $u son 4 konusundaki gcihretlerini yalancr yedi giine indiren kararname per- giin iEerisindenormal yasamrn 3 grkartmamak igin idare, bu krnniEan etmigti onlan.' Bir tanesi haftasrnda karaladr$rmdan daha tdara 'hep yaEayanlartarasrnda boy ciniinrdC rimiir- boyu orta malr fazla sayfa karaladrm. Bununla gdsterme ayncalllrnr bahEetti. olm,aya mahkum edilmekten beraber islubum aynr' parlakh$r, Perruque, yeterlili$i tescilli alEak, 'giinde" yaklnryordu. "yedi diye diiEiincelerim aym derinli$i koruyrezilce bir iEten pazarlhk, ikiytiagrklyordu "higbir erkbk baflanor. Zevke aynr diiEkiinliikle zliiliik ve krjtii yiireklilik maz", Bu' bana o kadar kesin hasrediyorum kendimi. Biitiin hog igersindeydi. Evinde, ayrn son gelmiyor. Kuyrukra beklerken kadrnlar beninr olsun istiyorum, kuponlanm yalayan 15 kadar kurMonrmartre'lr yaz.Lr ve sanaiEr ama bu imkansrz biliyorum. Hep o bandrk. Bize, sakatlara, giiEren yoldaglanmr heyecanla,hatra gizli aytu gesen zananrn radrm Elkarr- dtiEmiiglere davranrldrlr gibi gefkabir hoEnutluk duyarak fark ertim. mak, belki de biraz intikam almak tle davraruyordu. G<izlerinde kritii C€Iine, Gen Paul, Daragnes, arzusuylaher gtin karaborsadaiki bir $anluyla nrerhamecgcisteriyor, Fauchois, Soupaulr, Tintin, miikellef ziyafet gekiyorum yoklu$umuzda Erkadanmrzr koruyD'Esparbesve di$erleri. C6line ters kendime. Bugiin <iflen yemc$inde, ' aca$rna sciz veriyordu. Bir boy tarafindan kalkmrEu. Bunun da bir 3 diizine istiridye, iki yumurta,_bir yukanda olmanrn, bizden fazla bir Yahudi numarasr oldu$unu iddia geyrq,kkaz, bir dana bonfile, sebze, $ey olmanln tadrna vanyord*. Ona ediyordu. Ama sanryorum ki, cizel- salata, peynir, Eikolatal tatl, yagh bir kavun, gebermiE bir siitEii EeEitli likle bu noktada <ifkesionu gergefi bir greyfurt ve tig mandalina beygiri muamelesi yapmamak igin gcirmekten ahkoyuyor. Qtinkii yedim. Kahvemi igerken her ne kendimi gok zor tumum. Ah kegke kararname,yaE, cinsiyer, meslek kadar acr kaderimi diiEiinmekren bir giin onun yerine gegme aynml yapmaksrzrn rtim asla vazgegmigdeSildiysem de, bir umudum olmasaydr hala. Yahudilere ancak yanm varolus ti.ir mutluluk duyuyordum. GerEek 13 Mart: Ogte yemefinde giinii rahsis ediyor. Kalabahk bir Stoacr olibilecek miyim? Dumont'lardaydrm. Her zamanki rahatslz ve heyecanlydr. Nizamr Lokantadan grkarken Roquenton gibi birbirlerine girdiler ve sa$lamakla g<)revli memurlann Eiftiyle burun buruna geldim. hakaretin biri bin para oldu, Bay davranrglan,bizi insanhktan skarAdamca$rz bugtin Mart ayrhln son 'Dumont inandrncr bir ses tonuyla 'kegke taya grkmrElarsdriisii gciziiyle bak- giintini.i yagryordu. Son kuponunu hiE degilse yaEam kuponmalanndan olacak, son derecehor da kullanmrE olaca$rndanbu gece lanru ayrn ikinci yansrnda kullangdriiciiydii. Uzun bekleyiEten yoklula grimiilecek ve 25 giin abilseydim, o zaman seninle aynr usandrlrmrzdan, sabrrsrzL!rmrzr boyunca orada yagayacak. zamanda yagamakcirn kurtulmug her firsarra krErmrzayaprgcrrdrklarr 7 Mart: Bugtin gece yansrndan olurdum' diye haykrrdr. Bayan tekmelerle yarlgrlrmayoluna gittil- - beri geEici olarak.dul kalan Bayan Dumonr a$ladr. er. AEalrlan sessizbir vakada yut- Roquenton'u ziyaret ercim. Beni 16 Mart: Lircerte, Roquenton bu tum ama bir polise gcizlerimi dikmelankolinin daha da gekici krldrsr gece hiEliSe gittiler. Biiyiik bir erek igimden zihinsel bir isyan bir misafirpervedikle kargrladr. korkuya kaprldr$rndan sgn grlllr atum. $imdi yeryiiziiniin Havadan sudan ve kocasrndan dakikalannda. onu yalnrz brrakIanetlileri bizleriz. konugtuk. Onun nasrl higlije madrm. Yukanya grktrSrmda saat Sonundazaman kartrma kavugtum, kangtrfrnr anlartr. 12'ye bir kala 09.30'du. Daha o zamandan yatHer biri 24'er saarlik varoluElar ikisi yatakta yan yana yauyorlar- mrEtr. Bo$ucir son dakika korkudegerindeki iligik kuponlar uEuk mrg. Roquenton kansrnrn elini lanmn dniine gegmek iEin, gece maviydiler, Cezayir menekgesi tucarakson 6!rirlerini srralyornrug. masaslnt iistiindeki saati ona belli renginde, dylesinehogtular ki 96z- Saat gece yanslnl vurduSunda, etmeden lJ dakika geriye aldrm. lerim yaEladadoldu. kocasrnrnelinin avucunda erimeye DaLEran 5'dakika cincegdzyaElan24 $ubat: 8 giin cince idareye bagladrsrm hissetmiE. Sonra,bog bir na bo[uldu. Sonra, hala 20 kigisel durumumun gciz ciniine ahn- pijamayla yastr$rn iizerindeki dakikasr oldu[unu dtiEiinerek, masrnl ralep eden bir dilekge ver- takma diElerden bagka bir gey bana oldukga erkileyici gelen, 'giizelli$i niEtim. Elime ayda 24 varoiug kalmamrE yanr baSrnda diin gecenin konusundaki kaygrlannr saatlik bir ekstra gegri. Hepsi bu. anrsr bizi giddede heyecanlandrrdr. giderme ufragrnal giriEti. Gegig 5 Mart: On gtinden beri bana Lucette birkaE damla grizyagr d<ik- arunda onu grizden kaErrmamaya giincemi brraktrran ategli bir ti.iliinden onu kollannra aldmr. cizen g<isterdim. Yaptr$lm bir varolug siiriiyorum. B<iylesine krsa 12 Mart: Diin akEamsaat altrda bir espriye giiliiyordu. Birden

nisyanS

{yedi}

giiliicii$ii dondu, aym anda sanki bir 96zba$crnrnmarifetiymiEgesine, gcizlerimin . ciniinde yok olmaYa bagladr. Az cince vticudunun uzandr$r hala srcak yatala dokurldum ve oliimiin sessizlili igime giiktii. Oldukga kotii etkilenmiEyazdr$rm bu tim. Bu sabah, sattrlart srrada bile yiire$im srkrLYor" Uyandr$rmdan beri' kalan saatlerimi saytyorum. Bn akgam saat 12.00'desrra bende. Aynr giin, saat 12'ye geyrek kala giincemi yeniden -ele aidrm. Uzandrm, bu geEici tiltim beni elimde kalem meslelinri icra ederken alsrn dedim kolianna. Oldukga onurlu bir tavrrdr bu. Zarif ve cilgiilii cesaretgcisterileriniseverim. Peki beni bekleyen cjhim sahiden geEici mi bakahm? Duru ve basit bir <iliim oimasrn sakrn soz konusu olan. Yeniden dolug vaadi bana hig yerine getirilebilecek bir gey gibi griztikmiiyor. U!ursuz gerge!i ustaca gcirntezdengelmekte oldu$umuzu diigiiniiyorum ben gimdi. Ya 15 giin iEinde kurbanlklardan higbiri dirilmezsekin.arayacak onlartn hakkrnrT Mirasgrlan de$il herhalde. Onlar ancak mutiu olurlar durundan. Birden biitiin kurbanlann gelecek ayrn ilk giinti, yani 1 Nisan'da toptan dirilmeleri gerektiSini diigiiniiyorum. $irin olabilirnisan bak$rnrnda gerekgesi di bu. Mtthig panile kaPrldrlimr ve... hissediyorr,rm tr Nisan: Ve igte yine canlryrm.Bu

yansr yataktan kaldtnlmaktan duydu!u hoEnutsuzlu$u gizlemedi, yenidendirilnig olmaktan duymakta oldulum seving de pek az ilgilendirdi onu. Ama benim iEimi dcikmeyeihtiyacrm vardr. 'Gordiiniiz mii' dedim,'Uzay ya{anan zaman arasrndazama,ntyla ki farkLhk bir filozof fantezisi 'Ben bunun kanttryrm de$ilmig. ashnda mutlak zaman diye bir geY

Hayallerini yrkmadrm. 2 Nisan: Rtquenton'lara gaya gittim. Adamca[rz Eok mutluydu.. Yoklu$u srrasrndageEen zamanln duygr.rsunasahip oln-radrlrndan bu zaman zarfinda meydana gelen olaylann onun kafastnda hiEbir

bulunmuyordu. gergekli$i dokuz Kansrnrn bir bagrnayaEadr$r giin igersindeonu aidatmrg olabileona elbette fizik otesi ceSidiigiincesi gibi geliyordu. Onun adrna baya$r yoktur.' - 'Bu pek nrtimkiin ama her Eeye seviniyorum. Lucette nemli ve agk yorgunu gozlerini iizerimden aytrrasmen saat yarlm ve santnm ki'..' arkasrndan - 'Kabul edersiniz ki bu durun\ madr. Ugi.inciiEahtsiarrn yiireSime su serpiyor. Yaganm.anug gdnderilen rutku dolu sinyallerden gu onbeq giin benim igin kaybedilmig zaman de!il. O giinleri iieride teiafi etmeyi planhyorr'rm"' - 'iyi Eanslar ve iyi geceler' diye nefret ediyorum. 3 Nisan: Bu sabahtan beri cifkemi denetleyenriyorr.rm. Ben <ibtr taraftayken Perruque, Merimde Miizesi'nin agrlg tcirenini 18 kestirip attr Maleffroi. Br.r sabah saat dokuz sulartnda Nisan'a erteletmig. Yaqh kalleq d r g a n y a ( r k t r m v e h e r E e y i n agrhg vesilesiyle yapaca$rm Eok konuEmanrn " bana d u y g u s u n a onemli de!igmig oldugu kaprldrm. Mevsim bana gozle Akadenri'nin kaprlarrnr araltyr ca$rnr bai gibi de biliyordu. Ama g<iriili.ir bir srErama yapmrq gibi goriindti. Gergekten alaglar EiEek 18 Nisan'da temiz ruhlar alemine yollar goEmiig-oiaca[rm; hava daha yumugamrq, agmrg, 7 Nisan: Roquenton bir kez daha bagka bir gcirtiniime btiriinmiigt$' altnyazrstnr defa Eu Kadrnlar da baharhklarda arzr tjldii. kabullendi. Akqam endam ediyoriardr. Diinyantn ben- hoqgdrtiyie den balrmsrz varolabilmesi biraz yemeline onlara davetliyim. Gece canrmrsrktt. hala da srkmakta.Diin gece yeniden dirilen bir stirii insan giirdiim bugiin. izlenim ^i,g u.tiqinde br.rlunduk. Bordier Anr, viicudundan ayfilarak on beg giin [oyunca.yiice ve cennete ozgti bir aleminde yaEadr$rni niutluluk yansr salonda SampanyaiEiyorduk. Obiir tarafa geEi! yaptlgl srrada ayaktaydr. Aniden elbiselerinin hairya dtiEerek iist iiste yrfrldrkiarrnr gordtik. Nereden bakarsantz bakrn dr,rrumoldukga komikti" Her geye ralmen, Lucette'in .kaprldrfr

dakika negendbeti bana yersizgciriindii. bir 1 Nisan gakasr delil. Zaten anlattr durdu, yirmi 12 Nisan: Bu sabah, krrk yaElanntutarak. bacalrmr gegen zaman duygusuna sahiP . siiresince en da, zavall gcirtiniimlii, utangag ve hemen KargriagtrSrn insaniar iginde Oliimiimtin de$ilim. durumda bir dncesindebeni saran pani$in halen tuhaf durumda oiant, hiE gilPhesiz, bedenenoldukEakcitii grkarken rastiadr$rm, adanrca$rzrnziyarcti beni alt iist penEesinde, yata!rmda buldum evinden etti. Hasta bir iqgiydi bu, evli ve iiE Giinccm kendimi. Yatalrmrn Bouchardon'du. GeEici ciliim onp Ailesini babasrydr. gecesi uYkuda Eocuk i.isti.indeduruyordu. Di.igiincenrin on b.$ mart kaderinin gegindirmek iEin bana yaSxm saplanrp kaldrlr ciinleyi tanramla- yakalamrE, Bu sabah, bir kr.rponlanndan krsmrnr satnrak mak istedim. Ama aruk dol- pengesinden kurtulmuq oidu[una uYanmrg. istiyordu. Kansr da hastaYdr" iyice ingnmrg oiarak makalemimde miirekkeP yoktil' Masa saatimin dcirdi.ion geEedur- Durumdan, bugiin gerEeklegeceSini Kendisi ise sefillikten kol eme$ine kadar mug oldu$ung gciriince olan biceni zannetti$i ama asltnda on beq gtin dayair bir igi yiirtitemeyecek kutlanmtqolmastgcrcken bir giigsiiz diiqmtigtii" Aldr!r sosyal Kol saatinrde once kcstirmeye bagladrnr. . ancak cilmeyecek dtrmuqtu. Tarihi ti!renmek iEin evlilik riireninde hazrr br-rllrnarak yardrhrla ailesine 'bir bakabiliyordu. Yagam diigiiniiyordr.r" kadar faydalanmayr Maleffroi'yi aradtm. Gecenin

{sekiz}

nisyan3

kuponlannr satna teklifi iEimi doldurdu. utanE duygusuyla Kendini bir masal devi, vergilerini insan eti olarak topldyan bir antik masal devi canava-rtgibi hissettim. SaEmasapan protesto scizlerisrr'.rl-

<jiiimleri vesilesiyle, swinglerin grkardrklan, dostlarla bir araya Sciylenenlere gelme modast. bakrlrsa bu toplantrlar bazencinsel alemlere dcinr.igtiyormuE.Hig hoE

saldrrganbir iislupla moralimi bozmaya can atlyor, vazgecilmezkendini inandrrma arzusuyla talihini oviiyordu. DiiEman bir ulusun iiyesi bir dostla konuqurmusgasrna konuguyordu benimle. I Mayts: Bu sabah, tanesi iliyiiz Frank'tln yagamkuponlart rjnernteye geldi herifin biri. Elli kadar i<upon vardr elinde. Nazik olma gere$i hissetmeden kesip attrm. Aya$rmr krErnda bulmaktan kur-

deSil. adrm ve kuponlart reddederek 16 Nisan: Bu gece trliiyorum. en kargrlksrz bir miktar para sundum ufak bir korkum yok. ziyaretgime. Yaptrlr fedakarhlrn 1 Mayts: Bu gece, ya5ama dcinbilincindeydi" Bundan meEru bir erken bir siirprizle kargriaqtrrn. gurur duyuyordu. VaroluEununbir Gcireli cjliim (bu da moda de$il) ya da daha Eok giiniiyle karqrl$rm cidemedi!i takdirde higbir gey kabul etmeye yanagmryordtt.Onu ikna etmeyi baqaramayrncabir kuponunu ahkoymak zorunda kaldrm. Adan gittikten sonra ne olursa ollun kullanmamrya karar vererek bileti gekmeceme sokugvarolugunturdunr. Bir ti,irdegimin

yakaiamrgtr. ayakta beni tisciine tulmastnr, . genig omuzianndan hahnrn Elbiselerim yrgrldrlrndan, kendimi grnlgrplak bagkabir geyeborElu de$ildi. Roquenton'un buldum. Aynr hikaye, hepsi gcireli 10 Malts: Bu akgan'r riliime 'aday iki cinsten on kadar iiEiincii deFagdreli ciltime giriginin kigiyi evine davet eden tessanr dordi.inciigiinii olacak. Gegeseferyasa'nn.rrg. den beri Lucette'i gdrmedim anra da Rondot'larda melankolik, genEbir adanMayrs ayr o sanqrn, KorkunE bir geyoln-rah.

kadara giizel ki, vazgegecekoln-rak bana aSrr geliyor. dan bciyiesine tjnceden grkartrLp 'J Mayts: geEenvarolug dilimimde, airnan bu ekstra giin bana tiksinE di$erleri arastnda hep yagayanlaria gelecekti. tr4 Nisan: Metroda Maleffroi'ya bir kargrth$rndo$makta oldu!r.rnu 'eksiltme karar- hissetmigtim. Oyie gririintiyor ki, rasthdlm. Bana namesinin' meyvelerini vermeYe bu kargrtltk giderek irtacak ve var-

cilrenmiE tutuidu$unu crla bulunuyorum. Hayvanr gtiziimiin oniine getirebiliyorum: Swing rrkrna mensup genE bir dana" da {-Jrnurumda delil zaten. Eu tatlt hanrmefendinin azrcrk bir zevki

bile yok ve bunu fnrk etmek iEin baEladr$rni. anlattt" Zenginier irlrna dair hiEbir gtiphe kalmaya- bugiine kadar beklemedim ben. cak. Bu her qeydentince kargrlkh 12 Mayts: Yagam kuponlair berbat durumda olduklanndan, aiana karaborsast genig bir lrjr krskanEirk ve zamaq kartl karaborsaen <inemligirdisini yitircirgiitleniyor. mig, fiyatlarda gimdiden hissedilir sahiplerinde kolayca grizlenebiliy- yayrlarak ' kaydedilmig" or. bnlarda, ayncalrkhlara karqr Miitegebbisler yoksullan yokladiigiig bir Biiyiikleririiiz ktsa zamanda bu duyulan hrncrn etkisiyie iki kez yarak ailelerini gegindirn'rek iEin gagmah bir ek gelir sa$ianrak amacryla kaPanaca$rnt umuyoriar- daira yo$r,rn yaqanmasrna yaranrn.. rnrg. Genel oiarak yaqam dahtr bu duygunun. AyncairkLlar ise, birkag giinlerini satmayaikna ediyor onlnrt. igEi emeklisi ihtiyarlar, kolaylaEmrq.Maleffroi Parislilerin her gegen'gtinbunu daha iyi anlyorum, bizi oniardan ayrranve bizce igsizn'rahkum egieride kolay yemdrrhrr iyi gdri.indiigi.ine dikkatimi '.rlgrlanan hiElik ler. Kuponlartn raici ikiyiiz iia Eekti. Bu saptama bende sdvinEle onlardan daha az uyandrrdr. barikatrna kargr duyarl oldukian ikiyi.izelli Frank arasrndadefigiyor duygular kanqrk "Bundan daha rinemlisi" diye dlEiide,gizem ve bilinmezin kahra. gu gtinlerde. Fiyatlann daha yriksedevam etti Maleffroi, "yeni tiir vesikahlann yoklu!unda tadrna vardr$rrnrz huzur ortamr hafiflik duygusudur. Zenginlerin, iqsizlerin, entelekti.iellerin ve orospulann, yagadrklan topfi"rma, probve lern, bog krgkrrtnra, kr.rr'alsrzhk manlan olarak gizli gizli krskanryorlar bizleri. Gcireli ijliim tatil gibi geliyor onlara ve kendilerini zincire vdrulmug gibi hissediyodar.Genel olarak, girkin bir ktitiimserlik ve girmek etkisine dalgasrnrn hrrErnhk sanmlyorlrm, Qiinkii zenginlerden ve kolay yaqayanlardan oluqanailcr topiulu$u, her Eeye yoksuilarla raSmen gok karErlaEtrnldrlrnda srmrh kahyor. {.Jsteiikbir gok kigi insan hayatrnrn briyle ucuz bir mal gibi iglem lecelini

e!ilimindeler. Buha I<argrirk hig oianaksrzrntizleminden bagka bir eksilneyen zamandan kaEma dr'ry- gtirmesini dolru bulmuyor. Bana gelince, bilincim vicdanrmrn gosdaha hrzL bir tenpo ttttttlr$ey getirmeyerek' ne. derecede gr.rsu, benim kate- terdi$i yolu izleyecektir. tehlikeli olabildiklerini gciri.iyorr'rz nra gereklili$i, g o r i m d e k i i n s e n l a n i y i m s e r v e 14 Mays: Bayan Dumont zaman bciylece." 'can gekigrne' negeli oimaya.itiyor. Maleffroilyla kartrm kaybetti" Bu Eok can stktcl, 15 Nisan: Bu geceki d!len yen'relimizi atrgtrnrkenbun- gtinkii yerii bir tanesini edinmek liazrr bulunmamr lekseanslannda lif eden Carteret'lerin teklifini geri lan diiqtiniiyordum. O, bazen iEin en aztndan iki ay beklemek 'Cqn Bayan Dumoirt kocastm Eekiqme' geEici kendinden emin ve aiayct, bazen gerekiyor. Eevirdim.

nisvanS

{dokuz}

dalanacalr bereketli bir iiriin elde gerEekten gok ince diigiinceli bir ediyordu. aprnrg'dedim. Bu parlak topluluk tarafindan ikna Melina ciddi gekilde ahnmrg edilmeye brrakrrm kendimi. Bu gririiniiyordu giipheciligimden. sabah hdlA.begkr,qpon satrn alacak Kafayr biraz iiEtittiiliinii sanryokadar etki altrndaydr. Bu ekstra varoluEuhak etmek igin krr yagamr- 1L Haziran: Roquenton'lann cephna Eekilip kitabrm iizerinde arafik- esinde dram. Olup biteni bugiin srz EaLgaca$rm. ci$ledensonra ci$rendim. l5 mayrs 20 Mayts: Dcirt gtinden beri gecesi,Lucercesan ttiylii gens merNormandiya'dayrm. Krsa hemcisini evinde a$rrhyormuE. yiiri.iyiiEler drErnda tiim zamanrmr Gece yansr birlikte cibiir tarafa gahEmalanma ayrnyorum. Qiftgi_ geEmiEler. Dd,niigte cildiikleri ' diimene Eidderle kargr Erktr$rmr lerin zaman kartlarndan habederi yatakta bulmuElarbedenlerini,ama belirttim" olabildilince ciddiydim. yok. yagrrra'n bile ayda yirmibeg yalnrz degillermig aruk. etinkii Belki de Akademi'ye Erkan bir siirti giine haklari var. Bir ayrmr bitireRoquenton da ikisinin arasrnda yolu avuclrnlrn iEi gibi bilen bilnrek iEin fazladan bir giine dirilivernrig, Lucetre ile san5rn birPiskopos'*n iizerinde olumlu bir ihtiyaE duyd'$umdan, yaEir bir birlerini tanrmazdangelmiEler ama izlenim yararmayr arzuluyordum. kciyhiden kuponla'ndan lririni Roquenton.buna pek ihtimal verKonuklar arasrnda esen buz gibi bana vermesini istedim. Sorusu nTiyor. havayr sezinledim.Havarilere cizgii tizerineparis'rekikuponla'n ikiyiiz 12 Haziran: yaganr kuponlan azgrnlklar sonucu eriyip bitmiE Frank ettilini ekledim. 'Eflennrek asrronomik fiyadara gidiyor. genE bir rahibin itiraflannr din- mi istiyorsunuz?' diye haykrrdr. Tanesini beEyiiz frankran ucuza lerken yaprrsr' gibi nudu -bir 'Bizde salhkh bir domuz alrmr btr diigiirmek miimktin. delil. giiliimseyiEle baktr ytiziime fiyata'. Tabii vazgegmek zorunda Yoksullann varoluElan konusunda Monseigneur. BaEka geylerden kaldrm. yann rrene biniyorum. daha cimrileEriklerine, zenginlerin konuEuldu. Yemekten sonra salon- akEam paris're olmak, ."i^a. daha oburlaguklanna inanmak da, Barones cince alEak bir sesie cilmek iEin^ gerekiyor. AybaErndaranesi ikiyiiz yagam kuponlan hakkrnda bir soh- 3 Haziran: Ne mapera! Tren franktan on kupon satrn almrgtrm. bete koyuldu benimle. Mi.ithig ve cjnemli bir gecikme yaprnca, gegici Algverigin ertesi giinii Orleans'raki rakipsiz yazailrk yetene$imi, gririig- ciltim beni paris'e birkag dakika amcamdan aldrSrm mektuptan . lerimin derinlilini yeniden serdi kala yakaladr. yagamd aynr kom_ dokuz tane daha grktr. :{damca$rz grizlerimin 6niine. oynadr$rm partrmanda dcindiim. Ama tren romariznraianndan o kadar gekiydnen'rli rol boynuma bir borg yi.ik- Nanres yakrnla'ndaydr, iistelik ormuE ki durumunun iyilegtirIiiyor, tilkenin kalkrnmasr ve garajagidiyordu. Duydulum srkrn_ ilmesini higlikte beklemeye karar diiEiincenin zenginleEmesinehar- tryr, Eekdlim eziyeti tahmin eder- 'vermiE.Elimde ondokuz kupon var canm'sl gereken varolulumun uza- siniz: Hdld hastayrm. Allahtan gindi. Bu ay oruz gekti$ine gcire, trlmasr ahlaki bir zorunluluk oluyanlayrEhbiriyle.seyahat ediyordunr beg tanesi fazla. Havada suda ordu. Yumugadr$rmr gciriince da bana evden elbiselerimigrinder- satanm onlan. tarttsmayrkonuklann cintinetaErdr. di. 15 Haziran: Dtin akgan Mallefroi Onlar da dolrd yolu yanlE bir duy4 Haziran: Oyuncu Melina Badin'e bana geldi. Keyfi pek yerindeydi. gusalhk sisi ardrna gizleyen rasrladrm. Bana akrl almaz bir Bazr insanlann onun gibi tam bir tasalanmr aylplamak konusunda hikaye anlattr. Hayranla'ndan ay boyunca yagamak iEin biiyiik henrfikir gcirtintiyoriardr. Fikrini banlanona bir pargavaroluEhediye servetler dcikmeleri gerEeli iyimbelinmeye can atan Monseigneur etmek iEin yamp turugtuklanndan, serlilini geri gerirmiE. Hep durumum tizerine kesin k<inuE- gegen 1I Mayrs elinde yirnribir yagayanlann kaderinin imrenilecek maktansa dolayh bir yaklaErmla kuponu birden birikmig, bir ay bir Eey odufuna onu inandrrmak aniam yiiklti scizler erri: QaLEkan iEerisinde otuzaltr gtin yagamrg igin daha azr yetnriyordu. bir EiftEinin topragr yokt9, buna olmak gibi bir tuhafllrn agikadrsr_ 2 0 Haziran: Kryasrya-Eahgryorum. karErlk komgula' kendilerininki-, na ralmen hepsini kuuandrlrnr Dblagan sriylentilere bakrhrsa, Ieri bakrmsrz brrakryorlardr. Bu iddia ediyordu tistelik. Takrlmak Meline Badin'in gciriindiilii kadar ihmalkar komgulanndan bir krsrm gereSinihissertin: deli olmadr$r sonucu grkryor. Bir toprak sarrnahyordu Eahgkan giftEi, -'yaimzca.sizin kullanrmrz iEin beE siiri.i insan gegti[inriz ayr oruzbir cohumluyor, ekiyor ve herkesin fay- giin uzamaya razr olan gu Mayrs ayi giinden fazl4 yagpmrg olmakla

kendisinden kurtulmak igin karrrm saklamakla sugluyor. Bu kadar kdri.i ytirekli olabilece!ine aklr kesmiyor. ilkbahar hiEbir zaman bu yrlki kadar giizel olmamrEu. Ertesi giin cileceSimeiiztliiyorum. L6 Mayu: Diin akgam yemelinde Barones Klim'in davetlisiydim. Konuklar arasrndaki tek 'heo ya$ayan' Monseigneur Delabonne'du.Birisi yaEamkuponian karaborsasrndansdz acrnca. uranE verici buldu$um bciylesibir

{on}

nisyanS

dviiniiyor. Qok grirdiik bciylelerini. Tabii bu tiir hikay-elere kanacak saflrkta insanlar da eksik de$il etrafra. 22 Haziran: Lucette'e ayru gekilde kargrhk veren Roquenton, karaborsadan tjzel kullaminr igin onbin kiisur frankhk kupon satrn aldr. Kansr daha Eimdiden on giindtir , higlikte. Bu kadar katr davrandr$rna piEman oldu$unu sanlyorum. Yalmzhk acrmzrslzaaeziyor sanki onu. Qok defigti, neredeyse tarunmaz halegeldi. 27 Haziran:. Mayrs ayrnrn bazr ayncahkhlar igin uzamalar yaptrSr hikayesinin do$ru olma olasrl$r gi.ig kazanryor. Her Eeye ra$men akL selim sahibi bir adam olan Laverdon, bir tek Eu Mayrs ayr iEerisinde otuzi:eE giin yagadrfrnr kesin bir dille ifade etti. Zamamn vesikaya ballanmasrnrn bir Eok insanrn akhnr zodadr$rndan kaygrlanryorum. 28 Haziran: Di.in sabah Roquenton btiyiik bir olasrhkla kederinden cildti.. Bu kez gcireli ciliim delil sriz konusu olan, bildiliniiz riliim. Cenazesiyann. 1 giinii, Temmuz yasama ddndii$iinde Lucette kendini dul kalmrE bulacak. 32 Haziran: Zamamn hdld bilinmedik boyutlan oldulunu kabul etmek gerekiyor. Amma da 'Eapragrk ig! Di.in sabah gazete almak iEin bir diikkana girdim. Gazete 31 Haziran tarihliydi: -'Allah Allah' dedim,'bu ay otuzbir gekiyor-/' Yrllardan mi beri tanrdr!rn gazete satlcrsr bog gdzlede baktr bana. Baqhklarabir gcizatnm: 'Bay Churchill 39've 4J H'dziran tarihleri arasrnda New York'u ziyarer edecek'. Yolda kula$rma iki adamrnkonugmasrndanbir bijli.im galndr: -'Ayrn otuzyedisinde Orleans'ta oinlalyrm' dedi biri di$erine. Az ilerde sinirli sinirli dolaqan Bonrivage'a rastladrm. Bana duydulu Eagkrnhktansriz etti. Teselli

etmeyi gaLgtrn. Olaylan olduklan gibi kabullenmekgerek. Ogledert sonra !u saptamayl yapttm: Hep yagayanlann zamanln akrErndaki anormallik hakkrnda en kiiEi.ik bir fikirleri yoktu. Haziran ayrndaki bu uzamayr kagak olarak yalayan benim kategorimdeki insanlar yollarrnr gagrnyorlardr yalmzca.

$aEkrnh$rmr aEtrlrm Mallefroi hiEbir gey anlamadr ve beni Eatlak zannetti. Ama kim takar zamanrn filizlenmesini? Dtin akgamdan beri grlgrnca agr$rm. Htzhan ile 1 Temmuz araslnl Onunla Mallefroi'lardatamum. Birbirimizi bindokuzyi.izaltmrgyedi gi.inde, bir gdrdiik ve ilk bakrgta agrk olduk. baEka deyiqle beg yrl dcirt ayda yasayan Bay Vade'nin zenginli$i Taprlacakkadrn Elisa. bunlardan ya.lrl.zca biri. Az once 34 Haziran: Elisa'yr di.in ve bugtin yeniden gdrdtim. Sonunda hayatrmrn kadrnrnr buldum.

aErkladr. Dilin ddndiigii kadar bag drjndi.irticii giinler yaEadrSinr, bana inanmamasr iEin hig bir neden olrnadr$rm anlattrm ona. Hoguna gitti ama kesinlikle inanmadr. Pergembe gtinii beni g<irheye razr oldu. Olesiyeendigeliyim. 'Kupon 4 Temmuz:' Gazeteler Davasr'ndan geEilmiyor. Zenginlerin ya5amkuponu istifgilili yiiziinden, grda sektcirii felce ufradr. Aynca bazr dzel durumlar biiyiik heyecan yarattyot. 30

tinlii filozof Yves Mironneau'yu grirdiim. Bana, aslnda milyadarca serbest yrl yagadr$rmtzt^ma bilincimizin Niganlandrk. . Yann b<ilgede iig haftalk bir yolculu[a bu sonsuz aian iizerinde krsa ve grkryor. Dciniigi.inde evienmeye kesintili rgrmalar yaptr$rnr, rgrmalann yan yana gelmes.inden krsa karar verdik. Mutlululumdan varolugumuzun qekillendiSini bahsetmek iEin gok mutluyum, gtincemde bile. anlattr bana. Qok daha ince meseHaziran: Elisa'yr ga.a 35 gciti.irdiinr. Komparcrmanrna '60 girmeden <ince Haziran'dan cince drinmek igin olanaksrzr zorlayacalrm'dedi. Diigiiniince verdili bu sriz beni endigelendirdi.Qiinkii brrgiin son yagam kuponunu kullanryorum. Yann hangi tarihte olaialrmi' I Temnzuz: 31 Haziran\ konu etti!imde insanlar scizlerin.rden hiEbir anlamryorlar. Sey Hafizalannda bu beE gi.inden hiE bir iz yok. $iikiirler olsun ki o giinleri kagak olarak yagamrE insanlarla karErlaEtrm ve onlaila konugabilirim. Bu sohbetler yeni soru igaretleri getirdi. Bana gcire diin ayrn otuzbegiydi,b'agkalanotuzikisi veya krrkiiEti oldulunu iddia ediyorlardr. Lokantada altmrgaltr Haziran'a kadar yaEamrgbir adam gcirdiim. iyi'bir kupon birikimi. 2 Temruaz: Elisa'yr seyahatte sandr!rmdan kendimi gcisterme gereli gcirmi.iyordum. igime bir kurt diiErti ve telefon ettim. Elisa 'beni tanrmadrlrnr, hiE gcirnredi!ini lelerden de dem vurdu ama pek bir gey anlamadrm. Do$ru, akhm bagka yerde. Yann Elisa'yr gcirmen lazrm. 5 Temrnuz: Elisa'yr gdrdiim. Qok yazrkl Her geymahvoldu ve umutlanmak igin hiEbir neden yok. Anlattrklanmrn ciddililinden bile giiphelenmedi. Hatrrlatma gabalanm etkiledi onu belki, ama hiEbir Eefkat ve sempati duygusu yaratmadan. Mallefroi'da gcizri oldr.rlunu stmyorum. BoEuna dil dcikti.im. 3l Haziran akgamr yiireklerimizi tlrtu$turan krvricrm bir tesadiifren,yasanananrn bir cilvesinden bagka bir gey de$ildi. Bundan sonra kimse bana ruhlann uygunlu$undan sciz etmesin. Bir cehennemlik gibi acr Eekiyorr.rm. Bu acrdan iyi satacak bir kitap grkartnayr umuyorum. 6 Temtnuz: Yeni bir kararname za.ma.n kartlannr yiiriirliikten kaldrrdr. Umurumda de$il.

ARG0S, 5, Soyr Ocok 989'denrnmr$trr, 1 ol

nisvanS

{onbir}

mustafa geyhoSlu

bendeniz ve rrrarcopolg! .
-uhakkak ki minnettanm; f\ /f ancak ninnettarhpm ifad.e LY Ltn t serbutli{imden yararlanarak iistiinliik u{lanak gibi bir derdim yok. Kitaba duydu$um hayranlSr gizlemeye galgmam da ' boguna. Altr ay once okumaya baqladrlrm ve sonuna yirmi sayfa kala siirekli dciniip rekrar baEladrSrm bir kitap bu; en azrndanbeni buna zorladr. Kitabr okudu$um (aslnda t

bir tasvirin tasvrrl

Rustichello'nun elinde, Marco "Kontrol ediiemeyenbir siireg ydErPolo'nunbelle$inden direnmez Erkansrizciikler yoruz".Yine de de$igik.lile ve oykiiyii Yezd'de geEecek gekilde doki.ilmeye baqlarkairda. "Bendenizve Marco Polo" bir yolcu- de$iEtirir.Yolculuk, kitabrn sonuna lu$un hikayesidir; ancak, Marco kadar bu ornekteki gibi Eekil Polo'nunAsya'nrn oceki ucuna yap- deligimlerineu$rayacakrrr, do!rulrr.r mrq oldulu yolculu$unki de$ildir de$igtirmeden. Yolcululugun Bilgi Gardiyanlan adl sadece. Polo'nun aktardrklan ile do$rulcusunu Rustichello'nun ka$rda dokdikleri dykiide BaEansrz Bilge'nin aSzrndan arasrndabelirgin anlatrm ve tarih "I-Iakikat oynaktrr; siirekli peginden farklan vardrr. Kitap daha beginci koEulmakister. Ulagrlacak nokta bir kitabrn banaoyun ve rjliim arasrnda- krsrmdayken Polo, Rustichello'nun de$iidir, yolculuktur" ya da kalemiyle deligenanlatrma carihe Seyyah'rn Kubilay Han'la beraber ve ki yelpazeye srkrgtrrdrlrm ttim kavramlara yiikledi!im manalarr "yazdrklalnrz benim anlattrklanm Taidu'yu gezdiSi boliimde Han'rn tartrEtrrarak, da en azrndankitap de!il ve dolayrsryla ya kitap da..." diy- a[zrndan "Sadece bulundu[unuz yolu yok sayarsanlz, okuma alrgkanlklanmr deligtirerek erek miidahale eder. Buna kargrn noktayralgrlayrp beni oAzdu$u)bu altr ay boyunca, Rusrichello "kirap benim de[il, ken- maziden koparsrnrz, drinyaya fani u$rafrnrztn penceremiinasebette bulundulum gok kigiye disinin" diyerek kitabrn daha ileride, bakrErnrz anlat- "Abeslik Tiyatrosu" riykiisiinde sine hapsolur" ya da yine Baqansrz sanki bir misyonedinmiggesine yaSanzangiilge- Bilge'nin alzrndan "Hakikar. her trm. Belki de sadece hayranllrmr .anlatrlaca$rgibi, esere ona yerdedir,avlanmaz,seEilirve rornan anlatrrm. Qinkie,kenarlannagergekler i olarak de[er biEnedi{ini, elerneyse ue net agtklamalar dizilniS ferah yol- deler biEti[ini ima eder. Kitap gerek gibi kurgulamr. Bilinmesi mtimkiin lann, dolambaghsokaklann ue kaybol- "kopukluklar", gerek "seyyahrn olam zatenbiliyoruz,yolculuSagrkamaya yilz tunnnspatikalarzz kesigtiSi ziyaretleri" Eeklindekigidip geime- caksakda tarn ters yrinde grkmalyrz'l bir iilkede, bazen Eok tanrdrk ama lerle devam eder. Yolculuk sadece y^ da Taidu'lu ressarn Chao Mengfu'nun alzrndan "resim tasargo$unlukla igine niifiiz etmektezor- Avrupa'danAsya'yaolan yol do[rulgrkmrgtrr. lanrrken resimdir,. yaprLnca <iliir" olmaktan landrlrm sayfalankendi "ben"imden tusunda drgan nasrl rtairmam gerektilini Rustichello Polo'nun anlattrklalnr geklinde duyarrz. Seyyah, Pekin'de oldu$r"r fazla "dokr"im" bulmasrndan begilging mekanayapmrE beE bilemiyorum. Eeklinde Marco Polo yirmidrirt yrllk Asya ve kicabln kendisiniyazryorolmasrnr ziyaretin ikincisinde (be$inde de Bilge ile oisa. gerek, oldu$u gibi) yine Batransrz gezisinden sonra Venedik'e dciner. engelleyememesinden ve uydurmalarla birliktedir. Cehalet Kiiriiphanesi'ne Karrldr!r sava$ra Cenevizliler'e, siislemelerle "kendiyle bir tuttu$u insanlara"esir kavramiar arasrndada bir yolcuh.r$u yaprlan bu yolculuk yazarak ueya baglatrr.ilk <iykii yeEim oymacrlarr tnilarak aEa zihinsizlik d{anasma di.igiip, bir mahzene kapatrlrr. Bii siire sonra mahzene bir baqka kiEi iizerine olan oykiidiir. Bu 6ykiide geri diinerek beEer hafrzasrnrn ba5langrcrna yaprlanbir yolculukrur. daha diiger.igte kitap burada baE|y- giizel/ik saplanturnn cezasr anlarlor. Pisa'lr rom^n yazan Rustichello, makradrr. Sonrasrnda isfalran'a Devamrndayol, portakal tepsileriyle kale- sarrcr gocukiarrn, Atrupatnn urf iin0 kendinden <jnce Avrupa'ya yaprlanziyaret Rustichello'nun uzak- ticaret kanahyla uza-nabild.i[i hanlann gelmi! Marco Polo'nun ziyaretlerini minden grkarve Polo Isfah3n'r rgr$r, tan bile gormediIini soyleyerek arasrndan iiEiincii ziyarete, Abeslik kalemealmayronerir.Bir mum Seyyah'r. rnasa, oyun Eomaklarrve arada bir "hakikatler"in yansrtrlmamasrna Tiyacrosu'na gtitiirii kuru ekmek ve su getiren gardiyanrn sinirlenir. Rustichellokitabrn kendi Biiyiik oyun iEindetasvirin tasvirini yiizii. drgrndailgilenilebilecekba5ka hikayesinikendiiinin seEtilini ya dri maske takmayr reddederek izler Bilge ile birlikte. bir Eey de yoktur zaten mahzende. k i t a b r n z a r e n v a r o l d u $ u n u v e Seyyah,Bagarrsrz ile Gardiyandan istedikleri kalem taraflanndan kegfedildi$ini soyler: Avrupa'nrnikici anlayrgr do$unun

{oniki}

nisyanS

"mutlak"L!r arasrnda gidip gelir. hakikate Sabte pkabilecek bir dayandtnlmzg tiyatroda "makul"u ararken, kargrsrndakisahnede gerEekte olmadgnt bildi(i, biitiiniiyle snni ue etAili bir oyun bulmuqtur. Eser, kendi iEindeanlamlavarLSrnr gerEek krlnlaktadrr ve yine Taidu'lu ressam Chao Mengfu'nun kitabrn ilerideki sayfalarrndadiyece$i gibi, sana nm tEr iSine damga ailrntailan halinde, izleficinin ereriyniden yaratabilnesine imkan vermektedi!. SanatEr biiyiik ue zlgiln kabiliyettir,' taklit etnEen, yardtan. Taklit eime ise 6ncak yeni yapmasi gerekendir. Bu baglayanrn taklit "sanatrn raklidi"dir. Rollerin oyunlan ol.rgturdu$u de[il, oyunlaln roller bigti$i yolculuklannda tanrk olduklan bir idam."suglu" srfatr iizerine tartrgtrnr bu kez Seyyahile BaEarrsrzBilge'yi. Arzu tarafindan iglenen ue kubanla birliku topra[a giimillexcinayetson canrmda bir sugtar. Meucndiyetliyann'daki birinin katline karyhk -eylemin. tamamlanmay iEin- yine meuetdiyet diyannda yer ald$t igin sornnlu ,rtulabilecekfertlerden biri idan edihnelid.ir. Baqansrz Bilge "suElu"nunmu$lakllr iizerine "Diyelim ki suglununkimligi heniiz tespit edilemedi,yrllar sonra ortaya Erkacak. Katil bu zaman zarfrnda manastrrakapanabilir, yeni bir dil tilrenebilir, ciltierce kitap devirebilir, y azarh$abaglayabilir. Krsacasr aynr kalmaz" derken aynr anda. benin iE yolculu!unu da anlatmaktadrr. yagannaktadt ue la{anan !e! Her Sey tekrarlanmamaktafur. UEiincii ziyarerinde, iirerilen diigiinceyi ve bilgiyi elden geEirip bakikatin yarattz$t kararsn darumoynakh(znzn tann kiliyi dizginlenanez.hakikatkre gdtiirmesini, engellemekle gtirevli "Bilgi Gardiyanlan" ile tanr$rr Seyyah.Bu tiykiide BaEansrz .Biige "Bir avuE seEkin galrsiyer igre. Krsmen cecriibeliolmaktan krsmen de takdii iEini yLiceltmekten dolan bir tistiinitik drdygusu iEindele-r" derken, Pr,rl Griffiths, giiniimiizde bilgiyi elinde curan,en azrndanona y<in veren elitist kesime g<inderme yapmaktadrr. Kitap, Bagansrz Bilge'nin krssalarrn-

grkanlan dan iizerinekuruhisseler ve kendiyle hesaplagmasr Rustichello'nun. anrlan kaprclara lu mutlaklfr" iginegirmiEtir.Ancak geEirigisrrasrndakikopuElann iEin- ne ondan rince do$uya yolculuk den Erkan iiyktiler arasrndagidip edenler gibi "do$ulu birey" haliire gelir. Marco Polo Rustichello gelmig (ki btt bireylerden biri Polo'ya uyurken kalemi eiine almayr dener. "biz sadeceardr arkasr kesilmeyen gekme Hatrralar onun. hatrralandrr,ancak dg$u sefederimizincezasrnr sayfalansahiplenemez. Benzerlikleri kabusr-rnu mr.r gergei<krldrk" diyecjzellikle vurgulamrgtrr, ironiler cektir), ne de bu kiiltiirii uzaktan kendine aittir. Son kertede kentleri g<iriip relet gegenlergibi anaromi anlatmrgtri ancak oralara gidip masasrna yatrrml$rrr do{lytr. gitmediline dair ciimleler sarf YolculuSunun (belki de asrl yolcuetmemigtir. Bu noktada ozgiir olup lu$un baglangrcrolan) sonunda olmadr[rnrsorgular.Yirmidrirt yrlLk mukedderat,onun kendindensayAsya seyahatinden sonra Avrupa'ya dr!r Cenevizliler'e esir dtigmesi drinmek, yabancr bir iilkede olmuEtur. bilmedili bir dili konugmayazorlan- Paul Griffiths anlatrmda Marco mak kadar abesgelir ona. Bununla Polo'yu s0rekli giin0miize (yirminci ' dondiirerek, anrlanneskiye birlikte Rustichello'nun'y.lzcl(klan yiizyrlal) bi.itiiniiyle Rustichello'ya ait ama deneyimlerin zamanrn, daha taril-rin tiimrine ait ve.soyutlamalar dolrusu de[ildir, siislemeler (ki bu soyutiamalann ortasrnda oldulunu sriylemekistemigsanrrrm. karErlagtrrmalar Polo'nun amcasr ve babasrnaait Kitaptaki elegtiriler, anrlarr kaleme almayr unutmugtur) ve ig hesaplagmalar zamana ball onikinciyiizyrleait ona ait olsada. Kitap akr5r iEindebir olmayan,sadece yerde, Polo ve Rusrichellomasanrn olmayan eylemlerdir. Kendisi de gahsrndaPolo'nun her iki yanrnda, kar5rlkh olarak Rustichello'nun (sayfa oturmakradrr 14). Rustichello mahzehine,5ahsenise Polo'nun ve Rusrichello'nun yagamri oldu!u burada "...kargrmdakisuratr "ezberleyip kendiminkini unutmaya kentlere ziyaretlerde bulunmugtur, bagladr!rmdan, bocaladrm: zilrinsel birli!in tamamlanmasr iEin. 'Yazrnrn Rr.rstichello'yum Marco Polo'ya da sonu. Sanrnm ki Griffiths mr bakryorum, Marco Polo'yum da dili iyi kulanmrE. Ancali bunun ^yn ya mt bakryorum ? Eh, ikisi de otesinde, kitabrn Tiirkge Eevirisi olan ihtimal dahilinde delil mi?" diye Bendeniz ve Marco Polo. okurken dtiEiiniirkenkendisiylePolo; kitabrn bana Eok keyif verdi. Giizin Ozkan sonunda ise Paul Griffiths "Buen "an Ti.irkge" kr,rllanma endilesiyle giorno, Rusrichello" ciimlesiylesonu hareket etmeden, TiirkEe'nin getirdiSi boliimde Rustichello ile banhdrrdr$r (ve her zaman bannve umdu$um) Farsga Arapga kendisi arasrndaki kader birliSi vur- rnasrnr gulam.aktadrr. Rustichello ile srizciikleride kullanarak yerkin bir Polo'nun birbirlerine grkan yollan, anlatrm elde etmiE. Okudukga, kitabrn Eevirisi za$nda gegeniiE yrl, mu adderannkendisidir. k Marco Polo v€ Rustiche.llo'nun en iyi okuyabildiSim dilin dantel bellekyolcululu, aynr gibi i5lenmesi, kendile5tikleri sozciiklerinve ci.imanda,Avrupa (yani batr)ve Qin (yani lelerin kendi iEindebir "estetik"ile do$u) arasrndakibir yolculuktur" kendini okutmasr. kitabrn Grizin kiiltiirAvrupa'nrn "kendi drgrndaki Ozkan tarafrndan "yenidenyazrlmrg" leri sadece inceleyen, benimse- olmasr beni gergekten heyecanmeyen;bu yiizden kaliteyi scimtiren, landrrdr. Yazrk ki kendisine ulaqaher Eeyi anatomi masasrnayanrrp madrm. Altr ay boyunca kitabr geri kusurlarr ortay koyan ve sahip ola- dciniigler okumamrn bir nedenide ile bileceklerini alan" yararciligL iEinden kendisidir.Bir okur olarak kendisine Erkrpgelen Polo, do[unun "kendini minnettanm. samimiyet ve srcaklkla iEine alan, Bellek istisnattz berke$e bir kintik onunla birlikte acr Eeken.insanrn dqgun re o kinli[i dik gerinneihtiyact

nisyanS

{oniig}

. larattr. Aqalrda Polo ve oteki "ben"i .iizerine bir b6liim bulacaksrmz._-

iizerinden gerEekleqecek. ikimiz, gticrim hayaletlerimizi bir araya aynr insan, iEi yiin drgripek, kurEun getirebilir. Bit yaz akEamr, hiiktimrengi pelerinimizle,bir gtvertedeki dann ailemizesunmugoldulr-r evde, X L I I I , I l o n i i mn o k t n s r n o prensese,bir nhtrmdaki hanrma yemelimizi yemiE,geri d6neceksek dondiidiim holflm geviriyoruz gozlerimizi.Sanki arada ne zama.n ddneceliz konusunu Onca senesonra niye geri geldiSimi aynayn. Annenin de krzrn da siyah tarusryoruz. Diyoruz ki: Saraytnbize soruyorsunuz. Belki de gelmedik. saElal riizgirda tel tel havalanarak duyduSu giiven, gcisrerdiSiilgi, yiikBen kendi arularrmrn, daha dolrusu arkadaki manzar^y bulutlandrnyor, ledili sorumluluk elimizi kolumuzu t manidarkrvrlcrmlar saEryor, ba$Lyor.Hem ulu hamn iilkeyi terk Qin'de bahriyar bir hayat siirmiig bakrglan olan 6teki yanmtn anrlannrn dudak krvnmlannr tiimiiyle yok etmemizeizin verece!inereden belli? yaz^ttytm. Hazin bir durum bu. eden tebessiimleri bazen ayrrhk $u resmi ve Eereflihayata da ziyadeAffinrza srlrnarak hiiztnlenmektey. hiiznii, ba2ensenivencesareti, bazen siyle alqtrk dolrusu. DahasriiErimiiz im. Gegmig iEin hayrflanmak de kavu5maazmi ta5ryor. birini de (oliilerin arkasrndan Bir konugu.lmaz budalalktrr,ama gimdikizamaniEin si.iziiyoruz, bir cibririinii. Sonra ben ama baEka carem yok) karrgrkiElerin hayrflanmak oyle degil. tekneyi keqfe Erkryorum, seyyah iEindeyiz. '' Giinbatrmrna dahi yetipemedilimi, karayla vedalagryor. Oyleyse niye bindik gemiye? insanlaln benim hakkrmda bilmek Onunla tekrar btitiinleEerek bellek Babamrn, rizerindedoSup biiyiidii$ii istedikleri her geyin, benim kendim tiyatrosunda oyuncuolursam,kendi- topra$a g<imiilmeyi arzu ettiEi , hakkrndabilmek istedilim her 5eyin mi unutur, degiEik bir kiEilik mi amcamrn da, kalsryla gocuklannrn yeryiiziiniin <ibiir ucunda gerEek- geli5tiririm acaba?$imdi yakalayrp hasretinedayanamadrlr minvalinde le5tiSini di\iindiikEe yiirefim dar- az;,ctk kafamda ruraylm kahra- laflar geveledifini hatrrLyorum. alyor. Nasrl haset duyrnam ikinci manrmr. i5te, rehberinin peginden Bunlar karanmrzln esas nedenleri kigiliSime? Yine de merak ediyorum, san tulla duvarh bir ktr kulesine de$ildi tabii, hakanrn inanaca$rm sahiden murlu muydu? daldr. iEerisi karanlk" Nereye umdulumuz bahanelerdi. Babamrn, Deneyimlerini sayrsrzokuyucuyla gcitiiriildiilrinii, basamaklann biiimle batryagrinderilecek antla5ma paylagtr$rndan, seyahatleriyle sonunda neyle karErlagacaSrnr ve rakdir mektuplannr gdzrimrizden. diinyamn dcirt bucalrnda ve zihin- bilmiyor Ben biliyorum. Kendi bile sakrnacalrmrza,amcadrrn da, lerde nice yolculuklara dnciiltk hakikatini bilmiyor. Ben biliyorum. kullanrlmadaneskimiErahiplerimizi, ecd[inden habersizdizavalL.Sadece E[er ona benzemeyibagalrsamben kitaplarrmrzrve hayrr dualarrmrzr yaEadr!rnrn farkrndaydr. de bir Eey bilmiyor blacaSrm. Siz yenileyerek geri gelecelimize dair Krskandrlrm onun qahsr delil, sureri, biliyorum olacaksrmz. her derdin y e m i n l e r e r t i S i n i h a r r r L y o r u m . Eh, hatrrasr. Belle$imin yaratafirmahluk tesellisi vardrr. Bunlar da ktigeye srkrEanlarrn uydurruhumu biiriidii. Bana air olanr Gri pelerinli 5ahsr izliyorum, ama du$u cinstenvaaclerdi,imparatorun tanrnmaz! keyif vermez, sevilmez belli birinin konumundan delil, higbirine kanmadr!rndan eminim. krldr. $u ana kadar yaptrklalnr ilele- rhtrmla pruva arasrndakiboqlulun Babam uykusunda Eehrinin adrnr bet yapabilir: Kinsai'nin ada-mabet- ortasrndan, agaSrdao. Gemi ile kryryr sayrklyordu, amcam ise bizi -AEai leri iie durgun sulara bakan saraylart ayrran yegil gcilgeli aynanrn i.izerine Nesturilerin Rabbani ayini arasrnda mekik dokuyabilir, uzatrlmr$ k6priiden,sola,Qin'e,saSa, yahut dilimizi bilmeyen bir rahibe refakatgisinin kerametlere,rgrk tutan tekneyeve denizebakryor.Doludan giinah Erkarsak balrElanrr mryrz,gibi incelikli agrklamalannrdinleyebilir, batryadaire Eiziyorgdzleri.Derken konularda diigrinmeye ga$rrryordu. iilkesinden sonra aklna da hakim ben de o gozlerlebirlikte dolagmaya Tamam da, quurun siikuneti, ruhun olamadr$rnr hissetmeye baqlamrq bir baElyorum. kez, limanda,prens- selametiiEin o kadar yol gidiiir mi? Bu hiikiimdairn maiyetindeyer alabilir, esin annesinin arkasrnda dikilen Bence ortada bir zorunluLrk vardr. Beihai parkrnda dolaEabilir, bir imparatorave ihtiyar adamatakrlyKrcayr agmrE ilk Avrupallar biz cariyeninkollannda kendindengeEe- oruz. Giivertede de prensesin degildik (Yoksa ga5rrdrnrz mr?) Qin'e bilir. Benim derdim, harrrladrk- arkasrnda dikilen diler iki ak ' ?y^k bastrlrmrzda, oncellerimiz lanmrn ozgiirliiSiine ortak olmak, sakal|ya, yani babamrzla amcarnlza. sarayda, taprnakta, atdlyede, onun gibi bir bellek kahramanr Ve bir siire sahildekilerle gemidekil- mezadrkta, krsacasr her yerdeydiler. halinegelmek. Belki elinizdekikitabr er arasrndagidip geliyoruz boyle. Babam, amcarn ve ben oradan ilk yazmamrnnedenide bu, bagka zihin- Sonraben gene tekneyi kegfeErkryo- dcinenler olacaktrk. Qtiglerimizi lere girme, oralarda gezip rozma rum, seyyahgene karaylavedalagry- brrakrp belleklerinizegirmeye karar arzuiu. Boguna mr u$ragryorum? or. vermiqtik.Farkrmrzbuydu. Gorece$iz. ve ben. Siz Maalesef babamlar bu metinde Geminin iskelesindedikiliyorum, sebepsiz yere ihmale u$radrlar. Bendeniz MareoPolo,Paul Griffitbs, ue daha dogrusu o dikiliyor. HoEEa. kal Galiba yolculu$un bagrndakisuretAynntz Yaymlan, 1998, topra$r. Batrya drintig iran lerine feda ettim oniart. Belki haval Qin geuirm:Gildn 6zkan

{ onddrt}

nisyanS

uygar abacr

'tKjtIeIer kodtn gjbjdj r, 1nunokl tno dedi1., gdnltine hi top edeceksiniz, Her on Etlotno gevrilnare hoztrdtrI0r,,' AdoI/' Hi tler
aerrey, Sok gnk Sok, yiikselen de$eri milliyerEiliktir". maz.Tiirk toplumununfaqizmi yuuhhh, fiuuriuv, roar- Hayrr. Ytikselen de$erler; dahayakrndan tanrmakgibi bir ro, bravo,kahrolsun. Tiirkiye Cumhuriyeti derdi oldu$u da sanilmaDevleti'nin, rarihininen baganll mahdrr. Sandr$rniEaretetrili Bizi bu i.inlemleremahkum sosyal programl (80-99) olgu roplumsal sadizm de$il, ettiler. Sesimizi galdrlar. bazrianbunu cizalistn.6lib.- giindem bombardrmanryla Kocaman bir sradyuma ralizmle baElayan popiiler beyin damarlarna adrenalin sdcrgturp, berbatbir maErzorla kiihiir geklindeadlandrnr ki, enjekte edilerek giiruhizletmek tizerekoltuklara mrh- bu adlandrrmanrn kendisi de lagtrrrlmrE halkrn Earesizbir ladrlar. Zekayt bizden galdrlar. popiiler entellektiielizminbir li!idir. Ancak tezahiiratyapabiliyoruz. sakrzrdrr- EerEevesinde tizeri- Sadece bir sonug olan ve Cogku ve kahrr araslna mize kara bir bulut gibi goken gerEekte pek bir pratik deSeri srkrgtrgddrk, bo$uluyoruz. .. aptalhkve giirtilttidtir. iEte 18 olmayan,gecesinde takrm bir Nisan, bu programrnyarattr$r bilgisayargrafiklerinden gele, istotistik v F tezahiirat toplumunun resmi celimize dair senaryolaryaz'seEim'in y i i k s e le n d e d e r le r dqavurumudur. Bu hale nasrl maya EahEtrlrmrz Eok 18 Nisan'rn ardrndan EaEkrnhk, getirildilimiz gdzdenkagrnhr- bilmiE yorumculanndanbiri korku ve ince bir yalakahkla s4, Tiirk toplumunun olmak istemedi$imiEin segir-n yaprlan yorumlann birlegti$i katliamlan,rrkEdr$r, etnik diiE- bahsinikrsakesmekistiyorum.. nokta: "Halkrmrzrn tevec- manl$r, savagr nasil Bu yaa bir segim yazrsr defildir, ci,ihiinden de (seEim yorum- sahiplendi$iniaErklamak iizere Fakat,hangi ideolojiden olursa lannrn moda tabiri olan bu yaprlan konjonktiircii gok olsun politik arenanrn grcrk edici srizciik, seEimin bilmiEyorumlar,nafile sosyolo- teorisyenleri iddiasrnda olanlarmeEruiyetine ycinelik olarak jik kasrlmalardan<iteyegide- da varolan bir e$ilime de$inhalkrn kutsanmasr stirecinin mez. Zira hiEbir sosyalbirim mek sorumlulu$unu hissediyog<istergebilimsel yansrmalann- varolmanrn do$aq1na aykrrr rum. TarihhiEbirzorunlulu$un dan biridir) anlaErlaca$rgibi biEimde yukandasayrlan uygu- hayata geEiE alanr de$ildir,tarih iEinde yaEadr!rmrz donemin lamalan hakertilini haykrra- gibi onun cjznesi oldu$u

nisvan3

{onbeg}

kavraytElartnr miicadele yeniden .yorumlamalan gerekmektedir, bu politik onciillerinin inkan aniamtna geise bile. Tiim bunlan soyledikten sonra. tezahiirat toplumunun seEim mekanizmalartnr, sonuglartyla%l0O doSrvsalbir iliEkisioldulunu iddia etmeden agrmlamayagiriqebilirim.

i+

insonl Tiirk 'hossns'tln
zekaiartntn diiqiiniilen toplumlar da hiEbir da$rtan medya aygltlnln Pom- Toplumlann politik 'bilimsel' yasaya gore paiadrlr gcistergesi, bu topiu gasmaz, .tezahiirat en belirgin ve orgiitledi$i ilerlemez. Toplumlar, iEindeki olgusuyla ikame edilen bir zekanrn iiretti[i tepkinin igerik ve bigimleridir.. saylslz dinami$in saytstzkom- rbplum igin bciylesibir kabultin kurban binasyonlu etkilegimiyle kendi- geEerliliSi yoktur. BoYIesi bir Tepkileri tezahiirata galg- edilmiE bir toplumun talePleri ni her an yeniden iireten son- kitleden mesaj grkarmaYa 'seEim'leri aynr niteliksizde suz bilinmeyenli sqsYolojik mali, ona bir bilinE izafe ede- de arsrzlagmrE li$in ifadesiolabilir. denklemlerdir. Begeri olantn bilecek kadar yalanctlann iqidir. Ashnda, Bir toplumu tezahiirat gruPmatematiksel ifadesi ya da bir varsaylm saP- Ianna indirgemenin ilk adrmr, Bu yukandaki yoktur. formiiiasyonu 'biiimbu gruplann varolan eSilimlerimalartntn kaynaSr oian istatistik anlamda tarih ni belirginlegtirecekolan tezailerleyigli akademisyenistatistikEilerinde selve sistematik' ayrlgmrs soyledi$i gibi- verilerini kui- ve toplum aniayrlr, modern hiirat yapabilecekleri yaratmakttr. lanantn bilimsel iargonla Yaian ideoloiilerin dayanak nok- sosyal alanlar genel Prosedtr sciyleme aractdtr. Demokrasi tastdtr. Gelin gciriin ki tarih, Daha sonra Giincellikle bessosyal istatisti$in siyasal reiimi adr Eok biiytik, soyledikieri gok goyle igler: duyarirhk alanoldu$unu kendi bile kabul eder i d d i e l r o l s a d a k i m s e n i n Ienerek sosyal senar- lanna doniigtiiriilen geieneksel (bu durumda giiven aralklan- kafasrnda kurguladl$r gtncelin iginna ya da emniyet de$erlerine yoya gcire ilerlemiYor. Hatta politik e$ilimier, bir vaka ile aktive sr$acak siyasal kararlhkta dcinem dcinem modernizme c{en Erkan gidebiliYor. edilir ve tezahiirat toPlumunun i E i n inat geri bile gruP olmayan bir uygulama alant AgrkEado$ruyu hakir grkarmak ilra gazr alan igten PatlamaL demokrasinin bagiar. gairgmaya olup olmadr$r da sorgulan- zorunda olinadrlrnr, halklann sosyalmotoru Kendili$inden gcirtinen ve abilir). Segim gibi, demokrasi- ya da srntflartn, Etkarlan 'vatandagtn do$al tePkisi' lerin gdstergesisayrlanbir ista- do$rultusunda kendisini biEimsciyliiyor. olarak adlandrrdarak dalgalantistik deneyinde, bir takrm lendirmeyebilece$ini 'Hassaslar'sessa$hkL istatistik Etkartmlan Tarihten kendisine g6rev ma cogturuiur. kadar ba$rnr. yapabilmek iqin gerekli man- Erkaranlartn,adrna giizelleme- leri krsrhncaya kendini cjne trksal altyapryr olugturacak ler yakrian bir halk kavramtnrn, iktidar, do$rudan gere$i duyarsa, birlikonkabul, cirneklem kitlenin doSru cinderlik ve cinermeierle Erkarma gibi parasiyasi bilincinin gere$i olarak, do$ru eylemleri YaPaca$rndan beraberlik-biitiinliik mesailadavaroian dfkeYi orgttlti bir biEimde sandr$a giiphesi olmayanlartn, her noyak 'nankorliik'ten sonra - nerede koriikler. Ofkelenmenin Psigidip taleplerini ifade etmealtyaprst,gelenekel aile sidir. Orgiitltiliigii, her alanda hata yaptrklarlnr sorgullma- kolojik ve igi e$itim, olmadr milli e$itim, iEin Politika duygumetresine gdre Eerbet malart

{onaltr}

nisyanS

o i m a d r a s k e r i e $ i t i m , y i n e yaplsrnl dinamik turma altbioimadr sosyai efitim, onun da linciyle, zamafi zaman drigman 'dzgiir elinden kurtulana ve dost srfatlannrn karakrerize basrn'rn milli e$itimi verilerek edilebilece$isembollery ararmti yaratian ideal hassas bireyde refleksini gcisteri-r. Benzer Eezaten vardrr, ttm bunlardan kilde iEinde yaEadr$rmrz tezaiktidann istedi$i Eekle girme- hiirat top lumunun motorlannden kurtuian bireytrer de dan hiri de. dcinemseX olarak yaratrlan irassasiyet ordusu kendisine kurban seEtili bir 'haini tarafindan o$iitiili.ir, sindirilir, ya da kiiltleEtirdili bir 'ba$rmsrz 'kairraman'drr. olmadr yargr'ya Hain yaptrSr ani havale edilir. Gtiriiltii diizeyi bir grkrgia dikkatieri tizerine planlanansesdesibeliniaQmay.r Eeker. Koti.i adarn genelde baElayrnca,iktidar kendini drqa aykrn bir ses olur, olmasa da yoSun Eekip, meEruiyetini sorguiat- tr<endisine duyulan madan, kuduntuSu giiruhlara ihtiyaEnedeniyleyanhEanlaErhr ve tezahiirat baEIar. FiEman edilinceye kadar, hakaret dolu bir kampanya baglar haine karEr.Ve toplumsal lincin tozu dumant arasrndasorgulanmasl engellenen ya da unutturulan ba$rmsrzyargr, ulusiar arasrbir bir gerEek, goren gcizler iEin konuysa diplomasi, genelde bu orta yere Ecikelir:Flepimize,bu srralardevreyegirer). Sonrabir- stadyuma doluEturulan her den gazete mangetleri de$igir, seyirciye ait tiim bilgilerin reira muirtann dayanrimaz tiz- iEinde bulunduSu dev bir veri likteki ses tonu, giilgiin fey- tabanl vardrr. Flainlik yapar- iizerinde onagtr$r diiriisr, manln kiifiir eden mimikleri sak, yaptrgrmrzla kalmayrz, halkgr, hem Krbns fatihi hem yumusar, herkes herkeseitidal- Eocukken srgtr$rmrz boicun de gair politikacl b.ecevir, li olmasrnr tavsiye eder. Rirrn iEindeki ktiEtik mavi boncuk- devlerin scizcrilii$ti srfatrnr yavag yavag diiger. incitilmig lann biie hesabrbizden sorula- baEanyla ragryan, duyarhhk duyarirLkiar, tepki gcistermiE bilir. Kahramanrn ortaya Erkrgl insanl, Leman gizeri Alp oimanrn giinah Erkarmrqh$ryia, da ani olur. Qok taktir toplaya- Tamer'in rabiriyle 'Kutsal scjzkonusu grubun vicdanrnr bilecek niteliksizlikte bir gcis- Adarn' s.demiretr, ara srra rencide edecek bir sonraki teri, baskrn e$ilimin drgrnda tageroniu$un dozunu kaErrvakaya kadar normal diizeyle- yaprlanan bir eyleme karEr, masrna ra$men en cengaver 'cesur' rine geriletilir. bir tavrr. vicdanlanmrzrn bagsavcrv.savag,son donemin scimiiriilmesine alet olabilecek resmi yrldrzlan arasrndadrr. Sosyal irassasiyetaianlanndan medyatik kaiite standartlannda Resmi kcjtil adamiar ise, ancak bahsetmiqtik.Grupiann aidiyet bir duygusaiLk o kiEinin yeni 'scizde' iktidan paylaganlar iizerinden bir iE-ba! kur- yrldrz olarak gciziimiiziin iEine arasrnadan grkabilir. GerEek maiannrn iki yoiu vardrr: farkh sokuimasrna yeter. iktidar, tilkenin en Eok oy alan duyulan diigmanLk, ben- Yrldrzlar iktidann iEinden de partinin olana genel bagicanrna zer olana duyulan yakrnlk. Bu Erkabilir, her dairn yrldrz bol (r.kutan): "Biz, Ti.irkiye'nin duygulann giddeti ve ikisi yrldrzh iistdtizey tsk kadrosu, zencileri miyiz?" dedirtebilir. arsrndaki seEim, grubun iktidarr paylaEan hemen her Bu mizansen iEinde sahici iktiyaplsrnrda belirler. Grup kendi giig oda$rnrn Eu dcinem iEin dar erkini elinde tutan merkez. salak itidal Ea$niannda bulunur : "sizi anhvoruz fakar sabnnrzl, rnetanettnlztr koruyun", L>iz "brra-krn halledelirn, nasri olsa aaban bulduk" (tilke iEi bir durumsa

nisyanS

{onyedi}

aslaoklann kendisinegevrilmesine izin vermez. Hayatrmrzrn ayulmaz parEasl haline gelen hain-kahraman ikilisinin sivil vatandaq boyutunu cjrneklendirerek yazryr renklendirmeye gerek dnymuyorum. Dergi elinize ulaqana kadar, daha nice a.kaya, rn.kavakEr ya da "tilkemizdeki azrnLk grupiarm-

biten karErsrndaatdh$rna son verecek derecede giiElti bir duyguianrm yaEamasryia orraya grkar. Tepki, ancak bu duygulanrmdan yola grkanlacak diiEtinsel sciylemlerle beslenirse 'di$ederi'nde ikridan rahatsrz edecek nicelikre bir karsrhk bulabilir. Bizim ..roLiro, toplumu, duygulanna . iritap

edilmesi ihtiyacr do$mugtur" Modern qefir ropiumiannda bu sivil dinin adr milliyetEilik olmugtur. Bu yeni kimli$in yaprlanmasr iEin bigimlendirilmig kamusal ritiieiler, siyasaiya da sivil taprnmaiann ortaya Erkrgryla roplum yaqamrnrn belidi yrinleri kursanmayabaglar. Tiirkiyeye dcinersek, rnil-

dan birine mensup oldu$u haldedinci gosreride elindeki atatiirk resmini kcitii adamlara ruran cesur ve giizel cumhuriyer kadlnl", " mahkemede bebek katili apoya yrllardan sonra insanllrnr harlrlatan ve ttim ttirkiyeyi

iiyetEili$in kendini yeniden iiretmek igin kullandrSr
ritiiellerin baErnr rnilli oimasr dahi gerekmeyen futbol maElan, asker u!urlamalan, Eehit cenazeleri,ling torenleri Eeker (sayrlan eylemlerin giinikii diizeylerine dikkat edin, sestenEok

tWA

ciyiesine <inemlidir) altEtrnlmrgtr ki, tr<endisini en Erkacaktrr. Tezahiirat roplumu bciyle yagar. Eok coEturanr yani en Eok Bu igleyiE, Tiirkiyede roplumsai ba$rranr hakl sanrr. ( Tiirkiye refleksin neredeyseramamlnln prototipi olmakla dviinen bol iktidann kontroli.i altrnda ya da alkrghtv rartr$ma programlanonun rarafindan ydn- na bakilrrsa, en Eok alkrErba$rrlendirilebilme ozelli$ine sahip maktan ne sciyledili anlagrloldu$unu gcisrerir.Birbiderine rnayaniann aldr$r gciri.ili.ir.) karEr konumlandrnlan has- SeEimierde de en biiyiik sasiyet alanlan -baskrn olanlan baganyr, yrllardrr isrikrarir Eelaiklik-orducuiuk, dincilik ve kilde her firsatta bir rakrm ses milliyetEiliktir- tepkiyi birbir- ki.imeleriyle gi.irtiltI yapanlann lerine ycineltir ve iktidar bu aldrSrnrbiliyoruz. rnanipiilasyonla varolan rairar- Yazrnrn baErnda ytikselen srzlklann hedefi olmaktan de$erin milliyetEilik degil kendini slylrtr. aptalLk ve gtiriiltii oldulunu sciylemigtik. Ashna bakrlrsa bu

gcizyaElanna boSan asrEehit subay egi" (bunlann isimlerinden Gok karikatiirleri edilmesine

gi.iriilt{i olan yerde zeka ne arasrn).Furbolu Oray Elinne brrakrp, iginde yagadr!rmrz
ddnemde daha Eok kargrlaEtr$rmrz di$er iiEiinii ele alahm, zaren sezonda kapandr. Elias Canetti, kollektif rildiirme oiarak canrmiadr$rling eylemi'mritecaviz ni yapan kitle' igin gunian sciyler: " Kir[enin hrzla briytimesinin nedeni, iriEbir riskin bulunmamasrdrr. Risk yoktur, Eiinkii kirlenin srnrrsrzbir iistiinlii$ii vardrr. Kurban kitleye lriEbirgoy yapamaz. Ya ba$hdrr ya da kaErghalindedir. O savunmasrzL$r iEinde yalruzca bir kur-

$nhodet ve mfitpcovi/ ki tl eni n giiriil tiisil
Tepkinin etkisiz hale getirilmesi igin hedef Eagrrtmakkadar repkinin igeri$ini bogaltmak da onernlidir. Toplumsal tepki iktidar altrndaki kitlenin, olan

toplumu' tezi tam olarak anlagrlacaktrr. Do$a iistii dinlerin topiumlar tisttindeki giiglerini kaylredince verine bir sivil din ikame

'tezahtirat

kz{vramlarbirbirindenEokuzak bandrr ve yok edilmek iizere delildir. Bu iligki sergilenirseonlarareslimedilmigtir, bciyielikle kimsenin adam cildiirme cezasrna garptrnlma korkusu kalmaz. Onun izin verilmig katli, insanlann cildiirme cezasrnrn korkusu ytiziinden iEle-

{onsekiz}

nisvanS

I

mekten Eekindikleri biitiin iiretrigi o"*"..r., i*.*;; cinayetlerin yerini rurar. len bir Eiddetin , o grubun Pekgok bagka insanla paylagrlan bireylerine ycinelmesi valnrzca ve yalnrzcacaiz ve tehlikesiz koEullara ba$L bir geiiqmedir, deSil, tistelik teEvikedilen bir biri dilerinden daha aptalca cinayet insaniann biiyiik bir de$ildirashnda. Eo$unlu$u. iEin kargr konul- Diinyarun her yerinde oldu$u mazdrr...herkesolayda yer gibi Tiirkiye'de de savagla almak ister, herkes bir darbe besienen milliyetgili$in di$er vurur, bunu yapmak iEin bir- gcizdesioian'Eehitlik' kurumubirlerini iteder, kurbana v*rramasalarda di$erlerininvurdu$unu gcirmek ister. :j Hei koi sanki tek bir ytLfaugaaltmrsgesrne
havaya kalkar . tl Iner... ve ,,,#

;.;;;.

;;;;j

karErlanrr. SavaEa giden bir insan cilmeden geri dcindiigiinde kimse kag kiEi oldiirdiigiinti sormaz ama tabutla geri donerse onu dldi.irenlere ianet ya$drnlr. Gcizyagr dciken tarafin yakrnr gehittir, onu oldiirenier de katil. Bir grubun savagta siirekli yakrniannr kaybetmesinin bir gok dogal sonuc,i olabilir ama kimse bunun mil-

liyetgili$i,rrkErl$rve kendisini yaratan savasr koriii<lemesinin, savagar duyulan o{keyi ve bang ozlemini artrrmasrndan daha do$al oldu$unu iddia edemez. Hele ki, Eehit yakrhlannrn kaybetmeicten savastayai<rnrnr gurur duymasr ve "vatana evlatlar feda olsun" tiiriindeki sdylemleri, ortada somut bir toplumsal patoloji olduSunun gostergesidir. (Bireyin ortak iilktisii olan gn41 ltu karqrsrndaki zayrflrk kompleksinin savagrndi$er tarafindaki patolojik sonucu olan ve bu topraklarda politik eylem olarak adlandrnlan kendini yakma, intihar saldrnsr gibi kavramiar bir bagka yazrnrn konusu olabilir.l Drgandan bakrLnca biiyiik bir stadyumu andrran bu iilkede, kendini tuttu$u takrmla kimliklendirmeyen insanlann yagama $ansrnln kalmadr$r bir do$al seleksiyonado$ru uygun adrm ilerliyoruz, haydi hayrrLst. Hazirann99

(Canetti yukandaki linc tasvirini ilkel dcinem ve ortagaS toplumlanndan cirnekle-

yerek yapryor. Tiirkiye'deki bigimlerine tanrk olsaydr acaba na da deSinerek fazlasryla uzaneleryazardr.) mrg olan yazrya noktayr koyMilliyetgi ideolojinin kat- mak istiyorum. krlarryla, toplumumuz adeta Teknik olarak lriEbir ciliim tiiri.i bir ktlttir halini alan linE arasrnda bir fark yoktur. Trp, olayrnrn altyapnrnda, topluluk- zorunlu askedik gdrevini ifa la kazanllan giig ve meEruiyet yatar. Bireyin tek baErnairrasyonel ya da tehlikeli buldu$u bir eylem veya sciylem grubun oluEmasryla kutsallagtrnlabilir. Medyanrn demokratik tepki olarak lanse etti$i italya kargrrr toplumsal delirme ayinlerinde, Kiirtlerin, buzdolabrntn, ayakkabmrn, arabanrn, motosikletin iizerindekini gegtik de sebze halinde domates, biber ederken gatrgmdda cjlen asker iEin de, yolda yi,iriirken kafasrna saksr diiEerek olen talihsiz adam iEinde aynr terimi kullanlr: "ex". Hayattn ciresine anlam bigen ideolojiler, riliiler arasrndaki ayrrmr, geride kalanlan da ciliime gcinderebilmek iEin yaparlar. Fakat, gahadetin halen insanlann savaEabilmemotivasyonlarlnln

en biiiriik kayna$r oldu$u da vs. zerzevaun iizerinde kolkala bir gergekliktir. girmig bir grup insanrn Asker u$urlamasr ve gehit "kahrolsun PKK-italya" diye cenazesi iki perdeli bir oyun ba$rrarak hoplayrp zryla- gibidir. Tiirklere has bir ge'beEeri masrnrn bilimler' kilde, asker gururla kangrk dahilinde bagka bir aErklamasr davul-zurnayla savasa olabilir mi? Diigman kabilenin u$urlanrr. Krrmtzl bayra$a

nisyan3

{ondokuz}

goKnan aKsay

..f

1

I

hatratrmrztn

l8'nisan te{nsili
0'li. yrllar, neo-liberalizmin teleslnakaprlan yakrn geEmiEin boyunca,Krirt milliyetEili$inden yrrtrkhk harcryla yapr- birEok sosyalisti,misyonerliSini de destekalaraktam bir ideolojik landrnlmrgideolojisininha- Ozal'rn yapu$r bir "life style"r hegemonyakurmuE olan milyarlmrzr her dtizlemde i$dig medya ve reklamcrhk sekt<irii liyetgilikstiylemleri ma$dur olan'Etik deler kanahyla Tiirkiye toplumunun Iann manipiile edilerek sisreme ediginin hikdyesidir. '80'li adrnaedinilmiE dokulanna yayma Eabastntn entegrasyonunun sallanmasrnda olan her gey, yrllar boyunca alelacele elden grinilllii taEeronluSuna soyundu. rinemlibir iglevgcirdti.Ekonomik Erkanldr; bireysel ve toplumsal Biittin insani deSerler tam ya da toplumsalyerlegikbir statii edinemeyen, sahip olmak iligkiler biiciiniiyle ve isteyipde olamayan insanrn edepsizce ahcr-satrcr ekezikli$i, farkh kimliklere senine oturtuldu. Artrk tepki gristermeye yrineltilher Eeyin satilabilece[i di. Farkl olanr ritekileyen, bir dcinemde, "igini drElayan, dahasr linE eden bilen" insantipi yticeltiltektip bir kimlik daha da di. Azgrncabir iEtihaile geligtirildi,beslendi. Hayat ne pahasrna olursaolsun ve devam edecekse baqka kir pegine diiEmek, en rdrli.isii de rasavvur biiytik erdem sayrldr. edilemiyorsa, maSdurolanAshnda o dcinemde ahnr satdrrbir nesneye lar bir tiir aidiyet edinrneliydiler. biitiin diinyayr kasrp kavuran anlamryla neo-liberal dalganrn Ttirkiye dontigiirken, ahm satrmdan pay Sistemin rezgihlannda biEimmiimessili Tirrgut Ozal, "Sanar kapma yarrErbi.itiin topl.unrasi- lendirilip, aidiyet ihtiyacrndaki edebiyatkann doyurmaz"diyor- rayet etti. Artrk insanlar pala rnaSdurlara -hatta gehirlerde olan popEu genEiige du, "insanrn kafasrnrdaha da etti$i yerdeher Eeyi-kimisi Ozal cibekienmiE karqtrnr bciyle Eeyler"."'Qargrya hayranL$r iizerinden entelektiiel ve orta srnrfa- benimsetilenbu var. birikimini, kimisi vi.icudunun kimlik yrllardrrhayatrmarncanrErkrn,bir bakrn (...) ALEveriE Thksitlesatr$var. Peginsatrgvar. fiitursuzca teEhirini pazarlaya- na okuvor. Tarul Bora'nrn sdyledili gibi, "199l'den sonra, Herkes bir yolunu bulmug biliyorlardr. 'milli refleks',.bir ycinetim aleti, algverig ediyor".' i'Elektrikli '80'li yrllar, diizlemiE insanlartn bir'halkla iliEkiler'politikasraracr oyuncaklar getirin, bowling Milli salonlan,ticaret merkezleriaErn insan olmanln onuru pahasrna oiarak yeriegikleEmiEtir. (...) Miimktin oldu$uncasine$in maddi refaha taprnmalan de$er ve Erkarlara aykrn ya[rnr Erkarmak, geleni biraz cilEiisiindestatii edindikleri bir addedilen birilerinin diigmandaha sa!nrak lazrm''.r Kcirfez ddnem oldir. Maddi refahrn laEtrnlarak ling tehdidi altrnda mahktm edilmesi,bazr ve krizinde insan hayatrnrn ciltime temerki.izii toplumsalstariiniin yagamaya gerginlik anlanndalinE edilmesi, siiriilmesibile "bir koy iiE al" zih- edinilmesi elbette baEkalannrn niyeti iizerindeniEleme konuldu. maSduriyeti pahasrnasa$landr. kamuoyu olugturmanrn bir vasryrllarrn sistemintrkanrkikinciyansr tasroldu. Sivasal Donanmrlarrnr nakde tahvil etme Ozellikle'90'L

{yirmi}

nisvan3

konumuna yiikseldi. Apo'nun O y I O m fl C n .a yakallandr$r,gerillaharekecinin y S O m n C O b0ytik dlgiide sindirildiSi bir TelevizyonunkarErsrnda gakilrp dcjnemdeKiirt milliyerEili$inin kaldrgrm 18 Nisan gtniinde, duSu kutlama t<ireniAenlifi bi5i- oy oranrnr koruyabilmig olmasr hayatrmzrn temsiline iliEkin her minde tecelli eden milli histeri ise, yeni tahakkiim stratejisinin gey yapay bir miisamerenin sahpatlamalan, kriz idaresini melrugticiine karEr oluEan tepkinin nelerinden ibaretti: lagtrran arka plan olarak, hama kemikleEmig ifadesi bir gibi. bizzat kriz idaresi y<intemi olarak Insan tekinin ig huzuruyia kurumlagtr. Ulktictiler cjnemli 80'lerden bu vana srirdriri.ilen bagkalanna emanet etrili aracrhkrolleri i.istlend ilarslzca fant kapma tasawur ilemi gciyle yoklanrp bir er; ama katrhmcrlaq yanErnda,siyasi parri mukredider karrnda cinceden 'halkrmrz'dan olmaktan ziyadegit- hazrrlanmrg malzemelerdein bagkasr degildi".{ gide rantErlann uygun gciriilenlerin katrlp siyasi mrimessillik- katrErrnlmasrndan sonra, arzu 18 Nisan segimlerinesoyunmuE Eir- edilen krvama gelinceye kadar lerinin sonucunda ket ti.irii yapilan yoSurulur. $ekle Eemalesokulur. du, resmi ideolod<ini.igmtig olan Frnna verilir. So$umayabrrakrljinin yrllardrrbu kimANAP ve DYP ile, gelir maz. Srcak sriak servis yaprlrr. liSin dolayrmrndabigimda$rhmr gi.inden giine daha insanlar artrk kendilerinin lendiregeldigirahakktim strate- da bozulanbir iilkede bile sosyal oimaktan Erkmrg bir tasawuru jisinin siyasetsahnesindeki rem- demokracir$r fallan bir yane. kendi tasavvurlanymrg huzur gibi silcileri cine Erktr. DSP ve brrakrp sadece laiklikle igtigal iger.isinde,afiyetle yerler. Bu MHP'nin %40'bk oy oranr, bu " eden CHP ise sessizce geriledi. tasawur insanlar rarafindan tek stratejinin ne dlEiide bir kitle Deniz Baykal bir al^ parti tek sandrklara gdriiri.ili.ip oya desteSi sa$ladr$tnrn gci'sterge, cirgi.itiine, altr oklu bayraklaria tahvil edilir. Perde a$rr aSrr sidir. SeEimgecesikurtlu kuElu Eehit .cenazelerine katrlma tali- kapanrr. bayraklanyla hayatrmrzrn matr verdilini agrklamrgtr. Ama iizerinde sarma$ dolaE tepinen bu allanrn sahici remsilcileri 'Oylanraca' brihimiinI izleyen kalabahklar, yrllardrr bizlerin kargrsrndabu rolii, de perde arasrnda,oyun drgl bogalttrlrallanlaniEgaledgbilmiE Izerinden sarkryorgibi gcir0nen ama son olmanrn hazum yaEryorlardr. du. Histeri nribetderece iElevsel ve MHP maElannbiriminde, 'gehit' leri iEerisindeki btitiinleyici olan bir cenazelerinde, asker u$urla- k r E k r r t r l m r E ara eSlence diizenmalanndave ratbikatlarda hisreri kirleler sadece lenmigtir. 'Halkrmrz patlamalanyla sokala d<ikiilen beldgata prim bu seEimlerde !u kitlenin deste$inioya tahvil erti. vermedi. mesajlan vermi$rirl Oyunu iiEe kadadr. Kamuoyu soytardansahnealrrlar. yoklanralrnna bakrlrrsa,seEime Resmi ideolojinin Kendilerini konformizm ilk kez karrlan iiE rnilyon genE giintimiizdeki politik can karErh$rnda ve ruh alEaimasr insanrn7o 70 ile 7o 40 arasnd* diigmanr FP bu kez kaybeden- pahasrna sahneye koyuculara ki hatrn sayrlrr bciliimiioyunu Ierin arasrnda. bir FPli bir grup, par- kiralamrg olan soyrarilar kanahyderin devler partisine vernriEti. tinin gerilemesini, ycinetimin28 la, hiE farkrna varmadair vermig l8-28 yag sesmen grubunun $ubat si.irecindeki g<iziiliigiine oldu$u mesajlano mana ve dcirtte iiEiiniin erkek oldu$u, ba$hyor.FP'li Nazif Giirdogan, chemniyeti bilge halkrmrzrnbidcirtre birinin oyunu MHP'ye drigiigti Eriyle yorumlamrg: lincine kafasrna kakrlrr. Erkartrlrr, verdi$i tahmin ediliyor. Srnrrsrz "Dayatnraya kargr durmayan bir iktidar hrrsrylanicedir resmi ruhunu koruyamaz".Pos!-mo- Soy tanlar gekildikten sonra, sriyleme srkrca yaprEmrgoian dern bir gaSdayrz. Belli mi olur, crzrrtrh plakran gelen '75 yrlda Ecevit'in DSP'si oyunu Vo 50 bakarsrnrz FP'niniEinden anarko- zor yoluyla neler yaratrlmrg oranrndaartrrarak birinci parti islimi bir hareketyi.ikseliverir. olduSunadair alaturka senfonik

hgr derinleErikEe, milli refleksi 'boEaltan' intikam gcisterileri,IinE provalan, hasrmlara dciniik ihrar ve tehditlerin damgasrnr vur-

nisyanS

{yirmibir}

'etkisiT' bir miizik eEli$indeperde a$rr olduklannr zinhar hissetmeme- olarak kalmaktan, hatta a$rr aEilrr.IErk yalnrzcaortadaki lidir. Metnin orjinal kopyasrna kalma yt da zamanla srfirr dtigiilen not da bu hassasiyetin tiiketme tehlikesine atrlmaktan aydrnlatmaktadrr. sandrSr korkarsak, bizi bekleyen kaderi Sandr$rn i.izerine yerlegtirilmiE ifadesidir. hakermig oluruz: teslimiyet tabelada."Salondakabuklu olan ahldksrzhk ve yerlere ttiki.irmek (Sonunda televizyonu usulca ka- pahasrna'saygrnhk', yemigyemek sinizm pahasrna milli parlyorum. Can havliyle Gaib pahasrna'ntifuz', yasaktrr.Temizlik imandan, 'giiE', pahasrna'baEan' iradenintecellisisandrktangelir" Romans'a uzanlyorum. $imdi Eriri.ime ya SeEim o ya budur KrvanE'a, bdylesi bir elde ede-riz. Oyun sevgili Umit ibaresigoze Earpmaktadrr. 'ara g<izi.im' ve uzlaEmak iEin bir metninin orjinal kopyasrna,bu yalnrzh!rn da paylaErlabileceSi sahnenin zihinlerde iyice yer duygusuna ihtiyacrm var. Bu yoktur. Her durumda, bir kere y apnca$ntn seEimyarataca$rmrz ancak onu etmesi igin incelikli sahne karabasandan, tekniklerinebaEvurulmasr'gerek- besleyen gerEeklikle yeniden gelecek olacaktrr".t Varolugunu sistemin biitiinli.iklii reddiyle kurtulabilirim). igli bir yi.izlegerek ti$i notu diigi.ilmi.igtiir. tanrmlayan bir bireysel duruE, bu ibareyibir kurtuluggiinti sesin ^ynL zamanda iEkin olarak c ln i r ardrn- k p n d i m i - e edasrylaseslendirmesinin Ya biz! $u yeryiiziintin insana toplumsaldrr. Ama bireysel bir dan perde a$rr a$rr kapantr. yaganrlasr bir.yer olmastnl duruEedinerekkendi hayattmtza Hayatr boyuncasrkr bir tedrisdt- yaragrr, '80'li yrllan sahiplenmekle kalmayrp bu oncainsan! tan gegirilmiE olan seyirci'kendi- arzuiayan '90'h sahipleniEialternatif toplumsal '90'h yrllar izlemigse, sine ruhunu kaybettirenleri grl- nasrl yrllan da '00'L yrllar izleyecek. olugumlar igerisindebu sistemin grncaalkrEiar.. koyabilmeyi, alternatif Yrt& bir neo-liberalizminve kargrsrna agrirp oylar sayrl- azgrn bir milliyetEili$in on yrl- bir "cemiyet hayatr"nr kuraSeEim sandrklarr siirece, olan rjni.imiizdeki" bilmeyi beceremedi$imiz oyun Eoktan lannr izleyecek maya baglandr$rnda bizleri nelerin bek- bu hayatbizim delil. Muktedirler sona ermiEtir. Hayatrmrzrn orta dcinemde kcitiiliiklerle ve ledilini hayal edebilme cesare- onu baSrrtaga$rrtatemsil ettiriyerine saErhveren yorlar; onu bir temsile ddniigkalrnz. Qiinkii tiniz var mri' acilarla baEbaEa tiiriiyorlar. 18 Nisan'da yiizyiize aErlan gey seEim sandr$r fallan basbaya$r Pandora'nrn "Hayar bizimdir, temsili olmaz" kaldrSrmrztablo, toplumca katedelil bir sadece gristerse€im oyununu red- dilen mesafenin kutusudur. Zebantler sadece s<iylemiyle gerEeklik ise, olugumunu dermek, toplumsal diiziemde gesi. YaEadr$rmrz kendi iktidarlannrn yangln yerinedcinsahneyekoymakla kaimamrglar, politik bir durugla biit0nlen- nice zamandrr anlam mti! olan hayattmtztn orta Pandora'nrn medili takdirde fazlacr bir bir de Hephaistos'a kutusu siparigi vermiglerdir. taglmtyor. Sadecei.irkiitiicii bir yerinde, tehdit dolu bir srntrgla igerisinde milli yairuzhk duygusunu besiiyor. ciylece duruyor: diigman ilin Halkrmrz, iradenin tecelli etmig oldu[u Evet, "Mukkaderatrnr kendi ettikleri insanlart linE etme 'lcemiyet cutkusuylanefsi kabarmrq insan tasarlml . Eizmek iEin," tincelikle sandr$rn aslnda igEiligikendisineait ' hayatrnrn haricine Erkrnak kalabalklan etrafimrzda "onu baEkaiarrna, bir Pandora kutusu oldu$unu, veyahut daimi aksiyonhalindeki bize verin" ErShkianyla dcinenip tutarak kendisine bir govdeninuzvundanolmamak duruyor. Bizsenefesimizi muktedirlerin seyrediyoruz. iEerisinde "Eir azrnlk Earcsizlik Dahasr. Hephaistos muamelesi yapmlg icabeder".t'
l. Tenrpo,Yrlltk 199] Kasrnr1987 2. Sabalr, , 3 . G t i n e g2 1 . 4 . 1 9 9 1 4. Milli Refleks Ling Orjisi (Birikin, Arahk 1998) ve ilkokul gocuklalna3.stntfta (iletiqimYayrnldn,1999)adh qalrEmasurdan, Tiirkiye'deMilli Elitinr ideolojisi 5. Olreli1 ismail Kaplan'rn baShlraltrnda "Tiirk milletiirin do$uEtan "nriilkiyet hakkr"nrnti$rerildifini, SosyalBilgiler dersinde"Demokratik Hayat ve Anayasa.ntrz" ve vergi vernre altrndaiseyalnrzct "segnre segilme, bir askerolma vasfr"nrn, "insan Hak ve Hiirriyetleriile Sorumluluklal"gibi baEh$rn srkr kitabr,bireyli$indahaolu5umhalindeyken bir ismail Kaplan'tn dgreniyoruz/hatrrlyoruz. yapma"konulalnrn anlauldrlrnr ve askerlik nasrlildig edildi!ini anlattyor. tedrisarla r s 6 . U n r i t K r v a n EG a i b R o r u a r r ( i,l e t i g i nY a y r n l a r .1 9 9 2 ) , s . 1 4 l r , s.59 1996,Qev:AbdullahYrlnraz), Ekolojik Bir Topluma Dolru (Aynnr Yayrnlnrr, 7. Murray Bookcfiin,

{yirmiiki}

. nisyanS

g.D.

I

sol partiler ve segim
Sol parciler bu segime'95'ren daha drgiitlii ve "hedef kitleleri"ni daha iyi belirlemiE olarak girdiler. Ancak erkisinden artrk bahsermeye gerek gcirmedi$imiz devlet teriirti bir yana, stirekli kangan giindem ve bu "grindem"lere miidahale erme tarzlannda g<iriilen zayrfltk, solu, segimierde biraz "riksiiz" konuma diiEiirdti. Daha agrk sriylemek gerekirse "kamu vicdanr" bu seEimierde - HADEP drErnda-solu 'pas' geEri. Sol uzun zamandrr kendini anyor. Biiyiik tartrgmalarla gekillenen legal-illegai mticadele aynmr belki sonlandr ama son 1 Mayrs'ta gcizlemienenmanzara bu aynmrn Eok citesindesorunlara iEarer ediyor. Bu Sorunlar hall harr_l rarcrgrla dursun, artrk solun gelece$ini uzllnca bir srire anri-fagisr mticadeld ve bang polirikalan belirleyecek gibi 96ziikiiyor. Bunlann artrk herkes iEin hayaci cinem taErdr$r dtigiintildii$iindp sola tek bir Eey kaldr$r ortada: Sosyalizmi kitlelere nasrl mal edece$inden Eok artrk kendini nasrl var edece$i... Bu segimlerde sol parriler farkh projeksiyonlar ve stratejilerle seEi men kitlesine seslendiler.Bu vrizden sontrglar cenahtaki her parri igin ayr\ anlamlar ragryor. AEagrdaki de$erlendirmelere trnak igi sol partileri de katnk, Iananrn yakrn gevresiyle beraber 10 oya tekabiil eder" demiE. Bu cinerme tahmin ediyoruz Sip iEin geEerli olabilir. SiP segim propagirdi, farkrm ise adaylannrn hepsinin emekEi oluguyla ofta.ya koydu. ODP gibi "devrim" sonrasr bir perspektif ortaya koymuyor, gandasrnr di$erlerinden farkh yani bu anlamda bir azami progolarak net bir kapiralizm kargrtl$r ramr yok. Ancak "emek"e yaptr{i iizerinden remellendirdi, seEimlere asrn vurguya ra$men strateiisini oy kaygrsryla de$ii yalnnca daha gok demokrariklegmeden I'cirgritliiliigtinii geligtirmek" iizere yana <irmesibizce bir kafa kangrkgirdi$ini beyan etti ve zaren iigr yaratr gibi. EMEP bu segimmonoblok-otoriter yaprsryla dd Leninisr parti modeline di$erlerinden kat be kat daha fazia yakiagrnakta. Bu ba$lamda aldr$r lerde silik kaldr.

Odp: nir sivil roplum <irgtici.i ile bir partiyi ayrrari farklar vardrr. Sosyalistler birincisini daha gok 35000 oy, oy verenlerin net ve bimr.rhalefeti cirgiitlemekte kullanrrlingli tercihi gdz ciniineaLndr$rnda iar, ikincisi de -yani parti- bu aslnda daha Fazla bir savrva rekabarmayr kendi polirik hattrna kabiil ediyor. ycinlendirir. ODp ise bu ikisini bir araya getirmeye Ealqmanrn ve <ire hOdgp; SeEimin bu cenahtaki yandan bir araya gerirdiSi kitleyi tek galibi. Yerel seEimlerdegcisda$rlmadan rurmanln en iyi yoterdili baganyla6callan'rri savuniunu bulmaya galgrrken gizdi$i masrnda gozd.a$t vermekte kulmu$lak gcirtinttintin kr.rrbanr oldu, landr$r "devier iEinde devlet"in Bundan sonra en uygun politik temsil gtici.i. Segimlerden sonra h,attr CIIP'nin bagansrzh$rna fiilen olmasa bile "ruhen" iiEe bakarak "gergek bir sosyal btiltindtigii libsin olan Tiirkiye'de demokrat'l parti olmakta bulr.rlsa HADEP'in kaz'andt$r "bcilge", EagmamaL. siyasi olarak rizerkleEmiE ayn bir coSrrfyaya igaret ediyor. Segim gfip i Trnak rgr sol partilerin bibcilgelerine sokulmadan relefonla rincisi. $imdilerde krnlan oklannr seEmenlere propaganda yapmak zorunda brrakilan ire buna benzer birEok engellemeye ra$men aErk farkla seEimleri kazanan adaylar, IRA tiyesi Bobby Sands'r vekil segtiren benzer bir halk desrefiini arkalanna almrE durumdaiar. tamir ermeye ve baraja Earparak dafrlan kimliklerini kurrarmaya (aLgryorlar. yrinetimi Yeni mr,rhalefet kanadr kazansrrydr qu anda durdu$undan oldukga soltr

Eekilmesi muhtemeldi, ancak Altan Olrmen ydnetimiyle daha Eiinkri bu parrilerin seslendi$iseg- Apo'ndn Tiirkiye'ye geririlmesiyle uzun siire b<iyie gidecek g<iziiktmen kirleleri de devrimci beraber Kiirt halkr politik aErdan yodar. dcinrigiimlere ha.iz <izellikleri Eok daha net bir ravrr orraya biinyesinde raErmakra... koyuyor. " ipt' i Sol-jakoben yeni bir kimIik vc konrplocu bir siyaser TroEki "seEimlerekatrlan 011100 Uvriyerisc (igEici) ve anlayrEryla SiP: : birgeyler yapmaya bir KP'nin aldr$r her oy, oyu kulsairnrmL bir gizgiyle segimlere gai4triar" Turmadr, sallk olsun...

nisvanS

{yirmiiig}

'te;.ii{t{ilW.,*

belle$nden@bif
igin krnlmalar, iktidarlann siireklilili oldukga bfiytik cinem arzeder ve gerekirse bilingli miidahalelerleyaratrltr. Iktidan payIaqanlarrnilk elde tarih yazrmlnave iletiqim aygrclarna yonelik miidahaleleri asLnda toplumun bilingaltrnayonelik biiyiik bir giri-

halk

delil, tiim totalitersistem- dosya hazrrlamadrk.Aslnda bir "dosya"dan faqizm adece ler, gtrglerinitoplumlann belle$indeki bile bahsetmek mi.imki.in degil. Yalnnca altr. Bu yaqanm{ olaylarrhep beraberbir daha'hatrrkrnlmalardan,boqluklardan
layahm' dedik. Gonliimi.iz, bu yiizyrla ozgi.i bir bgla olarak binlerce insanrn hayatrnamal olan faqizmin kolayca unutulmasrna elvermiyor. Ozellikle de artrk iilkemizde iktidann en biiyiik iki ortalrndan birisinin gegmigison

derece kanh bir fagist parti oldulu diigiiniiltirse... Evet, arttk iiyelerinden qimden bagkabirqey de$ildir. bazrlartnrn katliam suEuyla yargtlanmast yayla' Fagizmve faqist hareketler iginse bahsedilen gerekirken ceylan derisi koltuklannda saygrnbir miidahale had safhadaonem taqrr'Qiinkii bir narak oylamalarakatrldrlr mtithig 'IJnutmamak' bizim yonelik her sorgula- parlamentoyasahibiz'. . fagist hareket, geEmiqe manrn en nihayetinde iktidannrn sorgu- iEin asrlEimdi Eok onemli' lanacalr bir noktaya evrilecelinin bilinciyle 'yalan' lartnm ortaya agrlmrg yaEar.Bu sadece Erk- Zaman, toplumsal bilincimizde iEin iktidar aygrtrnda masrndan delil, belleline ve gegmiqine yanklan kapatmak yani iktisahip grkan bir halkn, gelecelini de aynr clerin yarrklar agmanrn zamanrdr; karqrhep birliksorumluluk duygusuyla y^r^tma arzusundan dann bize dayattrlr unutu$a geEmiqindizkaynaklanan bir korkudur' Fagisthareketler te aya$akalkmanrn; isyanrn, leri kanayan kiiEiik kardegiolmadrlrnr hatryagamakigin unutuqa muhtaEtr. latmantn zamanr"' Bu sayrda onceki saytlatrmna benzer bir nisyan

{y.irmidtirt}

nisvanS

uygaf aDacl

Hangisimilliyetgiliktiri' Emperyaiistingiliz milliyetEilili mi, aynhkgririanda milliyetEili$i mi, nazizmin rrkgr milliyetEili$i ancimi yoksaona kar$l sava{an faEist Buigar yurtseverli$i mi, ilerici'sol' Fransrz Devrimi'ndeki Franco'nunkralcr uiusalcrlk mr, ve kiliseci,gerici milliyetEilili mi, enternasyonalist sosyalizmin elinde btiyiirr0sii Stalin'in 'komtnist' rnilliyetEili$i mi, 'artisc' baEkanr ABD'nin en Reagan'rn'yeni milliyetgili$i saS' mi, bir baqka milliyecEi iider MiloEeviE'een Eok kiifreden ve mraria kafatasEr oimamakla civi.inen MHP'nin milliyetEili$i mi, zamanlarda Atatiirk son MilliyetEisi oldu$unu sciyleyen Apo'nun Kiirt milliyetEilifi nii!' Yanrtrn tuhaflr$r soruiann kafa daha da arttrtr: kanEcrncrh$rnr hepsi rnilEvet bu sayrlanlartn liyetEiliktir. Avrupa tarihininson iki yiizyrhna damgasrnrvuran,
milenyum sendromlarryla

Avrupa

bugiine kadar de[iEimi, asirnda devletlerinin siyasal de$igirn tarihidir. tarii.rsel

Amerikan

ve Fransrz devrim-

yaprlannrn

leriyie EekillenmeyebaElayanmiltret anlayrEr,kendini devletle iliEX<ilendirmeyebaglamrqu. Kitle, artrk devletin kiclesiydi" Kavramrn de$iEimi, bir anlamda iktidar alundaki kitlenin de, kendini ikcidara karEr farkh konumIayrqrydr^ Ulus-devlec srirecinin

MilliyerEilikierin

geiigimine bakrldr$nda, donemin siyasi koEullan ve kendisini politik grubun sahiplenen altyaprsrna grire, farkii vurgular tanrnmayacak }<adar deligebilecek esneklikte bir ideaitrnda olojik argi.imania Bciyie bir deliEimi kavramanrn yolu, milliyetgiligin hayat buldu$u siyasal ve toplumsal koqullan baEtan sona incelemekren 8egef" r n ll l l y e t q l I l E i n d n d t t $ t t ve ulils-dpvletie$mF (1780-'!880) siireei 'Millet', siyasi aniamrnt kazanetnik vurguya sahipmadan <ince, ri. FransrzDevrimi oncesi dcinem

dogurdugu milliyerEilik akrmr da, tr<argrlaErnz. etnik anlamda milletlerin bir arada yaEamasrve rekabetinden bu etnik birlikteliEi €ok, banndrran kitlelerin bairmsrz rradeleriyle kendini ycinetmesi olan modern devlet bicimine vurgu yapryordu. tr9. yiizyrlda yaqanan endiistriyel, ekonomik, siyasi ve ropiumsal modernlegme sonraki yiizyrlda tamamlanan uius-devletlegme

stirecinin alcyaprsrnr hazrlayan igin' rnilier kavramr, i<endisini driniigtmlere sahne oluyordri. etnisite, dil, tarih temelinde MilliyetEilik, devletten baprmsrz ranrmlayan .,4.lman romantiklerinin kiiltiirel milliyetEili$ine denk diiqer. Etnik kdken, genig -hatta parEalannda toprak daS.rnrkolarak- ya$ayan' ortak bir yonetim yaprsrndan yoksun insanlan, Hobsbawm'rn deyimiyle on-milietler denebilecek gekilde birarada rutan ba! idi. Sanrldrfrnrn aksine bu tiir etnik kcikenin, modern milletin <iziinti oluEturan bir miili devietin EekilIenmesiyle hiEbir rarihsel ihkisi yoktur" Oyle ki kavramrn deligmesinde en dnemli tarihsel yapacak olan biiyiik etkiyi koriuEandevrim, fiilen Fransrzca trannEok az oldu$u bir etnik grubir politik progf,ama dcinriEmeden 6nce, devrim sonrasl yeniden tanrmlanan Avrupa devietlerinin kendini bir inqasr ve rneEruiyet ihtiyacr iEin kullandt$r tr<azanmak argiimana dcinriEmiiEtii. parlarnenrer Modernitenin devletlerinin

baEunzrn ddndiinildiiSii "2000'e ... " kaia yrllannda" bile Tanil Bora'ya, geEmiyor diye sitem ciniinegelen ettiren milliyecEilik, isimlerle nasrl bu kadar de$igesa$Lkhbir bilir, bciyle esneklik bir ideolo,iinin biinyesine. uyum sa!layabilir mi, milliyetEili!in rrkErli< ve faEizmlenasrl bir iligrnilliyetEilikler kisi vaidrr, Eatrsan arasrndasikrgrpicalmaktankurtulmanrn bir yolu yok rnudur? Cevaplar igin okumaya devarn edin.

"millet"le, hem yaprsrndan cittirti hem de onu politik haklan ya da iddialan olan dinamik bir yurttaEiartoplulu$una Eeviren politik dciniiEiimler nedeniyle organik . bir iligkisi vardl. Modern devlet, yurttaElannrartrk rutinlegen sayrmlarla, do$r.rm,ciliim, evlilik ve istihdam araElanylasicilinc gegiriyordu. Srradan erke$in de politik bir anlamr ve poransiyeli vardr; oy

Miliet ve ideoloji oiarak rnilliyergiliklerin, ortaya ErkrErndan olar tilkesi olan Fransa'daoldu.

nisvan3

{yirmibe$}

-+-----kullanma hakkr. Yurttaglann devlete kargr dogal bir baghlk duyup destek vermesi, kuEku gcittirmez bir gtivence oimaktan ErkmrEtr. Devletin Erkarlan, srradan yurtrayn <inceden hayal bile edilmeyen cilEtidekacilrmrna ba$Lydr. Verginin de cjtesinde erkeklerin askerlik yapmasr ern siyasi haritada devletlere genelde eski "ktilriirel milletler" hakim oldular. Bu, devlete adrnr veren egemen etnisitenin, meEru e$itim tekelini elinde bulunduran devletin resmi dili anctlt!ry\a, dilerleri iizerinde kiiltiirel asimiIasyon yapmasr anlamrna geliyordu. Bu dcinemde baSrmsrz bir elicim sistemine sahip olabilecek gcistermigri. Yani faqizmin dril yata$r olarak ortaya ErkmrEtr. MjrliyPtqili0in TirvPsi(iq18_1q50) Savag sonrasr dcinemde, milIiyetEili$in yiikselmesinin en <jnemli nedenlerinden biri savaga

noktayr koyan Versailles devleti Eok yakrndan ilgilendiriAntlaEmasrdrr. Lenin'in "tarihteki yordu. Devletler iEin sorun sadece kadar biiyiik olmayan hig bir en canavarca korsanirk eylemi" megruiyer kazanmak de$ildi; toplum kendini yeniden i.iretmeye oiarak tanrmladr$r Versailles, devletin yagamasr iEin yurrraErn muktedir olamadr.' Geleneksel Avrupa'da politik harirayr milliyer aktif katrltmrnr saSlama zorunlu. millerlerin (Almanlar, ingilizler, do$ruitusunda Eizmeye ycinelik Iu$u da scizkonusuydu. italyanla"r,Fransrzlar) iEinde eriyip sistemli bir girigimdi. Kairn gittiler. Avrupa'nrn siyasal yaprsrna ulusdevlet modelini girmeden cince monar$i, kutsal hak yoiuyla duygusal ba$lanmayr sa$layan aragrr. egemen yurrtaEiannrn roplaml bu iglevi yerine geriremezdi. Devlet ve millet miikemmel Aydrnlanmanrn bir gizgilerle her birinde etnik kcjken ve dil itiban ile ayn bir homojen halkrn yaEadr$r, kendi iEinde devletlere .yararma

milliyetGiliSin d n n i i $ f i m f ( 1 8 8 0 - 1 q t 8 ) uyumlu teritoryal i Bu dcinem, milliyetEili$in bcilLinmiiE bir krta

aniamrnrn giinrimiize daha da yaklagtr$r bir dcinemdir. Ernik kciken ve dil potansiyel miller olmanrn merkezi, giderek belirarasrndaki eski sosyo-polirik leyici, hacca tek kriteri haline ba$lann Eciziilmesi,yeni kamusal gelince, devier drEr milli sadakar biEimlerinin formiilas- hareketlerden baEka yerleEik milli yonLrnu ve agilanmasrnr zorunlu devletlerigindekimilli duygulan krlryordu. O zaman, simge ve etkileyen bir de$4i[ift de sriz tcjrenler aracilllryla. kiqiselleEtiri- konusuydu: millet ve bayra$rn len, simgesel bir "haik" yaklaErmr hrzlapolitik sa$ado$ru kaymasr.
yaratan ulus, yeni bir ba$lanma tiiriiniin oda$r haline gclecek. nasrl tanrmlanrrsa tanrmlansrn

gabasrnrnmantrksal sonucu, azlnLklann kitle halinde kovulmasr ya da yok edilmesiydi. Bu gcireve de talip olan birEoi< milliyetEi parri bu dcinemde kurulmaya baElandr. SavaEtan galip grkan iilkelerin kapiralisrleEme stireci hrzianmrE, burjr.rva milli ekonomisi de zafer kazanmrEsayrlabilecekkadar rayrna oturmugru. .Bu arada kapitalizmin, toplumun milli biitiin-

BunakarErn, devietsiz milletlerde Itigiine ne denli ihriyaE duydu$u enternasyonalist solun iiretti$i ortaya Erkryordu. Miller olgusudevletin "miller"le <izdeElegmesi de "halklann kendi kaderini tayin" nun, simgeler ve ritiiellerle, kenhakkrnasaniarakteorizeertikleri dini srirekli yeniden rirerebilme bunun en moda aracr olacaktr. miliyetEilikleriile ulusal ba$rm- giicii, bunu yaparken cirdiilii Ulus-devlede$me siirecine giren srzllk miicadeleleri vermeye topiuluk bilincinin grup iEi farkdevletler, siirecin roplumsal aya$r baEiryodardr. Fakar milliyetEilik,' hlklal circerek benzerlikleri rine I. Diinya SavaEr birlikte, encer- Erkarmasrve bu yiizden insanlann olan "milletleEme'ryide tamamlaile mak zorundaydrlar. Br-rnun igin nasyonalist sosyalizmin yoksui topiuluSa ideolojik bidik yarrnmr ve millet imajr ile mir{srnr yaymak. milli hareketlerin 1918'de yapma e$iliminde oimasr egemen ba$Llk duygulan agfamak iizere, baEansrzLSadiiEtiiSii cilgiide, burjuvazinin dikkarini gekiyordu. kendi halklanyla i\etiEim kurAvrupa'nn eskiden de ba$rmslz AsLnda uiusal biitrinliik ve ortakmanrn her giin giiE\enen aygrr- oian milletlerinde zafer kazan- hk duygularr hig bir zaman ulus lanndan, efitim kur\rmlanndan mrEtr.I. Savag sonrasr Avrupa'da iEinde yaEananscimiirri ve iktidar yararlanacaklardr. Milli e$itim, milliyetEilik, coplumsaldevrimin mekanizmalannrn varlfrnr Lrygun gcinilen milli d,ilin, yani yerini alan dal.ra rLmL bir hareket de$igtirmiyordu, fakat ulusalcrhk iletigim aracr olarak millerin olarak de$il, kargr-devrimden egemen slnrflann bunlan nranipyana olan subaylar,alr ve orta uie etmesinin aracr olabiliyordu. olugumunda en erkin fakrrjriin, yaygrniaEtrfllmastnr da sa$hyor- srnrf siviller rakrmrnrn harekete Bciylece milli kirnlik, kendini gegmesi olarak yeniden boy modern, EehirieEmig ve yiiksek du. 19. Yiizyrlda gekillenen mod-

{yirmialtr}

nisyanS

- -------t kugkusuz savagla birlikte, <izellik- kagan zayrf kiEiliklerin srgrnaSr Ie devrimci umut dalgasr olaraktanrmlyordu. 1920'lerin,baglannda geri gekildikten sonra iyice giiElenmiEti. FaEizmin dolru analizini, onu Fagistve salcr hareketler, enter- roplumsal kciklerinden aylrlp nasyonalizm 1914-1918deki birey <iznelli$inindo$asr iEinde ve savaE deneyiminin pekigtirdi$ibir aErklamaya galqan buriuva ideantimilitarizmle rizdeEleEti-olojilerinyanrnda,karErmticadele rilebilecek gere$i olan "kurl tehdide"kargrbu yiiriitmesi do$asrnrn durumdan faydalandrlar. Ortada ve sosyoloiik bilimsellik iddiasr bulunan bol sayrdaki bagansrz- callyan diigtiyordu. sola Modern kitlesel medyanrn yiik- hlrn -sorumluluk drg diiEman- Komintern, Avrupa'da faEizmin seligi de kapitalizmin lann ve iEerideki hainlerindi- yiikseliginin yrllannda, ilk ardarda millileEtirme programrna e$lik yarattr$r hayal krnkh$l ve 6fke gelecek kargr-devrimleri eden bir geliEmeydi. Popiileride- Eoksayrdaki insanr Nazi parcisine cingcirmekten uzak bir rahatlk olojilerbu araElarla hem standart- ya da Btyrik Buhran srrasrnda iEerisinde,fagizmi tekelci serlagtrnlabilir, homojenieEtirilebilir Avrupa'nrn diler yerlerindeki mayenin, toplumun geri kalan ve dcintigtiiriilebilir, hem de aErn sa$cr milliyetEi hareketlere kesimi iizerindeki dolaysrzdikagrkEadevletler carafindanmak- siiriikledi. tatridii$iin saf ve basirbir ifadesi sath olarak kullanrlabilirdi. oldu$u savryla kestirip artr. IiaEisc -m. t r k C t I t k devletin, btiytik burjuva2iden Kitleselmedya,fiili milli sembol- F n $ i leri her bireyin yaEamrnrnbir rygtireli rizerkli$ive faEizmi iktidara parsasrna dcini.iEriirme bciylece, FaEizm'giintimiiz siyasi.,,termi- .oE,y"n ve gibi olgukitle hareketleri her tiirlii milliyetEi- lar hafifeahndr.Solkesim.en basola$an nolojisinde, Eo$u yurttaErnyagamrnln totaliter rejimi ve hareketi kap- can beri her ttidti ,.t .t.i ,..bir boyutunu oluEturancizelve yerel aianlarile kamusalve milli sayangenel bir terim oiaraki<ul- mayenin, askeri cuntanrn, polis kay- deietinin potansiyel alanlar arasrndaki aynmlan yrk- lanrlrr'Bu diiz tanrmlamanrn otorite polipopiilist soylem- tikalannr, orijinal faEizrnlehig naSrnda, solun makta EokbaEarrhydr. lerindeki yiizeysellikvE burluva ilgisi olmamasrnakarErn fagizm ideolojilerin kendilerinifaEizmden oiarakadlandrnr" psikoFaEizmin Iki savaE arasrdcinemde, devlet- soyutlama gayretierinin biiyiik sosyoltobonrruda kendinegdre lerin milli parEalairnr.btitiin- payrvardrr' yorumlayansol, 1920lerdekiilk leEcirmesinin de$er kazanan araglanndan biri de spordu. Liberalizm, klasikraEizmin ?:1ffi1,t'"""*,,:l:: !,$jf Kitlesel bir gdsteri olarak spor, oluEum siirecindeki kackrstn'n raporunda"faEizm,siyasi olarak devler-milletierisembolizeeden yarattr$r ve utangaEhk kurnazlk- oErk,o kalmrgla'n, toplumsal kiEilerve takrmiar arasrndaki re- la, SarprtrlmlE fagizm yorumla' kon.rnrlannr vadrk koEullarrnr ve kabet unsurunuiEeriyordu. az iirecmiEtir. En Bunlann ." yiy,8:i kaybermiElerin, hayal krnkh$r kamusallaEmrE bireyierin bile olanr, fagizme'ycineltilen ahlaki diyordu. duyonl*rrn sr$rna$rdrr" kendilerini, pratikte her insanrn suglamalaria gekillenir. Liberal grire',faEizm Be.,ederto Croce,ye olmasrnristedi$i kadar miikem- yorumagorefaEiznr, ve maddi kcir bir srnrfincrkannrnoolitik ifadesi mel olan geng insani'.rnn(erkek- Srkar hrrsrnrnzaptedilemeyerek de$il, savirn tir",tigi bir'bilinE lerin) sembolize etti$i milletle toplumun ruhi deng;esinde yaratbir Eciki.intiisii, uygarhk bunahmr cizdeElegmesini sa$layarak,milli tr$r bozulmanrn sonuc*. olar.ak .,e sarhogluSun sonucu,<izgiirliik duyguian agrlamanrn benzersiz orcaya grkmrEtr. FaEizmintiim bilincinin azalmasrvla orrava <ilgtide etkili . bir aracrydr. faaliyetleri ahlaki Edkiintiiniin bu crkanbir oaranrez"di. Olimpiyatlannciddi bir milli rek- bir ifadesiydi. Liberal-burjuva abethavasrna girmesive futbolda Eevrelerin psikolojik Fagizm,her d<inemdekendisini. destekledi$i bir diinya kupasr organizas- yorumlarda, faEizmi insankarak- aErklmaya Ealgan ideolojinin, yonllnun diizenienmesi bu terinin otoriter yanmln rirgiitlen- dtinyayr ve rarihi yorumlarken dcjnimedenk diiEer mig Eekli olarak gcir0yor,Frich kullandrlr 'EeliEkiler'den. ibaret Savagan iilkelerdeki milliyetgilik, Fromm faEizmi cizgiirhikten sayrldr. Toplumsai ve tarihsei teknoloiili sanayi toplumlannda ifade etmenin yeni yolu haline getirilmeye baElandr.Milliyergilik, bir anlamda kapitalizm ve sanayi devrimiyle ortaya ErktrSr iEin, kapitalizmin tiim agamalanna, kollektif kimlik ihtiyacrna cevap veren ana ideolojik perspektifolarak uyrrm sa$layan iE bir evrlmi koiaylkla gegirebiliyordu.

nisyanS

{yirmiyedi}

Max \(eber devleti, "verili bir minin niteliklerinden dolan coprakparEasr iginde yasal fiziki yaygrn. bir yandgrya kargrn, giig kullanrmr ralepedenbir insan "rkErlk", fagizminolmazsaolmaz toplulu$u" oiarak canrmlar. bir koEuludegildir. italyan fagizOndan daha rince Heinrich von mi, Alman kardeEineduydu$u Tieitschke "silahlanma hakkr derin hayranhla ra$men, rrk diiEdevleti tiim di$er onak yaEam manL[r niceli$ini kazanmamrgtrr. biEimlerinden ayrnr" diyerek, Kaldr ki, Hitler "tek damar devletin savaEkan yciniine vurgu devlettirve bu damann iginderrk yapryordu. "Savag ulusal dalrnftvardrr" diyerek, Alman rrkrnr hlrn panzehiri, yurcseveriik devletin bir dinami$i olarak duygulannruyandrrmanrn keskin gordii$iinii ifadeetmektedir.Nazi bir ilacrdrr" diyen Tieitschke na- iktidan, rrkEdrlr kendini yeniden zizmin feyz aidrlr diiEiintider lis- tirermek ve toplumsal refleksi tesineadrnr yazdrrmrgtr.italyan uyanrk tutmak arnacrylakullanfaEizmi, kendisine bahgedilen m$rlr. biitiin cizellikierinden daha Eok "devletEi" idi. Devleri "ulusun Devlerin giiElii olmasrnrn FaEizm tahlillerinde zayrfkalan yasal bedeni" olarak gdren koEullanndan en biri de, otoritesini ydn, 'devler' aygrrrnln faEisr Mussolini, iktidanndan sonra tek bir odakta toplamasrdrr. Bu bigime kolayLkla dcintiEebilenkurumlan ve halkryladim iilkeyi yegane odak, otoritesinin muclakkarakteridir Fransrz militarizeedecekti. h$r iEin muhalif hiEbir oluguma Devrimi'nden sonra devleredair yagama Sansr ranrmamahdrr. diiEiincelerde belirgin bir de[iEim Fagizm, varolan uius-devlerler Bunun en garanrili yolu, tiim baElar.Kriklerini, Machiavelli'nin arenasrnda do$muEruve devlerin ororiteyi ve ikridann siyasal "yalnrzca iktidan hedefleyen yetedi otoriter giiE olamayrErna tr<adrosunubir kiEi etrafinda siyaset" diiEiincesinden, Fransrz tr<arEr tepki olarak geliEmiEti. cirmektir: bir Fagist iktidann,parrinin .r ' i B o d i n v e I n g i l i z F [ o b b e sg i b i Devlec giiElii olmahydl, bunun ve halkrn ruhunun somurla$rr$l diiEtiniirlerindevleti artrk dinsel igin de banndrrdr$r riim yeretr "yr$rnlann duygulannr sezen! ororicenin, hatta her riirlii kimliklerin iizerinde, onlarr onlann belirsiz iradelerinibiEimtoplumsalaniagmazhsrn rizerinde yokedecekbir tist kimlik olarak lendirenve.ulusal erekleri en iyi baSrmsrzbir giig olarak gdren yiiksek ulusai yo$unlaEma ve bigimde bulup saprayan"efsanevi anlayrgrndan alan yeni bir sadakati cirgiitlemeliydi. dncier DuEe, Fiihrer, Caudillo, devletEilikgeligiyordu.Fichte ve Sosyaiistlertabanrnda bir srnrf BaEbu$... GiiE elbete ki erkektir, Hegel gibi Alman romanrik- grkan ararken faEizm, ulusun <inder devletteerkek olacakrr. de lerinin de katkrsryla devler, mutlak bidi$iyie srnflann EauE- Erkegin fiziksel giicii ve giizellili, korkuiu bir saygr uyandrrarak miurnr askryaald{rnr iddia ede- genglik, sa$hk ve kan, faEisr duygusal ba$ kurulan, Erkadan cekti. Fagisr ideolog Enrico ocoricenin de$iEmez sembolleridir. adalettenbile cjncegeien kursal Corradini"asrlEatqmaproleterve F'agizrn, cjnderinkililili ve romanbir nesne, baElbaErn4 amag burjuva srnrflar arasrndade$il, cik bireycili$in kahramanlk bir haline geldi. Devieti her tiirlii proleter ve plutokratik uluslar duygulanna yaptrlr vurguya ra$etiSin ve bireyselyagamrn kayna$l arasrndadrr"diyordu. FaEizmin rnen, sosyalizmden aidrlr kollekolarak gdren yeni-Hegelcilik ve ktiEiik ve egemen burjuvazinin tivizmi bireyin ulusa, partiye, gerge$in demirden rnantr$rna ideoiojikittifakrylado$du$u,ser- rejime duygusal ve maddi dayah, diiz viralizm, italyan rnayenin kesin deste$iyle ikridar katrirmrnrzorunlu hale getirerek faEizminin felsefitemellerinioluE- geldi$i sciylenebilir fakar iktidar agrn anci-bireycili$e vardrrmrgtrr. turacaktr. siirecinde egemen srnrflardan Bu koilektivizm,elberceki cinder(italya), harra den baglayan gcirece cizerkleEti$i sarsdmaz bir hiyeEn cizgi.inorne$i olan iralya'da onlan iEinde eritti$i (Aimanya)de rarEiyiigerir. Her riirlii roplumsal 'devlet faEizm, asirnda sadece bir gergektir. Bu anlamda, iliEkinin ororiter hiyerargiyle rnantr$r ve ideolojisi'nin en uE fagizmin ulusalcrh$r devlerEi- yiiriidii$ii bir ortamda, birey de noktada hayata geEirilmesiydi. liSinin gerelidir. Alman naziz- Srup yagamlnrn fonksiyonuna bir

k<ikleri olmayan soysuz bir hareket, ideoloiisi olmayan bir ve Eiddet sapkrnl$r, rrkEr emperyalisthedefleriiEin korkunE katliamlar yapmaktan gekinmeyenbir ydntem,otoriteye mantrksrzca bir taprnmayia baSL psikopatlann devlet aygrtrnr ele geEirmesi gibi duygusal <izelliklerini dne Erkaran yorumlarda, faqizmin politik ycinI gcizden kagryordu.Topiumda geiigentiirn geri sapmalanburjuvazininkomplolanna ba$layan gcirtiElerde fagizminkomplike yapunr anlarma konusunda ikna edicilikten uzaktr.

{yirmisekiz}

nisvan3

ilerieyenyrllarda, Avrupa'nrn milliyecEi partileri, faEist olmayan, miitevazi milli iddialaradcinmtiE ve burjuva devietlerininsisteme GcirtildiiSii gibi, fagist iktidann entegre ettili sa$ gtigler olarak simgeleri oian otorite, hiyerarEi, XconumlanmrEtr. 90'lara geiinmuhalif tehdit unsuru brralcma- di$inde SSCB ve Yugoslavya'nrn gidder, ma, milliyerEilik, giiE,mi- da[rhEr, kadar millcderEimdiye litarizm-savag, erkeklik, anti-bir- arasr dtizeyde ranlnan egemen eycilik, erkeklik gibi kavramlar birimlerin sayrsrna onlarcadevlet ulus-devletin yaprsal iEeri$inde daha ekledi ve yakrn zamanda zaten mevcuttur.FaEizm devietin milli ayrrl*Erhlrn daha fazla bu cizelliklerinin (dolal olarak geliEmesini srnrrlayacak hiEbirEey egemensrnrflannyaranna geliEe- <ingtiriilememektedir. Zin cek bir siiregle)aErnlaEtrnlmasrdrr.Tiirkiye de dahil, diinyanrn her Fagizmin, i$renE ve ko;kunE yerinde bitmeyen aynlkEr EatrEuygulamaian, devletdenkleminin malar yaEanmaktadrr. Bugiin deSigkenrcrinden baEka birEey biitiin devletler resmi olarak "rnilUygun olan her aygrla de$ildir. Devleg, dolasr gere$i let"tir, bi.itiin politik ajitasyonlar, faEisclegtirilmiE kitlelerin dniine faEizandrr. pratikte biitiin devletlerin rahar konulan mitoslar hep {evletin vermeyip kovmanrn yollannr Sonrnst fiziki srnrrlannrn geniglemesine F o $ i z m y a b a n c r l a gh e d e f "radrklag iEareteder. FaEizminemperyaliz- m i I i i v p t E i n i k almaya e[ilimlidirler. ortaya grk4rylabirliicte, MilliyerEilik, hiEbir yenililr mi, kitlesine sundu$u hu FaEizmin emperyalist diiElerinde ifade anti-faEistrnilliyergilik kavramr getirmeyeceEi aniaErlan yeni bir bulur. MilliyetEilik ya da rrkErlk da geliEri, devrirnci y*rtsevedik yiizyrla (harra binyrla) girerker.r miicedelede faEisc mil- diinya halkla.nrn baEka topraklann anavatana anti-fagist baEbelasr liyetEili$inkarErargiirnanrolarak olmaya devametmekredir.Etkisi katrlmasr ve somiiriilmesini de megrulagtrran etkenler olarak ortaya grktr. Bununla birlikte .A,vrupa'nrnsrnrria'nr goktan karEr miicadele ispanyaig a$m$sr. Moderniteyle do$duiu karErmrzaErkar. Bu hedeflerin fagizme enrernasyonal gekil . gibi, kendi evrimini siirdiirmeye bir gerEeklegmesi toplumun ve savaElnda iEin devletin cengavedeEmesi gerei(- ahyordu. devam ederek post-modernireyi lidir. Fagizmin, farkh ideolfi krikde gcimecefe benzemektedir' balrmsrIeri ve uygulamalarl arasrnda,- ozelrikre 1945 sonrasr, neredeysede$igmez bir <izellik zhkvescirniirgeciliktenkurtulmak n v n n k E n sosyalist anri- - 1780'denGiiniimiize Milletler olan sokakmilisleri(squadrittiler, hareketleri ve SA'lar, Falanj Eeteleri), Eiddet emperyalizmlecizdegleEmiEti ve MilliyetEilik, EJ. Hobsbawn, milli kur.tulug'solun sloganr haline Aylntr Yayrnlal cirgi.itlenmelerinin gekirdc$idir, iktidara geldikten sonra derhal geimiEti. Batr Avrupa'dakiernik - 20. yiizyrlda Ulusal Devlet ve Montserrar yasallagarak poliseeklemlenenbu ve aynlkEr hareketler 19I 4 MilliyetEilikler, Yayrnevi Sarmal birimler, halkrn egitiminde de cincesinin aksine agrn sa$cr, Guibernau, uyugmayan - Modernite ve Holocaust, etkin rol oynar. Halkrn militari- faEizan ravrrla Bauman, Sarmal zasyonu, askeri giictn insan toplumsal devrimden y^n Jygmunt potansiyelini artrrdrlr gibi Marksist deyiEleribenimsemeye Yayrnevi faEizminamagladrlr diigiinceden baEladr. Kendi kaderini tayin - GeEmeyenMilliyetgilik, Tanrl halklar kendi- Bora,iletigimYayrnlan yoksun, eyleme,harekere Eid- hakkr engellenmiE ve 45-46, lerini scimiirgeler oiarak yeniden - Birikim Dergisi, Sayrlar: dete tapan roplum tasanmrna da srnrflandrrryordu" 1848'den6nce 7 L-72 (6zelsayl kaErnrlmazdrr, uygundur.Ve savaE

indirgenecektir.Mussolini'yeg<ire "adam, ancak ailenin, sosyal grubun, ulusun bir i.iyesiolhrak katkrda bulundu!u siireglerin giicii ile adam olabilir". Bireyi yok etmeninen etkin yolu iseyagamln her aianrnrkapsayan idealizm bir ve adanmrghk duygusunun kollektif paf aErmrnr saSlarnaktrr. Kitleleri akrldan soyutlanmr! duygusallga bolmak iEin iiretilen bir Eok yeni roplumsal rittiel ve kamusaldinierin yanlnda kitlenin 6niine koyulan ortak mirasEsr olunan nosrallik,gizemli, mitolojik bir hedef (tsiiytik Roma, Biiyiik Alman Ruhu KralLlr, Turan) hem bu duygusal ba$lanmayr saSlar hem de kidelerin aktif gtici,iniikullanmak iEinbir temel olugturabilir.

hayatrn enerjisi, tarihsel ilerlemenin motor giicii ve bir nazi gocuk kitabrnda belirtildi$i gibi ''sevimli bir riiya, kazanma mucizesidir"SavaEtarilmlek bir kahraman olarak cilmektir ve bu ya$atrmgergekamacrdrr".

Eok do$al gcininen sol ile milliyetEili$in itrifakr Hitler'in sona yenidenkuruluyordu. eriEiyle

nisyanS

{yirmidokuz}

i fog ovrupo: izmuElemes ovrupo
episod 1

itaLyanfu$izmi:

tagrzm
5 mayrs 1915'te Avus- Savagtan sonra italya'nrn adt politik kayganhk igerisindeydi" turya-Macaristan'a savag kazananlann arasrndagegiyor- Bu <iyle bir kayganltktr ki, 21 Milano'da I9I9'da l.Dtinya SavaEt'nadu ama miittefiklerinin toprak Mart agarak,
girdi$inde, italya'da savasr destekleyen tek bir muhalif politik grup vardt: Benito Mussolini'nin ycinetimindeki Il Poppulo d'Italia (italyan Halkr) dergi gevresi. paylagrmrkonusunda icendilerini aldattr$rnr diiEiinen italyanlar, savaEtanyenik Etktrklannt 600.000 diiEtniiyorlardr. sonuglanan italya' nrn ciliimiiyle savaq zrren zayf olan iilke topianan Mussolini onderlilindeki Popolo Eevresi, sava5tan dcinen eski askerler. bazr cumhuriyetgiler, eski sosyalistier, anarkosendikalistler ve ressam Marinetti'nin bagrnr EektiSi fiitiiristlerin oluEturdu$u garip bileEim, daha sonra Karagcimlekliler olarak anrlacak di.inyanrn ilk fagist cirgiitii Fasci di Cotnbattimetzto'yu toplantrda kuruyordu. ilk ekonomisini krize sokmugtu. Daha cince de sosyalist parti Yalnrzca kuzey kesiminde modern bir sanayi kapiyayrn organl olan Avanti! (ileri) gcirece dergisinin yaytn ycinetmeni talizmi geliEen italya'ntn, orta olan Mussolini, savaEtancince ve rjzellikle giiney btilgelerinde antimilitarist (1902'de asker- feodal iiretim iliEkileri hakimdi. den kaEmak igin isviEre'yegitmiEti, 1911'de Tiablusgarp savasrna karEr Erktr$r igin tutuklanmrgtr), antinasyonalist ve enternasyonalistyayrn politikasryla derginin tirajrnr ikiye katlamrq, savasln patlak ver-

r

J o

iginden faEizmi Etkaracak bu faEizmin isim babasr Mussolini ekonomik kogullann yaratrr$r Il duce (bagbu!) seEilecekti. yrirnda 17000 kigi l9L9 kciyliiliik, ki.iEfik gehir buriucirgiitlendi. vazisive proleterya korkunE bir Fasciolarda krrsal kesim Hareketin tabanrnr sefaletiEindeydi. ve Savagrn ekonomik kogullann ve gehir ktigiik burjuvazisi oluEturuyordu. Higbir ideolojik netlik veya program olmakslzrn, savastangururu incinmiq italyanlara siirekli eski Roma giiciint imparatorluSu'nun harrdatarak moral veren, yer yer devrimici ajitasyon yapan iktibir politik hat izleniyordu. darr ele gegirenekadar <iylebir politik esneklik sergilediler ki solun sloganlannr kullanmalanna kargrn, italya'nrn kurtulugunun modern kapita-

da etkisiyle italyan halkrnrn her mesinden sonraki inanrlmaz kesimi, liberal cumhuriyetgi politik de$igimi yiiziinden par- Giolotti htiki.imetinden duyhrzla politiden atrlmrgeski bir sosyalistti. duSu hoEnutsuzlukla Oyle ki, sosyalist bir demir dze oluyordu. Bu durum, iEgisi oian babast, ona Benito SosyalistParti'yi snvagtnbaEtnAmilcare Andrea adtnt verirken dan beri takrndrSrantimilitarist Meksika'daki isyancr lider tflvnn sonucunda 1919'un en Benito Juarez, dcinemin i.inlii giiElti siyasal akrmr yapryordu. Amilcare iSSi sendikalan giigleniyor, anarEistlerinden Caprini ve yerel bir sogyalist k<iyliiler toprak iggalleriyle cinder olan Andrea Costa'dan cirgiitleniyordu. Ulke siyasal bir karmaga ve esinlenmigti.

{otuz}

nisyanS

karErsquadriti denen getelerde coRA60lC). t-rALtaNtr cirgiidediler. $ehir bur.iuvazisi de grev krrmak igin fagist geteleri kulianmaya baEladr. Devrimin ayak sesieriniduyan Giolorti hiikiimeti de kiiEtmsedi$i faEist harekeri sola karErkullanmak istiyordu. Devietin grivenlik giiEleri arasrnda da taraftar bulmaya baElayanfagizm, gciz yumulan yo$un rercir eylemleriyle " T t o l y o n l o r c e s o r e t ! r , tr ; Sovog sonundo M u s s o l i n i ' n is o s y o - iilkedeki sosyalist hareketi do militor izme itolyo' n kor sl yenilgiye u$rattl. Bunun yararl i s t b i r d e m i ri g g i s i selisentepki, resfii o lo n b o b o s t , noB e n i to tr$r hayal krnklfr, prolereryayr politiko o dr izeyindeki A m i i c o r e n dre o d rn r da faEizmi besleyen kcjklerden ifodesini,sovo$ A bokonl v e r ir k e nM e k s i k o , d o k i biri iraline getirdi. Savagta Bonomi'nin oroucio 300 isyoncrider Benito i gener olin ekliye r lem syr Juorez,ddnemin rlnlti italyaniann hakkr oidu$unu vorocok dlgude bir o n o r g i s t i e r i n d e cine stirerek Fiume'yi iggal lnos.lng n y0s0 Inolrlmongoren A m i l c o r C o p r i n v e eden, D'Annunzio lidedi$inde- t0s0rrs . bulmltstu, e i 1ndo y e r e l b i r s o s y o l i s t ki milliyetEilerin yenilmesiyle, Moseeref toq noskrsi in o n d e ro l on A n d re o n r agrnsalda faEizmerakip oiacak X t o l y o h o l k r n m i l i t c Costo' esinlenmigti, don r l z m e o r $ ts i r i q t i o i k tek hareker olan rnilliyerEiler yLlreklendi rme lizmde oldugunu sot]t;reF de oldugu gibi faEistlere rnUcodelede 0m0cl tosty0t-, biiyiik sermayeyide arkalanna katrlarak devreden " Erku. aldrlar. Mussolini areist olmasr- Fagizm, artrk bir kitle hareke- biiyrik sermayeyie yakrnlagna karqrn, kiliseye rirmL tine dcintiqmiiErri. maya baEladr. Sosyalistlere mesajlar veriyordu; I92l erken seEimierinde sempati duyan eskisinin aksine, cumiruriyetEiydi. ama krala Giolotti'nin listelerinden 35 seEilen yeni papa XI. Fius kargr net bir tavrr sergilemiyor- fagistmiiletvekili parlemencoya f,agisrlereaErktan destek veridu. Mussolini'ye gcire "gerEek girdi. Bu segimlerin kampan- yordu. CumhuriyetEi gcirtigleridurumun ttikenmez dinami$i" yasrndanfagizmin resmen ikri- ni yumuEatarak hanedanrn da btiitin kuramsal de$er- dar oldu$u tarihe kadar, politik deste$ini alan faqisrle4 lendirmelerden daha i.istiindii. Mussolini vahgi, cumliuriyetEi nriikiimet kurma krizi srrasrnda, I920'de oluEan devrimci dalga ve antimonargisr tarzl yerine geEtikleri her Eehrin resmi Kuzey italya'da grevler ve fab- egemen liberal iEgal ederek soylemi ben- binalannr rika iEgalleri, giineyde roprak imsedi. ilginEtir, bundan italyanrn her rarafindan en ve miilklere ek koyma geklinde raharslz olanlar, 9 kasrm Roma'ya yiiriiyiige geEtiler. 27 Eok yiikseldi. 1919 seEimlerinde L92l'de kuruian , Partiro ekim 1922'de gerEekleEen sosyalisder zafer kazanrrken, Nazionale Fascita( ulusal R.oma {-lzerine faEist efsanevi rneclise hiEbir milletvekili parti)'nin radikal YtiriiytiE'ten sonra kral kanadrnr sokamayan fagistler hrzla mili- olugturan eski sosyalisr hiikiimer kurma gcirevini ve tan bir sokak . hareketine anargistler yani'sol' fagistierdi. Mussolini'ye verdi. doniiEmiigtii. Thgradaki geng Parlemenroya girmeden cince 1924 segiml,erinekadar siiren faEistlerin militer ve kabadayr kitle rabanrnr krrsal kesimde ara dcjnemde ( Mussolini Eok ravrrlannr fark eden biiyi.ik bulan ve srrtrnr kciy burjuvazi- akrlhca davranarak kabinede toprak sahipleri, bu genEleri sine dayamq olan faEizm,artrk sadece4 faEistbakana yer vercirgiitlii tanm proleterlerine geleneksel cievlet icraat secim otoriresi ve miEti), ilk

nisyanS

{otuzbir}

sunulmugtu, doloQtfro organiart eski yonetimin yerini rasyonlarda fagist ideolojiyle iOeErkek-esemenligi aldr. Ashnda oldukEa ironik de elitiliyor boylece fagizm, irem o l o ji s i n i n i E i n d e olsa, kelimenin yahn anlamrYla kitle tabanrnr sa$lamlagtrrarak kodtn- devletin biEimi konusunda kendini iyice garantiye aLyor oeligenfogizm, v l o r t n h o y r o n l t 0 t n te ortada bir 'devrim' oldu$u hem de halkr ycinetime hiE ' c i n s e lk u d r e t i olarak, bulagtrrmadanreiime eklemliySon i lere korogomlekl izofe stiylenebilir. bir anti-entellekicin gelenekselI928'de Erkan seEim YasasrYla ordu. Miitirig etmek J D o n u o ni m o j t n t ,b i r Biiyiik . Fagizm KonseYi'nin tiielizmle aydrniar aEa$rlanryor, oloroK belirledi$i aday lisrcsinin toPlu fagizmip karakteristi$i olarak unsuru reklom yeniden uretiyordu, olarak halk oyuna sunulmastna dtigiince yerine hareket ve Itolyonsosyo- dayanan bir seEimsistemi geti- eylem yiiceltiliyordu. Rejimin Yondo, l i s t i e r i n i n s o v o g / rilerek, iilkede politika kavramt diigiince yiiktinii faEist idee s o l d t r g o n r k e k l i K , yokedildi. oioglar Eekerken, sosyal aian koboouEve vohqettenFagizm kendi hukuk sistemini salt propaganda bombardtmant imsesini de yavag yavas kuruYordu. ileuyuqturuluyordu. KaPitafogis.t. olugon icin yop- Muhalefete yonelik cizelyasaiar lizmin korporatist devlet moteshir etmek ' t I k , ] o r t6 i r o f i q grkanldr; Bu yasalan uygulaYa- deli fiilen miikemmeliyetine gdrUnuYor,
cak, kiginin "faqist otoriteYe itaat ve iman gcirevi" kriterine rEerlr. 1n$aslnl segim gdre yargrlama yapan ve bir Mays I924'te, faEistlerin h i l e l e r i n i v e y o l s u z l u k l a n n r faEist generalle beE milisten Per meclis kiirsiisiinde anlatan olugan,Tiibunale Speciale la milletvekili Difase delle Stato (devleti korusosyalist oldiiriilmesini ma ozel mahkemesi) adh Mateotti'nin protesto eden fagist parti drgrn- mahkemeler' kuruldu. Binlerce daki dim milletvekilleri istifa insantn bu mahkemelerdecezaettiler. Siyasalbunalmdan fay- landrnlmasr. muhalefet liderdalanan Mussolini 3 Ocak lerinin antifagist miicadele 1925'rc fagizmi ilan etti. yiiriltmek iEin yurtdtgrna kagUlkede fagist organizasyonlar maslna neden oldu. drqrndaki tiim parti, dernek, Toplumda kendisine kargr geleulaqmqtr. Mussolini'nin dediEi gibi artrk "herEey devletin iginde, higbir Eeydevletin drqrnda ve devlete kargrde$il"di. Toplumsal,siyasi,ktilttirel alanbu da iEyaptsrnr denli kuwetli turah, ekonomik aianda da iEEi srnfi-buriuvazi zoruniu uzlaEmaslnl sa$layarak oldukEa saSlam|ir iEyaprkuran faEizm, elbettel{i geliEkibrrakmadr$rbir alandan kaynakL yrkrlamazdr. diktatoryasrntn Mussolini doruklanndayken, kazandr$r

cek higbir unsur btrakmayan faqizm, eskiden beri emekten yanaymlg gibi duran gciriintiisiinii grkardr$r yeni gairgma yasalanyla de$iqtirdi. igEi hakinisiyatif lanna dair tiim devletin eline verildi.Devrimci sendikalann yerine ulusal korporasyonlannparcasrolan fagist sendikalar geEirildi. Bastna koyulan sansiirti de uygulayan seyin aldrlr kararlart, formalite fagist basrn sendikasr,gazetecigereSi imzalamakla srnrrlandr. lik lisansrnt verme yetkisini tek kurum Sivil itotyon fogizminde meslek <irgiitlerinin yerine elinde bulunduran faE,istloncalar getirildi. Yerel oluyordu. "cinsel temolor,6teki ycinetim alantnda konseYin ' 6rneklerinde Qocuklardan kadrnlara kadar, oldudunatadr$r podestalar ve dantEma toplumun her kesimi korpodohofozlo doncot< cirgi.itve sendikalaryasaklandr. Squadritiler'ulusal milisler'e ddntigerek giivenlik giiglerinin yerini aldrlar. Meclis fiilen tasfiye edilerek, yerine iist diizeY parti yoneticilerinden oluEan Biiyiik FaEizmKonseyi geEirildi. Hiiki.imete srnlrsrzve dene"kanun hiikmiinde timsiz kararname" yayrmlama hakkr tanrndt. Krahn yetkileri kon-

{otuziki}

'

nisvan3

miithiE siyasibaqannrnetkisiyle bagka arayrglara girdi. Mussolini 1930'1an kadar milliyetEilik vurgusunu dengeli kullanmrgtr. italyan fagizminin milliyetgili$i bu dcinemekadar rrkgrLSa dciniigmemig,hiEbir soykrnm yaganmamlstrr.Fakat 3Oiarla birlikte Mussolini faqizmin ve itaiya'nln artlk diinya ,rday liderliline oldu$unu sciylemeye bagladr. Fagizmin emperyalist tarafi ve Eski Roma diiEt, Akdeniz'i "bizim deniz" yapma iilkiisii, iilkesini temizleyen DuEe'nin gcizlerini, bagka topraklara ycineltiyordu. Libya Eiddet kulianrlarak somiirgeieEtirildi te Q922-193il, 1931' Etiyopya iggaledildi ve ispanyaig Savagr general srrasrnda fagist Franco'ya askeri yardrmda bulunuldu. Musiolini cinceieri nasyonalsosyalizmeve Hitler'e giivensizlikieyaklaEmrg, nazizmi gelecekte biitiin uygarlr$i tehdit edebilecek "yrizde yiiz rrkgr" bir hareket olarak de$eriendirmiEti. Fakat girigti$i askeri harekatiar, italya'yr batrdan hrzla kopanrken, btiyi.ik baganlar kazanan Hitler Almanyasr'na yakrniagtrnyordu. Once Roma-Berlin Mihveri kuruldu (1936), sonra Qelik Paktr imzalandr (1939), yahudi diiEmanr Alman soykrnm yasalan iralya'da da uygulamaya sokuldu ve nihayet

vardrnr ve' bunu gci$iisleme cesaretiolan haikiara soyluluk niqanrtakar"dr. Toplumda haklrlrk ve meEruluk kazanma miicadelesi siirdtren geleneksel ya da devrimci ideolojilerin kaba giicii zorunlu bir kcjtiiliik olarak eie almasrna kargtn, faEizmErplakgiddetin bir insani de$er olarak propaganda edilmesini one Elkanyordu. Savag ve zorbafuk, kendisine fagizmin de$erier hiyerarEisinin en i.ist basama$rnda yer bulmuEtu. Milli ekonomiyi de savaEendristrisi iizerine kuran DuEe'nin, fagistlegtirdi$i halkrnr savaqaikna etmesi hiE zor oimacir. Italya savagtaardarda bozgunlar yagadr. Iqgal altrndaki Fransa, zayrf olduSu di.iEiiniilen

diikkanrn camekanlna ayaklanndan asrlarak,sergilendi. 1948'deyeni italyan anayasflsr her tiirlii fagist siyasi Eahgmayr yasakladr ve eski fagist siyasetgilerinseEmeve segilme haklan ellerinden ahndr.

fogist snvn$Qrycl onemir
1 . Fvnrs Ljs rtr i/ n . n z c l I i k l e I Y v r

Yunanistan italyan saldudannr geri ptisktirttii. Afrika'daki sdmtirgeler elden Erku. Savagta italya ekonomisinin he denli f zay{ oldu$u ortaya grktr. h n l z a r l ir rl ,m, ir c L r ' i r ' , Y Fagizmin her zamanki miithiE 5 , ' T u f e k ,f i q e k l i k v e propagandalan bile, bu kez d i g e r l e r i s o n o o $ b halkr ikna edemedi. Ult e gaprndabiiyi.ik bir grev dalgasr yiikseldi. Sonunda Temmuz 1943'te Biiyiik FagizmKonseyi Mussolini'yi gcirevden aldr. DuEe'nin yetkilerini alan kral, rutuklattr^ lvlussolini'yi Geligmeler, tizerine Alman paraEiitEtiler Musssolini'yi kurtardr ve Alman askerleriKuzey

oskerin ureklibir s b o r r g oi n o n m o m o s r s e r e k t i d i n ib i l , b 2, $ikovette ulunmoks l z r n k o t l o n m o y k,e n r d i n i s o r g u s us u o l s i z z o t e s l i me t m e y i , d u l b e k i e m e k s i z i in m e t h z e t m e yo E r e n , i v 3 . K o t ub i r q o c u k e bir 6qrenci ihmoikor o s i o f o Q i s to l o m o z , 4 . T u t u k l u l uv e k d h o p i sc e z o l o r x a i m a

italya'yr iggal etti. Mussolini'ye Fagist Almanya'nrn de CumhuriyetEi Haziran 1940'ta yanrnda IL Diinya Savaqr'na Partisi'ni kurdurtarak. bu \ glrlldr. getirdiler. kukla devletin bagrna foussolini'ye gcire "faEizm, Halkrn direnigiyie sona eren iggalinden sonra, stirekli banqrn olanakhl$rna ya Alman ^ a r geEerken parti- ) ^g^ ii l l fra ui ! r Jar+ rv au da yararhli$rna inanmaz. Mussolinisrnrrr YalnrzcasavaE, tiim insani ener- zanlarca yakaiandr ve kurquna I t o l y o ny o r o t t r g i i E i n jiyi en yiiksek gerilim haddine dizildi. Cesedi,Milano'daki bir q U r e t k

oyn z0m0n10rrndo oyor0k E b o z m oi k i n d e d i i s o v o QE i n s o k l o m o k i v u z e r e e r il l n i $ t r , i 6 . B i r o s k e ri g i n i t o o t s i z li 6 i n h o f i f l e t i c i n e d e no i a m a z , i V , M u s s o l i nd o i m a i hokltdtr, 8 . S e n i ni g i n h e r q e v d e no n c et e k b i r $ e y oziz olmoltdtrr h D u g e ' n i n o y o t,l iy 9 , H e rd u r u m d o i n i n y ces0rette 0tt101n1 hotrrlo, h 10, Tonrryo ergun

nisyan3

{otuziig}

lmonyo
ovruptr ovrupo: foqizm uElemesi
episod 2

almat:-iasizmi:
rogki Nazi iktidanndan iki sene ..cince g6yle yazmrgtr: "Alman I Nasyonal Sosyalizm'ininigleyebilece$i cinayetlerin yanrnda, italyan faEizminin cehennemi faaliyetleri iyice sciniik ve neredeyse insani bir deney gibi giiziikecektir". Alman fagizmi, Trogki'nin ne denli hakh oldu$unu Eok geEmeden tiim diinyanrn hafizasrna kazryacaktr. italyan faEizminin ardrndan yapdacak bir Alrnan faEizmi incelemesi, iki rarihseldenebu yim arasrndakibiiyiik paralellifi ve faEizmin rrkErhkla birleEtiSinde insanolluna neler yagatabilece!i gciriilecektir. I.Diinya Sava6/ndanyenik grkan Almanya , kendisi iEin Eok alrr hiikiimler iEeren Versailles AntlaEmasr'nr imzalamakror.rnda kaldr. Bu antlaEmayla galip devletler, Almanya'yr ddemesi yrllarca si.irecek ve ekonomik alanda elini kolunu ba$layacak yiiklii bir sava$ razminatrna mahkum ettiler ve eskiden beri Alman halkrrun kutsal bir sembol olarak kabul ettifi ordunun faaliyerlerine bi.iyiik krsrrlamalar getirdiler. Savag sonrasr d<ineme . bu koEullarla giren Almanya;'felg olmug bir endiistriyel ve tanmsal

nasyonalsosyalizrn
durtulmugru. 1. Dtinya SavaEr'nda onbagr olarak $avagmlg sradan bir Alnan milliyetEisi olan Adolf Hitler'in 12 Eyliil 1919'da iiye oldulu Alman iSEiPartisi'ninadr bir siire sonra Nasyonal Sosyalist Alman iSEi Partisi olarak de$iEtirildi.'NaiyonalSosyalizm' kavramr 1900'lerin baErnda, baEka rrkErgruplar tarafindanda kullanrhyordu. NSDAP'nin ?rograml,' rrkgrpancermen ideolojik katalo!unun srradan bir deriemesi nitelilini taEryordu: Alman rrkrnrn iistiinlii$ii, tiretken olarak .tanrmladrlr milli sanayi, sermayesiniolumlarken, enternasyonel (ve Yahudi) mali sermayiyi ve faizcili$i lanetlemeye dayah anti-marksist, 7 antikomiinist bir sosyalizm\#mogojisi. Hitier ve NSDAP'nin antisemitizminin kaynaSrnda iqEi yoksullu!unun srnrfinr k6keninde faize dtyab yahudi azrnh$rnrn egen"lenli[ini g6ren d6nemin moda anlayrErvardr. Airiranya'yr haketpedili yenilgiye, reslim olmayar zorlayan Vesaillesdiktasrna kargr propagandayla ve antlaEmayrkabul eden rJfeimar koalisyonunu da "kasrm katilleri\ olarak ilan ederektaraftar topiamaypgahEan NSDAB hig de cizgtin olmayan

tiretimle savag borcu cidemeye Eahgan a$ln enflasycnist bir ekonomininyarattrSr periganigEi srnrfi, kiigi.ik burjuvazi, orra srnrflar ve do$al oiarak igsizler ordusuyla kargr kargrya kaldr. Bciylebir durumdan beklenecefi gibi, hrzla giiglenen bir sol l'rareket oluEmaktaydr. Buna koEut Versailles olarak, Antlagmasiylamilli gururlannrn aga$rlandr!rnrdiigiinen geleneksel pancermen niilliyetEili$inin ideolojik uzantrlan sayrlabilecek birgok rrkErve fagizan grup siyasi tiiremekteydi.' Bunlardan biri olan Alman igEi Partisi, yiikselen solun gdsrergesiolarak Miinih'te iktidan ele gegiren iEgi konseyIerinden raharsrz olan biiyiik bur.juvazinin, iEgiler arasrnda yaygrnlaEan sosyalist ve komtinist elilimleri tinlemekigin 1919'da, Thule Cemiyeti kanahyla Anton Drexler'e kur-

{otuzdtirt}

nisvanS

Di$er rkgr ve faEizangruplann tutukluluk doneminden sonra arasrndansrynlmasrylabirlikte Aralrk 1924'te erken gartL NSDAP'ye bnyik sanayiciler tahliyeyle serbest.brrakrlacaktr. maddi yardrmda bulunmaya Hitler, Birahane Darbesi'nden bagladdar.SA komutam subay sonraki siyasi yagamrndagok Rtilrm aracilt!ryIa' orduyla, cinemli rol oynayacak bir ders \filhelm Frick aracrhlryla polis aldr: iktidar igin, politize ve protegkilatrile iliEki kuran NSDAf; voke edilmesi zor bir gtig olan Fransa'nrn Almanya'nrnen grigl{i ordunun, mutlaka aktif veya sanayibolgesinisavaE tazminatr pasif desteginialmak gerekliydi. konusundaki anlaErnazhk yiiziin- Burjuvazinin yalnn maddi den iggal etmesiyle oluEan yardrmrnr delii, kesin iktidar ortamr fagist darbe igin uygun onaymr almak da Earttr. Bu iki buldu ve "Berlin'e Ytiriiytig" giiciin deste$ini almanrn yolu, planrnrgeliEtirdi.8 Kasrm 1923 en azndan biEimsel olarak geceqi Bavyera yiineticilerinin meEruiyetEi Eizgi izlemekten bir Noziddneminde Almon bulundu$u bir birahaneyibasan geEiyordu. Psrlemontosu SA'lar "Alman Devrimi"ni ilan Hitler, partiyi bu gizgide ettiler. Ancak dahh sonra da orgiitleyerekyoluna devam erri. bu programr ve politikasryla, alaycr bir gekilde anrlacak olan ilk iEi onderlilini tehdit edecek 1920 sonunda 3000 iiyesiyle "Birahane Darbesi", darbenin veya partiyi l-rukuken sdcrntrya dcinemin birEok milliyetEi-rrkgr, sabahr eyalet polisi tarafindan di.igiirecekgirigimleri rinlemek cumhuriyet karErtr grubundan bastrnlabilecek kadar acemice iEin parti iEi disiplin ayglrr yalnnca biri konumundaydr. planlanmrgtr.Hitler'in gcizden olarak,dolrudan kendisineba$h Adolf Hitler 1921 sonundaparti kaErrdr$r nokta vardr: Alman bir parti mahkemesi kurmak bir kongresi tarafindan tam yetkili burjuvazisi, Saksonya ve oldu. Thm olarak konuol Fiihrer (onder) ilan edildi. Bu Thiiringen'deki sol hGki.imet- edemedi$i,geniESA'lardandaha tarihten sonra Hitler'in lerin ordu ve hiikiimet tarafin- <izel gcirevler iEin SS'leri gevresindeefsanevi bir'Fiil-rrer dan detrilmig olmasr,komiinist- (SchutzsraffelKoruma Bdlijgii) kriltii' geliEtirildi. Parti, son lerin Hamburg ayaklanmasrnrn kurdu. Kitieselegme Eairgmalanderecesrkr bir merkeziyetEi hi- bastrnlarak KPD'nin (Alman na hrz verdi.Yine komtnisr paryerargiyle yenidin yaprlandrnldr. Komiinist Partisi) yasaklanmasr tileri tirnek alarak her alanda Oncelikli iEi sol iEgieylemlerine ve SPD'nin (Sosyal Demokrat kitle cirgiitlerikurdu: HJ (Hitler saldrrmak olan vurucu sokak Parti) hiikiimetten gekilmesiyle, Genglili), NSDSTB (Nasyonal giicii SA'lar Sturmabteilung iE politikada iEgi srnrfinrna!rr- Sosyalist Alman Olrenciler (Hiicum Birimi) oluEturuldu. hlrndan bir siire de olsa kurtul- Birligi), NS O$retmenierBirligi, Kuzey Almanya'daetkili olan sol mul oldulunun farkrndaydr. NS Hukukgular Birligi, NS milliyetgiler ve yahudi diigman- Geleneksel biirokrasi, Hekimler Birlili, NS lan da partiye katrlmayabagladr. cumhuriyetEiler ordu igin de Kadrnlan... ve 1923 sonunda 55000 iiyeye Bavyera'danbaglayacak faEist Nasyonal sosyalisthareket <jzelbir ulaEdacaktr. Kom0nisr ve sosya- darbe, gereksizbir macera ola- likle genElerve kiiEiik burjuvazi Iist partilerin l"rayatrn alanrna caktr. Ordu kademekomutalan, arasrndahrzla geliEti. 1925'ten her yayrlan cirgtitlenme biEimlerini monarEist hriktimet ve etkin itibaren yabancrsermayeakrErnbenimseyen Hitler, burjuvazi, Hitler'i heniiz sadece daki yarattrsr aitrgrn Mussolini'dengok daha mudak sola kargr kullanacakkadar cid- kartellegme,tekellegmeve rasve tartrgrlmaz otoritesiyleitalyan diye ahyodardr. yonalizasyonla rniilkstizleEerek Fagizminin "Rotna'ya Vatana ihanet suEununen irafif proleterleEme siirecine giren Ytirty0g"iinti model alan bir cezasr olan 5 yda garptrnlan ktiEiik burjuvalar, nasyonal iktidar senaryosu iizerinde Hitler, igeride 'Mein Karnpfr sosyalizmindemogojik sosyalizyo$unlaEmaya (Kavgam) yazacakve rahat bir minde ve anti-kapitalizminde bagladr.

nisyanS

{otuzbeg}

repkilerinin ifadesini buluyorlardr. Partinin ikinci adamr ve 'sol nasyonal sosyalizmin' en gnElii ideologu Gregor Strasser, "milliyetEilik kapitalizrnden, enternasyonalist sosyalizm marksizmden kurtallmaL" sloganryla,orta srnrflara, ve srnrfsrz <izel miilkiyeti reddetmeyen, korporarist vurgulu bir sosyalizm sunuyordu.Nazizm, "QekMohkemesi Nozi.doneminde Almon ilin ihtiyarlar genElik geliyor", "Nasyonal sosyalizm,orgiitlenordunun mig genElik ifadesidir"gibi slo- btytik partisi olan SPD'yi, .giicrintide vaadederek, 'sosyal fagizm' tezine deste$ini kazanrnastnt bildi. meEhur ganiatla. ve SA'nrn iiniformaL 'erkekEe' gcisterilerinin btiytileyi- dayanarak aEa!rlryorve anti- Burjuvazinin nazizmden duykaycili!iyle, igsizlik sorunundan faEistcephe onerilerini reddedi- du$u en bi:Lyiik korkunun 'sol nasyonal sosyalist' bunalan genElile bir kimlik ve yordu. Korriintern ve KPD, nafrnr faEizminburjuvazinin bir kom- kanat olugturuyordu. Strasser eylem imkanr yarattyordu. kadar kardeElerin bagrnr Eektili bu Almanya'da faEizm hrzla yiik- plosunaindirgenemeyecek karmagrk bir siyasal-toplumsalkanat, vurguyu rnilliyetEilikten alanda ona selirken,uluslararasr yapryor,iggi kargr bi.iyi.ik bir giivence olarak zernine dayandrlrnr kavradrlrn- daha Eok sosyalizrne grevlerine korntinistlerin yanrngdriilen, Komintern'in ikinci da isevakit gok gegti. biiyiik partisi KPD, faEizmle O zamana kadar daima sol da destek veriyor; burjuvaziyle giren ve sosyailgili genel' yanrlgrlara ortak hareketlere kargr kullanrlacak dirsek temasrna verimli bir araEolan nazizmin, lizmi "ALnan halknr birbirine olmaktaydr. italya, kapitalizrnin grkatrimrEbir ve iEEisrnrfi l.tareketininolgun- egemensrnflann otoriqer sistem krrdrrmak iEin icadr" olarak tantmlalaEmasrbakrmrndan Avrupa'ntn scnaryolarrnabaE aktor oiarak Yahudi Hitler'i, nasyonal gcirece geri bir iilkesiydi. Bu dahil edilmesinisallaym etken, rnayabaqlayan 1929 bunalunryla birlikte trr- sosyalizme ihanet etmekle nedenle,italyaida fagizmin iktiO giine kadar bu daragelmesi,bainndan sosyaliz- manr$agegerekbiiyiik bir kitle- sugluyordu. seEira- kanadur kitlesel destelini kaymi grkaraca$r sanrlan,ileri kapi- sel gtiE olmasrydr.1930 bur: talist iilkeler iEinciddi bir tehlike lerinde %18.3 ile 107 rnilletvek- betmekten EekinenFi.ihrer, juvaziyi ikna edebilmek igin soi iilkenin ikinci, saSrn igareti olarak goriirlmi.iyorve ili Erkararak e k a n a d r i E l e v s i z l e E t i n ng i r i E i birinci partisi olmuglardr. faqist hareketin tahlili, TroEki, bulundu. Samirni Hitler'in iktidara gelmesi iEin minde Gramsci gibi teorisyenlerin yapmasl gerekengey, burjuva4iye oldu$unu kanrtlayan Hitler'e, Eabalanna kargrn ciddi olarak Boscir, yaprimryordu. KPD de ve orduya kendisini ispatlamak, Groener, Siernens, gidermekti. Thyssen, Mercedes gibi sanayi Alman fagizminin onlann endiEelerini baElangrgta "Anayasa mticadele zeminini devleri artrk daha srcak bakrvorgeliEme ivmesini kavrayamadr. Sonraki evrede biitiin burjuva belirliyor,vardacakhedefi degil. du. par- Ulkede bir ttirlii istikrarir egernenlik biEimlerini ve sosyal Biz yasal organlaragirerek giis haline lriikiimet kurulamazken, 1932 kavramtyla timizi belirleyici demokrasiyi'fagizm' naziler %37.4 oyla aErkladr$r iEin, sosyalist getirece!iz. Ancak, anayasal seEirnlerinde yetkiye kavuEtu$urnuz zlma,n birinci parti olduiar. Yine de l.rareketin yiizyrldanbu yana 19. elde edemeyen kaldr$ren kapsamlt devlete do$ru bildi$imiz Eekli Eo$unlufu kargrkarErya mutlak iktidan iEin verece[iz" diyen Hitler araEsal NSDAP'nir-r ve yrkrcr karEr devrimi, faEist KPD, meEruiyetgili[ini aErkEaortaya iki bagansrz inilliyetEi cephe' karEr devrimi dngcirernedi. daha hiikiimeti denemesir-rin tr930'larrn bagrnda her tiirlii koyuyordu. Versailles antlaEgeErnesigerekiyordu. Sonunda, ralmen iilkenin en rnasryla srnrdanan orduya eski engellemeye

{otuzaltr}

nisvan3

0lm0ny0
dedikleri ve inanrlmaz nazizm biraraya gelen bir dekora propagandasryla gegen Mart ddniiEtii. Devlet memudanyla 1933 segimlerinde, NSDAP ilgili yeni bir kanun Erkaran %44 oy aldr. Bu sonuElara daya- iriikrimet, ari rrktan olmayannarak biiytik segim zaferi ilan lann ve geEmiginde olumsuz eden Hitler, fagizrnin siyasi faaliyerlerekatrlmrEolanAlmanya'daki 'yasal' iktidannr iarrn devletin higbir kadebirkaE ay iEinde mutlaklaEtrra- rnesinde gcirev alamayaca$rna caktr. Bu d<inemin en onemli hiikmetti. Geriye, btirokrasinin <izellili, ordu ve burjuvaziden parti igindepaylagrmr kahyordu" 'Weimar hala Eekinen Hitler'in, akCalmaz Almanya'srnrnen erkin uyguiamalannrn rarnamrnl siyasigi.icriolan"cumhurbaEkaninanrlmaz saErnahktaki yasalara h$r kurumunu uzun yrllar iqgal dayandrrarak meEruiyetEizgisini eden Hindenburg'un <ilrnesiyle, azalanbir ivmedekorurrrasr idi. baEbakanLkve cuml.rurbaEkany L l r n d oB e r l i n d e Naziler birinci olamadrklan hlrnrn Fihrer'de roplanmasrna 1937 o- old ln " S e r s e r i eyalederdekihrikiimetleri devi- dair yasanrn Erkmasraynr gtin cl q Y o h u d i " r s e r g i n i n rerek yerlerine valiler atadrlar. gerEekleEti.Hitler'in diktatord u y u r u f i g i "Ulkenin ve halkrn srkrntrlannrg lii$iinnn cintncle tek bir engel o giderilmesinedair kanun" adrnr kalmrErr: Parti iEi gekiEmenin siyaseti solun iktidardan uzak tallyan Ermaechtigungsgeserz, odalrnda yer alan 'sol fagistler'. tutulmasrna dayanarak yapan KPD'nin boykot etti$i ve yalnn- FaEistdevrimden sonra, burjumonarEist bonapartisr ve egemen ca SPD'nin rer oyu verdi$i, vazi ve kapitalizme karEryaprlacumhurbaqkanr SS'lerin golgesinde geEen bir cak ikinci bir devrirnin de olmasr Eevreler, Hindenbu;g'u bagbakanLsa oturumda kabui edildi. Bu yasa, gerekti$ini soyleyen sol kanar, Hitleri'i ^t^may^ ikna ettiler. parlamento yangrnrndansonra siyasi mi.icadelesinin baqrnclan Burjuvazi ve otoriter biirokrasi grkanlan 'ola$aniistii hal'i ebe- beri Hitler'i rahatsrz ediyordu. Flitler'e adetalnecbur' kalmrEtr. dilegtiriyordu (Naziler, iktidar Samimi anti-kapitalistlerden H i t l e r i k t i d a r a g e l i r g e l m e z , yetkisini 1937, I94I ve 1943'te oluEan sol kanat, Flitler'e gcire mutlak iktidar arayan fagist bu yasanrn uzardmaslyla siirdiir- sosyalizmdemogojisinigere$in:. hiikiimetlerin tipik atraksiyon- miiElerdir). Curnhuriyetin bay- den fazla srirdiirmriEtii. 30 ',, lannr miikemmelen uyguladr. ra$r yerine 3. Reich'i temsilen Haziran I934'te (uzun brEaklar Once komrinisr devrim eski impararorluk bayra$r geGi- .gecesi) iglerinde Hitler'e iilkede tehlikesinden bahsermeve rildi. tek'sen' demecizgiirhliine sahip bagladl.KPD'yi provoke etrnek Temmuz aytna gelindi$inde, Gregor Strasser'in bulunclu$u de iEin siyasigahEma yasa$rkondu, iilkede NSDAP'den bagkayasal 1000 sol nasyonal sosyalist partinin genelmerkeziiggaledil- parti kalmamrgrr. Partilerle cjldririilerek,ikinci devrimcilerin di, igigleribakanr Gciring,polise beraber sendikalar da kapa- sonugetirildi. Solkanadrnhakim "komi.inistlere karqrsilah kullan- tdarak, iEgiierpatronlanyla bir- oldu$u ve biitrin gefleri 'zoraki maktan kaErnmama" emri verdi. likte, gciniillii'olarakpar- oldiiri.ilen SA'lar, SS'lere ba$Di.izmece parlemantoyangrnt rinin bir koiu olan DAF'a landr. bir ba$landr. Kargrsrnda higbir giiE kahnayan Erkanp susu komiinisrlerin (Alman Emek Cephesi) r,isttine atarak, bir tutuklama ve 8 Temmuz giinii Hitler, "parri Fiihrer, Nazi tota literyanizmini terdr kampanyasrna giriEildi.SA, artrk devlet oldu" dedi. SeEimler rahatlkla inga edecekti. Ortaya SSve QelikMifferler polistegki- Fi.ihrer'in listelerinin 'ever'in ErkrEr, geliEmesive dayandr$r 'hayrr'dan latrnaeklemlenerek legalizeediliiE-dort kar buytlk koEullar, kitle tabanr, egemen di" Ve tabii ki, geri donrihnez, olduSu pusulalarda halkoyuna srnrflarlailiqkileri, iktidar geligi kesin iktidar iEin erken seEim sunulmasrndan ibaret haie geti- ve devleti organize ediqi ilan edildi. Nazilerin cincesinde rildi. Parlarnanro, Hitler'in bakrmrndan italyan faEizmine "ytizytltn son segirni olacak" konugmalannr ,alkrElamakiEin Sa$rrrlcr derecede benzeycn nasy-

nisyan3

{otuzyedi}

hareket, uygulaonal sosyalist malannda fagizmin manttlrnt Erlgrnhk denecek kadar ileri gcitiirerek italyan faEizmini a$mlltlr. Nazizm, yalnnca sosyalist harekete ve di$er muhalif unsurlara uyguladr$r fiziki baskryla delil, iktidann ideolojik ve maddi temelinin yeniden iiretiminde Eok daha yerkin ve drgiitlti bir biitiinliik kurmasrrilede, Thogkinindedi$i gibi italyan fagizmini masumlaqtrracak ve Duge'yi hayran brrakacak bir Eiddet uyguladr. Toplumdaki her faaliyet alanr ve fiilen iktidar sistemine her birey, eklemlenerek,nasyonal sosyalizmin tagryrcrlanolarak igbirliSine zorlandr.

Nn'i'm

ve

c li n

italya'da Mussolini Vatikan'rn otoritesini tanlmls, iktidarr bigimselde olsakiliseylepaylagrr gciziikmiiEtti. Nasyonal sosyalizm ideolojik hegomanyaiddiasrnrn mutlakhsr iEinde dinin rekabetinetahammtil edemedi. iktidann ilerki evrelerinde,hayatrn her alanr gibi din de niillilegtirildi ve kendi kaderini Thnrr'ya baSlamayan,Yahudice acrma duygulanndan annmr$ bir Alman hristiyanh[r geliqtirildi. Vatikan'rn ve protestan kiliselerinin rrkErL$a karEr geliEen tepkilerini hayata gahgan gegirmeye binlercepaPaz toplama kamplannr boyladr. dinsonrarejirhagrkga 1937'den sizleEti,zaten Fiihrer ve resmi ideoloji tannsallaEarak fiilen dinin yerinegegmigti.

olarak elde etmiEti. Katrksrz lerin millileEtirilmesinde ve rasyonalizmisorgulayanAlman ilkokuldan tiniversiteye kadar romantik -gelene[i, Hegel'in ri.im tedrisatrnbeden e$itimi ve ibaret kalmasrdevlette biitonlegip miikem- propagandadan bulundular. ( He- na katkrda mutlak idealizmi melleEen gel'e gore devlet, tinin tagryrcrsr Nasyonal .sosyalist devrime idi), nazilertarafindanprogram- hizrnet etmedi$i gerekEesiyle L olarak kullanrlmakla berabert yakrlanbinlercekitapla baqlayan nazizmin buriuva aydrnlarr kiilciir terorii, faEist ideolojinin kabullenilmesini her basrir satrra, her simgeye, tarafindan miimkiin krian bir diigiince her film. ve foto$raf karesine lonce, oiuEturmaktaydr. hakim olmasrnr-sa$layan izle$i tiriinve sansiirii ve "soysuz sanat Almanya'ntn kapitalistlegme dair yasa"ile ulusaldevletinikurma siirecinde lerinin tasfiyesine ingiltere ve Fransa'ya gore devametti. bur.iuvazinin Nazi devletinin halka nefes gecikmigoimastnrn hig kollektif belle$inde yaratmrg aldrrmadan, bir bireyin kagaoldu$u kompleks, bu diigiince mayaca$r Eekilde uyguladrlr, izle$inin zaten battir burjuva basit ve cogkulu sciylemlerin tekrarlannadayananprode$erleri ile (aydrnlanma,ras- sayrsrz yonalizm, bireycilik, liberalizm, pagandif giicii ve cirgiitliilii[iini,i hiimanizrn...) gerilim iginde tanrmlamak iEin Gobbels'in Bakanl!r yetedi bir oiugagelmesine yolagmrgtr. Propaganda

burjuva- belgeniteli$indedir. 1933ttensonra sayrsrz demokrat ve liberal entellektiiel ozgti dinamik bir "Almanya'yavP milli-kiiltiirel diriliE" irmuduyla 1 r k E 1 1 1 k onti-semitiTm nasyonalsosyalizmi'destekleditemelleriilkel- Nasyonal sosyalizmin en Eok ler. "Varh$rmrzrn er ve fikirler deSildirl Bugi.inve bilinen ve egemenburjuva idegelecek igin Aiman gerge$i ve olojilerce kasrth olarak di!er yasasr yalnrz ve yalntz Fril"rrer yonlerini unutturacak gekilde= demektir" diyen varolugEu vurgusu yaprlan yonii, igeriSindi.iEtiniirHeidegger bu akrmrn deki korkung rrkErlk ve diinya tarihinin en btiyiik sbykrnmrdrr. ismidir. en onemli ve saygln, Nazizmin e$itim ve kiildir Poli- l;trazizm iilke igi giivenli[ini -dayal ytintikasrna ycin veren temel Eizgi do$rudan Eiddete temler ve <irgiitierlesallyordu. keskin bir milliyetgi-popiilist yrllannda, ilk anti- Rejimin soylemle saldrrganlaEan oldu: komiinizme kargr yiiriitiilen entellekttializm "Entellektiiel,iiretken insanln miicadeleyiSS, SP ve GestaPo gdzeakrlh, e!itilmiE ama gibi siiresizve gerekEesiz karErtrdrr, tim altrna alma ve aynt'anda aynr zamanda karaktersiz olandrr. Yaiatrrirn en biiyi.ik yargrlayrpinfaz etme yetkisine giiEieriyie kolluk diiEmanr daima akrl ve akrl- sahip hla;drr" (Alman Thrih Ens. yiiroti.ildii. 1933'ten itibaren Nnzizm" kiiltiir p r o p fl g o n.clfl BaEkanrrValter Frank, 1935). kuruhnaya' baElanan toplama ve 'Alman fizi{i'ni kuramlaEtrran kampian ilk olarak reiim Nasyonal sosyalizm, Alman da burjuva entelejansiyastnt ktsa Nobel odiillti Prof. Philip muhalifleri iEin diigiiniilm0Etii. bir siiredecogkulu bir mi.ittefik Lenard gibi birEoklan, bilim- 1931'ten sonra re.iiminProPa-

{otuzsekiz}

nisyanS

gandada a$rr- 193J'ten itibaren ilk yasalar Mecburi askerlik. hizmetini Lk verdigi grkarrrlarak Yal-rudiler devlet tekrar yiiriidtile soktu. Zaten konularla bir- $adernelerinden temizlendiler. trim genEli$i militarisr bir likte, bu kam- Savaga kadar siiren sonraki ydlar- e$itime tabi rutan nazi devlet plara gcinder- da toplumsal yagamlnl'reralanrn- aygrtr, askeri donanrmrnr da ilen insan pro- dan "hafkrn doSal tepkisi" olarak sallamlaEurdr. Uluslararasralan(Yaliudi bUytik bur.iu- du, Roma-Berlin mihverinin fili de degig- drElandrlar meye bu!- vaziye bile Alman toplumunda kurulmasr ve ispanya ig iamrgtr. yer yoktu). Artrk iilkedeki her Savagrnda faEisc general Avrupa'da olumsuzluk Yahudilere mal Franco'ya yaprlan ortak askeri y t i z y r l l a r d r r ediliyor, komiinistlerden adi yardrm, italya ve Almanya'ya varolan anti- suElulara kadar herkese Yal-rudi kargr gerginlik yararmrgtr. semirist bi- deniyordu. Goring buna dair Yrllardr Almanlara kendilerine linEalu, Al- "Kimin Yahudi oldu$una ben yeni "yaEam alanlant' manya'da 20. karar veririm" diyerek durumu (Lebensraum) yararmasr gerekAdolph Hltler yy. baElannda iizetlemiEti. Toplamakamplanna ciSindenbahseden Hitler, rejimiYahudilerin Alman ekonomisin- srkrEtrnlanYahudiler, gcirevleri ni ve kendisini yok edecekolan deki etkinli$inin artmasrylarrkEr iistiin uka hizmet etmek olduk2. Diinya Savagr'nr I Eyliil ideoiojilerin remel argtimanrna ian igin giindeli$i yanm marka, 1939'da Polonya'yr iggal ederek d6niigmiiEtii. Nazi iktidanna 19 saar EalEtrnlarak Alman baglattr. kadar Alman anti-semitizmi, sanayisinekiralandrlar. Bu ydnitt< itci yildaki baganlanndan hiEbir zaman fiili ve dolrudan temin adr "EahEtrrarak cild0rme'i sonra, Almanlar 2. Cephenin saldrnya dciniiEmemigti. idi. Yahudi gocuklan nazi bilim agrlmasryla birlikte kayrtsrzgarrNazizmde anri-semirizm ttim adamlannrn biyolojik deneyleri srz teslim olmak zorunda tarihsel,sosyal, dini ve ekonomik igin.laboratuar malzemesi olarak kciklerinden soyutlanarak azgrn kullanridrlar.Diinyanrn en agalr kaldrlar. Akhnr yitiren efsane bir Yahudi diigmanL$r dogma- rrkr, "niifus efilimlerin aktif ycin- Fiihrer, 30 Nisan 1945'te birkag tizmine dilni.igtti.Rejim roplum- lendirilmesi" icabr yavaE yavag sadrk adamryla bidikte intihar sal dinarnizmini anti-semitizmde yok edilirken, {istiin Alman'rrkr etti. Almanya'yrreslimalan mritsomutlagan saldrrgan rrkErhk damrzlk insan gifdiklerinde en refik grigler iig yrl siiren "nazilikiizerindengeliErirme yolunagitti. iistiinii yakalamak ii2g1s/yer;iden ten cemizleme" programryla, Alman rrkr ari rrklann en iiretiliyordg. Savag yaklaErrken, tilkeyi nazizmin ciim aygrtianniistiintinii, Yahudilerise -<irneSin Alman faEizminderrkErhk, siyasi dan anndrrdrlar. ( Temizleme ve nazi Slavlar gibi aEalr ve parazit bir terminolojiyi Eokran aEmrgbir programr rrk degil- dogrudan diiEman, toplumsal sapkrnL!a mahkemelerindenkurtulan eski karEr rrkr temsil ediyordu. dcintiErn0Etti. Hirler, 30 Ocak nazi subaylan, daha sonra Irkgrhk, kendini ancak mtikem- l939tdaki mbclis konuEmasrnda Avrupa devletlerinin gizli isrihmel bir toplum rasanml "Eler yeni bir dtinya savaEr barat ve kontr-gerilla cirgiirba$lamrnda bu tasanmrplanh Erkarsa, ve bunun sonucudiinyanrn lerinin e$itmenli$ini' yaparak, ve istikrarlr gabalarla yeiin. bolEevikleEririlmesi ve boylece fagizmin resmen yasak olduSu getirme amacrylakanrtlayabilir- Yalrudililin zaferi defil, Avrupa'da, eski ideolojilerinin di. Holocaust olayrndakirasarurr Avrupa'da Yahudi rrkrnrn ortadan modern burjuva devletlerinin bin yrlhk Reich - orgiitlenmig kaldrrrlmasr oiacaktrr" demigri. elindegekillenen yeni bigimlerine Alman ruhu kralLfr- idi. Ruhsal Savagtan hizmet etmeye devam ertiler). sonrasr,mdum... ydnden Alman Volk'unun Nazizm, bugtin Almanya'da, Geist'rna dciniiEtiiriilemedikleri N o - i - m i n y r k r l r $ r unutulmaz bir utanE kayna$r ve iEin Yahudilereyer yoktu. Nazi Hitier, nasyonal sosyalist devrimi neo-faEist genElik d'rgiitlerinin devrimi, devasa boyutlarda bir tamamladrktan sonra, Versailles yabanct dtiEmanh!rna evrilen sosyal miihendislikle kendini ile iglevsizlegtirilmig Alman rrkErhklanrun ideolojik referansr tamamlamakzorundaydr. ordusunugiiglendirmeye bagladr. olarak yaEamakta.

nisyan3

{otuzdokuz}

uEIeme foqizm ovrupo 0vrupo:

e p i s o d3

lgpanyol fu$izmi:

IaLan.lLzm

Fagizm, italya'da iktidara geldikten sontra, Avrupa'nrn fagist ideoloji birEok tiLlkesinde taraftar bulmaya baglamrEtr" Kendilerine italya orne$ini model dan fagist partiler kurude$igmez fagizmin luyor, kuvvetier milis parEasr fagizm cirgiitlenmeyeEahgrhyor, her iilkede kendi kitle tabantnr artyordu. L933'rc Almanya'da Hitler'in iktidara geliEi ve ardrndangelen uygulamaianyia birlikte, faEizm ciddi bir uiuslararasrfenomen oluyor, burjuvazinin iktidar etme araglanndan biri ya da agtn totaliter bir ycintem oiarak algrlanmaktan Erktp, baglbagrna diinyaYr tehdit ederbir rejim oldu$u anlaqrlmayabaghyordu. iqte ispanya iE savalt deneyimi, Avrupa'ntn geligmig burjuva ' devletlerinin fagizme kargr takrndr$r irataL (tarafsn ya da yan taraflr) tutumun sonucu olarak 2. Diinya Savagr'na giden yolun baElangrcrdrr.

XlllAlfonso'nun da rtzast ile, Mussolini faEizrnini ispanya'ya yeriegtirmek istemig ve bu amagia tcrattrt< anayasastnt bir

cileri, faEist reaksiyonerleri devlec mekanizmaianntn ve ordunun kilit noktaianndan uzaklagtrramadriar. MonarEist kenara atmrg, parlamento'yu drjnemdeki yan-feodal iiretirn kapatmtg, itaiya'yr birebir iliqkilerini ve ekonomik yapryr ornek alan bir "korporatif de$igtiremediler. Hiikiimete liderler sosyaiist deviet" kurmaya kalkmrgtr. giren BiriiSi" adrnda demokratik devrime onderlik "Vatanseverler fagist bir parti kurma Ehbasr etmekten uzaktr, reformist tam bir fiyaskoyla sonuglan- poiitikalaria,devrimci ispanyol mrqtt" ispntyol SosyalistPartisi halkrnrn enejisini harcadilar. te ktsmtntn 1933' Hitier'in Almanya'daki bir liderli$inin deste$ini ele geEirdi ise de, bu zaferi, ispanyof reaksiyonunun elilimlerini bile onu kurtarmaya*yetmedi. saldrrganlk Nazizmin kanh kargr cesaretiendirdi" Biitin tilke. diktatorlii$e yontemleri, reaksiyoner kastrn gdsteriierlegalkalanryordu. ortadan diktatcirii Krai, kaldrrarak monarqiyi kurtarfakot bunun igin maya Ealrgtr, bile Eok geEti artrk. ispanyol halkr, monarqinin son hiiktimerinin siyasal durumu temizlemek amacryia yaptr$r belediye seEimlerini,adetamonarqi aleyreferanduma bir hine dcintiqttirdii. Segim zaferinden cesaret alan iralk sokaSa ddkiildii ve 14 Nisan 1931'de tam bir zalimli$ine ve vairgetine gosteriyordu. Primo de uyum Rivera'nrn Falanj'rn kurucusu da oian o$iu, Jose Antonio Primo de Rivera 33'te ispanya'da uygulanacak oian nazi cirgiitlenme diizeni ve giddet yonremlerini inceiemek iizere Aimanya'ya gitti. Thraftarlartna verdi$i siogan gu idi : " Bizim silah anladi$rmrz teic dil Ve pek gok komi.inist, dilidir."

Mussolini'ninitalya'yl titretti$i cumhuriyeti ilan etti. yrllarda, ispanya'ntn bagrnda 1931 devrimi, iktidan, yanm ispanya'da onun coqkulu bir hayranr vardr: ytzyrldrr -1929 arastndaisPanYa'Ya hakimiyette olan toprak sahibi 1923 hokmeden askeri. diktator arisrokrasinin ve btiytik burjuGeneral Primo de Rivera" v a z i n i n e l i n d e n ( i l m o m e n Mussolini ile yakrn iligkileri Kral Rivera, buiunan

sosyalist, tLmlt cumiruriyetgi iggi, yargrE, asker ve gazeteci fagistlertarafindan cildi.irtimeye baglandr. Buna ra$men Falani rarihi boyunca hiEbir zaman bir kitle partisi oiamayacoktr. O almak adtna kaEan irtiyiik bir dcjnemde dahi, ispanyol reakfirsat oldu. Cumhuriyet ycineti- siyonunun ana kuvvetleri,

{krrk}

nisyan3

megru yollarla iktidan ele gegirmeye Ealgryorlardr. Bunun iEin de, dini-fagist bir parti

devrimci taleplerle i demolcrarik i
I

oian CEDA'ya bel I ba$lamrglardr. I I I933'ijln sonuna I Faqist bir askeri ; do$ru, solcular darbe hazrrir$rI hiikiimetten azledildilherkesin dilinde I er ve cumiruriyetin en t kargrn, olmasrna bozulmug boltimii oian yal.nrzca lriikiimer Radikal Parti geEicibir Falanjr kapatmak ve hiikiimer kurdu^ Franco gibi generalRadikal Parti hi.ikiimeleri Kuzey Afrika tinin tiim icraarr, reakscjmiirgelerine siyonederin cumhuriyeti siirmek gibi onlemgeEirmelerine ele sovo$rn Ong6riisii" "IC ler aldr. Oysa ortam hazrrlamak oiaPlcosso ont1-foQ1st l"l1ro, s1b1sonotE1l0nn "Afrikah" generaller caktr. Bu olay, ispanya'yer r0omen, Dall hep krol* kompto 01rll010run0 somrirgelerde, da fagist cjmekli bir dikdurmu$tur, bu crl0r ve fgqlstlerln y0n1ndo kurtuluE miicadelesi rarorliiStin kuruluEuna ordu, kilise, toprak ve qehir yapan yeriilere kargr kullandrkgiden ilk adrmdrr. 1931cjncesi kon- lan birliklerini e$itmig olacak, Fagizmin iktidan yavas yavag burjuvazisine ele geEirdiSini goren l"ralk, umlannr tekrar kazandrrmak segirn yenilgisinden sonra anargist ve komiinistlerin oian CEDA cinderli$indeki CEDA'yr trrir kenara buakan ve cinderli$inde c!rgiitienmeye tiim katolik,monargist faEist para ve toprak sahibi olibuna karErn gargiyleyakn iligkiler kuracak, baElamrgtr. Bu arada CEDA giiqlerkoalisyonu, giiEleniyor, devlet baskrsryla soldabirEokfraksiyonuiEinde Falanj ve RenovacionEspanola birliicte sivil fagistter6r artryordu. Buna tepki oiarak geligen ve " Berlin gibi faEizme direnmeden yenilmektense, yenilsek biie Vyana gibi yinilelim" sioganryla, \934'te

.mticadel.esine,[ devam ederken, hiikiimet devlete ve orduya tam olarak hakim oiamryordu.

I
t

hulunduran Halk Cephesi koalisyonu bulunuyordu. Halk Cephesi, bir ezici SeEimde 480 sandalyeza{erkazanarak den 269'unu aldr. tutuKomiintern'in1935'reki etkisiyie da silahh ayakianmaya dc;niigen munun Asturias grevleri, bu orgi.itlen- (Aimanya'yla birlikte fagizfn

gruplarladube plangibi fagist En lan irazrdayacaktr. onemlisi de, ekonomik,poiitik ve stratejik amaElarrna uygun oian ispanya'da faEisr bir rejimin geligmesini,tiim riskine kargrn

can"l goniilden isreyen Flitler ve Mussoiini'den kesin destek rehdidinin boyutlan sdzii ahnmrqtt. melerin ve devrimci direniEin ilk meyvesiydi^ General aniagrlmrEtr), Ispanya'da Hazrrhklan ramanilanan fagist ' eSilim- nyaklanma general Sanjurjo Francisco Franco tarafindan komiinisr sol birleEme ine girdi. igEisendikalan UGT komutasrnda \7 Temmuz kanh bir gekilde bastrnlan bagladr. Fas'tan Asturias ayaklanmasr (1300 genElik 6rgiitleri JSU'da, 1936'da dcjrt iEEipartisi Shnjurjo bir uEak kazasrnda 6lii, 3000 yaraL, 30-40 bin Karalonya'nrn birleqti" ci-hince yerine Franco geEti" s i y a s i t u t k l u ) , , F r a n s a ' d a k i PSUC'm bagansyla ispanya'ya cjrnek Komiinistierin ve soyalistlerin Franco i Ekimcie cuntanln Azana hiikiimet baqknnrilan edilecekdestekledikleri olan Halk Cephesihareketinin drgandan liderli$indekisol cumhuriyetEi ti. Fagistierin Kuzey klsa siirecie temelini atryordu. L 6 - $ u b a t t r 9 3 6 s e E i m l e r i n e hrikiimet, ispanyol halkrnrn gelindi$inde sa$da, amacr gerisinde kahyordu. Halk Afrika scimrirge eyaletlerini ve Kanarya adaiartnt e{e geEirdil-

nisvanS

{krrkbit}

er. Darbe Ispanya'ya ragrnryordu. Francocu ayaklanmanrn Ispanya'da baELca iki aktif desre$i olacaktr. QatrEmanrn oldu$u heryerde darbeci askerlerle birlikre savagan fagist Falanj Eeteleri ve kuzeydeki Navarre bcilgesinde,hanedancr Carlistlerin <irgtitledi$i gericiler. Fagizme kargr miicadele, ayaklanmanrn hernen ardrndan baElamrg, iSEi ve koyliiler " silahlanarak cumhuriyetEi birliklere katrlmrgtr. Bciylece iE savaEbaghyordu. Nisan 1939'a kadar s0ren've 1 milyon kiEinin dldi.igii kanl iE 'general sava! Franco'nun zaferiyle sonuglandr. Savag ispanya'yr oldu$u kadar Avrupa'yr da bolmtiEri.i.SonuEta belirleyici etkisi de olan itaiya ve Alrnanya, Franco'ya siirekli parasal ve askeri yardrm yaptrlar. Hitler ve Mussolini iEin ispanya iE savagrnafiili miidehale, faEizmin ihracr olduSu kadar, di.inya savagrna irazrrlanan orduiannrn yeni silah ve tekniklerini deneme frrsatr aniamrna geliyordu. da Portekiz'in de destelini alan Franco'ya karEl miicadele eden cumhuriyetEiler, yalnrzca

SSCB'ninve sembolikde olsa
Meksika'nrn deste$ini almrglardr.Amerika ve Ingiltere tarafsrz tavrr takrnryor, Fransa lSe duygusal planda cumhuriyetin yanrnda olmasrna karErnsavaEta bir taraf olamryordu. Bu bcjliinme 2. Diinya Savagr'nrn kamplagmasrnr da gcisteriyordu. Franco savaql kazanmasrnr btytik cilEiide italya ve Almanya'ya borglu olmasrna kargrn,uluslararasr alandataraf-

srz bir gciriiniim sergilemeye giiglere gcire inga etci. Franco, 1939'da iktidar dengesini siirekli taviz Ealrgtr. Antikomiinintern paktr imzala- vermek zorunda kaldrSr kilise mak zorunda kaldr. Diinya ve orduyla iktidan paylagarak sava$rnrnErkmasrylaekonomik sa$lamaya Eahgtr.Asla, Hitler beklencileri yiiztinden faEist ya da Mussolini gibi bir "rek cepheye yakrn durduysa da, adam" ya da ulusal dnder olaL943'te savagrngidigatr belli madr. Bunun en cinemli nedeni, olmaya baglayrnca politik italya'da ve Almanya'da manevraianyla tekrar tarafsrz fagizmin, klsmen yasal yollada tavrrlar takrndr. 2. Diinya ve kitlesel halk deste$iyle iktisavaslna girmeyerek Avrupa'da dara gelmig olmasrna ra$men, sava$rankurtulan rek fagist dik- ispanya'da dr$' destekli tatcir oldu. Franco'nun Avrupa'nrn en bilFranco daha savas devam inEli devrimci halk drgiitlenederken faEist devlerin yaplslnl mesini iE savaglaezerek, me$ru cirgtitlemeyebaElamrgtr. Ekim htikiimeri devirmesi ve ikridar 1 1936'da cuntanrn baEkanr. olan olmasrydr. Franco, bu tarihtan itibaren Franco rejiminin, di$er reel Eevresinde sallam bir ororire fagizmlerden en cinemli farkr, kurmaya galEtr. 1938'de devlet Katolik inancrnrn ve kilisenin ve htikiimet baEkanL$r,kara ve devler iizerindeki etkisi olmugdeniz ordulan bagkomutanl$r tur. italyan fagizminde, rejimin gibi iinvaniarasahipti.italya'da dinsel bir ycinii olmamasrna Duce, Almanya'da Ftillrer olan karErnkilisenin deste!i iktidann faEist ororire, ippanya'da sa$lamiagrrnlmasl aEamasrnda Franco'nun kigili$inde Caudillo aLnrnlg, sonrasrndada kilisenin oluyordu. Biittin partiieri kay- devlet ydnerimine dair hiEbir nagtrrdr$r yani bir Falanj ye*isi olmamrgtrr. Almanya'da kurarak tek parti sistemini ise Hitler ramamen kiliseye kabul etrirdi. 1942'de Erkacak cephealmrE, kendisinidesrekleyasayla " tiyeleri hiikiimet meyen katolik ya da prorestan tarafrndan atanan Cortes " hig bir dinsel kuruma yasama (meclis) kuruldu ve bu meclis gansl vermemigtir...Ashndadin Falanjizmin yasal dtizen- konusu, klasik faEizmleispanylemelerini geEekleErirdi. iE ol Falanjizmi karErlagrrrmasrnda sava$rn ardrndan iilkede aELk ve cinemli bir referans nokrasrdrr. igsizlik kol gezerken rejim, sa! italya'da ve Almanya'da, yenilik ,kaian solculan . sindirmeye ve radikal degiEim isreyen ycinelik genig Eaph bir sindirme kitleleri, biEimselve demogojik ve tutuklama kampanyasrna devrimci taiepler ve propagangiriEti. 2. Dtnya Savagrlnrn dayla (anri-monarEiqt, anti-arisbaglamasr,milli geliri i900ler seviyesine dtiqen ispanya'nrn toparianma ganslnl daha da azalttr. Falanj rejimi kendisini, iktidara geimesinde etkisi olan iE tokrat, anri-teokratik, milliyetgi, cumhuriyergi- totaliter devletEi, sosyalist) stiriikleyen faEistirareket, ispanya'daramamen halkrn dinamizmine karEr geligen ve cumhuriyec cincesi

{krkiki}

nisvanS

cjzlemleri ifade eden, katrksrz gerici.bir reaksiyonoiarak iktidara geldi. Di$er iilkelerde, ordunun hiEbir zaman kesin deste$i alnamamrq olmastna karErn, ispanya'da faEizm ordunun iginden geliqerek

savaglaoldukga zayrfladr$r iEin de falanj rejimi emperyal hayaller kurmaya firsat buiamadr. Frano, halkrn litkiimetini yrkarak ve genig kitieleri ig savaqta. ezerek iktidara gelmig olmasrnara$men, dtinyanrn en uzun diktatorli.iklerindenbirini somutlaEryordu. Geliqiminde bu kad4r gerici yagadr^Bunda, giiphesiz tiim unsur olunca, uygulamada gerici gtiElerin deste$iyle biiyiik bir toplumsal de$iEim muhalefetin her biEimini beklenemezdi. Fagizm ve nasy- btiyiik bir baskr altrnda tutbir etkendir. onal sosyalizm, -tabii ki kapi- masldnemli -'!, t ulKenrn z- uunyl savaslna talist i.iretim iligkilerine dokunfiilen girmemig oimasr da madan-hrzla eski kurumlan ve Hitier kaldrnp yerine fagist devlet Franco'nun
aygltlarlnl

yumugamaya ydnelen Franco, meclis iiyelerinin altrda birinin seEimlebelidenmesi, devlet ve hiikiimer bagkanhklannrn makam olarak birbirinden aynlmasrgibi yeni diizenlemelede rejimin cimriinii uzatmaya Juan EalrEryordu. 69'da Carlos'u ispanya prensi ilan eden Franco, eyiemlerini yo$unlagtrranBask militanlarrna kargr Eok serr cinlemler almaktan da geri kalmryordu. Flaziran I973'te baEbakanhk gorevini brrakarak Eekilen Franco, Kastm l9-75'te de
.'l | '.

getirirken, Mussolini'nin kaderini paylaq- olclu.
Falanj idemaslnl engellemigti^ yrllar geEtikEe olojisinin giiciinii kaybetmesi ve cizellikle L917 kararnamesinden sonra kilisenin aSrrh$rnrnartFranco'nun oliimri. cinceden rejimi kurtarmak iEin alnmrg riim cjnlemlere ra$men, liberailegme politikalanna ve demokrasiye geEiEin yolunu aGmrln. 1976'da anayasa de$igtirildi, Falanj kapauldrktan biricaEgiinsonra Komiinist Parti yasallaEtr.1982'ye kadar Franco rejimi kahntdan iilkede siyasi varhkiannr siirdiirdiiler, Felipe ancak sosyalist Gonzaies'in kazancir$r seEimispanyo ierden sonra, Franco'nun kotii anrlanndan kurtuldu.

masryla, rejimin Franco'nun dliimiine kadar strekli bir falanjizmin ciddi bir Eeligkisi yumuga iEerisinegirerek faEist olan hanedan sorununu hiEbir n i t e l i [ i n i , k o r u y a m a d l $ r d a zamar. Edziime kavuEturamadr sdyJenebilir. savaErndan sonra arna kendisini omiir boyu kral Diinya naipli$ine getirmeyi baEardr. ) BirlegmigMilletler'e almmayan ispanya'da, kilise, ordu, ve ispottya, so$uk savaE dcineminde Amerika'nrn deste$ini burjuvazinin iktidanndaki gerici oligargi, fagizmi kendi gcirdii ve Franco ABD ile 1953'te imzaladrSr antlaEbiinyesinde eritiyordu. Falanjizmde milliyetEilik, dogal olarak onemli bir politik rnadan, devletin ekonsmik yetkilerini Falanj'dan alarak

Franco'nun yrllar geEtikge gi.ictinti ve etkisini kaybeden Falanjizmi, "katolik ve sosyal bir devlet" olarak tanrmiadr$r ispanya'yr L947'de yeniden bir kralh$a doniigti.iren vesarer kanunu Elkanyordu. (Franco,

Avrttporrln

rejimin vurguydu fakat monargist ve dini tarafi bu vurgunun belideyici bir etkene ya da klasik ulus devietgi anlayrga evrilmesine izin vermiyordu.

fn$'i st serbesr piyasa ekonomisinden d i d p r hnrpketlpr: yana olan teknotratlara verdi. Bunun ardmdan ispanya, llem izleyen BM'ye hem de AET'ye aL- Birinci Diinya SavaELnr narak uluslararasryainrzltktan yrllarda, italya'dan NorveE'e, Tiirkiye'den Fransa'ya kadar Hal boyleyken falanjist mil- kurtuidu" 1960'larda artan emperyalizmin nrifuz alanrnda liyetEilik, rrkEr bir niteli$e enflasyon ve igsizli$e kargr, bulunan birEok b<ilgede fagist dciniigemedi.Buna ra$men, ii yasaklarara$men yaprlan gcishareketiergcinildti. Kapitalizmin savagran sonra yaprlan ilk idari te ri ve grevler kiliseden de serbestrekabet ve girigim agadeliEiklik Basi< ve Katalonya destek g6rdii. 6t" yandan masrndan tekelci kapitalizm b<ilgesel ozerkliklerine son ver- Bask milliyetEili$ide giiglii bir agarnasrna do$ru evrildi$i mek ispanya'nrn muhalefet odaSrhaline geliyoroldu. koguliardayainrzcaigEisrnrfinrn ekonomik ve askeri giicii iE du" 1966'dan sonra srrurir bir ve hareketin sosyalist

nisyan3

{krrkiig}

sp0ny0
sindirilmesi de$il, egemen griq- bilecekti"IE fagizme kargrgeliEen uzun omrirlfi olamadr.Fransa'da ieri oiuEturan srnrfsalblok iEin- anti-faEisthalk miicadelesi 1944 birEokda$rnrkfagistorgtitlenme deki dengenin rekelci briyrik Nazi iEgaliyle drg faEizme kargr ortayz. Charles Erkrr. sermaye lehinde deSigtiriimesi miicadeleye donuEtu. Maurras'nrn izleyicilerinden gereliyordu. Ancak faEizm Hrrvatistan'da Ante Pavelic'in George Valois, Maurras'nrn devlet aygrrrnr.ele geEirdi$i yer- cinderligindeki Ustasa irareket.i toplumsal raformlann cinemseler kapitalizmin anavaranl 194l-1945 arasrnda iktidara memesinden duydu$u dr'iE sayrlabilecek rilkeier degil, kapi- geierek yo$un bir giddet uygu- krrrklr$ryla I92J'te Faisceau'yu talistieqme srirecine nispetengeE ladr. Corneili Codreanuonder- icurdu. Fransrz fagizminin bir giren rilkeier oldu. Uluslararasr li$inde geliEen Romanyafagizmi dzelli$i de Marc6l ve Jacqtres pazarda rekabetin Eok daira ise r.ilkeyagamrnda1920'lerden Doriot gibi eski sosyalisr ve briyiik sermaye birikimierini 1940'lara de$in etkisini komrinistlerin <inderliSindeki gerektirdiSi kogullarcia, yerei siirdtirdti. 1 9 3 8 ' d e "proleter" antikomtinistlerin burjuvaziler srnrf egemeniikleri- Codreanu'nun oldr.irtilmesinden hareket iEindeyer almasrydr.ig ni geieneksel siyasai ktitrinin ya sonra 1941'de Ion Anronescu savagraFranco'ya destek veren da parlamenter demokrasinin duruma egemen olciu ve rilkeierden biri olan Porrekiz'de getirdili srnrrlamaiar iginde L94l'de iilkeyi Almanya'nrn de Antonio de Oliviera Salazar stirdtiremez olduiar. Kapitalisr yanrnda SSCB'ye karEi savaEa ydnetiminde ispanya'ya Gok nrerkezinen yakrn Eevresi sayrla- sokcu"Macarisran'dada Mikios benzerbir siiregyaEandr. bilecek tilkeler, iki diinya savaEr Horthy rejimi Lrzun stire Fagizm Avrupa kdkenli bir arasrdcjnenriya aErkfaEizmle ya fagistlerleigbirli!i yaptr. UIke harekettir. Ama birgok baEka da askeri diktatcirltikier altrnda savaEa girdikten sonra 1944'te ideoloji gibi, I93}'larda geEirdiler. Almanya'nrn iEgaline u$radr, ekonomik ve toplumsal bunahm Avrupa'daki fagist hareketier, Horthy etkisiz hale getirildi. liberal gelenegekargr griElii bir Batr liberalizmine ve Eo$u kez FaEistFerenc Szaiasihtiktimeri muhalefetin doSmasrna yol abartrian "Bolgevik drE tehdit"e ise Eok krsaomiirlti oldu" aglnca fagipm de. Asya'ya ve karEl otoriter, yarr-feodatr bir Kuzey Avrupa'da dikkaeedeger Griney Amerika'ya yayrldr. yapr ile ittifak iEinde geliEti.' bir fagist hareker yalnrzca Buralardaortaya ErkrE koEullanFagizmin rlodernieErue yohrin- Norveg'te gciriildri. Yazar Knur na gcire farkh biEimler aldr" deki e$ilimleri ise [:u yapryla Hamsun ve Vidkun Quisling Ozellikle Arjantin ve japonya'da bir Eeligiyordu. Eirgok Avrupa nazi yanirsr tutum aldrlar.Bu fagizme gok yakrn rejimler rilkesinde giiEhi bir onderden yazarlar batill "plutokrasi"ye kuruldu. yoksun kiigiik fagist partiler kargr kciylii k6keniere dayanvardr. Bunlann bir bciltin-ni mayl, kent uygarh$rnrn [ i q ' l p r n p n i n nasyonal sosyalizmin gtiglen- yozlugunakargi dogal rasrayr k n y F fn k E o S I mesiylebirlikte iktidara geldiler. savunuyordu. Almanya NorveE'i BirleEik Kralhk, isvigre, irneEu. iggai edince,Quisling baEbakan Modernite ve Flolocausr, Danimarka gibi iilkelerdeparia- oldu, ama halktan fazla ilgi Zygmunt Bauman, Sarmal menter giiEler faEizmi bellli gcirmedi.BelEika'daki faEisr eSil- Yayrnevi srntriar iEinde turmayt imli hareketler, Kuzey Avrupa Fagizm, Marcel Ussan, TdrebaEarddar. drneklerinden daha griEhiydri. Devlet Yayrnevi itcl diinya savaEr arasrnda AynkkEr Flamanlann cirgritleri ispanya iE SavaEr, Jos6 Bulgaristan, Hrrvaristan, ve Fransrzca konuEulanbdlgede Sandoval-Manuel Azcarare. Romanya ve Macaristan'da da Leon Degreile'in <irgritledi$i Kdprti Yayrnlan fagist hareketler do$du. Kralcr Hareket gene de BelEika Sosyalizm ve Toplumsal Bulgaristan'da tr923 ve rist-orta srnrfl arrnrnpariarnenter Mi.icadeleler Ansiklopedisi 1934' rcki faEist-askeri darbelerle e$ilimierini aEamadr. Oswald Birikim Dergileri, Sayt46-47, Sir ' iktidara gelen aErkfagizm,ancak Mosley'nin cinderiiSindeki 49,54-5\, 2. Drinya savaEr sonundayrkrla- ingiliz faEist hareketi de Eok Virgtil Dergisi, Sayr:2

{krrkdtirt}

nisyanS

turk fasizrni
J
olarak Trirk faEiz>l-{arihsel mi kabaca 3 dcjnerne I avnlabilir : I Birinci dcinern rrkEr-t.r.un.r Eergevede gekillenir ve curniruriyetin ilk yrllanna tekabtil eder. ikinci '6t-'80 ddnem arasrdrr ve bu yrllarda Trirk faEist hareketi burjuvazinin devrirncilerekargr <irgtitledi$i para-rniliter bir sokak giicrine drintigrntiqtrir. 'SO'lerde yani 3. dcinerninde ise bu niteliklerini kaybetrnernekle beraber daha cok sava$ iEinde Eekillenen, ma$'alaEan bir yandan da ve parlarnenteralanda at oynar"maya EaLEan yaprdadrr. bir stnrfsal niteliklerini kaybetmeleri olasrdrr. Bu yiizden tabanrn akrgkanh$r gciz ontine alrnrrsa faEist hareketin giiElti bir dt$ etken bulunmadrSr srirece kendini bu temelde, 6rne$in Alman faEizminde oldu$u gibi, uzun soluklu ve deligrneyenbir tarzda devarn ettinnesi rniirnkrin defildir. MHP'yi'acele' etmeye 'ycinelten de bu sebeptir. Diler drizen partileriyle kurdu$u iliEkinin belir.sizligi ve iktidara yonelik perspektiflerinin devlet eliyle sekteye uSratrlmasr olasrh!r yukandaki tahlilie birleEince MHP ya gimdi, ya da hig' dernek durumundadrr. mekanizmasrnrn ydne- Beklernesi demek, bu tabanrn bekasrna lik -bizatihi devlet tarafindan- kapitalist iligkiler a$rna teslirn kullanrLnalan icaba kuvvet edilnesi ve fagist hareketin drErnda, herhangi bir teorik Eokrnesi anlamrna gelebilecekaErhma ihtiyag duyrnamalannr sa$ladr. ilk yrllarda geliEtirilen 'teorisi', parti ve hareker Ancak.'80'densonra bu durum ! rgrk olabilnek MHP'ye yetti de de$iErniEtir. Devrirnci hareketin uSradr$r kesin yenilgi, uluslararasr konjonktiirde sosyalizmin bir teirdit olmaktan g&Kitle Tnhnnr 80 6ncesinde faEizrn tahlilleri fiIasrve bahsedilentabanrn aynr yaprlrrken gu tespit yaprlrdr: nitelilini korurnasrna kargrn, Tr.irk fagizrninin kitle tabanr, yrikselen Ktirt hareketiyle birasrl oiarak kiiEiik ve orta rnrilk iikte topiurnda geliEen reaksisahiplerine dayanrr. Ancak bu yoner tavlr fagisthareketigin eEi rnrilk' sahipleri italyan ve bulunrnaz bir geliErne ortarnr Ahnan fagizrnlerinden farkh yaratlnlgtlr. Devletin yeniden olarak kapitalizrn geligtikge yaprlanrE siirecinde birebir faydiizene daha Eok eklernienecek dalandr$r faEizan argiirnanlar tiirden de$ildir ve bu EerEevede ise MHP'yi bu sefer ram
f ; -

gtiztikebilir. Onderlikleri 60'Iardan sonra daha Eok taErakiigriLk burjuvazisininkirnli!ini yansrtacak gekilde oluEtu ve klasik fagizmdenfarkl oiarak varolan devlet

0nderlidinin T o F l t m s o lK n r o k t e r i t
Tiirk faEizrnincle cjnderlik, ilk yaprlanrEyrllannda-19 }'lardakentli ve kriEiik burjuva bir gcirtintirn Eizrnekteydi. Ancak daha sonraian, faEizrninreaksiyoner bir siyasal harekete donriEtii$ii'd6nernlerde, bu nitelik yitirildi ve irareker igindeki aydrnlar ikinci plana dtigtiiler. dzellikle'70'li yrllarda bunu gcirmek olasrdrr. Bu dctnemdeTtrk faEizminin ide'olojik saikle ri, l.rer fagist hareketin geliqirniridegcizlernlenebilece$i gibi Nihal Atsrz benzeri teorisyenlerin fikirlerinden' Eok, sokak giiciine dayah ydnlendi. Trirk faEist hareketinin her dcinerniEin en biiyiik'aEr$r' bu
F.. t f . .'t .. r

nisvan3

{krrkbeE}

mhp.

CKMP konMHP, 1964'de n s r e s i n i k o z o n oA l p o s l o n v Turkeg e orkodoslorlnco oiugturuldu, yi 1 9 6 4 ' d C K M P ' g er e n e Ttirkeg Temmuz 31 l-964'de y o p l l o np o r t i s e n e lk o n . Ahmet sresinde i Tohtokrc'r yenlgiye i rl u d r o t o r o g - n e lb o $ k o ns o ke secildi, Porti yonetiminde T t i i k e ql e b i r l i k t e e s k i i sonr0goQedenlerl ' l i l l i B i r l i k K o m i t e s i Mor0$ k0tl lomrndon Mustofo riyelerinden , 'devlet partisi' yap- h$rna burada ulaEtr.80 oncesi K o p l o nR r f o t B o y k o I , anlamryla Ahmet Fozrl Akkoyunlu, Er, dair mr$trr. Br-r yiizden 18 Nisan faEistkitle tabanrnna yukan- Dtindor Toger.. Numon Esin v r segimlerinde MHP'nin kazan- daki vb. tespitler yaprlrrken bu v e M u z o f f e0 z d o s o r d t . P o r t i n i no d r 1 9 6 9 ' d o" l H P t dr$r bagan aslmda lnilletin bir temel baz altntyor ve Batt ile o l o r o kd e g l S t i r i l d i ,v e srnrfsal p r o g r o m l r q l t ( d o k t r i n i Orta Anadolu arastndaki tevecctihii'nden Eok iktidann 9 r tageronlardan ahnrp asrl sahi- farkLlaEma bugtinkii olErilerde ( m i i Ii v e t E i l i l i . . . . . o h l o k c rt k , [ i l k t ] c t i l t i k , I bine geri verilmesi olarak da olmadr$rndan doSal ofrruk i l i m c i li k , t o p l u m c u l u k , grirtilebilir. tespitlerde belirleyici bir rol k o y I u c 0 l t l k ,0 r r i v e t E ii k h 1 v e Q o h s i y e t e i l i ks e l i g m e airnryordu. , cilik ve hoikErlrk, Tanrl Bora Tiirk fagizminin son v endustricillk e teknikci'70'lerdeki kitle tabanr Anadolu l i k ) e s o so l l n o r o kn o s y o n durumuyla ilgili Su analizi yaplyor:'Fagizmin tiE diizlernini igin benzergekillerdeaynr kaldr: a l s o s y o l i s tb i r f o r m o u ayrrdetrnek gerekir. Rejirn/ Orta Anadolu'nun geliErneye k o v u g t u r u l dY i,n eb u ' t o r resmen ihten sonroTtlrkes deviet bigirni dtzlemi, <irgiithi gairgan rniiteEebbisiermayesi y0s0k olmosrno r06men faEisthareket, srradan/gtindelik nasrl o dcjnemierdeMSP'yi -ve ' b o g b u d 'l o r o k o giinrirniizdeki RP .' FP Eizgisini- o d l o n d r r l l o c o k t r , fagizm'
80 <incesi fagist hareket bu unsurlardan'srradan fagizrn'in ana unsurlannr devEirerek, maEist ve liimpen bir parakendini donatrnrE militer ay gLtle. ve daha sonra solalhalka karEr iEledi$i cinayetlede cirgiitlenrne cihetine gitmiEti. 80 sonrasrqda ise dururn) deliErniEtir. ilk unsur, yani faEizmin rejim/devlet biEimi diizlemi 12 proleterlegrne e$idestekliyorsa y i T u r k e g o n e t i me l e o l l r 'eski orta srnrf da o l m o z | \ 4 H P ' b e s l l o l o r o k limindeki yc , komplort, UIktlc0 MHP'yi destekliyordu. Fagist komondo MiSK 'taqra g k n mil- G eln v olt i D e r T c gik l e r i , hareket iEin bu, yani /\ |Mrir' r rl , iv ni n | liyetEili$i' bolgede aynr kaldr ve S e n d i k o l o r t sibi gegmiEdcinemin anti-komtinist Konfederosyonu) k u r u m l oo l u s t u r d u , r sciylerninianti-PKK'cr bir ydne D Boyleceenqlikte evs evrilterek tabantnt bu. bcilgede G e n E : i ni,g E i h o r e k e t i n d e k o iyiden iyiye sa$larnlaEtrrdr. d e D i S K ' i n o r g t s t n s e q e komSeEimlerde Orta Anadolu'da bilecekti. Komondo p l o 1 1o d l y l o R l f a t B o y k o l ortay^ grkan hikim faEist rengi ve D0ndor Toqertoroftndon y n ekonomik kriz / savagyrkrrnryla k u r u l o n o p r l o r d o l s e

Eyltil'den sonra tam anlamtyla beraber aErklamak bu ytizden tahkirn edilirken buna baqka daha mAkul gciziiktiyor. Ancak 'yeni' Tiirk faEizmi igin bunun unsurlar da eklenrnigtir. drgrnda bir baEka sempatizan B a h s e d i l e n ' s r r a d a n f a g i z r n ' i n kitlesi daha tespit edilebilir: yetisme ve serpilme rnekAnrher Tfirkler" zaman iEin iE Anadolu'ydu ve " B p y o z '80 sonrast "Beyaz Tiirkler" faEist lrareket en biiyiik yaygn-

yuzlerce dohosonrodon ve devrimcinin mosum k insonrn atili fogistler yeti$ecekti, MHPunun b y o d r s r n d o u r t d i $ r n dd o o r s r i t l e n m e l e rt t i , . sie Bunuigin eskibir MIT n s o r e v l i s i 0 1 0 nE n v e r A It o y lt s o r e v l e n d i r l l m i g t0 . i

{krrkaltr} ,

nisyan3

tusirnda ilediyordu. THKP-C orijinli hareketler's6mrirge tipi faEizm'teorisindersrar ederken, baa sosyalisr partiler ve gruplar da rejirn tipi olarak heniiz bir bilinmektedir, i tipi yarattr. Bu yeni 'srnrf, ken- faEizrndensoz edilerneyecelini ! 12 Eylril Lgeodorbesindedini daha gok iiretirn dqr sek- ancak tehlikenin yaklaErnakta l"|HP cligerportiler sibi ! torlerde -l'rizmet sektcirt, oldu$unu soyhiyorlardr. cie 12 k o p o t r l d r e k o d r o l o r|u v tutuklondr,Ancok brivtik bankacrhk, medya vs. - var Eyliil'de ise gerEek anlarnda i ederken yetiEecegiuygun ide- agrkfagizmegegildi ve bu ranr$b i r c o s u n l u ds o n r o d o n l u s e r D e sk o l d r l o r v e d e v l e ! olojik iklimi sr! bir liberalizmle malar da sonlandr.80 sonrasrnt i iEinde Crk.yo o orttiki o d g o r e v l e c t 0 l I 0 r ,I harmanlanmrg milliyetEilikte da bu analizlere, ozellikle son r buldu. Bu kitlenin ittifaklan ise yrllarda ordunun politikaya geneidekent burjuvazisinitem- arran mtidahalesi gciz rjnrine aLsil eden merkez sa$ ve nispeten narak 'bonaparrizmr de eklenp -tv1ohi " . , . D i m i t r o v ' dio u c l o r r - imerkez sol olurken, son di.'80 cincesiigin bir diSer tar. n0 rosil0n0n, r I dcinemde patlayan 'pop mil- trEmada varolan durumun tasy e Q o v o n ' rtn z i e r i n o e e r ! liyetgilikle' beraberMHP' de bu viri ile ilgiliydi. Bazr sol grup. o i o nb i r t e o r i , S o m t i r s e i ittifaklara bir gekildedahii oldu. lar bu yrllarda Tiirkiye'de bir iE t i o i f o g i z me s p i t i , b i z i m i t I s i b l s e r i b r r o k t r r r l m r s(Bu dcinernde'-'90'lann ilk savasrn yagandrlrnr ileri stiy o k s u t l l k e l e ri e i n ! l y o p l l r y o r d u . i z i mo i b i i yansr- MHP'nin de bulugmayr rerken bazian boyle bir sava$rn B r i l k e l e r d eo q i z mi , saflarnai< igin kendini merkez o i r n a d r $ r n r s c i y l t i y o r l a r d r " ' i E f e m p e r yi o l eb o g r mIl t 0 t n! saSaEekmesibilinmeyen bir Eey Savag' tespitini orraya atan zm r b i r s o n u c u l o r o ks r i n d e mde$il. o el Segirnlerden sonra Devrirnci Yol bu teoriye uygun s e t l r i i i y o nv e K l o s i k i goriilen 'bryrk kesrne' operas- cirgritlenrneler geligtirdi- Bir o l o r o Kr o n r m l o n o t o l y o i in v e A l m o n yso b l r i l k e l e r d e yonlarr da yine bu bakrEla yandan da THKP-C kcjkenli l i sorrilenfogizmiercen forr- ! degerlend irilebilir... diler lrareketlerde bu tespiti ) I t l r k l o r o r z e d i y o r d uE n , i Ancak bu'yeni' kitle; MHP'nin elegtiriyorlar ve tespitin Mahir f Eorprcl orklrirk fogizmin 'suni tabanl ile belli bir agr Qayan'rn rilkeyeseli$incje orrovo geleneksei denge' terorisine ! g,o t r! iginde duruyordu ve Crklyordu MHP'nin uymadr$rnr sciyliiliorlardr. y r i l k e l e r i n d eo g o n o n I ilksel ideolojik forrnrilasyonu DY'nin yanrtr ise Eoyleydi: " fogizmleososrdon r i y u k o r l y o o n i b i r k i t l e l olan 'rnazlum edebiyatr' bu FaEistler y silahh saldrniar diizeno e s t e s i no r k o s r no l o r o k !ba$larnda tehlikeye girdi. liyorsa ve buna kargrhalk i o EeEitli d e v l e t i ne l e o e E i r i l m e - Gelecekte i fagist salrn ideoiojik Eekillerdedireniyorsave bunun s i y l e u y g u l o n t y o r d ue r i G. ve k o l m r s i l k e l e r d es e l ycinelirnlerini tabanrntarrai- sonucu olarak iilkede yaygln ve r i e m p e r y o l i i m e s i l y e r l i ! ni konusundaki Eabalannr bu siirekli bo sciz EarrEmalar i g b i r li k E i l e r i nd e v t eit gerilirn belirleyecek gibi konusuysa,niEin 'bundan Erkan e l i y l e y u k o r t d oo $ o 0ir cak sonug; oligarginin suni fosizmuygulornost I gciziikiiyor. soz k o n u s u y dB u i g b i r l i k E i t u. dengeyi koruyarnaz hale ! n e r d e v l e t i y u k o r t d oo $ o 0 r :1Q 8 0 0 n c e si S oI c l o geldi$i' oluyor?Bciylebir sonuf o s i s t l e s t i r i y o rv e h o l k o i y ! / cun fagistierin silahl saldrrdan k o r g r f o g i z o n o n t e m l e rT o r t r $ m o l o r uysuluyordu, sonucu (devrirncilerin cinderSomriroe ! T e s o i t l p n tioi f o g i z m e s p i t i n d ie '80 rjncesiartan fagist tercir,sol li$indeki halkrn kendini savunr emperyol Trirkiye' i gruplan izm de farkh savunrna nokta- masl sonucu) rneydana gelen icsel bir olsuolorokl d e s e r l e n d iIriiy o r , b u r j u v I Ianna Eekti ve analizler de bu EatrEmalann (yani bugiin o demokrotit< devrimintomom-do$rultuda i Eekillendi. iilkernizde her grin yaEadr$uarz lonmomrg olmosrnedeniyle TartrErnalann i btiyrik Eolunlu$u gerEe$in) suni denge kavrarnrna b u r j u v o e m o k r o t ih o k l o I d k r duru- ters diigtii$ti yolundaki bir d o ns o z e d i l e m i y o r oB u ! rejiminnitelili ve varolan u, y0zden burjuvozinin enekqi mun tanunlandrnhnasr dofrul- hatah bir diiEiinceden kuyen i

ddnemde $ohrs ortayagrkanyeni bir'trir'ii tembu ysrdrmrylo Federol Almon sil ediyor. Batida kapitalizm bu 6 i z l i S e r v i s iv e A m e r i k o ' dk u r u l u donemde Orra Anadolu'dan o Nosyonol o g i s P o r t is i b i! Eok daha farkh bir geliErne F t seyri y o p i1 r l 0 t e m o s o e i i d i s i : 0 se izledi ve yeni bir tiir kentsoylu

Sdmtirse I Tipi Fogizm!

nisvanS

{krrkyedi)

doddu, 1936'd0 naklandrEr Lefkoge'de e s l n r f l o r ov e r e b i l e c e kn orradadrr." ! K u l eil A s k e r il - i s e s'in i , ! kugiik ir tovizi bile b l - 9 3 8 ' d H o r b0 k u l u ' n u e y o k t u .b u n o k t o y ls o b i t l e ; 75 1944ylilndo Niholi Tirkiye'de - 80 yrllanarasr i r n e kE i n b u r j u v o z d e v l e t bitirdi, yozdrgr i b0zr-mektu- yaklaqrk Atstz'o o y g l t l o n n t k u Il o n o r o k EatrE_ ! p l o r r n e l e g e Q i r i l n , | e s'i- ' ; * ' ; ' 5000ki$isilahh | -;y u k o r t d oo q o o tf o g i z m n insan cjldti, onbinierce i SrSut kurmo rnaiarda UZerine Sizti ', u y g u I u y o r d u", suEundon oy hopis cezOsl9 ve yaraiandr. eorurn ! Foptiler Ttirk So"luSrizItisj nnank r nn rnrnrr rr I dl - Inrinti Alpot gibi Kahrarnanrnaraq'taki tgqzi'ietilu"ffi;A;;'n.'iill!

Nihot Atstz

1 T i i r i <o g i z m i n i n 1 k f 12 kisiti[-orun iiinae-vei1 iE sava$rn Evliil darbesinde 19 .teorisyenlerinden, 05 oldt ve 27 MoyIs.sobohtordunun 'nispi rarafsrzlsrnl' Askeri Istonbuidosumlu, I o L korurnayarak \ 1 N 1 4 faEistlerT t p A k o d e m i s i ' n o k u r k e n M i l l i B i r l i k K o m i t e s i d i n o K U r u u r 4 y a r d , aErkEaa E r r L * r de r e 4 i rodyodonl k niiOilivl ! r o d y o d o n iff< b i l d i r i y i i l r k c l - t u r o n c tf i k i r l e r l e durukurutr- den yana tavrr koyrnasr | htjktlmeti okudu,MBK t o n t s f l v e " T u r k i y o t "d e r BogbokglllK soyles i s i n e y o z t l o r y o z m o y o.. dukton_sonrov i n e e t i r - : munda gerEekleEecegini g l 0 L -m e k ; e y d [ e r 'n n c^ ^ r - ^ l.tr,s a v,a^ - , _^-t^^_ aK as ^^ . 5 ^ b o s l o d t ,1 9 3 0Y i I l n d o t . 4 | . ] s t e g o r gro rre Muol Dorul frinunYUksek l im i l d i , o n c o k u l k e y i n o s y o n oIl '80 sonrasrnl sosyol bi r sisteme baglarnak lst iEin i olorok nden ,zt4ektebi' mezun T u r k i y o tE n s t i t u s t l ' n o s i s - surtjkiemek e 1984'teki U L N * Y v r pKK'nin ,lt,:'gi,ql 9 6 0 ' d o ! b.khyordo. ?313[Ei; I sivle 22 Eylul 1 t o n o l d u , 1 9 3 1 ' d eA t s t z " " baskrnr Ttirkiye'de yeni grkoiridt ve Yeni ! Eruh MBKibon bo dergisiniEtkormovo glodt, Delhi'ye mq$gYir glglql I bir done,ni g agarken, yandan bir B u r o d o l k o nb i r v o z r t E n e d e n l y l e d i r n e ' v eo v i n i artrk *u., hureketi bag'nsrz o6'uii'fl!ili331ifft;ri'i?lf i clkorildl ve dersi kok b p o t i t o r , B u r o d g t k o r d t 6 t o r k o d o i r v l o C K M P ' y e o t I l d ] i b i r r o t a i z l e y e c e $ i n iu e y i e m i e o se ve p a r i i m u f e t t i g i :iviiXii ! ; r , ^ ^ , r ; , , ^ . , , . T i i . L i , r e t i i r n d " 0 r h u n " o 1 9 3 4y l l l n d a v e pur'LtrrrurtrLLr'ir E i1 d i , i ilan ediyor ve Trirkiye ttirn d 1964'te e port n k o D o t I I d t 0 r h u n ' d os o n r o . derinden dokusunu noslonloiou, rsoi's6Eiil:! toplurnsai yozrnoyo boglodror"0tUken" milletvek-i etkileyecek yeni bir sa'naln o d l t d e r s i d eK u r t l e r terinde Ad0n0'don '_,-, i i i s e g i l d i , i , - - - _ " _ _ ^ _ " . - f , u D. ^r ^ - ; ^ f, nden du$tjnceleri hokkrndoki igine giri-yordu. MHP ve fagist t b i r d e m eA t s l z ' i s o y e t i Y i ' 1971'ekodor fosist I hareker bu savede tabanrnr cle y o n s l t l y o ri " , , , F o k o t e oltt.s yuzdevtiz Eo6unlukto c l n o y e t l e r te m e i '-ii:llY- t u r o - l ' | ' ' ,^- ro r s u t l e r k e n , " " r * " ' " ' : : " , ve genigletebile^-^, i dovurabilecek cokyopt ; o l s o l o rb i l e , T t i r k i y e ' n i n jgZt;Cen t 0 sahipoldu sonro do hemMg cekyeni bir hedefe ! bdigesinde h e r h o n gb" r ii olorok 'Ttirkltik' destek modellerine gerEek knnligiEirndi h devletkurmo oyolleri i I vo k i r^i h o y o lo l o r o k k o l o c o k t l r , d e v l e t q i n d e o d r o l 0 q m 0 _ , _ - , . =do$ru daha rahat i rrkgrh$a de sitti hem don6'Biiliii Y u n o nl o r t n B i z o n s , t f o ! l s t k o t li o m l o r t n l o n -| e v r i l e b i l i r d i . o Ermenision Ierin Btivuk [rmeni i h o y o l l e r is i b i , , , O n u nq i n l o y r c t s i o l o r o kb o vs o s t e r I T r l r km l l l e t i n i n b o g l n I s e Q l t n l e r oy l n e A o q r l 0 ' u u r lrly e s n, b e l o y o o k m o d ok e n d i l e r i Kamplan: AP mi t ietveki t i seCildi ve 1, I -Ulkilcii Komando y o ko l u ps i t s i n l e r ' de ve 2, MChtikumetterinel Hiikiitnetinin 1970'cle banrlatm N e r e y e i ? G 6 z l e r in e r e y i ' g o r t l y o r , 0 n t i l l e r in e r e y i n d e v l e t b o k o n l v e b o $ f ' ^ L ^ I t:!' ^y' Rapontl s Kavnak 010rok nilli',' l vordimcrsi E e K i y o r so r o v og i t s i n l e r , o i s i z r v t u t ' d e n o n r 0z m i r Y a v r n l a r r I o I r o n ' 0 , P o k i s t o n 'y o d o Ahnatt Fasist Askeri Ussu'nde2i -Tilrki)te'de Uzunodo H i n d i 's t o o ' g i t s i n l e r , n l hnc\/ttoy sdzetimolttndo tutuldu I propaganda-rz Ri rl ocmi c Mi I trt lprra "Johzrnnes y0ne ^ a r u p A f r i k o ' d oY U r t l u k v e d o h os 0 n r 0S t k l 'iliirr,lt i!mu r,' - 'r,*ls-^, //, ^ ,-L r r r ' ! j r r r onurYavrnia. v I t]*".*l f ndon rsr g r o-NHp-ve i s t e s i n l e r ,T u r k t r k t n t n Bokont0 r tt0rof tlndon t u t u k - i -oet'tet locak /Dergah-T'anl uirUCu iontii, | n s rr r s n h r l r o l d u g u n u , Yaytnlan toplu dovostndoBora Iletigim / i fokot oyront kobordtgt Kuruluglor tutuklu olorok yorgtl0ndt, | -fiirk SapnmLIg Hali. Tanrl oslon sibi onUnde zomon 1 e d u r u l o m o d t d t inrtk d o g l o r t 0 n c 0 k 9 8 4 ' d t o h l i y eo l d u ,t - , . . , i , l ' - , - Yavtnlarr u::.llletisim sivoset vli.oinin ! o E r m e n i r e s o r o r o k g r e n s i n -Uzerindeki le sonr0 yon-f; -n;rikimDergisiSavr kolkmostndon ler de aktllorl boqlortno v l 2 ol d 0 $ 1 0 r r n c o u s t u r u l 0 n e i 4 6 1 4l7 l l 1 2 2 gelsin" sonr0d0n -Tophyanlar- Mahir bir muddet "' eryan/ IeKf!f r " ' |
UJLUQUT rrYr Yvr vfrrrv velrr r | | |

etti. i korkunE katliamlar yagandr. Tiirkeg 27 MoyIS h0rekotlnl ! ,q.ncak asrl vine de bazrkesirnler p l 0 n l 0 y 0 nv e y u r u t e n6 |

o';.1?fl?a,i3'i'X!r o v n n t<E n ffilf;gS[il

uIl

IvgrrrIg

rrrrruLrur

v

esrSYv

oj*'l:u Ya P nt Ttirkeg Q o l t $ m o0 r t i s i ' q e it 'i ri N-i Fi|i' s'Josltanz'neTvorpnhlra ' s a l AIparsIon a m o s y a l i n n ae lopht'nsal i get i ril Io e i e l i o s k o n lr d r n o

M M H P ' Yd d n U g e c e ki l l i \ / a r ' i e

| T u r kf o s i s t l e r i n i n SeneI boskonltdtno 'ecel iyle' 6ldu, l, Miicadeleler Ansiklopedisi Cilt 7 " b o g b u S i u . 1 9 1 /di ,e 1997'ile 'd

{krksekiz}

nisyan3

----------.tn n f , l o d i r e M o t e rl - 9 8 1 , d eb u y 0 n 0g o z e t e c i l l ky o p r y o r ,l - 9 9 1 ' d eb u y 0 n 0i P S ( I n t e r p r e s s G e l '1n t b l \ l s e r v t c e ) v e 1 9 9 4 ' d e n e r l d e S r n r r T o n r m o y o no z e tMc lhe r e dTni r k l v e t e m s l l c l s l ' s e m Ki l t o b t ' n l y c y l m l 0 d 1 , b o I U G e c i l S l m i z y l o r d c ,T 0 r k l y e ' d e l r l l k e i m z co t t l v e 9 B n C d n c " oftt< o p , B e y o 6 I u u m h u r l y e to q s c v c t l l 6 r ' n r 2 1 , 6 , 1 9 9 t o r i h l i k o r o r t y l o , " d e v l e t l n t i s e o s k e r l k u v v e i l e r l n lt o h k l r ' v e t e z y l f e d e n "l b o r e l e r l q e r d 1 6 t e r e k q e s i y i y o s 0 k l o n dv e d 1 Y 0 r g l l o n m o l o m u h t e m e i5 9 . m o d d e e N 0 d l r eM o t e r ri k t h o k k r n d oo p l 0 t m 0 0 r 0 r uC l k o r u l d t , c b d v e y o y l n c t s r i E l n 1 y r l l i e 6 y r l o r o s r n d o e o i q e n i n . . h o p l s e z o s t n to n g o r L l v o r ' u n n b k Ki " M e h m e d i nt o b r " g e r c e k t e d e b i r 1 1 k , T u r k l y e ' d e u g u n e c d o rs o v c g z e r i n e e r e d e y s e k0n t, k o n u s m o yk e s l m o l m o m t g t A y d l n l 0 r ,p o l l t i k o c t l 0 r , g o z e t e c l l e r . , - g t k . t e l e v l z y o n 0 i on k r u t d n I o r r i r n , o n c h om o n ' l e r i , , , H e p s i n i b l r g d r u S v o r d t v e b u n u l l l e n d l r d l l e r , A n c o ke k y , b i r k e s l m b u n u nd r g r n d ok o l d r : A s k e r I e r , Y b n i s 0 v 0 $ 1d o g r u d o n o $ o y o n l o r o l e n v e 0 si z k 6 i d r j r m e.k o r u n d o o i o n l o r , K o n u s m og e r e k e n s 1 l o n l o r d t , 0 n c 0 kb u h o k l o r t S i m d i y e so k o d o r e l t e r l n d e no l r n d r . N l y e o t r n d r g r d o k l t o p y o y l r n l q n d t k t o n n r 0 b e 1 1 1o l d u . c. l o T o p i 0 t r nk o r o r r n r n r d r n d o n4 e t i sy o y l n l 0 r l n t ny o p t I S I b o s t no E t k l o m o s t n db lnr 0 l t n t t r 0 s0 m e t rg r " D e v l e t M e h m eolie neoz e v v e r l y lo rl,ns o v o s t r r l y o r ,o m oo n l o r y 0 Q 0 d I k l 0 r I n d o n z le t n l e y ' ' g k m k 0 l k t l k l 0 r t n d o r o d 1 y 0 r , , q l z b I t t 1 , b e n i m u r u m l 0 r rs l z l n b o q t n t z o e e e r

he n o l s u ny 0 d 0 . 0 l m o s l n - r z o m ov u k o r I d 0 b b i l i y 0 r . G e r Q e k t e ndd b l e t l e r l r e y l e - ev d0 k k r 6 r k i 0 l r n t 1 y 0 e n z eb i r i 1 1 s k l u r 0 r 1 0 A,n c cb o s k r n r n b 1 rs t n l r l v o r d l r ,V ee n 0 z l n s n u n d o n b o s k r y o y d u r u l ok r i r f d o s r u d od e v l e t l e r l nn l t e l i 6 l n i b e l l r l i y o r s ob u r o d o 0 z r hn 0 k o n u so t c i n O i z c e T u r kd e v l e t il E i n o o r o n o y o n to ds 0 f h 0 yu l o g t t o t d t r , - B id u g t j n u n : u o b io o d A r t r k 0 c t n 1 n i l e S e t i r i l m e s l i t e - e n g e l t e n dbs lq k b i r c o d r o f yv o r m t ?

'demokrotlk,;omo devlerin kendine edindi6lni glor bunu her hen ff?lr8filt.?t?ltil'Eo|( -osker

((

savaslnKonusm
,,
gerEeleen yakrn tim. YaEananrn foto$rafinr okura sunmak iEin olabildi$ince farkl kesimlerle konugmaya Eahgtrm" Bir taraf hep eksik kaldr, ki onlar bence asrl koriugmasr gerekenlerdi. Onlar, yairi gciniilhiya da gcintilsriz olarak askepli$ini EatrEma bdlgesinde yapanlar olarak konugamryorlardr. Bu sadece, benim haberlerimle ilgili bir gergeklikdeSil elbette. 15 yrldrr politikacrlar, ordu mensuplan, insan iraklan savunucularl, Amerika Biriegik Devietleri ve AvrupaBirli$i yetkilileri,gazececiler, kcige yazarlarr savagtan kargrkonuguyyan^y^ da savaga devam ediyor. or, konugmaya ac1sl televizyon haberlerinde "malzerire" haline getiriliyor" Gazetecilikte "rrkErhk ve savaE yasakde$il de bir propagandasr" kullanrLyor, savaE I-rakmrEEasrna yapriryor,yaqamyekrgkrrtrcrLSr rine cihim. kutsantyor. Thbii ki bunr.r kutsayanlar cjliimti baEkalannrn hayatr iizerinden yaplyof.

I

I

lstenfiuyof...

' Sizi bu kitabr yazmaya yonelten sebepler neydi? 1980 sonlanndan bu yal^, gazeteciolarak bcilgeye Eok git-

Banqtanyanaolanlarisebir tiirlii kargrtir$rnrn go$alamryor, savaE nedenleri bir trirlii yeterince evlatlartnr koyagrkianamryor, betme korkusuyla askeregdndermek zorundakalanlar sessizli!i yelliyor" Savagrnbiittin dehqetini yagayanlarise i-rayatlannrn bir dcineminiyok sayarak Ne var ki, dliimler, yaralan- ^r^nr,tzl.kanqryorlar. malaq acrlar da devam ediyor. Ollunu kaybeden bir annenin BanE mticadelesi drinyanrn her

nisyanS

{ krkdokuz}

m0 e r t
yerinde zor. Vcdani redgi, savaE karErrr gengler bir tridii Osman Murar Eolalamryorlar. Ulke bir baErnaaskerligi reddertili iEin krgladan cezaevine, cezaevindenkrElaya taErnrrken, resmi rakamlar btze en az 4OO 'bin gencin asker kagaSr oldulunu sd'yl0yor. Yani, askere gitmemenin dolayl yollarr aErkEakullanrhvor, ama aErkEa konugulmuyor. Tek tek insanlannsavasran yana olmalan pek mtimktin degil, ama karEr olmalan. iEin de yasananrn oldulunu bilmeleri ne gerekiyor. Oysa halen adr iizerinde bile anlagrlamayanbir durumu kavramak, sonra da ona kargrE*arak, bang talebini dillendirmek o kadar kolay olamryor.

BorrEmUcodelesi Peki soruyu sadece ktltiirel sorsam? Askere gitdtinyonrn yerinde ballamda 'krz her meyene verilmemesi', ig zor" VicdoniredEi, verilmemesi gibi adetlerimiz sovoskorgrtr 'banE'r yat. Bunun genqler bir trirlri kdstekleyen bir etkisi yok Eo6olomlyorlor " mu? Osmon MurotUIke b l r b c g r n o s k e r - Bir kere militarizm bir erkeklik o I i g i r e r l d e t t i g ii g i n ideolojisi. Bunlar birbiriyle gok krglodon cezoevine/ ba$lantrh.Erkelin kendisini bu cezoevinden krglovo Eekildetoplum igindevar etmesi gerekiyor.Yani askere gitmemek togtntrken,resmi gtriikhik anlamrna geliyor. rokomlor blze en oz drnelin bir bribre$in eksiklili gencin 400 bin askere alnmamak iEin yeterli, oskerkoEoor ancak bu yiizden erkekliginden oldudunu sdyltiyor, bir Eeyde kaybecmezsin ashnda. g Yoni,oskere ltAma adrn 'giirrik' sonugra ve memenin doloyll yol- senin bu Etriikliiltin saghlrnla defil, genelolarak erkeklik kimIorr oErkgo ulk lifinle ilgili bir problem yuattylontlryor, omo or. oQrkgo konugulmuvor,
Ancak iEler bu kadar da kolay de$il. Fazla geriye gitmeden, sadeceson 30 yla baksak,baEka iilkelerde yagananlanda gdrdiik, oralarda da benzeri Eeyler iEin benzeri mticadeleler yiiriinildti. Burada, bilinen askerlikten aynlan bir yan var. O da sava$rn bir dirlii konuEulamamast.20 yagrna geldi$inde 6yle ya da bciyle askere gidiyorsun ve ciliinceyekadar acr tath , karEr y^aa ne yaEadrysan akhna geldikgearkadaglannla Sevren, le konuEuyor, paylagryorsun. Ancak , savag dd'nemleri geldiSinde, artrk askerlerin askerlik anrlaunrn anlatrlmadrSrnr g6riiyoruz. Gegenlerde yabancrbir gazereci arkadagrmakitaptaki ranrkLklardan birkaErrunEevirisinivermiEtim. Bulugtufumuzda, tanrkLklan okudukcan sonra

"Tercirle miicadele", "diigiik lendirdik. Yani, kabaca, askere yolunluklu Eatrgma", I'savag", gidenler hep gtiniillti gittiler ve t'kirli t'hakh savagt', savaE" "hak, onlar zaten savagtan yanrydl,ar srzsavag gibi "Eegitlemelerle 15 " sanki. Konugtulum genElerden yrl geEti, 1991'de ilk kez Genel birkagr da, "hep bir gtin biriKurmay Bagkanr Do$an lerinin geleceSini biliyordum. GrireE'in sunduSu "di.igrik Geldiniz ama, gig delil mi" yoSunluklu EarrEma"srilcti$ii dediler. bile en son igiEleribakanhfrnca yayrmlanan yasak sdzciikler listesine girdi, yerini "rer6rle BanE soyleminin yi.ikseltilemiicadele" aldr. Once yugo.runr memesinde topluma egemen bilmek gerekiyor, o halde olan militarist kiilttiriin bir savaErn asd <iznesi durumundaki etkisi var mr sizce? Aynca gengler konugrnah ve anlat- ordunun T.C. iEin taErdrsr mahydr. kurucu rol ve hatta bazr diinemlerde solun bazr kesirnlerini bile kendinderr medet umar hale getirebilen giicii de bu durumun oluEmasrnda Elbette. Ne var ki, genelde etkili olabilir mi? askeregiden, gitmek durumunda olan genglerle pek ilgilenmedik. Askerlifiin nasd Bu Gok aynntrh tartrgmayr yagandr$rnrmedyanrn egemen gerektirenbir Eey. Sonugta da sol bu toplumun iEindenleliyorsunugunu veri alarak de$erBu kitap sizce Erkmak iEin biraz geg kalmadr mr?

{elli}

nisyanS

L nCId re [n0ter
kendisini gok kcitii hissetti$ini, gece uyuyamadrlrnr sciyledi ve bana bir anlslnl anlattr. 6 yagrndayken, evde sandrk kanEtttrken bir asker elbisesi bulmuE ve 'sen asker miysormug babasrna din?' diye... Babasr da cjniine 'bakmrE. 'Demek sen O da, savaqraadarn cildtirdiin!' demiE. Ardrndan babasrna baktrlrnda gdziinde bir damla yag gcirmiiE' Ve o grin, bu gtindiir - ki kendisi Eu an 45 yaglannda babasryla iizerine konuSCezayir ig SavaEr da mamrglar.Fransa'da bir tabu gok zor konuEuluyor, bu, iizerine zor yazlryor. Yani diinyantn her Thbii yerinde bu bciyleyaEanryor. ki savaglarrizerine bir Eok kitaP yazdryor, birEok sdz stiyleniyor, igin konuEmadrfr ama savalanlar toplumlar da dolayrsrylakonuEmuyor. Kitapta yer alacak kigiler iEin herhangi bir 6lEi.itiiniz var mrydr? karar verdi$imdePoliQahgmaya herhangibir tik ya da sosyolojik bilimsel cilgtt almadrm ama Yine de gok kaba bir fotolraf versin istiyordum. Ben sosyalliizmet aldrm. e[itimi uzmanh[r Gazetecilik deneyimleriyle birlikte toplurir yaP$rnr daha iYi yansrtmak iEin bazr kriterler Tiirkiye'deki Eok belirledim kiildirliihilii yansrtsrn istedim. Laz, Qerkez, Kiirt, Trirk, Ermeni... Sonra salcr, soliu, kargttt, milliyetEi'.. dinci, savaE geldikten sonrakonusYiiz yiize mayr reddeden iki kiqi drgrnda, insanlarla tanrgtrsrm tiim ve bu gcirtEme yaPtlm hepside kitapta yer gdrtiEmelerin aldr. AEaSr yukarl Tiirkiye'yi veren bir Sey ortaya Erktr diYe diigriniiyorum.

frlg VOn ki, genelde OSkefg glden, qltfnek

dan vardtr, komEuiannrzdan vardr'belkigittilinizlokantada-

olon durumundg
genQ1e!'le pek ilgilenmedik,.

K!sarson"'
insanlara G.rtiEtiili.inriz ^ u.ini, onceden antatmrEsrntzdtr.Bu ytizden tamk-

A s k e r l 1 6 in o s t l

y0$0ndt01nl medy0nln hklar esnasrnda va da dncesinde.herhangi bir ggemgn SUnUSUnU Vefi mr? iinyargryla karEilaEtrntz 0l0r0k Oeggi-

l e n d i r d i k .Y o n i , oskere koboco, gidenler hep

Ortada amaglanan gahEmanrn anlatrmr var, onun .drgrndane kiEi beni tantyor' ne gcirtiEtiiStim

olnavrnTanrgrkhk de g0nfil lU gitti lef Vg- -.-- benonu. olmasrda Pek 0n10r z0ten S0V0Qt0n ca' cinvargr mrimkiin desil' Avnca' y0nOydllor sonki ]
d0, den birkogl giln biri"hep bir Igf inin ggleCeUini

i<onustuoum ::xil-:*:i1il1'11j'..?: oenEierkonuEursan kendi duruEunla ilgili ipugla.nr verirsin.Ben, ne ne sdzgelimi, "savaE", "diigrik

yo$unluklu gattEma", ne de "tercirle m0cadele" demedim, yerine "on beg yrldrr yaganan durum" demeyi ye$ledim. Ki, gahgmayr yaPan kiginin bo, ilgili bir "yansrzyer alan gahrslara nasrl kendi duruEuyla Kitapta yoluYla LSr" ifadeediyor. Burada,kadrn ulagtrntz? Tanrdrklar olmanrn gcinigmeleri kolaYmt? laEtrrdr!rnreklemek istiyorum. korkulanndan, bir Erkeklerin orada da E<iYle Evet. Ancak yardrmcr zaa{Tatndao erkeklere Pek kolaY problem vat. Bana gazeteci scjz etmeleri beklenemez.AYnca yerel olanlar arkadaglanm, arkadaElartmrn da, genElerbir tiidii anlatamrEevreleri, arkadaglan ve Tiirkiye'nin Pek yorlar, konuEamryorlar, tanrdrklar. toplum, bizler de bir nirlti onlara gok yerinden di$er Onlara anlattrm gok kabaca, sormuyoruz, onlart dinlemibdyle bir gey yapmak istiYorum ybruz. Bu sistematikanlatlmlar, diye. Aradrklanmdan neredeYse 42 gengigin de bir ttir iE dcikme do$rusu. Eolu yar{rmahaardtlar ama bu oldu diye dtiEiiniiyorum genElere nasrl ulagacaklannr beni birisi bilmiyorlardr. Yani onlann da Thnrklklardan KomEusunun oldukEa etkiledi. Qiirii$e aYnlgrizii kapah. gocugu olabilii, ilkokul arkadaEr mak iEin siirekli kilo veren olabilir. Ancak belli ki diinyalan as\er... Sizi ozellikle etkileYen ayrr, kahveleri ayn, pastaneleri birisi var mr? ayn. Birbirlerini gcirmriyorlai'. 'Nasri demeyindedim, O gehgle tesadrifenkargrlaEtrk, bulaca$rz' genElerandeetrafintza. Akrabalartnrz- asrl gcirtiEece!im. bakrn

bi I iyordum, geq Geldinizomo, dedil mi" dediler.

nisvanS

{ellibir}

Burada birkaE scizciiklede olsa toplumda hrzh ama rirttik bir gekilde yayrlan Eiddete deginolarak sarsrldrm. s o v o $ t r k t 0s o n r 0 n mek istiyorum. "Kahramanlar" y o $ o t n o t l l o n l o r l n gazetelerin tiEtincri sayfa haberi ko Toplatma karannr nasrl yiz vize koldrkolduklanndh "carii" diye takdim yorumluyorsunuz? ediliyor. Kitapta da' "Konul o r r v e t o p l u m u n 'gamayanlar yerine" bdltirniinde, her hricresine Bdyle bir karar beklemiyordum. o[ullan "ugak kagrrma" ve y o y 1 1 00 6 1 r n 15 yrldrr kahramanlar diye "annesi, krz kardeEi ve o$lan o sunulan genEler konuEuyor, b u n o l r mtr r t r g m o k kardeginil cildiirme iddiasryla onlara neden bir yasakgelecekri i g i n b i r i l k cezaevindebulunan iki aile aynr o d l m d l .A n c o k , ki? Benim roltim ise sadece bir soruyu sonryor: "Devler Eocukgelenek aracrolarak aktancdrk. Bakrn, boskrcr hrik- lanmrzr sa!hk kontrohinden yrirUtmekte Adalet BakanLSr Ceza illeri geEirerekaskerealyor da terhis mrinu Genel Mridiirti'nrin Adalet g e ci l ffi edi: "SozU ederkennedenkontrolden gegirBakanr adrna BeyoSlu oyodo miyor? " Thlepleri de aynr: drigrirmedi ", Cumiruriyet SavcrLlr'na gcin"Devlet hig olmazsa,"Eocukderdi$i yazr. Burada,yayrnevi, ilmekte gecikmedi. Savag ve lanmrzr tedris sonrasrkrsa bir Met-IE, benim adrm Nazire, savaynsonuElarl biitrin toplumu kampt,an geEirsin ki aramrza Kitabrn adr "Mehmedin"... Yani doSrudanilgilendiriyor.-Yalnrzca dal.ra rahat katrlsrnlar." kitabr okumadrklan gibi, cilenlerin yasrnrtutmakla yetinegcirmerniEler bile. Zaten, kitap meyiz. "Mehmedin Kitabr" Son olarak... Vicdani retEileri Erkal 2 ay oldu, 4 baskr yaptr. s a v a g t r k t a n s o n r a y a l a m a nasrl de$erlendirdi$inizi soraBo , bir savcrnrn okuyup karar katrlanlann y:d;z y:drzekaldrklan bilir miyim? vermesiigin yeter srire...Demek ve toplumun l.rer l-nicresine ki, savcrlarokumuglar,sakrnca yayrlan alrr bunahmr tartrjmak Bagtan beri vicdani retgileri gcirmemiEler, Adalet Bakanhsr iEin bir ilk adrmdr. .A.ncak, heyecanla izliyorum. Ama yazsryla l-rarekete geEmekduru- baskrcrgelenek hrikmrinri yiirrit- sayrlannrn bu kadar az olmasl munda kalmrqlar.Belki bir grin mekte gecikmedi: "Sdzti aya$a gok dtigtindtirticri. Gcjrebildi!im Adalet Bakanr bizi bu konuda diiqrirmedi". kadarryla:'Eevremdeki gengler aydrnlarrr. Osman Murat Ulke'yi Eok Kudret sahipleri, l.rer zamanki begeniyorlar,onu bir idol gibi Peki sizce bunlann sebebi ne? gibi bu kez de insanlannkendi- gririiyorlar.Ama Osman'rnbciyle lerini ifade etmelerini engelleye- bir derdi olmasagerek. Onemli BaEta da konuEtu$urnuz gibi, bilir ama bu, yagananlan yalan- o l a n OSi'lerin go$almasr. herkes konuEtu, konuguyor. mamrs krlmaz, "Mehmedin Drinyanrn pek gok iilkesinde Ama srra,bu trajedide en yakrcr Kitabr"na konuganlann dile temel bir hak olan "vicdani red" rolii ristlenensrradanihsanlann, getirme firsatr bula[ildi$i hakkr bizde de yasal bir liak yaEadrklan gergekler iizerinde gergekler, milyonlarca baEka olmah. konuEmalarrna ve diigrin- insanrnda gergekleriolarak etkcelerinin halk tarafindan bilin- 'ilerini siirdtirmeyedevam ediyor nesine gelincekargrmrza'bir kez ve edecek.Bunlann bilinmesini rtiporto:i : dal.ra yasaklannkaLn duvan dik- ve tartrErlmasrnr "kutsal kurumb sokhon irdol

yOSInI tutm0klO olmasrna kargrn Eans/Eansszhgr V dtiErinmedigim, hayal edeme- Vet t hOlfie 1Z ; dilim bir yam gcinince ciddi "Mehmedin KitObt"

mu

vuma geE kaLnca yardrmcr SOVO5 Ve SOVg$ln oimaya galrErrken, kendini SOnUCl0fI bUttjn anlattr. Ashnda benih_epsi Eok tOpltfmU dO6fUdOn etkiledi. Britiin gciriiEmeler. I f gi i;nOi f iy0t-, Gazeteci olarak yrllardrr duru- .-, _;.: __-'

bcitgede . d

;;;

Y o l n l zco olenler in

' lar"l korumak u$runa engelleyenlerse,yalnrzca daha gok acr Eekilmesineve genglerimizin yaEamlannrn kararmasrna katkrda bulunmuEolacaklar.

{elliiki}

nisyanS

, , ,Qodu ol<1rnr 0yn0try0r/ i olonlor del v0r, sof s0f gezenler vor, Ark0doglorrmrn yerindeolmoyoniEindeholo akli dengesl Ior vcr, Bu onne bobalor bunun Qocugunu yetigtirmiyor/Eogu iEin sorrlr Soyrogo evinegeliyor, Isyonetti6i oluyor insonrn,ister istemez isyonediyor, Amo kesinlikle oskercohil oluyor, Yirmi y0$rndoki inson,otuz otuzbeg yogtnbir d0ki gibi dUgunemiy0r, deli dolu Inscnrn z0m0nt, lort ozeniyordu Bozt bi1e, "Aroy1p do bulomoyacodrm ntocero"

diyorlordr,0m0 mocer0 deOildi,SonuEto y0 do.can con0lryorsun veriyorsun,,,

tlehnedln Kitobt, l,l1dlre l,l1ter, S1yfo 78 A s k e r l l 0 1 n 1T u n c e l l0 v 0 c l k ' t 0 J o n d s r mko m o n d oo r o k y o p m l $ oi o b l r " m e h m e d "tlo n r k l r g r n d o n0 S l m d ls u s o t l y o r , , n

nisyanS

{elliiig}

-+;;0, *.,., lrk vorrsi 0r0srndo Londr.,d0 vu^iten ;;;;;; so,1sm0 ;;;;;;;;11;,;;;;;;;; ( no St A i C dl . o v e g i d d e t t e n r r n m lr-q l 8k 'o l eS m G u r u b u F e m i n i s m . q Nd n v l o l o n c e u d vG r o u p ) Fdmi;itm " 9 3 [ ] u s l q r o r o s t S 0 v 0 S 0 r S I t I 0 r l ' n t n(_ . o . R e s i s t e r s W -r K o k t o i o i i n O o n o i e m e l r n o nv e 0dI1 ond Feminsim Nonviolence Piectnsit Togetheir internoiionoti isbirlisiyte yoyrntonori gevrllmistlr' Defne kltobln i1k bolrimunden Denizcitor0flndon

kadtnLar ve savag
mal ve hizmetleiinin savag iEin 'se[erber" edilmesine izin veren savasa yasa ve uygulamalar olarak Eegidi arlnmls eylemciler neden kargr Erktrklannr geleneksel biEimlerde oftaya grkar veya olarak bciyleagrklarlar.Ancak, gid- yaratrhr, Fakat insanlar herhangi 'hakh' olduSu detten annmq feministler olarak, bir verili savagm geEmemizve kanrsrna ancak ideolofik araglarla, bizim bunun <itesine gerek devletin dolrudan propacinsel aynmlarrn toplumdaki avag, cirgiirlii giddettin en aErn bigimidir. $iddetten savaqr nasrl destekledi$ini siirefen kildrSrnr aErklamamrz 'siyasetin bagka gerekir. Savagm araglarla devamr' oldu$u saSve gandasryla; gerekse medyanrn daha sinsi ve dolayh Propagandasrylaikna edilirler. Kriz zaman' lannda, cizellikle savag tehdidi oldu$unda bir ulusal uyum ve ba$rmlhk gdriintiistiniin olugmasr can ahcr hale gelir ve aytu zamanstatiikonun istikranntn korunmasrndamerkezi bir yer iggal eden Sey, kadrnlann ve erkeklerin yaqamda birbirlerinden Eok ayn tolletinin oldu[u. ve kadrniann diigiincesidir. arkadan geldi!i Bunuhla beraber, savaEzamanrnda bu rolii pekigtiren ve daimelegtiren ideoloji hrzla tersine Eevrilmektedir... Kriz sona erip banE saSlanrr sa$lanmaz da, asrl ve uzun vadeli ideoloji kendisini yeniden ortaya koyar... Artrkpynr insand4rlaEtrncr dcingiide yutulmak tizere gocuklanmrzr yetigtirecef imiz cing<irlrlur. Qocuk yetigtirmek biz kadrnlann kendimizi geleneksel de$erler sisteminin taleplerine nasrl uydurdu$umuzun en iyi clrneklerinden birisidir... Toplumun <irgtitlenme biEimi nedeniyle bu aralksrz, gi.inde yirmidtirt saat, haftada yedi giin devam eden bir sorumluluk haline gelir... . Bu bakrcr rolii kendimiz iEin cizgtircesegti$imiz bir gey olmaktan ziyade, kabul etmeye kogul-

mahlrnr bir kenara brrakrrsak, savagm scizliiklerde yer alan biitiin 'uluslar arasrndaki tanrmlan, da herhangi bir yerel muhalefeti yoluyla zor anlagmazhklann 'silahh .engellemek iEin bireylerin bu giigler siirdiiriilmesi' ve ya arasrndaki gatrgma', gok sayrda duruma hiEbir etkide bulunamayacaklan duygusu' beceriyle y^yglnve dldiiinsanrn 6lmesinin riilmesinin ne oldu$una dair bize lagtrnlrr. insanlara, keidi giivenhiEbir gergek fikir vermemektedir, likleri de siirekli vurgulanmakla Htikiimetier. bizim daha sonra beraber onu alan bir gey iEin erkek egemen olarak tarumlayasistemin bazt temei caltmn unsurlannr pekigtirmek ya da ekonomik nedenler gibi bir dizi gerekgeyle savaga girebilirler. Fakat nasrl olmaktadrr da srradan insaniar modern diinyada srklkta

savagtrklansciyienir... Medya burada iizerine diigeni layrkryla yapmaktadrr: insanlar televizyon ekranlannda ve gazetelerde savagr,aclyl ve ohimii kanrkiarlar ve onlann tepkilerini yrinIendirmek kolaylagrr... Habeder,

yagadr$r i.izere soykrnma, insan- cinsel Eiddet ve cildiirme sahlannr belli bir rrk, ulus ya da siyasai . neleriyle dolup taEan programlar 'ait' gruba olmalan dqrnda higbir araslna srkqtrnldrkEa, gerEek riliim neden olmakssrn ttldiiriilmesine ve yrkrm gcirtinttilerini kurgtrsal yol aEan bir siirece katlmaya nzr oimaktadrdar'/ Prensip olarak insanlar iki yolla bir desteklerlerve ona katrlrrlar: savaSr Zorla ya da ikna edilmig olarak. Zor, gerek zorunlu askerlik gerekse orduyu desteklemek igin sanayide zorunlu hizmet olarak; veya bagka insanlan vurmaktan kagrnmaya teqebbii.s edenlerin vurulmastnr <ingtiren askeri disiplin olarak; veya sivillerin, onlann olaniardan ayrrt ecmek zorlagmaktadrr. Bciylece bundan siyasal bir fayda beklendilinde, kendimizi acr ycintinde gekenleriedzdegleEtirmek teEvik ediliriz (irlanda giivenlik griElerinin kcitii muamelesine maruz kalanlann konugmalanna veya Ballykally bombalamasrnrn veya' Falkland kurbanlanna Adalan'nda rildiiriilen ingilizler'in durumuna tanrk olmak gibi). bagarsrndave Bu yabancrlagmanrn

landrnldrlrmrz bir Eeydir. Bununla beraber, bir insan yetigtirmenin pek giizel miikafatlan olabildili iEindir ki, birgok kadrn, Eocuklan bekleyen tehlikelerin hepsinden rinemlisi de savag oiasrh$rnrn farkrnda olduSu halde tereddiit etmeksizin Eocuk sahibi olmaktadrr. Bir' asker ya da sivil <ildiiriildiiftinde kadrnrn yirmi yrlLk emelinin meyvasryok edilmektedir... Qtinkti insan yagamlnrn de$erini takdir edemeyecek herhangi birisi, herhangi bir yerde bir emir vermiqtir... Erkekler bu diizenin tahakkiimii altrnda olmamakla beraber, cin-

{ellidiirt}

nisyanS

siyetEilikten zxr^r g<irmektedider... Bir gok erkek, insanlan, gak daha fazla harcanabilir g<irmekte ve de$er verdikleri geyler, halklan ya da tilkeleri igin cilmekte bir onur duygusu bulabilmekredir... Pek gok insan, vicdani retgileri, savaE zamarirnda igleyenpropaganda garkrna ve ona iliEkin roplumsal delerlere kargr direnmek iEin gereksinim duyduklan cesaret ile insani ve politik gcirii hakkrnda higbir fikre sahip olmaksrzrn korkakl&la damgalamaktadrr. Erkeklere, sa$duyuyla miitemadiyen geligen bir delerier sistemi benimsetilmektedir. Takdir edilmesi gereken de$eder dahi, maddi kazanE tasar$rnln hizmerine koEmak iizere rersine Eevrilmektedir. Erkekler, giivenli olmaya, fakat aynr zamanda baEka insaniann gereksinmeierine kayrtsrz kalmaya; cesur davranmaya, ftkat korkruklan zaman da bunu acrk ermeneye teEvik edilmektedirler. Giiya bir denge olan bilimsel tarafsrzksr <iSrenmekte,sonra da bulgulannr insan gereksinmeleriyleve ekolojik denge ile higbir iliEkiye sokamamakradrrlar. Daha gok para iEin bagvurulanrlestirme yollar, vahim Eevre sorunla\rna ve olasr ntikleer patlamalara yf l agmaktadrglar. ... Para, sqy'aEa ve genel olarak askeri hf,rcamalara akrrilmaktadrr ve bir de do$rudan savagaakranlmayan sosyal hizmetler ve diSer olanaklar dahi ellerinden alnrrken, kadrnlardan, daha.az yemek, daha az benzin ve yagayacak daha ufak bir yer ile idare etme yereneklerini arttrrmalan beklenmekredir. igte erkekler yokken bizim yapcrlrmrz budur. Peki ama "di$er taraf'raki kadrnlar igin ne sciylenebilirT Onlar da en az bizim kadar srkrnu gekmektedir; ama acaba bizim o$ullanmrz onlan nasil gciriirler? SavaE ganimetinin bir parg4sr olarak... Askerier bir mrnukanrn ele gegirilmesini, bir "diiEman" kadrnr ele gegirerek kutiamaya

tegvik edilirler. SavaEtatecavi.iz ve daha sonra bunun yadsrnmasr, Againsr Otr \Vill adl kitabrnda Susan Braunmiller tarafindan cizenle belgelenmisrir ve savaya tecaviiziin evrenselli[i gcistermektedir ki, kadrnlar her zaman savag kurbam olacaklardrr, Bize bunun, askerierin zafere duydtrklan'sa$LkL ciziemin "ralihsiz" bir' yan iiriinfi oldu$u anlatrlrr; {akzt biz bunun, savaE deneyiminin savaEanlar i.izerindeki vahgileEtirici etkisi,ve giinliik egemen yaklagrmlann geniglemesi oldugunu diiEtiniiyoruz. Stirekli bir bigimde vahEete tanrk olmak, gcizlemcinin gciztinde herkesin Erkmaslna ve onun kendisinden gtiEsiiz olanlara karEr serrlegmesine agmaktadrr. yol sayrda kadrnrn askeri bir Qok eyleme misilleme olarak kitlesel biEimde recavi,ize maruz kalmasr da srra drErbir gey deSildir. Erkek saldrrganlann bakrg aErsrna gcire bul durumdan acr geicen kadrnlar olsa da , saldrnlan asrl olarak kargr tarafrp erkekleridir, Eiinkti "ordann miilktine" (kadmlara) el konmaktadrr. mimizin Korunmaya oldu$u gereksinidiiEiincesinin insanlkran

dir' Biz, kadrnlann rizgtirIeEmesinin diinyadaki ordulara katrhmlannrn artmasryla ileri tagrndr[t dtiEtincesine kesinlikie katrlmryoruz. OzgtirleEme, asla bir baskr ve imha kurumu iginde gerEeklegemez. Herkes igin <izgiirieqme, feminizmin anlamrna igkindir. Kadrnlann bir kurrulqg yolu olarak orduya dahil olmasr kendi mantrlr igersinde dahi bir baEarrsrzl$rn ifadesidir. Ornelin, kadrn askerleri ile canrnan israil ordusu, Nira Yuval-Davis'in "Loaded Questions" adk kitabrnda belirtti$ine gcire "geleneksel ve en temel ideolojilbre karEr Erkmada baEansrzolmugtur". Orduda firsat eEitliSi bir efsanedir. Geleneksei olmayan iglerdeEahEan birkag istisnai kadrn dqrnda, ordudaki kadrn' lann bi.iyiik Eogunlugu halen sivil yagamdaki emegin cinsel bohirirniiEltiliinti yansttmaktadrr. Kadrnlar cephedeki "geigek iE"i yapan ya da modern silahlan denecleyen incelmiE teknolojiyi igleten erkekiere hizmet etmektedirler. Kadrnlar hemEire, katip ya da fahige olarak orduya hizmer ederler.

Bununla. beraber pek gok kadm, kimin fikri oidu$unu merak er- gelecelimiz iEin yegane sesenegin meye baghyoruz. Korunan biz iar oian sistemde Eu ya da bu miyizf yoksa erkeklerin miilkiyec biEimde oldu$unu artrk daha fazla dtrygusu mu/ Topiumsal de$edere kabul etmemektedir. Toplumugdre, kadrnlar kendilerini baEka muzun gu anki ya da geiecekteki erkeklerden koruyacak bir erke$e vahgerkargmnda kendisinden duygereksinim duyarlar; ve yine bizi iggalci ordulardan koruyacak bir orduya ihtiyag duyariar. Fakar kadrnlann bedenlerinin iggal edilmesinin, savagrn kabul edilmesi gereken bir sonuctr oldu$u bir dulu memnuniyer bizi dehgece siiriiklemekte ve eyleme geEmeye ydneltmektedir. iggtidiisel bir korku igindeyiz ve feministleroiarak bu konuda bir'geyler yapmaya y<ineligimiz kendimiz ve riim

baflamda, bu korumanrn pek az ezilenler igin cizgrirleEmeye duybir deleri vardrr. . Asirnda sorun dufumuz derin bir arzuda cemelini gudur: Bizi koruyuculanmrzdan buluyor. Kadrnlann diinyayr kim koruyacak? Kadrnlar, defiEtirmede tjncii bir rol oynageleneksel oiarak savaErn edilgen maslnln bangrn temei bileEenkurbanlan olarak gcirtilmekte- lerinden biri oldugunu dtigiiniiydirler. Fakat soh on yil -go$unluk- oruz. Diinyanrn gimdi iEinde ia egitlik adrna- batr orduiannda bulunduSu gidiEatran memnun kadrnlann askereahnmasrndadramatik bir artrga ranrklk ermekreolmadr$rmrzr sdyltiyorsak; bu rohi oynamaya h4zrr olmairyrz.

nisvanS

{ellibeg}

mustafageyho$lu

kosovdM
azeteler cince komiinizmin diinyadaki fiillerinin son buldu$unu haber verdr. YetmigiiE yrl boyunca farkl milliyetten ve trktan insanlanbir arada tuttn Eok ulusiu SSCB yrkrlyordu' Ana platform SSCB'nin yrkrlqr Avrupa'mn do$u bloku iilkelerini toplumsai ve ekonomik ParEaianmaya do$ru gotiiriirken, kapitalist i.ilkelerin yeni pazarlar bulmasr fiiline ivme kazandrnyordu" Tiirki cumhuriyetler teker teker ba$tmsrz-Lklannt ilan ederken, Ttirkiye Cumhuriyeti'ne ba$irlklanni dile Avrupa... ikibln yrllk tarihi 1,68 milyar insantn tjltimti iizerine kurulmug yaql krta...Ancak insanson L$rrryalnrz bu yiizyrl,iEinde; elli yrlda art arda sadece altr haftayr olmastnsavagmadlngegirebilnriq dan herhangibir ders Etkaramamtg insaniartnkrtasr.Yaprian ti.im istatistikler, tutulan tiim Eeteleler. rikamlar, belgeier, aragttrmalar Avrupa'ya ve Avrupallar'rn genE tilkesi ABD'ye ait. 1939'da ikinci kimse bir bagladr$rnda drinya savagr Reich kurulabilece$i UEiinc{i defildi. Reich kuruladiigi.incesinde gecirmekten de geri kalmryorlardr. madr, ancak onyedi milYon insan asker olarak veya bombalanarak ilk Moskova'da ABD'nin "McDonald's'ltnt agtr$r yrllarda veya soykrnm sonucE oldiiriildti. Avrupa sosyalistcumhuriyetlerinin Teknoloji ikiyiizbin kiqiyi aynr anda gok uiuslu toplumlan teker teker oldiirebilecek ve yainrzca' savagln ayrrgmaya baglamrElardr bile. de$il diinyanrn kaderini de$iqtiren Avrupa, sosyalist-kapitalistkutupsrynlp rrk temelindeki lagmasrndan kutuplagmaiara doSru siiriikleniyordu. Bunun en belirgin orne$i (her ne kadar "trk" kavramtntn bilimsel geEediligi hale tarttgdtyor olsada) "Slavrrkr" ile "Tiirk-Bognak rrkr" arasrndaki kopugtu' Sosyalist Bosnadevleti Yugoslavya Hersek'in, Hrrvatistan'in ve Makedonya'ntn ayrtlmast ile Ealkalanmaya bagladr.Srrbistanbiirokrasisi, biiyiik Yugoslavya'nrn daSrl-

durdu mu? savaE
elden brrakmadr. Avrupa gerek ortak para birimi; gerek ortak Eok uluslu ordusu, gerek G7 gibi gitittifakla tikge gtiEienen . bir ona rakip olarak ABD'nin peginden geldi. italya, Almanya ve JaPonya Ta bu seferG7 ittifakrnd'aydrlar. ki SSCB yrkrlana kadar. Da$dan sosyalist tilkeler teker'kapliartnr serbest girigimcilere aEtnca,Rusya Federasyonuadr altrnda kalan eski Sovyetler de iktidar ve gekil geldi' de$igtirerek ardtndan ilk McDonald's aErldr; lvlo5kova'da yoksulluktan dolayr goEler bagladr; suEoranian arttr; kadrnlar kendini, din tacirleri dini PazxlamaYt baEladr. Sonrasrnda kaPitalist ve olmaya ahgrldr G7'ye bir sekizirrRuqYa katrldr oiarak ci

Federasyonu.PaEayr bdylece kurbombaYr tarabilnrigti ve aynr anda G8 siiper bombayr iiretti. ABD snvagr bitirmek iizere atmlEtl' giiE olarak ABD'nin kargrsrnda baSanl da oldu. BirbirleriYle beliriverdi. Ancak do$u AvruPa, ydnrinde baflantrlannr knybeden Japonya' Eeklini rrklarr:r Gatrsmasr yenilgiYi kabul de$igtirdi. ABD ve G8 silahlanmn Almanya ve italya TrirkiYe'de ve etmek zorunda kaldrlar' Fakat asrl Ortado$u'da przarla;rrvardr. Srrbistan ordusunun sonra baqladr' Do$u savag ondan Almanya'ya ve dolu bloku iiikele- Bosna-Hersekl saldtrmasr yeni bir rine politikasrnrkabul ettiren SSCB ile diinya ptzarlannda hiikmtinii ettirmig, TC Eoktan kabul hiikiimetleriyle,de dostlu$unu kurpuz rtn kaptstnt agtt. Pazar hemen qekillendi ve Srrbistan biirokrasisi olasr saldtnlara hedef olmaktan Eekinerek durulduktan sonrx silah gazeteler"strplar durdu, savaqr sanayii kazandr" diye baglklar attr; da sonrasrnda son teknoloii tiriinti .sava$ mekanizmalan tanrtrldt: igin orada olmaya gerek "savagmak yok, gereken bir dtilme ve bir kamera". Srrbistan biirokrasisi biiyiik Yugosiavya'yr toparlamayr goE tabii ki Bosna'dan baqaramadr.

mug ABD' araslndaki silahlanma tizerc yangr, "so$uk savag" kavramtnt engellemek nrasrnl ve ortaya Erkardt.Vietnam'a, Kore'ye, Htrvatlar'a Bognaklar'a, yi.ikselen Irak'a Eekinnredenasker gcinderen Makedonlar'a dozu uyartiarda buiunacaktr. Sonrastnr ABD stirekliliSini koruYacak gebiliyoruz. Srrplar once Bosna- kilde silah iiretti, transfer etti, gizli veya varolan savagtrrdt Hersek'e, sonra da Kosova'Ya senaryolarla 1990'lann Avrupa'stnda savaqrnsiirekiili$ini sa$ladr; ancak strldrnp aynr anda garantorli.ik gorevini de soyktrtm eylemini gerEeklediler.

{ellialtt}

nisyanS

en yakrn Miisltman i.ilkeye oldu, Tiirkiye'ye. Ancak Strbistan yrlntzca biiyiik Yugoslavya iEin degil, bu sefer biiyiik Hrristiyan-Slav rtkr art niyetlerini Milosevig gibi hem sosyalisthem rrkgr bir liderin kigili$inde kavugturarak Kosova'ya ydneldi. Kosova da gibi Bosna-Hersek

saldtrtlartnt stire uzun stirdiirsede bir noktada dur-' mak zorunda kaldr. Gazeteler yine "savag bitti, Srrpiar durdu, silah sanayii kazandf' baglklanm attr. Bu sava$ta da yeni teknolojinin silahlan ise TC denenmigti.
Salrkesrf deKl

ussunu

2zotir Boktg, 15 l'loyis 1999
kavramrEtr.

NATO'ya aEmaktan haz ve gurur duyarak savagtntarafi oldu$unu her defasrndavurkargrtguladr. Ne yazrk ki biz savag bile bunun kargrsrnda lar olarak halkrn duramadrk. Qiinkii Mtisl0manhk gururu ve TC'nin NATO miittefiklili onuru ktllamazdr. Neyse ki savag buradan miidahalelere gereklilik duymadr ve durdu. Qok uiuslu askeri giiE Kosova'ya yerlegirken, Kosova'da yxsxyanSrrp ailelerin evleri ve igyerleri ya$maya ulruyoq Srrp kesi-

Sokaklara sadece Arnavutlar .. vs,- Miisliimanlar "ba$rmsrzhk"pegindeydi ve btlyiik Yugosiavya bunu kaldrramazdr. dcikiilmiiyordu aruk^ Slavlar da Gazeteler uzun siire neden hdlA sokaktaydr. Bu kargrLkL olarak Srrbistan'tn Kosova'yt iggaline "renkli" mitingler halinde gerEekAvrupir devletlerinin ve ABD'nin leqiyordu. "Bir krsrre kamuoyu" mafya" diy seyirci kaldr$rnt sordu. Biiyiik ren- sokakta "NATO ba$rlrken Srrbistan, Yugosiavya, kli resimier, yarahnan muhabirlet 'halkrnrn ve Yunanistan ve Rusya bayraklannr Arnavut Miisltimanlann gazete ve TV'lerde ellerinde tutuyordu. Diler "bir gosterildi$isiirecetrtan tepkisi ve krsrm kamuoyu" ise "Katil ba$rnrken diye artrk "sdziin cylemini yitirdi$ine" Miloseqig" miidahaleyi uygun Arnavutluk,- NATO, ABD ve inanan NATO buldu. Yine gerisini biliyorsunuz, Almanya bayraklannr ellerinde NATO en geligmig silahlannr, tutuyordu. Savag kargrtlarl "savaEkaranlkta gdren gozleri, "Srrplar't mayan taraf' olarak diyalog yol-

mi tehdit ediliyordu. NATO Eok uluslu bir gtE oiarak Kosova'yagiriqini tamamladr, ya$ma ve tehdit de savaE gibi durdu. Bu, ikinci sonrasrBerlin'inde de lanntn yeterincezorlanmadt$rnok- dtinya savagr stirdii piyasaya.Her segenfiizeler"i yan- tast tizerinde durdu stirekli Ancak olmugtu. Sonug hangi uiustan tcjrenierlebaglatrldr; rniidahaie Lqlkla sivillerin dldiiriilmesi, gcig Alman Yeqilleribile iEindeki karErt giiciin nereye yerlegece$inebaSL gozleri dolarak bile olsa bir olarak o bcilgeye gelecek olan eden konvoylartn iizerine bomba seslerle, "ki.ilttir emperyalizmi"idi. Artrk bir yalmasr, Qin konsoloslu$una ve NATO giici.i olarak Almanya'ntn hatta Buigaristan'a bombalann Srrbistan'amiidahalesineonay ver- Kosoval'nrn bir Amerikal, Alman di.igiiriilmesi" gibi "yanlgLkla sonuElara yol aEtr$r igin sessiz sedasrz bitirildi. Savagmak iEin Cenevre Antlagmasr tr-iri.inden kuraliar belirieyen, ancak bunlara uymayan NATO, her defasrnda dztir diliyor, binlercekiginin kurtulmiqti. Tamam, rekabet iEin her qey vardr. Kendinizi gok fauilii bir futbol maErnrnbayrak ve tezahilratlan ar'asrnda oyuna de$il, yainrzcaskor bakarakavutabilece!iniz tabelasrna aydtnn a"rttk.NATO'nun ortanrrnd golieri art arda srralantyordu: Srrbistan'tn enerji merkezleri, haberleEmeaSr, savunma sisten-ri, ulaqrm sistemi topyekiin ortadan kaldrnldr. Sava; yasaian izin vermedi$i igin hastaneler, sivil yerleqim bdlgeleri ve gdE konvoYian (yanLqLkla vurulsalar da) hedef alnmamtgtt. Ancak; ulagrmr,elektri$i, telefonu olmayan bir has.tanede tedavi yapmanln imkansrz oldu$unu savaq kargrtlan drgrgda kimse (!) bilmiyordu. Nitekim Srrbistan biirokrasisi arkastna Yunanistan'rve Rusva'vt da alarak igten ya da bir Ti.irk gibi yagamasr bile de$il. Srrp fagizmi NATO emperyalizmineyenildi! Bu savagta NATO tilkelerinin baEkanlan, hiikiimetieri, DrgiEleri Bakanlan, Savunma Bakanian, NATO gorevlileri ve ordu komutanlan uluilararast bazr antiaSma-an agtk bir qekilde Ei$nedi. Bu gdre: antla$malara ' Taraflar bangErlaraElartigermeyen uluslararast tarttgmalart yatlStlrnrayr tistienir ve ulusiararasriliSkilerde kendini, BM araglanyla tehdit ve giig kullammtndan geliqen sakrnrr. ' Bu antlaEmaBM nin iiyeleri olan alttndaki haktaraflaun sozlegmesi lanm ve sorumluluklartil etkilemez veya etkiledigi qeklinde bir yorum yaprlamaz.

nrasrnrn birkag kiginin oli.imiinden . daha cinemli olduluna kamuoyunu "yanltgltkla" inandrrmaya gairEryor, diiqen bombalann bile sorumlusunun "o olmasaydr biz burada agtklanalartyla olmayacaktrk" MiloseviE olduIunu sdyli.iyordu. Savag olmasaydr tabii ki orada NATO, giinkti silahlar oimayacaktr. savagmak iizere iiretilir ve satrlr. Bu arada kamuoyunun renkli basrndabtiy.iiyentepkisi iki kutupluydu artrk. Strpltrr hatrriattnca, Rusyave YunanistanSlav oldu$unu

nisvan3

{elliyedi}

"erkek millet" sriylemi siiriiyor, mrilk temelli adaiet ne .erkek ne asker oimak isteyenieri zindana i.istiiniin emiderine ulgun Eekilde ydnetildi$ini gcisrermek iEin "segim koyuyor. Kim birey olarak kendi davransada, ahlaki segenekler ken- mekanizmalan" vardrr. SeEilenler, seEimlerini kendi kigisel ahlak ve disinin cintindeher zaman agrkur ve yani temsilciler adaletin, ci$reni- vicdan kurallalna dayandrramryordavranrglannln emirlerden kay- min, sa$Lfrn, sokakra yiinimenin, sa; tahakki.im mekanizmasrnrn naklanmasr kendisini uluslararasr topluma hizmetin, hangi dilin nasd srmrlannr'kendi koydu$u srmrlar. hukukun ona yiikledili sortmlukonuEulaca$rnrn, silah kullanma saylyorsa; "mistik cizne" olmaktan lukiardan serbestkrlmaz. ycintemierinin,bilgi akrgrmn,besin Erkamayrp, sadece sciylem r,iretip, ' BangakargrsuEuluslararast hukuk veya esya veya bilgi veya estetik eyleme gegiremiyorsa, o kiEi iEindegciyle tantmlantr: iiretiminin nasri oiaca$rna karar mekanizmanln ve savagrnsiirekli- uiuslararasr antlagmalanngi$nen- vereceklerdir.Devletin her zaman liSini sallryan bir'mermiden bagka mesi dahilinde savagrn pianlanmast, koruyucusu oian asker ise kutsalhk bir Eey deSildir. Bir mermi patlar, haarlanmast ve savagtlmast payesiyle tahtrn asri sahibi olarak di$eri tiretilir ve namluya girer. - genei bir kompio ya da plamn htikiimet toplantrlanndr, SavaEr durdurmak savagan taraflarbaEansl iEin iEtirak mahkemelerde, ci$renim kurumdan biri olmakia de$il, savaEmayan - sava! kurailannrn qi$nenmesi, lannda ve kamu kuruluglannda ve bunu rsraria belirten taraf nedensiz cinayet, Eehirierin, kasa- yiizi,inii gristermekredir. insanhk olmakla mtimktindtir. Silahlar ve balartn, kdyierin yakrlp yrkrlmasr her yandan .kugatrlmrg; onun asker,mantr$l trimi.iyie ortadan kugatrlmrEh$rnrn farkrna varma kalkmadr$r srirecesavagsiirecektir Bu maddeler NATO'nun ve Srrbistan btirokrasinin karErLkh olarak igledi$i suglan uluslararasr hukuk,gerEevesinin yasalzemininde ele almaktadrr. Bu maddeler, sivilleri de vurdu$u iEin NATO'yu suslu krlmaya yetmektedir. Ancak yollarinrn hepsi kesilmigtir. Artrk sadeceoy verme ve vatan hizmeti iEin gocuk yetigtirme telagrndadrr. Yukandaki EablonuSrrbistanhalklartna uygularsam biiyrik Yugoslavy hayo.li peginde asker r ve bunda kazanan tabii ki silah iiretici firmalar olacaktrr. Onlar drgrndakaztntn yoktur. Ben, bir Kosova daha istemiyorum: Bertaraf olmadan, savagmayan raraf olmak igin trife$imi krnyo-

iiretimini her zaman baganyla gergeklegtiren;teknolojik ilerleme ve teknolojiyi y6nlendirme inisiyatifini her zarlan elinde tutan; igine geldi$i surette diinyanrn herhangi bir kdEesindeki savaElara son dri.in silahlannr denemek iizere miidahalelerde bulunan, genellikle ekonomik ycindenkalkrnmrg ya da kalkrnmakta olan tilkeleri iginde Lranndrran Eok uluslu kapitalistemperyalist bir giiciin varl$rdrr" iqte NATO bu gticrin kendisidir. beklenen herhangi bir saldrn Toplumlarrn tistiinde asrl duran gerEeklegtirmek yasakur. devletler veya riirhi tahakkiim " Uluslararasr hukuku EiSneyerek rnekanizmalannasrlsa vardrr. Onlar hareket eden kigi herhangi bir "halkrn yarailna" olanl bilirler ve devletin ya da sorumlu hi.ikiimetin "halk iEin, halka rafmen" karar baEr da oisa, bu, onu ultrsiararasr verme yetkilerine sahiptirler.Bir de hukukun ona yrikledigl sorumiu- halka "cizgtir" olduSunu, bu luklardan serbestkrlmdz. tahakki.im mekanizmasrmn halkrn " Bir kiEi hiikilmetinin ya da kendi iEinden Erkanlar tprafindan taraf olmadrklarrnda kullanabileceklerdir. ' Belirli askeri hedeflere ycinelmeyen saldlniar yasaklanrnl$uf" " Herhangi bir yrintemle bombardrmanh saldrn yasaklanmrEtrr. ' Zararrn ve askeri avantajlann dnceden kestirilmesiyle birlikte sivil hedeflere saldrn gerEekiegtirmek veya kaza eseri de olsa sivil yagam kaybrna neden olmasr

' Sivil nrifus ve bireyler askeri miidahalelere, yi.ikselentehlikelere kargr genel korumalardan faydaIandrnlacaklardrr. ' Sivil topluluklar sivil bireylerde oldu$u gibi, saldrnlara maruz brrakrlm ayac'aklardr. r ' Siviller haklannr ancak savagta

daha cinemli sorun, gerek rrkgrlklann, gerek devlet kapitalizmIerinin, gerek ulusal bidik sciylemlerinin, gerek dini sciylemlerinher zaman yenilgiye u$ratrldr$r bir ortamln var olmasrdrr.Bu da kendi reorganizasyonunu yani yenrden

kaybedip tiimiiyle SrrplaEmrg, Slav rrkrna, Rusya'ya ve Yunanistan'a gcibegindenbalh bir millet bulurum karErmda, Milosevig'in bu kadar destek almasrnln nedeni'bu! Aym geyi Tiirkiye'ye uyguladrsrmda ise ABD'ye gdbeginden bagl, Balkesir'deki askeri rislerini NATO'ya agan, Tiirk bir Ttrkiye 've kutsal bir ordu saplantrsrna driEtip igindeki Eok sesliligi ve demokrasi krnntrlannr yok edip trimtiyie Tiirklegen, faEistleri ve uiusgu sosyalistleri iktidara getiren, otuzbin Eocu$unusava€ta kaybedip "bir otuzbinim daha olsa onu da veririm diyen" bir millet buiurum karErmda. "Allah'tan Ti.irkiye'ye uygulamryorum bunu, yagadrSrm topraga iyice so$umamak iEin iyimserliSimi kaybetmemeye gairgryorum". SavaE hild siiriiyor. Qiinkri hnln silah i.iretiliyor, silah transfer ediliyor, silah kullanrmr cisretiliyor, tarih kitaplan savagiafl konu ahyor,

olmak isteyen,iEindekiEok sesliliSi rum. tsaqkayol yok.

{ellisekiz}

nisyanS

gokhan aksay

"edepsizlik,aryar$i,
gergAHik" ve huyatfir:tz
izin vermekHayatla iliEkimizi insanlar tam da o olmasrna kuruyoruz. tir; onun mtikemmellegtirilmiE, iizerinden gerEekleEtirme yeniden kurgulanmrg ya da Kendimizi onlarla formlar diinyasrna taSlnmt! den"eyimimiz nasrisa geylerindolayrmrn- haliyle deSil, halihazrrda yagadr$rmrz oldu$unu da oluEuyor.GerEeklili kavrayrg oyle sevilmeyedeler olumtarztmtz, biiytik 6lgiide, insan insana slnrrsrz bir etkilesim alanrnda gekilleniyor.Oyleyse, yerleqik sistemin insan di$er tekinin yaqayrgrnda, insanlarla iligkilerinde ille gcirmek istedi$i deEer(sizlik)leri iEselleEtirdi$imiz 6lEi.ide birbirimizi h:r.la ti.iketebiliriz; kendimizin ve birbirimizin dntinii ^S bilmemiz ise, cincelikle onun bize dayattr[r roliin bir reddine btiriinliiklii ball. 'Edepsizlik, Crispin Sartwell AnarEi ve GerEeklik' te' lamaktrr. (...) iEimde gergek' "aEkrn/sevginin olabilirli$ini liginle kargmda durabilece$in o!renmek" iizerine tartrgrrtrken, bir mekAn yaratmahyrm.Seni, bireyin kendi l-rayatrndave orada, bana kargt, sen olarak, biiti.in iligkilerinde var ola- oyle brrakmahyrm.Seni benim bilm€sinin ve var edebilmesinin drgrmdakabul etmek anlamrnsoz ediyor: do, senin gerEekli!ine saygr kalkrE noktasrndan. "Sevmek, sevgilinin kont- gosterrneliyim.ESer seni formroliimiiz drErndaolmasrna izin lar Aleminekaydrnp miikemmel kadrn/erkek yaParsam vermektir; kontroliimi.iz drErnda bir yitiririm. Bunu agkrmr/sevgimi oldulunu kabul etmektir. Birini sevmek, onun hakikatin kendi yapmak, etraftna duvar 6rmek, bagrna yaEanabiiece!imekdna kendihi tikellilim ve eksiklilim girmesine izin vermektir. iginde yalnrz brrakmaktrr.ESer (muirayyilemde) Sevmeksevgilininbtittinlti$tinti s e n l senikendi biinyeme sindirirsem, neYse kabul etmektir: sevgilinin 'biz katmaya EaLErrsam, ikimiz bir olursak', seni kaybederim. Bu, senin gergek olugun bir tahammiilsiizliik kargrsrnda ifadesi gibidir. Birincisinde kendimi miikemmel karEisrnda aga$rlarken, ikincisinde seni hazmederek kendimi abartmtq oiurum. insanlan neyse o olmaya brrakmayr o!renmek, aEkrn/sevgininolaoSren-

bunu o$reAma iEin nemedi$imiz tiikenmek/tiiketmek, sadece gciniil diizlemindeki bire bir iligkiye 6zgti bir durum de$ii; her diizlemdeki bire .bir baqlayarak, ilipkiden toplumsal iliEkileredo$ru, her yeni adrmda daha da sa$lambir genigleyen elilim. lagarak Bizirn kugaltmrzda, "sosyalizm miicadelesi", eEitlikgi, insana yaraErr bir diinya arzusunun yonlendirdigi Eolu kimseiEinen cinemli, birincil u!rak yeri olmugtur. Mticadeleanlayrgrmrz genellikle sosyalizme; Eolu: muzun tasawur diinyasr ise, igindeyer airnanbelirli bir gruplaEmatarzlnn do$ru sosYalist miicadele tarzrnrn. ta kendisi oldu$una ve ondan koPugun kopugla sosyalizmden kilitienmiqti. Daha cizdegli$ine olanlart hep birlikte sonrastnda

nisyanS

{ellidokuz}

yasad*. F{ayat, kendi gerEek- yaprlanmalardaaynrdrr: ortala- da getiren biiriin sistemler" insan liline direnen bizleri sarsalayrp ma insan, iisttindekine tekini <i$iiterek ig goriir. durdu. Daha giizel bir diinya taprnrrken kendisini aEaSrlaya- Buradan :tam da insanrn duraraylqlnrvar olan yaprlanmanrn cak, altrndakini sindirirken ken- du$u yerden- bakrldrSrnda, iEerisinde anlamlandrnnaya disini yiceltecektir. "Nietzche toplurnsal diizene muhalif ama bir Eabalarken,kendilerini gergek- gibi ben de gtiE kullanmrnrn ilk yedeEik "devrimci"yaprnrnya leEtiremedikleri mutsuzlagan arenaslnrn benlik oldu!unu da kapitalist sistemin kilit iEin insanlar birbirlerini tiiketmeye diigiini.iyorum. Otekileri hiikmii kurumlanndan birinin -drnelin koyuidular, AsLnda yaprlanma altrna aimasr iEin, kiEinin once bir bankanrn-igerisinde Eahgryor dedigimiz Eeyiiireten; bireylige, kendine hi.ikmetmesi gerekir. oimanrn higbir farkr yoktur. kendini bireysel olarak ifade Kendi iizerine gtiE uygularaak, insan, ortalama olmayr sorguiaedigin hiEbir dirltisi.ineasia hak kendi benli$inin paraziti oimak, madr$rnda,ilkinde, en iyi ihritanlmayanbir kiilti.irtin bilinEsiz kendi hayatr pahasrna yaEamak- malle, "devrimci" olarak nireleama gciniillti tagiyrcrlanoiarak trr. DrE drinyaya uygulanan irer mekte rsrarh oldu$u bir bizlerdik. Qo!umuz, bir dizi giiE, kiginin kendisine de giig eylemlilik hali ile sadece kendisi"cizelegtiri" eEli$inde baEka uygulamaya istekli olmasrnr ni avutabilir; ikincisinde ise, en "hareket"lereycinelip yeni hiis- cingerektirir. Kendine hiik- kotii ihtimalle, "haysiyetsizlik ranlara do$ru yola Erkardrk. metme istenci ise l'rer zaman pahasrnagi.ice ve maddi refaha istencini de taprnan bir sahtek6r"adoni.iEe$imdi, bu rarz sisreffi igi bir hiikmedilme alternatiften kagrndr$rm yakrcr beraberinde getirecektir. bilir. Ama kendi l'rayatrnrn denebir kopuE anrnda, karmakangrk Thoreau Edyle der: 'Giineyin timine sahipienmek, buradan bir ruh haliyle sadeceen yakrn hikirni ohnak zordur; kuzeyin baglayarak <izgiirlii$iin alantnr arkadaEuna ifade edebildilim bir hikirni olmak daha kcidi: ancak genigletrnek isteyenaykrn birey, hissediEi hatrrhyorum: "$o en kotiisii, kendi kendinizinkcile her durumda dayatrlanrolii red(...) dtinyanrn insan teki igin daha taciri olmanrzdrr.' Giice saiiip dedecek; sistemin drErnadolru yaEanrlasr yer olnasr arzusu, olan insanlar .diktatorleq genel hareketlenecektir. bir benim burada ve yrllardr daha miidiirler falan- ya,r/agyaval birEok yerde olugumu, Eaba- insanhktangrkarlar. KiEi 6nceoz Crispin Sartwell'egore, orne!in layrErmranlamlandrian tek Eey. denetimie kendi iEindeki hayatr "soSyalizmmi, kapitalizm . mi" Ama gimdi, burada mutsuzurn. zaytfTatr ya da eie geEirir ve sorusu,"sadece hangi.oto-totalBurada var olusum, anlamrnr sonra ritekilerin irayaunr ele ite bigiminin tercih edilece!ine btitiiniiyle yitirdi. O arzuyu da gegirerek,yani drga d<;ntik gtiE iliEkin bir soru"dur. "Havel, yitirmek istemediSirn igin, git- uygulayarak aErlrnr kapamaya Qekoslovakya'daki gibi, rnek istiyorum; nereyeoldu$unu Ealgrr. Durmaksrzrn insanlar htiktimetin aErn cilgiide sosyal bilmeksizin,sadece gitmek is,tiy- tiiketilir ve sonra iradeyeboyun mtil-rendis roliine soyundu$usisorum." Bu tarz bir kopugta iEsel e$dirmekya da sadece 6ldiirmek t e m i e r e ' p o s t - t o t a l i t e r ' d i y o r . bir pargalanrnayayenik diigen iEin yeni insanlar bulmak Post-totaliter sistem, neredeyse insan iEin, ondan sonrasl aruk gerekir".3 Bireyin kendini ldiinyevileEmiE bir din olan, diinyevi bir cehennemdir. Ama o gergeklegtinnesinin, ifade kesin, mantrkh, kavranabilir bir arzunun hayata geEirilebilece$i etmesinin cini.inri alan bir ideoloji' ortaya koyar. Boyle bir baqkabir boyutun varl$r az Eok yapllanrna,ideolojisive siyasal sistemdeMarksist ideoloji iktisbzinlenmigse, bilir, belki bir prograffilhangi soylerne kim oturtul- dann kiEilerdenanndrnlmasrnrn grin drEsal bir biitiinlenmeyle muE olursa oisun, ister istemez temel aracrdrr. sistem,insanBu l.rayatrn kaprsr yeniden arala- yedeEik sistemin de$erlerini - lann bir hakikat olarak kabul nabilecektir. iistelik insanlarve onlann iliEki- etmiq gdriinmeye zoriandrklan leri iizerinden- iEselleErirmiErir.bir yaianlarsistemidir.'Bu rejim insan iliEkileri tiiztiSii iEin bin- Havel'in dile getirdi$i gibi, kendi yalanlannrn esiridir,,l'rer lerce yrhn geleneSiile belirlen- onemli olan, bir yaprianmanrn Seyi garprktrr. Biirokrasiden miE olan bagat madde, hiyer- "ne soyledi$i de$il nasrl ig ibaret yonetirne halk y<inetimi arqik ve mtitehakkim biittn gdrdii$ti"dtir. Ve "bir kiilr viicu- denir, iEEisrnrfr iEgi srnrfi adrna

{altmrE}

nisvanS

kolelegtirilmiEtir; bireyin Devlet bariz olarak bir grup, defigim artrk herhangi bir tikel tamamryla aEa$rlanmasr onun insanlardanolugan bir sistem geleneksel politik kavrayrgrn nihai kurtulugu olarak sunulur; defil, balrmsrz olarak var olan zaferiyle gerEeklegtirilemez. halkrn bilgi ve haber akrErndan soyut bir kendiliktir. insanlar o Bciyle bir defigim, her zaman mahrum ediliEine bilgilendirmek hale getirilebilir ki, hayatlannr oldu$undan daha fazla, insandenir; iktidann gi.idiimlerneiEin zaten ciliiyrniiEler, organizmalar Iarm diinyadaki konumlannrn, kullanrlmasrna gtciin/iktidann de$il soyut varhklannrE gibi kendileriyle, bagkalanyla ve denetimi, keyfi gtiE kullanunrna yagarlar. Tek tek'her insan hem evrenle iliEkilerinin baEtansona da yasalara uymak denir; ezenirem de ezilendir;kigi kendi yeniden kurulmasiyla kiiltiiri.in bastrnlmasrnrn adr iginde'hem sisteminbir kurbanr mtimkiindiir. Daha iyi bir sistem kiiltrirtin geligtirihnesidir, hem de payandasioiarak bcjliin- otomatik olarak daha ivi bir somi.irgeci niifuz alanrnrn iniiEtiir. Sistem Marx'rn aldt$r h a y a t t e m i n e t m e y e c e k t i r . geniEletilmesiezilenlere destek anlamda'ancakongormedili bir Ashnda, tersi dofrudur; ancak olarak sunulur; ifade ozgtir- biEimde'yabancriaEmrEtrr'. Havel daha iyi bir hayar yaratrlarak Itiltintin yoklu$u en yiiksek bu yabancrlaEma durumuna oto- daha iyi bir sistern geiigtiri' dzgiirliik bigimi haline gelir; totalite adrnrverir.Oto-totalite, l e b i l i r " . 0 gcistermelik sesimler her bir kiEinin kendisitarafindan demokrasinin en iist biEimi, ezilmesi, iktidann tek tek Havel'in posr-roralirer sisremle balrmsrz diigiincenin yasaklan- herkesin iEinden gegerek ilgili metnini bagka bir masl en bilimsel diinya oriilmesidir.Bu, boyle bir sisrem colr$yaya taEryarak yeniden gciriigridiir; askeri iggaller artrk iginde yaqayan herkes igin bir kurgulamak da miimkiin. Bunu, kardegin kardeEe yardrmrdrr'. varoluE bunahmr, kiEinin ben- rirne!in "Qekoslavakya"yerine Klasik dikrat<;iltik, bir sokak lilinde kendisini gerEek olarak Tiirf iye'yi segerek; "Marksist getesiolarak ycinetim tablosuna yagamaslnr tehdit eden bir ideoloji"yi "Kemalizrn"le ve bu cuk oturur. Arna post-totaliter boliinme y^ratff. Havel'e gcire, gerEevede, kavramlan bizim kirni bir sistemde giictin/iktidann kul- iEselboliinmeyi sonaerdirmenin topiumsal/ktiltiirel dokumuza lanrmr pek 'grplak'defildir. 'Bir miimki.in olan tek yolu, bnu iligkin di!erleriyle degigtirerek giidiimleyici araElar Eebekesi', drEsalolarak kaynagtrrmakur; yapabiliriz. Buna, kigisel b<iylesi toplumun her hi.icre- Herkes yapr iEindeki ritiiel her varoluEurnupunve topiumsal sine srzmrEtrf. insanlar iEin roliinii oynamayl reddetrnelidir. iligkilerimizindiger veEhelerini gerekli oian Eey yalnrzca drEa Tek tek herkesiiEindenb6lmeyi, kapsayanparagraflarda ekleyekarErideolojinin vaaz erti$i rol- herkesin iginde varoluEsaibir biiiriz. insana yara5rrbir l.rayatrn leri oynamak, ona inanrnrggibi bunahm krEkrrtmayramaglayan pegi srra kirnli!ini yeriegik sisdavranmaktrr. Sistern ba$lthk bir sisteme karEr etkili saldrn, tek temin nihayetsizsorgulanmaslndefil, riyakidrk talep eder. Bir sahicili!in drEsallagtrnhaasr manav vitrinine iizerinde yoluyla kigisel varoluEsal da tanrmlayan ve kendi hay'Diinyanrn atrnrn denetirnine sahipbiiti.in iEgileri, bir- doniigtimdiir.(...) lenebilmek igin kendisine zor leginl' yazan bir afig asar. Bu, manavln, devlete ve ideolojisine "iEtebu nedenle,Havel, egefiien kullanmanrn l:iitiin bigimleriyie ba$hhsrnrn de$il (kimse bunu ideoloji yerine yeni bir ideoloji dayatrlan bir rolii biitiinriyle boyle almaz), kendini sistemin koyrnak pe$inde de$ildir. Ge- reddetmeyi seEen birey igin, drgrna koymadrlrnrn ve bciylelik- rekli olan yeni bir politik pro- bciylesi bir yeniden kurgulale taciz cdihnerneyi haketti$inin grarn de$il, kiginin hayrtrna ve manrn sonucunda rnernin ifadesidir.(...) Bir post-totaliter devlete gcire roliine il(kin yeni anlamrnrn bozulmamrg sistemde, hig kimse hiEbir Eey bir dtigiincetaradr. 'Daha.iyiye . oldufugu gorrriek laErrrrcr iEin kiEiselsorumluluk tapnaz. dolru hakiki, kdklii ve kahcr bir olmayacaktrr.
(1) (2) (3) (4) Edepsizlik,Anargi ve Gergeklik. Crispin Sartwell,(Ayrnrtr Yayrnlan,1999,Qev: Abdullalr Yrlnraz) A.g.e.,s.86 A.g.e.s.118 , A.g.e.,s.96

nisyan3

{ altmrEbir}

Y t -sdskonl-, B 0 r r SY r l d l r l m , Y T Ui k t i s o t B 0 l U m3i, s t n t f - o b r e n c i s v e o y n l z o m o n d oT U i kgtllgl!11 onu, onu, devrimcl I"'oo'renii-l,iiiesi soskonr, . devrimcl 6srencilerl. tqqs^i^l.el ?9!91*Lt.I_,.tqq:t^1911 i19lll9t9l:
r q n Iqgl yqn 80 Ol ces u il 9 gk q r ur lJ gn r 9 l ekIl mi il l leet tvv e k I li i S lt lf0 ttIln Ir t 0 S t y o n ,,''6 U g nlc e s il b I . r Eu K K U t lrira mrlrn sru r r1 e rI l ! ] e h m e tG l . i l ' u n d e v r i m c i o d r e n c i l e r e ' i p t e n , koztl(-t0n Kopmu9' 0e0Igi

ocok^1e99'd0,1*0vl.llgl9l tortt91ld101.6 iiriiu,jrsiiliei;u31-.;fotrgmoIoi-'tn bq-y9!9 D q H tn n l o o ob.iektlr d l l TVprogromtndon v o r u z , Honi. u , 1q N,i!91','9!l-y 9 ! 9 b j e k t i f odll T V p r o g r o m t n d otontvoruz, o n i 9u, 1 8 N . l s o n ' 0 0 n l ,
, 'p io n i r o mA s l r n d ob u b i r k o g c u m l e l i kh i k o y eb i l e B 0 r t S ' l n , p r 0 g r q m d 6 n s oSo e b o s r n oS e i e n l e r i 't o h r i r i n t m e k i E i n y e t e r l i v e r i y i 0 l u S I u r u y g r ' Evet, Birrrq Ylldtrlm 27 $ubot 1999 t0rihinden berr umr0nlve o de ( C e z d e v i , n O e - , O z e r f m o k r o t i i l n i v e r s i t e ' r o l e b i n i n o d U I u n L il l y 0 r , rogmenblrgkln iiJtdliI oioOcn d0rt 0yd0n fqzlo bir sgre seEmes-in-e d b m o h k e m e e ek m o v l , l d d i 0 n 0 m e i l e e 1 1 n eu l o g m l S e s i l ' yI

t g t f , r u i s y od e r g i s i o l 0 r 0 kB 0 r I 9 ' l nv e o n u n o h s i n dto l mo d r e n c i u t s o k l 0 r l n . n it s t O f i - o nt i n c e e r b e s b r r o k r l n i o s t ns t i y o f v e t o r t g ' t b i r h i k o y e s i v l e - s g y t inin f o f o r r m i z O0 g I r 1 1 y 0 r u z , ' C e 2 o e v l e r o l m o d t E6 i l d 0 n y o d o , t i z g t i r l i i S l ' l n o dil'e6ivle. bulusmok beyozsoyfol0rlndo "

sokaklarda ffiizil<aEalbe Eocuk!
<rzun ve arttk hig de yuguttutt olmaYan bir | | t\J gtin daha bitivermiEti onun igin. Belki Parasrnl tramvaya vermek istemedifinden, belki de tiim kannc{lahmrEhfrnda yagamtnrn' defigik bir gey yapmak istedi[i iEin, dar ve iki yanrnda eski, Yoksul evlerle driilmiig, kendisiYle aynt yorgunlu$u PaYlagan insanlatrn tek ttik gegtifi sokaklardan yirtiyerek varmak istedi vapura. HiE ilgilenmedi yol boyu gordiikleriYle. Ne yan yana dizilmig ve her giin biraz daha Eoken, Ytlksullufun kii{lti kokusunu yaYan r. yaqadlklart aynrydt. Ara stra farklrlrk olsun diye bastrlr kitap sayfalanna gdz atardt. onlan bile Anlamasa "Mariinal faYda, diigiiniirdii: artkkga rniktar faldantn azald$t teorisidir". Kendine gey Yoktu higbir iligkin bu Yiizden okuduklannda, AYnr durmazdr. iistiinde sebepten yagamr da dtiEiinmeye defer bulmazdr asLnda. Kendisi igin hiEbir geY Yoktu Eiinkii yaEamrnda.HaYat iginse o vardr ve hayat zaten onun hayau de$ildi. boE yere, den ilk g6rdiilii dikkat olmastna kenarda Kafasrnl' oturdu. ederek arkasrna yasladr ve gozlerini yumdu. Uyku5undan de$ildi. Hig sevmedi fiyumayr. Her giin aynr Eeyler-i hiE gordtifti olmazsa bugiin gormemek iEin belki. Yrrtrk bir bo$azdan gelen rsaleeepl sesine aldrrrnadt. Ne yanr baErndaki kadrnlann rriuhtemelen kendisiyle ilgili giiliiEmeleriyle, ne de yanr baglndan gesen vaPualakasr run acr diidiikleriyle geyleri ^ynr O vardl. gormemenin tadrnr Erkanyordu. Aklrna gelmig olacak ki az 6nce bir nefes bile alamadan biten sigarasrnln yerine yenisini yaktr. iEmek istedilinden defil, deminkini telafi etmek, belki de yalmz olmadr$rnr igin. gostermek kendine Vapurun bir brEak gibi ikiYe ayrrdllr deniz sulartntn seslerine kangan martr grShklartnln' makine seslerinin azaldrSr bir anda kula$lna EahnmasrYla vapurda oldu$unun aYlldrna vardr.

Dar ve yoksul sokaklardan evler, ne kaldrrlmda YtirtiYen kurtulmug, insanlann Ya evleiglerine gitmek igin Eocuk bedenleri, ne de Yanln- rine ya da tePelerinde geEen insan- koqugturdu$u, dan belli belirsiz renkli reklam tabelalannrn lar. HiEbir gey diiEiinmedi, baskr bulunduiu yiiksek binalann sinmiE tisttine a$rr makinelerinin YaE srallandrfl ve irraE seslerinden kokusunu hissettilinde akhna bagka higbir sesin duYglgeldi yalmzca, kim bilir kag madrlr biiytk bir caddeYe Erkkez elini son anda makineden rnrgtr. Biiti.in bunlan hig fark kurtardr$r. Sigarasrndan tek etmeden, aynr srkhkta attl bir nefes bile almadrsrnr ancak adrmlannr, jetonirnu aldr her izmarit parmaklarlnln arastnl zaman bozuk olan ParaslYla, rs.rttr$rnda anladr. Yine de turnikelerden gesti ve son YoldtiEiinmedi yalntzllrnr, boE culardan biri olarak vaPura yavaEladrfrnl hissetti. vermigli$ini. Biitiin giinleri ve bindi. Daha fazlavn isteme- Vapurr.rn

{altmrgiki}

nisvanS

-------+Gozlerini agtr ve indi basamaklardan.'Geldik mi' diye hig bakmadan uzatrlan iskeleye grktr. Herkes .koEarken, a!,rc a$g ilededi tren garrna do$ru. Yiiksek gar duvanna asrL rabeladan oSrendi trertinin hangi perondan kalktr$rnr, aldr$r biletin gidiE yoniinii kullanmak iizere bindi trene. Trene bindi$inde baEka hiEbir kimse ve bagka hiEbir Eeyle ilgilenmeden gdrdiilii ilk boE cam kenanna oturdu, Az sonra tren hareker etti. Iglklarl s6nen gece treninde demirden yolun yanrna dizilmig rgrklann par. lattrSr Eeyler hariE goziiken tek gey, EalErrken makinenin dumanrndan korunmak icin taktr$r ancak grkarmuy, ..rr.rrtu$u boynundaki fulardr. IErk nasrl vuruyorsa trenin iEindeki yiizlere ve bog gezen birkaE Eift goz nasrl takrl kaldrysa o yegil fulara, o da ayslz Ye karanhk geceye oyle daldr. Sadece biletEi biletini sordu$unda gevirdi kafasrnr. giden genig ve diiz asfalt yola glktr. Yolun sa$ tarafinda kendisi gibi kim bilir kag igEiyi yok eden fabrikalann oldu$u yerden degil, belki buna bir tepki olarak di$er taraftan, bog arsalann oldu$u kaldrnmdan yririimeyi uygun gordii. Her zamankinden farkll olarak oniine de$il, yola bakarak yiiriimek istedi bu kez. Belki saatin gece yansrnr leEmesinin verdi$i rahatLktan, belki de gok de$tl,en fazla altr saat sonra tekrar geEece$i bir yola dikkat etmesi gerekti$ini diiEtindiiSiind en. bagryla galmaya baElayan korna gecenin sessizli$ini paramparca etti. Koganlafln arkasrndan baktr ve ancak o zaman fark etti kaEanlardan birisinin boynundaki yeEil fulau. Yagananlann gokuyla devam etti yoluna. Az sonra ardarda ve daha giddetli silah sesleri gelmeye bagladl. Ardrna bakmadan yoluna devam etti. Yolun sonundaki gevirmeyi gordii ve dtiEiinmesine firsat kalmadan i.iE polis geldi yanlna. Duvara dayayrp tisttinii aradrlar. Kimlilini allp baktrlar. Ne oluyor demeye kalmadan "tig pugt, arkadaErmrzr vurdunuz bir sen kalmlEtrn !" diye haykrrdr polis. Anladr o 'zaman yegil fularL Eocuk sanrldrfrnr. Ama o "ben de$ilim" demeye kalmadan alnrna yediSi kurEunla yere yrgrldr. Kagrndan srzan kanr gdzlerini kapatryordu. G<jrmek iEin ufraEtr, kaEan yeEil fularhyr diiEiindi.i, giiltimsedi ve mrrrldandr, sanki yirmibit yrlhk yaEamrnda biriktirdi$i ve sciylemek igin bu anr bekledi$i o dizeleri: "gece trenlerine binme Eocuk I kaybolursun / boynuna o yegil fularl takma Eocuk / vurulursun ". boya Qocukken sandr$rnr klranlann kim oldu$unu soylemedifi iEin kendisini isterik kahkahai u'Ja 'Haydar' ve copuyla doven geldi aklrna. HiE bir zanTan boyiesine ofkelenmemiEti. Ancak an o hissetti yaEadr$rnr. Olmek i.izere olduluna delil, tutkusuzluiuna yandr. Y^ztyr tamamlayacaSr nice seriivenler dileyerek arkadagrna, Eekip gitti.

Gecgnin suskunluSunu yrrtan bir ses geldi uzaktan. Kiigtikken oynadr$r fenekelerden Erkan sesi andrnyordu bu ses. Az ilerde bir geylerle ulragan iki genE g<irdii; daha ilerde ise aysrz geceyi parlatan mavi bir siren rEr$r. Gecede da$rlan bir rshk sesi ve kogeye Eekilen iki genE. Biittin bu anlamsrzhSln ortasrnda kalan biri olarak bu heyecanr, Bastrlr kitaplardan birisinde arsayla bir evi bitlegtiren okudu$u oyr,lnu oynama isteSi duvann dibinden izlemeyi duymadr bu kez. Sonucu uygun buldu. Bulundulu o[renmigti a*rk. 27 - 0 yenik yerden tarn olarak segilemeyen ve yarim kalmrE bir baEladr$r mag, 27- O kazauyordu. 27 istasyon ( boyunca yazrmn tintinde polis otosu higbir gey dtigiinmeli, trpkr durdu. Arka kaprdln elinde vapurda oldulu gibi. Sadece silahryla etrafi kollayan polis elini duvpra siirdii, boyal gordrisii belli belirsiz tabelalann heceli eline baktr ve belindeki telkug size sanldr. Thm o anda olduSrnu saydr ara vra.26 - l herkesi yere bulundu$u rine magr geEmiEti ki, kazanaca$ru anrmsayarak yaplstlran sesiyle bir namlua$rrdan haailandr ve trpn dan fidayan kurgun onu yere arkadaErnr Oto dural bir iki saniye olmamrgtr serdi. almadan gaza basmrEtr ki ki indi. Artrk gozleri gormese bile de$neksiz bulabilece!i iizerine ya$an i<urEunlar onu ydneldi. bir kaldrnma si.ittikledi ve kaprsrna ErkrE Merdivenlerden indi ve evine Eofori.in direksiyona diiqen

nisvan3

{altmrEiig}

{altmrgdtirt}

nisyan3

" tai|mim

Ege'de bll kasabflia, erkelder gomp 6rer€k evin g€gimlnl ffi61tr1a,r

nisyanS

{altmrgbeg}

-5*!^*,Xir!r<ii
YINE TopL,\NBt

onospu rAF,r eocuK
AR^

flXliriX 6iDlN t.Rh$,tl *YS"S.l;"LY,w

.ORctn, qo4uK[J^til 'rt DUR Ktalg{pp.p1p*

{altmrgaltr}

nisyanS

ttz zs

: ^ -t s

\''rl . -

, El ,.Al a arr 8 I G,t I \-Z; t ,

\ \ '.\ '\ a

\ \ \ I l./t\ \-t

-t/t | tZ :-t!\

I

\ l

I I I i l,l i

\

a a HZ 1r U

-

t

/

a

a t A" arr' t I' A\ a\r

-

.a t ,

t

-

\ ll ll t. \ rt1r 8t I ,\_,, t z 2

t

blrd.en...

\

nisyanS

{altmrgyedi}

-t€Refl t€RD€ H1"?

:KiLttBffsr,l Nf.&w1t * ft€ €i{J6t{$ wr}rU,mr<rr\*n A\Tfii$riBl

rrfiAnt(o1ttftirfi - A*KtvAF vA..'.AAA,dr€FiiRlsrE KA! B'AK

*AtkrNrtl^Dl r-^AJtKo F,trt? ..SAKBAKM*sKesiitr
r<lKAgSpaAR-. -

{altmrgsekiz}

nisyanS

gokhan birdal

snxlll

Eeviriler:gokhan aksay

W.#fi$Wffi

#

w#'$*ww

sanatcl!
kendiniyoFet!
"Sonltt0 devrinci bir tufont ve oktnttyt ytikseltin, Yogotton sonottn ve korgt-szDat.!nilerlenesini sodloytn ki, sznotsol olnoyonsergeklik sodecbelegtirnenler, sonot nerokltlort profesyonel lerce degiI, herkes tzrlfrndzn kovronobilsin, ktilttirel, toplunsol ve politik devrinci kodrolort birtegik cepheve eylendekowogttrtn", 1eorgel,lociunos
kinci Paylagrm SavaEr'nrn milyondan' fazia insanr yok ar.i,n.ian Avropa'r,rn iis- ederken sugu kapitalizmde f tiine Edken pusiu hava, arayanlar, kargrlanna 'heyula ,f krtanrn tiim di.iEiinen ve gibi dikilen "sosyalisr" [lkelerin yaratan beyinlerini farkh labirenrlerin igine soktu. AraEsalakhn egemenli$ineve bug{in her ne kadar ifrata vardrnlmrg olsa da Aydrnlanma'ya karEr yeseren giivensizlik duygusu bu iklimde rairatgageligme frrsatr buldu ve en cinemli iki simgesini de yine bu tarihsel dcinemden aldr: Nazilerin bilimsel Holocaust'u ve HiroEima'da patlayan atom bombasr.Bu iki "bilime dayal" pratik sekiz '

ve

de$erlendirirler.KurumsallagmrE -ve de kutsalhsr tartrErimazotoritelere kargr en yetkin kargr grkrglann boyle dcjnemlerde de "iyi" bir seEenek oimadr$rnrn oimasr da bu yrizden tesadiif zamanla farkrna vardrlar. deSildir. Bciyle bir donem Bo$untudalgasrnrpi.isktirtmek oiarak 60'iarda, situasyonistigin "akln temerkiiz kamp- ierin bir gecedepembeye bolan"nrn da$rulmasr "duygu- ,yadrklan kiliseier ve birden lann krall$r"nrn harekete iglerinde anti-psikiyatri kongeEirilmesi gerekiyordu. grelerinin diizenlendi$i Uygun iklim krsa bir siire sonra mahaller haline doniigtirken oiuEmaya baEladr -ve 60'lara tiim bu saldrndan kurumsalgelindi$inde ise ortalk artrk laqrnrgsanat da nasibini do$al yeterince rslnmlgtr. oiarak aLyordu. Fluxus igte ' bciyle bir donemin iiLrrini.i oidu. Ytiksek imgelem giicrine sahip Ya da vaftiz babasrMaciunas'rn oianlar puslu havaian daha iyi scizleriyle"Eok sayrda devrimci

nisyanS

{altmrgdokuz}

sanat akrmlnr dogurmuq bir gerilla dcinemiil| nrn urunu...

kleptomon koolisyontt
etimolojik Fluxus olarak "fiux" kavramtna dayanrr. Yani "aktp giden" e... Bu ba$lamda kavramrn estetik olmaktan Eok etik bir banndrrdr$r anlamr sciylenebilir. Akrma dahil bir sanatgr ve sosyoiog olarak Ken Friedman Eoyle sciylnyor: "Akrgkanhk driq0ncesi biiti.in tarih yadsrr;ki Fluxus'ahakim boyunca vardlr. Bu dtigtinceyi, aErkEa oian buriuva sanat aniaytgtntn aynr trmaktan iki kez geEemezsin, diyen Heraklitos ve reddiyesi fikri de zaten bunun Yunan filozoflannda, Zen'de ve iizerinde yi.ikselir. bu yiizyrhn sonuna do[ru ortdya' Erkan bilim paradigAkrEkanmalarrnda izleriz".' lrk ya da akrgkanolana duyulan

gahgan ve sanatrn oziinde "eylem"i anlayrgr. .. gciren Beuys bir performansrnda Berlin'deki 1 Mayrs gosterilerine katrhr, olan biteni seyreder, gdsteri bitti$inde biitiin meydanr krzrl saph bir siipiirgeyle siipiirtir ve siipnintiileri biri kara diSeri san derili tagidrkiki asistanrnrn lari torbaya doldurur. Sergilenecek olan "yaprt" yalnrzca bu

ilgi Fluxus tavrtntn temelini oluEturur. Buna gore, aktgkan- anlayrqrndaki "konu-malzeme" Metzger "kendi kendisini yrkan irk; miizeiere hapsedilen "yiik- ve "sanat eylemi-sanat iiriinii" sanat" anlayrqrylabuna iyi bir Burada sek sanat"rnmetafizik niteli$ini i k i l i S i n i o r t a d a n k a l d r r m a y a cjrnek. olu6turur.

siiprtintiilerden ibarettir. Beuys burada "sanat"l tam anlamryla tersyi.iz etmigtir, ancak ondan daha taliammiilstiz, sanat ririiniiniin kazandr$r -ve kolayca bir Eeylere tahvil edilebilir- ba$rmsrz varh$r Bahsedilen kavramtn aktmt tiimden yoketmeyi hedefleyennasrl beslediline dair Cok ler vardtr. de Nazi cirnekler var. Orne$in Almanya'srndan kaEarak Earprcr Joseph Beuys'un klasik sanat ingiltere'ye st$tnan Gustav

ylrmly1l nc telejune 58liui;g[ nom vlzyon k t oJ n BIH'3tli,3;:;"'embnooyrllulnsrlenoit e,nlY e n l ffi, # + Wn n i l z eP o l k ' i nl l s l 0 1 l 0 n l ,o n u , k u l l o n r l o v Wi

" ,ffii'r',trrN

c o lr s r n o l o r l n de tn l ok " S o n o t1 o r U r L i n l e r l n l cr 66rencl ie yut<set< lle gtinde- o l d u , P e r f o r m o n s l o r l n d o , rmoz1or., tonrmlandt sonot , olonl0r de6lqtlkEeV0n t e l e v l z y os e t l e r i n l n n l l k h o y o t r n0 r 0 s l n d g k l y do 0n10m10r de9ig1r." S e n E e l l e r ly I l f f i g n I n o l U n u S o I r t r cI d t l z e n l e m e l e r i n l (oinesln lr cello,blr b u s 0royon onotQllortn lusten b Kore'dedoidu ve 1964' s u t y e n b o r d o R l o rl E i , bl i0r0r0s duziemde r I Y t ) s o n r oN e w o r k ' t 0 y 0 g 0 d 1 , s 0 v 0 ss o n r o s lh o r e k e t l m i n d ee l e v l z v o nk u l S l k tt k 1 0 " v i d e os 0 n 0 t I n l n b U y U k b o b o0 1" r o K st 0 0 n 1 l 1 r , K o r l y e r i n e ,T 0 k y o U n l v e r s l t e s i ,M u n i h. U n i v e r s i t e s iv e F r e l b u r S K MUzik onservotuv0rl'ndo n b e s t e c lv e m u z i s y eo l 0 r 0 k o l 0 n - F l . u x u s 'y o r u n g e s i n e l o n d i . ; b i r p i r o m l t y i 0 t n i un h o li n e s e t i r i l r n l s , , s o k t u ,F I u x u s s r k l l k l 0 , g rulmug ddnuqtfi s 0 n 0 tn e s n e s l n i n e l e n e k - okvoryumo ol i l s e l t 0 n i 1 1 l 0 r r nb o z e n i d - t e l e v z y o n l o r d o nu s o n S n d e t l e r e d d e d ey d n u y l e - b i r y o p l l 0 r t 0 s 0 r l m l 0 d l , k o r s r s o n o t0 j 0 r o k d e d e r s tenoirlllr, Pa1k, on

e islnln k s t SilEgHy,,,o8il8fl'0xfi.-lb lkrrl stoczl cvU s t i Ienen yenlllkQl

1 v l z y o n us o n o t l o 1 1 9 k n

{yetmi$}

nisyan3

Metzger tuval yerint naylon, boyn y.rirr. d. asit kullandr$r gaLEmalar yaper. Asit tuvaje dokunduSunda naylon erir ve sanat eylemi bir ririine dciniigmeden misyonunu tamamiar. Yararrm stireciyle yrkrmrn igiEe geEti$i bu cizeldurum, kendisine ve sanatlna atfedilen iisriin nitelikler karErsrndr sanarglnrn bir "dziir diieme"sigibidir.3 FluxusEular -yukanda krsaca ballantrlamaya

mrqtrr". "Fluxus artrk resim, heykel, Eiir, miizik adrna konugmuyor; bu akrm tiim saflat tiirieri ve iisluplartnr iEeren olaylarla ilgileniyor. Temeiinde "ideolojik bir "kleptomani" tavn yat; yani trimel ve srirekii maizeme olarak drinyanrn her ozelli$ini kullanma hakkrna sahip oldulunu varsaytyor".t Bahsedilenkleptoman tavrr ve disiplinlerarasl nirclik Fluxus'u tanrmlanmasr giiE bir yere yedegtirir. tselki de bu yrizden bir sanat akrmrndan ziyade bir "koalisyon"dan bahsetmek daira mantrkl geliyor. Ya da "bir yagam ve cjliim bigimi"nden.o

Eairgtr$rm- burjuva olugturur. Yne Ken Friedmetafizik diiEiincenin sanatraki man'dan bir ahntr: "Yiizde 10 yansrmaslna -iirriniin kazan- mrizik, yizde 2) mimarhk, dr$r risttin nitelikakrcr ve yiizde 12 desen, yiizde 18 de$igken olanlao karEr grkar- ayakkabr yaplml, yiizde 30 ken, bu anlayrgrndi$er kutsal- resim ve yiizde 5 kokudan laEtrncr ycinlendirmelerini de oluqanbir sanatyaprtr diigleyin. reddederler. Sanarrndisiplinlere Bu nasrl bir Eeyolabilir? Nasrl. " G f j n r l e l i k n l o n , , r n aynimrg verili hali ve irer disip- gairgrr, goriinriisii nasrldrr? h f t y i i s f i ve linin kendi iginde sagladrgr Grini.i-mtiztin en ilging sanat " d e m n k r n t ik s n n o t " otorite bu anlamda Fluxusguiar yaprtian bu rtr oyuniann ' 60'iar da patlayanpop-art tiim iEin bagka bir saldrn diizlemi s o n u E l e r r n d a n o r r a y a E ' k - y x r a c r m n e s n e l e r i n ig i i n d e l i k

Krrlrn'dodristusunde, S o Q e r l eo n u i y i l e $ t i r m e k r r Q r nv u c u o u ny o g I 00 v u p u K e E e ys a r m r $ 1 0 r d r , e H e y k e e r i n d es r k l t k l o y o s Il O r t os r n l f t o n k o t o l i k b i r v e k e q e y ll ( u l l o n m o s l n lu b a i l e n l n t e k Q o c u go l o r o k , o l o y o b o o l o r . S o v o $ t o n u 1921'de lmonyo'nln A d O n d u s u ntdb b l b l r y o n o le K r e f e l dk e n t l n d e o g d u , d b r r o k o r o k , e y k e l cI l1 k h G e n E l l 6 l n d e g o lb l l i m do ilzereDtlsseldorf Eolr$nlok l e r e v e s o n o t ol l s l d u y d u ; G u z e lS c n o t l o r t i b b o y d n e l d i ,1 9 4 0 ' d o gl A k o d e m l s i ' n er d i , 0skere itt1.; s0v0st0 9 1 9 5 2 ' d e km e z u n i y e t l n t r i b l r E o kk e z o E r r $ e k i l d e l z l e y e ny l l l o r d o r e s l r n e v y 0 r o lI 0 n d r , " S o v o q rs o n u n - o k u r nto z e r l n d e o 6 u n l o s t i , y i n d s c y i o r c oI n g l l t e r e ' d e k i 1 9 5 9 ' d o v l e n d l ,1 9 6 1 ' d e e sovo$mohkurnl0rr komprndo p r o f e s o r l u o 0 t 0 n d 1 , e koldr, 1945'de refeld,e K 1960' lordo Dtisseldorf Eosd o n d r l1 9 4 3 ' t eu E o d r , d o $ s o n o t r no n e m 1b l r l

ffiffi;B'

n , l e r k e z lo l l n e S e l r n l $ t 1 , h B e u y s , o m u s o lo s t e r l l e r i k s e d e b i y o t ,m u z i k ,S o r s e l s0n0ti0r, performons ve g u n o e l l ky 0 $ 0 |0lr o s l n d o k i l s l n r r l o r o o k r $ k 0 nk rl S e t l r n l i $o l o n F I u x u sG r u b u v e N o r J u n eP o i k s i b i n s o n o t Q l l o r lt o n l s t r , o 0 n l o r i ns o r u s l e r l , B e u y s ' u " e y l e m l e ro d l n I n " r v e r d l 0 i p e r f o r m o n s l o vle s0n0t1nt0plumdo dah0 s e n l Sb i r r o l o y n o m c s l n o l l l q k i n d u q r i n c e l eirE i n l kotol zdr oldu. tr965'de o " 0 l u T o v s o nR e s i n t l e r N c s r lA n i o t t l t r " o d i n l v e r d i 0 i e y l e m i n d e ,a s r n i > b

nisyan3

{yetmigbir}

oiandan alyor ve bu nesnelerleaLgrlmadrk bir sanatsal doku ciriiyordu. Fluxus da bunu yaptt, ancak Dada'nrn grlgrnh$rnr ve sokaklarda dSren. cilerin polise firlattr$r t a E l a r r ne n e r l i s i n id e igine alarak ( Orne$in d6-collage tekyaratrclsl ni$inin Vostell 68 \7olf ci$renci eylemlerini gayet baganl bir "happening" olarak e$iligcirme
minrlcrlirl\ Here-

srnrf olarak addettikleri sanatErnlnsultasrnryrkmak ve sanatr giindelik harcederek olanla ozgtirleEim insanrn potansiyellerini sonuna kullanmasrnr kadar Bunun sa$lamaktr. btyiilti edresiise miizeier de$il, ortai< paylagrmrnrn bagka bir yerde sa[lanamayaca$rna inandrkiarl sokakytizden Bu lardr. do$rudan Ea$nlan "srradan"insanay6neldi. Fluxus "sanatEt"lantr.im bu erekierine uiagmak akla hayaie iEin gelmedik ydntemlere baqvurdular. Orne$in Daniel Spoeri ongcirdii$ii sanatln, yukanda

ketin aErkgatopiumonu niteli$i cu nihilist Dada'dan aylnyor ve on0ne koydu$u iredefiergeliqen toplumsal muhalefetle birebir ortrigiiyorSu - keza hareketin

varsaydan niteliklerini kanrtiarnak iEin ziyafetler diizeniedi. igindeki Maciunas ve Metzger irem {e izieyicinin Daha sonradanda yemek artrkgibi m a r k s i s t l e r r n v a r l r S r formansiarla, dtiEiintildiiliinde bu gayet nor- do$rudan algrstnahitap ederek lannr, kullanrlmrg peEeteierive onu "yaEam ve oliim iizerine kirli tabaklan toplayarak bunmal geliyor. drigiinmeye" sevkeden "gerilla ilk darbe sanarln niteli$ine saldrnlart"yla. Ti.im bunlan kururnsallaEmrg vurulmuqtu ve gimdi slra, yaparken , da insanlann, metadan ba$rmsrz- sanatraga$rlamayr bir an bile laqan yaratlcl srirecin {yani ihmal etmediler.T Dertleri bir lan duvara asrlabilir tablolar lialine getirdi. Robin Page 1962 yrhnda Londra'da diizenlenen aykrnlar festivaiinde bir konser d0zenledive bu konserdeseyir-

oynayan insanrn edimi: bkz. nisyanl !) tadrna varmaslna gelmigti. Fluxusgularbunu ikili bi; gekilde yapttiar: Hem perkatrirmr cinpiana grkaracak

> j oseph beuys

iEln Demokrosl Dogrudon de, ve 0rgtjtlenme 1972' l hol ve oltln yoproklo b U t r i nn s a n l o r d o k l i y o r o t l c l p o t o n s i y e vl u r b 6rttri, oyoolno irlnln g u i o y ov e d i s l p l l n l e r d e n " t o p u g u e q e ;d i 6 e r l n l n k I ol d e m l ro l o n i k 1 o y o k k o b i s o r u s l e r i n o p r o z - de n Q en l s l y d l v e l k l s o o t g o l e r l d e l n e s l nd e s t e k l e Y0 z s u r k o U l u s l o r o r oU t l v e r s l t e , sn d o l s s o r o k u c o g l n dt u t r o I t u O u - o 1 t r v g o n o e s l n t l e r l 1 9 7 9 ' dY e q il e r io
o n i o t t l , B l r c o ko k t l v l s t g f u b u nk u r u I r J g u nv e r dc d o l d i r 1 9 6 7 ' , d e ,u n y o v Q o p r n ds i l o h s t z l o n l n o y le o u e s i t t m r e f o r m u nh e d e f 0 l e y e nA l m o n 0 r e n c l P o r t l s i j 1 9 7 0 ' t e ,b i r e Y l e r l c i n d o h of o z l o p o l i t i k g[cU onerenReferandumlo
hY A P n r t l q i I rn rl rn e ve rss v i i z k U f u c U '\ r r

c r n o ki s t e y e nh e r k e s e E t k s o l r n o s k o n u s u n d o ik l r o r t l 0 ok sonucundouldon t1ldr, l - l o y o t r n sn n y 1 l l o r 1 n l , ro d u z i n e l e r cs e r g l y e e k o t r l o r c kv e y o p t l g l o r g 0 r I f

n l zun ,c v n r n Il r v n nI v 4 u

l ni n

U y e s l n d eb i r l y d l , n K o r i z m o t iv c r l r 0 t , h e r k l t U r d e nr e f o r r n E i n o c i l konlusol ogrllorl, slro Q d r s r s n n o t s otl n r z t k o t i l y bii unun onislro 1$1nl k o y b e t m e s ld e y o l o Q t l , n 0 k u l ok o y d l n ,o r o d oQ o l I $ v r v r u u , , v r v v r

t d o l o q o r c kh e y e c o n lb i r ,. k o s u q t u r n l o y le Er d l , so i 1986'do Usseldorf'to D bu oldu, 0lumunden yono d o ogrencileri nun e6lqim stlrdtirUYor; komponyoslnt s o r u $ l e r iv e E o l l s l n o l o r l canlrbir tortl$moyi e de ote$lemeye vomdiyor,

{yetmigiki}

nisyan3

cilerle beraber Londra'nrn en lrk cadd e l e r i n d e nb i r i n d e p a r Ealadr. "Meseller" adrnr verdi$i iiE boyuclugehEmalannrn birinde de daha sonra bu gitann parEaiannrkullandl. Tiim buniarln yanr slra salt seyirciyigokeetmeye ve onda eleqtirel bir duyarllSr geliEtirmeyi amaElayanetkinliklerde de bulunduiar. Volf Vosteil bunun iEin bilerek kcitti ayarlanmrg teievizyon ekranianyla izleyiciyi tedirgin eden yoneldi. sunumlara Fluxus'un en cinemli isimierinden ve "video-art"rn babasr sayilan Nam June Paik sadece bir kemanrn pargallanmastndan ibaret "yok senfoni"ler yazdr. Vyoionselci Charlotte Morg:rn'la gerEekleEtirdi$i perbir formansta cini.indekipiyanoyu tairrip etmeye u$raqrrken, grplak gci$iislerini birer televizyon ahcrsrnrn ortttilti bir bagka mrizisyen de onlara eqlik ediyordu.

T&*#,,,

du. FluxusEular somut bir politik tavrr ve altyapryla beraber sava$ sonrasl uyusmug Barr topiumlannr dev bir oyuna
-^;i,.,,,^.1^ .A ,

Hnlocfllrst,, ntom homhflsl tlil(/

ve olfr yohon tov$nnr
Fluxus'u ydnlendiren saiklerebakrldrSrnda devrimci olan / olmayan sanat 2.ynmlnrn drgrndabag-

ka ara yrizeyler de kegfedilecektir. Bu ba$lamda dal.rasonra postmodern paradigmacla Bunlar orta srnrf kon- cinemli yer tutacak bazr formizmine duyulan tepkiyle kavramlann -Deleuze ve beraberelit, ancak samimiyet- Guattari'nin "arzu makineleri", lerinden asia kuEku duyul- topiumun bi.itiin katmaniannr mayan eylemierdi. Y,aratma saracak "genlikateEi", yerelbir sijrrecinderastiantrya verilen li$e dayanan bir doSrudan cjnemve daha da cinemlisigrin- d e m o k r a s i k a v r a m l e n g i b i delik olanla olmayan arasrndaki koklerini Fluxus'u irdelerken aynmlan silmedeki bagarrsr bir Fluxus eyleminin nerede ve nasrl insanrn kargrsrna Erkabilece$ini agrkEabelirsizlegtiriyorgoz oniinde tutmak gerekir. Bahsetti$im "ara yiizey" asLnda modernden postmoderne geEig srireciniyasayanBatrh toplum-

ffi.s!!

i i z p r i n p . p s i t l i C i S i m - 0 i n d eb e i l r i e n r n e r n i s i l k e s l l n ler yerle$tlrilenhozrrlonml$ 1seiistirdl, " p l y o n o "b u d c i n e m b u l u s u d u r , R o s t l o n t r s orld r s o d l c m o k , in l y kig n bcjyleceorumcunun lsel B o t r m r ] z l 6 l n lv e b l r e y s e l b e d e n i s l n l o r o y og l r m e s i n l n onlotlmrn lnrrlorr drsrno s u 6 n l e m e kE i n , y o r u m c s o y l s r n l i , d 1 9 1 2 ' d e o s A n g e l e s ' t e o o d u , E r k m oo m o c r y i om L i z l s i n d e L k ve EolsrtUrlerlni dnceden t e y pv e p l o k k o y r t l o r l y l o K o k I Ld e d i q i k l i k t e ny o n o i , l vi r o d y o d oy o r o r l o n d l ,B u d o n e m b e li r i e m e m e y lu y u l m o sz o r u n n d U $ r i n c e l e re y o p l t l o r r y l o n o 1 u n o t o y o z i m r n d ok o E r n m o y l , i 2 0 ; Y r i z y r lm L i z l s i nd e r i n d e n b o y u n c d o g uf e l s e f e l e r i y l e , iz s e s l e r i n v e b 6 l L i m 1 e r un u n i e e t k i l e d l , K t b s i km r l z l K 0 1 t i m 1 o z e l l l k l e Z e nB u d l z ml e g r i r e nC c g e ,1 9 3 0 ' l o r d o o n e m i - l l s l l e n d l , A m o E lo l m o y o n o s r ludunu optomomoyr'denedi, d (D d e g e r e r m e yZ e n ' d e n s r e n d l , H P S C H1 9 6 9 ) ,s e n l s o l E t i l t i v i o n l n o n d es e l e ny e n l l i k E l, gegitll oloylorrn eli$isuzele l i ] U z 1 s ll u q t u r o n u t r ] n t k l n o b s b e s t e clle r l n d e nA r n o l d s tn l i o i n c L i m b Uo lU r o k , o h n e go 1 1 k 1 e 1 1e k b i r d o s o l S c h o e n b e r H,e n r yC o w e l lv e g o b1 V s t i r e c i np o r E o s r l d u d us o n u c u - 1 e n d 1 0 1 r d o r u kn o k t o s l n r n E d s o r d o r e s el e E o l t S t I , l v o r n e s l d i r ,1 9 9 2 ' d e e w o r k ' t o N Y S 1 9 3 7 ' d e e o t t l e ' og i d e r e k u r - n o v o r d l , D l n l e y l c i y l v o l e n C o g e c r o c 1 ,k o n u g m o c l 1 besteclnln eqtisi seslerle s moti qolorlortopluludu e y e t i n m e y i p u l u n d u k l o ro r t o m - v e y o z o rk l m l i 0 l y l es e n E b l d o n s1 Q 1 n t l z i kd e n e m e l e r i m y o p t i . Y e n ls e s e f e k t l e r i L e d o k l b r l t r i n e s i e r i o l g r l o m o y a m t i z l s y e n l e ri z e r l n d d e r i n b l r s , , n o l u g t u r m o 1 g 1 nk o n s e r d eo n c e y ( ) n ] e n d l r d lB u c m o c l o m U z l - e t K I y o r o t t l , k tpllprl

nisyan3

{yetmiEiig}

iann bir aynasr gibi de gciriilebilir. lJ/olf Vostell televizyon, video, otomobil gibi tiiketim roplumunun simgelerini "p e r f o r m a n s l a r r n da anlam bozucu bir carzda kuilanrrken, gamanJoseph Ea$dag Beuys da "oli.i Bir Yaban Tavganrna Resimler Nasrl AErklanrr?"t adh iinlii gcisteriminden sonra goyle diyordu: "Oiii hayvan bile bir inatgrhk kertesinde akla ba$L insanlardan Eok daha fazla sezgi gtictine sahiptir. Diig- bigimine ralmen o da artrk lemek, esinlenmek,sezinlemek "piyasanrnbir pargasrdrr" " ve cjzlemek. Bunlann hepsi de insanlann, kavrayrga bagka GeEti$imiz aylarda istanbul'da diizeylerin de katkrda bulun- bir Fluxus etkinlili diizenlendi dulunu anlamalannr sa$lar". Holocaust ve. atom bombasrnr yaratan modern insaira kargr rilti bir yaban tavganr.., Bu '68'de kryasiama; temelleri dinamitlenecek Batr topiumlannrn durumunu -hangi agrdan bakarsanrz bakrn- gok iyi aErkhyor. Konu gciyle kapatrlabilir: Fluxus giiniimiizde de vardtr ve

da grup yapryordu ancak ezilen srnrflardan umudu kesip "devrimi" kiilttirel sahadanbaglatmayr dtiEiinen tiim iyi ,/, nlyetlr{rkrmlafln sonu ne olmugsa Fluxus'un baErnzigelen de o gibi gcizi.ikmektedir. Adrnr gimdi hatrriayamadr$rm bir sosyal bilimci ".'68 kuga$rAvrupa'da gerEektende bir yol agtr" diyor ve ardrndan istihzayia ekliyordu "Gi.iniimtiz toplumuna giden yolu...". Fluxus da kendinden sohra gelen koktenci akrmiara-minimal sanat, kavramsal

sanat - yol agtr ve kurumsailagmrgsanrtrn dayandr$r kokieri sarstr.Ancak savundu$u 6z artrk eski mecrasrnda akmryor.

ve etkinlik kapsa4rndaki sciyleqilerden birinde geng bir -Halil Turban.lz : "Sanatta izleyici sergiyi iqaret ederek Deurimci Tufan" Cnnhnriyet 461 Eciyle sordu: "iyi giizel ama Dergi,Sayr bunlar burada niye sergileni- -Fhtxus: Sanat Diitzyamtz, Sayt y o r ? " . S o r u b a g k a b i r s a n a t 5 9 ,i s t a n b u l , 1 9 9 5 erkinli$i iEin aErkga sagma -Fhtxus Katalo{u / Borusan gcizrikebilir, ancak Fluxus igin Sanat Galerisi Yayznt -Worlcl Art Annual, 1970 durum' pek de 6yle de$ildir. -The History of Modern Art, Peter Ozeliikle de Beuys'un bazr Kaufmann "eser"lerinin'artrk milyonlarca i nternette fl ttxtts Ea$daEsanat iEindeki ozgiin marka aitcr buldu$u diigii- -;www.fluxns.org yerini korumaktadrr. Ancak ni.lliirse... Fluxus insanlara bir -www.panix. com/- fl uxus tiim heyecanll ataklannt ve diigrincebigimi cinermigtir - ve -www.artincontext. com com/fl uxus onerdi$i <izgtirliikEii diiEiince 68'de bunu Eok fazla insan ya -www.nutscage.
iEinbastrrdrlr bro5iirden... 1. GeorgeMaciunasin196l'de New Yorkla.AJG Gileri'debir dizi konGrans katalo$u, s.328.44. VenedikBienali sergisi 2. "Ubi Fluxusibi urorus" 3.Ayrrxkerrdiniyokedenburesirn|er,Merzger'insosyalistycirriidegcizlltndebulunduru Iraketnreyen lerede benzetilebilir. ;iir" gerekeo" bu "olnrast olaraksunulnu;tur. ya!, bal ve keEenin zamanigindeufradr!r dolal def,igirn anlaurda kullandrsr 4. Orne!in Beuys'ureserlerinde . 5 . a . g . y g i r i gy a z r s r . 6. Maciunas. yazrhbildirilerda!rtnrgtr. duyuyoruz" 8...oliiBirYabanTav5annaResirlrIerNasrlAgrklanrr?,.:BugiisterirldeBeuysbedenitel,tahra,ya!vekegeiIe<irtiilnrii9birhaldedir. bir bir zorlukladuyabileceSi sesie leyler anldtrr. seyircilerin grkartarak dolaqrrken, yrndanda kucalrndrki iilii yabantavganrna bir nretalikrrkrrtrlar kendisinin kurgularlaslistemektedir. iizellikle seyircinin Anlartr$rnrn duyuhnayan krsurlarrnt

K o y *n-a--k-l-o--r

{yetmiEdiirt}

nisvan3

- - - - - - - - : - - - - - - - - - -- - i

peter frank
Eeviri:gokhan aksay

fluxus hareketi
hareketi .;-Iuxus l-< 1960'larda New York'ta ortaya grktr. Daha ,fsonra Avri:pa'da ve nihayet Japonya'da krjk saldr. UE kltada varl$rnr siirdtire, bilniq olan yeni bir estetik yarati. Bu 'esretik krsrnen Dada, Bauhaus ve Zen'i iEeren indirgerneci bir anlatrrnsalcrll$1. kotarmrEtlr; biitun rledyanln ve sanatsal disiplinlerin, birleErirme ve kaynaEtrrrna igin uygun oldu$unu varsayar. Fluxus geEti$imiz 40 yil boyunca avangard geligmelerin habercisi oldu. Fluxus nesnelerini ve performanslannr karakterize eden gey bilimsel, felsefi,sosyolojikya da oniara oyunbazlann uluslararasr bir a$r gibi bakrldr. m a l i s t v e g e n e l l i k l e s a m i m i Ama, Fluxus'un oyuncu ifade tarzlandrr. sanatgrlannrn,estetik algrnrn yanr srra siyasal ve ropiumsal Fluxus'la ba$lantrsr olan en algryr da deliEtirmenin yolunu iinlii kiEi Yoko Ono'dur. arayirn vizyon sahibi radiFluxus'un orraya grkrgrndan bu kallerin bir aSrnroluqturduklan yana, birEok sanargl kendisini ve ciyle kaldrklan muhakkakcrr. bu hareketle baSlantrlandrrdr. Hareketin en aktif donemi oian Fluxus adt 1952'de bu hareket '60'L yrllarda, biitiin diinyadan igindeki belli bagh oyuncularsanatErlar, kendili$inden dan birisi olan George yaratrlanama titizlikle korunan Maciunas tarafindan ortaya bir Fluxus a$tnda uyum atrldr. Srkhkla yanlg anlaErlan iEerisindeEalEtrlar^O zaman- ve yanirg'yorumianan bu sanat dan beri, Fluxus, daha Eok bir akrmr birEok Ea$daEsanatgryl hareker olarak deSil, estetik etkiledi. Belki de Fluxus'unen pratikleri geligtiren bir iyi tanrmr Dick Higgins'in Eu duyarllk, radikal coplumsal basma kalp ifadesidir: tutumiann bir kaynagma tarzr "Fluxus tarihte bir an ya c{abir oiarak stiregeldi. Onceleri sanatakrmr de$ildir. Fluxus bir di$er sanar drErgoriigleri temel allan hicivlepekigtirilmigmini-

nisyan3

{yetmigbeg}

Seyleri yaplg bir tarzr, gelenek, bir hayat ve oliim
tatztdff".

Fluxus. sanatr rrri crIarl slKIlKla, geyleri norffial ba$lamlarrnrn drgrnaErkarmanln ve onlafl yeni tarzlaj-d?. di.izenlemenin yolunu a.raya,n "happening"ler, ve "olaylar" "aktiviteler"de yer aldrlar. Ken ait Fried-man'a olan bir cirnek: "Bir balyoz, bir yumurta ve teyp cihazryla kiigtik bif sahnede yririi. Yumurtayt sahnenin bir tarafina, teybi ise kargr rarafa yerlegtir. Teybi

Vautier, Ben George Brecht, Robert \7atts, Cage, John Allison Knowles, LaMonte Young, Yoko Ono (daha sonra John Lennon'r da getirdi), AYO, Ben Patterson, Joe Jones, Joseph Beuys, Nam Paik, June HenGeoff Eairgtrrarak playback'e bas. dricks, Larry Miller ve Ken yi.irii. Friedman do$ru baElangrgtabu Yumurtaya kaldr.'30 lrareketin igerisindeyer allan Balyozu al. Ytikse$e saniye bekle ve yumurtayl isimlerdir. pargala.dylece kal ve bekle. 15 saniye sonra, teypten tavu$un giiriiltiisii gelir". bir

Di$erlerini kendi kendinize zorundastntz. grkarmak

tllEt s

-ee

v.'pii.p

ar

'e!t:til".4Ltr'rq

-

!

Fl(iMu?F

F.lr}rt' A lir.ellt.l.'l!r'i;i,/,/{Jlt'r' A ir: r'.. fl!:FAND t't, a':i;..,ri-. ilr:t4 ?!t'"n[+ ltAE.lz tr rvi/u !.il .AIi i' e E A!.! : j ^,;r;!;;;,t r;, r.;e ;iiii..ia, 1;',r; -,,, I-6,..r1'i:r /,1,:,ti::.;r: t,i t"t"ie::,..rit;.'

\l
i.;

E

i;

)z

.iit. ..p,!,!.t ,,i i.li,!i: : tit,.+et.. ioci"i * t p!: li:'r.i .t!':i.,,tHnr+, itlt uvi!ei! {rr'"/ ri- +ilr.

c 1p1e oddelerde, b b A r o b o o q k o ,i r PreIUt: ve merdivenlerde G o s t e r l d e6 n c e , y e t i q k i nY o d o n k o t l o r d os i . l r l i k i z l e y i c i k o l t u k - b i r g o kE o c u k I e n i r ,( T o r i hb i l n iorlnln oturulo- torofrndoblr lnmiyor) olrgveriq cok boiurllu y0 m e r k e z i n d e d 0 AtomBombosL 0 r k 0l s q U Kurboni: nlformo s o k i nb l r boglontr, g i y r n i $ ,g o z ( T o r i hb i l i n m i Y - o l I g v e r i q r n o s k e li k l o d o m lnde merkez 0r) "otom Erkekyo do.kodtn s L i r r i l m e k t e d i r , bir sedyede I : F l u x u sk o h r o m o n t ( T o r l hb l l i n m l v - bombos kurbont"ni 0r) |letrodoroyloro un Toktmr Y u c u d u n y o r l s l SUrliklenen iqenirve.bovlece y B U y 0 k o d o k u E u kf e n oi o l d e y o r o l tren durdurulur, ve ( T o r i hb i l i n m i Y - o y u n c ob e b e k l e r , Ionmrg deforme k b Q l p l o ky o d o g i v - o l r n u g i r 0r) sohip/ i C o d d eE i n Z e n : C i r i t m i qo y u n c o k gor|.]nume dl0eryortst ise , b e b e k lre Y e t i g k i nb i r i , g o z l e r iy 0 r l k r r t l m t q ,k o n i t " s e k sf e s t i v o l i " o l o r o kv e y 0 d 0 y e n l o y u n - k rI t 0t n o kopolt rU rundu lmtlgbi r brl cokbebekler, med it0sy0n k o d t n r -t o g t r , p o z i s y o n u n b i r s e r Q e k r k e kv e do e o b e b e k r o b o s l n d o d e k o d t n ,r n t i z i k ( T o r i hb i l i n m l oletleri vb, bir y0r) oturmoktodlr,

{yetmigaltr}

nisyan3

ahmet m. o$rit
F

s \

E\IEI B.dgdM Avt'y.t. troE'rlaN eglrrrr_.Ei Neter K6Y-

s'
3

l,

P

:
6 ,l

'/(e kodor igler lcr.s. bir t trliedidir EdgorAIlon poe,nttny0s0m! Inun (jJUni, bogonstzttdt ytjztjnden t)rktjttjctjttjs| ortms korkinc-b'ii SbnoiVj aKudugun belgelerin ttintintinbendeuyondtrdtdt ortok k-ont, Aneriko Birlegik Devletlerj'nin Ple igii oen^ig bir hopjshon-eden bogkoolV giit, bjnootgt y,oIundaydt, Bonosorofsontz Poe, hovogoztylooydtnl'otttms bi o7iUk-b1rborI1klo dedil, doho teniz kokonbir dtinyodo iefes otobilhek iVlh- yir-oinjon 'B; vorl t.dtntn otegl i gt.rotntglon iginde orgtnt tlordu noii{ninesi'ni', sevjnsIZ ?evrentn etKisinden kurtul0bilnek.igin or)stgldfoi stirekli gobo, onun bi r goi r ve hotto bj r oyyo€oloTok ig dtinyostnt, ruhso'l ylptsrnl beli rl eyen tek etkendi,,, , ', CharlesBaudeloire
abartrlan esrarh atmosferle ba$larrnr koparramadl$rnr gekillenir. 19. yy.n baqlannda ort^y.L koyan ve bu nedenle ingiltere ve Amerika'da iyice yargilayrcr bir anlatrma sahip tutuian gotik edebiyar bolca bir akrmdrr. Mekanlardan, okhyucu bulmasrna ra$men dini/dini olmayan, inanElardan, Eo$unlukla tam bir edebi etkin- di$er diinyalardan kaynaklanan li$e erigememiE, arisrokrat ingiliz Gori$i ve protestanlkkadrn yazar yazarlar tarafrndan arisrokrar ran Eo$unlulu . beslenen Amerikan rValpole'un baElattr$r aktmt bir okuyucu kitiesine; hisset- Goti$i'nin karErsrpa Edgar 1900'lerin bagrndaki mekten dehgetle korktuklan Allan Poe do$al olanrn korkuH.P.Lovecraft'a kadar takip duygulanndan rahatlarrcr bir ruculu$uyla dikilir. $iir yazarak eder. Gotik edebiyatta korku, zevk almalan igin yazrimrg, edebiyata ilk adrmlagnr aran, aktmtn adtnt da aldrlr yetkin kurgu anlayrErndan Eo$u daha iki yagrnda ikisini de mimariyle, kulelerle, dehlizler- kez yoksun, sak kcitiiyii finalde yitirdi$i hastahkl bir annenin le, metafizik olaylarla ve cezalandrrarak klasisizmle ve alkolik bir babanrn o$lu olan ondral Sir Horace T Whlpole'un 1765'r.e I I-lyazd$t Otranto $atosu gotik korku edebiyatrnrn baglangrcrsayrLr. iElerinde Dr. Frankestein'rn yaratlctsl Marry Slrelley'in de oldu$u bir dizi

nisyan3

{yetmigyedi}

,i;:uiru;r1tFR
harmcnlanan 1 bunlarla

ve sanatEr kigili$i i no., i materyelleri higbir gekilde I srnrflandrrmayl!r, edebiyarrn yor*rloyr.t deSil ifade edici i i olr.rgon., savunusu, analitik i ,;yt ti anlaytgt,yalnrzL$r,kabusi lnr, ,r" cinem verdili higbir geyi . i elde edemeyiqiyle (elde ettiki lerini de liaybedigi, cizeliikle i kadrnlarO kendini irer zaman derin buhranlnnn ortastndt

ozerk ve jrabancr mikro- cesetleri, Paris'in kurmaca diinyalar iireterek, teknolojik Morg Sokalr'nda bir evde, tatnamryla da$rtrlmrgbir odada iierlemeninEeliqkilerinegcister-. di$i tepkiyle gtotesk dykii- bulunur. iEeriden kitlenmig bir lerinde bilimsel malzemeleri kaprnrn cjniine kadar gelebilmig igeriden gelen karikatiirize edip kullanarak, tanrlilartn seriivenve gezi fomanl tiirlerini ispanyolca mt, Rusga ml, spekiilatif ayrntrlarla birleEti- italyrnca mr, yoksa hiE duYrerek yakrnlagrr.Bana gcire BK madrklan baEka bir dilde mi konuguldufunu anlayamadtkgeEendiyalan iki'kigiarasrnda g^zerc bir aktaran logu hikaYe. haberiyle baglar Diinyanrn ilk hayal iiriinf dedektifi E. Auguste .: ' Dupin so$ukkanlLkla meselevi saf analitik mantrk bir gozer ve yiiriittigiiyle hayvanat katilin bahgesinden kaEmrg , bir orangutan oldulu ortaya Erkar (karilin ancak finalde kim anlaErlan oldu$u aLgrk hikayelere fransrziar olmayan

n

\ derin duygula'mn, ,tort,, , edebiy,rtrna
Ooutb:t \veni . v' r\kazandrrdr ,

X

,affi*n

"'J;ff,I:'*W \;:jill
ft\,,.*..' ffig
\*,

-Jtr-/ +

,\iu"o-ura.Eo; I

*l**:
mig adamrAprztn[stiine inmeye eder. baglayrgryla\ devam Mekanr ue \ sarkacr sonralart Kafka'nrn da\ullandr$r gekilde ince ince, rdrekani$e dayaL kara-avrtnttlarl\r betimler Poe ve bilimkursuy\ akraba sayrlacak bir,;yk..iorr"\'o koyar.Ama poe BK'ya asrl c,rlarak kapah,

N

'. ' '; *'' (Pit Kui,'u ile SarkaE and \ '\' ; tlre\ Pandellium) adh

4 Z engizisYon \ ciykii\siinde bir \:<+:z panik lriicre\sinde hapsedilm[, icinde\ kendisine yaPrlacaklan ozerk yarattr$r bekley\n bir adamr anlatrr Poe' Poe'nun oluEmaya diinyalar gergevesinde baglayan Zrfiri \ karanhkta aksihikaye, \ dnhn sonra aydrn- bagiayan bilimkurgu tavandan yomlan tizerinde, ardrllan lnnacok \ hti.r.d. pe ucu keskin bir \7ells, Vernes gtbi yazarlarla salanan sarkactn yq^nngynt'ng sabitlen- beraber iglerlik kazanmaya baElamrgtrr'

' "VA'V/".' CIV ' =4 , /

fransrzcaya adryla "L'Orange-Otang" Dupin 1842'de gevireceklerdir). yayrnlacak Marie Roget'in Esrarr ve 1841'te yayrnianan oyKuyu Qalnmrg Mektup oykiilerinin de kairramant olacak, bciYlece Poe gizli kalmrq seri-dedektifciyktlerinin de iik orneklerini CinaYet HoS verecektir. kitabrnda. Mandel Ernest'in

..

I

..

..

aktardr$r ilk dtjnem PolisiYe romaniartna dair yedi agamal Sokalinda' Morg Aynr Poe, 184 1 nisantnda Eabion Yazar ve Graham's Magazi'rre'deyayln- Cinayet'le baglamrgtrr. beraberce lanan Morg Sokalrnda Cinayet okuyucunun

bu'gablongoyledir: (Murders in tire Rue Morgue) geliEtirdi$i P roblem, ilk Eciziim,dii$iim, adl eseriylede polisiye tiiriinii insan drgrbir giigle feci kangrklk dcinemi, ilk Panltr, baElatrr' ve qekilde katledilmig iki kadrnrn Eciziim aErklama.

{yetmigsekiz}

nisyanS

----------{Poe'nun dedekrifi Dupin yaklagrrkenaynr Conan Eciziime Doyle'un Holmes'inin olanlan aktaran yakrn arkadaEr Dr. S7atson'u gaglrrl$rgibi, ismini bilmediSimiz anlatrcryr Eciziimtin asLnda ne kadar basit bir yerde gizli oldu$unu gcistererek qaglrtrr. Doyle, noktalama igaretlerine dek acr ve hrisranla orriltidiir. Daha ya$ama gdziinii r.gar .aemaz baglayan 6ltimler, yaslar, elde edemeyigler, kargrhksrz kaian aEklar, hastahklar, alkol ve uyugturucuyla birieEince yasamrnu bir loser, bir turunamayan geklinde srirmrigtiir. Entelektiiel ve edebi kaygrlarla kendini siirekli yazdrklanna adamak istemiq ama bir soapopera'ya dciniiEen galkantrL yaSanrlsr,parasal srkrntrlaria beslenip onu siirekli dibe, alkole ve afyondan riretilen opium'a itrnigtir. En dipte Foe, miic4dele etti$i karabasanlarr ve clhirn korkusundan kaynaklanan sannlan yarattr$r kahramanlara yiiklemiEtir. lerinde

Adom Yoyrnlorr) -Ktzt I 0Itintin Lloskesi krsmrnr geEirdi$i ingiltere'yi (Tomris Uyor, Nison srk srk hayal ediqive bazr ciykiiY o y r n l o r r ) lerini Avrupa'nrn EeEitlimekan-Segnedyktiler lannda kurgulayrErylaEski ve (Mehmet Hor'moncl,Yeni Diinya'yr birleEtiren bir E p s i l o n o y r n l o r r ) dncii olmugtur. Y -Arthur fiordon pyn,in lyktisti, (HosonFehmi Korku, bilimkurgu, polisiye ve Nemli)AvroE hatta daira da ileri giderek Yq.yrnlorr .. -0Itincil 0yk0|er, modern poptiler edebiyatrn (Homide Koyukon, baglatrcrsr diyebilece!imiz K o b o l c r ) Poe'nunbiyografisine yazrk ki

Zaman z^man grotesk oykiidalga gegse de sevdi$i herkesi (ve .neredeyse Poe, romanrizme meylederken tiim tr<adrnlan) elinden alan -lulorg Sokoilndo bir yandan da <iyktilerinin tra- <iliim Poe'nun en bi.ivtilc Cinoyet (Memet Fuot, jik tablolar giziEi,sevdiSikadrn- karabasanrdrr. V o r l r k y o y r n l o r r ) lann hepsine taparcasrnarutu-AIiln Bricek 0,lehnet lugu ve bunu irikayeldrindeki Karakedi (The Black Cat) rie Akter, Vorlik kadrnlara aksettiriEi, dtiEiinsei Geveze Ytirek (The Tell-Thle Yoyrnlorr) -0Iodondtst (iyktiler ve estetik kaynaklan biraraya Heart) ciykiilerinde Poe kansrnl (Memet Firot-Tomris getirigi, ona zindan olan cildi.iren kahramanrn kendi Amerika'da EocukiuSunun bir a$zrndan,cesetleriduvarlann, Uyor, ddgemelerin arkasrna gizleyig-

O t O u d u no r e o s r n d o Foe'nun Ok baEiattrlr ttjrii Z0'denozlo oykU, f geligtirirken, cjnciiliiniin tomomlonmoml$ bi r kullanmakla r o m o n e g i i r l e r tekniklerini v p b t r o k o n o e , n u n beraber, muhtemeien okuyucuyu da krEkrrtmak igin kendit u r k q e d ey o y r m l o n o n k i t o p i o r l n e y o z r kk i ni Poe'dan iistiin gdrdii$iine p e k f o z l o d e s i l , dair la{lar sciyletir Flolmes'a. T U r k i y e ' d L o t i n Kanrmca Poe'nun polisiyeleri e gecmeden kadar melodramdan bir olfobesine ' g u n u m u z e d e b i y o t ne e, geEiE reEkil etse d e r s i e r i n d e k ip o e keskin zekasrnrn de Dupin'in I Holmes'dan E e v i r i l e r i b i r y o n o aEa$rkalrr yeri yoktur. T U r k i y e ' db o s r l m r s e P o e , n uk i t o p l o r i 'Iamamryla n yenilikEi olmasa da gunlor:

Xerinden

bahseder.

$agrnlmamahdrrki iEki, uyuEturucu ve kumar ytiziinden (ki kumar da Poe'yu dibe Eeken etkenlerden biridir) Eizofrenlegip kanlannr dldiiren adamlar, finalde vicdanlannrn sesine(birinde kansryla birlikte iizerine duvar cirdii$ti bir kedinin Erglgr, digerinde dciqe: rnenin altrndan gelen kalp daha ilk satrrlanndan en sona, atrgian)yenik diiEiip polise tesher ciimleye, her kelimeve, Iim olurlar. yagtaki Eok Qocuk

nisyan3

{yetmigdokuz}

" &ct& 1r'Ni't| *fuHca,ra5N fuJ\ARLNE4 @JPJK #E(EN n s€:,t',Pi oixLaotu

agdt Dil-CIETEd6I

du$u btiyiik agkr Antik Yunan tannqasl Heiena'da somutiar. ritmik "gi.izelli$in $iir yaratrstdtr"desede giir tarzrnda verdiSi eserierinen iyi cirnekleri yine de karabasanlannt anlattrklartdrr. tr849'daki oliimiinden sonra, bagta biitiin oykiilerini {ransnCiraries caya' geviren Baudelaire,onu cincii bilimkur." gudan yana bir m ceta-Y^z rr olarak gciren iules Vernes, Gotik baqrnda 20.yy.rn oian Edebiyatr zirveye tagrYacak tinlii Lovecraft gibi H.P yazarlartn Foe'ya gosterdikleri onu saygln bir Yazar ei.remmiyet haline getirecektir.

Vicdan Borcu, Ken Parker-Alaska Sayr1, Tay Yaylnlatr

sevdi$iveremli kansrVirginia'yr aldatrr$r/aldatmaya Eairgtr$r, ona igkinin ve uyugturucunun davrandt$r, etkisiyle kotii kumar tutkusundan da kaYrgaklanan parasrzitk Yiizi.inden refah iginde mudu bir haYat yagatamadr$r igin duYduSu derin rzdrrap oykiilerine Yanslmlstlr. Kendisi giizellik en iYi Eiirle, en korku, tutku, qel.rvet iYi krsa oykiiyle ifade edilebilir tezini Lord onun saf/unsa da, Milton'dan etkileByron'dan, nen ilk dcinem giirlerinde de.

korkunun, Seytani diigiincelerin, aclnln ve karabasanlann etkilerini g6rmek miimkiindiir. karlstntn Ancak giirlerindeki kabuslar oun somutlu$unu, .ardrndan yazdt$t Annabel. Lee bagkaca sorunlara, baqkaca ve iEindec{uygularaaittir. ilk u$raErolan giirinde duydu$u Yasr anlattrken Poe, oykii giirden Yazarh$rna ki Eatrgmalarl duYycinelmesinin baEilca nedeni Helen giirinde giizelli$e

Eaudelaire "diig gibi derin ve panltrh, kristal kadar esrarlt ve paradlr. Poe ciykiilerine dek kusursuz" diye tanrmlar Poe'Yu' kendi yayrmladrsr giirlerinin Foe'nun eserleri ve YaEami gormediSi ilgiYi, gazerc ve hakkrhda giiniimrize kadar dergilerde yayrmlanan dYki.i' yaprlmrq en iyi araqurmalardan leriyle gor.meyebaglayrncnEiir birini yapan Baudelaire,onun yazarh$rnda yakalaYamadr$r acr dolu yasamr iEin gevirdi$i A i..r . siireklili$i oykii Yazarh$rnda (JyKurer l ln OIa$aniistii gosterir. Extraordinaries) (Histories gciyledemektedir: onscjziinde Euraka adL giirinde, Isaac Newton'un matematiksel ve planh evreninden esinlenerek, "Poe'nun kiqileri, daha do$rusu, insan ruhunun estetik birli$ini Poe'nun Eizdi$i tiPler, tr<tvrak s o n r a d a n yetenekleri, gevgek sinirleri, dengesini, ve Amerika'nrn endiistriYei Yak- zorlukta tehditler savuranategli iagrmh sanat orta,tttnda gizgi ve dayanrkL iradesi, o baktrkEa filmlere bile malzeme olacak hacimleri bi.iyiiyen egyalarabir The Raven (Kuzgun) adlt'uzun- krirE sertli$indeki bakrglannr Poe'dan bagkasr ca giirinde dehgetin Eoziim- dikigiyle do$alhsrnr ve korku- de$ildir. Onun kadrnlart da, rglk trenebilen sagan ve nrastahkh, giiliinE illetlerle olitm doge$ine diigen, rnusikiyi andtran bir sesle konuqan o kadrnlar, Poe'nun ta kendisidider".

{seksen}

nisyanS

----------r+Poe'dancjncekiGotik korkuyla, Poe'nun analitik tarzrnr harmaniayrp belki de'Poe'dan daha da dehgetengizoykiiler ortaya koyan, Poe'dan sonra Amerikan fantastik edebiyarlnrn en cinemli temsilcisi sayrlan Lovecraft da Poe'nun yagamrve edebi kigiligi hakkrndaki bit baqka kaynaktrr. Onciili.i hakkrnda " Poe'nun karabasanlan. ondan cincekilerde hiE buiunmayan bir inceli$e sahiptir ve edebiyat, boylece daha cince eriEmedi$i, yeni bir gergeklik yi.izeyi kazanrr." diye bahseder H.P Lovecraft. Bu yazryrhazrrlarkenen cjnemli bagvuru kayna$rm olan, uizerine yaprr$r incelemelerle korku tiiriiniin Tiirkiye'deki en yetkin isimlerinden biri olan Giovanni Scognamillo'ya gcire Edgar Allan Poe'nun, kairramanlnrn direkt olarak kendi ismini Ea$nEtrrdr$r; hayatt boyunca yazdtll tek romant olan Arthur Gordon Pym'in Oykiisii'ntn (The Narrarive of Pym) Artl.rur Gordon. (Pym-Poe) bicmemiE finalini tamamlayan yazadardan biri Vernes'dir. de Jrles Scagnamillo'nun "Kendi sonunu ciykiisiinii anlatan Poe,. bilmedi$i iEin t4mamlayamryor." dedi[i ciyktiniin sonunu kendine has popiiler bilimkurgucu tarzlyla yazao Vernes, Poe'nun oliim dciEe$indekurtanlmasrnr istedi$i Pym'i kurtanyor kurtarmastn,a ama Poe'nun devamcrsrolamryor. Poe'nirn hikayeleri bir gok filme de konu olmuqtur. Oykiilerinden yola.grkrlarak yazian senaryolar drgrnda iilkemizde de bir zamanlar ilgiyle izlenen Alacakaranhk Kuga$r gibi TV ve Alfred kuqaklan Hitcircock'un Vertigo, KuElar gibi gerilim filmlerinde Poe'dan izler bulmak mtimkiindiir. Mtizik diinyasrna da esin kayna$r olmuEtur E. A. Poe. Orne$in The Allan Parson's Project The Tales of Mystery and Imagination - Edgar Allan Poe adL albtimiinti tamamtyla Geveze Pse'nun Kuzgun, Yiirek, Usher'lann EokiiEii gibi kurmugEiirve dykiileri i.izerine tur. 150. ciliim yrldcintimii vesile siyle krsa siire cince Amerika'da yayrnian bagka bir albiim ise Poe'nun oykiilerini mi.izik eEli$indeyeniden hayata hedefliyor. dondiirmeyi Tiirkiye'ye gelir mi bil-.*, ^ma albtim igindeki Jeff Buckley, Marriane Faithfull, Iggy Pop isimlerle de goz dolduruyor.

Koynoklor
' Morgue Sokap Cinayeti, Edgar Allan Poe, Qev: Memet Fuat, Adam Yayrnlan, Nisan T998, 5. Bastm ' Kuzl 6lti*tio Maskesi, Edgu Nisan Allan Poe, Qev: Tomris Uyar, Yayrnlan, Temmuz L994,2. Basrm . Alnn Bdcek, Edgar Allan Poe, Qev: Mehmet Akter, Varhk Yayrnevi, ASustos 1954, 2. Basrm ' Debsetin Kapzlan, Giovanni Scagnamillo, Mitos Yayrnlan, Marc 1994 ' Korkrnaytntz Holmes, Erol Mn Sherlock

Uueypozarcr,

GoEebeYrynlau,l99J : Atopik Sinema, Bernhard Roloff - Georg SeeBien, Qev; Veysel Atayman, Allan Yayrncrlrk, Llazir an 199 5 ' QaEdq Fantazlta, Unsal Oskay, Der Yayrnlan, No:133 ' Hog Cinayf, Mandel Ernest,

Qev: N. Saracao$lu, Yazn Yayrncrhk,1996, 2. Bastm yrirnda 150. Oltimiiniin ' Dtinlta Antolojisi, $iiri yaprJanlar bu albiimle srnrrla Berk, ilhan de$il elbette. Qoktan birer Hazrriayan: Yayrnlart, Diinya miize haline getiriimig Poe'nun Milliyet yagadr$revler, cildiilii hasrane Klasikleri Dizisi: 6, Nisan ziyaretEi akrnrna u$uruyor. r914 Adrna diizenlenen yartgmalar, ' Yeui Polisiye Diziler, Yine iizerine yazdmrE kitaplar, TV EskiKahplar, Omer Tiirkeg, A. programlan, tigcirtler, oyuncaklar -.ve Amerikan tarzrnln akhnrza getirebilece$i tiim iirrinlerle arnerikan e$lence endi.istrisi, Foe'nun karntnt doyuracak parayr bile kazana-

Lumierre kardeElerin sinemayt madr!r oykiilerinden dek milyonlan kazanryor! icadrndan giiniimiize

Virgiil Dergisi, $ubat 1998, Sayr Sayfa3-6 5, ' Vrgiil, Sanat Diinyamtz,Roll, Radikal2, Martin PC!. 'Mystere/Atlantis, Alaska, Eimdi Dylan Dog, Natl:an Never sayrlan dergilerinin Eegitli

nisyanS

{seksenbir}

-*

bir a{nerikan

nnsoap-operatusl:

ecrLannEocu$u Poe
dciniiElerinekadar Edgar "Alan" yaklagrk50 tane basrlmrEtr. Chelsea ve I-ondra'daki yatrh $ubat 1829'da Eok sevdi$i iivey okullarda co$rafya, edebiyat ve annesi Francis Keeling Allan din eSitimi gcirdii. Amerika'ya dldii. BirkaE ay sonra ilk Al ddndrikten sonra da yatrh oku- kirabrnrngeligtirilmigbaskrsr 13 yaErndaykenaaraf, Timurlenk ve krsa giirleri maya devametti. bilinen ilk giirini yazdr.Bu arada (Al Aaraf Thmadane and Minor ytiklti bir miras kaia.n Poems) yayrmlandr ve ordudan amcasrndan Allan, , ailesini aynlarak \7est Point Askeri John liiks bir kcigke Akademisi'ne girdi. Fakat bagr Richmond'daki taErdr. 1826'rn EubatrndaPoe, hiEbir zaman beladan kurtulVirginia Universitesi'nde mayan Poe, akademiye girdikten Yunanca, Latince, Fransrzcave altr ay sonra alkol balrmhldr ve ispanyolca cilrenimi gcirmeye derslere girmeyigi yiiziinden baEladr.Aynr yrLn arahk ayrnda Askeri Divan'da yargrlanarak fikriyle okuldan atrldr. Bu srralar New akLnda ' evlenme gezgin fuchmond'aEocuklukaEkr Elmira York'da $iirler (Poems) kitabr -a 9 Ocak 1809'da oyuncularr Royster'r gdrmeye gitti. Ancak yayrmlandr. I kn-ponya elizabeth Arnold Hopkins EImira'yr niEanlanmrg buldu. I Poe ve David PoeJr.'in Eocuklan Baba Roysterkendine Edgar'dan 193f in ayrnda Temmuz Edgar Poe Boston'da do!du. dahazenginbir damat bulmugtu. Philedelphia'da Saturday Cover ve Virginia'daki ilk yrllanndan dergisinin aEtr!r yarlsmaya, Anne Poe zatiirreye y"akalandr ktigiik Edgar l'reniiz iki yagrn- itibaren kumara gcimtilen Poe, birkaE. <iykriyle birden katrldr. dayken vefat etti. Trirk melo- 1827'nin Mart'rnda fakiiltedeki Birincilik ddrihinii alamadr, dramlanndan hig aga$r kalrr yanr kumarbazlardan birine o zamanln ancak hikayeleri ismi kullanrlolmayan Edgar'rn l.rayattna parasryla Artrk madan basrldr. Alustos aymda 2.000$ borElandr. bunun iistiine bir de kanstnrn baEkaEaresi kalmayari Poe babasr Poe acr bir haber daha aldr, ciliimiine dayanamayan baba saydr$r John Allan'dan bu parayr kendinden iki yag biiyrik afabeyi David Poe Jr.'m <iltimii eklendi. istemek zorunda kaldr. fakat Henry Leonard Poe ttiberkiilozyetim Edgar'r Allan parayrvermedi.Poe,ailesini dan cilmtEtii. ve Okstiz R i c h n o n d ' L z e n g i n b i r t a r r m bciylece terk etti. ayrnda iEletmecisi olan John Allan yanrEkim 1833'iin na aldr. Allanlann gocuklan Evden ayrrldrktan iki ay soma 26 Baltinrore'da yayrnlanan Bir olmuyordu ve Edgar'r kendi Mayrs 1&27'da Edgar A. ferry SaturdayVisiter gazetesinden gocuklan gibi yetiEtirmeye adryla BideEmiE Devletler $igede tsulunan El Yazmasr(MS bagladrlar. ordusuna yazrldr. Orduda ilk found in a bottle) adL hikayesiyle yrhnda Timurlenk ve krsa giirler'i 50 $ 6diil aldr. Bir yrl sonraiivey l 9 l 5 ' i n h a z i r a n r n d a A l l a n l a r (Thmarianeand Minor Poems)'i babasr John Allan Virginia'da : ., I n g i h e r e ' y e t a g r n d r . J 8 2 0 ' n i n "Bir Bostonlu" ismiyle yay$- dldii. Allan vasiyetnamesinde vermemigti. temmuzunda Amerika'ya geri landr. 35 sayfahk kitapErktan Poe'ya yer

{sekseniki}

nisyanS

Baltimore'daki evinden 1842 yrlinrn Mart ayrnda Richmond'a Southern Literary Amerika turuna Erkan Charles Messenngerdergisinin edit6r- Dickens'la E.A. Poe hi$tinri yapmak iizere taEndr ve Philedelphia'da buluEtular. buradaMayrs ayrnda13 yaErnda- Dickens Poe'nun Grotesk ve ki kuzeni Virgina Clemm ile Arabesk 6ykriier'i iEin evlendi. Ertesi yrln baErnda ingiltere'de bir yayrmcr buladerginin editddri$tinden aynldr ca$rnrscizverdi. Aynr yrhn mayrs ve Eocuk-kadrnkansr Virginia ile aytnda Poe Graham's New York'a yerlegti. Bir yrl Magazine'den aynldr. 1843'iin boyunca biiyiik kenr N.Y'da b a E l a n n d a aradrlrnr bulamayan Poelar Philedelphia'ya tairndrlar ve 1838'in temmuzundaPoe'nun ilk ve tek romanl Arthur Gordon Pym'in 6yktisii (The Narrative of ::. Arthur Gordon Pym) d basrldr. Bu eksik -.]' brrakrlmrg romanl H.P Lovecraft, Jules $ Vernes, Charles iii Romyn Dake, ,ii

Dominique Andre Poe'nun dliimiinden sonra . tamamlayacaklardr. 1839'da Pr. Thomas \fyatt'rn yazdr$t The Conchologist's First Book igin geviriler yapu; giriE ve tanltrm yazrlarrnr yazdt. Mayts ayrnda Gentlemen'sMagazine'ineditrirhi$iinri yapmaya baEia{. Ertesi yrln bagnda Grotesk ve Arabesk Oyktiler (Tales of Grotesque) yayrmlandr.t84f in Eubatayrnda grkan Graham's Magazine E.A. Poe'nun Nisan avrndan itibaren derginin editcirlii!6nii yapacalrnragrkladr Poebirinii ve sayrsrnda modern polisiyenin ilk 6rne$i sayrlan Morg Soka$rnda Cinayet (Murders in tlre Rue Morgue) yayrmladr. Poe'nun d6neminde Graham's Magazine, yiik5.000 olan tirajrnr37.000'e seltti ve benzerleriiginde en Eok satandergi haline geldi.

Eeken Poe bir arkadaErnrnvasrtasryla katiplik gibi edebiyatla u$ragmasrna mani olmayacakbir ig bulmaya EahEryordu.Araya o ddnemki ABD bagkanrn ollu dahi giise de Poebciylebir iEbulmayr beceremedi.Maddi srkrntrlanna, Eok sevdi$i kansrnrn yakalanmasryla triberkriloza acil.ar da biiyiik manevi eklenen Poe, alkol ve uyulturucunun da yardrmrylakarabasanlannr ciykrilere dcikmeye devam etti. 1843'rin haziran avrnda bir korsan hazinesihakkrnda yazdrSt Altrn Bdcek (Golden Bug) hikayesiyle Philedelphia ,, . Dollar Gazetesi'nden 100$ 6diil kazandr. Birkag ^y sonra hikaye tiyatroya uyariandr. Aynr ydrn 1,. temmuz ayrndaProse i Romances'r yayrm:; layat Poe, aynr ay ,i; amerikan Eiiri iizerine i:'" dersler vermeye bagladr. Derslereolan ilgi ve elegtiriierin gok iyi oluEu Poe'yu edebiyatrnbaqka alanlannda da derslervermeyebagladr.i848'de Euraka adk kitabr igin Poe ve Erkaraca$r olugturdu$u T. Clarke Stylus adrndabir dergi temel malzemelerini anlagtrlar. "Amerikan $iiri ve $airleri", " $iiEin Erkarmak Akhndaki projeler iEin Stylus'un irin ilkeleri" ve "Kainar" derslerigok uygun bir ortam y^ratd-\ ni vermeye baEladr. Ertesi yd calrnr diiEiinen Poe ne yazd<ki nisandaPoeve kansrbir kez dal-ra dim u[raglanna rafmen 6hin- NYta taErndrlar. Poe Sunday ceye dek dergiyi basrlmrE bir Times'rn editcir yardrmcrlr$rnr Bir iki ay sonra yapmayl umuyordu ama yine halde gciremedi. Philedelpia'da grkan Saturday umdu$unu bulamadr. Altr ay Cover gazetesinde grkan bir iEsizlikten sonra Tvening makale Poe'dan bahsediyordu. Mirror'da yazr iEleri kurulunda 'dvgiilerle Ertesiyrl Eubat baEladr. dolu bu makale ile bir- EahEmaya likte Poe yavaQyava! tanrnmaya ayrnda Poebu kez The Broadway baELyordu. Journal'rn editciniydii" Bir yrl kadar sonrada Poederginin tiim poprile rleEmeye kontrohinri eline aldr. Bir yaudan baElay sun, maddi srkrntrlar 29 Ocak i845'de Poe'nun en

nisvanS

{sekseniig}

rinhi Siir Kuzgun'u'(The Raven) NY Mirror'da yayrmlandr. Kasrmda The Raven and Other Poems ve Thles kitablan basrldr. 3 Ocak 1846'da Poe The Broadway Journal'rn yay:r;.a finansal sorunlar yiiziinden son verdi. Nisanda Godey's Lady's Books dergisinde New York'lu edebiyatErlar tizerine bir yazt dizisine baEladr;dizi tutuldu ve' ekim sayrsrnakadar beg bcihim daha hazrdadr.Mayrs ayrndaPoe iyice kritiilegen kartsryla New York'un drgrnda bir krr evine tagrndr.Fakat Vrginia Poe eve taErndrkran birkag ^y sonra tiiberkiilozdan cildii.Kendini

iyice alkole ve uyuEturuculara kaptrran Poe kabuslattnL y^zmaya devam etti. 15 Temmuz 1848'de metafizik bir EahEma Poems'i sayrlan Euraka,A Porose yayrmladt. Tekrar evlenmek isteyendul Edgar A. Poe, Sarah Helen \Thitman'la niganlandr. Ancak hala aklndan Erkartamadr$r hayali bu durumda onu daha fazla igimeye itti ve Miss \Whitman bir ay sonra nigant bozdu. Ardrndan Poe yrllardrr grkartmaya StylusdergiEalqtrSr sine finans saflamak iEin grineye do$ru bir tura Erktr.Qocuklulugegti[i Richmond'a nun tekrar Elmira geldilinde

Shelton'rgcirdii ve dul oldu$unu teklif erti. ilk ci!renince evlenme bagta buna srcak bakdn Elmira Poe'yunihayetindereddetti. AIkol sorunundan kurtulmak isteyen Poe Richmond'da alkol bir tedavisine bagladr.Tedaviye ay katlanabildi ve buharh bir gemiye binerek Baltimore'a geEti. Ekim 1849'da 7 \Tashington Baltimore'da College Hospital'dakrrk yagrnda gcizlgrini yumdu, l.rayata koynok nno lrrtp ://www.eapoe .or I I geninfo/poechron.htm

f noi I i -ce' clen Eeviren :,Ttrnn Fr:dem giire il:iili:-,'i1lli",,,,L,a
, ,, ttin insonlor gitti, yobontl bir gogtunltk iEinde, on pornoklonnrn tisttinde Bishop HoII
Ben biiyiik bir adamrm -daha do$rusu bi.iyiik bir adamrm. Oysa ne Junius'rnl yazan ne de Maskeli Adamrm, zira ismim kanrmca Robert Jones ve FumFudge kentinin herhangi bir kdgesinde dolmugum. Hayatrmdaki ilk eylem, iki elimAnnem le birden burnumu tutmak oldu. bunu giirdii ve dahi karar verdi. Babam olduluma ve beni sevinEten iflaar iizerine bir" tez ile Nosolojis Heniiz pantolon iidiillendirdi. bile giymeye baElamrgken tezin iistiinden gelebilmigtim. itibaren Bu andan bilim Allanrnda yolumu bulmaya ve krsa siirede bagladrm kavradrm ki, insanrn yeterince g6ze garpan bir burnu olmasr sadece burnunun kaydryla, dikine giderk aslanhk mertebesine ulaEmasr miimkiindiir. Elbette ilgi Allanrm teorilede srnrdr de$ildi. Her sabah burnumu birkaE gekigtiriyor ve yarim diizine iEki yuvarhyordum. ReEit olduktan sonra, birg0n, babam beni gahgma odasrna ttvardedi oturunca, h$rmln temel amacr nedii?" "Babacr$rm" diye cevapladrm, "Nosoloji okumaktrr." "nedirdedi Robert" "Ve Nosoloji?" "Efendim," dedim, "burun bilimidir.t"'Burun babacrfrm" dedim davet etti. 'O!lum" grkrntr- o burun, otiimsek-o bilyiiyen-o" "Yeter Robert" diye siiziimi.i kesti bizim centilmen. "Engin bilgi karErsrnda yrldrnm birikimin garpmrga ddndiim -gerEektensdyliiyorum." kalbimle tiim (Burada gdzlerini kapayrp elini kalbinin i.istone koydu.) "Artrk e$itimin sona ermig. bulunuyor. Kendi bagrnrn Earesine bakmantn zamanr geldi de geEiyorzaten tek yapaca$rn burnunun dikine gitmekten ibaret. Oyleyse - dyleyse- iiyleyse (Burada beni merdivenlerdcn tekineleyerek indirdi ve kaprnrn iiniine koydu) "iiyleyse evimi terk et ve Tann seni korusun.t' Kutsal bir ilhamrn gelmekte oldu$unu hissetti$imden olacak, bu kazayr kdtiiye delil de hayra yormayr tercih ettim. Baba

rahadayarak, "yaklaErk bin farkh yazar tarahndan geEitli biEimlerde tanrmlanmrgtrr." (burada saatimi grkardrm) "$imdi iille gece sanrrlrn sulanndayrz, yansrndan once hepsini gozden halde oluruz. O secirmis

{seksendtirt}

nisvan3

--;------------___________
tavsiyesine uymaya kardr verdim, Burnumun dikine gitmeyi kafama koydum. Hemen oracrkta birkaE kez burnumu gekigtirdim ve Nosoloji iizerine bir kitapErk yazrverdim. Fum-Fudge'da yer yerinden oynadr. "Ola$aniistii bir dahi !"diye yazdr Quarterly.4 "Muhtagem bir fizyologl"diye yazdr \Westminisrer. "Akrllr bir adam!" diye yazdr Foreign. "iyi bir yazart" diye yazdr Edinburgh. "Derin bir diiEiiniir!" diye yazdr Dublin. "Bi.iyiik adam!" dedi Bentley. "Bizden berii" dedi Blackwood. "Kim ola ki?" dedi anne Blassblue. "Ne ola ki?" dedi biiyiik krz Blass-blue. "Nerede ola ki?" dedi ki.iEiik krz Blass-blue. Ama ben bu insanlann higbir bigimde kile almadrm-sadece bir sanargrnrn diikkanrna daldrm. Ruh umu- Kuts a-Dii gesi, portresini yaptrnyordu. FalanFilan Marki'si, Diiges'in kaniEini tutuyordu. $u-Ve-Bu-Kont'u, amonyak ruhuyla oynuyordu ve Ekselanslan Bana-Dokunma, srtrnr yaslamrg oturuyordu. SanatErya yaklagrp burnunu havaya kaldrrdrm. "Oh, Eok giizell! Diye ig gegirdi Diiges. "Aman Tannm!" diye kekeledi Marki" "Oh, garprcrl" diye inledi Kont. "Ati, iSrengl" diye homurdandr "Garantisi var mr?" dedi burnu rgr$a do$ru gevirerek. "Evet"dedim iyice siimkiirerek. "OldukEa cizgiin olduSu s6ylenebilir mi?" dedi, hi.irmetle dokuriarak. dedim "I{rh" cjbiir y^na krvrrarak. "Tek bir kopyazsr bile Erkanlmadr mr?" dedi mikroskapla 'inceleyerek. "HiE" dedim yukan do$ru gevirerek. Teologos Teoloii de aramrzday- I dr. Eusebius ve Arius, sapkrnhk j ve znik Meclisi, puseyizmg ve I konsubatalizim, homooiousiong i iistiine konugtu. I oI Ro.h", de Cancale'denl0 Fricassee de gelmiEti. Kr.-rr, diti moriton, velout6 soslu karnrbahar, dana etli ri la St | I I I

Menehoult, salamura 6 la St i Florentin ve portakal jdleli en i mosaique tarifleri verdi. Bibulus O'Bumper eksik deSildi. Latour ve Marcobri.innen, Mousseg ve Chambertein, Righelberg ve St George, Haubiriun, Leonville ve Medoc, Barac ve Preignac, Graves, Sauterne, Lafitte, St Peray iistiinde durdu. Clos de Vouget'a omuz silkti ve gcizleri kapah Sheery ile Amondllado arasrnadaki farklan srraladr. Floransa'dan Bignor Tintontintino bizimleydi. Cimabue, Arpino, Carpaccio ve Agistino i.isti.ine bir soylev verdi. Catavaggino kasvetine,

"$ahane!" patladr, diye manevranln giizelli$ine kendine kaptrrarak. "Bin paund" dedim. "Bin paund?" "Kesinlikle" "Bin paund?"
"Tastamaml "Alacaksrmzt' dedi. "bu nadide bir snat eser.i." Oracrkta yazdr Eekimi ve gizdi eskizini. Jermyn Caddesi'nde bir oda rurrum ve 'nosoloji'nin doksan dokuzuncu baskrsrnr, hortumumun portresine iligtirip Majestelerine yol* ladrm. O, mahzun kiiEiik sefil Galler Prensi, beni yeme$e davet etti. Yemekteki herkes bir aslandr iistelik sabrkaLydr. Qaldag bir pantoloncu ctrrdr. Porhyry, Iamblichus, Plotinus, Proclus, Hierocles, Maximus Tyrius, ve Syrianus'dan ahntrlar yapu.5 insanrn miikemmelli$e ulagabilece$ine inanan bir adam vardr. Turgot,. Pric'e, Priestly, Condorcet, De Steal ve 'Hastayken Bile Hrsh O$renci'den pasajlar okudu. Sdr Pozitif Paradoks da oradaydelilerin filozof ve biitiin filozoflann deli oldu$unu gdzlemledi. Estetikus Erik de gelmiEti. AteEten, birlikten ve atomlar. dan, bedenden ayri ve onu cinceleyen ruhtan, yatknhk ve uyumsuzluktan, ilkel usran ve hmocimeriadanT sciz etti. dr. Biitiin

Albani'nin lerafitine, Titan'rn renklerine, Rubens'inkadrnlanna, Jan Steentin latifelerine deSindi. Fum-Fudge Universitesi'nin rektdrii de ordaydr. Ayu, Trakya'da Behdis, Mrsrr'da Bubastis,. Roma'da Dian, Yunanistan'daArtemis dendifini vurguladr. istanbul'dan Biiyilk Tiirkde ^ramrzd^ydr. Meleklerini
ve bo$a olduSunu, altrncr cennerte yermig bin kafalr birinin oturdu$unu ve di.inyanrn sayrsrz yeEil boynuzlu, gcik-mavisi bir inelin iizerinde durdu$unu diigiinmekten kendini alamryirrdu. Delphinus Polygot'da vardr. at,horoz,

Ekselanslan. "Bunu iEin ne istersin" diye sordu santEr.
"Burnu iginl "diye ba$rrdr Di.iges. "Bin paundtt dedim orururkbn. "Bin Paund?" diyb sordu sanatgr diigiinceli, diigiinceli. ) "Bin paund" dedim. "Giizel" dedi biiyiilenmiE gibi. "Bin paund" dedim.

nisyanS

{ seksenhes}

eserlerden, Kaybolmug Aeschylus'un seksen ilE tradeellidcirt jisinin, isaeos'un sciylevinin, Lsias'rn ii$ yiiz bir Theophrastusnun nutkunun, seksen tezinin, Apolloniustun konik bciliimleriyle ilgili sekiz kitabrnrn, Pindar'rn ilahi ve Homer ve kasidelerinin beg ve krrk trajeJunior'un iirioio ladr.ll Fitz-Fossillus Ferdinand yanrmrzdaydr. de Feldspar KonugtuSu konular Errolurdr, igsel ategler ve iigiinciil olugumlar, gaz olugumlar, gaz hali, srvr ve hali, katr hali, kuvartz alEr tagr ve marn,gist ve schod, karata5, talk ve kireg, siilfiir ve ve yrsrgrm, mika amfibol, ve pulkanatlar, hematit siyaniir o" ,", kaymasr, antimon ve klaseduan, ne isterseniz' Bendeniz KendimdenkendimdenNosoloji'den, de ordaydrm. rnarlgdnez ve daha bagrna ne geldi$ini aErk-

t'Benimle 'Almanacs'a gelmeye ne dersiniz?tt dedi genemin altrna vurarak' "$eref duyanm" nBurnunuzlabirlikte?" "Yagadrflm siirece" "Al igte kartrm, tathm' Orada olabilir emin olaca$rndan miYim?" "Sevgili Diiges tiim kalbimle" "1ghh hayrr' Tiim buinunuzla?" "Her zerresiyle agkrm" dedim' Boylece burnuma birkaE fiske vurdum ve kendimi almanacks'da buldum' atsan yere Salonlarda iSot diigmezdi' "Geliyor!" den, biri' dedi, merdivenler-

dondiim. "Efendim" dedim bna "siz bir Habeg mayrnunusllnuz" "Efendim" dedi bir siire tered-' diit ettikten sonra "Donner und Blitzentt Ben de bunu bekliYordum. Herhen diiello saatini kararlaEtrrdrk. Ertesi sabah Chalk havaYa Qiftli$i'nde, burnunu arkadaglanmr uEurdum-ve aradrm. "Bete!" dedi ilki. usalaklu dedi beriki. "Ahmakl" dedi iiEiincii. "Gdr!" dedi dcirdiincii. "Budala!" dedi begince. "sersem!" o di altrncr. "Defol! dedi yedinci' Tiim bunlar kargrsrnda kendimi son derece a5agilanmlE hissettim ve hemen babamr' ziYaret etcim. "Babatt' dedim, "VaroluEumun temel amacr nedir?tt "oslum", diye cevapladr'"Hala am^ gahEmaktrr Nosoloji SeEmen'i vurmakla Eok ileri gittin' Burnun hog tamam ama iite yandan bir Bluddennuffun burnu bile yok artlk' Sen lanetlendin, O giiniin kahramam Fum- Fudge' oldu' Do$rudur' da aslamn biiyiikliigii burnu ile olgiiliir-ama siiyle tanfl adrna ey oslum, burunsuz bir kim rekabet edebilir?"
----_-r-t'---__---

"Geliyor" dedi, daha yukandaki bir di[eri' "Geliyor" dedi daha bile.yukandaki' ttgeldi dedi Di'iges, "Geldi" kiiEiik agkrm" ve ellerimi tutup btttttttmrrtt ucuna iig bpiictik kondurdu.' Anrnda bir heyecan. dalgasr salonu sardr. bagrrdr Kont "Diavola!"diye Capricorrrutti' 'lDlosguarda!" diye rnrflldandr don Stiletto. "Mille tonneres!" diye patladr Prens de Grenouille' "Tausend Teufel!" diye homurdandr segmen** Bluddennuff' Bu sineye Eekilmezdi. ofk"den giiziim karardr. Bluddennuffa

kendimdenkendimdenkitapgrlrmdan ve

agtlm. s6z kendimden havaya dikip kendim Burnumu iistiir.e gene galdrm. "MiithiE zeki bir adam" dedi prens. i"urit .lua"" dedi konuklan ve ertesi sabah Ruhumu KrrgsaDiigesi, beni ziyaret etti.
------rr.--r---r-r__----r-_-r

aslanla

mektuplar dizisinin adrdrr' 2- Demir Mrokeli Adm' edebiyat l -Junius, Inodra Public Advertiser gazetesinde yayrmlanan siyasi 'un burun iistiine iki incelemebilim adamr casparus Banholinus okudarlnrn yakrndm tanrdrlr siyasi bir mahkumdur' 3- Iskandinav 4- P<ie, zammlnrn en iinlu edebiyat dergilerini ve De Respirarione Animalium(1700)' yayrnlanmrStr. De Olfactus orgmu(1679) si isimli eserinde yer almaktadrr: "Baba qaldag Platonculann ustasl srralamaktadrr. 5- Benzer bir meti"n Benjamin Disraeli'nin vian Grey ve Sllustius p".pfrr.r'l ve Syrianus'u ve Muimus Tyrios' u ve Proclus'u ve Hierocles'in ve iamblichus'u olmak istiyorum. Plotinus'u t" (1723' 150 ve i 's 485 yttlart arastnda yagamrgtrr' 6- Richard P rice i,6 ve Damascius'u istiyorum,,. (cilt: l, biiliim: l6) Adr gegen filozoflar 7-Homoeomery, rdziin' biitiinne e5 pargalardan oluggegen tiim ki$iler ddnemin iinlo tniikemmeliyetgilerindendir' 1791) harig, adr diiEiik bir mertebede oldugunu sawnmug ve bu nedenisu't,. tut"dat tulunu ileri siiren dokririndir. 8- Arianizmin kurucusu Arius, edilmigtir. Puseyizm ile Anglikan Klisesi'nin katolikliie meyleaforoi le j25,te iznik Klise Meclisi'nce karara ba$lman ilkeler uya'nca mi yoksa bulunulmaktadrr. (lss2) f isa'ntn tanrt ile aynr ttizden den krsmrnrn ileri gelenlerinden Edward Bouverie Pusey'e atrfta aynt tiizden' tartr5malarda dnqm kazanan Yunanca terimlerden Homousion benzzer tdzden mi geldiSi komusunda'siiregelen Paris'teki cancale, hem Bretmya'daki biiyiik bir kayantn hen de Homooioosion benzer tdzden mlamrna gelmekredir. l0- Rocherde hariE) Southern Litenry Mesanger (Elbette Homer Junior'unkiler iinlii bir restofmln adrdrr. I l. Adr geEen tiim Yunm esederi imzallanmtq Yazarlarr" baglkh makalede yer almaktadrr' Makale "P" olarak Dergisi,nin lg36 yrli nisan sayrsrndaki"iazr Antik Yunan oldu$undan Poe'ya atfedilmektedir' rNosoloii ashnda, hastal&lafl srnrflandrrma bilimidir. (burun bilimi) tiiretilerek kelime oyuriu yapilm$trr' i-pur..o.h$u'nda, t*OrraEaEda kutsal Roma-Ger-"r Ancak, burada ingilizcb'de burun anlanrtna gelen imparatoru seEme hakkrna sahip prens' (Q'N') nnose" kelimesinden nosoloii

{seksenaltt}

nisvanS

a o a o a o a o a o Memleketin fakirli$indendem vuranlaryanrlyodar! Ozellikle "faEizm"ler konusundaki zenginlilimiz a kem gcizleri hringiirdetecek nirelikte. islamcr, o ulkiicii vb. faEistlerden sonra bizi haddinde fazla n o dumura ulratan bu vatandaglar da Neo-Nazi oldukO iannr iddia ediyorlar.Gaflet ya da "erectus"luk fpro muyla aErklanamayacak sosyal bu olgu internet sayfalanndanekranrmrza akarken,bunu sizlerle payde O f0lkennest'ten 0lrnon resimde, bu blr iagmak istedik. Bize adresiyollayanarkababge'deo nozi0skerikomrinizm o c0n0v0runln k0f0stnltolffiokl0 Umut'a teEekkiider! ezerken sofl.ilrjyor o a o a o o
O

members, con/ xoon/fol xobm. kennest

a a o
I

a o o a o

o o a a o o o o a o a a o o o o o a

l.tv'/v't,spunk.org

www, s0v0sk0rs ri . org i tl0

o a a a o
I

onor$ist sonol or$iv
Spunk PressArchrve anarEizminher alanrnr kapsayan bir veri tabanrnaSahip.Sirenin oldukga genig bir arEivivar, <iyleki meghur "anarchisr cookbook"tan Chomsky'nin makalelerine kadar bir gok belgeye bu site iizerinden ulagabilirsiniz.Mahifestoiannda kendilerini "ediroryal bir kollektif' olarak' tanrmLyorlar ve bu do$rtrltuda tiim balrmsrz "yayrncrlan" bu kollektife katrlmaya davet ediyodar. igerikleri fanzinden kitaba, broEi.irden posrerekada4 bir Eok yavrncrlrk formatrna -tabii ki elekrronik olmali kaydryla- aErk.Ziyaret edilip, "bookmark"lanasrbir site...

Trirkiye'deKi
s0v0$

korgrtlorlnrn i nternet si tesi

a a a a a t o

Evet, en sonunda Tiirkiye'li savagkargrrlannrn da bir web sitesi var. Siteden antimilitar?m, savagkarErtlfr, giddersizlikve vicdani ret giSi konu baglklannr kapsayan onlarca belgeye uiagrlabiliyor.Aynca haberlei, "mailing list", faaliyemekisavagkarqrtr yaprlann tanrtrmr gibi igaErcr bagka detaylar

a da var. Onemli bir bagka aynntr da sitenin a 4 dilde y.ayrnyapmasr...Ve bir not: rzisyan'a a da artrk bu siteden r.rlagabileceksiz. 'o

nisvanS

{seksenyedi}

: nisyon
a

I vurudu
r 1- Mayrs bu sene Istanbui'da oldukEa 1 sriniik geEti. Bunda seEimsonuElarlnrn bir yana, artrk ifrada I Soriiniir etkisi polisbaskrsrntn -katrhmct da . vardrnlmrE t buq,nut potirr - payr buyilktii. Toplam t .^yr, hem de Cumartesigiinti olmasrna ' raSmen herhalde geEmiEyrllatrn iiEte . birine ancakulagryordu. Bunun yanrnda I artrk gelenek haline gehnig baskrcr gru. uygulamalarsiirdii gitti. Devrimci biiytik bir go$unlufunun legal .- llutrn pankartlarlaalana girmeleri ve tertip ' kornitesinin mitingi erkendenbitirmek o iEin gosterdiSi btiytlk Eaba ise dikka. timizden kagmadr. (Arama koridoruno dan gegerken,polisten yiiztimiize ince fagizm!"Do$ru kiEi, . bir latife: "Yagasrn yanhEzamaniama...) ancak . dolru soz nisyan ise, iizerinde "omuz ver yrkrlt ,r.r! " y*u.npankartryla alandaYdr. o a o o o a o o o a o o
O

. 1 Moyt

a o a o a a a

15 moyts vicdoni r gunu :

a a a a

o yrldanfarkl olarakbu seneistanbul'da 11 Mayrs GeEen o Diinya Vicdani Retgiler Gtinii iEin yalnrzca basrnagrknisyantemsilcilerininyanr srra a lamasryaprldr.ialXi "e iHD udtno Eren l$skin'in de katrldrSr aErklamada a
siiren savaqtn Ei.iriitii{ii etkileri ve vicdani reddin one-

a okundu- Basrn bfr minden bahsedilen $asrnaErklamasr a agrklamastntnardtn{an Kosova'ya yaprlan emperyalist mtidahale ile ilgil/klsa bir konulma daha yaprldr ve o etkinlik bitirildi. o

t Etkinli$e basrnrn ilgisi had saflradadiigiiktii. Ancak 'ilginE' temsilcilerinin a olanr ODP t e HADEP daha da soz verdlkleri halde aErklamaya gelmemeleriydi' a yaPamlyoruz... Yorurn yaprntyoruz, o a a a a a a o

o a a a a a a

panelin Efendisizler dergisinin Kara son siiregleberaberaciliyetine metinler ile beraberbu yayrmlayan de tarilgmalar metnirti Hafta Etkinlikleri biinyesindedikkat Eekilirken, gazetgsi, yiizden bu diizenledi[i panele ^istanbul daha Eok vicdani reddin ve Efendisizler toplatridrre y^zt iglerimiidiirii inisiyatif retEiierin bu siireEte oynayaAnti-Militarist , dava aErldr'Bu (iAMi), izmir SavagKarErtlan bilecefi roller iizerine odak- Erkan Ersciz'e landr. Yaklagrk 100 kiginin orne\,.. devletin konunun Dernefi (isKD) ve Efendisizler' tahammiil den birer temsilci katrldr. izledi$i panel genel olarak ve- tartrErlriasrnabile edemedi[ini ortaya koymakpaneldeantimilitarist ve sava$rimliydi. Bir sonraki saydailnda diler tadrr.Krntyoruzl karEur bir rniicadele cirmenin

i:iifiniiiilofi-zn)

'-sovog kora hofto etkinlikleri

o o a a a o a a a a a

ve IrkEtItk PoneIi:

{seksensekiz}

nisyan3

o

. 15 MAvIS poLA-' lrn eUruU nrrgi DUNvA viconrui
METNIDIR. BASIN HAZIRLANAN AEIKLAMASI : : -YISIYTA a o
r Diinya yeni bir bin yrla yine herhangi bir aygrta alet olm'anrn . savasrn,miiitarizmin gcilgesinde insanrn kcilelegmesiyle sonuglanaca$rnr her firsatta soyiedik. . giriyor. Yiizyrln son "Diinya -. Vicdani RetEiler Giinii" igre bu .Ancak sesimiz,bir tirlii topraSa o yiizden daha da cjnemli... "Bir gtimuilmeyen savag baltalarnrn a daha yaganmaz"denmesine ra$o men Avrupa'nrn gcibeSindeyine gimdiden oniarca a savag var. Ve insanrn hayauna mal olnug o durumda. kdkiinii "Bitti, o kazrdrk!" benzeri riim hamasi I seslerini vahgi sarmalndan kurtulmanrn, o insanhsr her zam^o yrkrma . siiriiklemig militarizme karEr . durntanrn daha etkiir bir yolu ' hentiz kegfedilmemigtir! ' Savag

o

bastrramadt. diinyanrn her Br.rgiin burada vicdani retEilere j kanunlan Eimdil-ik, yerinde insaniann benlilini tes- destek amacryla toplanmq olan a Reddedig bjzler gunu sciyli.iyoruz: lird almaya devam ediyor. o eylemi, insan dzgiirliigtiniin Bugiin "15 Mayrs Drinya kalrtsal ve de$igmez bir pargasr o 1 .
O

Giinii" olarak ne kadar megru ise, Retgiier sciylemlere ra$men iilkemizde Vicdani savag halen siiriiyor. Ustelik dolayrsryla bir kez daha hatrr- kiginin dini, ahlaki ya da politik o faQistbir partiyi iktidara gerirme latryoruz; savaElann bitmesinin sebeplerle askerlik hizmetine " ., ,, .. .- ' O ,' -^^--- -^ll^--^^: --..-: -.: yolu silahiann susmasrndan katrlmayr reddetmesi, yani vic"' becerisinide gostererek... o de!il, ttim militarist aygrtiarrn dani.retEi olmasr da o kadar r Bizler; yani savagkargrtlan, antiI miliraristler ve vicdani retgiler olarak hem kendi coSrafyamn. drki hem de diinyadaki tiirn ve rqlara karqr gil<trk.Savagrn

-

'

a ait olduklan yere, yani tarihin megrudur' atrimasrndan geger. a Gopliiliin€ Bu aygtlan geEersizlegtirnenin Bizier savasa ve militarizme a tek yolu onlann insan kay- kargr oian di$er tiim insanlaria o retgilerin vicdani naklaqrnr kurutnaktrr. Bunun beraber ' itarizmin insan benliSinde adresi'lse bugiin vicdani rettir, giiniinii kutluyor ve toplumu hizmetini onlartn hakh davasrna destek o geri yani zoruiilu askerlik tahribarrn e ,varatrrsr vermeye Ea$rnyoruzl a a donrigsiiz olduSunu, militarist reddermektir. Savagve Eiddetin a

'hoyrr' de! militorizme e6me! boyun . . reddet! diren!
o ntirnilitarist
inlsiyotif.

.istonbul

'Ossi
a

y eE -oir dftOB o q k o n l ' y k1 n y l u l1 9 9 5 ' t e 0 p t t g tv i c d a n ir.e t 0 Q 1 k l o n l o s l n l n . ' S ndon U ' v 1 9 9 6 ' d t u t u k l a n o n i c d o n ir e t q i 0 s m o[n4 u r c t l k b o / Ekim ' o e E t i g i m i z 0 r t0 y I n d o0 h l i v e0 I d u ' t m
Askeli uygula' Mahkemesi' nde gciriilen davasrn- durumunun malara katrl- da tahliye oldu. Vicdani retEi Mahkemesi'nde tekrar gcirrilmesinde talep etti. Ancak ' aitrnr madr$r igin oldu$unun d e f a I a r c a Eizmesinin ardrndan avukatian mahkeme bagkanr talepleri red- 1 emre itaatsiz- Askeri Mahkemelerin anayasaya detti. Goriilen o ki, Askeri . liken yargdanan aykrn oldu$unu ve adil yargrla- Mahkemeler'in durumu bir siire | bu daha dokunulmazl$rn kor,ryuolugmadr$rnr, ve iki buEuk seneyi ma kogr,rllannrn ' o agkrn bir siire EskigehirAskeri mahkemeiirin baSrmsrz cak" Mahkeme sonunda birli$ine o Cezaevi'ndetutuklu bulunan olmadr$rnr belirttiler. Asrl ilginE teslim olmak tizere tahliye edilen o tavnnr siirdiirmeye kararh I . Ulke'nin, gegti$imizmart ayl oiansa savcrnn itarazr. yerinde Ossi, icerisinde Eskisehir Askeri gcittip, Askeri Mahkemeierin goriiniiyor. .

serbest,,r

a

nisvanS

{seksendokuz}

a a o a a a o a o a o o a a a
I

o
I

a a a o a
I

6rne$idir. Bu bilgiyi edinmek ya da edinmeye Ealqmak tek bagrna hiEbirigeyaram^z. Asrl mesele onu ...8i kere muhteEembi dosya _ ' toplumsalkurtulug miicadelesinde Ozel miilkiyet drinyasimn rnsanolmug rizycinetim. Ozellikle ere kemiSe biirrindiirmekten Iardangcitiirdriklerive aruk insanv€ O$renci c geger.Cezaevinde olmamrn sebebi L$rn yitik adresleresririiklendi$i; Koordinasyonu konulannr da o r bunu sallama Eabasrdlr. her trirlti hayvanililin kutsandr$r alman:z bence gok iyi ve Eok a ve miilk edinmenin temel yagam giizel olmug. Zaten siz de Cezaevleri, muhalif kigilili teslim . amacrna donngtii$ii bu driLnyada, almanrn ve muhalefeti sindir- biliyorsunuzdur, gayet grizel o mutlu oldufumuz ve bunun bir menin bir aracr olarak one Erk- ve eksiksiz bir dosya ol.r-g,urparEasr olarak da mutlu oldulun ' mrgtrr.Devlet bugr.ine kadar kendi mulsunuz. bir yeri segmek briyiik suE kapsrnrrlann drgrna grkan Antimilitarizme zz dz olsa yer o Aslnda insani de$er- Eizdi$i samrndadrr. herkesi ya da en azrndanbu igin vermiE olmanrz takdire Sayan o lerle biitiinlegmeye ve bunun "elebaglan"m bu gekilde "cidiil- bir husus bence. a getirdi$i sorumluluSu omuzlalendirmigtir". Lakin niikleer enerii biraz sr! maya Ea|gmaktanote bir geydelil o ve yiizeysel kalmrg. Belki yapmaya gaLgtr$rm.Insan olarak, Yukalda bahsetti$im, yalamrnr AgaEkakanve SOS Akdeniz'le . toplumsal bir varL$rm ve kurtubilgiye ve dogruyaadamrg kigi igin ortaklaga veya yardrmlagarak I luEumun da bir toplumsal kurtr-rbu bir. hazrrlanan bir dosya geklinde isecezaevi hedefeulagmanrn lugla oiacalrnrn bilincindeyim. . aracrdrr sadece. O, hedefinde gdrmek daha iyi olabilirdi. Gosterdilim irade de ancak bunu netleEmigve onunla ozdeElegmig AsLnda daha iyi bir fikrim ve o hrzlandrrmaya donr,iktiir. Bunun bir kigi olarak amacrmn hem bu <inerim var; bundan sonraki ' sonucu olarak cezaevindeyim. .bilgiyi edinme, hem de yaqamril sayrda dosya konusu olarak" o Di$er nedenier, yani televizyon disipline edip orgiitleme, yani her EKOLOJiZM'i alabilirsiniz. I programr, dernek bagkanl$r ttirlii cizei mtilkiyetgi kaLntrya sadece goriingri. Asrl nedenise bir Murray Bookchin'den falan . karErorgtidti mticadeleile savagedinmeye gaLgtr!rm devrimcialnrrlann da olabileceli genig ma oldu$unu bilir. o komiinisc kimlik. dosya bir hazrrlanabilir

CCZOEVi

merci, , ,

notlorr

insan,varllrnr kendi o HiE 5i.iphesiz belirledi!i hedefle ilgilidir ve iradesiyle belirlemez. Ancak nerede mutluysa orada onlarla a

Kiginin

mutlulu$u

kendisine

o .o
t o o
I

a a a a o o a o a a o a

diinyayave hayataadrm atmasrrun Tegekkiirler... 7J. yagar. Burada sorun kendisini yazrlardr. ardrndan geliEenbilinE ve bilingli nelerin mutlu ettilidir. Bizier iEin Yil hediyeniz gayetkomik. de adrmlar,onun kendisineyiikledi!i burjuvaziye ve ozel miilkiyetgi Merci.... misyonu I misyonsuzlu$ubelirler. ya$arnakar5r verdilimiz savagtrr ki $i.iphesiz bu koEullardamutlu- mutluluk. Bilgi aydrnlanmamn bir lu!u, insani delerleri kazanmak aracr olarak kitleseileqtirilmelidir. Edremlt aramakve O$renmenin de aynr zamanda iEinyiiriitiilecek savagta yagamakbir erdemdir.Ancak bu duru bir gokyiizii iEin savaqmak savag salt teorik olmadr$rgibi salt oldulunu da unutmamak gerekir prarik de degildir. Mutluiu$u diye driqiintiyorum. Oyleyse bilgi arayan ve bu savaqrnsavatrlageliklegtirilmelidir. DogsavaEmakta kazanaca$r rizgiir, slnrrsrz ve ruyu bulmak kiigiik diinyalardan komrinist bir diinya iEin oldu$unu sryuimaktrr. OrtakEa bir drinya do$ruyu ve bil- ancak boyle kurulur. Bilmek bilen kiEi yasamrru Asloianbildigi- Gecenin bir vakti. Sanrnm giyi aramaya adamaldrr. Bu tek higbir geyigrizmez. ni istemek ve yapmaktrr. Bu, sabah olmak iizere... Genelde baErna "teorinin grili$i" ile halledilebilecek bir gey de!ildir. ya$antlmlzmve ya$amlmrnparo- her. gece oldr.r$u gibi, tek lasrdrr.Cezaevi btinun otesinde kaldrlrm hiicre denilebilecek de $.yh Bedretcin'in otuzbeg yrl bir geydelildir. ko$uEda orurmug, demlemig ulraqrp yazdr$rkrrkbeg cilt kitabr oldu$um gayr yudumlayrp, tist bir Nil nehrine atmasr ve srradrgr YTu tisrenci Derne6l derviq oiarak bilgiyi yagamrn B o $ k o BL r l $ l l d r r r m iiste sardr$rm kaEak ciitiin no Y Cezoevi Urnroniye hizmetine sunarak hayatrna tiittiiriirken, sigaralarr D-5-6 Kosugu devam etmesi bunun en grizei yiiresimde duyumsadrlrrn

Zebercer ilgiyle okudugup 1 . '

. sevg t i i nisyonk,or . ' dostlor!
I

a

o o . '' o 3 .

{doksan}

nisyan3

p lii to-nynntt gizlemcce oysaiililm art& genetikbir pietir laEtr$rm flrEandaki dosclara niikleer niikteli enerjiyeddnilStilrilliip dile gelmez peki hi roSina-na gazaki a08uttilriltar i)zlemle) Eimdilik birlikte bakire ny t hnuydt be i lerde lki hotardahkla tizgtirli,t4<lere kulaE atamasak loj tekno i nin uran-yurndan igledi bir hurdahkta li da ed azrndan scizciiklerin namuscin-ayeti olmas rydt kurSundangeyizsand$t agld.gnda kafasr\ gozrinii yanrak radyum Marie Carie'nin bile{inde agan: neraktan €attalan yazdr$rm bir mektupla yeni giinii giistenneyen mesaisaatidir aglan: nnokinli bir perde dostlu$umuzu demlediSimiz, gi)z rni ze t omo grafi i z leri kobahizotopu59'ken tanrgtr$rmrz nisyankar dostgahit olrnarnaygdttcrilir sdzlerimize lanmr kucaklayayrm diye pattrt$n gilrilltiisiiz 60 ohp durusrnadt mt z na bk ene lerde lt pat lar 4u lanan fot onlar Ve y^zm^ya diigtndiim. auikahk riintgen imize ae fiikrck enerjiyleel yakan murlar koyuldum^ k uEo uk lan nt n noy c k anca lan nt na kimin bangi topunhobisiydi narahrnine Evet, sevgili dostlarl Sizleri aerilenaportta bakacaklardt aglar da tokun halindenanlanryorolanca dostluStrmla kucakhyoail adli du rum. Siz dostlanmia tanqmak adi ttplarda baglarakut diinemi benim igin oldukga giizel bir ganata glgm alfaya hedeJtz bagdinmei siirpriir oldu. Drlydu$um hanserisindeniz kusturur taLiilu4le sevinci ve mutlululu tahmin topraktasudahauada tabiatmdan insant Biraz ediyorsunuzdur. radyoaktiaiteler iillim gibi bekler iliklerh hnf dipkri kendimden bahsetmem tnohkiller hapirnizi gerekirse; devler zebanisi Ekilir kunhk ipiyk giinah gkartan bir radyonun kronik bir iilihne arnk frekann: "piller ketrfoldada tarafindan tutsak aLnmq, i.25. bn hokaspokrc bulayu de{ilniS nukeziyet maddeden mtebbec hapis gern bi I atmo o sferiyrnS i kaytpold.u" cezasr verilmig, sekiz yrldrr I FM'nin teknoloji dininden hayn saclcce drirt duvar araslna kapatrimrE, radyaryonun bihnece bildinnece bir mezhep bulnnda. kendini cizgiirliikgii-anargist T, Cellinin rahri bat tari hi ni n ikinlli hayatmda yasarkencatnbazl&la ahnteri oiarak tanrmlayan bir cucsa$rm. Bu cezaevindeki tek

dost srcakL$ryla gcindermig oldu$unuz nisyanlan okuyordum. iEimde depregen drganya ve yi.iregimde biiyiitcti!rim cizgiirliik payiitopyamt

-sUslupuslu Eoodog kozo

kodrkoy 11ocok99 Ozcon Erdo6on

siyasi rutsaglm. Minyatiir zisvan'rnnotu: Bu qiirleilgili yagadrlrmrz anektoclu yazmadan o bir da totallede anlagamadrSrmrzdan, edemedik.OzcanErdo$an' zatfrn ilk elimiezealdrlrmrzda,gonderen rn gergeklegtirdiSimpasif ve aktif krsmrndaki' i*anbul Defterdarh|l Varilarz Vergihr Gelir Miidilrtii|ii...' eylemler sonucu kendi adresini okuyuncanisyan"n maliyeyleilgili bir problem yagadrlrnr iste$imie buraya geldim. iki zannettik.Atrcak iEindenyukarrdakigiir Erktr.Beynine,kalemine sa$Lk6zcan.." k\ilik kiiEtik bir kogugta tek bagrmakahyorum. Ancak istedi$im zaman, adli mahkumlann koguguna gidip gelebiliyorum"
Dltlf lyof Lrm. lleflsrmrzln
;r . .

rh0b0 me
'unut...Nisyan nedir diye gciyle TDK sdzlii$iinebakayrm dedim: bir ma'gibi bir terimle kargrlk vermigler,Yahya Kemal Beyath'dan da 'Resmi bir srizeklemiqler: vesikaiartoplanrp tasnif edilir ve nisyandan kunulabilir. 'yapr Sizi tammryorlrm; ama Birikim'in'resmi vesika' ile ile ancak bozucu' bir iligkisi olabilir bilgisinden hareketle, referansoldu$u bir 'resmi reklamdan Eciyle anlam grkardrm: bir sciylemiunut"...

si.irmesini tekrar umaraksizieri kucaklyorum. Selam sevgilerimie ve Dervl$ 0rhon E T1p1Kopolr cezoevl B - 3 K o 0 u $| V l e r s l n

N l z o m e t t l nJ y s u r l ozel Tlp eezoevl t s - 4K o 0 u E r m e n eK o r o m o n E k

nisyanS

{doksanbir}

NilITT

gi 83'te Bittersweet'le mUzikdUnycsrnc ren NewModelArmy, 'Quc[<er'lrklcrrndonkoynoklonon do ontimilitorist tovrrlorr ve punk icrciorrylobize kendilerini dinleten bir gurup olmo 6ze1toqrmrgtrr,Bir de geEtigimiz mort cyrndokendilerini Iigi Istonbul'dc btzzotdinleme bulunco nisycntn soyrslbu oloncdr no NMA'yi konuk ettik, .
'Hafta mekanla karErlaEtrk. sonu insanlan'nrn sabahakadar dans edebileceSi Euvallapara ve Aslnda Ministry gibi bir dans dokebilece$i bir mekandr kuliibiine gidiyor olmanrn Minispry. lazla iizerinde durmahoEnutsuzlu$unu yaqryorduk. maya gal4arak ilk grubumuz 'anlaml' Belli ki daha biiytik ve Climb'r dinlemeye baqladrk. bir mekan risk taErdr$r iEin Artrk, 7-8 sene cince 8 kanallr burada karar krhnmrgtr. Ama mikse rlerden abandrkEa elden bir gey gelmezdi. Qiinkri abanrlan giiriiltiilerin yerini, Amerika'nrn 5 1. evaletivdi daha oturmug ve yetkin miizikkonu$umuz. lerebrraktr$rnr kez datiafark bir yedi grubumuzu ettik. ikinci Vakit yaklagtrkEa,yeniyetmelik beklerken New Model tanrmlaya- Army'nin sahneyi almasr ciddi zamanlanmrzrn madrSrmrzofkesini hatrrlamaya gagkrnhklara yol agsada hemen bagladrk.Bizim iqin kargrErkrgrn kendimizi toparlayrp iist katlarsamimi simgesiydi New Model dan aga$ryamiimkiin olan en Army. Saatler 19.00'a yak- krsa mesafede inmeye EaLEtrk lagrrken iEeri girdik ve grubu- (tabiki atlamadrkl). Do$al muzla ttimiiyle tezat oluEtur- olarak son ve pek de aqina du$undan emin oldu$umuz olmadr$rmrz albiimlerinden Ealdrlarbize ilk baElarda. Justin Sullivan ve ekibinin antimili. tarist garkr sdzleri, tavn ve Quakers tarikatr ile olan ballarr bizi yeterince cezbe-derken bir de kargrmrzda onlan canh gcirmek mutluluSumuzu perEinliyordu. . Here com'es. the war, Stupid questions,Green and grey, 5lst state ve daha niceleri yeniyetmelik cjfkemizin o an igin depregmesine. neden olmugtu olmasrna da konser bitiminde drganda hayat yine aynen devam ediyordu. Oradan gegmekte olen bir ekip otosu, Mcdonald's, kdgede bir 'dikkaaaat' dedi$imizde hemen selam durmaya haz;.r birkaE asker...

{doksaniki}

nisyan3

NilIII

Bugiin, siz bu garkryrdinlerken, 394.A00gocuk daha do$du... agl$rn ve qehvetin dalgalannryrrtzrrak; agrnmrg bu kryrlarda... tarihin lanetini tagryarak yazrlmamrg ve tarihleri...kaLn kara sttunlann tistiindepetrol yamyor, vtzrlular kesiyorormanrn tabanrndangelen yankrlan...hakkrmrzrverin bize diye baSrnyorlar, adaletverin bize... ...igte geliyor savag Gri bir giin, gtineydekipuslu rqrklariginclen i$reti iiniformali iki genEadam Erkagel{i... ve figtirlerin a$aElaln arasrndan ti.ifekfige$igibi firlayrEr bir yzrnkrlandr Alanlar bgyunca...annelerininmukaddesdilini Eok zor hatrrlyorlardr...ama gorevlerininsarkrk ve kanl bir biEimdekoytn kilisesininiistiinde asrl olan bayra$rsavunmakoldu$unun farkrndaydrlar... yakasrndtrki nehrin aEa$r cephanelikte, binlercemil uzaktayken... gengpara adamlan boya dolu balonlarlaoyunlar oynuyorlardr... ...igte savag geliyor Sondiiriin r5rkltrl akln EaSrnda... Ufleyin mumlara ve bu m0kemmel oykrilerdenanlatrn bir tane dahzr... Seri cinayetlerigleyenkatiller hakkrndaolanlardan... brrtrkrnhayallervahgiga$larda uEugsunltrr.." duyuyor musunuzgehirdeEalari sirenleri,ardr ardrnaiig srcakgece ya5adrk... Kaos mevsimi nasrloldu gene...ranrrm olii golgesininvadisinegeri gotiir bizi... ...i5te savag iyor gel Balqgrl bir ga$cla clo$cluk gibi geliyor size? mr Daha hrzh,dahahrzl.-. yuvadanan dervigin bir doniip durugugibi... Daha hrzl, dal-ra hrzl... Ta ki merkeztutulamayane dek... Daha l.rrzL, dahahrzl... Qr$LSrnbize ya istiklal ya oltim getirecek... $imdi bize ikisini de verdin, bir sonranedir istedi$in? ...igte savag geliyor Sondiiriin rgrklanakln ga$rnda...

t eeviri: ohmem. 6sut

nisyanS

{doksaniig}

idamrnr tinlemek iEin kaErrdrklan 24 MOft 1420, Anadolu'daki ilk isyankar $eyh Bedrettin, yolda5lal Bdrkliiceli Mustafa ve Todak Kemal, Serez'de giivenlik gtiEleri ile girdikleri Gatrsmada katledildiler. idam edildi.
ingilizler ile birlikte, Tokatin Niksar Krzrldere koyiinde ilEesine ba!lr Ankara'da ibrahim

l$/$.

Savcr Dolan 6z
Katil zanlsr aktif

katledildi.

Qiftgi haJen MHP'de politika yapryor,

8

A6USIOS 1928. repecik

kuru29 0Cqk 1921. rnP'nin
cusu Mustafa. Suphi ve ond<irt arkada5r, Karadeniz aErklarrnda boluIarak oldtirtildti.. Bu, sol tarihindeki ilk katliamdr.

1972, 6 MOytS lerinden Deniz Gezmig, Yusuf Aslan ve Hiiseyin inan idam edildi. Htiseyin 1972. HOZifOn 1 Cevahir, Mahir Qayan'b birlikte

TgrO

onder-

Katliamr. Ankara, Mamak, Tepecik'e gitmekte olan belediye otobiisiintin maskeli iig kigi tarafindan taranmast sonucu iiE kiqi oldil, onaltr kigi yaralandr.

srlrndrklarrevde, iki giinliik kusat-' fQ A6USIOS 1978. Balsat BalgaCtakidort Katliamr. Fagistlerin 6ldiirtiidti. manrnardrndan otomatik silahlada !975, $at Arkadag ayrr kahvehaneyi 5 MOytS sonucuJ ki$i dldti, 1l ki$i Zekai 6rget, iiSrenci yurtlanna .taramasr 23 Tennuz l$$$. vedat yaprlan polis baskrnrnda kafasrna yaralandl. bir 1928. Bahgelievler 8 Ekim " Demircio$lu, 6. Filo'yu protesto aldrlr darbeden siiresoniatjldii. Ankara Fagistler Katliamr. eylemleri sonrastnda, polisin 18 MOytS 1973r TKP/MLkuruTin'li yedi <ilrenciyi Giimiigsuyu <ilrenciyurdu baskrnrnda cusu ibrahim Kaypakkaya igkencede Bal.rgelievler'de evlerini .basarak katlettiler. Katliam yurt binasrndan a5a!r atrldr. Girdi$i katledildi. istanbul, sanrklartndan Haluk' Ktrct ve komadanErkamadr. MOytS 1977, 1 Erciiment Gedikli sonradan y?rkat00.000 kigininkatridr$rI 16 $ubOt 1969. KanhPazar. Taksim'de, ve kabut edip adi suE Mayrs kutlamalarrnaThe Marmara landrlar suglarrnt ABD 6. Filosu'nun 1969 yrhnda IstanOlayla ve Sular idaresi Eattsrndan htikiimleriylecezalandrnldrlar. bul limanrnr yeniden ziyaret etmesi oteli 'meEhulkigilerce' aErlanateginsonu- ba$lantrsr g6riilen Abdullah QatL iizerine sadece o$rencilerin de$il, igEi (Ulkii Ocaklal Derne[i'nio o zamanki cunda35 kisi dldii. sendikalan ve her gcirtiSten sosyalistin (1 2, Bagkam)ve eylerndearabasr'kul1977, Umraniye de iEinde bulundulu Eo[u iggi olan 2 Eyltil Mayrs Mahallesi) olaylarr. Gecekon- lamldrlr saptananMHP genElik kolotuzbin kigilik yiiriiyiig grubu Taksim dulalnr yrktrrmak istemeyen ve lan baqkamMustafa Mit beraatetti. alamnda miting iEin topianmak iizere ddkiilen Umraniyeliler'den, Yine katliamdan sorumlu blarak sokaklara harekete geEti. Tam bu anda korteiin iEine girerek set geken polis yalnrzca giivenlik giiElerinin aEttStategsonucu aranan Mehmet Gi.il (Ulkii Ocaklarr Derne$i'nin o zamanki istanbul kigi alfi ki$i ijldi.i,onlarca yaralandl^ birkag bin kiEiyi alana soktu ve kalanive na saldrrarak geri kovalamaya bagladr. 16 1928'ae ili Merkez ycineticilerinden 18 Nisan 1999 MOft Bu arada giinlerdir Taksim gezisinde Binasr'ndaki"Merasim Birli!i" adL segimlerindeMHP'den milletvekili polis birli$inin i5galinin ktllmasr sesileniilkiicii) ve Mustafa Yerkaya toplanmrg olan ve 6. Filo'yu krble karanna varan ve Stileymaniye'de gazeteciler kendilerine rahatirkla kabul edip namaz ktlan faqistler,polis haldepolis yapabildikleri soylegi <inlem almadr$r igin kolaylkla alana toplanan devrimci olrenciler okuia ulagrp igletme, taraftndanaylarcayakalanamadr' dolru yiiriimeye baqladrlar. girip alana girebilen birkag bin kiginin AlparslanTiirkeg'in iizerine sopa ve brEaklarla saldrrdrlai. iktisat ,re Yabancr Diller b<tltim- Katliamdan<ince Polisin g<izetiminde olan bu saldrnda lerinden de destek alan ytiriiyi.ig Ulkti Ocaklal ycineticileriyleyaptrlr toplantrda MHP genel merkezi ve sokak aralar:,na yayrlan Eatrgmalar MerkezBina'yadek siirdii. 6!le tatili igin. oldu$u gitmek. Bahgelievler'de ba5ladrfrndaSiileymaniye'ye srrasrnda TiP'li iki iggi Ali Turgut en ytinelen devrimci "BalrlEelievler'in emniyetli yer haline iizere okul Erkrgrna Aytag ve Duran Erdolan dldtiriildii. bu bir ozgtlr, d$rencilerin i.izerine. anda kurgun geririlmesi gerektilini" s<iylemesi 23 EyLil 1969. Taylan olmugtu. ve yalmaya bagladr gnglii bir bomba katliamrnategleyicisi iUTB kongresine katrlmak iizere yanrn- 20 Eklm 1978 ' iTU eski rektdrkiSinin onlarca Yaralanan B e y a z t t atrldr. geldili istanbul'da, da yedi dlrenci <ildiiriildii. Katliam lerindenBedri Karafakiollu istanbul, polis tarafindan vuruMeydaninda Bakrrk6y'deki evinden Erkarken sonrasrndaiEletmeFakiiltesiamfisinde larak oldiiriildii. 3L Moyts IgT]- Nurhak. ikibin,kadar dsrenci toplandr Merkez I iildilriildii. Maral 1978, karar ve:ildi; isdide-/ 24 Af OI t k Sinan Cemgil, Bina'nrniggaline THKO tjnderlerinden 1978'de 20 Aralk ve AlparslanOzdo$ail ki polisler kovuldu ve ttim kaptlar Katliamr. Kadir Manga Malatya krrsaLndagiivenlik gtiEleriyle denetim altrna ahndr. Gece boyunca Aleviler'inoturdu[u bir krraathanenin girdikleriEatrgmada,ijldtiriildii. Eahgan 6lrenciler ertesi gtin bombalanmasr;21 Aralk'ta Tttbmeslekodalarr,barolarve Der'li iki <ifretmenindldiiriilmesive sendikalar, 18 $ubot 1972. De"-Geng'li ile polisle girdili Eatr$ma dernekler birlikte biiyiik bir cenaze 22 Aralk'ta bu iki dlretmenin Ulag Bardakgr taEryan kalabahlafagistlerin t6reni diizenledi. Sirkeci'ye kadar cenazesini sonucudldiirtildii. katliamlarrnbaElangrcrydr. 1 9 7 2 , K r z r l d e r e yiirtiyen gnrp, buradan dalrldr. saldtrmast 30 MOft DiSK Gtivenlik giiglerinin miidahalesiyle Katlianir. AralarrndaMahir Qayan'rn Katliamrn hemen sonrastnda da bulundulu THKP-C'Ii ve tarafrndan bir faSizme ihrar eylemi karqrla5mayanfa;istler Aleviler'e ve 28 NiSon 1960. TuranEmeksiz Meydanr'nda istanbul, Beyaat ,katrldr!r dlrenci gosterisindepolisin agulr ategsonucuijldtiriildii. THKO'lu on kiEilik grup Denizler'in diizenlenecekti.
lCHPliler'e ait iEyerlerini tahrip etti ve

{doksandtitt}

nisyanS

iig Eatr$malarda insanrdahakatlettiler. rasrnda, faEist provokatcirlerin Si.inni mahallelerinde provokasyon "komiinistler Miliinii mahallesindeki yapan fa5istler , buradan topladrklarr . Alaaddin Camii'ni areEeverdi" haberisilahh kigilerle saldrnlannr ni yaymasr, camilerden grkan insansiirdiirdiiler. 24 aralk giinii ilan edilen larrn silahlanarak euafa saldlrmasrna sokaga Elkma yasa$rna yaluzca yol agtr. Polis-asker operasyonunun giivenlik kuwetleri uydu! Fagistler panigini yagayan Mildnii mahallesi Eevre k6y ve ilgelerden getirdikleri halkr mahalle ErkrErnadolru kaEmaya silahL gruplann takviyesiyle baEladr. Bu kitleye alrr makineli Aleviler'in yaqadrlr Yririikselim, tiifeklerle ve polis-asker panzerleriyle Yenimahalle, Serinrepe, MaSaral, ateg aErlmasr gok insanrn rllmesine ve ' Karamara; mahallelerine saldrrdrlar. yaralanmasrna yol agtr. TRIrnin ana Bombalama, ti.ifekle tatama, haber biilteninde (sonradan 23 habetAlevilerin pantoloniannrn indiritip ..lerinde diizeltip dolrusunu yayrmlasiinnetli olup olmadrklarrna bakrlmasr, yaca,ll "Alaaddin Camii'nin bombayarallann hastanelere g<itiiriilmesinin lanmasr" lraberi fagistlerin ve Siinni engellenmesi claha ve onceiEaretlehen kideleiin gaieyanrnakatkrda bulundu. Alevi evlerine yaprlan baskrnla Alevi mehallelerinden rehin aLnan on siiren olaylar 2J Arahk akEamr a1 kisi, MHP il bagkanr Ismail Tagtan ve yatr5tr. Olaylar sonundasaptanabircn Qdrum UYD baSkam Seydi Esenyel'in 6lti sayrsr 111 idi. Yiizlerce kiEi talimatlanyla dldtriildii. Qorum'da yaralanmrg, 210 ev ve 70 iEyeriyakrlp da$lanarak, Eiglenerek,kafalan baltayyrkrlmrgtr. Sonradan Alevi niifusun la pargalanarak, yakrlarak katledilmesi yiizde 80'i kenti terk etti. sonucu 50 kadar insan dldiiriildii.

u$radr!rsilahhsaldrrr sonucu6ldii. 7 KOSfm 1980. sot ve Onur Yayrnlan'nrnkurucusu ilhan Erdost goz aknda ddviilerek 6ldririildii.

L3 AroItk
ediidi.

1980, ErdalEren,

yaEr 18'den kiiEiik olmasrna raSmen biiyiitiilerek .12 Eyltil cuntasrnca idam

7 Ekim 1988. TuzlaKatliamr. Kar-nuoyuna yargrsrz ilk infaz olarak
geEen olayda, TKP/ML devrimci ategie, giivenlik bedenlerine taraftan dcirt aEtr$r isaber gtiElerinin

eden y0zlerce rnerrni sonucu oldt*rildi.iler. 5 remmuz 1991. iHD Diyarbakrr $ube kurucusu Vedat Aydrn bilinmeyen giiElercekaErrrlarakkarledildi. 2 Tenmuz 1993, Sivas'taki cami imamrnrn, Aziz Nesin'in "geytan" olduluna dair verdi$i vaazdan sonra camiden Erkan, sayrlan tigbini bulan geriatEr fagistler Madrmak Oteli'ne do$ru yiiriidiiler. Oteli, igeilde Aziz Nesin, Asrm Bdzirci, Metin i{lrrok ve Nesimi Qimen de oldu$u halde atege verdiler. Polisin ve irfaiyenin miidalrale etmekte gecikrili yangn, Aziz Nesin'in kurtulmasrna ra$men 37 aydrn ve yazan dumana bolarak Oteli yakan fagistleri ycinlendirenler arasrnda Belediye Bagkam Temel Karamollaollu'da vardr. "Sivas" yargrlamasr hdld stiniyor

1

Istanbul,Magkadasilahhsaldrrr sonucu ctldii. Mehmet Ali A$ca saldrnyr <ince i.isdendi, sonrar'eddetti. 16 l,loy ts 19/9 , Piyungotepe Katliarnr.Ankara,Etlik, Piyangotepe, Refik Saydam caddesindebulunan yaprlan saldroda Qelik kahvehanesine 7 ki$i dldti.

$ubot 1979, abdi;petEi,BaEbakan

Demirel

olaylar sonrasr

"Qorum'u brrakrn, Fatsa'ya bakrn" yorumunu yapacak; Qorum'daki olaylara komiinisr tahriklerin yol aEtr$rnr stiyleyecekti.

23

dldiirdti. Temmuz 1979. Suusut

$avEat ilEesinde mitingden daSrlan kitlenin iizerine giivenlik gigleri tarafindan aErlan ateE kigiyi oldnrdii, 30'dan fazla kiEiyi y.anladr,

Katliamr. Artvin'in

4

TemmuZ 1979, Qorum5

katliarnr.30 Haziran 1979'da MHP'li faEistlerin arabayla, bir CHPliler'inve devrimcilerin a$rrLkta oldulu semtlerden ateE aEarak gegmesiyle zaten gergin olan ortam trrmandr.tr Temmuz giinti Si.inni mahallelerde halkr cihada ga$rran bildirilerin dalrtrlmasryla,akgamPol-Bir'li polislerin desteliylefaEist saldrnlan baglattr. Polis Alpvi haik tinderlerini ve devrimcileri tutuklarken; Alevi Terlemez Evleri ve UEevler mahallelerine yiiksek apartmanlarayerlegtirilmig uzun namlulu silahlarla ateE. agrldr. Ytizlerce ev are5e verildi ve itfaiyenin miidahalesininengellenmesi iEinevlerinEevresine barikatlar kuruldu. Bu saldrularda ddrt thi dldii. 2 Temmuz giinii haftalk Pazar igin Qorum'a gelen kdyliiler denetimden gegirildi. Aleviler doviildri, mallan ya$malandr. Temmuz gtinii, daha 4 tince ilan edilen sokaga grkma yasa!rnrn kaldrllmasryla tekrar baElayan saldrrr ve tutukiamalar son-

gazetesi 8 0C0k 1996, Evrensel muhabiri Metin Goktdpe muhabidik
yapmak rizere gitti$i bir cenazenin sonrasrnda g<izaltrnh aLndrSr Eyiip Spor Salonu'nda d6viilerek dldiirtildri.

20 K0sIm 1979, iu u"k"t
gorevlisi Umit Yagar Dolanay arabasrnangllan ateq sonucu oldii. Fakiiltesi <i!retim

24 0cok 1993. c*.t.ci-yazar

7 ArgI I k 1979 . iU'deSosyoloii Ulur Mumcu arabasrna yerleltirilen
patlamasr bombanrn sonucuoldii. 12 M0ft 1995, GoziKatliamr. L2 Mart akqamr istanbul-Kngiikkriy Gazi dcirt 16 Aroltk 1,979. Beqiktag Mahallesi'nde kahvel-rane ve Ktraathanesi Katliamr. Barbaros bir pastaneye silahLsaidrrr diizenlendi. KrraathanesineyerleEtirilenbombanrn Saldrrrda, kullanrlan taksiningofdrtiyle patlamasr sonucu 5 ki$i oldii, 22 kili birlikre iiE kigi iildiiriildii, bir Eok kiEi yaralandr. yaralandr. Olenler arasrnda Alevi bir Dedeside vardr.Olayrn ardrndan,l3 11 Nison 1980, oyktici,yazar Umit Kaftancro$lu istanbul, Mart giinii Gazi sokaklan binlerce Mecidiyekdy'de u!radrsr silahhsaldrn kiEiyle doldu. Sokalr "temizlemek" sonucu oldtiriildt. isteyen polisin "havaya" aEtr!r ateE 23 NisOn 1980. Tarsussonucu17 ki$i dldii. Katliamr. Qolalan trafik kazalan 12 MoYts 1998. iuo Baskanr nedeniyle soka!a dciktilenTarsushalkr Akrn Birdal,devlet'in hedefgosrermeiizerine gtivenlikgiiElerinin agtrIr areg si sonucu Ankara iHD merkezinde 3'ti gocukl0 kiEiyidldnrdii. silahh saldrnya uSradr. A[rr yarah 22 f enmuz1980.oisr cenet olarakkurruldu. Barkanr KemalTiirklertvinin oniinde profesclriiolan Cavit Orhan Tiitengil, istanbul, Levent'teki evinin 6niinde katledildi.

nisvanS

{doksanbeg}

tXhfirnt ni svon
i y do l 1 9 4 5 t l t n d o. C e z o v i r ' d e S o nl h d m iN i s v q n l k v e o r t o ' i, S e o O i e n i m i n t o ' 1 e 1 s ;t o m o m l o v l ip n i v e r s i t ei g i n s i t t l s i t e n' 6 i ' s F i o n s o ' d z o m o n lp o s8 f ii n t l e r l n d e n t k i l e n i p , d o k t o r 0 e z i o So en civclvli zomcnlorlndo rbonne n i - n u - O o i ov e r d l , o p o k1 U n i v e r s t t e so n U n d e b i r e y l e m d e ,r o t e s t o m o c t y l o i se t kl i , o i o s r n O or d l s l t 0 h t 0 d 0 nt i f e k y u z U n d e n E l c ib e l l e k k e B, i i o v o i n o - u O i o o lu s U r e d s 1 r d 1 0 i e n d i n l0 r o v l ! . s U r e c l n d e v s t n a i i - 0 6 n e v o t u t i o d e r s i s l n d e e m b o l i sk t s o . o v k U l e ro v t m n hi1 i o C r , f e n O i n ib u l u pb u 1 m o d 1 0 E b i r z o m oo O r e n i l e m e v e n e u N l i v o ni b i q v t l l n d a d o s d u sv e r o l o n s o l e l s ' e d d n d U k to yn p y o l' ho s o n r o ,b l r d 0 h ok e n d l s i n d e n b e r l 1 n o m o dH o l e n a s l 2 o bi n v o s o m o C r 6 lri n m e y eN l s v o n ' 1 7 v o g 1 n dy o z d l g lb u e e o v l . u s u y ld e r g l m i z k o n u k d i y 0 r u z , e

bir e$lgeoturmu$um
"O toison,nxoatonnant jusque sur lencolure! Wrcei aaerti quiltl
Lanet olasr sisl HiEbir 5ey g6riinmiiyor. Kayboldum. Ben olan ve ben olmayan bu boqluktan geri Eeokildim. Yavag yava5yerlegmekte lan toz bulutu arastndankanat gtrparak biiyiik kuru kemikii siyair bir durduran korku ya cia gekingenlik de$ildi. Yolunu belirleYen amag, oia$aniistiiyulaglmaz de$il, sadece dii. Zihninin soylu fikirler igin yaprlanmrE, geniq bulvarlan bu Eopltiklerle trkanmaya baglamrqtr. Sanki bu do$rudan do$ruYakendisineyoneltilmiSbir kotiiliiktii, sanki " kendisi ne oldu$unu kestiremedi$i kahyordu. HiE bir tehlike kargrsrnda kimsesiyoktu, hayattayapayalmzdr. kuq grkageldi. Qevik hareketlerle Derken bir grup o$renci Yakla5tr GeliSiyie aralanan ilerde. Ve aSaglann seyreldili bir kurtuldum. alanrn irer bir parEacrlrnr rtzgar agrklgageldi... dalrtmadan yakaladrm ve do$ru Bilirim sizi, oykiiniin so+unukendiyonri buldum. Bu yol sonunakadar niz getirirsiniz,ama bunu bana kim benim yolumdu artrk. Hemen anlattr biliyor' musunuz?Bir fransrz soyleyeyimki bu yol olaylan hesaba rahibil isa peygamberinozlii bir qekatmak istemeyen bir yoldu. Bu klide belirtti$i gibi herkes kendi gergekte soylendi$i gibi kolaY vt Eocuklarrntsevebilir. GerEek gorev yol de$ildi. Her Eeyburada, diigmanrnr sevmektir. Bu faaliyet krsa bir )'banqEt "ahlaki"dir' ve bu ihtiyar gezegenleginin iistiinde, oncelikle -Gayet iyi igitiyorum. Peh! Hayatrn ve diinyanln kalbine bir goz atabilmigolgun herifler gibi beni anladrlrnr soyledi. Her EeYi anladr$rna inanryordu herhalde. Burada hemen bir soru EtkrYor ortaya. Duyulardan gelen algrYla iligki kesilirse,nasrl,gerge$igergekliEi igin kavrama olanaEr Erkabilir, birEul' qey birEok qeyeba$Ll$rm ve inancrnl :ritirir? iEte genEli$in kottimser olrr'rstnda asrl sebeP budur. Burada hii..'vem kangtyor ipin ucu kaEryor.igte, L'rnun iEin bizden hesapsormak, ballann,rmrzr istemek boquna ve sagmadrr. b.'

cil'retibiraz daha aErklamahyrm: QoE* z^m n pisti oralan. Bir keresinde iki yavru domuz ile bir tavuk birdenbire ortadan kaYbolmugtu, sorun srk stk tarttEtimrgtt ama babasrntn gozi.inii ofke biiriimiiqtii bir kez. Tannmi Herif biittin aydrnlk ve karanhk, krtlk ve resim yapmasrntnastl da biliyordu! iginde catzlanmq bu taSlar igtihasr!$imdi artrk kimi yi.izyrllarrn Bu oyunun kurallan vardr. ikisi de sevdilimi kime saygr duYdu$umu Hamleler bozuP, yert'iden bigim aeriyor* bu kurallan daha yetkin bir hale biliyorum. Acaba krsrr mevsim, sokmak igin her giin yeniden Eaba grplak a$aglar, diinyanrn krgr mr Tabtanur. diizenine Ancak bu donemde gosteriyorlardr. de bdYle yakryorddbeni?Cehennem daha onemli igleryaygrnlagmrgtr. ya da olmi-lqi,im! mi acaba{ "Ya5amtg Kimin ulnurunda? Yer yok, Yurt Ve sordul ml yok". Ama oltim soyutlagtr ya$am -Gezginlerin hepsi hekimlikten iyi Daha gok erkett: da soyutlagmrg demektir. Tabii anlar mr? btriin bunlar genElik heyecantndan gelen sozlerdi. "LJmarstz ruh -Bir cesedinonemi mi olurdu onlar tadrm gtkar". iEin? genEliSin Ona yrllarca olmayacak acrlar gekbu tirip, bugiinkii duruma getiren -Nasrl beceriyorsun ya5ta? kimdi? O zaman bagka giigler girdedi, bu Yaqta? migti devreye.Oldu$u yerdekalmrS, -Nasrl beceriyorsun, uzaktaki ptnltrya bakmrgtrama onu Ve rahip cevapverdi: O gehnemisti' Ouu behlemektrc zor!.' Bir saat daha gegti, gi.in aSanyordu. yec,li buEuk olmugtu. Saat neredeyse Kadrn i.izerindedurdu$u kaideden indi ve diinyah oldu; ama bununla da yetinmeyerek, kararihfrn igine, hrtta dibine kadargitti.

{doksanaltr}

nisyan3

; 1 ,f

1
I

i

setir bir hoyotrbeIle0i n y o d r m l c rs i n m i $ c l n l z l r k t o d r r , o i nson, o y o k i z l e r i y ly o z c r k e n k o y e s i n i e hi v e s o n u ny o k l o $ 1 r k e n o o z o m o n r e n eo t t r g r d u s u m l e tn b t U k e t t i s im e s o f e i e r o n l o m r n ru l u rk o d r o n l de

:'

i.i

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful