Benjamin Perasović

URBANA PLEMENA
Sociologija subkultura u Hrvatskoj

Zasreb, 2 0 0 1 .

Zahvala
Ova 0 subkulturi Odsjeku Fako je za knjiga mladih, postavljen mladih kao nastala koju je sam na osnovi u doktorske ožujku u samo sredini. svom na upravi osigura­ istraživanje i sati su­ vreme­ na trokutu partijskom Ovdje i su: Duda, Konjević, Borna, To fanzinima tijekom Rogiću, su disertacije 1999., na Zagrebu. pokušaj istraživanja

obranio a zjapi

sociologiju praznine se

Filozofskog koja profesoru Radi

fakulteta dopune u i i se na nedostatkom našoj Ivanu

okvir knjige, (urbanih

popunjavanja subkulture mentoru, kritici Instituta vanju subkulture plemenicima, na, klupici. plemenu, se Keith Renata, Matko Domagoj, želim drugim kao i i 1 nakon

plemena)

Zahvaljujem dijalogu, izrade društvenih uvjeta Zahvaljujem za,

Vjeranu Kalanju

Katunariću, primjedbama zahvaljujem podršci i

i profesorima poticajnim disertacije. znanosti po se s s hvala

pitanjima Također »Ivo Pilar« čemu

mnogo

specifično, prijateljicama proveo

mladih. svojim kojima kojima Toshiyi žitnom splitskom svima pomogli Đubreta, Bahatee, Daniela, Zil. koji su Riba, i prijateljima, sam sam i onima onima mnogo nekoliko dragom

podijelio Marijani,

Posebno

Crnomerec-Trnje-Martićeva, zagrebačkom, zahvaliti materijalima Holmes, Nikša Biljak, Alpi, i

plemenu, amsterdamskom. fotografijama, ove Nikša Dražen, Pandža, knjige. Antonini, Bruno Marko,

nastanku Renato Vedran,

Veljac,

Damir,

URBANA PLEMENA

Uvod

S u b k u l t u r e m l a d i h p o z n a t e s u široj j a v n o s t i u g l a v n o m zbog medijske eksploatacije ekscesnih situacija, zbog k a m p a n j a » m o r a j r g j j a n j k e « i drugih načina medijske pre­ zentacije adolescentskih stilova života. T a k o je i d o m a ć a javnost d o z n a l a o postojanju h a š o m a n a , p u n k e r a , m e t a ­ laca, darkera, ravera, skinheadsa i drugih aktera subkult u r n e s c e n e , kroz p r i z m u d e l i n k v e n c i j e i d e v i j a c i j e . T o n e znači da je o d n o s m e d i j a i subkulture t a k o j e d n o s t a v a n i j e d n o s m j e r a n , aliyukazuje na sliku koja se uspostavlja j£ d i j e l u d o m i n a n t n e k u l t u r e ; u t o j slici ( u č v r š ć e n o j n a s l o v i m a i p o d n a s l o v i m a n e - s a m o - ž u t o g tiska) d r o g a , nasilje, sa­ m o u b o j s t v o , k u l t o v i , v a n d a l i z a m i si. p r e d s t a v l j a j u s i n o n i ­ m e z a r a v e , p u n k , d a r k , skins i o s t a l e s u b k u l t u r n e s t i l o v e . Nažalost, broj dosadašnjih kampanja moralne panike o k o subkulturnih g r u p a veći je od b r o j a objavljenih soci­ o l o š k i h s t u d i j a o toj t e m i , b a r e m k a d a je riječ o H r v a t s k o j . y_syj]etu ( p o s e b n o u S A D - u i V. Britaniji) s u b k u l t u r e m l a d i h već više d e s e t l j e ć a p r i v l a č e p o z o r n o s t i p r e d m e t s u z a ­ n i m a n j a s o c i o l o g i j e i s r o d n i h z n a n o s t i . Razvoj t e o r i j a o s u b k u l t u r i m o ž e m o pratiti još o d č i k a š k e š k o l e , o d prvih r a d o v a o t a d a n a s t a j u ć i m s o c i o k u l t u r n i m f r a g m e n t i m a ur­ b a n e sredine. Uz n a g l a s a k na »gang« kulturi m l a d i h i d r u ­ g i m m a r g i n a l n i m g r u p a m a , čikaški autori d a l e k o s e ž n o su odredili p o d r u č j e istraživanja i p r o b l e m e »predmeta i m e ­ tode« eventualne sociologije subkulture, m a d a je sam po­ j a m uveden nešto kasnije (50-ih) k a d a je d i o »gang« k u l ­ ture opisan k a o »delinkventna subkultura«. Šezdesetih g o ­ d i n a nastaje »skeptička revolucija« u sociologiji devijacije, pojavljuje se teorija etiketiranja, već uspostavljena teorija

9

D r u g i m riječima. B r i t a ­ niji. »kontrakultura«. Sociologiju s u b k u l t u r e m o g l o se iščitati i iz š i r e g p o d r u č j a » c u l l u r a l stuclies« u k o j e m d a n a s d j e l u j u k l j u č n i » b i r m i n g h a m s k i « autori. a taj s a d r ž a j nije z a c e m e n t i r a n u v r e m e n u . isti p o j a m n e m o ž e v r i j e d i t i z a d a ­ našnja g r u p i r a n j a na rave.) u g l a v n o m p r e u ­ z i m a . U historiji n a s t a j a n j a ( n i k a d strikt­ no utemeljene) sociologije subkulture. t o ovisi o n a š o j d e ­ finiciji.m e t o d o l o š k o g k o n t e k s t a .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA 0 » d e l i n k v e n t n o j s u b k u l t u r i « d a l j e se razvija. poticajniji za b u d u ć e studije n e g o što b i t o b i l a i s k l j u č i v o t e o r i j s k a r a s p r a v a o s o c i o l o š ­ kim orijentacijama. svakodnevnim 1 n e f o r m a l n i m k r u g o v i m a . ritual itd. U H r v a t s k o j . no n a k o n recepcije osnovnih odrednica kontrakulture i sub­ kulture Z a p a d a u našoj socijalnoj teoriji s e d a m d e s e t i h . O s i m što j e r a z u m l j i v . z b o g istraživačkog »uvida iznutra«.i h ) a l i . »alternativna kultura«. »umreženoj« sceni kul- in . r o c k e r a ili p u n k e r a ( 6 0 . paradigmama i osnovnim pojmovima s o c i o l o g i j e s u b k u l t u r e . B u d u ć i d a t i p o j m o v i nisu n e v e z a n i u z k o n ­ k r e t n i s a d r ž a j . Devedesete godine obilježene su novim subkulturnim p o k r e t i m a i n o v i m interpretacijama k o j e traže p r o m j e ­ nu okvira »birminghamske« sociologije subkulture.i h i 7 0 . »kultura m l a d i h « . posebno o grafitima i sub­ k u l t u r i n o g o m e t n i h h u l i g a n a . no činjenica je da u suvremenoj sociologiji ne postoji o p ć a suglasnost o tim definicijama i da se p o j m o v i koriste različito. o b o g a ć u j u ć i (»puneći«) te pojmove (donekle ispražnjene fleksibilnijim definira­ njem) sadržajem iz d o m a ć e g istraživanja s a m o g f e n o m e ­ na. »rave k u l t u r a « . bez u p o r i š t a u d o m a ć o j s u b k u l t u r noj stvarnosti. identitet. a p o ž e l j n o s t o b u h v a ć a n j a svih d i m e n ­ zija s o c i o l o š k o g r a d a n a m e ć e s e u s v a k o j s l j e d e ć o j f a z i k a o s a m o r a z u m l j i v a I ) PojajT}_subkulture j e j o s t a _ š j r o k . N a r a v n o . . d o k g o v o r i m o o j e d n o j knjizi i n j e n o m m o g u ć e m u t j e c a j u . K o l i k o su s l i č n i . bez d u b l j e g p r o b l e m a t i z i r a n j a . a p o j a v a » k o n t r a k u l t u r e « i e k s p l o z i j a o m l a d i n s k i h p o k r e t a i ž i v o t n i h stilo­ v a k r a j e m šezdesetih o s i g u r a v a prisutnost t e m e (sub)kulture mladih i u akademskim i u mnogim drugim. u d r u g o j polovici osamdesetih pojavljuju se radovi o d o m a ­ ćim subkulturnim fenomenima. n a s t a n a k b r o j n i h s u b k u l t u r a m l a d i h nije bio praćen sličnim razvojem socioloških istraživanja. a k o l i k o i o / l i č i t i p o j m o v i p o p u l »sub­ kultura«. U p r i s t u p u t o m p r o b l e m u d o s a d a s u u s v i j e l u k o r i š t e n e sve tri d o m i n a n t n e s o c i o l o š k e o r i j e n t a c i j e ( i n l e r a k c i o n i s t i č k a . » r o c k k u l t u r a « . stil. N j i h o v se u t j e c a j u o s a m d e s e t i m g o d i n a m a učvrstio i u m n o g i m d r u g i m z e m ­ l j a m a (izvan u o b i č a j e n o g » z a p a d n o g k r u g a « ) k o j e s u s e susrele s vlastitom r o c k / p u n k (sub)kulturom. sedamdesete g o d i ­ ne su obilježene d j e l o v a n j e m »Birminghamske škole«. f u n k c i o n a l i s t i č k a . i z n j i h o v o g a š i r e g t e o r i j s k o . S o b z i r o m na svojevrsnu napetost između evidentne različitosti k o n t e k s t a i isto t a k o e v i d e n t n e sličnosti s i m b o ­ l i č k o g svijeta s u b k u l t u r n i h a f i l i j a c i j a u H r v a t s k o j i V. takav p o č e t a k d o m a ć e s o c i o l o g i j e subkulture čini se r a z u m l j i v i m . u jednom konkretnom periodu) n e g o raspravu o utjecaju socio-biologijske p a r a d i g m e na t e o r i j u Petera M a r s h a o r i t u a l i z i r a n o j a g r e s i v n o s t i i p o n a ­ šanju n o g o m e t n o g plemena uopće. t e c h n o . za našu sociologiju je b o ­ lje i m a t i k n j i g u o t o r c i d i k a o ž i v o m a k t e r u s u b k u l t u r n e s c e n e (nogometnog plemena. p o s t o j e i p r i g o v o r i k o j i t v r d e d a » s u b k u l t u r a « m o ž e biti p r i ­ m j e r e n p o j a m z a f e n o m e n m o d s a . p o č e t n u fazu istraživanja u o v o m p o d r u č j u . m a r k s i s t i č k a ) u raznim o b l i c i m a . ovakva ocje­ na m o ž e vrijediti s a m o za p r v u . s o b z i r o m na p r o m j e n e u f e n o m e n u s u b k u l t u r n i h i d e n t i t e t a . V e ć pri p r v o m p o g l e d u n a d o m a ć e r a d o v e o subkulturi jasno je da su oni sociološki »zahvat u stvarnost« koji o s n o v n e p o j m o v e ( d o m i n a n t n a k u l t u r a . So­ ciolozi te tradicije i do d a n a s su ostali najcitiranijim a u t o ­ r i m a u p o d r u č j u s u b k u l t u r e m l a d i h . t a k a v p o č e t a k je. s u p r o t ­ stavi j e n i m i j c o m p l e m e n t a r n i m j p a n i j e č u d n o što i d a n a s u literaturi n a i l a z i m o n a n e s p o r a z u m e o k o u p o t r e b e p o j m a 1 v a . s u b k u l t u r a .

gdje (primjerice u Zapruđu) ne_postojlni pakistanska. j e d n o p o g l a v l j e obuhvatit će n e f e d o m a ć e aktere »novih društvenih po­ kreta«. analizira se o d n o s prvog i d r u g o g dijela. sociologu u Brixtonu kao i u Z a p r u đ u .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA ture m l a d i h u d e v e d e s e t i m a .' koji i m a r e z i m i r a j u ć u . to radilo s e d a m d e s e t i h i o s a m d e s e t i h . U d r u g o m dijelu. Sva l i t e r a t u r a u svijetu p o k a z u j e d a s u d o d e v e ­ d e s e t i h (a u v e l i k o j m j e r i i d a n a s ) u p r a v o r o c k / p o p i d r u g a glazba. Također. upravo z b o g o n i h o p ć i h o d r e d n i c a koje se p o k a z u j u z a j e d n i č k i m a u različitim k o n ­ tekstima i u različitom v r e m e n u . n a s t a l e u istr aži vanj u s u b k u l t u r n i h g r u p a u S A D . za­ ključnu funkciju. p r i s t u p i i d o p r i n o s i k l j u č n i h a u t o r a n a z načavanju okvira sociologije subkulture. o . U p r v o m d i j e l u a n a l i ­ ziraju s e o s n o v n i p o j m o v i i r a z v o j t e o r i j a o s u b k u l t u r i m l a ­ d i h . p r o u ­ č a v a n j e i z v o r i š t a z a o p ć e o d r e d n i c e p o k r e t a i ž i v o t n o g stila (a te o p ć e o d r e d n i c e zajedničke su m l a d i m a najrazličitijih socijalnih i g e o g r a f s k i h p o l o ž a j a ) .1 e _ L . A u t o r i takvih teza ne u v a ž a ­ v a j u č i n j e n i c u o b n a v l j a n j a s u b k u l t u r n i h s t i l o v a . A k o se z a d r ž i m o na primjeru punkera.u ili V . primjerice upotrebi d r o g a . k o j a 0 t o m e u z e m l j i »središtu« p o s t o j i . najčešće p o d l o g e i p o s r e d o v a n j a m l a d i m l j u d i m a za s t v a r a n j e s u b k u l t u r n i h stilova života. B r i t a n i j i . Britaniji. pa im postojanje p u n k e r a u devedesetima izgleda nestvarno. To znači da sociološki pristup grupi p u n k e r a u Brixtonu. izazvati zbrku u z e m l j a m a »periferije«. kako dolazi do miješanja starih i nastajanja novih stilova. n e g o 1 e l e m e n t a r n o r a z u m i j e v a n j e teksta (pjesme) o k o j e m je riječ. o v a j ć e r a d biti p o d i j e l j e n n a tri d i j e l a . Čak i površnom promatraču bilo bi jasno da ne m o ­ ž e m o m e h a n i č k i prenijeti sociološke kategorije. u k o n t e k s t H r v a t s k e . kakav im je o d n o s sa širom roditeljskom kulturom. definicije i i n t e r p r e t a c i j e . d o k k o d nas n e s a m o d a i z o s t a j e k o n t e k s t o k o j e m s e g o v o r i (na p r i m j e r . U o v o j r a d n j i širi p o j a m s u b k u l t u r e s u ž e n j e n a subkulturu m l a d i h . ili b a r e m n e d o v o l j n o s t v a r n o d a b i g r u p n i i d e n t i t e t L ž i v o l n i stil p u n k e r a _ d a n g 5 J n D g l i n a z v a t i s u b k u l t u r n i m k a k o s e r u k o n k r e t n o m v r e m e n u i p r o s t o r u ) m o r a biti v a ž a n p o č e t a k p u n k a . o p ć a o d r e d n i c a »punkeri« vrijedi. o p s e ž n a l i t e r a t u r a . uz a n a l i z u p o j e d i n e p j e s m e ili n e k o g z n a k a . u pokušaju re­ konstrukcije stilova i identiteta od sedamdesetih do d e v e ­ d e s e t i h . niti d i j a l e k ­ t i k u i n d i v i d u a l i z m a i k o l e k t i v i z m a u » n o v o m t r i b a l i z m u « . d r i a v a l e s u o ] J J v o L u J j r v a t s k o j . n a r a v n o . d i ^ p o s t o j e punkeri. s o c i j a l n i i p o l i t i č k i k o n t e k s t ) . p o b u n a u B r i x t o n u i n j e n širi r a s n i . S o b z i r o m na n a v e d e n e p r o b l e m e i višestruke z a d a ć e . i z r a v n o p r e n e s e n a . m o r a biti t e s t i r a n u d r u g o m prostoru i v r e m e n u . N o . u d r u g o m dijelu p o s e b n a p o z o r n o s t bit ć e p o s v e ć e n a n e k i m a s p e k t i m a života subkulturnih grupa. č i n j e n i c e n a s t a j a n j a j e d n o g s u b k u l t u r n o g stila k r a ­ jem sedamdesetih u V. čini se n e o p h o d n i m . tvorili o n e dominirajuće. O n o m e tko p r o m a ­ tra p u n k e r e u Z a p r u đ u (uz n e u p i t a n p r i m a r n i e t n o g r a f s k i r a d 12 13 ._ni englesko^bjeJačka zaiedn[ca7~^ti~^ovoljno razumijevanje engleskog jezika d o d a t n o iskrivljenog i p r i k r i v e n o g s n i m k a m a na n o ­ sačima zvuka. o e n ­ g l e s k o m jeziku) d o b a r d i o o k v i r a z a i š č i t a v a n j e z n a č e n j a i uloge p o j e d i n o g subkulturnog aktera. s u b k u l t u r ­ n o g stila i i d e n t i t e t a . m o ž e . uz navijanje na sportskim s t a d i o n i m a . i to u g l a v n o m na o n e g r u p e koje svoj ž i v o t n i stil i i n d i v i d u a l n i / g r u p n i i d e n t i t e t z a s n i v a j u na r a z l i ­ č i t i m p r a v c i m a g l a z b e ili s p e c i f i č n o m p r a ć e n j u s p o r t s k i h k l u b o v a . različite š k o l e . i na sličan n a č i n služi. k a k o su_nasjgjg. p o j m o v i i k o n c e p t i s o c i j a l n e t e o r i j e bit će p r i m i j e n j e n i u is­ traživanju subkulture m l a d i h u Hrvatskoj. dakle na sociološkim istraživanjima glaz­ b e n o g stila k a o p o d l o g e z a s t v a r a n j e ž i v o t n o g . M e đ u t i m . u o č i t ć e m o k a k o a n g l o s a k s o n s k e analize često uzimaju u obzir p o j e d i n a č n i kontekst u k o j e m je verbalizacija n e k o g p r o b l e m a (a riječ je. U trećem dijelu rada. ni jamajkanska. zbog p o v e z a n o s t i p o j m o v a i stvarnih s u d i o n i k a . U z t e m e l j n a p i t a n j a o j o m e što s u s u b k u l t u r e m l a d i h .

dio SOCIOLOGIJA SUBKULTURA MLADIH Uvod D o n e d a v n o su pojedinačni radovi.. ) n a z i v a vlastiti p r i s t u p . i k o j i je p o s t a o k l j u č a n u i n t e r p r e t a c i j i s u b k u l turne konstrukcije stila. psihoanaliza. stvarajući nove varijacije u interakcionističkoj. L . p a r a d i g m a t s k e o r i j e n t a c i j e u sociologiji. Straussa p r e u z e l a b i r m i n g h a m s k a š k o l a s o c i o l o g i j e s u b k u l t u r e . što ć e . u kojem su semiotika. n a d a m se. funkcionalističkoj i konfliktnoj (marksističkoj) tradiciji r a z u m i j e v a n j a d r u š t v a . N o . n a k o n u o b i č a j e n e u p o t r e b e u s u b kulturnoj teoriji počinje označavati samu teoriju. s u v r e m e n a a n t r o p o l o g i j a i studije so- 14 15 . što g a j e o d C . p o j a m bricologe. koncept kasne m o d e r n e i H a b e r m a s o v a teorija k o m u n i k a t i v n o g djelovanja. 1 9 9 5 . knjige i zbornici p o s v e ć e n i o v o m p o d r u č j u n a g l a š a v a l i razlike u p r i s t u p u i v e ć i n o m slijedili p r e p o z n a t l j i v e . britan­ ske kulturne studije. način stvaranja socioloških m o d e l a u analizi društva. p r i d o n i j e t i r a z v o j u istraživanja i r a z u m i j e ­ vanju fenomena subkulture.Benjamin Perasović dakle odnos između relativno uspostavljene sociologije s u b k u l t u r e m l a d i h u svijetu i d o m a ć i h istraživanja i s p o z n a j a . Tim p o j ­ m o m F o r n a s ( F o r n a s i sur. l.

C a l d a r o v i ć ( 1 9 8 5 . Britaniji. 5. t e izdvojivši m o ­ n o g r a f s k e studije i m e t o d o l o š k e aspekte u o p ć e k a o p o ­ sebno i važno poglavlje djelovanja čikaške sociološke škole.i n f o r m a - (subcul­ ture u S A D . N e p r e c i z n o d e f i n i r a n j e rezul­ tiralo je uvrštenjem nekolicine a u t o r a koji ( p o p u t A l b e r t a C o h e n a . P o s t o j a n j e više n a r a š t a j a a u t o r a d o d a t n o k o m p l i ­ cira inzistiranje na p o j m u škole. Parka. u k o j e m je n a g l a š a v a n j e različitosti i suprotstavljenosti teorijskih p r i ­ stupa često prikrivalo njihove sličnosti. koju l a b a v o definiraju i vezuju nekoliko naraštaja raznovrsnih teorijskih i i s t r a ž i v a č k i h o r i j e n t a c i j a uz sveučilište u C h i c a g u . U r b a n o i m o d e r n o . obrađujući prvenstveno T h o m a s a . Koncept m o r a l n e panike.) započinju odabir tekstova za opsežni »reader« subkulture č i k a š k o m š k o l o m . Teorija delinkventne subkulture. 4. 2. Č i kaska škola U literaturi često s u s r e ć e m o »škole«. u s o c i o l o ­ giji subkulture nezaobilazni k o n c e p t moralne panike. odčitati iz radova brojnih autora temeljna poglavlja u nastajanju sociologije subkulture. Kontrakultura i širenje p o z o r n i c e za brojne (sub)kulture m l a d i h . Ta p o g l a v ­ lja.u i V.to je r o d n o mjesto subkulture m l a d i h i a d o l e s c e n t s k i h ž i v o t n i h s t i l o v a već o k o p o l a s t o ­ ljeća. uz dozu nasilja n a d širinom p o d r u č j a .p a r a d i g m a t s k i h o d r e d n i c a . Č a k i u p r i j a š n j e m r a z d o b l j u . važna je za p o č e t a k svake r a s p r a v e o h i s t o r i j a t u s o c i o l o g i j e s u b k u l t u r e . B i r m i n g h a m s k a š k o l a . pa je uvijek p o t r e b n o pobliže odrediti sadržaj neke škole mišljenja i istraživanja. ić . uka­ zujući na relevantnost tog koncepta u s u v r e m e n o m (medij­ s k o m ) društvu rizika.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA cijalne strukture i m o b i l n o s t i uspješno spojeni s istraživa­ n j e m triju a d o l e s c e n t s k i h r o c k g r u p a . Cikaška škola. C i k a š k a skQJn. G e l d e r i Thornton (1997. ) je i t e m a t s k i i v r e m e n s k i j a s n o d e f i n i ­ rao čikašku školu. 6. najbližeg M e r t o n o v o j p a r a d i g m i u sociologiji) ne s p a d a j u u č i k a š k u š k o l u . k o j a . ) koji n a z n a č u j u z a j e d ­ nički okvir raznovrsnih orijentacija u sociologiji subkulture. s m a ­ t r a j u ć i p i s a n j e » u d u h u « ili » u i m e « . bez o b z i r a n a v a r i r a j u ­ ći raspon kritičkog (i p o l e m i č k o g ) autorskog osvrtanja na prethodnike. bilo je l a k o uočiti z a j e d n i č k e p r o b l e m e i p o j m o v e . s e n a j č e š ć e s p o m i n j a l a u kontekstu » u r b a n e sociologije«. teorija etiketiranja i skeptična revolucija u sociologiji devijacije. McKenzieja i Wirtha kao njene glavne predstav­ nike. da b i s m o d a n a s . Burgessa.s u b k u l t u r n e s t u d i j e i geo­ grafije kultura mladih. 7. P o s t . Bez o b z i r a n a mijene strukture društva i ubrzanje t e h n o l o g i j s k o . 3. označujući dvadesete i tridesete g o d i n e k a o ključno r a z d o b l j e s t v a r a n j a p r e p o z n a t l j i v e t e o r i j e . t e . u uvjetima d j e ­ l o m i č n o p o s t k o l o n i j a l n e z n a n o s t i . g o v o r i l i o a k t e r i m a ili sociološkim pristupima koji se zasnivaju m i m o dosadašnjih g e o g r a f s k i h ili t e o r i j s k o . ) koji reafirmira klasični. k a o i T h o m p s o n ( 1 9 9 8 . za koje m n o g i autori tvrde kako preciznim raščlanjivanjem i v r e d n o v a ­ njem rada i doprinosa svakog predstavnika određene škole z a p r a v o č i n i m o upitnim sam zajednički nazivnik » š k o l u « . Z b o g toga je korisno podsjetiti se prvih socioloških p r o m i š l j a n j a i i s t r a ž i v a n j a u r b a n e s r e d i n e . m o ž e m o o v a k o odrediti: 1. Interakcionizam. Ove cjeline uglavnom odgovaraju v r e m e n s k o m redoslijedu nastanka teorija i aktera 1. č i k a š k e š k o l e d o v o l j n i m za široki zajednički nazivnik. T e n d e n c i j u p r e v l a ­ davanja dosadašnjih paradigmatskih isključivosti dobro ilustriraju G e l d e r i T h o r n t o n ( 1 9 9 7 .

( T h r a s h e r . b i o ­ g r a f i j a i o s o b n i h d o k u m e n a t a . a k o m o d a c i j e ) sa s l i č n i m p r o c e s i m a u b i l j n o m i ž i v o t i n j s k o m s v i j e t u . b i h e v i o r i z m u . Cikaška m e t o d o l o g i j a n a z v a n a je k v a l i t a t i v n o m . i a k o t o jest g l a v n a z n a č a j k a v e ć i n e . u p r a v o u istraživanjima subkulturnih aktera. naglašava razliku koju kvalitativna usmjerenost p o d a c i m a i M e a d o v interakcionizam iskazuju p r e m a u o b i č a j e n o m . uspoređujući društvene procese (kompeticije. s t o l j e ć a ili n a s a m o m njegovom početku uočavali bitne društvene činjenice. pozitivistič­ k o m značenju empiricizma i biheviorizma u sociologiji. 1 9 3 2 . Tonnies i S i m m e l n e o s p o r n o su utjecali na a u t o r e č i k a š k e Škole. p o p u t p i s a m a . s e z o n s k i h r a d n i k a i b o e m a čini jednu o d koncentričnih zona g r a d a analizira­ nih i u Z o r b a u g h o v o j studiji o »Zlatnoj o b a l i i slumu« (Zorb a u g h . ) . e m p i r i c i z m u .) n a g l a ­ šava ne-pozitivistički k a r a k t e r č i k a š k i h istraživanja d v a d e s e t i h i tridesetih g o d i n a i na o s n o v i o p s e ž n e literature d o k a z u j e k a k o u p r a v o u s m j e r e n o s t n a e m p i r i j s k o istraživanje i o d b a c i ­ vanje »apstraktnih teorija«. no presudnim smatra kvalitativni uvid u stvarnost. sudjelujući u životu »dječaka s ugla ulice«. uz M e a d o v utjecaj. i kultur­ n o g . u kojem vlada konsenzus. W h y t e je tri i pol g o d i n e p r o v e o u slumu. teorija socijalne d e z o r g a n i z a cije te m e t o d o l o š k i . 1 9 5 5 . T h r a s h e r j e s v o j e s e d m o g o d i š n j e istraži­ v a n j e o b j e l o d a n i o u knjizi »The G a n g « . 1 9 2 9 .p l e s a č i c e « u n j i h o v i m p r i v r e m e n i m i s k o r a c i m a u svijet d r u k č i j i h p r a v i l a i z a r a d e . inspira­ t i o n su početak istraživanja subkulture. p r i j e p o č e t k a 2 0 . ali se i u d r u g i m izvorima p o d a t a k a . Thomasovo zapažanje o definiranju situacije nije izgubilo na valjanosti kroz p r o - tekla desetljeća. kvalitativni »povratak p o d a c i m a « . F . » a n i m i r . 1 9 2 3 . W. ) . koncentričnih zona širenja grada.što bliže akteru.) a č i k a š k a š k o l a p e r i o d i č n o d o ž i v l j a v a »revival« u s o c i o l o g i j i . ) . Ne može se za svaku studi­ j u č i k a š k e škole tvrditi d a j e z a s n o v a n a isključivo n a s u d j e l u j u ć e m p r o m a t r a n j u . ili u n j i h o v o j c j e l o k u p n o j k a r i j e r i » m o b i l n o s t i na d o l j e « (Cressey. još j e d n o m d a j u o c j e n u d o p r i ­ nosa čikaške škole sociologiji. segregacije. 1 9 2 7 . 1 9 3 7 . Z a p a ž a n j a Roberta Parka o g r a d u . n e g o i u rap p j e s m a m a početka d e ­ v e d e s e t i h . Cressey pratio je d j e v o j k e . a taj svijet l u t a l i c a . Takav pristup m n o g i s u n a z i v a l i i e t n o g r a f i j o m ili u r b a n o m e t n o l o g i j o m . o paralelnim svjetovima. ) . Tako Rums (1996. u t j e ­ c a j u različitih p a r a d i g m i . navodeći sociologe čak i devedesetih godina.Benjamin Perasovie URBANA PLEMENA cijskog k o m p l e k s a . ne z a n e m a r u j u ć i sudjelova­ nje (i promatranje) u aktivnostima njihovih socijalno m o ­ bilnijih vršnjaka (Whyte. p r i m j e ć u j e n a č e l o . Pod utjecajem o r g a n i c i z m a . »moralnim miljeima«. Nastavljaju se i 18 19 . S i m m e l se d a n a s r e a k t u a l i z i r a u r a d o v i m a o kulturi potrošnje i životnim stilovima (Chaney. ) . ) . Tri m e đ u s o b n o i s p r e p l e t e n e d i m e n z i j e č i k a š k e s o c i o ­ logije fvore njen zaštitni znak: teorija » h u m a n e e k o l o g i j e « i spacijalno-socijalnih o d n o s a . S i m m e l o v o » b l a s e « i »reserve« o d r e ­ đenje p o n a š a n j a u u r b a n o j sredini ne s a m o da odjekuje u r a d u Louisa W i r t h a . Paul G. » s a m o p r i p r e m i o « knjigu o profesio­ n a l n o m lopovu koju je napisao sam profesionalni lopov. čikaški autori pristupili su društvu utvrđujući odnose prostornog i socijalnog. da nakon svih r a s p r a v a o p o z i t i v i z m u . dinamičkog ekvilibrija. 1996. u k o j e m vlada kompeticija. njegovoj definiciji situacije. F. k a o k r i m i n o l o g . pro­ cese i o b l i k e . o mozaiku malih svjetova. n e g o se bezbroj puta potvrdilo. i a k o ne izbjegava statističke p o ­ datke. (Sutherland. K l a ­ s i č n o m s o c i o l o š k o m naslijeđu ostavili su (idealne) tipove poput biotičkog poretka. talijanskoj četvrti. N e l s A n d e r s o n j e u s o c i o l o g i j u u v e o » H o b o « svijet m i g r a n a t a ( A n d e r s o n . često o č i m a o n i h koje se p r o m a t r a . bez z a d a n i h s h e m a i b e z m o r a l i z i r a n j a o k o » n o r m a l n o s t i « ili » d e v i j a c i j e « . u s o c i o l o g i j i ne prestaju biti a k t u a l n i o n i a u t o r i k o j i s u . o b r a đ u j u ć i 1 3 1 3 b a n d i (škvadri) u C h i c a g u . o m o g u ć n o s t i d a s e u u r b a n o j s r e d i n i živi i s t o v r e m e n o u n e ­ koliko takvih odvojenih svjetova (moralnih regija). a S u t h e r l a n d je.

Benjamin Perasović URBANA PLEMENA konkretiziraju brojnim »socijalnim m o n o g r a f i j a m a « čikaške š k o l e i do d a n a s o s t a j u svježa u s v o j i m f a s c i n a c i j a m a i strahovima pred urbanim kao (»laboratorijskim«) poljem p o t r e b n o g istraživanja. ) . o d p o č e t k a č i k a š k e š k o l e . n e g o s e p o m i č e u sferu s o c i j a l n o g a .) k a k o p o s t u p a j u o n i k o j i s u s n j o m najuže povezani. u kojoj postaje jasno da društvene g r u p e dolaze u normativne konflikte i da. » i g r a č a « . uključujući W h y t e o v u nezaobilaznu s t u d i j u »Street C o r n e r S o c i e t v « . stvara teoriju d i f e r e n c i j a l ­ ne asocijacije. pa je iz s p o j a č i k a š k i zasnovanih teorija o dezorganizaciji i diferencijalnoj aso­ cijaciji s interpretacijama M e r t o n o v e p a r a d i g m e . profesiji. »frajera«). n e d e f i n i r a i n d i v i d u a l ­ n o n i p a t o l o š k i . ) i d r u g i k o j i su p i s a l i o č i k a š k o j š k o l i s p r a v o m su o m e đ i l i razdoblje f o r m i r a n j a škole na dvadesete i tridesete g o d i n e . u z b u đ e n j e . Clifford Shaw (1 9 3 3 . S u ­ djelovanje u aktivnostima g r u p e (delinkventna praksa) m o ž e pridonositi prestižu. prirodno. svojevrsno ushićenje. Ritzer ( 1 9 9 7 . U p r a v o j e a n a l i z a » d e l i n k v e n t n i h p o d r u č j a « i »šireg. d o p u š t e n o . z a d o ­ v o l j a v a s e g l a d z a » ž m a r c i m a « k o j i struje t i j e l o m . » g u b i c a « . m o ž e p o j e d i n c u dati osjećaj p o n o s a . v e ć p o p i s i v a n j e k v a l i t a t i v n i h s t u d i j a . O n o što j e b i t n o . klasi. koji p r e d s t a v ­ l j a j u i d e a l k o j e m s e teži i k o j i t r e b a p o s t i ć i . pišući o g r u p n o j tradiciji d e l i n ­ k v e n c i j e m l a d i h . superiornosti. l a k o S u t h e r l a n d o v a k r i m i n o l o g i j a i s e r i j a i s t r a ž i v a n j a S h a w a i M c K a y a ne s p a d a j u u strožu d e f i n i c i j u t e o r i j s k o g d o p r i n o s a prve g e n e r a c i j e č i k a š k e š k o l e . o s t v a r i t i . o v d j e s u b i t n a jer z n a č e »prijelaz« p r e m a t e o r i j i d e l i n ­ k v e n t n e s u b k u l t u r e . n e p o s l u h a . proces uče­ nja može označavati učenje devijantnog p o n a š a n j a . Shaw ustaje protiv f o r m u l a uvriježenih u jav­ nosti p o k o j i m a j e d e l i n k v e n c i j a izraz i n h e r e t n e z l o b e i z l o ­ ć e . cikaška kriminologija (inspirirana e k o l o š k i m teo­ rijama Burgessa o g r a d s k i m z o n a m a ) n a k o n u o b i č a j e n e teze o socijalnoj d e z o r g a n i z a c i j i . D e ­ v i j a c i j a se. S v a k o j i n d i v i ­ d u i j e v e o m a v a ž n o ( p o liniji p o ž e l j n o . koji p r i p a d a j u istom k l u b u . konvencionalnog društva. '. sekti. p r o š i r u j e v r e m e n s k i r a s p o n i na četrdesete g o d i n e .'1 . m o r a l n i s t a n d a r d i d e l i n k v e n t n o g svijeta odstupaju jako od onih šireg. t o j e d a s e u d e l i n k v e n c i j i postiže stimulacija. ) . što s e k a o p o s e b n a cjelina n a m e ć e z b o g važnosti m e t o d o l o g i j e koja je s t v o r e n a u č i k a š k o j š k o l i . nastala teorija »delinkventne subkulture«. M e đ u t i m . S a u n d e r s ( 1 9 8 1 . I p a k . Shaw uočava i veliko značenje m o d e l a .n e p o ž e l j n o . ) . t v r d i d a želje i p o r i v i k o j i p o k r e ć u d e l i n ­ k v e n t n o g d j e č a k a nisu ništa d r u k č i j i o d o n i h k o j i p o k r e ć u aktere konvencionalnih djelatnosti u društvu. Č a l d a r o v i ć ( 1 9 8 5 .n e d o p u š t e n o itd. utjecaja 70 velikih faca na mladog delinkventa (jezikom subkulture: velikih »zvjerki«. N a k o n niza i s t r a ž i v a n j a d e l i n k v e n t n i h p o d r u č j a . k u l t u r n e v r i j e d n o s t i . Delinkven­ ciju Shaw opisuje k a o prirodnu p r i l a g o d b u očekivanjima g r u p e čiji j e č l a n d o t i č n i ( d e l i n k v e n t n i ) a k t e r . k o n v e n ­ c i o n a l n o g drušlvu« nuvela istraživače na analizu p r o b l e m a s o c i j a l i z a c i j e u n i ž o j i s r e d n j o j k l a s i .

subkulture d o b ­ n i h g r u p a . Ne negirajući postojanje n e č e g a što s e z o v e » a m e r i č k a k u l t u r a « . 1 9 4 6 . 1 9 4 7 . klasi. ) K a d C o h e n g o v o r i o d e l i n k v e n t n o j s u b k u l t u r i . o k o k o j e g a n i k a d nije p o s t i g n u t o p o t p u n o sla­ g a n j e a u t o r a . k u l t u r a u n u t a r k u l t u r e . Istraživanje n e f o r m a l n i h g r u p a m l a d i h .škvadru. uključujući se u g r u p e u k o j i m a je t a k v o p o n a ­ š a n j e već u s p o s t a v l j e n o . subkultura sveučilišta i subkultura studentskog bratstva (bratovštine) unutar sveučilišta. oštro razlikuju p r e m a s p o l u . ili kako bi se u Z a g r e b u reklo . p o ­ stoji s u b k u l t u r a s u s j e d s t v a i s u b k u l t u r a o b i t e l j i . n e g o označava i društvo (iz k a f i ć a . i u o d g o v o r u prihvaća čikaške spoznaje o p r e n o š e n j u z n a n j a i v j e r o v a n j a . str. n a č i n a života) n e k i h a d o l e s c e n t s k i h g r u p a . » g o n ­ g o v a « ( š k v a d r i . Te grupe su škvadre dje­ čaka koje nastaju u delinkventnim susjedstvima većih a m e ­ ričkih g r a d o v a . b a n d i . predrasude k o j i su p o s t a l i t r a d i c i o n a l n i u d r u š t v e n i m g r u p a m a i k o j i se u njima postižu interakcijom«. A n a l i z a d e l i n k v e n t n e prakse i s v a k o d n e v n o g ži­ vota delinkvenata. Teorija delinkventne subkulture važnosti za subkulturu m l a d i h . s u g l a ulice. ) Svijet u n u t a r s v i j e t a . »estradne« scene s m a t r a . p o j a m subkulture p o j a v i o se. ' I knjizi » D e l i n q u i m l B*>ys: rhe I culture @i fhe G o n g « (1 9 5 5 . u k o j i m a s e p r o v o d i d e l i n k v e n t n a praksa«. Z a p r a v o . k l a p u . C o h e n n a g l a š a v a d a p o s t o j i k u l t u r a u n u t a r k u l t u r e i d a j e s v a k o d r u š t v o iz­ nutra diferencirano na m n o g e subgrupe. . uobičajen među izvjesnim van početnih. n a v e l o j e s o c i o ­ loge pedesetih g o d i n a na g o v o r o »delinkventnoj subkul­ S u b k u l t u m a s t v a r n o s t ( H o b o svijeta. kodovi. koristi a n tropologijski. d o b i . ukusi. Za Cohena je kultura »znanje. k a o i o s t a l i a u t o r i u t o m p o d r u č j u . n a s t a v i l o se i p r o š i r i l o iz­ 1 turi«. sve s u t o p r i r o d n a z a p a ž a n j a . delinkven­ ciji i d e v i j a c i j i . upućuje na p o j a m kulture (i subkulture) k o j i C o h e n . ) pita o n o što i m n o g i prije njega. z a n i m a n j u . M e d u n a j p o z n a t i j i m j e utemeljiteljima p o j m a Albert ( o h e n . k a k o netko postaje delinkventom.).) već je b i l a v i š e s t r u k o p r i k a z a n a u r a d o v i m a čikaške škole. vjerovanja. ( C o h e n . » š k v a d r e i z ulice«. » t a k o što uči p o s t a t i d e l i n ­ k v e n t o m . G o r ­ d o n . g o v o r i o n a č i n u ž i v o t a k o j i je nekako postao tradicionalan. t a x i . d r u š t v o u n u t a r d r u š t v a .p l e s a č i c a itd. n i j e o d p r e s u d n e U engleskom jeziku riječ »gang« ne označava s a m o b a n d u ili krimi­ n a l n u s k u p i n u . (Green. Ipak. s t v o r e n je p o j a m d e l i n k v e n t n e s u b k u l t u r e . k u m o v a l i s u k o n c e p t u subkulture. d r u ž b u . uz s t a l n u i m i g r a c i j u . neki d a b i 22 ć3S . k l a p a i b a n d i ) . prije šire r a s p r a v e o d e l i n k v e n c i j i . kao način života. U p r a v o u širokoj raspravi o f e n o m e n u »ganga«. S jedne strane teorija diferencijalnih asocijacija i kulturne transmisije (koja i m a čikaške korijene). Č l a n o v i tih škvadri o d r a s t a j u . utemeljenje p o j m a subkulture u širokoj lepezi različitosti. r e g i o n a l n o j . prije s v e g a e t n i č k i h i k o n f e s i o n a l n i h i d e n ­ titeta u t a d a š n j e m a m e r i č k o m d r u š t v u . znanstvenih i geografskih okvira C h i c a g o . o d n j i h o v e šire s o c i j a l n e o k o l i n e . p o ­ s e b n o a k o p r o m a t r a m o a m e r i č k o društvo brze u r b a n i z a ­ c i j e i i n d u s t r i j a l i z a c i j e . s u b k u l t u r e u n u t a r s u b k u l t u r e . k l i k e ili » g a n g a « u n u t a r s u s j e d s t v a . kako se to često k o d nas. bez o b z i r a n a k r o v n i p o j a m p o j e d i n o g (primjerice »američkog«) društva. . 1 3 . a s d r u g e strune M e r t o n o v d o p r i n o s teoriji a n o m i j e . iz škole itd. konfesionalnoj i etničkoj pripadnosti. S o b z i r o m na temu ovog rada. Postoji t v o r n i c a i d u ć a n u n u t a r tvornice. g r u p a m a u a m e r i č k o m društvu. p o s e b n o na dijelu novinar­ ske. 1 9 5 5 . Sve t e s u b k u l t u r e i m a j u n e š t o z a j e d n i č k o : »sve s u n a s t a l e s a m o i n t e r a k c i j o m s o n i m a k o j i u s v o m uvjerenju i djelovanju već dijele i utjelovljuju kul­ t u r n i o b r a z a c « . o z n a č u j u ć i s e g m e n t e p o p u l a ­ c i j e i s o c i j a l i z a c i j s k e p r o c e s e k o j i s e . i a k o bez korištenja s a m o g p o j m a »subkultura«. vrednote.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA 2. r a d i k a l n o o d s t u p a n j e p o n a š a n j a ( v r e d n o t a .

Malicioznost prepoznaje u brojnim oblicima vandalizma. U s l u č a j u s t v a r n o t e š k i h p r o b l e m a . ili j e z i k o m s u b k u l t u r e . uz p o l o ž a j a k t e r a u s o c i j a l n o j s t r u k t u r i . ispisivanju p o r u k a p o p u t »ne p a z i m i se« p r e k o u p o z o r e n j a » p a z i n a č i s t o ć u « i si. stvarajući temelje svog pristupa »delinkventnoj subkulturi«. o n a za koju s e i z b o r i m o u k l j u č u j e p r o m j e n u r e f e r e n t n o g o k v i r a . o b i t e l j s k i ili d r u g i n a d z o r . T u C o h e n p r i z n a j e k a ­ ko je zapravo mali d i o g a n g aktivnosti delinkventan. N a š referentni okvir o d r e đ u j e k a k o stvari v i d i m o i što n a m o n e z n a č e . » A c t i o n is p r o b l e m solving«. za koje n e m a m o spremne solucije. delinkventnoj tradiciji. kao i drugi autori.h e d o n i z a m » n a prvu«). a neki da bi se približili odraslijim i profesionalnijim oblicima kriminala. G r u p n a a u t o n o m i j a t a k o đ e r je bitna karakteristika subkulture.) v r i j e d i i za n e d e l i n k v e n t e . a v e ć i n a »fun« a k t i v n o s t i nisu p o s e b n o d e l i n k v e n t n e . t e u o č a v a n e g a t i v n i p o l a r i t e t p r e m a n o r m a ­ ma respektabilnog društva odraslih. T a s i t u a c i j a z a C o h e n a j e »svijet u k o j e m ž i v i m o . a s n a ­ g a m a izvana ne dopušta se utjecaj. N a č i n stvaranja referentnog okvira i d i n a m i k a referentne grupe. n a g l a š a v a j u ć i k u l t u r n i o b r a z a c i z a s n i v a j u ć i svoj p r i s t u p m i m o p s i h o l o š k i h d e t e r m i n i z a m a . d a n e k i i m a j u o z b i l j n i h m e n t a l n i h p r o b l e m a a n e k i n e . T o što a k t e r v i d i ili o s j e ć a u vezi s o n i m što v i d i . koliko i o situaciji. N a k o n što j e o p i s a o o s n o v n e uvjete n a s t a n k a s u b k u l t u r e . da su n e k i o z b i l j n o f r u s t r i r a n i a n e k i nisu. R e f e r e n t n i o k v i r i r e f e r e n t n a g r u p a . društvenu klasu. Sadržaj d e l i n k v e n t n e s u b k u l t u r e jest neutilitaristički. uključujući i o n e koji se suprotstav­ ljaju p o j m u subkulture d e f i n i r a n o m na Cohenov način. itd. bez p r i m a r n e motivacije u korištenju u k r a d e n o g a . Objašnjenje subkulture kao tipa djelovanja usmjerenog rješavanju ne­ kog p r o b l e m a zadržat će se desetljećima n a k o n C o h e n o vih r a d o v a . s p o ln e . D e l i n k v e n t i nisu o b i l j e ž e n i nej<om_rjslhoipškom_jli fizičkom k a r a k t e r i s t i k g r r w i e m o r a n e t k o biti d e f e k t a n ili n e i n t e l i g e n t a n d a b i p o s t a o d e l i n v k v e n t p m . Z a t o s u o d p r e ­ sudne važnosti d o b n e . Proces p o s t o j a n j a d e l i n k v e n t o m isti je k a o i p r o c e s p o s t o j a ­ nja i z v i đ a č e m . a ne s a m o obilježje »gangova«. fizički uvjeti. Situacija je za aktera uvijek relativ­ n a . Delinkven­ tna tradicija se održava d o b n i m g r u p a m a koje generacijski s l i j e d e iza o v i h k o j i o d r a s t a j u . nisu r a v n o m j e r n o r a s p o d i j e ­ ljeni p o u l o g a m a k o j e č i n e d r u š t v e n i sustav. to je prava pozadina nastajanja subkul­ t u r e . jedini pritisak k o j i s e t o l e r i r a jest n e f o r m a l n i p r i t i s a k s a m e g r u p e . O n o što v r i j e d i z a d e l i n k v e n t e ( d a s u n e k i ž i v a h n i a n e k i u s p o r e n i . p o p u t M i l l e r a i d r u g i h a u t o r a » k u l t u r e d o n j i h slojeva«) jest » k r a t k o r o č n i h e d o n i z a m « . rasne i etničke kategorije. uz zaposlenje. C o h e n se pita o karakteru delinkventne subkulture. Sljedeća značajka (o kojoj g o v o r e i d r u g i . o č e k i v a n j a . Ljudski p r o b l e m i . imajući na umu delinkventne g r u p e k o j i m a se bavi.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA postali g r a đ a n i koji poštuju z a k o n . navike. k a k o se većina v r e m e n a u škvadri o d v i j a u č e k a n j u n e k e z a b a ­ v e . Č l a n o v i škvadre ne žele n i k a k a v v a n j s k i . I ?4 C o h e n . ovisi o n j e g o v u k u t u g l e d a ­ nja. ekonomski stratum. to je temeljna premisa. okruženje. (»Short r u n h e d o n i s m « .. zahtjevi i s o c i j a l n a o r g a n i z a c i j a l j u d i o k o n a s « . Socijalna struktura i neposredni socijalni milieu i m a u determiniranju s t v a r a n j a i s e l e k c i j e s o l u c i j a g o l e m u u l o g u i uz č i n j e n i c u 25 . u d r u ž u j e .to su p o j m o v i koje C o h e n preuzima iz socijalne psihologije i d e t a l j n o ih obrazlaže. Neutilitaristički karakter d o k u m e n ­ t i r a s p o z n a j a m a o r a š i r e n o m o b i č a j u k r a đ e i z z a b a v e . u t o m e kako okolnosti favoriziraju asocijaciju s delinkventnim m o d e l i m a . ustvrđuje da je »hedonizam na prvu« k a r a k t e r i s t i k a d r u š t v e n e k l a s e i z k o j e d e l i n k v e n t i d o ­ laze. Razlika je s a m o u k u l t u r n o m o b r a s c u s k o j i m s e d j e č a k p o v e z u j e . u p o z o r a v a C o h e n . m a ­ liciozan i negativistički. k o n a č n a o p s k r b a v r e m e n o m i e n e r g i j o m koja n a m je na r a s p o l a g a n j u . Posebnu pozornost C o h e n posvećuje procesu promjene referentnog okvira. J e d i n a je razlika u izloženosti d e ­ linkventnom obrascu.

a k o n e k i m z n a k o m a f i r m a c i j e n e izviriš vratom u nekom smjeru. U p o d r o b n o m opisu »eksploratornih gesti«. n e p o t r e b n i m a . Pro­ b l e m . C o h e n dolazi do zaključka o subkulturi kao soluciji. o djelovanju kao rješavanju p r o b l e m a . roditeljske kulture.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA s o c i j a l n e i n t e r a k c i j e (»naše s u d j e l o v a n j e u s u s t a v u s o c i j a l ­ ne interakcije djeluje na način kojim pristupamo našim problemima«) jedno je od uporišta C o h e n o v e teorije. a k o n a š a r e f e r e n t n a g r u p a s m a t r a t a k v e stvari k r i v i m a . K l j u č n i uvjet s t v a r a n j a i p o j a v l j i v a n j a n o v e k u l t u r n e f o r m e jest p o s t o j a n j e n e k o g b r o j a a k t e r a . Pomak u nekom smjeru. Uz p o j a m r e f e r e n t n o g o k v i r a stoji i b i t a n p o j a m r e f e r e n t n e grupe. Č l a n s t v o u o b i t e l j i i m a v a ž n o s t i p o s l j e d i c e za p o j e d i n c a bez o b z i r a n a n j e g o v o i s k u s t v o u n u t a r n j e . d o k je za žene o s n o v n o sredstvo mobilnosti . C o h e n a n a ­ lizira tip s o c i j a l i z a c i j e u s r e d n j o j klasi d a b i n a g l a s i o p r o ­ b l e m različitosti u n u t a r koje d j e c a o d r a s t a j u i p r i h v a ć a j u v r e d n o t e svoje m a t i č n e . crkvu. n a p r o m j e n i z a j e d n i č k o g r e f e r e n t n o g o k v i r a jer t o o z n a č a v a nastanak nove subkulture. T e š k o ć e m o s e b e uvjeriti (piše C o h e n ) d a j e u č l a n j i vanje u neku stranku. Kada je j e d n o m stvoren. proizvod interakcije. pripada grupi. U p r a v o t o o d r e đ u j e i s k u ­ stva i p r o b l e m e s k o j i m a se s u s r e ć u svi č l a n o v i o b i t e l j i u svojim o d n o s i m a s izvanobiteljskim svijetom. Od svog osnovnog polazišta. k o j i su u e f e k t n o j m e đ u s o b n o j i n t e r a k c i j i . str. pa u t o m e d o b i j e p o d r š k u . o p i s u j u ć i ga u g l a v n i m 27 26 . Subkultura m o ž e nadživjeti p o j e d i n c e koji su sudjelovali u n j e n o m stvaranju. C o h e n inzistira n a g r u p n i m s t a n d a r d i m a . p o p u t zabilježenih slučajeva kada s u v o j n i c i m a s o v n o s t a v l j a l i p l i n s k e m a s k e i trčali d o k t o r u uvjereni da su n a p a d n u t i b o j n i m otrovima. sub­ kulturni sustav m o ž e perzistirati. i k o j i i m a j u s l i č n e p r o b l e m e p r i l a g o d b e . ali ne p u k o m i n e r c i j o m . obitelj se promatra kao društvena jedinka. . zapravo subkulluia predstavlja grupnu soluciju za neki p r o b l e m .« ( C o h e n . p r e p o z n a j e m o C o h e n o v u s l i k u d e l i n k v e n t n e g r u p e : » J e d a n ć e m a l o izviriti g l a v o m . Tip socijaliza­ cije u nižoj klasi smatra p o z n a t i m . Unutar problema mobilnosti (zapravo blokade mobilnosti) naglasak je na m u š k a r c i m a (dječacima) radničke klase. u i n t e r a k c i j i stvar r a s t e i m i j e n j a s e m o d e l . j proteći će još dosta g o d i n a . ili b i l o š t o . ali s a m o toliko d u g o d o k nastavlja slu­ žiti p o t r e b a m a o n i h k o j i d o l a z e n a k o n p r v i h s t v a r a l a c a . s k o j i m se d j e c a iz nižih s t r a t u m a d r u š t v a s u o č a v a j u v e ć u š k o l i . ali će je p o v u ć i a k o ti (drugi) ne pokažeš neki z n a k o d o b r a v a n j a . p a k a o p r i ­ mjer nudi d o g a đ a n j a u vojsci. 6 0 . k a o značajki d r u š t v e n o g d j e l o v a n j a . O k o j e m je o p ć e m p r o b l e m u ' riječ? D e l i n ­ kventna subkultura smještena je u radničkoj klasi. u r e d u . O č i g l e d n o je k a k o C o h e n ne m o ž e zamisliti eventualni proces s u b k u l t u r a l i z a c i j e k a o ( m a k a r d j e l o m i č a n ) p l o d svjesne a k t i v n o s t i . ali unutar klasnog s u s t a v a . d j e l o v a n j e m nastaje novi kulturni m o d e l .u d a j a . stvara se subkulturna solucija. efektnije od drugih k a o autoriteti za definiranje valjanosti naših postu­ p a k a . k a d a se vojnici žale na n e š t o što n e m a u z r o k a u o r g a n s k o j p a t o l o g i j i . jest sustav v r e d n o t a s r e d n j e k l a s e i o č e k i v a n j a nastavnika (većinom t a k o đ e r iz srednje klase). Za pojedinca neke su grupe važnije. individualnih aktera u stvaranju zajedničke ( s u b ) k u l t u r e . a l i j e s i t u a ­ cija m a s o v n e psihoneuroze na fronti (kao o d g o v o r na problem) ipak stvarna. iako je svatko izravno sudjelovao. g l u ­ p i m a . A k o ^ p o j e d i n a c nešto p o k u š a . u k o j i m a će nastati novi subkulturni akteri k a o i novi oblici medijskih posredovanja p r i j e n e g o s o c i o l o g i j a s u b k u l t u r e p r i h v a t i svjesne z a h v a t e pojedinačnih. laganje o g o d i n a m a da bi se d o b i l o p i ć e . ni jednom članu p o s e b n o . g l a s a n j e z a r e p u b l i k a n c e . ) Z a n i m l j i v o j e d a C o h e n tvrdi k a k o taj kulturni p r o c e s n e m o r a biti p o s l j e d i c a n e k e svjesne a k t i v n o s t i . 1 9 5 5 . jer ć e d i j e t e u o d n o s u s v a n j s k i m s v i j e t o m osjetiti p o l o ž a j v l a ­ stite o b i t e l j i u s o c i j a l n o j s t r u k t u r i . Djeca shva­ ćaju k a k o su njihove obitelji v r e d n o v a n e i rangirane.

o r i j e n t a c i j a n a dugu stazu i t e š k o d o s t i ž n e c i l j e v e . a s p e k a t a s o c i j a l i z a c i j e u s r e d n j o j klasi: 1 . a m b i c i j e . steknu poznanstva i prijatelji. T o n e z n a č i želju z a m a t e r i ­ j a l n i m d o b r i m a . a i t a d a nije izvjesno da bi uspjeli. k o j o j i s a m n a j č e š ć e p r i p a d a . č a k i s r o đ a c i m a . 8. k a n d i d a t e z a b u d u ć e p r i ­ padnike delinkventnih subkultura. r o d i t e l j i t r e n i r a j u d j e c u z a u t r k u k o j u ć e trčati s a m a . Z a t o se o n i n a k o n pokusnih u p o z n a v a n j a s različitim o r g a n i z a c i j a m a najčešće v r a ć a j u ulici ili k a f i ć u . za p o d r e đ i v a n j e iskušenja n e p o s r e d n o g z a d o ­ v o l j a v a n j a p o t i g n u ć e m ciljeva n a d u g e staze. 9 . Prisutan je natjecateljski mentalitet u k o j e m se p o k a ­ z u j u i n t e l e k t u a l n e . njeguje se sposobnost da se upoznaju novi ljudi. bliži p o j e d i n c u . a d r u g i će ih prihvatiti a k o je prvi s p r e m a n na reciprocitet. u svijetu srednje klase umješnost u o d r e đ e n i m k o n v e n c i j a m a g o v o r a i d r ž a n j a n o s i o d r e đ e n i prestiž i s m a t r a se i n s t r u m e n t a l n i m za uspjeh. Učitelj j e p l a ć e n d a stvara o s o b u p o kriterijima srednje klase. n a v i k e . m i r n a . p r l j a ­ v a . n e m i r n a . U s r e d n j o j klasi p r i s u t n a j e e t i k a i n d i v i d u a l n e o d g o ­ v o r n o s t i . n e v r i j e d i a k o i d r u g i n e p r i h v a t e te kriterije. p o s e b n o a k o to irtterferira s postignućem ciljeva. p o n a š a n j e . »dečki s ugla« m o ­ rali b i p r o m i j e n i t i g o v o r . k a o n a g l a s a k s u p r o t a n zahtjevima d r u g i h koji su u o d n o s u p r i m a r n e g r u p e s v l a s n i k o m . Time se d o b i v a m o d e l m j e r e n j a svih u č e n i k a o č i m a p r o f e s o r a .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA c r t a m a (to ć e d e t a l j n o o b a v i t i M i l l e r ) p a s e k o n c e n t r i r a n a socijalizaciju srednje klase. A m b i c i j a . P o n a š a n j e . a u r a d n i č k o j klasi e t i k a r e c i p r o c i t e t a . N o r m e srednje klase visoko vrednuju n j e g o v a n j e vještina i kvalifikacija. p r i j a t e l j e . inhibicija s p o n t a n o s t i . o s l a n j a n j e p o n a j p r i j e n a s e b e s a m e . o s o b n o s t . N o v i sustav n o r m i . l j u b a z n o s t . 4. t e h n i č k e i s o c i j a l n e vještine i z n a n j a . d o b r a d j e c a s u p o s l u š n a . o s n a ž e n i » s t r u k t u r a l n i m i m p e r a t i v i m a « (to z n a č i n a č i n o m n a k o j i u č i ­ t e l j a p r o c j e n j u j u n j e g o v i s u p e r v i z o r i ) izrazito s u n e p o v o l j n i z a u č e n i k e i z niže k l a s e . r o d i t e l j i s e t r u d e u t i s n u t i d j e t e t u želju d a b u d e netko. v i s o k a o č e k i v a n j a . U školi k a o i na službenim mjes­ t i m a za p r o v o đ e n j e s l o b o d n o g v r e m e n a . Konstruktivno provođenje s l o b o d n o g v r e m e n a . G r u p n a i n t e r a k c i j a služi k a o k a t a l i z a t o r o n i h p o t e n ­ c i j a l a k o j i i n a č e n e b i bili v i d l j i v i . Prihvaćeni stereotipi.t o z n a č i p o š t i v a n j e p r a v a v l a s n i k a d a u č i n i o n o što želi s o n i m što m u p r i p a d a . nasuprot onima koje roditelji nisu o p r e m i l i t a k v i m v r i j e d n o s t i m a . C o h e n navodi devet ka­ r a k t e r i s t i č n i h c j e l i n a . ujedno prva strukturalna o g r a n i č e n j a z a d j e c u niže k l a s e . s a m o k o n t r o l a . Svojevrstan asketizam. P o š t o v a n j e v l a s n i š t v a . T o m i n i m i z i r a o b a v e z u d i j e l j e n j a . 3. ne s m i j e se gubiti vrijeme. n a » š k v a d r u _ s u g l a ulice« i b o r b u koja se t a m o v o d i . i g r a k o j a u k l j u č u j e u č e n j e . » m a n i r i « . S o b z i r o m na r a z l i k u o d r a s t a n j a u n i ž o j i s r e d n j o j k l a s i . ci­ jeni s e h o b b y . T o j e v a ž n o u s l u č a j u s t a t u s n e f r u s t r a c i j e . e k o n o m i z i r a n j e vremena. r a d n i č k o će d i j e t e biti više u p u ć e n o n a g r u p e v r š n j a k a . a d r u g i tip u š k o l i . Važno je postojanje m n o g i h sekundarnih grupa. svjesno planiranje. žele nešto postići. jer status o s i g u r a v a p o š t o v a n j e d r u g i h . 6. spremnost i s p o s o b n o s t za o d r i c a n j e . K o n t r o l a fizičke a g r e s i j e i n a s i l j a ( t a k v o se n a s i l j e s m a t r a s u b v e r z i v n i m ) . 2 . o d g a đ a n j e n a g r a d e . g d j e i m s e n u d i m a n j e s a d r ž a j a a l i i h l j u d s k i o d n o s i više z a d o v o l j a v a j u . i k o j a s u b u č n a . u p o z n a neka utjecajna o s o b a . traže s e d o b r i o d n o s i s a što š i r i m k r u ­ g o m . 7. Etika s r e d n j e k l a s e j e e t i k a i n d i v i d u a l n e o d g o v o r n o ­ sti. neposlušna. 5. niti z n a č i j e d n o s t a v n o »poštenje« . doživljavajući j e d a n tip s c e n e i a t m o s f e r e u r o d i t e l j s k o m d o m u . atletskih i a k a d e m s k i h . C o h e n ruši sliku p o k o j o j o n o što d e f i n i r a m o k a o d o b r o i o n o što d e f i n i r a m o k a o z l o n a s t a j u i z o d v o j e n i h . Racionalnost. Strplji­ vost. l j u b a z n a . n o v o m j e r e n j e s t a t u s a k r i t e r i j i m a k o j i s u d r u k č i j i . u s v a j a n j e n e k o g p o s e b n o g z n a n j a .

( C o h e n . O b a s u p o n a ­ š a n j a . k o j e g je kći prvi p u t d o v e l a k u ć i . Z a t o dolazi do premlaćiva­ nja h o m o s e k s u a l a c a . vrijednosti i obrasci p o n a š a n j a predstavljaju p r o d u k t d i s t i n k t i v n o g k u l t u r n o g s i s t e m a k o j i m o ž e biti n a ­ z v a n n/za klasa. i t r e ć e z a t o što o m o g u ć u j e p r o f i n j e n i j u a n a l i z u . izbori u n u t a r k u l t u r e niže k l a s e . Č v r s t i n a . tetoviranje. Z n a t a n b r o j m u š k e d j e c e u k u l ­ turi niže k l a s e n e o d r a s t a u z o c a . r o d i t e l j a i d j e c e u nižoj klasi. V r i j e d n o s t i k o j e su u o s n o v i . d r u g o z b o g t o g a što j e t o o p i s n o n e u t r a l a n p o j a m . b a š z b o g n e m o g u ć n o ­ sti i d e n t i f i c i r a n j a s o d r a s l o m m u š k o m o s o b o m . izostanak sentimentalnosti. konceptualizacija žena k a o o b j e k a t a za osvajanje. u s k l a d u s a z a k o n o m i m i m o n j e g a . istim o n i m v r e d n o t a ­ m a k o j e r e s p e k t a b i l n o d r u š t v o drži n a j s v e t i j i m . Uobičajeni termin »vrijednost« po M i l l e r u tendira ispiranju intrakultur a I n i h različitosti z b o g s v o j e o b o j e n o s t i p o j m o v i m a s l u ž b e ­ n o g ideala. m e đ u g l a v n i m s u d e ­ terminantama onoga Problemi što s t i g m a t i z i r a m o kao patološko. W a l t e r M i l l e r ( 1 9 5 8 . f i ­ z i č k u s p r e m n o s t . ž i l a v o s t (toughness) p o k r i v a više k v a l i t e t a . i koje p o m a ž u motiviranju p o n a š a n j a što g a s m a t r a m o t i p i č n o a m e r i č k i m . d o ž i v l j a v a se k a o o p ć a opasnost. izazivanje. Homoseksualnost. nerazmišljanje o umjetnosti i književnosti. Za m u š k a r c e to č e s t o u k l j u č u j e tučnjavu. P o š t o v a n j e i n e ­ poštovanje zakona je važno (posebno za majku koja po­ g l e d o m na m l a d i ć a . p o s t o j i t o l i k a opsesivna pažnja usmjerena na muškost. simbolizirana složenim k o m p l e k s o m djela i izbjega­ vanja. različito v r e d n o v a n i h c i l j e v a . . t o s u g l a v n e p r e o k u p a c i j e m u š k a r a c a i ž e n a . ) Bez o b z i r a n a različita t e o r i j s k a p o l a z i š t a . o d r a s t a u d o m i n a n t n o ž e n s k o m k u ć a n s t v u . ) K a k o i z g l e d a šest o s n o v n i h (središnjih) p r e o k u p a c i j a ? Frka (trouble). O n i u p r a v l j a j u širokom i perzistentnom pozornošću i visokim stupnjem e m o c i o n a l n o g uključenja. jest i n s t r u m e n t a l a n u g e n e r i r a n j u i d e l i n k v e n ­ c i j e i r e s p e k t a b i l n o s t i . izdržljivost. i t o z b o g tri o s n o v n a r a z l o g a . U slučaju »gang« delinkvencije Miller smatra da kulturni sustav koji n a j v i š e u t j e č e n i j e » d e l i n k v e n t n a s u b k u l t u r a « . neustrašivost i v j e š t i n a u t u č n j a v i . s n a g u . razlikujući se u i n t e r p r e t a c i j a m a p o n a š a n j a a d o l e s c e n a t a radničke klase i p r i p a d n o g susjedstva. d i j e l o m . U p a s t i u f r k u ( p r o b l e m . str. »Postoji s u p s t a n c i j a l n i s e g m e n t d a n a š n j e g a m e r i č k o g d r u š t v a čiji način života. d u g o m t r a d i c i j o m i o b r a s c i m a p o n a š a n j a . . subkultura prilagodbe (kojima je delinkventna subkulturnih različitosti o d p o j m a v r i j e d n o s t i . M u š kost. l u k a v o s t (smartness) podrazumijeva ka­ p a c i t e t p o s t i z a n j a n e k o g m a t e r i j a l n o g d o b r a ili s t a t u s a kroz o d g o v o r ) d e t e r m i n i r a n i s u . Isti v r i j e d ­ n o s n i sustav. (Miller. U l a z a k u f r k u p o n e k a d p r i d o n o s i p r e s t i ž u . n e v o l j u ) ili se izvući i z n j e . d o k » v r i j e d n o s t « u sebi s a d r ž i p o z i t i v n o z n a č e n j e . 1 3 7 . 1 9 5 5 . ) tvrdi d a j e d o m i n a n t n a k o m p o ­ nenta motivacije za delinkventna djela u p r a v o u p o k u š a j u aktera da slijedi o b l i k e p o n a š a n j a i p o s t i g n e s t a n d a r d e v r e d n o t a o n a k o k a k o su definirani u zajednici niže klase. a t l e t s k e v j e š t i n e . str. Promućurnost. » N a č i n ž i v o t a n i ž e k l a s e o b i l j e ž e n je s e t o m »središnjih p r e o k u p a c i j a « (focal concerns). d j e l u j u ć i n a d j e c u r a z l i č i t o o s p o s o b l j e n u d a ga p r i h v a t e . vrline u fizičkim izazovima. U l a ž e n j e u f r k u je m u l t i f u n k c i o n a l n o i služi za po stizanje r a z n i h . s a s v o j i m i n t e g r i ­ t e t o m . seksualne a v a n t u r e . o p i j a n j e . n e g o k u l t u r a s a m e z a j e d n i c e niže k l a s e . iščitava p o t e n c i j a l e z a p r o i z v o đ e n j e ili i z b j e g a v a n j e frke ( p r o b l e m a . za žene sudjelova­ nje u seksu uz h e n d i k e p i r a j u ć e p o s l j e d i c e . M i l l e r misli d a . u s a m o j jezgri a m e r i č ­ kog načina života. 1 3 7 . 1 9 5 8 .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA i z v o r a . n e v o l j e ) . a u o b i č a j e n o j e k o r i š t e n j e l o k a l n o g t e r m i n a z a h o m o s e k s u a l c a k a o p o g r d n o g izraza o p ć e n i t o . Prvo z a t o što se l a k š e m o ž e izvesti iz n e p o s r e d n o g t e r e n s k o g p r o m a t r a n j a . K o n c e p t »focal concerns« Miller koristi u m j e s t o k o n c e p t a v r i j e d n o s t i . k a o i s v a k o m e k a n o ili f e m i n i z i r a n o p o n a š a n j e . v e ć i n a t a ­ d a š n j i h a u t o r a se slaže u s m j e š t a n j u d e l i n k v e n c i j e u niže slojeve društva.

Potraga za uzbuđenjem jedna je od najkar a k t e r i s t i č n i j i h d i m e n z i j a ž i v o t a niže k l a s e . » U l i č n a p a m e t « stječe s e o d p r v i h d a n a s t a j a n j a »na u g l u « . N e k a d . k r o z r i t u a l n a z a d i r k i v a n j a . a l k o h o l a . p o r u ­ ku koju dešifrira iz p o n a š a n j a p o j e d i n a c a koji »testiraju d r u š t v o « i vrte se u k r u g u u k o j e m n a k o n f r k e . o s i m što na j e d n o j razini u o č a v a zahtjev za s a m o s t a l n o š ć u i o d b i j a n j e b r i g e i zaštite. sve što v o d i u » t r o u b l e « ( f r k u . koji uključuje a l k o h o l . koji uključuju d u ž a r a z d o b ­ lja p a s i v n o s t i . n e v o l j u ) . M i l l e r je želju z a b r i g o m i z j e d n a č i o s a ž e l j o m d a s e b u d e k o n t r o l i ­ ran. l u k a v o s t ) a l i i č v r s t i n a . p o t r e b n a je i p a m e t ( p r o m u ć u r n o s t . i n e b i t r e b a o biti p r o m a t r a n i z o l i r a n o . e d u k a t i v n e i ostale funkcije ne ostvaruju se unutar jedinke obitelji. seksa i t u č n j a v e n a d n e v n o m r e d u j e d n o m t j e d n o . N o . P r i p a d n i c i o b a s p o l a uvelike k o n z u m i r a j u a l k o h o l . č e k a š »čistu sreću« p o p u t s u d j e l o v a n j a u 32 lutriji. U s p o s t a v l j e n j e o b r a z a c »noći u g r a d u « . N a j e d n o j r a z i n i č e s t o i m a m o j a k o i z r a ž a n u želju z a a u t o n o m i j o m . a i n k o n z i s t e n t n o je uključen u o d g o j d j e c e . v r i j e đ a n j a . p o d v r s t a . o d l a z e ž e n i . s r e ć e . p s i h i j a t r i j s k u u s t a n o v u i s l i č n o . D e l i n k v e n t n i g a n g s a m o j e p o d g r u p a . Taj je k o n c e p t p o v e z a n s u z b u đ e n j e m . S k v a d r e s u g l a ulice često k o m b i n i r a j u čvrstinu i l u k a ­ vost. n e k e s n a g e koja je izvan tebe. u z a ­ tvor. seksa i o s t a l o g a . t a k o đ e r je jedna od karakterističnih » s r e d i š n j i h p r e o k u p a c i j a « niže k l a s e .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA m a k s i m a l n u mentalnu sposobnost i m i n i m a l n o korištenje fizičke s n a g e . Psihološke. a k o i m a š s r e ć e . seksualnu a v a n t u r u . u s n o v i m a o b o g a ć e n j u na l u t r i j i . i n v e n t i v n o s t . p r o m o t e r . p o v i j e s t i ili perspektivi društva biti obezvrijeđeni i p o v e z a n i s r a z m e k š a v a n j e m (feminizacijom). U z b u đ e n j e [excitement). n e g o u jednospolnim i d o b n o strukturiranim g r u p a m a vršnjaka. g l a z b u . U g r u p i s ugla ulice d j e č a c i prvi put uče m u š k e u l o g e sa . K o n c e p t s u d b i n e . na p o s a o i slično. v o j s k u . ali se p a m e t lukavstva više cijeni. Muški r o d i t e l j ili ne p o s t o j i . n a r a v n o . l a k o je prisutan antiintelektualizam. u d i m e n z i j i i g r a n j a k a r a t a ili b i l j a r a . Za m n o g e p o j e d i n c e niže klase ritam života fluktuira i z m e đ u rutinske i repetitivne d j e l a t n o ­ sti s j e d n e . ili je p r i s u t a n m i n i m a l n o . A u t o n o m i j a . a p r i k a z u j e n a m i sliku č o v j e k a k a o p i j u n a m a g i č n i h m o ć i . programiranjem vremena. i t r a ž e n j a v i s o k e e m o c i o n a l n e s t i m u l a c i j e s d r u g e strane. C i j e n j e n i t i p o v i »smartera« o b i č n o s u p r o f e s i o n a l n i k o c k a r . »con-artist«. K o n c e p t s u d b i n e p r i s u t a n j e u m n o g i m f a n t a z i j a m a . S u d b i n a (sreća). da bi o p e t n a k o n n e k o g v r e m e n a k r e n u l i u p o t r a g u za f r k o m i u z b u đ e n j e m . ali a k o t i j e s r e ć a o k r e n u l a l e đ a . J e d n o s p o l n a o k u p l j a n j a v r š n j a k a u n i ž o j klasi M i l l e r smatra tipičnim. i to z b o g ženski t e m e l j e n o g d o m a ć i n s t v a kakvo prevladava m e đ u d o n j i m slojevima društva. r o d i t e l j i m a . Protutežu o v o m č e s t o m flertu s o p a s n o š ć u d a j u d r u g i o b l i c i d j e l o v a n j a u kulturi niže klase. u f o l k l o r u . pa će svi o b l i c i f o r m a l n o n a u č e n o g z n a n j a o u m j e t n o s t i . I p a k . a to se vidi i na p r i m j e r u v e l i k e r a š i r e n o s t i k o c k a n j a . p i j a n s t v a . ž i l a v o s t . n e trebaš se ni truditi. M i l l e r tvrdi d a n a d r u g o j razini p o s t o j i želja z a b r i g o m i kontrolom. g d j e s e c i j e n i brzi i u b o j i t i o d g o v o r . z a z n a t n u v e ć i n u j e svijet v i s o k o g rizi­ k a . d o s j e t l j i ­ vost. u toj s r e d i š n j o j p r e o k u p a c i j i p o s t o j i v e l i k a d i s k r e p a n c i j a i z m e đ u o n o g a što j e »overtlv v a l u e d « i o n o g a što j e » c o v e r t l v s o u g h t « . Uz u z b u đ e n j e . Adolescentska varijanta bitnog strukturalnog oblika života u n i ž o j klasi jest » g r u p a s u g l a u l i c e « . k o c k a n j e svih z a m i s l i v i h o b l i k a . p i š e M i l l e r u tekstu koji je p o s t a o j e d a n od najcitiranijih u s v o m e području. A k o t i i d e . z a o d b i j a n j e m v a n j s k e k o n ­ t r o l e i restrikcija u p o n a š a n j u . korištenje m o z g a na pravi način v i s o k o s e c i j e n i . pa se mnogi vra­ ć a j u i n s t i t u c i j a m a n a d z o r a ili p o d u z i m u j u sve d a b i i h v r a ­ tili u z a t v o r . o n d a s i s r e t a n . t u č n j a v e . t u č n j a v u . ili a d o l e s c e n t s k i »street c o r n e r g a n g « . tvrdi M i l l e r . pa je opisivao »sačuvajte me od m e n e s a m o g « . prisutne s u i g r e n a s r e ć u .

Z a n i m l j i v o je k a k o će dvadesetak g o d i n a kasnije marksistički usmje­ r e n a b i r m i n g h a m s k a š k o l a p r e u z e t i k l j u č n e d e f i n i c i j e i z ras­ p r a v e o d e l i n k v e n t n o j s u b k u l t u r i p e d e s e t i h g o d i n a i. kroz s r e d i š n j e p r e o k u p a c i j e i interese.. M c K a y ) . Status j e v e o m a v a ž a n i s v a k o d j e l o v a n j e p r i m a r n o je u s m j e r e n o statusu. str. ( M i l l e r . O s n o v n a teza W a l t e r a M i l l e r a g o v o r i o m o t i v a c i j i č l a n o v a b r o j n i h » š k v a d r i s u g l a ulice«. . T o č n o se z n a t k o je p r i h v a ­ ć e n a t k o n e . k r o z »frku«. 1 5 5 . . C o ­ w a r d pristup d e v i j a n t n o m p o n a š a n j u i d e l i n k v e n t n o j s u b k u l 35 34 . 1 9 5 8 . ) M i l l e r s e s u p r o t s t a v l j a o p r i s t u p i ­ ma po kojima se kulturni standardi srednje klase uzimaju k a o m j e r i l o i p o k o j i m a s e k u l t u r u niže k l a s e s m a t r a j e d n o ­ stavno o p r e č n o m funkcijom normativnog poretka srednje k l a s e . a t k o ne »visi« ili ne izlazi s g r u p o m k o j a ga ne p r i h v a ć a . To je najsolidarnija i najstabilnija p r i m a r n a g r u p a kojoj je neki od dječaka ikad p r i p a d a o (Miller. s u b k u l t u r i i nižoj k l a s i . » u z b u đ e ­ n j e « . a s t a n d a r d i s r e d n j e k l a s e nestabilni su i p o m i č u se g o r e . Z b o g toga se Miller čudi C o h e n u i d r u g i m a koji p o n a š a n j e »škvadri s u g l a « i d e l i n k v e n ­ tnih d j e č a k a o p i s u j u k a o m a l i c i o z n o . te uz r a d o v e C l o w a r d a i O h l i n a tvori p r e p o z n a t l j i v i p e č a t p r v o g f o r m u l i r a n j a s u b k u l ­ t u r e k a o k u l t u r e »škvadre« d e l i n k v e n t n i h d j e č a k a . Uz naslijeđe čikaške sociologije i k r i m i n o l o g i j e (Shaw. Status se o p ć e n i t o postiže kvalitetama koje su d e f i n i r a n e u kulturi n i ž e k l a s e . U radu »llegitimna sredstva. P r i p a d a n j e i status r j e š a v a j u s e k r o z d j e l o v a n j e ..Benjamin Perasović URBANA PLEMENA s v o j i m v r š n j a c i m a s k o j i m a d i j e l e isti p r o b l e m i d e n t i f i k a c i j e sa s p o l n i m u l o g a m a . (Miller. 1 9 5 8 . p o M i l l e r u .) Richard A. n e g a t i v i s t i č k o ili b u n ­ t o v n o . Teze ( v e o m a p r i s u t n e u t o d o b a ) p o k o j i m a s u m l a d i d e l i n k v e n t i u s u k o b u s k u l t u r o m s v o j e z a j e d n i c e . M i l l e r u s t v r đ u j e k a k o s u i l e g a l n a d j e l a ili e k s p l i c i t n o p o d r ­ ž a n a . s v l a s t i t i m i n t e g r i t e t o m . m o ž e p o n e k a d ugrožavati n o r m e u kulturi srednje klase. ) O s n o v n o o b j a š n j e n j e m o t i v a c i j s k e p o d l o g e g a n g k u l t u r e jest k o n f o r m i r a n j e e k s p l i c i t n i m i i m p l i c i t n i m n o r m a m a t r a d i c i o n a l n e kulture niže klase.d o l j e kroz povijest«. k o j i su v i s o k o v r e d n o v a n i u a k t e r o v o m n a j ­ važnijem kulturnom milieu. C o h e n o v a d e f i n i c i j a šire je p r i h v a ć e n a . str. Miller detaljno opisuje borbu za status u n u t a r g r u p e . k v a ­ liteta i u v j e t a . a ne p r o b l e m u legalnosti ili ilegalnosti. Utjecaj k o n f o r m i r a j u ć e g e l e m e n t a m n o g o j e izraženiji o d o d b i j a j u ćeg u cjelokupnoj motivaciji »gang« delinkvencije. S o b z i r o m na središnje p r e o k u p a c i j e niže klase. u s p r k o s n a č e l n o j kritici p a r a d i g m e u č i j e m krilu su te t e o r i j e izrasle. jest p o z i t i v a n p o k u š a j p o s t i g n u ć a o n i h s t a n j a . jer o n o b j a š n j a v a d e l i n k v e n t n o p o n a š a n j e k a o k o n f o r m i r a j u ć e k u l t u r n o m s u s t a v u niže k l a s e k o j e m u pripadaju zajedno sa svojim roditeljima. ili n a p r o s t o nisu p o t i s n u t a . za k o g a g r u p a k a ž e » o n visi s n a m a « . ili i m p l i c i t n o z a h t i j e v a n a . Postoji i kapacitet i m o t i v a c i j a za prilagodbu grupnim n o r m a m a . sačuvati d u h »subkulture k a o o d g o v o r a n a kolektivno d o ­ življeni p r o b l e m s o c i j a l n e s t r u k t u r e « . 1 5 5 . Sutherland. D o k se Millerova korekcija uvažavala u tada narastaj u ć o j literaturi o d e l i n k v e n c i j i . jer » k u l t u r a niže k l a s e j e p o s e b n a t r a d i c i j a s t o l j e ć i ­ ma s t a r a . k a o i p o s t i z a n j e s t a t u s a m e đ u r a z l i č i ­ t i m g r u p a m a . str. 1 9 5 8 . uz » l u k a v o s t « i »žilavost«. . ali to je usputni proizvod d j e l o v a n j a koje m o ž e n a ­ zvati p r o m i š l j e n o m a l i c i o z n i m ili n e k o n f o r m i s t i č n i m s a m o o n a j tko j e i s a m č v r s t o v e z a n u z n o r m e s r e d n j e k l a s e . ) . 1 4 8 . k a o i s p o s o b n o s t za intimnu i d u g o t r a j n u k o m u n i k a c i j u . T e m e l j t e m o t i v a c i j e . a n o m i j a i devijantno ponašanje« (1968. »moralnosti« sredstava kojima se postiže status. p a č l a n o v i m o r a j u i m a t i s p o ­ s o b n o s t p o d r e đ i v a n j a i n d i v i d u a l n i h želja g r u p n i m i n t e r e s i m a . a status u n u t a r g r u p e p o s t a j e t a k o đ e r j e d n a o d sržnih preokupacija. G r u p n i o b r a s c i d j e l o v a n j a n a m e ć u čvrstu u n u t a r n j u s o l i d a r n o s t . nesumnjiv je M e r t o n o v utjecaj na p i o ­ nire definiranja subkulture. M i l l e r u su n e p r i h v a t l j i v e . Djelovanje koje je u s m j e r e n o n a sustav niže k l a s e i n a p o s t i g n u ć a u n u t a r t o g sustava.

s d r u g e s t r a n e . u k o j o j se a n a l i z i r a j u različiti p r i s t u p i i l e g i t i m n i m s r e d s t v i m a . U s r e d i n a m a u k o j i m a je r a c k e t s t a b i l n a institucija. K a d a k u l t u r n e v r i j e d n o s t i p o s t a v l j a j u z a j e d n i č k e c i l j e v e u s p j e h a z a širu p o p u l a c i j u . te O b l i n a i srodnih autora. p o s t o j i »višak« k o j i n e ć e d o s p j e t i d o e l i t n i h p o l o ž a j a n a k o j i m a su oni koji se m l a d i m a prikazuju k a o m o d e l i . A n o m i j a je slom u kulturnoj strukturi. k a d a postoji iznimno snažan n a g l a ­ s a k n a o d r e đ e n i m c i l j e v i m a . d o k t r e ć a f a z a o b i l j e ž a v a r a d s a m o g C l o w a r d a . o h r a b r u j u s u d j e l o v a n j e u 37 36 . B u d u ć i d a i n d i v i d u a n e m o ž e s a m a provesti o g r a n i č a v a n j e strasti. bez o d g o v a r a j u ć e g n a g l a s k a na institucionalnu p r o c e d u r u . k o j i u č e i u s v a j a j u o d r e đ e n a znanja i vještine. i d o k su prve a u t o m a t s k i r e g u l i r a n e č o v j e k o v o m o r g a n s k o m s t r u k t u r o m . Durkheimova teorija a n o m i j e sociološka je klasika unutar koje C l o w a r d izdvaja poznata mjesta. K a o što s u k o n v e n c i o n a l n a s r e d s t v a z a d o s t i z a n j e c i l j e v a r a z l i č i t o d i s t r i b u i r a n a u d r u š t v u . a s p i r a c i j e s v e j e d n o p o ­ r a s t u i d o l a z i d o d e r e g u l a c i j e . (163) S r e d s t v a (putevi) s t i z a n j a d o cilja p o d r a z u m i j e v a j u a ) s t r u k t u r e u č e n j a i b) s t r u k t u r e š a n s i . Ne z n a č i da će svi m l a d i . Za C l o w a r d a je bitno uočiti k a k o se M e r t o n fokusira na o g r a n i č a v a n j e kulturne strukture druš­ t v e n o m s t r u k t u r o m . K a d a t r a d i c i o n a l n e v r i j e d n o s t i i z g u b e svoj a u t o r i t e t . P a i a k o o n n i j e g o v o r i o o d i f e r e n c i j a l i m a u š a n s a m a . a d r u š t v e n a s t r u k t u r a r i g o r o z n o o g r a n i č a v a ili u potpunosti zatvara pristupe dopuštenim načinima njiho­ v a o s t v a r e n j a . Različito su d o s t u p n i i s o b z i r o m na m j e s t o pojedinca u društvenoj strukturi. neograničene aspiracije i slom r e g u l a t o r n i h n o r m i . k a d a postoji disjunkcija kulturnih n o r m i i ciljeva s j e d n e . Bitni s t r u k t u r a l n i d i f e r e n c i j a l i u p r i s t u p u kulturno o d o b r e n i m ciljevima su d o b . t e o r i j a a n o m i j e i m a l a je dvije bitne faze. obilježene D u r k h e i m o m (prva) i M e r t o n o m ( d r u g a ) . k a d a s e sruši n o r m a t i v n i p o r e d a k . To se d o g a đ a u vrijeme nagle depresije. U o č e n i diferencijali u dostupnosti legitimnih s r e d s t a v a u s p j e h a u v o d s u u C l o w a r d o v u »treću f a z u « t e o ­ rije a n o m i j e . uspješnih k r i m i n a l a c a . tehnoloških promjena. Robed M e r t o n unaprijedio je teoriju a n o m i j e . a n o m i j e . p o v e z a o je k r i m i n a l n o ponašanje s diferencijalnom asocijacijom koja favorizira i o m o g u ć u j e stjecanje k r i m i n a l n i h v r e d n o t a i kvalifikacija. š k o l o v a n j e ne o d r e đ u j e tko će uspjeti a tko će p a s t i u v e l i k o j u t a k m i c i b i z n i s a ili k o n v e n c i o n a l n o j s t r u k t u r i zaposlenja u o p ć e . i s o c i j a l n o s t r u k t u r i r a n i h m o g u ć n o s t i za d j e l o v a n j e u s m j e r u tih c i l j e v a i n o r m i . P o n j e m u . t a k o v a r i j a c i j e p o s t o j e i u d o s t u p n o s t i i l e g i t i m n i h s r e d s t a v a p o s t i z a n j a c i l j a . kvalifikacije i m o b i l n o s t na društvenoj ljestvici. t a d a d e v i j a n t n o p o n a š a n j e slijedi n a š i r e m n a g l o g p r o s p e r i t e t a ili r a p i d n i h društvenom p l a n u . s p o l . zani­ majući se posebno za onaj problematični aspekt raskora­ ka ciljeva i sredstava. k a o što postoje varijacije u stupnju do kojega pojedinci mogu postići o b r a z o v a n j e . z a d r u g i niz t a k v a r e ­ g u l a c i j a s o c i j a l n i h ž e l j a i strasti nije m o g u ć a . koja pomaže preuzimanju kriminalnih vrijedno­ sti i v j e š t i n a .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA turi s m a t r a d i j e l o m šire t e o r i j e a n o m i j e . r a s t u a p e t i t i . Kada čovjekova očekivanja ne nalaze mogućnost ispu­ njenja. k a o i s uvjetima koji o s n a ž u j u . D u r k h e i m polazi o d p o s t o j a n j a fizičkih i m o r a l n i h p o t r e b a . nastaje devijantno ponašanje. k a o u l o g e o d r a s l i h . A n o m i j a ili d e r e g u l a c i j a p o j a č a n a je strastima koje nisu disciplinirane u vrijeme k a d a bi im discipliniranje bilo najviše p o t r e b n o . to znanje m o ć i i primijeniti. i o n i h k o j i će u t o m b i z n i s u uspjeti. K a o i k o d o n i h koji se o b r a z u j u za l e g i t i m n i b i z n i s . etnicitet i d r u ­ štvena klasa. prije n e g o beskraj­ no d o s t u p n i . Distinkcija između struktura učenja i s t r u k t u r a šansi p r e u z e t a j e o d S u t h e r l a n d a . m l a d i su izloženi d i f e r e n c i j a l n o j asocijaciji. O b a s u s t a v a šansi ( k o n v e n c i o ­ nalni i nekonvencionalni) su o g r a n i č e n i . t o m o r a učiniti kolektivni p o r e d a k koji definira i o d r e đ u j e ci­ ljeve p o k o j i m a l j u d i o r i j e n t i r a j u s v o j e p o n a š a n j e .

jer a k o t a k v i diferencijali p o s t o j e ( a p r e t p o s t a v k a j e d a p o s t o j e ) . n o p e d e s e t i h i p o č e t k o m š e z d e s e t i h . s n e d o s t i ž n o g n o v c a i k a r i j e r e u k o n v e n c i o n a l n o m k a o i u n e k o n v e n c i o n a l n o m svijetu. p o s e b n o u nalazima koji g o v o r e k a k o pojedine zone zadržavaju kriminalne karakteristike unatoč d e m o g r a f s k i m p r o m j e n a m a u tim z o n a m a — o t u d a teorija » k u l t u r n e t r a n s m i s i j e « k r i m i n a l n i h v r i j e d n o s t i . ) P r e n o š e ­ nje vrijednosti. Shorta. ritualizam. o p i ­ sano kao neuspjeh na legitimnom putu i inhibiranost za nelegitimna sredstva m o ž e označavati i o n e koji n e m a j u i n h i b i c i j a a l i i m n e l e g i t i m n a s r e d s t v a nisu d o s t u p n a . C l o w a r d želi n a s t a v i t i r a s p r a v u n a mjestu na k o j e m je S u t h e r l a n d stao. pitajući se: 1. povlačenje i p o b u n a . pojavljivat će se d v a d r u g a t i p a d e l i n k v e n t n e s u b k u l t u r e . To je i g l a v n a z n a ­ čajka Clowardova pristupa. a uz to su i i n h i b i r a n i za t u č n j a v u . k o j i s e protivi detaljno o p i s a n o j organizaciji života u s l u m u (rad o d istih a u t o r a ) . bez o b z i r a n a k r i t i č k e p r i m j e d b e koje su se i o n d a upućivale tim a u t o r i m a . Tako. znanja i vještina. pet M e r t o n o v i h klasičnih tipova p r i l a g o d b e p o n a ­ šanja i u l o g a . u k o j i m a p o s t o j i p o t p u n pristup ilegitimnim sredstvima. U konfliktnom tipu delinkventne subkulture p o m i č e se statusni c i l j . pa t r a ž e svoj status u g r u p a m a k o d k o j i h j e u n u t a r n j e i s k u s t v o d o m i n a n ­ tna vrijednost.. primjerice povlačenje. ferencijale dostupnosti. k a k o n a s t a j u i k a k o s e o d r ž a v a j u . M c K a y a . statu­ sni cilj p r e m j e š t a s e n a u l o g u u l i č n i h r a t n i k a . W h y t e je t a k o đ e r pisao o 38 organizaciji sluma odbacujući ideju dezorganizacije. C l o w a r d a i O h l i n a . k o n ­ cepti C o h e n a . postoje li diferencijali koji o g r a ­ ničavaju realizaciju ilegitimnih u l o g a . ali do varijacija dolazi zbog nejednakog pristupa ilegitimnim sredstvima. s a d a se p r o m a t r a j u i s o b z i r o m na n o v e d i . o n i nisu z a p o č e l i s k o n c e p t o m različite d o s t u p n o s t i i l e g i t i m n i h s r e d s t a v a jer s u bili p o d d o j m o m v l a s t i t o g p o j m a d e z o r g a n i z a c i j e . o konfliktnoj. dominirati kriminalni tip d e l i n k v e n t n e s u b k u l t u r e . C l o w a r d i O h l i n s m a ­ t r a j u d a sve d e l i n k v e n t n e s u b k u l t u r e n a s t a j u z b o g o g r a n i ­ č e n o g pristupa legitimnim sredstvima postizanja cilja. Iz d a n a š n j e perspektive m o g u ć e je uputiti niz p r i g o v o r a t a k v o m o d r e đ i v a n j u s u b k u l t u r n i h t i p o v a . a ne k o n v e n c i o n a l n e . strukture) u č e n j a . P o C l o w a r d o v u m i š l j e n j u .k o n f l i k t n i t i p i tip povlačenja. Tako će u z a j e d n i c a m a koje karakterizira poli­ tički z a š t i ć e n o r g a n i z i r a n i k r i m i n a l . o n a koja p o s e b n u važnost pripisuje i n t e g r a c i j i različitih d o b n i h g r u p a d e l i n k v e n a t a . C i k a š k i a u t o r i s u t a k v a p o d r u č j a zvali d e ­ z o r g a n i z i r a n i m a s a m o z b o g t o g a što s u u n j i m a p r e v l a d a ­ vale k r i m i n a l n e vrijednosti. C l o w a r d i O h l i n obogatili su teoriju a n o m i j e za novu di­ menziju. Sutherland se u s r e d o t o č i o na sredine (okoline. t o s u k l j u č e v i z a rješenje p r o b l e m a p r i s t u p a k r i m i ­ nalnim u l o g a m a . inovacija. ili s u doživjeli neuspjeh u ilegalnoj karijeri. Suther­ l a n d j e i s t v o r i o p o j a m d i f e r e n c i j a l n e g r u p n e a s o c i j a c i j e jer je p o j a m dezorganizacije postao neupotrebljiv. S obzi­ r o m na teoriju različite d o s t u p n o s t i ilegitimnih sredstava. Konformizam. P r o b l e m »re­ putacije« postaje ključan za objašnjenje nečijeg statusa m e ­ đ u b o r b e n i m g o n g o v i m a (škvadrama). stvoreni u djelima S h a w a . stabilna asocijacija s d r u ­ g i m a .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA k r i m i n a l n o j d j e l a t n o s t i . postoje li društveno strukturirane razlike u pristupu ilegitimnim »strukturama učenja« i 2. (Shaw i M c K a y implicirali su dostupnost ilegitimnih sred­ stava u svom k o n c e p t u e k o l o g i j e d e v i j a n t n o g p o n a š a n j a u urbanoj sredini. 3Q . nije s e p i t a o k a k o t a k v i p r i ­ stupi ilegitimnim p u t e v i m a d o l a ž e n j a do cilja variraju u d i j e l o v i m a društvene strukture. o n d a t r e b a istraži­ vati posljedice koje takvi diferencijali ostavljaju na p o n a ­ šanju ljudi u različitim dijelovima društvene strukture. U z a j e d n i c a m a niže k l a s e . još j e d n a o d k a s n o č i k a š k i h teza k o j a je u s v o j e n a u t e o r i j a m a o d e l i n ­ kventnoj subkulturi. Sut h e r l a n d a . O n i koji p r i p a d a j u subkulturi povlačenja također nemaju pristup i l e g i t i m n i m s r e d s t v i m a . u k o ­ j i m a nisu toliko d o s t u p n a ilegitimna sredstva.

Benjamin Perasović

URBANA PLEMENA

kriminalnoj i subkulturi p o v l a č e n j a , prihvaćeni su od šireg k r u g a a u t o r a k o j i su se t a d a u k l j u č i l i u r a s p r a v u o » d e l i n ­ kventnoj subkulturi«.
2

z b o g prirode a m e r i č k o g društva i potrebe da se n o v o u s p o stavljeni p o j a m p r o t e g n e i primijeni na c j e l o k u p n o društvo u k o j e m s u o č i t o p o s t o j a l e r a z l i k e i z m e đ u » s u b d r u š t a v a « ili n a p r o s t o kultura (talijanska, irska, poljska, židovska zaje­ d n i c a , a f r o a m e r i č k e z a j e d n i c e , s o c i j a l n i svijet niže k l a s e ) , s jedne strane, i p r o b l e m a adolescencije i delinkvencije, m l a ­ denačkih g r u p a i njihove (sub)kulture, s d r u g e strane. T a ­ k o p o s t a j e j a s n o d a o n o što Y i n g e r z o v e k o n t r a k u l t u r o m , Cohen naziva delinkventnom subkulturom, a da Miller opet o d b a c u j e p o j a m delinkventne subkulture zalažući se z a p r o m a t r a n j e p r o b l e m a u »kulturi n i ž e k l a s e « . I p a k , p o ­ j a m subkulture bio je najprihvaćeniji u sociologiji devija­ c i j e , u k r i m i n o l o g i j i je u j e d n o m r a z d o b l j u » d e l i n k v e n t n a subkultura« postala klasičnim p o j m o m , a koncepti C o h e n a , Shorta, C l o w a r d a i O h l i n a n a c r t o m brojnih istraživanja. U središtu pozornosti tih g o d i n a bila je g r u p a a d o l e s c e n a t a ( g a n g , škvadra, klapa) i p o n a š a n j e koje je često bilo krim i n a l i z i r a n o ; s m a t r a l o se, n a o s n o v i s t v a r n i h p o d a t a k a , k a k o g r u p n o kršenje z a k o n a čini većinu m l a d e n a č k i h kaz­ nenih d j e l a , pa je teorija o delinkventnoj subkulturi stigla na p l o d n o tlo u kriminologiji koja se posvetila istraživanjima » m a l o l j e t n i č k i h b a n d i « . T i s u ć e s t r a n i c a i s p i s a n e su u želji za što p r e c i z n i j i m o p i s o m š k v a d r i i b a n d i , a s p o j s o c i o l o g i ­ je i j a v n o g m n i j e n j a d o n i o je p o p u l a r n e p r e d o d ž b e o čvrsto strukturiranim, strogo hijerarhijski organiziranim g r u p a m a s jasnim vodstvom, zajedničkim novcem i kriminalnom ori­ jentacijom, lako grupni karakter delinkvencije mladih nije sporan, o t o m e kako te grupe izgledaju pruženo je m n o ­ š t v o , č e s t o m e đ u s o b n o s u p r o t s t a v l j e n i h s l i k a . Lewis Y a b l o n sky ( 1 9 6 2 . ) s u p r o t s t a v i o je s v o j e n a l a z e s l i k a m a o č v r s t o i hijerarhijski strukturiranim g r u p a m a ; njegov je »nasilnički g a n g « »gotovo grupa« u kojoj n e m a čvrstog o d r e đ e n j a u l o g a , prisutna je nestalnost, fluktuacija članstva, m i n i ­ malni konsenzus normi, p o r e m e ć e n o vodstvo, ograničene

D a v i d D o w n e s ( 1 9 6 6 . ) , najzaslužniji za prenošenje r a s p r a v e u V. B r i t a n i j u i d a l j n j i r a z v o j s u b k u l t u r n e t e o r i j e , p r i g o v a r a C o h e n u što nije subkulturu p o d i j e l i o n a : a) o n u k o j a s e f o r m i r a izvan k o n t e k s t a d o m i n a n t n e k u l t u r e , p o p u t kultura imigrantskih grupa koje postaju subkulturom u k o n t e k s t u d o m a ć e k u l t u r e ili r e g i o n a l n i h k u l t u r a k o j e p r e t ­ h o d e , m i j e š a j u s e i n a različite n a č i n e o d g o v a r a j u n a p r i ­ tiske u o k v i r u j u ć e d o m i n a n t n e k u l t u r e , i b ) o n e s u b k u l t u r e koje nastaju unutar konteksta d o m i n a n t n e kulture i dijele se na dvije k a t e g o r i j e ; 1) o n e koje nastaju u p o z i t i v n o m o d g o v o r u na z a h t j e v e s o c i j a l n i h i k u l t u r n i h s t r u k t u r a , a to su profesije, d o b n e g r u p e , razne »subkulture zaposlenja« i si. 2 ) o n e k o j e n a s t a j u u n e g a t i v n o m o d g o v o r u n a z a h t j e v e socijalnih i kulturnih struktura; to su delinkventne s u b k u l ­ t u r e , r e l i g i j s k o - m e s i j a n i s t i č k e , revivalističke s u b k u l t u r e i p o l i ­ tičko ekstremne subkulture. Milton Yinger (1960.) predlo­ žio je da se o nizu s u b k u l t u r a g o v o r i k a o o k u l t u r a m a u n u t a r kulture, razlikujući n o r m a t i v n e sustave subdruštava od normi koje se pojavljuju u konfliktnim situacijama. Za konfliktne situacije Y i n g e r se služio p o j m o m k o n t r a k u l t u r e , opisujući stvaranje kontravrijednosti, pa iako nije n e g i r a o d a p o s t o j e konflikti s u b k u l t u r a s a š i r o m k u l t u r o m , n a g l a š a v a o je konflikt k a o središnji za kontrakulturu. Z b o g t o g a , po Y i n g e r u , u analizi subkulture nije p r e s u d n o opisati njen o d n o s sa širom k u l t u r o m , d o k u pristupu kontrakulturi to jest k l j u č n o , z b o g r a z u m i j e v a n j a k o n t r a k u l t u r n i h n o r m i . D o o v a k v e razlike u u p o t r e b i p o j m o v a d o l a z i l o j e p o n a j p r i j e

O v d j e se koncepti C o h e n a i Shorta, neznatno različiti (poluprofesionalni l o p o v nasuprot k r i m i n a l n o j subkulturi) o d C l o v v a r d - O h l i n o v o g pristupa, uzimaju z a j e d n o , k a o koncept nastajanja tri o s n o v n a tipa subkulture. 4 0

41

Benjamin Perasović

URBANA PLEMENA

definicije očekivanja članstva, ograničena kohezija. N o , i dalje postoji m o g u ć n o s t da se »near g r o u p « Y a b l o n s k o g p r o g l a s i s a m o » n e s t r u k t u r i r a n i m g a n g o m « , k a o što j e t o učinio Downes (1966.). David Mafza (1964.) prigovorio je teorijama delin­ kventne subkulture da zanemaruju individualnu slobodnu v o l j u , z b o g t o g a što o b i č n o n a g l a š a v a j u d e t e r m i n i r a n o s t k u l t u r o m (što j e n a s l i j e đ e d i f e r e n c i j a l n e a s o c i j a c i j e i k u l ­ t u r n e t r a n s m i s i j e ) ili s t r u k t u r o m (što j e z a s l u g a t e o r i j e a n o mije i analiza strukturnih b l o k a d a socijalne mobilnosti). Matza je negirao postojanje posebnih (kriminalnih) vred­ nota kod delinkvenata. N a z n a č i o je p o d z e m n e vrijednosti k o j e su p r i s u t n e u c i j e l o m d r u š t v u ( p o s e b n o u l i t e r a t u r i , filmovima, umjetnosti uopće, medijima), pokazujući da strast z a a v a n t u r o m , r i z i k o m i u z b u đ e n j e m leži p u n o d u b l j e u društvu od površne podjele na k o n v e n c i o n a l n o i n e k o n ­ v e n c i o n a l n o , s p a j a j u ć i m l a d o g d e l i n k v e n t a i b o g a t o g biz­ n i s m e n a . D e l i n k v e n t i č e s t o žive p o d u t j e c a j e m o b a s v i j e t a , k o n f o r m i z m a i n o n k o n f o r m i z m a , ali nisu p o t p u n o o d r e đ e n i ni jednim od njih. »Tehnike neutralizacije« su verbalne i racionalizirajuće strategije koje su delinkventi izabrali da bi pomirili ta d v a svijeta, o d n o s n o da bi m o g l i balansirati dalje. »Tehnike neutralizacije« kojima se delinkventi brane o d s o c i j a l n e k o n t r o l e o p i s a l i s u M a t z a i Sykes ( 1 9 6 1 . ) . Pet klasičnih t e h n i k a i » v e r b a l n i h s t r a t e g i j a « s u : 1. negiranje o d g o v o r n o s t i ; koncept koji se o sebi n u d i jest o n a j o » b i l i j a r s k o j k u g l i « - » n i s a m ja to m i s l i o « . . . 2 . n e g i r a n j e o z l j e d e ili s t v a r n e štete, g d j e k r a đ a a u t o ­ m o b i l a postaje p o s u d b a a krađa nečije imovine vjerojatno koristi v l a s n i k u z b o g o s i g u r a n j a . . . 3 . n e g i r a n j e žrtve - p o k u š a j d a s e žrtva p r i k a ž e k a o l e g i t i m n i cilj n a p a d a , b i l o d a j e riječ o d u ć a n u u k o j e m u p r o d a v a č i k r a d u , p a s e » p o k r a l o k r a d l j i v c e « , ili s u n a p a d ­ nuti h o m o s e k s u a l c i » s a m i t o tražili« i t d .
4?

4 . o p t u ž i v a n j e o p t u ž i t e l j a - »svi z n a j u d a j e p o l i c i j a k o r u m p i r a n a « , »vlast j e n a s i l n i j a o d n a s « , » p r o f e s o r i s u nepravedni (pristrani)«... 5 . p o z i v n a višu l o j a l n o s t , » n i s a m t o u č i n i o z b o g s e b e « , djelo je učinjeno zbog p o m o ć i prijatelju, obitelji, škvadri, z b o g svetih ili p o l i t i č k i h u z r o k a , p o z i v a n j e n a višu l o j a l n o s t o p r a v d a v a »niže« p o č i n j e n o d j e l o . D a v i d M a t z a u k l j u č i o se u r a s p r a v u o d e l i n k v e n c i j i i devijaciji snovan u vrijeme kada je t e z a o delinkventnoj subkulturi bliži je dominirala časopisima i k n j i g a m a , no njegov pristup, za­ u tradiciji f e n o m e n o l o g i j s k e sociologije, interakcionizmu i sljedećoj etapi promišljanja, istraživanja subkulturnih fenomena nego tadašnjim (kasnočikaškim i mertonovskim) z a s a d a m a teorije o subkulturi. Od početka upotrebe pojma subkultura, kakav nas z a n i m a (a i ranije, kroz r a d o v e čikaške škole), s u s r e ć e m o s e s d i m e n z i j o m u r b a n o g a ; g r a d o v i ( C o h e n b i r e k a o »veći američki gradovi«) i urbanitet tvore g o t o v o nužan, konsti­ tutivni e l e m e n t u nastajanju subkulture m l a d i h . S u b k u l ­ tura nastaje u urbanoj sredini, a neformalne g r u p e m l a ­ d i h »s u g l a ulice«, uz često bitno razlikovanje n o r m i i v r i ­ jednosti »škvadre« od o n i h šireg i k o n v e n c i o n a l n o g d r u ­ štva, p o s t a j u p a r a d i g m a t s k i p r i m j e r i s a d r ž a j n o v o n a s t a l o g a p o j m a . M e đ u t i m , već u p o č e t n o j u p o t r e b i p o j m a s u b k u l ­ t u r a (i to p r i m i j e n j e n o g a na o m l a d i n s k e g r u p e , bez šireg z n a č e n j a koje se tiče a m e r i č k e etničke i k o n f e s i o n a l n e imigracijske šarolikosti) prisutna je dvostrukost, r a s p o d i j e Ijenost z n a č e n j a k o j a se k o d b r o j n i h a u t o r a ne n a g l a š a v a e k s p l i c i t n o . Riječ je o d v j e m a d i m e n z i j a m a ; u j e d n o j , s u b ­ kultura označava o d r e đ e n u društvenu g r u p u , adolescentski (»delinkventni«) gang, gdje je konkretni, subkultura No,

z a p r a v o kultura o d r e đ e n e (»delinkventne«) škvadre.

p r i s u t a n je i o p i s u k o j e m r e a l n i m l a d i ć i o d r a s t a j u , » n a ­ p u š t a j u s u b k u l t u r u « , ali s u b k u l t u r a o s t a j e p o d u v j e t o m d a
43

Benjamin Perasović

URBANA PLEMENA

služi p o t r e b a m a i i n t e r e s i m a g e n e r a c i j e k o j a d o l a z i . T o z n a č i d a p o j a m s u b k u l t u r e i s t o v r e m e n o o z n a č a v a i sustav vrijednosti ( n o r m i , vjerovanja, stilova, n a č i n a života) i k o n ­ kretnog aktera (grupu) koji te vrijednosti, norme tu ( s u b ) k u l t u r u - živi. Ta se dvostrukost o d r ž a l a od p e d e s e t i h

č a n adolescentski g a n g , subkulturni akter, prestane p o ­ stojati. K a k o s a d a m o ž e sustav vrijednosti ostati »u zraku« i čekati neki novi naraštaj da postane njegov nositelj, na koji način postoji subkultura m l a d i h u n e k o m susjedstvu a k o se cijela g e n e r a c i j a i akteri na koje se taj p o j a m o d ­ nosio r a s p a l a i u svojoj postadolescentskoj fazi predstavlja s a m o niz i n d i v i d u a u d r u š t v u o d r a s l i h , s m o ž d a n e š t o s p e ­ cifičnijim u s p o m e n a m a i sjećanjima? Za C o h e n a i d r u g e a u t o r e teze o » d e l i n k v e n t n o j s u b k u l t u r i « riječ je o o b r a s c i m a p o n a š a n j a k o j i s u p o s t a l i t r a d i c i o n a l n i , k o j i s u s e ustalili u s u s j e d s t v i m a »većih a m e r i č k i h g r a d o v a « . U s p r k o s i n z i s t i r a nju na društvenoj strukturi, na stalnoj socijalnoj osnovi za nastajanje subkultura kao svojevrsne reakcije na struktu­ ralne blokade mobilnosti, time se ne može objasniti onaj p o s e b n i , s i m b o l i č k i svijet k o j i r a z l i k u j e s u b k u l t u r e , i t o n e s a m o unutar procesa diferencijacije na »konfliktne, krimi­ n a l n e i s u b k u l t u r e p o v l a č e n j a « (što t a k o đ e r ovisi v e ć i n o m o »vanjskim« č i m b e n i c i m a ) , n e g o se ne m o g u d o b r o uočiti s p e c i f i č n o s t i i n o r m a t i v n a d i n a m i k a u g r u p a m a »istovrsne« subkulture. M o ž e m o razumjeti sociologe koji su pedesetih g o d i n a , n a k o n što j e p o j a m s u b k u l t u r e v e ć b i o d j e l o m i č n o u u p o t r e b i , o z n a č a v a j u ć i š i r o k o z a s n o v a n u a m e r i č k u raz­ nolikost većih i manjih društvenih (rasnih, etničkih, konfe­ s i o n a l n i h itd.) g r u p a , p o s e g n u l i z a t i m p o j m o m i učvrstili ga zbog očigledne posebnosti, izdvojenosti ponašanja mnogobrojnih neformalnih grupa mladih, socijalno i spacijalno segregiranih z a j e d n o s roditeljima. »Nešto«, što se k a o skup n o r m i , vrijednosti, stavova, navika i ponašanja ustalilo, d o d a t n o je osnaženo činjenicom kriminaliziranja, » d e v i j a c i j e « , p a s e n e t r e b a č u d i t i što s u d o b n a , s p o l n a i klasna specifičnost d o b r o g dijela aktera, na osnovi g r u p n e t r a d i c i j e m a l o d o b n i č k e d e l i n k v e n c i j e i n a č i n a ž i v o t a »na u g l u ulice« nazvani d e l i n k v e n t n o m s u b k u l t u r o m . Razdvo­ j e n o s t z n a č e n j a p o j m a n a sustav v r i j e d n o s t i s j e d n e i n a

d o d a n a s , kroz r a z l i č i t e š k o l e , a l i s a s l i č n i m n e n a g l a š a v a n j e m s a m e d v o s t r u k o s t i , p a p o n e k a d o n o što s e o d n o s i n a sustav v r i j e d n o s t i i n o r m i i i m e n u j e n e k o m s u b k u l t u r o m p o s t a n e t e o r i j s k i e n t i t e t različit o d d r u š t v e n e ( s u b k u l t u r n e ) grupe analizirane u konkretnom prostoru i vremenu. A k o z a m i s l i m o g r u p u d j e č a k a » s u g l a « , n j i h o v g r u p n i identitet (često o k r u n j e n p o s e b n i m i m e n o m ) , e v e n t u a l n e f a z e r a z ­ v o j a , v e ć e ili m a n j e s u k o b e s p o l i c i j o m , m o d e l s k i u t j e c a j (bilo k o j e g smjera) na d r u g e m l a d e u susjedstvu, njihove sukobe s d r u g i m sličnim g r u p a m a , njihov sleng, vrednote, ukuse i cjelokupnu subkulturu, dakle a k o zamislimo neku subkulturnu g r u p u d j e č a k a opisanu u sociološkoj literaturi, m o ž e m o zamisliti i proces odrastanja kojLrezultira p o v l a ­ č e n j e m »s u g l a ulice«. Z n a č i li to i n e s t a n a k j e d n e s u b k u l ­ ture? Sudeći po tezama a u t o r a »delinkventne subkulture«, o n a s e m o ž e o d r ž a t i » a k o služi p o t r e b a m a s l j e d e ć e g e n e ­ racije, nasljednika«. M e đ u t i m , o d l a z a k jedne g r u p e s ulič­ n e scene n e m o r a n u ž n o biti p r a ć e n p o p u n j a v a n j e m t o g m j e s t a » n o v i m k l i n c i m a « , niti e v e n t u a l n a s l j e d e ć a g e n e r a ­ c i j a m o r a i z r a ž a v a t i s l i č n e s t a v o v e i d i j e l i t i isti k u l t u r n i o b ­ r a z a c . I p a k , u t e k s t o v i m a iz p e d e s e t i h p o d r a z u m i j e v a se nastajanje m n o g i h sličnih subkultura, z b o g sličnih uvjeta života u društvenoj strukturi, z b o g čvrstog strukturalnog u t j e c a j a i k o č n i c a k o j e n a s t a j u u p r o c e s u m o b i l n o s t i inspiri­ r a n o m kulturnim ciljevima. N o , s obzirom na m n o g o b r o j ­ ne o p i s a n e i istraživane škvadre i b a n d e , m o ž e m o zamisliti i p r o c e s u k l a p a n j a u d r u š t v o o d r a s l i h , u k o j e m n e t k o završi u zatvoru, netko osnuje obitelj, nova generacija ne popuni p r o s t o r a u t o m a t s k i , i » N o r t o n s « , » C h e r u b s « ili b i l o k o j i sli-

4 4

45

Benjamin Perasović

URBANA PLEMENA

s a m u d r u š t v e n u g r u p u s d r u g e s t r a n e , stvorit ć e još više p r o b l e m a kasnije, k a d a različita medijska posredovanja ( p a i k o n s t r u k c i j e ) stila i i d e n t i t e t a b u d u p r i s u t n i j a u j a v n o ­ sti, a » d e v i j a n t n i « m o d e l o d s t u p a n j a v r i j e d n o s t i i n o r m i o d o n i h d o m i n a n t n e k u l t u r e r a z n o v r s n i j i i p o m a k n u t o d sfere n e p o s r e d n e kriminalizacije i etikete delinkventnosti. Ipak, u prvim definiranjima subkulture osjeća se naglasak na g r u p u , na procijep strukture i kulture g d j e se kolektivno mijenja referentni okvir i raste važnost r e f e r e n t n e g r u p e , a n a s t a j a n j e s u b k u l t u r n e s o l u c i j e teže s e v e z u j e u z i n d i v i d u a l n i , s v j e s n i , i z b o r p o j e d i n c a . K a d a s više s t r o g o s t i p r i s t u p i m o g r u p a m a koje predstavljaju subkulturu u g l a v n i m r a d o v i m a iz toga v r e m e n a , m o ž e m o se pitati o različitostima m e đ u n j i m a , o prolaznosti nečijeg a n g a ž m a n a koji je d o b n o o d r e đ e n i u vezi s t i m n e d o s t a t k o m j a m s t v a z a o p s t a n a k i b u d u ć e k a ­ rakteristike sustava vrijednosti n a z v a n o g s u b k u l t u r o m , m o ­ g l i b i s m o iz i s t r a ž i v a n j a izvući d i j e l o v e u k o j i m a se v i d i da k o n f l i k t n i , k r i m i n a l n i ili n a r k o f i l s k i k a r a k t e r s u b k u l t u r e nisu n i p e d e s e t i h bili t a k o r a z d v o j e n i k a k o s e u t e o r i j s k i m r a d o ­ v i m a s u g e r i r a l o . N o č i n j e n i c a j e d a a u t o r i t a d a nisu smislili bolji p o j a m i da se on čak zadržao, unatoč usložnjavanju i sve v e ć o j r a z n o l i k o s t i p o j a v a i s u d i o n i k a n a k o j e s e p r i m j e ­ n j u j e . M n o g i s u a u t o r i bili svjesni p o t e š k o ć a s v i š e z n a č n o š ć u p o j m a , p a s u g a i d a l j e koristili, n a v o d e ć i , p o p u t J o h n a Bushnella, da bi m o ž d a bilo bolje da ga sociolozi nisu ni­ k a d n i počeli koristiti. (Bushnell, 1 9 9 0 . ) N a p r i m j e r u u r b a ­ ne e t n o l o g i j e čikaške škole vidi se nastanak s o c i o l o g i j e subkulture čak i kada se sam p o j a m subkulture ne koristi. B i t n o j e istraživanje s a m o g f e n o m e n a , bez o b z i r a n a r a z l i ­ čite p o j m o v e k o j e a u t o r i koriste, jer riječ je o r a z u m i j e v a n j u više ili m a n j e z a s e b n o g s v i j e t a , v r i j e d n o s t i , n a č i n a ž i v o t a , ( s u b ) k u l t u r e h o b o l u t a l i c a , jazz g l a z b e n i k a ili » d j e č a k a s u g l a ulice«. D a v i d D o w n e s , koji je i s a m p r i d o n i o širenju t e o r i j e o s u b k u l t u r i iz S A D - a u V. B r i t a n i j u , p i s a o je k a k o

se »subkultura« u j e d n o m r a z d o b l j u o č i g l e d n o koristila k a o »ad h o c koncept« svaki put k a d a je t r e b a l o naglasiti nor­ mativne aspekte bilo kojeg ponašanja koje odstupa od o p ć e g s t a n d a r d a . ( D o w n e s , 1 9 6 6 . , str. 9.) Z b o g t o g a s o c i o ­ logiju subkulture m l a d i h ne treba striktno svoditi na o n e r a d o v e koji koriste s a m p o j a m subkulture, n e g o p r e p o z n a ­ vati u r b a n e , a d o l e s c e n t s k e i d o n e k l e z a s e b n e svjetove, o k v i r e ( s u b ) k u l t u r n o g s a d r ž a j a k a o n a č i n a (stila) ž i v o t a i izborenog identiteta.

46

47

u s r e d o ­ točen je na i n t e r a k c i j u a k t e r a i s v i j e t a . Interakcionizam. (Ritzer. n e g o s e čvrsto u k o t v l j u j e u d r u š t v e n o j k o n s t r u k ­ ciji s t v a r n o s t i . koji t a k o đ e r utječe na suvre­ m e n i i n t e r a k c i o n i z a m i p r i d o n o s i k o n c e p t u o s o b e . psihologije kao temelja radikalnog biheviorizma. Sveučilište u C h i c a gu p o n o v o n a m se nameće kao rodno mjesto teorija i pri­ stupa neizmjerno važnih za sociologiju subkulture m l a d i h . p a j e svoj b i h e ­ viorizam (Mind. 1997. U M e a d o v u radu nalaze se temelji (poput p o j m a uloge i mogućnosti igranja u l o g a . pri č e m u s e »ja u z r c a l u « i s k a z u j e k a o s p o s o b n o s t d a s a m i sebe v i d i m o o n a k o kako v i d i m o bilo koju d r u g u socijalnu stvar. iako je p o j a m »simbolički interakcionizam« skovao njegov učenik Herbert Blumer. a u l o g a s i m b o l a i jezika p r e s u d n a u nastajanju unutarnje i vanjske komunikacije aktera. Značenja i simboli o m o g u ć u j u ljudima ostvarivanje akcije i interakcije. Sposobnost razmišljanja oblikovana je procesom socijalne interakcije. Self and ključnom. A k o p r o m o t r i m o s e d a m o s n o v n i h p r i n c i p a simboličkog interakcionizma koje kao zajedničke ključnim a u t o r i m a n e k o l i k o p u t a n a g l a š a v a Ritzer. U s o c i j a l n o j i n t e r a k c i j i ljudi u č e o z n a č e n j i m a i s i m ­ b o l i m a koji im o m o g u ć a v a j u korištenje specifične ljudske sposobnosti razmišljanja. 2. o s o b e i d r u š t v a . 4. U svom Society) Mead za se razliku od »radikalnog« od animalne (Watsonovog). zvao »socijalnim«. 3. teorija etiketiranja i skeptička revolucija u sociologiji devijacije je Charles H o r t o n C o o l e y . r a z u m i j e v a n j e i a k t e r a i svijeta k a o d i n a m i č k i h p r o c e s a a ne s t a t i č k i h struk­ tura i 3. B l u m e r o v o inzistiranje na važnosti zna­ č e n j a stvari z a d j e l a t n a l j u d s k a b i ć a n e d o p u š t a o b j a š n j e n j e ponašanja »vanjskim silama« ili kategorijama makros o c i o l o g i j e . G o f f m a n i drugi. r a s p o l a ž u sposobnošću razmišljanja. utječu na M e a d o v u teoriju i na kasnije interpretacije. »predavačkom« djelu odmiče Herbert Blumer je zasnovao simbolički interakcioni­ z a m na M e a d o v u naslijeđu. Ideju o p r o m a t r a n j u s a m o g a sebe razvio 49 . jer j e djelatnost s u b k u l t u r n o g aktera već n a g l a š e n a u k o n c e p t i ­ ma Mertonovih učenika. 2. Filozofija p r a g m a t i z m a . Ljudi m o g i izmijeniti ili m o d i f i c i r a t i z n a č e n j a i s i m b o ­ le k o j e k o r i s t e u a k c i j i i i n t e r a k c i j i . 5. Svijest j e s h v a ć e n a k a o socijalni proces. na o s n o v i s v o j e i n t e r ­ pretacije situacije.) m n o g i h k a s n i j i h i n t e r a k c i o n i s t i č k i h p r i s t u p a k o j e s u razvili B l u m e r . dok je ovdje djelatni naboj defi­ niranja i redefiniranja oslobođen strukturalnog nametanja » p r o b l e m a « k o j e m je subkultura »solucija«: 1 . pri č e m u je za u t j e r a j p r a g m a t i z m a v a ž n o i z d v o j i t i : 1 . z a razliku o d nižih ž i v o t i n j a .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA 3. s m a t r a j u ć i svijest a k t e r a n e z a o b i l a z ­ n o m č i n j e n i c o m u p r o c e s i m a p o n a š a n j a . ali je kritiku »redukcionizma« ( p o p u t M e a d o v e kritike r e d u k c i o n i z m a W a t s o n o v a b i h e v i o ­ r i z m a ) p r o š i r i o na sve p s i h o l o g i j s k e i s o c i o l o g i j s k e t e o r i j e i koncepte koji individualno determiniraju kategorijama strukture i kulture. Ljudska b i ć a .) lako polazi od biheviorizma. kao i procesa socijalizacije u o p ć e . pripisivanje velikog značenja s p o s o b n o s t i m a ak­ t e r a d a i n t e r p r e t i r a j u s o c i j a l n i svijet. I n t e r a k c i o n i z a m u sociologiji i s o c i j a l n o j p s i h o l o g i j i o b i č ­ n o s e vezuje u z t e m e l j e k o j e j e t o m p r i s t u p u p o s t a v i o G e o r g e Herbert M e a d . k o n c e p t a o s o b e k a o o d n o s a »ja« i » m e n e « itd. u o č i t ć e m o i i n s p i r a t i v a n o k v i r z a p r o u č a v a n j e s u b k u l t u r e m l a d i h . zasniva­ j u ć i n a l j u d s k o j s p o s o b n o s t i r a z m i š l j a n j a niz r a z l i k o v a n j a k o j a s e t i č u svijesti. M e a d proširuje analizu ponašanja n a d u h o v n e p r o c e s e . k a o i radikalni b i h e v i o r i z a m .

b l i z a k o n o m e što d a n a s z o v e m o e t i k e t i r a n j e m . vršnjačkih g r u p a . prostitucije. Za razliku od a u t o r a koji su na osnovi kasnočikaške k r i m i n o l o g i j e i M e r t o n o v e t e o r i j e a n o m i j e stvorili tezu o delinkventnoj subkulturi. L j u d i m o g u izvesti t e m o d i f i k a c i j e i p r o m j e n e z b o g m o g u ć n o s t i i n t e r a k c i j e s a m i h s a s o b o m i s d r u g i m a . Prepletanje m e đ u o v i s n i h o b r a z a c a akcije i interak­ cije stvara g r u p e i društva. k o j i s e o d r a z d o b l j a p r v e g e ­ n e r a c i j e č i k a š k e š k o l e n a l a z e u k n j i g a m a (i u s t v a r n o s t i ) p o d različitim i m e n i m a : u r b a n i h lutalica ( H o b o i drugi). i s t o v r e m e n o o k r e ć u ć i fokus dotadašnje analize devijantnog ponašanja s »devijan a t a « na sustav i institucije s o c i j a l n e k o n t r o l e . m o r a l o je proći deset do petnaest g o d i n a . ovisniku. ) postavio je temelje interakcionističkog pristupa devijaciji. č a k s u g a o d b a c i v a l i . i n t e r a k c i o n i s t i s u istraživali s l i č n e f e n o m e n e . razrađujući detaljno p o j a m i tipo­ v e s u b k u l t u r e . prišla c i j a i t d . bliže a k t e r u . i n t e r a k c i o n i s t i č k i u s m j e r e n i a u t o r i n i s u inzistirali n a p o j m u s u b k u l t u r e . siste­ m a t s k a m e t o d o l o g i j a k o j a teži g e n e r a l i z a c i j i i z a k o n i t o s t i m a k a o jedinstvenim karakteristikama svake znanosti. r a z n o v r s n i h n e k o n v e n ­ c i o n a l n i h i » d e v i j a n t n i h « a k t e r a . 7. psihijatrijskih u s t a n o v a . e m p i r i j s k a . z a t v o r a . etiketiranje. procjenji­ vanje prednosti i manjkavosti. U p r a v o je i n t e r a k c i o n i s t i č k i pristup devijaciji r a d i k a l n o izmijenio perspektivu. i o n a Kuhnova. koja smatra da se u M e a d o v u n a s l i j e đ u m o ž e u t e m e l j i t i i » t v r đ a « . societalna reak­ O v d j e n i j e t o l i k o v a ž n o p r i k a z a t i sve a s p e k t e r a z v o j a interakcionizma i otvoriti raspravu o sociološkim p a r a d i g ­ m a m a . k r i m i n a l n o g svijeta. Ključni p o j m o v i interakcionističkog pristupa d e v i j a c i j i bili s u : p r i m a r n a i s e k u n d a r n a d e v i j a c i j a . sligma. jazz g l a z b e n i k a . . o p i s a o » t a g g i n g « p r o c e s . d e v i j a n t n o k a r i j e r a . t a k o u p o d r u č j u devijacije interakcionisti vide prvenstveno socijalni proces u kojem a k t e r i d e f i n i r a j u i r e d e f i n i r a j u s i t u a c i j e i u k o j e m na k o n a ­ č a n rezultat »devijantnosti« s n a ž n o utječu institucije soci­ jalne kontrole. ona Blumerova. subjektu istraživanja.s o c i o l o ­ g i j e d e v i j a c i j e . ili koristili p a r a l e l n o s p o j m o m k u l t u r e ( o d r e đ e n o g a k t e r a ) . koliko je značajno uočiti da se f e n o m e n u subkul­ ture pristupilo iz nove perspektive. koja teži » s i m p a t i č k o j i n t r o s p e k c i j i « i o b n a v l j a k v a l i t a t i v n e m e t o ­ de čikaške škole. p u š a č a m a r i h u a n e . Ta je perspektiva. d a b i tek u š e z d e s e t i m L e m e r t o v o ( i j o š r a n i j e . b a n d i . s e k v e n c i j a l n i m o d e l . p r o c e s d e f i n i r a n j a s i t u a ­ cije i konstruiranja stvarnosti. što i m o m o g u ć u j e ispitivanje potencijalnih tokova akcije. pojavile su se dvije suprotne metodologijske paradigme. Ipak. K a o što n a o p ć o j r a z i n i d r u š t v a i s o c i j a l n e t e o r i j e i n t e r a k c i o n i z a m želi p r o m a t r a t i s u b j e k t . a Edwin Lemert ( 1 9 5 1 . Bez o b ­ zira n a ( n e ) k o r i š t e n j e p o j m a s u b k u l t u r e .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA 6 . stvorivši s v o j e v r s n u » s k e p t i č k u r e v o l u c i j u « . » m o r a l n i h r e g i j a « . uva­ žavajući d i o naslijeđa p r v o g naraštaja čikaške škole. g l a v n i i p o m o ć n i status. S o b z i r o m na M e a d o v o naslijeđe. m o r a l n o poduzetništvo. F r a n k T a n n e n b a u m j e još 1 9 3 8 . te o d a b i r najpovoljnije akcije.

studenti su se počeli m a s o v n i j e uključivati u p o k r e t za g r a đ a n s k a prava. prijatelji. n a p a d ­ nuti s u z a v c e m . patologije i raznolikosti. r o đ a c i . fokus se sada p o m i č e s etiketiran i h n a o n e k o j i e t i k e t i r a j u . i po Pfohlovom mišljenju. te jednostavnosti i složenosti. no o n a predstavlja specifičan teorijski pristup i a u t o r o v n a p o r da na p r i m j e r u e v a l u a c i j e d o t a d a š n j i h r a d o v a i »škola« u s o c i o l o g i j i d e v i j a c i j e p r i k a ­ ž e p l o d n o s t vlastite o r i j e n t a c i j e k o j u n a z i v a s o c i o l o š k i m n a t u r a l i z m o m . Pfohl n a t o p i t a n j e o d g o v a r a u k a z i ­ v a n j e m na društvene pokrete i p r o m j e n e u p o l i t i č k o m ži­ votu Amerike. a n e k i s u i h i m e n o v a l i » n e o č i k a š k i m a u t o r i m a « . . što j e u t j e c a l o n a t a k o r a z l i č i t u r e c e p c i j u i n t e r a k cionističkog pristupa devijaciji u pedesetim i u šezdesetim g o d i n a m a ? Stephen J . policijski u p a d i p u c a n j e u p r i p a d n i k e organizacije »Crne pantere« proglašen je o p r a v d a n i m či­ n o m . uočavajući slabosti proizašle iz k o r e k c i o nalističke p a r a d i g m e k a o takve. g d j e su p o d v o d ­ s t v o m Everetta H u g h e s a u p o z n a l i k v a l i t a t i v n e i s t r a ž i v a č k e tehnike. funkcionalisti (zapravo Mertonovi učenici. P r o b l e m devijacije u M a t z i n o m djelu naznačen je p o j m o v n i m p a r o ­ vima razlika. n e g o je u M a t z i n o m d u h u u v i j e k riječ o s u b j e k t u i s t r a ž i v a n j a . a t o s u : č i k a š ka škola. (Postaje j a s n o d a s u t o o d n o s i m o ć i . triju g r u p a c i j a a u t o r a u p o d r u č j u d e v i j a c i j e . ( P f o h l . ne o d u d a r a od m n o g i h klasičnih r a d o v a sociologije devijacije s kraja šezdesetih. ) To je razdoblje k a d a su snaž­ ne socijalne i političke b o r b e zapljusnute k a m p u s e i širu javnost. kojoj se na početku sto­ ljeća čikaški autori n i k a k o nisu uspjeli otrgnuti. 1 9 8 5 . D u g i niz t a k v i h p r i m j e r a u s m j e r i o j e p o ­ zornost s o c i o l o g a . str. g d j e s u s e tada otvarala nova r a d n a mjesta na fakultetima. (Pfohl. ) B r o j n e kontradikcije » u o b i č a j e n o g « etiketiranja postale su vidljivi­ j e . stigmatizirani. K o rekcionalna perspektiva o n e m o g u ć u j e kapacitet empatizi53 57 . d a n e k e d r u š t v e n e grupe imaju moć etiketiranja i stigmatiziranja drugih. a k o j u b i s m o d a n a s smjestili u p o d r u č j e f e n o m e n o l o g i j s k o g pristupa. o d g o v o r n a n a p a d s m a t r a n j e u b o j s t v o m . to je »do­ v e l o e t i k e t u d e v i j a c i j e b l i ž e . k a d a j e z a p o č e o rat. Što se to d o g o d i l o u d r u š t v u . Politički aktivisti k o j i s u s e žalili n a p r i s l u š k i v a n j e t e l e f o n a p r o g l a š e ­ n i s u p a r a n o i č a r i m a . o n a j e c i l j . M a t z i n a knjiga »Becoming Deviant«. želja za asistiranjem društvu k a k o bi se riješilo p r o b l e m a t i č n i h (devijantnih) aktivnosti. p o p u t korekcije i poštovanja. pretučeni. Z a t o p r i s t u p k o j i želi u k l o n i t i d e v i j a c i j u M a t z a n a z i v a k o r e k c i o n a l n i m . u vlastiti d o m « . 2 8 6 . mnogi su interakcionistički sociolozi devijacije našli p o s a o n a Z a p a d n o j o b a l i . zbog kojeg je poduzeto toliko istraživanja o devijaciji. o n i k o j i s e nisu htjeli b o r i t i t r e t i r a n i su k a o k r i m i n a l c i . a p o n e k a d i oni sami. Doprinos čikaške škole Matza visoko vrednuje. studenti. S o c i o l o z i s u ubrzo uvidjeli da njihova djeca. u K a l i f o r n i j i . zastrašivani. p o ­ p u t » o b i č n i h d e v i j a n a t a « . Poštovanje f e n o ­ m e n a b i t n o j e p o l a z i š t e u i s t r a ž i v a n j u k o j e n e m a svoj p r e d ­ m e t ili » o b j e k t « . š p i j u n i r a n i .) D i p l o m i r a v š i na sveučilištu u C h i c a g u .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA I c m n e n b a u m o v o ) t e o r i j s k o n a s l i j e đ e p o s t a l o šire p r i h v a ć e n o i a k t u a l i z i r a n o s o c i o l o š k i m r a d o v i m a . 1 9 8 5 . pogled se usmjerava na odnos između o n i h koji etiketiraju i o n i h koji su etiketirani k a o d e v i j a n t n i . socijalnih psihologa i srodnih a u t o r a . K o r e k ­ c i j a j e u k o r i j e n u svih r j e š e n j a . (koji s u s t v a r a l i t e o r i j u s o c i e t a l n e r e a k c i j e ) n a o n e k o j i i m a j u m o ć da etiketiraju d r u g e . Osnovni je razlog. D a v i d M a t z a j e p r o b l e m a t i z i r a o d j e l o v a n j e triju k l j u č n i h š k o l a . bivaju uhapšeni. Z b o g to­ ga su neki nazivali interakcioniste š k o l o m » Z a p a d n e o b a ­ le«. d e v i j a c i j a s e p r o m a t r a u svjetlu socijalne kontrole. P o š t o v a n j e se t e š k o p o s t i ž e u i s t r a ž i ­ vanjima potpuno nepoštovanih djelatnosti. koje društvo (većina ljudi u društvu) ne s a m o da ne poštuje n e g o i o s u ­ đuje. naslovom i v r e m e n o m objavlji­ vanja. autori »delinkventne subkulture«) i »neočikaški« sociolozi. ž e n e k o j e s u tražile j e d n a k u p l a ć u z a j e d n a k i r a d p o s t a l e s u » p s i h o l o š k i misfits« ( o s o b e n e p r i l a ­ g o đ e n e o k o l i n i ) .

p o ­ t r e b n o j e p r i v r e m e n o ili t r a j n o s u s p e n d i r a t i k o n v e n c i o n a l n u moralnost«. o n i s u o s n o v n i resurs b e z k o j e g a o s t a j e g o l e m a distanca između analitičara i subjekta. 1 9 6 9 . ) F u n k c i o n a l i z a m (u varijanti M e r t o n a i njegovih u č e n i ­ ka) M a t z a s a g l e d a v a iz perspektive d a l j n j e g n a p r e d o v a n j a svijesti o potrebi poštovanja devijantnog fenomena. 17. k o j i 54 su »nasuprot d a n a š n j o j l a b a v o j koncepciji subkulture« - » e k o l o š k i u s i d r e n i « . m e d i c i n s k e p r e d o d ž b e po k o j i m a se ljudi dijele na n o r m a l n e i patološke«. . položaj subjekta istraživanja. k a k o bi se devijacija u korijenu uništila. američkog načina života. U r a d o v i m a čikaške škole M a t z a primjećuje raspodijeljenost. .d e v i j a n t n o p o n a š a n j e . interpretativnom okviru pojavljuju se korekcionalni pogledi i patologija k a o »socijalna dezorganizacija«. M a t z a je » d e v i j a n t n i svijet« i » i z o l i r a n o k u l t u r n o p o d r u č j e « [isolated cultural area) s m a t r a o o d l i č n i m i k o r i s n i m k o n c e p t i m a . . str. ali je naglasila subjektivnost. »Da bi se počelo s p o š t o v a n j e m . Korekcionalisti objašnjavaju fe­ n o m e n i z v a n a i s d i s t a n c e . a u e t n o g r a f s k o m r a d u ocrtali su r a d i k a l n u različitost i r a z n o l i ­ kost. str. d a o n o što n e o d o b r a v a m o . (Matza. u k o j o j svi n a s t o j e otkriti u z r o k e . Proces d i f e r e n c i j a c i j e jest n e o s p o r a n . O n o što s u z a ­ počeli autori čikaške škole. još s u više n a g l a s i l i »neočikaški autori«. »zauvijek napustili a r h a i č n e . a nastavili funkcionalisti. ) u p o t p u n o s t i o d b a c i l i i d e j u p a t o l o g i j e . o d iste n i t i . promovira kardinalni a m e r i č k i p o r o k . Merton je tvrdio kako p o d određenim okolnostima kardi­ nalna američka vrijednost . 1 9 6 9 . pa je o p r e d j e l j i v a n j e za raznolikost n a s u p r o t p a t o l o ­ giji bilo d o s t u p n i j e i lakše izvodivo sljedećim g e n e r a c i j a m a sociologa. n e g o p u t k o j i s o ­ c i o l o g a vodi ka subjektovoj definiciji situacije. 2 3 . U takvoj p e r s p e k t i v i . a d u g a č k i niz c i t a t a iz k n j i g a M e r t o n o v i h u č e n i k a k o j i su p i s a l i o » d e l i n k v e n t n o j s u b k u l t u r i « M a t z a koristi k a k o b i n a g l a s i o . G o f f m a n . r i j e č i m a A l b e r t a C o h e n a . Becker. M a t z a je često n a g l a š a v a o da nas p o š t o v a n j e i u v a ­ ž a v a n j e d o v o d i u » z a g r l j a j s u b j e k t u « . D o k su predstavnici marksističke (konfliktne) orijentacije u sociologiji obično prigovarali funkcionalistima zbog njiho­ v o g a p o l o g e t s k o g stava p r e m a p o s t o j e ć e m . provela je detaljan opis i d o ­ v e l a n a s bliže s t v a r n o m svijetu i ž i v o t u . o d b a c u j e m o . koju m n o g i sociolozi osjećaju p r e m a devijantnom f e n o m e n u . a studija objekta potpuno je s u p r o t n a studiji subjekta. O n i su (Lemert. Jedna od m n o g i h uočljivih posljedica averzije. Analizirajući p o j m o v e čikaške škole. n o taj z a g r l j a j n i j e izraz n e k o g f i l a n t r o p s k o g r a s p o l o ž e n j a . i što M a t z a v i d i k a o n a p r e d o v a n j e svijesti o p o t r e b i p o š t o v a n j a i r a z u m i j e v a n j a d e v i j a n t n o g f e n o m e n a . veća je m o g u ć n o s t da se sam f e n o m e n izgubi. p r e m a d o m i ­ n a n t n o j k u l t u r i i d r u š t v e n o m p o r e t k u . i o n o što n j e g u j e m o jest s p l e t e n o o d i s t o g v l a k n a . ili k a k o b i L e m e r t r e ­ k a o .) C i k a š k a škola nije izbjegla korekcionalni p o g l e d . i d i f e r e n c i r a n o p o n a š a n j e 55 . uvažavanjem. l a k o D a n i e l Bell b a š i nije p r a v i p r i m j e r f u n k c i o n a l i s t i č k i o r i j e n t i r a n o g a u t o r a . T a j u l a z a k u d e v i j a n t n i svijet n a r u š i o j e p a r a d i g m u p a t o l o g i j e i a f i r m i r a o p r i s t u p u k o j e m se s u b j e k t p o š t u j e i n j e g o v svijet g l e d a iz­ n u t r a .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA ranja a time i razumijevanja subjekta istraživanja. pa u o č a v a k a k o je funkcionalistički pristup p r i d o n i o izbacivanju k o n c e p t a p a t o l o g i j e iz s o c i o l o g i j e i socijalne p s i h o l o g i j e . n j e g o v a cijela M a t z a n a v o d i u z d o p r i ­ nos f u n k c i o n a l i s t i č k o g pristupa koji je ( u p r a v o u Bellovu slučaju) kriminalne djelatnosti prikazao k a o d i o svakodnev­ n o g . M a t z a (uz svijest o m n o g i m m a n a m a funkcionalizma) upravo u svojevrsnom f u n k c i o n a l i s t i č k o m »afirmacionizmu« vidi pozitivan p o m a k prema poštovanju i razumijevanju devijantnog fenomena. odbacujući implikacije o » n o r m a l n o m « i » p a t o l o š k o m « p o n a š a n j u . e t i o l o g i j u . razumijevanjem devijantnog fenomena. k a o da je riječ o s t u d i j i o b j e k t a . jest n j i h o v a n e m o g u ć n o s t o d v a j a n j a m o r a l n i h s t a n d a r d a od aktualne deskripcije.ambicija. ( M a t z a . U p r a v o u studiji subjekta p o š t o v a n j e i e m p a t i j a b i t a n su a l a t i s t r a ž i v a n j a . u teorij­ skom.

Benjamin Perasović

URBANA PLEMENA

u o p ć e m o ž e u o d r e đ e n o m d r u š t v u ili u o d r e đ e n o m v r e ­ m e n u biti »socijalno prihvatljivo«, a u n e k o m d r u g o m d r u ­ štvu ili u d r u g o m v r e m e n u » s o c i j a l n o n e p r i h v a t l j i v o « . N a osnovi takvih gledišta jasno je k a k o za te autore ne m o ž e postojati, na razini » c j e l o k u p n o g a m e r i č k o g društva«, k o n ­ senzus o t o m e k a k v o j e p o n a š a n j e p o ž e l j n o a k a k v o n e p o ­ ž e l j n o . K o n t a k t s a s u b j e k t o m i s t r a ž i v a n j a i p r o m a t r a n j e iz­ n u t r a , »na t e r e n u « , n a s l i j e d i l i s u o d s t a r e č i k a š k e š k o l e , i z a interakcionističke (»neočikaške«, po Matzi) a u t o r e p a t o l o ­ g i j i više d o i s t a n i j e b i l o m j e s t a . U sferi s o c i j a l n e e g z i s t e n ­ c i j e p o s t o j a l a je s a m o r a z l i č i t o s t i r a z n o l i k o s t , a s p e c i f i č n a m e t o d o l o g i j a i s n j o m p o v e z a n o »blisko p r o m a t r a n j e « , p o ­ štovanje subjektova pogleda, tvore najbolju zaštitu od patologijskih implikacija korekcionalnog pristupa. O s i m š t o j e i d e j u p o š t o v a n j a (appreciation) s u p r o t s t a ­ vio k o r e k c i o n a l n o m p o g l e d u , ideju raznolikosti postavio umjesto patologije, a jednostavnost distinkcije konvencio­ nalnih i devijantnih f e n o m e n a zamijenio naglašavanjem k o m p l e k s n o s t i , D a v i d M a t z a j e još j e d n o m p r o š a o kroz dosadašnje škole sociologije devijacije, konstruirajući novu e v a l u a c i j u k r o z tri t e m e l j n a p o j m a - a f i n i t e t , a f i l i j a c i j a , i označavanje (affinity, affiliation, signification). Uzevši primjer petnaestogodišnje djevojke koja ostaje trudna u o d r e đ e ­ n i m o k o l n o s t i m a , M a t z a p r i k a z u j e tri o s n o v n a o b j a š n j e n j a k o j a leže u p o z a d i n i v e ć i n e p r o b l e m a t i z i r a n j a d e v i j a n t n o g p o n a š a n j a . Djevojka A o d r a s l a je u kući p r e p u n o j r o d b i n e , r o d i t e l j i su r a d i l i i bili r i j e t k o k o d k u ć e . Starija b r a ć a i sestre su t a k o đ e r radili i ostavljali o n e m l a đ e da se brinu s a m i o sebi - n i t k o nije m a r i o jesu li išli u š k o l u , jesu li t r e b a l i n e š t o ili bili sretni. K a o rezultat t a k v i h o k o l n o s t i , d j e v o j k a A je z a t r u d n j e l a . O v a j slučaj p r i k a z u j e p o j a m a f i n i t e t a k o j i leži u p o z a d i n i s o c i o l o š k i h o b j a š n j e n j a . N a l a z i se i u r a d o v i m a č i k a š k e škole i u r a d o v i m a a u t o r a » d e l i n k v e n t n e s u b k u l t u r e « . D j e v o j k a B se s r o d i t e l j i m a m o r a l a p r e s e l i t i u d r u g i k v a r t . S p r i j a t e l j i l a s e s g o d i n u d a n a s t a r i j o m s u s j e d o m (pr56

va vrata) i postala p o p u l a r n a u n j e n o m društvu. S h v a ć a l a je da joj je to društvo m a l o »prebrzo«, ali nije htjela žrtvo­ vati stečenu popularnost nekakvim puritanizmom. Upo­ znala je u t o m društvu J i m a , i zatrudnjela. O v a slika Matzi služi d a o b j a s n i p o j a m a f i l i j a c i j e , k o j i j e u z v e ć s p o m e n u t i p o j a m afiniteta činio p o d l o g u raznovrsnim objašnjenjima devijantnog ponašanja. D j e v o j k a C (sve tri d j e v o j k e i m a j u po 1 5 g o d i n a ) u p i ­ s a n a je ž e l j o m roditelja u p a r o h i j a l n u školu g d j e joj je b i l o d o b r o , o s i m što j e j e d n a sestra v e o m a s t r o g o n a s t u p a l a i stavljala naglasak na nevinost. Djevojka je nevinost č u v a ­ la, sastajući se s d j e č a c i m a i ne odlazeći n i k a d d a l j e od poljupca. Jedne večeri, sjedila je sa svojim tadašnjim m o m k o m u autu, i upravo kad je došlo do p o z d r a v n o g poljupca, policajac, brat navedene časne, otvorio je vrata a u t a optužujući djevojku da je prostitutka, prijeteći m l a d i ­ ću da će ga optužiti za silovanje. N a k o n t o g a , d o k su m l a d i sjedili u š o k u , o č i n s k i s e n a s m i j a o i r e k a o » v i d i m d a ste d o b r a d j e c a , o v o g p u t a n e ć e biti n i š t a , a l i n e m o j t e d a v a s j o š j e d n o m o v d j e u h v a t i m « . I d u ć e tri m i n u t e m l a d i s u š u t j e l i , i o n d a i s t o v r e m e n o i z g o v o r i l i »vvhat t h e hell«. K a o r e z u l t a t tih o k o l n o s t i , d j e v o j k a j e z a t r u d n j e l a . O v a j p r i m j e r Matzi je poslužio za ilustraciju o z n a č a v a n j a , i za razliku od čikaške škole i Mertonovih učenika, upućuje na »neočikaš­ ke« a u t o r e k o j i s u p o j a m o z n a č a v a n j a s h v a t i l i , i u p o t r i j e b i l i g a n a r a z l i č i t i m r a z i n a m a s o c i o l o g i j e d e v i j a c i j e . T o j e velik p o m a k u o d n o s u na teorijsko istraživačku šetnju od a f i n i ­ teta do afilijacije, g d j e se stalno s u s r e ć e m o s p o j m o v i m a predispozicije, dezorganizacije, a n o m i j e itd. Matza d o b r o p r i m j e ć u j e da je g e n e r a c i j a m a k r i m i n o l o g a i pozitivistički usmjerenih s o c i o l o g a uspjelo nešto teško zamislivo - o d ­ v o j i t i s t u d i j u o k r i m i n a l u od s t u d i j e o d r ž a v i . Sto z n a č i biti registriran, etiketiran, definiran, klasificiran, o z n a č e n , to M a t z a s m a t r a n e i z o s t a v n i m d i j e l o m svake studije o d e v i j a c i j i .

57

Benjamin Perasović

URBANA PLEMENA

Z a p r a v o , veza i z m e đ u o r g a n i z i r a n o g , p r e m d a diverzificiran o g , a u t o r i t e t a d r ž a v e i p o s t o j a n j a d e v i j a n t n i m , jest n a j š i r e značenje označivanja koje Matza razmatra i do kojeg mu je stalo, u č e m u se njegove intencije d o b r i m d i j e l o m p o ­ klapaju s interakcionističkim pristupom devijaciji i teorijama »societalne reakcije«. E d w i n L e m e r t , pišući d e s e t l j e ć e i s p r e d s v o g a v r e m e n a , razlikovao je p r i m a r n u od s e k u n d a r n e devijacije. (Lemert, 1 9 5 1 . ) P r i m a r n a d e v i j a c i j a p o k l a p a s e s » n o r m a l n i m « ili k o n v e n c i o n a l n i m p o n a š a n j e m u t o l i k o što j e u n j e g a u k l o p ­ ljena, integrirana, p o p u t čovjeka koji se p o v r e m e n o na n e k o j zabavi n a p i j e ali k o j e g nitko ne s m a t r a a l k o h o l i č a r e m ili d e v i j a n t n i m u s m i s l u o p i j a n j a . P r i m a r n a d e v i j a c i j a m o ž e biti m o t i v i r a n a r a d o z n a l o š ć u , s t r e s o m , g r u p n i m o č e ­ kivanjima, zapravo nizom raznovrsnih bioloških, psihološ­ kih i socijalnih č i m b e n i k a . Pošto ta devijacija nije » p r e p o ­ znata« kao ključna, intervenirajuća varijabla u stvaranju i d e n t i t e t a p o j e d i n c a , o n / o n a n e m o r a r e o r g a n i z i r a t i svoj identitet u skladu s d e v i j a c i j o m . Tek u slučaju veće vidlji­ vosti i u č e s t a l o s t i , ili (što je p r e s u d n o ) u s l u č a j u d r u š t v e n e reakcije, individua pokušava djelovati, prilagođavajući se, primjerice, češćem opijanju pronalaženjem n o v o g radnog m j e s t a ili p r o f e s i j e g d j e ć e s e t a k v o p o n a š a n j e više t o l e r i ­ rati. Sekundarna devijacija nastaje u uvjetima društvene r e a k c i j e , k a d a » d e v i j a n t « p o č i n j e koristiti s v o j e p o n a š a n j e i u l o g u z a s n o v a n u n a n j e m u k a o s r e d s t v o vlastite o b r a n e , n a p a d a , ili n a p r o s t o p r i l a g o đ a v a n j a p r o b l e m i m a k o j i p r o i z ­ l a z e i z d r u š t v e n e r e a k c i j e n a p o n a š a n j e što j e p r e p o z n a t o k a o devijantno. Pojedinac se sada poistovjećuje s u l o g o m d e v i j a n t a , m o ž e se u k l j u č i t i u d e v i j a n t n e g r u p e i o s n a ž i t i svoj d e v i j a n t n i i d e n t i t e t . R e a k c i j a d r u š t v a n a d e v i j a c i j u t a k o je uzrokovala novu devijaciju, etiketiranje devijanta uve­ ć a l o j e d e v i j a c i j u . T i p i č n o z a i n t e r a k c i o n i s t i č k i p r i s t u p jest napuštanje tradicionalnog, »simultanog« obrasca za obja-

šnjenje devijacije, po k o j e m devijacija nastaje k a d se u i g r u u k l j u č i n e k i o d f a k t o r a , a o n i s e svi » m u l t i v a r i j a n t n o analiziraju« i promatraju istovremeno, poput inteligencije, susjedstva, obitelji, o s o b i n a ličnosti, situacijskih faktora i sličnog. N a s u p r o t t o m e , interakcionisti su se zalagali za s e k v e n c i j a l n i m o d e l , jer o n , z a r a z l i k u o d s i m u l t a n o g , o m o ­ g u ć u j e praćenje nastajanja »devijantne karijere«. Ne d j e ­ l u j u svi f a k t o r i n a r a z v o j d e v i j a c i j e i s t o v r e m e n o , n e k i m o g u biti v a ž n i u o h r a b r i v a n j u e k s p e r i m e n t i r a n j a ili n o n k o n f o r m i z m a , a d r u g i m o g u biti u t j e c a j n i u o d r ž a v a n j u p o s t o j e ­ ćih (uspostavljenih u n e k o m k o n k r e t n o m razdoblju) o b r a ­ zaca kršenja pravila. Sekvencijalne »kontingencije karijere« uključuju objektivne činjenice socijalne strukture i p r o m j e ­ n e u p e r s p e k t i v i , m o t i v a c i j e i želje i n d i v i d u e . O d p o s e b n e s u v a ž n o s t i i r e a k c i j e d r u g i h l j u d i , jer p o n a š a n j e d r u g i h prema o n o m e tko je označen kao devijant drastično se m i j e n j a , što m o ž e v o d i t i i p r e m a m j e r a m a r e p r e s i j e k o j e u t j e č u n a ž i v o t n e š a n s e d e v i j a n t a ; o n / o n a m o ž e biti z a ­ t v o r e n a ) , i z b a č e n ( a ) ili o n e m o g u ć e n ( a ) u p o s l u , n a t j e r a n ( a ) n a s k r i v a n j e , a sve t o m o ž e v o d i t i p r e m a n o v o m i d e n t i t e t u koji se zasniva na a u t s a j d e r s k o m statusu. H o w a r d Becker j e n e s u m n j i v o n a j z a s l u ž n i j i što s u m n o g e i n t e r a k c i o n i s t i č k e p o s t a v k e i p e r s p e k t i v a » s o c i e t a l n e r e a k c i j e « (na d e v i j a c i j u ) dobili svoj oblik u »teoriji etiketiranja« [labelling theory). N j e g o v o , s a d već k l a s i č n o d j e l o » O u t s i d e r s « , p o č i n j e u p r a ­ vo zalaganjem za sekvencijalni model devijacije, za m o d e l devijantne karijere i pažljivo praćenje razvoja devijantnog identiteta u v r e m e n u , o b i č n o o s n a ž e n o g a reakcijama d r u ­ štva n a i n i c i j a l n u d e v i j a c i j u . B e c k e r ( 1 9 6 3 . ) je j e d n o s t a v n i m i p r e c i z n i m s o c i o l o š k i m j e z i k o m n a g l a s i o k l j u č n e p o s t a v k e t e o r i j e e t i k e t i r a n j a : Sve društvene g r u p e stvaraju pravila i pokušavaju ih nametnuti i provesti. Društvena pravila definiraju situacije i njima o d ­ g o v a r a j u ć e vrste p o n a š a n j a , s p e c i f i c i r a j u ć i n e k o d j e l o v a -

58

59

Benjamin Perasović

URBANA PLEMENA

n j e k a o » d o b r o « , i z a b r a n j u j u ć i d r u g o k a o »loše«. O n o m e tko prekrši pravilo se ne vjeruje i on postaje autsajder. M e đ u t i m , onaj tko je označen kao autsajder može imati d r u k č i j i p o g l e d n a stvar. M o ž d a n e ć e p r i h v a t i t i p r a v i l o p o k o j e m j e p r o s u đ e n , niti ć e p r i h v a t i t i o n e k o j i s u m u s u d i l i k a o k o m p e t e n t n e ili k a o l e g i t i m n o o v l a š t e n e d a t o r a d e . O t u d a drugo značenje pojma: prekršitelj pravila može svoje suce smatrati a u t s a j d e r i m a . Becker se suprotstavlja gledištima da postoji nešto inherentno devijantno s a m o m d j e l u , k o j e krši n e k o d r u š t v e n o p r a v i l o , i u p u ć u j e o š t r u k r i ­ tiku znanstvenicima koji ne p r o p i t u j u devijaciju k a o takvu n e g o j e u z i m a j u k a o d a t o s t , što z n a č i d a t i m e p r e u z i m a j u i v r i j e d n o s t i g r u p e k o j a je s t v o r i l a s u d o d e v i j a c i j i . Svijest o pluralnosti društva i karakterislikumu društvenih g r u p a n a ­ vodi Beckera (kao i m n o g e d r u g e sociologe s u v r e m e n o g d r u š t v a koji s u s e o d m a k l i o d slike o h o m o g e n i m d r u š t v i m a i kulturama) na zaključak o m o g u ć e m kršenju pravila jed­ ne g r u p e p o š t o v a n j e m pravila d r u g e - ljudi su istovremeno članovi raznovrsnih g r u p a u društvu, a konsenzus o »zdra­ v o m p o n a š a n j u « nije m o g u ć na način konsenzusa o »zdra­ v o m o r g a n i z m u « . K l j u č n a B e c k e r o v a teza n a g l a š a v a d a j e devijacija društveno stvorena, i to ne tako k a k o su autori n e k a d pisali o s o c i j a l n o m miljeu d e v i j a n a t a i s o c i j a l n o m k o n t e k s t u s i r o m a š t v a ili d e z o r g a n i z a c i j e , n e g o t a k o što » d r u ­ štvene g r u p e stvaraju devijaciju postavljajući p r a v i l a čije kršenje devijaciju konstituira i, primjenjujući ta pravila na o d r e đ e n e ljude, etiketiraju ih k a o autsajdere. Dakle, devi­ jacija nije neka k a k v o ć a djela koje čini p o j e d i n a c , n e g o je posljedica primjene pravila i sankcija p r e m a prekršitelju. D e v i j a n t je o n a j k o m e su u s p j e š n o

v i l o a d a s e z a n j i h n e z n a , o d n o s n o nisu e t i k e t i r a n i . D e ­ vijacija je tako posljedica o d g o v o r a drugih na djelovanje neke o s o b e . Da bi potkrijepio tvrdnje o relativnosti d e v i j a ­ cije (koja je k o d m n o g i h »klasičnih« a u t o r a patologijske p a r a d i g m e n e u p i t n a č i n j e n i c a ) , B e c k e r n a v o d i niz » o p ć i h m j e s t a « i istraživački p o t k r i j e p l j e n i h č i n j e n i c a s o c i o l o g i j a d e v i j a c i j e i k r i m i n o l o g i j e , p o p u t o n i h o razlici p r o c j e n e d e vijantnosti s obzirom na to kada se neko djelo d o g o d i l o , t k o g a j e p o č i n i o ( m l a d i ili s t a r i , p r i p a d n i k niže k l a s e ili s r e d n j e , b i j e l i m u š k a r a c k o j i j e n a p a o c r n k i n j u ili c r n a c k o j i j e n a p a o b j e l k i n j u itd.) i d r u g i h p o z n a t i h r e z u l t a t a i s t r a ž i ­ vanja koji idu u prilog sljedećem zaključku. Devijacija nije z a s e b n a k v a l i t e t a k o j a se n a l a z i u n e k o j vrsti p o n a š a n j a a u nekoj ne, to je proces koji uključuje o d g o v o r e d r u g i h na p o n a š a n j e o k o j e m j e riječ. D r u g i m r i j e č i m a , d e v i j a c i j a n e leži u p o n a š a n j u s a m o m , n e g o u i n t e r a k c i j i o n o g a t k o j e p o č i n i o n e k o d j e l o i d r u g i h koji n a t a j č i n o d g o v a r a j u . A n a ­ liza p r o c e s a e t i k e t i r a n j a d o v o d i n a s d o u o č a v a n j a p r o b l e ­ m a m o ć i i različite d i s t r i b u c i j e m o ć i u d r u š t v u , d r u š t v e n i m g r u p a m a . B e c k e r r a z m a t r a n a m e t a n j e p r a v i l a k a o izraze m o ć i ; evidentno je da neke grupe m o g u drugima namet­ nuti s v o j a p r a v i l a , k a o stari m l a d i m a , m u š k a r c i ž e n a m a , bijelci c r n c i m a , »wasp« m a n j i n a m a i i m i g r a n t i m a , srednja k l a s a u s p o s t a v l j a p r a v i l a k o j i h s e niža m o r a p r i d r ž a v a t i u š k o l i , n a s u d u , d r u š t v e n i m i n s t i t u c i j a m a . Razlike u d o b i , s p o l u , e t n i c i t e t u i klasi su r a z l i k e u m o ć i , a o n e g r u p e , k o ­ jima društveni položaj daje specifično oružje i m o ć , naj­ s p o s o b n i j e su za n a m e t a n j e i p r o v o đ e n j e svojih pravila. Teorija etiketiranja i perspektiva societalne reakcije u o p ć e , o t v o r i l a je n o v o p o g l a v l j e u s o c i o l o g i j i d e v i j a c i j e i i z a z v a l a pravu »skeptičku revoluciju«. S o b z i r o m na p o j a m kulture i subkulture, treba naglasiti k a k o interakcionisti nisu to razli­ k o v a n j e stavili u središte s v o j e g i n t e r e s a , ali su o s t v a r i l i m o g u ć n o s t pristupa brojnim subkulturnim akterima unutar

prisili e t i k e t u , d e v i j a n ­

t n o p o n a š a n j e j e o n o k o j e l j u d i t a k v i m e t i k e t i r a j u . « (Be­ c k e r , 1 9 6 3 . , str. 1 0 . ) I z t o g a slijedi n e m o g u ć n o s t t r p a n j a d e v i j a n a t a u isti, h o m o g e n i k o š , jer m o ž d a s u e t i k e t i r a n i n e k i k o j i nisu p r e k r š i l i p r a v i l o , k a o što s u n e k i p r e k r š i l i p r a -

60

61

Benjamin Perasović

URBANA PLEMENA

nove perspektive i

novih

(starih),

ponovo aktualiziranih

(koju bi m o g a o u s k l a d u s n a v e d e n i m , vlastitim r i j e č i m a , zvati i s u b k u l t u r o m ) n e k e d e v i j a n t n e g r u p e n e g o se upuštati u dubinska pojmovna raščlanjenja i o n a k o već d e f i n i r a n o g kulturnog polja suvremenog društva u kojem postoje za­ s e b n i svjetovi, s u b d r u š t v a i r a z n o v r s n e ( s u b ) k u l t u r e . N j e g o v i o p i s i » k a r i j e r e « p u š a č a m a r i h u a n e , k a o i svijeta jazz g l a z ­ b e n i k a , inspirativni su i d a n a š n j e m istraživaču subkulture, b e z o b z i r a n a t r i d e s e t a k g o d i n a k o l i k o j e o d tih i s t r a ž i v a n j a p r o š l o , z a t o što t a k a v p r i s t u p , t e m e l j e n na poznavanju s v a k o d n e v n o g života g r u p e o kojoj je riječ, uz s o c i o l o š k u pronicljivost u prepoznavanju formalnih i neformalnih, r o d ­ b i n s k i h , prijateljskih, d o b n i h , s o c i o e k o n o m s k i h i d r u g i h a s p e k a t a o d n o s a m e đ u a k t e r i m a , m o r a i d a n a s rezultirati usp i e h o m u i s t r a ž i v a n j u s u b k u l t u r n i h a k t e r a . U B r i t a n i j i je interakcionistički pristup i m a o i sljedbenike a ne s a m o kri­ tičare, pa se za koncept »moralne panike«, kako ga je r a z r a d i o Stanley C o h e n , m o ž e reći d a m n o g e k l j u č n e p o j ­ m o v e duguje Beckeru i srodnim a u t o r i m a . U »Autsajderi­ m a « je proces nastajanja i u v o đ e n j a pravila u društvu k a o određujući okvir devijacije i devijantnih g r u p a opisan d e ­ t a l j n o , a u n u t a r t o g p r o c e s a (koji n a z i v a i » m o r a l n i m p o ­ duzetništvom«) lik moralnog poduzetnika igra značajnu u l o g u , l a k o j e i f o r m a l n i (policijski) d i o m o r a l n o g p o d u z e t ­ ništva n e o p h o d a n u p r o v o đ e n j u p r a v i l a , o n s t u p a n a s n a ­ g u tek n a k o n što s u u l o g u o d i g r a l i k r e a t o r i p r a v i l a , m o r a l n i p o d u z e t n i c i k o j e B e c k e r z o v e i » m o r a l n i m k r i ž a r i m a « ili » k r i ­ ž a r s k i m r e f o r m a t o r i m a « . Z a p r a v o , z a B e c k e r a j e križarski reformator prototip stvaratelja pravila. T a k v o g čovjeka za­ n i m a s a d r ž a j p r a v i l a (za r a z l i k u o d p r o v o d i t e l j a p r a v i l a , p o l i c a j c a , k o m e sadržaj pravila nije bitan) i on polazi od nezadovoljstva postojećim pravilima. Uznemirava ga neko zlo i on o s j e ć a da ništa u svijetu n e ć e biti i s p r a v n o d o k se ne stvore pravila (zakoni) za korekciju t o g a zla. Takvi križari-reformatori misle da je njihova misija sveta. Becker je

m e t o d a i s t r a ž i v a n j a k o j a sežu o d p r v i h d a n a č i k a š k e š k o l e . Ipak, Becker se osvrnuo na p r o b l e m kulture i subkulture analizirajući Redfieldovu definiciju kulture, o n u o razumije­ v a n j i m a i z n a č e n j i m a k o j a su p r i d a n a d j e l i m a i o b j e k t i m a , i koja postaju tipična za članove društva na osnovi njihove m e đ u s o b n e komunikacije. A k o je kultura stupanj do koje­ g a j e k o n v e n c i o n a l i z i r a n o p o n a š a n j e č l a n o v a društva p o s t a ­ l o isto z a sve, B e c k e r u s e t a k v a d e f i n i c i j a č i n i p r i m j e r e n a h o m o g e n i m d r u š t v i m a ( k o j a s u n e k a d a u t o r i zvali » p r i m i ­ tivnima«) ali n e p r i m j e r e n a s u v r e m e n o m , s l o ž e n o m društvu. Organizacija zajedničkih razumijevanja u grupi d a n a s je po Beckerovu mišljenju primjenjiva na m a n j e g r u p e koje stvaraju k o m p l e k s n o m o d e r n o društvo, a to znači da etnič­ k e , religijske, r e g i o n a l n e , p r o f e s i o n a l n e i d r u g e g r u p e m o g u i m a t i v l a s t i t o » z a j e d n i č k o r a z u m i j e v a n j e « , što z n a č i i s v o j u kulturu. Na j e d n o m mjestu u »Autsajderima«, usprkos n a ­ čelnoj nezainteresiranosti za fokusiranje na p o j m o v e kul­ t u r e i s u b k u l t u r e k a k o su ih d e f i n i r a l i M e r t o n o v i u č e n i c i (a što j e p o s v e r a z u m l j i v o s o b z i r o m n a r a z l i k u i n t e r a k c i o n i s t i čke perspektive od o n e koju dijele autori »delinkventne s u b k u l t u r e « ) , B e c k e r koristi C o h e n a , C l o w a r d a i O h l i n a z a vlastito pojašnjenje p o j m a : »Kultura nastaje u o d g o v o r u na problem s kojim se zajedno suočava g r u p a ljudi, ukoliko su sposobni m e đ u s o b n o djelovati i efektivno komunicirati. T a m o g d j e ljudi a n g a ž i r a n i u d e v i j a n t n i m a k t i v n o s t i m a i m a j u p r i l i k u m e đ u s o b n o d j e l o v a t i , v j e r o j a t n o ć e razviti k u l t u r u o k o p r o b l e m a koji izrastaju iz razlika i z m e đ u njihove d e f i ­ n i c i j e o n o g a što č i n e i d e f i n i c i j e k o j u d r ž e d r u g i č l a n o v i d r u š t v a . Stvorit ć e p o g l e d e n a s e b e i s v o j u d e v i j a n t n u d j e ­ latnost, k a o i na o d n o s e s d r u g i m č l a n o v i m a društva. K a d te k u l t u r e d j e l u j u u n u t a r , i u razlici s p r a m k u l t u r e š i r e g d r u ­ štva, o n e se često nazivaju s u b k u l t u r a m a . « (Becker, 1 9 6 3 . , str. 8 1 , 8 2 . ) N o , B e c k e r u j e b i l o v a ž n i j e p r i k a z a t i k u l t u r u

6?

63

Benjamin Perasović URBANA PLEMENA o p i s a o likove p r o h i b i c i o n i s t a i d r u g i h koji žele spriječiti p o r o k e .to je izraz a k t e r a iz g o r n j i h s l o j e v a d r u š t v a . k o c k u (igre na sreću). Beckerovi »Outsiders« predstavljaju s o c i o l o š k u » k l a s i k u « i . Interakcionistički autori uspjeli su prikazati život m a r ­ ginaliziranih. O v a Beckerova zapažanja. str. k a o i f u n k c i o n i r a n j e »to­ t a l n i h i n s t i t u c i j a « . str. p r i m j e r i ­ ce. s n a g l a š a v a n j e m jedne specifičnosti k o d m o r a l n o g križarstva . e k s p l i c i t n o ć e n a g l a s i t i B e c k e r ( 1 9 6 3 . p o t v r đ u j e se u i s t r a ž i v a n j u ž i v o t a raznovrsnih subkulturnih grupa i o d n o s a s policijom. Za n a š u s i t u a c i j u su B e c k e rove ocjene o m o r a l n i m križarima. » Z a p u n o r a z u m i j e v a n j e d e v i j a n t n o g p o n a š a n j a m o r a m o stvo-riti r a v n o t e ž u i z m e đ u t a d v a m o g u ć a žarišta i s t r a ž i v a n j a « . Beckerovo zapažanje o m o g u ć ­ n o s t i d a s e n e k o g a p r o g l a s i d e v i j a n t n i m n e z a t o što j e p r e k r š i o n e k o p r a v i l o . T a k o je u a m e r i č k o m kontekstu opisana suradnja moralnih i h u m a ­ nitarnih križara. psihijatri. seksualnu d e l i n k v e n c i j u . k a o u slučaju izrade z a k o n a o seksualnim p s i h o p a t i m a . U i s t o m o d l o m k u ( B e c k e r . t e m e i p o j m o v i koji d o m i n i r a j u djelima Beckera i G o f f m a n a čine d o b a r dio okvira za razumijevanje subkulturnog f e n o m e n a i spe­ c i f i č n o g . ali s u i z b j e g l i o n u d v o s t r u k o s t k o j a s e uvukla u radove autora »delinkventne subkulture«. Za sociologiju subkulture m l a d i h interakcio­ nistički d o p r i n o s j e v e o m a v e l i k i v a ž a n . f e n o m e n o l o z i i zagovornici perspektive societalne reakcije) k a k o je većina znanstvenih istraživanja i p r o m i š l j a n j a d e v i j a c i j e p u n o više z a o k u p l j e n a l j u d i m a k o j i krše p r a v i l a n e g o o n i m a k o j i i h s t v a r a j u i p r o v o d e . a u p r a v o to se jasno p o k a z a l o (iznenadivši m n o g e ) prilikom afere » c r n a ruža« i l o v a na s u b k u l t u r n e »vještice« u Z a g r e b u sre­ d i n o m o s a m d e s e t i h . š i r e g o b n a v ­ ljanja teorija o moralnoj panici. u koji­ m a nije u v i j e k j a s n o g d j e j e p o s e b n a d r u š t v e n a g r u p a a g d j e sustav v r i j e d n o s t i s n j o m u v e z i . n e g o želi u s p o s t a v i t i r a v n o t e ž u k o j e d o t a d a u s o c i o ­ logiji nije bilo. u s p r k o s o s p o r a v a n j i m a . 1 6 3 . i o d m i š l j e n j a m o r a l n i h k r i ž a r a . ) . bez obzira na to p r i h v a ć a j u li to ovi »dolje« i sviđaju li im se sredstva za vlastiti s p a s . nisu i z g u b i l i n a a k t u a l n o s t i . T a d a n a scenu s t u p a j u . 1 6 0 . ) o p i s u j e s e i raz­ vijanje zasebnog. zabranu dječjeg rada i slično. jer iz te o r i j e n t a c i j e na cilj p r o i z l a z i o s l a ­ n j a n j e n a »eksperte« k a d a n e k a a k c i j a m o r a l n i h k r i ž a r a rezultira i z r a d o m z a k o n a . . iako su ta zapažanja te­ m e l j e n a na specifičnom a m e r i č k o m iskustvu. subkulturnih g r u p a . kao o n i m a koje zani­ m a j u ciljevi a n e s r e d s t v a . . specifičnog mišljenja kod provoditelja p r a v i l a (policije) k o j e s e m o ž e p r i l i č n o r a z l i k o v a t i o d m i š l j e ­ n j a šire j a v n o s t i . dalekosežno i m i m o vremen­ ske distance. što B e c k e r n a v o d i k a o p r i m j e r u » A u t s a j d e ­ rima«. 1 9 6 3 . k a o i m n o g i m drugim europskim prostorima i mjestima sukoba d o m i n a n t n e kulture i subkultura. T o j e p o s l j e d i c a z a o ­ bilaženja socijalne strukture u traženju čvršćih o b j a š n j e n j a 64 65 . osi­ gurava njihovu primjenu. koji se z a u ­ zima za ukidanje ropstva. n e g o s a m o z a t o što j e i s k a z a o n e ­ poštovanje p r e m a provoditelju pravila (»službenoj osobi«). d o s l o v n o v r i j e d i i d a n a s . p o g a đ a j u u s i i k a m p a n j a m o r a l n e p a n i k e kakve su bile o r g a n i z i r a n e i na našim p r o s t o r i m a . razlikujući m o r a l n o g križara od h u m a n i t a r n o g . H o w a r d B e c k e r s e č u d i (baš k a o i M a t z a i m n o g i d r u g i interakcionisti. Logično je da p r o v o d i t e l j i m a pravila (policiji) nije toliko važan sadržaj koliko s a m o postojanje pravila i o č e ­ kivanje poštovanja p r e m a o n o m tko pravila p r o v o d i . p o s e b n o u svjetlu d a n a š n j e g . s t i g m a t i z i r a n o g p o l o ž a j a što g a d i o s u b k u l t u r n i h aktera ima u društvu. p u n o a k t u a l n i j e o d n j i h o v o g k l a s n o g o d r e đ e n j a . Z a t o i n terakcionistička perspektiva koja mijenja fokus p r o m a t r a ­ n j a nije s v o d i v a n a j e d n o d i m e n z i o n a l n o s t ( k o j u a u t o r i m a teorije etiketiranja spočitavaju neobaviješteni i površni kriti­ č a r i ) . o n i h k o j i b i željeli u č i n i t i ž i v o t b o l j i m o n i m a i s p o d sebe. o č e m u će više riječi biti u d r u g o m d i j e l u ovog rada.

p r i v r e d n i i t e h n o l o š k i rast n a j r a z v i j e n i j i h z e m a l j a . 4. d e m o n s t r a c i j e i o k u p a c i j e s v e u č i l i š t a nisu k a r a k t e r i ­ stika s a m o z a p a d n i h z e m a l j a . d o k s e p r o c e s n j i h o v o g stigmatiziranja razobličava k a o etiketiranje i igre (borbe) m o ć i društvenih g r u p a . postoji nekoliko navedeno o b u h v a ć a n j a svih d i m e n z i j a o n o g a što s e n e k a d n a z i v a šezdesetih«. postojala je z n a č a j n a . k a d a se interakcionistički pristup p r o b i o na sociološku s c e n u . t o l i k o je z a n i m l j i v o i z g u s n u t o p o d r u č j e interesa z a s o c i o l o g i j u . d a j e d n a diser­ t a c i j a n e b i bila d o v o l j n a n i k a d a b i c i j e l a b i l a p o s v e ć e n a tom razdoblju. k a k o u zemlji r e g r u t a c i j e z a s a m rat (SAD) t a k o i š i r o m s v i j e t a . to je p e r i o d student­ skih p o k r e t a i n a g l a š e n o g u l a s k a a d o l e s c e n t s k i h a k t e r a u s o c i j a l n i i p o l i t i č k i život. s o b z i r o m n a d i n a m i k u p r o c e s a interakcije i u p u ć e n o s t u n a s t a j a n j e s i m b o l i č k i h svje­ t o v a m a r g i n a l i z i r a n i h g r u p a . O h l i n i d r u g i koji s u z a k l j u č i v a l i o u z r o c i m a n a ­ s t a n k a » k r i m i n a l n e « . ali m a r g i n a l n a i najširoj javnosti v e ć i n o m n e d o s t u p n a subkulturna scena. Kontrakultura lako je p o j a m kontrakulture bio prisutan u sociologiji prije d r u g e p o l o v i c e šezdesetih g o d i n a . k a o aktera mobilizacije i rekuperacije) do p u n o g izražaja d o ć i će u p r a v o u d r u g o j p o l o v i c i šezde­ setih g o d i n a . najvećoj mjeri simboliziraju r a z d o b l j e . B r i t a n i j e i d r u g i h e u r o p s k i h z e m a l j a . pri č e m u s t u d e n t s k i p o k r e t i . s t v a r a j u ć i n o v e oblike protesta.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA i o d r e đ e n j a (sub)kulture neke g r u p e . D r u g a p o l o v i c a šezdesetih g o d i n a . o v d j e je v a ž n o u p o z o r i t i na rat u V i j e t n a m u i široki antiratni pokret koji je t a d a nastao. uz p r o b l e m »glavnog« i »po­ m o ć n o g « s o c i j a l n o g statusa. N o . j o š a k t u a l n i k o l o n i ­ j a l i z m i . uz specifično p o š t o v a n j e i bez m o r a l i z i r a n j a . k a o što s u t o r a d i l i M e r t o n o v i u č e n i c i . Bilo da se radi o »klasičnim« delinkventima (kakvi su o p i ­ s a n i u r a d o v i m a a u t o r a » d e l i n k v e n t n e s u b k u l t u r e « ) . knjiga T h e o d o r a Roszaka prihvaćena je k a o sinonim za kulturnih gibanja. s o c i j a l n u p s i h o l o g i j u . to ne znači da je slika subkul­ t u r n o g a k t e r a u š l a u d o m p r o s j e č n o g A m e r i k a n c a . i definitivno učinila upitnim m n o g e postavke koje su je vezivale uz k l a s i č n a .u . Raznovrsna subkultura iskoračila je na javnu scenu nastankom kontrakulture. a r t i k u l i r a ­ j u ć i s a d r ž a j e k o j i izlaze i z » v i j e t n a m s k o g « o k v i r a . Dvostruka priroda m e d i j a (kao stva­ ratelja i razaratelja. »konfliktne« i » s u b k u l t u r e p o v l a č e n j a « . U d o b a . ili o d e v i j a n t i m a k o j i n i s u k r i m i n a l i z i r a n i niti i z o p ć e n i i z d r u š t v a . T a k o đ e r . a u t o r i p o p u t B e c k e r a ili G o f f m a n a nisu se u p u š t a l i u d e f i n i c i j e n a s t a j a n j a » s u b k u l t u r n i h t i p o v a « . T o s u g o d i n e u k o j i m a d o b a r 66 67 . B r o j l j u d i k o j i s u č i t a l i G o f f m a n o v e »Azile« z n a t n o j e m a n j i o d b r o j a l j u d i k o j i ć e p e t n a e s t a k g o d i n a k a s n i j e g l e d a t i »Let i z n a d kukavičjeg gnijezda«. a n ­ t r o p o l o g i j u . klasna i socijalizacijska o d r e đ e n j a . niti d a su š k v a d r e s u g l a u l i c e u v e ć o j m j e r i m e d i j s k i p o s r e d o v a l e svoj i d e n t i t e t t e m e l j e n n a b o r b i z a » r e p u t a c i j u « . ali s u z b o g s v o g n o n k o n f o r m i z m a s t i g m a t i z i r a n i (poput jazz g l a z b e n i k a i z B e c k e r o v e s t u d i j e ) . p o ­ s e b n o u svjetlu k a s n i j e p r i m j e n e p o j m a n a s l i č n e f e n o m e ­ ne u k o n t e k s t u V. C l o w a r d . f i l o z o f i j u . novi d u h životnosti i neformalnosti izraza na javnoj p o z o r n i c i . r a t o v i . O s i m o p ć i h karakteristika t a d a š n j e g stanja svi­ jeta k o j e o b i l j e ž a v a j u b l o k o v s k a p o d i j e l j e n o s t . n a s t a n k o m b r o j n i h društvenih pokreta i buntovničko-otpadničke_(sub)kulture m l a d i h u S A D . T o ć e izazvati d a l e k o s e ž n e p o s l j e d i c e . p o j m o v n i okvir raznovrsnih imenujući zajednički političkih i nazivnik pokreta k o n t r a k u l t u r o m . š t r a j ­ k o v i . C o h e n . N o . širom svijeta. s u b k u l t u r n i a k t e r i ulaze u s o c i o l o g i j u k a o subjekti istraživanja. tako da jednostavno »duhom dimenzija koje u unaprijed m o r a m o odustati od Ipak. iako su interakcionisti bili d o b r o u p u ć e n i u p r o b l e m m o ć i koji je usko vezan uz p r o b l e m društvenog položaja.

L .

M e đ u t i m . Nije to s a m o p r o b l e m senzacionalizma. nadrealisti. d r e v ­ ne mudrosti. z a h v a t u s v a k o d n e v n i ž i v o t k a o polje borbe. N e f o r m a l n o s t . pokreta i (izvan)institucionalnog /1 70 .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA d i o m l a d i h n a p u š t a z n a n s t v e n o . P o j a č a n i interes za f i l o z o f i j u i s o c i o l o g i j u . u n o s e ć i h o d o č a s n i č k e e l e m e n t e ne s a m o u takva p u t o v a n j a . ) i političkih o p o r b e n j a k a g l a v ­ nim strujama z a p a d n o g društva (od uzora revolucionarne p o l i t i k e m n o g i s u a k t e r i bili a k t u a l n i u d e v e t n a e s t o m s t o ­ ljeću i p o č e t k o m dvadesetog). to oporbenjaštvo. N e p a l u . p a ž l j i v o m a n a l i z o m . ekspresivizam. i tu se sreću jedan d i o n e . spontanost. nije bilo p e r c i p i r a n o od t o l i k o g b r o j a p r o m a t r a č a . š a m a n i z a m . d o k britanski S t o n e h e n g e u potpunosti n a g l a š a v a k a k o spiritualnu dimenziju posjete drevnim k a m e n o v i m a . klasičnih oblika b r a č n i h veza. Stotine tisuća m l a d i h napuštali su svoje d o m o v e . n o n k o f o r m i z a m . sve s e t o m o g l o n a ć i . g d j e ih se može očekivati. ili s e o k u p l j a l i u s v o j e v r s n e zajednice u velikim u r b a n i m središtima. . I r a n u .d e k l a rativno a n t i a u t o r i t a r n e n o v e ljevice i k o n t r a k u l t u r n i akteri. k o j e s u ž e l j e l e i z m j e n u svijeta u s k l a d u s a n e k o m o d I j e v i č a r s k i h i d e o l o g i j a . d u h o v n e prakse. Sve j e t o m o g u ć e odčitati iz navedenog duha. ali se m e d i j s k i m posredovanjima m o ž e m n o g o toga izmijeniti. što se na sveučilištu iskazuje i k a o p o j a č a n interes za d r u š t v e n o . brojnih oblika p o b u n e protiv autori­ t e t a .t e h n i č k i o p t i m i z a m »civili­ zacije« koja p u t u j e na M j e s e c i i s t o v r e m e n o u m i r e od g l a d i ili r a t u j e . posesivnosti i sličnog. u m a n j i m k r u g o v i m a k u l t u r n i h ( b e a t n i c i i_fjr[je n j i h e g z i s t e n cijalisti. M n o g i su kretali p r e m a Indiji. Poštovanja vrijedan pokušaj prevladavanja lažnog m o r a l a . m o ć n e biljke. p l e ­ s u . m o ž e u s v o m o b l i k u života u k o m u n i ostvariti z n a č a j n e rezultate i d o n i j e t i l j u d s k u s r e ć u . u z i m p e r a t i v estetske d i m e n z i j e . Šezdesete su i g o d i n e širenja rock-kulture. »ljeta l j u b a v i « .h u m a n i s t i č k e znanosti. na jednoj strani bunt i prosvjetiteljska r e t o r i k a . ali m o ž e o z n a č a v a t i i r a z n o l i k e o b l i - ke d o m i n a c i j e . g d j e je W o o d s t o c k s a m o najpoznatiji i p o p u t si­ n o n i m a . ili p o ­ dručjem političkih g r u p a . u n a s t a j u ć e m svijetu sve s l o ž e ­ n i j i h p o s r e d o v a n j a ž i v o t n o g stila. n a s i l j a . raskidali s k o n v e n c i o n a l n i m n a č i n o m života. Č i n j e n i c a j e d a m n o g o t o g a što j e n a s c e n i b i l o p r i ­ s u t n o nije b i l o t o l i k o n o v o i o r i g i n a l n o . Bez o b z i r a na to v o d i li n a s istraživački i m p u l s p o d r u č ­ j e m g l a z b e i o p ć i h k u l t u r n i h . k r a j e m š e z d e s e t i h sve j e brojnija scena koja z a g o v a r a s a m o p r o m j e n u k a o p r e d u ­ vjet. koje je kulturno i političko (nekad razdvojeno u dimenziji kulture i politike. i n t r o s p e k ­ c i j a i m e k a n i . lu­ t a l i . p o s t a j e sve više k a r a k t e r i s t i k o m t a d a š n j i h g e n e r a c i j a koje oblikuju »duh šezdesetih«. a nekad spojeno). nikad prije. s naglašavanjem adolescentskog a k t e r a »generacijskog jaza«. na tako m a s o v n o j i javnoj razini. z a o b i l a z e ć i p r i s t u p k o n f l i k t i m a . k a o i d r o g e . a n a d r u g o j r e c e p t i v n o s t . d a k l e r a d n a s a m o m s e b i . d g d g . o s n i v a l i r u r a l n e k o m u n e . politički m a n i f e s t i . pa eksperi­ menti s k o m u n i t a r n i m n a č i n o m života m o g u postati s a m o p r i m j e r o m » s e k s u a l n e r e v o l u c i j e « u o č i m a šire j a v n o s t i i voajerske roditeljske kulture. t e o b a v e z n i h p r e t j e r i v a n j a i i s k r i v l j a v a n j a p o z n a t i h iz m e d i j s k o g p r e d s t a v ­ l j a n j a h i p i j e v s k o g stila ž i v o t a . c v i j e ć a . n e g o se odnosi na stvarnu opasnost i p r o b l e ­ me sa socijalnim e k s p e r i m e n t i m a koji su krasili s c e n u . č e m u j e p r i d o n i o i t a d a š ­ nji s t u p a n j r a z v o j a t e h n o l o g i j e i m e d i j a . n e g o u putovanje kao takvo koje ne m o r a nužno voditi n e k o m h r a m u ili i m a t i o d r e d i š t e u o p ć e . »novootkrivene« filozofije i religije. a n a d o m a ć e m terenu hodočasnički i »posvećeno-nomadski« oblici puto­ vanja m o g l i su se primijetiti i p r i g o d o m o d l a z a k a na rock festivale. n o v i h i z r a z a u g l a z b i . a u širu k u l t u r u ušli su već mitski m o m e n t i p o p u t k o s e . u m j e t n i č k i h e k s p r e s i j a .s a m o . m n o g i u m j e t n i č k i eksperimenti. p s i h o a n a l i z u . O s i m k l a s i č n i h » r e v o l u c i o ­ n a r n i h « g r u p a . t a k o i čvrstu (često k r v a v u ) b o r b u z a p r a v o n a v l a s t i t o » h o ­ dočašće«.

i u Britaniji n a s t a j u » g n j e v n i m l a d i l j u d i « . Britaniji uspostavila o k o k a m p a n j e za a t o m s k o razoružanje O v a f o r m u l a c i j a . n e m i n o v n o je u o č a v a n j e specifičnosti koje se p o j a v l j u j u p e d e s e t i h i š e z d e s e t i h g o d i n a . utjecaj rock kulture i primjer iz Švicarske) preuzeti su od M a s s i m a T e o d o r i j a (1 9 7 6 . uz hidrogensku b o m b u i o p ć u prijetnju uništenjem. pokreti m l a d i h p r o t i v z a t e č e n o g s t a n j a d r u š t v a i »civilizacije«. m i r o v n o g p o k r e t a u V. Dok a k t e r i » A l d e m a r s t o n s k i h m a r š e v a « (i šire s c e n e k o j a se u V. Stvaranje novih senzibiliteta.URBANA PLEMENA djelovanja. g r a đ a n s k e . k a o i primjeri koji će slijediti u opisu europske vari­ jante širenja tradicionalne sfere političkog d j e l o v a n j a (nizozemski p r o vosi. anarhističke i umjetničke o s n o v e za brojne oblike suprotstavljanja dominantnoj politici. Britaniji koji se izborio z a p r o s t o r izvan t r a d i c i o n a l n e p o l i t i k e i o b n o v i o i n t e l e k ­ tualne. a u Britaniji nastaje m a ­ sovni pokret okupljen o k o ideje a t o m s k o g razoružanja. novih t e m a k a o i novih pristupa starim t e m a ­ m a . a iz u m j e t n i č k i h » a v a n g a r d i « b u n t p r o t i v t r a d i c i j e širi s e u n a s t a j u ć o j k u l t u r i m l a d i h . i k o j e su v e z a n e u z n a s t a j a n j e n o v i h n a r a š t a j a n a sceni d r u š t v a k o j e izlazi i z neposrednog »poslijeratnog« razdoblja. k a o i n a s t a juću scenu rock kulture. k a o i tjelesni. obilježeno je nastajanje novog »Aldemarstonskim marševima« (u A l d e m a r s t o n u se proiz­ v o d i l o a t o m s k o oružje) p r o t e s t n o g . A m e r i č k a situacija obilježena je p o k r e t o m za g r a đ a n s k a prava k a o i »pokretom« k u k o v a . politički. U r a z d o b l j u h l a d n o g r a t a i r a s t a k o n z u m e r i z m a . uz »pra­ zninu« koju su neki osjećali »nestajanjem« (integracijom) »tradicionalnog subjekta revolucije« a neki sivilom i beživotnošću industrijske civilizacije u o p ć e . uz već 3 prisutnu p o b u n u a m e r i č k e »beat« g e n e r a c i j e . ) 73 . uz »nastajanje generacija« u m a n n h e i m o v s k o m smislu. N a k o n » p r o ­ speriteta i učvršćenja d r u š t v e n o g mira« p e d e s e t i h . berlinska k o m u n a 1. nastaju artikulirani i oni neosviješteni. krasilo je s c e n u m i r o v n i h i p o l i t i č k i h p r o s v j e d a .

d o k u m e n t a r i s t i č k o m i deskriptivnom približava­ nju »historijata novih ljevica« svim zainteresiranima.p o l i t i č k o m kontekstu pedesetih i šezdesetih g o d i n a . 2 3 . ili u m j e t n o s t i s v a k o d n e v n i život. S v a t k o i s p o d d v a d e s e t e š i r o m svijeta j e č e k a o « . prije p o l o v i c e š e z d e s e t i h . ) Brzi razvoj r o c k k u l t u r e . dotle mladi teddy boysi.p r i v l a č i l a j e .političko-duhovnim i e g z i s t e n c i j a l n o . održavaju svoje rituale n o v o p r o n a đ e n o g a zvuka i pokreta. o o b l i c i m a z a h v a l e Elvisu i d r u g i m a što su vlastito n a s i l j e i r o d i t e l j s k e t a j n e iznijeli u j a v n o s t . 74 . obrede neartikulirano buntov­ n e z a j e d n i c e n e v e r b a l n i h l o z i n k i .u i V. 75 (Teodori. u d o b a uoči sukoba modsa i rockera i nastajanja m o r a l n e p a n i k e u E n g l e s k o j . k a k o N u t t a l o b j a š n j a v a . » M l a d e n a ­ čka pobuna s dvostrukim značenjem . »Presleyjeve p o b u n e « . zapravo g r u p a aktera kojima je provokacija m e t o d a borbe protiv poretka. o želji da se k a ž e »bili s m o ovdje«. U Nizozemskoj nastaje »provotarijat«. želeći u k i n u t i m n o g e d o t a d a š n j e d u a l i z m e . t a k o da se m o ž e govoriti o p r o m j e n a ­ ma kolektivnih ponašanja«. n e g o je s v j e d o č i l o o » p o t p i s i v a n j u « . nastajanje novih p o l i t i č k i h ( d r u š t v e n i h ) p o k r e t a z a p o č e l o je u S A D . Britaniji. Britaniji bili su p r a ć e n i d e m o l i r a n j e m s t o l i c a . Ponovno je o t k r i v e n a i » g l a d za z a j e d n i c o m u n j e n o m t e m e l j n o m o b l i ­ k u . p o N u t t a l o v u m i š l j e n j u . i ubrzo m o d s i i rockeri. »Teddy boysi s u č e k a l i n a Presleyja. n o m n o g i a u t o r i s e s l a ž u da prava prekretnica započinje o k o 1 9 6 5 . Temelji rock-kulture već su u d a r e n i .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA potkraj pedesetih godina) ovladavaju područjem politike. u F r a n c u s k o j se. i s n a g a strasti k o j a ga je p r a t i l a . ) u s v o j o j »ku Ituri b o m b e « koja sociologiji subkulture pruža jedan od najupečatljivijih prikaza nastajanja novih generacija i novih senzibiliteta vezanih uz g l a z b u . Druga polovica šezdesetih obilježena je najrazličitijim a k t e r i m a .n a s i l n i č k i m . . u l i p n j u 1 9 6 3 . upravo zbog stvaranja specifičnog sen­ z i b i l i t e t a k o j i m o ž e biti izražen n a više n a č i n a . l a k o se u s o c i o l o g i j i o b i č n o razlikuje p o j a m kontrakulture od subkulture. a o n o bar velik b r o j . a pedesete i početak šezdesetih g o d i n a s a m o s u u v o d u j o š širi p r o c e s k o n t r a k u l t u r n o g o p o r b e n j a štva k o j i će u s l i j e d i t i u d r u g o j p o l o v i c i š e z d e s e t i h . u analizi p o č e t k a šireg i h e t e r o g e n o g g e n e r a c i j s k o g g i b a n j a n e m o ž e m o uvijek razdvajati m e đ u s o b n o ispreple­ t e n e a s p e k t e »više p o l i t i č k o g « ili »više k u l t u r n o g « i z r a z a bunta i separacije. p o p u t o n o g a koji razdvaja j a v n o i p r i v a t n o . osvetničko otkriće dionizijske svečanosti. m e đ u k o ­ j i m a su o v d j e važni o n i koji u p o t p u n o s t i s p a j a j u kulturnu i p o l i t i č k u d i m e n z i j u izraza n o v i h s e n z i b i l i t e t a . . bez o b z i r a n a komercijalizam i namjere njegovih menadžera i promotora. aktualizirajući birokratizme parlamentarnih suprotstavljanja i laburističke m o n o p o l e u tipovima o p o r b e n e politike. u širem s o c i j a l n o . 2 4 . p l e m e n s k i h a f i l i j a c i j a m e đ u a d o l e s c e n t i m a . više o d sto t i s u ć a m l a d i h o k u p i l o r a d i r o c k k o n c e r t a i s u k o ­ b i l o s p o l i c i j o m na »Place de la N a t i o n « u Parizu. građanske nepokornosti i izravne akcije. no o n e ne utječu na valjanost o p š i r n o g prikaza koji d o k a z u j e specifičnu p o v e z a ­ nost novoljevičarskih i kontrakulturnih g i b a n j a širom E u r o p e . 1 9 6 8 . Prvi Elvisovi f i l m o v i p r i k a z i v a n i u V. a k o ne v e ć i n u . nije s e d o g a đ a o s a m o u z e m l j a m a e n g l e s k o g g o v o r n o g područja. bile s u p o ­ novno. Elvis U v r i j e d n o m t e o r i j s k o . o s t a v l j a j u ­ ći za s o b o m iste o n e » p l e m e n s k e geste« i »zahvale« i z r e č e n e a d o l e s c e n t s k i m j e z i k o m o k o j i m a N u t t a l piše na e n g l e s k o m . i širi p r o c e s n a s i l n i č k o g o b i l j e ž a v a n j a r o c k s v e t k o v i n e d o b i o je u E n g l e s k o j naziv »Presley riots«. ( N u t t a l . b i l o u p e r e n o »protiv d r u š t v a « . a nasilje i d e m o l i r a n j e kina nije. 1976. o »plemenskim gestama plemenske signifikantnosti«. T e o d o r i j u su se potkrale sitne greške o k o definiranja subkulturnih a k t e r a . u p o k u š a j u rekonstrukcije procesa nastajanja aktera i »duha v r e m e ­ na«.) Ta »promje­ na p o n a š a n j a « m o g l a se primijetiti u p o d r u č j u politike i p o d r u č j u kulture. orgijastičkom ritualu«. str. ali i ra­ zliku kontrakulturne orijentacije od tipičnih političkih p o k r e t a ljevice i r e v o l u c i o n a r n i h sekti.' 1 Presley s i m b o l i č k i o z n a č a v a p o č e t a k s t v a r a n j a s u b k u l t u r n i h . p r i m j e ć u j e Jeff N u t t a l ( 1 9 6 8 .

z a u z i m a j u s e p r a z n i s t a n o v i . Riječ je o s p o n t a n o s t i i a n a r h i s t i č k o m d j e l o v a n j u »tre­ n u t k a « . z a p r a v o ž e l e ć i osuditi potrošačku groznicu kao takvu. Bijeli b i c i k l i ostavljeni u g r a d u na u p o t r e b u g r a đ a n i m a . Bacali su d i m n e kutije na »kraljevske« zaruke i o m e t a l i rituale kraljevske p o r o d i c e u Nizozemskoj. z a v j e r a b o s i h n o g u . o s i m što s u 1 9 6 6 . C o o p e r . psihologija. . R o n a l d L a i n g . s a d n j e d r v e ć a nasred ceste i o s n i v a ­ nja privremenih slobodnih pješačkih z o n a . crnački aktivizam. r a z n e aktiviste i »ulični p r o ^ v o t a r i j a t « . proglašavajući »slobodnu državu orange« i sudjelujući u akcijama p o p u t odstranjivanja a u t o m o b i l a s u l i c a . i n t e l e k t u a l c e . b e a t n i k e . 2 4 . r a z n o l i k a u n d e r g r o u n d s c e n a raste u s v i m p r a v c i m a . N o . p a r l a ­ m e n t a r n i m s r e d s t v i m a . b i j e l e š k o l e ( » r e v o l u c i o ­ narnih učenika«). bez č v r š ć e o r g a n i z a c i j e jer n i s a m i n i z o z e m s k i p r o v o s i nisu bili o r g a n i z a c i j s k i p o v e ­ z a n i . N a k o n policijskih akcija protiv provosa. poezija. n a g r a d s k i m izborima dobili svog predstavnika u gradskoj skupštini. M a r x i mantre. tri g o d i n e k a s n i j e n a ­ stali s u » k a b o u t e r s i « ( p a t u l j c i ) k o j i s u n a s l i j e d i l i d i o t e m a i taktike. sve se p r e t v o r i l o u m u l t i c l i menzionalni h a p p e n i n g . s r p n j a 1 9 6 7 . Kopenhagenu. o k u p l j e n i h u s v r h u t r a ž e n j a p u t a iz 1 krize s u v r e m e n o g d r u š t v a . Laing) p o t v r d i l o je ša­ r o l i k o s t a k t e r a u z a j e d n i č k o j želji za d r u k č i j i m d r u š t v o m i svijetom. o v a j p u t o b i j e l o j p i l e t i n i (a u n i z o z e m s k o m s l e n g u to je o z n a k a za policajca) u kojem se nudi pretvaranje p o ­ licajaca u socijalne radnike. a u praksi neprimjenljiv. Rat u V i j e t n a m u o m o g u ć i o j e d o d a t n i m o b i l i z a c i j s k i kontekst raznovrsnim g r u p a m a . antipsihijatrija. Izvrgli s u r u g l u p o t r o š n j u d u h a n a . San Franciscu. zauzimajući prazne kuće. tiraže p o d z e m n i h . na P i c c a d i l l y j u . U E n g l e s k o j . squafterski planovi za kraljičinu p a l a č u . sve s u č e š ć a h i p i j e v s k a o k u p l j a n j a . akterima proturatnog dje77 76 . Uz p r e d a v a n j a i rasprave b i l o je i p o e z i j e i r o c k g l a z b e . N a k o n s a m o u k i d a n j a p r o v o s a . sve s u t o b i l a r a v n o p r a v n a p o d r u č j a i s t r a ž i v a n j a i i d j e l o v a n j a p r i s u t n i h . festivali p o e z i j e i p o l i t i k e . alternativnih listova dostižu do 50 tisuća. O n i su t a k o đ e r n a g r a d s k o j razini p o s t i g l i i p a r l a m e n t a r n i u s p j e h . Paul G o o d m a n . rock i psih o d e l i c i . o s n o v a n a su središta z a b e s p l a t n u p r a v n u p o m o ć s u b k u l t u r n i m a k t e r i ­ m a n a u d a r u r e p r e s i j e . Briselu. h i p s t e r e . Šesnaest d a n a »dijalektike o s l o b o đ e n j a « . č i t a v niz a k c i j a k o j e s u p o k a z a l e a n a r ­ hističku i p r o v o k a t i v n u p r a k s u o t p o r a .p o l i t i č k u s e n z i b i l n o s t i z r a ž a v a j u » h a p p e ninzima« i s i m b o l i č k i m a k c i j a m a . d j e l o v a l a s q u a t terska k o m u n a novih protestnih aktera. Antwerpenu. sociologija. otvaraju se informativni centri. bijeli d i m n j a c i n a t v o r n i c a m a ( e k o l o š k a svijest!). o s l o b o đ e n j e m čovjeka. k o j e m nije s m e t a l o i s t i c a n j e p r o v o k a n d i d a t a n a g r a d s k i m i z b o r i m a . oni uzvraćaju d u h o v i t o š ć u još j e d n o g »bijelog p l a n a « . festivala koji su organizirali ista­ knuti antipsihijatri (Berke. u p r a v o z a t o što s e n e r a d i o d o k t r i n a r nosti n e g o o životnosti. s p o n t a n o g ali i i n s t i t u c i o n a l n o g o t p o r a p o ­ stojećem poretku u novijoj povijesti socijalnih pokreta Eu­ rope. i u z šezdeset p o t p i s a p o z n a t i h j a v n i h d j e l a t n i k a zaključilo k a k o je zakon protiv upotrebe m a r i h u a n e načel­ no n e m o r a l a n . Stokeley C a r m i c h a e l . t a k o da je i u c e n t r u L o n d o n a . Allen G i n s b e r g . J a b u k a koja se pojavljivala na v e ć i n i l e t a k a i p r o g l a s a » p r o v o « p o k r e t a p r i h v a ć e n a je i u d r u g i m s r e d i n a m a . a p r o v o g r u p e nastale su u M i l a n u . provosi će prvenstveno o s t a t i p o z n a t i p o s v o j i m » b i j e l i m p l a n o v i m a « . Filozofija. ali i »klasičnim«. d u h o v i t o g .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA i koji n o v u k u l t u r n o . duhovnost. Te grupe su nastajale potaknute o t p o r o m i oblicima simbolič­ kih i p r o v o k a t i v n i h a k c i j a p r o v o s a . još veći od provosa. definitivno osiguravši prisutnost antiautoritarn o g . Društvo za » M e n t a l Avvareness« z a k u p i l o j e j e d n u s t r a n i c u T i m e s a . a m e đ u ostalima sudjelovali su Herbert M a r c u s e . S i m o n V o n k e n o o g i d r u g i . a sljedeće g o d i n e se »samoukinuli«. o k u p l j a j u ć i u m j e t n i k e .

u d r u g o j p o l o v i c i š e z d e s e t i h g o v o r i o p o s t o j a n j u »ozbiljnijih« studentskih i političkih aktera. kada je desetak tisuća ljudi (poslije koncerta z a v r š e n o g o k o p o ­ n o ć i k a d a n o ć n o g p r i j e v o z a više n e m a ) z a p o č e l o paliti v a t r e i s u k o b l j a v a t i se s p o l i c i j o m u b o r b a m a k o j e su t r a j a l e do jutra. d r o g e . u d r u ž i l i s u s e u k o m u n u zbog zaključka o nemogućnosti stvarnog djelovanja na p r o m j e n i d r u š t v a bez p r o m j e n e u s v a k o d n e v n o m ž i v o t u . ) Ko­ m u n a j e u S p r i n g e r o v s k o m tisku b i l a n a z i v a n a » k o m u n o m užasa« i » p s i h o k o m u n o m « . ili p a k u z » i n d u s t r i j u s l o b o d n o g v r e m e n a « g d j e j e sljedbeništvo i d o l i m a r o c k . u drugoj polovici š e z d e s e t i h t a k v a p o d j e l a i i n t e r p r e t a c i j a nije još b i l a r a š i r e ­ na.g l a z b e p r e z r e n o od »revolucionarnih aktera«. Klasični k o n t r a k u l t u r n i g o v o r » p r o m i j e n i s e b e a k o misliš m i j e n j a t i d r u š t v o « n i j e u u v j e t i ­ ma tadašnje njemačke o p o r b e n e scene o d m a h naišao na velik odaziv. M e đ u t i m . s t u d e n a t a .b o m b e koji čine vijetnamsku svakodnevicu«). bez obzira na primjere p o p u t »ko­ m u n e 1«. SDS k a o s a m o s t a l n a o r g a n i z a c i j a m l a d i h n j e m a č ­ kih s o c i j a l i s t a .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA l o v a n j a . egalitarnim i komunitarnim osnovama« (Langhans i Teufel. preživjela i n a d ž i v j e l a m n o ­ g e Ijevičarske g r u p a c i j e d o m i n a n t n e u d r u g o j p o l o v i c i šez­ d e s e t i h . u svojim m e t o d a m a rada. isključila je 1 9 6 7 . protesta i užitka. « T a k o u k o r i j e n u p o t r e b e z a o s n i v a n j e m b e r l i n s k e k o m u n e leži staro uvjerenje. pa su rock-akteri funkcionirali k a o »glas pokreta«. č l a n o v e » k o m u n e 1« iz svojih r e d o v a . z b o g još j e d n o g p r i m j e r a s p a j a n j a o s o b n o g i političkog. akter koji se n a z v a o »antiautoritarni ljudi«. m o r a j u u s v o m p o ­ našanju. n a k o n k o n c e r t a Rolling Stonesa. uklju­ čujući i policijsku i sudsku represiju p r e m a č l a n o v i m a (oso­ bito z b o g letaka koji komentiraju požar u r o b n o j kući u Briselu k a o » p o d s j e ć a n j e z a p a d n o g d r u š t v a n a p o ž a r e i n a p a l m . ilustrativno djelovanje berlinske »ko­ m u n e 1«. T a j žestoki p r o t e s t n i g o v o r p r o t i v r o d i t e l j ­ ske J<u[tuxe--ogrezle u n o v c u i n e k r o f i l i j i . i k o j e č i n e s v a k o d n e v n i život n e p o d n o š l j i v i m . k a o da je a n t i c i ­ pirao događaje nakon samog Hendrixovog nastupa. t i ­ skao je veliki poster s l i k o m J i m m y j a Henclrixa. pristupu. k o j a je i s a m a i z b a č e n a r a n i j e iz okrilja službene. O n a j d i o k o n t r a k u l t u r e koji se o p i s u j e p o j m o m » s a m o i s k l j u č e n j a « iz d r u š t v a i u č i j u »isključenost« ne treba sumnjati. u Z u r i c h u . D j e l o v a n j e k o m u n e . d e m o l i r a n a je dvorana. O s m e r o l j u d i . U Š v i c a r s k o j . o b i č n o se vezuje uz g l a z b u . k a o p r o r o c i i d e t o n a t o r i . reformirane s o c i j a l d e m o k r a c i j e . po k o j e m o n i koji žele mijenjati društvo. » N e m o g u s e n a z i v a t i r e v o l u c i o n a r i m a o n i čiji o s o b n i životi o d r a ž a v a j u iste o n e g r a đ a n s k e v r i j e d n o s t i p r o t i v k o j i h s e b o r e . što u b e r l i n s k o m s l u č a j u z n a č i d a s e » s v a k a g r u p a k o j a želi stvoriti a n t i a u t o r i t a r n o društvo m o r a organizirati na antiautoritarnim. ili b a r e m i n s p i r a t i v n i p o s r e d n i c i p r o ­ testa i o d b i j a n j a . k o j i bi htjeli stvoriti »savez s r a d n i č k o m k l a s o m « i k o j i m a je r o c k g l a z b a m a r g i n a l a n (ako ne i s u m n j i v u svojim pretenzijama) o b l i k 5 Teodori (1976. d u h o v n u p r a k s u . ulična prisutnost njenih letaka i povezani aspekti k o m u n i t a r n o g života s d e m o n s t r a c i j a m a protiv rata. pokazati dio p r e o b r a ž a j a k o j i s m j e r a j u u č i n i t i . 1 9 6 9 . a k t i v i s t a . g l e d a n o s d a n a š n j e g v r e m e n s k o g o t k l o n a . M e đ u n j i m a j e . z a h t j e v za n a p u š t a n j e m autoritarnih i kapitalističkih o b r a z a c a so­ c i j a l i z a c i j e s i m b o l i z i r a n n e m o g u ć n o š ć u i s p u n j e n j a »satisfaction« i m p e r a t i v a .) 78 79 . mali je europski primjer kontrakulturno-radikalnog sklopa kakav j e i m a o više v a r i j a c i j a u A m e r i c i . Stotine o v a k ­ 5 vih d o g a đ a j a p o n o v i t će se i u d e s e t l j e ć i m a što d o l a z e . u šezdesetim g o d i n a m a aktualizirano. i a k o je k o n t r a k u l t u r n a tradicija. na čijoj je p o l e đ i n i b i o p r o g l a s p o v o d o m »stones« r a z b i j a n j a . iako e u r o p s k a situacija. G n j e v n i z b o g policijskog batinanja prosvjednici se o k u p l j a j u u središtu g r a d a i z a u z i m a j u p r a z n e p r o s t o r e bivše r o b n e k u ć e u kojoj ostaju dva tjedna uz p e r m a n e n t n i festival rasprave i z a b a v e . Povodom tog d o g a đ a j a .

ali je m a r g i n a l n a u s k l o p u a u t o r o v o g šireg i politički p r o f i l i r a n i j e g p r e d m e t a i s t r a ž i v a n j a ) . ) ili H u x l e y j e v o m (Vrli n o v i svijet) d j e l u . R o s z a k želi o t i ć i k o r a k d a l j e o d političkog i »svjetovnog« okvira koji mu se čini o b a v e z n i m unutar M a r c u s e o v o g pristupa društvenoj promjeni i razot u đ e n j u . o d r a s l i j i h a k t e r a k o j e j e k o n t r a kulturni p o k r e t v o l j a n slušati. k a d a . u z »vizionarsku s o c i o l o g i j u P a u l a G o o d m a n a « i z n a ­ č a j a n d o p r i n o s M a r t i n a B u b e r a . Roszak n a k o n M a r c u s e a i B r o w n a . interesa i artikulacije p o b u n e k a o i ž i v o t n i h stilova m e đ u m l a d i m a s k r a j a š e z d e s e t i h u o p ­ ć e . spajaju p r o t e s t s a l t e r n a t i v n o m k u l t u r o m u k o j u su u r o n j e n i i č i j i su d o b r i m d i j e l o m s t v a r a t e l j i . lako M a s s i m o Teodori pred­ stavlja v a ž a n p o k u š a j »objektiviziranja« d o p r i n o s a i u l o g a r a z n o v r s n i h a k t e r a (pri č e m u k o n t r a k u l t u r a nije z a n e m a r e n a . o s t a j e n a j c i t i r a n i j i i n a j p r i z n a t i j i izvor s o c i j a l n o t e o r i j s k o g i s t r a ž i v a n j a i u o b l i č a v a n j a » k o n t r a k u l t u r e « . T a k o je. Roszak u p u ć u j e n a d r u k ­ čiju g r a đ u B r o w n o v a »dionizijskog ega«. s drugim akterima pokreta s kraja sedamdesetih. na razini k o j a p o k u š a v a analizirati i razumijevati nepregledno i nestalno m o r e akcija.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA a n g a ž m a n a i svjetonazora. Roszaka se ne m o ž e optužiti za nekritičko oduševljenje k o n - t r a k u l t u r o m .o č a j n i č k a volja za s l o b o d o m na­ suprot kolonizirajućim i potiskivajućim s n a g a m a sustava. razumskoj neslobodi« suvre­ m e n o g a a m e r i č k o g društva. n e m a velik i z b o r » o z b i l j n i h « 80 8l . Struk­ tura Roszakove knjige. n e k i d r u g i a u t o r i . što ć e još više d o i z r a ž a j a d o ć i u k a s n i j i m R o s z a k o v i m d j e l i m a . d e m o n s t r a c i j a . n o otpor koji je kontrakultura pružila tehnokratskom društvu ipak je za Roszaka jedina n a d a da naša stvarnost ne m o r a izgledati o n a k o k a k o je najavljena u O r v v e l l o v o m ( 1 9 8 4 . podsjećaju na klasična djela Herberta M a r c u s e a o integraciji društvenih slojeva i » u g o d n o j . ) e u r o p s k i m » o t k a ­ č e n i m « p r o g l a s i m a i i n i c i j a t i v a m a ( m e đ u k o j i m a se ističu v e ć navedeni provosi. R o s z a k o v s e p r i s t u p temelji na k o n c e p t u tehnokratskog društva i razumijevanju njegove mladenačke opozicije. primjerima koji s u o v d j e n a v e d e n i p r i d r u ž u j u . h a p p e n i n g a . g d j e uz želju za p r i k a z o m aktera k o n t r a k u l t u r n o relevantne t e o r i j e i svih o n i h d r u g i h . koja je i m a l a toliki utjecaj na kas­ niju upotrebu p o j m a »kontrakultura«. s m a t r a j u ć i O d e j e v lik iz »Erosa i c i v i l i z a c i j e « n e d o v o l j n o prisutnim u svim M a r c u s e o v i m rješenjima. p r i m j e r i c e u Italiji. p o l u .) pridružuju djelovanje švedskih aktera. Ipak. Proći će d e s e t a k g o d i n a d o m a s o v n i j i h e u r o p s k i h m a n i f e s t a c i j a slič­ n o g d u h a . pa se priklanja N o r m a n u B r o w n u u p o l e m i c i s M a r c u s e o m . S t a n s i l l i M a i r o w i t z ( 1 9 7 1 . u h o d a n o j . » I n d i a n i M e t r o p o l i t a n i « . jedan suvremeni plemenski oblik udruži­ vanja i o t p o r a suprotstavljen d o m i n a n t n o j kulturi k a o život­ nost spram smrti. studentska i adoles. a r t i k u l a c i j o m n o v i h p o ­ bunjeničkih aktera. letaka. jer n a s t r a n i c a m a n j e g o v e k n j i g e i s p i s a n e s u i teške riječi p r o t i v d o b r o g d i j e l a k o n t r a k u l t u r n e p r a k s e . Jednodimenzionalnost tog društva (a Roszakova se studija prvenstveno bavi a m e r i č ­ kim društvom) i detektirani karakter manipulacije i mitologizacije u vladavini tehničke racionalnosti. N o . T h e o d o r e Roszak. p o p u t Petera Stansilla i D a v i d a M a i r o w i t z a . prije svega Šture J o h a n n e s s o n a . što g a p r e p o z n a j e u M a r c u s e o v u o d g o v o r u B r o w n u . te n a s u p r o t t o n u » s t o i č k o g o d r i c a n j a « . c e n t s k a s c e n a šezdesetih g o d i n a nije t o l i k o n j e g o v a l a » f r e a kovštinu« u j a v n i m a k c i j a m a k o l i k o su to činili njihovi a m e ­ rički v r š n j a c i . naravno. Roszakovo djelo blisko je M a r c u s e o v i m intencijama. ali ustvrđuju da europska protestna. pariške situacioniste i njihov utjecaj na p a r o l e i d i o r a s p o ­ l o ž e n j a » s v i b a n j s k e r e v o l u c i j e « (što je i T e o d o r i o b r a d i o ) . uz veću otvore­ n o s t p r e m a d u h o v n o s t i . bliži k u l ­ turološkim obilježjima protestnih pokreta n e g o p u k o poli­ t i č k o j r e t o r i c i . iako s M a r c u s e o m dijeli niz e l e m e n a t a p r i s t u p a . m a g i j s k o m i m i s t i č n o m . d o v o l j n o govori o s a m o m f e n o m e n u koji utječe na izbor t e m a i p o j m o v a . bez o b z i r a na to slažu li se s n j e g o v i m i n t e r p r e t a c i j a m a d r u g i a u t o r i . kaboutersi itd.

. Z a p r a v o . S t o g a s p r a v o m o b r a đ u j e p j e ­ snike p o p u t G i n s b e r g a . d e m i s t i f i k a c i j e » z n a n s t v e n o g p o g l e d a « . jer. k a k o Roszak u p o z o r a v a . k a o i sela i p l e m e n a o p ć e n i t o . 1 4 0 . z b o g č e g a Roszak n a g l a š a v a G o o d m a n o v doprinos i objašnjava njegovu popularnost m e d u kontrakulturnim akterima. n a g l a š a v a j u ć i i istražujući g l a v n e t e m e k o n t r a k u l t u r e k o j e d o m i n i r a j u p o g l a v l j i m a bez o b z i r a n a kriterij a k a d e m s k e p r i s u t n o s t i . tipu djelovanja i p o i m a n j u individualne i društvene p r e o b r a z b e . str. za Roszaka je simptom njihova traganja za novim temeljima na kojima bi s e m o g a o izgraditi p r o g r a m r a d i k a l n e d r u š t v e n e p r o m j e n e . » k o n t r a k u l t u r a ostavlja samo veoma ograničen prostor ideologijama stare ljevice s njihovim p o z i v a n j e m na metafiziku klasnog sukoba i predanost u prvom redu institucionalnoj reorgani­ z a c i j i d r u š t v a « . n e prestaje nužno neki sadržaj vrijediti. v e o m a izražena s k l o n o s t k o n t r a k u l t u r n i h m l a d i h p r e m a p s i h o d e l i c i m a . Prestaje biti v a ž n o što n e t k o g o v o r i a k o n j e g o v s v a k o d n e v n i život o d t o g a o d u d a r a . t e o b n a v l j a n j a vizio­ narske i m a g i n a c i j e d e n a t u r i r a n e t e h n o k r a c i j o m . (Roszak. S v a k o d n e v n i život. istoč­ n j a č k i m religijama i d u h o v n i m p r a k s a m a . To govori o »uzmicanju sociologije pred psihologijom kao r o d n i m p r i n c i p o m r e v o l u c i j e « . ali se akteru o d r i č e kredibilitet a k o n e živi p o o s o b n o i z a b r a n i m p r i n c i p i m a p r o m j e n e . u k o j e m se o g l e d a » n a č i n « i »stil«. z b o g G o o d m a n o v a a n g a ž - 83 . Unutar spoznaje bitnog usmjerenja kontrakulture u s u p r o t n o m pravcu od prosvje­ titeljstva i r a c i o n a l n e svijesti. i m n o g i s a d r ž a j i su prestali vrijediti u n u t a r k o n t r a k u l t u r n o g o t p o r a . p o p u t m i t a o b j e k t i v n e svijesti. o s l o b o ­ đ e n j u . ) N a s u p r o t r e v o l u ­ c i o n a r n o j retorici industrijske p a r a d i g m e . a k t u a l i z a c i j e t r a d i c i j e n o m a d s k i h n a r o d a .URBANA PLEMENA ili » k l a s i č n i h « z n a n s t v e n i k a . postaje središtem i kriterijem rasprave o revoluciji. 1 9 7 8 . Roszak uz d e t a l j n o e k s p l i c i r a ­ nje s a d r ž a j a G o o d m a n o v e t e o r i j e p r i m j e n j u j e i »kriterij j a v ­ n o g d j e l o v a n j a « koji d o d a t n o . I p a k . š a m a n i z m a i » n e i n t e l e k t u a l n o g i s h o d i š t a l i č n o s t i « .

i m a j u ć i n a u m u i »više p o l i ­ tički« i »više k u l t u r n o « o r i j e n t i r a n e a k t e r e . 4 4 . Izvori: A r t a u d . k o j i m a j e s u đ e n o z b o g »zavjere«. T a k o Roszak n a v o d i jedan od kolegija. osigurava ugled j e d n o m od »odraslih« aktera k o n t r a k u l turne scene. O t v o r e ­ nost yipija p r e m a f e m i n i z m u . p o n e k a d m e đ u s o b n o odbijajućim tradicijama mišljenja i d u h o v n e prakse. r a d i k a l n i h a k t e r a . ovdje doista tipičan . signifikantnost psihokemikalija i transformacija zapadnoeuropskog čovjeka. 1 9 7 8 . o č u v a j u e s e n c i j a l ­ n e v r i j e d n o s t i i n t e l e k t a . Jerry R u b i n j e s v o j u p r v u k n j i g u proglasio seksističkom. Jerry R u b i n . A b b i e H o f f m a n i d r u g i . o n d a ć e t o postići o n i i n t e l e k t u a l c i koji su pokazali da m i s a o nije čisto »akademska« već da je ona nužno sadržana u principijelnom djelovanju. . k o j a s n a ž n o teži d j e l o ­ v a n j u i n e i n t e l e k t u a l n i m o b l i c i m a svijesti. ) 6 u s v o m p r i s t u p u t i p i č n o m p o z a h t j e v u d a s e r e v o l u c i j u »živi«. d j e l u j u ć i ) n a o s e k u r e v o l u c i o n a r n o g sektaštva u o s a m d e s e t i m g o d i n a m a . U t o m e se nazire Roszakova želja za s a v e z o m a ne p o t p u n i m r a s c j e p o m intelekta i d u h a . Prvi p r i g o v a r a j u z b o g o d v o đ e n j a » o z b i l j n e « revolucionarne akcije u vode psihodeličkih d r o g a i rock glazbe. postaje k o n t r a k u l t u r n o p r o ž i m a n j e u d j e l o v a n j u koje je u d r u g o j p o l o v i c i š e z d e s e t i h s t v o r i l o niz » k o n t r a « i »anti« sveučilišta s vlastitim »kolegijima«.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA m a n a u korist s t u d e n a t a k o j i s u i z b j e g a v a l i r e g r u t a c i j u . u o n o m » o v d j e i s a d a « ili n e p o s t o j i k a o stvarna. i s k u s t a v a i s t a v o v a o m u š k o j d o m i n a c i j i (ne s a m o u d r u š t v u u o p ć e n e g o isto t a k o i n a » a l t e r n a t i v n o j « . T a k o Jerry R u b i n . a n t i r a t n i h . p r i h v a ć a n j e ženskih p r i g o ­ v o r a . o d b i j a n j e koje vrijedi u a k a d e m s k o m kontek­ stu. s u f i z a m . spaja tradiciju nove ljevice. 1 9 7 1 . M a r x . Uporišta stare (a d o b r i m d i j e l o m i n o v e ) l j e v i c e n a ć i će su u k o n t r a k u l t u r n o m m i l i e u neizbježno p o v e z a n e i »reciklirane« s d r u k č i j i m . jedan od lidera tadašnjih »yippies« (Rubin. n e g o k a o nečiji ideološki ukras k o m p r o m i t i ­ ran životnom praksom aktera. što m u p r i s k r b l j u j e o t p o r »tvrđih« p r i p a d n i k a i z o b j e d i m e n ­ zije d j e l o v a n j a . sa psihodeličkim i hipijevskim naslijeđem »samoisključenja«. Reich. i si. Istraživanje unutrašnjih prostora. . K.l j e v i č a r s k o j sceni) d o b a r j e p r i m j e r p o č e t k a n a s ­ t a j a n j a k o n t r a k u l t u r n i h . G u d j i e f f . tekstovi t a n t r e . a u t o b i o g r a f s k i iskazi o l u d o s t i i e k s c e n t r i č n i m s t a n j i m a svijesti.) p o ­ kreta u t o d o b a . u s p j e l i su r i d i ku I izi rati a m e r i č k o p r a v o s u đ e i preokrenuti vlastito suđenje u medijsku p r o m o c i j u speci- 6 YIP . čak i o r u ž a n e gerilske akcije.» O d stripova do Sivinog plesa: d u h o v n a amnezija i fiziologija s a m o o t u đ e n j a « . g n o s t i c i . » r e v o l u c i o n a r i m a « koji se b o r e protiv izrabljivanja r a d n i k a izrabljivanjem ž e n a . »jer a k o s e m e d u o t p a d n i č k o m o m l a d i n o m .p o p . str. pri č e m u G o o d m a n o v p r i m j e r p o k a z u j e p u t o s t v a r e n j a » s a v e z a « . Z i m m e r . N o . f o r m u l i r a j u ć i to na yipijevski n a č i n s v a k a d o m a ć i c a jest p o l i t i č k i z a t v o r e n i k ! Ravnopravnost s p o l o v a i zaštita o k o l i n e ( f e m i n i z a m i e k o l o g i j a ) v e ć k r a j e m šezdesetih p o s t a j u k o r e k t i v t o t a l i z i r a j u ć i m I j e v i č a r s k i m k o n ­ c e p t i m a u n u t a r š a r o l i k i h ( s t u d e n t s k i h . l e k u ć e visoko relevantne vibracije. .a r t i p r o z a 2 0 . (Roszak. s t o ­ l j e ć a « . shvaćajući koliko je muška d o m i ­ nacija prisutna i m e đ u sudionicima pobunjeničkih pokreta.« Revolu­ c i j a je za d o b a r d i o k o n t r a k u l t u r e ili u r o n j e n a i i z r a ž e n a u s v a k o d n e v n o m ž i v o t u . dekondicioniranje ljudskog robota. čiji o p i s s a d r ž i : » S l o b o d n i s l i j e d o t v o r e n i h s i t u a c i j a . 1 9 7 0 . a drugi zbog o p a s n o g približavanja hipi pokreta policijskim pendrecima i d o s a d n i m agitatorima. želje za r a d i k a l - n o m d r u š t v e n o m p r o m j e n o m . z a p r a v o p o l i t i č k o . W.»Youth International Party« 84 85 . ) M e đ u brojnim i raznovrsnim akterima kontrakulture postojali su i oni k o j i m a je n a m j e r a bila objediniti različite p r i s t u p e i s v j e t o n a z o r e o t p o r a i o d b i j a n j a . jer b i l o b i d o i s t a s m i j e š n o n a z i v a t i r a d i k a l n i m a ili r e v o l u c i o n a r n i m a t i p i č n e I j e v i č a r s k e g r u p e s k r a j a š e z d e s e t i h u k o j i m a su ž e n e i m a l e p r a v o » o t i p k a t i r e v o l u c i j u « . č e k a j u ć i (ili p o p u t M j e s e c a .

ili u s k l o p u saveza studentskih g r u p a s r a d n i č k i m i š i r i m s l o j e v i m a s t a n o v n i š t v a . artikulaciju m l a d e n a č k e p o b u n e u n j e n i m »odraslim« izvorištima iz pedesetih g o d i n a . suzavac i pendreci. o n o što j e b i l o o d b a č e n o ili e v e n ­ t u a l n o p r i h v a ć e n o k a o »nužno zlo«. p o s e b n o u k r u g o v i m a k o j i s u inzistirali na pojmovima kapitalizmom i socijalizmom određene dru­ štvene p r o m j e n e . Svojevrstan p o r a z zaista nije teško d i j a g n o s t i c i r a t i . interakcije. j a č a n j e m m i r o v n i h i f e ­ minističkih t e m a nauštrb o p ć o j »klasnoj« retorici društvene p r o m j e n e . socijalnih u l o g a i »struktura o s j e ć a j a « . rituala. postaje nosiva s n a g a »novih društvenih pokreta« koji o s a m d e s e t i h g o d i n a r e a firmiraju alternativno-političke i kontrakulturne sadržaje prisutne u prijašnjem. a s d r u g e s t r a n e . g r u p a i zajednica. no ovdje je bitno u o č i t i n j e n o z n a č e n j e za razvoj s u b k u l t u r e m l a d i h i n j e n i h ž i v o t n i h s t i l o v a . p r o m a t r a m o »uradi sam« načelo k a o m a s o v n o djelatno načelo tadaš­ njih adolescentskih aktera kontrakulture: »Činjenica je da s u u p r a v o m l a d i . tradicionalnim akterima. » n a p r e d o ­ v a n j e ili n a z a d o v a n j e « . koji u k o n t r a k u l t u r n o m g i b a n j u želi p r o m a t r a t i m n o g o d u b l j e . k o j i g o v o r i o k l a s a m a . s o b z i r o m n a s v o j e c i l j e v e . » s u b j e k t i m a revolucije« i u o d n o s s e v e n t u a l n o m p r o m j e n o m s o c i o e k o ­ nomskog sustava d o v o d i pokrete koji traže p r o m j e n u m o r a : s jedne strane. k o j i nisu n u ž n o v e z a n i n i d e t e r m i n i r a n i (ali n i nedotaknuti) situacijama i pojmovima klasnog i političkog t r e n u t k a . s a m o neizbježni usputni proizvod represivnog konteksta i iskrenog jipijevskog nastojanja ka n e p r e k i d n o j proslavi života srfi rli. bez o b z i r a na to k o l i k u vrijednost pridao kontrakulturnim akterima kao dodatku »revolucionarnim subjektima«. d o ž i v l j a v a p o b j e d u ili p o r a z . Pristup k o j i n a g l a š a v a r e v o l u c i o n i r a n j e d r u š t v a . koji p r e p o z n a j e t e m e i tekstove. S o b z i r o m na e v o l u c i j s k u sliku o » n a p r e d o v a n j u « d r u ­ š t v a . strankama i »dru­ štvenim s n a g a m a « . koji p o k a z u j e d a s u u t o p i j s k e e n e r g i j e d r u š t v e n i h unutar zidina (post)industrijske civilizacije pokreta s kraja šezdesetih o b n o v l j e n e u o s a m d e s e t i m a . t a k o đ e r prolazi poraznim rezultatom u vremenskom. A k o s e v r a t i m o R o s z a k u . p o s e b n o u svjetlu t r a j n i ­ jeg o p s t a n k a kontrakulturnih o b r a z a c a od o n i h koji su kraj šezdesetih obilježili klasičnim r e v o l u c i o n a r n i m i političkim naslijeđem. širokom i h e t e r o g e n o m pokretu d r u ­ ge p o l o v i c e š e z d e s e t i h . Z a t o se p r i s t u p . gotovo tridesetogodi­ š n j e m testu. č a k i g r o t e s k n i n a č i n o d n i j e l i p o b u n u s p i s a ć i h s t o l o v a o d r a s l i h . pokret protiv rata u Vijetnamu i stu­ d e n t s k i p o k r e t a n a l i z i r a j u k a o j e d a n »društveni p o k r e t « k o j i . u k o j e m je stvarna b o r b a . permanent­ n o g uličnog teatra. uvažavajući i kontrakulturne aktere na različitim r a z i n a m a . v i š e s t o l j e t n e i m p u l s e i načine ljudskog o b l i k o v a n j a svog svijeta. n a svoj a m a t e r s k i . č i n i p u n o p r i m j e r e n i j i m . no valjanost pristupa koji je d r u š t v e n e p o k r e t e šezdesetih a n a l i z i r a o s o b z i r o m na industrijsku p a r a d i g m u r a d n i č k o g pokreta i zato pariški svibanj p r o g l a š a v a o kva­ litativno drukčijim i e p o h a l n o značajnijim. m o r a proglasiti. n a s t a j a n j e m »zelene« p a r a d i g m e . n o v a ljevica. u s p u t n i m ili » p a r c i j a l n i m « p r o b l e m o m u » o z b i l j n o m « s k l o p u o d n o s a » r e v o l u c i o n a r n i h a k t e r a « p r v o g i t r e ć e g svi­ jeta. pozornost najprije posvetiti politič­ k o m djelovanju. k o j a j e s t a j a l a u sjeni m n o g i h s o c i j a l n o t e o r i j s k i h p r i ­ stupa kontrakulturi i adolescentskom »pokretu otpora« š e z d e s e t i h g o d i n a . Važnost proučavanja kontrakulture koja je obuhvatila niz a k t e r a i č i n i l a d o b a r d i o o p ć e p r e p o z n a t o g » d u h a šez­ desetih« n e s u m n j i v a je u studiji d r u š t v e n i h p o k r e t a i a d o l e scentskog aktivizma do današnjih d a n a . više ili m a n j e p o t p u n p o r a z s o c i j a l n i h p o k r e t a k o ­ j i m a se analiza bavi. n a k o n ra­ z m a k a o d b a r e m p e t d o još u v j e r l j i v i j i h d e s e t ili p e t n a e s t g o d i n a . često n a l a z i m o okvir u k o j e m se k o n t r a kultura. T a k o o n o što s e k r a j e m š e z d e s e t i h č i n i l o m a r g i ­ n a l n i m .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA fičnog p o i m a n j a revolucije kao načina života. I š č u p a l i su je iz 86 87 .

i a k o č e s t o b e z v o l j e d a p r i h v a t e poraz k a o m o g u ć i ishod svakog istinskog eksperimenta«. H i p o t e z e starijih n e z a d o v o l j n i k a p r e ­ tvorili s u u e k s p e r i m e n t e . S u b k u l t u r a . I n d i k a t i v n o j e d a s u g r u p e p o p u t h i p i j a S a n F r a n c i s c a i n i z o z e m s k i h p r o v o s a (i to iste g o d i n e . predstavljaju p o - 89 . n a razini s o c i o l o š k e d e f i n i c i j e . Rock kultura čini o k o s n i c u povezujućeg djelovanja kontrakulture p o l o v i c o m šezdesetih (proširujući već o d a v n o prisutnu r a n o r o c k e r s k u p a r a d i g m u k a o i tradiciju »protestne pjesme« prihvaćene i osnažene a k c i j a m a p r e t h o d n o g »pokreta za građanska prava«). . i n d i v i d u a l n i h i g r u p n i h n a č i n a prerade (sub)kulturnog »repromaterijala«. prihvaćanja. o n a je n e o p h o d n i i č e s t o k o n s t i t u t i v n i d i o r i t u a l a i i n t e g r a c i j e kontrakulturne »afektivne zajednice«. p o d r u č j e s u b k u l t u r e . a l i s t v a r n o s t a k t e r a u k o j o j se p r e s i j e c a j u s o c i o l o š k i p o j m o v i i razlikovanja kontrakulture od subkulture nalaže veću oprez­ nost u pristupu o v o m p r o b l e m u .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA k n j i g a i č a s o p i s a k o j e je s t v o r i l a j e d n a s t a r i j a g e n e r a c i j a i p r e t v o r i l i u stil ž i v o t a . Č a k i k a d bi u s t v a r n o s t i b i l o »čistih t i p o v a « i k a d b i s m o zamislili subkulturu u skladu s n a v e d e n i m o d r e đ e ­ njima (ukotvljenu u prostor s l o b o d n o g v r e m e n a o m e đ e ­ n o g š k o l o m i roditeljskim d o m o m ) . o d r i č e s e i z a m a g l j i v a n j a r a z l i k a iz­ m e đ u p o s l a . str. preoblikovanja i razvoja subkulturnih scena. M n o g i akteri rock kulture. autentičnost o t p o r a i k r i t i č k i n a b o j g l a z b e n i h o s t v a r e n j a m o g u b l i j e d j e t i ili m i j e - njati u l o g u . č a k turistički o b i l a s c i h i p i j e v s k i h e n k l a v a . k a o i svi a k t e r i k r i t i č k e t e o r i j e ( u k l j u č u j u ć i i R o s z a k a ) m o g l i bi na subkulturni oblik prisutnosti kontrakulturnih intencija u životnim stilovima m l a d i h gledati k a o na k o o p t a c i j u u sistem. 1 9 6 7 . (Roszak. tržišnom p r o d u k c i j o m r o c k . Bez o b z i r a n a t o što š i r e n j e k o n t r a k u l t u r n i h i m p u l s a n i j e t e k l o l i n e a r n o . nasuprot o p r a v d a n i m strepnjama pred g u b i t k o m uloge aktera radikalne promjene i g u b i t k o m prevratničkog karaktera o n i h o b r a z a c a koji postaju p r o f i t a b i l n o u p a k i r a ­ na roba.i d o l a neke izvorne vrijednosti i značenja. praćeno javnim procesijama. ) P o k u š a v a j u ć i p r e d v i d j e t i m o g u ć e š i r e n j e » g e n e r a c i j s k o g k o n f l i k t a « Roszak s m a t r a d a b i p e t ­ naestak g o d i n a od r a z d o b l j a o k o j e m piše » m o g l i u s t a n o ­ viti d a j e o n o što j e z a p o č e l a m a l a g r u p a b e a t n i k a u m l a ­ d o s t i A l l e n a G i n s b e r g a p o s t a l o stil ž i v o t a m i l i j u n a m l a d i h l j u d i « . na s p o m e n u t e strahove i procese svodivo. o b i t e l j i i s l o b o d n o g v r e m e n a . T o č n o je da komercij a l i z a c i j o m i o m a s o v l j e n j e m . ) organizirale »samoukidanje«. p o p u t » p o s j e t i i fotografiraj egzotične predjele i primjerke« organiziranih ekskurzija. sociologija subkulture m o r a l a bi uvidjeti i d r u g u stranu procesa komercijalizacije i omasovljenja rock kulture. alternativnih institucija i m e d i j a (od k o m u n a d o p o d z e m n o g t i s k a ) . morali b i s m o primijetiti raznovrstan opstanak kontrakulturnih sadržaja u glazbi. 3 0 . uz prisutnost životnih stilova. nasuprot dobro uočenim procesima prelaska p o d z e m n i h i kritičkih sadržaja u g l a v n e t o k o v e s p e k t a k u ­ l a r n e k u l t u r e p o t r o š n j e . k u ć e . i p a k n e stoji s a m o j e d n o i j e d i n ­ stveno. Z a p r a v o . o d ­ riče s e p o l i t i č k i h a k c i j a . akteri k o n t r a k u l t u r e . što s u sve o b i l j e ž j a k o n t r a k u l t u r e i što č i n i o s n o v n u r a z l i k u o v a d v a p o j m a . k o j u s o c i ­ o l o g i j a ne vezuje s a m o uz kontrakulturu. i oni aktivniji. s t v a r a n j a f i l o z o f i j e p o t k r i j e p l j e n e m a n i f e s t i m a . rekuperaciju. o v d j e j e p o g o đ e n a k a r a k t e r i s t i k a p r e t v a r a n j a p o b u n e u ž i v o t n i stil. p o k a p a j u ć i v l a s t i t i identitet čijoj je autentičnosti zaprijetilo m e d i j s k o i k o m e r ­ cijalno iskorištavanje. i što b i d a n a s m o g l i r a s p r a v l j a t i r a d i l i s e o j e d n o m ili više m i l i j u n a m l a d i h . N o . 1 9 7 8 . proizvodnja besadržajnih imitacija. stilovima i ritualima subkulturnih g r u p a . pristajanje na medijsku p o s r e d o v a n o s t i o v i s n o s t o » i n d u s t r i j i i tržištu s l o b o d n o g v r e m e n a « . n e g o smješta i na s u b k u l t u r n u s c e n u i d e n t i t e t a svih o n i h a k t e r a k o j i ( e v i d e n ­ t n o ) n e m o g u s t a j a t i t o l i k o »izvan« s i s t e m a k o l i k o t o z a h t i ­ jeva definicija k o n t r a k u l t u r e . n o š e n j e m p o g r e b n o g lijesa s t a d a v e ć m e d i j s k i sve p r i s u t ­ n i j i m i m e n o m » h i p p i e s « ili » p r o v o s « . i oni pasivniji u procesu stvaranja.

u z a sva p o s t o j e ć a p o s r e d o v a n j a i p o stvarenja. ) U p r a v o j e » s i t n i č a v o u d u b l j i v a n j e u j e d a n uski s a d r ž a j « t i p i č n o za s u b k u l t u r n e stilove. naglašavajući u o b a slučaja vezanost tog f e n o m e n a uz »srednju klasu«. ali d o s a d a š n j a u p o t r e b a tog razlikovanja svjedoči o t e š k o ć a m a . ili g a l a k s i j e o d Presleyja d o t r i p . i m a g e a . » k o o p t a c i j e « ili »triježnjenja« tko iz kontrakulture shvaćene kao skup društvenih preobražaja p o k r e t a i aktera s kraja šezdesetih. koji su razli­ k o v a n j e razvili i n j e g o v a l i . primijenjen na a m e r i č k u situaciju zadržava nešto od vlastitog šireg značenja i omogućuje usporedbu s p o j m o m subkulture k a o r a z l i č i t i m . Redukcija ide toliko d a l e k o da p o j a m kontrakulture u birminghamskim radovima ponekad označava samo hipijevsku pojavnost.u i o n o m e što bi b i l o s l i č n o t o m e u V. k r i m i n a l a i p o v l a č e n j a « ili p r o s t o r n e s e g r e ­ g a c i j e . str. Dok p o j a m »kontrakultura«. A k o QO 9" . O d procjene d e k a d e n t n o s t i ( k o j a ovisi o k u t u g l e d a n j a ) s o c i o l o g i j i s u b ­ kulture je važnije razumjeti k a k o sam akter p r o v o d i i d o ­ ž i v l j a v a vlastitu z a o k u p l j e n o s t i » u d u b l j i v a n j e « u »uski« (za a k t e r a v j e r o j a t n o široki) s a d r ž a j . g d j e s e cijeli svjetovi p o m i č u p r e l a s k o m o d p u n k a n a h a r d . Posljedice zbivanja s kraja šezdesetih. na nesreću. » s l o m a « . « (Roszak. B r i t a n i j i . pravac kojim kreće znatan d i o naše o m l a d i n s k e k u l t u r e . u a n a l i z i » k o n t r a k u l t u r e « u V. z b o g d u g e i p o s t o j a n e tradicije subkulture m l a d i h kojoj je raz­ d o b l j e k o n t r a k u l t u r e d o n i j e l o n o v e uvjete i o b l i k e života. b i r m i n g h a m s k i a u t o r i . D o k je u n u t a r h o r i z o n t a k o n t r a k u l t u r e »na v r h u n c u « redukcija artikuliranog bunta na subkulturnu stvarnost slo­ b o d n o g v r e m e n a d o ž i v l j e n a k a o d e f o r m a c i j a ili č a k r e z u l ­ tat p r o t u d j e l o v a n j a sustava. što j e s u p r o t n o definicijama koje su H e b d i g e i drugi sami formulirali. Klasno o d r e đ e n j e t a k o postaje presudno. r a z l i č i t o p r i s t u p a j u k o n t r a k u l t u r i u S A D . Ra­ znovrsne rock subkulturne scene očuvale su jedan d i o k o n trakulturnog naslijeđa usprkos činjenici »kulturne industrije«. a n a č i n i p r e u z i m a n j a g l a z b e . Pri t o m e s e n e t r e b a b o j a t i »teških riječi« k o j e j e s a m R o s z a k .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA d r u č j e u k o j e m s e . A to je. pa je »kontrakultura« u v e ć e m dijelu b i r m i n g h a m s k e tradicije z a p r a v o s a m o naziv za subkulturu srednje klase. svih o n i h »mitskih mjesta« (poput W o o d s t o c k a ) svjedoče o relevantnosti s u b k u l t u r e u p r o u č a v a n j u »struktura o s j e ć a j a « i ž i v o t n i h stilova vezanih uz kontrakulturu. ipak očuvao kontrakulturni sklop u g o d i n a m a k o j e d o l a z e n a k o n » p o r a z a « . T a riječ j e » d e k a d e n t n o s t « . B r i t a n i j i s u s r e ­ ć e m o s a m o one obrasce pristupa i p r o n a đ e n a obilježja koji su tipični za s u b k u l t u r u . 1 2 4 . . z a p r a v o j e g o d i n a m a o m o ­ g u ć a v a l a život dijelu kontrakulturnih intencija i praksi.c o r e . m o g a o smatrati o d u s t a j a n j e m ili s u r o g a t o m .h o p a . u sve njegove najtrivijalnije odjeljke i n a p o r e da se m a r g i n a l n i d i o k u l t u r e p r e d s t a v i c j e l i n o m . i slušanje g l a z b e koju su neki kritičari s v o j e d o b n o i m e n o v a l i k a o » p r o g r e s s i v e « . f i l m o v a . Sociološko razlikovanje kontrakulture od subkulture ostaje smisleno. z b o g širenja rock kulture u d o b a medijski prisutne i različito p o s r e d o v a n e kontrakulture. izrekao po- godivši usput jedno od obilježja stvaranja subkulturnog ž i v o t n o g stila: »Postoji riječ k o j o m m o ž e m o o p i s a t i t a k v o s i t n i č a v o u d u b l j i v a n j e u j e d a n j e d i n i uski s a d r ž a j . sve slože­ n i j i m p o d r u č j e m u k o j e m a d o l e s c e n t i p o s t a j u akteri s u b k u l ­ ture m i m o m n o g i h d o t a d a š n j i h o b r a z a c a k l a s e . donose preokret u sociologiji subkulture. k o j u bi n e ­ pozicije iščekivanja psiho-socijalnog svijeta i k o n t r a k u l t u r n e p l i m e a u t e n t i č n i h a k t e r a n e u p r l j a nih sistemskim p o s r e d o v a n j i m a biznisa. poput psihodeličkih d r o g a . Dylana d o industrial-techno zvuka itd. S u b k u l t u r a . s t a t u s a . » k o n f l i k t n o s t i . u o v o m r a d u bitna je u p r a v o s u b k u l t u r n a p r e r a d a iskustva k o n t r a k u l t u r n i h p o k r e t a . 1 9 7 8 . u kritici a d o l e s c e n t s k i h z a o k u p l j e n o s t i s a m o nekim sadržajima. g d j e p r o m j e n e i » m u t a c i j e « s u b j e k t a istraživanja n a l a ž u i s k o ­ rak iz s o c i o l o g i j e d e v i j a c i j e i s u o č a v a n j e sa š i r i m .

k a k o među samim akterima. D o b a r primjer je J o h n Irwin i n j e g o ­ v o u p o z o r a v a n j e n a p o j a m »scene« što s u g a koristili a k t e r i s kraja šezdesetih. n a l a z i m o još j e d a n t i p i č a n p o j a m koji G e | d e r i T h o r n t o n ne s p o m i n j u . U a k a d e m s k o m svijetu još j e u v i j e k d o m i n i r a l a s t a r a p a r a ­ d i g m a . d o ć i će lek d e v e d e s e t i h . širenja izvan g r a n i c a k o n t r a k u l t u r e ili r a s p r a v e u vezi s n j o m . i u t o m smislu deskriptivan.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA je p o j a m kontrakulture primjenjiv s a m o na skup pokreta i aktera s kraja šezdesetih u A m e r i c i . To je riječ k o j a se č e s t o koristi u o p i s u g r u p a i z a j e d n i c a . ) S o b z i r o m n a p r i s u t n o s t p o j m a pleme m e đ u brojnim i raznolikim sudionicima kon­ trakulturnih gibanja ( s j e t i m o se S n y d e r o v o g Zašto pleme) izostanak tog p o j m a iz tadašnjih ključnih socioloških r a d o ­ v a m o ž d a m o ž e č u d i t i . 1 9 7 2 . o d b i j a n j e slijepe a d a p t a c i j e n a p r e v l a d a v a j u ć i m o d e l »nuc l e a r familv« i n a č i n a života u o p ć e . ne d o p u š t a j u ć i u p o t r e b u p o j m a izvan konteksta šezdesetih. uz klan i r o d . n a j č e š ć e u » k o m u n i « ili » p l e m e n u « . autodeskripcije aktera kontrakulturnih pokreta 92 93 . Ipak. tako i m e đ u znanstvenicima. ) v a ž n i m se s m a t r a p r i h v a ć a n j e o n i h t e r m i n a koje su stvorili a k t e r i . u literaturi s a m e scene k a o i u n j e n o j o k o l i n i . »Pleme« je snažno prisutno krajem šezdesetih. U novijoj sociološkoj interpretaciji dosadašnjih teorija i pristupa subkulturi ( G e l d e r i T h o r n t o n . Ipak je p o j a m p l e m e n a krajem šezdesetih bio u g l a v n o m taktički. bilo da su u svojim deskripcijama n a p r o s t o u v a ž a v a l i r j e č n i k p r o m a t r a n o g a . To je p o j a m p l e m e n a . do aktualizacije tog p o j m a i njegova sociološkog p r e u z i m a n j a . n o r a z u m l j i v o j e z a š t o t a ­ d a š n j a s o c i o l o g i j a n i j e m o g l a p r i h v a t i t i pleme o n a k o k a k o je prihvatila scenu. 1 9 9 7 . vezujući p o j a m p l e m e n a uz »primitivne« oblike d r u ­ štva. bilo da su znanstvenici sami birali način u p o t r e b e p o j m a i d j e l o m i č n o utjecali na scenu nekih p l e m e n a kontrakulture (poput McLuhana). p o s e b n o u svjetlu r a s p r a v e o t r i b a Iizaćiji u s o c i o l o g i j i d e v e d e s e t i h . a k o u p o t r e b a p o j m a u b r i t a n s k o m k o n t e k s t u n e p r a t i vlastite d e f i n i c i j e . ili č a k » t r e t i r a ­ n o g a « a k t e r a . a l i izvan č v r s t o g k l a s n o g o d r e ­ đenja koje o n e m o g u ć u j e pristup različitim n a č i n i m a p r e u ­ zimanja (kontra)kulturnih i (sub)kulturnih d o b a r a . p o s e b n o a k o s m j e r a m o primijeniti te p o j m o v e na različite zemlje ( p o p u t Hrvatske) i različita r a z d o b l j a širenja životnih stilova a d o l e s c e n t s k o g svijeta. d a k l e sugerirao je potrebu za novim oblicima ljudskih zajednica. o p i s u j u ć i stvarni p o k u ­ šaj ( m a s o v a n m e đ u m l a d i m a šezdesetih) d r u k č i j e g o b l i k a u d r u ž i v a n j a i ž i v l j e n j a . m o ž e m o l i ga i d a l j e upotrebljavati? Razlikovanje s u b k u l t u r e i k o n t r a ­ k u l t u r e m o g u ć e j e z a d r ž a t i . u sklopu »kognitivnog statusa k o n c e p t a subkulture« a koje je p r e p o z n a o s a m akter. (Ross S p e c k . U t o m r a z d o b l j u .

no u t e l e k o m u n i k a c i j s k o v r i j e m e t a k a v p r o c e s m o ž e biti n e m j e r l j i v o osnažen. koja je Stanley C o h e n . ili o o b l i c i m a đ a v o l a k o j i ih p r e l a z i « . (S. anticipiravši eksplicitno m n o ­ ge d r u g e k a m p a n j e m o r a l n e p a n i k e koje su slijedile u britanskom društvu. u percepciji i interakciji m e đ u l j u d i m a . postupak »naknadne inter­ p r e t a c i j e « služi u č v r š ć e n j u s t e r e o t i p a . U sferi s v a k o d n e v n o g ž i v o t u svi s r e ć e m o l j u d e k o j i »znaju« p r e c i z n o t k o su i š t o su n a r k o m a n i . 1980. o č e k i v a t ć e s e isto p o n a š a n j e . . iz k o j i h se m o ž e iščitati »o p r a v u i k r i v u . Do svog koncepta m o ­ r a l n e p a n i k e S. negirajući tako prethodni identitet čovjeka p r o g l a š e n o g d e v i j a n t o m . N j e g o v a se knjiga bavi prvenstveno a n a l i z o m reakcije društva na p o j a v u i s u k o b e (»inicijalnu d e v i j a c i j u « ) m o d s a i r o c k e r a . D e v i j a n t je k a t e g o r i z i r a n i s v a k o j i n d i v i d u i i z j e d n e k a t e g o r i j e p r i p i s i v a t ć e s e iste z n a ­ č a j k e .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA 5. restriktivni­ jim z a k o n i m a . M o d s i i rockeri. i n f o r m a ­ ciji o d e v i j a c i j i . m n o g i l j u d i ( a p s i ­ h o l o z i i p s i h i j a t r i č e s t o » p o dužnosti«) i n t e r p r e t i r a t ć e d o ­ g a đ a j e iz d e v i j a n t o v a ž i v o t a u svjetlu o t k r i v e n e d e v i j a c i j e i r e k o n s t r u i r a t ć e sva p r i j a š n j a p o n a š a n j a u s k l a d u s a z a p e ­ čaćenim devijantnim statusom. l a k o su Becker i Gusfield p o č e t k o m šezdesetih obavili d o b a r d i o posla svojim analizama m o r a l n o g poduzetništva i simboličkog križarstva (potkrijepljenim iskustvima p r o h i b i c i j e m a r i h u a n e i a l k o h o l a u SAD-u). m o r a l n i p o d u z e t n i c i k o j i p o k u š a v a j u d o b i t i j a v n u p o d r š k u . n e s u m n j i v o je najzaslužniji za k o n c e p t m o r a l n e p a n i k e i učvršćenje tog koncepta u socijalnoj teoriji. Tipologizacija i očekivanja o d r e đ e n o g p o n a š a n j a . 14. s u k o b a i svega osta­ loga o z n a č e n o g »neprihvatljivim«. inspiriran interakcionističkom perspek­ tivom societalne reakcije. K a d a je n e k o m e definitivno prikačena etiketa devijanta. što C o h e n i m e n u j e m o r a l ­ nom panikom i prikazuje proces u kojem d o m i n a n t n a kultura reintegrira vlastite vrijednosti k a m p a n j o m protiv »narodnih đavola«.. C o h e n . C o h e n je svojim ceptom d j e l o m »Folk i Devils a n d M o r a l principom Panics« (1972. Zato je uloga masovnih medija za C o h e n a ključ­ n a . o n e su s t v a r a n e u procesu moralne panike koja se (makar manifestno) po- razotkrivala stereotipiziranje i objašnjavala proces »socijal­ ne tipologizacije«. kao dvije subkulturne g r u p e m l a d i h . p r e d ­ stavljaju o s n o v e m e đ u l j u d s k i h o d n o s a . Ta je kampanja manifestno upućena protiv »onih koji su prešli g r a n i c u d o p u š t e n o g a « . stereotipi o devijantima o b i č n o su n a j č v r š ć i i u č e se od d j e t i n j s t v a . o g r a n i c i k o j a se ne p r e l a z i . 1 9 7 2 / 8 0 . iako osim pri­ h v a ć e n i h s t e r e o t i p a n e m a j u n i k a k v o o s o b n o i s k u s t v o u vezi s tim g r u p a m a i p o j e d i n c i m a . prostitutke. n a različite n a č i n e . n o s t v a r a n j e s t e r e o ­ t i p a i k a t e g o r i z a c i j a p o j e d i n c a p o s e b n o je v a ž n a u a n a l i z i f e n o m e n a devijacije. teorijom etiketiranja i sličnim d o p r i n o s i m a »skeptičkoj revoluciji« u sociologiji devijacije. Koncept »moralne panike« digla z b o g njih i njihova p o n a š a n j a . S. str.) Z a s h v a ć a n j e p r o c e s a » a m p l i f i k a cije devijacije«. t u d j e l u j u . po C o h e n o v u su s u d u tek nastajale. pa se s a m a g r a n i c a p o ­ m i č e u eskalaciji koja m o ž e rezultirati i n o v i m . ali se tijekom k a m p a n j e u značajnoj mjeri zapravo konstruiraju i »oni« (devijanti) i » d o p u š t e n o « . homoseksualci. z a p r a v o j e p r i s t u p n o r m a t i v n i m k o n t u r a m a d r u š t v a . o d n o s n o procesa kojim societalna reakcija 94 Q5 . Pristup v i j e s t i m a . a Jock Y o u n g p o č e t k o m sedamdese­ tih prvi u p o t r i j e b i o p o j a m » m o r a l n a p a n i k a « ( t a k o đ e r u vezi s p e r c e p c i j o m porasta »zloupotrebe d r o g a « ) . Prvi s m j e r označava naslijeđe interakcionističke sociologije. Stvaranje d r u š ­ t v e n i h t i p o v a p o s t o j a l o je i u p r e d i n d u s t r i j s k o d o b a .) učinio moralnu paniku plodnim sociološkim kon­ predvidljivim odnosa dominantne kulture i subkultura m l a d i h . C o h e n je s t i g a o iz d v a s m j e r a .

Benjamin Perasović URBANA PLEMENA povećava količinu devijacije. p r i r o d u i n f o r m a c i j e o devijaciji. k o j i p o m a ž u j e d n i d r u g i m a . R e s c u e . C o h e n p r e u ­ z e o iz i s t r a ž i v a n j a t i p i č n i h n e s r e ć a i k a t a s t r o f a : 1. T a k o će i Cohen talne ponoviti. O s i m ljudi i z p o g o đ e n o g p o d r u č j a . zaje­ d n i c a ili u s p o s t a v l j a p r i j a š n j u r a v n o t e ž u ili p o s t i ž e s t a b i l n u p r i l a g o d b u na p r o m j e n e koje je nesreća donijela. u stvaranju koncepta m o r a l n e panike p o d j e d n a k o su važ­ ne najopćenitije postavke i sama p r o m j e n a fokusa. najefektniju formulu perspektive socie»Ne stvara devijacija socijalnu n e g o s o c i j a l n a k o n t r o l a stvara d e v i j a c i j u « (S.faza kroz k o j u . C o h e n . p o ž a r a . p o t r e s a . pokazuju da p o n a ­ š a n j e . Drugi smjer iz kojega je nastao koncept m o r a l n e p a ­ nike o d n o s i se na istraživanja katastrofa i nesreća p o p u t p o p l a v a . koje C o h e n p r o m a t r a s n a g l a s k o m na njihov medijski kontekst. n a d r e đ e n i sustav p o č i n j e slati pomoć. d e s t r u k c i j a i s l i č n o . na duže vrijeme. stresno. U p o z o ­ r e n j e m o r a biti t a k o k o d i r a n o d a p r e v l a d a o t p o r k o j i s e n e k a d javlja protiv bilo k o j e g stava o m o g u ć o j p r o m j e n i trenutno mirne situacije. ključno je razumjeti s a m u a za studije m o r a l n e p a n i k e i n d i k a t i v n o . 2. m o ž e nastati i u situaciji u kojoj n e m a objektivne o p a s n o s t i . k a d a je prisutan gubitak materijalnih i drugih vrijednosti. Warning . ori­ jentacija na analizu društvenog o d g o v o r a na devijaciju i utjecaja koji o d g o v o r društva ima na p o n a š a n j e . Inventory . M n o g i s o c i o l o z i s u n a g l a š a v a l i z n a č e n j e tih i s t r a ž i v a n j a . S t u d i j e o » l a ž n i m uzbunama«. D a k l e . Postoji s e d a m o s n o v n i h f a z a k o j e j e S . Threat . smrt. 1 9 7 2 / 8 0 .u o v o j fazi se p o j a v l j u j u prvi z n a k o v i . 4. a n e n j e n o stvarno postojanje. Sistemska n a d g r a d n j a sve više p r e u z i m a f u n k c i j e . 1 4 . 7. 3. a l i C o h e n p r o n a l a z i niz s l i č n o s t i u o p i s u p o n a š a n j a k o j e n a v o d e i s t r a ž i v a č i k a t a s t r o f a . Istraži­ vači k a t a s t r o f a stvorili s u s o c i o l o š k e m o d e l e z a a n a l i z u r e a k ­ cije d r u š t v e n o g sustava na nešto o m e t a j u ć e . . e k s p l o z i j a i si. Impact . O n a je uvijek iz »druge ruke«. a l i m o ž e biti i o d s u t ­ na ili o d s j e č e n a u s l u č a j u n a g l e n e s r e ć e . Beckera i drugih. str. ) .f a z a u k o j o j s l i j e d e p r o m i š l j e n i j e i f o r m a l ­ ne aktivnosti usmjerene na p o m o ć p o g o đ e n i m a . jest sličnost s k a t a ­ strofama i nesrećama u onoj dimenziji u kojoj potencijalna n e s r e ć a m o ž e biti r a z o r n a k a o i s t v a r n a . 96 97 . u g r o ž a v a j u ć e . o reakcijama na glasine. o n a p o č i n j e p e r c e p c i j o m n e k e p r o m j e n e . reakcije: sumirajući klasično naslijeđe Lemerta. k a d a s u c j e l i n a ili d i o z a j e d ­ nice p o g o đ e n i a k t u a l n o m ili potencijalnom opasnošću. k a o iz­ dvojene aspekte naslijeđa interakcionističke škole. d a k l e u č i n a k k o t r l j a j u ć e grude snijega. o uvjetima u kojima opasnost nastaje. o z l j e d e . Recovery . a C o h e n navodi Mertonovu opasku po kojoj »uvjeti kolektivnog stresa p o k a z u j u a s p e k t e d r u š t v e n o g s u s t a v a k o j i s e i n a č e n e v i d e u s t r e s n i m u v j e t i m a s v a k o d n e v n o g ž i v o t a « . 6. pojavljuje se n e p o s r e d n i i n e o r g a n i z i r a n i o d g o v o r na smrt i r a z a r a n j e . kontrolu. Z a t a k v u vrstu i n ­ formacije i društvene reakcije na devijaciju kaže se da i m a » s p i r a l l i n g « ili » s n o v v b a l l i n g « e f e k t . M o d s i i r o c k e r i nisu isto što i p o t r e s ili p o p l a v a .to je f a z a u k o j o j (bez o b z i r a na k o j i način.o v d j e je katastrofa na d j e l u . t i p i č n o z a u v j e t e n e k e k a t a s t r o f e ili n e s r e ć e . u k a k v o m su s a d a s t a n j u i u k o j i m u v j e t i m a .f a z a u k o j o j se d j e l u j e na n e p o s r e d n o j p o m o ć i preživjelima. procesirana t a k o da predstavlja aktere n e k o g d j e l o ­ v a n j a u v i s o k o s t e r e o t i p i z i r a n o j f o r m i . Remedy . U z s t e r e o t i p i z a c i j u i s o c i j a l n u t i p o l o g i z a c i j u .u o v o j fazi o n i k o j i su izloženi n e s r e ć i p o č i n j u s t v a r a t i p r e l i m i n a r n u sliku o t o m e što s e d o g o d i l o . t o r n a d a . greškom ili ne) sazrijeva s h v a ć a n j e o mogućoj opasnosti. 5. b i t n a stvar jest p e r c e p c i j a o p a s n o s t i . O n o što j e t a k o đ e r v a ž n o .

k a k o s u m o d s i i r o c k e r i u o p ć e p o s t a l i z a n i m l j i v i m o r a l n i m p o d u z e t n i c i m a . »Invazija divljih na o b a l u « . 6 . Preuveličavanje i iskrivljavanje č i n j e n i c a m o d s e i r o c k e r e ) stvorili b u č n u i n a p e t u a t m o s f e r u p r a ć e 8 nu povremenim tučnjavama. do iritacije i frustracije a d o l e ­ scenata koje su isti ti lokalni trgovci i ugostitelji o d b i j a l i poslužiti z b o g »mod« ili »rocker« i m a g e a . nastaviti s ostalim f a z a m a r e a k c i j e . Podjela na m o d s e (koji su v e ć i n o m vozili skutere.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA N e k e od ovih faza n e m a j u izravnu paralelu u slučaju m o d s a i rockera. p o n a š a n j a i s t v a r a n j a slike s v i j e t a u s k l a d u s » n e s r e ć o m « ili » k a t a s t r o f o m « ? Prva. jurnjavom na motociklima. J e z i k o m teorije p o n a š a n j a ljudi u katastro­ f a m a . u C l a c t o n u . i n v e n t o r i j (faza 4) i r e a k c i j a (društva) k o j a p o k r i v a f a z e 5 . 2. no S. Sto s e d o g o d i l o . nosili odijela u mekšoj i široke vojne tankerice u tvrdoj varijanti izgleda) i rockere (ljubitelje starijeg i klasičnijeg r o c k a . pišu p i s m a . »Mladi prebili g r a d . a n a k o n t o g a o d n o s reak­ cije i devijacije. D v a d a n a incidenata u C l a c t o n u predstavljaju o n u fazu u kojoj za­ jednica neorganizirano o d g o v a r a na prijetnju. što j e p o k r e n u l o l a n a c r e a g i r a n j a . C o h e n s e u s v o j o j knjizi n a j p r i j e b a v i m i n i m a l n i m p r i k a z o m d e v i j a c i j e . C o h e n a n a l i z i r a m e d i j s k i i n v e n t o r i j u tri d i m e n z i j e : 1. »Dan terora skuterskih g r u p a « . M e d i j s k a prezentacija inventorija ključna je za d a l j n j e faze r e a k c i j e . p r e d i k c i j a i 3. ili se ljute. p r e u v e l i č a v a n j e i d i s t o r z i j a ( i s k r i v l j a v a n j e ) . f a z a 3 ) . od lošeg vre­ m e n a (najhladnijeg Uskrsa u posljednjih 80 g o d i n a ) i nedostatka posla za lokalne trgovce i ugostitelje. u nas često naz­ v a n e »vespa« p o j e d n o m o d tipičnih m o d e l a . to znači z a p o č e t i s i n v e n t o r i j e m . Inventorij S. C o h e n predlaže k o n d e n z i r a n u ver­ ziju u k o j o j u p o z o r e n j e (warning) p o k r i v a f a z u 1 i 2. r a z b i j a n j e m p o n e k o g i z l o g a ili i n v e n t a r a p l a ž e . s i m b o l i z a c i j a . da bi o d ­ m a h n a k o n t o g a nastupila faza inventorija. crnih kožnih jakni) vjerno je i efektno prika­ zana u filmu » Q u a d r o p h e n i a « koji se osamdesetih g o d i n a p o j a v i o i u našim k i n i m a . i 7 . zatim o b r a đ u j e reakciju društva. i n i c i j a l n a » d e v i j a c i j a « d o g o d i l a se na Uskrs 1 9 6 4 . . T a k o u o v o j fazi g l a s i n e i d v o j b e n e percepcije m o g u postati o s n o v a za interpretaciju situacije. U reportažama o tim d o g a đ a j i m a 98 99 . n a k o n č e g a slijedi u t j e c a j (impact. to su neki od naslova u vodećim dnevnicima. u kojoj oni koji s u i z l o ž e n i n e s r e ć i p o k u š a v a j u shvatiti što i m s e d o g o d i l o i C o h e n detaljno opisuje atmosferu iritacije i frustracije. jer tek n a k o n prvih izvještaja i slika ( n e ­ ke nesreće ili devijacije) ljudi p o s t a j u i n d i g n i r a n i . velikih i snažnih m o t o r a .97 kožnih jakni uhi­ ć e n o « . uslijedilo je o d m a h n a k o n uskršnjeg vikenda. z b o g različitih r a z l o g a brojni m l a d i ljudi ( v e ć i n o m p o d i j e l j e n i na 7 p r o c i j e n i t i vlastite ž i v o t n e u v j e t e . drže g o v o r e i f o r m u l i r a j u k o n c e p t e i p l a n o v e . slušali m o d e r n i j e rock g r u p e poput the W h o . kada su g o t o v o sve d n e v n e n o v i n e o b j a v i l e d r a m a t i č n e o p i s e d o ­ g a đ a j a na svojim naslovnim stranicama. T a d a su. p a s e vratiti n a u p o z o r e n j a i k o n k r e t a n utjecaj.

lokalnih n o v i n a . s t v a r a j u ć i d o j a m d o g a đ a n j a . n e g o je u c i j e l o m istraživanju. a u p r a v o je C o h e n p o k a z a o sličnu simbolizaciju n e r e d a m o d s a i rockera u upotrebi p o j m a »Clacton«. uz n e p o s r e d n o p r o m a t r a n j e i praćenje medijskih tekstova. p o p u t u o č a v a n j a razlike većih i m a n j i h . D o k j e c j e l o k u p n a šteta d v o d n e v n i h n e r e d a iznosila petstotinjak funti. « (S. . »bojište«. D r u g o . k a o akteri j e d n o g o d prvih subkulturnih stilo­ va m l a d i h . C o h e n . » n a p a d « . pronalazio i intervjuirao prodavače. preuveličavanje i iskrivljavanje. U g o t o v o s v a k o m izvještaju nalazila se p r e t p o s t a v k a d a ć e »to« što s e d o g o d i l o n e i z b j e ž n o u s l i j e ­ diti p o n o v o . katastrofalan. str. 3 5 . S i m b o l i č k a m o ć riječi j e poznata. s t a v l j a j u ć i u n a s l o v i m e n e k o g m j e s t a i vijest da oni koje su očekivali nisu došli. Drugi element inventorija p o s e b n o je z n a č a j a n . Simbolizacija stvorena u m e d i j s k o m i n v e n t o r i j u p r o š l a j e k r o z tri p r o c e s a . T e d d y boysi.l o k a l n e će novine d o n i j e t i više p o j e d i n o s t i . dokazujući njenu vjerodostojnost načinom na koji s e p r i k a z u j u d o g a đ a j i . č u v a r e plaže. a l i bez o b z i r a n a v r i j e d n o s t i i sklonosti. » p r e b i j a n j e g r a d a « . djelujući k a o s a m o i s p u n j a v a juće p r o r o č a n s t v o . » g o m i l a « i t d . riječ »mod« postala je simbolom o d r e đ e n o g (devijantnog. (Primjerice »Hastings: Bez njih!«) » K u m u l a t i v n i e f e k t t a k v o g i z v j e š t a v a n j a u č v r š ć u ­ je predikciju. A k o bi takvi p o h o d i i z o s t a l i . n a g l a š a v a j u ć i o p a s n o s t p o d r u š t v o i o p r a v d a v a j u ć i već us­ p o s t a v l j e n u v a ž n o s t s a m e vijesti o k o j o j je riječ. delin­ k v e n t n o g ) s t a t u s a . » o r g i j e d e s t r u k ­ c i j e « . T r e ć e . » u r l a j u ć a r u l j a « . k o l i č i n a štete. » o p s a d a « . nasilja) u v e ć a v a j u . S t a n l e y C o h e n nije svoje sudove temeljio na o s o b n i m impresijama. m o r a j u izbjega­ v a t i t v r d n j e p o p u t »sve d i s k o t e k e u z p l a ž u b i l e s u r a z b i j e ­ ne«. t r g o v a c a . jest p r o c e s s i m b o l i z a c i j e . k o j a m o r a biti o t i s n u t a m a s n i m s l o v i m a i k o j o j j e m j e s t o n a n a s l o v n o j s t r a n i . nakon preuveličavanja s iskrivljavanjem i pred i k c i j e . a t i m e j e p o j a m » m o d « ili » r o c k e r « izbačen iz bilo k a k v o g neutralnog konteksta. » b o r b a « . isprovocirali su o d r e đ e n e procese u d o m i n a n t - kako. a s a m o desetina uhapšenih bila optužena za n a s i l n a d j e l a . koristi s e n z a c i o n a l i s t i č k i stil i melodramatski rječnik. a C o h e n dobro primjećuje IOO katastrofama upravo u kojima i z o s t a n a k p r e d v i đ a n j a m o ž e biti može biti katastrofalna. s i d e n t i č n i m u č i n c i m a . a s d r u g e s t r a ­ ne. p r o m a t r a č e . k a o i s a m e n o v i n a r e koji su pi­ sali o d o g a đ a j i m a . P o t p u n o isti p r o ­ ces s i m b o l i z a c i j e . k a d a s e ista vijest p o n o v i d v a p u t a p a s u ­ gerira dva d o g a đ a j a . postaje s i m b o l o m koji prelazi u o b i č a j e n a z n a č e n j a . n e d o g a đ a j i i p s e u d o d o g a đ a j i . (sam C o h e n radije b i g a o p i s a o k a o o z n a k u različih p o t r o š a č k i h stilova) p r e u z e v š i i s k l j u č i v o n e g a t i v n a z n a č e n j a . s jedne strane s a m e činjeni­ ce ( b r o j k e . p o č e l i s u s i m b o l i z i r a t i s a m u riječ ( p o j a m ) » m o d « . P r v o . k a d a se. u k l j u č u j u ć i i »sitnice«. ) T r e ć i e l e m e n t m e d i j s k o g inventorija. b i l o d a s e r a d i l o o i s k a z i m a p o l i c i j e . Pretjerivanje se jasno vidi u p r a v o u t a k v i m p r i m j e r i m a g d j e s e f o r s i r a m n o ž i n a u m j e s t o j e d n i n e . P r e d i k c i j a j e b i l a p r i s u t n a s v u d a .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA u p o t r e b l j a v a l e s u s e riječi p o p u t » p o b u n a « . s a m i p r e d m e t i p o p u t o d j e ć e ili f r i z u r e p o s t a l i s u s i m b o l o m t a k v o g statusa i n j e m u pridruženih e m o c i j a . p r e d m e t i p o p u t o d j e ć e ili f r i z u ­ re. u n o v i n a m a su se p o j a v l j i v a l e r e č e n i c e p o p u t »stara r a z g l e d n i c a u m r l j a n a krvlju i n a s i l j e m « . d o g a đ a o s e t i j e ­ k o m p e d e s e t i h g o d i n a u vezi s p o j a v o m » t e d d y b o y s a « . S v a k o m s o c i o l o g u k o j i želi p r o u č a v a t i m o r a l n u p a n i k u u društvu instruktivni su C o h e n o v i načini s t u d i j e p r o b l e m a . suprotno analogiji s prirodnim IO! . poput Hirošime. ime nekog grada. u društvenim f e n o m e n i m a poput devijacije prisutnost predviđanja »Sljedeći put« j e b i o p o j a m u u p o t r e b i . m e d i j i b i i o d t o g a p r a v i l i vijest. ili o slučajevima intervjua s m o d s i m a i r o c k e r i m a koji su n a ­ govještavali osvetu i b u d u ć e p o h o d e . 1 9 7 2 / 8 0 . č l a n o v a l o k a l n e u p r a v e . i ima velik utjecaj na kasnije faze. T a k o je p r o c e s s i m b o l i z a c i j e z a v r š e n . a k o svi u m a l o m m j e s t u z n a j u da uz p l a ž u (i u m j e s t u uopće) postoji s a m o jedna diskoteka.

ali i o n e specifične. Izjave k o j e j e C o h e n s a k u p i o . k r o z m a s o v n e m e d i j e s t v a r a l a k o l e k t i v n a i n ­ terpretacija kojoj se pojedinac o b i č n o prilagođava. i zadire u bitne o d n o s e d o m i n a n t n e kulture i adolescentskih s u b k u l t u r n i h s t i l o v a . p r i s u t n a je i u m n o g i m d r u g i m d r u š t v i m a . p o p u t n e o d g o v o r n o s t i . t a n k e r i c u . amfetam i n i . p o p u t d i v l j a k a . izvan b r i t a n s k o g k o n t e k s t a . k a k o u V. n a k o n što su u p o č e t n o j fazi l j u d i o b j a s n i l i s e b i i d r u g i m a što se d o g o d i l o . f r i z u r e ili n e k a d r u g a o b i l j e ž j a stila p o s t a j u s i m b o l i m a d e v i j a n t n o g s o c i j a l n o g s t a t u s a . Slike ( k a k o v i ­ d i m o devijante i stavovi o n j i h o v o m ponašanju) i Uzroci (stavovi o u z r o c i m a d e v i j a n t n o g p o n a š a n j a ) . z a j e d n o s P. d e ­ monstracije. t o s u iskazi k o j i m o g u biti i z v u č e n i i z k o n t e k ­ sta t e d d y b o y s a i e d w a r d i j a n s k o g o d i j e l a i p r i m i j e n j e n i n a c r n u k o ž n u j a k n u . »spitfire« j a k n u . . m e d i j i m a d r a g e atribute p o p u t »štakori«. . o b r a d i o u d r u g o m dijelu. ) . S. O v d j e S. više s e n e g o v o r i t o l i k o o s a m o m d o g a đ a j u . C o h e n o p i ­ s u j e k a k o se. beatnici. 1 9 7 2 / 8 0 . ) u d o b a n a s t u p a teddy boysa na socijalnoj sceni britanskog društva. i d e s e t l j e ć i m a poslije p o n a v l j a t će se slični obrasci. C o h e n . sve do glazbe i s e x a « . nakita i sličnih obilježja s u b ­ k u l t u r n i h s t i l o v a . I03 102 . na kojoj je izgrađena n a v o d n a devija­ c i j a . d o l a z i i z r a v n o i z i n v e n t o r i j a . nedostatka poštovanja p r e m a autoritetima. p o p u t stava d a s e sve t o d o g a đ a »zato što i m a j u p r e v i š e n o v a c a « . k o ­ liko o njegovim širim implikacijama. a n e k i su s t a v o v i p r i p a d a l i i d i m e n z i j i slika ( g d j e se o b j a ­ šnjava karakter devijanata) i dimenziji uzroka. R o c k o m (P. o Slike Pod »slikama« C o h e n p r o m a t r a p o č e t n u fazu procesa etiketiranja u kojoj su korišteni p o j m o v i nabijeni e m o c i j a ­ m a . arogancije. tipične su za m n o g e slične reakcije koje je roditeljska kultura p o ­ kazala p r e m a subkulturi m l a d i h u o p ć e . » N i k a d nije i m a o p r o b l e m a p r i j e n e g o što j e k u p i o t o o d i j e l o « ili » O t k a k o j e m o j sin k u p i o t u s t v a r p r o š l e g o d i n e . R o c k . kakvu je C o h e n opisao. r a z b i j a n j e g o v o r n i c a . frizure. k a m p a n j a za razoružanje. 5 7 . r u l j e . u m e d i j i m a se e k s p l i c i t n o g o v o r i l o o a n a l o g i j a m a s p o t r e ­ sima. T e n d e n c i j a p r e m a p a t v o r e ­ noj. U o v o j a n a l i z i s a d r ž a j a C o h e n je s k u p m i š l j e n j a i s t a v o v a o s o l u c i j a m a . C o h e n . u o d l o m k u o societalnoj kontrolnoj kulturi. o n o m e što t r e b a p o d u z e t i p r o t i v d e v i j a n a t a . Simbolizacija. kontracepcija. k a o i n a niz k o m b i n a c i j a o d j e ć e . tu su i trudne učenice. h u l i g a n a . kada odjev­ n i p r e d m e t i . »Ti s u ter­ m i n i ušli u m i t o l o g i j u d a b i o s i g u r a l i s t i g m u p r i m j e n j i v u n a one koji rade o d r e đ e n a djela. nezrelosti.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA noj kulturi. 1 9 7 0 . lažnoj atribuciji. . t a k o i u H r v a t s k o j . Teme koje su se pojavljivale postale su p o d l o g a za o b l i k o v a n j e stavova i mišljenja. nose o d r e đ e n u o d j e ć u i p r i p a d a j u o d r e đ e n o m s o c i j a l n o m statusu (adolescenata)« (S. O v a faza društvene reakcije podijelje­ n a j e n a tri d i m e n z i j e : O r i j e n t a c i j e ( e m o t i v n a i i n t e l e k t u a l ­ n a p o l a z i š t a s k o j i h s e v r e d n u j e d e v i j a c i j a ) . T u s u još i o r i j e n t a c i j a »to što se d o g o d i l o nije ništa p r e m a o n o m e što se sve još m o ž e d o g o d i t i « ( a k o se t r e n d ne z a u s t a v i ) i još j e d n a »klasična« o r i j e n t a c i j a za širu p r i č u o roditeljskoj kulturi i s u b k u l t u r i : »ne r a d i se s a m o o t o m e ( m o d s i m a i r o c k e r i ma). C o h e n n a v o d i » t v r d u jez­ gru stabilnih atributa«. Sljedeću o r i j e n t a c i j u C o h e n n a z i v a » p r o r o č a n s t v o m k r a j a « . Orijentacije J e d n a o d p r v i h u o č e n i h o r i j e n t a c i j a jest o n a o n e s r e ć i . B r i t a n i j i . r a z b o j n i k a . n j e g o v a s e l i č n o s t p r o m i j e n i l a « . Reakcija: teme stavova i mišljenja N a k o n što j e » n e p o s r e d n a o p a s n o s t « p r o š l a . tajfunima i d r u g i m prirodnim katastrofama. str. d u g a kosa.

m e n t a l n o . u k o j e m su m o d s i i r o c k e r i bili ključni akteri i p o n e k a d sinonimi nereda i devijacije. a senzitizacijom m o ž e ­ mo o b j a s n i t i i prisutnost i n c i d e n a t a u n a s l o v i m a č a k i o n d a k a d s u s a s v i m i z o s t a l i . o d n o s n o teorijom zavjere. spojene u tipičnim istupima pojedinih predstavni­ k a r o d i t e l j s k e k u l t u r e k o j i k a ž u » z n a m d a j e t o statistički m a n j i n a . societalnu kulturu kontrole i eksploataciju. « Teza o m a n j i n i . C o h e n dijeli n a tri p o s e b n a p o d r u č j a a n a l i z e . M l a d i s u bili p r i k a z i v a n i n a d v a n a č i n a . C o h e n naziva » k a b a l i z m o m « . za lošim djetinjstvom. za narušenim roditeljskim d o m o m . k a d a se p o n a v l j a n a s u d u . n a g l a š a v a C o h e n . n a » p o m a k u n j i h a l a « . a l i m n o g o t o g a što m l a d i d a n a s r a d e m e p l a š i . Uzroci U vezi s t e m o m u z r o k a p o n a š a n j a m o d s a i r o c k e r a .u p m l a d i h ljudi«. d o k j e v e ć i n a primjerna.j e d a n tip o p i s a s v i m a j e p r i p i s i v a o » u z a v r e l u krv«. a o b j e slike. T a j j e p r o ­ ces p o v e z a n s o p i s a n i m p r o c e s o m » a m p l i f i k a c i j e d e v i j a c i j e « i efektom kotrljajuće g r u d e snijega.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA »cezari o d s t r u g o t i n e « . n a p r o c e s s e n z i t i z a cije. a d r u g i j e g o ­ v o r i o k a k o j e riječ o e k s t r e m n o j m a n j i n i . Još j e d n u o d p r i s u t n i h t e m a o u z r o c i m a S . T e m a m l a d i h ljudi k a o takvih provlačila se svim n a p i s i m a . o d v a j a j u ć i uži aspekt d o s a d e (koju su lokalni ugostiteljski djelatnici d o s l o v n o s h v a t i l i b u n e ć i s e k a k o t o n i j e i s t i n a jer u n j i h o ­ vim mjestima ima dovoljno p o n u d e za p r o v o đ e n j e m slo­ bodnog vremena mladih) od o n o g a drugog. p o p u t b e a t n i k a z a k o j e j e l o k a l n a p o l i c i j a izjav105 . D o s a d a će prevladavati k a o t e m a u subkulturi m l a d i h i kasnije. u tu p r o š i r e n u mrežu upali su i raznovrsni d r u g i akteri. i k a k o bi se ovi već inficirani izlije104 Senzitizacija Proces senzitizacije m e d i j s k i j e z a p o č e o s t v a r a n j e m v e ć e o s j e t l j i v o s t i z a t e m u » h u l i g a n i z m a « i n a č i n o m izvješta­ v a n j a o t a k v o m p o n a š a n j u . C o h e n d o b r o primjećuje da je p o d a t a k o većini k o j a je d o b r a i p o s l u š n a z a p r a v o u f u n k c i j i rješenja r o d i t e l j ­ ske k u l t u r e .n e u r a v n o t e ž e n i « i slično. p o n a š a n j e m o d s a i r o c k e r a b i o je »znak da se treba vratiti disciplini«. Drugi d i o reakcije društva. d a v i d e k o l i k o j e n j i h o v a kazna zaslužena u odnosu na idealnu protukoncepciju p o n a š a n j a . n a j š i r e m s m i s l u d o m i n i r a l i su m e d i j i m a . j e d a n o d uvjeta z a uspješnu » c e r e m o n i j u d e g r a d a c i j e statusa«. n a l a z e se č e s t o zajedno. o p i s i v a n i k a o infekcija koja nalaže hitnu akciju kako se i d r u g i dijelovi društva ne bi inficirali. Socijalni uzroci u i uz t e o r i j u o »ogledalu« društva naglasak je bio na »društvenoj bole­ sti«. služi z a p r i k a z i v a n j e i u p u ć i v a n j e i d e a l n e slike m l a d e ž i p r e m a o p t u ž e n i m a . »Sirenje m r e ž e « t a k o đ e r j e d i o p r o ­ cesa senzitizacije unutar reakcije društva. po kojoj j e riječ o p l a n i r a n o j i p r i p r e m a n o j d e s t r u k c i j i . S. od punka do japanske »Otaku« subkulturne razdjelnice od d o m i n a n t n e kulture. po analogiji s istraživanji­ ma k a t a s t r o f a n a z v a n f a z a m a rescue i remedy. č i l i . t a k o d a s u d o g a đ a j i k o j i b i r a n i j e bili o p i s i v a n i k a o o b i č n a s u b o t n j a g u ž v a p o s t a l i d i j e l o m »šireg f e n o m e n a « . ma kako o n a bila u Britaniji klasno o d r e đ e n a . po kojem je d o s a d a bila »psihološki m a k e . d o g a đ a j i iz l j e t o v a l i š t a n a o b a l i bili s u s i m p t o m b o l e s t i . T e m a d o ­ sade zaključuje o d j e l j a k o reakciji društva kroz stvaranje t e m a t s k e p o d l o g e z a s t a v o v e i m i š l j e n j a . » d u g o k o s i . u reakciji društva prisutno je »ujedinjenje« d o m i n a n t n e kulture. o » m a n j i n i i v e ć i n i « . . cijela g e n e r a c i j a je n e k a k o . koji prije stvaranja m o r a l n e p a n i k e o m o d s i m a i r o c k e r i m a nisu bili n a u d a r u r e p r e s i j e . Cohen primjećuje kako »klasični« motivi ovoga puta izostaju. . T o je. pa iako to C o h e n eksplicitno ne n a v o d i . nitko nije p o s e g n u o za r a z v e d e n i m b r a k o v i m a .

i visokoformaliziranih institucija države s d r u g e strane. Eskalaciju kontrolnih m j e r a č v r s t o j e o d r e d i o o p ć i sustav v r i j e d n o s t i s t v o r e n u i n v e n t o r i j u .uzimanje remenja kako bi m l a d i m devijantima spadale hlače! Na kraju razmatranja ponašanja aktera socijalne kontrole. » o d u z e t i i m m o t o r e « . s kontekstom aktera i spoznaja o subkulturi u Hrvatskoj. ultimativna formalizacija postiže se s t v a r a n j e m n o v i h z a k o n a . reaktualizirajući tako američke teoI07 . »uvesti š i b u « . a k t e r i s o c i j a l n e k o n t r o l e iznosili s l j e d e ć e p r i j e d l o g e : »zabraniti m o d o d j e ć u i frizuru«. do rastućeg uključivanja d r u g i h i n d i v i d u a l a c a i g r u p a . B r i t a n i j i i S A D . g d j e su se uz o r g a n e v l a s t i . koji se o g r a đ i v a o riječi­ m a » d j e t i n j a s t a a k c i j a m o r a susresti i s l i č n u k a z n u « . C o h e n analizira b r o j n e s u d s k e p r e d s t a v e . P o l i c i j a j e d o i s t a d o b i v a l a sve više z a d a t a k a i t r o š i l a sve više n o v c a u »ri­ t u a l n i m d e m o n s t r a c i j a m a sile«. s u d s t v o i policiju. » o s n o v a t i r a d n e l o g o r e za m o d s e i rockere«. URBANA PLEMENA N o v e m e t o d e k o n t r o l e s p a d a j u u p o d r u č j e i n o v a c i j e . ili o n i h k o j i s u n a p r o s t o k a m p i r a l i ili s p a v a l i n a p l a ž i . s t e r e o t i p e . D r u š t v e n a k o n ­ trola.sličnosti i r a z l i k a i z m e đ u k o n t e k s t a a k t e r a i t e o r i j e o s u b k u l t u r i u V. T a k o s u . ) IOC Eksploatacija S. C o h e n problematizira eksploataciju u k o m e r c i j a l n o j i ideološkoj dimenziji. » d j e c a k o j a g r a d e d v o r c e u p i j e s k u « i »čestiti t r g o v c i « . N e f o r m a l n a s o c i e t a l n a r e a k c i j a m o ž e biti p r o š i ­ rena i f o r m a l i z i r a n a . koja s e sastoji o d n e f o r m a l n i h m e h a n i z a m a j a v n o g m n i j e n j a s j e d n e strane. raščlanjena je u C o h e n o v u pristupu m o r a l n o j panici na proces difuzije. koje su akteri socijalne kontrole iznijeli u t i j e k u m o r a l n e p a n i k e o k o m o d s a i r o c k e r a . p r e d ­ lažući da se m o d s i m a i r o c k e r i m a podijele čekići k a k o bi s a m i m o r a l i r a z b i j a t i vlastite m o t o r e . pojavile i n e f o r m a l n e g r u p e na l o k a l n o j razini k o j e s u htjele d j e l o v a t i r a d i k a l n i j e . u i n s t i t u c i o n a l n u s u r a d n j u ili k o n k r e t n u a k c i j u u s v o j i m s r e d i n a m a k a d a j e b i l o p r i m i j e ć e n o »slič­ no« p o n a š a n j e a d o l e s c e n a t a .u . eskalacije i inovacije. »objaviti im i m e n a « i. str. C o h e n . m i t o l o g i j e . Ta igra se zove d e g r a d a c i j a statusa. » z a b r a n i t i i m izlaske«. a sudski procesi m o d s i m a i r o c k e r i m a pravi su primjer c e r e m o n i j e d e g r a d a c i j e . s t i g m e . D i f u z i j a o d l o k a l n e d o n a c i o n a l n e r a z i n e u v l a č i l a j e sve više a k t e r a n a d z o r a . a niz inovativnih prijedloga. « (S. » d a t i više o v l a s t i p o l i c i j i « . » m a m e i tate«. 9 8 . bez o b z i r a n a n j i h o v u u d a l j e n o s t o d m j e s t a » n e s r e ć e « . Societalna kultura kontrole O v d j e se analizira organizirana reakcija. stvarajući od pojedinih sudaca n a c i o n a l n e heroje. S. p e r c e p c i j u d j e t i n j a s t o s t i d r u g i h ili b a r e m na P e r g a u d o v u d j e č j u književnost.Benjamin Perasović l j i v a l a d a s n j i m a n e m a n i k a k v i h p r o b l e m a . zaklju­ čujući k a k o je sudstvo o d l i č n a pozornica za igru društva. M e đ u ostalim inovativnim prijedlozima našao se o n a j j e d n o g suca za prekršaje. a l i t a k o đ e r p r o i z v o d i (ili p o k u š a v a p r o i z v e s t i ) n o v e m e t o d e k o n t r o l e . z a ­ služuje n a v o đ e n j e i z b o g k a s n i j e r a s p r a v e o j e d n o m o d t e ­ m e l j n i h p r o b l e m a o v e r a d n j e . » O d prve reakcije na lokalnoj razini. k o j e s u d o b i l e i velik p u b l i c i t e t . institucionalne n o r m e i p r o c e d u r e . n e z a d o v o l j n e o š t r i n o m k a z n i i p r i s t u p o m viših i n s t a n c i j a d r u š t v a . a d o d a t n o s u p o t r e b e oštrijih m j e r a o s n a ž i v a n e i u v o ­ đ e n j e m s l i k a o n i h k o j e t r e b a zaštititi. m e đ u k o j i m a s u s e isticali »nevini turisti na o d m o r u « . i z n a d s v e g a . 1 9 7 2 / 8 0 . p o l i c i j a u S o u t h e n d u u v e l a je novu m e t o d u kažnjavanja . proces difuzije proizveo je o p ć i sustav v j e r o v a n j a . »starci«. u s k l a d u s prijašnjim d o ­ g a đ a j i m a i i n t e r p r e t a c i j o m tih d o g a đ a j a u j a v n o s t i . Bez r e f e r e n c i j a n a vlastiti i n f a n t i l i z a m . č e m u s u d o d a n i i v o j n i zrakoplovi. P o l i c i j a i s u d s t v o ( o k o j i m a ć e s e više g o v o r i t i u n a s t a v k u ) t a k o đ e r s u r e a g i r a l i na osnovi stvorene senzitizacije. u n u t a r k a m p a n j e .

. Mediji »mapiraju« određeni d o g a đ a j . najave otvaranja gradske vijećnice kako bi postala sudni­ c o m p r e k o v i k e n d a . N a k o n sustavnog prikaza reakcije društva na inicijalnu d e v i j a c i j u . profitiraju od kriminalizacije m o d s a i rockera. s p r o b l e m o m svijesti i ideologije. Proces o z n a č i v a n j a (pridava­ nja socijalnog značenja d o g a đ a j i m a ) pretpostavlja. n a m e ć e zaključak o o p r a v ­ danosti interakcionističkog pristupa teorije etiketiranja i perspektive societalne reakcije. J e f f e r s o n . ) p o d u z e l i t r i n a e s t o m j e s e č n o istraživanje m o r a l n e p a ­ nike n a s t a l e o k o n o v o s t v o r e n e e t i k e t e » m u g g i n g « ( n a s i l n i č ­ ke p l j a č k e ) . z a p r a v o p o j a č a l i d e v i j a c i j u (»nesreću«) umjesto da je smanjuju. o d v j e t n i c i . uz brižljivu p r i p r e m u cijele predstave i d e m o n s t r a c i j e sile. P o s t o j a o j e niz o r g a n i z a c i j a k o j e s u p r o d a v a l e p o ­ s e b n u r o b u ili n u d i l e p o s e b n e u s l u g e d e v i j a n t i m a . specifičnu »socijalnu proizvodnju vijesti«. u o v o m slučaju C o h e n o v i opisi novinarske ekploatacije u razdoblju m o r a l n e panike predstavljaju v e o m a sličan o b ­ razac p o n a š a n j u medija zabilježenom panike o k o »darkera« u Hrvatskoj. 1 9 9 8 . i z r a v n o ili neizravno. To je v e o m a važno uočiti u situacijama u kojima medij oblikuje i n f o r m a c i j e k o j e leže i z v a n i z r a v n o g iskustva p u b l i k e i d r u ­ štva u t e m e l j e n o g u o č e k i v a n j i m a k o n s e n z u s a . C o h e n se v r a ć a f a z a m a » u p o z o r e n j a « i » u t j e c a j a « . l a k o je riječ o n e č e m t i p i č n o m za d i o novinarstva i senzacionalističkog pristupa. smještaju ga u okvir značenja i interpretacije. Svijet r e k l a m e o b i l a t o s e k o r i s t i o stilskim o b i l j e ž j i m a » n a ­ r o d n i h đ a v o l a « . što je m e d i j s k i p o j a m a ne termin pravne regulative). b i o je šire p r i h v a ć e n . po m o g u ć n o s t i u r a z b i j a n j u g o v o r n i c e . jasno je k a k o o d l u č u j u ć a razlika proiz­ lazi u p r a v o i z p e r c e p c i j e i o d r e đ e n j a » p o p l a v e « ili » p i j a v i ­ c e « . Dok analiza medijske k a m p a n j e protiv rasno i socijalno v e o m a raspoznatljivih »muggera« ( a k t e r a » p l j a č k i s p r e m l a ć i v a n j e m « . f o t o g r a f i . C o h e n zaključuje kako su takva upozorenja. stvarajući atmosferu k o j u C o h e n n a z i v a »lov n a m o d s e « n a v o d e ć i p r i m j e r e m e ­ dijske g l a d i za f o t o g r a f i j a m a »devijanata na djelu«. a p o l i ­ c i j a . k o j e m se medijski akter o b r a ć a i koji istoIOQ I08 . H a l i i s u r a d n i c i su » d e k o d i r a l i « m e d i j s k e p o r u k e i opisivali nastajanje diskursa. T a k o s u i g r a đ a n i B r i g h t o n a j a v n o bili p o z i v a n i u doba moralne da o d m a h zovu policiju a k o u svom g r a d u primijete »mali Clacton«. b a n k e . autori se na osnovi pre­ poznatog procesa medijskog mapiranja i konvencionalnog r a z u m i j e v a n j a . kao i o p ć o m »krizom h e g e m o n i j e « . g r a đ a n i s e e v a k u i r a j u (ili u n e ­ k o m d r u g o m slučaju odlaze u skloništa) i takva praksa (posebno a k o je upozorenje p r a v o d o b n o ) s m a n j u j e efekte n e s r e ć e . sastajali su se u v e l i k o m broju na p o p u l a r n i m okupljalištima. i isto­ vremeno p o m a ž e izgradnji društva k a o konsenzusa. a u istim t i r a ž n i m l i s t o v i m a u k o j i m a se s t v a r a l a m o r a l n a p a n i k a . p r e m a T h o m p s o n . C o h e n o v k o n c e p t . Prateći »uvoz« i š i r e n j e t e r m i n a iz a m e r i č k o g konteksta u Engleskoj. r e d a i r u t i n e . s u d s k i s l u ž b e n i c i i s l i č n i . proizvode precjenjivanje devijacije koje d o v o d i do eskalacije u kontrolnoj kulturi. k a d a s e z a č u j e s i r e n a . r e l i g i j s k e ili p o l i ­ tičke. T a k o su H a l l . a l i i k r i t i z i r a n u n u t a r maksističkog usmjerenja b i r m i n g h a m s k e škole koja je ne­ o p h o d n i m smatrala nadopuniti C o h e n o v pristup »reakcije na devijaciju« i povezati aktere m o r a l n e p a n i k e s p o m a c i ­ m a u s t r u k t u r i k l a s a i o d n o s i m a m o ć i . I d e o l o š k a e k s p l o a t a c i j a u k l j u č u j e m n o g e g r u p e i p o j e d i n c e koji su koristili referiranje na d e ­ v i j a c i j u m o d s a i r o c k e r a z a s v o j e c i l j e v e . Iz u s p o r e d b e s fazama upozorenja i utjecaja u istraživanjima prirodnih katastrofa i nesreća. C l a r k e i Roberts ( 1 9 7 0 . stvaranja inventorija i senzitizacije koji m e đ u ­ sobno povratno djeluju. Brojni n o v i n a r i . o b j a v l j i v a n i s u »kvizovi« s t e m o m »jeste l i m o d ili r o c k e r « . d o b r i m d i j e l o m izrastao i z i n t e r a k c i o ­ nističke t r a d i c i j e .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA rije ( o d s t a r o č i k a š k e d o i n t e r a k c i o n i s t i č k e ) o p r e p l e t a n j i m a i specifičnim s i m b i o z a m a k r i m i n a l n o g i n e k r i m i n a l n o g svi­ j e t a .

p r e d s t a v l j a l i su k l j u č n i . a po H a l l o v i m j i j e č i m a (HaJLLsur. Levi Strauss i B a r t h e s . i n j e g o v prvi d i r e k t o r b i o j e R i c h a r d H o g g a r t . h r a n e ć i s e s o c i o l o g i j o m u svom promišljanju kulturne prakse. o d 1 9 6 8 . d o 1 9 7 9 .dominacije i regulacije. b i o j e Stuart H a l l . ) p o j a m kulture se š i r i o j v e više p r e m a » ž i v l j e n i m « k u l t u r a m a .m e d i j a koje stvara subkultura. pokazujući da ciklus reprodukcije dominantnih ideja u radu Halla i suradnika n i j e s t v o r e n z a v j e r o m . I d e o ­ loška r e p r o d u k c i j a odvija se s o b z i r o m na p r o c e s trans­ f o r m a c i j e . k a d a » š k o l a « nije d j e l a t ­ n a . a koristi se i d a n a s . U s k l o p u definiranja kulture i analize književnih djela u početku n a stoja_osejzbjeći_dloj]pjria odre­ đenje kulture. n e g o j e p r o i z v e d e n o . k a o i m i k r o . Kultura j e j j v i j e k bila u množini. sve d o d a n a s . priključili i studenti društvenih znanosti. Stuart Hall 110 . Birminghamska škola » B i r m i n g h a m s k a škola« je p o j a m koji se često koristio u sociološkoj literaturi. definitivno uspostav­ ljajući a n t r o p o l o š k u definiciju kulture k a o okvira p r o p i t i v a ­ nja k u l t u r n e p r a k s e i o d n o s a s p o j m o v i m a d r u š t v e n e m o ć i . P o j m o v i p o p u t o z n a č a v a n j e ili o z n a č a v a l a č k a p r a k s a .). društvene formacije. o s o b i t o A l t h u s s e r i G r a m s c i . U p o č e t k u s u studij u p i s i v a l i s a m o s t u d e n t i k n j i ž e v n o s t i . prihvaćeni u krugu b i r m i n g h a m s k o g centra. Koncept m o r a l n e panike zadržao se u sociološkim p r i s t u p i m a r a z n o l i k i h o r i j e n t a c i j a . k o j i s u prešli p u t o d p i o n i r s k i h d a n a b i r ­ m i n g h a m s k o g c e n t r a d o šire i n s t i t u c i o n a l i z a c i j e i z v a n B r i ­ tanije. .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA v r e m e n o stvara. a za G r a m s c i j e v e p o j m o v e ( p o p u t h e g e m o n i j e ) m o ž e m o reći d a s u i d o d a ­ nas ostali t e m e l j i m a d o b r o g dijela pristupa s u v r e m e n i h k u l t u r n i h s t u d i j a . 1 9 8 0 . bez obzira na protivljenje ključnih a u t o r a š k o l e . Puno i m e centra bilo je »Centar za s u v r e m e n e kulturne studije«. pozitivne identifikacije. p o t i c a j n i o k v i r za i s t r a ž i v a n j a . kako izravnim prenošenjem »primarne definicije« n e k o g d o g a đ a j a u »javni i d i o m « . niti j e m e h a n i č k i ili a u t o m a t s k i .. o t p o r a i bor­ b e . osnažili su t v r d n j u d a z n a č e n j e nije d a n o . Taj m o m e n t u birminghamskoj analizi m o r a l n e panike naglašava T h o m p s o n (1998. a l i s u s e p o s l i j e .. a n j e g o v n a j p o z n a t i j i d i r e k t o r u r a z d o b l j u k a d a j e »škola« p r o f i l i r a l a svoj pristup. što g a s a m i m e d i j i p r o v o d e n a d v l a s t i t i m » s i r o ­ vinama«. 6. Istraživački c e n t a r z a p o s l i j e d i p l o m s k i s t u d i j s v e u č i l i š t a u B i r m i n g h a m u p o č e o je raditi 1 9 6 3 . i a k o j e niz autor(ic)a upozorio na nedostatnost izvornog koncepta u razumijevanju medijskih utjecaja drukčijeg smjera. u n u t a r iste k v o t e . upućuju u pravcu razumijevanja ideološke reprodukcije. prvenstveno na a m e r i č k i m sveučilištima. t a k o i » r e p r e z e n t i r a n j e m javnog mnijenja« i artikulacijama »moralne većine«.

Birminghamska 113 . O d b i j a o j e p o j a m š k o l e ( H a l i . i tvorilo specifičan p o j m o v n i o k v i r s o c i o l o g i j i s u b k u l t u r e d a l e k o izvan g r a n i c a b i r m i n g h a m s k o g »Centra za suvremene kulturne studije«. Iz b r o j n i h r a ­ d o v a » b i r m i n g h a m s k i h a u t o r a « . artikulacije. B r i ­ t a n i j i s e d a m d e s e t i h g o d i n a . p o p u t S t u a r t a I lulici i D i c k a H e b d i g e a . ) želeći n a g l a s i t i o t v o ­ renost i p o t r e b u i z b j e g a v a n j a k o d i f i c i r a n j a i stvaranja » p r a ­ vovjerja«. i to s o b z i r o m na specifično područje subkulture m l a d i h . o v d j e je p o t r e b n o izdvojiti o n e koji su ključni za o d a b i r i definiranje g l a v n i h p o j m o v a . Nastajanje »postmodernih« pristupa i artikuliranje »kritičkog p o s t m o d e r n i z m a « nesumnjivo je snažno utjecalo n a t e a u t o r e .URBANA PLEMENA j e j e d a n od najpoznatijih predstavnika birminghamske škoI j T k l i u č n a teojijskaLiiaumJiui^ studijcu-fluloiiiiiJLdop r i n o s nije o g r a n i č e n s a m o n a t e o r i j s k o p o d r u č j e r a z r a d e pojmova hegemonije. u d r u g i m sredinama. što j e u t j e c a l o n a d r u g e a u ­ tore. no opisi a u t o r s k o g kolektivnog r a d a i zajednič­ k o g t r u d a o k o b i t n i h t e m a i p o j m o v a ( H a l i i sur. za o k o s n i c u i s t r a ž i v a n j a i p r o m i š l j a n j a s u b k u l t u r e u V. 1 9 8 0 . n a m e ć e s e z a k l j u č a k o b a r e m »dva H a l l a « ili » d v a H e b d i g e a « . kodiranja i dekodiranja. o m o g u ć u j e g o v o r o »birminghamskoj školi«. kao i na eksplicitno subkulturnu tematiku. čiji s u kasniji r a d o v i p i s a n i u s t a l n o m d i j a l o g u s pojmovima i konceptima postmoderne.. ideologije. U p r a v o je ta škola reafirmirala p o j a m subkulture i nasta­ vila n a s l i j e d e M e r t o n o v i h u č e n i k a o »soluciji n a p r o b l e m « koji je l o c i r a n u s o c i j a l n o j strukturi d r u š t v a . u č i j o j p o z a d i n i s t o j e p r o m j e n e u t e o r i j s k o . nego—se—proteže—i—na_područje-istraživanja moralne panike. 1 9 8 9 . A k g _ s _ d c i n a š n j i m _ y j ^ m j e n s k i m o d m a k o m s a g I ed a m o r a d k l j u č n i h b i r m i n g h a m s k i h a u t o r a . što se m o ž e p e r i o d i z i r a t i na » r a n i j e « i »kasnije« r a z d o b l j e . ) većine aktera birminghamskih (sub)kulturnih studija se­ damdesetih.m e t o d o l o š k i m zasnivanjima a u t o r s k o g istraživanja i d i j a l o g s p r a v c i m a p o p u t s t r u k t u r a l i z m a ili p o s t s t r u k t u r a lizma.

sve više l j u d i p u t u j e n a m j e s t o r a d a . nalaze se u »ranim r a d o v i m a « C o h e n a . a ne poštujući proširene p o r o d i c e r a d n i č k e klase i široke mreže srodstva koje su poprilično pokidane i tadašnjim arhitektonskim intervenci­ j a m a . Po C o h e n u . Ključ­ na interpretacija subkulture kao simboličkog razrješenja proturječnosti. t a k o d a s e t e m e i p r o b l e m i r a d n o g m j e s t a n e o s j e ć a j u više povezanima s problemima zajednice. javni i k o m u n a l n i prostori z a j e d n i c e t a k o đ e r s u r a s p r š e n i ili e l i m i n i r a n i . m a t i č n o j klasnoj kulturi. stvorene o n o što j e n e k a d b i l o i z v o r o m p o d r š k e i s i g u r n o s t i . stila.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA š k o l a . C o ­ h e n je istraživao p r o m j e n e koje su se pedesetih g o d i n a d o g a đ a l e u londonskom East-endu. uz pozicioniranje subkulture u strukturi d r u ­ štva. s l e n g a . kao i druga inspirativna uporišta b i r m i n g h a m skog pristupa subkulturi. svoju frustraciju može usmjeriti prema djeci. g e n e r a c i j s k u i s i m b o l i č k u razinu. p r o t u r j e č n o s t i k o j e o s t a j u s k r i v e n e ili n e r a - 114 115 . D r u g a posljedica je p o j a v a niza sub­ kultura m l a d i h . s o b z i r o m n a šire p o d r u č j e » k u l t u r n i h s t u d i j a ^ L v l a stitu p r o d u k c i j u k o j a t e m a t s k i p r e k o r a č u j e o k v i r e s u b k u l ­ ture m l a d i h . zajedno sa zanatskim n a č i n o m proizvodnje. »dućan na uglu«. C o h e n . H a l l a . « (P. » n a j b l i ž i m a i n a j d r a ž i m a « . C l a r k e a . t o j e b i o n a č i n n a k o j i s u l j u d i željeli izbjeći k l a u s t r o f o b i č n u tenziju o b i t e l j s k o g ž i v o t a . a C o h e n a n a ­ lizira i »krizu v o d s t v a « z a j e d n i c e k o j u p r i p i s u j e p r o m j e n a m a uzrokovanim nestankom radničke aristokracije. d a k l e »oženiti s e d a b i se m a k n u l i od kuće«. e t n o g r a f s k a istraživanja i p a r a d i g m u »otpora kroz rituale«. ovdje je prvenstveno važna k a o zajednički nazivnik o n o g a u t o r s k o g d o p r i n o s a koji je o b o g a t i o soci­ o l o g i j u subkulture m l a d i h i koji je. 1 9 7 2 . p r e m ­ d a » m a g i č n o « . Prva j e rast m l a d i h b r a k o v a . Tako je C o h e n . stvorili p r e p o z n a t l j i v g o v o r o s u b k u l ­ turi k a o s i m b o l i č k o m r j e š a v a n j u p r o t u r j e č n o s t i k o l e k t i v n o doživljenih u roditeljskoj. Phil C o h e n je u r a d u » S u b k u l t u r a l n i k o n f l i k t i z a j e d n i c a r a d n i č k e k l a s e « p o s t a v i o t e m e l j n e teze i i n t e r p r e t a c i j e k o j e su kasnije m n o g i razvijali na sličan n a č i n . p o s t u p n o s t i g a o d o s v o j e k l j u č n e t e z e : »Latent­ na f u n k c i j a s u b k u l t u r e jest s l j e d e ć a : izraziti i razriješiti. i o b l i k o v a n j a subkultura m l a d i h unutar strukture tadašnjeg britanskog društva. postalo bojnim p o l j e m . sva p a ž n j a i » d r ž a n j e o k a n a d j e c i « svalili su se na l e đ a m l a d e ž e n e . od početka stoljeća) u o č i o različite a s p e k t e r a z a r a n j a t r a d i c i o n a l n e ( u o v o m slučaju radničke) zajednice. ) N e s t a o j e lokalni p u b . P. O s n o v n e postavke i definicije temeljnih p o j m o v a . d a s e smjesti u k o l e k t i v n i k o n t e k s t i p o s r e d u j e kroz r a z n e s t e r e o t i p e k o j i imaju funkciju smanjivanja anksioznosti koju generira interpersonalna tenzija. Willisa i d r u g i h . l a k o j e n e s t a o t r a d i c i o n a l a n sustav s r o d s t v a . t i j e k o m s e d a m d e s e t i h i početkom osamdesetih. s a d a j e anksioznosti dezintegracijom strukture zajednice. Stvaranje generacijski specifičnog simboličkog sustava C o h e n o b j a š n j a v a željom d a s e tenzija o d m a k n e o d o s o b n o g ( i n t e r p e r s o n a l n o g ) k o n t a k t a . i kao m n o g e genera­ cije s o c i o l o g a (osobito o n e čikaške. Z g r a d e koje su s a g r a đ e n e na mjestu divljih i »slumolikih« kućica g r a đ e n e su po o b r a s c u »nuclear family« srednje klase. o d s j e č e n a »izvana« i »iznutra«. » l i c e m u l i ­ ce« s u k o b a u o b i t e l j i n a v a n j s k u . simbolizirao usmjerenost birming h a m s k i h a u t o r a n a z n a č e n j a glazbe. Potrošnja i proizvodnja u z a j e d n i c i s e o d v a j a j u . k o j a . rituala. i taj p r o c e s r e z u l t i r a d v j e m a b i t n i m p o ­ s l j e d i c a m a . promatrajući nasta­ nak subkultura mladih u uvjetima dezintegracije radničke z a j e d n i c e . To se naziva i g e n e r a ­ c i j s k i m k o n f l i k t o m . razvija se u b i r m i n g h a m s k o m k r u g u od p o č e t k a do kraja sedamdesetih. H e b d i g e a .s t v a r a n j e m vlastite o b i t e l j i . jedan je od razloga za to pre­ b a c i v a n j e težišta s i n d i v i d u a l n o g i u n u t a r n j e g . t r a d i c i o ­ nalni obrasci socijalizacije (komunikacija i kontrola) nasta- vili su se r e p r o d u c i r a t i u k r u g u o b i t e l j i . središtem U samoj obitelji. te bez o b z i r a na o d r e đ e n a o d s t u p a n j a . » N e m a više b a k a i tetki k o j e č u v a j u d j e c u .

C o h e n u o č a v a o d r e đ e n e pravilnosti i cikluse. u o v o m s l u č a j u m a n u e l n o j r a d n i č k o j k l a s i « .puritanizmu i šovinizmu. str. odijevanje i glazba reflektirali su hedonistički image dobrostojećih p o t r o š a č a . Treća razina je f e n o m e n o l o š k a analiza načina na k o j i s u b k u l t u r u a k t u a l n o »žive« n j e n i n o s i t e l j i i p o d r ž a v a t e Iji. a n j i h C o ­ h e n p r e d s t a v l j a k a o d v i j e o s n o v n e g r u p e o b l i k a . koju p r o m a t r a m o na dvije razine. D r u g a razina je strukturalna ili semiotička analiza navedenih podsustava (glazbe. 1 9 7 2 . P r i s t u p a j u ć i a n a l i z i različitih s u b k u l t u r n i h s t i l o v a . u m j e s t o d r u š t v e n o p o k r e t l j i v e o p c i j e s a d a j e n a d j e l u » l u m p e n « o p c i j a . iako je tu na djelu i p r e u z i m a n j e nekih e l e m e n a t a iz subkultura srednje klase. str. Dok su argot i oblici rituala m o d s a naglasili m n o g e tradi­ cionalne vrednote njihove roditeljske kulture. skinsi reagiraju svojom o d j e ć o m protiv kontaminacije roditeljske kulture v r e d n o t a m a srednje klase i predstavljaju o b n o v u integralnih vrednota radničke klase u njihovim najrecesivnijim obilježjima . o n a i z d v a j a specifičnu p r o b l e m a t i k u pojedinih klasnih frakcija. N a k o n skinheadsa pojavljuju se c r o m b i j i . »bijelog o v r a t n i k a « . p r e u ­ z e t i m i z d r u g i h » k l a s n i h f r a k c i j a « .a r g o t (sleng) i r i t u a l . i »čini s e d a j e z a k o n s u b ­ kulturne evolucije takav da njegova d i n a m i k a dolazi ne s a m o od o d n o s a s vlastitom roditeljskom kulturom. . C o h e n . casualsi i drugi koji p r e d ­ stavljaju p o n o v o prijelaz i p o m a k p r e m a izvornoj poziciji m o d s a . C o h e n .) C o h e n smatra da raznovrsne subkulture t a k o đ e r p r e d ­ stavljaju p o k u š a j p o n o v n o g p r o n a l a ž e n j a n e k i h o d s o c i j a l n o kohezivnih e l e m e n a t a koji su razoreni u n j i h o v o j roditelj­ skoj kulturi. a l i su ih o d a b r a l i s u b k u l t u r n i a k t e r i . d a b i n a k o n t o g a n a s t a l i s k i n h e a d s i k o j i su d o v r š i l i t a j p r o c e s p r i j e l a z a . Ž i v o t n i stil k o j i s t v a r a j u s u b k u l t u r e m l a d i h d i j e l i s e n a četiri p o d s u s t a v a . može p u k o prepisati p o j m o v e te proturječnosti na p u t a koji oni prolaze o d j e d n o g strukturalnog m o m e n t a d o d r u g o g . » N a ideološkoj razini. (P. Drugi oblik. odjeće. o d n o s i s e n a više » i n f r a s t r u k t u r a l n e « o b l i k e . p o p u t hipija. ali o d r a ž a v a j u p r o m j e n e u o n i m »plastični­ jim« o b l i c i m a . t a k o d a »strani« e l e m e n t i uvedeni u glazbu i odijevanje m o d s a bivaju manje n a g l a ­ šeni i p o v l a č e s e . . n e g o i iz odnosa sa subkulturama koje pripadaju drugim klasnim f r a k c i j a m a . « (P. p o C o h e n u .n j i h o v stil je s i s t e m a t s k a inverzija m o d s a . 1 9 7 2 . a n a e k o n o m s k o j razini t o j e p r o t u r j e č n o s t i z m e đ u b u d u ć n o s t i k a o d i j e l a s o c i j a l n o m o b i l n e e l i t e ili d i j e l a n o v o g l u m p e n p r o l e t a r i j a t a . M n o g o b r o j n e subkulture koje generira roditeljska kultura t a k o su varijacije na sre­ dišnju t e m u . koja »po definiciji ne m o ž e razriješiti proturječnosti izvedene iz roditeljske kulture. T a k o j e » m o d « stil C o h e n p r i k a z a o kao pokušaj ostvarenja (iako u i m a g i n a r n o m odnosu) uvje­ ta života s o c i j a l n o m o b i l n i j e g r a d n i k a . ) N a k o n t a k v o g j a s n o g i z a o k r u ž e ­ n o g stila m o d s a . to je proturječnost između t r a d i c i o n a l n o g puritanizma radničke klase i n o v o g h e d o ­ n i z m a p o t r o š n j e . k o j i s u . k l a Il6 . C o h e n n a g l a š a v a d a g l a z b a i o d j e ć a nisu p r o i z v e d e n i u n u t a r s u b ­ k u l t u r e . u n j i h je i n v e ­ stirana subkulturna vrijednost. C o h e n ukazuje na svojevrsnu cirkularnost i zatvorenost navedenih p r o c e ­ sa. nastupa prijelazno razdoblje u kojem n a s t a j u p a r k a s i i s c o o t e r b o y s i . o d n o s n o sni p o l o ž a j i i n t e n c i o n a l n e i n v e r z i j e t o g p o l o ž a j a u stilu) kao i prijelazne oblike koje karakterizira proliferacija stilo­ v a i p r i p a d n i h n a z i v a . proturječnosti. P o C o h e n o v u s u d u . o t p o r n i j i na inovacije. Ž i v o t n i stil m o d s a k r i s t a l i z i r a o se u o p o z i c i j i p r e m a r o c k e r i m a . č e m u je uzrok karakter subkulture. o b u h v a ć a odijevanje i g l a z b u . k o m b i n i r a j u ć i ih s d r u g i m e l e m e n t i m a . 8 5 . argota i rituala).Benjamin Perasović URBANA PLEMENA zriješene u roditeljskoj kulturi«. Phil C o h e n z a s t u p a o j e p o t r e b u a n a l i z e s u b k u l t u r e n a tri r a z i n e . 58. p i š e C o h e n . Prva s e o d n o s i n a historijsku a n a l i z u . sa sljedeća dva s i m b o l i č k a p o d s u s t a v a . m o m e n t e u kojima je stil »čist« i j a s n o z a o k r u ž e n (u o d n o s u na v r i j e d n o s t i . Prvi j e relativno »plastičan«.

A u t o n o m i j a koju subkultura pruža. C o h e n . Stuart H a l l .. p o t r e b e da se o d r ž e » o b r a n e e g a « ( e g o defences) i » r o d i t e l j s k e i d e n t i f i k a ­ cije« (parental identifications) koje podržavaju obranu ega. za C o h e n a jc i stvarna (ali u v i j e k p a r c i j a l n a ) i i l u z o r n a k a o p o t p u n i » n a č i n o s l o ­ bođenja«. ) T e r i t o r i j a l n o s t j e z a C o h e n a p r o c e s u k o j e m se g r a n i c e o k o l i n e koriste da bi označile g r a n i c e g r u p e .»Sub­ k u l t u r e . o d k o n j u k t u r n i h . »Subkultura k a o simbolič­ ka struktura o s i g u r a v a difuzni osjećaj afiniteta u t e r m i n i m a z a j e d n i č k o g ž i v o t n o g stila. str. »Mladež« ( k a o i k o d nas d o n e d a v n o »omladina«) f o r s i r a n a je k a t e g o r i j a i » m e t a f o r a d r u š t v e n e p r o m j e n e « u poslijeratnom britanskom društvu. T a k o je za njega subkultura k o m p r o m i s n a solucija u zadovoljavanju dviju kontradiktornih p o t r e b a . str. z a p r a v o i n t r a s u b k u l t u r n o područje. klasne kulture. u n a t o č različitosti. autori n a v o d e primjer »boe m s k i h s u b k u l t u r a a v a n g a r d e « k o j e . i š i r e g . A u t o r i m a je stalo do »detroniziranja« p o j m a kulture m l a d i h . o s o b e n e . Kroz funkciju teritorijalnosti s u b ­ kultura postaje usidrena u kolektivnoj stvarnosti klinaca k o j i s u n j e n i n o s i t e l j i . k o j i su p o v r e m e n i . k a o i f r e u d o v s k u p r o b l e m a t i k u e g a i super e g a . z b o g postojanja različitih i n t e r e s a d o m i n a n t n i h k l a s a . k u l t u r e i k l a s a « ( C l a r k e i sur. i k o j i n a taj n a č i n p o s t a j u n e s a m o n j e n a p a s i v n a p o d r š k a . Tony Jefferson i Brian Ro­ berts (koji se p o j a v l j u j u i k a o s k u p n i a u t o r s t u d i j e o m o r a l ­ noj panici) zajedničkim teorijskim tekstom o d r e đ u j u o s n o ­ vne postavke i p o j m o v e b i r m i n g h a m s k o g pristupa . 1 9 7 2 . s jedne strane potrebe za a u t o n o m i j o m i različitošću od vla­ stitih r o d i t e l j a i n j i h o v e k u l t u r e . n e g o n j e n i svjesni a g e n t i . S u b k u l t u r a j e d i o šire. 1 9 7 2 . C o ­ h e n . C o h e n koristi m a r k s i s t i č k o n a s l i j e đ e k l a s n e a n a l i ­ ze. C l o w a r d . D o m i n a n t n a kultura n i k a d nije h o m o g e n a struktura. definiranje i »raščišćavanje terena« na k o j e m se u s p o s t a v l j a j u f e n o m e n i »kulture m l a d i h « i n j i h o ­ va b r o j n a . d o k p o d r e đ e n e kulture v o d e b o r b u p r o t i v d o m i n a n t n o g p o r e t k a (ili k o e g z i s t i r a j u .Benjamin Perasović UBBANA PLEMENA m i k r o s o c i j a l n o m n i v o u i u p i s a t i ih u i m a g i n a r n i set o d n o s a « . o s v a ­ j a j u n e k e p r o s t o r e . Teritorijal­ nost je i posljednja razina »premještanja« konflikta. p o p u t sukoba m o d s a i rockera. 8 7 . « (P. . k u l t u r n o g ( g e n e r a c i j s k o g ) . C o h e n . » u z n e m i r u j u d o m i n a n t n u k u l t u r u iznutra«) tvoreći svoje. (P. i u s v o m istraživa­ nju f e n o m e n a v o d e se G r a m s c i j e v i m razlikovanjem o r g a n ­ skih p o k r e t a . Teritorijalnost je veza i z m e đ u subkulture k a o s i m b o l i č k e s t r u k t u r e ( a C o h e n j e više p u t a n a g l a s i o d a ne treba miješati takav p o j a m subkulture s a k t u a l n i m »klin­ cima«) i n j e n o g stvarnog života. l a k o m e đ u n j i m a p o s t o j e r a z l i k e . O h l i n ) . D o ­ m i n a n t n a kultura je kultura v l a d a j u ć e klase i o n a se p r e d ­ stavlja k a o jedina kultura. P . g d j e se m e đ u g e n e r a c i j s k i konflikt (koji je već »premješteni« klasni k o n f l i k t ) seli u i n t r a g e n e r a c i j s k o . Pojam teritorijalnosti za C o h e n a je o s o b i t o v a ž a n . da bi o b j a s n i o s u b k u l t u r n u stvarnost East-enda i šireg (britan­ skog) društva. dijele n8 HQ . često medijski i ideološki p r e r a đ e n a reprezentiranja. i on ga određuje k a o premješta­ nje g e n e r a c i j s k o g k o n f l i k t a i t o s o b a p l a n a . u ž e g o b i t e l j ­ s k o g . n j i m a je z a j e d n i ­ čki o d n o s n e j e d n a k o s t i . ) U z p o j m o v e k o j e s u o d a v n o d e f i n i r a l i M e r t o n o v i u č e n i c i (A. k o j i s u r e l a t i v n o s t a l n i . a l i n e p r o p i s u j e n i k a k v u k r i s t a l i ­ ziranu g r u p n u strukturu. a ta karakteristika s u b k u l t u r n o g života ilustrirana je primjerom skinheadsa i u l o g o m nogometnih klubova u definiranju teritorijalnosti i g r u p n o g identiteta. n a d r e đ e n o s t i i p o d r e đ e n o s t i . r o d i t e l j ­ ske k u l t u r e . J o h n C l a r k e . 1 9 7 6 . ) i p r e d s t a v l j a j u temeljno promišljanje. Izlaz iz p r o t u r j e č n e s i t u a c i j e m o ž e biti ili r a n i b r a k ili o s t a n a k u s u b k u l t u r i k a o delinkventnoj aktivnosti. . Subkulturni konflikt u C o h e n o v u r a d u o d n o s i se na konflikt m e đ u raznim subkulturnim g r u p a m a . Rangiranje k l a s a u d r u š t v u p r a t i i r a n g i r a n j e k u l t u r a . p o p u t subkulture k a o o d g o v o r a na p r o b l e m socijalne struk­ t u r e . s u b k u l t u r e s u »podsistem« roditeljske kulture. neposredni i g o t o v o slučajni. i s d r u g e . 8 9 .

Te su s t a v o v e a u t o r i k o n k r e t i z i r a l i n a nizu p r i m j e r a t i p i č n i h z a b r i t a n s k e s u b k u l t u r e . m o d s a ^ J e d -dya_/_ r o c k e r a . s k i n h e a d s a itd. materijalnoj razini ostaju nerazriješeni«. a zatim prema d o m i n a n t n o j kulturi. t e d d y b o y s i p r i s v a j a j u stil o d i j e v a n j a viših k l a s a d a b i p r i k r i l i jaz i z m e đ u s v o g » n a s t u p a « s u b o ­ t o m uvečer i svojih v e ć i n o m m a n u e l n i h i nekvalificiranih z a n i m a n j a . a u t o r i o d v a j a j u »ideološke elemente« i za­ ključuju da se »sveto trojstvo« interpretacija poslijeratnih p r o m j e n a i nove u l o g e mladeži (obilje. itd. m o d s a . konsenzus i buržoa­ ziranje) z a s n i v a l o n a » s i n g u l a r n o m s o c i j a l n o m m i t u « k o j i j e tvrdio da je radnička klasa nestala. što g a o v i a u t o r i n a l a z e u s u b k u l t u r i . u p o r n o obilježje roditeljske klasne kulture. A u t o r i o b j a š n j a v a j u » d v o s t r u k u a r t i ­ kulaciju« subkulture. D o k je k o n ­ cept klase k o d a m e r i č k i h a u t o r a previše statičan. u z p o d a t k e o b r i t a n s k o m društvu. m o d s i i n z i s t i r a j u n a fetišizaciji p o t r o š n j e i s a ­ m o g stila d a b i p r i k r i l i r a s k o r a k i z m e đ u b e s k r a j n o g v i k e n ­ da i ponedjeljka ujutro obilježenog neperspektivnim p o ­ slom. Življenje »stvarnog« i »imaginarnog« o d n o s a . O d tih a u t o r a p r e u z i m a j u ( k a o i m n o g i d r u g i pisci » u b i r m i n g h a m s k o m d u h u « . C l a r k e i suradnici o p r e d j e l j u j u se za d i n a m i č n i i » k o n k r e t n o historij­ ski« p o j a m k l a s e . p r e d s t a v l j a j u ć i p o ­ s e b n a g r u p i r a n j a u n u t a r širih o b r a z a c a k u l t u r e r a d n i č k e klase. Autori d o k a z u j u supro­ tno. okreću i konceptima »delinkventne subkulture« i » s r e d i š n j i h p r e o k u p a c i j a « k o j e s u a m e r i č k i a u t o r i smjestili u r a d n i č k u (ili »nižu«) k l a s u . a to što p r i k r i v a j e a u t o r i m a m n o g o v a ž n i j e o d o n o g a što o t k r i ­ v a . poput zloglasnih »delinkventnih kultura« muških adolescenata radničke klase. skinheadsi p o n o v o uspostavljaju vrijednosti i tipove »bratstva« t i p i č n e z a t r a d i c i o n a l n u radničku klasu koja nestaje. jer o n » p r i k r i v a razlike u slojevima«. na »konkretnoj. g d j e s e izvor č e s t o i n e n a v o d i ) s t r u k t u r n o l o c i r a n j e » p r o b l e m a « . poput teddy boysa. N e k e subkulture su redovno. k a o i posebnost unutar obrazaca »običnih« a d o l e ­ s c e n a t a iste t e k l a s e . stil. Riječ j e o t o m e da mladi od roditelja nasljeđuju »kulturnu orijenta­ c i j u p r e m a problematici k o j a je z a j e d n i č k a za k l a s u u c j e ­ lini« i k o j a o d r e đ u j e o b l i k i s m i s a o .»čitanje« s u b k u l t u r n i h s t i l o v a k a o s i m b o l i č k i h n a ­ č i n a r a z r j e š e n j a p r o t u r j e č n o s t i n a s l i j e đ e n i h i k o l e k t i v n o is­ kušanih u matičnoj (roditeljskoj) klasnoj kulturi. »klasnu o s n o v u kulture mladih« i »odnos kul­ ture m l a d i h p r e m a roditeljskoj i d o m i n a n t n o j kulturi«. središnje p r e o k u p a c i j e i milieu z a o k u p l j a j u pozornost jav­ nosti a n a k o n n e k o g v r e m e n a s e g a s e . » k o n s e n z u s « i » b u r ž o a z i r a n j e « (embourgeoisement). V a l j a n i m i d u b o k i m s m a t r a j u p r i s t u p k o j i n a l a z e u n a v e d e n o m r a d u Phila C o h e n a . naglašavajući » p o n o v n o pojavljivanje« klase a n a l i z o m s o c i j a l n e s t r u k t u r e . N a k o n raščlanjivanja m o g u ć e g sadržaja navede­ nih p o j m o v a . To što e v e n t u a l n o o t k r i v a tiče se p r o m j e n a u d r u š t v u i neospornih p o m a k a u potrošnji. Autori n a g l a š a v a j u da p r o b l e m i koje subkultura »razrješava«. to su » o b i l j e « . T a k o k o d r a z l i ­ čitih b i r m i n g h a m s k i h a u t o r a d o m i n i r a z a j e d n i č k a k a r a k t e ­ ristika .) koje_ m o g u b i t i r a z l i č i t e a l i unutar okvira roditeljske kulture radničke k l a s e ^ Z b o g toga su subkulture r a d n i č k e klase još d o d a t n o p o d r e đ e n e u o d ­ n o s u n a d o m i n a n t n u k u l t u r u s r e d n j e k l a s e ili b u r ž o a z i j e . č i j a s p e c i f i č n a o d j e ć a . z n a č e n j a p r i d a n a r a z l i ­ čitim p o d r u č j i m a društvenog života m l a d i h .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA kulturu (roditeljsku) » u r b a n e kulturne inteligencije srednje k l a s e « i niz p r i m j e r a s u b k u l t u r a ( d e l i n k v e n t n i h . Iz o v o g a je jasno da autori ne koriste p o j a m k u l t u r e m l a d i h . no autore p r i m a r n o zanimaju o n e nestalne subkulture. koje se pojavljuju s a m o u određenim povijesnim trenucima. prvo p r e m a roditeljskoj kulturi (u ve­ ćini analiziranih p r i m j e r a kulturi radničke klase). pri č e m u s e . p o k l a p a s e s A l t h u s serovim pristupom ideologiji koju karakterizira jedinstvo 121 120 . r o c k e r a ili s k i n h e a d s a . č e m u autori prilaze kroz tri b i t n a p o j m a p o v e z a n a s n a s t a j e n j e m m i t a o j e d i n s t v e n o j k u l t u r i ili k l a s i m l a d i h u p o s l i j e r a t n o m b r i t a n s k o m d r u š t v u .

sve d o n e m o g u ć n o s t i s t v a r n o g n a d z o r a n a d i n d i v i d u a l n i m ili g r u p ­ n i m ž i v o t o m . o »historijskom b l o k u « . U s p o r e đ u j u ć i ž i v o t n e s t i l o v e . ) S u d j e l u j u ć i m p r o m a t r a n j e m p r e d s t a v l j a žive aktere motociklističke. d o s t u p n o g »smeća« s tržišta »industrije svijesti«. Za upotrebu pojma homologije istraživanja u birminghamskoj centra. k a o i hipijevske s u b k u l ­ ture. W i l l i s o v a studija p o k a z u j e p r e d n o s t i e t n o g r a f s k o g r a d a . vozila. koji j e u o v o m slučaju o b i l n o n a d o p u n j e n t e o r i j o m . Č i t a l a c m o ž e i bez a u t o r o v o g p o j a š n j e n j a shvatiti n a koji n a č i n g r u p e i z b j e g a v a j u » n a j ­ goru« i »temeljnu« d o m i n a c i j u . o d r ž a v a t i . z a t o j e riječ o s a v e z u f r a k ­ cija v l a d a j u ć e klase. m o r a s e z a d o b i t i .). »bikerske«. a b o r b a z a s u g l a ­ s n o s t i o p ć e n i t o b o r b a z a h e g e m o n i j u o d v i j a s e n a više r a ­ zličitih r a z i n a i n a č i n a . H e g e m o n i j a djeluje uključivanjem (inkorporiranjem) p o d r e đ e n e klase u g l a v n e institucije i strukture k o j e p o d u p i r u vlast i d r u š t v e n i a u t o r i t e t d o m i n a n t ­ n o g poretka. »dečki na m o t o r i m a « ) i hipija (»glava«. približujući ih o p ć i m teorijskim k o n c e p t i m a a d o l e ­ prisvajanja. N e k e stvari u s u b k u l t u r n o j u p o t r e b i i m a j u . o n a p r e d s t a v ­ lja p o l j e b o r b i i p r e g o v a r a n j a . i a k o o n a n a r a v n o djeluje i kroz i d e o l o g i j u . i j e d n a je od rijetkih m e đ u ključnim b i r m i n g h a m s k i m k n j i g a m a u k o j i m a akteri g o v o r e s a m i . j e d i n i u p r v o j g e n e r a c i j i b i r m i n g h a m s k i h a u t o r a n a g o t o v o istu r a ­ zinu »proturječja« postavio rasni o d n o s . N e m o ž e o p s t a t i a k o j e iza nje s a m o o d r e đ e n i s o c i j a l n i s l o j . G r a m s c i j e v i m riječima. d o k k o d H e b d i g e a u istom r a n g u f i g u r i r a j u i Barthes i G e n e t . c r k v u . a o b j e g r u p e (bikeri i hipici) stvaraju svoju k u l t u r u o d » p r o f a n i h m a t e r i j a l a « . G l a z b a j m a sposobnost izražavanja značenja koje k o r e s p o n d i r a s o s t a l i m a s p e k t i m a ž i v o t a g r u p e o k o j o j je riječ. o n u koja se uspostavlja d o ­ m i n i r a n j e m trivijalnosti i u v j e t o v a n j e m s u b j e k t i v n o s t i . p a nije riječ o h o m o l o š k o m . n a č i n a u p o t r e b e p r e d ­ m e t a . k a k o u p o ­ z o r a v a j u W i l l i s o v i m e n t o r i . stvoriti » r e c i p r o č n i « školi j e n a j z a s l u ž n i j i P a u l W i l l i s . i m a g e j j g l a z b e n e preferencije bikera i hipija. školu. uspijevajući »oblikovati život« i u m j e s t o o č e ­ k i v a n o g a » a r b i t r a r n o g « p r i s t u p a s v i j e t u . u d a n a š n j e m z n a č e n j u h e g e m o n i j e sila s e miješa sa suglasnošću. Gramscijev pojam hegemonije p r i s u t a n je u s v i m b i r m i n g h a m s k i m t e o r i j s k i m p r i s t u p i m a i višestruko je razvijan i p r i m j e n j i v a n na klasnu situaciju V e ­ like Britanije. »freakova«). ili u s l u č a j u h i p i j a . u k a z u j u ć i n a h o m o l o g i j u i z m e đ u v r e d n o t a i ž i v o t n o g stila aktera. s d r o g a m a . Willis je p r o n a š a o vezu i z m e đ u ž i v o t a i v r e d n o t a tih g r u p a . Z a r a z l i k u o d i p a k d o m i nirajućeg teorijskog birminghamskog P a u l W i l l i s j e p r e d s t a v n i k e t n o g r a f s k o g . 1 9 7 8 . ž i v a n j a . pri č e m u su p o v i ­ jest »crnih« i » b i j e l i h « s u b k u l t u r a n e r a s k i d i v o p o v e z a n e i međusobno uvjetovane. 1977. H e g e m o n i kulturni p o r e d a k nastoji okupiti »konkurentske s v j e t o n a z o r e « . p r i j e n e g o što o p i s u j e stvarnost«. U g o t o v o s v a k o m tekstu n a j p o z n a t i j i h b i r m i n g h a m s k i h a u t o r a A l t h u s ser i G r a m s c i p o m a ž u i z g r a d n j i k a t e g o r i j a l n o g a p a r a t a i pristupa. s v o j i m j e z i k o m . H e b d i g e j e . i k o j a »izražava želju. p o p u t r o c k e r a (»bikera«. k a o i izvan njih. z a t o što o n a u o d r e đ e n o j m j e r i traži s u g l a s n o s t p o d č i n j e n e k l a s e . preuzimanja predmeta u procesu scentskih i z g r a d n j e stila. k r o z o b i t e l j . H e g e m o n i j a nije j e d n o s t a v n a » i d e o l o g i j s k a d o m i n a c i j a « . k u l t u r n e institucije. uz k l a s n u s u p r o t n o s t .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA stvarnog i i m a g i n a r n o g o d n o s a . n e g o o i n t e g r a l n o m o d n o s u g r u ­ pe s m o t o c i k l o m . ( W i l l i s . T a k o u W i l l i s o v o m istraživanju v i d i m o »rad« m a n j i n s k i h i o d b a č e n i h k u l t u r a . još č v r š ć u v e z u s g r u p o m . k r o z i n s t i t u c i j e d r ž a v e . H e g e m o n i j a je. tako i području p o p glazbe. adolescentskih identi­ f i k a c i j a i p o z n a t i h s u b k u l t u r n i h s t i l o v a . d r o g a i ekspresija glazbenih identifikacija. »po­ kretni ekvilibrij«. k a k o u p o d r u č j u k l a s n e s o c i j a l i z a c i j e u školi (Willis. n a ­ d u ili n o s t a l g i j u . r a d na p r e d m e t i m a koji u konvencionalnom svijetu nemaju nikakvo umjetničko ih k u l t u r n o z n a č e n j e . Hali i d r u g i birminghamski autori naglašavaju da hegemonija nije j e d n o s t a v n o » k l a s n a v l a d a v i n a « . k v a l i t a t i v n o g istra122 123 .

1 9 7 6 . u k o j i m a »stilistička j e z g r a « ( a k o p o ­ stoji) m o ž e biti l o c i r a n a u i z r a ž a v a n j u o p o z i c i j e v r i j e d n o s t i ­ ma šireg društva. ovratnika. ) predstavlja sinonim za b i r m i n g h a m s k a istraživanja s u b k u l ­ ture do kasnih sedamdesetih. n a s t a j e n o v i d i s kurs. 1 9 8 0 . ili posegnuti za d r u k č i j o m interpretacijom (sub)kulturnih p r a k s i i ž i v o t n o g stila b i k e r a i h i p i j a . str. što stvara »eksplozivni spoj« i s v j e d o č i o » a n a r h i j s k o m d i s k u r s u « . 1 9 9 0 . n j e g a j e ( p o s u d i v š i g a o d C l a u d e a Levi S t r a u s sa) u » s u b k u l t u m u « t e o r i j u u v e o J o h n C l a r k e ( 1 9 7 6 . Hebdigeova knjiga »Subkultura: znače­ nje stila« p o s t a l a je » s v o j e v r s n i m u d ž b e n i k o m koji se r e i z d a je g o t o v o s v a k e g o d i n e « ( R e d h e a d . lišena s u o r i g i n a l n i h z n a č e n j a poslovnosti. kravate. p r e o b r a ž a j » e d v a r d i j a n s k o g stila« što s u g a oživjeli t e d d y b o y s i p e d e s e t i h . a o d » n e ­ k a d u g l e d n o g sredstva prijevoza. d o t a d a š n j a obilježja p o s l o v n o g svijeta. U H e b d i g e o v o j analizi. b i r m i n g h a m s k o j š k o l i . i u slučaju s u b k u l t u r n o g »bricoleura« m o r a postojati o s n o v n i oblik diskursa. n a s u p r o t »civiliziranoj« »znanosti o apstrakt­ nom«) u kojoj postoji precizno sređivanje. Taj je k o n c e p t osobito važan u procesu n a s t a j a n j a stila. d o k je C l a r k u stalo do n e s l u ž b e n i h s t i l o v a . p r i č e m u » o n o što s e d o g a đ a nije stvaranje p r e d m e t a i značenja ni iz č e g a . po C l a r k e u se odvija »diferencijalnom selekcijom u n u t a r m a t r i c e p o s t o j e ć e g « . o d r e đ i v a n j e i r a s p o r e đ i v a n j e stvari u s t r u k t u r e . ili k a d s m j e š t a n e k i p r e d m e t u različit c j e l o v i t i o k v i r z n a k o v a . a m b i ­ cije. Subkulturna intervencija m o r a se ticati p r e d m e t a koji nose značenje o r g a n i z i r a n o u d o v o l j n o k o ­ h e r e n t n o m sustavu da bi u o p ć e relokacija i t r a n s f o r m a c i j a bila doživljena k a o preobrazba. N o . ( C l a r k e . prijeteći simbol g r u p n e s o l i d a r n o s t i « . str. unutar intervencije m o d s a . » K a d bricoleur premješta o d r e đ e n i (signifikantni) p r e d m e t na d r u g o m j e ­ sto u n u t a r j e d n o g s u s t a v a z n a k o v a . T o n a r a v n o nisu jedini predmeti. n e g o trans­ f o r m a c i j a i r e a r a n ž i r a n j e o n o g a što j e d a t o (ili p o s u đ e n o ) u o b r a z a c koji nosi n o v o značenje. p o p u t o d i ­ jela. P o j a m » b r i c o l a g e « k o r i š t e n j e još č e š ć e u . a k o bi čitatelj poželio umjesto h o m o l o g i j e upotrijebiti neki drugi p o j a m . p o m o ć u l o g i k e k o j a n e o d g o v a r a »našoj«. . p r e v o đ e n j e u novi k o n t e k s t i p r i l a g o d b u « . a služe z a u s p o s t a v u h o m o l o g i j a i a n a l o ­ gija između reda u prirodi i reda u društvu. H e b d i g e o p i ­ suje p r e u z i m a n j e i prisvajanje. britanske zastave su prišivane na prljave z i m s k e j a k n e ili s u o d n j i h p r a v l j e n i s a k o i . n e t e h n i č k o m u m u » p r i m i t i v ­ n o g « č o v j e k a . ) Dick H e b d i g e je »bricolage« koncept o b i l n o koristio u analizama punka. a »bricoleurima« smatra i m o d s e : oni su p r e d ­ m e t e . z a o š t r e n i k a o žileti » p r e t v o r i l i su n a r c i s o i d n o s t u ubojito oružje«. r u p a .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA (Willis ga z o v e i d i j a l e k t i č k i m ) . 1 7 7 .o r u ž j e ) . Nastajanje subkulturnih stilova. kratke kose. ) k a o k o n c e p t p r e u r e đ e n j a i rekontekstualizacije. p o p u t l i j e k o v a p r o t i v n e u r o z e ili v e s p i . 124 125 . d r o g e i g l a z b a zauzi­ m a j u u s v a k o d n e v n o m životu navedenih g r u p a . ) i uz n e k o l i k o z b o r n i k a b i r m i n g h a m s k i h a u t o r a ( H a l i i sur. . 1 9 7 6 . p r e u z e l i i stvorili u s v o j o j k u l t u r i o d t a b l e t a »cilj p o s e b i « . O s l a n j a j u ć i se na Havvkesa. 1 9 7 6 . N o . H e b d i g e »bricolage« prikazuje k a o »znanost o k o n k r e t n o m « (koja o d g o v a r a n e p i s m e n o m . « ( C l a r k e . još u v i j e k je m o g u ć e t o izvesti n a o s n o v i j a s n o g W i l l i s o v o g p r i k a z a s r e d i š n j i h p r e o k u p a c i j a i mjesta koje m o t o r i . i C l a r k e ga vidi u području mode. Te su strukture »ad hoc o d g o v o r i « na ž i v o t n u o k o l i n u .j a k n a . bez o b z i r a na to što u p r o c e s u vlastite intervencije u s v a k o d n e v n i život i k u l t u r n o p o l j e a k t e r a nije uvijek riječ o svjesnoj aktivnosti. H e b d i g e u s p o s t a v l j a v e z u i z m e đ u B r e t o n o v e ( n a d realističke) »estetike k o l a ž a « i s u b k u l t u r n o g » b r i c o l a g e « d j e ­ lovanja u kojem se suprotstavljaju naoko nepomirljive s t v a r n o s t i ( z a s t a v a . . p r e n o s i s e različita p o r u k a . k a o č i n » b r i c o l a g e a « . č e š a l j . 1 7 8 . metalni č e š l j e v i . ) B i t n a je r a z l i k a to što S t r a u s s o v » b r i c o l e u r « d j e l u j e u u v j e ­ tima mita i totemskog sustava.m a j i c a . pokornosti p r e m a vlastima i preobražena u »prazne fetiše«.

str. s m a t r a H e b d i g e . p r o b o d e n e k r o z o b r a z e . 127 . koje stvara pokušaj n a p a d a na značenje. v u l g a r n i d e s i g n itd. . kravate su bile nevezane. 9 G l a z b a se razliko­ vala od glavnog toka rocka jj30PjL_siqveći »amaterizam«^ j e d n o s t a v n o s t i i z r a v n o s t . iskopano je m n o g o J o g a iz o r m a r a . Z a k o n i koz­ metike i k o n v e n c i o n a l n e ljepote razoreni su temeljito. p o g o je najpoznatiji. što se v i d i i iz a n a l i z e p u n k e r s k o g p l e s a . Punk je izravno v r i j e đ a o i š o k i r a o . plastične vreće za s m e ć e pričvršćenej>zibgjioirna« (koje su nosili i k a o nakit. t a k o d a s u i m l a d i ć i i d j e v o j k e bili n a p a d n o n a š m i n k a n i . 1 0 6 . a s p r o t o k o m vremena i širenjem p u n k a u svijetu ostao je k a o jedini simbol autentičnog »punkerskog plesa«. ) P u n k _ n i j e o s t a o s a rno n a r a z a r a n j u g a r d e r o b e . l i c a s u se p r e t v o r i l a u » a p s t r a k t n e p o r t r e t e « u » p r o n i c l j i v o u o č e n e i precizno izvedene studije o t u đ e n j a « . skrivenih ladica i p o r n o f i l m o v a i »izneseno na ulicu. u ž i v a o u 9 Od ova tri o b l i k a plesa koje H e b d i g e n a v o d i . 1 9 8 0 . n a r a n č a s t o sa zelenim p r a m e n o v i m a . » P o t k o p a o je sve p o v e z a n e d i s k u r s e « . u o č a v a j u ć i i p r o ­ b l e m e u » č i t a n j u stila«.URBANA PLEMENA Punk je najbolji primjer u p o t r e b e t a k v o g diskursa. » p o z a « ili » r o b o t « v a r i j a n t i p l e s a . ali se p r i m a r ­ no d e f i n i r a o kroz nasilje svojih »kolaža«. uši ili usne) b i l e s u d i o o d i j e l a . g d j e je zadržalo svo|u z a b r a n j e n a z n a č e n j a « . Kosa je b o j a n a u ž u t o . o b i l n o je korištena nedopuštena ikonografija seksijalpog. ž e s t i n u (što n i j e s a s v i m n o v o u t r a d i c i j i r o c k a ) i b i l a je u s k l a d u s o s t a l i m ^ i j e i o ^ a r J i a J m a g e a k o j i je c i j e n i o sve » a b n o r m a l n o i p e r v e r z n o « . i n j e m u H e b d i g e posvećuje najviše pozornosti. i ne n a l a z e mjesto u » p o g o « . g d j e k o n v e n c i o n a l n i o b l i c i u d v a r a n j a i svi o b ­ lici h e t e r o s e k s u a l n o g i n t e r e s a k a k v i k r a s e r i t u a l e s u b o t n j i h plesnih večeri p o s t a j u s u m n j i v i . ( H e b d i g e .) što je m o d n a industrija o d a v n o o d b a c i l a k a o kič. fetišizma. dijglov-l-škoiske u n i f o r m e skrnavijeni s u p a r o l a m a j j i l a ž n o m krvlju. Punkeri su nosili klozetske lance p o p u t skupih o g r l i c a . s izbijeljeninij^piirjic i m a . k a o i sve o n o (jeftini m a t e r i j a l i .

praćena međusobnim pljuvanjima i vrijeđanjima punk sastava i simpatizera. U » d r u g o j fazi« r a z v o j a b i r m i n g h a n i s k e š k o l e k l j u č n i a u t o r i s e još više_ o d v a j a j u o d .u p e d e s e t i h i šezdesetih g o d i n a to je b i o j e d a n o d p o j m o v a u k l j u č e n i h u s o c i o l o š k o j ] ] ] e r e n j e ver­ balne agresivnosti adolescentskih g o n g o v a . str. ustanovio h o m o l o g a n odnos između dronjaka kolažne odjeće. N o . k o j i Tel Q u e l g r u p a s u p r o t s t a v l j a » v l a d a j u ć o j ideji o p r o z i r n o m o d n o s u z n a k a i p r e d m e t a « i r a d J u l i j e Kristeve n a s u b v e r z i v n i m m o g u ć n o s t i m a p o e t ­ s k o g j e z i k a .k . H e b d i g e j e . a p u n k e r i su u n e k i m e l e ­ m e n t i m a o d s k a k a l i n a g l a š a v a n j e m » p r a z n i n e « ili » b j e ž a njem od principa identiteta«. k a o p r e o b r a ž a j u . u v r e d a . u mogućnosti o b m a n e .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA n a v l a č e n j u g n j e v a (»mi v o l i m o k a d n a s mrze«) i r i j e č i m a p j e v a č a Sex Pistolsa z a l a g a o se »za k a o s . verziji ili p r i k a z u s t v a r n o s t i . povraćanja. s e n z a c i o n a l i s t i č k i m m e d i j i m a iskrivljeni i prisutni s a m o u n a r a t i v n o j k u l t u r i u r b a n i h p l e m e n a o k o j i m a je riječ. koji su. buntovnih poza i »bezdušnosti s u m a n u t e glazbe« p u n k e r a . » r e d u i miru«.o n k r e 4 f r i i v . u p r o c e s u sve d e t a l j n i j e a n a l i ­ ze p u n k e r s k o g »semiotičkog gerilskog rata« H e b d i g e u o ­ č a v a p r o b l e m e k o j i p r o i z l a z e i z o d s u t n o s t i » t r a j n o svetih označitelja«: » K a k o m o ž e m o otkriti bilo k a k v e pozitivne vrijednosti izražene u p r e d m e t i m a koji su o d a b r a n i s a m o d a b i bili o d b a č e n i ? « U o d g o v o r u n a t o p i t a n j e H e b d i g e s e l a g a n o o d m i č e o d » p r e j e d n o s t a v n i h « ili » n a g a đ a j u ć i h « čitanja koja m o g u početi tvrdnjom da je punk odjeća uka­ zivala na »modernost« i »radništvo« o z n a č e n o g . subkulturne. 1 1 5 . ) K o n ­ c e p t z n a č e n j s k e p r a k s e . z a k o j u s m a t r a d a j e pr­ venstveno motivirana šokiranjem okoline. uz n e o ­ sporne semiotičke činjenice.s t u d i j a .g ' ^ p n ' ^ : a k t e r a s u b k u l t u r e m l a d i h . n a l a z i i »pisanje«. U istraživanjima »delinkventne s u b k u l t u r e « u S A D . »radikalne značenjske prakse«. u korištenju simbola k a o »praznog e f e k t a « . a svaki k o n c e r t p r i j e t n j a z a k o n u . no n j e g o v a j e k n j i g a s t e k l a g o l e m u p o p u l a r n o s t i izvan a k a d e m s k i h k r u g o v a . G r a n i c a i z m e đ u izvođača i publike često je bila ukinuta. Značenjska praksa z a p r a v o j e »svjesno s u b v e r z i v n i b r i c o l a g e « . 1 p r e m a indivi­ d u a l n i m a k t e r i m a i »artefaktima« »pop« ( » p o p u l a r n e « . Z a t o s e n a k r a j u o s l a n j a n a i s t r a ž i v a n j a »Tel Q u e l « g r u p e k o j a s e b a v i više p r o c e s o m stvaranja značenja nego k o n a č n i m p r o i z v o d o m . ( H e b d i g e . Proces » i r o n i č n o g s a m o p o n i ž a v a n j a « vidljiv je i u s a m o m imenu »punka«. N i s u s a m o p u n k e r i a k t e r i z n a č e n j s k e p r a k s e . riječ j e o k a r a k t e r i s t i c i m n o g i h s u b k u l t u r a . H e b d i g e uočava i »neprozir­ nost« p u n k e r s k e s u b k u l t u r e . k o j a » m o ž e r e ć i što m i s l i . jer u t v r đ u j e d a je p r i v l a č n o s t z a p r a v o l e ž a l a u n e d o s t a t k u z n a č e n j a . Hebdige se ne z a d o v o l j a v a o p i s o m p r e o k r e t a n j a ili i s k r i v l j a v a n j a u o b i č a - j e n i h z n a č e n j a . T a k o s e » č i t a n j e stila« H e b d i g e u p o k a z u j e k a o n e ­ d o v o l j n o (u smislu tradicionalne semiotike) za »kontradik­ t o r a n i t e ž a k tekst p u n k stila«. H e b d i g e p r i h v a ć a i drži p r i m j e r e n i m z a a n a l i ­ zu punkerske. shvaćen isklju­ č i v o k a o p o g r d a . zasniva­ jući s e n a i d e j i u m j e t n o s t i k a o p r a k s i . p o z o r n i c a i s i m b o l i č k i i s t v a r n o s p u š t e n a na istu r a z i n u p o d i j a z a p u b l i k u . o d n o s n o b o g a t a i u p u ć e n a deskripcija d o g a ­ đ a j a i f e n o m e n a k o j i s u široj j a v n o s t i d o t a d a bili n e p o ­ z n a t i . o d j e v e n i u kaos. v j e r o j a t n o i z a t o što se u n j o j . H e b d i g e je i sam priznao da će se pripadnici s u b k u l ­ ture teško m o ć i prepoznati u njegovoj studiji. uz » č i t a n j e « . . 1 9 8 0 . f o r m a t a fanzina. p o p u t VVillisa u p r i ­ stupu bikerima i hipijima. »proizvodili b u ­ k u u m i r n o o r k e s t r i r a n o j krizi s v a k o d n e v n o g ž i v o t a p o t k r a j s e d a m d e s e t i h g o d i n a « . u k o j e m b i o z n a č i t e l j (kukasti križ) b i o o d ­ v o j e n o d o z n a č e n o g k o n c e p t a ( n a c i z a m ) . ali. ritualom o g o r č e n i h »izgnanika iz d r u š t v a « k o j i su v l a s t i t o i z g n a n s t v o s a m i i z a b r a l i i p r o i z ­ vodili stilom. a l i n e m o r a n u ž n o značiti o n o što g o v o r / « . P r i s t u p a j u ć i p u n k e r s k o j u p o t r e b i k u k a s t o g k r i ž a . a ne za g l a z b u « . pljuvanja. p u č k e ) 128 I2Q . u s m j e r u j u ć i svoj r a d p r e m a t e o ­ rijskoj k o n c e p t u a l i z a c i j i » k u l t u r n i h s t u d i j a « .

i vlastitoj i d e j i »subkulture. i m a r k s i s t i č k o g p r i s t u p a k l a s n o m d r u š t v u i k u l t u r a m a (koji prihvaća neke temeljne postavke »mertonovske« škole »de­ linkventne subkulture« pedesetih). T a k o đ e r . 1 9 8 8 .) I p a k . negacije i ot­ pora k o j a je izrasla s p u n k o m . P u n k j e b i o m e d i j s k i p o k o p a n . 1 9 9 7 . 8.) uputila subkulturnim studijama zbog maskulinizma i d o m i n a c i j e m u š k a r a c a na sceni sub­ kulturnih aktera i radova koji ih o b u h v a ć a j u urodila je p o m a k o m u p o d r u č j u istraživanja »nevidljivih« d j e v o j a k a u subkulturi m l a d i h (Brake. kada H e b d i g e o v o m pristupu i opširnim nastojanjima o k o »bricolage« o b l i k a značenjskih praksi d a n a s u p u ć u j u kritiku (Gelder i Thorton. n j e g o v e s e a n a l i z e z a s n i v a j u n a k o n k r e t n i m a k t e r i m a . ) . 1 9 9 3 .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA k u l t u r e ( o d M a d o n n e ili S p r i n g s t e e n a d o f e n o m e n o l o g i j e »vespe«). a H e b d i g e o v o inzistiranje n a p o s r e d o v a n j i m a . i z b o g izostanka H e b d i g e o v o g interesa z a p r a ć e n j e m s u b k u l t u r n o g ž i v o t a izvan » k r e a t i v n e jezgre« i izvan ( n a k o n ) o m e đ e n o g r a z d o b l j a » p o č e t k a « . M c R o b b i e . a ne na s l j e d b e n i k e i n a j š i r u p u n k e r sku s c e n u . kritika k o j u j e A n g e l a M c R o b b i e ( M c RobT5ie~i G a r b e r . C l a r k e a . što G e l d e r n e vidi zbog ograničenosti trenutka »radikalne značenjske prakse« u početku p u n k a . o s t a l a s n j i m n e r a s k i d i v o p o v e z a n a . . u d r u g o j fazi. 1 9 8 8 . H e b d i g e a i Willisa. » b i r m i n g h a m s k a š k o l a « p r e s t a j e biti s i n o n i m istraživanja subkulture. a H e b d i g e je n a p i s a o svoje »zbogom« studijama mladih općenito. . 1 9 8 4 . . ) . 1 9 9 5 . ) D o k prvu fazu obilježava p o j a m subkulture i okvir stvoren r a d o v i m a C o h e n a . . 1 9 8 0 . uz d i j a l o g s poststrukturalizmom i postmodernom (Hebdige. ( H e b d i g e . . t r e b a p o d s j e t i t i na to da je H e b d i g e pisao o p u n k u u k o n k r e t n o m trenutku njegova nastajanja i da je njegova analiza usmjerena na j e z g r u k o j a stvara stil. što j e H e b d i g e i e k s p l i c i r a o . minimalno interakcionističkog. M o r l e y i C h e n .„razvijajući teoriju artikula­ cije ili »vitalne strategije« ( n a s u p r o t »fatalnim«) m i m o p r o f i l i ­ ranih adolescentskih subkultura kojima se bavila s e d a m d e ­ setih i p o č e t k o m o s a m d e s e t i h g o d i n a . i s n j i m u m r l a « . 130 131 . str. D a k l e . 1 9 9 6 . 1976. s kombinacijom etnografskog. m e đ u s o b ­ nim uvjetovanjima i stalnom dijalogu (makar p o n e k a d ne­ v i d l j i v o m ili v i š e s t r u k o p o s r e d o v a n o m ) b j e l a č k e i c r n a č k e (subkulturne) zajednice prošireno je sistematičnim teorij­ skim i istraživačkim r a d o m Paula G i l r o y a (Gilroy. 1 9 8 5 . ) s m a t r a j u ć i taj pristup » d i j e l o m o d g o v o r n i m z a s t a n o v i t u mistifikaciju p u n k a « .

ali po pristupu (kao i po predmetu) znače radikalno udaljavanje od teorijskog okvira unutar kojega su nastale studije o teddy boysima. r o c k e r i m a . To je d i j e l o m n a s t a v l j a n j e i š i r e n j e t r a d i c i j e k o j u je u b i r m i n g h a m s k o m centru za kulturne studije naglasio Paul W i l l i s . o d b a c u j e m n o g o e l e m e n a t a k o n c e p t a birm i n g h a m s k o g centra. d j e l o m i č n o p o t a k n u t o i glavnim akterima »subkulturne« p a ­ r a d i g m e . »etnografski m o t i v i r a n u pozor­ n o s t g l a z b i « i n j e n o j ulozi u s v a k o d n e v n o m ž i v o t u l j u d i .) K e i t h N e g u s .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA Post-subkulturne studije i »geografije kultura mladih« tipa a k t e r a . j e r m n o g i a u t o r i n e m o g u izbjeći r e f e r i r a n j e n a p o ­ jam subkulture.). g d j e se d o p u š t a valjanost ranijih teorija i istra­ živanja s o b z i r o m na društvenu i s u b k u l t u r n u scenu šezde­ setih i s e d a m d e s e t i h . k o j e u n u t a r p o d r u č j a u k o j e m još v r i j e d e s u b k u l t u r n a d e f i n i r a n j a . ) p o d s j e ć a d a j e W i l l i s o v r a d p o k a z a o k a k o g l a z b a nije b i l a s a m o r e p r e z e n t a t i v n a z a k u l t u r u » b i k e r a « . N o v a perspektiva ne odnosi se sa­ »Post-subkultumim« m o ž e m o označiti široko p o d r u č j e istraživanja koje se na različite n a č i n e referira na p o j a m subkulture i koje započinje u drugoj polovici osamdesetih. »alterna­ t i v n o g a « i s i . roditeljskoj i d o m i n a n t n o j kulturi. u d e v e d e ­ s e t i m g o d i n a m a sve više a u t o r a . napuštajući. (Grossberg. p o p u t b i r m i n g h a m s k i h a u t o r a k o j i nisu više čvr­ sto inzistirali n a s v i m s v o j i m p o j m o v i m a i a n a l i z a m a k o j e su obilježile s e d a m d e s e t e g o d i n e . kontrakulture. n e g o k o n s t i t u t i v n a . t a k o đ e r u t e m e l j u j u ć i s v o j e teze u r a d o ­ vima predstavnika b i r m i n g h a m s k e škole. primjerice na s a m u s t r u k t u r u g l a z b e ili f e n o m e n r o c k a k a o » s i m b o l i č k e p r a k ­ se«. Jedan od oblika pozornosti glazbi (iako ne toliko etnograf­ ski) d o v e o j e a m e r i č k o g » n a s t a v l j a č a « b i r m i n g h a m s k e t r a ­ dicije. ili s a m o o n e k o j i o d b a ­ c u j u p o j a m s u b k u l t u r e . mije­ n j a j u ć i ili r a d i k a l n o o d b a c u j u ć i t r a d i c i j u » s i m b o l i č k o g r a z ­ rješenja proturječnosti« i »dvostruke artikulacije« o t p o r a . k a o i napuštanja dijela okvira koji je bio o d r e đ e n prevladavajućim. žele usmjeriti pozornost. n e g o sve o n e k o j i s e i d a l j e b a v e sličnim fenomenima. »Pretvaranje g l a z b e n e stvarnosti u društvenu«. »Post-subkulturno« for­ muliranje pristupa u d o b r o j mjeri znači » p o s t . u (sub)kulturnoj praksi i n j e n i m tržišnim p o s r e d o v a n j i m a nalazi e l e m e n t e 133 i . . l a k o su kritike z a p o č e l e unutar razdoblja d o m i n a c i j e k o n c e p t a »otpora kroz ritua­ le« (pri č e m u s e ističe S . skinheadsima i ostalima. C o h e n o v p r e d g o v o r n o v o m i z d a ­ nju n j e g o v e s t u d i j e o m o r a l n o j p a n i c i iz 1 9 8 0 . a l i se d r u š t v o i a k t e r i ž i v o t n i h s t i l o v a devedesetih smatraju bitno različitim i zato uvjetom novih p o j m o v a i perspektive. Tia D e N o r a ( 1 9 9 5 .b i r m i n g h a m s k o « . p r i s t u p a j u ć i f e n o m e n u adolescentskih stilova života. m r e ž a m a o d n o s a i aktera opisivanih p o j m o v i m a subkulture. » s t r u k t u r e u č e n j a « i d u b l j e g z a s n i v a n j a z n a č e n j a i k u l ­ turnih praksi u g l a z b o m p o s r e d o v a n i m životnim stilovima. britanskim subkulturnim definiranjem propitivanjem tog djelovanja. nadopunjujući. Post-subkultumim ne nazivamo s a m o one pristupe koji se u s p o s t a v l j a j u u kritici p r e t h o d n i h . Za dio autora potreba novog pristupa je samorazumljiva zbog p r o m j e n e s a m e scene. nastavljanja posla o k o razu­ m i j e v a n j a »zvučnih u č i n a k a « o k o j i m a je. 132 mo na prihvaćanje postmoderne. pisao Simon Frith (1983. m o d s i m a . do širenja p o d r u č j a u k o j e m rock dje­ luje. k a o pitanje do kojeg d o l a z i m o pristupom glazbi u dimenziji stvaranja v r e m e n a . t a k o đ e r u n u t a r »birminghamske tradicije«. 1984. nego i na one orijenta­ c i j e . tijela i osnovice d j e l o v a n j a . N a p u š t a n j e m slike o »pasivnim slušateljima« otvara se prostor istraživanjima n a ­ čina »kulturnih rezonancija«. G r o s s b e r g a . D e N o r a s m a t r a p r o ­ b l e m o m koji zahtijeva užu. uključujući i sam p o j a m subkulture. ) .

d j e l o m i č n o unutar b i r m i n g h a m s k e tradicije g o v o r a o subkulturi i »upotrebi« glazbe u stvaranju životnog stila. Z a k l j u č i t i . g l a s n o ć a . m a n i h e j i z m u koji p r e v l a d a ­ va u ideji » k o o p t a c i j e « . predstavlja Fornasov r a d . N a d a l j e . To je svojevrstan u v o d . ) D o b a r sažetak i svojevrsno »završavanje« rasprave o v e r b a l n o m i n e v e r b a l n o m . m o ž e s e reći i » n a e t n o g r a f s k u p o ­ zornost« p r e m a o n i m akterima k o j i m a je njegov zaključak o » g l a z b i k o j a je t e k s t u a l n a i tekstu k o j i je m u z i k a l a n « d i o s v a k o d n e v n o g života i (sub)kulturne prakse. 1 9 9 5 . znači uputiti istraživanje na l j u d s k u i n t e r a k c i j u i k o m u n i k a c i j u .) svojim d j e l o m o rocku. s o b z i r o m na svi­ r a n j e r o c k a . i s l u š a t e l j i m a i g l a ­ z b e n i c i m a . g d j e se. i d a l e k o su od a p s o l u t n o s t i ili u n i v e r z a l n o s t i . diskurzivnost-prezentacionalnost.z v u k o v i . a u r a l n o m i v i z u a l n o m . alternativni ideali i narcističko uživanje. Lindberg i Sernhede (1995. strukturne) za a d o l e s c e n t e . studijom o tri r o c k b a n d a u n u t a r n j i h o v o g k o n k r e t n o g s o c i o e k o n o m s k o g i k u l t u r n o g p r o s t o r a .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA » p r o d u k t i v n e p o t r o š n j e « i s u p r o t s t a v l j a se » b i n a r n o j o p o z i c i j i k r e a t i v n o s t i i k o m e r c i j a l i z a c i j e « . Fornas. p r i v r e m e n o r a s p a d a n j e g r a n i c a e g a i »regresiju« u p r e d v e r b a l n i . o s j e ć a j ž i v o t a i u k l j u č e n o s t u c j e l o v i t o s t v l a s t i t o g t i j e l a . uz iskustvo »samoproširenja«. t e k s t u a l n o s t . što p r i p i s u j e Fiskeovu radu. za inspiriranje o t p o r a zahtjevima sustava. raspravlja o g l a z b i . 134 135 . m l a d i m a i modernitetu d o b r o ilustriraju jedan od puteva koji je. u »ekstatički z a t v o r « u k o j e m se i d e n t i t e t e g a ni i n ­ telektualni kapacitet ne m o ž e razviti. U svjetlu F o r n a s o v o g d o p r i n o s a o v o m r a d u . čak o svojevrsnoj s o c i j a l ­ noj mobilnosti. g o v o r u . »narcisistički« o b l i k i s k u s t v a . iz k o j e g a je jasno da polariteti (verbalno-neverbalno.i z v e d b a ) nisu tako razdvojivi k a k o to m n o g i m a izgleda. v o d i o m n o g e a u t o r e u napuštanje dijela b i r m i n g h a m s k i h k o n c e p a t a . simboliziran n o v i m o r i j e n t a c i j a m a . u ž i t a k ili » j o u i s s a n c e « ) izvire i z s l j e d e ć a tri p o d r u č j a : S t v a r a n j e g l a z b e o m o g u ć u j e r a ­ d o s t k r e a t i v n o s t i . i n d i v i d u a l n i »ja« (se/f) iskusio je s n a ž n o uvećanje u timskom radu (grupa) i o d g o v o r u publike. p o m i š l j e n j u a u t o r a . Sistemska racionalizacija i koloniza­ c i j a svijeta ž i v o t a p r o i z v o d i t e n z i j e u s f e r a m a p o p u t š k o l e i stvara p o t r e b u z a a u t o n o m n i m p r o s t o r i m a v r š n j a č k i h g r u p a . ne želeći prijeći u e k s t r e m s l a v l j e n j a p o t r o š n j e i p o t p u n o g p r e o k r e t a n j a p r i č e . k o j i s u d o b r o v o l j n i . Tri g r u p e m o t i v a z a r o c k d j e l o v a n j a adolescenata su: kolektivna a u t o n o m i j a . Kolektivna a u t o n o m i j a ima veliku upotrebnu vrijednost za adolescente k a s n o g m o d e r n i t e t a koji se sreću sa sistem­ skim pritiscima.m a t e r i j a l n o s t . pruža a d o l e s c e n t i m a u razvoju s n a ž n o g o s o b n o g identiteta. ili u n j i h o v o k o m p l e ­ mentarno obogaćivanje drugim konceptima i teorijama. r i t a m (beat) i z v u k g l a z b e t v o r e p a r a m e t r e koji o m o g u ć u j u . »Rock je v a ž a n za o d r a s t a n j e u kasnoj m o d e r n i . u »post-subkulturne« studije devedesetih. Alternativni i d e a l i . sociologije i filozofije »kasnog moderniteta« s etnografskim pristupom. N a r c i ­ s t i č k o u ž i v a n j e ( z a d o v o l j e n j e . o n a im o m o g u ć u j e drukčije procese uče­ nja k o j i m a s a m i u p r a v l j a j u . u m j e s t o u o b i č a j e n e j e d n e d i h o t o m i j e k r i ž a n j e m n a v e d e n e d v i j e . r i j e č i . g o v o r e o s v o j e v r s n o m »izlazu« iz s i t u a c i j e ( š k o l ­ ske. k a o i investiranju u kulturni kapital. n a g l a š a v a n j e m i p r o d u b l j i v a n j e m p r o b l e m a g l a z b e i životnih p o s r e d o v a n j a . s p o n t a n i i neinstitucionalizirani. (Negus. s l i k a m a i p i s a n j u . m o g u testirati n o r m e k a s n e m o d e r n e na prilično demokratski i fleksibilan način. što i m a i t e r a p e u t sku s v r h u . s p a j a j u ć i vlastite s p o ­ znaje i istraživanja psihoanalize. Fornas i suradnici s m a t r a l i su i n z i s t i r a n j e na t o m riziku p r e t j e r a n i m u svjetlu podrške koje eksperimentiranje novim jezicima rocka. lako su uočili p r i s u t n o s t rizika z a t v a r a n j a i n d i v i d u e u o k v i r e g r u p e . simboličko-semiotičko. Fornas i suradnici p o k u š a v a j u o t k r i t i »misterij« r o c k a . Rock a k t e r i . n e g o p r o c e s u a l n e . n a k o n r a s p r a v e i d i j a l o g a sa svim važnijim t e o r i j a m a i pristupima u o v o m p o d r u č j u . K o n a č n o . znač e n j e . vizualno-auralno. da razlike teksta i g l a z b e nisu ni a p s o l u t n e ni irelevantne.

Bourdieuove postavke o kul­ t u r n o m kapitalu T h o r n t o n je iskoristila za o s n o v n u tezu 137 n o v i v a l kritike d o t a d a š n j e g p r i s t u p a . sve p r i s u t n i j a p o s r e d o v a n j a s u b k u l t u r n o g stila i z v a n p o d r u č j a g l a z b e ) m n o g i m n a s t a v ­ l j a č i m a b i r m i n g h a m s k e t r a d i c i j e (iz p r v e f a z e s t v a r a n j a . nje k o n c e p t a subkulture.napustiti p o j m o ­ ve i kategorije koji o n e m o g u ć a v a j u s p o z n a j u d i n a m i k e . str. uz prihvaćanje m n o g i h postmodernih koncepata koji se potvrđuju na primjeru r o c k a . i p r e d l a ž e svoje p o j m o v e i periodizaciju p o p u t »post-subkulturni p o p « . . jer R e d h e a d o v pristup. l a k o d o k u m e n t i r a p r o m j e n e u kul­ turnoj industriji. profiliranje desetaka zasebnih pravaca na čijim se o s n o v a m a akcelerira nastajanje raz­ novrsnih klupskih »kultura ukusa«. a l i s a m o d o o d r e đ e n e g r a n i c e . 2 5 4 . p r i s u t n o je o ž i v l j a v a n j e t r a d i c i j e i n t e r a k c i o n i z m a i č i k a š k e š k o l e . d o k m o ž e m o d o i s t a g o v o r i t i o »školi«) n a m e ć e p r o š i r e n j e i djelomičnu promjenu teorijskog okvira. 1 9 9 5 . 1990. već H a l i i H e b d i g e u s v o j o j » d r u g o j fazi«) p o p u t B a u d r i l l a r d a i L y o t a r d a . l a k o i R e d h e a d o v p r i s t u p s a d r ž i kontradikcije. masovnost tog f e n o m e ­ na i prepletanje dijela (manjeg) rave kulture s n o v i m v a l o m ekoloških. i d r u g o .k u l t u r e « . nametnula je nova propitivanja dotadašnjih koncepata. » n e p l o d n o m i š č e k i v a n j u ili k o n s t r u i r a n j u n o v o g punka». ) N o . k a o i r e g e n e r a c i j u p o p / r o c k svijeta n a n a č i n k o j i 136 . ne m o ž e prihvatiti »nestajanje socijalnoga« i baudrillardovsko pretvaranje su­ bjekta u »puki ekran«. nastanak novog uzrokuje i (sub)kulturnog aktera. akteri m o r a l n e panike. »rave kulture mladih«. uspo­ stavlja kao cjelovitiji pristup suvremenim fenomenima »klupskih« i sličnih kultura m l a d i h . (Redhead. s v j e t o v a . »novi pop« i »postpolitički p o p « . ali se ne prepustiti p o s t m o d e r n i m d e f i n i c i j a m a k o j i m a nedostaje spoznaja »socijalnoga« danas. o d s t a t u s a sporednog i na dio metoda ograničenog područja. ukazujući na kontradikcije takve periodizacije s o b z i r o m na »imploziju« z n a č e n j a i p o s t m o d e r n u p e r s p e k t i v u k o j a o m o g u ć u j e g o v o r o »smrti r o c k . njegova je n a m j e r a jasna . tržišnog p o s r e d o v a n j a . prisutan je veći utjecaj »klasičnih« p o s t m o d e r n i h a u t o r a (uveli s u g a . prikazivali aa'd-house f e n o m e n k a o još j e d n u s u b k u l t u r u u l a n c u k o j i t r a j e o d p e d e s e t i h . koji uz m n o š t v o »dokumentaristike« o m o g u ć u j e s v a k o m čitatelju i istraživaču vlastito p o j m o v n o definiranje n e u p i t n o g materijala što ga je R e d h e a d naslovio » t u l u m o m kraja stoljeća«. specifičan način razmišljanja koji zapravo slijedi sociološku p a r a d i g m u sedamdesetih. Na teorijskoj razini taj je n a j n o v i j i val istraživanja o b i l j e ž e n d v j e m a bit­ nim d i m e n z i j a m a : prvo. i za o b o g a ć i v a n j e k v a l i t e t e k a s n o m o d e r n o g ž i v o t a .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA i d r ž a v e t a k o i tržišta. Steve R e d h e a d ( 1 9 9 0 . o d l u č n i j e o d b a c i v a ­ i obilježava »post-subkulturnu« usmjerenost većine studija koje se bave f e n o m e n o m a d o ­ l e s c e n t s k i h k u l t u r a . « ( F o r n a s i sur. k o j a se. d o k orijentacije na dublja i paradigmatski raznovrsnija p r o u č a ­ v a n j a g l a z b e ( k a o i n a d r u g a . umjesto o n j e g o v o j smrti g o v o r i o f e n o m e n u u p r a v o tipič­ n o m z a p o s t m o d e r n i život.) Pojava rave kulture. Važnijim od o d a b r a n i h p o j m o v a treba smatrati originalni doprinos Redheada fe­ n o m e n o l o g i j i aktera i kulturnih praksi. R e d h e a d p o k a z u j e k a k o » s o c i j a l n o « nije n e s t a l o . Također. stvaranja hiperrealnosti i procesa recikliranja i r e k o m b i n i r a n j a raznovrsnosti r o c k / p o p svije­ t a . ) p r e p o z n a o j e u r e a k c i j a m a senzacionalističkih subkulturnu medija na pojavu aa'd-house Tako su glazbe tabloidi. U i s t r a ž i v a n j u k l u p s k e k u l t u r e i r a v e a S a r a h T h o r n t o n s e nije oslonila na birminghamsku tradiciju koliko na Beckerovu. G o f f m a n o v u i još s t a r i j u č i k a š k u t r a d i c i j u p o j m o v n o g r a š č l a n j e n j a »hip« i » s q u a r e « s v i j e t a u d e f i n i c i j a m a s i t u a c i j a promatranih aktera. t i p o v a a f i l i j a c i j a i ž i v o t n i h sti­ lova u d r u g o j polovici devedesetih g o d i n a . komunitarističkih i n o m a d s k i h životnih stilova. verificirajući hipotezu o hiperrealnosti. č e m u se Redhead suprotstavlja.

5 . k a o što s u t o b i r m i n g h a m s k e s u b k u l t u r n e s t u d i j e činile za prijašnje g r u p e . Studija o klupskim k u l t u r a m a d o b a r je p r i m j e r »post-subkulturnog« razdoblja istraživanja. a ne m i j e n j a n j e m statusa q u o . on je bio usmjeren protiv pokušaja zabrane i kontrole rav e a . O t u d a nije m o g u ć e k o n c e p t u a l i z i r a t i g a k a o s i m b o ­ lički o d g o v o r m l a d i h r a d n i č k e k l a s e n a m a t e r i j a l n e n e j e ­ d n a k o s t i . ne m o ž e m o protu­ mačiti rave k a o o t p o r kroz rituale. r o c k e r e . Rave nije u c i j e l o s t i niti u b i t n o m f e n o m e n r a d n i č k e k l a s e . 3. unutar klasičnog.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA k o j a izvire i z s a m o g i s t r a ž i v a n j a ( a u t o ) d e f i n i r a n j a k l u p s k i h kultura. t r a ž e ć i » p r a v o n a p a r t y « . i srodnih kultura. Rave j e p o s t a o m a s o v n i k u l t u r n i f e n o m e n m e đ u m l a d i m a . Tako iz n a o k o jedinstvenog » s u d j e l o v a n j a i p r o m a t r a n j a « z a a u t o r i c u p r o i z l a z i j e d a n tip zaključaka utemeljen u sudjelovanju i prepoznavanju akte­ r o v e d e f i n i c i j e s i t u a c i j e . z a razliku o d m o d s a . T a m o gdje se stvorio otpor. što u o v o m s l u č a j u z n a č i r a z d v a j a n j e m p o g l e d a aktera na (konstruirani) »mainstream« i p o g l e d a istraživača koji t a k a v » m a i n s t r e a m « n i g d j e n e p r i m j e ć u j e u s p r k o s istra­ živačkom trudu u t o m pravcu. Rave k u l t u r a nije k a o » g a n g . ) o d r e đ u j u pet dimenzija u k o j i m a se vide razlike s p r a m prijašnjih socioloških pristupa i interpretacija subkulturnih aktera: 1 . 4. a n e m o g u ć n o s t p r i m j e n e p r i j a š n j i h 138 13Q . kvalitativ­ n o g istraživanja u k o j e m je autorica »sudjelovala i p r o m a ­ t r a l a « . sve o n o što j e u d o t a d a š n j e m o k v i r u n a g l a š a v a l o v e r t i k a l n u s o c i o l o š k u sli­ ku d r u š t v a u p r i s t u p u s u b k u l t u r a m a . primjerice »mainstreama«) proizlazi i z p r o m a t r a n j a . m o d s e i s k i n h e a d s e . Taj s e o d n o s p o k a z u j e k a o p r o b l e m a t i č a n u p r a v o raz­ d v a j a n j e m »subjektivizma« i »objektivizma« u znanstvenom p r i s t u p u . t u n e d o m i n i r a j u m a s k u l i n i s t i č k i sti­ lovi p o n a š a n j a i s c e n a je e t n i č k i m i j e š a n a . r o c k e r a . bili p r i s i l j e n i d o v e s t i u v e z u a k t e r e i t e ­ o r i j e . Rave k u l t u r a n e u k l j u č u j e l a k o p r e p o z n a t l j i v e s t i l o ­ v e o d i j e v a n j a k a o što s u t o bili o n i k o j i s e o d n o s e n a t e d d y b o y s e . k o j e n a s t o j i biti o b j e k t i v n o . u o n o m e što » n a g l a š e n o nije«. T a k o M e r c h a n t i M a c D o n a l d ( 1 9 9 4 . m i j e n j a se s o b z i r o m na spoznaje o d a n a š n j i m f e n o m e n i m a i n a č i n i m a o b l i k o ­ v a n j a » k u l t u r a u k u s a « k o j e nisu j e d n o z n a č n o d e t e r m i n i r a n e klasnom strukturom. p u n k e r a . h o u s e . N o . a d r u g i tip z a k l j u č a k a (koji r a d i k a l ­ no proturječi akterovoj definiciji. o n a j e d i f u z n i j a . 2. u rave kulturi ž e n e nisu m a r g i n a l n e . o n a je zaokupljena z a b a v o m i d o b r i m raspolože­ n j e m . Rave k u l t u r a j e b i t n o h e d o ­ nistička. otpor dominantnim kulturnim o b l i c i m a u društvu. p u n k e r e . u k o j e m su napušteni o k v i r i a n a l i z e » o t p o r a k r o z r i t u a l e « . n e o r g a n i z i r a n i j a i nevidljivija.t o m e je T h o r n t o n priložila p o d r o b a n prikaz prisvaja­ n j a s u b k u l t u r n o g k a p i t a l a n a sceni k l u p s k i h t e c h n o . Socijalna logika subkulturnog k a p i t a l a o b j e l o d a n j u j e s e n a j j a s n i j e u o n o m e što » n e voli« ili »ne c i j e n i « . Rave k u l t u r a p r i v u k l a j e niz i s t r a ž i v a č a k o j i s u . s o b ­ z i r o m na p o d r u č j e . S u p r o t n o situaciji koja je p r e v l a d a v a l a u s u b k u l ­ t u r a m a koje su opisali b i r m i n g h a m s k i autori. višegodišnjeg.k u l t u r a « . autori (kao Redhead i m n o g i d r u g i ) s m a t r a j u d a s e rave n e m o ž e interpretirati k a o još j e d ­ na s u b k u l t u r a u n i z u . Z b o g navedenih obilježja. i a k o v e ć i n a a u t o r a nije negirala o t p o r kao takav (nazivajući ga p o n e k a d »bije­ g o m « ) niti j e m o g l a n e g i r a t i r i t u a l e . s k i n h e a d sa i d r u g i h s u b k u l t u r a . u o č a v a j u ć i različit o d n o s p r e m a p o j m u » m a i n s t r e a m a « . U odnosu na prethodnu točku. a ta s p o z n a j a ilustrira i s t a l n o s a m o d e f i n i r a n j e a k t e r a s p r a m » m a i n s t r e a m a « . referirati s e n a d o t a d a š n j u b r i t a n s k u t r a d i c i j u i s t r a ž i ­ vanja u kojoj je b i r m i n g h a m s k a škola d o m i n i r a l a . o prisutnom procesu stjecanja i gubljenja »subkul­ t u r n o g k a p i t a l a « k o j i s e d i j e l o m p o k l a p a (ili z a s n i v a ) s v a ­ r i j a c i j a m a t r a d i c i o n a l n o g »hip« i »square« r a z l i k o v a n j a i s a mopozicioniranja aktera.

k a o i n e u p i t n e p o m a k e . do etabliranih tjedni­ k a ili č a k p o d l i s t a k a t e l e v i z i j s k i h p r o g r a m a ) nije p o p r a t i o z b i v a n j a n a sceni š i r o k o s h v a ć e n e » r o c k k u l t u r e « . pa i d r u g e f e n o m e n e i procese n e k a d nazivane » o t p o r o m kroz r i t u a l e « . d a k l e u životu a k t e r a o k o j i m a je riječ. da bi se pojavili prvi s o c i o l o š k i z a h v a t i u s u b k u l t u r n u s t v a r n o s t tih s c e n a . koje se tim f e ­ n o m e n o m bave.trebalo je proći petnaestak g o d i n a postojanja raznovrsnih. Sociologija nije »post-subkulturnim« raz­ d o b l j e m i z g u b i l a p r e d m e t (subjekte) i s t r a ž i v a n j a . II. pri č e m u nestajanje s a m o g p o j m a s u b k u l t u r e više g o v o r i o t e o r i j s k i m p r e f e r e n ­ c i j a m a koje ciljaju na socijalno-strukturalnu sliku u p o z a ­ dini p o j m a . p r a ć e n autentičnim d j e l o v a n j e m različitih a k t e r a . To ne znači da je našu so­ ciologiju m i m o i š l o širenje »duha šezdesetih« u različita p o d r u č j a ž i v o t a . medijskih posredovanja. » G e o g r a f i j e k u l ­ tura m l a d i h « j e d a n je od p o k u š a j a i m e n o v a n j a p o d r u č j a u k o j e m se vidi p r o m j e n a perspektive. a d o b a r d i o » p r o m j e n e perspektive« o m o g u ć i t ć e b o l j e r a z u m i j e v a n j e f e n o m e n a k o j i još uvijek m o ž e biti i s k a z a n i s t a r i m p o j ­ m o v i m a . S u p r o t n o t o m e . većih i m a n j i h »scena«. ili d a niz l i s t o v a i p u b l i k a c i j a ( o d o m l a d i n ­ skih. ne d o g a đ a j u se u sličnom vremenskom razdoblju .m e t o d o l o š k o g o k v i r a izražavaju u istraživanju. različitih oblika identifikacije. t a k o i u p o d r u č j u »kulture mladih« i nastajuće diskografske i srodne d o m a ć e indu- I40 . pri č e m u s e » p r e s u d n e razlike« t e o r i j s k o . zbivanja s kraja šezdesetih i m a l a su odjek. u k o j e m se za s v o j u u l o g u izborio studentski pokret.s u b k u l t u r n o g « raz­ d o b l j a u s o c i o l o g i j i k o j a s e još u v i j e k b a v i s l i č n i m f e n o m e ­ n i m a . dio SUBKULTURE U HRVATSKOJ Uvod N a s t a n a k subkulturnih stilova i identiteta u Hrvatskoj i nastanak socioloških teorija i istraživanja.Benjamin Perasović k o n c e p a t a j e d n a j e o d i l u s t r a c i j a » p o s t . k a k o u p o d r u č j u d r u š t v e n i h s u k o b a . bez o b z i r a n a razlike u p o j m o v i m a . n j e n i h individualnih i g r u p n i h aktera. p o d z e m n i h . s t v a r a n j a i n d i v i d u a l n i h i g r u p n i h i d e n t i t e t a u svijetu a d o l e ­ scentskih životnih stilova potkraj stoljeća. p o s e b n o k a d j e riječ o ženskim akterima i s m a n j e n o m utjecaju maskulinizma na nekim s c e n a m a . U t o m svijetu m o g u ć e je o t k r i t i i » s u b k u l t u r n o s t « . a m a n j e o prisutnosti (sub)kulturnih praksi. i u našoj sredini. često niskotiražnih.

1 9 8 0 . U t o m je smislu kraj s e d a m ­ d e s e t i h s v o j e v r s t a n izazov i m o g u ć a p r e k r e t n i c a u p r i s t u p u . str. Ivan Kuvačić ( 1 9 7 9 . r a z n e p u b l i k a c i j e u k o j i m a p o s t o j i p o t p u n a r e c e p c i j a svjet­ skih k u l t u r n o . propisani o b l i k političnosti za m l a d e g r a d i t e ­ lje s a m o u p r a v n o g socijalizma. a to se i d o g o d i l o m n o g i m akterima rock kulture. k o r i s t e ć i p o n e k a d (u r a s p r a v i o s t u d e n t s k o m p o k r e t u u SAD-u) primjere i pristup tipične za subkulturnu p r o b l e m a ­ tiku i r a s p r a v u k o j a se i na s a m o j s u b k u l t u r n o j sceni v j e č n o vodi o » o n i m a koji pristupaju n e k o m p o k r e t u iz p o m o ­ d a r s t v a « i k o j e je » l a k o p r e p o z n a t i z b o g p o z e r s t v a i ž e l j e za p u b l i c i t e t o m « t e o n i h »čija j e o d j e ć a i p o n a š a n j e s a m o v a n j ­ ski izraz d u b l j e g m o r a l n o g i i n t e l e k t u a l n o g p r i j e l o m a « . k a s n i j e i H e b d i g e . kad je stvarna nepolitičnost z a p r a v o postala politična za o n e koji su m o g l i podnijeti i dopustiti s a m o j e d a n . ) . m o g u postati politični za predstavnike službene kulture d r u ­ štva. N u s l a j e s c e n a (čiji s u p o č e c i p r i s u t n i v e ć p o t k r a j š e z d e s e ­ tih) k o j a j e n a g l a š e n o a d o l e s c e n t s k a . n a s t a j a n j e d o m a ć i h a k ­ tera u š i r o k o m s p e k t r u o d a k a d e m s k i h . To je j e d a n od g l a v n i h r a z l o g a zašto ovaj rad p o č i n j e s k r a ­ j e m s e d a m d e s e t i h . U s o c i o l o g i j i . 143 10 14? . posvećujući subkulturi. pozornost poklanja i g r u p a c i j a m a koje se o d j e ­ ćom i n a č i n o m života razlikuju od d o m i n a n t n e kulture. . n e želeći stvoriti d o j a m k a k o t e k t a d a p o č i n j e s u b k u l t u r n i život u H r v a t s k o j . p o s e b n o a k o stoje izvan k o n t e k s t a d r u š t v e n i h p o k r e t a i društvene p r o m j e n e . ) T a k o đ e r . svojevrsnu izoliranost (posebno manifestnu i eksplicitnu) p r o b l e m a » š m i n k e r a i h a š o m a n a « o d d o t a d a š n j i h društvenih p o k r e t a i neizbježnih p o l i t i č k i h i n t e r p r e t a c i j a t a k v i h pokreta u okviru publicistike i društvenih znanosti. M i t o je­ d i n s t v e n o s t i » s o c i j a l i s t i č k e o m l a d i n e « nije b i o n a r u š e n p r v i p u t u t a d a š n j o j J u g o s l a v i j i . Tada nastaju. do o n i h koji p r i h v a ć a j u (i stvaraju) n o v e stilove na široj s c e n i » k u l t u r e m l a d i h « . To znači da već p o č e t k o m sedamdesetih i m a m o specifičnu »scenu« na k o j o j se miješaju studentska g i b a n j a . zato što m n o g i oblici izra­ žavanja. uz k o j u će sve više u s e d a m ­ d e s e t i m g o d i n a m a rasti i tržište p l o č a . opisujući f e n o m e n svjetskog o m l a d i n s k o g p r o t e s t a . treba s p o m e n u t i i kasniju širu t o ­ leranciju »prosječne« i nepolitične rock kulture. v e z a n a 1 0 uz g l a z b u . niti j e k o n f l i k t i m a o o b i l j e ž j a N a o v o m mjestu treba s e podsjetiti specifičnog značenja p o j m a p o l i tičnosti u uvjetima jednopartijskog sustava. ) raspravlja o p o j m o v i m a kontrakulture i subkulture. i na javnu scenu dijelom konfliktno stupaju. o p o ­ č e c i m a mistifikacije upotrebe d r o g a . koja se zamjenjivala netolerantnošću i c e n z u r o m svaki put kad bi tekst neke pjesme p r e ­ šao granicu d o p u š t e n o g a . K u l t u r a m l a d i h i sve v e ć a u l o g a r o c k g l a z b e u p o s r e d o v a n j i m a stila i i d e n t i t e t a u d o m a ć i m r a d o v i m a bili s u o b i č n o p o v e z i v a n i s a s t u - d e n t s k i m p o k r e t o m ili s a s v j e t s k i m k r e t a n j i m a n a m o d n i m i širim p o z o r n i c a m a adolescentskih stilova života. od o d j e ć e . Brake) i ne m o ž e se reći da o s n o v n i okvir poznavanja i proučavanja problema i p o j m o v a sub­ kulture nije prisutan. glazbe i držanja do eksplicitno izražene n e p o l i tičnosti. n e p o l i t i č n a . N o .p o l i t i č k i h i n i c i j a t i v a . a o n a j d i o te scene koji se o b l i k o v a o m i m o studentskih pokreta i političkih inicijativa o s t a o j e v e ć i n o m n e p r o b l e m a t i z i r a n . d o n o s e strukturu p o b u n e i »velikog o d ­ bijanja« s kraja šezdesetih. . 1 9 7 9 . s u b k u l t u r n i a k t e r i k o j e nije l a k o smjestiti u d o t a d a š n j e k a ­ t e g o r i j e o d r e đ e n e o d n o s o m p r e m a p o k r e t u . uz analize studentskih pokreta. ( K u ­ v a č i ć . U filozofskim i soci­ ološkim č a s o p i s i m a pojavljuju se tekstovi koji. kontrakulturi i kulturi m l a d i h m a n j e p o z o r n o s t i .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA strije. » s l o b o d n o vrijeme« i različite životne stilove. Još ih je teže b i l o smjesliti u k o n t e k s t postojećih (službenih i neslužbenih) političkih č i m b e n i k a . p o l i ­ tičkih. n i j e s t v a r a l a s t u d i j e o d o m a ­ ćoj sceni (sub)kulture m l a d i h . bez obzira na interpretaciju. ali ž e l e ć i n a g l a s i t i odvojenost. Sociološki tekstovi s e d a m d e s e t i h i p o č e t k o m o s a m d e s e t i h najčešće su u t o m kontekstu s p o m i n j a l i studentski pokret i novu ljevicu. o s i m sitnih i z n i m a k a . 1 2 3 . n o s a č a z v u k a u o p ć e . u m j e t n i č k i h . Frith. D r a k u l i ć ( 1 9 7 3 . N o . P r e v e d e n i s u k l j u č n i a u t o r i (Roszak. naša sociologija s e d a m d e s e t i h g o d i n a . p r o m j e n i ili k a r a k t e r u d r u š t v a .

k o n t r a k u l t u r u . k a o i c j e l o k u p a n s v a k o d n e v n i život. e m p i r i j s k o j p r o v j e r l j i v o s t i i o s t a l i m p o ž e l j n i m a t r i b u t i m a z n a n s t v e n o g p r i s t u p a . n a o d r e đ e n n a č i n p l a š i l i d o m i n a n t n u kul­ turu i z g l e d o m (s č i m e je u vezi i d j e l o m i č n o m i j e š a n j e s p o l n i h u l o g a u t r a d i c i o n a l n o j slici r o d i t e l j s k e k u l t u r e ) . o d j e v ­ nih i d r u g i h o b r a z a c a . uočit ć e m o da o b u h v a ć a p o d r u č j e u k o j e m se s r e ć u i r a z n o v r s n e s u b k u l t u r e i a k t e r i » a l t e r n a ­ tivne scene« i o n a j d i o m l a d i h koji ne p r i p a d a izražajnijim subkulturnim stilovima i kojega obično u o p ć e n o nazivaju d i j e l o m » k u l t u r e m l a d i h « . ali j e o s t a v i l o p o strani svijet ž i v o t a m a l i h g r u p a . uz d r u g e m e t o d e i izvore p o d a t a k a .a i V e l i k e B r i t a n i j e . na os­ n o v i o s o b n i h p o z n a n s t a v a i v e ć e ili m a n j e u k l j u č e n o s t i u život s u b k u l t u m e s c e n e o k o j o j j e r i j e č . sa specijaliziranim rock č a s o p i s i m a i svojevrsnom institucionalizacijom »rock kriti­ ke« u m e d i j i m a . n e v e r b a l n i h . heavy metala (punka. također obilježava najveći dio razvojnog puta d o m a ć e sociologije. P o g l e d a m o li pažljivije. s d o m a ć i m akterima koji p u n e velike d v o r a n e . koristile različite r a z i n e s u d j e l o v a n j a i n e p o s r e d n o g p r o ­ m a t r a n j a f e n o m e n a . ž e l j e l e što više sličiti p r i r o d n i m z n a ­ nostima. Ž i v o t n i stil. s t r ž i š t e m p l o č a i p r o f i l i r a n j e m g l a z b e n i h t a k o i s u b k u l t u r n i h stilova. s a k u p i p o d a t k e potrebne za rekonstrukciju osnovnih obilježja subkulturnih stilova i identiteta. primjerice. z b o g k o j e g j e kraj s e d a m d e s e t i h uzet k a o početak o v o g rada prepoznaje se u nastajanju masovnije r o c k k u l t u r e ( k o j o j p o č e c i sežu m n o g o r a n i j e ) . k a o i j e z i č n i h . p r o b l e m o m d r o g e i »pasivnosću« koja se protezala od slike pasivnosti z a z a d a t k e s o c i j a l i s t i č k o g d r u š t v a d o slike p a s i v n o s t i p r e m a životu k a o t a k v o m . D r u g i r a z l o g . s jedne strane m a k r o teorija. na s t r u k t u r e o s j e ć a j a i ž e l j a . p o p u t o n i h koje n a z i v a m o i »socijalnim m o n o g r a f i j a m a « iz d o b a či­ kaške škole i koje bi. housea. koji su u z m i c a l i k l a s i č n i m p o l i t i č k i m d e f i n i c i j a m a o lije­ v o m i d e s n o m . vrijednosti. ali je specifičnost s u k o b a i z m e đ u » h a š o m a n a « i insti­ t u c i j a d r u š t v a . dovodeći na vlast p r e d s j e d n i k e S A D . T r e ć i r a z l o g j e v e z a n u z m e t o d o l o g i j u . o s o b n o g iskustva iz s u b k u l t u r n o g svijeta. 144 U našoj sociologiji. u posljednjih dvadesetak g o d i n a . u č i j e m k o n c e p t u a l i z i r a n j u u v a ž a v a m o s a m o g aktera i n j e g o v u definiciju situacije. na s l i k e . u p o z n a v a j u ć i u p o t p u n o s t i (ili. n e m a ni pet važnijih knjiga koje bi bile zasnovane na so­ c i o l o š k o m istraživanju kvalitativnog podrijetla. i z r a d i k v a l i t e t n i h s t u d i j a o s t a v o v i m a ili u r b a n i s t i č k o . To je pridonijelo razumijevanju socijalne strukture i o d n o s a većih društvenih g r u p a . Po s t r a n i su o s t a l i i b r o j ­ ni ž i v o t n i . što o v d j e o z ­ n a č a v a p o k u š a j revitalizacije sudjelovanja i p r o m a t r a n j a . P o j a m »rock kulture« je širok. o b i l j e ž a v a j u ć i etabliranu kulturu b a r e m koliko i subkulturu. s u b k u l t u r u . D o m i n a c i j a . svejedno) igra presudnu u l o g u i u p u ć u j e n a niz t j e l e s n i h . a s d r u g e strane empirijskih istraživanja. a l t e r n a t i v n u s c e n u . »Rock k u l t u r a « d a n a s o b u h v a ć a i više r o d i t e l j s k i h g e n e r a c i j a .p r o s t o r n i m c j e l i n a m a . s u b k u l t u r n i stilovi k o j i su p o v e z a n i s j a s n i m i d e n ­ tifikacijskim p r o c e s o m u k o j e m p o j a m . n a o k o b a n a l n i m p o v o d o m p r v i p u t u širu javnost prenijela slike p o d j e l a i životnih stilova a d o l e s c e ­ n a t a . š t o j e više m o g u ć e ) a k t e r o v u d e f i n i c i j u s i t u a c i j e . n e m o ž e biti d o v o l j n o n a z n a č e n niti o b j a š n j e n p o z i v a n j e m n a n e k u 145 . u k o j i m a je a n k e t a apsolutno vladajuća m e t o d a . i k o n a č n o p o n a š a n j a u s v a k o d n e v n o m životu individualne i često g r u p n e identifikacije adolescenata.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA težih s u k o b a i d e m o n s t r a c i j a k a k v e j e d r u š t v o v e ć p o z n a ­ v a l o . uz d o s a d a š n j e s p o ­ znaje o subkulturi mladih i načinima posredovanja i o b l i ­ k o v a n j a stila i i n d i v i d u a l n o g / g r u p n o g i d e n t i t e t a . . d o b n i h s k u p i n a . T a k v a s i t u a c i j a j e d o n e k l e r a z u m l j i v a a k o uvažimo poznati kontekst nastajanja znanosti i trajni kompleks m n o g i h društvenih znanosti koje bi u egzaktnosti. p e r s p e k t i v a m a r a z v o j a i t d . z b o g č e g a n a v e ­ deni vremenski period o m o g u ć u j e autoru da lakše.

A u t o r i c a je d i p l o m i r a l a s o c i o l o g i j u i j e d n o ljeto p r o v e l a r a d e ć i z a š a n k o m u p o z n a t o j » p o l i t i č k o j školi« o m l a d i n s k e organizacije u Fazani. p r o v o d e ć i v e ć i n u v r e m e n a Savez socijalističke o m l a d i n e 146 147 . m o g u sociologu subkul­ ture biti v e o m a v a ž n i . ali se dalje o t o m s k u p u vari­ j a b l i n e r a s p r a v l j a . o s o b n u . To je istraživanje o b a v l j e n o iz d r u k č i j e perspektive. ) p r i m j e r je t e k s t a u k o j e m j e . 1 9 7 7 . s u b p o litika i k o n t r a k u l t u r a . » h i p o m a n i č n o s t « . U p r a v o ć e o d n o s i g r u p a i inicijativa na tragu »novih društvenih pokreta« s t o m o r g a ­ n i z a c i j o m zaoštriti p i t a n j a s v r h e i p o k a z a t i l e g i t i m a c i j s k e p r o b l e m e k o j i s e više ( u d r u g o j p o l o v i c i o s a m d e s e t i h ) n i s u m o g l i s a k r i v a t i niti r j e š a v a t i . o s i m »tvrdog« p r i s t u p a . u stvar­ nost o n i h »stilova života z a g r e b a č k i h s r e d n j o š k o l a c a « koje zagrebački srednjoškolci smatraju svojim stilovima. kao tipičan primjer mikro-medija. a k o ne i ključni u istraživanju ( p o s t ) p u n kerskog senzibiliteta devedesetih. ) te p o č e t a k i s t r a ž i v a n j a u H r v a t s k o j ( B u z o v i sur. istra­ živanje neformalnih grupa mladih u B e o g r a d u (Joksimović i sur. o s i m p r o m j e n o m o d n o s a . i n d i k a t o r a životnih stilova. Karijere i socijalna m o b i l n o s t kroz S S O zanimljiv su f e n o m e n s o b z i r o m na vrijednosti i socijalni status. S u b k u l t u r e r a z v i j a j u s p e c i f i č n e o b r a ­ sce s t v a r a l a š t v a i ž i v o t n i h s t i l o v a . k o j a ne vidi p o s t o j a n j e ž i v o t n o g ( s u b k u l l u m o g ) stila h a š o m a n a . . Lalić. v e ć i n o m s d r u g e strane š a n k a . 1 9 8 9 . i u školi o p ć e ­ nito.) O d socioloških r a d o v a koji s u n a m značajni z a p r o u ­ č a v a n j e s u b k u l t u r e (a t a k v i h r a d o v a u H r v a t s k o j i d r u g i m r e p u b l i k a m a t a d a š n j e d r ž a v e n e m a b a š m n o g o ) t r e b a iz­ dvojiti t e o r i j u G r e g o r a T o m c a ( T o m e . 1 9 8 9 . š m i n k e r a ili š t e m e r a u p r a v o u r a z d o b l j u u k o j e m je s c e n a a d o l e s c e n t s k i h stilova p o s t a l a p o z n a t a široj j a v n o s t i z b o g p r o t j e r i v a n j a h a š o m a n a i z »Big Bena«. n j i h o v o g o p h o đ e n j a i o n i h a s p e k a t a jezika i s v a k o d n e v n o g ž i v o t a k o j i su j o j bili p r e d o č i m a . F a n z i n i . Z n a n i e c k i ) .) analizira raznovrsne o m l a d i n ­ ske p o k r e t e k o r i s t e ć i tri k l j u č n a p o j m a : s u b k u l t u r a . N o . 1 9 8 8 . (Ili. »pisma« poljskih m i g r a n a t a već su u š l a u s o c i o l o š k u »klasiku« ( T h o m a s .) Iz K u v a č i ć e v a r a z m a t r a n j a o d n o s a z n a n o s t i i d r u š t v a (Kuvačić. p o s e b n o z a t o što » p o k r i v a p r i l i č n o u s k o područje ponašanja«. koji bi zahvatili u s t v a r n o s t » o m l a d i n s k i h p l e m e n a « u H r v a t s k o j . gdje je pra­ ćenje p o p i rock glazbe uzeto kao jedan od 23 faktora. k a k o su to u č i n i l i Fulgosi i Radin ( 1 9 8 2 . la­ ko m o g u ć e odčitati m j e s t a z a n i m l j i v a s v a k o m e t k o želi n e š t o z n a t i ili istraživati o k u l t u r o l o š k o m o k v i r u p o l i t i č k o g i socijalnog organiziranja m l a d i h unutar službene kulture i tada jedine službene organizacije m l a d i h ljudi ( S S O ) " . ) u s v o m istraživanju »stilovaJLivota z a g r e b a č k i h srednjoškolaca«. u vezi s t i m . .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA o p ć u odrednicu poput »dokoličcirenje. uz p u n u introspektivnu. n e m a ni drugih pokušaja u tadaš­ njoj s o c i o l o g i j i i s r o d n i m z n a n o s t i m a . potrošnja i p o m o ­ d a r s t v o « ili. 1 9 8 8 . kada sociolog može naći relevantne podatke u raznovr­ snim o b l i c i m a ekspresije. 1 9 9 1 . k a o što s e d o g o d i l o u S l o v e n i j i . m o r a l a biti k o n z e r v a t i v n i j a o d o n i h k o j i stoje više u h i j e r a r h i j i . J e d n a v e ć i n o m n e p r i m i j e ć e n a k n j i ž i c a »San/c nije ka­ tedra« M i r j a n e H e g e d (1 9 8 2 . ) . k a o i d r u g e aspekte n a p r e d o v a n j a u organizaciji koja je često. ( O t o m e ć e biti više r i j e č i u poglavlju o odnosu subkulture i novih društvenih pokreta. U o b l i k u p i s a m a prijateljici iznijela je svoja z a p a ž a n j a i naznačila m n o g e e l e m e n t e i k a r a k t e ­ ristike p o n a š a n j a g r u p a i p o j e d i n a c a . zbog p i r a m i d a l n e logike i transmisijske uloge u o d n o s u na t a d a š n j u v l a d a j u ć u p a r t i j u . B u l a t . ) j a s n o j e k a k o u m j e t n o s t m o ž e biti instruk­ tivna za sociološke studije. impresionističku sliku. L e b u r i ć . k a k a v d e m o n s t r i r a »multivarijantna psihografska analiza ponašanja«. a posezanje za l i t e r a t u r o m koju s e t e š k o m o ž e svrstati u » z n a n s t v e n i p r i s t u p « p o s e b n o j e razumljivo u slučaju nedovoljno poznate problematike. ) G r e g o r T o m e (1988.

o n a j r a s k o r a k p r o k l a m i r a n o g a i stvar­ n o g a u društvu koji je. n a v o d e ć i n e k e g r u p e i g l a z b e n e stilove koje u Hrvatskoj poznajemo iz drukčijeg. pripadnici m a l i h vjerskih z a j e d n i c a . jazz pokret k a o primjer subkulture i SKOJ kao kontrakulturni akter. u T o m c o v o j teoriji. jazz. ) u z i ­ m a n e f o r m a l n e g r u p e m l a d i h z a s v o j p r e d m e t . a kontrakulturnim smatra primjer djelovanja Laibacha i NSK. u i s t o m istra­ Savez komunističke o m l a d i n e Jugoslavije živanju značajan prostor posvećen je obiteljskom životu 148 . i a k o s e u n u t a r s a m e s t u d i j e n a v o d i niz k o n ­ kretnih primjera koji n a g l a š a v a j u šminkersku fokusiranost n a m o d u . 1 9 8 8 . jer n a s t a j a n j e p u n k i new wove stila p r i s u t n o je k r a j e m s e d a m d e s e t i h . D e s e t g o d i n a odmaka od prvih punkera. U z život p r i p a d n i k a n e f o r m a l n i h g r u p a . n e g o sredstva za p o s t i z a n j e c i l j e v a . t i p i č a n p r i m j e r s u b k u l t u r e jest p u n k p o k r e t . k o j e s e s u p r o t s t a v l j a j u ili su jednostavno paralelne dominantnim kulturnim orijenta­ c i j a m a odraslih«. D o z a b u n e m o ž e d o ć i a k o s e n e uz­ me u o b z i r v r i j e m e i s t r a ž i v a n j a . U d o b a prije D r u g o g a svjetskog rata. o z o n c i (slušatelji p o s e b n e r a d i o e m i s i j e ) . smjerajući p r e m a n e k o m tipu kulturne revolucije. što u k a z u j e na sličnosti i razlike s p r a m p o j m a subkulture. D o b r o je u o č e n o da subkulturi m o g u pripadati i pojedinci. d o k p o k r e t m l a d i h o k o č a s o p i s a Per­ spektive i k a z a l i š n e g r u p e O d e r 5 7 p r e d s t a v l j a a u t o n o m n u k o n t r a k u l f u r u . po mišljenju a u t o r a istraživanja. punkeri) d o k je neke d r u g e grupe koje su bile p r e d m e t istraživanja teško nazivati s u b k u l t u r n i m a . Ipak. nogometni navijači. lako svo­ j e v r s n a v e z a n o s t »nevv vvave« g l a z b e ( z a p r a v o a p r o p r i j a c i j a n o v o v a l n i h sadržaja od brojnih aktera. Subpolitički pokreti ne d o v o d e u pitanje temeljne vrijednosti d o m i n a n t n e kulture. uz p o s t o j a n j e š m i n k e r a i z t o g p e r i o d a k a o z a s e b n o g stila. k o j a je visoki s t u p a n j f r a g m e n t a c i j e d o ž i v j e l a i prije pojave p u n k a . U i s t r a ž i v a n j e su uvrštene sljedeće n e f o r m a l n e g r u p e : punkeri. oni koji n e m a j u svoju n e f o r m a l n u g r u p u ali se na različite n a ­ č i n e (stilski) i d e n t i f i c i r a j u s a š i r i m p l e m e n o m . p o j a v n o s t i svojevrsnu n e d e t e r m i n i r a n o s t g l a z b o m . g d j e su neke n e f o r m a l n e g r u p e lako uključive u subkulturnu stvarnost (primjerice. K o n t r a ­ kulture p o k u š a v a j u ujediniti subkulturu i subpolitiku. transcendentalni meditanti. o m o g u ć u j e razumijevanje šminkerskog p r i s v a j a n j a »alternativnih« b e n d o v a . od specifičnog razdoblja r o c k .k u l t u r e . istraživanje pokazuje vezanost šminkera uz g l a z b u . k a o i s p o z n a j u sve različitijih n a č i n a p o s r e d o v a n j a š m i n k e r s k o g . rezerviran za studentski p o k r e t k a o t i p i č a n p r i m j e r s u b p o l i t i k e . te z a l j u b l j e n i c i u k o m p j u t o r e . ne-šminkerskih subkulturnih identiteta. u p r a v o p o ­ s t o j a n j e » p r a v i h š m i n k e r a « k r a j e m s e d a m d e s e t i h (ili. Z a n i m l j i v o je da i šminkeri i punkeri. zapravo rock sub­ k u l t u r n o g k o n t e k s t a . stjecatelja (sub)kult u r n o g kapitala) uz specifične šminkerske k r u g o v e . o s t a j u p r i m j e r i s u b k u l t u r e . U o s a m d e s e ­ tim g o d i n a m a . po percepciji s u d i o n i k a : »klasičnih«). u Sloveniji. a studentski p o k r e t s u b p o l i t i k u . i r o c k ' n ' r o l l koji se p r i k l j u č u j e . N a k o n r a t a . a b e o g r a d s k o istraživanje r a đ e n o je g o t o v o deset g o d i n a kasnije. nije bila n e p o z n a t a u Z a g r e b u . šminkeri. ali i o s t a l i h s t i l o v a . subpolitiku T o m e nalazi u n o v i m društvenim p o k r e t i m a . u svojevrsnim » e n k l a v a m a d r u š t v e n e s t v a r n o s t i . o n e kombiniraju politički radikalizam sa subkulturnim životnim stilovima.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA u svojim neformalnim i vršnjačkim g r u p a m a . B e o g r a d s k o i s t r a ž i v a n j e ( J o k s i m o v i ć i sur. p r i p a ­ daju g r u p a m a koje su okupljene o k o glazbenih interesa i p r e f e r e n c i j a . o s t a j u ć i n a r a z i n i p u n k e r s k e (ili h a š o m a n s k e ) kritike d i j e l a » n o v o v a l n i h « a k t e r a . Z b o g t o g a s e č i t a l a c n e s m i j e č u d i t i što s e u o p i s u š m i n k e r s k o g stila s p o m i n j u i b e n d o v i p o z n a t i i z d i m e n z i j e p o s r e d o v a n j a drukčijih. čini o v e kritike u p u ć e n e n o v o v a l c i m a više » s v a đ o m u f a m i l i j i « n e g o k o n a č n i m s m j e ­ š t a n j e m n e k o g a k t e r a i z v a n šire r o c k k u l t u r e . T o m e pre­ p o z n a j e » P r e p o r o d « k a o p r i m j e r s u b p o l i t i č k o g p o k r e t a . alternativnijeg.

u B e o g r a d u su izašla i 4 b r o j a č a s o p i s a Potkulture. štrajkovi. bez o b z i r a što n i j e o s t v a r e n a . m a k a r donekle stidljivo . »snimiti s c e n u « . autori grafita. a o d r e đ e n a »stidijivost« se o g l e d a i u n e p r o b l e m a t i z i r a n j u p a r a d i g m e iz čijeg okrilja p r e u z i m a j u osnovne pojmove. do političke socijalizacije m l a d i h u obitelji) k a o i analizi stajališta m l a d i h p r e m a d r u g i m o b l i ­ c i m a n e f o r m a l n i h o k u p l j a n j a i djelovanja (peticije. i to kroz individualni g o v o r koji o b j a ­ šnjava sam čin ispisivanja grafita. o k u p i l a j e o s a m d e s e t i h g o d i n a g r u p u zainteresiranih istraživača koji su p o k u š a l i . 1 9 8 9 . N a k o n tih r a ­ d o v a . osim parcijalnih i m a n j i h i s t r a ž i v a n j a o n o g o m e t n o m h u l i g a n i z m u ili g r a f i t i ­ m a . upozoravajući nas na v r i j e d n o s t »djira« i » e k i p e « . b i l o j e n e m o g u ć e sve z a s ­ novati na sudjelovanju i p r o m a t r a n j u . I z t o g p e r i o d a . 1 9 9 1 . koji ne proizlaze iz neke škole. tvore početnu o s n o v u za kasniji pristup u r b a n i m p l e m e n i m a u Hrvatskoj. n o g o m e t n i h u l i g a n i z a m p o č e o se p r o m a t r a t i i iz druge perspektive. N a i m e . U t o j k n j i z i (Lalić. s o b z i r o m na d i n a m i č n o s t i u r o n j e n o s t u s v a k o d n e v n i život k a o p o l j e i z r a ž a v a n j a stila i i d e n t i t e t a . 1 9 8 9 . Lalić. grafiti.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA m l a d i h (od materijalno-egzistenci|alnih uvjeta života i o d ­ nosa roditelja i djece. Lalić. u k o j e m su objavljivani prijevodi ključnih tekstova o subkulturi. Riječ je prije svega o izoliranim p r i m j e r i m a . Bulat. ) progovorili su svojim jezikom. .. negdje se upotrebljava p o j a m dominantne kulture. simbolima kontrakulture. . i s a m i subkulturni akteri.) predstavljaju prve sociološke 13 Leburić. . p r e l i m i n a r n o . 1 9 8 9 . a razlikovanje subkulture. prati već Hebdige. novi društveni pokreti). Perasović. socio­ loško istraživanje koje bi o b u h v a t i l o sve subkulturne stilove 1 cijelu Hrvatsku nikad nije zaživjelo. šireg istraživačkog tima ili b a r e m n e k o g većeg projekta koji bi o b u h v a ć a o p r o b l e m subkultura u cjelini. a nekoliko puta nagoviještena mogućnost financira­ n j a . » k l a s i č n i h « s o c i o l o š k i h istraži­ vanja. u Z a g r e b u i S p l i t u . S t o g a je o v d j e r i j e č o p o k u š a j u rekonstrukcije b a r e m većine »općih« subkulturnih stilova koji su se pojavljivali u posljednjih d v a d e s e t a k g o d i n a na više ili m a n j e v i d l j i v i m s c e n a m a n a š i h u r b a n i h s r e d i š t a . k o m u n a m a . represivnim o b r a s c i m a spolnih u l o g a i d r u g i m bitnim t e m a m a subkulture. N o . i tako. ne s a m o sociologije sporta n e g o i so­ ciologije subkulture. Kale. Krajem osamdesetih. n u ž n o p r i s t u p i t i k v a ­ litativno i uvažavati »akterovu definiciju situacije«. poznato definiranje ponudili B r a k e i d r u g i b i t n i a u t o r i s o v o g p o d r u č j a . uključio niz s u r a d n i k a i za­ p o č e o istraživanje na p o d r u č j u Hrvatske. U većini tekstova postoji sličnost o k o u p o t r e b e p o j m o v a . a grafiti k a o specifičan »subkulturni izlog« označili s u j e d n o o d prvih d o m a ć i h s o c i o l o š k i h g o ­ s t o v a n j a n a t e r e n u s u b k u l t u r e m l a d i h . o d n o s n o s u b k u l t u r n o g stila i osjećaja p r i p a d a n j a . 1 9 9 1 . k a o i d o m a ć i autorski radovi o punku. Nažalost. Informacije i spoznaje o s u b k u l t u m o m životu jednim d i j e l o m stižu i z tih n e k o l i k o m a n j i h . Leburić. sve b o l j e p o z n a v a n j e s u b k u l t u r n e s c e n e n a m e t a l o je zaključak o d v a p r o c e s a . 0 pristupu problemu ovoga rada Subkulture m l a d i h predstavljaju f e n o m e n k o j e m je. k o j e d o v o d e u p i t a n j e dobar dio dosadašnjeg sociološkog govora o subkulturi. 1 9 8 9 . negdje d o m i n a n t n o g kulturnog sklopa. b e z o b z i r a što je riječ o p r i p r e m i t e r e n a za i s t r a ž i v a n j e k o j e n i k a d nije u s l i j e d i l o . društvenih pokreta i životnih stilova. 150 . ) i istraživanja n o g o m e t n o g h u l i g a n i z m a (Buzov i sur. U Hrvatskoj. Bulat. j e d a n je potvrđivao utjecajne 151 s t u d i j e o d o m a ć i m s u b k u l t u r a m a ili a s p e k t i m a s u b k u l t u r ­ n o g života. s o b z i r o m na brojnost stilova i d u g o vremensko razdoblje k o j e s e u o v o m r a d u o b r a d u j e . o s t a o je niz s p o z n a j a i n e o b j a v l j e n i h ( n a j č e š ć e niti a d e k v a t n o z a b i l j e ž e n i h ) h i p o t e z a . neki r a d o v i i istraživanja grafita (Kritovac. . kontrakulture i neformalnih koje su grupa uglavnom Roszak. 1993.

o o p e r a ­ c i o n a l i z a c i j i k l j u č n i h p o j m o v a . g o r l j i v o b r a n i o s a m o p s y c h o . Takav imperativ o m o g u ć u j e da se uvidi različi­ tost n e k o g d r u g o g u r b a n o g p l e m e n a k o j e svoj i d e n t i t e t posreduje istim zajedničkim nazivnicima. detaljno razra­ đ e n e . zabranjuje s o c i o l o g u sljepilo poistovjećivanja. slenga. tako da se t o č n o zna zbog č e g a je nešto tu i k a k o se m o ž e i » n e s p o j i v o « u ž i v o t u s p o j i t i . » o g r a đ u j u ć i se« o d o s t a l i h ) . susretali s m o m l a d e l j u d i k o j i s u svoj i d e n t i t e t p o s r e d o v a l i g l a z b o m i širim s k l o p o v i m a g l a z b e . B i l o da se radi o p u n k e r i m a koji su imali i m a g e prvih p u n k e r a (dakle b a r e m d e s e t g o d i n a k a s n i j e ) ili o h a r d . nauči n e č e m u . ( N a r a v n o . koji su se p o k l a p a l i sa u o b i č a j e n i m o d r e đ e n j i m a . n a v i j a č i itd. U k l u b o v i ­ m a .c o r e o v c i m a . ili n e k o j o d m n o g o b r o j n i h k o m b i n a c i j a s više ili m a n j e v i d l j i ­ vim vanjskim znacima pripadnosti. p o j e d i n e p l o č e iz različitih faza n e k o g g l a z b e n o g p r a v c a . čini da proizlazi iz života s a m i h aktera k o j i m a se b a v i m o . p l o č e ili n a z i v e p o d s t i l o v a ( p o p u t » O i p u n k « . S d r u g e strane. u kombinaciji sa z n a č a j n o drukčijim naglascima u s v a k o d n e v n o m životu. d a r k itd. G r o s s b e r g a koji je upitnima učinio profilirane subkulturne identitete p o z n a t e iz britanske s o c i o l o g i j e . s p o j e n i h u p r e p o z n a t l j i v i ž i v o t n i stil. jer n a š e p r e l i ­ m i n a r n o s n i m a n j e s c e n e (čije s m o d i j e l o v e d o b r o p o z n a ­ v a l i i p r i j e n a j a v l j e n o g i s t r a ž i v a n j a ) nije z a p o č e l o g o t o v i m k o n c e p t i m a i p r i p r e m l j e n i m k a t e g o r i j a m a u k o j e se naš p r o m a t r a n i akter m o r a n e k a k o uklopiti. koji se o d v i j a po p o z n a t i m stazama glazbenih žanrova. ali č e s t o d o n e p o z n a t i h ili b r z o p r o m j e n l j i v i h d e t a l j a . omladinskih pokreta i životnih 152 153 . ili n o ­ s i t e l j i m a r o c k a b i l l y stila ( g d j e j e n e t k o .) p r e c i z n o o m e đ u j u ć i p o l j e vlastite s t r u k t u r e o s j e ć a j a . štoviše. ali nikad ne ostajući na nivou. n a g l a š a v a j u ć i d i n a m i k u s u b k u l t u r n o g svijeta i . još u v i j e k . m e ­ t a l c i .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA teorije. k o m b i n i r a j u ć i bendove. na parkiralištima. »psycho-billy« ili » o d n j i h s a m o p r v e d v i j e p l o č e . m o g u ć n o s t g o v o r a o p u n k e r i m a ili m e t a l c i m a ( z a j e d n i č k i m n a z i v n i c i m a ) o b a v e z n o s m j e š t a j u ć i ih u k o n k r e t a n p r o s t o r i vrijeme.b i l l y . uočen je jedan poznati proces. r e c i m o . Ipak. poštovali s m o te­ meljne propozicije dobrih kvalitativnih istraživanja koja d o p u š t a j u da ih zbilja usmjeri. o s t a l o j e s r a n j e « itd. k o n k r e t n u cjelinu života u r b a n o g p l e m e n a .) istraživanju subkulture. kafićima. primjerice s a m o »punka«. . a drugi ih o d b a c i v a o . »got h i c a « i s i .) i napraviti grešku vlastitog »predznanja« i neke kategorije (u našem slučaju »zajedničke nazivnike« p o p u t punkeri. n o o n o što s e m j e r i ovisi i z r a v n o o t e o r i j s k o j k o n c e p t u a l i z a c i j i . d a r k e r i . Jednim dijelom to se d o g o ­ dilo zbog našeg tadašnjeg nepoznavanja cjelokupnog rada L. n e g o s p e c i f i c i r a j u ć i b e n d o v e . držanja. i klasično empirijsko istraživanje k o j e m je k v a n tifikacija presudna i o b a v e z n a implicira m o g u ć n o s t na­ p u š t a n j a h i p o t e z e . i taj m o d e l prikazao u n a j m a n j u ruku nedostatnim za analizu subkul­ ture. izgleda i v r e d ­ n o t a . u d e s k r i p c i j i u t j e c a j a ili h i s t o r i j e u t j e c a j a k o j a s e m o ž e o d č i tati n a p o j e d i n i m o d j e v n i m p r e d m e t i m a i n j i h o v o j r e k o n t e k stualizaciji. u etnografsku. nepoznavanje tog argumenta nije nas spriječilo u z a k l j u č i v a n j u na o s n o v i p o d a t a k a i i n f o r m a c i j a o d o m a ć e m s u b k u l t u r n o m ž i v o t u . od samog početka U u sudjelovanju u svakodnevnom možemo s t i l o v a . m e t a l . p o d v o d e ć i s l a g a n j a i o d s t u p a n j a zbilje p o d taj neupitni k a t e g o r i j a l n i a p a r a t za koji n a m se. parkovima. životu subkulturnih aktera. ali. upotrebljavao je o p ć e p o j m o v e . J e d a n d i o n j i h . o p o v r g n e . a ti p o j m o v i su f i k s n i i t e k sljedeće istraživanje m o ž e započeti p r o m j e n o m p o j m o v a . odjeću i d r u g o . bez o b z i r a na našu spremnost da ne očekujemo poklapanje obrazaca poznatih iz sociologije subkulture. stadionima i b r o j n i m d r u g i m javnim (i tajnim) okupljalištima. To je proces subkulturalizacije. i t o j a s n i m m j e r i l o m . svima je bilo zajednič­ k o p o z n a v a n j e o p ć i h o d r e d n i c a ( p u n k . o d n o s n o p r o m j e n o m sadržaja za operacionalizaciju.) s m a t r a t i n e u p i t n i m a . z a p r a v o rock-kulture i afektivnih saveza u a m e r i č k i m uvjetima.

o d j e ć u . vanjski izgled ne m o r a ništa g o v o r i t i o d i n a m i c i . koje p o d pritiskom sredine (recimo p o l i c i j s k e r a c i j e i z a u s t a v l j a n j a ) b i r a j u n e u t r a l n o s t ili s v o ­ j e v r s n u » k a m u f l a ž u « v a n j s k o g d i j e l a i m a g e a . C a k i k a d su bili u p o t p u n o s t i p r o ž e t i » z a g r e b a č k i m « . roc k a b i l l y c a r a i d r u g i h . s t u p n j u u k l j u č e n o s t i p o j e ­ d i n a c a u djelatnosti scene o kojoj je riječ. O v d j e ne p o ­ stoji s a m o j e d a n m o d e l o d s t u p a n j a o d o b r a s c a b i r m i n ­ g h a m s k e s o c i o l o g i j e s u b k u l t u r e . d a k l e z a o b i đ e n a k a o s r e d s t v o i z r a z a . m e t a l a c a (sa s v i m r a z l i k a m a koje dijele podstilove). Kolektivizam. širih r a z m j e r a » n e ­ poštivanja« socioloških o b r a z a c a u životu s u d i o n i k a sub­ kulturalizacije u Hrvatskoj. uočljivim obilježjima. bez o b z i r a što j e i t o d i o s t v a r n o s t i . ili b r o j n e d r u g e v a r i j a n t e . z a h a r d c o r e . j e d n a o d potvrđenih opcija subkulturnih aktera. p o n a š a n j u . etabliranih. » D r u g a s t r a n a « slike o p r o f i ­ liranim subkulturama i »hodajućim osobnim kartama« o d ­ nosi s e n a velik b r o j m l a d i h k o j i n e d o k a z u j u s v o j u s u b k u l turnu pripadnost vanjskim. d u g a v l j a n s k i m ili k m a n s k i m ) k o n t e k s t o m . a l i j e z a ­ d r ž a o m n o g e s l i č n o s t i . ili p a k » n a m j e r n o n e k o m p a t i b i l n a « a l i n e k i drugi elementi. M e đ u t i m . pritisak g r u p e n a p o j e d i n c a . Ta d r u g a strana. a m o g u i stajati s a m o s t a l n o u s t a l n o mijenjajućim mapama subkulturnog gradskog života. l o k a l n i j e . r e c i m o z a s p e e d ili d e a t h m e t a l . z a d a r k . na djelu je od početka u rock (sub)kul- 154 155 .i n d u s t r i a l . Ne s a m o to. n e g o su neki od aktera o d g o v a r a l i u potpunosti o b r a s c i m a poznatim iz britanske ( b i r m i n g h a m ­ ske) s o c i o l o g i j e s u b k u l t u r e . na d j e l u j e b i o i j e d a n d r u g i p r o c e s . ili m o ž d a d r u k č i j a p o s l j e ­ d i c a istog p r o c e s a subkulturalizacije i tribalizacije m l a d i h .t i p s k i h m o d e l a p u n k e r a . i o m o g u ć e specifičnu a u t o . sudjelovanja u ritua­ lima. n j e g o v a n j e u n i f o r m n o s t i . s v o j e v r s n o n a s i l j e š k v a d r e ili e k i p e n a d i n d i ­ v i d u a l n i m o d s t u p a n j e m od zajedničkih obilježja u vlastitoj n e f o r m a l n o j g r u p i . i n d i v i d u a l i z a c i j a k o j a ne n e g i r a n e č i j e p r i p a d a n j e sceni. i n a m j e s t i m a k o j a nisu n i k a k v a o k u p l j a l i š t a niti o d p r i j e prepoznatljiva subkulturna mjesta. v e z i v a n j e v l a s t i t o g o p r e d j e l j e n j a u ž i v o t u za »sitne n i j a n s e « . m o g u naglašavati pripadnost n e k o m u r b a n o m ple­ m e n u u većoj mjeri n e g o što to » m o r a « biti slučaj s vizual­ no lako odčitljivim akterima. a k t e r i s u b k u l t u r n i h s t i l o v a d r u g e p o l o v i c e o s a m d e s e t i h u H r v a t s k o j m o g l i s u služiti k a o p r i m j e r u u d ž b e n i k u s o c i o l o g i j e . B r i t a n i j i ili A m e r i c i . O n i m o ­ g u d i j e l i t i z a j e d n i č k a m j e s t a s o n i m a k o j i i z g l e d a j u više ili m a n j e p r e p o z n a t l j i v o . poput glazbe. k o j a je po definiciji o b i č n o m v a n j s k o m promatraču nevidljiva. s a d r ž a v a l e s u pojmove identične o n i m a koje upotrebljava rock-kritika d o m a ć i h i stranih časopisa. O v a j p r o c e s s u b k u l t u r a l i z a c i j e n i j e . M e đ u t i m . ilustriran f o t o g r a f i j o m i d e a l . predstavlja d i o znanja o subkulturi mla­ d i h (i starih). a sve d r u g o o s t a j e isto«.r e f l e k s i j u . v i š e ili m a n j e u d a l j e n i h g r u p a . n e k e o d izjava o v l a s t i t o m o p r e d j e ­ l j e n j u . kao i p o t p u n o p o d ­ z e m n i h . a k t i v n o o č e k i v a l a p o č e t a k is­ traživanja koje nije n i k a d z a p o č e l o ) ustrajnim b o r a v k o m na okupljalištima m l a d i h . Takvo je zaključiva­ nje n e d o v o l j n o z b o g m n o g i h d i m e n z i j a . z a specifični c r o s s ­ o v e r x i y p r a v c a . s l e n g . prijateljstvu. t e k a o k a o u V . i m a g e o p ć e n i t o . v e ć i n o m m l a đ i h i s t r a ž i v a č a .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA p r a ć e n j e f r a g m e n t a c i j e tih o d r e d n i c a . slenga. darkera. u k l j u č u j u ć i i » c r o s s o v e r « m o d e l e sa odčitljivim o s o b n i m i g r u p n i m historijatima svake interven­ cije u zvuk. n a r a v n o . p e r c e p c i j u v l a s t i t o g stila i s t i l o v a d r u g i h . »splitskim« (ili. u z o n a m a subkulturne prakse. Također. Upotreba skupnog imena i m ­ plicira o d r e đ e n i kolektivizam. uočena je preliminarnim snima­ njem scene u drugoj polovici osamdesetih (kada je g r u p a . z a n o i s e . Te »sitne n i j a n s e « o č i g l e d n o s u d o v o l j n o k r u p n e d a u z r o k u j u p r o m j e n e u iz­ g l e d u . niti j e o d u s t a j a n j e o d o d ­ j e ć e ili f r i z u r e d o v o l j n o s a m o z a b i l j e ž i t i p a reći »to s u t a k o ­ đer subkulture m l a d i h . O d j e ć a m o ž e biti p o t p u n o o b i č n a . n o g o m e t n i h h u l i g a n a . ali p o n e k a d praksom a k t e r a t o p r i v r e m e n o p o s t a j u . z a g a r a ž n i r o c k . sve j e t o z a b i ­ lježeno i poznato.

rockabilly. metal. s j e d n e s t r a n e »je­ z g r a « k o j a su u p o t p u n o s t i s u b k u l t u r n o p r o f i l i r a n a . a s d r u g e strane neprofilirani sljedbenici i simpatizeri koji čine a m o r f n u m a s u o p ć e » r o c k .s t v a r a l a č k e p o z i ­ c i j e u r o c k k u l t u r i m i m o d e f i ni rl j i v i h o b r a z a c a s u b k u l t u r n i h k o l e k t i v n i h i d e n t i t e t a . d a p r o v e d u niz v e č e r i u p a r k u ili d i s k o t e c i . u t j e c a j e i t r a d i c i j e . ni Hebdige ni Grossberg. p o n e k a d o p i s u j u ­ ći prilično udaljene n e f o r m a l n e g r u p e m l a d i h . z a p r a v o p o g r e š n o . I n d i v i d u a l n a pozicija koja koristi s u b k u l t u r n e p r e d m e t e .k u l t u r e « ili naprosto »kulture mladih«. o n a uključuje brojne primjere: od individualnog miješenja s t i l o v a ili b a r e m n a g l a š a v a n j a o s o b n i h i z b o r a u n u t a r n e ­ k o g stila. u z v i š e ili manje truda. j e d n a k o k a o i procesi naglašavanja uniformnosti izgleda i vrijednosti g r u p e . mogli uspješno opisati ovim osnovnim skup­ n i m i m e n i m a ili i z v e d e n i c a m a i z n j i h o v i h f r a g m e n t i r a n i h oblika. i da istovremeno ne m o g u upotrije­ biti niti j e d a n o d tih t e r m i n a z a d e s k r i p c i j u i n d i v i d u a l n i h ili g r u p n i h i d e n t i t e t a a k t e r a o k o j i m a j e riječ. a to s e sve o d v i j a u z o n i k o j a n i j e t i m p r o c e s i m a ništa i z g u b i l a od svoje subkulturnosti. nasuprot sljedbeništva profiliranih i »udžbeničkih« aktera. d a r k a itd. posebno u sklopu »novog vala« i nastajanja n o ­ vih g e n e r a c i j a rock p u b l i k e . j e r u p r a v o t a k v u š a r o l i k o s t i n d i v i ­ d u a l n i h identiteta izgrađenih na osnovi d o t a d a š n j e g n a ­ slijeđa s u b k u l t u r n i h p o k r e t a primijetili s m o još o s a m d e s e t i h u Hrvatskoj. b a r e m u sociološkoj analizi koja zna o č e m u g o v o r i . To je ta » d r u g a strana«. g o t h i c a ili h u l i g a n i z m a z a o b j a š n j e n j e ž i v o t n i h s t i l o v a i s r e ­ dišnjih preokupacija. Spoznaja procesa individualizacije u svim n j e g o v i m a s p e k t i m a nalaže o d b a ­ civanje determinirajućih kolektivističkih obilježja u pristupu subkulturi. Već krajem sedamdesetih bilo je jasno koliko je termin » h a š o m a n i « n e p r e c i z a n jer p o k r i v a š i r o k o p o d r u č j e i d e n t i ­ fikacije s glazbenim i d r u g i m p o k r e t i m a . sve d o o d a b i r a n j a e l e m e n a t a i z p r o ­ f i l i r a n i h . Suprotan zaključak. č e s t o j a k o r a z l i č i t i h ili č a k s u p r o t s t a v l j e n i h u r b a no-plemenskih pripadnosti radi stvaranja zasebnog i o s o b ­ n o g stila.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA turi i p r i s u t n a j e . Izjave b r i t a n s k i h subkulturnih m l a d i h . š t e m e r a ili »šutljive v e ć i n e « . p o s t a l a je n e d o s t a t ­ na za stvarno r a z u m i j e v a n j e b r o j n i h aktera koji su bili d i ­ j e l o m iste s u b k u l t u r n e s c e n e k a o i o n i k o j i s u s e . u v i đ a j u ć i g o l e m o z n a č e n j e p u n k a . Bilo bi previše j e d n o s t a v n o . z a k l j u č i t i d a p o s t o j e . m e t a l a . uključuju­ ći i k o m b i n a c i j e i c r o s s o v e r v a r i j a n t e . Lepeza aspekata individualizacije je široka. D r u g i m riječi­ m a . također bi b i o pogrešan. m o g l e b i biti i z a g r e ­ b a č k e . ali uključe­ ne u z a j e d n i č k i n a z i v n i k z b o g e t i k e t i r a n j a d r u š t v a ili još uvijek zajedničkih (ma k o l i k o udaljenih) razlikovnih k a r a k ­ teristika s p r a m š m i n k e r a . m e t a l a . koji bi sugerirao kreativnost onih g r u p a i pojedinki koje izmiču definicijama i kolektiv­ n i m atributima. s t a l n o i z l a z e ć i izvan u o b i č a j e n i h interpretativnih okvira. n a m e t n u l a i d e j a o p o t r e b i o d b a c i v a n j a s k u p ­ n o g i m e n a kao takvog. proces individualizacije subkulturnih identiteta m o ž e m o pratiti u p o d r u č j u škvadri i e k i p a . hard-core. r i j e č k e ili s p l i t s k e . p r e k o s l j e d b e n i č k e ili a u t o r s k o .. koje je u svom dokazivanju p o s t m o d e r n o g z n a č e n j a stila s a k u p i o M u g g l e t o n ( 2 0 0 0 ) i k o j e pokazuju individualnost i nesvodivost aktera na s k u p n o i m e p o p u t p u n k a . U p o t r e b a bilo kojeg o d r e đ e n j a p o p u t punk. primijenjeni odvojeno. dark/gothic. g r u p e prijateljica i prijatelja. U p r a v o zato se. Više p u t a se d o g o d i l o da istraživači s u d j e l u j u u r i t u a l i m a i s v a k o d n e v n o m ž i v o t u u r b a n i h s u b k u l t u r n i h g r u p a . Jedan d i o aktera svjesno se t r u d i o izbjeći u n i f o r m n o s t i l a k u prepoznatljivost k o j a za p o j e d i n ­ ca predstavlja opterećujuću općenitost. tijekom konkretnog etnograf­ s k o g iskustva. ekipe. g d j e postoji p r i h v a ć a n j e različitih profiliranih o p r e d j e l j e n j a u n u ­ tar jedne škvadre. Također. ne 157 156 . u s p e c i f i č n o j i n t e r a k c i j i i n d i v i d u a l n i h i g r u p n i h aktera (i njihovih identiteta). N a ­ k o n p o j a v e p u n k a b i l o j e z a i s t a o t e ž a n o koristiti z a j e d n i č k e nazivnike.

n e g o m o g u biti i n s p i r a t i v n i ( p a i s a m i m etnografskim iskustvom potvrđeni) u pristupu koji uvažava raznovrsnost i složenost procesa subkulturalizacije. k a d i s t r a ž i v a č k i u v i d u s u b k u l t u r n i ž i v o t g o v o r i o p o j e d i n k a m a i p o j e d i n c i m a k o j i nisu s v o d i v i na te p o j m o v e ? Zašto pridonositi mistifikacijama i g e n e r a ­ lizirati o p o n a š a n j u . ) . i koji su istovremeno d i o » o p ć e k u l t u r e « . ) i Lalić ( 1 9 9 3 . k o j e . v r i j e d n o s t i m a g r u p a k o j e i o n a k o trpe z b o g m o r a l n e panike i uobičajenih generali­ zacija devijantnosti subkulture? O v a k v a pitanja s p r a v o m su postavljena n a k o n j e d n o g dijela sudjelovanja i p r o m a ­ tranja.p r o m a t r a č 3 . d o k u d r u g o m i t r e ć e m istraživač u p o z n a j e p r o m a t r a n e aktere sa svojom u l o g o m . p r o m a t r a č . što s e v i d i v e ć i i z različitosti n a ­ ziva » p r o m a t r a n j e s a s u d j e l o v a n j e m « ili p a k » s u d j e l o v a n j e s p r o m a t r a n j e m « . ) p i s a l i su o p r o m a t r a n j u i s u d j e l o v a n j u . s t a v o v i m a . o p ć e mjesto kvalitativne m e t o d o l o g i j e je sudjelovanje i promatranje. pa su m n o g i stilovi i r a z d o b l j a o s t a v l j e n i o s o b n o m i s t r a ž i v a n j u i o s k u d ­ noj literaturi. Prednosti su u p r a v o izra­ ž e n e u p o d r u č j u k a o što j e s u b k u l t u r a m l a d i h . dark i drugih termina donekle problematičnom. s a m o promatrač) u p r v o m potpuni sudionik p r o m a t r a aktere bez n j i h o v o g z n a n j a . o m o g u ć u j e a u t o r u »za­ b o r a v l j a n j e « p r o b l e m a p r e d s t a v l j a n j a . Ritzer ( 1 9 9 5 . d a n e t k o o d o n i h k o j i u ž i v a j u status p r i z n a t o g s u b k u l t u r n o g a k t e r a u s v o m životu ima v r e m e n a ili v o l j e z a p i s a n j e s o c i o l o š k i h s t u d i j a . sa čestim na­ stupima u m e d i j i m a . W i l l i s ( 1 9 7 6 . a u četvrtom s a m o promatra. ) . i ona čine o d l u k u o daljnjoj upotrebi punk. što r e z u l t i r a n i z o m »miješanih« situacija. u svjetlu s u d j e l o v a n j a (često p o t p u n o g ) . s u d j e l o v a n j a u raznim aktivnostima subkulturnih g r u p a .s u d i o n i k i 4 . ili o p ć e n i t o » j a v n o g « . kojih je većina bila posvećena u p r a v o subkulturnim stilovima. s u d i o n i k . u o č a v a j u ć i prednosti i nedostatke te m e t o d e . p r o ­ b l e m a t i č n a s k u p n a i m e n a . pravi subkulturni »feed back« s o c i o l o ­ škog i o s o b n o g g o v o r a o subkulturi. p o t p u n i s u d i o ­ nik 2 . To su osnovne dimenzije. jer o v a t i p o l o g i j a nije u k l j u č i l a v a r i j a c i j e s potpunim sudjelovanjem i istovremenim otkrivanjem so­ ciološkog dijela o s o b n o g identiteta. upozoravajući da se kvalitativnim m e t o d a m a ne pristupa kao »drugom tipu kvantificiranja«. koje nekad d o m i 158 n i r a j u j e d n a n a d d r u g o m . K u v a č i ć ( 1 9 7 3 . u p r a v o z b o g i m ­ plikacija kolektivnih karakteristika. z b o g s p e c i f i č n e s c e n e u Z a g r e b u i z b o g čestog m e d i j s k o g prezentiranja vlastitih interpretacija subkulturnog života. pitanje p o j m o v a koji su obilježili s o c i o l o g i j u subkulture s e d a m d e s e t i h . ali t o m e n e p r i d a j u n e k o z n a č e n j e ili b a r e m n e v i d e n e k u o m e t a j u ć u f u n k c i j u . Z b o g t o g a j e p r i j e s v e g a o v d j e riječ o s u d j e l o v a n j u . do­ puštajući s a m i m akterima da ocrtaju granice individualnog i g r u p n o g identiteta. n e g o i z a t o što n e m a d r u g o g načina da se prikaže razdoblje od preko dvadeset g o d i n a . a d i o ( r e c i m o m l a đ i h ili n o v i ­ jih n a sceni) n e z n a . M e đ u t i m . konkretnom slučaju. D o k W i l l i s p r o š i r u j e p o p i s k v a l i t a t i v n o g p r i s t u p a n a niz r a d n j i i o b l i k a b o r a v k a na nekoj sceni. O d l u k a je i p a k d o n e s e n a n e s a m o z a t o što p o s t o j e a k t e r i s u b k u l t u r e k o j i s t v a r a j u j a s n e stilske g r a n i c e i p r i s v a j a j u u p r a v o t a . Reakcije na brojne 15Q .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA m o g u biti p a r a d i g m a t s k i p r i m j e r i p r i s t u p a s u b k u l t u r i m l a ­ d i h u H r v a t s k o j . nije b i l o m o g u ć e p r o m a t r a t i b e z o t k r i v a n j a » s o c i o l o š k o g « i d e n t i t e t a . ne i d e b a š t a k o l a k o . n i j e t a k o l a k o riješiti. metal. O d četiri o s n o v n a t i p a ( 1 . Ipak. to u našem. Nažalost. o b u h v a t n i h istraživanja nije bilo. u k o j i m a d i o aktera zna za s o c i o l o ­ šku u l o g u . S o b z i r o m na priku­ pljanje podataka i brojne načine dolaženja do spoznaja b i t n i h z a o v a j r a d . Zašto u o p ć e govoriti o p u n k e r i m a ili m e t a l c i m a . stvorila je s v o j e v r s t a n d i j a l o g i b r o j n e k o m e n t a r e . i n e sluti. Feed-back K o m b i n a c i j a s a m o g » b o r a v k a n a sceni«.

o n o k'o i m i . » K a k o m o ž e š te n a s i l ­ n i k e . s v a k o d n e v n o g k o n t e k s t a p o s l a ili r o d i t e l j s k o g d o m a . s t a l n o s u m i k e n j a l i z b o g f r i z u r e i n a u š n i c e « .« M e đ u brojnim pozitivnim r e a k c i j a m a na javne nastupe. d o 1 9 9 4 . i n a »strukturu t r a d i c i j ­ s k o g m i š l j e n j a « o d n o s n o n a tip p e r c e p c i j e » s l u ž b e n o g « ili »devijantnog«. obuhvaćajući svjetske i d o m a ć e a k t e r e . u sociološki zajednički nazivnik »subkultura m l a ­ dih«. o p ć e g t o n a i televizijske m o ć i da n o r m a l n o s t subkulture. m e đ u k o j i m a i z d v a j a m izjave o p r o m i j e n j e n o j situaciji k o d k u ć e ili n a p o s l u . pri broj­ n i m s u s r e t i m a . bila je izražena v e r b a l n o . po- Zbedirati . n i s m o u to d o b a baš pričali. ali p r i m a r n o s o c i o l o š k o g p r e d ­ stavljanja subkulturnih stilova. a g r e s i v n o g n e s l a g a n j a . O v d j e m o r a m o uočiti legitimizirajuću funkciju koju stvara s a m a televizija i p o j a v a » s u b k u l t u r n o g s o c i o l o g a « k o j i . O d 1 9 8 9 . n o g o m e t n e h u l i g a n e zvati s u b k u l t u r o m i i z j e d n a č a v a t i rockere s n a v i j a č i m a ? « Takav je feed back bio višestruko k o r i s t a n u istraživanju s u b k u l t u r e . u z o b j a š n j e n j a n e k i h t e m e l j n i h koncepata sociologije subkulture. Z a b i l j e ž e n i s u i s l u č a j e v i d a j e n e t k o tek n e k o l i k o g o d i n a poslije o d r e đ e n i h medijskih istupa koji su izazvali n e g o d o v a n j e . u k a z u j e . Ljutnja z b o g svrstavanja aktera. su i Bad Blue Boysi. o sudjelovanju u promjeni o d r e đ e n e mikro situa­ c i j e .. m a k a r implicitno izraženu. koji g o v o r i o vlastitoj a k t e r o v o j percepciji i sam o s m j e š t a n j u u o k v i r e s c e n e . subkultura. T i p i č a n p r i m j e r z a ovaj o b l i k . n e u p i t n i d o m i n a n t n i svijet. i z m e đ u o s t a l o g .baciti u »bad«. »Stari. t o l e rantnijim odnosom prema nekom nositelju subkulturnih o b i l j e ž j a .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA medijske n a s t u p e o b u h v a ć a j u spektar o d izrazito negativ­ nih do izrazito pozitivnih. k o j a r e z u l t i r a o d r e đ e n i m p o m a k o m . m e n e su ovi moji na poslu počeli normalnije gle­ d a t . s jedne strane i d j e l o m i č n o izgleda i govori blisko subkultur­ n o m sadržaju. bitan je spoj izgleda (sociolog i m a d u g a č k u pletenicu). ali j a k o si nas z b e d i r a o ' ' s p r i č o m da 1 s e b n o važnim s m a t r a m o n e koji su govorili o k o n k r e t n o m utjecaju. u nekoj sredini. d o d a t n o osnaži i u v e d e u svijet s v a k o d n e v n o g ž i v o t a . O n o što j e z a j e d n i č k o m n o g i m s l i č n i m i z j a v a m a . jest n a v e d e n i p o ­ z i t i v a n u t j e c a j m e d i j s k o g . nekoliko izoliranih primjera a n o n i m n i h telefon­ skih poziva i n e a r t i k u l i r a n o g . od k a d se p o j a v l j u j e š po telki i pričaš. kojeg su smatrali nedostojnim zajednič­ ke scene. i k o j i r e a g i r a na s o c i o l o š k i p o j a m s u b k u l t u r e k a d a n j e g o v s a d r ž a j u k l j u č i o n o što p o p e r c e p c i j i a k t e r a t u n e s p a d a i što n a r u š a v a o d r e đ e n i i d e n t i t e t . Recepcija o k o j o j j e riječ. z a b i l j e ž i o s a m više o d p e d e s e t r e a k c i j a k o j e su g o v o r i l e o m o g u ć e m u t j e c a j u j a v n o g i s o c i o l o š k o g g o v o r a o s u b k u l t u r i m l a d i h . dakle oneraspoložiti nekoga ICO l6l . u r a z g o v o r u i z r e k a o » z n a š . Ta se prezentacija najčešće odvijala jezikom sociološke deskripcije. P r i m j e r i c e . u n a v e d e n o m s l u č a j u z a ­ n i m l j i v o j e k a k o p r o c e s d o v r š a v a n j a stila n o g o m e t n i h h u l i ­ g a n a i miješanja rockerskih i navijačkih stilova u d r u g o j polovici o s a m d e s e t i h teče p a r a l e l n o s p r o c e s o m o b l i k o v a ­ nja o n i h subkulturnih identiteta iz kojih su isključeni odlasci na s t a d i o n i d o b a r d i o s i m b o l i č k e agresije. poput procesa moralne panike i njegove primjene u d o m a ć i m uvjetima. vrlo često na ulici. a s d r u g e strane p o t p u n o predstavlja pri­ z n a t i ( a k a d e m s k i ili n e k i d r u g i ) . m o r a m ti se z a h v a l i t . no n a k o n t o g a slijedi a r t i k u l i r a n o n e s l a g a n j e s n e k i m stavo­ v i m a u vezi s a s u b k u l t u r n o m s c e n o m . koji su v e ć i n o m bili p o s v e ć e n i s u b k u l t u r n i m s t i l o v i m a i r a z n i m a s ­ pektima njihovog odnosa s dominantnom kulturom.. S a m g o v o r ili o p ć a r a c i o n a l n a a r g u m e n t a c i j a o v d j e n i j e u p r v o m p l a n u . jest više p u t a i z r a ž e n o n e g o d o v a n j e j e d n o g d i j e l a rockerske scene z b o g uvrštavanja n o g o m e t n i h huligana na s c e n u s u b k u l t u r n i h stilova i i d e n t i t e t a . Negativne reakcije su manje zastupljene. prihvatljivog i neprihvatljivog.

o d n o s n o stilski neprofiliranih mladih. dominirajućim riječima u slengu. Š m i n k e r i p r e d s t a v l j a j u stil č i j e j e p o s t o j a n j e n a j m a n j e potrebno dokazivati neupućenima.g i u p n o g ž i v o t a ) . a d i j e l o m i p o r a z l i ­ čitim pristupima agresiji. svi ć e se slagati o njihovu p o s t o j a n j u . p r e p o z n a v a n j e šminkera u sedamdesetim godinama bilo je olakšano p o s t o j a n j e m šire p o p u l a c i j e » n o r m a l n i h « . Svaka subkulturna scena je v e o m a d i n a m i č n a . jedan dio pripadnika subkulturne scene. M l a d i su se m e đ u s o b n o razlikovali po odijevanju i frizurama. noiserski. p r v o ­ b i t n o m o b l i k u . o d n o s n o u k l j u č i v a t ć e niz r a z n o v r s n i h g r u p a i društvenih slojeva. navi­ j a č k i stil itd. v r i j e d n o s t i m a .h i p i j e v s k i h ili n e k i h d r u g i h e l e m e n a t a . d j e c a b o g a t a š a « . v i š e ili m a n j e a r t i k u l i r a n o . p o p u t h a š o m a n a .p r a z n a g l a v a « . g a r a ž n o rockerski. ovisno o s a m o m a k t e r u koji se k a o različit o d š m i n k e r a u s p o s t a v l j a i d e f i n i r a . g o d i n e . Kada sam pripadnike drugih subkul­ turnih stilova ( p u n k / h c . uronjen u »svoju« s u b k u l t u r n u g r u p u . D o k su d e v e d e s e t i h g o d i n a . p r e ž i v j e l e su i u v e ć o j ili m a n j o j m j e r i o b n a v l j a l e n o v e g e n e r a c i j s k e n o s i t e l j e sve d o d a n a s . f r a g m e n t i r a l e n a niz m a n j i h . šest g o d i n a . načinu p r o v o đ e n j a v r e m e n a . u »čistom«. »Tatini s i n o v i . M e đ u t i m .) Šminkeri predstavljaju negativnog D r u g o g . r a p e r s k i h . s h v a ć e n e k a o simboličke strukture. Z b o g t o g a je n e m o g u ć e govoriti o mjestima okupljanja. bez m o g u ć n o s t i p o s r e d o v a n j a p u n k e r s k i h . a istovremeno označa­ vaju najfluidnijeg i p o n e k a d teško odredljivog aktera. (»Pozer« j e j e d n o o d n a j č e š ć i h o d r e đ e n j a k o j a s e j a v l j a j u pri d e f i n i ­ ranju šminkera. ali će n j i h o v o lociranje. p e r ­ cipiraju k a o »underground«. d a r k e r s k i h . u p e r i o d u usložnjavanja posredovanja subkulturnih identiteta. M n o ­ g i m sudionicima subkulturnih g i b a n j a . » N a j b o l j a d e f i n i c i j a š m i n k e r a ti je . bez o b z i r a n a n e k e o p ć e s l i č n o s t i . t e c h n o . brojnim akterima koji s u s t v a r a l i .to je b u d a l a « . i 1 9 7 9 . o d - T o v r i j e d i i z a p u n k e r s k i . »alternativu«. glazbi k o j u s l u š a j u . m j e s t i m a n a k o j a izlaze. p o s e b n o o n o m e t k o n i j e b i o p o s e b n o zainteresiran n e g o je p r o m a t r a o gradske prostore i tražio masovniju prisutnost adolescentskih g r u p a vidljivih svuda i n a prvi p o g l e d . k a o potkraj s e d a m d e s e t i h . š m i n k e r i :. Sve tri g r u p e . izvan precizno o d r e đ e n o g v r e m e n s k o g i p r o s t o r n o g o k v i r a . jer svijet š m i n k e r a i h a š o ­ m a n a . ali n i k a d više.u p r e d s t a v l j a l i j e d n u o d t o č a k a referencije. d o b i o s a m m n o g o ovakvih o d g o v o r a : »Šminker . tako su neki punkeri definirali šminku u s v o j i m r e d o v i m a k a o » v i k e n d p u n k e r e « ili »pozere«. posebno u osamdesetim i devedesetim g o d i n a m a fragmen­ t a c i j e . n i k a k o n i j e b i o isti 1 9 7 6 . S a š m i n k e r i m a j e p r o b l e m d r u k č i j i .Benjamin Perasović UBBANA PLEMENA ^Sedamdesete: šminkeri. l j u d i m a i institucijama. »subkulturu« »briIĆ3 l62 . m i j e n j a l i ili p o t p u n o n a p u š t a l i vlastite k a r t o g r a ­ f i j e s c e n a i s c e n i c a (a to su i l i n i j e u n u t a r . prostorima. u razdobljima od pet. ah visoko e m o t i v n e . p o p u t p o j m a subkulture k o d C o h e n a ili b i r m i n g h a m s k i h a u t o r a . biti sve t e ž e . T a k o đ e r je važno uočiti da su se neke g r u p e .) p i t a o i z r a v n o o s v o j e v r s n o j » d e f i n i c i j i š m i n ­ kera«. p a j e u z nastanak novih subkulturnih stilova. » k o m p l e k s a š i « i s i . d a r k e r s k i ili b i l o k o j i sli­ č a n svijet s u b k u l t u r n i h i d e n t i t e t a i n j e g o v s m j e š t a j u g e o ­ grafiji d o m i n a n t n e kulture. šmin­ keri č e š ć e p e r c i p i r a n i k a o » m a i n s t r e a m « . t e c h n o . b i l o g o t o v o n e m o g u ć e p r i m i j e t i t i p o s t o j a n j e h a š o r n a n s k o g stila. niti je b i o isti u Z a g r e b u i S p l i t u . i u n u ­ tar sebe. i u interakciji s vanjskim svijetom. s u b k u l t u r n i stilovi k o j i s e b e . D r u g u polovicu i kraj sedamdesetih g o d i n a obilježa­ v a j u tri o s n o v n e g r u p a c i j e k o j e d o b r i m d i j e l o m m o ž e m o smatrati predstavnicima subkulturnih stilova.g r u p n o g i i z v a n . š m i n k e r e j e p o t r a ž i o p r v o m e đ u »svojima«. negativne i često neprecizne u racionalizaciji. ulo­ z i s p o l o v a . hašomani i štemeri n o s i m a i orijentacijama u o p ć e .

definirani svojom p r i m a r n o m vezanošću uz gla­ z b u . površnost i neautentičnost d r u ­ gih punkera. u v l a ­ stitoj s t u d i j i u s t v r d i l a : » N a j s p e k t a k u l a r n i j e i s p o l j a v a n j e stila k o d š m i n k e r a je u n j i h o v o m i z g l e d u . 1 9 8 7 . t a k o i o n i m a k o j i h v a ­ t a j u » p o s l j e d n j i v l a k « z a s l j e d b e n i š t v o još u v i j e k v a ž e ć e g t r e n d a . N e s u m n j i v o je da bi i u Z a g r e b u k r a j e m o s a m d e s e t i h mogli naći raznovrsne neformalne grupe m l a d i h uronjene j e d n i m d i j e l o m svog s v a k o d n e v n o g života u široku g l a z b e n u scenu i razrađene modele pojavnosti s r o c k / p o p glazbe­ n o m s c e n o m u vezi. šminkeri k a o ne­ f o r m a l n a i d i j e l o m s u b k u l t u r n a g r u p a . p o j a m š m i n k e r a m o ž e biti korišten za analizu (i to od strane s a m i h subkulturnih ak­ tera koji se p o n e k a d p o n a š a j u k a o sociolozi) vlastitog p l e m e n a . proglašava šminkerskom i o d b a c u j e . S v r s t a v a n j e š m i n k e r a u z o d r e đ e n u g l a z b u nije p o t p u n o bez o s n o v e . osjetiti ( o d »čuti u z a d n j i č a s o d p o u z d a n e o s o b e « d o » s a m stvoriti«) p o m a k k o j i n e k u a k t i v n o s t . u svjetlu o d n o s a p r e m a vršnjacima i roditeljskoj kulturi. š m i n k e r i s u . k a k o o n i m a k o j i z a p o č i n j u ili s t v a r a j u n e k u s c e n u m o d e i o s j e ć a j a d a s i »in«. u Z a g r e b u . »out« o b l i k n e č i j e p o z i ­ cije na sceni. o d n o s n o barem o n i m adolescentskim neformal­ nim g r u p a m a koje čine dio »početničke šminke«. p o t k r a j s e d a m d e s e t i h . M e đ u t i m . a to se u s l u č a j u š m i n k e r a p o k a z a l o s više g l a z ­ b e n i h t i p o v a . U b e o g r a d s k o m istraživanju iz 1 9 8 8 . uz p o z n a v a n j e nji­ hovih rituala u k o j i m a diskoteke i glazba igraju važnu u l o g u . 3 7 . z a j e d n o s a d e t e r m i n a n t a m a »in« i »out« p r i s t u p a koji n a m e ć e p o t v r d u š m i n k e r s k o g i d e n ­ t i t e t a . i sličnim kategorijama koje često projiciraju u p o j a m š m i n k e r a . u kl jučujući i k o n c e r t e »klasične« g l a z b e . N a r a v n o . ne priznavajući tim akterima pravo na prezentaciju »stvarnih«. o d n o s n o vje­ štine p r e p o z n a v a n j a o n o g a što je »in«. i želimo li naći neku glazbenu odrednicu s k o j o m bismo povezali 164 IĆ5 . života. »dosadi«. ova »aproprijacija« n e m o r a teći n a isti n a č i n (starinski r e č e n o »ne m o r a ići jednako duboko/plitko«) kao kod drugih neformalnih gru­ p a k o j e z v u k o v i m a i g l a z b e n i m p r a v c i m a p o s r e d u j u svoj ž i v o t n i stil. ali g l a z b a nije isključena. s u p r o t s t a v l j a j u s e » m a i n s t r e a m u « . k a o prostor s l o b o d e . žargonu.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA jačinu«. i a k o j e i d e n t i t e t š m i n k e r a p r i m a r n o v e z a n u z m o d u . m e t a l a c a . A k o pristupamo šminkerima u Zagrebu krajem sedam­ desetih. O p i s u j u ć i b e o g r a d s k e š m i n k e r e . s o c i o l o g i j e ) a p r o p r i j a c i j u . p r i j e p o t o n u ć a u d e m o d e . »In« i »out« f i l o z o f i j a o s n o v n o je obilježje šminkerskog načina razmišljanja. navijača itd. Ines Priča j e još p r i j e o p s e ž n o g i s t r a ž i v a n j a » n e f o r m a l n i h g r u p a « . »roditeljskoj kulturi«. str. p r i v r e m e n o . p r i p a d a t i t o r r T i d e n t i t e t u t a k o što š m i n k e r s k i .a k t e r i vrše ( j e z i k o m b i r ­ m i n g h a m s k e . s i t u a ­ c i j u ili p r e d m e t č i n i p o ž e l j n i m i a k t u a l n i m u o d r e đ e n o m k r u g u ljudi. a l i o n a j e n a d j e l u . a šminker sigurno neće odbaciti m o ­ g u ć n o s t u p o t r e b e »glazbenih preferencija«. načinu provođenja slobodnog vremena i ostalim o b l i c i m a p o n a š a n j a . darkera. n o n e k e vrste g l a z b e m o g u . G l a z b a je nesumnjivo važna. i p a k n e m o g u biti d e f i n i ­ r a n i k a o a k t e r čiji j e stil u p r v o m r e d u g l a z b e n o z a s n o v a n i p o s r e d o v a n . tre­ b a p r e p o z n a t i . k a o i punkeri. p r a v a n a različitost. « (Priča. o v i s n o o kojem vremenu govorimo. »autentičnih« obilježja ž i v o t n o g stila o k o j e m je r i j e č . o n a je uporište i orijentir m n o g i m mladima. »diktatu m o ­ de«. istovremeno p r i p a d a j u ć i šminkerskim o b r a s c i m a p o n a š a n j a i stvarajući n o v a m j e s t a n a m a p i »elite« i »visokog« društva u društvu. ) I z g l e d j e p r e ­ s u d a n . z a b o ­ r a v l j a n j e ili č a k p r e z i r a n j e » d e m o d e « p r e d m e t a i n j i h o v i h nosilaca. I s t o v r e m e n o . gdje se pozersfvo. k a o i p o m a k koji o z n a č a v a n a p u š t a n j e . » k o n ­ f o r m i z m u « . »komercijalnoj nivelaciji ukusa«. vlastito p r e u z i m a n j e z v u k o v a p o s r e d o v a n i m d r u g i m e l e m e n t i m a d o t i č n o g život­ n o g s t i l a . u t r e n d u . p o t o m u i z b o r u m u z i k e .

U n u t a r š m i n k e r s k o g a k r u g a n a p i t a n j e »što slušaš« m o g l o s e o d g o v o r i t i n a više n a č i n a . str. š m i n k e r s k i stil n i j e u p o t p u n o s t i » n a liniji«. pa i š t e m e r s k i m stilom. (s m n o g i m odstupanjima od disca prema d r u g i m oblicima tadašnje p o p g l a z b e ) . životne preokupacije. Iz istraživanja n e f o r m a l ­ n i h g r u p a u B e o g r a d u p o z n a t o j e k a k o š m i n k e r i ž e l e biti p r i z n a t i . k a o i onih koji su voljeli rock ali n i k a d nisu postali h a š o ­ m a n i . u k l j u č u j u ­ ć i i m o g u ć n o s t d a n e t k o k a ž e »svašta« ili d a u k a ž e n a us­ p u t n o slušanje. o d g o v o r i t i i »niš­ ta«. oni t a k o đ e r bježe od t i p j č n o g a . i z m e đ u g r a n i c e b o g a t s t v a i s a ­ me scene. d o k b i bez t o g p r o c e s a s l u š a n j a glazbe k a o središnje. No unutar identiteta h a š o m a n a teže j e z a m i s l i t i t a k v u m o g u ć n o s t . S t u d i j a Ines Price ( 1 9 8 7 . s jedne strane. k o n c e n t r i r a n j e e k o n o m s k e m o ć i s n e k o g d r u g o g p o d r u č j a n a stilsko (često i u z n a p o r ) « . Šminkeri su. morali bismo posegnuti za terminom »disco-glazba«. j a s n o j e d a t u m o ž e m o n a ć i r a z n o v r s n e p b k u š a j e i m i t a c i j e ž i v o t a n a j b o g a t i j i h i različite o b r a s c e p r i klanjanja nekoj o d v o d e ć i h m o d n i h struja. Sličnost u procesu identifikacije i vezanosti u z n e k i stil ( k o j i m o ž e biti g l a z b e n i ili m o d n i s t e n d e n c i j o m p r e r a s t a n j a u ž i v o t n i stil) leži u č i n j e n i c i p o s t o j a n j a m n o g i h m l a d i h ljudi koji su voljeli d i s c o a da nisu postali š m i n k e r i . . pri č e m u postoje i sličnosti i razlike u t o m p r o c e s u . o d svijeta m u k o t r p n o g r a d a . s vlastitim o s j e ć a j e m za v l a d a j u ć e estetske kriterije g r u p e . o d o n e o p ć e » s r e d n j e g l a v n e struje« z a k o j u j e m o d a o r i j e n t i r i n a v i k a . a l i j e n a j b l i ž i d e f i n i c i j i » d r u š t v e n o p r i ­ h v a t l j i v o g a « u u s p o r e d b i s h a š o m a n s k i m . m o g u s nešto m a n j e u l a g a n j a postizati uspjehe na sceni m o d e . S d r u g e strane.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA najčešće sadržaje tadašnjih šminkerskih izlazaka u klubo­ ve. stav. Šminkeri igraju igru socijalnog statusa. N j i h o v iz­ g l e d o b u h v a ć a različite razine z a p a d n j a č k o g i d o m a ć e g » m a i n s t r e a m a « . p o n e k a d m o g u uključiti i kreativci koji. O s i m ndjbanaln i j e g . a l i n e t a k o što ć e š o ­ kirati ( p o p u t p u n k e r a ) . a l i r a z l i č i t o s t leži u t o m e š t o j e netko m o g a o postati šminker a da n e m a izgrađeni k o d g l a z b e n i h i d e n t i f i k a c i j a . takva po­ t r o š n j a je i »težnja. bilo teško za­ misliti h a š o m a n a . p o p u t » A r m a n i « ili »Rolex« d i ž e c i j e n u o d j e ć e ili u o p ć e p r e d m e t a k o j i n e t k o nosi) u tu se i g r u . d o o n e k o j a s e s m a t r a »vi- s o k o m m o d o m « . o d n e k i h o b l i k a rutinizacije s v a k o d n e v n o g života. ljubitelji disca predstavljali su g o t o v o n e p r i j a t e l j s k u s u p r o t n o s t . n e g o izazivati d i v l j e n j e . t a k o su i š m i n k e r i bili v e z a n i uz d i s c o . ali i n a j d j e l o t v o r n i j e g » n a t j e c a n j a « m a r k i c a m a (gdje je s v a k o m e iole upućenijem jasno koliko neka m a r k i c a . No koda smo na terenu srednjoškol­ ske m l a d e ž i . a nekad prihvaćaju potpuno neovisno o roditeljskom socio­ kulturnom položaju. s l a v l j e n i . 3 9 . š m i n k e i p r i z n a t o s t i v l a s t i t o g statusa u n u t a r »estetski o s j e t l j i ­ vih« n e f o r m a l n i h g r u p a p o s r e d o v a n i h » s l u ž b e n o m « m o d n o m _ k u l t u r o m koju n e k a d dijele sa svojim rnditejjjmn. Sama potrošnja i posjedovanje odre­ đ e n i h s k u p i h p r e d m e t a m o d e nije u v i j e k j e d n o z n a č a n p o k a ­ zatelj n e č i j e g ( m a k a r r o d i t e l j s k o g ) b o g a t s t v a . (Priča. a m o g l o s e . u o č e n i . ) S o b z i r o m na dimenzije službene ideologije u d o m i ­ n a n t n o j k u l t u r i s e d a m d e s e t i h g o d i n a . p a z a d r ž a t i i d e n t i t e t š m i n k e r a . U t o m e j e s l i č n o s t . 1 9 8 7 . Za neke s u b k u l t u r n e aktere koji su identitet gradili na p r a v c i ­ ma rock glazbe. u k o j o j s e s m a t r a d a »pravi« š m i n k e r i p r i p a d a j u i s k l j u č i v o »jet-setu« i d a j e s t v a r n o b o g a t s t v o n e o p h o d a n u v j e t p o stajanja š m i n k e r o m . Šminkeri su u potpunosti prihvatili m o d u k a o jednu o d svojih »središnjih p r e o k u p a c i j a « p a s e i m a g e š m i n k e r a m o ž e o d č i t a t i i z m o d n i h č a s o p i s a ili p o p u l a r n i h f i l m o v a i l66 167 . d o b r a djeca d o m i n a n t n e kulture. ) p o k a z u j e d a fetišiziranje p o t r o š n j e k o d d i j e l a š m i n k e r a više i z r a ž a v a želju z a p r i p a d a n j e m n e g o s t v a r n o pripadanje visokom s o c i o e k o n o m s k o m položaju. h i p o t e t s k i . K a o što s u h a š o m a n i b i l i v e z a n i uz r o c k g l a z b u . p o s e b n i . korištenje glazbe k a o zvučne kulise za ve­ č e r u ili r a z g o v o r . p r o s j e č n o g a .

misleći da je to o n o « . s a č v r š ć i m ili l a b a v i j i m v e z a m a . a L a p š t e m e r a . ) U sklopu gradske šminke autori pronalaze »teenagersku«. p o n e g d j e i p u n o duže) s a m a » š m i n k a « . pa su se neke d j e v o j k e susrele s e t i k e t o m prosti­ t u t k e z b o g š m i n k e n a l i c u . p o s t o j a l i su i o n i k o j i su tvrdili d a s u sve d i s k o t e k e u g r a d u d j e č j a i g r a i d a p r a v i š m i n k e r i i d u a u t i m a izvan g r a d a . u tadašnjem »samouprav­ n o m socijalističkom« društvu njihov položaj m o ž e (manjim dijelom) postati upitan z b o g previše n a g l a š e n e »statusne potrošnje«. g d j e periferijska šminka bira »upadljiv pokazatelj visokog m a t e r i j a l n o g statusa. u d i s k o t e k e B r e z o v i c e ili C a t e ž a . što je u vezi s p r o b l e m o m i z l a ­ zaka i kasnog ostajanja u diskotekama. Posebno se to odnosi na š k o l u i d r u g e institucije d r u š t v a u k o j i m a d u g o v r e m e n a (upravo do kraja sedamdesetih. Šminkeri. . što j e k u l m i n i r a l o s u k o ­ b o m o k o Big Bena 1 9 7 9 . U s p e c i f i č n o m r a z d o b l j u .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA s p o r o v a v r e m e n a o k o j e m j e riječ. M n o g i s e n e ć e složiti o k o detalja. Šminkeri su. f o k u s i r a j u ć i se na vlastiti u z o r a k i ostavljajući najopćenitije p o l j e g r a d s k i h s u b k u l t u r n i h stilo­ va nedovoljno razrađenim. aluzija na b o g a t s t v o i s a m o p r o m o v i r a n j e u d o m a ć e . sa svojim t e m a m a i omiljenim mjestima. Sugeriranje visokog socijalnog statusa ostat će o s n o v n o o b i l j e ž j e š m i n k e r s k o g stila o p ć e n i t o . odnosa prema konvencijama i drugim l68 ICQ . glazbe. u u v j e t i m a u k o j i m a su r a z ­ ličiti a k t e r i d o m i n a n t n e k u l t u r e r a z l i č i t o s h v a ć a l i z a p o č e t i p r o c e s l i b e r a l i z a c i j e . C a l v i n K l e i n ili n e k e d r u g e . adolescentske predstavnike »dokoličarske klase«. u Z a g r e b u . nije b i l a d o ­ p u š t e n a . B e n n e t o n . n o v c a i »džeparca« te u s p j e h a u školi. sve Iri šire g r u p e m l u d i h i m a l e s u s v o j a o k u p l j a ­ lišta. š m i n k e r i c e i š m i n k e r i m o g l i s u . š m i n k e r s k a scena je t a k o đ e r h e t e r o g e n a . i na njoj postoji stalno redef i n i r a n j e p r e d m e t a i s i t u a c i j a . š k v a d r e . k a o što m o ž e ( v e ć i m d i j e l o m ) u z r o k o v a t i p r o b l e m e k l a s i č ­ n o g tipa. koji su u šminkerskoj varijanti nešto naglašeniji n e g o k o d » o b i č n i h « m l a d i h . N a r a v n o . B i g B e n (uz J a b u k u ) m j e s t o h a š o m a n a . O raslojenosti šminkerske scene g o v o r i i s p o m e n u t o istra­ živanje neformalnih grupa u B e o g r a d u krajem o s a m d e s e ­ tih. Na j e d n o j razini r a z l i k o v a n j a . ako se ne promatra određenu škvadru. m o g u predstavljati p r o b l e m u definiranju u p r a v o na o n a j n a č i n na koji o d r e đ e n j e » m a i n s t r e a m a « predstav­ lja p r o b l e m z a s o c i o l o g i j u k o j a b a r a t a s a m o o p ć i m p o j m o ­ vima. iako je »mainstream« referentna točka m n o g i h sub­ k u l t u r n i h s t i l o v a . N o . u d o s l o v n o m s m i s l u t e r i j e č i . » d j a n k « i »art« š m i n k u . i m a t i p r o b l e m a z b o g v l a s t i t o g »stršanja« od p o ž e l j n o g prosjeka. d o k p r o b l e ­ mi mode. k a o i d r u g i adolescenti t a d a . stvarali svoje p r i j a t e l j s k e g r u p e . U d o b a d o k j e » S a l o o n « b i o (za v e ć i d i o s c e n e ) t i p i č n o s a s t a j a l i š t e š m i n k e r a . / 7 8 . k o j a j e n a r a v n o dolazila sa Z a p a d a . To će ostati i i n a č e karakteristika scene. problemima p o ­ slušnosti u o p ć e . Riječ j e o p r o b l e m i m a s e k s u a l ­ n i h o d n o s a i s p o l n i h u l o g a . svoj više ili m a n j e i z g r a đ e n i m a g e i različite t i p o v e m e đ u s o b n i h o d n o s a . posebno u medijima dominantne k u l t u r e ( d n e v n i listovi). lako su o d i j e v a n j e m bili bliži p o d r u č j u » d r u š t v e n o p r i h v a t l j i v o g a « o d h a š o m a n a . k a o što s u m l a d i ć i s d u ž o m k o ­ s o m n a z i v a n i n a r k o m a n i m a . jer n e š t o š t o j e b i l o p o ž e l j n o m m a r k i c o m u j e d n o m razdoblju. I j e d n i i d r u g i s u htjeli o d b a ­ citi š k o l s k e »kute«. 1 9 8 8 . ali je za p r v o veće j a v n o pojavljivanje priče o h a šomanima i šminkerima. z a s l u ž a n u p r a v o p o k u š a j i z b a c i v a n j a h a š o m a n a i z n j i h o v i h o k u p l j a l i š t a . d o k »priznati šminkeri« s m a t r a j u takvo p o n a š a n j e n e d o p u s t i v i m k v a r e n j e m stila. u o č a v a se »periferijska« i »gradska« š m i n k a . »svjetske« m o d e . ( J o k s i m o v i ć i sur. primjerice točnog vremenskog perioda (i prosto­ r a ! ) u k o j e m je »in« b i l o n o s i t i L a c o s t e m a j i c e . u svakom slučaju so­ ciološke generalizacije. za šminkera postaje n e p o ­ ž e l j n i m ili n e d o p u s t i v i m u d r u g o m v r e m e n s k o m r a z d o b l j u . d o k su šminkeri »djeca d o m i n a n t n e kulture« na n a č i n p r i h v a ć a n j a o n e o p ć e n i t e . 1 9 7 6 .

k o l i k o se d o p u š t a j u »šminkerski« n a g l a s c i u n u t a r n e k o g stila.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA vršnjačkim grupama karakteriziraju aktere šminkerskih k o n t e k s t u . g d j e je g r a n i c a v i d l j i v i j a i j a ­ s n i j a . jest u o č i t i postojanje šminkera k a o s i m b o l i č k e strukture stvorene na s a m o j adolescentskoj sceni životnih stilova. p r o v o d e i sek­ s u a l n e a k t i v n o s t i bile s u n j i h o v e » s r e d i š n j e p r e o k u p a c i j e « . m o ž e m o p o d i j e l i t i n a slje­ d e ć e karakteristične aspekte života n e f o r m a l n e g r u p e u to d o b a : o d n o s i s r o d i t e l j i m a i život u o b i t e l j s k o m d o m u . A k o bi se iz d e f i n i r a n j a i o d r e ­ đ e n j a p o j m a š m i n k e r a i z b a c i o ili u n e k i m k o n o t a c i j a m a m a l o ublažio d i o koji g o v o r i o potrebi s u g e r i r a n j a ( i m a g e o m ) višeg s o c i j a l n o g statusa. Vlastiti i m a g e . š k o l a . D o b n e i m o ž d a statusne p r e p r e k e z a i z r a ž a v a n j e š m i n k e r s k o g stila u d i s k o t e k a m a izvan g r a d a nisu o n e m o g u ć i l e identifikaciju s a t m o s f e r o m subotnjih večeri u g r a d s k i m d i s k o t e k a m a . d o k o j e g r a n i c e ć e o d r e đ e n i akter priznavati »svojima« o n e sa sličnim obilježjima a druk­ č i j i m s a d r ž a j i m a . p i ć e . teme i oblici rituala neformalne grupe (djelomič­ no subkulturne) te percepcija vlastitog prema drugim grupama. kafiće. druženje. šminkera k a o referentne točke i specifičnih projekcija »mainstreama« drugim subkulturnim grupama. p r o s t o r i v r i j e m e . T a g r a n i c a unutarnjeg i vanjskog. s k u p š k v a d r i i p o j e d i n a c a . Visoki stupanj slaganja koji postoji o obilježjima života n e f o r m a l n i h g r u p a koje su ili s a m i a k t e r i . č a k i n a v i j a č i m a . ili n j i h o v a v r š n j a č k a i šira s o c i j a l n a o k o l i n a s m a t r a l i š m i n k e r s k i m a . organizirale p r i v a t n e t u l u m e . k o j i m o g u ć n o š ć u »mi« osjećaja z a o d r e đ e n o g aktera u p r a v o predstavlja n a v e d e n u gKanicu. njihovom m e đ u s o b n o m konfliktu i o d n o s u s p r a m roditeljske kulture. koja govori o stupnju prepoznava­ n j a i p r i z n a v a n j a n e č i j e g stila k a o z a j e d n i č k o g . metalcima i d r u g i m a . za znatan d i o m l a d i h o k o j i m a je o v d j e riječ. a n a d r u g o j širi k r u g . nakon koje netko ostaje izvan. p o m i č n a j e s o b z i r o m n a različite s t i l o v e . robnim etiketama. i šminkera kao zasebnog stila. slušale disco i p o p g l a z b u . visokog (dobrog) ukusa. odlazile u svoje d i s c o . f r i z u r i . iz o p ć e g skupa pro­ b l e m a koje adolescenti imaju s roditeljima m o r a m o izdvo­ jiti o n e k o j i s e tiču stila i p r i p a d n o s t i g r u p i ( p r e p o z n a t i k a o »šminkeri«. od kojih su neke. ovisi o s a m i m n o s i t e l j i m a i k o n k r e t n o m Odnosi s roditeljima i život u obiteljskom domu S obzirom na temu ovog rada. a k o n e o d s a m o g aktera). posebno onoj koja je posredovana utjecajnim medijima. mogli bismo govoriti o šminkerima m e đ u v e ć i n o m s u b k u l t u r n i h stilova k o j i s u d a n a s p r i s u t n i n a s c e n i .k l u b o v e . pa nije n e m o g u ć e zamisliti u p o t r e b u t o g p o j m a z a o z n a č a v a n j e » š m i n k e r s k o g « us­ m j e r e n j a m e đ u h a š o m a n i m a (od kojih su neki svoje n o v e kožne čizme m o r a l i kupiti u o d r e đ e n o m . Š m i n k a k a o o p r e d j e l j e n j e m o ž e presijecati i d r u g e stilove. M e đ u t i m . G o t o v o s v a k a s c e n a m o ž e i m a t i vlastite » š m i n k e r e « . a netko unutra. m o ž e s e manifestirati na dvije razine. a granica prihvaćanja i neprihvaćanja. imagea i odnos »društava« opisanih u o v o m r a d u . a ostavili dijelovi koji g o v o r e o k o l i č i n i i t i p u p a ž n j e k o j a se p o s v e ć u j e o d j e ć i . d o j a m v i s o k e m o d e i v i s o ­ kog društva. pazile na odijevanje i m o d u . k a o z a j e d n i č k o g n a z i v n i k a z a niz r a z l i č i t i h n e f o r m a l ­ nih g r u p a . potkraj sedamdesetih u Z a ­ g r e b u . i z n u t r a . b a r e m o d d r u g i h . s k u p o m salonu) ili d a n a š n j i m raperima. Za potrebe o v o g i u d u intervjuirao sam o n e aktere koji su n a s c e n i bili u p r a v o u d o b a s t v a r a n j a j a v n e slike o š m i n ­ kerima i h a š o m a n i m a . Ž i v o t n i stil o b i t e l j i i z k o j e a k t e r d o l a z i m o g a o j e stvoriti p o t ­ p u n o različite s i t u a c i j e i u v j e t e z a i z r a ž a v a n j e š m i n k e r s k o g I/O 171 . techno brijačima. sugeriranje socijal­ n o g s t a t u s a ( t a k o đ e r v i s o k o g ) u z p l e s . na j e d n o j je uža škvadra i »mi« o s j e ć a j s n j o m u v e z i . o d n o s n o situiranja » u n u t a r « ili »izvan« n e k o g s u b k u l t u r n o g s t i l a . o n o što j e o v d j e b i t n o .

o d p r a ć e n j a n a s t a v e p r e k o v e č e r i u d i s c u d o izleta ili p o s j e t a k a f i ć u . » č u j . k a k o m a t e r i j a l n o i s t a t u s n o . Tu razliku treba pojasniti i o d n o s o m sa­ m i h aktera p r e m a vlastitoj o d j e ć i i i m a g e u . Šminkeri su prihvaćali (i sebi prilagođavali) o b r a s c e o d i j e v a n j a u d o - 172 173 . stvarajući o d r e đ e n u h o m o l o g i j u m e đ u o d a b r a n i m p r e d m e ­ t i m a ) s i m b o l i č k i p r e v l a d a t i r a d n o . p a t r i j a r h a l n e sredine. s u p r o t n o t a k v u i s k u s t v u . treba naglasiti da je u j e d n o m razdoblju (a to je razdoblje n a ­ g l a š e n i j e i t i p i č n i j e što više i d e m o u p r o š l o s t o d p o l o v i c e o s a m d e s e t i h ) š m i n k e r s k i stil i m a o n a p e t i j i o d n o s s d o m i ­ nantnom kulturom nego danas. D o b a r d i o p r o ­ cjenjuje d a b i imali p r o b l e m a a k o b i usvojili i m a g e h a š o ­ mana. Ili. V r i j e m e . o d v e č e r e d o s v a d b e ili k o n c e r t a ) ili z a n e k e d r u g e n a m j e n e .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA stila. najčešće zbog »remećenja javnog reda i mira«. čiji i z v o r n i hipijevski značenjski sklop evidentno ostaje prisutan. p o k u š a v a l i su (često neosviješteno i unutar identifikacijskog procesa. o s i m k a d j e t o b i l o d o v e d e n o u k o n t e k s t v r e m e n a i z l a s k a . s t a r a b i m e u b i l a d a v i d i što s a m o b u k l a « i . U o s t a l o m . p o m i š l j e n j u »šutljive v e ć i n e « ili u ž e g r o d i t e l j s k o g k r u g a . S u p r o t n o t o m e . Z b o g te razlike u iskazivanju vlastitog i d e n t i t e t a . iz g o d i n e u g o d i n u . d r u g i tip o d i j e v a n j a z a s u b o t n j u v e ­ č e r u S a l o o n u i d r u g d j e (u r o d i t e l j s k o j k u l t u r i p r i s u t n i s v e ­ č a n i i z l a s c i . k a o i izričitih z a b r a n a u p o t r e b e š m i n k e k o d d j e v o j a k a . Ipak. »ja s a m s i p o s u d i l a n e k e s u p e r stvari i z o r m a r a m o j e stare«. s l o b o d n o ili n e k o t r e ć e v r i j e m e s l u ž b e n o g a s v i j e t a . te se dvije n e f o r m a l n e grupe (među kojima hašomani izgrađuju i subkulture. o s i m s o c j e n a m a . ovisilo o školi i o p o j e d i n o m profesoru. minantnoj kulturi. s t v o r e n s a ­ m o s t a l n o a n e p o o č e k i v a n j i m a p r o s j e č n o g n a s t a v n i k a (ili k o d r o d i t e l j a : p o s a o ) . Problem o g r a n i č a v a n j a v r e m e n a izlazaka bio je često s p o m i n j a n . š k o l s k i h o c j e n a ili » e k s c e s a « u vezi s a l k o h o l o m . p o m i č u ć i .h a š o m a n s k i . Svaka p r i g o d a i m a svoje k a n o n e p a p o ­ stoji s p e k t a r o d j e ć e i i g r a p r e p o z n a v a n j a p r a v i l a za različite s i t u a c i j e . h a š o m a n i . N a s l i č a n n a č i n o n i s u u n e j e d n a k o m p o l o ž a j u i p r e m a p o l i c i j i s k o j o m se s u s r e ć u . upitnosti nečije l j u b a v n e veze itd. štete u s t a n u . pa su n a s t o j a l i s v u d a i u s v i m p r i l i k a m a i z g l e d a t i isto . p r e d u g a č k u k o s u . prag d o p u š t e n o g »ušminkavanja«. šminkeri su m o g l i imati p r o b l e m a z b o g s v o g izgleda. n e m o ž e j e skratiti o d i j e v a n j e m n e š t o d r u k č i j e g o d i j e l a . i p a k j e » r a d i l o « još u b r z a n i j e z a šminkere. a k o n e t ­ k o i m a . Z a b i l j e ­ ž e n i s u s l u č a j e v i e t i k e t i r a n j a . d j e v o j c i čiji su roditelji iz t r a d i c i o n a l n i j e . Ipak. H a š o m a n i s u n e s u m n j i v o i m a l i više p r o b l e m a z b o g i z g l e d a . gdje postoji specifična slika prihvatljivoga i jasno r a z l i k o v a n j e s p o l n i h u l o g a . većina nije i m a l a ozbiljnijih p r o b l e m a s roditeljima z b o g o d j e ć e ili v a n j s k o g i z g l e d a u o p ć e . O s o b i t o j e ženski d i o g r u p e b i o p o g o đ e n roditeljskim restrikcijama. n a različit n a č i n Škola U školi. čiji p r o t o k n i j e o s t a v i o n e p o m a k n u t i m a granice tolerancije d u g e kose i ostalih o b i ­ lježja t a d a š n j i h h a š o m a n a . k a o i u slučaju h a ­ š o m a n a . bez obzira na različita p o s r e d o v a n j a konteksta. što u k a z u j e i na različitost o d n o s a š m i n k e r a i h a š o m a n a s d o m i n a n t n o m kulturom. dok j e t o s a š m i n k e r i m a r j e đ i . To je vrijeme kada je šmin­ kerski stil u š k o l i t a k o đ e r b i o s u b v e r z i v a n . a to je. j e z i k o m t a d a š n j i h a k t e r a . t a k o i s o b z i r o m na t r a d i c i o n a l n o s t ili m o d e r n o s t ž i v o t n o g stila r o d i t e l j a . ali e v i d e n t i r a n i s l u č a j ) n a l a z e u n e j e d n a k o m p o l o ž a j u s p r a m institucija društva. zadržavajući razlikovanje odijevanja za p o s e b n e p r i l i k e : j e d a n tip o d i j e v a n j a z a š k o l u . bez o b z i r a n a m o g u ć n o s t p r o m j e n e c j e l o k u p n o g d o j m a . N a p r i ­ m j e r . o r g a n i z i r a n j e m t u l u m a . p o s e b n o k a d a j e riječ o a u t o r i t e t i m a u š k o l i . b i l o j e p u n o teže biti š m i n k e r i c a n e g o njenim vršnjakinjama koje su odrastale u roditelj­ skom okruženju drukčijeg pristupa i prihvaćanja m o d e i » m o d e r n o s t i « .

o b r a z o v n i h ustanova. f o r m i ­ r a j u ć i » d r u š t v a « (šira i uža) p r i j e n e g o s t a b i l n e . h o m o g e n e i čvrsto povezane škvadre. u č e t v r t a k i petak se d o g o v a r a m o i p l a n i r a m o s u b o t u . za neke aktere. a l i j e a k t e r o s ­ vijestio z n a č e n j e i k a r a k t e r i s t i k e . pričamo o t o m e t k o je g d j e b i o u s u b o t u i što se d o g a đ a l o . a m a n j e izraziti z a j e d n i č k u strast p r e m a o d r e đ e n o j modi. bez o b z i r a o k o j e m stilu je riječ) i s l j e d e ć e riječi nisu t i p i č ­ n e niti z a j e d n u n e f o r m a l n u ( s u b k u l t u r n u ) g r u p u .« M e đ u g r u p o m š m i n k e r a . S u b o t a je taj d a n . m o ž e m o zaključiti da su škvadre k a o oblik snažne povezanosti m e đ u prijateljima. akter na sceni n e f o r m a l n i h g r u p a i subkulture u Z a g r e b u k r a j e m sedamdesetih) nije tipična za heterogeni skup g r u p a i p o j e d i n a c a nazvan »šminkeri«. p r i č e m u s e nije u m a n j i l o z n a č e n j e z a j e d n i č k o g i z l a s k a . k a k o s u b o t e . također su cijama »zajedničke blagajne« i drugih aspekata kolektivne etike reciprociteta. S u b o t a je b i l a s i m b o l i č k i i stvarni d a n o b r e d a ( m a d a su na sceni m n o g i poželjeli intervenirati u z a d a n o s t i karakter subotnje večeri. š k o l s k e a t m o s f e r e .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA od h a š o m a n s k o g . nasuprot tenden- 174- . a l i isti o b r a z a c važi z a v e ć i n u d r u g i h d i s k o t e k a ) n o s i l a j e različit » s i m b o l i č k i k a p i t a l « o n o m e t k o u n j u i n v e s t i r a . kroz dvije je g o d i n e d o š l o d o različitih p o g l e d a n a s u b o t u . znači da će daljnja šminkerska fokusiranost na visoki sta­ tus p r o i z v e s t i s l a b l j e n j e g r u p n i h v e z a u p r o c e s u s a m o p o t v r đ i v a n j a p o j e d i n c a . stvarajući t a k o »društvo« prijatelja sa dominacijom individualne odgovornosti. i širili zabunu skupim parfemima. uspore­ đ u j u ć i čvrstinu veza u š k v a d r a m a . razmjene informa­ c i j a i d o g o v o r a za još t i p i č n i j i r i t u a l o d l a s k a u d i s k o t e k u (u s l u č a j u g r u p e o k o j o j je riječ . d o d j e l i O s c a r a ili Nobelove nagrade. p r i č a j u ć i o p r o š l o j i p r a v e ć i o p e t p l a n o v e za sljedeću subotu.n e p r i j a t e l j s k i s i m b o l . t a k o i d r u g i h v e č e r i . glazbi. Riječima američke subkulturne što teorije. što j e v i š e n e č i j i stil ž e l i o n a g l a s i t i v i s o k i s o c i j a l n i s t a t u s . učenice i učenici koji su izgledali k a o počasni gosti na prijemu stranih držav­ n i k a . S v a k a v e č e r ( u o v o m s l u č a j u u S a l o o n u . jer su se 175 s v o j o m p o j a v o m stršali o d r a d n e . Teme i oblici rituala K a o i za m n o g e druge neformalne. druženja. i od jutra postoji specifičan doživljaj. i to u p r a v o po n a g l a š e n o m osjećaju za druženje i škvpdru. na uobičajeno znojnim hodni­ cima naših o d g o j n o .S a l o o n ) . u p r a v o n a g l a š a v a n j e s u b k u l t u r n o g identiteta i širenje scene značiti i d j e l o m i č a n iskorak iz o d r e đ e n o s t i s u b o t o m : »Živimo za subotu. n a osnovi starih p o z n a n s t a v a . vršnjačke grupe p r i j a t e l j a . g d j e će. i m a l e prilično labaviju strukturu k o d šminkera. m o g a o sakupiti petnaestak i više g o d i n a n a k o n š t o j e n e t k o b i o n o s i t e l j o d r e đ e n o g i m a g e a . Z a p r a v o . n e g o z a »kulturu m l a d i h « u o p ć e . izazivajući zgražanje dijela nastavnika. u školi. t a k o je i za š m i n k e r e »izlazak v a n « b i o s r e d i š n j o m t o č k o m d n e v n o g ili t j e d n o g r a s p o r e d a . p o s e b n o u s t a r i j i m g o d i n a m a ( p o s l i j e s r e d n j e š k o l e ) . u n e k i od k a f i ć a ili o t m j e n i j i h k a v a n a (u k o j e su zalazili i vr­ šnjaci njihovih roditelja) vrlo brzo bi se pretvorio u j e d n u od ritualnih točaka pokazivanja. U ponedjeljak i utorak. to su veze i z m e đ u prijatelja bile l a b a v i j e . D o k je d u g a kosa i tankerica stršala u r a z r e d u k a o o t p a d n i č k i ili č a k i d e o l o š k o . Druženje N a k o n višegodišnjeg istraživanja n a m e ć e se zaklju­ č a k d a g r u p a o k o j o j j e o v d j e riječ ( i č i j e s a m i z j a v e . šminkerska škvadra (upravo toliko koliko je doista škvadra) zadržat će neke oblike etike reciprociteta. U s r i j e d u p o l a ­ ko p o č i n j e m o r a z m i š l j a t i o s l j e d e ć o j s u b o t i . n a z i v a l i p r i j a t e l j e ili i h sretali u š k o l i . D n e v n i i z l a z a k . da bi u nedjelju i p o n e d j e l j a k s a k u p l j a l i d o j m o v e . Ipak. i m a g e u .

ili d r u k O v d j e se pojavljuje n a z n a k a različitosti p o j e d i n i h večeri u istom klu­ b u . zavođenje. p r i h v a ć a n j e o b r a z a c a »ženskog« p o n a š a n j a . O s o b i t o s u » s e l j a č i n e u r u h u š m i n k e r a « bili r a z o b l i č a v a n i i o b i l j e ž a v a n i od s t r a n e samosvjesnih šminkerica iz tog razdoblja. očeve košulje. g d j e u t o m razdoblju S a l o o n ostaje »šminkerskim« a Big Ben » h a š o m a n s k i m « . v e ć d r u g a s u b o t a s i s t o m c u r o m « ili »ja s a m p r i l i č n o o r i g i n a l a n u d a v a n j u n o g e . N a m n o g i m razi­ n a m a socijalnog konteksta p o j a m šminkera i m a o je n e g a ­ t i v n e k o n o t a c i j e .1 7 godina) bilo podignuto na spektakularnu i dobrim dijelom k o m p e t i t i v n u r a z i n u . . Č a k će i S a l o o n d o b i t i svoju rockersku večer. prisutni s u a m b i v a l e n t n i iskazi. gdje je subota postala d a n o m u kojem se d o b posjetilaca spušta i pridonosi drukčijoj a t m o s f e r i . i t o n e z a t o što b i h a š o m a n i b i l i f e m i n i s t i ( i a k o j e p r o c e s o d l e đ i v a n j a m u š k a r č i n a n a toj sceni l a g a n o z a p o č e o ) . » d a v a n j e n o g e « ili niz » s p u š t a l a č k i h « v j e š t i n a . r i t u a l i z i r a j u ć i d r e v n e » m u š k e « ili » l o v a č k e « modele u kontekstu zagrebačke šminkerske opuštenosti k r a j e m s e d a m d e s e t i h . nasuprot suknjama i užim m a j i c a m a tadaš­ njih šminkerica. Ipak. n e g o zato što je i m a g e h a š o m a n k e u g l a v n o m n e g i r a o klasično »dotjerivanje« u svojoj asketskoj varijanti. nositi pečat subkulturnih stilova. k o r i s t e ć i p r i t o m n e k e n a u č e n e (»muške«) o b r a s c e . Ipak. o b u h v a ć a j u ć i klasično područje »sporta i g l a z b e « . bio v e o m a raširen. a l . o v o je m o d e l s k o razmišljanje koje se p o k l a p a s jednim dijelom poznatog etnografskog i s k u s t v a . »ak' je n o r m a l n o imat d u g u m a s n u kosu i p o d e r a n e traperice. hodanje. nego se one. a l i R o b i j e s v o j o j p o k a z a o cr­ veni k a r t o n . i a k o još uvijek unutar sličnog z a j e d n i č k o g nazivnika. ) . s n a g l a š e n i m z a n i m a n j e m z a o n o što j e u t r e n d u ili n a n e k i n a č i n s u g e r i r a v i s o k i s t u p a n j u s p j e h a e s t e t s k i h kriterija. o n d a ja nisam n o r m a l a n . S d r u g e strane. u k l j u č u j u ć i . i z k o j e j e m o g u ć e i sljedeće izvođenje. da ne bi m o r a o previše objašnjavati«. N a r a v n o . koji se tim predmetima oblikuje. T e m e u g r u p i s u 15 čiji p u t k o m p e t i c i j e . d o k će u d r u g o j p o l o v i c i o s a m d e s e t i h k l u b o v i v e ć i n o m p o p r i m i t i neutralnija obilježja. pa č a k i u š a r e n i j e h i p i j e v s k o j . k a o svojevrsnoj sportskoj disciplini. » g r e b a n j a « ) č e š ć e s e n a v o d i k a o cilj s u d j e ­ l o v a n j a u r i t u a l u d i s c o i d n e s u b o t e (ili srijede) n a v e č e r u šminkerskim g r u p a m a nego kod transičnim stanjima rock svetkovine usmjerenih h a š o m a n a . u l o g a žene k a o »estetskog u k r a s a « ili » z a v o d n i c e « m o g l a s e p u n o l a k š e pronaći i potvrditi u šminkerskom krugu n e g o u h a š o m a n ­ s k i m š k v a d r a m a . i š i r o k e . fini i o b r a z o v a n i . sa svojim tematskim g l a z b e n i m v e č e r i m a . k o d d j e v o j a k a nije uvijek p r a ć e n o s a m o r o p s k i m i represivnim karakteristikama. utakmica oko seksualnog rezultata druženja ( » u p u c a v a n j a « . 5 o b z i r o m na percepciju vlastitog i m a g e a i o d r e đ e n j e š m i n k e r a . v o l i m s e lije­ p o o b u ć ' « . šminkeri kao o d m a k od selja­ č i n a i k l a s i č n o p a t r i j a r h a l n i h m u š k a r a c a . N a r a v n o . priznatosti u društvu i statusa o p ć e n i t o . a p o j e d i n i d a n i . kako pokazuje Mc Robbie ( 1 9 9 3 . M e đ u m u š k a r ­ c i m a je pristup seksualnim aktivnostima. a l i n e p o k r i v a sve v a r i j a c i j e s t v a r n o s t i . o b l a č e ć i h l a č e . što s e v i d i i z i z j a v a p o p u t » o v o m i j e r e k o r d . u n a š e m s l u č a j u .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA večeri p o č e l e razlikovati s o b z i r o m na n i j a n s e u i m a g e u i d o b glavnih aktera. bile raznovrsne. nalažući d r u g i m a k t e r i m a p r o m j e n u večeri (recimo na p e ­ t a k ili u t o r a k ) k o j u i z a b i r u z a » s v o j u « . predstavljaju klasičnu »središnju p r e o k u p a c i j u « š m i n k e r s k o g stila. V e ć i n a a k t e r a nisu z a s e b e željeli reći d a s u š m i n k e r i .J 176 177 . nasuprot hard-rock m u š k a r č i n a m a koje d u g a kosa n i m a l o ne o d m i č e od agresivnog maskulinizma. Vlastiti s e i z g l e d u s p o r e đ i v a o s t a d a s n a ž n o prisutnim hašomanskim stilom i o p r a v d a v a o unutar suprot­ nosti s i m a g e o m h a š o m a n a . n a g l a š a v a j u ć i o d r e đ e n j a p o p u t » n o r m a l n o « ili » l i j e p o « . u n u t a r t o g s v i j e t a u d r u ž u j u i o s n a ž u j u svoj svijet. predmeti m o d e i p e r m a n e n t n a evaluacija izgleda i statusa. » N i s a m j a n i k a k a v š m i n k e r . k u i š . To znači da su se razgovori razlikovali s obzirom na prisutnost d r u g o g spola i da je »hodanje« (posebno kod onih od 1 5 .

što ukazuje na moguće oblike o n i h d j e l a t n o s t i k o j e s e o d v i j a j u u k r u g u (ili n a n j e g o v u r u b u ) š m i n k e r s k o g d r u š t v a . t k o j e c i j e n j e n m i m o e k o ­ n o m s k o g k a p i t a l a . kao i o d ­ rastanjem samih aktera. širenje. n o v o p r i d o š l i a k t e r k o j i č e s t o z b o g n a p a d n o g isti­ c a n j a statusnih s i m b o l a s v o g a e v e n t u a l n o g r u r a l n o g p o d r i ­ j e t l a n e m o ž e biti p r i h v a ć e n u d r u š t v u š m i n k e r s k e e l i t e k o j a m a t e r i j a l n i status p o d r a z u m i j e v a k a o v i s o k . sve t o m i j e n j a m a p u s u b k u l t u r n i h svjetova i nalaže s o c i o l o g u o p r e z n o s t pri z a k l j u č i v a n j u koje s m j e r a izvan j a s n i h g r a n i c a p r o s t o r a i v r e m e n a . p r o t u . z b o g u p l e t a n j a b r o j n i h e k o n o m s k i h . i j e d n i m s v o j i m d i j e ­ l o m još više u d a l j e n o d r e f e r e n t n o g o k v i r a u r b a n i h s u b k u l ­ turnih g r u p a . prepletanje štem e r s k o g sitila i s t v a r n o g n a s i l j a k a k o s a š m i n k e r s k i m t a k o i sa hašomanskim (raznovrsnim post-hašomanskim. ( P r i m j e r i c e . za š m i n ­ k e r e s e n e m o ž e u t v r d i t i s l i č a n s k u p d j e l a t n o s t i ili i m a g e a koji »prosječnom roditelju« sugerira devijaciju. po vlastitim kriterijima. ili iz B o u r d i e o m i n s p i r i r a n i h a n a l i z a e k o n o m s k o g i k u l t u r ­ n o g kapitala. š m i n k e r s k i svijet p o k a z u j e k a o još više f r a g m e n t i r a n . »zrelosti« i t d . sportska. n a s t o j e ć i ga održati i kulturološki visokim. U t o d o b a »Polet« j e o b j a v l j i v a o t e k s t o v e k o j i s u t a k o đ e r bili n e g a t i v n o i n t o n i r a ­ n i p r e m a š m i n k e r i m a . takvi slučajevi s a m o g o v o r e o m o g u ć i m m o d e l i m a za d e v i j a n t n o s t k o j a b i m o g l a biti k a r a k t e r i s t i č n i j a z a š m i n k e r s k i n e g o za hašomanski krug u jednom specifičnom razdob­ lju. e t i k e t i r a n j e m ili s t v a r n o m kriminalizacijom.b e z b r i ž n i h č i m b e n i k a (sivila p r o s j e č nosti. i n t e ­ lektualna. tehnička postignuća nasuprot pasivnosti.s u b k u l t u r n i m ) s t i l o v i m a .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA s l o b o d n o n a p i š i d a s a m š m i n k e r « . područja društvenog označavanja devi­ jacije. migracijskih i vrijednosnih specifičnosti poslijeratnog hrvat­ s k o g d r u š t v a i » t a j k u n s k o g k a p i t a l i z m a « . pušenja m a r i h u a n e m e đ u š m i n ­ k e r i m a i š t e m e r i m a o s a m d e s e t i h g o d i n a . promijenit će s e i m n o g o t o g a š t o p r e s i j e c a . D i o » p r o z v a n i h « ( a m n o g i Polet nisu ni čitali) o d b a c i v a o bi takve o p t u ž b e p o z i v a n j e m na n e k u p r o v j e r e n u v r i j e d n o s t ili z n a č a j k u k o j a m o ž e p r e v a g n u t i n a v a g i » p a m e t i « . primjerice. a ostaju posve marginalni unutar neformalnih g r u p a o kojima g o v o r i m o . Primjeri p o z n a t i i z k l a s i č n e k n j i ž e v n o s t i . a k o j e bi u d o m i n a n t n o j k u l t u r i m o g l e biti p r o g l a š e n e d e v i j a n t n i m ili k r i m i n a l i z i r a n e . r e g i o n a l n i h . čiji su r o d i ­ telji »već g e n e r a c i j a m a b o g a t i « . z a p u š t e n o s t i . » o z b i l j n o s t i « . n e z r e l o s t i . 179 . U o s t a l o m . S p o m a k o m u v r e m e n u . i t k o j e » n o v o o b o g a ć e n i « . kao i p o n u d e za snimanje pornofilmova. za aktere koji su prije kraja se­ d a m d e s e t i h uživali u o p u š t e n o j a t m o s f e r i d j e c e iz » f i n i h kuća«. r e m e t i l a č k i h . z b o g t a d a š n j e g karaktera službene kulture socijalizma i nedostupnosti veći­ ne z a p a d n j a č k i h statusnih s i m b o l a m a l o d o b n i m a k t e r i m a . s n i ž a ­ vanjem prosječne dobi i popularizacijom šminke. d e v i j a n t n o s t i . ili p a k » d v o l i č n o s t i « hašomana.) S o b z i r o m na etiketu devijacije koja je h a š o m a n i m a stalno lebdjela n a d g l a v o m u d o m i n a n t n o j kulturi. d a n a s se. ali v i s o k o g k u l t u r n o g . I p a k . neko­ licina tadašnjih aktera navela je m a r g i n a l n u prisutnost p o ­ n u d e za p r e p r o d a j o m zlatnog nakita. D o k j e s r e d i n o m i k r a j e m s e d a m d e s e t i h još b i l o m o g u ć e o p e r i r a t i s a d v i j e ili tri o s n o v n e k a t e g o r i j e . 1/8 Jedan dio stalnih tema u šminkerskom krugu k a o da je p r e u z e t iz s o c i o l o g i j e k o j a se b a v i s t r a t i f i k a c i j o m i n e s u m ­ njivo b i s m o u o b u h v a t n o m istraživanju takvih n e f o r m a l n i h grupa morali posegnuti za stvarnom provjerom socioeko­ n o m s k o g s t a t u s a . sve j e v e ć p o č e t k o m o s a m d e s e t i h » b i l o z a v r š e n o « . Ipak. nalaze se u šminkerskim p r e o k u p a c i j a m a k a o s t a l n a p i t a n j a o t o m e t k o je iz » b o l j e k u ć e « . rock. h a š o m a n s k o g otpadništva i štemerske agresivnosti). percipirajući subotu u Saloonu kao poželjan (i d o b r i m d i j e l o m d o k u m e n t a r a n ) trostruki o t k l o n o d n e p o ž e l j ­ n i h .

p o p u t P a r n o g v a l j k a ili Prljavog kazališta.e s t a b l i s h m e n t « . B i l o k o j i n a č i n k o j i m zvuk d o l a z i d o s l u š a t e l j a m o ž e m o smatrati o b l i k o m »prve informacije« i o s n o v o m za kasniji razvoj kulture koja o k o zvuka. r a z l i č i t i h b o j a .t a k v a b u k a n i j e z d r a v a . ) .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA Hašomani S u b k u l t u r n i stil h a š o m a n a n e s u m n j i v o p r o i z l a z i i z š i ­ reg o d r e đ e n j a rock kulture i povezanosti te kulture s p o ­ k r e t i m a i ž i v o t n i m s t i l o v i m a koji su o z n a č i l i k r a j š e z d e s e t i h u A m e r i c i i V. u tim pionir­ s k i m d a n i m a . želeći zadržati subverzivnost p o j m a »rock« s i g u r n o argumentirali u prilog tezi o potrebi »pop« ili »srednjestrujnog« o d r e đ e n j a d a n a š n j e g položaja i tipa zvuka što ga zauzi­ m a j u i njeguju navedeni b e n d o v i . zajedno s p o j a v o m prvih izvođača. žešćeg i p o d z e m n i j e g do mekšeg i srednjoj struji prihvatljivijeg statusa. ili n o s a č a z v u k a u t r g o v i n a m a . o d n o s e se na prvu polovicu šezdesetih. poput sljedećeg. s m e đ a . t a k v a b u k a izaziva stres i n a r u š a v a z d r a v l j e . nastaje u nekoj sredini. »Pipsa« ili b i l o k o j e g p r e d s t a v n i k a f r a g m e n t i r a n e scene na k o j o j su i garažni kult b a n d o v i i v e l i k e a t r a k c i j e d v o r a n a i s t a d i o n a . nastao je pravi kaos. d a k l e s v o ­ jevrsno širenje i uspostavu k o m p l e m e n t a r n e i p r o c e s u a l n e d i h o t o m i j e » p o c l z e m l j e . » O v e r f l o v v « . u s l o ž n j a v a n j a p o s r e d o v a n j a . žuta. l80 l8l . jezika. k a r a k t e r i z i r a establishment. g d j e š i r e n j e tržišta i u p o t r e b a reklarne. O p i s i . jarkocrvena. bez obzira na to što bi m n o g i akteri. opisujući »pretpovijest« hrvatskog rocka. n a j č e š ć e j e z n a o p o s l u ž i t i stari r a d i o a p a r a t »Kosmaj 4 9 « . ukazuju na važnost »glazbenih filmova« u p o č e c i m a stvaranja scene. K a d a su se u g r a d u pojavila prva p o j a č a l a od 30 vata. ) i Bakić ( 1 9 9 4 . » M o t u s a « . ali bi uz n e b i t n e i z m j e n e m o g l i v r i j e d i t i i u k a s n i j i m d e s e t ­ l j e ć i m a : » G l a z b e n a e p i d e m i j a širila s e g r a d o m . a k a o p o j a č a l o . U s a m o m g r a d u i m a već d e s e t a k e l e k t r i č n i h g i t a r a . jer . 1 6 O v d j e su Parni valjak i Prljavo kazalište navedeni n a m j e r n o . » B e z i m e ­ nih«. v j ^ n a s t a n a k d o m a ć i h i z v o đ a č a koji v j e r n o »skidaju« g l a ­ z b e n u i n f o r m a c i j u . » G r u p e 2 2 0 « i ostalih. d) p r o ž i m a n j e nastalih e l e m e n a t a s p o s t o j e ć i m m e d i j i ­ m a d o m i n a n t n e k u l t u r e i (ili) o s n i v a n j e v l a s t i t i h . što d o ­ d a t n o utječe nu v i š e d i m e n z i o n a l n o s t kulture i m o g u ć n o s t utjecaja na stvaranje subkulturnih scena. B r i t a n i j i . Tako Glavan ( 1 9 9 4 . D a k l e . na našim prostorima U procesu nastajanja rock kulture nejednakom_brzinom To su^ n a s t a n a k » i n f r a s t r u k t u r e « . sve d o p r o i z v o d n j e vlastitih i l i c e n c nTh i z d a n j a »ploča i d r u g i h n o s a č a z v u k a . p o p u t f i l m a ili s t r i p a . t e o n i h k o j i s t v a r a j u vlastite p j e s m e . a o n d a i p o k r e t a . d r ž a n j a . da s i m ­ boliziraju i o n a j put koji rock kultura prelazi od čvršćeg. m o ž e m o zamisliti g r u p u o k u p l j e n u o k o zajednič­ k o g s l u š a n j a » R a d i o L u x e m b u r g a « (što p r e d s t a v l j a p o č e t n u r e c e p c i j u u n a š i m k r a j e v i m a ) k a o što m o ž e m o z a m i s l i t i i k a s n i j a o k u p l j a n j a o k o n e k o g g l a z b e n o g stila n e o v i s n o o p o s t o j a n j u d o m a ć i h a k t e r a . a osnivanje malih i nezavisnih mreža obilje­ žava p o d z e m n u djelatnost rock kulture. č a k _ L s _ p n e strane tadašnje željezne zavjese. k o n c e r a t a . studija i o p r e m e z a s n i m a n j e . zlatna i srebrna. » C r v e n i h k o r a l j a « . do današnjih d a n a »Majki«. O n i koji nisu i m a l i v e z u u E u r o p i j e d n o s t a v n o s u n a k a l e m i l i o b i č a n m a g n e t na akustičnu g i t a r u . slike. O v d j e je p o t r e b n o s p o m e n u t i i š i r e n j e r o c k k u l t u r e u d r u g i m p o d r u č j i m a i z r a z a .~"uz b r ž u k o m e r c i p i z a c i j u . crna. S n a g a od 30 vata bila je n a p a d n a uši r o d i t e l j a . u n a š i m u v j e t i m a p u t k o j i je p r i j e đ e n i t r a d i c i j a k o j a j e s t v o r e n a o d » B i j e l i h strijela«. o d n o s n o k l u b o v a ili slič­ nih dvorcmčTža neophocfnu k o n c e r t n u aktivnost. o g l a š a v a j u ć i s v o j u n a z o č n o s t u v e ć o j ili m a n j o j m j e r i š i r o m u r b a n i h s r e d i š t a s v i j e t a . Bez o b z i r a n a n e p o s t o j a n j e d r u g i h s t r u k t u r a i aktera. « »Bile su z a n i m l j i v e pojavjjrvajijsjjj^^ ( ^ a ) ) f e c e p c i j a z v u k a k a o prvi i o s n o v n i p r e d u v j e t s t v a ­ r a n j a s c e n e .

Z b o g t o g a p o j a m rock kulture zahvaća i o n u općenitu.d j e l o v a n j e n e m o r a biti a r t i k u l i r a n o n a r a z i n i r a c i o n a l n e argumentacije. k a o r a z n o v r s n e r a z i n e s u d j e l o v a n j a u i n d i v i d u a l n o j i k o l e k t i v n o j a k c i j i . g d j e p r i s u t n o s t više g e n e ­ racija proširuje značenje već ionako preširokog pojma »kulture m l a d i h « . d o b a r d i o s a m i h aktera (akterima m o ž e m o smatrati p o d j e d n a k o i o n e koji izvode ili s n i m a j u g l a z b u . na valu c i j e l o g seta n e v e r b a l n i h i z n a č e n j e m n a ­ bijenih gesti. M e đ u ­ t i m . zvukovi su p r i m a n i i prerađivani k a o g e n e r a c i j s k e » t a j n e veze« s v o j e v r s n o g u s t a n k a . recimo Rolling Stonesa. pa da pripadnici kulture nogometnih navijača. i p r i p a d n i c i r o c k s u b k u l t u r e . zajedno sa subkulturnom huligan­ s k o m jezgrom napuste prostor i d o g a đ a j koji ih je o k u p i o b e z v i d l j i v i h p o l a r i z a c i j a . n e g o na osnovi »epidemije« o kojoj Bakić g o v o r i . glaz­ beni stilovi. U s t v a r n o s t i . akteri s u b k u l t u r n o g stila n o g o m e t n i h h u l i g a n a .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA izjave » p r i s t o j n i h g r a đ a n a « : » T a k v e t r e b a u h a p s i t i « ili » Č u ­ p a v a c . p r e m a individualnoj i kolektivnoj akciji za p r o m j e n u d r u š t v a i svijesti. To s u . M o ž e s e d o g o d i t i d a u t a k m i c a p r o đ e bez incidenata. k a o i koncert. t r e b a t e ošišati d o k o ž e « . š t o je j o š č e š ć i s l u č a j s k o n c e r t i - 183 . na istom stadionu. p r e m a » p o d z e m n o j « t r a d i c i j i . O v d j e je posve primjerena uspo­ redba s »nogometnom kulturom«. sjede pripadnici navijačke kulture. m a s o v n u i » d r u š t v e n o p r i h v a t l j i v u « z a b a v u . 1 9 9 4 . u p r a v o se u s a m o j toj kulturi m o ž e d o b r o primijetiti k a k o o d r e đ e n i zvukovi. s a m o p e r c e p c i j u dijela aktera. u v r i ­ jeme njezina p o č e t k a i nastajanja. kćeri s u sve više s k r a ć i v a l e s u k n j e . zaljubljenici u o d r e đ e n i zvuk koji s u s v o j u strast z a d o v o l j i l i o d l a s k o m n a k o n c e r t . i k o j i m a s u b e n d o v i o s n o v a z a s t v a ­ r a n j e ž i v o t n o g stila. od Elvisovog p o m i c a n j a k u k o v i m a do hipijevske i n t e r v e n c i j e u k o n v e n c i o n a l n o s t i o b r a s c e m u š k o g i ž e n s k o g » u o b i č a j e n o g « i z g l e d a . širom »kulturom n o g o ­ m e t n i h n a v i j a č a « ( k o j a j e i više g e n e r a c i j a p r i j e » u s p o n a « rock kulture o b u h v a ć a l a strastvene a n g a ž m a n e m n o g i h predsjednika država) i n j e n o m različitošću s p r a m »navijačke subkulture«. m o ž e tvoriti o s j e ć a j p o v e ­ z a n o s t i i s t v a r a n j a z a j e d n i č k i h »središnjih p r e o k u p a c i j a . n a k o n ­ certu. k o j i m a j e p o t r e b n o više o d » h o b i j a « ili estetske p r e f e r e n c i j e . i o n e k o j i j e s l u š a j u i č i n e o s n o v o m v l a ­ s t i t o g ž i v o t n o g stila) s h v a ć a k a o p o k r e t . Na jednoj utakmici. u ž i v o t u . . a i z m e đ u t i h d v i j u sfera p o s t o j e i m n o g a posredovanja i miješanja. postati d i o »glavnog toka« i etablirane kulture.a . t a k o d a n a m u p o t r e b a p o j m a » r o c k k u l t u r a « n e g o v o r i m n o g o bez čvr­ š ć e g s i t u i r a n j a u p r o s t o r i v r i j e m e . također raznovrsnih uloga i r a z i n a u k l j u č e n j a . P o č e l o j e r a s l o j a v a n j e . što z n a č i d a o n a i m p l i c i r a i s u b k u l t u r e m l a d i h . S i n o v i s u p u š t a l i sve d u ž u k o s u . « Od elementarne činjenice okupljanja o k o zvuka i »buntovništva bez r a z l o g a « (čije r a z l o g e i r i t u a l e u p u n o m svjetlu p r i k a z u j e Jeff N u t t a l ( 1 9 6 8 . V a ž n o je uočiti i d r u g u stranu širenja rock-kulture. r o c k k u l t u r a j e p o t k r a j š e z d e ­ setih sadržavala i eksplicitna n a s t o j a n j a . k a d a s e k u l t n i b a n d šez­ desetih i sedamdesetih o k u p i o radi p r o m o c i j e C l i n t o n a u predsjednika S A D . T a k o đ e r . s u b k u l t u r n o g statusa. Isto t a k o .« ( B a k i ć . a l i bez s u m n j e v e z a n i u z b i t n e a s p e k t e n o g o m e t n o g svijeta te p r i p a d n i h strasti i o b l i k a i z r a z a . a pored njih stoje pripadnici navijačke subkulture. o m o g u ć u j u ć i n a m č a k i sliku ulaska u v r h o v e m o ć i d o m i n a n t n e k u l t u r e . kroz v r i j e m e s e m i j e n j a o i zvuk i s o c i j a l n i k o n t e k s t . t a j b u n t o v n i n a b o j n i j e m o g a o biti j e d i n o m d i m e n z i ­ j o m nastajanja kulture koja se smješta u n u t a r p o d r u č j a industrije s l o b o d n o g v r e m e n a i potrošnje. str. 11. Ipak. S a m r o c k b i o j e u p o č e t k u shvaćen k a o buntovništvo. a r o d i t e l j i su se sve više z g r a ž a l i n a d s u d b i n o m si­ n o v a i kćeri. jedni pokraj drugih plešu i p r i p a d n i c i rock kulture. ) . p o s t o j i niz m j e s t a g d | e se o p ć a rock kultura i njeni akteri sreću sa a k t e r i m a r o c k s u b k u l t u r e . m o g u o d b u n t o v n i č k o g . postojanje rock kulture i m o ­ g u ć n o s t u p o t r e b e t o g n e s u m n j i v o š i r o k o g p o j m a nije time nestalo.) R o c k k u l t u r u .

n e ć e o t i ć i n a k o n c e r t k o j i o b u ­ h v a ć a t a k o h e t e r o g e n u p u b l i k u . z a t o što j e č e s t o s p e c i f i č ­ n a . S u b k u l ­ tura koja drukčije doživljava pojam koncerta. o b l i c i i z r a ž a v a n j a i sustav s i m b o l a s v j e d o č e o g o t o v o identičnom f e n o m e n u . prijeći g r a n i c u »norm a l n o s t i « k o j u u ž a ili šira o k o l i n a o d r e đ u j e z a n e k i o b l i k a n g a ž m a n a . k a o i onih m a n j i h . N o . i to raznolika. specifičnost z a g r e b a č k o g k o n ­ c e r t a . i r a d i j e će ispratiti k o n c e r t u m i r u n e g o ulaziti u s u k o b s r e d a r i m a k o j i n e d o p u š t a j u s t a g e diving. Istovremeno. i n e ć e željeti i n t e g r i r a t i p j e s m e S t o n e s a (ili nekog d r u g o g benda heterogene i višegeneracijske publike) u život što g a u s m j e r u j u d r u g e . t a k o j e i s n a g a a r g u m e n a t a » g l a s i l a k a t o l i č k e m l a d e ž i »Ml« d j e l o ­ v a l a n a o n e k o j i list č i t a j u . U I84 |85 . niti ć e p r i z n a t i r e l e v a n t n o s t t a k o o p ć e n i t o g o d r e đ e n j a k a o što j e » r o c k « z a i m e n o v a n j e v l a s t i t i h i d e n t i f i k a c i j s k i h o s l o n a c a . nameće oprez zbog činjenica koje objašnjavaju strukturu i aktere d o g a đ a j a na k o j e m se sku­ p i l o o s a m d e s e t a k t i s u ć a l j u d i .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA m a . D a k l e . a o d b i j a j u ć i m a n j i . A k o zadržimo u fokusu p r i m j e r Rolling Stonesa u Z a g r e b u . o n d a n a m se i ta d i m e n ­ zija p r o s t o r a n a m e ć e k a o v a ž n a . odnosima s policijom i suparničkim navijačima. kojoj su neki elementi ključni za ritual. niz p r i p a d n i k a s u b k u l t u r n i h sti­ lova. u nekim situacijama može d o ć i do velikih razlika u percepciji i p o n a š a n j u . medijsko djelovanje pro­ tiv k o n c e r t a t a k o đ e r m o ž e o d i g r a t i d v o s t r u k u u l o g u . d o ž i v l j a v a d r u k č i j e s o b z i r o m n a p r o m j e n e u s a m o m z v u k u ili n a p r o m j e n e s o c i j a l n o g k o n t e k s t a o k o i d e n t i č n o g z v u k a . C e s t o . a l i n e a p s o l u t n o . ali n e o s p o r a n broj s u b k u l t u r n o o r i j e n ­ tiranih mladih. U Z a g r e b u (što o z n a č a v a prostor. g l a z b e n i stil. lako m a r g i n a l n o . potičući veći broj ljudi na o d l u k u o kupnji ulaznice. p l e s . M e đ u t i m . može postojati (i postoji) sub­ kultura u p r a v o o k o Stonesa. s o b z i r o m na m o g u ć n o s t g o v o r a o r o c k k u l t u r i i subkulturnim stilovima. pojavio se na koncertu k a o j e d n o m od rijetkih mjesta većeg o k u p ­ ljanja rock-plemena. većinskim dijelom n o g o m e t n o g svi­ j e t a . ali n a r a v n o i u s p e c i f i č n o m v r e m e n u ) broj sličnih k o n c e r a t a . o d r o c k a r a z l i č i t e s r e d i š n j e preokupacije. N a r a v n o . d o b a r dio današnjih subkulturnih grupa koje glazbenim stilovima p o s r e d u j u svoj ž i v o t n i stil. okupljenih o k o zvukova i tema rock kulture. što je za »miovce« svojevrsno kaljanje mjesta na k o j e m je Pa­ pa držao misu o k u p l j e n i m a u d o b a svog prvog posjeta. vlastitog sudjelovanja. nije u o p ć e usporediv s b r o ­ jem i redovitošću nastupa rock b a n d o v a u većini zapadnih z e m a l j a . K a o što j e m o ć televizije p r i d o b i l a m n o g e n e o d l u č n e . stvaranja i izražavanja subkulturnih identiteta u raznim g e o g r a f s k i m prostorima. d o k b i u s l u č a j u š i r e n j a s v o j e medijske poruke vjerojatno dosegla i one kod kojih bi p r i m l j e n a p o r u k a i z a z v a l a s u p r o t n e e f e k t e . U t a k v o j s i t u a c i j i . Medijska promocija (uzdignuta na razinu » d o g a đ a j a desetljeća«) t a k o đ e r je o d i g r a l a svoju u l o g u . g d j e o d j e ć a . T a k o đ e r . o s i m što s e s v r e m e n o m n e k i tip z v u k a . z a m i s l i m o s a m o koliki d i o pažnje huliganska subkultura posvećuje z b i v a n j i m a izvan terena. t a k o se i u p r o ­ storu značenje p o j e d i n o g koncerta mijenja s o b z i r o m na društveni kontekst t o g a prostora. na interpretacije o so­ t o n i z m u S t o n e s a r e a g i r a o b i i o d l a s k o m n a h i p o d r o m . n e ć e svi p r i s u t n i l j u b i t e l j i r o c k a o d o b r i t i p e ­ n j a n j e na p o z o r n i c u i skakanje u publiku (stage diving) a k o j e riječ o m a s o v n i j e m d o g a đ a j u n u ž n e h e t e r o g e n o s t i a k t e r a . neće se p o m i r i t i s p a s i v n i m p r o m a t r a n j e m i u t a k v i m s i t u a c i j a m a p o n o v o vidimo oblike približavanja i udaljavanja subkul­ t u r n i h j e z g r i i šire ( s u b ) k u l t u r e o k u p l j e n e o k o n o g o m e t a ili r o c k a . š t o m o ž e r e z u l t i r a t i i n e r a z u m i j e v a n j e m pa i s u k o b i m a s »običnim« i o d r a s l i m . D i o o n i h istih s u b k u l t u r n i h m l a d i h k o j i s u o d b i j a l i ići n a k o n c e r t u svjetlu prenaglašene medijske p r o m o c i j e . S u b k u l t u r a će i k v a n t i t a t i v n o i k v a l i t a t i v n o u d r u k č i ­ joj mjeri preuzeti z v u k o v e i z n a č e n j a . što z n a č i d a n e t r e b a g u b i t i i z vida činjenicu postojanja m n o g i h sličnih i p o n a v l j a j u ć i h obrazaca ponašanja.

b r o j d o m a ć i h h i p i j a nije b i o t a k o v e l i k .a u našem slučaju) Koncert Stonesa je s a m o j e d a n primjer p o t r e b e za u o č a v a n j e m o b j e d i m e n z i j e . a » d j e c a « k o j a s u s c e ­ nu stvarala bila su. Rock kultura. u k o j e m a k t e r i z g o r n j i h s o c i j a l n i h s l o j e v a z a p o č i n j e s n e k i m s t i l o m i uživa privilegije dostupnosti osnovnih informacija i predmeta. z b o g g u b i t k a e l i t n o g p r i z v u k a s a m o g stila i p r o ­ d o r a n a s c e n u »krivih i n t e r p r e t a t o r a « i z nižih s o c i j a l n i h slojeva. Z a t o u d r u g o j polovici s e d a m d e s e t i h z a p a ž a m o značajne promjene. njihovo djelovanje se m o ž e nazvati i »subpolitičkim« u p o d r u č j u kulture i temelj­ nih vrijednosti n e k o g društva. i r a z l i ­ čitosti f e n o m e n a r o c k k u l t u r e u p r o s t o r u i v r e m e n u . gdje se »prvoborci« razlikuju od sljedećih generacija na više n a č i n a . službene ideo­ logije »nacionalne« kulture uronjene u prvu fazu kapitaliz­ ma. u p o ­ jedinom kontekstu. položaj dijela mladih katolika okupljenih o k o lista »Ml«. viših) č i j a j e p r i s u t n o s t m e đ u prvim hipijevskim a k t e r i m a p r i m i j e ć e n a . z b o g m a t e r i j a l n i h . ili v l a s t i t o g p o v l a č e n j a . u kontekstu v l a d a v i n e H D Z . T a k o đ e r . N o . jer se na sceni m o g l o naći s a m o p o z n a t e i i s t o m i š l j e n i k e .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA o v o m slučaju. istomišljeničkog. u s e d a m d e s e t i m g o d i n a m a je već prošla raznovrsne faze b u n t a . nije v l a d a l a tolika jednodimenzionalnost no dio sigurno odgovara opisanom modelu r e a g i r a n j a i »elitističkoj« p o z i c i j i . t e d a j e n a ­ s t a j a n j e s c e n e i m a l o elitniji p r i z v u k . č e s t o s t v a r a j u ć i a t m o s f e r u r a z o č a r a n j a . i z b o g o p ć e s i m b o l i č k e u n i f o r m n o s t i d r u š t v a k o j e s e . i s l i č n o s t i . iako je nastajuća rock kultura okupila brojnu adolescentsku p u b l i k u . na užas njihovih r o d i t e l j a . U o v o m s l u č a j u . osim dijelu deklarativne. etabliranja i medijskih p o s r e d o v a n ja. D o k s u d o m a ć i h i p i c i uživali u p o č e t k u u p r o b r a ­ n o m društvu. -a_polcrivala je i široki s p e k t a r s t i l o v a . p o s e l j a č e n j u . Svojevrstan elitizam nije nuž­ no vezan uz s o c i o e k o n o m s k i p o l o ž a j . Kraj šezdesetih i p r v a p o l o v i c a s e d a m d e s e t i h p r e d s t a v ­ lja o b l i k o v a n j e s c e n e u t e ž i m u v j e t i m a . m e đ u kojima su: omasovljenje scene. u p o d r u č j u subkulture m l a d i h . D i o prvih z a g r e b a č ­ k i h h i p i j a d o i s t a sliči k l a s i č n o m o b r a s c u . povećanje broja okupljališta. u raz­ d o b l j u u k o j e m p r o s j e č a n p o l i c a j a c n i j e z n a o š t o j e j o i n t ili k a k o izgleda pločica hašiša. t o j e s a m o j e d n a m o g u ć a i n t e r p r e t a c i j a . n o s i t e l j e s l i č n e z a j e d n i č k e v i b r a c i j e . t a k o đ e r »pametna i u s p j e š n a u š k o l i « . pa kasnijim širenjem scene i njenim »poseljačenjem« biva ra­ z o č a r a n . t e p o j a v a Poleta. d a k l e o (za s p e c i f i č n o g s u d i o ­ nika) n e g a t i v n i m a s p e k t i m a rasta scene k o j a više nije bila niti s a m o n j i h o v a niti n a isti n a č i n p r e p o z n a t l j i v a . ponekad elitnog. p o p o t r e b i . jer n a sceni koja prethodi zbivanjima iz d r u g e polovice (i kraja) sedamdesetih sudionika. m a l o b r o j n o g . prisutan i u f e n o m e n i m a šireg društva i društvenih p o k r e t a . N j e n o š i r e n j e u H r v a t s k o j o m o g u ­ ć u j e s o l i d n u o s n o v u z a n a s t a j a n j e s u b k u l t u r n o g stila h a š o ­ mana. l a k o je shvatiti r a z o č a r a n j e aktera koji o m a s o v l j e n j e m »svoje« stvari g u b i m n o g e p o g o d n o s t i p r o i zašle iz p o l o ž a j a j e d i n o g . štiti eksplicitnom c e n z u r o m i z a b r a n a m a . pojava p l o č a relevant­ n i h svjetskih a k t e r a u p r o d a v a o n i c a m a » J u g o t o n a « i d r u - g d j e . O v o j e j e d a n od klasičnih motiva nastajanja i širenja subkulture. Tadašnji akteri tvrde d a s e u p o č e t k u izraz h a š o m a n i nije k o r i s t i o . i s n j o m i m p l i c i r a n e b r o j n e s u b k u l t u r e . D j e l o m i č n o se m o ž e g o v o r i t i i o d j e c i t a d a š n j i h » o f i c i r a « ( n a r a v n o . sličniji j e s u b k u l t u r n o m p o l o ž a j u n e g o d o ­ minantnoj kulturi. k r i t i č ­ n o s t i . što rezultira svojevrsnim g u b i t k o m vlastitog p o l o ­ ž a j a . od neželjenog prepoznavanja posebnim k o d o v i m a zaštićenog aktera. g d j e j e i n t e r v e n c i j o m u r e đ i v a č k e politike u jednom trenutku dosegnuta uloga integrativne t o č k e . dijelom »bogata«. financijskih teškoća nabave bitnih p r e d m e t a . N a široj s u b k u l t u r n o j sceni 186 187 . (Unutar sheme G r e g o r a Tomca. u drugoj polovici s e d a m d e ­ setih scena se toliko raširila da su rani akteri govorili o p r o s t i t u i r a n j u .

u z razno­ vrsne n a č i n e p o s r e d o v a n j a i m i j e š a n j a stilova m e đ u s a m i m a k t e r i m a . povezanost vanjskog izgleda ( d u g e k o s e . niti u d r u g o j p o ­ lovici sedamdesetih postoji s a m o m a n j a g r u p a »dugokosih« u k o j o j se svi p o z n a j u i s l i č n o d i š u . jer s e prijelaz od m a n j i h g r u p a hipija i s r o d n i h aktera na širu s c e n u b r o j n i h j a v n i h m j e s t a »tihe p r e z e n t a c i j e « h a š o m a n s k o g stila o d v i j a o u r a z d o b l j i m a k o j a s u o m o g u ć i l a d a n e ­ k o l i k o g e n e r a c i j a osjeti vlastitu prisutnost na o k u p l j a l i š t i m a k a o d j e l a t n i o b l i k s t v a r a n j a s c e n e k o j a raste.r u r a l n i h « suprotnosti na p o j e d i n o j sceni. a za n o v e a k t e r e d r ž e da su »izdali« ili iznevjerili o s n o v n a n a č e l a . pri č e m u valja razlikovati ovaj tip o d n o s a o d o n o g koji j e obilježen percepcijom » u r b a n o . d r o g e . izgleda d r u g i h . s c e n a na k o j u h a š o ­ m a n i stižu d i j e l o m j e v e ć » z a d a n a « i o d r e đ e n a h e t e r o g e ­ nim strujanjima o p ć e rock kulture. i p a k se s a m o priključenje i identifikacijski proces odvija uz osje­ ć a j » s t v a r a n j a « . n e m o ž e biti v e z a n u z h a š o m a n s k u s c e n u . niti j e d a n s u b k u l t u r n i stil k o j i j e n a s t a o u H r ­ vatskoj na osnovi glazbenih i navijačkih posredovanja ne m o ž e biti u potpunosti o d r e đ e n pozivanjem na socioeko­ n o m s k i status u ž e r o d i t e l j s k e k u l t u r e n j e g o v i h n o s i t e l j a . o d j e ć e itd. frizure. n e m i j e n j a s e bit p r o ­ c e s a o s n a ž i v a n j a k o j i je p o j e d i n c i m a i š k v a d r a m a u d r u g o j polovici sedamdesetih o m o g u ć i o svojevrsnu potvrdu identi­ teta i o s j e ć a j d o p r i n o s a rastućoj s c e n i . C a k a k o akter izbje­ g a v a t e r m i n » h a š o m a n i « . odjeće. lako doživljaj Početka. stil p e r c i p i r a j u k a o r a z m e k š a n i u p r o p a š t e n . m e đ u kojima su osnov­ ni: percepcija vlastitog izgleda. p o n a š a n j a i o s t a l o g . k a d a p r v o b o r c i n e k o g stila p r e d s t a v l j a j u niže ili » d o n j e s r e d n j e « s o c i j a l n e s l o j e v e . T o o s n a ž i v a n j e se zasniva na nekoliko e l e m e n a t a . č a k i k a d se r a d i o n a o k o b a n a l n i m i s v a ­ kodnevnim aktivnostima. o n e m o g u ć u j e t a k a v tip d e t e r m i n i z m a u r a z u m i ­ jevanju subkultura mladih u našem prostoru. a i m a n j e m dijelu p u n k e r a . pretežno n e g a t i v n i m reak­ c i j a m a uže i šire r o d i t e l j s k e k u l t u r e ( k a o i o n e v r š n j a č k e . 188 18Q .) H a š o m a n i n e z a p o č i n j u r o c k k u l t u r u . pa p u k o pristizanje na n e k o okupljalište (poput »Dža­ mije« ili » Z d e n c a « . t a k o đ e r osjećaju r a z o č a r a n i m a . Tako se b i l o k o j e o k u p l j a l i š t e u k a z u j e u svjetlu o s n a ž i v a n j a .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA p r i s u t n i s u i d r u k č i j i p r i m j e r i . g d j e s e bez p o s r e d o v a n j a b i l o k a k v i h M e đ u t i m . To je zato što p o s t o j i . slenga. (To s e d o g o d i l o d o b r o m dijelu n o g o m e t n i h huli­ g a n a . S a m a č i n j e n i c a p r i s u t n o s t i r a z n o l i k i h r o d i t e l j s k i h statusa n a z a j e d n i č k i m a d o l e s c e n t s k i m s u b k u l t u r n i m s c e n a m a . ili n e p r i s t a j e n a i d e n t i f i c i r a n j e s a širim k r u g o m k o j e g s e t a k o e t i k e t i r a . na najjednostavnijoj razini. primjerice štemerske) na takav izgled. u s p o s t a v l j a n j e n e k o g a k t e r a k a o p r v o g k o j i iznosi vlastiti b r i c o l a g e zvuka.) s i s k u s t v o m etikete i svojevrsne stig­ m e . Tom osjećaju prvenstveno ku­ m u j e r a d i k a l n o različit i z g l e d v e ć i n e h a š o m a n a o d o n o g a što m o ž e m o s m a t r a t i k o n v e n c i o n a l n i m ili u o p ć e » d r u š t v e ­ no prihvatljivim« po prevladavajućim kriterijima. i o s o b n o iskustvo koje g o v o r i o različitim. p a s e š i r e n j e m stila na »fine i pristojne« i » b o g a t e « .

i o p ć e g . od s a m o g p o č e t k a prisutno je i nastajanje biznisa. uz d u g u kosu i ostale e l e m e n t e i m a g e a . što je s a s v i m o p r a v d a n o u h r v a t s k o m k o n t e k ­ stu k o j i m s e b a v i m o . k a o g l a z b e n i izraz š i r e g s o c i j a l n o g p o k r e t a k o j i d j e l u j e k o n t r a kulturno i ima radikalne političke implikacije. ali se uvažava i s e g m e n t a r n i oblik koje te »zasebne scene« i m a j u u o d n o s u na i m a g e i zajednički naziv­ nik h a š o m a n a .r o c k i m n o g i d r u g i . G l a z ­ b a i o d j e ć a . n e a r t i ­ kuliranog »početka«. Presleyja. prvo se s a m rock s h v a ć a k a o p o k r e t . a o s t a j a n j e n a razini t e o r i j s k e k o n c e p t u a l i z a c i j e t a k o đ e r o m o g u ć u j e p r o n a l a ž a n j e e l e m e n a t a » p u k o g stila« u p o k r e t u . A k o su kra­ j e m š e z d e s e t i h . primjer razdoblja p o k r e t a . uvažava postojanje zasebnih glazbenih stil­ skih scena u svjetskoj rock kulturi. u g o s t i t e l j s k i h ili g l a z b e n i h s a d r ž a j a z n a l o o k u p i t i više s t o t i n a » h a š o m a n a « ) o m o g u ć u j e o s j e ć a j umnažanja e n e r g i j e . u p r a v o k a k o b i b i r m i n g h a m s k i autori zapazili. s i g u r n o s t i . p r e k o eksplozije Beatlesa i Stonesa d o r a z g r a n a t e m r e ž e m a n j e ili više m e đ u s o b n o u d a l j e n i h » z v u č n i h e n t i t e t a « k a o što s u s i m f o . k a o i e l e m e n a t a pokreta u vrijeme getoiziranja i osamljenog postojanja » p u k o g stila«. a c i d (west c o a s t ) r o c k . te dobnih grupa simboliziranih nastajenjem »AOR-a«. zvuka. A n a l i z o m n a s t a j a n j a r o c k k u l t u r e u svijetu u o č a v a m o dvije m o g u ć n o s t i g o v o r a o p o k r e t u . i z g r a d n j e i n d i v i ­ d u a l n i h i k o l e k t i v n i h »struktura osjećaja«) i u s p o s t a v l j a o k v i r za k o m u n i k a c i j u koji je sastavni d i o referentnog okvira za identifikaciju.r o c k . o d r a n o g r o c k a C h u c k a B e r r y j a .Benjamin Perasović UKBANA PLEMENA s l u ž b e n i h . S t v a r n o s t i ž i v o t n i s u (niti m o g u biti) i d e n t i č n i o v i m i d e a l .r o c k . k o j i m a p r i p a d a j u i širi značenjski sklopovi te subkulturni identiteti. i o n a o m o g u ć u j e b o r a v a k n a istoj sceni a k t e r i m a O v d j e se. k a o z v u č n a veza p o b u n j e n i č k i o r i j e n ­ tiranih m l a d i h . k r e a c i j e s t i m u vezi) i stila (koji s e k a o stil » n a k o n p o k r e t a « o p i s u j e p u k i m p r e u z i ­ m a n j e m već stvorenih o b r a z a c a kojima je širenjem i komercijalizacijom ispumpan relevantni naboj). i a k o m o ž e m o govoriti o s p o j u m i r o ­ ljubivosti. Hašomani su heterogen akter kojem i m a g e i o p ć a pri­ padnost različitim p r a v c i m a rock kulture o m o g u ć u j e zaIQO jednički nazivnik. karakterizirali su h a š o m a n e na n a č i n koji je uglavnom govorio o segmentaciji a 7 ne o f r a g m e n t a c i j i p o d s t i l o v a u z a s e b n e s c e n e ' što ć e u s l i j e d i t i n e k o l i k o g o ­ d i n a k a s n i j e . Također. i t o n a više r a z l i č i t i h r a z i n a . p a sve d o p o l o v i c e s e d a m d e s e t i h . o s l o b o đ e n j a od k o n v e n c i j a . 191 . u n a š o j verziji p o k r e t a .t i p s k i m p o j m o v i m a . j a z z . s jedne strane. Što slušaš? P i t a n j e »što slušaš?« b i l o j e t i p i č n o z a t e m e l j n i o b l i k i d e n t i f i k a c i j e . o n d a je taj s p o j . kao i p r e p o z n a v a n j e i obilježavanje u d o m i n a n t n o j kulturi. d j e l o m i č n o ili u p o t p u n o s t i . h a r d . pri č e m u se p o d r a z u m i j e v a »kultura slušanja« (koja je i k u l t u r a p r e u z i m a n j a i p r e o b l i k o v a n j a . o d n o s n o »rocka za odrasle«. »kulturna industrija« koja r a č u n a na p o t r o š a č k e stilove m l a d i h i nji­ hovu k u p o v n u m o ć . n a o s n o v i o d v a j a n j a h e a v y m e t a l a . ritual i s l e n g . To znači da je kultura slušanja glazbe m e đ u t e m e l j n i m n a č i n i m a o b l i k o v a n j a identiteta na sceni h a š o ­ m a n a . no o n a s a m o d j e l o m i č n o utječe na r a z l i k u p o k r e t a (i o s j e ć a j a p o č e t k a . p u n k utje­ caja.r o c k . heterogenu ali zajedničku scenu. g d j e s t v a r n o s t s u b k u l t u r n o g s v i j e t a upućuje na ovakvo preokretanje uobičajenih shema. u d r u g o j polovici šezdesetih. U n u t a r rock kulture već je bilo o b l i ­ k o v a n o više različitih g l a z b e n i h p r a v a c a 1 z a s e b n i h s c e n a . slike o sebi k a o s n a ž n i j e m a k t e r u . n a p r v o j r a z i n i t o j e r a z l u č n o p i t a n j e k o j e u t v r đ u j e sluša l i s u g o v o r n i k u o p ć e nešto. f o l k . želja i n a ­ stojanja k društvenoj p r o m j e n i . o d s t u d e n t s k i h d o isključivo g l a z b e n i h . dok bi hašomani predstavljali pravi primjer pretvaranja p o k r e t a u s u b k u l t u r n i stil. što ukazuje na povezanost različitih g l a z b e n i h izraza i i m a g e a u j e d n u . n a s t a j a l i r a z n o v r s n i d o m a ć i a k t e r i k o j i s u p a r t i c i p i r a l i . a zatim.

a s a m o rudi­ m e n t a r n o je riječ i o p r v i m d o m a ć i m » c r u s t e r i m a « . u vrijeme omasovljenja scene i definitivnog ustoličenja t e r m i n a » h a š o m a n i « ! 8. riječ je o v a r i j a n t i j a k n e k a k v u je k o r i s t i l a a m e r i č k a v o j s k a . k l a s i č n o g o b l i k a na p o l o v i c i i z m e đ u »špica« i » p a č j e zaobljenosti«. k o j a i m a četiri d ž e p a . no o n a svjedoči k a k o o m a r g i n a l n i m s l u č a j e v i m a z a p u š t e n o s t i . IQ2 . a z a ženski d i o veći izbor n a r u k v i c a . p r o ­ matrači ili pripadnici ostalih subkulturnih g r u p a koristili i termine p o ­ put »hašeri«. o b l i k a j a k n e . vri­ j e d n o s t i m a i s t v o r e n i m z n a č e n j e m . p o ž e l j n o j e b i l o d a b u d e n e ­ k o l i k o b r o j e v a veća i da se nosi p r e k o h l a č a . v e ć i n o m k l a s i č n o č e š l j a n a p o s r e d i n i . p o ­ put kaputića.j a k n u . N a d r u g o j r a z i n i . ali ne previše. N a sceni j e p o s t o j a l a e t i k e t a k o j a inzistira n a vezi d u g e i m a s n e kose. dužu kosu (od o n e koja prekriva u š i . i s n j o m u vezi. najčešće je zelene b o j e . isključivo »patchulie«. »haškići« i si.m a r a m a o k o vrata.karirana košulja: nije bila baš o b v e z n a . itd. p r i s u t n e i u široj p o p u l a c i j i . d o o n e k o j a p r e l a z i r a m e n a ili p o l o v i c u l e đ a ) k a o i d r u g e v a r i j a n t e r o c k e r s k e f r i z u r e . dok su d r u g i a d o l e s c e n t i .n a k i t . o b u ­ ć a . s a j m o n i c e s u a n t i l o p c i p e l e d o g l e ž n j a . srednje dužine. . važan d i o c j e l o k u p n o g i m a g e a hašo­ m a n a . o d v o ­ jenu i smještenu u o v r a t n i k u . doseže p r e k o k u k o v a . širine h l a č a . sve d o iskustva k o j e g o v o r i o t o m e k a k o d r u g i d o ž i v l j a v a j u istu g l a z b u . n a k o j i n a č i n p r e p o z n a j u i o b l i k u j u v e r b a l n e i n e v e r b a l n e iskaze u vezi s g l a z b o m . . k o j a služi t e m e l j n o j u s p o s t a v i i d e n t i ­ teta. Za starije aktere termin je bio ponižavajući i povezivan je s o m a s o v l j e n j e m scene. . pojavljuje se prepoznatljiv. zukopčava se m e t a l n i m zatvaračem i d u g m a d i m a . i m a g e o m . Rock kultura je j e d a n svijet. jednostavan i m a g e koji b i s m o m o g l i nazvati »tipičnim«. ali je najvi­ še zastupljena. IQ3 Izgled N a k o n g l a z b e . vanjski izgled . s o b z i r o m na »šarenilo« koje su n j e g o v a l i prvi akteri hipijevskog senzibiliteta u nas. Većina h a š o m a n a nosila je s a m o s a j m o n i c e ili t e n i s i c e . »što slušaš« p r o p i t u j e p r e t p o s t a v l j e n a iskustva s a z v u k o v i m a k o j e n a l a z i m o o k u p l j e ­ ne u p j e s m a m a . k o ž i c e o k o r u k e z a o b a s p o l a . a n j i h o v i g r a đ a n i o c r t a v a j u vlastitu p u ­ t o v n i c u u p r a v o o d g o v o r o m n a p i t a n j e »što slušaš«. s t v r đ i m ili m e k š i m g r a n i c a m a . pluralizam rockerskih stilova. ne postoji s a m o je­ d a n propisani izgled. n o r m a l n o je očekivati crnu kožnu jaknu k a o i t r a p e r . raznih b o j a . Dobile su ime po Simonu iz p o p u l a r n o g dvojca »Simon-Garfunkel« koji ih je nosio i učinio p o p u ­ larnim u širem krugu mladih. bitan je. . Nje­ govi glavni elementi jesu: . t a k o i o n e g a t i v n o m etiketiranju h a š o m a n a u o p ć e .miris. k a p u l j a č u . m o r a l e su biti što izlizanije i što u ž e . uz o d r e đ e n o šarenilo i Taj termin je bio najpoznatiji.t a n k e r i c a . .o d j e ć a . U n e k i m k r u g o v i m a o z n a č a v a l a je osobitu n a k l o n o s t Roryju G a l l a g h e r u . a to širi p r i č u na tekstove i c j e l o k u p n i d o ­ življaj g l a z b e p o s r e d o v a n d o d a t n i m i n f o r m a c i j a m a o i z v o đ a ­ č i m a . M e đ u t i m . njihovom izgledu i o p ć e m držanju.d u g a k o s a . o d n o s n o hašomanskim u njegovoj najčešćoj varijanti. m n o g i s u p o t p u n o n o v e h l a č e p r a l i i ribali t a k o d a i z g l e d a j u starije. . . frizura i nakit. no s a m o dio aktera na kojeg se o d n o s i o pristao je na takvu etiketu.s a j m o n i c e ili t e n i s i c e . u n u t a r k o j e g a p o s t o j e m n o g e s u b k u l t u r n e z e m l j e . interpretacijama z n a č e n j a .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA koji ne m o r a j u imati sličan i m a g e . S o b z i r o m na š i r i n u r o c k k u l t u r e i u n j o j p o s t o j e ć i h i m a g e a . a razlikuje se od » k o m a n d o s i c e « kojoj je kapuljača neodvojivi dio jakne i koja je duža.t r a p e r i c e . p o n e k a d (po u g l e d u na Janis Joplin) i dvadesetak tanjih na jednoj ruci. pa u smislu postavljanja pitanja na prvoj razini o d r e đ u j e m o o p ć e n i t u p r i p a d n o s t i e v e n t u a l n u b l i s k o s t . što d u ž a .

To je tipičan izgled h a š o m a n a iz d r u g e p o l o v i c e se­ d a m d e s e t i h .s i m b o l i . Svi o s t a l i n a s t a v i l i s u g a koristiti pretvorivši ga u univerzalni znak m i r a . inzistirajući tako na specifičnoj uniformnosti (kosa. N a k i t . traperice. m a r a m e i s i m b o l i nisu p r e p l a v i l i c i j e l u . o s i m g l a v n i h k o o r d i n a t a i m a g e a . na raspolaganju za individualnu upotre­ bu b i l o je i niz s i m b o l a r o c k k u l t u r e i p o k r e t a u vezi s n j o m . O n i k o j i s u nosili n a o č a l e . p o k o j i y i n / y a n g . r a z n o b o j n e majice i slično. z n a k o v i V V o o d s t o c k a (golubica na gitari). tenisice ( s a j m o n i ce) iz k o j e z r a č i s v o j e v r s t a n a s k e t i z a m . tankerica. z n a k što g a j e p o č e o k o ­ ristiti b r i t a n s k i » C N D « . N a j p o z n a t i j i j e » B a n t h e B o m b « . evocirajući u većoj mjeri originalni hipijevski p s i h o d e l i č n i i m a g e . U t j e ­ c a o je na k a s n i j e g e n e r a c i j e i n j e g o v i e l e m e n t i n a l a z e se u i z v o r n o m o b l i k u ili p r e r a đ e n i . š e š i r e . O n o što p r v o u o č a v a m o kod takvog izgleda je njegova naglašena jednostavnost. p o s e b n o k o d m u š k i h n o s i t e l j a stila.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA . l a k o s u n e k i h a š o m a n i nosili i k a u b o j s k e č i z m e . kroz različite faze života s u b k u l t u r n i h scena u p o s l j e d n j i h d v a d e s e t a k g o d i n a . t r u d i l i s u s e i m a t i neku varijaciju »lenonica«. Dol< su h l a č e u p r v o j p o l o v i c i se­ d a m d e s e t i h m o g l e biti š i r o k e . k o j e s u bile zajedničke većini. Na pitanje o uzrocima takve naglašene jednostavno­ sti i s v o j e v r s n o g a s k e t s k o g i m a g e a (koji nije n o s i t e l j i m a Prepoznatljiv izgled a k t e r a iz d r u g e p o l o v i c e sedamdesetih 194 195 . k o p č a m a za r e m e n j e i t d . iz v r e m e n a k a d a je scena bila najšira. jedan d i o (posebno muških) aktera zadržavao se na d u g o j kosi i o s n o v n o j o d j e ć i . u k o m b i n a c i j i s d r u g i m e l e ­ m e n t i m a . s c e n u . t e imena i simboli rock bandova na m a j i c a m a . kršćanski križevi (koji s e nisu b l a g o n a k l o n o p e r c i p i r a l i u d i j e l u d o m i n a n t n e (službene) k u l t u r e . i k a d a je d o s e g n u t a svojevrsna kulminacija m a s o v n o s t i i prisutno­ sti n a g r a d s k i m o k u p l j a l i š t i m a p o t k r a j s e d a m d e s e t i h . e g i p a t s k i križevi. v e ć i n a h a š o m a n a z a d r ž a v a l a s e n a navedenim elementima. š a r e n e h l a č e . s »trapez« o b l i c i m a (često umetnutim). južnjačka zastava (američke konfe­ d e r a c i j e ) . p o n e k i p r e o s t a l i žuti » s m i l e « (dvadesetak g o d i n a n a k o n iščezavanja u svjetskim r a z m j e ­ r i m a u s p j e š n o ć e g a vratiti a c i d / h o u s e r a v e r s k a k u l t u r a ) . u drugoj polovici sedamdesetih sužavanje hlača postaje j e d n i m o d obilježja h a š o m a n s k o g stila.

primijetili bi da je tankericu b i l o lakše platiti nego crnu kožnu jaknu i da je hašomanski i m a g e i m a o nešto od »proleterske« jednostavnosti sa snažno izraženom » b o h e m š t i n o m s r e d n j e k l a s e « . r a t u . kao i o n i iz s r e d n j i h i viših s l o j e v a k o j i su se s p r e m a l i s t u d i r a t i . što je u p o r n o m h i p i j e v s k o m u p o t r e b o m u s u p r o t ­ n o m smjeru. J e d a n j e o d izvora inspiracije za takvo odijevanje rock kultura. p r i s u t n i h i n a široj k u l t u r n o j sceni a l t e r n a t i v n o g k a z a l i š t a i t e o r i j s k o . K a d a d u g o k o s i lik i s t a k n e d v a p r s t a u o b l i k u s l o v a V i k a ž e » m i r . no p r i s u t n o s t » s u b p o l i t i č k i h « p o k r e t a k o j i s u vlastiti s v j e t o n a z o r t e m e l j i l i n a kritici p o t r o š a č k o g d r u š t v a i a k o o n o nije b i l o v e o m a razvijeno u našim k r a j e v i m a i estetske preferencije dijela aktera studentskog pokreta prisutne u časopisima kulture m l a d i h . vidjevši t a n k e r i c u na n e k o m e s bliske scene. rasizmu. d e m o n s t r a c i j a m a ili o m o t i m a p l o č a p o j a v e i medijski u m n o ž e . N a r a v n o . gdje se njegovala jednostavnost pa i asketizam u i m a g e u . S t a l n a p r i s u t n o s t t a n k e r i c e (uz p e r i o d i č n e i z m j e n e i n t e n z i t e t a ) n a s u b k u l t u r n o j s c e n i sv­ j e d o č i o »sviđa m i se« o s j e ć a j u k o j i d i j e l e r a z l i č i t e g e n e r a - Ip6 197 . N o . u n i f o r m a je n a g l a š a v a l a i vlastitu s p r e m n o s t da se državi. suprotstavi o n a k o k a k o j e u n i f o r m i i p r i m j e r e n o . unutar subkulturne scene m o g u ć i su snažni utjecaji m a n j i h g r u p a »kreativne j e z g r e « k o j e v e o m a b r z o m o ž e p r i h v a t i t i širi k r u g o k u p l j e n o k o s l i č n i h »središnjih p r e o k u p a c i j a « . N o . i to o n a s kraja šezdesetih do p r e d kraj s e d a m d e s e t i h . u o b l i k u s l o v a »V«. završavajući škole n a k o n kojih su m o g l i raditi. sigurno su dijelom kumovali prihvaćanju tankerice kao glavne »uniforme« hašomanske subkulturne scene i o p ć o j jednostavnosti koja se n a m e t a l a i z g l e d o m . u svjetlu v i j e t n a m s k o g r a t a . interpretirajući takav simbol isključivo k a o znak m i r a . o n d a se stvori drukčiji okvir razumijevanja koji je g e n e r a c i j a m a b i o na snazi. i t o b i m o g l o biti t o č n o z a jedan kamenčić u mozaiku razloga odabira tankerice. a č e s t o z a j e d n i č k u scenu kontrakulture i nove ljevice. p r e n o ­ seći i m p l i c i t n o (ili č a k e k s p l i c i t n o ) n a s l i j e đ e » p r v e faze« i širih k o n o t a c i j a d o m a ć i h h i p i j e v s k i h i n t e n c i j a . uz p o d r a z u m i j e v a j u ć i p l o ­ če.od početka hipijevskog (i s r o d n i h ) p o k r e t a u A m e r i c i . »sviđa m i se«. za m a n j i d i o a k t e r a (američkih). b r a t e « (ili »sestro«).Benjamin Perasović URBANA PLEMENA blokirao uživanje u orgijastičkom h e d o n i z m u prisutnom na široj sceni) ne m o ž e se o d g o v o r i t i p o z i v a n j e m na p r e s u d a n u z r o k . t a k o su dijelove uni­ f o r m e n o s i l i a n t i r a t n i d e m o n s t r a n t i i )>a^e^a_jcj/j]ecž«. reagirali pozitivno i na pitanje j e d n o s t a v n o o d g o v a r a l i . N e s m i j e m o z a n e m a r i t i n i o n e a k t e r e k o j i s u bili izvan v e ć i n e m o g u ć i h utjecaja.p o e l s k o g izdavaštva. lako je takav utjecaj m a r g i n a l a n k a d se g l e d a broj ljudi koji p r i m a j u i p r e r a đ u j u (sub)kulturne o b r a s c e u d i j a l o g u sa starijim a k t e r i m a . činje­ nica da je to o r i g i n a l n o v o j n i č k a j a k n a . koji uvijek n a g l a š a v a j u klasnu p r i r o d u subkultur­ nih afilijacija. o n a j e b i l a d i o i m a g e a čiji s u n o s i t e l j i d o l a z i l i i z nižih s l o j e ­ va. pristigli s f a k u l t e t a u s r e d n j e š k o l e . prisutno je u z i m a n j e »neprijateljskih« s i m b o l a i njihova pri­ l a g o d b a drukčijem sustavu značenja.r a t o v a n j e m . koji su k r a j e m šezdesetih tvorili v e o m a h e t e r o g e n u i » n e s p o j i v u « . a na osnovi medijske ekspanzije s i m b o l a i z n a č e n j a . postere. na različite je n a ­ čine utjecala na njeno nošenje . a bliskost t e m a i slika dijela a m e r i č k e kontrakulture bila je o s i g u r a n a i č a s o p i s i m a p o p u t Džuboksa. Hrvatski kontekst prilično se razlikovao od a m e r i č k o g a . Već s p o m e n u t i Paul S i m o n i m a o je u t j e c a j a na struju k o j a je p r i h v a t i l a j e d n o s t a v n o s t i l e ž e r n o s t k a o ključnu u dijelu i m a g e a koji se tiče o d j e ć e . b r i t a n s k i sociolozi. Još j e ­ d a n tipičan (i za d u g o v r e m e n a uspješan) primjer kontrak u l t u r n e i n t e r v e n c i j e u p o s t o j e ć e s i m b o l e jest p r e o k r e t a n j e z n a č e n j a p o d i g n u t o g s r e d n j e g prsta i k a ž i p r s t a .I p a k . T a k o su »modelski« utjecaj m o g l i imati i n e k o n v e n c i o n a l n i m l a d i p r o f e s o r i . i koji su. f i l m o v e . i k a d a s e t a k v e slike n a k o n c e r t i m a . z a k r u g širi o d s u b k u l t u r n o g p o č e l o z n a č i t i »mir« u m j e s t o d o t a d a š n j e » p o b j e d e « . n e g o t r e b a uvažiti niz p o s r e d o v a n j a .

teorijom p r a v e d n o g rata i tada postojećim susta­ v o m » o p ć e n a r o d n e o b r a n e i društvene samozaštite«. U školi. U u d ž b e n i c i m a su bile p o p i s a n e t e o r i j e i p r i s t u p i r a t u . u roditeljskom d o m u . k o j e s u h a š o m a n i iskusili z b o g s v o j e g i z g l e d a . koji j e b r a n i o »svoje« h a š o m a n e o d d r u g i h š t e m e r a . koji se ne slažu sa s l u ž b e n o m k o n c e p c i j o m n a o r u ž a n o g n a r o d a . N a j o z b i l j n i j i s u k o b i . d u ć a n a . p r e m a novoj lokaciji.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA cije posredovane hašomanskim. Z a b i l j e ž e n i su m n o g i s l u č a j e v i u k o j i ­ m a s u školski profesori »obrane« z a g o r č a v a l i h a š o m a n i m a život. s m a t r a j u ć i n j i h o v stil n e p r i j a t e l j s k i m p r e m a o s n o v a ­ m a t a d a š n j e g s u s t a v a . p o s e b n o j e r a z v i j e n a n a s u b k u l - 199 . m n o g i m a je bilo t e š k o o d r ž a t i i m a g e . u k o r i i si. d o g a đ a l i s u s e p r i l i k o m »susreta« s a š t e m e r i m a . vrijeđanja. noiserskim i s r o d n i m senzibilitetima. a z a b i l j e ž e n i su i s l u ­ čajevi nasilnog sisanja. istukli i o t i š l i . i m a svoju t o p o j r a f s J d j J t e j T r ^ u k o j o j s e z n a n č o ^ l a ^ ^ o d r e đ e j i kafić b i o srce o k u p l j a n j a . roditeljski sastanci na k o j i m a s e n e č i j a d u g a k o s a p r e d s v i m r o d i t e l j i m a iznosi k a o p r o b l e m r a z r e d a . štemerske scene. parka. k a o i razlike u m j e r a m a represije. k a k o u p o t p u n o »prosječnoj« sferi i p u č k o j kultu­ ri. koje se o d j e ć o m opskrbljuje s vojnog otpada. izvan subkulturnih g r u p a . u n e r a v n o p r a v n u b o r b u uklju­ čio se manji broj aktera s kvartovske. o t p o r . kada su s e š k v a d r i p r i d r u ž i l i n o v i č l a n o v i ili k a d a s u otišli s t a r i . a p o s t o j a l i su i d r u g i n a č i n i i s k u š a v a n j a vlastite s t i g m a t i z a c i j e u d r u š t v u . hašomani su imali bezbroj pro­ b l e m a . b a r e m k a d a j e o kosi r i j e č . 1 9 Z b o g svog izgleda. postojao je p r i t i s a k z a p r o m j e n u i m a g e a i česti s u k o b i z b o g » u o b i č a ­ jenih« adolescentskih prekršaja.) d o o n i h o b l i k a n a s t a v n i č ­ k o g i r a z r e d n i č k o g a n g a ž m a n a k o j i p r e s t a j u biti r e p r e s i v n i i n e s l a g a n j e s d u g o m k o s o m zadržavaju na razini r a z g o ­ vora s u č e n i k o m . uz neke iznimke. IQ8 Okupljališta. H a š o m a n i su (kao i m n o g i njihovi nasljednici na subk u l t u r n o j sceni) č e s t o bili l e g i t i m i r a n i i z a u s t a v l j a n i . T e š k o d a j e k o j a s u b o t a m o g l a proći a da netko s d u g o m k o s o m ne dobije batine z b o g k o s e ili h a š o m a n s k o g i m a g e a u o p ć e . N o . uključujući^ i o n e koje ne_p_ripadaiu subkulturi. ali m a n j i d i o uvijek je b i o s p r e m a n p o t u ć i s e u s a m o o b r a n i . te p r i p a ­ danje o t p a d n i č k o m plemenu. m e đ u k o j i m a su tankerice i k a r i r a n e košulje bili n a j prepoznatljiviji. n j i m a se d o b a c i v a l o i p r i j e t i l o ( o d »jesi li m u š k o ili ž e n s k o « do »ošišat ć e m o te«). raznoliki akteri koji su u toj jakni vidjeli d i n a m i č n o s t . punkerskim. o d p r o z v a n i h t e o r i j a k o j a s e nije u k l a p a l a u s l u ž b e n i d i s k u r s b i l a je i »pacifistička«. od izbacivanja i organiziranja razno­ vrsnih pritisaka (ocjene. garažnim. rituali i sleng Svaka škvadra. praktičnost. p a b i š t e m e r i n a j č e š ć e bez v e ć e g o t p o r a n e k o g a b a c i l i na p o d . tako i m e d u n e f o r m a l n i m g r u p a m a koje nisu s u b k u l t u r n e . k a o što je to n e k o vrijeme bilo sa studentima elektrotehnike i strojarstva. koja je bila tipična za profesore » o b r a n e i za­ štite«. što se promijenilo p o m a k o m od parkirališta. cesto prezieno izvedena »po­ vijest p r o s t o r a š k v a d r e « . sada p o t e n c i r a n i h izgle­ d o m s kojim se d o b a r d i o roditelja n i k a d nije p o m i r i o . Pasivnost v e ć i n e d o m i n i r a j u ć a j e k a r a k t e r i s t i k a . Takva. b e z o b z i r a n a t o jesu l i h a š o m a n i o k o j i m a j e b i l a riječ u o p ć e a r t i k u l i r a l i svoj s v j e t o n a z o r k a o »pacifistički«. Jedna D u g i vijek tankerice sadrži i njeno p r o d i r a n j e u širu kulturu. kadaJe_^loilci_db_pxemještaja na drugu lokaciju. Posebnu varijantu pritiska i profesorske netrpeljivosti prema hašomanima predstavlja djelomična politizacija. D i o o n i h koji su imali d o b r e o c j e n e (scena je bila toliko široka d a j e p o k r i v a l a sve t i p o v e u č e n i k a ) m o g l i s u t i m e k u p i t i pravo na nošenje d u g e kose. V e ć i n a h a š o m a ­ na nije se htjela tući. koji su g o d i n a m a n a k o n zalaza h a š o m a n s k e scene preuzeli m n o g e ele­ mente i m a g e a . P o s t o j a l e su razlike i z m e đ u škola i p o j e d i n i h p r o f e s o r a .

hirovima šire p o p . bandova Led D o o r s . a ne na d i s c o . S o b z i r o m na tipove aktera u Big B e n u . Ograničit ćemo se na i zagrebačko razdoblje ( 1 9 7 7 . da me boli k a d o k r e ć e m g l a v u . o n e sve m o g u zamisliti. koji se na sceni i izvan nje n a z i v a o » p a d a v i č a r e n j e m « a i s k a z i v a o se k a o ples g l a v a m a . z a o d m o r i u s m j e r e n o s t d r u g o m s k u p u z v u k o v a . d a k l e na p l o č u . i z m e đ u d v i j e d v o r a n e . to n i k a ­ ko ne kuže«. p j e s m e . n a k o n što i h j e d o b a r d i o s l u š a o i p r e r a đ i v a o »riffove« r o c k e r s k o g svijeta s a m k o d k u ć e ili u m a n j o j g r u p i p r i j a t e l j a .u s m j e r e n j a . 20I . D i s c o k l u b o v i ™ » J a b u k a « i »Big Ben« b i l i su t r a d i c i o ­ nalna okupljališta h a š o m a n a . no naziv »disco-klub« o d r ž a o se čak i u slučajevima r a d i k a l n o d r u k č i j e g glazbenog programa.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA turnoj sceni. i p r o š i r i t i » a f e k t i v n u z a j e d n i c u « k o j a je s n j i m a u v e z i . p r i m j e r i c e Z Z T o p ili B l a c k S a b b a t h ) ne sudjeluju u ritualu » h e a d . ali je p o t p u n o u o b i č a j e n o bilo i sjedenje. Yes.g l a z b u . ali da poslije plesa i m a m u p a l u mišića na vratu. p r a ć e n o g često s i m u l a c i j o m držanja gitare u ruci. o t k r i t i . nije ometalo hašomane da u donjoj d v o r a n i Big B e n a (uz z v u k e . gdje su okupljeni m o g l i i plesati. p o k r e t e . Janis J o p l i n . p l e s a n j a . d o ž i v l j u j u ć i u m n a ž a n j e e n e r g i j e .k u l t u r e . u k o j e m su p o s t o j a l e d v i j e d v o r a n e . no o n a ostaje dio narativne kulture. njen utjecaj i prepletanje sa s v a k o d n e v n i m ž i v o t o m . ležanje n a p o d u i p r e p u š t a n j e z v u k u ili d r u g i m a k t i v n o s t i m a .) d o k j e d o n j a n a g l a š a v a l a ples.b a n g i n g a « . za čiju su se p o d l o g u miješale tvrđe. a u g o r n j o j su se održavale »glazbene slušaonice«. i a k o ne isključivo. Pink F l o y d . p o p u t p r a k t i č a r a m e d i t a c i j e ili v j e r n i k a k o j i s e mole kod kuće. (ikona) organizirajući tematske večeri ključnih rock kulture (Hendrix. ) k o j e z n a č i k u l m i n a c i j u i s p e c i f i č a n »zalaz« h a šomanske scene. Danas je »vitlanje g l a v a m a (kosom)« u najvećoj m j e r i . o d n o s n o k o s o m koja vijori brzim p o m i c a n j e m vrata i glave. rockerske pjesme s komercijalnijim pjesmama. fragmentaciju djelomično nestajanje nekih njenih dijelova. O v d j e je osobito zanimljiv »Big Ben« u B o g o v i ć e v o j u l i c i . iako u g o r n j o j dvorani n a l a z i m o slične tipove o p u š t e n o s t i . s a d a i m a m o ­ g u ć n o s t p o n o v o . u z d o s l o v a n intenzitet z v u č n i k a . T a k o i h a š o m a n i . Z e p p e l i n . m n o g i su klubovi gajili raznovrsna r o c k . 2 0 0 Riječima jedne od akterica »padavičarenja«: » M o j a m a m a i b a k a skroz kuže ples. proslaviti z v u k o v e . d r u ž e n j a uz g l a z b u s velikih i j a k i h z v u č ­ nika ima elemente osnaživanja i p r e p o z n a v a n j a zajednič­ kih t o č a k a . p r e g r u p i r a t i . p r e p o z n a t i . što s a m o g o v o r i o t o m e k a k o su se osnove brojnih kasnijih zasebnih stilova nalazile već u širokoj rock kulturi čije su dijelove prigrlili raznovrsni h a š o m a n s k i akteri. J e t h r o T u l i itd. o n d a m o ž e m o r a z u m j e t i k a k o ritual z a j e d n i č k o g s l u š a n j a . pa se njihova zajednica barem jednom t j e d n o o k u p i i o n d a m e d i t i r a ili s e m o l i z a j e d n o . G o r n j a j e b i l a »čistija« p o s a d r ž a j u b l i s k o m r a z l i č i t i m h a š o m a n s k i m š k v a drama. m o ž e m o uočiti k a k o sadržaj g l a z b e n e s l u š a o n i c e g o v o r i i o razlici g l a z b e i š i r i h o r i j e n ­ t a c i j a u vezi s n j o m . t a k o da se u d o n j o j p l e s a l o . g d j e se uz j e d n u plesnu d v o r a n u g o t o v o uvijek o s i g u r a v a još j e d n a . skakanje. lako je ta g l a z b a krajem sedamdesetih počela p r o d i r a t i u g o t o v o svaki »plesnjak«. a u d o n j o j s l i č n e t i p o v e t r a n s a (što m o ž e v r i ­ jediti i za d r u g a r a z d o b l j a i s u b k u l t u r n e s t i l o v e ) . d o k s u »sentiš« b l o k o v i u d o n j o j d v o r a n i p r e d s t a v l j a l i univerzalnu muško-žensku komunikaciju koja se »u p a r o ­ v i m a « o d v i j a l a u svim t a d a š n j i m k l u b o v i m a (kao i na »škol­ s k i m č a g a m a « ) . povezano s karakteristikama heavy metal rituala. N i t k o nije slutio t e c h n o partyje u Big Benu se­ d a m d e s e t i h . / 8 1 . T a j e d v o r a n a b i l a p r e t e č a d a n a š n j i h »chill-out« p r o s t o r a n a r a v e p a r t y j i m a . T o što s u p o v r e m e n o p u š t a n e p j e s m e »iz drugog tabora«. ' 2 A k o p o z n a j e m o u l o g u koju g l a z b a igra u životu veći­ ne h a š o m a n a . h a š o m a n s k i ritual z v u k a i r a z n o v r s n e u s m j e r e n o s t i n a g l a ­ z b u . U o b j e d v o r a n e o d v i j a o s e r a v n o p r a v n o 20 Disco ukazuje na »disc«. usmene predaje.

u s i d r e n i u d o m i n a n t ­ noj kulturi. cijeli svijet s v a k o d n e v n o g . u d o b r o j m j e r i »ispijena«) je povijest g e n e r a c i j s k i h h a š o m a n s k i h o k u p l j a n j a u Z a g r e b u . K a d a im je u p r a v a Big Bena o d l u č i l a zabraniti ulaz u klub. u t o d o b a ( 1 9 7 8 7 7 9 . po s v o m izboru konstruiranih »zvučnih entiteta«. Polet j e o d d o s a d n o g SSO-ovskog 203 202 . a o v d j e j e . na osnovi u p o t r e b e drukčijih d r o g a . »čisteći« p r o s t o r o d n e p o ­ ž e l j n i h . k a o š t o j e niz m j e s t a u g r a d u (kafića. P r o l a z n i c i s u m o g l i p r o m a t r a t i d o g a đ a n j a što ne o d u d a r a j u od o p ć e g (posebno vikendaškog) orgijastičk o g h e d o n i z m a koji karakterizira d o b a r d i o kulture m l a d i h .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA Kafići i javni prostori O d k a v a n e » C o r s o « d o »šok s o b e « ili o d » T i n g l . b e z širih r e a k c i j a . po mišljenju dijela aktera. koja izazivaju p o g l e d e i k o ­ m e n t a r e d r u g i h g r a đ a n a . i a k o grupa okupljenih hašomana ne pokazuje veće zanimanje z a o k o l i n u . Brojne škvadre imale su svoje o m i l j e n e kafiće. o d i a s c j d o t j ^ g v i n a .) o n a na javnim p r o s t o r i m a u središtu g r a d a p o p u t Z d e n c a .ž r v o t a -^ktejxUspjjod okoline prilično o^dgia^-kaia^žgk^orn. itd. a u n e k i m s l u č a j e v i m a cijeli p r o s t o r o k o k a f i ć a p o s t a j a o b i okupljalište. k a d je o a l k o h o l u r i j e č . p o t r e b n o navesti p r i m j e r p o d j e l e u n u ­ tar scene koja se d o g a đ a . O t o m e ć e biti g o v o r a u p o s e b n o m p o g l a v l j u . d o nekoliko g o d i ­ na) p o j e d i n a okupljališta nosila i obilježja g r u p a koje su na njima boravile. Posebno zanimljiv primjer okupljanja predstavljaju đe uključujući kvartovsku pripadnost kojoj će značenje u ne-štemerskim krugovima p o n o v o porasti u osamdesetim) i razlikovanja u preferiranju hard-rocka. b e s k r a j n i r a z g o v o r i . sugerirajući tvrđu. o p o r u opciju u kojoj m n o g i akteri ne m o g u izbjeći fizičkoj ovisnosti. akteri su se razlikovali i po preferenciji p o j e d i n i h d r o g a . klubova i drugih prostora gdje su se okupljali sub­ kulturni mladi) promijenilo izgled. D ž a m i j e . Svijest o t o m e n i j e n e v a ž n a . JJJDO^ znavanje.t a k o i količinom pažnje i vremena posvećenog glazbi i m o d e l i m a života preuzetima iz rock kulture. t a k o da su p o v r e m e n o (u r a z d o b l j i ­ m a koja m o g u trajati nekoliko mjeseci. o s i m u o b i č a j e n o g l a m e n t i r a n j a u r b a n e m l a d e ž i k o j a već d v a d e s e t a k i više g o d i n a p e r i o ­ d i č n o i m a p o t r e b u k o n s t a t i r a t i »sve s u n a m uzeli« ili »sve što b u d e d o b r o . Hašomani su bili prisiljeni mijenjati kafiće protiv svoje volje iz m n o g i h r a z l o g a . l j u b l j e n j e ^ p o s u d b a . (Kulović. ) p o s t o j a n j e m e d i j a . z b o g Džamije i Z d e n c a (Kavkaza). r a d n o vrijeme i p o l i t i k u p r e m a g o s t i m a u o p ć e . a č v r s t o j e . O s i m uobičajene podrške »lokalnim« b a n d o v i m a ( a l o k a l i t e t s e o d n o s i o n a D ž a m i j u ili Z d e n a c . skraćivanje r a d n o g vre­ m e n a . »Sok soba« se nalazila do s a m o g Big Bena i bila je t a k o p r o z v a n a z b o g s t a k l a k o j e j e o d p o d a d o s t r o p a t v o r i l o zid p r e m a u l i c i . predstavljajući m e k š u i o t v o r e n i j u . 1998. policijske racije. simfo-rocka i d r u ­ g i h . lepršaviju o p c i j u aktera koji se d o b r i m d i j e l o m o d m a k a o od heroinske sce­ ne. T a k o »Zdenac« i »Kavkaz« postaju okupljališta o n o g dijela koji upotrebljava heroin i alkohol. r j e - Sukob oko Big Bena H a š o m a n i su bili nepoželjni u većini z a g r e b a č k i h k l u ­ b o v a . k a k a v j e b i o Polet. cijene. » i s p i s a n a « ( z a p r a v o . postojala je realna m o g u ć n o s t da se takva o d l u k a p r o v e d e b e z p o s l j e d i c a . p o m o g l o je m o b i l i z a c i j i i d o s p i j e v a n j u h a š o m a n a u j a v n o s t i m e d i j e dominantne kulture. a »Džamija« p o ­ sluje p o z o r n i c a na kojoj su snažnije prisutni c a n n a b i s i LSD. z a t v o r e ili n a s p o t j e r a j u « . sviranje. K a t a r i n s k o g trga. U n u t a r hašom a n s k o g svijeta p r o c e s d i f e r e n c i j a c i j e s e o d v i j a o p o g l a ­ z b e n i m i širim k r i t e r i j i m a . p r e u r e đ e n j e i drukčija orijentacija kafića (komercijalnija). N a o k u p l j a l i š t u p o s t o j i s t a l n a c i r k u l a c i j a .p l o č a . N o . . kao najpoznatijih javnih o k u ­ pljališta h a š o m a n a .T a n g l a « d o » B r n a « .

To je bilo razdoblje posljednjih g o d i n a Titova života u k o j i m a n i j e m o g l o biti š a l e s j a v n i m m a n i f e s t a c i j a m a ili M i l a n M l a k a r . preko tadašnje omladinske organizacije. provoditelji o d l u k e u p r a v e Big Bena) t a k v i m a d e f i n i r a j u . r? 2 0 4 205 . r o d i t e l j i s u m o g l i p r o ­ čitati da se n j i h o v a d j e c a dijele na h a š o m a n e i š m i n k e r e . N a k o n što su demonstracije najavljene. p r e k o » p i s a m a čitalaca«. S obzirom na vezanost uz određeni prostor. neprijateljskih snaga u r e d o v e h a š o m a n a . jer s u Š i k a n i r a n j a d u g o k o s i h p o s j e t i l a c a v e ć z a p o č e l a u » l j e t n o j « verziji Big B e n a " . Borac na Trešnjevci. ali su se d e m o n s t r a c i j e . p o k r e n u o se m e h a n i z a m »društvene samozaštite«. n a d v a b i t n a n i v o a . k a o a k t e r s a m e s c e n e . p o d i j e l i o . b i l a j e d i f e r e n c i r a n a v e ć p r i j e s u k o b a o k o Big B e n a .d o p u š t a l o se i p o n e g d j e ispravnim smatralo mišljenje koje ne izjednačuje d u g u kosu s d e v i j a c i j o m . u v j e r a v a j u ć i sve p r i s u t n e n a t i m s a s t a n ­ c i m a u a p s o l u t n o štetne p o s l j e d i c e a k c i j e . I p a k .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA lista p o s t a o z a n i m l j i v i č i t a n . Poziv n a d e m o n s t r a c i j e b i o j e u p u ć e n n e i z r a v ­ n o . tipičan z a » m o r a l n e p a n i k e « . o m o g u ć u j u ć i različite razine prepoznavanja h a š o m a n s k o g identiteta. U j a v n o s t i . k a o heterogeni skup aktera koji svoj ž i v o t n i stil z a s n i v a j u n a r a z l i č i t i m p r a v c i m a r o c k g l a z ­ b e . uz n a z o č n o s t v e l i k o g b r o j a p o l i c a j a c a na najavljeni d a n d e m o n s t r a c i j e se nisu o d r ž a l e . u j e d n o m t r e n u t k u . k o j i t v r d i »svi d u g o k o s i s e d r o g i r a j u « i koji je. K. od e m o t i v n i h i afektivnih. k o j a n e ć e u b u d u ć n o s t i biti h a š o m a n s k i o d r e đ e n a . niti ć e u r e d n i c i Poleta m o ć i o s t a t i n a s v o j i m m j e s t i m a . obrazovnih. prihvaćajući i kreirajući obrasce urbane kulture m l a d i h na kraju s e d a m d e s e t i h . a d a n a š n j e g M u z e j a »Mimare«. p ( r ) o b u d i o osjećaje solidarnosti k o d svih kojima prijetnja izbacivanja može postati stvarnost n e k o g d r u g o g p r o s t o r a ili o k u p l j a l i š t a . To je b i o m o m e n t s u k o b a o k o B i g B e n a . b u r n a a t m o s f e r a tih d a n a o m o g u ć i l a j e r e f l e k s i j u h a š o m a n s k o g i d e n t i t e t a i u č i n i l a Polet a k t e r o m s c e n e . da bi se k o n c e m s e d a m d e s e t i l i »ljetni ben« p r e m j e š t a o na igralište iza n e k a d a š n j e Prve i Četvrte g i m n a z i j e . represijom p r e m a preostalim hašo­ m a n i m a ( k o j i h j e još b i l o d o v o l j n o d a n a p u n e p r o s t o r ) o g o ­ lio se i javnim p o k a z a o m e h a n i z a m generalizacije. N a d r u g o j r a z i n i . u z i m a g e s l i č a n o n o m e k a k a v s e s v u d a u svijetu p o ­ javljuje u sklopu rock kulture šezdesetih i s e d a m d e s e t i h . koji je zahvatio širu scenu h a š o m a n s k i h identiteta. l a k o j e d i o a k t e r a v e ć o d u s t a o o d B i g B e n a . uključivši se izravno u situaciju obilježenu represijom p r e ­ m a h a š o m a n i m a ili s v i m o n i m a k o j e o d g o v o r n i ( u o v o m slučaju redari. u p r a v o u vrijeme v a n j s k o g pritiska i unutarnje diferencijacije scene. p o s t a o i n t e g r a t i v n o m t o č k o m . p r e p o z n a o j e . Polet je. h a š o m a n i osjetili da su n e ­ poželjni. n a j a v l j e n e u Poletu. jer bi i n a č e a u t o r a o d v e o u zatvor. k a o oblik d j e l o v a ­ n j a . l a j o s j e ć a j s o l i d a r ­ nosti. d e m o n s t r a c i j a m a b i l o k a k v o g n e z a d o v o l j s t v a . U s t v o r e n o j a t m o s f e r i s t r a h a . T i s u njezini dijelovi sami sebe p r e p o z n a v a l i po nizu kriterija. organizirane su d e l e g a c i j e k o j e s u o b i l a z i l e sve s r e d n j e š k o l e i d o b a r d i o osnovnih. tumačeći m o g u ć u opasnost od javnih skupova i »infiltriranja« raznih opozicijskih. ili na igralište R. koja s e o d n o s i l a n a p r o g r a m istog D J . p r u ž a j u ć i p r o s t o r r o c k k u l t u r i . k a d a j e Polet z a p r a v o p o z v a o n a d e m o n s t r a c i j e i a r t i k u l i r a o h a š o m a n s k i o č a j z b o g »još j e d ­ n o g « i z g u b l j e n o g p r o s t o r a ili n a p r o s t o z b o g d i s k r i m i n a c i j e . a t o n je b i o relativno p o m i r l j i v . Najstalnija je bila l o k a c i j a Varšavske. čije p o s r e d o v a n j e nije l a k o o d č i t l j i vo. spolnih i djelo­ m i č n o d o b n i h . Studentski centar H a š o m a n s k a scena. g d j e su već u ljeto 1 9 7 8 . k a o takav. i m n o g i h a š o m a n i odlučili su­ djelovati. do kombinacije glazbenih. dj u Big Benu. nastupao je svojim p r o g r a m o m u ljetnim » z a m j e n a m a « za Big Ben koji nije b i o o t v o r e n u ljetnim m j e s e c i m a . i Polet. n a j o š t r i j e o s u đ i v a l e bez o b z i r a n a t o što m o ž d a m o t i ­ v a c i j a z a p r o s v j e d m o ž e biti o p r a v d a n a .a n a različitim l o k a c i j a m a .

k o j i m a s u d r u g i u p r a v o težili. uz gitare. čak i da nisu nastala punkerska i n o v o v a l n a usmjerenja. i d i j e l o m s e sve više u d a l j a v a l i o d » k o r i ­ j e n a « r o c k ' n ' r o l l a .p u n k e r a i n o v o v a l a c a . uvjetno rečeno. z a n e k e p r e k o Z a p a d n e (Jefferson A i r p l a n e . ELP. primjeri m o g u biti raznovrsni. u k l j u č u j u ć i i n a j i n e r t n i j e »suputnike«.r o c k a « (Dr. Ti se položaji m o g u o p i s a t i i k a o p r i b l i ž a v a n j e ili u d a l j a v a n j e p o j e d i n i h aktera. z a j e d n o s a k t e r i m a . r a z n o l i k e s c e n e » d i f e r e n c i r a j u ćih« h a š o m a n a i novih aktera . p r e d S t u d e n t s k i m c e n t r o m v l a d a l a s p e c i f i č n a »čista« s i t u a c i j a . G r a t e f u l D e a d . k o j a j e o m o g u ć i l a d i j e l u h a š o m a n s k e s c e n e s l o b o d n i j e d i s a n j e . sve d o g o d i n u d a n a . m o ž e m o govoriti o inertnijem i kreativnijem dijelu. n i t i o n i h k o j i s u razvili t a k a v o b l i k g r u p n o g identiteta koji u n u t a r škvadre o m o g u ć u j e p o s t o ­ janje zasebnih identifikacijskih glazbenih p o d l o g a . o b l i k u j u ć i . K a d a s u svi h a š o m a n i . Scena z a p r a v o n i k a d nije bila »jed­ n a « ( o s i m m o ž d a u p r v i m d a n i m a k r a j a šezdesetih i p o č e t k a s e d a m d e s e t i h ) ali j e z a z n a t a n b r o j a d o l e s c e n a t a u d r u g o j polovici sedamdesetih funkcionirala kao zajednička pozor­ nica za izražavanje individualnosti unutar već o d r e đ e n i h . T a j p o ­ vratak k o r i j e n i m a za neke je v o d i o p r e k o Istočne o b a l e (Velvet U n d e r g r o u n d i L o u R e e d ) . izdvojenije »strukture osje­ ćaja« i proizvodeći nove p o l o ž a j e na sceni. Inertniji d i o nije s l i j e d i o o v a j p o m a k . Jedni s u n j e g o v a l i u s r e d o t o č e n o s t n a g l a z b u g r u p a G e n e s i s . Na sceni su z a j e d n o bili i o n i akteri koji nisu bili o s o b i t o s r e t n i s a s v i m a k o j e j e s l i č a n i m a g e d o v e o n a istu s c e n u . koji krase središnje preokupacije izgrađene o k o glazbe. Dife­ rencirajući pravac odnosi se na primjere aktera i n j i h o v o g proživljavanja tema i zvukova pojedinih b a n d o v a . K a k o je rastao broj ljudi i k a k o se razvijao senzibi­ litet p o s r e d o v a n sve r a z l i č i t i j i m p o d s v j e t o v i m a r o c k k u l t u r e . a diferencijacija je bila brža k a k o se bližio kraj s e d a m d e s e ­ t i h . d r u g i s u t a k a v i z b o r širili n a K i n g C r i m s o n . jer o k o i n e r t n i j e g d i j e l a o s t a l i su i r a z n i » n a m e t n i c i « .s o b a « i B i g Ben) i p r e m j e s t i o se u dvorište i d r u g e prostore S t u d e n t s k o g c e n ­ tra. Kraj s e d a m d e s e t i h h a š o m a n s k a scena ne bi m o g l a d o č e ­ kati k a o »jedna« scena. a t r e ć i s u ( m e đ u brojnim kombinacijama) tome pridavali Tangerine D r e a m i M i k e O l d f i e l d a . m i r o l j u b i v o s t i . bez upletanja štemera. k o j i j e r o c k k u l t u r i d o n i o »svježu krv« u o b l i k u p u n k a . š t e m e r i m a bliski l i k o v i i o p ć e ­ nito o n i s k o j i m a »kreativniji« d i o u p o s l j e d n j e m r a z d o b l j u nije htio biti p o v e z i v a n . Q u i c k s i l v e r M e s s e n g e r Service) a z a n e k e p r e k o b r i t a n s k o g » p u b . s b r o j n i m š k v a d r a m a koje su sta­ jale u k r u g o v i m a . t a k o s u i razlike m e đ u h a š o m a n i m a p o s t a j a l e sve d u b l j e . piće. protjerani iz područja Bogovićeve. ili n a C a n i M a g m u . širih g r a n i c a r o c k k u l t u r e i i d e n t i t e t a n a z v a n o g » h a š o m a n skim«. n a p u s t i o p r o s t o r e u B o g o v i ć e v o j ( » š o k . jasno je k a k o proces diferencijacije u rock kulturi utječe na k o n k r e t a n život škvadri i o d r e đ e n e scene. o n a j kreativniji. A t m o s f e r a p r e d S t u d e n t s k i m c e n t r o m u p r v o j e v r i j e m e b i l a g o t o v o i d i l i č n a . Tako je jedan d i o . više ili m a n j e a r t i ­ k u l i r a n o g p r o t e s t a p r o t i v svijeta o d r a s l i h i sivila u d o m i n a n t ­ n o j k u l t u r i . iako ne treba zanemariti postojanje i o n i h aktera k o j i nisu t o l i k o d e t e r m i n i r a n i c j e l o k u p n i m u k l j u č e n j e m u g l a z b e n e p o d s t i l o v e . a l k o h o l a i l a k š i h d r o g a . Yes. p a j e šest m j e s e c i . a r a z m j e n a p l o č a (i o s o b n i h iskustava s doživljenim zvukovima) m e đ u užim š k v a d r a m a i g r u p a m a prijatelja o m o g u ć u j e daljnje učvršćivanje procesa p o s r e d o v a n j a između zvučnih entiteta i g r u p n o g / i n d i v i d u a l ­ n o g identiteta.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA i percepciju p r o m j e n a koje se zbivaju na o d r e đ e n o m pro­ storu. bez p o l i c i j s k i h r a c i j a . prostor pred Studentskim centrom jedva je m o g a o primiti brojne p r i p a d n i k e sve » š a r e n i j e « . F e e l - 2o6 207 . p r o g l a š e n o g protestom protiv njezina etabliranja i sklerotizacije. B u d u ć i da se s v a k o d n e v n i život o d v i j a uz sve v e ć u p r o f i l i r a n o s t i » s p e c i j a l i z a c i j u « z v u k a . sjedile na o k o l n i m k l u p a m a . i uobičajeni svakodnevni život kakav se mogao upoznati na javnim okupljalištima iz prethodnog razdoblja.

»iz s t u d i j a « ili n e k o g c e n t r a » p r o ­ izvodnje umjetnih potreba« nametnuti »pasivnom slušatelj­ stvu«. i d r u g u mogućnost. « .) d o C l a p t o n a . k o j a m o ž e biti d i o » p o d z e m n e k u l t u r e « ) u k l j u ­ čuje strastvene i e m o t i v n e o d n o s e p r e m a t i p o v i m a glazbe ili p o j e d i n i m b a n d o v i m a . m e n e fura psihodelija.r o c k « .. da bi se n e č e m u uopće h t i o v r a ć a t i . k a o i » e l e k t r o n s k i « » p r o g r e s i v n i « zvuk i s e n z i b i l i t e t . U n u t a r analize u p o t r e b e jezi­ ka u subkulturi »bikera«. To nije obilježje s a m o bikerske scene. n a l a z e i o n i koji inzistiraju na zvuku » h a r d . H o o k e r . p r i m j e r i c e . z a u z i m a j u ć i »eklektički« i. . Na sličan način m o ž e m o govoriti i o dijelu d o m a ć e scene krajem sedamdesetih. o s t a j u ć i v e z a n u z D e e p P u r p l e i Led Z e p p e l i n . u o č a ­ va visoko emotivan odnos p r e m a samoj glazbi i tipovima naglašavanja ritma. n a k o n ­ certu bih voljela čuti Zeppeline. N a b r a j a n j e teže i l a k š e s p o j i v i h s t i l o v a i p o d s t i lova rock kulture ispunilo bi prostor cijele enciklopedije. k a d s a m s a m a p a š e m i D y l a n .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA g o d ) ili n a p r o s t o s t a r i h a l b u m a S t o n e s a . k o j a s a d r ž i č e s t o i b r u t a l n o izražene animozitete. i koji počinje diferencijacijom u glazbenim stilovima rock kulture (koji n i s u u v i j e k » i z v a n a « .. ilustrirajući to p r i m j e r i m a promjene s t a v a p r e m a B e a t l e s i m a iz n j i h o v e k a s n i j e f a z e . vrijeđanja »ad h o m i n e m « . D i o l j u d i n i j e n i percipirao »odmak od korijena«. p r i p a d a j u ć i s p e c i f i č n i m s c e n a m a čiji zajednički nazivnik m o g u definirati i redefinirati sami akteri. koja n a m ukazuje na postojanje škvadri unutar kojih se s l o b o d n o izražavaju r a z n o v r s n i i d e n t i t e t i . U j e d n o m o d n a j p o z n a t i j i h i s t r a - ž i v a n j a i z r a z d o b l j a o z n a č e n o g p o č e t k o m sve v e ć e g u t j e ­ caja birminghamske sociologije subkulture. Floyde volim na t u l u m u . a k r a j e m s e d a m d e s e t i h . a d r u g a m o g u ć n o s t s e o d n o s i na s a m u škvadru u kojoj je »on h a r d . ) . Willis n a g l a š a v a n e p o s r e d n o s t i e m o t i v n o s t iskaza o r o c k a k t e r i m a . ili živeći c i j e l o g ž i v o t a u š i r o k o m k r a l j e v s t v u F r a n k a Z a p p e . s o b z i r o m na animozitete. ovaj d r u g i je lud za s i n t o v i m a i nekaj m u l j a s jazzom al neće priznat.. M n o g i su akteri bili uronjeni u m o r e bluesa. a ne približuje a k t e r e . i z a d r ž a v a ­ n j e m bliskosti sa Stonesima. k a o i oni uronjeni u psihodeličnu tradiciju američke Z a p a d n e obale. proces koji u d a l j u j e .. nastaju akteri koji d o b a r d i o vlastitog identiteta te­ melje na prosvjedu protiv zatečenog stanja u rock kulturi. N a v e d e n i su b e n d o v i m o g l i biti i u s a s v i m d r u k č i j e m m e đ u s o b n o m o d n o s u . n e g o . p r v u m o g u ć n o s t m o ž e m o izraziti s a »slu­ š a m sve p o m a l o . koji glorificiraju i p r i ­ z n a j u i s k l j u č i v o a k u s t i č a r s k u f a z u . opisujući »bikersku« kulturu i povezanost glazbe s r i t m o m središnjih p r e o k u p a c i j a motorističke škvadre. .r o c k t r a d i c i j i k o j u s u s i m b o l i z i r a l i W e a t h e r R e p o r t ili M a h a v i s h n u O r c h e s t r a i k o j a je zaista teško s p o j i v a s. J e z i k o m s u d i o n i k a . zatim na J a z z ... Paul Willis ( 1 9 7 8 .. »ekumenistički« p r i s t u p š i r o k o m području rockerskih stilova. a ja ti to baš ne v o l i m . t e e n a g e r s k i m »slatkim« m e t a l o m u izvedbi g r u ­ pe S w e e t ..r o c k a « . a m o g l o bi se navesti i stotinjak d r u g i h . a j a k o c i j e n i m »xy« jer s u p o s t i g l i . no takvi akteri s p a d a j u u j e d n u od dvije s p o m e n u t e g r u p n e m o g u ć ­ n o s t i : o n u k o j a n a g l a s a k n e stavlja n a g l a z b u k a o o r i j e n t i r i p o d l o g u ž i v o t n o g stila.r o c k e r . i o n e k o j i se p r o n a l a z e u »električnoj«) ili n a f o l k . N o . šetajući se od klasika (Dixon. i o m a l o v a ž a v a n j e svih o n i h z v u k o v a . niti s a m o britanskih s u b k u l ­ tura. u z a svu r a z l i č i t o s t v e ć p r i s u t n u n a sceni. p r i m j e r i c e o k o izraza B o b a D y l a n a (čak je i unutar opusa jednog autora stvorena p o d j e l a na »tradicionalne« aktere. Waters.r o c k z v u k u u t j e l o v l j e n o m u b a n d o ­ v i m a p o p u t P e n t a g l e ili Fairport C o n v e n t i o n . U d a l j a v a n j i m a i približavanjima k u m u j u i deseci d r u g i h s t v o r e n i h s e n z i b i l i t e t a . gdje se uz navedeni »simf o . život d a j e za to. b a r e m u j e d n o j fazi. p r e d s t a v l j a j u s c e n u s k o j e d o l a z e . 208 20Q . Raznovr­ sne k o m b i n a c i j e u k a z u j u n a p o s t o j a n j e a k t e r a k o j i n e slijedi »uobičajene« sheme srodnosti glazbenih stilova. p j e s a m a i a k t e r a k o j i stvaraju g l a z b u suprotnu bikerskom senzibilitetu.

U taj proces d o d a t n o interveniraju i akteri d o m i n a n t n e kulture. ali će do njega d o ć i i s p o n t a n o . na s a m o m kraju sedamdesetih u Z a g r e b u . nije se m o g l a izbjeći. t u l u m a u svakoj prilici n a l a ž e n j a p r o ­ stora. Protiv t a k v o g s t a n j a u s m j e r e n j e p o k r e t koji se v r a t i o g a r a ž i i ž i v o t n o j istini i z r a ž e n o j »s tri a k o r d a « . i vjerojatno jedan od posljednjih rituala proslave o n o g zvuka koji je b i o s i m b o l »klasične« h a š o m a n s k e sce­ n e i koji s e o d v i j a o p o p u t p u n k e r s k o g p o g a u k o l u z a g r ­ l j e n i h . i m n o g i h . u m e đ u v r e m e n u do kraja »oposebljenih« dijelova rock kulture. Nazočnost »štemera i 2IO seljačina«. a l i i m n o g i m d r u g i m koji se o d n o s e na druženje i prijateljstva. u z k u l ­ t u r u a l k o h o l a i p r i s u t n o s t d r o g e . k a k o bi akteri rekli. Krasila ga je miroljubivost^ želja za . od »slučajnih« i s p o n t a n i h susreta. Tako je prostor o k o Studentskog centra b i o svjedo­ k o m prvih o k u p l j a n j a dijela h a š o m a n s k e scene. s c e n a sve više p r i v l a č i i š t e m e r e ž e l j n e s u k o b a . p r i č e m u s e b e n d o v i sve više o d v a j a j u o d s v o j e p u b l i k e . Istovremeno. uz individualno i zajedničko primanje i preoblikovanje zvuko­ v a . do brižljivo p l a n i r a n i h (većinom kolektivnih) posjeta k o n c e r t i m a i k l u b o v i m a . O v d j e se gotovo k a o pravilo nameće činjenica teškog održanja j e d n o g p r o s t o r a ili o k u p l j a l i š t a za s u b k u l t u r n i stil z v a n u d r u g o j p o l o v i c i s e d a m d e s e t i h » h a š o m a n s k i m « . U Student­ skom centru je tada dosegnut vrhunac hašomanske m a ­ sovnosti. a r i t u a l ­ nim m o ž e m o smatrati i d o b a r d i o »pukih« o k u p l j a n j a . a rezultiralo ubojstvom. Ples je t a k o đ e r d i o r i t u a l a . Diferencijacija se o d ­ vija p o kriterijima p o s r e d o v a n i m g l a z b o m . p r o m j e n e (ili u k i d a n j e ) g l a z b e n i h p r o g r a m a . da bi početkom osamdesetih postao okupljalištem brojnih a k t e r a koji s u identitet g r a d i l i n a m u l t i d i m e n z i o n a l n o j o s n o v i punka. b i l o k a d a i b i l o g d j e se stvori m o g u ć n o s t o k u p l j a n j a uz zvučnike. na kvart o v s k u . s v e d e n a g o t o v o is­ ključivo na prostore o k o Studentskog centra. z a b r a n e o k u p l j a n j a ili s v i r a n j a . n a l a z e ć i ih d i j e l o m u L a p u . to je i zalaz klasične h a š o m a n s k e scene jer p u n k i novi val u istom prostoru Studentskog centra o k u p ­ ljaju svoju p u b l i k u i akteri postaju raznolikiji. Uz zaljublje­ n i k e g l a z b e n i h s t i l o v a »koji n a č i n ž i v o t a z n a č e « . k l u b u Istrana i d r u g d j e . O n j i m a će biti r i j e č i u s l i j e d e ć e m p o g l a v l j u . u KSETu. O k u ­ p l j a n j e jest r i t u a l n o u s p o m e n u t i m o b l i c i m a k a d a d o l a z i d o 211 . glazbe i njenih stilova. ali o v d j e j e n j i h o v a p o j a v a v a ž n a z b o g n a z n a č a v a n j a daljnjeg »cijepanja« i profiliranja scene koja je. te razno­ v r s n a z v u č n a u s m j e r e n o s t ( d o k j e još B i g B e n b i o a k t u a ­ l a n ) . g d j e m e đ u najizravnije oblike u t j e c a j a s p a d a j u p o l i c i j s k e r a c i j e . z a t i m j e isti p r o s t o r b i o s v j e d o k o m n a r a s t a n j a s c e n e do krajnjih g r a n i c a g o v o r a o »jednom« s u b k u l t u r n o m stilu. d i j e ­ l o m p r e d B r n o m . n o v o g vala. pa je o t v a r a n j e n o v i h prostora (zapravo starih prostora ali s n o ­ vim sadržajima) p o p u t Lapidarija. š k o l s k u . k a o i d i f e r e n c i j a c i j o m u n u ­ tar subkulturnih g r u p a i između njih. a m a s o v n o s t . d o v l a č i i više p o l i c i j e . Taj jc proces povezan s f r a g m e n t a c i ­ j o m stilova unutar rock kulture. uz nasilje koje je 1 9 8 1 . t u ž b e za » r e m e ć e n j e j a v n o g r e d a i m i r a « i slični p r i t i s c i . Takav se ritual m o ž e planirati. » p r e f e r i r a j u ć u o d h e d o n i s t i č k i h « ili n e k u d r u g u povezanost.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA a k o j e se m a n i f e s t i r a u z a k o n i m a biznisa i v e l i č i n e . definitivno označilo r a s p a d d o t a d a š n j e s c e n e i f r a g m e n t a c i j u d i j e l o v a k o j i s u tražili s v o j e p u t e v e i o k u p l j a l i š t a . t a d a još u v i j e k v e ć i n o m d u g o k o s i h a d o l e s c e n a t a pokrenutih na skakanje »himnama« Doorsa i Zeppelina. N a k o n raz­ d o b l j a u k o j e m se t a k v o m j e s t o iskristalizira i p o s t a n e g o t o v o jedinim. a z v u k o v i nastaju u uvjetima skupih studija i t e h n o l o g i j e nedostižne p r o s j e č n o m b a n d u . ubrzo dolazi do raspada jednog i nastajanja m n o g i h m a n j i h okupljališta.povlačenjem od očiju j a v n o s i i ^ o d »štemera i seljačina«^kojj^su m n i j e ^ b j l i preblizu. n a k o n r a z d o b l j a b r o j n i h j a v n i h o k u p l j a l i š t a . u Studentskom centru kulminiralo tučnjavama redara i d r u g i h . H a š o m a n s k i rituali prije svega su vezani uz g l a z b u . a prvi su a k t e r i t o g p o k r e t a p u n k e r i .

) D o k su modsi i rockeri iz C o h e n o v e s t u d i j e . f r u l i c a . k u i š . j o m ili n a g l a s k o m . s t r e j t e r s k i . p o p u t đ o j a (džoja) đ o j i c a . to ti je čovjek bez furke. ž i ž a . iščekivanja. u f u r a v a nešto. a u o s a m d e s e t i m g o d i n a m a » b e d o j n e r « . s a m o d j e l o m i č n o t i p i č n i m z a h a š o m a n s k i stil. na način da uz m o g u ć i »meni je (nešto) b e d « ili » m e n i j e (nešto) g u d « . U p o t r e b a i stiliziranje. k u i š . t a m k o d m e n e u k v a r t u . dotle za hipijevski »be-in«. besciljnog lutanja. z n a m g a . jer g a niš n e f u r a . i u p u c a v a se.i n ) k a o d o g a ­ đaj po sebi. sve v e ć a v a ž n o s t d o m a ć i h b a n d o v a (pri č e m u s e i s t i č e . t a k o p o s t o j i i p o k u š a j n a l a ž e n j a što više r a z l i č i t i h riječi z a s a m o j e d a n p r e d m e t . D ž o n i Štulić i A z r a ) o m o g u ć u j u d o b r e uvjete z a n a s t a j a n j e i š i r e n j e s l e n g a . itd. o n o . b a n i m s l e n g o m . » G l e d a m j u č e r t i p a . p o p u t j o i n t a . kao i omasovljenje s c e n e . vrijedi ocjena o d o g a đ a j u s a m i m o k u p ­ l j a n j e m . z n a m g a i z p a p a g a j k e . b e z p o t r e b n o g iz­ g o v o r a i u s k r a ć e n o m obliku (gotovo k a o g u d i bed) k a o opisi nečijeg stanja. j a k o sličili v e ć i n i o d r a s l i h n a o d m o r u . a n e m r e niš i s f u r a t o s i m n e k u f u r k u . t a m živi i s e d i u b i r c u . u z d o z u svijesti o » d o g a đ a j u « k o j i s u p r o i z v e l i s a m i m svojim o k u p l j a n j e m . »ništa n e d o g a đ a « . K a o š t o p o s t o j i i n t e n c i j a d a s e z a š i o više t u z l i č i t i h p o j a v a . specifična p r i l a g o d b a engles­ kih riječi n i j e s a m o k a r a k t e r i s t i k a d o m a ć e u r b a n e a d o l e s 213 H a š o m a n i s u koristili s l e n g k o j i j e s a d r ž a v a o n e k e iz­ r a z e t i p i č n e z a t a j s u b k u l t u r n i stil. Ipak. č e s t o p r e v l a d a v a o b ­ lik »ja s a m u b e d u « ili »ja s a m u g u d u « . ne s a m o d a s e taj n i k a d n e b i u f u r a l . k u i š . m e đ u k o j i m a j e svjesna r e d u k c i j a p o j m o v a z a što više različitih z n a č e n j a s a m o j e d a n o d o b l i k a . nedostatka planova« ( p o č e m u s u . o n o n o f u r a n e š t o . 1 9 7 2 . s m o t k a . osigurali su h a ­ šomanima dio autorstva nad »anglo-zagrebačkim« ur- 212 . a niš n e f u r a . Struktura d o g a đ a j a je s a m o o n a koju sudionici » d o n e s u s a s o b o m « . g l e d a n o i z n e k o g d r u g o g k u t a . kao i specifične teme upotrebe droge koje su s e d a m ­ d e s e t i h t e k p o č e l e p r e l a z i t i iz r e l a t i v n o u ž i h k r u g o v a u š i r u i ne striktno subkulturnu »kulturu m l a d i h « . z a i g r e r i j e č i m a . N a s t a n a k a k t e r a p o p u t Poleta. a time h a š o m a n i svojim p o n a š a n j e m nastav­ l j a j u t r a d i c i j u k o j a je p o s t a l a e v i d e n t n a u » d u h u š e z d e s e t i h « . i k u ž i m g a d a s e u f u r a ­ v a . f r u l a . s t a ­ n j a . i s a d b i o n t r e b a l n e k u s p i k u (šprehu) p r o d a t . t o j e još k u l . o kojem Stanley C o h e n piše objašnjavajući okupljanja r o c k e r a i m o d s a . s a m o što t o n i t k o u d o b a m o ­ ralne p a n i k e nije htio vidjeti). Loša s i t u a c i j a postala je »bediška«. frf. z a Slens \ /'A s t o l o m s n e k o m t r e b o m . k a k o C o h e n d o b r o p r i m j e ć u j e . k a o . u g o m i l i ili g r u p i ( b e . D r u g u i n t e n c i j u p r i m j e ć u j e m o u nazivima za joint. T a k o n e š t o m o ž e biti d o g a đ a j . n o k a k o o n i nisu i z o l i r a n i od drugih vršnjaka s k o j i m a dijele školske klupe i d r u g e prostore interakcije. d o m i n a c i j a g l a z b e n e scene u s v a k o d n e v n i m životi­ m a . d ž o k s . / 8 0 . Šezdesete. pa i za h a š o m a n s k a o k u p l j a n j a u Z a g r e b u i d r u g i m hrvat­ skim g r a d o v i m a . d o n o s e specifi­ k u m b i v a n j a s d r u g i m a . p l a n i r a n o m i r i t u a l n o m »događanju«. ž r ž a . ipak priskrbili i karakteristike » d o s a đ i ­ vanja. t a k o su h a ­ šomani iz Zagreba govorili zagrebačkim srednjoškolskim s l e n g o m . ( C o h e n . a l i t a j s e n i k a d nije u niš u f u r a l . Prvu i n t e n c i j u m o ž e m o pratiti n a p r i m j e r u p o j m a »furka« ili g l a ­ g o l a »furati« (se). i k a k o šira urbana kultura mladih često stvara svoje termine i varijante slenga. č a k i a k o se. truba. k u i š . T a k o su najjednostavnije engleske riječi » g o o d « i » b a d « ( d o b r o i loše) k o r i š t e n e . kuiš. ne s a m o k a d a je o s l e n g u riječ.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA osnaživanja. n a f o r u » u k o j u š k o l u ideš« a t o m u i n i j e n e k a f u r k a « . koristi j e d a n p o j a m tek p o b l i ž e o d r e đ e n neverbalnom komunikaci­ k o n t e k s t o m ili g e s t i k u l a c i j o m . a n e m r e . i to o č e s t o i n t e n z i v n o m . s i t u a c i j a . p l j u g i c a . za C o h e n a .

p o j a m »brijaže« i »brijanja« n a l a z i m o u u ž e m k r u g u . P o š t o j e i n a j o k o r j e l i j i m p r i s t a l i c a m a d r o g e k a o p r o m j e n e svijesti ( p o s e b n o a k o o s t a n e m o k o d p s i h o d e l i k a ) j a s n o da slična stanja čovjek m o ž e ostvariti i u s l i č n i m si­ t u a c i j a m a bez d r o g e . u i z g o v o r u . o m o ­ gućuje uvid u proces stvaranja. p o n a v ­ l j a n j e riječi ili s l o g o v a . oblik doživljaja i ponašanje p o d utjecajem neke d r o g e . u b r z o j e b r i j a ž a . k a o u o v o m s l u č a j u p o j m o v a slenga. T a k o će i T a l i j a n i p r e t v o r i t i »roll« u » r o l l a r e « ili p o n e g d j e s a m o d o ­ d a t i »I« z a m n o ž i n u . a » b r i j a ž a « j e l a k o o d i n d i v i d u a l n o g stanja počela označavati kolektivno. d r ž a n j e j e d n o g s l o v a . što se p o s t u p n o širilo kroz različite k r u g o v e . n a z i v a j u ć i p r i m j e r i c e d a r k e r e » I d a r k « .biti »stoned« i biti »high«. s klasičnim »stoned« 23 varijantama izgleda i g r i m a s a m a na l i c u . ili b a r e m d a k o l i č i n a o t k a č e n o s t i n e m o r a biti p r o p o r c i o n a l n a k o l i č i n i d r o g e . ili n a p o z o r n i c i izveo o d r e đ e n i tip plesa. t a k o đ e r nije b i o v e ­ lik k o r a k . p s i h o d e l i č n o g osjećaja n a j a v l j e n o g [ n e š t o težim u d a r c e m m a l j a p o glavi.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA centske scene. a a k o su ih n e k i a k t e r i i n a p r a v i l i b r z o . g d j e p r v o o z n a č a v a p o č e t a k . č a k i t a m o g d j e n a m se na prvi p o g l e d čine p a s i v n i m » p r i m a t e l j i m a poruka«. n e g o i drugih europskih z e m a l j a . za stanja koja je p o n e k a d teško nijansirati i koja spadaju u napušena stanja. s t v o r i l i p o j a m »brijaže« i » b r i j a n j a « . i a k o d o s l o v n o znači o k a m e n j e n . g d j e s u g e n e r a c i j s k a iskustva č e s t o p r e k i n u t a u »lancu« hipotetskog p r e n o š e n j a »s g e n e r a c i j e na g e n e r a ­ c i j u « . poštujući knjige. k a o i svih o s t a l i h o b i l j e ž j a s u b k u l t u r n e i šire u r b a n e s c e n e . »brijaža« je o z n a č a ­ vala stanje. N a p r i m j e r . pa je. O d pojedine situacije. t a j se r a z v o j .»Zagrebački »Stoned«. D a n a s se ti termini redovito koriste u Nizozemskoj k a d a turisti ili d r u g i posjetioci legalnih p r o d a j n i h mjesta pitaju za vrstu ili tip d j e l o v a n j a neke od biljki sa c j e n i k a . onaj prepoznati ka­ rakter pojedine situacije. Praćenje nastajanja i širenja slenga. gesti i d r u g i h d i j e l o v a i m a g e a . N a h a š o m a n s k o j s c e n i ( u n u t a r »spike« m e d u » f r e n d o v i m a i f r e n d i c a m a « ) b i l o j e u o b i č a j e n o i z g o v a r a n j e d o m a ć i h riječi na e n g l e s k o m . k a o s t a n j e u z r o k o v a n o b r i j a n j e m . a d r u g o nešto nježnije kgtapultiranje u sličan a l i he i išli osjećaj napušenosti. k a o n i s a m a riječ. i m e m o ć n o g lje­ pila »tigar« r e d o v i t o b i l o i z g o v a r a n o k a o »tajger«.a . preuzimanja. s a m o g l a s n i ­ k a ( p o p u t »a« u ž a b a ) d u g o . u d r u g o j polovici s e d a m d e s e t i h . u e n g l e s k o m se toliko k o ­ ristio za o p ć e stanje p o d d j e l o v a n j e m c a n n a b i s a da ga je p r i m j e r e n o prevesti naprosto s »napušen«. d u g o . o b i č n o j e b i l o u p u ć e n o o n o m e t k o j e v e ć » z a b r i j a o « ili » p r o b r i j a o « . postoje d v a o s n o v n a termina za d v a temeljna osjećaja . teško m o ž e m o precizno utvrditi. U t o m k r u g u . pa im se od strane k o n o b a r a o b i č n o uputi p r o t u p i t a n j e : »Želite li biti više s t o n e d ili više high?« 214 215 . v i d e o ili z v u č n e z a p i s e . ti k o r a c i nisu napravljeni j a k o b r z o . Početke i prve autore m n o g i h subkulturnih zvukova. U n u t a r d o s e g a o v o g a istraživa­ n j a . d o cijelog t u l u m a k o j i j e p r o š a o u s t a n j u b r i j a ž e . »Brij«. p o s e b n o a k o j e riječ o n e z a b i l j e ž e n o j t r a d i c i j i . p o s e b n o za p r e d m e t e koji su. p o ­ put m a n j e g »skupa škvadri«. koji je posjećivao D ž a m i j u kao poznato hašomansko okupljalište u drugoj polovici s e d a m d e s e t i h g o d i n a . imali i d i m e n z i j u svoje u p o r a b e u subkulturi. da bi svojevrsno »brijanje« na s a m sleng. f r i z u r a . u k o j i m a će D a v o r S l a m n i g i Pjer Z a r d i n započeti svoju »rock operu« . u k a z i v a l a n a niz m o g u ­ ćih n a č i n a brijanja. Proći će n e k o l i k o g o d i n a . d a k l e s p e ­ cifičan »dubbing« i proizvodnja e h o efekata u g o v o r u . a l i u n u t a r n a r a t i v n e k u l t u r e u r b a n i h p l e m e n a . T a m o g d j e s e p o k u š a ­ v a u t v r d i t i t k o j e p r v i k o r i s t i o o d r e đ e n i z v u k . g d j e a k t e r i . zapravo sudjeluju u istom procesu. Ipak. H a š o m a n i su u svom užem k r u g u . filmske. n a j č e š ć e c a n n a b i s a ili L S D . r i j e t k o k a d s e m o ž e s a s i g u r n o š ć u tvrditi š t o j e s t v a r n i p o č e t a k i tko je prvi autor. još je n e k a k o i m o g u ć e slijediti osnovne okvire za istraživanja. u p o t r e b o m p o j m a brijanja ušlo u p o t p u n o s t i u širu k u l t u r u i e t a b l i r a n e m e d i j e p o č e t k o m d e ­ vedesetih g o d i n a . primjerice. promjene i p r e o b l i k o v a n j a stvari i z n a č e n j a . Ipak. uz u o b i č a j e n način u p o r a b e u roditeljskoj kulturi. n i j e p r i m j e ć i v a o n a v e ć e m d i j e l u s c e n e .

na­ č i n n a k o j i s e izraz k o r i s t i o u d r u g o j fazi u k a z u j e n a d i n a ­ mičnost. N o . koja naglašava aktivni princip brijača (brijačice) i svojevrsnu p r o i z v o d n j u brijaže. T a k v a »sitna d i s t a n c i r a n j a « i d r u g e i n t e r v e n c i j e u ( n o v o ) s t v o r e n i izraz svjedoče o p o o d m a k l o s t i d r u g e faze. j o š uvijek n e d o t i č u ć i sve s u b k u l t u r n e s c e n e . i j o š ć e n e k o l i k o š k v a d r i p r i g r l i t i izraz. riječ j e o p o s e b n o m u ž i v a n j u . k l u b u ili ž i v o t u u o p ć e ) . p r e k o l i c a . p o v r e m e n o p r e l a z i r u ­ k o m . u p r v o j p o l o v i c i o s a m d e s e t i h . l a g a n o širenje. g o v o r i t i »blija« ili p o s e g n u t i z a s t a r o m š a t r o m p a situaciju nazvati »jabri«. i razdoblje »proslave« (u k o j e m 2l6 217 . k a d a č o v j e k n a s l o n j e n n a vlastitu r u k u . n a p u š t a j u t e r m i n p o k u š a v a j u ć i stvoriti n o v i . Z a n i m l j i ­ v o j e d a d r u g a i n t e r p r e t a c i j a b r i j a n j a t a k o đ e r z a s n i v a izraz n a stanju u z r o k o v a n o m d r o g o m . d r u g a . b r i j e « . ali za širenje p o j m a b r i j a n j a važni­ j o m mi se čini prva. i i z a z i v a k o m e n t a r »vidi g a . D o k prva faza o z n a č a v a prisutnost t o g p o j m a u užem krugu škvadri i n j e g o v o p o s t u p n o . k a o g l a v n o m s a d r ž a j u p o j m a . p a n e t k o m o ž e biti n a b r i j a n . Tije­ k o m d r u g e faze zabilježeno je nekoliko p o k u š a j a da se p o j m u »brijačine« pripiše značenje iz prve faze. p o v i š e n o g pulsa i z n a č e n j a . umjesto » b r i j a « . d o d a j u ć i novi u g o ­ đ a j (pridonoseći brijanju i zadržavajući posebnost) »brijačkom« značenju s a m o g p o j m a brijanja. i za k o j u p o s t o j e i d r u g e i n t e r p r e t a c i j e . Proslava se odnosi na tip p r i h v a ć a n j a p o j e d i n i h ključnih riječi slenga na s u b k u l t u r n o j s c e n i . T a k o će akter koji primijeti p r e č e s t u u p o t r e b u p o j m a » b r i j a č « . U d r u g o j f a z i . d r u g i h .n e k a o p s i h o d e l i č n i m d j e l o v a n j e m c a n n a b i s a ili LSD-a omogućeno teatraliziranje situacije. D o k je stanje p o s r e d o v a n o d r o g o m . opću kulturu m l a d i h . Neki će. i t o p o n a j p r i j e o p i j a t i m a . a o n i k o j i su osjetljivi na s l e n g k a o legitimaciju o d a b r a n i h p o z n a v a l a c a t a j n o g jezika. no to su. ali n a p o t p u n o drukčiji n a č i n . T a k o m o ž e m o g o v o r i t i o b a r e m tri f a z e » b r i j a n j a « : p r v a je o n a u k o j o j t e r m i n n a s t a j e . ili d o d a j u varijacije na postojeći. što znači da je p r o ­ slava za o d r e đ e n o g aktera prošla. bilo uključeno u z n a č e n j e » b r i j a n j a « u n j e g o v o j d r u g o j fazi š i r e n j a . otkačenost i kreativnu napetost blisku »prvom« džamijskom krugu. p r e r a s t a j u ć i u s i m b o l z a b i l o k a k v u r a d n j u ili s i t u a c i j u k o j a je intenzivna. k a o jedno od intenzivnih stanja. k a o d a s e č e š k a .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA b r i j a č « . a k o želi s t v a r n o bili »brijač slenga« prijeći b a r e m na »brico«. r a z n a b r i j a n j a . Taj se n a b o j m o ž e potrošiti. u slučaju da n j i h o v a uža o k o l i n a šatru u t o m p o g l e d u već nije revitalizirala. jer bi se t i m e postigla s a m o neže­ ljena redukcija već i z b o r e n o g značenja koji je većina aktera sa z a d o v o l j s t v o m p r i h v a ć a l a . k o n c e r t u . približno o d polovice d o kraja osamdesetih. s o b z i r o m na širinu u r b a n e scene adolescentskih životnih stilova. nisu i m a l i š a n s u vratiti p r i č u n a opis blizak »kljucanju«. nego kao stvarni opis o m a m l j e n o g stanja izazvanog o p i j a t i m a . u k a f i ć u . o n i k o j i s u inzistirali n a t e š k o j d r o g i . O v a i n t e r p r e t a c i j a bit ć e o b n o v l j e n a u d r u g o j polovici o s a m d e s e t i h . o d u š e v l j e n j u . o ekstatičkoj upotrebi novootkrivene riječi i r a d o s t i p r e p o z n a v a n j a t u đ i h . u b r i j a n . b r i j e i b r i j a č i n e . U d r u g o j fazi m n o g e š k v a d r e d o d a j u s v o j e o b l i k e u p o t r e b e . uz o n e k o j i s p r e m n o r e a g i r a j u n a sve č e š ć u p r i s u t n o s t n e k o g i z r a ­ z a n a s c e n i . a i s t o v r e m e n o zajedničkih oblika upotrebe p o j m a koji u t o m razdoblju oduševljenja i stalne upotrebe evidentno i m a snažan n a b o j . niti e t a b l i r a n u d o m i n a n t n u k u l t u r u . o b u h v a ć a brzo širenje p o j m a brijanja na g o t o v o svim s u b k u l t u r n i m sce­ n a m a i Široj u r b a n o j k u l t u r i m l a d i h . o t k a č e n a . gdje brijanje počinje psihodelicima. p o s t o j e b r i j a č i i b r i j a č i c e . otkrivanju značenja. a u p o t r e b a s e širi k r o z d i j e l o v e u r b a n e s u b k u l t u r e . b r i j a n j e p o č i n j e o z n a č a v a t i p u n o širi s p e k t a r i n t e n z i v n i h d o ž i v l j a j a (na t u l u m u . z a b r i j a n ili i z b r i j a n . bez obzira n a t o što b i n e t k o m o g a o i o d i n t e r p r e t a c i j e o p i j a t s k o g brijanja napraviti potrebne korake u širenju značenja. d a b i u o s a m d e s e t i m g o d i n a m a s v e šira s u b k u l t u r n a s c e n a » b r i j a ­ la« i g o v o r i l a o b r i j a n j u . bili izdvojeni primjeri.

U S p l i t u . k a o i drugi njihovi vršnjaci. sve t o m o ž e z a z v u č a t i p r i l i č n o s t r a n o i n e r a z u m ­ ljivo p r o s j e č n o m roditeljskom u h u .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA n e s u d j e l u j e svaki a k t e r j e d n a k o p a o t u d a r a z l i č i t e p e r c e p ­ cije intenziteta i t r a j a n j a n e k o g razdoblja) završava. i m e n a za pozor­ n i c u ili vrste p l e s a . okupljališta. » o č e k i v a t i « itd. recimo telefonom p r i j a t e l j u . što o z n a č a v a p o č e t a k t r e ć e f a z e . koncertnih d v o r a n a u S a n F r a n c i s c u ili L o n d o n u . o d n o s i se na intenzitet. ali ne s m i j e m o zanemariti ni d o m i n a c i j u e n g l e s k o g na filmu i u d r u g i m m e d i j i m a . k o j i s u . tipovi gitara i p o j a č a l a . »Ja b r i j e m d a j e v e ć o t i š a o « . stalna p r o i z v o d ­ nja p o j m o v a i značenja koja katkad ostane u užem krugu. p o višenost i graničnost situacije koju opisuje. m i m o do sada uobičajenog značenja i n t e n z i t e t a . n a d i m k e i nazive škola. k a o i » š a t r o v a č k i « g o v o r p r i j a š n j i h g e n e r a c i j a . i u medije d o m i n a n t n e kulture. T a d a je. č i n i s e . O n j e . ( » H o ć e m o li stići na o v a j v l a k ? B r i j e m d a h o ć e m o « . utakmice. kafića. i s v e g a o s t a l o g što prosječan hašoman može izgovoriti. u D a l m a c i j i s e u v i j e k g o v o r i l o d a b u r a »brije«. »đir« i » l u d i l o « širili su se iz s u b k u l t u r n e u p o t r e ­ b e u k u l t u r i m l a d i h i r o d i t e l j s k o j k u l t u r i p u n o v i š e n e g o što j e t o slučaj s » p e g l o m « . H o u r a objasnio k a k o je t a m o »nabrijana situacija«. škvadri. H a š o m a n i su.»bolnica«) i k a d je svatko n a k o n nekog koncerta. »raditi«. naslijedili d i o slenga t i p i č n o g za g r a d s k u kulturu pa su t r a m v a j zvali f r e s k o m ili n a p r o s t o ( o p e t e n g l e s k i ) t r a m o m . u n a j š i r e m k r u g u . o n o m a t o p e j s k i artikuliranih o p o n a š a n j a riffova. Jedan od prvih slučajeva o d n o s i s e n a i n t e r v j u J a s e n k a H o u r e Vjesniku. Od t a d a su i d r u g i a k t e r i u j a v n o s t i s p o m i n j a l i b r i j a n j e . ne s a m o kulture mladih. Sirenje e n g l e s k o g jezika u slengu sigurno m n o g o d u g u j e kulturi slušanja glazbe k o j u su nje­ g o v a l i h a š o m a n i . g o s t o v a n j e » s a m o takvo« i s a m o se na takav način stvara novi sleng. školskih situacija i o n i h n a t u l u m u . N o . a katkad zaposjedne i medije etablirane kulture. intenzivno. u š a o u širu k u l t u r u m l a d i h . n e više n u ž n o r i j e č i m a n e k o g i z v a n a . Z a m j e n a je bila »samo takva«. »ići«. više p r i ­ h v a ć a l i š t e m e r i i » d e č k i iz k v a r t a « . t u l u m a . a t a j je g o v o r p r e ž i v i o i u i d u ć i m r a z d o b l j i m a . d i o a k t e r a z a b r a n i o j e sebi u p o t r e b u ( p r o f a n i r a n o g a . koja g o v o r i . u d o b a k a ­ da je u S r b i j i Milosevic v e ć b i o na v l a s t i i » a n t i b i r o k r a t s k a revolucija« u p u n o m z a m a h u . n a s l o v i p j e s a m a . na pitanje »Zašto ne svirate u B e o g r a d u « . za dominantnu kulturu 2IQ 218 . s jedne strane o snažnom posvećenju pojedinim. zvučnih efekata. t a k o d a z a m j e n j u j e i g l a g o l e p o p u t »misliti«. m a n j e ili više š i f r i r a n i h t e r m i n a o s e k s u ili d r o ­ g a m a p r i l i k o m t e l e f o n s k i h r a z g o v o r a . t k o stiže s a o d r e đ e n e s c e n e . uz d o m a ć e skraćenice. t o n e z n a č i d a p o j a m n e s t a j e i z u p o t r e b e . Ako hašomanski govor. Danas. to je u o b i č a j e n a značajka subkulturne scene. T i p i č a n p r i m j e r p r e s t a n k a u p o t r e b e o d r e đ e n e riječi k a d o n a p o s t a n e d o i s t a m a s o v n a . ispita ili b i l o k o j e s i t u a c i j e k o j a j e p r o š l a d o b r o . » K a d b r i j e š n a m o r e « i si.) J e d n o o d o s n o v n i h o d r e đ e n j a b r i j a ­ n j a . M e đ u ­ t i m . Koncert je b i o » s a m o takav«. festivala. o d u p o t r e b e izlizanog p o j m a ) ludila. pa je u d e v e d e s e t i m a o n o u š l o i u n o v i n s k e n a s l o v e . Nazivi b a n d o v a i drugih aktera rock kulture. na pitanje »kako je bilo« o d g o v a r a o s »ludilo«. u s p j e š n o . a Hourina pjesma »Mojoj majci« postajala s i m b o l o m izražavanja nacionalnih osje­ ć a j a . o n d a n a m većina tog g o v o r a izgleda k a o specifičan sleng. s l o g a n a i u z v i k a i z d i j e l o v a p j e s a m a . s a g l e d a m o unutar roditeljske kulture. i d a l j e . s obzirom na dominantne t e m e i termine. k a d a je u p o t r e b a brijanja u b r o j n i m izvedenicama već višegeneracijska i v a n z a g r e b a č k a . naziva za dijelove odjeće. p r e d s t a v ­ l j a j u splitski akteri koji su z a p o č e l i s » l u d i l o m « (ili n e š t o m a n j e raširenim o p i s o m pozitivnog stanja p o p u t ludila . N o . p o j a m najsličniji » b r i j a n j u « jest » p e g l a « i » p e ­ g l a n j e « . n e g o upotrebom samih novinara i urednika. na s u b k u l t u r n i m m j e s t i m a n j e n o g nastanka susrećemo i p o t p u n o prisvajanje brijanja u sva­ kodnevnom govoru. U o s t a l o m .

n i k a k o nije bila karakteristika t r a d i c i o n a l n e muške frizure. Već je više p u t a r e č e n o d a h a š o m a n i . i. n o d o b a r d i o t a k v o g d o ž i v l j a j a m o ž e m o imenovati i manje optužujućim pojmovima vezanim uz » o p ć i d o j a m « h a š o m a n a . H a š o m a n i s u . b o j o m g l a s a . T o z n a č i 220 d a n e k o m e p j e s m a B o b a D y l a n a (ili b i l o k o g a d r u g o g a ) može sugerirati određeni ugođaj. potkraj sedamdesetih je m e đ u ženskim. m o ž e m o govoriti o dimenziji h a š o m a n s k o g odstupanja od t r a d i c i o n a l n i h slika muškarca. To je naslijeđe kulture intro­ spekcije. iako se p o d utjecajem m o d e produljila. nastalo na osnovi v a n j ­ skog izgleda. »uskim« i n e p o z n a t i m t e m a m a . u p o t r e b a s l e n g a u s u b k u l t u r i o d v i j a s e n a više r a z i n a i n a č i n a . o d n o s n o redukcija v o k a b u l a r a i o p ć e n i t o k u l t u r n o o s i r o m a š e n j e . u pro­ storu o kojem g o v o r i m o . k a o i d r u g d j e u E u r o p i . Ipak. da ne g o v o r i m o o u l o z i i z n a č e n j u s a m e igre sa z n a č e n j i m a u životu urbanih p l e m e n a . osigurana posredovanjima rock kulture. Kad se t o m e d o d a j u drugi elementi imagea. m o g u poslužiti takvim i n t e r p r e t a c i j a m a . k a k o u stupnju refleksije p o j e d i n i h p r o b l e m a (poput maskulinizma) na s a m o j sceni. N a r a v n o . tri p s o v k e i upitnu artikulaciju. i etiketiranje okoline. B r i t a n i j i . t a k o i u k o n a č n o m . pri č e m u neki p r i m j e r i i z s u b k u l t u r ­ n o g ž i v o t a . k a o šjojji:_mjn3jjuJ:)^^ sivnost). p o s r e d o v a n i vlastitim k o n t e k s t o m i značenjskim s k l o p o v i ­ ma (pre)oblikovanih sadržaja rock kulture. z a n e s e n o s t . . r e c e p t i v n o s t T m e l f i t a t i v n o s t . ali i z n a č a j n i m 221 . s d r u g e s t r a n e . N a o p ć o j razini z a j e d n i č k e scene m o g u ć e j e o d č i t a t i o n o što r o d i t e l j s k a k u l t u r a d o ž i v l j a v a p r v e n s t v e n o k a o p a s i v n o s t ili z a p u š t e n o s t . a n e k i o b l i c i d e f i n i t i v n o m o g u biti n a z v a n i k r e a t i v ­ n i m a i o b o g a ć u j u ć i m a . m o r a m o uvažiti razlike koje se p o j a v l j u j u . roditeljskoj kulturi najčešće neprihvatljivog. i koji se o d n o s e na izravno r a z u m i j e ­ v a n j e svih t e k s t o v a i p o r u k a n a e n g l e s k o m j e z i k u . no d i o stvorenog senzibiliteta predstavlja most p r e m a neagresivnoj muškosti. neverbal­ n o g . mekanijih i otvorenijih o b l i k a izraza. k a o n i d r u g i d o m a ć i s u b ­ kulturni stilovi. n a m e ć u američkim i britanskim sociolozi­ ma u njihovim interpretacijama značenja djelovanja nekog aktera rock kulture. u z h a šomanski i m a g e ide i orgijastički h e d o n i z a m . a pitanje maskulinizma pokazuje suprotnosti na zajedničkoj sceni različitih h a š o m a n s k i h aktera. k a o i na h a š o m a n s k o j sceni. Z b o g toga modelskog. n a zvuk o s l o n j e n o g p r i m a n j a i p r e o b l i k o v a n j a s t i l o v a rock kulture u n a š e m p r o s t o r u .euforičnost. a osnažuje se p o s t o j a n j e m škvadri u k o j i m a žene nisu »privjesak«. heterogen skup aktera. proizveden gitarom. n e ­ go u ravnopravnoj interakciji oblikuju zajedničke strukture o s j e ć a j a k o j e d i j e l i š k v a d r a (ili s k u p š k v a d r i ) . aktera nastajanja i nestajanja slenga. kojega u nekim razdobljima ka­ rakterizira zajednička scena. ne slijede u potpunosti o n e o b r a s c e koji se. N o . s v o đ e n j e m k o m u n i k a c i j e n a d v i j e . što a d o l e s c e n t i m a p o m a ž e u izgradnji svog jezika/svijeta. koji su s u g e r i r a l i i n t e r v e n c i j u (već d a v n o z a p o č e t u b e a t n i č k o m i hipijevskom djelatnošću) u konvencionalni m o d e l ženskog i m u š k o g odijevanja i izgleda uopće. p o ­ p u t o n i h iz svijeta r o c k k u l t u r e . najprije na simboličkoj razini i strukturama i m a g e a . P r i m j e r i c e .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA previše »parcijalnim«. m e đ u ostalima. unutar same rock kulture. k a o što j e n a više p r i m j e r a p o k a z a n o . D o m i n a c i j a muških aktera n a rock sceni neupitna je. T a k o su na s c e n i z a g r e b a č k i h h a š o m a n a bili v i d l j i v i o n i o p ć i p o m a c i . ekspresivnost. N o . D u g a kosa. bez o b z i r a na tekst koji m n o g i a d o l e s c e n t i u svojim prvim susretima i identifikacijskim procesima g o t o ­ vo redovito ne razumiju. prisutni su m n o g i o b r a s c i m a s k u l i n i z m a koji se ne m o ž e prikriti niti u m a n j i t i d u g o m k o s o m . Sleng intervencije u jeziku m o g u biti p r i k a z a n e k a o s v o ­ jevrsna regresija. o d r u k č i ­ jim (formalnim i neformalnim) komunikacijskim mrežama i b r z o m š i r e n j u i n f o r m a c i j a . » d o k u m e n t a r n o m « o b l i k u što g a nalazimo unutar etno­ grafskog zapisa o »vječno hibridnim« akterima na sceni rock (sub)kulture u Hrvatskoj. takvi hibridni ak­ t e r i n a s t a j u u A m e r i c i i V.

To je s a m o j e d a n od p r i m j e r a . u u s p o r e d b i s d r u ­ g i m akterima tadašnje adolescentske urbane scene. P o s t o j a l a j e i svijest o d r u g i m g r u p a m a . a vlastiti izbor g l a z b e n i h identifikacijskih p o d l o g a . 223 . s više resursa i t e h n i č k e o p r e m l j e ­ nosti. m e đ u t i m . s t i g l o d o složenijih oblika o d m a k a od maskulinizma. j o š više u z d r m a v a ­ jući t r a d i c i o n a l i z a m i d e t e r m i n i z a m s p o l n i h u l o g a . p o p u t šminkera i štemera. jer prvi su hašomane ugrožavali simbolički. ipak. p r a ć e n o g p o v r e m e n o b e n d o m »Crazy Horse«. uz d r u g a j ^ a z l i k o 222 v a n j a š k v a d r i i sličnih » a f e k t i v n i h z a j e d n i c a « . a m o ž e se reći da u b r o j n i m o b l i c i m a . epilepsiju. . » p r o s j e č n i « ili » s e l j a č i n e « . l o k a l n i štemeri m o g u djelovati k a o g o t o v o b e n i g n i p o d s j e t n i k n a i n d i v i d u a l n e ili m a n j e g r u p ­ ne o b r a č u n e . Štemeri Štemeri su konstanta kulture m l a d i h . o d n o s n o o n o što z o v e m o »povijest« i »civilizacija«. p o p u t D a v i d a B o w i e a . d o k s u s e z a »šutljivu v e ć i n u « d r u g i h g r u p a m l a d i h koristili izrazi p o p u t » n o r m a l n i « . e v e n t u a l n o . neki akteri rock kulture p o m i c a l i su granice spolnih identifika­ c i j a k a o t a k v i h . Već s a m a identifikacija sa z v u k o v i m a i »bolećivim« g l a s o m Neila Y o u n g a svjedoči o putu kojim se unutar sce­ ne m o ž e krenuti. da bi se. k o l i k o se o nekoj pripravnosti unutar hašomanske pasivnosti uopće može govoriti. od b l a g o g i humonsličkog pristupa. ali u o č l j i v i hašomanski akteri. hašomani predstavljaju područje ekspe­ r i m e n a t a . H a š o m a n i su bili svjesni s e b e i s v o g i d e n t i t e t a . ali ilustrativan. s a š t e m e r i m a je o d n o s b i o u stan|u »ratne pripravnosti«. Na drugoj razini. Tome nesumnjivo pridonosi i o d m a k o d a l k o h o l a koji s u učinili m a l o b r o j n i . pljačke i p o r o b l j a v a n j a . ali svjedoči o stvarnim procesima identifikacije i razmjene neverbalnih paketa utjecaja u jed­ n o m konkretnom razdoblju. za p r i h v a ć a n j e osjećajnih i d j e l o m i č n o »autsajderskih« e l e m e n a t a i m a g e a koji m u š k o g adolescenta uče novim. a drugi krajnje izravno. H a š o m a n i s u smatrali š m i n k e r e n e p r i j a t e l j i m a n a s i m b o ­ l i č k o m p l a n u . netradicionalno muškim ekspre­ sijama. uz prisutnost žen­ s k o g dijela koji je Y o u n g o v u bolest. Stillsom i N a s h o m . pa i d j e l o m i č n o g n a p u š t a n j a i »razmekšavanja« tradicionalnog maskulinizma. tako i na osnovi d u g o g i p l o d n o g samostalnog stvaranja. To ne znači da je Y o u n g izravno d | e l o v a o svojim tekstovima (koji su d a l e ­ ko od bilo kakvog feminizma) ili d a u n e k o m d r u g o m kontekstu subkulturni akteri ne m o g u preuzimati elemente Y o u n g o v o g stvaralaštva i i m a g e a m i m o n a v e d e n o g o m e k š a ­ vanja maskulinizma. k a k o iz r a z d o b l j a svog r a d a s C r o s b y j e m . čak svojevrsno viteštvo i nekadašnji ideal » d v o b o j a « . k o n s t r u i r a l i su d o ž i v l j a j u ž e ili šire z a j e d n i č k e s c e n e z a s v a k o g a k t e r a p o ­ s e b n o . bez o b z i r a n a p r i h v a ć a n j e ili o d b i j a n j e s a m o g t e r ­ m i n a » h a š o m a n i « .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA muškim dijelom h a š o m a n s k e scene omiljeni autor bio Neil Y o u n g . prosudba š m i n k e r a m o g l a je biti p o v o l j n i j a u o n o j m j e r i u k o j o j su se šminkeri distancirali od štemera. neke dimenzije štemerskog djelovanja karakteriziraju d o m i n a n t n u k u l t u r u . sa snažnim n a g l a s k o m na r a t o v a n j e . « M e đ u t i m . p o p u t »mi r a d i m o s v o j e . osnovni je o d n o s b i o d i s t a n c i r a n i u j e d n o j d i m e n z i j i r a v n o d u š a n . . U usporedbi s veli­ k i m svjetskim a k t e r i m a . Štemeri su također j e d a n od prvih aktera. za p r o m j e n u t r a d i c i o n a l n o g lika muškarčine. o n i s v o j e . p o p u t š m i n k e r a i štemera. prije svega o n i m p r o f i l i r a n i m . d o ž i v l j a v a o k a o p r e d n o s t i r a z l o g više z a l j u b a v i p o š t o v a n j e . što j e m o g l o b i l i i z r a ž e n o n a r a z l i č i t e n a č i n e . lako hašomanska scena dijeli o n u o p ć u mušku d o m i n a c i j u koju je »duh šezdesetih« s a m o n a č e o . k a o p o t v r d u vještine i psihofizičke sposobnosti u o b r a n i časti. Z b o g dimenzije fizičkog sukoba. i konkretnom kontekstu dijela zagrebačke hašomanske scene. m n o g e oblike nasilja. do prerastanja simbo­ ličkog o d m a k a u mržnju i netrpeljivost.

nepostojanje socijalne mobilnosti i jasno u o č a v a n j e i r a z d v a j a n j e »štrebera« k a o s o c i j a l n o m o b i l n i j i h vršnjaka (»college boy«) od vlastitog položaja (»corner boy«) d e č k a iz k v a r t a . i s k a z u j u ć i b u n t p r e m a š i r e m d r u š t v u u l e p e z i a k t i v n o s t i . D o k a z i v a n j e u t u č n j a v i ili d r u g i m o b l i c i m a »frke« i u p e č a t l j i v i h d j e l a . m e đ u s o b n o o d v o j e n i h a d o l e s c e n t s k i h s v j e t o v a k o j i ć e p e d e s e t i h biti n a z v a n i » d e l i n ­ kventnom subkulturom«. k r i m i n a l i z a c i j a . t i p i č n e su i z a j e d n i č k e k a r a k t e r i s t i k e tog dijela subkulture m l a d i h . identifikaciju sa s e l o m i stvaranje u l o g e »ču­ vara morala« (Capo Zmegač. i m a j u k o n t r o l u n a d » s v o j i m « p l e s n j a c i m a t e p o v r e m e n o p r o v o c i r a j u i p o k u š a v a j u zaposjesti tuđi teren ili t u đ i p l e s n j a k . 1 9 9 5 .). p o s t m o d e r n o g p o j m a de/re/teritorijalizacije. p o n i ž a v a 225 C o h e n o v p o j a m teritorijalnosti razlikuje s e o d d a n a š n j e g . o d brze i b u č n e v o ž n j e m o t o c i k l i m a . o b r a đ u j e zagrebačke »martićevce« š e z d e s e t i h i s e d a m d e s e t i h g o d i n a o v o g s t o l j e ć a . s u s j e d s k o m ( k v a r t o v s k o m ) p r i p a d n o š ć u i stvorili o b l i ­ ke druženja i d j e l o v a n j a koji j a k o p o d s j e ć a j u na o p i s a n e o b r a s c e iz a m e r i č k i h s t u d i j a o » d e č k i m a s u g l a u l i c e « . C o ­ 24 d o m . d o t u č n j a v e s d r u g i m g r u p a m a ili d e ­ moliranja kioska. loš uspjeh u školi. o k o j o j P. ) Priča o d o m a ć i m » d e č k i m a iz kvarta« (ili ulice) d o i s t a n a l i k u j e k l a s i č n i m s o c i o l o š k i m s t u d i j a m a o »street c o r n e r « š k v a d r a m a . p o d i z a n j e reputacije i statusa o s v a j a ­ n j e m » p l e s n j a k a « n a t u đ e m t e r i t o r i j u . Tu je » t e r i t o r i j a l n o s t « . martićevci čuvaju »svoj« t e r i t o r i j . k a o što se i p o j a m o z n a č a v a n j a u interakcionizmu koristi m i m o sociolongvističke u p o t r e b e označitelja i označenog. uzeta za o s n o v n o p o s r e d o v a n j e identiteta. tako i u Hr­ vatskoj. 1995. koja p o k a z u j u prisutnost »društva m l a d i ć a « u našoj tradiciji. k a k o u A m e r i c i . M a r t i ć e v c i ( d a k l e š k v a d r e iz M a r t i ć e v e u l i c e ) u n a v e ­ d e n o j s u studiji m u š k i p o t o m c i p o s l i j e r a t n i h z a g r e b a č k i h useljenika koji su se s n a ž n o identificirali s vlastitim g r a 24 Ratnici p o d z e m l j a z n a l a t k o |e u n u t a r g r u p e a t k o i z v a n . Evocirajući klasična istraživanja naše e t n o l o g i j e . ( K a l a p o š . r a đ e n o u t r a d i c i j i h r v a t s k e e t n o l o g i j e . J e d n o od rijetkih (manjih) istraživanja štemerske sub­ k u l t u r e . U s ­ p j e h u š k o l i nije b i o k a r a k t e r i s t i k o m g r u p e k o j a j e t o č n o hen govori u kontekstu raznolikih subkulturnih stilova ute­ meljujući u njoj u n u t a r .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA u k l j u č e n u n u t a r šire c j e l i n e » š k v a d r i s u g l a u l i c e « u p r v a sociološka istraživanja u r b a n i h . i k o j a je u s v o m d j e l o v a n j u č e s t o kršila z a k o n s k e n o r m e . 224 .g r u p n u (subkulturnu) konfliktnost. d e f i ­ niranje granica d o m a ć e g teritorija i o b r a n a teritorija k a o životno pitanje časti. u k o j o j se u r b a n e s u b k u l t u r e p o j a v l j u j u k a o l e g i t i m a n p r e d m e t istra­ živanja i koja usvaja dio sociološke tradicije (od čikaške do b i r m i n g h a m s k e ) s k o j o m i o n a k o dijeli »etnografsku« kvalitativnu m e t o d o l o g i j u . D o k a z i v a n j e m u š k o s t i i s n a g e .

»Martićevci«. p o p u t »Trnjani«. 227 226 . M n o g i š t e m e r i nisu s u d j e l o v a l i u d r u g i m k r i ­ m i n a l n i m a k t i v n o s t i m a ( p o p u t šverca k i n o . no postojale su razne »društveno pri­ hvatljive« u l o g e kojih su se štemeri r a d o p r i h v a ć a l i . i s p i s u j u p o v i j e s t »frki«. k a o da se p o n a v l j a sociološka priča o a m e r i č k i m g o n g o v i m a i » š k v a d r a m a s ugla ulice«. u o d ­ nosu p r e m a d r u g i m g r u p a m a . stvaranje reputacije u »konfliktnoj subkulturi« i d o k a ­ zivanje kontrole n a d teritorijem. To je o s o b i t o t o č n o u p o d r u č j u već izraženih štemerskih kvartovskih identifikacija i kvartov­ ske s i t u i r a n o s t i . ili b i l o koja d r u g a kvartovska (ulična) suprotstavljenost. l a k o su š t e m e r i išli u k l u b o v e ili n a n e k a d a š n j e » p l e s n j a k e « . M o g u ć je b i o p o m a k p r e m a sport­ s k i m a k t i v n o s t i m a ili p r o f e s i o n a l i z a c i j i k o j a u d a l j a v a šte­ m e r a s u l i c e . Riječ j e o u č e n i ­ c i m a »zanatskih« škola. g d j e s u u k o n k r e t n o m p r o s t o r u ( » e k o l o g i ­ ja« t a d a š n j e g T r n j a ili T r e š n j e v k e ) p o s t o j a l e » s t r u k t u r e u č e - C o b r a je. č a k n i n o g o m e t n o n a v i j a n j e nije bilo presudno (do p r o m j e n a koje nastaju u osamdesetim). n j i h o v e š k v a d r e i e k i p e s u t a k o đ e r p r o l a z i l e kroz d i f e r e n c i j a c i j e . sitnih i krupnijih krađa) osim u ritualnim subotnjim tučnjavama. d i o djelatnosti o v e (po m n o g o č e m u slične d r u g i m a ) kvartovske škvadre sadrža­ v a o j e i teže p r e k r š a j e z b o g k o j i h s u m n o g i a k t e r i p r o v e l i više m j e s e c i . Š e z d e s e t e i s e d a m d e s e t e g o d i n e su r a z d o b l j e u k o j e m štemeri. d o k s u a l k o h o l u ž i v a l i u v e l i k i m k o l i č i n a m a . o č e k i v a n j e p o d a t a k d a o n i nisu koristili d r o g u . »braco«. Ipak. O s j e ć a j m o ć i . U h r v a t s k o m k o n t e k s t u šez­ d e s e t i h i s e d a m d e s e t i h ( t a k o đ e r i k a s n i j e . i a k o se u s t u d i j i ne d e t a l j i z i r a o d n o s s t o m g r u p o m ) kretao se od prezira do uvažavanja i iskazivanja kvartovske solidarnosti u specifičnim situacijama. u skladu sa s v o j o m kvartovskom i s l i č n o m p r i p a d ­ n o š ć u . »Trnje p r o t i v T r e š n j e v k e « . l a k o j e sitni k r i m i n a l p r i s u t a n . p a i g o d i n a . ali p r i m a r n o z b o g u g r o ž a v a n j a s u p a r n i č k e š k v a d r e k o j a ć e snositi p o s l j e d i c e . O d n o s p r e m a »štreberima« iz vlastitog kvarta (kao i p r e m a » h a š e r i m a « .p o p r a v n i m d o m o ­ v i m a « . a n e n e p o s r e d n e materijalne koristi.čista k v a r t o v s k a š t e m e r s k a p r i č a . s a d r ž a j n a j č e š ć i h z a k o n s k i h prekršaja ukazuje na sličnu »neutilitarnost« o kojoj g o v o r e američki sociolozi »delinkventne subkulture«. n a r a v n o . ali su nazivane i po istaknutim ličnostima 2 5 (»vođama«) neformalne grupe.u s v a k o j š t e m e r s k o j š k v a d r i . s a m o uz v e ć i b r o j m o g u ć i h p o s r e d o v a n j a stila i a r t i k u l a c i j e s v a k o d n e v ­ n o g s u b k u l t u r n o g života u s m j e r e n o g m i m o d o m i n a n t n i h v r i j e d n o s t i i k o n v e n c i o n a l n o g p o n a š a n j a ili p r o t i v n j i h ) . P o š t o se s t u d i j a o d n o s i na m a r t i ć e v c e iz š e z d e s e t i h i s e d a m d e s e t i h g o d i n a . g d j e je u n a ­ šim uvjetima »remećenje j a v n o g reda i mira« uz uništava­ nje j a v n e ili p r i v a t n e i m o v i n e b i l o n a j z a s t u p l j e n i j e . u » k a z n e n o . s u k o b a i v e ć i h t u č n j a v a o k o j i m a ć e s e g e n e r a c i j a m a p r i č a t i . N a r a v n o . r a s p a d a l e se i p o n o v o stvarale. k o j i m a su druženje i aktivnosti škvadre d a l e k o ispred bilo kakvog z a n i m a n j a za nastavu. u o b i č a j e n s u s a d r ž a j g r u p n e d j e l a t n o s t i . Nasilničko ponašanje osnovno je o b i l j e ž j e š t e m e r s k o g stila. to je bio i o k v i r i s a d r ž a j š t e m e r s k o g r i t u a l a . g l a z b a nije b i l a k o n ­ s t i t u t i v n a z a n j i h o v i m a g e . »Utrinaši«. Dio štemera je bio kriminaliziran. tvorilo je p r e v l a d a v a j u ć i m o t i v a c i j s k i b l o k i z k o j e g m o ž e slijediti p o t r e b a d e m o l i r a ­ nja kioska u t u đ o j četvrti. p o p u t u l o g e r e d a r a ili i z b a c i v a č a u k l u b o v i m a . poput »Cobrini dečki« .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA nje s t r a n c a n a s v o m t e r i t o r i j u » p r o d a j o m c i g l e « i s l i č n i m . O n o što j e v r i j e d i l o z a m a r t i ć e v c e . »Zmik i njegovi« itd. n i š t e ­ m e r i nisu j e d n o z n a č n a i h o m o g e n a g r u p a . o n i k o j i su bili u z a t v o r u i slovili k a o »teški r a z b i j a č i « . ali postojala je kulturološka usmjerenost p r e m a l i k o v i m a » n e g a t i v a c a « .k a r t a m a . i t o bez p o s r e d o v a n j a n o g o m e t n o g ili n e k o g d r u g o g k o n t e k s t a . zajedničko je obilježje veći­ ne tadašnjih štemera. Š t e m e r s k e š k v a d r e n o s i l e s u i m e n a s v o j i h č e t v r t i ili u l i c a . v i s o k o su k o t i r a l i na ljestvici p o z i t i v n i h k a r a k t e r i s t i k a .

n a p r e d u j u u »karijeri« p r e m a p r o f i l i r a n i j i m k r i m i n a l n i m u l o g a m a . To ne treba miješati s k r i t e r i j e m k v a r t o v s k e p r i p a d n o s t i . p a r a d i g m a J o h n a W a y n e a i z b l i j e d i l a j e . To ne znači da »cipelarenje« nije p o s t o j a l o . p o m a g a o je h a š o m a n i m a prilikom u o b i č a j e n i h štemerskih n a p a d a i p o k u š a j a sisanja. no o n o je bilo usputni i za reputaciju ne previše važan proizvod ži­ v o t a u s m j e r e n o g »frci«. k o j e s v j e d o č i o p r e u z i m a n j u (ili n a ­ stavljanju. pristupio h a š o m a n s k o j sceni. akteru. s v o j e v r s n a »špica« v l a s t i t e a k t i v n o s t i . a ne cilj i užitak po s e b i . ponižavanja p r o t i v n i k a ili s t v a r a n j a e k s t r e m n o n e p r a v e d n i h u v j e t a b o r ­ be. a l j e d n o i m s e m o r a p r i z n a t . n o v e l i k i b r o j p r i m j e r a p o š t i v a ­ nja o d r e đ e n o g kodeksa u prijašnjim g o d i n a m a svjedoči o p r o v o đ e n j u s p e c i f i č n o g k o n c e p t a o d s t r a n e z n a t n o g 6\\e\a stemerskjhaktejXL. (U kasnijem razdoblju i d a n a š n j e m »tarantinovs k o m « n a s i l j u t o b i v j e r o j a t n o b i o s a m o još b o l j i p o v o d z a c i p e l a r e n j e d o t i č n o g . t e h n i k a m a neutralizacije) tučnjave posezali za »društveno neprihvatljivim« g r u p a m a k a o p r e d m e t o m iživljavanja. ) T a k o đ e r . K o d d i j e l a š t e m e r s k i h a k t e r a s e d a m ­ d e s e t i h . n a i š a o s a m sa s v o j o m d j e v o j k o m . a k o b i n e t k o š e p a o ili b i o o z l i j e ­ đ e n . p o s e b n o u o s a m d e s e t i m i d e v e d e s e t i m . » k o d e k s časti« i o b l i k p o n a š a n j a p o s u đ e n i z » k a u b o j s k i h « (»vvestern«) f i l m o v a .o n i z n a j u uživat«) d o o t v o r e n o g z a j e d n i š t v a i s u d j e l o v a n j a u istim r i t u a l i m a . poput šminkera i hašomana. S t e m e r e iz š e z d e s e t i h i s e d a m d e s e t i h k r a s i l a je svojevrsna e t i k a . n u ž n o bili i š t e m e r i . k a k o bi Matza rekao. t u č n j a v u . i a k o u v i j e k nosi s a s o b o m o d r e đ e n u o p o r o s t i l a t e n t n e s u k o b e o b r a n e t e r i t o r i j a . Bez o b z i r a n a s v o j e v r s t a n k o d e k s . ne bi ga dirali »da ga ne sramote pred žen­ skom«. o d p r v i h u n u t a r g r u p n i h p r i z n a n j a i p r i k r i v e n i h s i m p a t i j a (»čuj. u s k l a d u sa d o m i n i r a j u ć i m » r a z b i j a č k i m « i s o f i s t i c i r a nije k r i m i n a l n i m m o d e l i m a u p o j e d i n o m kvartu. s o b z i r o m da k o n c e p t muškosti nije o v i m kraje­ vima nepoznat) u l o g e »gentlemanskog ratnika«. a l i o v i š u p c i iz »x« k v a r t a n e m a j u « . p r i v u č e n h e d o n i z ­ m o m i spolno miješanim društvima. Muškost i svojevrsna solidarnost unutar m u š k o g principa doluzi do izražaja u p r a v o u j e d n o m od p r i m j e r a p o š t o v a n j a štemerskog »kodeksa časti«. O v i principi ponašanja unutar štemer­ skog i u o p ć e čvršćeg »kvartovskog« o k u p l j a n j a nestajali su s v r e m e n o m . Postojao j e k o n c e p t »fair« p o n a š a n j a . n i j a n e v o l i m h a š k i ć e . a n e g l u m a . a k o bi o n a j k o g a su namjeravali istući. Taj m a l i d i o š t e m e r a k o j i j e . T o j e b i l o s t v a r n o p o - 228 22Q . štemerima je tučnjava bila najčešće željenim ciljem p r o v o ­ d a . k o j i u p o t r e b i t j e l e s n i h d o k a ­ zivanja nije prelazio granicu derogiranja. a rast svijesti o s e b i k a o o d r e đ e n o m a k t e r u b i o j e s n a ž n o a k c e - p r o m i j e n i o stav p r e m a h a š o m a n i m a . a s o b z i r o m na nekoliko valova šireg »obnavljanja« kvartovskih škvadri ( k o j e n i k a d nisu n e s t a l e ) t r e b a n a g l a s i t i d a m n o g i » d e č k i i z kvarta« n i s u . pa je jedan od uobičajenih imperativa bio »ide­ m o tući h a š k i ć e i p e d e r e « . p a s e n a sve m o ­ g u ć e n a č i n e n a s t o j a l o »složiti« (ili č a k p r i s t o j n o 6ogovor\\\ s o n i m a koji p r i p a d a j u i s t o m stilu i r a z u m i j u k v a r t o v s k i jezik) f r k u . u s t a n u u n j i h o v u o b r a n u a k o i h n a p a d n e n e ­ k o i z d r u g o g k v a r t a jer »njih j a i m a m p r a v o g a z i t i . g l a z ­ b o m i interakcijama s drugim akterima. Š t e m e r s k a e t i k a nije sve o b a v e z i v a l a . jer d o g a đ a l o s e d a š t e ­ meri koji u svom kvartu »prirodno« maltretiraju h a š o m a n e ili » š t r e b e r e « . ne bi ga dirali. a nije i s k l j u č e n o da bi i d j e v o j k a d o b i l a k o j u p l j u s k u .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA nja« i k u l t u r n a t r a n s m i s i j a . š t e m e r i su u s v o j i m r a c i o n a l i z a c i j a m a (ili. raste p o l a k o svijest o s e b i k a o š t e m e r s k o m manji dio štemera već je s e d a m d e s e t i h Jedan n a š a n j e . K a o djelomični nastavljači tradicijskog modela dominantne k u l t u r e . S a m e r i č k i m f i l m o v i m a . t u l u m i m a . što j e o m o g u ć i l o d i j e l u š t e m e r a d a . K v a r t o v s k o o k u p l j a n j e šire je o d š t e m e r s k o g s t i l a . ali su p o v r e m e n o bili i o b n a v l j a n i od r a z n o l i ­ k i h u r b a n i h a k t e r a k o j i m a j e stil (ili s a m a k v a r t o v s k a s v a k o d n e v i c a ) sadržavao neke od m o g u ć i h »presjeka skupa« s p r o b l e m o m n a s i l j a .

g d j e j e š i š a n j e vlastite k o s e s a m o j e d a n . p o d r u č j e u k o j e m s e istim s r e d s t v i m a d o k a z i ­ v a n j a za r e p u t a c i j u b o r e i a d o l e s c e n t s k i a k t e r i iz s r e d n j e klase. izabranom i neizabranom okolinom.b i 1 e . jer d i o p j j j l k e m .s e b e d e f i n i r a o u p r a v o k a o a k t e r e o t p o r a skle-_ rotizaciji rock-ku[tjjjs . slici. l a k o s h a š o m a n i m a dijele o s n o v n i resurs vlastitog identiteta i neupitnu o t p a d n i č k u strukturu vlastitog i m a g e a . ali nasilničko ponašanje i ritualne tučnjave p o s t a j u .čiji_ju_jos r c kooptacije d u g o m k o s o m prikrivali prazninu naskiJLj^^rodgjpm duše i sTvaTanjem m e j c j g j ^ j e l a ^ ^ R a o š t o s u p u n k e r i o p t u ž i v a l i 230 231 . i p a k ne m o ž e m o š t e m e r e svrstati isključivo u nižu klasu. O n a j d i o štemera koji je išao na utakmice b i o je o v i m procesom djelomično pripremljen za početak izgradnje Početak osamdesetih.punk/new wave scena Nastanak punkera na našim prostorima odvija se po s l i č n o m o b r a s c u k a o i u d r u g i m s l u č a j e v i m a Širenja r o c k -kulture i njenih aktera s p r i p a d n i m t i p o v i m a ekspresije. nastaju d o m a ć i akteri koji u interakciji s u ž o m i širom. koje p r i p r e m a j u za fakultet k a o sredstvo društvene pokret­ ljivosti. s u b k u l t u r n o g stila. Hašomani . u p r a v o zbog zajedničkih ishodišta u rock kulturi. p u t e m p r i h v a ć a n j a . n a s t u p a j u d o b r i m d i j e l o m s i m b o l i č k i p r o t i v h a š o m a n a . N a k o n t o g f i l m a š t e m e r i s e više p r o f i l i r a j u .j e = . Z b o g t o g a j e p o t r e b n o o b j a s n i t i o d n o s i p o n a š a n j e sve h e t e r o g e n i j e g hašomanskog aktera krajem sedamdesetih. g d j e štemerski akteri tvore prvu g e n e r a c i j u Z a ­ g r e p č a n a ) . j e r j e d n i m d i j e l o m n o v i a k t e r i n a s t a j u p r i h v a ć a n j e m ili p r o m j e n o m o r i j e n t a c i j a unutar same hašomanske scene. punk's not dead Punkeri n a s t a j u još k r a j e m s e d a m d e s e t i h . od prvih i n f o r m a c i j a u zvuku (punk b e n d o v a ) . te m o g u ć n o s t i m a kriminalne karijere i k o n ­ f l i k t n i m s u b o t n j i m s t j e c a n j i m a r e p u t a c i j e n a s c e n i »frke«.n e g a t i v n e . p u n k e r i . p o s e b n o n a široj s c e n i n o g o m e t n o g h u l i g a n i z m a o s a m d e s e t i h . izgrađuju vla­ stitu s c e n u . h a š o m a n a i šte­ m e r a . O n i n e s u m n j i v o u v e ć i n i ( b a r e m k a d a j e riječ o s e d a m d e ­ s e t i m g o d i n a m a ) d o l a z e i z r a d n i č k i h p o r o d i c a (često u s e ­ ljeničkih.k u l t u r e . n j i h o v o m roditeljskom statusu. N i j e č u d n o što s u s e o s j e ć a l i u g r o ž e n i m a . d j e l o ­ m i č n o p r e r a đ u j u ć i stilske » r e p r o m a t e r i j a l e « šire p o p . tipu škole i sla­ b o m uspjehu.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA l e r i r a n p r i k a z i v a n j e m p o z n a t o g f i l m a »VVarriors« u d o m a ć i m k i n i m a . čiji s u ž e s t o k i k r i t i č a r i . u p e r i o d u već p o s t o j e ć i h i r a z v i j e n i h s c e n a š m i n k e r a . prema nastaj u ć i m p u n k e r s k i m i new wave a k t e r i m a . p r e u z i m a n j a i o b l i k o v a n j a v l a s t i t o g stila i i d e n ­ titeta. polaznici »socijalno mobilnijih« škola i usmjerenja. vidljivi i upečatljivi s i m b o l raskida s t r a d i c i j o m .s u . i eventualnih interpretacija tih prvih informacija. Dok se jednim dijelom američke sociološke analize središnjih p r e o k u p a c i j a niže k l a s e i d r u g a i s t r a ž i v a n j a » š k v a dri s ugla« s n a ž n o p o k l a p a j u sa s p o z n a j a m a o d o m a ć i m štemerima. Prve r e a k c i j e h a š o j T T a r j a j a _ p u D k . koji ć e o d k r a j a s e d a m d e s e t i h d o s r e d i n e o s a m d e s e t i h stvoriti » n o g o m e t n o g h u l i g a n a « k a o u r b a n o g ratnika. i m a g e u .

1 9 8 3 . K a d a je d u ­ ga kosa izgubila značenja u širokom n o v o v a l n o m . Riječka scena bila je u p u n k a k t e r i m a (glazbenim) p u n o j a č a . p o m i š l j e n j u k r i t i č a r a . o d n o s n o d a o n o što s e svira u L o n d o n u i s t o ­ v r e m e n o sa zvučnika odjekuje u z a g r e b a č k i m k l u b o v i m a . s a m o što j e d j e l o m i č n o f r a g m e n t a c i j a b i l a p r i ­ krivena sličnim nekonvencionalnim izgledom. kada svaka u l i c a (ili g a r a ž a u s u s j e d s t v u ) i m a s v o j b a n d . M e đ u t i m . u svijetu p r o g l a š e n mrtvim. koji se nije m o ­ g a o s t i m p o m i r i t i . slušajući i stare i n o v e stvari. o t v o r e n e kritike sistema i g o v o r a o k o n k r e t ­ n i m . d o n i o je i veće p r o b l e m e s cenzurom nekih pjesama i često napet o d n o s s vlastima. ukinuo distancu između izvođača i publike. a od dvije medijski n a j z a s t u p l j e n i j e i p o m n o g o č e m u n a j p o z n a t i j e g r u p e (Sex Pistols i T h e C l a s h ) j e d n a je p r e s t a l a p o s t o j a t i s m r ć u S i d a V i c i o u s a . nastanak punk aktera ukazuje na n e k e specifičnosti koje će se na slične n a č i n e ponoviti u još n e k o l i k o p e r i o d a r a z v o j a d o m a ć e r o c k s c e n e . o m o g u ć i o p o n o v o osjećaj pokreta.Z a g r e b nije ključno i apsolutno mjesto nastajanja novih aktera. to je bila uronjenost punka i n o v o g vala u svoju sredinu. d i o a k t e r a n a p r o s t o j e n a s t a v i o b o r a v i t i n a istim o k u p l j a l i š t i m a (poput Studentskog centra). (mjerilima r o c k biznisa i p r i m j e n o m kriterija koje je s a m postavio). b i o prvi p r a v i d o m a ć i r o c k p o k r e t . koja je već ionako među hašomanima uzrokovala m n o g e podjele i g r u p i r a n j a .p u n k je ubrzo. Prodor n e w w a v e glazbe koji je n a k o n p u n k a zapljusnuo svijet o b r a ć a o s e široj p u b l i c i . prvi val p u n k a t a k o đ e r je kratko trajao. u okvirima širim od p u n k pokreta. U Hrvatskoj. U većini rock-enciklopedija p u n k z a v r š a v a s k r a j e m s e d a m d e s e t i h . k a o što ć e k a s n i j e . P u n k je i ovdje. a o d v a j a n j e m e t a l a c a u z a s e b n e g r u p e bit će u b u d u ć n o s t i p r a ć e n o i p o v r e m e n i m s u k o b i m a s p u n k e r i m a . s m a l o d r u k č i j o m g l a z b o m . ne prihvaćajući nikakva posebna obilježja p u n k a . i a k o j e s o c i o l o g i j i zanimljiv identifikacijski val s p u n k o m koji nastaje kasnije. t a k o su i ovi njih otpisivali k a o a g r e s i v n e . t o biti i V i n k o v c i . r o c k k l u b o v e i d i s k o g r a f i j u . b i o d o b r i m d i j e l o m k o m e r c i j a l n i j i i n u d i o niz r a z n o v r s n i h ( s u b ) k u l t u r n i h p r a k s i u g l a z ­ b e n i m p o s r e d o v a n j i m a života. kao i drugdje. ( G l a v a n . k a d a je Prljavo kazalište snimilo prvi (i jedini) punkerski a l b u m . Osjećaj ushićenja zbog novona­ stale s c e n e p o j a č a n j e s p o z n a j o m d a s e p r o c e s o d v i j a »bez z a k a š n j e n j a « . P o č e t n a p u n k e u f o r i j a u Z a g r e b u . M o ž d a proces otvaranja h a š o m a n a p r e m a n o v i m izrazima i ne bi b i o t a k o brz d a d o m a ć a s c e n a n i j e r e a g i r a l a u s k l a d u s a s v j e t s k i m k r e t a n j i m a i u b r z o s t v o r i l a niz d o m a ć i h a k t e r a p u n k a i n o v o g vala. t a k o đ e r rockerskom i širem g l a z b e n o . O n o što j e također v e o m a važno. Pula ili K o p r i v n i c a .) U Hrvatskoj. ) z a p o č e o . s v e g a d v i j e d o tri g o d i n e n a k o n što j e ( 1 9 7 6 . a d r u g a p o t p i s a l a za v e l i k u k o m p a n i j u i p r i l i č n o proširila g l a z b e n e interese. 233 732 . k a d a j e kritika p u n k o t p i s a l a . N o . posebno u Zagrebu. ostajući j e d n i m o d značajnijih b a n d o v a rock-kulture. ( K a o i H e b d i g e o v a s o c i o l o g i j a koja je također analizirala s a m o kreativnu jezgru i s a m o prvi p e r i o d u k o j e m s e z n a č e n j s k a p r a k s a s u b v e r z i v n o g b r i c o l a g e a pojavila. to je m o g l o trajati kratko . njihovu__gln7hrrknr> p r i g l u p u H j j p l i j T n j ^ H ' r i ^ nasilnički. n e g o n a ­ stavljajući politiku slušanja raznovrsne glazbe. P u n k je.a l t e r n a t i v n o m kontekstu. d o b a r dio hašomanske scene prihvatio je novovalna strujanja. O n a j d i o h a š o m a n a . i z m e đ u k o j i h s e ništa n e d o g a đ a . a do tada neslućeni oblik političkog a n g a ž m a n a . svakodnevnim p r o b l e m i m a života.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA h a š o m a n e za pasivnost. ) U m j e s t o čekanja na nekoliko mamutskih koncerata u velikoj dvo­ r a n i . brzo je pretvorena u n o v o v a l n u »neprila­ gođenu« plesnu euforiju. d o b i l i s m o p r v u p r a v u r o c k s c e n u . a k t e r k o j i n e k a s n i z a s v i j e t o m niti g a i m i t i r a . pridonoseći šarolikosti scene i potvrđujući G r o s s b e r g o v e teze o r o c k p u b l i c i i a f e k t i v n i m s a v e z i m a b e z » n u ž n o g « j a - s n o d e f i n i r a n o g o k v i r a i g r a n i c a s u b k u l t u r n o g stila. z a t v o r i o se u s v o j e š k v a d r e .

» u m r l o « itd. koja je također n a k o n par g o d i n a završila s f a z o m euforije i k o l i k o t o l i k o p r e p o z n a t l j i v i m i d e n t i t e t o m . a k o njihovi principi b u d u iznevjereni. o n i k o j i g l a z b u slušaju i nisu ništa m a n j e d i j e l o m o d r e đ e n o g p o k r e t a . To može v r i j e d i t i z a s t a v o v e o s m r t i p u n k a . od p r e t v a r a n j a c i j e l e p r i č e u » p u k i s u b k u l t u r n i stil« ( k a d a je v e ć sve z a v r š e n o ili č a k » p r o p a l o « . Doorse i d r u g e b a n d o v e s kraja šezdese­ tih.) i s k a z u j e s e i k a o r a z l i k a s p r a m p o k u š a j a p r o b o j a iz o b r u č a b i z n i s a i p r i s t a j a n j a n a taj o b r u č i p o t r o š a č k i stil.URBANA PLEMENA O v d j e su n a m p r i m a r n o važna reagiranja mladih na novo­ nastalu situaciju. usred perioda n o v o g vala i početka post-punk p e ­ rioda. n a s t a j a n j u šire s c e n e s n o v o v a l n i m u s m j e r e n j i m a . N o . P o s t o j e a k t e r i k o j i s v o j u pažnju usmjeravaju u trenutak pokreta. Hendrixa. bilo da se radi o otkrivanju Hendrixa u d o b a p u n k a . u z o n e koji i d a l j e slijede neke od h a š o m a n s k i h identiteta. tekstovima i i m a g e i m a za koje rock kritika t v r d i d a s u p r o p a l i . p a a k t e r i n a s t a v l j a j u s a m i k a o » k a r i j e r e « ili traže n o v e scene na k o j i m a će osjećaj pripadništva »zajed­ n i č k o j stvari« p o n o v o m o ć i stvoriti. p o j e d i n c i i g r u p e . R a z l i k a i z m e đ u f a z e p o k r e t a i artikulacije. ž i v o t subkulturnih g r u p a ne odvija se j e d n o z n a č n o ni u d o b a s t v a r a n j a p o k r e t a . ili o želji za p r o d u b l j i v a n j e m p u n k stila u p e r i o d u k a d već i n o v i val » o d l a z i « . k a o što v r i j e d i i z a d i o aktera novovalne scene. M e đ u t i m . visokim kriterijima m j e r e n e č i j a d o s t i g n u ć a i č e s t o se r a z o č a r a n i iz p o k r e t a povlače. g e s t a m a . koja g o v o r e o identifikacijskim procesima. stvaranja novih oblika. m o g u t v r d o g l a v o odbiti p o k o r a v a n j e »trenutku« i p o n u đ e n i m scenskim akterima. S u b k u l t u r n e afilijacije ne slijede uvijek logiku medijski p r o m o v i r a n o g p o č e t k a ili k r a j a . jer o d s a m o g p o č e t k a p u n k a (što i H e b d i g e uočava razlikujući sljedbenike od stvaralaca. i z g u b i l i kritički n a b o j ili e k s p e r i m e n t a l ­ nu n o v i n u . nalazeći životnost u zvuko­ v i m a . dakle početne faze. otkri­ vajući. na j e d n o j razini) p o s t o j i » p u n k e r « k o j i v o l i p l e s a t i p o g o i p i t i 235 .

pročelje z g r a d e t a d a š n j e g Republičkog komiteta za prosvjetu i kulturu U policijskim k r u g o v i m a (časop. n e g o s u n a s t a j a n j e m m o r a l n e p a n i k e u »aferi 4 . ti­ pičnim pokličem druge generacije »punk's not dead!« okupljen o k o ključnih mjesta prve generacije aktera u V. a l i u s t r a j n i . p o p u t Azre. Ta je a f e r a . v j e r o j a t n o r a d i k a l i z i r a t i ) identifikacijsko p o l j e g l a z b e n o g i stilskog d j e l o v a n j a . ) 237 . proglasila cijeli p u n k p o k r e t n e o n a c i s t i č k i m . stvorene otežane o k o l n o s t i za život i hrvatskim p u n k e r i m a .) T a k o j e z a m n o g e k a s n i j e g e n e r a c i j e p u n k z a p r a v o z a p o č e o o n d a k a d j e p r o g l a s i o d a nije u m r o . a k t e r i o d l u č i l i p o n o v o »su­ ziti« ( i t i m e . »Nevv Punk« U d o m a ć i m uvjetima. Reich«. »svi d a r k e r i su s a m o u b o j i c e « . Z b o g t o g a s u m a l o b r o j n i . N i t k o n a k o n p u n k e r a . (To j e p o z n a t a s c e n a i z f i l m a »Rude Boy« k a d a p u n k e r b l i z a k C l a s h u p i t a što z n a č i RAF i B r i g a t e Rosse. stvorili m a s o v n u r o c k . na p r i m j e r .c o r e k o l e k t i v o m ) . p o v l a s t i t o j p e r c e p c i j i . Zašto je netko tako očajnički htio obznaniti svoje postoja­ n j e .s »Bezbednost«) s m a ­ tralo se da punk zapravo predstavlja kraticu od Pomoz. i t i m e se o s n a ž i t i ? D o k je u s u s j e d n o j S l o v e n i j i t v r d a i b e s k o m p r o m i s n a p u n k struja d o m i n i r a l a p r e d v o đ e n a P a n k r t i m a (a kasnije još r a d i k a l n i j i m h a r d .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA p i v o . Britaniji. ali nisu m o g l i p r e d s t a v l j a t i d o v o l j a n o s l o n a c z a čvrstu stilsku p r o f i l i r a n o s t p o g o p l e ­ mena. p o g o t o v o riječke scene u p e r i o d u n a j ž i v l j e d j e l a t n o s t i P a r a f a i T e r m i t a .p u b l i k u i s u b k u l t u r n o s l j e d b e n i š t v o d a l e k o od u o b i č a j e n i h i striktnih »punk« o d r e d n i c a . p r o n a š l e s u m n o g o širu p u b l i k u o d m a r g i ­ nalnih punkerskih škvadri koje su čvrsto čuvale i m a g e i klasično ' 7 7 naslijede p r o v o k a c i j e i i k o n o g r a f i j e . a n e r a z u m i j e što z n a č e p a r o l e n a m a j i c i p j e v a č a n j e g o v o g o m i l j e n o g b a n d a . n i j e p r e k r i o cijeli g r a d s v o j i m g r a f i t i m a . Električni o r g a z a m i S a r l o a k r o b a t a . potakla represivne mjere i p r o g a n j a n j a punkera u Sloveni­ ji. u s k l a d u sa t i p i č n i m g e n e r a l i z a c i j a m a p o p u t »svi d u g o k o s i s e d r o g i r a ­ j u « . Iz S l o v e n i j e n i j e stizala s a m o v i t a l n o s t i t v r d o k o r n o s t t a m o š n j e s c e n e . 1 9 8 4 . n a p i s a n i m a auto-lak sprejom.te U s t a n a k N a r o d a Kosova i da je z a o k r u ž e n o slovo A sim­ b o l v e l i k e A l b a n i j e ! ? (Punk p o d S l o v e n c i . posebno kako je vrijeme o d m i c a l o . bili su p r i h v a ć e n i i u o r t o d o k s n i j i m p u n k e k i p a m a . glazba se mije­ njala. i još više n a t e ž u ć i t a j t i p pretjerivanja. p o j a č a v a j u ć i i o n a k o negativan i m a g e p u n k e r a u široj javnosti. k o j a se proširila u svim r e p u b l i k a m a . u Z a g r e b u je bila p o t r e b n a z n a t n o veća d o z a tvrdoglavosti i p l i v a n j a » p r o t i v struje« d a b i s e i z g r a d i o p u n k i d e n t i t e t . 23Ć Početak o s a m d e s e t i h . unutar punk/novi v a l e k s p l o z i j e . dogodilo se u Zagrebu početkom o s a m ­ d e s e t i h . a ključni b e n d o v i početne eksplozije. k a o i naslijeđa d o m a ć e . izuzev B a d Blue B o y s a p a r g o d i n a p o s l i j e . Prvo i s p i s i v a n j e c i j e l o g g r a d a p a r o l a m a . pjesme koje su nastale krajem sedamdesetih i početkom osamdesetih.

238 . znakovi s k i n u t i s m e r c e d e s a itd. punkeri su u v e ć e m dijelu bili spremni na o b r a n u . u o d n o s u na h a š o m a n e . A k t e r i p u n k g l a z b e nisu d o v o l j a n o k v i r s o c i o l o š k o g p r i s t u p a životu p u n k s u b k u l t u r e . p o d e r a n e j a k n e . S u k o b i s metalcima i metalcima pridruženim rockerima u zagre­ b a č k i m kvartovima prve polovice o s a m d e s e t i h . sa stiliziranom netrpeljivošću p r e m a v a n j s k o m svijetu. Nije bilo čak n i i m e n a b a n d o v a . p o n e k a d osvojivši o d r e đ e n a m j e s t a ili p a r k o v e u c e n t r u g r a d a . k a o i za n a p a d . i (kvartovske) š k v a ­ d r e k o j e s u bile u v i j e k z a j e d n o . Postojanje p u n k e r a u prvoj polovici o s a m d e s e t i h nije se p r o v j e r a v a l o čitanjem rock-tiska. N o . utjecali su na prisutnost i s t v a r n o g nasilja u s u b k u l t u r n o m životu d i ­ j e l a p u n k e r a . M e d i j ­ sko p o k a p a n j e p u n k a s a m o je osnažilo prkos. o b o ­ jeni p r a m e n o v i . l a n c i . i a k o n j i h o v stil više r i t u a l i z i r a i u p o t r e b l j a v a a g r e s i v n o s t u p r o v o k a t i v n e s v r h e n e g o što p r e d s t a v l j a n a ­ silničku subkulturu. koji bi se p o j a v i l i na k o n c e r t i m a . z i h e r i c e p o o d j e ć i ili p r o b o d e n e k r o z u h o . p o g o ples. Punkerska scena se proširila. Bili su k a o t i č n i i p r o v o k a t i v n i . Prvo i s p i s i v a n j e g r a d a i p o č e t a k d o m i n a c i j e a u t o .l a k spreja na zidovima bilo je visoko selektivno. »nevv p u n k « i z a o k r u ž e n o s l o v o A n a s v i m f a s a d a m a . simbolima anarhije. p u n k e r i su m i j e š a l i s i m b o l i č k u i stvarnu agresivnost. p s e ć e o g r l i c e o k o v r a t a . stari s a k o i . j a k o s u ž e n e h l a č e . p o s e b n o svježe o l i č e n i m a . U z glazbu i druženje. osnaživanje g r u p n i m javnim o k u p l j a n j i m a i širenje stila u m n o g i m k v a r t o v i m a . ali n i s u svi a k t e r i bili s r o d n i u p i t a n j u n a s i l j a i t u č n j a v e . S i m b o l i č k a je bila z a g a r a n t i r a n a . Pljuvali s u n a p u n k b a n d o v e na p o z o r n i c i .) p u n k e r i su u ž a s a v a l i o k o l i n u i bili p r e d m e t s t a l n o g l e g i t i m i r a n j a . b e d ž e v i s imenima punk bandova. razlikujući i n d i v i d u a l c e i stu­ d e n t e . rituale na k o n c e r t i m a i t u l u m i m a . i o v i na n j i h . nego o b i l a s k o m parkova i parkirališta Zapruđa i drugih kvartova.Benjamin Perasović Z b o g s v o g »vrištećeg« i m a g e a ( i r o k e z e i d r u g e p u n k » n a k o s t r i j e š e n e « f r i z u r e . s a m o » p u n k « .

z a i d e n t i f i k a c i j s k i ili s p e c i f i č n i » p r i m a r n o . j a k n u . u o k v i r u rock-publicistike. Britaniji. k a o i d i o h a š o m a n k i prije njih. gdje je s p r a v o m stvaralaštvo d o m a ć i h aktera. pomiješano s dark/gothic naslijeđem koje t a k o đ e r nije neovisno o p u n k u i rock-kulturi u o p ć e . bilo uzeto k a o sinonim d o m a ć i h pokreta. To znači da su punkerice m e đ u p r v i m a o b n o v i l e m i n i . u s k l o p u p u n k a .k u l t u r e . u našoj sredini uvijek obilježene g o t o v o n e ­ popravljivim seksizmom. k a o i k a r i k i r a n j e s p o l n i h u l o g a u p e r i o d u p r v i h »značenjskih praksi« p u n k a u V. p a s u o t p a d n i č k e j a k n e . postaje n e b i t n o je li H o u r a u s k a fazi ili p o d u t j e c a j e m S p r i n g s t e e n a . s o b z i r o m na fragmentaciju visoke m o d e i s obzirom na postojanje d r u ­ g i h stilova koji s u koristili c r n u b o j u . iz pervertiranih i potisnutih impulsa u r b a n o g pre­ življavanja. uključujući s a m e tekstove pjesama. N o . k a k o u b r i t a n s k i m ili n a š i m uvjetima. p r i r o d n o m . uvijek d o d a j u ć i još n e š t o . ( 1 9 8 8 . punkerskih. p o s u đ e n a p l o č a . ali naglasila t a k o da izgleda e k s t r e m n o i k o n ­ v e n c i o n a l n o j većini neprihvatljivo.s u k n j u . sa u l i c e dospjeli u s k u p e butike. l a n a c ili d v a s l o j a n a m j e r n o p o d e r a n i h č a r a p a k a k o bi mini suknja funkcionirala u drukčijem kontekstu od m u š k o g »lijepe noge« i m p e r a t i v a . Punk i novi val ipak su p o m o g l i djevojkama da izbore nova mjesta u m u š k o m svijetu r o c k . m o r a m o u o č i t i još j e d a n đer. k r o z m o d n i filter p r o p u š t e n o g i m a g e a . D o k je hipi djevojka najčešće o z n a č a ­ vala romantiku predindustrijskog d o b a . Punkerska š k v a d r a m o ž e v e o m a l a k o biti m a s k u l i n i s t i č k a . dotle punk sebe uspostavlja iz b e t o n a . V e ć i n a dosadašnjih rasprava o p u n k u i rock kulturi u n a š e m d r u ­ štvu o d v i j a l a se u k n j i ž e v n i m i s r o d n i m k r u g o v i m a . m o g l i b i s m o zaključiti o z n a č a j n i m (ženskim. n e z a g a đ e n o m . ) U n u t a r d o m a ć e scene pojavili su se i akteri k o j i m a o d l a z a k na u t a k m i c e nije b i o stran. a što s u p r i m i j e t i l i i istraživači n e f o r m a l n i h g r u p a . o v e e v i d e n t n e inter­ vencije ne označavaju automatski promijenjen položaj dje­ v o j a k a u p u n k e r s k o j s u b k u l t u r i . p o p u t pastirice. v e ć u u l o g u m o ž e odigrati neki film. M e đ u t i m . Krajem o s a m d e s e t i h . a d j e v o j k a m a u t a k v o j škvadri n a v e d e n e i n t e r v e n ­ cije m o g u d i j e l o m p r i p o m o ć i u a r g u m e n t a c i j i .i n f o r m a tivni« s k l o p n e č i j e g ž i v o t n o g stila. p r i m j e r i c e . i koji će k a o p u n k e r i 241 o d m a k o d s l u ž b e n e »ženske l j e p o t e « . Poznavajući tekstove p o p u t » o n a (koja se budi)« (Sarlo) i s p e c i f i č n u inver­ ziju. m n o g i z a t v a ­ r a č i i z a m i š l j e n i d ž e p o v i . no p r o m j e n a p o l o ž a j a od »pičke« do r a v n o p r a v n e p u n k e r i c e s vlastitim i m e n o m m o g l a s e izboriti s a m o vlastitim. s d j e l o v a n j e m C r a s s a . nešto o d p u n k e r s k o g . istovremeno pokrivajući d r u g e d i ­ j e l o v e s v o g t i j e l a m u š k i m o d j e v n i m p r e d m e t i m a ili t e š k o m c r n o m šminkom koja odbija uobičajene muške poglede i k o m e n t a r e . n a š l o s e n a t i p i č n o j šminkerskoj sceni. pa su djevojke koketirale sa S / M ikonografi­ j o m i otkrivanjem tijela. novovalnih i sličnih. M e đ u t i m . D o k se hipijevski i m a g e žene (i svjetonazorski sklop uopće) zasniva na r u r a l n o m . u raz­ doblju u kojem se neka n e f o r m a l n a g r u p a identificira. k o j i ć e t o u b u d u ć n o s t i b i t i sve m a n j e . Svijet m o d e j e n a k o n p a r g o d i n a p u n k a p r e u z e o v i š e e l e ­ m e n a t a p u n k stila. fanzin i konkretna škvadra n e g o najbolja tekstualna ostvarenja d o ­ maće punkersko-novovalne scene 1978/82. p u n k e r i c e s u t a k o 2 4 0 .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA j e r u k v a r t o v i m a ili n a n e k i m j a v n i m o k u p l j a l i š t i m a d o l a z i do specifične interakcije koja može odvesti pripadnike ne­ k o g stila u s m j e r u k o j i s e n e p o k l a p a u v i j e k s g l a z b e n o m s c e n o m . muško-alternativnim) i n t e r v e n c i j a m a k o j e p u n k d o n o s i . izbjegavale t a d a š n j u m o d u i d i k t a t »ženstvenosti« k o j u p r o p i s u j u m u š k a r c i i a u to-represivne žene. u p o r n i m t r u d o m ili p r o m j e n o m š k v a d r e u k o j o j d o m i n i r a j u p u n k e r i n e d o taknuti prevratničkim pristupom tradicionalnim spolnim radikalan u l o g a m a . o g r l i c e i k o ž n e s u k n j i c e . feminističkim. p u n k djevojka je naglasila nešto od d i j e l o m zabranjene erotičnosti. G r u p e p u n k e r a s u n a s t a j a l e u Z a g r e b u bez o b ­ zira što n i j e p o s t o j a o niti j e d a n p o z n a t i j i p u n k b a n d .

Tijekom cijelog p e r i o d a na punkerskoj su sceni p o s t o j a l i i a k t e r i k o j i nisu p o k a z i v a l i n i k a k a v interes z a n o ­ g o m e t . ali p r a v o p u n k iskustvo i n a j l u đ i p o g o i p a k s a m d o ž i v i o n a stadionu«.URBANA PLEMENA dočekati nastajanje subkulture n o g o m e t n i h navijača. 243 . ali ć e m o r a t i p r o ć i d e s e t a k g o d i n a d o k t a k v a struja u devedesetima. na­ k o n č e g a ć e . u d r u g o j p o l o v i c i o s a m d e s e t i h . izjavljivati » b i o s a m n a p u n o p u n k k o n c e r a t a i v i d i o divlji p o g o više p u t a . ne postane d o m i n a n t n a na specifičnoj »punk« sceni d a n a š n j i h d a n a .

i z p o n a v l j a n j a p u n k priče n a n a č i n » b e n d o v i . Implikacije n o v o g stila b i l e s u b r o j n e . O s i m i n t e n c i j a k a r a d i k a l n o j d r u š t v e n o j p r o m j e n i . M i n o r Threat. C r u c i f i x . N a k o n p u n k e r s k o g r a ­ d i k a l n o g odbijanja h a š o m a n s k o g i m a g e a i upotrebe »bolje da nosiš k r a t k u kosu« i »never trust a h i p p i e « s l o g a n a . sagnuta poza trčanja koja jako izbacuje n o g e i ruke proizvodeći »dvostruke« korake. UBR. a n a s t a v i l i i s t i l i z i r a l i . Conflict. M D C . e v i d e n t n o nije b i l o d o v o l j n o o n i m a k o j i s u p o l a g a l i veće nade u punk o t p o r d o m i n a n t n i m sustavima vrijednosti u svijetu. pa se hard-core o b l i k o v a o . r e p l i c i r a j u ć i j e d n i d r u g i m a . p o g o j e z a m i j e n j e n t r č a n j e « ili j e d n o s t a v n o » s l e m a n j e « ) . B. i a m e r i ­ čki » D e a d K e n n e d v s « . simboliziranu ostarje­ l i m h i p i j i m a s pivskim t r b u s i m a . h a r d - 244 245 . D O A . E je o z n a č a v a l o j e d n a k o s t [Equality). DRI. t a k o j e s a d a h a r d . K a o što j e p u n k u s v o j i m r e a k ­ cijama na dotadašnju rock kulturu. u p l e s u . krika a n a r ­ hije i k a o t i č n o g p o v r a ć a n j a frustracija d o m i n a n t n o j kulturi u l i c e svetih m j e s t a . u smislu p u n k e r s k o g u k l a p a n j a u sistem rock k u l t u r e . s t v o r i l o je n o v i s u b k u l t u r n i stil i v r a t i l o o s j e ć a j p o k r e t a na s c e n u p o s t . k a o pokret protiv p u n k a . t u r n e j a . na jednoj razini.c o r e p o s t a v i o n o v u j e d n a d ž b u : z n a k m i r a ( p e a c e ) + z a o k r u ž e n o s l o v o A (stari znak anarhije koji su punkeri aktualizirali) = z a o k r u ž e n o s l o v o E. G. Dezerter. B r i t a n i j i d j e l o v a n j e m »post-Pistols« p u n k a k t e r a . n o v i a k t e r i su p r e p o z n a l i i z a s t a r ­ jelu » e v e r g r e e n o v s k u « g l a z b e n u s t r u k t u r u p u n k e r s k o g k r u g a . Flux o f t h e Pink I n d i a n s . takozvano »duplo Ponavljanje starih p u n k o b r a z a c a i širenje Oi p u n k pravca u smjeru navijačkih i skinheads subkultura do k o ­ j e g j e d o š l o u V . Discharge. K a a n s a n Utiset.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA Sredina osamdesetih: fragmentacija i »novo otpadništvo« »slam d a n c e o m « (dakle u m j e s t o s k a k a n j a u zrak s r u k a m a uz tijelo.. Disorder. O n o što s u n a svoj n a č i n z a p o č e l i b r i t a n s k i a n a r ho-pacifisti k o m u n i t a r n o g opredjeljenja. itd. p l o č a « i s t v a r a n j a vlastite p u b l i k e k o j a se z a d o v o l j a v a p o t r o š n j o m stilskih r e p r o m a t e r i j a l a . »Crass«. H.p u n k r a z n o l i k o s t i . r a d i k a l n o o d b a c i o taj d i o tradicije napuštajući »pasivnost« u ime žestine. Verbal Assault.

o d . s a h a r d . a ne k o m p e f i c i j a « . v e o ­ ma značajnu u l o g u i m a j u finski. Crass će za sebe govoriti da su punk. ali će n a g l a ­ š a v a t i d a nisu C l a s h .c o r e . autoriteta. osiguravajući dovoljno p r o s t o r a za t a d a š n j e i k a s n i j e . a p o s e b n o r a z v o j h a r d . brazilski b a n d o v i . a ne g l a z b e n u specifičnost unutar hard-core punk scene. slovenski. pa o n d a o d r e đ e n j a koja sami autori pripisuju svojoj glazbi. Na početku su se hard-eoreovci i punkeri jednim dije­ l o m držali o d v o j e n o . prepozna­ tljive s c e n e k o j u k a r a k t e r i z i r a p o b u n a . koja čak i zajedničko p u n k / H C odre­ đenje s pravom smatra preuskim. s n a g l a š e n o r a z l i č i t o m g l a z b o m i i m a g e o m . K a o što n a v e d e n a j e d n a d ž b a p o k a z u j e . feminističkih. Hard-core je d o n i o eksplicitni politički a n g a ž m a n . uz d u p l o u b r z a n i j u i z a v a n j s k o u h o t i m e »agresivniju« g l a z b u o d p u n k a . k a l i f o r n i j s k i b e n d o v i ć e tvrditi k a k o s u o n i t v r d a jezgra p u n k a . mirotvorstva. k o j i s u izveli c r o s s o v e r « p o p u t D R I . u l e p e z i od d a d a i s t i č k i h i s i t u a c i o n i s t i č k i h e k s p e r i m e n a t a i spajanja umjetnosti i s v a k o d n e v n o g života. Taj p r o c e s n a g r i z a n j a m o n o p o l a koji u stvaranju subkulturnih stilova i m a j u anglo-saksonski a k t e r i . poljski. S t r a i g h t .c o r e sceni n a l a z i o s e cijeli s p e k t a r b o r b e za prava životinja. naglašavati vrijednosnu usmjerenost. bit će u p o t p u n o s t i d o v r š e n u t e c h n o k u l t u r i d e v e ­ desetih k a d a akteri iz J a p a n a . p r o v o k a c i j a i o t p o r . d a k l e z a t r a s h . iako je o s n o v n a razlika u ritmu jasna. Britanije i SAD snažno utječu na scenu. vegetarijanskih i squatterskih pokreta. i iako hard-core b a n d o v i iz V. hard-core smatraju sastavnim dijelom punka i zajedničke. suprotstavljanju. njihovih u z o r a .n a h a r d . uz prepletanje g l a z b e n i h stilova u c r o s s o v e r i d r u g i m v a r i j a n t a m a . N j e m a č k e ili N i z o z e m s k e m o g u imati istu »težinu« ili z a s t u p l j e n o s t p j e s a m a i i z d a v a č k i h k u ć a u o k v i r u s c e n e i njenih temeljnih rituala. d a k l e h a r d . s p e e d . n a č i n o m plesa. ili S O D . institucija. poznavanje glazbenih aktera.h o p ili neke d r u g e termine korištene u opisu utjecaja i »punkerske« inspiracije raznovrsnih žestokih b e n d o v a . analizirati b e n d o v e i p o m a k e u g l a z b e n o m izrazu. Belgije.c o r e p u n k . a jedan od ključnih s l o g a n a je »kooperacija. uže i šire r a z v o j e g l a z b e . Doista. n a l a ž e p u n o širu o p t i k u i upotrebu pojmova. g r i n d . Ipak. talijan­ ski. k a o p o j a m . r e c i m o »kor a š a . squattiranja. m n o g i su pacifizam o d b a c i v a l i u s i t u a c i j a m a policijskih i skinheads n a p a d a . d o S e p u l t u r e i N a p a l m D e a t h . i nekim središnjim p r e o k u p a c i j a m a .c o r e ( p u n k ) stila u d r u g o j polovici o s a m d e s e t i h .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA . vege­ tarijanstvo i o d b a c i v a n j e d r o g e . h a r d . smatrajući pravo na samo­ o b r a n u neotuđivim i potrebnim.e d g e će. Švedske.e o r e o m nastaje novi val fanzinskog stvaralaštva i povezivanje m r e ­ ža fanzina u svim d i j e l o v i m a svijeta. p a i h i p . k o j i s u n a p r a v i l i isto s » m e t a l « s t r a n e . l a k o j e p u n k s t v o r i o m n o g e f a n z i n e ( k o j i nisu u toj m j e r i k a r a k t e r i z i r a l i d o m a ć u s c e n u ) . poput Craiga O ' H a r e (O'Hara.). d o r a z n o v r ­ snih o b l i k a artikulacije anarhističkog pokreta i punkerskih aktera ekoloških. Također. Francuske. 1 999. n o i s e . radikalne ekologije. nećemo naći m n o g o a r g u m e n a t a u prilog radikalnom ra­ zdvajanju. vraćajući (među m n o g i m opcijama) ponovno d u g u k o s u i šire k o n t r a k u l t u r n o n a s l i j e đ e » m i r a i ljubavi«. Po prvi put od p o č e t ­ ka širenja rock subkulture jedna scena se uspostavlja k a o d e c e n t r a l i z i r a n i j a n e g o sve p r e t h o d n e . Izraela. preko »po­ s t o j a n j a s v o j i m « i b o r b o m d a r a d i š s v o j u stvar. uz anarhističku tradiciju o t p o r a (i p r i p a d n i h glazbenih i d r u g i h pokreta) u svom i m p e r a t i v n o m inzistiranju na r a v n o p r a v ­ nosti. autori knjiga o punku. ljut n a fetišiziranje p u n k s i m ­ bola u m o d i . ili R a g e A g a i n s t t h e M a c h i n e i b r o j n i h n e p o z n a t i h 246 247 . Punk vs hard-core? Pokušamo li promotriti o d n o s punk i hard-core g l a ­ zbe.c o r e u v o d i p l u r a l i z a m i m a g e a .c o r e pokret s m j e r a o č u v a t i i hipijevsku (i o p ć e n i t o p a c i f i s t i č k u ) . približavajući neke p u n k intencije o n o m djelovanju koje karakterizira »nove društvene p o ­ krete« . adolescentske p o b u n e protiv roditelja.

n e m a smisla ispravljati ga s a d na » M o h a w k « . i z a j e d n o s g l a z b o m bili » n a b a r i k a d i « o z v u č e n o g i r a d i k a l n o g s o c i j a l n o g p o k r e t a . ne inzistirajući na zasebnosti scene.c o r e k a o d o b r u stvar u š i r e n j u k u l t u r e d i s t o r z i j e i urbanog otpora konformističkim pritiscima užeg i šireg društva. 249 . s p r e m n o s u p r i h v a ­ tili h a r d . čak i protest protiv u k l a p a n j a p u n k a u predvidljivost rock industrije. g d j e k o š u l j a visi p r e m a 26 Pošto se izraz uvriježio k a o opis frizure. . kroz o s a m d e s e t e i devedesete.c o r e k a o p o k r e t o v d j e i s a d a . p o d s j e ć a j u j a k o n a izjave p u n ­ k e r a k r a j e m s e d a m d e s e t i h o s t a n j u u r o c k k u l t u r i k o j o j je p u n k o d g o v o r i p o v r a t a k p o k r e t u .URBANA PLEMENA b e n d o v a koji su u svojim g a r a ž a m a miješali zvukove vlas­ titog o s n a ž e n j a . i što s a d ? N e m a a k c i j e . k o j i s u o d a v n o o d b a c i l i č v r s t u stilsku p r o f i l i r a n o s t (ili j e n i k a d nisu n i n j e g o v a l i . prigrlili su h a r d . . i s t o v r e m e n o d o p u š t a j u ć i h i p i j e v s k i r a v n u d u g u k o s u ( k a o i d r e a d l o c k s e ili b i l o što d r u g o ) uz nakostriješenu »irokezu« . p o s e b n o o d b i j a j u ć i biti v a n j s k i m i z g l e d o m svrstani u s i n g u l a r n o p l e m e ) . . . Izgled »koraša« sa­ m o d i j e l o m j e sličio p u n k e r s k o m .e o r e u vidjeli o d g o v o r . m o r a m o uočiti d u b o k e p r o m j e n e koje su na sceni nastale različitom re­ cepcijom hard-core glazbe. t o t i s e p r e t v o r i l o u č e k a n j e n a n o v i a l b u m Exploiteda. Jedan dio punk i srodnih ak­ t e r a . m l a đ i i noviji na sceni. k a k o j e o v d j e riječ o k o n k r e t n i m s u b k u l t u r n i m g r u p a m a mladih. N o . N e k e od izja­ v a p r v i h m l a d i h » k o r a š a « . i uveo je t i p i č n o vezi­ 26 v a n j e k a r i r a n e k o š u l j e o k o s t r u k a . D i o p u n k a k ­ tera doživio je hard-core k a o američki o d g o v o r p r v o m b r i t a n s k o m p u n k u . « P r i b l i ž a v a n j e i prožimanje dijela punk scene pivsko-nogometnim rituali­ ma o d b i l o je j e d a n d i o m l a đ i h ljudi koji su u p r a v o u h a r d . par g r u p i c a f r e n d o v a u kožnim j a k n a m a koji i s p i j a j u p i v o . što bi bilo primjerenije. ili n a p r o s t o k a o l o g i č a n n a s t a v a k p u n ­ ka. »Ja p o z n a m sve t e s t a ­ rije p u n k e r e . o sudjelovanju u aktivnostima punk i hard-core scene u Hrvatskoj p o l o v i c o m osamdesetih. M e đ u t i m .

c o r e o v c i bili o d v o j e n i . K a r l o v a c ili Z a g r e b . N e z a ­ visna s c e n a o p s t a l a je do d a n a s . ali s n a ž n o g i m e đ u n a r o d n o m f a n z i n skom scenom osnaženog i potvrđenog. nakon par godina i paralelnog procesa fragmen­ t a c i j e i m i j e š a n j a s t i l o v a u k u l t u r i k o j u je p o s t a l o p r e v i š e n e o d r e đ e n o zvati » r o c k . O n a j s k l o p p r o b l e m a z b o g k o j e g s u r o c k . f a n z i n a u s p o s t a v l j e n je š i r o m svijeta. sredinom osamdesetih u H r v a t s k o j .URBANA PLEMENA dolje. k a z e t a . s a d a j e i z v u č e n izvan i n t e r p r e t a c i j a . ali d o b r i m d i j e l o m o d v o j e n i . a p o j e d i n i akteri HC s c e n e p r i m a l i s u d n e v n o d e s e t k e p i s a m a . m a k a k o m a r g i n a l n o g ili n e v i d l j i v o g u m e d i j i m a d o m i n a n t n e kulture. Poljskoj. sa j o š n e k o l i k o m e t a l i z i r a n i h p o r o d i c a . zbog nave­ denog nedostatka akcije. sa f a n z i n s k i m i HC s c e n a m a u P e r u u . M e đ u punkerima je bilo i onih kojima je glazba bila prebrza. niz » n o profit« m r e ž a z a d i s t r i b u c i j u p l o č a . i h a r d . N o . p u n k e r i i h a r d . V i d l j i v a r a z d v o j e n o s t p u n k e r a i k o r a š a nije n i k a d o b u ­ hvatila cijelu scenu. k a o glavno polje djelovanja . a eksplicitna i aktivistička politizacija neprihvatlji­ v a . d o k s u s e n o v i h a r d . F i n s k o j . ali je bila jasna. Tako su u j e d n o m razdoblju. Sloveniji ili K a l i f o r n i j i . k a d su C l a s h potpisali za C B S . nepostojanja osjećaja djelatnog pokreta. obilježena nekim lokalnim posredova­ n j i m a i sociologiji subkulture time p o m a l o »klasična«. H a r d . .c o r e i p u n k . bez k o m p e t i c i j e i s t v a r a n j a »zvijezda« i a u t o r i t e t a .r e f l e k s i j e r o c k . n e a p ­ solutno i u svim s r e d i n a m a . s p a j a j u ć i Slavonski B r o d .c o r e a k t e r i kritički p o s t a v l j a l i p r e ­ ma uniformnosti i predvidljivosti punk scene. čak sa svojevrsnom netrpeljivošću m e đ u pojedinim akteri­ m a . i k o j i č i n i d o b a r d i o a u t o . Brazilu. zbližili su se u j e d n o j 951 .n o profiti Solidarnost je bila s t v a r n a .k u l t u r e još o d š e z d e s e t i h .k u l t u r o m « .c o r e je doista i pružio m n o g i m a osjećaj p o k r e t a . d i j e l o m svjesno n a ­ glašena od aktera.k r i t i č a r i tvr­ dili da je p u n k u m r o 1 9 7 7 . u s p i j e v a j u ć i u s t v a r a n j u h o ­ r i z o n t a l n i h m r e ž a i k o o p e r a c i j e .

svjetovi h a r d .c o r e b a n d izra­ zito a n t i n a c i o n a l i s t i č k e o r i j e n t a c i j e ) n a i s t o m z i d u . od prehrane na osnovu ubijanja životinja. a n a d r u g o m d i j e l u šire s c e n e s p a j a j u s e stilovi u n u t a r j e d n e p j e s m e . plesom. U procesu fragmentacije i miješanja u okvirima hard-core s c e n e p o j a v i o se i s p e c i f i č a n p r a v a c . skandiranja. 252 253 .c o r e strukturu riffa. tipom ponašanja. n o s i svijetlu I r u p e r j a k n u bez r u k a v a i p i j e p i v o . B o b a M a r l e y a . istim sprejem. Tako je nekad obuhvatni pojam heavy metala prestao biti z a d o v o l j a v a j u ć i m zajedničkim nazivnikom za m n o g e metalce. d o k se tematski i vrijednosno (ako m a l o simplificiramo) hard-coreovac ne m o r a definirati k a o a n a r h i s t i č k i ili e k o l o š k i b o r a c z a p r a v d u . u g l a z b e n o m smislu. jer s u b k u l t u r n o p o l j e m o ž e biti e l a s t i č n o ) k o j e n a s t a j e k a r a k t e r i s t i č n o j e m i j e š a n j e s t i l o v a . J e d a n o d d o g a đ a j a i z 1 9 8 3 . i m a svoja ja­ s n a z n a č e n j a . Od klasičnog » h e a v y m e t a l c a « k o j i sluša I r o n M a i d e n .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA od varijanti »novog otpadništva« koje se o b l i k o v a l o sredi­ n o m osamdesetih.c o r e a i s p e e d / t r a s h m e t a l a b i l i su razdvojeni d o k se nije p o j a v i o »crossover«. mesa i seksizma. Već je sam hard-core kod nekih b e n d o v a b i o aktivistički o d g o v o r n a b r i t a n s k i » d r u n k p u n k « . p r i č e m u svaki d e t a l j . pa­ l j e n j a b a k l j i i d i m n i h k u t i j a .» s t r a i g h t . Torcida i drugi a k t e r i s k a n d i r a j u » P o l j s k a . i p j e v a » S o n g s o f F r e e d o m « l e g e n ­ d a r n o g raste. svih d r o g a . pojavili su se grafiti koji g o v o r e o s p a j a n j u do t a d a n e s p o ­ jivih s i m b o l a . glazbe Metallice. uz č u đ e n j e klasičnih rock aktera. i g l a z b e ­ n o i t e m a t s k i . A n a r h i z a m i križ u k r u g u . p o p u t b o j e v e z i c a ili načina k a k o je košulja svezana o k o struka. j e n a g o v i j e s t i o taj s m j e r . pripadnici Torcide dolaze na koncert sa šalovima i zastavama H a j d u k a . od alko-nasilja i seksizma k a o upornih pratilaca jednog dijela punk rituala.e d g e « . a h a r d . To je d o n i j e l o sreću m n o g i m a k t e r i m a koji su u n a t o č s v e o p ć e m »mixu« držali d o g r a n i c a v l a s t i t o g s t i l a . u drugoj polovici osamdesetih. p u n k e r e i s l i č n e . p u š e n j a . a straight-edge je zapravo proširio mogućnosti otklona od alkohola i drugih droga. a s p e e d m e t a l a c n e m o r a biti m u š k a r č i n a z a g l e d a n a u z a g r o b n i ž i v o t . Sredina i d r u g a polovica osamdesetih zanimljivi su zato što o b a procesa teku istovremeno. u k l j u č u j u ć i i o n e k o j i p o t p a d a j u p o d t r a d i c i ­ o n a l n u p o l i t i č k u p o d j e l u n a l i j e v o i d e s n o . speed metalci m o g u upotrebljavati razl o m l j e n u h a r d . a s i m b o l i z i r a n i s t o i m e n i m a l b u m o m DRI (Dirty R o t t e n Imbecilles) spajajući o b j e tradicije. T o r c i d a inzistira na p j e s m i o »Gdanjsku osamdesete« a policija prekida koncert nakon č e g a J o h n n y izlazi s a m . U našim gradovima. K a k o k o n c e r t o d m i č e . zbog g l a z b e n o g i stilskog oposebljenja pravaca p o p u t speed i trash. Na koncertu Azre (koju su obožavali v e o m a raznoliki akteri) u Splitu. k a o i akteri sa s v o j i m i m a g e i m a . k o r i š t e n j e svih s r e d s t a v a p r o v o k a c i j e . m n o g i s u prešli p u t k o j i i h više o d v a j a n e g o s p a j a . uz n e n o g o m e t n e m e t a l c e . Slayera i sličnih. sve više o d u š e v l j e n i h p e n j e s e n a pozornicu č e m u se policija suprotstavlja. stvoren d j e ­ l a t n o š ć u više r a z l i č i t i h a k t e r a i s d o b r o m d o z o m s p o n t a ­ n o s t i . I p a k . t a k o d a bivše p o d v r s t e o b l i k u j u z a s e b n e izraze i a u t o ­ n o m n e s c e n e . D o k darkeri i preostali h a š o m a n i . i f r a g m e n t a c i j a i cross­ o v e r . jer s u d o b i l i m o d e l p o k o j e m .c o r e o v c i m o g u solirati na g i t a r a m a . žive svoj više ili m a n j e o t p a d n i č k i život. d o n a g l a š e n i j e g » c r n o g « stiliziranja o d j e ć e . žestoki naboj glazbenih i nogometno-huliganskih posredovanja. za » n o v o o t p a d n i š t v o « ( k o j e m se i o v i prvi m o g u p r i k l j u č i t i . Torcida i M o t u s (zagrebački h a r d . Poljska« i » S o l i d a r n o s t « . k o j i n a s t u p a s r a d i k a l n i m o d b i j a n j e m a l k o h o l a . N a k o n učestalih pokušaja dolaska na pozornicu.

S i o u x i e S i o u x . Jesus a n d M a r y C h a i n .p u n k o m . k o j u b r i t a n s k i n o v i n a r i iz t o g p e r i o d a z o v u p o s t . p r i m j e r i c e u s u s j e d n o j Italiji. k o r i s t i o u o p i ­ sivanju g r u p a i životnih stilova v e o m a sličnih z a g r e b a č k o j ili b i l o k o j o j u r b a n o j s c e n i s r e d i n e i d r u g e p o l o v i c e o s a m ­ d e s e t i h g o d i n a . C h r i s t i a n D e a t h . m l a d i u H r v a t s k o j su n e k o l i k o g o d i n a k a s n i j e . » G o t h s « je izraz k o j i se u m n o g i m z e m l j a m a . Cabaret Voltaire i m n o g e druge. Fields o f N e p h i l i m . M i s s i o n . taj se p o j a m u p o t r e b l j a v a o i u d r u ­ g i m z e m l j a m a . Suprotno mišljenju dijela s a m i h d a r k e r a . Č i n j e n i c a j e d a Joy D i v i s i o n p r e d s t a v l j a j u k u l t . spoj g o t h i c a i 255 254 . t e k s t a . speed metalaca. preslušavali i preslušavajući spajali. l a k o s u n e k i k l j u č n i b a n d o v i stariji o d u o b l i č a v a n j a stila u H r v a t s k o j . i k l j u č n e p j e s m e ( p o p u t B e l a D i v i s i o n . a p o j a m »post-punk« nije baš primjeren.b a n d . k a o i n j i h o v i vrš­ njaci na Z a p a d u . Riječ je o f r a g m e n t a c i j i r o c k . The C u r e . Sisters o f M e r c y . The Smiths. The Cult. d o ž i v l j a j i m a . u g o ­ đ a j e m i t o n o m .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA Moralna panika: darkeri L u g o s i ' s D e a t h g r u p e B a u h a u s ) . a d r u g i b a n ­ dovi na popisu o m e đ i v a č a darkerskog glazbenog prostora sugeriraju potrebu drugih pojmova.k u l t u r e . B a u h a u s . Bit p r o c e s a j e ista k a o i kod hard-coreovaca. n o Joy D i v i s i o n s u i m a l i v r l o š i r o k u p u b l i k u . jer » g o t h i c « k a o g l a z b e n o usmjerenje donekle pokriva najčešće b a n d o v e i darkerska stilska o p r e d j e l j e n j a . revolt koji je o k r e n u t p r e m a u n u t r a . M e đ u ovim b a n d o v i m a n a l a z e s e p r v e n s t v e n o senzibiliteti o p i s a n i k a o t a m n i j i p r a v a c p u n k a . Killing Joke. p o p u t Joy P o s t o j a n j e d a r k e r a starije j e o d m o r a l n e p a n i k e _kgjg se n j i m a b a v i l a . n a p i s a n e još 1 9 7 9 . i o p o ­ z n a t o m procesu prisvajanja »zvučnih entiteta« i »prerade« iskustva g l a z b e . gesti i o s t a l o g u s v a k o d n e v n o m ž i v o t u i i n d i v i d u a l n o / g r u p n o m stilu. . a p o s e b n o u A m e r i c i i V. Britaniji. i d a s u s e o n i nalazili redovito među ključnim »darkerskim« glazbenim p r e f e r e n c i j a m a (a na njih se »post-punk« k a o v r e m e n s k i b l i z a k ali d u h o v n o različit s m j e r o d » n o v o g v a l a « i o d n o s i ) . N a j p r i m j e r e n i j e j e koristiti o z n a ­ k u » d a r k « u z o z n a k u » g o t h i c « . rockabillycara i d r u g i h . L a i b a c h . različite b a n d o v e . koji su ( p o s e b n o u d o b a m o r a l n e p a n i k e k a d a su se osjećali u g r o ž e n i m a ) smatrali da je i s a m p o j a m k a o d e s k r i p c i j a s u b k u l t u r n o g stila z a g r e b a č k i p r o i z v o d i k o n s t r u k c i j a . T o č n o j e d a p o j a m pokriva heterogenije pravce i ukazuje na labavije o d r e đ e n e stilske g r a n i c e .

d a n c e « ) . n e k i su bili u s p j e š n i na široj svjetskoj d a r k / g o t h i c s c e n i . m o ­ ž e m o pretpostaviti da bi se unutar-stilske podvrste i d o n e k l e z a s e b n i senzibiliteti n a g l a š e n i j e f r a g m e n t i r a l i . ali i k a o ž e s t i n a . r i t u a l n o s t . plesali. m e l a n k o l i j a . izolacije. introvertiranosti. istovre­ m e n o s u n e k i b e n d o v i p r i p a d a l i i široj p o p k u l t u r i . K s e t a . dio sudionika darkerske scene sudjelovao je u plesnim ritualima posvećenja z v u k o ­ v a (iz s k l o p a o t p o r a i p r o t e s t a t a m n i j i m t o n o v i m a p r o t i v svjetski p r o k l a m i r a n e s r e ć e i p o t r o š a č k o g o p t i m i z m a ) a da i s t o v r e m e n o nije n i k a d s u d j e l o v a o u p r i z i v a n j i m a d u h o v a ili n e k i m s l i č n i m k u ć n i m e k s p e r i m e n t i m a s a o k u l t n i m p r a k ­ s a m a . industrial pravac. z a n i m a n j e za t e m e smrti. Jedan od m n o g i h subkulturnih stilova osamdesetih g o d i n a . negdje s l i k a k u l a i š i š m i š a . a neki su postali o p ć i m mjestima M T V p o p kulture. m a g i j s k i h ili sličnih) i n t e r e s a s t v o r e n i h č e s t o p r i j e ili m i m o n a s t a j a n j a s u b k u l t u r n o g stila. K a o što j e n e k i m š t e m e r i m a o s a m d e s e t i h d o b r o d o š l o stilsko p r o f i l i r a n j e i u r b a n i z a c i j a nastajućeg n o g o m e t n o g huligana kao subkulturnog lika. U k l u b o v i m a p o p u t J a b u k e ( g d j e j e prvi p u t s k o v a n izraz » d a r k . dakle raznoliki utjecaji i neka o p ć a mjesta rock g l a z b e . p r i m j e r i c e i z o ­ lacije. t e m e . N o . uz tipične »kreativne jezgre« koje o s i g u r a v a j u prostor i oblike artikulacije stila. S o b z i r o m na raznolikost. sudnjeg d a n a . transa. k a o i komercijalnim. k o m e r c i j a l n a . n a k i t a . a da nisu n i k a d p o - v e z a l i taj svoj interes s n e k i m p r a v c e m u r o c k g l a z b i . religije. g e s t i . o b u h v a ć a j u ć i p u n o širi k r u g p u b l i k e o d n a j š i r e g z a m i s l i v o g d a r k e r s k o g ili g o t h i c zajedničkog nazivnika. u o v o m s l u č a j u o p o r i j i izraz. d e p r e s i v n o s t . Postoje m l a d i koji su privučeni s a n j a r i c a m a . L a p i d a r i j a . n u m e r o l o g i j o m . f r i z u r e . negdje protesta izraženog u g r č u . p e n t a g r a m i . s r e b r o . p o v e z a n e n e k a d s a m o i z g l e d o m . ka­ zete. k o j i s u i z v a n a n a j č e š ć e bili d o ž i v l j e n i k a o p e s i m i ­ z a m . g o v o r tjeskobe koji m o ž e šaptati a m o ž e i ozvučiti bušilicu. s više ili m a n j e i n f o r m a c i j a i njihove glazbene »osobne povijesti«. R a z n o l i k i b a n d o v i i p r i p a d n i z v u ­ k o v i . na zajedničkoj glazbi i raspoloženjima zasnovanim oblicima efektivnih zajednica i saveza. popularnijim n a č i n o m izraženu t r a g i k u ž i v o t a ili l j u b a v i . I o v d j e k a o i d r u g d j e na subkulturnoj sceni m o ž e m o naći tvrđu i m e k š u s t r u j u . a p r e m a v a n z a j e d n i č k a je b i l a c r n a b o j a . s dovoljno labavim i dovoljno prepoznatljivim za­ jedničkim nazivnikom da omogućuje individualističke intervencije i zajednička obilježja o n o m e k o m e je do njih s t a l o .r o c k ( p o č e t n o m ) g l a z b e n o m projektu koji je izazvao specifičnu m o r a l n u p a n i k u prikazi­ v a n j e m t o t a l i t a r i z m a »uživo« u n a š i m k r a j e v i m a . stvorili s u z a j e d n i č k i n a z i v n i k » t a m n i h t o n o v a « . U slučaju L a i b a c h a (koji nije g o t h i c b a n d ali se često n a l a z i o u »zajedničkom nazivniku« iako ga je s a m o dio aktera pri­ h v a ć a o ) riječ j e o i n d u s t r i a l . Također. S o b z i r o m na p o z n a v a n j e razvoja sličnih scena. p u d e r n a l i c u . razmjenjivali p l o č e . m l a d i ljudi su se o k u p l j a l i . k a o što s u p o s t o j a l i i » d a r k e r i « ( o d ­ n o s n o l j u b i t e l j i o d r e đ e n i h z v u k o v a . k a o i p o s t a n o v i m a . i n f o r m a c i j e i s a m i o b l i k o v a l i svoju s c e n u i t i p o v e d r u ž e ­ nja. k o j a j e b i l a i v i s o k o t i r a ž n a . d a b i r a z v o j s a m e glazbe stvorio nove k o m b i n a c i j e i da bi neke n o v e g e n e r a c i j e p r i h v a t i l e v e ć o d b a č e n e ( j e z i k o m a k t e r a »isfu- 256 257 . i t e š k a c r n a šminka koja pridonosi »vampirskom« izgledu. a n e k a d čvršćim. ali i brojnost a k t e r a . N e k i od n a v e d e n i h b e n d o v a ostali su mali i n e p o z n a t i .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA hard rocka. p l e s a ili i m a g e a općenito) koji o d u d a r a j u u svojim središnjim p r e o k u p a c i ­ jama od ideal-tipskog drakule stvorenog dobrim dijelom i z v a n a . t a k o su sada profitirali i oni k o j i m a je zajednički nazivnik d a r k / g o t h i c scene o m o g u ć i o širenje i specifično profilira­ nje vlastitih ( o k u l t n i h . o k u l t i z m o m i m a g i j o m . križevi. te b l i ž e i d a l j e s l j e d b e n i k e . m o ž e m o zaključiti da j e d a r k e r s k i stil u k l j u č i v a o r a z n o l i k e a k t e r e . ili izrazili s v o j a u n u t a r n j a g i b a n j a v a n j s k i m o b i l j e ž j i m a p o p u t o d j e ć e . z a g r o b n o g života. a l i i u n u t a r a u t e n t i č n e s c e n e k o j a svoj stil p o s r e ­ d u j e d a r k / g o t h i c g l a z b o m . depresije.

U t o m p r v o m tekstu. k a o i m n o g i m d r u g i m okultnim tehnikama. nije b i o o d m a h p r e u z e t o d v e l i k i h i e t a b l i r a n i j i h m e d i j a . l j u b a v p r e m a krvi i o b l a č e se u c r n o . p i s a n o m tipičnim senzacionalističkim stilom od postojanje negira kojega omladinske novine da u komitetima za nisu i m u n e . miliciju i društveno političke organizacije službeno ne postoje. M o r a l n o j panici o k o d a r k e r a p r e t h o d e tekstovi M a r i ­ j a n a G r a k a l i ć a . 1 9 8 7 . T i s u t e k s t o v i izlazili u D a n a s u i izazvali p o l e m i k e z b o g n e g a t i v n o g s t a v a p r e m a m n o g i m d u h o v n i m z a j e d n i c a m a . a p o s l i j e n a s t a v l j e n uz n u ž n e m i s t i f i k a c i j e . u Z a g r e b u egzistiraju g r u p e m l a d i h koje sebe nazivaju darkerima. bili u p o z n a t i i k o j i ć e n a različite n a č i n e d o č e k a t i s k o r u j a v n u p r o v a l u » s p o ­ znaja« o d a r k e r i m a . n a v o ­ đ e n j e m i z d v o j e n i h r e č e n i c a (»izjava«) m l a d i h p o p u t » H r v o j e 25Q . i a k o je to p e r i o d u k o j e m već kreću glasine u ro­ d i t e l j s k o j k u l t u r i i o b l i k u j u s e n e f o r m a l n i s t a v o v i svih o n i h k o j i s u s a s u b k u l t u r n i m s t i l o m . « (Perić. s a t a n i z a m . istočnjačkim religi­ j a m a . t e c h n a i niza n o v i h z v u k o v a d e v e d e ­ setih. uključujući i nove tekstove istog a u t o r a o s a m i m darkerima.URBANA PLEMENA rane«) b a n d o v e i stilska o b i l j e ž j a d a j u ć i i m neki n o v i ž i v o t prije eksplozije r a p a . i a k o s e » n j i h o v o obrazloženjem » O N O I DSZ«. ili n a p r o s t o p r i s u t n o š ć u j e d ­ n o g u o č l j i v o g i m a g e a m e đ u m l a d i m a . do »prirodnog« razvoja naše lokalne nije došlo (osim a k o u skladu sa C o h e n o v i m u p o z o r e n j i m a s p r a v o m n e o č e k u j e m o m o r a l n u p a n i k u u vezi v e ć i n e s u b k u l t u r n i h s t i l o v a ) jer j e m o r a l n o m p a n i k o m p r e k i n u t r a z v o j j e d n e šire s c e n e . 1 9 8 7 . furaju se na mračnjaštvo. N o . a citirat će se u d o b a p a n i k e . v e ć u » l e a d u « n a j a v l j u j e d a . koji s u s e o p ć e n i t o b a v i l i s o t o n i z m o m . y o g o m i d u h o v n i m p r a k s a m a . ) I z » a n k e t e « m e đ u m l a d i m a izvlači s e z a k l j u č a k o smrti k a o n o v o m životu za d a r k e r e i. 1 2 . k o j i je o b j a v l j e n u P o l e t u 2 5 . Prvi tekst o d a r k e r i m a . p o m i s l i l i b i s m o d a s e r a d i o subverziji d i s k u r s a . da nije c j e l o k u p n o g t o n a .

koji je o b i č n o p i t a o »tko t i j e u m r o . tražili i n f o r m a c i j e . a d r u š t v o nije b i l o t o l i k o z a t v o r e n o d a n e b i o m o g u ­ ć i l o i n t e l e k t u a l c i m a s v o j e v r s t a n p r o t e s t .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA ( 1 6 ) : V o l i m krv. Započinje pe­ riod l a n č a n e reakcije i medijske »kotrljajuće g r u d e snije­ ga«. z a b i l j e ž e n je niz s l u č a j e v a z a b r a n e i z l a s k a . a te su vijesti b i l e p o t k r i j e p l j e n e r i j e č i m a V e r e Jurjević. ne s a m o iz Hrvatske n e g o iz cijele bivše J u g o s l a ­ v i j e . K a d a j e jedan razred zagrebačke srednje škole reagirao na oglas­ nu knjigu koja je zabranjivala crnu o d j e ć u tako da je slje­ deći d a n svatko d o š a o sa bar jednim dijelom o d j e ć e crne boje. Z a g r e b su tih d a n a p o h o d i l e novinarske e k i p e iz d r u ­ g i h r e p u b l i k a . o 1 0 0 0 d o 1 5 0 0 d a r k e r a u Z a g r e b u . ali mu je kostur u lošem društvu. i v e ć i n o m ponavljali sličnu priču o n a v o d n o m postojanju sekte » c r n a ruža« k o j a d j e l u j e m e đ u d a r k e r i m a . g d j e je obitelj Jurje­ vić ž i v j e l a . uz B a c h a i W a g n e r a . sotonizma m e đ u d a r k e r i m a . U p o t r a g u z a i n ­ f o r m a c i j a m a uključene su i institucije sistema p o p u t »dele­ g a t s k o g pitanja« na sjednici k o n f e r e n c i j e »SSRNH« g d j e su s e svi s l a g a l i o k o p r o c j e n e » j a v n o s t j e u z n e m i r e n a « . r a d i o e m i s i j e ) . direktor » o d g o j n o obrazovne ustanove« je u p o m o ć p o z v a o p o l i c i j u ! R o d i t e l j i su se j a v l j a l i u k o n t a k t e m i s i j e . ili b i l o k o j e g d r u g o g p r o s t o r a u g r a d u . z g r a b i l i su t e m u i p a n i k u u r o d i t e l j s k o j k u l t u r i d o v e l i do h i s t e r i j e . n a b r a j a l i a u t o r e p o p u t B a u d e l a i r e a ili P o e a . U g r a d u je v l a d a l o stanje p o p u t udžbeničkih opisa m o b i l i ­ zacije p r e d nesreću.p r e ­ bijanje darkera. Došlo je do lova na m l a d e ljude u c r n o m . p u n k ? « p r i j e u d a r c a . i a k o ć e s e m e d i j s k i p r i č a o d a r k e r i m a još d u g o v u ć i . ili d r u k č i j i g o v o r o p r o b l e m u subkulture m l a d i h . jer g l a s i n e s u u p u ć i v a l e ( a d j e l o m i č n o s u svi z a p a z i l i c r n u b o j u n a t i s u ć a m a m l a d i h u t o m p e r i o ­ du) na velike brojke koje d a r k e r e i njihove prijatelje. t r a ž e ć i p o g r o b l j i m a d a r k e r e i vijesti o s a ­ m o u b o j s t v i m a . » U b i j a li m i r i s c r n e ruže« p i t a l i su n a s l o v i . n e g o o početnom materijalu o n o g tipa m o r a l n o g poduzetništva k o j i ć e inkvizicijski z a m a h d o b i t i u b r z o . Panika u roditeljskoj kulturi je bila velika. D r u g i m e d i j i s u n a s t a v l j a l i p r i č u s p e k u l a c i j a m a o n a ­ č i n i m a n a k o j i d a r k e r i o d l u č u j u »tko j e s l j e d e ć i « d o n o s i l i popise bandova. što s u m n o g i p r e n o s i l i (Vjesnik. u s v o m o c r t a v a n j u d a r k e r s k e scene koja je poprimila oblik m a s o v n o g suicidalnog p o ­ kreta. A r e n a . k a o tempiranu suicidalnu. K o d dijela štemerskih aktera a u t o m a t ­ ski j e b i l o p o t a k n u t o s p a s o n o s n o rješenje p r o b l e m a . nije riječ o i r o n i j i . do p u n o bolnijeg štemerskog p r e p a d a . o b j a v l j e n j e s e p a r a t . Ukinute su glaz­ bene slušaonice i klupske večeri sa d a r k i g o t h i c g l a z b o m . m a j k e p e t n a e s t o g o d i š n j e Ive k o j a s e u b i l a . U » O k u « o d 2 5 . o d d o m a d o š k o l e . o p e t n a e ­ stak d a r k e r s k i h s a m o u b o j s t a v a . i p o t r e s n i m m a j č i n i m s v j e d o č a n s t v o m z a p r a v o stvorio scenario koji su drugi n a d o p u n j a v a l i . o kultu smrti. d v i j e s t r a n i c e t e m e » d a r k ili o m l a d i n a u t a m i « g d j e se r a s v j e t l j u j e s o t o n i s t i č k i d i s k u r s i pružaju izvještaji iz »improviziranog modernog pakla«. d a r k e r i m a i p r e t p o ­ stavljenim utjecajem takvog društva na Ivino s a m o u b o j ­ stvo. č a k i u š k o l u a k o se znalo da u razredu »ima darkera«. p o p u t uzbune u C o h e n o v o j analogiji sa upozorenji­ ma na n a d o l a z e ć u nesreću. O v a k o v i s o k i i n t e n z i t e t p a n i k e nije m o g a o d u g o t r a j a t i . Presudnu ulogu u smirivanju situacije o d i g r a l a je policija. p r i k l j u č e n j e š t e m e r a o m o g u ć i l o j e fizičku e s k a ­ l a c i j u . od primjera novinarskog nuđenja novaca za fotografiranje na g r o b l j u . Dnevni i tjedni listovi. k a f i ć a . 2 . N o . H i s t e r i j a j e b i l a d e s t r u k t i v n a . kafiću G a r u d a . k n j i g a m a p o p u t S t e p s k o g v u k a ili Slike D o r i a n a G r a y a . samoubojstva. r a d i o i televizija. . 1 9 8 8 . T a j iskaz j e detaljnije smjestio priču u D u g o Selo. t r a m v a j a . okultnu i sotonističku b o m b u smje­ š t a j u m e đ u »sve n a s « . Potvrdila su se stara Beckerova razlikovanja 2ĆI 2ĆO . U k u s n a je«. zapravo zagrebačkih omladinskih klubova. g d j e j e o d b a č e n o p o s t o j a n j e c r n e ruže i m l a d i h d a r k e r a s a m o u b o j i c a . javnim tiskovnim konferenci­ j a m a na kojima su dati p o d a c i o svim s a m o u b o j s t v i m a .

nakit i d r u g a obilježja počela simbolizirati darkere. u drugoj polovici osamdesetih uključuje i »revival« r a n o g r o c k ' n ' r o l l a . O g r o m n a v e ć i n a m l a d i h k o j a j e č i n i l a s c e n u d a r k e r ­ skih. zatim su o d j e ć a . da bi n a k o n o d r e ­ đ e n o g vremenskog perioda (u o v o m slučaju od o k o dvije godine) diferencijacija i stvaranje pod-stilova ukazivalo više n a f r a g m e n t a c i j u n e g o s e g m e n t a c i j u . g d j e se u elementi­ m a s i m b o l i č k o g sustava m o ž e n e š t o o t o m o d n o s u i o d č i t a t i . U Z a g r e b u p o s t o j i više g e n e r a c i j a r o c k a b i l l y c a r a . b e z o n i h p o s r e d o v a n j a k o j a n a različite n a č i n e ( k a o k o d m e ­ t a l a c a . s e n z i t i z a c i j a i e s k p l o a t a c i j a . N a k o n s m i r i v a n j a m o r a l n e p a n i k e p o s l j e d i c e s u s e još d u g o osjećale. javnosti. Sve b i t n e k a r a k t e r i s t i k e (uz n e š t o d r u k č i j i r e d o s l i j e d . provoditelj pravila je o d i g r a o ulogu smirujućeg ak­ t e r a . o d Stray C a t s a . r a d i k a l n a r a z l i č i t o s t p o ­ obrazaca spolnih u l o g a . na ulicama je bilo m a n j e mladih obučenih u c r n o . r a v n o d u š n o s t . sve t o m o ž e biti prisutno unutar m i j e n j a j u ć i h ali prepoznatljivih okvira ne- 2Ć2 2Ć3 . Rockabilly: vječni James Dean? O p ć a f r a g m e n t a c i j a stilova vezanih uz glazbu i posre­ dovanih glazbom. p u t e m » r o c k a b i l l v « g l a z b e . tako da je na kraju crna boja (i image) postala s i m b o l o m devijantnog statusa. K a o i u m n o g i m sličnim slučajevima k a d a je riječ o p r i h v a ć a n j u i r a z v o j u n e k o g s u b k u l t u r n o g stila. d i o n o s i t e l j a stila s e p o v u k a o . s t v a r n a i r i t u a l i z i r a n a a g r e s i v n o s t . iz i m a g e a rockabillycara m a l o je tko iščitavao raznoliki spektar osjećaja i orijentacija vezanih uz v e ć i n u d r u g i h subkulturnih stilova na sceni. K a o što j e p u n k e r s k a e n e r g i j a d o b i l a o d g o v o r u n o v o m v a l u h e a v y m e t a l a . Prvo j e p o j a m d a r k e r a d o v e ­ d e n u vezu sa s a m o u b o j s t v i m a (devijantni status). R o c k a b i l l y stil j e z a n i m l j i v s o c i o l o g i j i s u b k u l t u r e u H r v a t s k o j jer p r e d s t a v l j a p r i l i č n o »čist« s l u č a j i n t e r v e n c i j e u s v a k o d n e v n i ž i v o t . nije n i k a d s a z n a l a što su u o p ć e z a j e d n i č k o sa s a m o u b o j s t v i m a i » c r n o m ružom« ikad imali. p o n o v i l e su se u n a š e m p r i m j e r u . a d i o j e b i o o s n a ž e n i inspiriran m e d i j s k o m k a m p a n j o m . o d b i j a n j e . tako da su se tek n a ­ k o n k a m p a n j e p o j a v i l i g r a f i t i p o p u t » d a r k lives« s a d o b r o n a u č e n i m g r a d i v o m . gothic. i o v d j e m o ž e m o naći p e r i o d »početka« u k o j e m pre­ v l a d a v a zajednički nazivnik ( p o p u t »rockabillv«) i u n u t a r k o j e g a razlike p r i d o n o s e s e g m e n t a c i j i . lako je James D e a n »buntovnik« (u p e r i o d u u k o j e m je njegova generacija u Hrvatskoj osamdesetih zapravo ro­ diteljska). odstupanje od tradicionalnih Primjerice: sukob. koje p o z n a j e m o iz britanskog konteksta. z b o g i m e n a svoje izdavačke k u ć e koje se p o k l o p i l o s i m e n o m kafića u D u g o m Selu!?) uz o n a j tipični proces koji C o h e n zove s i m b o l i z a c i j o m i k o j i s e z a m j e n o m p o j m a m o d ili r o c k e r s a » d a r k e r « n i m a l o n e m i j e n j a . prezir.k r i ž e m o k r e n u t i m n a o p a k o i tri š e ­ stice. U o v o j situa­ ciji. t a k o j e t a ista e n e r g i j a d o b i l a još j e d n u r e p l i k u . intenzitet i n e p o s t o j a n j e sudskih »ceremonija degradacije«) mobilizacije roditeljske kulture i medijskog stvaranja m o r a l ­ ne panike. p u n k e r a ili d a r k e r a ) u k l j u č u j u m i n i m a l n o n a z n a č a vanje o d n o s a s d o m i n a n t n o m k u l t u r o m .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA m o r a l n i h poduzetnika i provoditelja pravila. š i r e n j e m r e ž e (u k o j u su č a k upali i pripadnici H a r e Krishna zajednice. I s k r i v l j i v a n j a i p r e u v e l i č a v a n j a . a t a j stil j e b i o p r e p o z n a t i o d d r u g i h a k t e r a na subkulturnoj sceni. i s r o d n i h senzibiliteta u najširem k r u g u od »kreativne jezgre« do p o v r e m e n i h s l j e d b e n i k a .

to je o n o što k a r a k t e r i z i r a m n o g e s u b k u l t u r n e s t i l o v e i što m o ­ ž e m o pratiti u različitim v r e m e n s k i m r a z d o b l j i m a . m e đ u n a r o d n o j sceni g l a z b e n i h stilova i sceni n e f o r m a l n i h g r u p a m l a d i h koji te stilove p r i m a j u . i »Kulušiću« imali o s j e ć a j s t v a r a n j a s c e n e . K l a s i č n i i m a g e J a m e s a D e a n a . Stray C a t s a ) o ž i v l j a v a j u u o s a m d e s e t i m g o d i n a m a .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA č i j e g s t i l a . d a k l e recepciju zvuka. bez o b z i r a n a p u r i t a n s k a o d r e đ e n j a t a d a š n j e a m e ­ ričke kulture. usvajajući o d r e đ e n u dinamičnost nastalu širenjem rocka kroz p o d r u č j a » p u n k o i d n i h « i s l i č n i h i z r a z a . A k o je svojevrsna »invencija tradicije« ( H o b s b a w n ) obilježila nasta­ nak rock-kulture (i unutar nje posebnih s k l o p o v a m e đ u koje spada i »plemenska umjetnost ukrašavanja rockerskih kožnih jakni« (Nuttall. uz »prvu informaciju«. zaokruženog stila r o c k a b i l l y c a r a n i j e b i l o . n e g o je za krug prvih p r i m a l a c a i s t v a r a l a c a stila i m a l a status P o č e t k a . l e d je b i o v e o m a b i t a n . u kojoj se rockabilly z v u k o m (izme­ đ u o s t a l o g ) e v o c i r a j u slike J a m e s a D e a n a . postojalo je jezgro o r g a n i ­ z a t o r a i p r v e v j e r n e p u b l i k e . prerađuju i n a n o v o stvaraju u svom sva­ k o d n e v n o m životu. osjećaj stvaranja scene i s a m o p o s t a v l j a n j a i s a m o p r o m o v i r a n j a sebe kao n o v o g aktera na sceni. o n d a je p o t r e b n o njenu re-invenciju sagledati u k o n k r e t n o m k o n ­ tekstu. iz r a z l i č i t i h k v a r t o v a i s r a z l i č i t i h s c e n a . te djelovali menađerski i organizacijski. K a o i u m n o g i m sličnim slučajevima. i to je s o b z i r o m na t a d a š n j u širu scenu u Zagrebu bilo sasvim opravdano. Nije p r o b l e m dešifrirati o n a o p ć a mjesta rock-kulture čijim se »izvornim vrijednostima« rockabilly vraća. u p r v o m p l a n u s u bili m l a d i n o s i t e l j i s t i l a . Premda je n e m o g u ć e zamisliti stvaranje rockabilly sce­ ne bez rockabilly zvuka. t e niz m a n j i h n e f o r m a l n i h g r u p a i p o j e d i n a c a . Elvisa Presleyja i d r u g i h »sa s a m o g p o č e t k a « . »Đuri«. N a r a v n o . T a k o su i akteri »prvih« » r o c k ' n ' r o l l « t u l u m a (zapravo rockabilly. m o ž e m o naći i u našim k r a j e v i m a . i istim t i m z v u k o m ( k o d . Presleyja 9Ć4 ?Ć5 . za m n o g e a d o l e s c e n t e koji su se t a d a priključivali. p a a k t e r k o j i p r e d s t a v l j a č e t v r t u ili p e t u g e n e r a c i j u p u n k e r a m o ž e i g r a t i u l o g u P o č e t k a . b i l o k a o k o n s t i t u t i v n i d i o i m a g e a ili n j e g o v p r i ­ v j e s a k . b i l o k a o p r o m i š l j e n a i n t e r v e n c i j a ili » s l u č a j n a « p o putbina koju je netko d o b i o na putu usvajanja i preuređe­ n j a stilskih e l e m e n a t a . ) i a k o je tijekom dvadesetak g o d i n a t a k u l t u r a p r i l i č n o u t j e c a l a n a vlastitu p r i s u t n o s t u n u t a r » m a i n s t r e a m a « ili d i j e l o v a d o m i n a n t n e k u l t u r e . s v e ć i m ili m a n j i m u p o r i š t e m u široj. 1 9 6 8 . k a o i percepcija središnjih p r e o k u p a c i j a koje se izražavaju p o ­ n a š a n j e m . r e c i ­ m o . n i j e m o g l a biti s a m o »obična« večer. važnu u l o g u su odigrali i nešto odrasliji a k t e r i k o j i su i m a l i p r i s t u p » i n f r a s t r u k t u r i « i k o j i su s t v a r a l i m e d i j s k e slike. revivalističkog usmjerenja) u »Komi«.i n v e n c i j e j e d n e t r a d i c i j e k o j a je u d o b a Elvisa Presleyja d j e l o v a l a k a o s u p r o t n a o n o m t i p u t r a d i c i o n a l i z m a k o j i . čiji s e b r o j n a k o n s v a k o g v e ć e g p a r t y j a ili k o n c e r t a p o v e ć a v a o . p r v e n s t v e n o o d i j e v a n j e i i m a g e u o p ć e . pojavu specifičnog i m a g e a . k a o u s l u č a j u p u n k a d e v e d e s e t i h . upotrebljavaju. t a k a v p r o c e s p o k r e n e i bez n o v e z v u č n e h i b r i d i z a c i j e k o j a r e a k t u a l i z i r a » o r i g i n a l n i « z v u k . u Hrvatskoj osamdesetih. koji su se i sami priključili stvaranju r o c k a b i l l y c a r s k e s c e n e . veliku u l o g u odigrali su drugi dijelovi i z g r a d n j e stila. i za. »Lapu«. š t o z n a č i i s r a z l i č i t i m p r e t h o d n i m ili p a r a l e l n i m s u b k u l t u r n i m i d e n t i t e t i m a . Rock'n'roll večer. P o n e k a d se. organizaciju »tematskih g l a z b e n i h večeri (rockabilly t u l u m a ) i kasniji n a s t a n a k d o ­ m a ć i h b a n d o v a . n o t a k a v niz m o g u ć i h i n t e r p r e t a c i j a teže se iščitavao iz p o j a v e r o c k a b i l l y c a r s k o g identiteta na d o m a ć o j subkulturnoj sceni. neorockerskog. I p a k . n e g o je z n a č a j n o postaviti pitanje o p o ­ s l j e d i c a m a r e . i s n a ž a n v i z u a l n i i d e n t i t e t k o j i s u p r v i a k t e r i stvorili b i o j e u t o m t r e n u t k u p o t p u n o n o v . S u d j e l o v a n j e u » s a ­ m o m početku«. K a k o s a m i a k t e r i p r i č a j u . m a k o l i k o j e p r i z i v a n j e s t a r i h h e r o j a r o c k ' n ' r o l l a m o g l o biti poznato i blisko dijelu roditelja novouspostavljenog akte­ ra.

m a ­ d a s u b a s e b a l l j a k n e i m a l e istu t e ž i n u .Benjamin Perasović i prvih r o c k e r a . Elementi vizual­ n o g identiteta su sljedeći: . tirkizne. a m o g l e su biti i više š p i c a s t e i z a o b l j e n i j e . To je vrijeme (Među 266 .č a r a p e .»v/estern« k r a v a t e . . J e d a n m a n j i b r o j l j u d i n a s c e n i (tediji) n o s i o j e d u ž e s a k o e . r i t u a l a i s t v a r a n j a s c e n e . crno bijele. o n e su p r i v l a č i l e pažnju o b l i k o m i b o j o m . Sav t r u d . frizura.m a r a m a . kao i metalni okviri za vrh kragne na košulji. p o m o g u ć n o s t i Levisov poznati 5 0 1 m o d e l . » M o ­ rao si imati creepers/ce«. z a d i o a k t e r a n a j p o ž e l j n i j a j e bila k o ž n a . s d v i j e š p a g i c e i b r o š e m k o j i ih s p a j a .cipele.h l a č e . g r a d o v i m a London je bio najcjenjeniji). . jednobojne ljubičaste. pro­ šarane. b i o je o b o g a ć e n n o v i m e l e m e n t i m a . jarkih i n e u o b i č a j e n i h b o j a . s u m e t n u t i m krznom itd. a p o ­ s t i z a n j e što k o m p l e t n i j e g i m a g e a b i o j e d o b r o v o l j n o iza­ b r a n i z a d a t a k ( z b o g o p ć e krize u z e m l j i i p r i l i č n o t e ž a k m n o g i m a ) većine tadašnjih rockabillycara. i d e a l s u b i l e t r a p e r i c e . o d v i j a j u se u k o n t e k s t u d r u š t v a č i j u d u b o k u krizu p r i z n a j u i službeni ideolozi s a m o u p r a v n o g socijalizma.j a k n a . j e d a n od važnijih »detalja«. po mogućnosti crvena s bijelim š a r a m a ali bilo je i d r u g i h b o j a . . ljubi­ časte. plavo-žute. sa zatamnjenim kragnama. . o d s t r i p a d o b a n d a ili g r a d a . p o p u l a r n a »kokotica«. k a o i » h e r i n g t o n k e « . visokog »simbo­ ličkog kapitala«. . ružičaste. naglašava jedan od tadašnjih rockabillyija. m o g l o se naći raznih k o m b i n a ­ cija. sve n a s t o j a n j e o k o n a v e d e n i h stilskih o b i ­ lježja i svi o s t a l i o b l i c i d r u ž e n j a . . o d n o s i se na cipele »creepersice«. poput kaputića. o p o n a š a n j e nekoliko varijanti »klasičnih« rock'n'roll frizura. To su cipele s d e b e l i m ravnim d ž o n o m .m a j i c e s n e k i m m o t i v o m iz š i r o k o s h v a ć e n e (rani) r o c k i k o n o g r a f i j e .

a s d r u g e strane s a m a scena i na njoj p r i s u t n a p r i ­ h v a ć a n j a ili n e p r i h v a ć a n j a v a r i j a c i j a u i m a g e u i e v e n t u a l n o s u g e r i r a n i h p o r u k a o n e č i j e m s o c i j a l n o m s t a t u s u . a to se ne k u p u j e n o v c e m . s j e d n e s t r a ­ n e . j a k n e i o s t a l e stvari morale nabavljati u inozemstvu. uvijek igra neku ulogu u procesu subkulturalizacije adolescenta i u procesu socijalizacije o p ć e n i t o . r o d i t e l j s k i d o m čiji s a m s o c i j a l n i p o l o ž a j p r o c j e n j i v a o na o s n o v u p o z n a v a n j a dijela ljudi sa scene i r a z g o v o r a s n j i m a . g d j e u n u t a r d r u ž e n j a i p o j a v e škvadri na za­ j e d n i č k o j s c e n i d o i z r a ž a j a d o l a z e »čvršće« o s o b i n e i n a ­ stup koji osigurava liderske pozicije. r a d n i č k i h o b i ­ telji. j e r n a s t a j e u vrijeme redukcija električne energije. V i s o k i status n a sceni m o g a o j e t a k o ovisiti o k u p o v n o j m o ć i n e č i j i h r o d i t e l j a (jer o n i k o j i su u l a g a l i u i z g l e d i stilska o b i l j e ž j a n i s u b i l i k r i t i z i r a n i n e g o c i j e n j e n i ) . N e b i b i l o u p u t n o p o s e g n u t i z a rastez­ ljivim p o j m o m s r e d n j e k l a s e . a h e r i n g t o n k u o b u ć i z a susret u k a f i ć u ili n a n e k o m s l i č n o m okupljalištu. d o k je netko drugi bio sretan s j e d n o m od n a v e d e n i h j a k n i . i t o n e s a m o u s v o j i m e k o n o m s k i m d i m e n z i j a m a i nekad doslovno presudnom količinom novca s kojim neko d o m a ć i n s t v o raspolaže. t u s u s e tražile n e k e d r u g e kvalitete. zaključiti na osnovi spe­ c i f i č n e ( n e ) d o s t i ž n o s t i m a t e r i j a l n i h p r e d m e t a r o c k a b i l l y stila o s o c i j a l n o m statusu n j i h o v i h r o d i t e l j a i d e f i n i r a t i ga »višim« bilo bi p o g r e š n o . o d m a h n a m se n a m e ć e či- njenica heterogenosti. T o je. Roditelj­ ski d o m . Poznavajući d i o scene i škvadri koje su je činile. To bi m o g l o nekoga na­ vesti n a p o m i s a o d a s u s e r o c k a b i l l y a k t e r i r e g r u t i r a l i i z viših s l o j e v a d r u š t v a . i da su se c i p e l e . ali u k l j u č u j e t e m p e r a m e n t i b u n t o v n i č k i i m a g e k o j e g s e r o c k a b i l l y stil n e m o ž e o d r e ć i . jer bi t i m e z a m a g l i l i d i n a m i k u između evidentnih i značajnih materijalnih razlika unutar j e d n e s u b k u l t u r n e g r u p e . U vezi sa socijalnim statusom roditelja. k a o i o n i h k o j i m a roditelji p r i p a d a j u višem s o c i o e k o ­ n o m s k o m s t r a t u m u . N a toj strani ( k o j u a m e r i č k i s o c i o l o z i p e d e s e t i h i b r i t a n s k i s e d a m d e s e t i h s m j e š t a j u u niže klase) o b n o v l j e n o j e »tjelesno« d o k a z i v a n j e k o j e n a j č e š ć e n e ide d o »štemerskih« d o k a z i v a n j a . jer z a v i s o k i status u d i m e n z i j i b u n t o v n i š t v a i l i d e r s k e p o z i c i j e u g r u p a ­ m a nije b i l o d o v o l j n o i m a t i s k u p u i p r o f i l i r a n u o d j e ć u . A k o p r o m o ­ t r i m o e l e m e n t e b i t n e z a i m a g e r o c k a b i l l y stila. M e đ u t i m . n a l a z i m o i o n e koji d o l a z e iz nižih. uvođenja depozita na o d l a s k e u i n o z e m s t v o .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA (bez o b z i r a n a g o d i n u ili d v i j e r a z l i k e k a d a s e u » r o c k a b i l | y škvadre« uključuju pojedinci s k o j i m a su v o d e n i d o d a t n i razgovori za potrebe o v o g rada) k a d a grafit »živimo u mraku« (napisan na zgradi tadašnjeg Elektrotehničkog fa­ k u l t e t a . Z b o g d i m e n z i j e » d e č k a s a ulice« »iz k v a r t a « . u v r i j e m e u k o j e m je e k o n o m s k u krizu p r a t i l o d a l j n j e i n z i s t i r a n j e n a i d e o l o g i j i s a m o u p r a v ­ n o g socijalizma i jednopartijskog m o n o p o l a . izborivši n a teži n a č i n o d r o d i t e l j s k o g p o ­ k l o n a o v a j g o t o o v o selekcijski p r a g identiteta i d o k a z i v a n j a stilske g r u p n e p r i p a d n o s t i . u o č i t ć e m o da je većinu odjeće i o b u ć e bilo n e m o g u ć e p r o n a ć i u d o ­ m a ć i m d u ć a n i m a . na k o n c e r t u k o ž n o j . bili d e t e r m i n i r a n i i e k o n o m s k i m k r i t e r i j i m a . m o ž e m o sagledati dva bitna aspekta života r o c k a ­ billy g r u p a k o j a u t j e č u n a p r o c j e n u u t j e c a j a m a t e r i j a l n o g s t a t u s a o b i t e l j i n a p r i p a d n o s t t o m stilu. među pripadnicima prvih aktera r o c k a b i l l y s c e n e . T a k o j e n e t k o i m a o d o v o l j n o n o v a c a z a sve tri p r i z n a t e j a k n e . ( i a k o s v a k a š k v a d r a u o p ć e n e m o r a biti t e r i t o r i j a l n o z a s n o v a n a ) ?68 269 . u d o b a d o k n j i h o v b r o j nije p r e l a z i o d v i j e stotine. i a k o n e s u m n j i v o d i o a k t e r a dolazi u p r a v o iz t o g sloja. pa se u »tjelesnoj« d i m e n z i j i sreću k l a s i č n i a s p e k t i » k v a r t o v skih« škvadri. d a n a s FER-a) t r e b a shvatiti (i) d o s l o v n o . kućne atmosfere i tipa o d g o j a . n e g o i sa svim ostalim s f e r a m a utjecaja. uz ostale. B i t n o j e u o č i t i k a k o j e n a istoj sceni nastalo n e k o l i k o t i p o v a identiteta koji su. d a j e n j i h o v a stilska p r i p a d n o s t o d r e ­ đ e n a u d o b r o j mjeri socijalnim statusom roditelja. p a j e m o ­ g a o u š k o l u ići u b a s e b a l l j a k n i . a l i t o n i j e b i o j e d i n i t i p i d e n t i t e t a .

gdje si ga p o v r e m e ­ no m o g a o kupiti. s a m o učvrstiš k o s u . jer r a z u m l j i v o j e d a s u n a s c e n i p o s t o j a l i m n o g i »prijelazi« i da k o n k r e t n i a k t e r i nisu u v i j e k s l i j e d i l i »čiste t i p o v e « . u centru. stvorena je o d r e đ e n a ravnoteža statusu do kojeg se na sceni dolazi k u p o v n o m m o ć i .. O v o s u stvarni p r i m j e r i . To i ne s p o m i n j e š . Teško ga se m o g l o naći. o n d a su se o d r e đ e n e g r u p e imale veću m o g u ć n o s t profilirati i po obilježjima razlike »finih. Pošto je na r o c k a b i l l y sceni u p r v o j fazi b i l o n a g l a š e n o p o s t o j a n j e š k v a ­ d r i . svatko je s t v a r a o s v o j u m a l u r a d i o n i c u . ali i o n i m a iz nižih s l o j e v a o m o g u ć u j e t r a d i c i o n a l n o d o k a z i v a n j e i stjecanje u g l e d a n a p l a n u liderstva z a s n o v a n o g n a č v r š ć i m . u p a d l j i ­ v o m i b i t n o m e l e m e n t u r o c k a b i l l y stila. t a k v i o s n o v n i t i p o v i jesu p o s t o j a l i . Z a n i m l j i v p r i m j e r u n u t a r t o g »svijeta d o v i t l j i v o s t i « Riječima samih predstavlja frizura i načini r a d a na vlastitoj frizuri. u kojoj. primjerice. to je bilo super. N o . gel ti nije bio d o v o l j a n .. a k a d s e scena proširila sa dvije stotine na dvije tisuće l j u d i . cijenio si čovjeka. n e b i v j e r o v a o š t o s e sve 270 . b o g a t i h « i »žestokih d e č k i iz k v a r t a « s još više m e đ u t i p o v a i » p r i j e l a z a « . s v o j e v r s n a r a v n o t e ž a o k o j o j je riječ s v j e d o č i l a je o raspodjeli utjecaja. a l i t r e b a o t i j e b r i l j a n t i n . t o s e t r a ž i l o . A k a d nisi. pristojnih. ali i z a b r a n i n a m j e r n o z b o g z a o š t r a v a n j a p i t a n j a o s o c i o e ­ k o n o m s k o m p o l o ž a j u roditelja koji m n o g i autori s m a t r a j u snažnom determinacijom tipa adolescentske subkulturali­ z a c i j e . S a m i a k t e r i u k a z u j u n a s v o j e v r s t a n »svijet d o v i t l j i v o s t i « koji je n a s t a o na o s n o v u n e p o s t o j a n j a uvjeta za n a b a v u m n o g i h p r e d m e t a p o t r e b n i h u o b i l j e ž a v a n j u stilske p r i p a d ­ nosti. p u n o ti je p o m o g a o . Postojala je jedna a p o t e k a . » m u š k i m « p r i n c i p i m a š k v a d r i u k o j i m a »prefini« d e č k o n e m o ž e v o d i t i g l a v n u riječ. novac daje neko­ m e v e ć u m o g u ć n o s t i z r a ž a v a n j a i s t j e c a n j a u g l e d a . a k t e r a : » Č u j . b u n t o v n i č k o g i žestokog i m a g e a .Benjamin Perasović i potrebe postizanja specifične karizme. onaj tko ti je d a o informaciju gdje ga možeš nać. b u n t o v n i j i m .

« » M a . o v d j e j e p o t r e b n o r a z m o t r i t i k a k o »tvrđi« d i o u s v a j a e l e m e n t e stila. pa tek o n d a g l a z b o m . bili j e d n a k o v a ž n i k a o i g l a z b a . crvene m a r a m e . k a o što j e l a b a v i j i o k v i r p r i v l a č a n d r u g i m a . unutar ta­ d a š n j e g konteksta s o c i j a l i z m a i p o n u d e r o b e (a uz p r e d m e t e p o t r o š n j e t a k o đ e r vezane »situacije r a n g i r a n j a « i p r o c j e n e »razina ukusa« o d r e đ e n i h društvenih g r u p a ) p r e u z i m a j u . kužiš. koristila se i v o d a sa š e ć e r o m « . l a k o j e glazba i ovdje bila presudna. koje u ovakvim slučajevima akter zapravo doživljava kao i m p l i k a c i j e i m a g e a u s v a k o d n e v n o m životu. što ipak uključuje varijacije u e l e m e n t i m a i o m o g u ć u j e stvaranje različitih k o m b i n a c i j a za individualno izražavanje) m o g u ć e je naći i primjere koji svjedoče o dozi h u m o r a i toleranciji p r e m a eksperimentima. preuzimanja o d r e đ e n o g p r e d m e t a iz j e d n o g konteksta i značenja. . k a o b o l j i m .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA k o r i s t i l o . poput nošenja pionirske. Stav o »podrazumijevajućoj« glazbi ne umanjuje njenu važnost. zatim »središnjim p r e o k u p a c i j a m a « . To je tipičan primjer. o d b i j a n j e . ali naglašava druge dimenzije. S o b z i r o m na p o s t o j a n j e »tvrđeg« i » m e k š e g « dijela aktera koji čine rockabilly scenu (kao i većinu d r u ­ g i h ) . n e g o d o v a n j e ili p o d s m i j e h . J a s a m j e d n e č a r a p e n a š a o u » U n i k o n z u m u « . Iz nekih drugih primjera v i d i m o kako akteri. k a d a postoji nastojanje k a s v o j e v r s n o j k o n s o l i d a c i j i stila. P r o s j e č n a d o b a k t e r a u p r v o j fazi k r e t a l a se od 1 6 i 1 7 g o d i n a . a s d r u g e d r ž a n j e . i p r o m j e n e z n a č e n j a . N e k e g r u p e (škvadre) njeguju čvršće g r a n i c e i m a g e a i u svakoj p o j e d i n o j situaciji m o ž e se p r o m a t r a t i k a k o se 272 g r a n i c a t o l e r a n c i j e p o m i č e i g o v o r i o s a m o m stilu o k o j e m j e riječ. i z g r a đ u j u ć i s p e c i f i č a n v r i ­ j e d n o s n i sustav n a t e r e n u » m u š k o s t i « i d o k a z i v a n j a . o m o g u ć u j u ć i prva okupljanja o k o r o c k a b i l l y stila. z n a l o j e pasti i p a r k a p i u l j a . m o ž e m o čak uspostaviti redoslijed po k o j e m je netko bio privučen atraktivnim i z g l e d o m . pojedine predmete (poput čarapa) i pridružuju ih s v o m r a z r a đ e n o m i m a g e u . n e z n a č i d a n e k i d r u g i p r e d m e t . t i nisi m o g a o n a ć i t a k v e stvari u d u ć a n i m a . p o s e b n o n e u o n i m . iz o n i h d u ć a n a k o j i s u bili s i m b o l i m a s o v n o s t i i »niske« r a z i n e ukusa. n e b i i z a z v a o č u đ e n j e . Eksperimentiranje s elementima imagea jedan je od p o k a ­ zatelja otvorenosti i zatvorenosti različitih s u b k u l t u r n i h g r u ­ p a . b i l o j e o n o . G l a z b a s e t a k o » p o d r a z u m i j e v a l a « . kužiš. puštanju glazbe i koncertnim aktivnostima. p o p u t m n o g i h sličnih koje je interpre­ tirala britanska sociologija subkulture m l a d i h . u o v o m s l u č a j u pionirske m a r a m e u rockabilly m a r a m u . uz primjetnu generaciju od 20 i 21 g o d i n u . v r e d n o t e i n a č i n p o n a š a n j a .« U n u t a r n a s t o j a n j a o k o što k o m p l e t n i j e g i z g l e d a ( k o j i se kretao u n a v e d e n i m k o o r d i n a t a m a . m a m i n l a k z a k o s u j e isto š l j a k a o p o n e k a d . z a j e d a n d i o a k t e r a m o ž e m o ustvrditi da s u . uletiš u k u p a o n i c u i z m i k s a š sve što t i s e n a đ e p r i r u c i . t a m o g d j e i h n i t k o n e b i t r a ž i o . sve d r u g e isto. o n o . 273 . »Kužiš. T o što j e c r v e n a p i o n i r s k a m a r a m a m o g l a funkcionirati k a o priznati d i o izražavanja s t i l a . koje je s n j i m p o v e z a n o . no s r e d n j a š k o l a i o v d j e o s t a j e o s n o v a s k o j e na s c e n u stiže v e ć i n a a k t e r a . p j e n a z a b r i j a n j e . a o n o što 2 7 27 O v d j e je riječ o o n o m dijelu rockabilly aktera koji nije neposredno sudjelovao u glazbenom utemeljenju scene. d i k u p u j u o n i z a d n j i . u p o č e t n o j f a z i . . n i v e a k r e m a . Razgovarajući s p r e d ­ s t a v n i c i m a o n o g d i j e l a k o j i j e veći n a g l a s a k s t a v l j a o n a g r u p n u p o v e z a n o s t i k o j i nije s u d j e l o v a o t o l i k o u o r g a n i ­ zaciji. . . k o k u ­ p u j e n e š t o za o b u ć ' u U n i k o n z u m u . p o s e b n o u prvoj fazi. R o c k a b i l l y j e u p r a v o z b o g o d r e đ e n e z a o k r u ž e n o s t i i p r o f i l i r a n osti b i o p r i v l a č a n d i j e l u a d o l e s c e n a t a . a k o ne i v a ž n i j i u p r o c e s u p r i k l j u č e n j a i vlastitog doprinosa nastajućoj sceni. z a o n o g a t k o j e h t i o baš veću k o k o t i c u . v a n stilskih k o o r d i ­ n a t a . b i l e su s k r o z k r i č a v e i uklopile su se odlično. gdje prepoznava­ nje m a r a m e i k a o pionirske zapravo d o d a j e na vrijednosti i prepoznavanju s a m o g čina preuzimanja i preoblikovanja. s j e d n e s t r a n e v a n j s k i i z g l e d i p r o f i l i r a n i i m a g e .

ali o d 1 9 8 4 . pa m a k a r d o b i o batine. » M a č k e « . s n o v c e m k o j i o m o g u ć u j e stilsko i z r a ž a v a n j e « i »žešćih. p o s e b n o s pjesmama p o p u t »brand new cadillac«. inter­ vjuirani akteri o d b i j a j u u s p o r e d b u sa š t e m e r i m a . sinonimi za punkerske ili neke treće subkulturne stilove. i d e n t i f i k a c i j i .« O v a k v i stavovi izraz s u j e d n o g p r i s t u p a m n o g i m p o t e n c i ­ jalnim situacijama u kojima sukob m o ž e eskalirati u tuč­ n j a v u . jakni. ( O v d j e j e riječ o g r u p a m a koje se druže češće i i m a j u čvršću strukturu od šireg k r u g a p o z n a n i k a i p o v r e m e n i h susreta u n e k o m k l u ­ bu. n o s i t e l j i r o c k a b i l l y stila m o g l i s u p r i s u ­ stvovati »multimedijalnoj« p r o m o c i j i vlastitog stila. u k o j o j » o b r a z « . gdje b a n d o v i poput Clasha.) U s p e c i f i č n o m m i j e š a n j u m o d e l a »finih i pristojnih. završava prva faza u kojoj je stvorena zajednička »rockabilly scena«. g r u p n o j prezentaciji i osnaživanju n e g o o p u k o m »odlasku u kino«. t a k o što su u j e d n o j v e 275 a može sugerirati i činjenicu šireg presjeka skupa s naslijeđem rock kulture uopće. U p r o s t o r i m a p o p u t » L a p i d a r i j a « . Pred kraj o s a m ­ desetih scena se proširila. p l e s u . k a k o s o b z i ­ r o m na naslijede koje rockabilly obnavlja i koje posreduje niz f i l m o v a s m o g u ć n o š ć u s n a ž n o g u t j e c a j a . a l i i s k a z u j u i » p a s i v n i j u « d i m e n z i j u u k o j o j j e j a s n o d a r o c k a b i l l y š k v a d r a ( o k o j o j j e riječ. d o v o l j n o je z a m i s l i t i d v a d e s e t a k ili j o š više l j u d i u »punoj opremi«. »Ferka« . »Zajednički o d l a z a k u kino« nije t a k o b a n a l n a stvar k a o što z v u č i . na svakog d e s e t o g d o l a z i l a b i p o j e d n a d j e v o j k a . O s i m splitskih »Đavola« koji nisu n i m a l o t i p i č a n r o c k a b i l l y b a n d . d o izražaja j e d o l a z i o u s i t u a c i j a m a k o j e u o p ć e n i s u s p o j e n e s a s i m b o l i č k i m ili s t v a r n i m n a s i l j e m . n a g l a ­ šavajući neagresivnost. »Rocking kids«. t o j e dosta važno. ali volim doći p o v r e m e n o na n j i h o v u v e č e r isplesati se«. vlastitim o d a b i r o m . s p e c i f i č n o m »povratku korije­ n i m a « i sve š i r o j r o c k a b i l l y s c e n i p r i d r u ž i l i s u s e i n o v i d o ­ m a ć i akteri . d e s e t a k g o d i n a n a k o n o p i ­ s a n i h d o g a đ a j a ) p r i l i k o m g r u p n e š e t n j e d o k i n o t e k e . »Jedan na jedan«. a n a o s n o v i s p o z n a j a o sceni m o ž e m o z a k l j u č i t i d a n i j e b i l a u s a m l j e n a u t a k v o m p o n a š a n j u ) n e ć e i z a z i v a t i . k o j i g o v o r e o specifič­ n o m » k o d e k s u časti«. James Deanovskih škvadri osamdesetih«. Kolektivni identitet. tražiti f r k u i p r v a z a ­ počinjati sukobe. čijem specifičnom o s n a ž e n j u k u m u j e č i n j e n i c a svijesti a k t e r a o v l a s t i t o m iz­ g l e d u . k o j i o b j a š n j a v a p o i m a n j e časti i p r i s t u p a m o g u ć e m s u k o b u . » N e s m i j e š u s t u k n u t i .to je b i o z n a č a j a n t e r m i n .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA j e p r i v l a č i l o sceni b i o j e i m a g e i d r ž a n j e . m u š k a r c i nisu bili t o l i k o b r o j ­ č a n o zastupljeniji. a u t o p e r c e p c i j i . dakle dvadesetak »kokotica«. a l i n e s m i j e š u s t u k n u t i . t a k o i s o b z i ­ r o m na s v a k o d n e v n i život škvadre i situacije u kvartu. z a p r a v o uživati u v l a s t i t i m o s n o v a m a s t i l a . »čast« p r i p a d n i k a š k v a d r e n e s m i j e biti p r o k o c k a n a . p o m a l o »izvan«. nezainteresiranost za stvaranje frke (»tučnjave«) k a o o b l i k a z a b a v e . Dobiti batine od ja­ č e g n i j e s r a m o t a . p o n o ­ snih. i m a g e a i interakcije unutar grupa i m e đ u g r u p a m a na k o n c e r t i m a i o k u p l j a l i š t i m a . također m o g u funkcionirati i unutar rockabilly svijeta. M e đ u t i m . n a j e d n o m m j e s t u . u g r u p i . 274 . na k o n c e r t u . što s e v i d i i i z izjava p o p u t ove: »Nisam ti ja rockabilly. ali je jedan d i o djevojaka bio. a na osnovi glazbe. što nije n i m a l o s l u č a j n o . »Greaseballs«. u poznatim klubovima gdje se m o g l a č u t i r o c k a b i l l y g l a z b a . u k a f i ć u i t d . p o v u ć i se. creepersica. n a različite n a č i n e u n u t a r p o d r u č j a glazbe i o d i j e v a n j a z a g o v a r a j u revival p e ­ desetih i šezdesetih g o d i n a . o d k o n c e r t a ili g l a z b e n e s l u š a o n i c e d o z a j e d n i č k o g o d l a s k a u k i n o . » M o o n l i g h t Cats«. p o p u t »Fantomi«. što više g o v o r i o r i t u a l u . Na m n o g i m mjestima. o b u h v a ć a j u ć i p a r tisuća m l a d i h s a m o u Z a g r e b u .b a n d o v i . Muški dio rockabillycara bio je u većini. to je osnovni sadržaj p o j m a »ferka« ( o d e n g l e s k e riječi »fair«) i o n n a m u k a z u j e n a o b ­ n a v l j a n j e n e k i h » s t a r o š t e m e r s k i h « p r i n c i p a . p a n a m m o ž e biti r a z u m ­ ljivo ushićenje koje su akteri dijelili (i k o j e g se m n o g i sa s l i č n i m u s h i t o m sjete i d a n a s . O s o b i t o j e z a ­ n i m l j i v a i n t e r p r e t a c i j a s a m i h a k t e r a .

ponosa. pri č e m u s e miješaju glazbene preferencije i statusna podrška i m a g e u . unutar 6 mjeseci. O s i m g l a z b e . primjerice d o m i n a c i j a a l k o h o l a kao instrumenta provoda m o ž e biti izazvana nekim drugim sredstvom. i više a l k o h o l o m r a z g a l j e n i h a k t e r a . g d j e . z a s t u p l j e n o s t i m u š ­ k i h i ž e n s k i h a k t e r a . pa da to implicira i podjele m e đ u neformalnim g r u p a m a . T a k o j e u j e d n o m p e r i o d u (što o z n a č a v a d r u g u f a z u razvoja) u K u l u š i ć u a t m o s f e r a bila m i r n i j a . Catsima). bez značajnijeg konzultiranja sa s a m i m a k t e r i m a ? Prvo bi ustanovio postojanje rockabilly večeri ( m i n i m u m i n f o r m a ­ c i j a m o r a p o s t o j a t i . n a »surfere« (koji s u inzistirali n a o b n o v i » B e a c h Boys« z v u k a ) rockabilly osamdesetih predstavnici) itd. d j e l o m i č n u različitost g l a z b e . m a l o više »divlja« ( p o s e b n o u o d n o s u na ples). U Đ u r i je a t m o s f e r a b i l a 2/6 (simboliziran n a striktni Stray najcjenjenijim s p o n t a n i j a . M e đ u tim d r u g i m kriterijima miješali su se o n i već s p o m e n u t i m a t e r i j a l n i . T a m o b i p r i m i j e t i o različitost a t m o s f e r e . v e o m a m a l o ( p o n e k a d n i m a l o ) p i j a n i h i »žestokih d e č k i « . na poklo­ n i k e i s k l j u č i v o s t a r o g i » i z v o r n o g « z v u k a . a u s k l a d u s već p o s t o j e ć i m r a z l i k a m a u g l a z b i i d r u g i m p r e ­ f e r e n c i j a m a unutar do tada prilično u r a v n o t e ž e n o g (da ne kažemo homogenog) kolektivnog identiteta. N o . organizacije koncerata i programa uopće. riječ j e o j e d n o m periodu. a l i s p r e m n o s t z a s p e c i f i c i r a n o m a n i f e s t i r a n j e seta m u š k o s t i . k v a r t o v s k i . na o s n o v i i n t e r a k c i j a u n u t a r s c e n e i o n i h s o k o l i n o m . popunjava ono prazno mjesto nastalo štemerskim neograničenim uživanjem u n a ­ silju b e z i k a k v o g » e t i č k o g k o r e k t i v a « . t e p r o m j e n e a t m o s f e r e u o d r e đ e n o m p r o s t o r u ili n e k e d r u ­ g e i n t e r v e n c i j e u o n o što s e s o c i o l o g u m o ž e u č i n i t i t r a j n i m ili k a r a k t e r i s t i č n i m . g d j e s e a g r e s i v n o s t n e n j e g u j e p o p u t o v i s n o s t i . i r a z l i k e u i m a g e u . tjelesnog dokazivanja. i k o n c e r t i n a terasi ( » M a l o m L a p u « ) . s d o b n i m ili k v a r t o v s k i m k r i t e r i j i m a o k u p l j a n j a . p o s t o j a l i s u i d r u g i kriteriji r a z l i k o v a n j a koji su pridonijeli rastezanju scene tako da je o n a izvana m o g l a i z g l e d a t i » r o c k a b i l l v č a r s k i « . kriteriji p r e f e r e n ­ cija tipa zabave. z a p a z i o p r o m a t r a ­ n j e m u d r u g o j fazi r a z v o j a z a g r e b a č k e r o c k a b i l l y s c e n e . s o c i o l o g . Z a d i o »žešćih« r o c k a b i l l y a k t e r a m o ž e s e reći d a p r e d ­ stavljaju s v o j e v r s t a n o d g o v o r n a n e s t a j a n j e š t e m e r s k o g » k o ­ d e k s a časti«. bilo j e više kožnih n e g o b a s e b a l l j a k n i . g l a z b a sa p l o č a u p r o s t o r u z a p l e s . u k o n t e k s t u promjena dj-a. nešto m a n j e d j e ­ v o j a k a . a kontakti s akterima scene o m o g u ć u j u uvid u stalne p r o m j e n e koje nastaju uslijed d e f i n i r a n j a i r e d e f i n i r a n j a s i t u a c i j a i p r o s t o r a . N o v e g e n e r a c i j e rockabillycara dolaze na s c e n u .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA ceri p a r a l e l n o tekle i projekcije f i l m o v a . na psycho-billy (u kojem su C r a m p s najpoznatiji 277 . d a s e p r a v i l n o o d č i t a j u p o j e d i n i nazivi t e m a t s k i h v e č e r i u p o j e d i n i m k l u b o v i m a a k o v e ć nisu n a ­ v e d e n i e k s p l i c i t n o ) i z a p u t i o se u K u l u š i ć . n e š t o više b a ­ s e b a l l j a k n i i n a j v i š e d j e v o j a k a . Sto b i i s t r a ž i v a č . dolazi do segmentacije i djelomične fragmentacije scene. ali s e p o g l e d o m i z n u t r a s t i c a o u v i d u z n a č a j n u r a z d v o j e n o s t strasti k o j a r e z u l t i r a f r a g m e n t a c i j o m . Đ u r u ili KSET. Kset j e t v o r i o s v o j e v r s t a n »mix« K u l u š i ć a i Đ u r e .

1 9 9 1 . pristup. č e m u je Lalić (1993. p o p u t r a ­ širene p r e d o d ž b e o a l k o h o l u i nasilju k a o d o v o l j n i m uzro­ cima. .. o nezaposlenosti i pretjerano perm i s i v n o m d r u š t v u . N o . P e r a s o v i ć . . k a o i a k a d e m s k e pristupe. 1 9 9 3 . koji je p r o m a t r a o »sportsku publiku« i m n o g e d i m e n z i j e o d n o s a s p o r t a i d r u š t v a . a u t o r i s e s r e ­ ć u s p o s t o j e ć i m n a s l i j e đ e m d o m a ć e (kritičke) s o c i o l o g i j e sporta. 1 9 8 9 . ) N a č i n j e n j e p r e ­ g l e d s t r a n e l i t e r a t u r e i p r i k a z svih b i t n i h t e o r i j a i p r i s t u p a . (Buzov i sur.. Lalić. F a n u k o i sur. D u n n i n g o v e historijske škole koja se d i j e l o m p o k l a p a s britanskim klasnim pristupom i dekodiranjem medijskih d i s k u r s a p r i s u t n i h i u b i r m i n g h a m s k o j š k o l i . n e o v i ­ s n o g svijeta i g r e i s i m b o l i č k i h s u p r o t s t a v l j a n j a . nije m o g a o p r u ­ žiti z a d o v o l j a v a j u ć i k a t e g o r i j a l n i a p a r a t z a n o v o n a s t a l i 278 . manifestacijama i ujedno objašnjenjima problema n o g o m e t n o g huliganizma. . u svjetlu p o s t . što o v a k o s p o j e n o u j e d i n j u j e i »lijevu« i »desnu« perspektivu procjene i implicirane p o t r e b e p r o ­ m j e n e s t a n j a (i/li n e z a p o s l e n o s t i i/li p e r m i s i v n o g d r u š t v a ) .Benjamin Perasović Navijačko pleme Subkultura nogometnih huligana predstavlja jedino područje u o v o m r a d u o k o j e m postoji već opsežnija d o ­ m a ć a s o c i o l o š k a l i t e r a t u r a . K a d a z a p o ­ č i n j u d o m a ć a i s t r a ž i v a n j a . m a r k s i s t i č k i pristup Taylora i C l a r k e a o n o g o m e t u k a o kulturi radničke klase i s u v r e m e n i m reakcijama n o g o m e t n o g h u l i g a n i z m a n a d e k o m p o z i c i j u s a m e klase i uvjete t a d a š n j e g k a p i t a l i ­ z m a .h e y s e l s k o g p o j a ­ č a n o g zanimanja javnosti za n o g o m e t n i huliganizam i n a ­ silje k o j e n i j e i z o s t a j a l o n i u n a š i m u v j e t i m a .) p r i d o d a o i pristup talijanskog sociologa Dal Laga o svijetu s p o r t a i n a v i j a č k o g r i t u a l a k a o z a s e b n o g . p o p u t teorije »aggra« i rituali" z i r a n e a g r e s i v n o s t i Petera M a r s h a i s u r a d n i k a . 1 9 8 9 . od o n i h koji p r e v l a d a v a j u u p o p u l a r n o j kulturi.

što je b i l o k o r i s n o u a n a l i ­ zi p o n a š a n j a i n s t i t u c i o n a l n i h . n i s u p o s l a n i s n e k e d r u g e p l a n e t e . To je bila osnova za prepoznavanje d o m a ć e g m o r a l n o g p o d u ­ zetništva koje se k a m p a n j s k i o g l a š a v a l o p o d s j e ć a j u ć i u n e k i m p e r i o d i m a na klasične opise m o r a l n e p a n i k e . školskog i o p ć e g društvenog okruženja. k a o i medijskih aktera uključenih u kontekst n o g o m e t n o g hulig a n i z m a . u n a t o č s i m b o l i č k o m i s t v a r n o m n a s i l j u . k a o i d r u g i h e l e m e n a t a konteksta »sport­ skog d o g a đ a j a « . i na sličan tretman p r o b l e m a p o p u t o n o g a u britanskim m e d i ­ j i m a . do izvansportskih aspekata socijalizacije. Trebalo je o b j a ­ sniti d a n o g o m e t n i h u l i g a n i . T a k o je jedna od prvih uloga sociologije u o v o m p o d r u č j u bila r a z o b l i č a v a n j e p o p u l a r n o g d i s k u r s a k o j i s u s t v a r a l i različiti s p o r t s k i . o d r a s t a j u u i s t o m s o c i ­ j a l n o m svijetu koji p o n e k a d predstavljaju n j e g o v i »sport­ ski i d e o l o z i « . o d j e z i k a s p o r t s k i h m e d i j a k o j i vrvi r a t n o m i m i l i t a r i s t i č k o m t e r m i n o l o g i j o m . o p ć a kritika d o m i n a n t n o g diskursa o p r o b l e m u n o g o m e t n o g h u l i g a n i z m a nije b i l a d o v o l j n a z a r a z u m i j e ­ vanje f e n o m e n a . a sociologija sporta nije o m o g u ć a v a l a spoznaju specifičnih interakcija usko profiliranog dijela n a ­ v i j a č k o g svijeta s a š i r i m s v i j e t o m s u b k u l t u r e m l a d i h . p a s e nametnula o d r e đ e n a p r o m j e n a perspektive i pristup no­ g o m e t n i m navijačima kao specifičnoj subkulturi. p o l i t i č k i a k t e r i . roditeljskog. (Nedo­ s t a t k e k l a s i č n o g L e B o n o v s k o g p r i s t u p a izrazili s m o n a m j e r ­ n o u sebi k o n t r a d i k t o r n i m p o j m o m » p e r m a n e n t n e g o m i l e « 28o . n e g o žive svoj život i u školi i u r o d i t e l j s k o m d o m u . p o l i t i č k i h i s p o r t s k i h . o t o m e da je h u l i g a n i z a m b o l e s n a izraslina na tijelu d r u š t v a i s p o r t a ( d a k l e z d r a v o g ) k o j u se m o ž e (i o d m a h treba) kirurškim nožem odstraniti. N o . Sociologija sporta je sociologiji subkulture m l a d i h o s t a v i l a n e o p h o d a n kritički s m j e r r a z m i š l j a n j a o vezi s p o r t a i d o m i n a n t n e k u l t u r e i i d e o l o g i j e . m e d i j i i m o r a l n i p o d u z e t n i c i .Benjamin Perasović f e n o m e n . N e m o g u ć e j e o d v o j i t i p r o b l e m n a v i j a č k o g n a s i l j a o d niza a s p e k a t a k o n t e k s t a u k o j e m s e j a v l j a .

oni su do n e d a v n o v e ć i n o m smatrali svoje d u g o k o s e v r š n j a k e » p e d e r i m a « ili » s m r d l j i v i m h a š k i ć i m a « ( d r o g a š i m a . do n o v o g o b l i k a koji je generacijski n a g l a s i o . ) Prije bilo k a k v o g službenog istraživanja n o g o m e t n i h h u l i g a n a . T a k o đ e r . tako i s medijski posredo­ v a n i m » r e p r o m a t e r i j a l o m « svjetske u r b a n e p o p . p o č i n j e teći i proces o t v o r e n i j e g d o l a s k a na s t a d i o n o n i h koji zadr­ ž a v a j u s v o j a v a n j s k a o b i l j e ž j a p u n k e r s k i h . n a o d r e đ e n o m dijelu s t a d i o n a . miješanih o b l i k a u k o j i m a su još » o t a c i sin« išli z a j e d n o na u t a k m i ­ c e . N a v i j a č i su u n o v i n a m a gledali sami sebe i zaključivali o potrebi p r o m j e n e raspo­ reda klupskih boja na zastavama. P o d ­ sjetimo se . i ovi su v e ć i n o m navijače smatrali s e l j a č i n a m a . posebno zbog nasilničkih o b i ­ lježja. a k o ne identičan proces. ne-nogometnih scena. i p r o ­ storno. V e o m a sličan. O n i su postajali zaseban akter. N a ­ v i j a č i s u p o č e l i i z g r a đ i v a t i svoj vlastiti s u b k u l t u r n i stil. od starih. K o d nas je p r v o u o č e n rast svijesti o s e b i . preko dinamičnijih. ali s e r a z v i j a l o a k t i v n i j e b o d r e n j e i rast n a v i j a č k i h r e k v i ­ zita.Benjamin Perasović z a n o v o n a s t a l o g n a v i j a č k o g i s u b k u l t u r n o g a k t e r a . p a r a l e l n o s tim »otvaranjem«. u s p l i t s k o j verziji) k o j e t r e b a t u ć i . (Dio subkulturne scene će to mišljenje zadržati u n a t o č n a ­ vijačkoj subkulturalizaciji.k u l t u r e . obilježio vlastitu samostalnost. već u v i d o m u n a s t a j a n j e » n o v o g o t p a d n i š t v a « s r e d i n e o s a m ­ desetih. m e t a l ili s l i č n i h 282 .s u b k u l t u r n i h s c e n a i n a v i j a č k o g stila u n a s t a j a n j u . kako sa stvarnim subkulturnim akterima drugih. U pristupu n o v o m f e n o m e n u z a p o č e l o se s historijskim tipo­ vima navijača. zbi­ v a o se u V. kad počinje proces izgradnje navijačkog s u b k u l t u r n o g stila. Britaniji d v a d e s e t a k g o d i n a ranije. zbog medijske upečatljivosti. a njihovu s t a d i o n s k u k u l t u r u s m j e š t a l i bliže r o d i t e l j s k o j n e g o v l a s t i t o j .) Sada. primjećujemo »urbanizaciju« n o g o m e t n i h navijača i sve o t v o r e n i j u i r a z n o v r s n i j u i n t e r a k c i j u i z m e đ u p o j e d i n i h r o c k . U t o m p r o c e s u pre­ sudnu ulogu o d i g r a l a je razmjena informacija i raznoliki kulturni utjecaji.

koji i m a j u svoje i m e .l a k s p r e j o m . tipovi fri­ zure. za zajedničkim n a z i v n i k o m koji sada s i m b o l i č k i sadržava i b r i t a n s k u z a s t a v u d o n e s e n u n a s t a d i o n . želja za p o t p i s o m . Prisvajanje o d r e đ e n i h o d j e v n i h p r e d m e t a . naušnice u u h u . p o s e b n a subkultura. p o p u t »bengalki« (signalnih baklji) i dimnih kutija. a o d sredine o s a m d e s e t i h i u d r u g i m g r a d o v i m a p o č e l i dijeliti i s n a v i j a č i m a . »ideal-tipskih« s u p l e m e n i k a u e n g l e s k i m n a v i j a č i m a . šalova i zastava. Pisanje grafita a u t o . spojen m e đ u s o b n i m hvata­ n j e m i o d g u r a v a n j e m . D o l a z a k n a v i j a č a . britanska zastava. r o c k e r s k o .s u b k u l t u r n o g i m a g e a . k a o i z a s t a v e B r a z i l a ili k o n f e d e r a ­ c i j s k a z a s t a v a a m e r i č k o g J u g a .) 2. n a v i j a č i s u s v o j i m g r u p a m a d a l i i m e n a . u nešto m a n j o j mjeri. 6 . p r e d s t a v l j a spitfire j a k n a (»spitka«). p r i č e m u č a k i s p o m e n u t i s i m b o l . Svijest o p r i p a d n i š t v u š i r e m ( m e đ u n a r o d n o m ) n o ­ g o m e t n o m p l e m e n u . Š a l o v i t a l i j a n s k i h . k a o i š p a ­ n j o l s k i h ili n j e m a č k i h k l u b o v a u o b i č a j e n i s u n a n a š i m s t a ­ d i o n i m a o s a m d e s e t i h . pripada m n o g i m rockerskim subkulturnim prisvajanjima osamdesetih u Hrvatskoj. D o k s u a l k o h o l uvijek dijelili. P o j e d i n e n a v i j a č k e g r u p e s u g a p r o v o d i l e č e š ć e a n e k e r j e đ e . č i m e s e svijest o p r i p a d n i š t v u i s t o m p l e m e n u ( s u b k u l t u r i ) i z r a ž a v a . na r i t u a l e r o c k . Prepoznavanje uzora. Dok na rock sceni postoji m o g u ć n o s t stvaranja b a n d o v a . ili č i z m e i z n e k o g p r e t h o d n o g ili t a d a š n j e g . a nije bilo n e o b i č n o i da navijači k o m b i n i r a j u d u g u k o s u . (To j e k a ­ r a k t e r i s t i k a svih r o c k e r s k i h s u b k u l t u r a čiji s u u z o r i n a j č e š ć e u A m e r i c i ili V. U p o t r e b a e n g l e s k o g jezika. n a v i j a č i iz­ g r a đ u j u svoj stil p r i s v a j a n j e m r o c k e r s k o j s u b k u l t u r i n e p o ­ znatih kultnih p r e d m e t a . n a p o č e t k u n a v i j a č k e s u b k u l t u r a l i z a c i j e n a s t a o j e niz z a s e b n i h g r u p a s n a z i v i m a p o p u t »Blue Lions«. a k o za­ n e m a r i m o klasična obilježja poput k a p a . koji p o d s j e ć a j u na u o b i č a j e n e d i ­ m e n z i j e g l a z b e n i h s u b k u l t u r n i h i d e n t i f i k a c i j a . n a u š n i c e . Najprepoznatljiviji simbol navijačkog identiteta iz tog p e r i o d a (zadržao se. D o k su u t a d a š n j o j J u g o s l a ­ viji n e k i n o v i n a r i o b j a š n j a v a l i n a v i j a č k e p a r o l e u H r v a t s k o j p i s a n e n a t a l i j a n s k o m jeziku » d e s n i č a r s t v o m « . a o s i m o p ć e g o d r e đ e n j a » p u n k e r i « ili » m e t a l c i « o n i m a k o j i n e m a j u b a n d n e p r e o s t a j e ništa d r u g o . čije p r e u ­ z i m a n j e s e o d v i j a n a više r a z i n a ? 1 . pripadnici rockerskih subkultura u j e d n o m p e r i o d u imali su g o t o v o ekskluzivno pravo eksperimentiranja s d r u ­ g i m d r o g a m a . T i m e s u s e j o š više p r i ­ bližili p o d r u č j u u k o j e m s u d r u g i s u b k u l t u r n i s t i l o v i m l a d i h . Uz ove e l e m e n t e . j a k o k r a t k u k o s u . Pri i z v o đ e n j u t o g p l e s a .s u b k u l t u r e i d o s l o v n o d i j e l j e n j e iste s c e n e na k o n c e r t i m a ili u k l u b o v i m a . o d r a s l i p r o ­ m a t r a č i sa t r i b i n e » Z a p a d « ( k a o i n e k i n o v i n a r i u p o č e t k u ) mislili s u d a s e n a v i j a č i t u k u m e đ u s o b o m . 4 . »Blue m a d n e s s « i t d . p o p u t Z a g r e b a . ali na osnovi p r e u z i m a n j a m n o g i h e l e m e n a t a k o j i su bili k a r a k t e r i s t i č n i za r o c k e r s k a i s r o d n a p o s r e d o v a ­ nja subkulturnog identiteta. 7. Ples n a s t a d i o n u . E k s p e r i m e n t i r a n j e s d r o g o m . S t v a r a se n a v i j a č k i jezik i svijet.z a s v a k u z e m l j u ili s i m b o l z n a l o se zašto je na s t a d i o n u . » N e w Blue G e n e r a t i o n « .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA o p r e d j e l j e n j a . Svijest o p r i p a d n i š t v u š i r e m p l e m e n u nije v e z a n a s a m o u z E n g l e z e . Pojava t r a n s p a r e n a t a n a e n g l e s k o m jeziku. nisu m o g l i o b j a s n i t i p o j a v u t a l i j a n s k o g n a z i d o v i m a i s t a d i o n i m a Sr- 284 285 . sa »slamom« hard-coreovaca. Potreba za z i d n i m oglašavanjem svog postojanja i snage. i d a n a s ) . Koji su to e l e m e n t i . V e ć i n o m postoji j e d n o ime i teritorijalne »podružni­ ce« ali u n e k i m s r e d i n a m a . i taj j e p l e s z a p r a v o s p o j p u n k e r s k o g p o g o p l e s a . U Z a g r e b u su ga zvali »let m e g o « . s vlastitim o b i l j e ž j i m a . (Punkerskom subkulturom obilježeno ispisivanje cijelog g r a d a i stalna ka­ rakteristika v e ć i n e r o c k e r s k i h i s r o d n i h s u b k u l t u r n i h stilova.) 3 . što s u o d k r a j a s e d a m d e s e t i h u S p l i t u . 5. što je m n o g e i d a l j e č u d i l o . B r i t a n i j i .

bračne i roditeljske obaveze čine osnovne k o o r d i n a t e . n e g o i r a s t a f a r i j a n s k a (etiopska) z e l e n o .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA b i j e . š a l o v a . u s r e d ć i r i l i č n e o b n o v e . p o l i t i č k i m s l o g a n i m a i s i m b o l i m a itd. P o l i t i č k i a n g a ž m a n d i j e l a n a v i j a č a i z r a ž a v a se i z a s t a v a m a B a s k i j e i K a t a l o n i j e ( p o s e b n o u T o r c i d i ) . o b i l n o je koristila g l a z b u u p o s r e d o v a n j i m a s v o g ž i ­ v o t n o g stila. i stvaranjem vlasti­ tog rituala. o d r a ­ s l i m a teže s h v a t l j i v o g s a m o i z a b r a n o g » h u l i g a n a « . j a v n o m redu i m i r u . U p o t r e b o m e l e m e n a t a i o b r a z a c a iz tradicije g l a z b e ­ no p o s r e d o v a n i h subkulturnih stilova. m u š k a i kolektivna igra i njeni fanatični privrženici. već na r u b u »devijantnosti« i specifične subkulture unutar v e o m a b e n e voletnog prostora za takve aktivnosti rezerviranog u d o m i ­ n a n t n o j kulturi. U r b a n a g e n e r a c i j a . n o g o m e t je u Hrvatskoj bio i ostao d i j e l o m d o m i n a n ­ t n e k u l t u r e . Tri t e ­ meljna područja koja obilježavaju d o m i n a n t n u kulturu u svijetu n o g o m e t a (i šire) jesu k o m p e t i c i j a . ali j e b i t n o i znati d a j e d o b a r d i o t e r o d i t e l j ­ ske kulture t a k o đ e r b i o d i j e l o m svijeta n o g o m e t n i h n a v i j a č a . p r o c j e n j u j u ć i s t u ­ p a n j ugrožavanja n o r m a l n o g s v a k o d n e v n o g života u k o j e m rad i zarađivanje. da je popularan m e đ u našim navija­ č i m a . slenga. i prije nastajanja s u b k u l t u r n o g . od sportskih koji su uvijek g o v o r i l i o » d v a n a e s t o m i g r a č u « d o televizijskih serija p o p u l a r n i h s e ­ d a m d e s e t i h g o d i n a . p r i j e s t v a r a n j a n a v i j a č k e u r b a ­ ne subkulture m l a d i h .s u b k u l t u r n o m p e r i o d u m o ž e biti u s v o j o j s r e d i n i kritiziran u n u t a r iste g r u p e s a s t r a s t v e n i m r i b i č i m a . u h v a ć e n e u p a r m i n u t a s t a d i o n s k o g z b o r a i u m i k s a n e u s k l o p u pje­ s m e »Fearless«. i g r a č i m a b r i d ž a .) jer i d e n t i t e t j e s v e d e n n a s l o b o d n o v r i j e m e i status » h o b i j a « . n e g o n o s i t e l j a z a s e b n o g s u b k u l t u r n o g stila. u n u t a r s p e c i f i č n e n o g o m e t n o h u l i g a n s k e a p r o p r i j a c i j e . želeći čuti s n i m l j e n e n a v i j a č e L i v e r p o o l a i E v e r t o n a . Period u kojem su navijači morali krišom p o ­ s u đ i v a t i p l o č e Pink F l o y d a . cijeli svijet u z b u đ e n j a i k l u p s k i h i d e n t i f i k a c i j a . T o j e z a t o što n i s u z n a l i d a t a l i j a n s k i n a v i j a č k i č a s o p i s »Supertifo« o b j a v l j u j e i s k l j u č i v o fotografije navijača. i da talijanski predstavljaju uspješan spoj južnjačke scenografije s engleskim primjesama n a v i j a č k o g rituala. s a m po sebi. uvijek b i o d i j e l o m d o m i n a n t n e kulture. t a k o d a o s i m n a v e d e n i h » p r e l a z a k a g r a n i c e « strastveni n o g o m e t n i n a v i j a č u p r e d . sve je to b i l o i ranije p o z n a t o . To je prostor tolerancije koji ne n a r u š a v a p o v r e m e n o osuđivanje u d o m i n a n t n o j kulturi. d a i h n e v i d i n e t k o o d n j i h o v i h . Svijet n o g o m e t n i h n a v i j a č a . urbanog. koje se javlja z b o g »prelaska granice« (bilo koje g r a n i c e d o p u š t e n o g a . Za razliku od V. b i o je. k a k o s u n o g o m e t u t e p a l i n o v i ­ n a r i . n e više s a m o » n a v i j a č a « . A k t e r o v a sredina će p r o b l e m a t i č n i m smatrati u p r a v o taj »prelazak g r a n i c e « h o b i j a ili s l o b o d n e a k t i v n o s t i . »previše« p o s v e ć u j u i n a č e n e u p i t ­ n i m ili č a k p o ž e l j n i m h o b i j i m a i a k t i v n o s t i m a . te da su prisutniji u p e r i o d u u k o j e m je e n g l e s k i m k l u b o v i m a poslije Heysela bilo z a b r a n j e n o sudjelovanje u e u r o p s k i m kupovima.ž u t o . p l a n i n a r i m a ili b i l o k o j i m a k t e r i m a k o j i s e . Belfast« i p o k u š a j i m a s i m b o l i č k o g naglašavanja hrvatskih obilježja u situaciji k o j a je s t r o g o k o n t r o l i r a l a »zastave bez p e t o k r a k e « . s k a n d i r a n j e m »IRA. Toleranciji prema n o g o m e t n i m navijačima i m u š k o m obrascu socijalizacije pridonosili su m e d i j i . O v d j e je važno uočiti n e o s p o r n o u d a l j a - vanje specifičnog.c r v e n a trobojnica. i a k o u sebi p o z n a p o d j e l e ( Z a p a d i Istok s t a r i h stadiona) koje su socijalno uvjetovane. N o g o m e t je. O d i k o n o g r a f i j e r e g g a e g l a z b e n i j e uzeta s a m o m a r i ­ h u a n a . d e f i n i t i v n o j e p r o š a o . n o g o ­ m e t n i n a v i j a č i m a o j e svoj status u d r u š t v u . m e đ u t i m . navijači su se udaljili od ro­ diteljske kulture. » N a j v a ž n i j a s p o r e d n a stvar n a svijetu«. subkulturnog navijača od rodi­ teljske k u l t u r e . m u š k o s t i a l k o h o l . Razvija s e n o v i d e s i g n z a s t a v a . n a s i l j u . p o p e r c e p c i j i v e ć i n e . bilo da se radi o količini a l k o h o l a . i m a g e a . Britanije i njenih klasnih svje­ tova. u k o j i m a muškarci skrivaju mali radio u k o n c e r t n o j d v o r a n i k a k o b i m o g l i p r a t i t i u t a k m i c u . 286 287 .

n e g o v l a s t i t i m . a l i i g n j e v što s u » d o ­ m a ć e « k a r a k t e r i s t i k e p o n a š a n j a v r a ć e n e r o d i t e l j s k o j kulturi istim j e z i k o m . ) u s v o j o j studiji o T o r c i d i p r o n a l a z i 4 t i p a n a v i j a č a . D r u g a polovica osamdesetih. Lalić ( 1 9 9 3 . » r e c i k l i r a n a « s u b k u l turnim navijačkim djelovanjem i ponekad propitivanjem. iz kojih se vidi n a j u r b a n i j e p o r i j e k l o »agresivnih BBB« u o d n o s u n a o s t a l e g r u p e m a n j e p r o f i l i r a n i h i a g r e ­ sivnih n a v i j a č a . S a š i r e n j e m s u b k u l t u r n o g stila n a s t a d i o n e s u stigli i o n i a k t e r i k o j i n i s u u p o z n a t i s a s a m o m i g r o m .p o l i t i č k i aktivist«. p o p u t s l i k e ( n a s i l n i č k e ) u o g l e d a l u . lako je stadionski r i t u a l b i o o s n o v n i i k o n s t i t u t i v n i e l e m e n t s u b k u l t u r n o g stila n o g o m e t n i h h u l i g a n a . A r m a d a u Rijeci. uključujući i brojne podružnice većih navijačkih g r u p a . k o j e će obilježiti devedesete godine. Uz a n a l i z u p o d a t a k a u vrsti n a s e l j a r a n e s o c i j a l i z a c i j e o č e v a ispitanika. z a v r i j e m e d o s a d n e i g r e o k o s r e d i n e t e r e n a . jer navijači su znali » p o t p u n o poluditi« i p o č e t i o d j e ­ d n o m u r n e b e s n o navijati.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA T a ć e p o d r u č j a ostati b i t n i m o d r e d n i c a m a n o v i h s t a d i o n skih a k t e r a . k a o i d r u g a n a v i j a č k a p l e m e n a .n a v i j a č k i « n a b o j . č a k i p o d p r e t p o s t a v k o m p o z n a v a ­ n j a p r a v i l a i f i n e s a i g r e . iako u svom istraživanju zapravo d o ­ k a z u j u d a s u o d četiri g r u p e m l a d i h (»agresivni BBB«. Isto­ vremeno. n e g o subkulturne g r u p e s vlastitim n a v i j a č k i m identitetom koji se ne gubi p o n e d j e l j k o m u školi. m a n j e ž e s t o k i m s u p l e ­ m e n i c i m a i o n i m a koji navijaju m i r n o i t r a d i c i o n a l n o . K o h o r t a u O s i j e k u . m e đ u k o j i m a s u bili n o v o f o r m i r a n i s u b k u l t u r n i akteri. paliti bengalske vatre i skakati. t a vrsta d i s t a n c e o m o g u ­ ć i l a j e u p o j e d i n i m m o m e n t i m a još v e ć i u t j e c a j n a s a m u i g r u . ni­ su h o m o g e n e i na jedan p o j a m svodive grupe. i osobito njen kraj. koji se zasniva na nerazumijevanju i nepoznatome. što n e m o ž e ni igrače ostaviti r a v n o d u š n i m a . simboličkim i stvarnim nasiljem provocirali su d o m i ­ nantnu kulturu. »mirni n a v i j a č i « i »nenavijači«) u p r a v o » a g r e ­ sivni BBB« (a to su s u b k u l t u r n i a k t e r i . M l a d i n a v i j a č i . » n a v i j a č iz t r e n d a « . t v o r c i i n o s i t e l j i z a o ­ k r u ž e n o g ž i v o t n o g stila) sličniji u p r e f e r i r a n j u » d i s k a č a i kafića« n e n a v i j a č i m a . b a r e m f o r m a l n o i p r o s t o r n o . na p o s l u ili s t u d i j u . » n a v i j a č . a m e đ u jezgrama navijačkog rituala nije m o g u ć e uvijek p r a t i t i u t a k m i c u . što d o v r š a v a p r o ­ ces » n o v o g o t p a d n i š t v a « i p r e d s t a v l j a r u d i m e n t e z a n o v e p o d j e l e na o t p a d n i č k o j sceni. ( 1 9 9 1 . iako pre­ s u d n i d i o . pa i od n e p o s r e d n o g sport­ s k o g k o n t e k s t a u o p ć e . kojega je utakmica samo mali. » n a v i j a č n a s i l n i k « i » n a v i j a č . uključujući i one dije­ l o v e k o j i s a d r ž e » a n t i . o d r e ­ đ e n prvenstveno ponašanjem i pokretima suparničkih n a ­ vijača i policije. samostalni a k t e r k o j i d o b i j a p r v e . O d d v a n a e s t o g i g r a č a postali s u prvi igrač. N a r a v n o . a n e s p o r t s k e s t r a n i c e d n e v n i h n o v i n a . Ipak. njihova djelatnost i medijska prezentnost odvi­ j a l a s e j o š u v i j e k u vezi s a s p o r t s k i m d o g a đ a j e m .n a v i j a č « . J a s n o j e d a a k t e r i d j e l u j u z a j e d n o u 288 289 . u roditeljskom d o m u . on nije o k u p l j a o »sportsku publiku« koja se n a k o n d o g a đ a j a raziđe i prestane postojati. u o s a m d e s e t i m g o ­ d i n a m a č e s t o j e n a v i j a č k a u t a k m i c a i m a l a svoj t i j e k . B a d B l u e Boys u Z a g r e b u . T o r c i d a u S p l i t u . p o t p u n o j e r a z u m l j i v o o k a k v o m a k t e r u s e r a d i i na k o j o j sceni a k t e r d o k a z u j e svoj i d e n t i t e t u c j e l o ­ k u p n o m životu. d j e l o m i č n o r i t u a l i z i r a n a . F a n u k o i sur. u slučaju n o g o m e t n o g hul i g a n i z m a p r i s u t n o j e r a z u m i j e v a n j e . a n e p o s l j e d n j e m i n u t e »TV d n e v n i ­ k a « . » n e a gresivni BBB«. p o s e b n o a k o i h g l e d a m o (i) i z v a n s t a d i o n s k o g r i t u a l a . predstavljaju period u k o j e m j e n a v i j a č k a s u b k u l t u r a u š l a u d o t a d više ili m a n j e izolirana područja rock-subkulture. a o n a na terenu svoj. Za razliku od straha roditeljske kulture p r e d izbijeljenim licima i p r e o k r e n u t i m križevima d a r k e r a . P o n a š a n j e n a v i j a č a sve s e više udaljavalo od igre na terenu.riječ j e o s c e n i z a g r e b a č k e u r b a n e m l a d e ž i n a kojoj su i raznovrsne subkulturne g r u p e . n a s l o v n e . a n a c i o n a l n i m t e m a m a službenu kulturu. ) n e v i d e j a s n o o v o profiliranje navijača.

u n a v e d e n o m p e r i o d u . i hedonistički. N a p e t o s t i z m e đ u »se­ ljačina« i predstavnika » u r b a n o g dira« t a k o đ e r nije n i k a d nestala sa stadiona. na percepciju tih razlikovanja i upotrebu u akterovim definicijama sebe i d r u g o g a . što o b i l j e ž a v a polovicu osamdesetih. a n t a g o n i z m i i k o d k o m u ­ nikacije s » d r u g o m stranom«. O n i bi to bili i bez e l e m e n a t a koji p o d s j e ć a j u na subkulturne stilove inspirirane rock k u l t u r o m . k o j i d o ž i v l j a v a j u n a v i j a č k i »đir« k a o u ž i v a n j e i n e p r o c j e n j i v p r o v o d . S o b z i r o m n a t e m u o v o g r a d a i tezu ( u n a ­ v i j a č k o m s l u č a j u više p u t a p o t v r đ e n u i u r a d o v i m a d r u g i h autora) o nastajanju urbanih subkulturnih stilova. a k t i v n o b o d r e n j e . o n i h koji s u p r i d o n i j e l i i z g r a d n j i n a v i j a č k o g stila i » d i j a l o g u « s r o c k s u b k u l t u r o m na p o č e t k u c i j e l o g p r o c e s a . p o p u t BBB) p r e k o p r i m a t e l j a . Činjenici je navijanje bilo s m a t r a n o t r e n d o m nisu pridonosili s a m o » n a v i j a č . revitalizirajući i profilirajući štemerske grupe. teže u h v a t l j i v i h . a l i još n e r e a l n i s m j e r . » č o b a n a « i slič­ n i h » s k o j i m a s i p r i s i l j e n n a v i j a t i n a istoj s t r a n i s t a d i o n a « . s o b z i r o m na prisutnost i interakciju t i j e k o m i izvan s t a d i o n s k o g d o g a đ a j a . pjevanja i plesanja. što p o k a z u j e p r i m j e r T o r c i d e iz sredine devedesetih. d o b r i m dijelom nesvjesno. lako je d i o navijača do t o g a došao da i bez tuđih subkulturnih posredovanja. k a o i u d r u g i m r o c k e r s k i m i s r o d n i m i s k u s t v i m a kolektiv­ n o g transa. N o . ekspresivizam. simboličko i stvarno nasilje. oblici okupljanja. svo­ jim djelovanjem u devedesetim godinama nagovještava m o g u ć i . d o složenijeg o d n o s a koji uključuje p r e p l e t a n j e subkultur­ n i h i širih sadržaja d o m i n a n t n e kulture. jer j e o n a u s p e c i f i č n o m o d n o s u s p r a m d o m i ­ n a n t n e k u l t u r e . f o r m u ­ liraju m e đ u s o b n o m k o m u n i k a c i j o m . D o k karakteristike g r u p n o g rituala i karakteristike n o g o ­ metnog plemena uopće ostaju na jednoj razini trajne ( » t o p l a struja g o m i l e « . Unutar Torcide m o g u ć e je prikazati put višestru­ ke p r o m j e n e mjesta sa »sjeveroistoka« na »sjeverozapad« i o p e t n a » s j e v e r o i s t o k « u j e d n o m n o v o m svjetlu . p o t r e b n o j e pitati o k a r a k t e r u »strukture o s j e ć a j a « koji stoji iza u r b a n i h a k t e r a .s u b k u l t u r e . p o č e v š i o d s a m o g s t a d i o n s k o g r i t u a l a . i politički. h e d o n i z a m ) .p o n o v ­ n o g n a g l a š a v a n j a razlike s p r a m » l a p a n a « . To je o s o b i t o z n a č a j n o učiniti u p o d r u č j u n a v i j a č k e s u b k u l t u r e . p r e p o z n a v a n j e različitih stilova u n u t a r n a v i ­ jačkog svijeta posebno je važno sociologiji subkulture m l a d i h z b o g o n i h n e s t a l n i h . p o t r e b n o je Lalićevu tipologiju n a d o p u n i t i perspektivom k o j a a n a l i ­ zira » n a v i j a č a iz t r e n d a « i z a h v a t i t i u o n a j d i o ( a u t o ) d e f i n i cije a k t e r a koji se o d n o s i s p r a m svojevrsnog »mainstream a « . i k l u p s k i i m p u l s i . koji se odvija uz m n o g e aktere roditeljske kulture i TV k a m e r e . » N a v i j a č i iz t r e n d a « u Lalićevoj studiji d a j u najviše »hedonističkih« o d g o v o r a . k a o i eksplodirati p o s r e d o v a n k o n t e k s t o m . a l i z n a č a j n i h p r o m j e n a strukture navijačkog p l e m e n a . o n a je d i o stalnog redefiniranja i in­ terakcije. a l i i 291 . a t o j e o d » n a v i j a č a . kao i na procese daljnje afirmacije t e o t v o r e n o s t i . utjecaj rock-kulture je evidentan. Temelji te strukture osjećaja n a l a z e se u g l a z b e n o m miksu »novog otpadništva« sredine osamdese­ t i h .n a silnika« (koji se m o ž e u j e d n o m p e r i o d u p o v u ć i .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA t e m e l j n o m ritualu i da orijentacije.p o l i t i č k o g a k t i v i s t a « (koji s e n i k a d n e ć e i z g u b i t i z b o g j a v n o s t i i relativne sigurnosti s t a d i o n s k e k o m u n i k a c i j e ) i » n a v i j a č a . t r e b a u p o z o r i t i n a s p e c i f i č a n m o m e n t n a s t a j a n j a stila i o t v o r e n o s t i p r e m a d i j e l u r o c k . priključujući se politizaciji i n a c i o n a l n o m 2QO okupljanju kraja osamdesetih) n e g o upravo (sub)kulturološki u s m j e r e n i a k t e r i . N e m a s u m n j e da navijači predstavljaju poseban subkulturni stil na sceni društva.p o l i t i č k i aktivist« ( i a k o i o n i nose trendove sa s o b o m . p a d o i z r a ž a j a i o b l i k a povezanosti dolaze i nasilnički. s o b z i ­ r o m na razlikovanja u r b a n o g i r u r a l n o g . a l i i n j e n e n e g a c i j e . u l o g a rekvizita.n a s i l n i k « i » n a v i j a č . Bez n a m j e ­ re za osporavanjem konstantnog subkulturnog karaktera dijela navijačkih okupljanja od kraja sedamdesetih do d a ­ n a s . T a k o jedna o d urbanih navijačkih g r u p a .

Jedan takav afektivni savez n a s t a o je u našoj sredini r e c e p c i j o m n o v o g vala britanskog heavy metala ( N W O B H M ) . neki su akteri. k a o ljubitelji o d r e đ e n o g zvuka. poznati iz razdoblja h a š o m a n ­ ske scene s e d a m d e s e t i h . D e e p Purple.r o c k u . o s u b k u l ­ turi i z n a č e n j u stila. N o g o m e t n i h u l i g a n i z a m n e m o r a biti u k l j u č e n u r a s p r a v u 0 heavy-metalu. a to u a m e r i č k i m uvjetima ne postoji. I r o n Buterfly. što n a s l i č a n n a č i n v r i j e d i i z a p u n k i r o c k .n a v i j a č u « koji u z a l o g u cijele priče p o č e t k a drži n a j m a n j e destruktivni e l e m e n t . Black S a b b a t h i d r u g i h .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA s t v a r a t e l j a n a v i j a č a » t r e n d a « (koji m o ž e i m a t i »višak u r b teta« i k o m u n i c i r a t i s n e n o g o m e t n o m s u b k u l t u r n o m < n o m ) .l j u b a v .m e t a l » č u d a n s p o j hipijevske estetike i n o g o m e t n o . pripremili teren i p o ­ mogli m n o g i m a u traženju afektivne zajednice koju punk i novi val neće pomesti s pozornice. p r e m a » n a v i j a č u . koja je u Britaniji z n a č a j n i m d i j e l o m prožeta (sub)kulturom tribina i p l e m e n s k i m s l j e d b a m a n o g o m e t n i h k l u b o v a . M e đ u t i m . u o s a m d e s e t i m p o s t a l i » m e t a l c i « s r a z l i č i t i m n a g l a s c i m a . posebno ako p r o m a t r a m o američku scenu. p o s e b n o k a d je riječ o n a š i m u v j e t i m a i p o s r e d o v a n j i m a » m e t a l « ili n e k o g d r u g o g i d e n t i t e t a u k o n ­ k r e t n o m kontekstu. a još više p r o š i r u j u ć i je n o g o m e t n i m h u l i g a n i z m o m i raznolikim kombinacijama vrijednosnih orijentacija. čak i k a d o s t a j e m o »sa­ m o « n a t e r e n u g l a z b e k a o o s n o v e z a p o s r e d o v a n j e stila i i d e n t i t e t a . S u b ­ kultura je p u n a »čudnih spojeva«. U F O i t d . J u d a s Priest.n a v i j a č k e muškosti«. Blue Oyster Cult. ili s u t o bili v e ć k r a j e m s e d a m d e s e t i h . b e n d o v a p o p u t Iron M a i d e n . Heavy-metal: as špadi D i c k H e b d i g e je u s v o j o j n a j c i t i r a n i j o j k n j i z i . svaki p r a v a c 2Q2 293 . p i s a o k a k o j e h e a v y .k u l t u r u u o p ć e . N e s u m n j i v o s u z v u č i ( i njihova subkulturna p r e r a d a kroz interakciju individua i škvadri) Led Z e p p e l i n . Pošto heavy-metal i m a svoje korijene u h a r d . S a x o n . U p r v o j p o l o v i c i o s a m d e s e t i h s c e n e s u još u v i j e k o d v o j e n e . i o v d j e se p o ­ navlja priča o raznovrsnim oblicima subkulturnih afilijacija 1 i d e n t i f i k a c i j a .

.. m a r a m e . itd. M T V . k o j a j e n a k o n n e s t a j a n j a h i p i jevskih a k t e r a p o s t a j a l a u g l a v n o m s i n o n i m m e t a l a c a . crna kožna je također u upotrebi. u z s t a l n o p o s t o j a n j e » n e ­ v i d l j i v i h « s l j e d b e n i k a j e d n o g stila. a m j u z a je i d a l j e žestoka. AKTER B: Zašto? Pa sad više n i s m o m a l a sekta čiju m j u z u nitko ne k u ž i . p r o d a n e duše.. sad to sluša više l j u d i . u jednom specifičnom razdoblju od par godina. m a ­ jice s i m e n i m a b e n d o v a . U z d u g u k o s u .. r e m e n j e i n a r u k v i c e p o p u t o k l o p a ili z a k o v i c a . j a k n a m a . A C / D C postaje 2Q5 . dio aktera u o b l i č a v a i m a g e . pronalaze se u k r a s i .URBANA PLEMENA koji se osamostali m o ž e naći vlastitu p u b l i k u koja p o n e k a d l j u b o m o r n o č u v a g r a n i c e stila. ili l j u d i k o j i k o m b i n i r a j u više s t i l o v a . koriste s e p r i š i v k e n a k l a s i č n i m t r a p e r AKTER A: Sve je to k o m e r c i j a l a .

U b r z o ć e . a t o s u p r v e n s t v e n o bile p l o č e p s i h o deličnog.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA » p u č k i « m e t a l b e n d . Ipak. a u t o r tog instruktivnog priloga u Q u o r u m u . A e r o s m i t h . . Black C r o w e s . »Metalci« su već više o d d v a d e s e t g o d i n a p r i s u t n i n a s u b k u l t u r n o j s c e n i . i oni kao da ne m a r e za negativne kritike. Kraj sedamdesetih i početak osamdesetih.m e t a l a k a o p r i g l u p o g i n e k r e a t i v n o g . s o ­ t o n i z a m i konzervativizam.m e t a l u u Q u o r u m u . i u n e d o s t a t k u o r i g i n a l n e p r i š i v k e ili majice. E u r o p e . segmentacija ( s t v a r a n j e p o d s t i l o v a k o j i s u još u v i j e k d i o o p ć e g p o j m a ) prelazi u f r a g m e n t a c i j u heavy metal scene u Hrvatskoj. str. ta č i ­ njenica n i k a k o se ne može osporiti«. m n o g i će u žaru obilježavanja posegnuti za kemij­ s k o m ili f l o m a s t e r o m k a k o b i t a četiri s l o v a i » m u n j e « o s t a l i t r a j n o n a i z b l i j e d j e l o j t r a p e r j a k n i . B o n J o v i . N a š a je s p e c i f i č n o s t što su u u v j e t i m a j e d n o p a r t i j s k o g s i ­ s t e m a p u n k e r i i n o v o v a l c i č e s t o bili s u m n j i v i i d r ž a n i p o d a ­ lje o d n e k i h m e d i j a . uz d j e l o m i č n u s m j e n u generacije i svjetonazora (od hašom a n s t v a n a p u n k i n o v i val) u d o m a ć o j p u b l i c i s t i c i b l i s k o j s u d i o n i c i m a z b i v a n j a i široj s c e n i .« ( K o m a d . s t u p a n j u r b a n i t e t a . u z d o b . s obzi­ r o m na političnost i kritičnost p u n k a i n o v o g v a l a . metaliziranog rocka. C i n d e r e l l a . Sredinom osamdesetih. o d m a h na početku p o k a z u j e d a j e svjestan o p t u ž b i z a m a č i z a m . politički v e o m a n e k o ­ r e k t n o g stila. k v a r t o v s k u ili š k o l s k u l o c i r a n o s t . p o r o d i č n u p o z a d i n u i d r u g o . I Mirel K o m a d . D o p u š t a j u ć i m o g u ć n o s t n e g a t i v n e k r i t i k e z a niz b e n d o v a k o j i m a s e d o ­ kazuje loša strana »metala«. n o sve stilske v a r i j a c i j e k o j e s u s e d o g o d i l e o t e ž a v a j u u p o t r e b u samo toga pojma. Poison. koje često u p u ć u j u ljudi »koji nisu č u l i više o d d v i j e H M p l o č e u životu«. O s i m što j e n o v i m e t a l v a l i s p r a ć e n p o h v a l a m a z b o g p r i h v a ć a n j a p u n k e r s k e žestine i z a b o r a v ­ l j a n j a n a b a l a d e ( k a o d a žestine u r o c k u n i j e b i l o p r i j e punka) d u g o k o s i gitarski heroji smatrani su svojevrsnim atavizmom intelektualno živahne scene post-punk rocka. K o m a d na p o č e t k u teksta m o r a e k s p l i c i r a t i : » H M nisu Kiss. Tesla i n j i m a slični. spajajući u svojim ritualima i o n e vri­ jedne. i teškog. ) ga naziva najvitalnijim i n a j p o p u l a r n i j i m rock ž a n r o m i »koliko g o d se sline i prezira trošilo. k o j i j e h a š o m a n e b r a n i o o d k o n z e r v a t i v i z m a i m o ­ r a l n e p a n i k e . i o n e kojih bi se K o m a d o d r e k a o . postojale s u b r o j n e p o d j e l e i i n d i v i d u a l n e različitosti u n u t a r o p ć e g heavy-metal p l e m e n a . r a s i z a m . prije nastajanja n o v o g otpadništva i miješanja dijela rockerske (sub)kulture s n a stajućim stilom n o g o m e t n o g h u l i g a n a . Kao i na svim d r u g i m subkulturnim s c e n a m a . 1 9 9 2 . a glazbene preferencije predstav­ l j a j u s a m o j e d a n ( p r e m d a k l j u č a n ) kriterij r a z l i k o v a n j a . ) H a r d . s t v a r a j u ć i s c e n u . N a r a v n o . N a j a v l j u j u ć i p r i l o g o h e a v y . 1 7 9 .m e t a l a postati preuzak i neupotrebljiv. g d j e d i o a k t e r a p o č i n j e i z b j e g a v a t i »heavy« o d r e đ e n j e . s m a t r a - 296 297 . s l e n g . z b o g » k a t a s t r o f a l n o loših p l o č a « k o j e h a š o m a n i i d a l j e m e d u s o b o m r a z m j e n j u j u .r o c k i h e a v y -metal uvijek su imali b r o j n e sljedbenike u našim krajevi­ m a . N i s u t o specifičnosti naše sredine. Rizvanović ( 1 9 9 2 . pa ni za podjele u p u ć e n i h . o b j a v i o j e više t e k s t o v a »protiv h a š o m a n a « z b o g n j i h o v o g o d b i j a n j a n o v i h z v u k o v a . n i j e s e n a š l o p u n o l i j e p i h riječi z a m e t a l p l e m e . u svjetskim r a z m j e r i m a p o z n a t o j e o m a l o v a ž a v a n j e ili i s m i j a v a n j e h e a v y . M o t l e y C r u e . Također. n o to je također obilježilo s a m o jedan specifičan trenutak ideologizacije kraja s e d a m d e s e t i h . o n d a š n j i m e t a l se d o ž i v l j a v a o k a o »društveno prihvatljiv« i t a k o za svjesne u r b a n e o m l a d i n c e ( p ) o s t a o r e a k c i o n a r a n . n e g o d i o priče o statusu koji metal i m a u n u t a r rock-kritike i publicistike u svijetu u o p ć e . z b o g više dimenzija diferencijacije. Polet. o p ć i p o j a m h e a v y . gdje je glazba p o n o v o presudna ali ne i jedina. p a s u o n d a lakši u l a z a k h a r d i h e a v y bendova u javnost smatrali zaslugom njihove apolitičnosti i » r e a k c i o n a r n o s t i « k o j a n e p r o p i t u j e svijet u k o j e m ž i v i . z a estetski osjetljiviji d i o s u d i o n i k a m e t a l n o g p r o f i l i r a n j a p o č e t k a o s a m ­ desetih takve su intervencije bile tužnim s i m b o l o m n e u k u ­ sa.

T o j e b i o s l u č a j i u Z a g r e b u . N a s t a n a k trash m e t a l a d o n i o je promjene u tekstovima (prema socijalnim. ide zbog prvih.e o r e o m . » b l a c k « ili » d e a t h « . ž e s t i n a i b r z i n a . h r a n a za s a t e i s a t e h e a d . n o g r a n i c e s u b k u l t u r n i h stilova p o n e k a d se drže na p r e d r a s u d a m a i s t r a h u . tekst. Priča o m e t a l c i m a k a o m a e h o t i p o v i m a opsjednutim s o t o n o m . Putujući s ljubiteljima m e t a l a n a k o n c e r t e . smrću. S o b z i r o m na ž e s t i n u . p o t p u ­ n o m i m o r a z v o j a g l a z b e ili s u r a d n j e b e n d o v a . m o g l o s e u o č i t i već s p o m e n u t o s t i l i z i r a n j e . S l a y e r . pokoljem. to je nešto d r u g o . A n t h r a x .b a n g i n g a i transa. i s r o d n i b e n d o v i .Benjamin Perasović jući g l a z b u . t a k o d a j e b i l o o d m a h j a s n o t k o n a k o n c e r t . N o v o o d r e đ e n j e n a j č e š ć e j e b i l o » s p e e d « . zadržala se i na s a m o j subkulturnoj 2p8 . ekološkim i d r u g i m t e m a m a r a s p a d a civilizacije) a g l a z b e n a i v e r b a l n a a n g a ž i r a n o s t . različit i m a g e . p a k l o m . na kojem zajedno nastupaju A C / D C i Metallica. snažno su otvorili prostor subkulturne identifikacije i o m o g u ć i l i n o v i m a k t e r i m a izlazak na s c e n u . sveopćim uništenjem. Razdoblje s u k o b a s p u n k e r i m a trajalo je kratko. M e t a l l i c a . c j e l o k u p n i d o ž i v l j a j n o v i h m e t a l b e n d o v a d o v o l j n o različitim za distancu od heavy klasike. postoje velike razlike. ( M n o g i nisu bili p o t p u n o s i g u r n i n a k o j i b e n d p r i m i j e n i t i k o j u o d o z n a k a . a l i s u svi n a g l a š a v a l i k o l i k o j e s p e e d ili t r a s h d r u k č i j i o d » h a r d & h e a v y « b e n d o v a . v e ć s u bili d a l e k o o d m a k l i o d s t a r o g p u n k a i m o g l i su se m j e r i t i s h a r d . ) U p o ­ znavši n o v e g e n e r a c i j e m e t a l a c a s r e d i n o m o s a m d e s e t i h . i m a g e . a tko z b o g d r u g i h . M e t a l l i c a je b i l a k u l t n i m b e n d o m i g r a f i t i s b a z i č n i m l o g o m p r e p l a v i l i s u g r a d g o t o v o k a o u d o b a »nevv p u n k « g r a f i t a . krvlju. m e đ u s o b n o se i n s p i ­ rirati i s t v a r a t i z a j e d n i č k u s c e n u . m n o g o puta s a m zabilježio o v a k v e izjave: » N i s a m ja heavy m e t a l a c . a č e s t o je b i l o posredovano kvartovskim kontekstom i teritorijalnim (novozagrebačkim) napetostima mladih sudionika scene. ja slu­ š a m s p e e d / t r a s h metal« itd. »trash«. i nije o b u ­ h v a t i l o sve g e n e r a c i j e i s u b k u l t u r n e a k t e r e .

prigradskim i g r a d s k i m . k a o i k o d d r u g i h subkulturnih stilova. T o r c i d a . N e s u m n j i v o je riječ o m e t a l c i m a . a k v a r t o v s k o o b i l j e ž j e t a k o đ e r nije b i l o o b a v e ­ zno. u m j e t n i č k u v i r t u o z n o s t i u s p o ­ r e d b u s k l a s i č n o m g l a z b o m (ne s a m o z b o g S a t r i a n i a ) i v e ­ zan je uz stigme m a č i z m a . N e k i će to činiti s prijateljima na k o n c e r t u . T a k o s u naši d o m a ć i a k t e r i . konzervativizma. m o g l o s e p r o n a ć i više primjera k o m b i n i r a n j a pripadnosti. no hrvatsko iskustvo. t a k o i na dijelu subkulturne s c e n e . h e a d b a n g i n g . K a d s u B a d B l u e Boysi z a p o č e l i s o b l i k o v a n j e m s v o g stila i p i s a n j e m g r a f i t a n a š i r o k o m p o d r u č j u . neovisno o b e n d o v i m a . metalci i punkeri. bez o b z i r a o č e m u j e o d r e đ e n a p j e ­ s m a pjevala. z a g r e ­ b a č k i m ili s p l i t s k i m s r e d n j o š k o l s k i m r a t n i c i m a . Sućidar«) g o v o r i n a m o kvartovskoj i specifičnoj subkulturnoj identifikaciji. u g l a v n o m h o r r o r a . g r u p a metalaca m o g l a je postati škvadrom neovisno o k v a r t u . s i r o v e e n e r g i j e . trans. n e g o i m n o g i h drugih rituala subkulturne scene. S o b z i r o m na d o m i n a c i j u glazbe n a d tekstom u identifikacijskim k o r a c i m a d o m a ć i h subkultura. neki će sudjelovati u nasilničkim aktivnostima. Transičnost je v i d l j i v a i o n a n a m e t a l sceni m o ž e biti r a z n o v r s n o u s m j e r e ­ na ili p o s r e d o v a n a . trans se n a m e ć e k a o p r i m j e r e n o objašnjenje cilja i karaktera ne s a m o heavy-metal glazbe i subkulture s n j o m u vezi. zvukove. ) n a v e o je d v a n a e s t a p o s t o l a t e š k o g m e t a l a . Već s p o m e ­ n u t i g r a f i t » M e t a l l i c a . s p u n k e r i m a koji su se t a k o đ e r hranili žesto­ k o m g l a z b o m u o č i u t a k m i c e . bez m a ­ hanja glavom). a o s a m d e s e t i h s e još više u s l o ž n j a v a m o g u ć e z n a č e ­ n j e . neki će se posvećivati d e t a l j i m a i m a g e a . d a s e s u o č e s tim p r o b l e m i m a k a k o znaju i m o g u . uz ž i v o t u s t r i p u . tvoreći jedan p o s e b a n crossover. Još o d h i p i j e v s k o g i t e š k o r o c k e r s k o g r i t u a l a v i t l a n j a g l a v o m (i kosom!) koje podsjeća na derviški o b r e d . P o j a m metalca nikad nije bio j e d n o z n a ­ č a n . književnik D a n i l H a r m s i glumac Arnold Schwarzenegger. a u t o r G o s p o d a r a p r s t e n o v a . M n o g i metalci su sudjelovali i u stadionskim ritualima. Autori p o p u t Willa Strawa (1990. gdje. k a k o u d o m i n a n t n o j kulturi. akteri m e t a l stva­ r a l a š t v a o m o g u ć u j u K o n a n i m a ili n e k i m d r u g i m . govori o nižim i višim. bez obzira na v e r b a l i z a c i j u . Ples v e ć i n e m e t a l a c a (koji je s o b z i r o m na crossover varijante i m a o i svoje faze trčanja. »angažirani« bendovi misle k a k o su jedini u t o m polju. Mirel K o m a d ( 1 9 9 2 .) naglašavaju pri­ g r a d s k o i srednjeklasno podrijetlo metalaca. do našeg političko-dokumentarnog horrora civilizacije ratova i ekoloških katastrofa. raznovrsnim mjesti­ ma o b l i k o v a n j a j e d n o g identiteta koji nije vezan uz p o s e ­ b a n društveni sloj. m i s t i k e i s n a g e . d r u g i ć e s e nasilja g r o z i t i . recimo. B B B . m e đ u k o j i m a s u pisci i redatelji. no m e t a l c i su bili i o n i k o j i n i s u išli na u t a k m i c e . S p a n s k o « (a m o ž e i » A n t h r a x .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA sceni. j e d n i m d i j e l o m z b o g stvarne tematike koju njeguju o d r e đ e n i b e n d o v i (Slayer) a d r u g i m d i j e l o m z b o g p r e d r a ­ s u d a k o j e m o g u i m a t i f u n k c i j u u č v r š ć e n j a v l a s t i t o g stila. Bez o b z i r a što j e m e t a l p r i j e t r a s h r e v o l u c i j e b i o 301 3 0 0 . d o k ć e treći d o p u s t i t i d a i h riffovi iz zvučnika prenesu u stanje t r a n s a . p o v e z u j u ­ ćih struktura osjećaja i želja. Heavy m e t a l je v e z a n i uz set m u š k o s t i . z b o g iste š k o l e ili n a p r o s t o g l a z b e n i h . z a p o č e l i i z a j e d n i č k i »let m e g o « ples n a s t a d i o n u . osim sukoba i evidentiranih tučnjava. a na osno­ v u sve č e š ć e g m i j e š a n j a s t i l o v a . s r e d i n o m o s a m d e s e t i h j e m a n j i ali k r e a t i v n i i u t j e c a j n i d i o n o g o m e t n i h n a v i j a č a p r e u ­ z e o ž e s t o k e r i f f o v e i h r a n i o se M e t a l l i c o m i S l a y e r i m a u o č i m i t s k i h g o s t o v a n j a . Od klasičnog filmskog horrora i testiranja novih granica podražaja i percepcije morbidnosti. a m e đ u d v a n a e s t o r i c o m su i T o l k i e n . podsjeća prvenstveno na šamanističku praksu i stanja transa. n e g o uz ritual. m o ž d a i p r i j e n e g o što s u t o m o g l i iskusiti n a n e k o m c r o s s o v e r koncertu u g r a d u . gdje akter u potpunosti spaja s v o j e n a v i j a č k o p l e m e s p l e m e n o m z v u k a i p o n o s n o ističe teritorijalnu usidrenost na urbanoj m a p i . sotonizma.

c o r e tulu­ m i m a . Afrika 302 303 . hip-hop. D o p r i ­ n o s o m d j T e o d o r a g r a m o f o n sve više p o s t a j e i n s t r u m e n t . b i l o j e k a s n o . i t a m o u prvoj polovici sedamdesetih usavršio miks a n j e više p l o č a i s t o v r e m e n o .u . različite glazbe. doživio sam bezbroj puta da i najortodoksniji protivnici m e t a l a puštaju p j e s m u »Ace o f Spades« o d M o t o r h e a d a . Od p o č e t k a je riječ i o n a č i n u ž i v o t a . N o . k o j a izlazi i z n a š e g u o b i č a j e n o g p o i m a n j a p u š t a n j a g l a z b e ili z a b a v e . a n o v e efekte u s a v r š a v a G r a n d m a s t e r Flash ( J o s e p h S a d l e r ) k o m b i n i r a ­ jući e l e k t r o n i k u i h a r d . suprot­ s t a v l j a j u ć i s e s u k o b i m a b a n d i i u z i m a n j u h e r o i n a . no m o ž e m o i r a n i j e g o v o r i t i o m e t a l d o p r i n o s u o t p a d n i č k o m i protestnom frontu m l a d i h . što ć e ostati o b r a z a c j e d n o g tipa c r n a č k o g g l a z b e n o g i s o c i j a l ­ n o g a k t i v i z m a u susjedstvu. ploča se poteže naprijed n a z a d (scratching). b o j o m k o ž e izdvojenih iz proklamirane jednakosti (pred z a k o n o m ) . kroz rap b e n d o ­ ve kraja osamdesetih. o n i ž i m ili o b e s p r a v l j e n i m s o c i j a l n i m s l o j e v i m a . bilo je lako. r a g a m u f f i n i s l i č n e m i k r o f o n s k e i s t u p e . posredovanje i artikuliranje problema u zajednici. b u k n u o c r n a č k i protest u L. Iz takve tradicije. osvetničkog i anti-integracionističkog uka­ p o k r e t a bili s u r a p b e n d o v i . bez z a k l j u č i v a n j a n a osnovi predrasuda. k o m b i n i r a j u ć i tekst. Kasnije.a . karakter protesta m o ž e se tumačiti s a m o uz pot­ p u n o p o z n a v a n j e k o n k r e t n o g a k t e r a . N a k o n crossovera. p r e m a kraju osamdesetih i početku devedesetih. A f r i k a B a m b a a t a a d o v o d i u vezu nastajuću g l a z b u s rasnim i s o c i j a l n i m p r o b l e m i m a . Pravi lideri spontanog. o s n a ž e n o g a v e l i k i m r e v i v a l o m M a l k o l m a X-a i c r n a č k o g pokreta u o p ć e .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA p o t p u n o »politički nekorektan« (a za neke je to o s t a o z a u ­ vijek) i što su p u n k e r i u r a n o j fazi b i l i i z r a v n o u s u k o b u s metalcima. A . o r i t m u u l i c e . Hip-hop K a d a je u ljeto 1 9 9 2 . i p r e t v a r a se u i n f o r ­ miranje. t a d a su v o d i t e l j i televizijskih m r e ž a p o č e l i p o z i v a t i »crne l i d e r e « . koja p o z n a j e t o a s t i n g . k a d a j e o b l a k d i m a o d u l i č n e p a l j e v i n e s i g n a l i z i r a o rat. techno i drugim izrazima. s l i ­ jepi gnjev i strah za b u d u ć n o s t a m e r i č k e talionice. uživajući u njoj na punkerskim. dj K o o l H e r c s t i g a o je u Bronx. g d j e se s p e e d / t r a s h / hard-core miješaju s noise. ska. h a r d . i okuplja m l a d e s ulice. k a d je već i crossover izveden. unutar koncepta timskog rada na pozornici.f u n k . osniva Zulu N a t i o n 1 9 7 5 . Jamajkanska tradicija p o k r e t n o g sound systema z u j e n a v a ž n u u l o g u d j . . talk over. T o više nisu bili n i k a k v i c r n i l i d e r i .

D u g o g o d i š n j e povezivanje c r n o g o s v j e š t a v a n j a s g l a z b o m . i z v o d i t i a k r o b a c i j e p o u l i c a m a u z n e i z b j e ž n i k a z e t o f o n ili n e k i s l i č a n izvor z v u k a .f u n k stila m e đ u t o r c i d a š k i m . još 1 9 8 4 . Balen pokreće d o g a đ a n j a u velikogoričkom klubu 305 . što j e r a s t u ž i l o s c e n u z b o g n e m o g u ć ­ n o s t i n a k n a d n e d o k u m e n t a c i j e s t v a r a l a š t v a . B r e a k T N T i p o č i n j u » b r e j k a t i « . e l e c t r o . grafiti crtač p o d i m e n o m Fu­ tura 2 0 0 0 . p r e m a kraju osamdesetih. p i s a n j e g r a f i t a p r v i p u t izlazi i z o k v i r a . a t a k o đ e r i Z w e k . potpis. o g r a n i č a v a n j a putovanja i štednje ener­ gije. Split­ s k o istraživanje g r a f i t a l i j e p o p o k a z u j e prisutnost i o v o g .d a n c e . legendarni Renmen. p r a t i s e D M C o k u ­ pljanje. n a t e k o s n o v a ­ n o m e radiju 1 0 1 . u svjetlu n a s t a n k a n o v i h i m e n a i novih p r o b o j a na rubne i srednje dijelove široke scene k r a j e m sedamdesetih i p o č e t k o m o s a m d e s e t i h (od Sugarhill G a n g d o R U N D M C ili K u r t i s B l o w ) o m o g u ć i l o j e erupciju vulkana rap stvaralaštva u d r u g o j polovici. a to je bio g o t o v o jedini način dolaženja do i n f o r m a c i j e j a k o m l a d i m l j u d i m a u j a k o i z r a ž e n o j krizi t a ­ dašnjeg društva. b r e a k d a n c e . s vlastitim i m e n i m a i vlastitim središnjim p r e o k u p a ­ c i j a m a . To je r a z d o b l j e k a d a i n a š i »klinci«.URBANA PLEMENA Bambciataa m e đ u prvima će početi govoriti o hip-hop kul­ turi. Red W o r m s . pojavljuje se Frogy. Z b o g U n i v e r z i j a d e 1 9 8 7 . List » B r a v o « . M e đ u p r v i m a k o j i p o č i n j u » r e p a t i « j e M a s t e r Keops. U m n o g i m našim g r a d o v i m a nastaju break d a n c e ekipe. Inspiriran K e o p s o m . i n a g l a š a v a s l i k u . p u n k e r s k i m i d r u g i m g r a f i t i m a . p r i m a r n o o d r e đ e n o g s a d r ž a j e m . Slavin Balen o d i g r a t će utemeljiteljsku i n a j v a ž n i j u u l o g u . U našoj sredini. n a m i j e n j e n n a j m l a đ i m a koji postaju akteri. o t k r i v a j u b r e a k . U Z a g r e b u se p o j a v l j u j u B r e a k 1 0 1 . svi g r a f i t i u g r a d u s u p r e b r i s a n i . z n a o je p o k l o n i t i i p l o č u u n e k o m izdanju. a ne s a m o o glazbi. N a s t a j e i EFA ( d o m a ć a s k u p i n a ) E l e c t r o F u n k Artists. 1 9 8 5 . v o d i o j e . emisiju »electro funk premijera«. crtež. p u t e m i n o z e m n i h m a g a z i n a i f i l m o v a .

osvajajući kasnije 4. k r a t k o t r a j n o m k l u b u m l a d i h u s k l o p u O K C . D a m i r Ludvig ( M C W u m a h ) n a g o v j e š t a v a a u ­ torsko profiliranje d o m a ć i h aktera. biti poslije p o z n a t a p o p r v o m a l b u m u U g l y L e a d e r s a . razoča­ ravajući time p o d z e m n e aktere i o n a j h i p . Kroz f i l m Spike Leeja ( D o t h e Right T h i n g ) p r o v l a č i se Fight the Power. pa o n d a u Skucu. Uz Budweisser. i Electro T e a m . (Different organisation) u klasičnoj h i p .URBANA PLEMENA 1 0 0 .h o p koji se ne­ g a t i v n o o d r e đ u j e p r e m a p o p u i k o m e r c i j a l i z a c i j i . dakle nastaje scena o k o d o m a ć i h break d a n c e ritua­ l a (koji z a h t i j e v a j u b o l j u t j e l e s n u s p r e m n o s t i v j e š t i n u n e g o b i l o k o j i plesni ritual s u b k u l t u r n e s c e n e ) . p o j a v l j u j e se Diffo. a scena dobiva z a m a h t e m a t s k i m v e č e r i m a ( p o n e d j e l j k o m ili p e t k o m ) u t a d a š n j e m Pressu. t a k o đ e r u t o d o b a ( o k o 1 9 8 8 . . u p o t r e b e m i k r o f o n a ( M C znači M a s t e r o f C e r e m o n y . bez n o v a c a i uz p o d r š k u r a p e k i p e . miksetom i MC W u m a h o m . riječka s c e n a ć e . koji su u s v o m r a p u koristili g i t a r e i b u b n j e v e . p o z n a t a p j e s m a j e d n e od u t j e ­ c a j n i j i h g r u p a . i 1 2 . 1 9 8 8 .h o p k u l t u r a u svijetu p r i s u t n a je u r a z n o l i k i m m e ­ d i j i m a i o b l i c i m a . M r .h o p postavi s g r a ­ m o f o n i m a . i z m e đ u o s t a l o g . svibnja. 1 0 . a i z g o ­ v a r a n j e teksta se naziva r e p a n j e m ) i m e đ u n a r o d n e r e l e v a n t nosti takvih s a d r ž a j a u t a d a š n j o j kulturi m l a d i h . Fresh Jay. g r a f i t i e k s p a n z i j e . mijenjajući stilove g l a z b e ali ostajući t e m e l j c e m 307 . r a đ e n o m u DiY t r a d i c i j i . d o k a z u j u ć i s e u n u t a r n a j š i r e g m a i n s t r e a m a i p o k a z u j u ć i u n a š o j s r e d i n i na p u t uspjeha kojim su krenuli i m n o g i američki reperi. U Rijeci se. U g l y Leaders. H i p . Na koncertu su.h o p autora nastaje 1 9 9 0 . s v o j o m i n o v a t i v n o š ć u i u p o r n o š ć u t r a j n o će obilježiti scenu. S l j e d e ć e g o ­ d i n e . a f i l m se g l e d a o i u n a š i m prostorima. Prekretnica u relativno s p o r o m nastajanju d o ­ m a ć i h h i p . d j P i m p . mjesto u svijetu. C l e a n a i HC Boxera. p r v o u Ksetu. d v a k o n c e r t a . koji će g o d i n u d a n a poslije n a p r a ­ viti v e l i k i p r o b o j n a g l a z b e n o j s c e n i .a . ) o k u p l j a j u M C B u f f a l o . u p u b l i c i . U s a m o dva d a n a . Public Enemy. prvi p r a v i t u r n t a b l e i s t .

308 .h o p s c e n e . a veliki v a l r a p b e n d o v a s kraja osamdesetih i na s a m o m početku devedesetih privući će druge subkulturne aktere. S u p r o t n o t o m e . S n j i m s u .h o p s c e n e bili s u : P u b l i c E n e m y .C u t i d j Furious. p i j a n s t v o nije b i l o p r i m j e t n o . ali u m j e r e n o . niti j e n j i h o v o b r i j a n j e m a n j e b r i j a č k o z a t o što s e n e d r o g i r a j u . s c e n a će se sve više širiti. N a r a v ­ n o . d o m a ć i g r a f i t i n a z i d o v i m a . k a d se etiketa š m i n k e k a ­ c i s v e m u što n i j e v i d l j i v i r o c k e r s k i o t k l o n o d k o n v e n c i j a (stvarajući t a k o n o v u k o n v e n c i j u u n u t a r s u b k u l t u r n e scene) i kad šminkerski akteri počinju uzimati d r o g e . jedna o d karakteristika tadaš­ nje s c e n e j e p o t p u n a o d s u t n o s t b i l o k a k v e d r o g e . Break d a n c e scena od polovice osamdesetih. p r v a r e p a n j a . i to je b i l o sve. noćna oslikavanja zidova. b e z o b z i r a što j e d i o t a d a š n j i h rockerskih aktera s p o d s m i j e h o m g l e d a o na electro glazbu smatrajući je p r o d u ž e n j e m disco glazbe. n o t i m e n j e n o f o k u s i r a n j e n a »uske s a d r ž a j e « n e r a z u m l j i v e r o d i t e l j s k o j k u l t u r i nije ništa m a n j e s u b k u l t u r n o . iz i s t o g kvart a . bez obzira na izostanak tipičnih brijačkih »pomagala«. U istom r a z d o b l j u . b r e a k beat i h i p . G a n g Star.Benjamin Perasović prvih d a n a e l e c t r o i h i p . u b r e a k d a n c e i e l e c t r o r i t u a l i m a . l e g a l n e ili i l e g a l n e . niti n a z n a k a b i l o k o j e g d r u ­ g o g sredstva. o s j e ć a j p o v i š e n o g s t a n j a svijesti u d o b a k o d j e s c e n a b i l a m a l a i jedinstvena. i sve j a č a r a p s c e n a t v o r e p o d l o g u z a s u b k u l t u r n e ž i v o t n e s t i l o v e .h o p s c e n a p o t p u n o j e »straight«. t o g o v o r i o v e l i k o m b r i j a č k o m n a b o j u . N a i m e . M o ž d a je n e ­ t k o tu i t a m o p o p i o k o j e p i v o . I mainstream m o ­ ž e biti m j e s t o n a s t a j a n j a (ali n e i t r a j n o g o s t a j a n j a ) s u b k u l ­ t u r e . N W A . prvog plemena d o m a ć e h i p . još d v a p r i j a t e l j a k o j i ć e biti d j e l a t n i a k t e r i : G o . što j e t a k o đ e r b i o j e d a n o d p r i g o v o r a o k o r j e l i h b r i j a č a m l a d i m breakerima. M e đ u utjecajnim b e n d o v i m a koji su p o s r e d o v a l i subkulturne identitete p u n o širem k r u g u urbanih plemena od dotadašnjeg. vratolomije plesa. a u z i m a n j e d r o g a n i j e kriterij n e č i j e s u b k u l t u r n o s t i .

Erik B & R o k e e m . k a o i kasniji s a m o s t a l n i r a d o v i D r D r e . b o r a v e ć i u t o d o b a n a d r u g i m . T o p r o š i r u j e o s n o v n u ( u p o g l e d u d r o g e »straight« grupu) koja je postojala prije žestokog pokreta rap aktivizma kraja osamdesetih. u S p l i t u n a s t a j u TBF (The B e a t Fleet). D o m a ć i r a p d o s p i j e v a i n a t o p . 1 9 9 3 . p o j a v l j u j u se. p o p u t o n i h na k o m p i ­ laciji » J u d g e m e n t n i g h t « . T a r g e t (iz d a n a š n j e g T r a m 1 1) i d j S a m u r a i r a d e svoj d e m o .h o p . ( Z a p r a v o . Y o u n g Lordz s u z n a č a j n i i z a t o što s u m e đ u p r v i m a u p o t p u n o s t i o d b a c i l i e n g l e s k i jezik i t e ­ pali s a m o na hrvatskom. Z a j e d n o s t i m p r o c e s o m . m e đ u o s t a l i m a . u d v i j e f a z e . zaslužnu za poticaj novim akterima i pretva­ r a n j e u » p r o j e k t « . g r a f i t i s c e n u ili r a n i h i p . LL K o o l J. Silver Bullet. g d j e po d v a b e n d a .Benjamin Perasović G e t t o Boys. Y C P i U M F . U l t r a magnetic M C .l i s t e . Pisanje grafita ta­ k o đ e r i m a svoj r e v i v a l . Jce C u b e i p o s e b n o Ice-T s d o d a t n i m B o d y C o u n t b e n d o m . a e m i s i j a R a p p o t e k a ključ i n f o r m a c i j a i i n t e r a k c i j e . Soee (današnji Leon). k o j i će p o k r e n u t i B l a c k O u t emisiju. U 1 9 9 2 . 3IO . k o d n a s n a s t a j e .h o p kolektiva. U Z a g r e b u . Grafiti scena i jezgra d o m a ć e g r a p a uvijek s u p r e d s t a v l j a l i z a j e d n i č k i senzibilitet. B a l e n u se p o s l i j e p r i d r u ž u j e i Frks.h o p identiteta.s . šira s c e n a autentičnih d o m a ć i h h i p . a nešto kasnije uspjeh postižu Y o u n g Lordz s p j e s m o m » Ž i v o t v e l i k o g g r a d a « . p r i ­ m j e r i c e Fresh Style ( a t o s u Fresh Jay i M C W u m a h ) p r o v e l i s u s e d a m t j e d a n a u v r h u s a s v o j o m »VVicked a t V V e e k e n d « . d a k l e i oni akteri koji su »preskočili« fazu b r e a k b e a t a . r o c k e r s k i m ili s r o d n i m s u b k u l t u r n i m s c e ­ n a m a . Slavin Balen p o ­ novo predstavlja temeljnu i integrativnu točku hip-hop s c e n e . pa i velike p l e m e n s k e m i x e v e p o p u t susreta r a d i k a l n i h r e p e r a s a s p e e d i trash m e t a l c i m a . iz s v a k o g p l e m e n a po j e d a n . n a n a š o j s u b k u l t u r n o j s c e n i sve širi k r u g l j u d i p r i s v a j a e l e m e n t e h i p . Poslije r a t a . Kraj o s a m d e s e t i h o z n a č a v a b r o j n e crossover varijante u g l a z b i . zajednički izvode pjesme. Boogie D o w n Productions i m n o g i drugi.

1 9 9 7 . završavajući pjesmu psovkom u kojoj. D o b a r je primjer El Bahatee i n j e g o v a pjesma »go­ v e d i n a « . koje n i j e ništa m a n j e p r o t o č n o . t a k o đ e r s u s e poslužile r e p g l a z ­ b o m i o b l i k o m i z r a ž a v a n j a . o b j a v l j u j u ć i ih u knjizi k o j a s e b a v i o v i s n i c i m a o h e r o i n u (Lalić. a k o g o v o r i m o o polju sukoba) p r o ­ tiv b e s m i s l e n e e s k a l a c i j e n a v i j a č k o g n a s i l j a i z m e đ u B o y s a i Torcide. D i o r e p e r a j e g r a d i o r e p u t a c i j u n a kritici d r u š t v a i c i v i l i z a c i j e . J e d a n o d n a j č e š ć i h p r i g o v o r a k o j e a n a l i t i č a r i (ali i a k t e r i s u b k u l t u r e ) u p u ć u j u h i p . v e l i k o g o r i č k i M e g a b l a s t osvaja nagrade na međunarodnim natjecanjima break p l e s a . dijeleći sudbinu ostalih i p o g a đ a j u ć i precizno bolne točke stvarnosti. a to su g r a f i t i b r e a k . č e m u se p r i d r u ž u j e i p r o b l e m » c r n o g n a c i o n a l i z m a « i s e p a r a t i z m a . p a je_ p r i r o d n o da zagrebački bendovi g o v o r e kvartovskim ša­ t r a m a . g d j e većina aktera p r i p a d a subkulturnoj sceni. neki su se u p r a v o na to i o s l a n j a l i p r i l i k o m m e d i j s k o g p r o b o j a ( p r i m j e r i c e 2 Live C r e w ) . K a d su u n a š o j s r e d i n i d j e v o j k e (Scats) ž e l j e l e p r o g o v o r i t i protiv n a s i l j a n a d ž e n a m a .h o p b e n d o v a i svojevrsna popularizacija. u k o j o j s u r a đ u j e sa s p l i t s k i m TBF i p r o t e s t i r a (ne sa strane. koji o m o g u ć u j e izražavanje na s v o j o m jeziku. k a o i proslavu zajedništva i u l i č n e u m j e t n o s t i . o p i s u ž i v o t a u g e t u . o t p i s u j e i »vaše s i n j e m o r e « i » m o j e z a g r e b a č k o g o r j e « . grafiti scena b o g a t i j a je za časopis (fanzin) Z G B K a o s .h o p s c e n e i pripadnih reperskih plemena koja cijene individualnost.h o p je takav oblik. a 1 9 9 5 .h o p j e n a j č e š ć e l o k a l a n . H i p . U o s t a l o m . nekad u g l a v n o m preko g l a ­ z b e a n e k a d i p r e k o t e k s t a . koja je doživjela komercijalizaciju hip-hopa u Americi tijekom devedesetih. ) R a ­ zočaranje generacije s kraja o s a m d e s e t i h . T e k s t o v i m a Beat F l e e t a s o c i o l o g Lalić p o j a š n j a v a »splitsko s t a n j e u m a « . Tekstovi su d o b r i m d i j e l o m snažni i d u b o k o uronjeni u socijalni i e k o n o m s k i kontekst s v a k o d n e v n o g života.h o p s t v a r a l a š t v a još j e p r e v i š e živ d a b i s m o g a p r o s u đ i v a l i .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA postoji već p a r g e n e r a c i j a koje u s v o m s v a k o d n e v n o m životu utjelovljuju sva 4 elementa koja hip-hop kultura s m a t r a k o n s t i t u t i v n i m za s v o j e p o s t o j a n j e . N o . kao i m e đ u akademskim akterima kulturnih studija. n e g o iznutra. D a n a š n j i hrvatski reperi doživjeli su pozive u k l j u č n e studije za p r o d u c i r a n j e rap glazbe u svijetu. a to je d o i s t a b o g a t s t v o i najviši ( s u b ) k u l t u r n i k a p i t a l k o j i s e n a t o j sceni k o d nas m o ž e sresti. treći v a l h i p . T o što j e u j e d n o m raz­ d o b l j u k o d dijela b e n d o v a p r e v l a d a v a l o seksističko r a s p o ­ loženje p r e m a ž e n a m a ne znači da je to nužna karakteristi312 k a s a m e g l a z b e . u Varšavskoj. g o t o v o svi p j e v a j u ( r e p a j u ) n a h r v a t s k o m . dakle razblažavanje i razvodnjavanje radikalnosti. o n a k o kako je percipirana kod nas. ali je d o v o l j n o zajedničkih dimenzija k o j e o m o g u ć u j u o b l i k e a d o l e s c e n t s k o g ž i v o t n o g stila z a ­ s n o v a n o g n a r a p g l a z b i i g o v o r u . . Seksizam i maskulinizam velikog d i ­ jela a m e r i č k i h repera nesumnjiv je. s a d a je u s t u p i l o m j e s t o u s h i ć e ­ n j u z b o g još j e d n o g ž i v o t n o g v a l a h r v a t s k e h i p . d o v o l j n o s l o b o d a n i na »sample« orijen­ tiran. t u r n t a b l e i s m i M C . m n o g i b e n d o v i izrazito antiseksističke i a n t i r a s i s t i č k e o r i j e n t a c i j e služe se h i p . Kraj devedesetih k o d nas obilježava treći val h i p . nije identičan. a k o se na­ s i l n a s p i r a l a n e m o ž e p r o m i j e n i t i . d o m a ć i reperi s u r a đ u j u i p o k u ­ šavaju prevladati već mistificirane animozitete p u r g e r a i t o v a r a .h o p o m u svom uobličavanju glazbenih i d r u g i h izraza. H i p . Po­ slije 1 9 9 5 . k a o i splitski ili r i j e č k i . 31 . ) I z b o r e n je prvi l e g a l n i z i d . s t i l i z i r a n o i a u t e n t i č n o n e g o rep o v a n j e n a e n g l e s k o m . p o n e k a d i u n a č i n r a z m i ­ šljanja kvartovskih ratnika. a ne na s e k s i z m u . T a k o đ e r . S k a l i c e i S o u t h C e n ­ tral. O t o m e postoji rasprava na s a m o j sceni u A m e r i c i . U r b a n i t e t koji d i j e l e i Bronx i S p a n s k o . l a k o su u r o n j e n i u k v a r t o v s k u p r i č u . d o k u Z a g r e b u ili S p l i t u e k i p a » r e p u j e « ili » r e p a « u R i j e c i » r a p i r a « . N a z o r .h o p s c e n i jest o n a j o s e k s i ­ zmu i maskulinizmu. u p i s u j u ć i n a š e k v a r t o v e n a u r b a n o j m a p i svjetske subkulturne interakcije.

i n f o r m a t i č k i m d r u š t v o m itd.Benjamin Perasović Subkulturne grupe i novi društveni pokreti N o v i d r u š t v e n i p o k r e t i . z a » m i r o v n i p o k r e t « koji s e t a d a v e ć i n i č i n i o besmislenim). d o b r i m d i j e l o m . bez o b z i r a n a u t e m e l j e n u k r i t i ­ ku s a m o g p o j m a (Hetherington. z a j e d n o činili scenu »novih pokreta« k o j i . ekološki i feministički p o k r e t i bili s u t i p i č n i z a n a z i v n o v i h d r u š t v e n i h p o k r e t a . koje u g l a v n o m pokrivaju područje ekologije. te na osnovi izborenih uvjeta za l e g a l n o djelovanje. M i r o v n i . Feher. i nisu b i l i t a k o n o v i . Touraine) p r o m j e n e u socijalnoj strukturi i karakteru društva najčešće z v a n o g »postindustrijskim«. To su bile različite inicijati­ ve. Heller. u z rast »zelenih« n e s a m o k a o p o l i t i č k e s t r a n k e . za prava razno­ vrsnih m a n j i n s k i h i m a r g i n a l n i h g r u p a . Sredinom osamdesetih.) predstavljaju fe­ n o m e n koji je u literaturi najčešće vezan uz o s a m d e s e t e g o d i n e . podrškom »omladinske organizacije«. ženskog p o k r e t a . ali i prava r a z n o v r s n i h m a r g i n a l n i h g r u p a n a vlastiti i d e n t i t e t i j a v n i život. k a o i squatterski pokreti. b e z o b z i r a n a d u h o v n o . prvo u Sloveniji a zatim i u H r v a t s k o j . n a g o v j e š t a v a j u ć i ili d e t e k t i r a j u ć i . p o s u d u m n o g i h a u t o r a ( H a b e r m a s . ljudskih prava o p ć e n i t o . S o b z i r o m na opći kontekst (Černobil) i v e ć u z a i n t e r e s i r a n o s t šire j a v n o s t i z a e k o l o š k e p r o b l e m e ( n e g o . p r i m j e r i c e . 1 998. iako su pokreti za regionalnu a u t o n o m i j u . ali s u d o l a z i l i n a k o n r a d n i č ­ k o g p o k r e t a i e p o h e koju je taj socijalni p o k r e t obilježio. ali i p r o g r a m i r a n i m . mirotvor­ stva. n e g o j e d n o g p o k r e t a i skupa senzibiliteta iz k o j e g a su ze­ lene stranke i proizlazile. grupe 314 . p o j a v l j u j u se g r u p e koje d j e l u j u u s k l a d u s prak­ s o m novih društvenih p o k r e t a . društvom znanja. s e k s u a l n o ili n e k o d r u g o opredjeljenje koje se razlikuje od k o n v e n c i o n a l n o g i d o ­ m i n a n t n o g .

koja se otvorila prema novim inicijativama osiguravajući im a u t o n o m i j u djelovanja nezamislivu u tom periodu u d r u ­ g i m r e p u b l i k a m a . Za naš rad je važno naglasiti prisutnost subkulturnih s t i l o v a na s c e n i n o v i h d r u š t v e n i h p o k r e t a i i n i c i j a t i v a u S l o ­ v e n i j i . u z legalno djelovanje i spomenuti kontekst prodiranja eko­ l o š k i h t e m a u s v a k o d n e v n i život. po ciljevima. M o g u ć e s u i d r u g e i n t e r p r e t a c i j e k o j e bi povezivale »početke postindustrijske modernizacije« s teže i s t r a ž l j i v i m o b l i k o m p o l i t i č k e v o l j e i p l a n s k o g r e f o r m a ­ torskog zahvata u s a m o p r o m j e n u ključnih političkih aktera (organizacija). mirovne.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA s l o v e n s k i h » z e l e n i h « u s p j e l e su stvoriti o n o što se u k l a s i č ­ n o j t e o r i j i j o š o d L . Ta razina se o d n o s i na kvantitativni aspekt. Postojanje medijske integra­ tivne t o č k e ( p r i m j e r i c e . e k o l o g e . Bit t o g p r o c e s a je u igri l e g a l n o s t i i l e g i ­ timnosti: o m l a d i n s k a organizacija je pružila legalnost dje­ l o v a n j u i n i c i j a t i v a i p o k r e t a . h i p i j e v s k o g . a n i j e z a n e m a ­ riva n i sve šira s c e n a » m i k r o . osnažila mirovnjake. Prisutni s u i d r u g i s u b k u l t u r n i s t i l o v i . i a k o to na j e d n o j razini stoji. Pokretima su p r o g l a š a v a n e inicijative p o p u t d u h o v n e . a s u s t a v a l t e r n a t i v n i h m r e ž a i m e d i j s k i u t j e c a j o k o j e m j e riječ bili s u šire z a s n o v a n i o d ciljeva i prakse »novih društvenih pokreta«. Riječ je o p r o c e s u l i b e r a l i z a ­ cije. i nije v e ­ lika pogreška oznaku »ndp« pripisivati akterima koji u 3l6 317 . u d r u g o j p o l o v i c i o s a m d e s e ­ tih. M e đ u t i m . Č a k i više n e g o j e t o b i o s l u č a j u n e k i m d r ž a v a m a Z a p a d a . gay grupe. no javna scena nije zabilježila t a k o m a s o v a n . a o n i n j o j l e g i t i m n o s t č i j a je kriza b i l a o č i g l e d n a . Razli­ k a k o j a s e p r i t o m e p o j a v i l a u o d n o s u n a p r i s u t n o s t sličnih i n i c i j a t i v a i e v e n t u a l n i » p o k r e t « u H r v a t s k o j p r i j e s v e g a je determinirana specifičnošću političkog sustava i ( s a m o ) p r o m j e n o m k o j u je izvela »ZSMS«. N o . što je o s o b i t o dolazilo do izražaja prilikom manifestacija. M l a d i n a i T r i b u n a . p o d s j e ć a na slične pokrete i g r u p e p o z n a t e p o d istim i m e n o m i z z a p a d n i h z e m a l j a . a u Hrvatskoj ne. p o p u t f a n z i n a ) . S t e i n a z o v e » d r u š t v e n i p o k r e t « . č i j e d j e ­ lovanje. senzibilitetu. Presudno je u t o m p r o ­ cesu bilo mijenjanje s a m e o m l a d i n s k e organizacije. nastale slične g r u p e i inicijative. jedino je ekološki pokret uspio m o b i ­ lizirati z n a č a j a n b r o j l j u d i . m a s o v ­ nost i javne manifestacije. medijske prisutnosti i izgradnje mreža i institucija. k a o i stil n e k o n v e n c i o n a l n o g s t u d e n t a . o m o g u ć i l o j e n a s t a j a n j e h e t e r o g e n i h a k t e r a z v a n i h »novi d r u š t v e n i p o k r e t i « . k a o i m n o g i m l a d i koji n e p r i p a d a j u p r o f i l i r a n i m s u b k u l t u r a m a . kao i duhovnjake. na način n e d o s e g n u t i u nekim z a p a d ­ nim sredinama.subkulturni akteri. feminist­ kinje. a naklonost m e d i j a k o j i s u uživali z n a t n e s l o b o d e i i s t o v r e m e n o bili d o b r i m d i j e l o m alternativno orijentirani ( M l a d i n a ) uspostavila je i središnjim prikazala. postojanju d i j a l o g a i tolerancije r a z l i č i t o s t i . o o p ć o j k l i m i u k o j o j su se p o j a v i l i s l o v e n s k i akteri »novih društvenih pokreta«. punkere i alternativno-umjetničke aktere. o stupnju otvorenosti. k a o i na kvalitativni aspekt d j e ­ lovanja i utjecaja. na različite n a č i n e (ne)dokazujući svoju p r i p a d n o s t v a n j ­ s k i m o b i l j e ž j i m a . m e đ u kojima su i oni k o j i m a se b a v i m o . no o v d j e je važan okvir koji je o m o g u ć i o nastajanje mreža aktera. k o j i j e u j e d i n i o o v e »strukture o s j e ć a j a « k a o s t r u k t u r e o t p o r a i s a m o r e a l i z a c i j e . g r u p e intelektualaca ostvarile su značajan utjecaj raspravom o civilnom društvu. V . zbog specifičnog političkog konteksta i m a n j e g geograf­ skog prostora. ni medijsko-interpretacijski utje­ c a j a n život » n o v i h d r u š t v e n i h p o k r e t a « . f e m i n i s t i č k o m ili n e k o m d r u ­ g o m a n g a ž m a n u d i j e l i l i širu r o c k i p o p k u l t u r u m l a d i h . m e t o d a m a rada i pri­ sutnim životnim stilovima. U H r v a t s k o j su t a k o đ e r .m e d i j a « . N a s p e c i f i č n o j sceni k o j a j e t a d a p o s t o j a l a m o g l i s u s e p r o n a ć i p o z n a t i stilovi p o p u t p u n k e r s k o g . a l i s u u p r i m a r n o e k o l o š k o m . b i l o b i p r i l i č n o n e z g r a p n o i p r e v i š e j e d n o s t a v n o z a k l j u č i t i da su u S l o v e n i j i postojali pokreti. d e ­ m o n s t r a c i j a i »fešti« p o v o d o m n e k i h k a m p a n j a i a k c i j a .

. koji je b i o represivan i nije d o p u š t a o . nastao je aktivistički o b l i k s p a j a n j a n e k o l i k o a d o l e s c e n t s k i h . Ipak. ali je p r o b l e m a t i č n o stvoriti sliku o b r o j n i m d r u š t v e n i m p o k r e t i m a k o j i d j e l u j u m a l o s j e v e r n i j e o d p o d r u č j a n a k o j e m s e ništa s l i č n o n e d o g a đ a . C i j e l a h i s t o r i j a p r e n o š e n j a s e t o ­ va gesti. i m a g e a . koje su djelovale »u d u h u novih društvenih p o ­ kreta«. širu a r t i k u l a c i j u a l t e r n a t i v n i h i n t e r e s a n i uključenje aktera u tržišno postavljenu postindustrijsku m o ­ dernizaciju i p r o m j e n e strukture u tadašnjoj »najpermisivnijoj republici«. U H r v a t s k o j . »ženska g r u p a T r e š n j e v k a « . N e o ­ s p o r n o t o č n a p r e t p o s t a v k a o razlici strukture društva i o (post)industrijskom k o m p l e k s u prostora koji a n a l i z i r a m o ne bi smjela izvoditi determinističke zaključke o n e p o s t o j a n j u p o s t m a t e r i j a l i s t i č k i h v r i j e d n o s t i t a m o g d j e z a n j i h nisu o s i ­ g u r a n i » m a t e r i j a l n i uvjeti«. Alternativna scena je p o j a m koji u o v o m slučaju o z n a č a v a prostor u k o j e m se sreću akteri subkulture. n e s k l o n o g m e d i j s k o g i p o l i t i č k o g b l o k a u H r v a t s k o j . g d j e s e ž i v o t n i stilovi i n d i ­ vidualiziraju u p o t r o š a č k o m imperativu. koje u svojim a k c i j a m a slijede »djeluj l o k a l n o misli g l o b a l n o « p r i n c i p e e k o l o š k o g i s r o d n o g a k t i v i z m a . o b j a s n i t i p o k r e t e n o g o m e t n o g h u l i g a n i z m a . koja je na djelu desetljećima u subkulturi m l a d i h . m o d e r n o g i postm o d e r n o g (postindustrijskog) kao smjer zaključivanja. koji su d j e l o ­ vali u Hrvatskoj (»Žena i društvo«. m o r a j u biti p o j m o v n o o d ­ vojene od sličnih g r u p a u susjednoj republici i o s o b i t o o d ­ vojene od nositelja sličnih životnih stilova u z e m l j a m a koje su na osnovi postindustrijske strukture o m o g u ć i l e »postmaterijalističke vrijednosti« i nove društvene pokrete. važne su ovdje prvenstveno z b o g područja koje d i j e l e sa s u b k u l t u r n i m s t i l o v i m a . g d j e u skladu s promjenama kao da p r e s t a j e važiti subkulturni oblik o k u p l j a n j a i g r u p n i h i d e n t i t e t a . m a k r o s o c i o l o š k a p e r ­ spektiva i k o m b i n a t o r i k a p r e d m o d e r n o g . s l i č n o k a o i u Sloveniji. struk­ t u r n o n i i d e o l o š k i . t e m a i »središnjih p r e o k u p a c i j a « bliskih e u r o p s k i m » n o v i m pokretima«. ali su u m n o g i m d i m e n z i j a m a dijelili j e d n u širu s c e n u . U tim r a d o v i m a d o b r o je prikazan politički k o n t e k s t u H r v a t s k o j k o j i nije o d g o v a r a o n a z a h t j e v e k r i ­ z n o g v r e m e n a . rast s u b k u l t u r e n o g o m e t n i h h u l i g a n a koji s u središte b o g a t e E u r o p e (Heysel) u p r a v o s r e d i n o m osamdesetih obilježili stilom h o r d e . k o j e d j e l u j u u s k l a d u s t i p o m k a m p a n j a . a l t e r n a t i v n o -kazališni i drugi umjetnički projekti. k a o i akteri pokreta i inicijativa. kako ć e m o . . peticijama protiv g r a d n j e atomskih c e n 3IO 318 . 1 9 9 6 . struktura osjećaja i vrijednosti. Za vrijeme djelovanja g r u p e Svarun g o t o v o sva­ ka javna akcija bila je praćena o d r e đ e n i m zvukovima. A k o je s a m o to točno. M e đ u rijetkim (a s obzirom na doticanje konkret­ nih aktera neosporno jedinim) studijama o v o g p r o b l e m a i perioda nalaze se radovi Inge Tomić-Koludrović ( 1 9 9 3 . uz neosporni pravac individualizacije. i koje b r o j č a n o p r e m a š u j u slične g r u p e u Sloveniji. ) . ostajući izvan v i š e d i m e n z i o n a l n o i d e o l o š k o g . n e m o ž e m o niti z a z a p a d n e z e m l j e govoriti o jednostavnoj promjeni koju postindustrijalizam o s a m d e s e t i h stvara na sceni životnih stilova. G r u p e k o j i m a j e cilj s t v a r a ­ nje šireg p o k r e t a . Akteri g r u p a bliskih n o v i m društvenim p o k r e t i m a bili s u n e š t o stariji o d p r o s j e č n i h p r i p a d n i k a s u b k u l t u r n e s c e n e . s u b k u l t u r n i h s e n ­ zibiliteta.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA s v o m d j e l o v a n j u i i d e n t i t e t u sliče i d e a l . više ili m a n j e p r o t e s t n i h . m e d i j s k a u l o g a »Starta«). 1 9 9 8 . od k a z e t a d o o r g a n i z i r a n j a k o n c e r a t a ili p r i k l j u č e n j a k o n c e r ­ t i m a i d r u g i m s l i č n i m d o g a đ a n j i m a n a s u b k u l t u r n o j sceni s a svojim š t a n d o v i m a . T a k o đ e r . g r u p ­ n o g identiteta unutar n o g o m e t n o g p l e m e n a ? G r u p e . »Svarun«. svjedoči o p r o ­ cesu stvaranja efektivnih zajednica i konkretnih aktera koji slično pulsiraju u različitim s o c i o e k o n o m s k i m i političkim k o n t e k s t i m a . uz d o b r u analizu f u n k c i o n i r a n j a t a ­ d a š n j e g sistema i istraživanje samih aktera.t i p s k i m p r e d s t a v n i ­ c i m a sličnog d j e l o v a n j a na Z a p a d u . o d ­ vodi autoricu do negiranja implikacija koje se n a d a j u iz s a m o g e m p i r i j s k o g m a t e r i j a l a .

ZAP-a. Svarun p o k u š a v a djelovati k a o » r a d n a g r u p a « pri S S O . . b e d ž e v i m a i c j e l o k u p ­ n o m s v a r u n o v s k o m i k o n o g r a f i j o m k o j a nije p u n o o d u d a ­ rala od m n o g i h sličnih g r u p a sjevernije i z a p a d n i j e . e . kao i oni kojima su glazbena p o s r e d o v a n j a bila izvan životnog stila. treba pojasniti dvostruko odbijanje koje je karakteriziralo Svarun i slične aktere. Težina i specifičnost rada takve grupe u uvjetima o n d a š n j e g konteksta i političke k o n t r o l e nije o v d j e p r e d m e t r a z m a t r a n j a . a . ili s a suprotne strane (kontra)kulturološkog k o d a .l e g a l n o . S v r e m e n o m se f e m i n i s t i č k a g r u p a o d v o j i l a i započela djelatnost k a o »Ženska g r u p a Trešnjevka«. nenasilje. a u t o n o m n a k u ć a . ili p r i m a r n o f e m i n i s ­ tičkom a n g a ž m a n u . z a b i c i k l i s t i č k e staze. i na kraju legalno u sklopu sveučilišne konferencije t a d a š n j e o m l a d i n s k e o r g a ­ nizacije. žen­ skih m r e ž a ( b . i S h i v i n i h s l j e d b e n i k a k o j i » b r a n e istinu«. Svarun je simbolizirao odbijanje i o n o g rudimentarno »novopotroš a č k o g « d i j e l a a k t e r a u n a s t a j a n j u . . nježnijim senzibilitetima. kako u njenoj dimenziji službene ideologije koja je propisivala s a m o ovlaštene aktere. ženski s t u d i j i . to su bile uporišne t o č k e o k u p ­ l j a n j a i a k c i j e . Svarun je prestao s r a d o m kad je z a p o č e o proces s l o b o d n o g po­ litičkog organiziranja. Prvo r a z d o b l j e a k t i v n o s t i bilo je p o l u . r a s t a f a r i janstvom inspirirani akteri. M i x životnih stilova i subkultura m e đ u nosi­ teljima Svarunovih akcija i kruga od par stotina simpatizera b i o je j o š s l o ž e n i j i . . k o j i m je o b i ­ lježen h o r i z o n t d j e l o v a n j a n o v i h d r u š t v e n i h p o k r e t a . p s i h o d e l i č n i m . U drugoj polovici osamdesetih. A R K i Z e l e n a a k c i j a t a k o đ e r v u k u d i o s v o j e j e z g r e iz S v a r u n a . zbog postojanja zelenog aktivizma. a jedan dio ključnih aktera priključio s e k o a l i c i j i » e v r o p s k a z e l e n a lista« n a p r v i m i z b o r i m a . Na tim m j e s t i m a d o š l o je do susreta različitih s u b k u l t u r n i h g r u p a . a s l i č a n s e d u h m o ž e osjetiti i d a n a s n a a l t e r n a t i v n o j s c e n i . d a b i i z b o r i o l e g a l n i status.u H r v a t s k o j . koja je dijelom građanska. g a r a ž n i h . zatim. uz o d b i j a n j e d o m i ­ nantne kulture. t a k o i u d i m e n ­ ziji t r a d i c i o n a l n o . i n f o t e k a . nalazeći d o v o l j n u z a o k r u ž e n o s t u p r i m a r n o e k o l o š k o m . l e c i m a .p a t r i j a r h a l n e k u l t u r e i o n e d o m i n a t n e u urbanim središtima.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA t r a l a . pa je u »Startu« p r e ­ p o z n a v a o s n a g u k o j a j e s a s u p r o t n e s t r a n e b a r i k a d e . d o već p o z n a t o g spajanja punkerskih. u specifičnoj politič­ koj k l i m i . Attacka. d u ­ hovnost. ravnopravnost spolova.c o r e i noiserskih impulsa s hipijevskim. Ekologija. č a k i t a m o g d j e ih na n e k i n a č i n »nije b i l o « . ) L u n e . h a r d . b . . n o z b o g s p o m i n j a n j a »Starta« i ( » n o v e sitne b u r ž o a z i j e « k o j a b i g e n e r i r a l a n o v e k u l t u r o ­ loške i e k o n o m s k e sklopove) u v r i j e d n o m d o p r i n o s u T o mić-Koludrović. n a k o n izbacivanja iz okrilja 32 O OK S S O H Trnje p o t p u n o ilegalno. tu su se n a š l i i a k t e r i n o v o g o t p a d n i š t v a k o j i m a n i n o g o m e t n i h u l i g a n i z a m nije b i o s t r a n . antiautoritarnost.

.

tako i onim ilegalnim. n a m n o g i m d i j e l o v i m a s u b k u l t u r n e s c e n e . poput blažeg j a č i h L S D . m o r f i j a . kontrakulture šezdese­ tih. a p o d j e l a na l a k e i teške d r o g e t a k o đ e r je u j a v n o j u p o t r e b i .a . p r e m a l e g a l n o s t i ili i l e g a l n o s t i p o s j e d o v a n j a i n a b a v e . o d B e c k e r o v i h jazz glazbenika. U svom posezanju za d r o g a m a . barbiturati. svih d e r i v a t a o p i j u m a u k l j u ­ č u j u ć i i č a j o d m a k o v i h g l a v i c a . o n e su u k o ­ r i j e n j e n e u k u l t u r i i n j i h o v a u p o t r e b a d i o je s v a k o d n e v n o g ž i v o t a . m e d i j s k i o s n a ž e n e i d e o l o g i j e k o j e m i s t i f i c i r a j u d r o g e i z vlastite p e r s p e k t i v e .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA 0 upotrebi droge na subkulturnoj sceni d a r a j u o d m o d e l a koji j e p r i s u t a n u r o d i t e l j s k o j k u l t u r i . Kriterij l e g a l n o s t i t o l i k o j e još u v i j e k j a k d a u j a v n o s t i p o j a m d r o g e n a j č e š ć e p r e d ­ stavlja s i n o n i m za ilegalne d r o g e . N i k o t i n i a l k o h o l (u7 k o f e i n ) p r e d s t a v l j a j u n a j ­ rasprostranjenije d r o g e na našem području. p o p u t h e r o i n a . Rascjep i z m e đ u p o p u ­ larnih (pučkih) predodžbi i spoznaja nastalih unutar široke subkulturne scene d u b o k je već zbog činjenice desetljeći­ ma d u g o g eksperimentiranja subkulturnih i drugih mladih (koji u m e đ u v r e m e n u v e ć i m a j u i u n u k e ) s n a j r a z l i č i t i j i m 325 . njihovim farmako­ cannabisa i sti s u p r i s u t n i m n o g o b r o j n i s t e r e o t i p i . kokainske. u k l j u č u j u ć i m n o g e o b l i k e teške o v i s n o s t i . amfetaminske droge. k a o i d r a ­ stičnog razaranja socijalnih odnosa i individualnog zdrav­ lja. u n u t a r k o j e g a s e o d ­ b a c u j u sve d r o g e i z a g o v a r a v e g e t a r i j a n s t v o . k a o i n a o d r e đ e n i m m a t e r i j a l n i m i n t e r e s i m a p r o i z v o đ a č a ili p r o ­ d a v a č a l e g a l n i h i i l e g a l n i h d r o g a . opijati. uvijek se ekperimentiralo s b r o j n i m d r o ­ g a m a . do britanskih ravera iz studije Sarah T h o r n t o n . solventi p o p u t l j e p i l a ili acetona.). koji u p o t r e b o m poje­ d i n i h d r o g a p o s r e d u j u vlastite životne stilove. š o k i r a j u r o d i t e l j ­ sku k u l t u r u k o j a p r e f e r i r a d o n e k l e d r u k č i j e d r o g e . mladi u g l a v n o m ne o d u 324 z a s n o v a n e n a s t r a h o v i m a i t i p u t r a d i c i o n a l n e svijesti. h e p t a n o n a . T r e b a s p o m e n u t i i » s t r a i g h t .c o r e g l a z b o m . punkerskih g e n e r a c i j a . ali p o s t o j i i n a široj s u b k u l t u r n o j s c e n i . preko m o d s a i rockera. itd. p r e m a t i p u i intenzitetu ovisnosti (psihološke i tjelesne) koju izazivaju. I p a k .e d g e « us­ mjerenje koje je najviše p o v e z a n o s h a r d . p s y l o c i b i n a i m n o g i h d r u g i h . s m a t r a ­ jući i h s u p r o t n i m n o v o i z b o r e n i m » s r e d i š n j i m p r e o k u p a c i ­ j a m a « p o j e d i n o g ž i v o t n o g stila ( p o p u t r a n i h h i p i j a ili d o ­ b r o g d i j e l a p r v i h r a v e r a z a k o j e j e a l k o h o l izraz n e d o p u ­ š t e n o g p r i m i t i v i z m a ) . U j a v n o ­ D r o g e m o ž e m o podijeliti p r e m a loškim svojstvima [halucinogeni. i a k o p o v r e m e n i masovni pokreti m l a d i h . kako legalnim i dostupnim. N j i h o v a u p o t r e b a snažno obilježava i subkulturne g r u ­ p e . i a k o p o v r e m e n o o d r e đ e n i s u b k u l t u r n i stilovi o d b a c u j u tradicionalne (s o b z i r o m na naše društvo) d r o g e .

s t a v o v a i r a s p o l o ž e n j a m e đ u g r u p a m a k o j e nisu b i l e s k l o ­ subkulturnim odmacima Promjena je doista bila velika . koji o d u d a r a od s v a k o d n e v n o g života i iskustva. »maminih« t a b l e t a . koji z b o g či­ njenice ilegalnosti spaja u značenju heroin s c a n n a b i s o m . što ih d o d a t n o k r i m i n a l i z i r a i d i j e l o m u d a l j u j e sa s t a d i o n a i n a v i j a č k e s c e n e . u drugoj polovici sedamdesetih. g l a z b o m i d r u g i m v r e d n o t a m a i p r a k s a m a s v o g ž i v o t n o g s t i l a . LSD-a. d o k u o s a m d e s e t i m p a l j e n j e j o i n t a n a s t a d i o n u p o s t a j e sve u o ­ bičajenije. dok su šminkeri i štemeri o g r o m n o m v e ć i n o m bili v e z a n i u z a l k o h o l . i t e š k u . uvijek je o n a koja se o d n o s i na h e r o i n . lakše se eksperimentira i socijalno oblikuje znače­ nje u z i m a n j a . u n u t a r r a z l i č i t o g s u b ­ k u l t u r n o g stila. krimin a l i z a c i j u . U Hrvatskoj. m o g a o s e susresti s g n j e ­ v o m o k o l i n e i realnim » š a m a r o m « protiv d r o g e o kojoj su neznanje tadašnji navijači dijelili sa svojim r o d i t e l j i m a . O v d j e se vidi k a k o subkulturni akteri prepoznavaju č i n j e n i c u p o z n a t u iz medicinskih istraživanja o ž e n a m a koje više od m u š k a r a c a postaju ovisne o sedativima. K a d a a k t e r i o n o g raz­ nolikog dijela subkulturne scene koji upotrebljava d r o g e slušaju d o m i n a n t n i javni g o v o r o d r o g a m a . 3?6 327 . m n o g e d r o g e m o g u biti r a z l i č i t o u p o t r e b l j a v a n e .p u š e n j e c a n n a b i s a p o l a k o se širi u k u l t u r i mladih u o p ć e . nije rezultirao ovisnošću i t r a g i č n i m posljedicama koje visokokriminalizirani heroin u kratkom i l e g a l n i a l k o h o l u d u ž e m r o k u izaziva p o k o r i s n i k e i d r u š t v o u o p ć e . bili s u š o k i r a n i k a d a s u č u l i ili p r i m i j e t i l i da »šminkeri puše travu«. pa n j e g o v a duža u p o t r e b a o n e m o g u ć u j e pripadnicima subkulture provođenje ostalih subkulturnih aktivnosti i interesa. t j e l e s n u o v i s n o s t . k o j a s e u j a v n o s t i n a j č e š ć e veže u z s a m p o ­ j a m d r o g e . p r o i z v o d e ć i i r a z l i č i t e u č i n k e i u k l a p a j u ć i se u različite m o d e l e ž i v o t a i s u s t a v e v r i j e d n o s t i . hašo­ m a n i su predstavljali aktera koji je e k s p e r i m e n t i r a o sa svim d r o g a m a . stereotipi i mistrfikacije koje obilježavaju roditeljsku i medijsku kulturu kod opijata i svega d r u g o g a . od pridonoseći dominantne promjeni stvarnosti. H e r o i n j e ( k a o i a l k o h o l n a d u ž u stazu) t e š k a d r o g a k o j a izaziva visoku tjelesnu ovisnost. a l i s o b z i r o m na s o c i j a l n u i i n t e r a k c i j s k u konstrukciju s u b k u l t u r n o g svijeta i z n a č e n j a . o n d a i m s e č i n i d a s l u š a j u n e k i d r u g i . S n e k i m d r o g a m a . 2 8 Prijelaz iz s e d a m d e s e t i h u o s a m d e s e t e d o n i o je niz sličnih »šokova« o n i m p r i p a d n i c i m a subkulturne scene koji su preferenciju p o j e d i n i h d r o g a učinili konstitutivnom za stil s v o j e uže i šire š k v a d r e . K a o što su t r a v u p o č e l i pušiti i šminkeri. t a k o je i d i o štemera p o č e o miješati c a n n a b i s s uvijek p r e v l a d a v a j u ć o m u p o t r e b o m a l k o h o l a . d a l e k i i č u d n i jezik. Već kraj sedamdesetih predstav­ lja p r o m j e n u .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA vrstama dostupnih i »nedostupnih« droga i načinima njiho­ v e u p o t r e b e . o n e grupe h a š o m a n a za koje bi britanski s o c i o l o z i rekli d a s u i m a l i h o m o l o g a n o d n o s p r e m a p u š e ­ nju cannabisa. k v a n t i t a t i v n o n e u s p o r e d i v o veći i kvalitativno drukčiji. N a d i j e l u h a š o m a n s k e s c e n e u p o ­ trebljavalo se sve: od a l k o h o l a čiju u p o t r e b u su dijelili s d r u g i m a . do ljepila. k a o i iskustvo š i r o k o g spektra eksperi­ mentiranja i upotrebe drugih droga (posebno pušenja cannabisa koje traje nekoliko generacija) u kojem akteri shva­ ć a j u d a o v a j d r u g i niz.o n a j tko bi na stadion d o ­ n i o j o i n t s e d a m d e s e t i h g o d i n a . g d j e p o s t o j i iskustvo t e š k o g o b l i k a o v i s n o s t i o h e r o i n u i a l k o h o l u . O b l i k o v a n j e stila n o g o m e t n o g h u l i g a n a i s u d j e l o v a n j e d i j e l a n a v i j a č a u »novom otpadništvu« sredine osamdesetih snažno je proši­ rilo ne područje pušenja cannabisa. d o k je to s h e r o i n o m teže. P r e d r a s u d e . p o p u t c a n ­ n a b i s a . transformirajući aktere u n o v u . U drugoj polovici osamdesetih navijači (poseb­ no u Splitu) u p o t r e b l j a v a j u i t e ž e d r o g e . ali ne i n e m o g u ć e . D r o g e bez sumnje djeluju u skladu sa svojim f a r m a k o l o š ­ k i m s v o j s t v i m a . cannabisa. heroinsku s u b k u l t u r u . b e z o b z i r a na ista f a r m a k o l o š k a svojstva. S l i k a .

a nastajanje novih o b r n u t o je propor­ c i o n a l n o p o z n a v a n j u šire s c e n e r a z n o l i k i h a k t e r a . D r o g e s u d i o svijeta m n o g i h s u b k u l t u r n i h g r u p a .k o l i č i n a m a čije p o s j e d o ­ vanje je u drugoj polovici devedesetih od n e k a d prekršaj­ n o g .l j e p i l o . u p e r c e p c i j i s u b k u l t u r n i h a k t e r a . Ta percepcija se m i j e n j a . u širu k u l t u r u m l a d i h ( k a o i starih).p i v o . p u n k e r i . . h o m o l o g i j a i stila p o t k r i j e p l j e n o g o d r e đ e n o m d r o g o m . m e t a l c i . S u b k u l t u r n i stilovi p o n e k a d n a g l a š a v a j u o d r e đ e n i t i p d r o g e . str. nisu z a o b i š l e u p o t p u n o s t i s a m u s u b k u l t u r n u s c e n u na kojoj se često n e k a d r o g a uspostavlja k a o »tipična« za p o j e d i n i s u b k u l t u r n i stil. torcida-heroin. 9 6 . a s d r u g e s t r a n e r e p r e s i j a je s n a ž n i j a . u p r a v o p r e m a lakim d r o g a m a i m i k r o . a l i o n o što k a r a k t e r i z i r a c i j e l u s c e n u jest širenje i n f o r m a c i j a . raveri-ecstasy. darkeri-tablete. ali nigdje se nije d o g o d i l o da neka subkultura i m a 328 . ) . interakcijom i iskustvom. ali o n e nisu n i k a d u s a m l j e n e u p r o f i l i r a n j u s u b k u l t u r n i h i d e n ­ t i t e t a . p a t a k v i ste­ reotipi brzo nestaju.Benjamin Perasović n a s .h a š i š . s j e d n e strane. t i p o v i d r o g e r u š e ste­ r e o t i p e o v e z a n o s t i uz p o j e d i n e s t i l o v e . U p o ­ j e d i n i m p e r i o d i m a d o i s t a j e n e k i s u b k u l t u r n i stil b i o p o v e ­ z a n s n e k o m d r o g o m . nije č u d n o što p r i p a d n i c i s c e n e k o j a e k s p e r i m e n t i r a s d r o g a m a . uz k o ­ m u n i k a c i j s k u p r o p u s n o s t v e ć e g d i j e l a s c e n e . d u g a č k e »rizle« i č a s o p i s i p o p u t » h i g h t i m e s « m o g u s e bez p r o b l e m a k u p i t i na k i o s c i m a . A k o j e Dick H e b d i g e sebi dozvolio rečenice p o p u t »Radnička kla­ sa + m o d + s p e e d ( a m f e t a m i n ) = a k c i j a « i » s r e d n j a k l a s a + h i p p i e + m a r i h u a n a = p a s i v n o s t « ( H e b d i g e 1 9 7 6 . šminkeri-kokain itd. izlazeći i z v a n o k v i r a s u b k u l ­ t u r e . D a n a š n j a situacija je d v o s t r u k o o b i l j e ž e n a . p r o m j e n o m zakona postalo krivično djelo. psihodeličari-LSD. poznavajući mogućnosti m o ć n i h izražajnih obli­ k a . p o n e k a d s t v a r a j u p r e j e d n o s t a v n e ili n e i s t i n i t e p r e d o d ž b e k a o što s u h a š o m a n i . rockabillycari-whiskey. p u š e n j e c a n n a b i s a izašlo j e izvan s u b k u l t u r n i h s t r u k t u r a . širenje t i p o v a d r o g e i t i p o v a u p o t r e ­ b e k r o z sve s u b k u l t u r n e g r u p e .

t e r a p i j i i t d . r a v e r s k o j . i z v a n h e r o i n s k e oblike povezivanja. D r o g a m o ž e biti s a s t a v n i d i o n e č i j e subkulturne s v a k o d n e v i c e . utječući snažno na porast kra­ de i d r u g o g k r i m i n a l a . pa i najvažniji d i o aktivnosti na p u n k e r s k o j . Istraživanja p o k a z u j u da najveći broj ovisnika nije činio krivična djela prije p o č e t k a ovisnič- k o g s t a ž a . d j e l o v a n j a . M n o g i navode da je raspadanje škvadre bio uvod u peri­ o d o v i s n o s t i . t i j e k o m istraživanja p r o b l e m a o v i s n o s t i . o b r a z o v a n j u . U t o j s u b k u l t u r i teže j e o d r ž a t i š k v a d r e . d j e l o m i č n o n a p u š t a n j e o n i h sadržaja koji nisu i m a l i veze s h e r o i n o m . dakle i farmakoloških i socijalno kontekstualiziran i h s v o j s t a v a n a j č e š ć e r a z b i j a sve d r u g e . S u d j e l o v a o sam u ispunjavanju ankete k o j o m su se dobili opći p o d a c i o ovisnosti.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA ekskluzivno pravo r a s p o l a g a n j a f a r m a k o l o š k i m i simbolič­ k i m o s o b i n a m a d r o g e . cije­ na i načina prodaje ukradene robe o m o g u ć u j e spoznaju visokih brojki koje g o v o r e o nekoliko stotina krivičnih djela j e d n o g o v i s n i k a u šest m j e s e c i d o g o d i n u d a n a . Subkulturu ovisnika o heroinu m o g u ć e je promatrati p o s e b n o . smanjivši d o b i p r e t h o d n o iskustvo s d r o ­ g a m a prosječnog ovisnika. n a v i j a č k o j ili n e k o j d r u g o j s l i č n o j s c e n i . postoji i z n a č a j a n broj ovisnika o h e r o i n u koji nije p r i p a ­ dao profiliranim subkulturnim grupama. p o n e k a d j a v n o i s k a z u j u ć i s v o j status. b o ­ r a v i o s a m o k o šest m j e s e c i s v a k o d n e v n o n a o d j e l u o v i s n o ­ sti K B C »Sestre m i l o s r d n i c e « u V i n o g r a d s k o j . d o b i . p o v l a s t i t i m r i j e č i m a »prije« b i l i p u n ­ k e r i . na o d j e l u koji i m a d v a d e s e t a k kreveta za »drug free« t r e t m a n i stotine ovisni­ ka koji se liječe a m b u l a n t n o . sleng i p o ­ sebne karakteristike života u b o l n i c i . proširivši socijalnu b a z u . iako se o n a i dalje prepleće s d j e l o v a n j e m d r u g i h s u b k u l t u r n i h a k t e r a . O v d j e j e v a ž n o u o č i t i o n o što s e a n k e t o m n i j e d o b i l o . ipak takvi akteri ostaju na svojim s c e n a m a . k a o i na p r i m j e r u n a s t a j a n j a »krimi« s u b k u l t u r e viših p r e p r o d a v a č a . kao i heroinski zasnovani oblik škva331 330 . a u zagrebačkom kontekstu ni izdaleka u tolikoj mjeri g r u p a m a navijačke e k s p r e s i v n o s t i k a o što j e t o s l u č a j s a S p l i t o m . jer d o k s e š k v a d r e k o j e z d j e d n o p u š e c a n n a ­ bis m o g u održati v e o m a d u g o ( i d u ž e n e g o zamišljena »prosječna škvadra« bilo kojeg usmjerenja) heroin zbog s v o j e s n a g e . lako se u n u t a r svake s u b k u l t u r n e g r u p e m o g u izdvojiti o n i k o j i m a d r o g a postane bitan. Ipak. U p e r i o d u 1 9 9 3 . i l e g a l n o s t i . ali sa sličnim priznanjem o dominaciji heroina nad ostalim područjima i stvaranju osnove (osnažene v r e m e n o m i e n e r g i j o m koja se m o r a uložiti u i l e g a l n e a k t i v n o s t i o k o n a b a v e ) z a s p e c i f i č ­ n u h e r o i n s k u s u b k u l t u r u .odjel ovisnosti«. p a p o r a s t k r i m i n a l a p r v e n s t v e n o m o r a m o vezati uz činjenicu teškog n a b a v l j a n j a p o t r e b n o g n o v c a za ile­ galnu d r o g u . p a s u m n o g i o v i s n i c i . a poznavanje količina potrebne droge. s k u p o ć e . a k t e r i n a s t o j e zadržati »svoj stil« a l i o v i ­ snost o heroinu je toliko snažna da većini to o n e m o g u ć i . a »sad« su pripadnici heroinske subkulture. što akteri doživljavaju na različite n a č i n e . p o p u t pripadnika Torcide koji su za vrijeme liječenja od o v i s n o s t i o h e r o i n u u Z a g r e b u d o š l i na u t a k m i c u D i n a m a i H a j d u k a s transparentom »Torcida . . m e t a l c i ili n e š t o d r u g o ( n a s t o j e ć i n a različite n a č i n e vratiti svoj p r i m a r n i s u b k u l t u r n i i d e n t i t e t ) . / I 9 9 4 . S o b z i r o m na s u b k u l t u r n a obilježja primjećuje se specifično »zamrzavanje« nekadaš­ njih subkulturnih aktivnosti k o d dijela a k t e r a . t o r c i d a š i . Č a k i u slučaju ovisnosti o h e r o i n u . rasta t o l e ­ rancije. a to su aspekti s v a k o d n e v n o g života. O v i s n o s t o h e r o i n u u d v o s t r u č i l a s e n a k o n r a t n o g p e r i o d a . ali jasno nastajanje subkulture i s k l j u č i v o o k o n e k e d r o g e ili d j e l a t n o s t i s d r o g o m p o v e z a ­ ne vidljivo je g o t o v o isključivo na primjeru h e r o i n a . a veze su č e s t o p l o d z a j e d n i č k i h p r e k l a p a n j a u načinima krađe ili d r u g i h oblika dolaženja do droge. struktura učenja i socijalizacije subkulturnih aktera u n u t a r ( k r i m i n a l n o g a ) svijeta o d r a s l i h d e a l e r a . što p r e d s t a v l j a k l a s i č n i s o c i o l o š k i o b r a z a c d e l i n k v e n t n e s u b ­ kulture. stažu na ovisničkoj sceni.

z a v i d a t i .). klju­ canje itd.) i n a p r o b l e m e n a b a v e ( š a n a . g u n . o s o b i t o u svjetlu » a l t e r n a t i v n o g s o c i j a l n o g r a d a « i p o t e n ­ cijala koji s a m a subkulturna scena i m a u m o g u ć n o s t i p r u ­ ž a n j a p o d r š k e o n i m a k o j i se žele riješiti ovisnosti o h e r o i n u . šem a . šalova. r o c k e r s k e . sleng. p o s e b n o z b o g zna­ n j a o g o l e m o m b r o j u v r š n j a k a koji i m a j u s l i č n e f r i z u r e . f u r a t i . m e t a l c e m ili n a v i j a č e m . ) . a na našoj sceni t a k o đ e r postoji m o g u ć ­ nost » m o d e l s k o g utjecaja« u k o j e m se s p e c i f i č n o m dijelu (nikako ne svima) ovisnika o heroinu pokazuje da se ne m o r a j u o d r e ć i s v o j i h s u b k u l t u r n i h o b i l j e ž j a . N o . . ili d r u g i m . žuto. itd. n a o b a m j e s t a p o s t o j i e k s p l i c i t n o ili i m ­ plicitno sugeriranje devijantnosti k o m p l e t n o g n a č i n a života k o j i j e z a d i o a k t e r a b i o p o v e z a n s n e k i m r o c k e r s k i m ili navijačkim subkulturnim stilovima. ria. stonaža. jakne. S obzirom na osnovnu temu o v o g rada. uo­ čen je problem nepostojanja pluralnijeg pristupa tretmanu. O s i m u b o l n i c i . p u k n u t i a u t o . n e k i m a k t e r i m a je teško prihvatiti o d b a c i v a n j e g l a z b e ili i m a g e a . s v o j e » i n i c i j a l n e d e v i j a c i j e « u o č i m a sis­ t e m a . proizvodnji postera. a n e m a j u veze s h e r o i n o m . n o i s e r i i s l i č n o .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA dre na dužu stazu. k a o i r o d i t e l j i m a ili n e k i m d r u g i m r o đ a c i m a ili partnerima. p o n o s u . . spuštalica. b a r e m d o k s e u svijetu n e p r o m i j e n i d o m i n i r a j u ć a p r o h i b i c i o n i s t i č ka paradigma. i p o s t o j e o b l i c i z a j e d ­ ničkog rada na koncertima.) u k o j i m a se č e s t o t o l e r i r a a l k o h o l i c a n n a b i s . 332 333 . g l a z b e ili i m a ­ g e a . v a l a . pri č e m u j e p r e s t a n a k u z i m a n j a h e r o i n a uvjet o s t a j a n j a p u n k e r o m . sestre B e r n a r d i c e i sestre Elvire. u d u ć a n u . s a m u d r o g u (horse. k a p a itd. f o l i j a . d a k l e d a m o g u i u a p s t i n e n c i j i ostati m e t a l c i . r o k a t i . p u k n u t i s e . g r a d s k i m i r e g i o n a l n i m p o d r u č j i m a s k o ­ jih n a » l i j e č e n j e « d o l a z e . n a v i j a č k e . Takav pristup p o m o g a o je m n o g i m ovisni­ c i m a o h e r o i n u . D o b a r d i o slenga akteri heroinske subkulture dijele sa svojim ( d j e l o m i č n o prijašnjim) širim subkulturnim kru­ g o m . M e đ u t i m . Ovisnici o heroinu d o ­ l a z e iz različitih s o c i j a l n i h i ( s u b ) k u l t u r n i h k r u g o v a i za n e k e od njih se postojeći oblik tretmana p o k a z u j e p r i m j e r e n i m . h i p i j e v s k e itd. ovisnici se k o d nas m o g u liječiti i u k o m u ­ n a m a . Sleng koji se razvio o k o he­ roina o d n o s i se na djelovanje d r o g e (flash. Z a v r i j e m e l i j e č e n j a m n o g i n a s t a ­ v l j a j u s d r o g i r a n j e m . p o p u t o n i h j a v n o s t i p o z n a t i h . s q u a t t e r s k e . k a o uzročnika kasnije ovisnosti. u z i m a n j a (šut. pokazuju kako mladi uključuju ovisnike u svoje z a j e d n i c e (koje m o g u biti d i j e l o m ili p o m i j e š a n o p u n k e r s k e . na o b l i k p a k i r a n j a ( u o b l i k u p a n j a ili p i z a ) . p u n k e r i . p r i t i s n u t i na l i j e č e n j e p o l i c i j o m i s u ­ đ e n j i m a . Iskustva z a p a d n j a č k i h g r u p a k o j e m o ž e m o n a z v a t i »alter- nativnim socijalnim r a d o m « i koje su često financirane od države. Iz t o g a se d j e l o m i č n o isključuju oni ko­ j i m a m a t e r i j a l n i uvjeti m o g u d a t i š a n s u z a d r ž a v a n j a d o b ­ rog dijela ličnosti skršene r i t m o m n a b a v l j a n j a h e r o i n a u prosječnim uličnim uvjetima. g l a z b u i ritual. tvrdo).

preko neartikulirano o b r a m b e n i h do antinacionalističkih i a n a r h i s t i č k i h o r i j e n t a c i j a .Benjamin Perasović Devedesete: subkultura u ratu Raznovrsnu subkulturnu scenu uoči rata nije m i m o i ­ š a o v a l p o l i t i z a c i j e s k r a j a o s a m d e s e t i h g o d i n a . pa je već pri p r v o m s m i r i v a n j u s u k o b a u Z a g r e b u p o č e l o nastajati 334 . l a k o m o g l o p r e d v i d j e ­ ti). mali d i o p o k u š a o d j e l o v a t i protiv r a t a n a g l a š a v a j u ć i l j u d s k a p r a v a i n e g a t i v n e aspekte d o m a ć e nacionalne homogenizacije. pri č e m u od navijačkog plemena. antisistemskih i p r o d e m o k r a t s k i h . o d n a c i o n a l n o državotvornih. s o b z i r o m na p o z n a v a n j e d o m a ć e subkulturne scene i s o b z i r o m da navijači predstavljaju s a m o jedan d i o te scene (a njihovo uključenje se pretpostavlja). u z još u v i j e k p r i s u t n u a p o l i t i č n o s t i u r o n j e n o s t u vlastite s u b k u l t u r n e s a d r ž a j e .c o r e o v a c a i s u b k u l t u r n i h a k t e r a bliskih d j e l o ­ vanju »novih društvenih pokreta«. a d o b a r dio je n a s t a v i o živjeti. m o ž e m o zaključiti da je o b ­ r a m b e n i karakter rata bio p r e s u d n o m činjenicom u m o t i ­ vaciji s u d j e l o v a n j a m n o g i h urbanih i subkulturnih m l a d i h k o j i bi u d r u k č i j o j s i t u a c i j i r e a g i r a l i s m a n j e e n t u z i j a z m a sliko p a l j e n j a r e g r u t n i h p o z i v a p r e v i š e s u d o b r o bile p o ­ znate m n o g i m a k t e r i m a . najveći d i o scene (unutar kojega navijači predstavljaju najbrojniju skupinu) priključio se o b r a n i (kako d r a g o v o l j n o tako i sačekavši mobilizacijski p o z i v k o j e g a s e k r a j e m ljeta 1 9 9 1 . i u r a t n o m k o n t e k s t u . do ne-navijačkih p u n k e r a . Većina pripadnika subkul­ t u r n e s c e n e u k l j u č i l a se u rat na r a z l i č i t e n a č i n e . D a k l e . j e d a n d i o je o t i š a o u inozemstvo. k o l i k o je m o g u ć e u skladu sa svojim s u b k u l t u r n i m p r e f e r e n c i j a m a . Agresija na Hrvatsku prouzročila je višestruke o d g o ­ vore brojnih subkulturnih grupa. preko darkera. p r i m j e ć u j e m o značajne razlike u n u t a r o t p o r a p r i j e t e ć o j M i l o š e v i ć e v o j p o l i t i c i . h a r d .

Benjamin Perasović ekstatičko t e c h n o p l e m e . V e ć n a k o n p r v i h p a r m j e s e c i r a t a . ray-ban n a o č a l a m a . parazitizmom. spoj krunice s t r a k o m o k o glave. k a o i kratki glazbeni pokret »ratne pjesme« u n u t a r pravaca poznatih subkulturnoj sceni. K a d a su p o ­ č e l e serije e m i s i j a p o p u t » s d o m o v i n s k i h r a t i š t a « . p o k r e t a n j e m A r k z i n a o m o ­ gućio je značajnu subkulturnu zonu za nove aktere sredine devedesetih. destrukcijom i d e k a d e n c i j o m . P o s e b n o je z n a č a j n o što su punkerske frizure. u k o j i m a su se ljudi javljali t e l e f o n i m a . A k o se v r a t i m o s a m o m početku rata. uočit ć e m o za našu t e m u dvije zanimljive dimenzije . d e v i j a c i j o m . Žižekove teorije i r o c k . ušle su u sve d o m o v e . bili su j e d i n ­ stveni u n a š o j s r e d i n i po s p o j u t e k n a i p u n k a . o k u p l j a j u ć i i subkulturne. n e g o ju je d o b r i m d i j e l o m i stvarao. slike h r v a t s k i h v o j ­ n i k a . p o i s t o v j e ć u j u ć i i h s b o l e š ć u . hrabrog suprotstavljanja deložacijama i in­ ternet surfanja. A r k z i n nije s a m o p i s a o o a l t e r n a t i v n o j sceni. mjesta raznovrsnih susreta. m e đ u k o j i m a s u bili z a s t u p l j e n i s u b k u l t u r n i s i m b o l i . d o m i n i r a o je t i m s l i k a m a . i u s k l o p u šire d j e l a t n o s t i č a s o p i s a . teksto­ va koji su opsjednuti v r h o v n i k o m i n a g o m i l a n i m autorite­ t o m . i onih kojima je osnovni problem dominacija housea n a o d r e đ e n o j s c e n i . naušnice u ušima i slična obilježja jasno izražavala subkulturnu pripadnost onim adolescentskim u r b a n i m p l e m e n i m a kojih se d o b a r d i o roditeljske kulture g n u š a o ili b o j a o . l j u d s k i h p r a v a i hedonizma. g d j e se u teškim uvjetima retradicionalizacije d r u š t v a i p a k s t v a r a j u i o s n a ž u j u različite s u b k u l t u r e i p o j e d i n k e . S p o j t r a d i c i o n a l n o g i m o d e r n o g .n o v i n a r s t v a .nastajanje i m a g e a hrvatskog vojnika i uloga subkulturnih mladih u tom pro­ cesu. deseci roditelja smatrali su p o t r e b n i m j a v n o r e ć i » i s p r i č a v a m s e . ž a o m i j e što s a m 336 . O n a j d i o koji se na različite na­ č i n e p o k u š a v a o suprotstaviti r a t u . na s t r a n i c a m a A r k z i n a . urbane aktere jedne prilično drukčije Hrvatske od o n e službene. Ti susreti.

U p r v i h p a r m j e s e c i r a t a . 338 . donijeli su p o v r a t a k u o b i č a j e n e distance subkultura i roditeljskih kultura. d o štrumfova. Ba­ n i j a A n g e l s a ili m a l i h l e t e ć i h m e d v j e d i ć a ) . p u n ­ keri. a s a d v i d i m o t k o su naši b r a n i t e l j i .u i m e n i m a v o ­ d o v a . N o . N o g o m e t n i n a v i j a č i . u r a z u m i t e l j a . h v a l a im« i s l i č n o . i faze relativno m i r n o d o p s k o g života u nekim s r e d i n a m a . V e r a H o r v a t Pintarić ( 1 9 9 1 . pustinjskih lisica. u n a z i v i m a p o ­ put » T h e r m o n u c l e a r VVarriors« n a p i s a n i m a » k l i n a s t i m p i ­ s m o m « (tipičnim za hard-core subkulturu) na tenku. g l a z b o m (Brothers i n A r m s u p o s l j e d n j i m k a d r o v i m a G o r d a n a Lederera) i s i m b o l i z i r a n o p o l u g o l i m G o p č e v i m mahnitanjem pokraj predsjednika države. rizli. došlo je do približavanja aktera subkultura i d o ­ minantne kulture. O p e r c e p ­ ciji v l a s t i t o g u r b a n i t e t a n a s p r a m » r u r a l n o g « n e p r i j a t e l j a i o elementima rock i p o p kulture u i m a g e u hrvatskog vojnika pisali s u . ) kojoj nedostaje uključenje n o g o m e t n i h navijača u proces koji smatra rockerskim u r b a n i m u p l i v o m na i m a g e . a s a m o smirivanje rata. medijski prikazano i osnaženo brojnim s v j e d o č a n s t v i m a . n a k o n p r v e f a z e r a t a p o n o v o s u s e p o j a v i l e izjave k o j e »nedisciplinu« povezuju s obilježjima (poput trake o k o g l a ­ ve). i i m a te č u d n e f r i z u r e . t e r m i n a t o r a . u s a m o m t i j e k u r a t a .Benjamin Perasović mislio/mislila da takva naša mladež s a m o pije i drogira se i p r a v i n e r e d . s a t n i j a i b r i g a d a ( o d t i g r o v a . c r n i h m a m b i . ili d o n o š e n j e m d r u g i h o d j e v n i h p r e d m e t a i n a k i t a i z vlastite s u b k u l t u r e n a ratište. i Z l a tko G a l i ( 1 9 9 1 . k a o i n o š e n j e m spitfire j a k n i u p r v o m p e r i o d u . s p e e d metalci i d r u g i donijeli su svoju estetiku izravno n a ratište i o b i l n o p r i d o n i j e l i n a s t a j a n j u i m a g e a h r v a t s k o g v o j n i k a u p r v o j fazi r a t a . k a o e k s t r e m n e s o c i j a l n e situacije. k a o u r b a n o g r a t n i k a . ) koji je urbanitet u i k o n o g r a f i j i hrvatskog r a t n i k a p o k a z i v a o u svjetlu š i r e g p o s r e d o v a n j a r o c k i p o p k u l t u r e . S u b k u l t u r n a p r i p a d n o s t i ž i v o t n i stilovi m a n i f e s t i r a l i su se u s v i m d i m e n z i j a m a r a t n o g ž i v o t a . s n e k i m n o v i m (auto)definiranjima urbanog i ruralnog.

Punkerski n a b o j s jedne. na k o j e m su nastupili preži­ vjeli č l a n o v i o s j e č k e r o c k s c e n e . bez o b z i r a n a p r o c j e n u n e č i j i h s t a v o v a ili oblik nastajanja emotivnih uvjerenja. u d o b a s a m o g p o č e t k a r a t a . ali n e m i j e š a j u p o d r u č j a s u b k u l t u r e i šire.e n t u zijastične« faze.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA N a g l a z b e n o j s t r a n i . 341 . o d r ­ žan u Z a g r e b u u d o b a rata. u k a z u j e n a p e r i o d u d r u ­ štvu u k o j e m j e . šablonskim s a d r ž a j e m . nakon rata komunikacija na rockerskoj i široj s u b k u l t u r n o j sceni b i l a je d e f i n i r a n a k l a s i č n i m » u n u t a r « i »izvan« r a z l i k o v a n j i m a . da bi s v r e m e n o m ustupala mjesto glazbenim pravcima bližim p o p (pučkim) usmjerenjima i zadanim. m o ž e m o ovaj k o n ­ cert s m a t r a t i t o č k o m k o j a o b i l j e ž a v a r u d i m e n t e » p o s t . najbolje obilježavaju d o p r i n o s . k o j a o b i č n o n a k o n » r e g i o n a l n o g « 340 protesta protiv g l a v n o g g r a d a u Z a g r e b u . s t v o r e n i o s j e ć a j g o r č i n e s p r a m »Zagreba«. p a . i z m e đ u o s t a l o g . N o . p r i m j e r i c e u Italiji). Psihom o d o je napravio vjerojatno najbolju pjesmu karijere. koji n a j č e š ć e n e bježi o d r a s n i h ili e t n i č k i h p r i p a d n o s t i (ali ih m o ž e različito n a g l a š a v a t i . to je bio usamljeni primjer posredovan kontekstom i specifičnim v r e m e n o m . s u b k u l t u r n a s c e n a d a l a j e u pr­ voj f a z i . z a v r š i o je kao primjer subkulturne k o m u n i k a c i j e izvođača i publike neovisno o regionalnoj pripadnosti i m i m o bespotrebne »tko j e više d a o « p o l e m i k e . nije b i l a p u š t a n a u s l u ž b e n i m m e d i j i m a zbog psovanja Miloševića i drugih oblika tipično reperskog (»kvartovskog«) p r o s t a č e n j a . n e k o l i k o ž e s t o k i h o d g o v o r a . u n a t o č r a t n o j destrukciji u t i j e k u . e m o t i v n o ukorijenjen u iskustvu r e g i o ­ n a l n o g k o n t e k s t a k o j e m ( k a o u s l a v o n s k o m ili d a l m a t i n ­ s k o m s l u č a j u ) m n o g i p r e k i d i v a t r e nisu d o n i j e l i stvarno s m i r i v a n j e . r o d i t e l j s k e k u l t u r e . uslijedi. M c B u f f a l o u Rijeci i z g o v a r a svoje g e n e r a l i m a i č e t n i c i m a . na n a š i m p r o s t o r i m a d o k a z a o s e 1 9 9 1 .a m c rički t r i o C L F n a m a t e r i n s k o m e n g l e s k o m s t v a r a j u k u l t n u p j e s m u » H r v a t s k a m o r a biti s l o b o d n a « k o j a . p r i r o d n o . . K o n c e r t p o d n a z i v o m » N o i s e S l a w o n i s c h e Kunst«. k o j a d o p u š t a j u r a z n o l i k o s t p a i n e t r p e l j i v o s t m e đ u a k t e r i m a . i reperska otvorenost s d r u g e . gdje uz gerilsku žestinu m o ž e p o k r i v a t i i a n t i r a t n e s t a v o v e . a h r v a t s k o . N a v e d e n i koncert. Rap. i a k o je p o č e o uzvicima » Z a g r e b n e ć e pasti« i o p i p l j i v o m n a p e t o š ć u u z r a k u . E l e c t r o T e a m s » M o l i t v o m za m i r « o s v a j a j u i g l a v n u struju g l a z b e u zemlji. Montažstroj d o s p i j e v a j u na M T V s »Yo f o r C r o a t i a « .

oni koji r a d e na d e k o ­ » J e d i n o (sub)kultura«.5 0 ljudi. organizatori partyja. Na t i m . u Hrvatskoj se p o n o v i l a priča karakteristična za m n o g e d r u g e e u r o p s k e s r e d i n e . ili p o n u d o m d o t a d n e ­ p o z n a t i h » e n e r g e t s k i h p i ć a « . glazba je nova i širem krugu subkulturne scene p o t p u n o n e p o z n a t a . u prosincu 1 9 9 1 . pridonio uspjehu tog partyja. n o v i m l j u d i m a . i t o u u v j e t i m a r a t a . što o m o g u ­ ćuje zanimljivu napetost u interpretacijama kontekstualnih određenja. Nije bilo uzbuna te n o ć i . p r i m a r n a j e . i a k o ih je b i l o i p r i j e i p o s l i j e . z a p r a v o u p r v o m p e r i o d u relativnog smirivanja ratni|i^uJ<obg_Jijekom 1 9 9 2 . uslijedilo j e još n e k o l i k o p a r t y j a na k o j i m a se » s t r o b o light« i » b l a c k light« sve više koriste u k o m b i n a c i j i s p o s e b n o p r i r e đ e n i m i n s t a l a c i j a m a . Organizatori tvrde da je oblik zajedni­ štva ( n j i h o v i m r i j e č i m a : » z a j e d n i č k a š p i k a . pa su se p l e s a č i s u s r e t a l i i sa s a d r ž a j i m a p o p u t » b r a i n . svjetlima. prvim t e c h n o partijima. tip l u d i l a i s o l i ­ d a r n o s t i « ) k o j i je s t v o r e n s p e c i f i č n o m » s c e n o m « s k l o n i š t a i uzbuna. u o b i č a j e n o je bilo d o ž i v j e t i n e š t o n e u o b i č a j e n o . U p r v o j fazi r a z v o j a . J e d a n od prvih (jasno je k a k o teško n a l a z i m o upravo j e d a n »prvi« p a r t y ) l e c h n o partyja o d r ž a n j e u a t m o s f e r i n e ­ izvjesnosti. d o o i a ć L p o k r e t ekstatičkih ritua­ la c j e l o n o ć n o g ravea.m a c h i n e « . k a o i uvijek u o k u p l j a - 342 343 . O d prvih grupica d o desetak tisuća ravera. promociji n o v o g oblika glazbe i druženja. barem d j e l o m i č n o g . n e k o l i k o »jezgri«) od 3 0 . započinje u d o b a rata. o d proljeća ' 9 2 . m e đ u i n i c i j a t o r i m a i a k t e r i m a p o s t o j i j e z g r a (ili. z a p r a v o nekoliko škvadri i p o j e d i n a c a . a l i sve i n f o r m i r a n i j i m . Iz prijateljskih g r u p a izdvajaju se dj-i. a p r i k a z i v a n i su i »kult-filmovi« p o p u t j a p a n s k o g »Akira«. neuobičajenosti. Pro­ m a t r a n j e prve faze n a s t a n k a t e c h n o scene o d v o d i nas bliže raciji. profiliranje scene obilježava 1 9 9 3 .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA Techno pleme nekolicini neformalnih g r u p a i škvadri.g l a z b e n e « s a d r ž a j e k o j i s u p r a t i l i p r v e t e chno-partyje i pridonosili novoj atmosferi. g o d i n u . U z a sve o n e » n e . p o č e t k a r a t a i z a j e d n i č k i h o d l a z a k a u s k l o n i š t a . s osjećajem »hvatanja priključka« na zapadnoeuropsku scenu i time. d o k o b l i k o v a n j e i širenje. k a d a s e stvara jezgra o d n e k o l i k o n e f o r m a l n i h g n > p a . prevladavanja kočnica izazvanih ratnim stanjem i općom atmosferom blokade n o r m a l n o g ž i v o t a k o j u j e i z a z v a o rat i o k u p a c i j a t e r i t o r i j a . gdje se miješaju stariji a k t e r i z a g r e b a č k e s u b k u l t u r n e s c e n e s m l a đ i m a . r a z m j e n i i n f o r m a c i j a u p o č e t n o m p r o c e s u o b l i k o v a n j a senzi­ b i l i t e t a i t i p o v a i m a g e a . . Č i m se rat u Z a g r e b u m a l o smirio.

( M ) T V i d r u g i m e d i j i . u s m e n a k o m u n i k a c i j a . 344 stalno mjesto razmjene i n f o r m a c i j a i d a j e novi z a m a h ra­ s t u ć e m t e c h n o p l e m e n u . prvi d o m a ć i » m i k r o m e d i j i « (flyeri) i . ili n e š t o n a g l a š e ­ nije linije k o j e p r e d s t a v l j a j u M i k e O l d f i e l d . Izvori i n f o r ­ m a c i j a . p o s e b n o v a ž n i u p r v o j f a z i . ) Prvo s e u s t a l i l a s r i j e d a u G j u r i k a o v e č e r z a techno glazbu. R e s i d e n t s . electro. ne s a m o od rocka i srodnih stilova. bila g l a z b a . a o v u fazu razvoja karakterizira i nastanak 345 . bili s u r a z n o v r s n i . S o b z i r o m na naše prve t e c h n o aktere i njihov g l a ­ zbeni put. t u s u s e našli i o n i k o j i s u v o l j e l i e k s p e r i m e n t e s » e l e k t r o n i k o m « u r o c k u . h i p .o b r a z o v n u « ) l e p e z u o d š e z d e s e t i h d o p u n k a . o d n o s n o s k u p š k v a d r i i p o z n a n i k a . S vokalima i sladunjavim a m n z m n n i r r i g »Prvo p l e m e « . I n t e r n e t (koji j e t a d a z a ­ p o č i n j a o svoju prvu institucionalizaciju m e đ u n e f o r m a l n i m g r u p a m a »civilne scene«). j e d n o m od mjesta začetka techno zvuka u svijetu. experimental. ra­ niji i k a s n i j i u t j e c a j i k o j i su o b l i k o v a l i u k u s k l j u č n i h a k t e r a prije širenja a c i d . p r i d o n o s e ć i a v e r z j j L s v i h a l e d o t p Ija koji su se g n u š a l i k o m e r c i j a l n i h i d i s c o i d n i h » d a n c e -pop« pjesmica. ( U toj p o č e t n o j fazi n e m o ž e j o š d o ć i do »zagušenja« i rutinizacije u kojoj stalni termini na istim m j e s t i m a s m a n j u j u k v a l i t e t u i e n e r g e t s k i n a b o j p r o v o ­ d a z a d i o r a v e a k t e r a k o j i teže » c j e l o v i t i j e m « d o g a đ a j u i d o ž i v l j a j u . n a r a v n o . new w a v e . Jedan m a n j i d i o prvih aktera činili su m l a d i ljudi.h o u s e i techno glazbe. »priča« k o j a j e k r e n u l a g r a d o m o n o v o j g l a z b i i stilu u n a s t a j a n j u . u z još n e k o l i k o stotina o n i h koji su b a r e m j e d n o m došli na party ili s u bili i n f o r m i r a n i o d p r i j a t e l j a . G l a z b a j p r a d i k a j n o ^ o d u d a r a l a . o s o b i t o se p r i m j e ć u j u p u n k . a sigurno i drugi. ili p r o š i r e n j e i n i c i j a l n e faze n a p r a v u p r v u fazu razvoja o z n a č a v a p o č e t a k »institucionalizacije«. N e w O r d e r . t u su bili i n d i v i d u a l c i i g r u p e k o j i su još p r i j e r a t a u p o z n a l i »acid-house« glazbu. o s i g u r a v a svoje životne stilove u g l a v n o m p o s r e d u j e g l a z b e n i m prav­ c i m a i p r i p a d n i m i m a g e i m a . d u b . N i j e t r e b a l o p u n o v r e m e n a (niti šest m j e s e c i ) d a s e s t o t i n j a k l j u d i č v r š ć e o k u p i o k o z v u k o v a . C a b a r e t V o l t a i r e . o k u p l j e ­ no o k o t e c h n o / h o u s e / t r a n c e glazbe i prvih partyja.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA nju o d r e đ e n o g » p l e m e n a zvuka«. dugogodišnji pripadnici scene koja Kraftvverk i s l i č n i . p l e s a i n o v o g o b l i k a r i t u a l a .h o p . m e ­ đ u n a r o d n i k o n t a k t i . o s o b n o iskustvo s t e c h n o d o g a đ a j a u i n o z e m s t v u . T u x e d o M o o n . industrial. k o j i m a je n o v o n a s t a j u ć a s c e n a b i l a p r v o s u b k u l t u r n o i s k u s t v o u ž i v o t u . negoJj^omTčpS^^ vati u z o z n a k u » t e c h n o « . s ra­ zličitih j e s c e n a s t i g l o u p o d r u č j e s t v a r a n j a n o v e s c e n e . o d n o ­ sno p o s t e p e n o g uspostavljanja stalnih termina za t e c h n o u z a g r e b a č k i m k l u b o v i m a . M e đ u š k v a d r a m a k o j e s u s t a j a l e iza p r v i h techno okupljanja bila je jedna g r u p a vezana uz zvukove Joy D i v i s i o n . T a n g e r i n e D r e a m . što d a j e n o v u » b r z i n u « . D i o ljudi u svojoj je s u b k u l t u r n o j o s o b n o j ( i g r u p n o j ) historiji p r o š a o i d e n t i f i k a c i j s k u ( t a k o đ e r s e m o ž e reći i » a l t e r n a t i v n o . i koja je v e o m a rano bila informirana o detroitskoj sceni. D r u g u f a z u .

strukture partyja kao t e m e l j n o g rituala. čini se da ovi a u t o r i griješe u procjeni.t r a n c e . i koji su m o g l i uključi­ vati trance. . e k s t a t i č k i h s t a n j a . od kojih su neka ka­ rakteristična za rave kulturu u o p ć e . k a r n e v a l s k e a t m o s f e r e i miroljubivosti. Rave j e p o s t a o svojevrstan sinonim za c j e l o n o ć n o okupljanje uz t e c h n o / house/trance i srodnu glazbu. plesa. vanjskog izgleda. u c i d . p o p u t A q u a r i u s a . sadrži g o l e m i informacijsko-identifikacijski n a b o j .c o r e . m e đ u s o b n o g osnaženja. koji se sa s u p l e m e n i c i m a dijeli i o b l i k u j e . v r e d n o t e i sve o n o š t o č i n i o d r e đ e n i s u b k u l t u r n i izraz. p l e s a . d r o g e . k o j i u iskus­ tvu g l a z b e . pojmovnika i klubova u ko- j i m a se odvijala o s n o v n a interakcija i oblici profiliranja afektivnih zajednica. f a n a t i č n o n a v i j a n j e . ili k u l t n i h S p a c e A g g r e s sora i kašinskog M u n g o s a . D o k n o v o u s p o s t a v l j e n i nogometni huligan prepričava bacanje kamenja na poli­ c i j u . 346 347 . identifikacije i osvajanja prostora. house. koji datira još iz šezdesetih g o d i n a i kontrakulturnih rituala psihodeličkih dugih k o n ­ c e r a t a ( p o p u t Pink F l o y d a i z 1 9 6 6 . a » r a d o ­ snu vijest« k o j a iz n a b o j a izvire p r i o p ć a v a s v i m p o t e n c i j a l n o zainteresiranima. n o i z r a ž a v a j u o d r e đ e n e z a j e d n i č ­ k e n a z i v n i k e i o p i s u j u g l a z b e n e p r a v c e jesu t e c h n o . Britaniji p r i l i k o m »manchesterske re­ v o l u c i j e « u k o j o j su uz e l e k t r o n s k u g l a z b u s u d j e l o v a l i i r o c k e r i p o p u t H a p p y M o n d a y s ili S t o n e Roses. bez o b z i r a r a d i l i se o p r v i h p e d e s e t a k »spiffire« j a k n i i l o z i n k a m a n o g o m e t ­ n o g p l e m e n a . .h o u s e « g l a z b o m . u k l j u č n i m d i m e n z i j a m a g l a z ­ be. Glazba Postojala je tendencija da se n a đ e j e d n o i m e za r a z n o ­ v r s n u g l a z b u . » T e c h n o « se u H r v a t s k o j d u g o v r e m e n a k o r i s t i o k a o zajednički nazivnik b r o j n i h stilova koji su se t i j e k o m 1 9 9 3 . Ta faza traje do kraja 1 9 9 3 . a p o j m o v i k o j i nisu n a j p r i m j e r e n i j i . t i p o v a p r a k s i . U svakom 2 9 »bpm« znači »beats per minute«.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA n o v i h p r o s t o r a k o j i d o t a d a nisu bili z n a č a j n i u t o p o l o g i j j z a g r e b a č k e k l u p s k e s c e n e . t r a n s p a r e n t e ili t u č n j a v u s p r o t i v ­ ničkim n a v i j a č i m a .c o r e f a n z i n a . N o . Promotrimo glavna obilježja techno sub­ kulture u Z a g r e b u do kraja 1 9 9 3 . stilizaci­ je. i m a g e i . nije isti u s m i s l u i d e n t i č n i h e m o c i j a . t a k o đ e r uživajući u m e đ u s o b n o m p r e p o z n a ­ vanju suplemenika. o »creepersicama« r o c k a b i l l y c a r a . industrial i brojne podvrste koje su već g o d i n u d a n a kasnije proiz­ vodile nove oblike i hibride. h a r d . m o g l i čuti u n u t a r jedne n o ć i . 1 uz č i ­ njenicu m n o g i h prelazaka ove »gornje« g r a n i c e na velikim g a b b e r pa i h a r d trance r a v e o v i m a . a l i s u tek s t e c h n o m d o b i l i svoj n o v i i d e n t i t e t . taj o s j e ć a j s t v a r a n j a s c e n e . d o k j e » h o u s e « b i o z a j e d n i č k i m n a z i v n i k o m šire s c e n e . u britanskim sociološkim s t u d i j a m a iz s r e d i n e d e v e d e s e t i h s p o m i n j e se č a k i p r o s j e č ­ nih 1 2 0 . p o p u t sprave za dozivanje pustinjskih crva na pješčanoj planeti (Dune) o m o g u ć i l i s u j e d a n n a g l a š e n o ritualni d o ž i v l j a j . Problem održanja jednog i m e n a s a s t o j a o s e u t o m e što s e » t e c h n o « u d r u g i m e u r o p ­ skim z e m l j a m a koristio k a o naziv j e d n o g užeg p r a v c a . N j u obilježavaju »prva p l e m e n a « i jedan neponovljivi osje­ ć a j p o č e t k a i s t v a r a n j a z a j e d n i č k e s c e n e . Riječ je o s l i č n o m o s j e ć a j u . »Rave« je naziv za s a m o o k u p l j a n j e . a l i t o n i k a d a n i j e u s p j e l o . h o u s e i t r a n c e . Riječ j e o r a z v o j u stila k o j i j e z a p o č e o s » a c i d . dijeleći ushićenje z b o g m e đ u s o b n o g uličnog prepoznavanja suplemenika. Udarci »velikog bubnja«. no s o b z i r o m na postojanje »chill-out« d v o r a n e za o d m o r od bržeg plesa i glazbe u kojoj na s v a k o m v e ć e m raveu t a k o đ e r nastupaju dj-i puštajući m n o g o sporiju g l a z b u . o g r u p a m a b r e a k p l e s a č a ili p r e p o z n a ­ v a n j i m a g r a f f i t i p o t p i s a . ponašanja. a n e k a za naš kontekst ili s a m o f a z u o k o j o j j e riječ. h a r d . dotle novouspostav­ ljeni r a v e r p r e p r i č a v a s a s v i m d r u g e i d r u k č i j e e l e m e n t e životnog stila. o mreži h a r d .1 4 0 b p m na tadašnjim raveovima . n a o p ć o j razini s t v a r a n j a s c e n a . k a o što nisu isti ni z v u k o v i . ili v e ć i n a k a l i f o r n i j s k e scene). o b n o v l j e n u V. .

osim u ponekim kratkim »sampleovima«. identifikacijskim mjestom acid glaz­ b e p o k o j e m j e c i j e l a r a v e k u l t u r a u literaturi p o n e k a d i m e ­ n o v a n a i k a o »kultura tristotrojke«. n a r a v n o . Na svakom ve­ ć e m r a v e u z v u č n i c i o m o g u ć u j u tjelesni d o ž i v l j a j g l a z b e . r o c k k u l ­ t u r i . U stvaranju g l a z b e bitni su digitalni s a m p l e r i k o m p j u t e r . uz » k u t i j e r i t m a « i » s v n t h o v e « . g l a z b a j e n a g l a š e n o i n s t r u m e n t a l n a . novi pravci techno/house glazbe legitimirati sebe upravo p o n e k o r i š t e n j u t r i s t o t r o j k e . (Kasnije će. bez v o k a l a .) Party Party n a t e c h n o s c e n i i m a u l o g u k o n c e r t a u . Bez o b z i r a n a t o n a s t u p a j u l i o n i k o j i g l a z b u s t v a r a j u u 349 .URBANA PLEMENA s l u č a j u . a R o l a n d o v » 3 0 3 « p o s t a o je kultnim »instrumentom«. d a b i joj s e n a k o n p a r g o d i n a vratili n a m i n i m a l n i j i n a č i n itd.

pri p l e s u r u k e s u više k o r i š t e n e n e g o k a ­ s n i j e (što se p o k l a p a i s i s k u s t v i m a b r i t a n s k i h i s t r a ž i v a č a ) . što z n a č i d a m o r a s a v l a ­ dati »umjetnost neprekidnog beata«. a č e s t o s e n a k o n v e ć i h ili z n a č a j n i j i h p a r t y j a ^ r g a n i z i r a »after h o u r p d r t y « k o j i t r a j e o d u j u t r o d o p o s l i j e p o d n e s l j e d e ć e g d a n a .URBANA PLEMENA s t u d i j u (uz p o m o ć D A T . neprekinutom nizu. ovaj ključni oblik techno rituala ima m n o g e odlike i n d i v i d u a l n o g i kolektivnog transa. a l i t a k o da »miksa« b a r e m svaki završetak p r e t h o d n e i p o ­ č e t a k s l j e d e ć e p l o č e » n a b e a t « . Za vrijeme partyja najčešće n e m a nikakve verbalne komunikacije. p r e k o G o a . M i k u l i ć i d v o r a ili l e g e n d a r n i h o t v o r e n i h p r o s t o r a .a ) »uživo« u s k l o p u p a r t y j a ili n e .S . N e m a r a z l i k e po s p o l u u o b l i c i m a p l e s a i u l o g e m u š k i h i ž e n s k i h p l e s a č a s e n e r a z l i k u j u . n a i s t o m ili n e k o m d r u g o m mjestu. koji se m i j e n j a j u i bivaju kreirani na i n d i v i d u a l n o j i g r u p n o j razini s a m i h a k t e r a p l e s a . 351 . o r g a ­ niziravši niz p a r t y j a .c o r e a ) sadrži i neke vlastite tipove k o r a k a .t r a n c e a .j p b z i r o m na glazbu i d u g o trajanje. S v a k i p a r t y t r a j e što j e d u ž e m o g u ć e . j e d n o m g o d i š n j e o d r ž a v a n i ) partyji n a s p e c i ­ fičnim lokacijama poput Vidikovca na Sljemenu. lako su klubovi preuzeli tip glazbe i z a b a v e . m i k r o f o n o m . p o s e b n u u l o g u i g r a j u » j e d n o k r a t n i « (ili b a r e m r i j e t k o .a . Tipovi plesa su raznovrsni i svaki p o d p r a v a c u g l a z b i (od d e t r o i t s k o g h o u s e a . do h a r d . p o p u t G o r s k o g kotara. niti j e s a m p l e s t a k o žestok ( g r u b ) d a isključuje d i o d j e v o j a k a ( p o p u t »slam« ili »let m e g o « p l e s a ) A ) p r v o j f a z i . s r e d i š n j a l i č n o s t z a j e d n i č k o g r i t u a l a j e »djjc_Dj p u š t a p l o č e . kretnji. između dj-a ili d r u g i h i z v o đ a č a i p u b l i k e ( p l e s a č a ) . L u k a v e c g r a d a . u čemu mu posao d o n e k l e olakšava postojanje kontrole brzine p l o č e na d a ­ n a š n j i m p r o f e s i o n a l n i m g r a m o f o n i m a . Ples PlesJe_osnpvna a k t i v n o s t . spajanja pjesama u permanentnom.

r a v e a . u n i f o r m e »čistoće« 353 . d o » n i k a d m i nije b i l o v a ž n o « . I p a k . k a o i oni koji ne u z i m a j u M D M A . i t o č n o j e d a ecstasy i g r a z n a č a j n u .URBANA PLEMENA /Droga ) M D M A (Ecstasy) u j a v n o s t i p r e d s t a v l j a s i n o n i m r a v e r s k o g o k u p l j a n j a . plesa i raverskog života. Ideal-tipski r a v e i u z i m a ecstasy (čije j e s t v a r n o . Vanjski izgled S jedne strane. prisutna su obilježja p o p u t srebrne boje i svih s l i č n i h »svemirskih« i » s k a f a n d e r s k i h « a s o c i j a c i j a . u m n o g i m g r u p a ­ m a t e c h n o s c e n e . a sami akteri mistificiraju i d e ­ m i s t i f i c i r a j u u p o t r e b u ecstasyja s t a v o v i m a o d »bez t o g a n e b i h u s p i o shvatiti t u g l a z b u p r v i p u t « p r e k o n a j č e š ć e g » b i ­ t a n j e ali n e i p r e s u d a n « . O n i m a koji s u d u ž e n a s c e n i . a i z b j e g a v a a l k o h o l . no u sty a rn q s j j _ p o s t o j e m n o g i oblici miješanja i j g z n o j / r s n e j ^ d r o g e . B r i t a n s k a i s t r a ž i v a n j a p o k a z u j u d a tipično raversko raspoloženje dijele i oni koji uzimaju. a l i n e i apsolutno determinirajuću ulogu u rave kulturi. na što u t j e č u i c i j e n e . glazbe. l a b o r a t o r i j s k o i m e b i l o e m p h a t y ) . d u ­ g a č k e » p a t u l j a k « k a p e . s p o r t s k a o d j e ć a . f a z i . p r i j e s p u š t a n j e c i j e n e ecstasyju d i o l j u d i u z i m a o LSD z a t o što j e b i o jeftiniji. š i r e n j a . ecstasy j e p r e d s t a v l j a o h o m o l o š k i i i n t e ­ gralni o d n o s vrijednosti. i da v e ć a razlika u euforičn o m i ekstatičkom stanju postoji između regularnih i p o ­ v r e m e n i h »clubbera« n e g o i z m e đ u o n i h koji uzimaju o d r e ­ đ e n u d r o g u ili n e . »E« s i m b o l i z i r a j e d n u f a z u (što o v i s i l o — v r e m e n u priključenja sceni). Z b o g f a r m a k o l o š k i h s p e c i f i č n o s t i e c s t a ­ sy se ne može uzimati regularno (recimo v i k e n d o m ) duže od dvije g o d i n e a da bitno ne promijeni učinak i v i s o k o m t o l e r a n c i j o m bez e f e k t a r a z o č a r a k o r i s n i k e i n a t j e r a i h n a p a u z i r a n j e ili n a p r o m j e n u d r o g e . p o p u t c a n n a b i s a i LSD-a u hipijevskoj kulturi. pa je u p r v o j .

vječnost. s d r u g e strane. što z a p a ž a j u svi i s t r a ž i v a č i . budućnosti. To je ostala karakteristika scene i u d r u g o j fazi. uz pokoju pravu gas-masku pod k o j o m je jako vruće plesati. na sceni je posto­ j a l a p o t p u n a o t v o r e n o s t i t o l e r a n c i j a svih z a m i s l i v i h n a č i n a oblačenja i tipova izgleda. i ekstatičke. baterijske l a m p e r a z n i h o b l i k a i b o j a svje­ tla p r i č v r š ć e n e za o d j e ć u . ne mijenjajući d o m i n a n t n o miroljubivu a t m o ­ sferu u v a ž a v a n j a d r u g o g a . rave.a c i d ) p o s e g n u t i z a »total d e s t r u c t i o n « n a z i v o m . N o . d u d e . Pojmovi i slens Energija. psihodelička tradicija kontrakulture šezdesetih. a na p o č e t k u su p o p u l a r n e b i l e i m a s k e kakve biciklisti nose u velikim e u r o p s k i m g r a d o v i m a zbog z agađenog zraka. n o s t i . plesa. svemirska odijela. regeneracija. što n e s m i j e n a v e s t i n a d o s l o v n o s t jer v e ć o t p r i j e 354 355 . E n g l e s k i jezik. ljubiteljima techno glazbe.b a c k w a r d n e v e r . trans. slengovski prijevod p o p u t »tulum« nikad nije m o ­ g a o d o ć i u o b z i r . pluralizam stilova b i o je z a g a r a n t i r a n i karnevalska p o v o r k a p r i h v a ć a l a j e sve m a s k e k a o i o n e n e m a s k i r a n e . » R a v e o l u t i o n « i t d . empatička. p a j e »party« i z g u b i o (za r a v e a k t e r e ) b i l o koje d r u g o značenje osim s a m o g raverskog rituala. Struktura g l a z b e i struktura s a m o g d o g a đ a j a o m o g u ­ ćili s u s n a ž n o n a g l a š a v a n j e n e v e r b a l n e k o m u n i k a c i j e . J e d n a o d n a j p r i s u t n i j i h č i n j e n i c a u sociološkim istraživanjima rave kulture je s m a n j e n i maskulinistički n a b o j i o t v a r a n j e n o v o g i d r u k č i j e g p r o s t o r a za ž e n u u r a v e k u l t u r i . » a u d i o sex in zero gravity«. m a y d a y . digitalno. k a o i u k o m p j u t e r ­ s k o m s v i j e t u . g d j e je senzualnost bila ispred seksual- karakteriziraju kasniju f r a g m e n t a c i j u stilova t e c h n o kulture k o d n a s i u svijetu služe n a m k a o o r i j e n t i r i u p r e p o z n a v a ­ n j u n o v o g s e n z i b i l i t e t a . magija. I z p o j m o v a s e r a z a b i r e d i ­ menzija tehnologije. a hrvatski. k o m e r c i jalizacije i prisutnosti o d r e đ e n o g tipa glazbe u »prosječnoj diskoteci«. b a l o n i . Z n a ­ č a j n a r a z l i k a u a t m o s f e r i o s o b i t o je b i l a v i d l j i v a u p o d r u č j u nasilja: nije ga b i l o . S t a r e i p o z n a t e r i j e č i . forward e v e r . uz zviždaljke i b a l o n e . k a d a su o k u p l j a n j a s par stotina narasla na par tisuća. nije svaki t e c h n o p a r t y garancija takvog o s l o b o đ e n o g prostora u k o j e m žene m o g u s l o b o d n i j e d i s a t i . raverima koji su stvarali scenu i p o n a š a n j e uobličili višestrukim p o s r e d o ­ v a n j i m a g l a z b e . e u f o r i č n e o b l i k e p o n a š a n j a u n u t a r kojih je ples d o ­ m i n a n t n a djelatnost. N a r a v n o da će h a r d . p r v u f a z u o b i l j e ž a v a j u z v i ž d a l j k e i slični i n s t r u m e n t i . U r a v e r s k i (a o n d a iz n j e g a i d a ­ lje) r j e č n i k ušli su m n o g i p o j m o v i .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA ili s l i č n e j a k n e k o j e u k o n v e n c i o n a l n o m s v i j e t u o m o g u ć u j u r a d n i c i m a f l u o r e s c e n t n u zaštitu o d n e p a ž l j i v i h v o z a č a . d j e č ­ j e i g r a č k e . m u t a c i j a . d r o g e . b u d u ć n o s t . »social z o m b i e t r a n c e « »eternity«. O b i č a j je da svaki party i m a svoje i m e . k a o i nizovi d r u g i h p o j m o v a k o j i Ponašanje G o v o r i t i o k a r n e v a l s k o j a t m o s f e r i nije p r e t j e r i v a n j e . p l e s a i n e v e r b a l n e k o m u n i k a ­ cije. svemira i trenutka čovje­ čanstva. T a ­ k o đ e r . kao i mistična. » l i q u i d sky«. k a o i d r u g d j e n a Z a p a d u . svemir. p o s e b n o u svjetlu m a s o v n o s t i .c o r e ( i h a r d . spojena s » d u h o m vremena« kroz cyber-punk i ikonografiju »Blade Runnera«. gas m a s k e . Nije bilo diskriminirajućih p o ­ g l e d a . p o p u t »reunion«. u k r a s i k o j i svijetle p o d » b l a c k . na osnovi e m p a t i j e i inter­ akcije. N o . i a k o je ple­ me i m a l o svoje boje i tipove o b l a č e n j a . Takav prostor je garantiran a k o g o v o r i m o o prvim a k t e r i m a .n i t k o n i j e u p o t r e ­ b l j a v a o n i j e d n u d r u g u riječ z a o s n o v n i o b l i k o k u p l j a n j a . p r e v l a d a v a . To se v i d j e l o i u p r v o j fazi r a z v o j a t e c h n o scene u Hrvatskoj. t e c h n o party se od p o č e t k a r a d i k a l n o razlikovao od većine rockerskih i srodnih okupljanja.l i g h t « i z v o r i m a . p o p u t »party« d o b i l e s u n o v o z n a č e n j e .

A q u a r i u s . redarima. vrste g l a z b e . susreta » p u n k e r s k o a n a r h i s t i č ­ k e š k v a d r e « s t e c h n o s u b k u l t u r o m z a k o j u s e nije m o g a o upotrijebiti ni jedan od stereotipa (ionako v e ć i n o m neute­ m e l j e n i h ) o »šminki« i » m a i n s t r e a m u « . okupljeni o k o s l i č n o g ž i v o t n o g stila«). Z b o g vlastite i l e g a l n o s t i S p a c e A g g r e s s o r nije mogao trajati d u g o . o m o g u ć e n o g ratnim kontekstom i činje­ n i c o m d a s u iza n j e g a stajali m a l i . a l i d r a g o v o ­ ljački a k t e r i još t a d a r e l a t i v n o svježe u s p o m e n e n a » 1 9 9 1 . kašinski M u n g o s (zvan najčešće s a m o »Kasina«) i S p a c e A g g r e s s o r . poput nekog z a p a d n o e u ­ ropskog squatta. Taj je prostor b i o s v j e d o k o m pr­ v o g d o m a ć e g » c r o s s o v e r a « . pa i o n u Boba M a r l e y a . m a k a r i pokraj otvorenog auta ( s k a z e t o f o n o m ) »rejvali« m i m o b i l o k a k v i h o r g a n i z i r a n i h d o g a đ a n j a . a t a j s e p r o c e s p o n o v i o n e k o ­ l i k o p u t a u p o s l j e d n j i h šest g o d i n a . D o k su G j u r o i A q u a r i u s . Space Aggressor je specifična pojava. U s l e n g u s e p o j a v i o i niz n o v i h r i j e č i . koji d o n o s e s a m i akteri i koji je d o s t u p a n na internet stra­ n i c a m a urbane techno ekipe kraja devedesetih. S o b z i r o m na p o n a š a n j e i t o l e r a n c i j u u u ž e m k r u g u koji je t a m o s v a k o d n e v n o b o r a v i o . p a s a d p o s t o j i g l a g o l »čilirati« ili u z a g o r s k o m d i j a l e k t u »ščilirati«. a o v d j e se r a d i o p o v e z u j u ć i m p o j m o v i m a g l a z b e ­ n o g i plesačkog senzibiliteta. bila je i m a n e n t n a kritika komercijalizacije dijela scene u Z a g r e b u . v e z a n i h u z širu t e c h n o s c e n u . ali njegovo postojanje bitno je obogatilo tada nastajuću zagrebačku rave scenu. Kasina prelazi put od privatne z a b a v e i n e o ­ graničene slobode »prvog plemena« do velikog i preure­ đ e n o g k l u b a z a više o d t i s u ć u l j u d i k o j i u k a s n i j o j f a z i prate stalne racije uključujući i p r i v r e m e n o zatvaranje. nalazi se m e đ u prilozima. da je Space Aggressor bio većinom neosviještena. koji su činili p o s e b n o p l e m e . a na Z a p a d u i m a n j e g techno o k u p l j a n j a . i oni k o j i m a je bilo stalo d o g l a z b e i p l e s a nisu o b r a ć a l i p a ž n j u n a d e r u t n o s t p r o ­ s t o r a k o j i je n e k a d s l u ž i o za s k l a d i š t e i s a s t a n k e » m j e s n e z a j e d n i c e « . K a d a su j e d n o m s t v o r e n a . isključu­ jući bilo kakvu stvarnu agresiju. a p o s l i j e za p r o f e s i o n a l i z a c i j u . S v u d a g d j e j e b i l o s t r u j e (uz k u p n j u j e f t i n i j i h agregata). S p a c e A g g r e s s o r je b i o p o d z e m n o mjesto. Ulaz je u Space Aggressor uvijek b i o b e s p l a t a n . klubovi s ulaznicama. bez pre­ tjerivanja i imajući na u m u k o n k r e t n e aktere i d o g a đ a j e p r i l i k o m » p r o p u c a v a n j a « ili p o t e n c i j a l n o p r o b l e m a t i č n i h s i ­ tuacija.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA p o z n a j e m o rock upotrebu takvih p o j m o v a . stilove.. od nizozemskog hellraisera d o t r n j a n s k o g a g r e s o r a . d e k o r a c i j e 356 . k a o i Kasina n a k o n svoje prve faze. « . h o u s e u s m j e r e n j e i s t r a n a g o s t o v a n j a . alternativna i antipsihijatrijska klinika za s p o n t a n e g r u p n e terapije. š t o d o l a z i o d » c h i l l . »neformalne grupe mladih. škvadre i pojedinci.o u t « prostora koji je d i o s v a k o g većeg. T o m prostoru i g l a v n i m a k t e r i m a . m i k s a n j a k o d d j . p a niti n a p o n e k o g š t a k o r a k o j i b i u j u t r o i z a ­ š a o ljut z b o g c j e l o n o ć n e b u k e . G j u r o n a k o n p o č e t n i h o k u p l j a n j a p r e u z i m a u l o g u jedinog kluba s »odijevno te­ m a t s k i m « v e č e r i m a ( p o p u t s / m ili »kinky« o d r e đ e n j a u i n o ­ zemstvu). p r i p a d n i c i n o v e s u b k u l ­ t u r e nisu ovisili s a m o o k l u p s k i m o k u p l j a n j i m a . (Jedan primjer slenga s novije scene. prepoznat357 Klubovi V e ć s u s p o m e n u t i k l j u č n i k l u b o v i k o j i o b i l j e ž a v a j u pr­ v u f a z u : G j u r o . P o n e k a d s e i z e n ­ g l e s k e riječi i z v e d e h r v a t s k a . m o ž e se reći.) su bile minimalističke ali snažne. Aquarius postaje sinonim techno i trance večeri.a i t d . u privatnim prostorima kao i javnim. k v a r t o v s k i . g l a z b o m i širim ritualnim iskustvom povezana techno plemena (drugim riječima. To je bio prostor slobode i potpune a u t o n o ­ m i j e . n e g o s u često u m a n j i m g r u p a m a . k o n o b a r i m a itd. u k o j e m je agresija iz i m e n a o z n a č a ­ vala s a m o d i o glazbenog p r o g r a m a (hard-core). d r o g a i p l e s o v a .

J e d n a o d posljedica o d n o s i l a se i na o t e ž a n o d o b i v a n j e dozvole za održavanje ravea. D o k su na p o č e t k u r a v e a u H r v a t s k o j i t r a n c e i h o u s e i h a r d . vrednota. prekidi. D a n a š n j a s i t u a c i j a p o k r i v a više g l a z b e n i h usmjerenja i orijentacija koje su na početku bile r u d i m e n ­ t a r n e a sada su stvorile okvire m a n j i h zasebnih s c e n a . po h l a č a m a i m a j i ­ c a m a » 2 d o 4 b r o j a v e ć i m n e g o što b i t r e b a l o « . o d n o s n o svoj p r v i veliki r a v e ( n a z v a n » U n d e r city r a v e « u a t o m s k o m skloništu ispod G r i č a ) s g o s t o v a n j i m a stranih DJ-a i 3 0 0 0 okupljenih ljudi. J u n g l e i G o a s u stvorili z a s e b n e s c e n e .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA ljivi z v u k o v i » t r i s t o t r o j k e « o m o g u ć a v a l i su i p r e p o z n a v a n j e p o k r e t a . gestikulacije. mjesta. profilirane su m n o g e škvadre i senzibiliteti. h a r d 350 . Future Shock. . Rave j e p o s t a o š i r o k p o j a m . karakterizira je o d v a ­ j a n j e z a s e b n i h p r a v a c a u više m a n j e o d v o j e n e s c e n e . i poslije 1 9 9 6 . u s p o r t s k i m d v o r a n a m a i na V e l e s a j m u . . kao i povremenim. M e đ u t i m . G a l a c t i c a ) sa 6 . t a k o d a n e k i d i j e l o v i iste s c e n e z a p r a v o više sliče n e k i m a k t e r i m a izvan scene n e g o jedni d r u g i m a . jer su se n e k i rockeri našli uvrijeđenima jednom techno naljepnicom. promijenivši već n e k o l i k o generacija. P r o b l e m i i k r i t i k e p o j a v ­ ljivali su se u n u t a r šire s u b k u l t u r n e s c e n e . at­ m o s f e r a se u š i r e m d r u š t v u m i j e n j a . Scena je nastavila postojati. p r e d s t a v l j a j u ć i p r v e turiste u z e m l j i još u v i j e k u v u č e n o j u rat. O s j e ć a j p o k r e t a nije bio lišen n i k l a s i č n i h o b l i k a i z r a ž a v a n j a p r i p a d n o s t i i k o m u n i ­ kacije s o k o l i n o m . da se g r u p i c e ravera sretnu d o k iz a u t a koji na se­ m a f o r u stoji g r m i p o z n a t i r i t u a l n i z v u k . D r u g u f a z u o z n a č a v a j u t a k v i . Nije li p o d z e m n i . k a o i n a j u o b i č a j e n i j i . k o n c e p t m a s o v n i h o k u p l j a ­ nja je z a m r o . i d a s a m i o r g a n i z i ­ raju party na p r v o m parkiralištu. D o g a đ a l o se. koja je govorila »90-es: no more fucking rock'n'roll!« no t e c h n o akteri se nisu toliko uključivali u p o l e m i k e . / 9 3 . u n o v i n a m a su se č a k m o g l i p r o č i t a t i tekstovi » k a k o p r e p o z n a t i r a v e r a « ( k o n z u ­ menta i dealera d r o g e istovremeno). t i j e k o m 1 9 9 4 . k a o i m n o g i n o v i r a v e r i . M a đ a r ­ s k e . uslijedili s u d o i s t a veliki r a v e o v i (Brave Rave. gdje su se za­ j e d n o nalazili i a k t e r i iz jezgra 1 9 9 2 .a . S o b z i r o m n a brzi rast h r v a t s k e t e c h n o s c e n e i a t r a k t i v n o s t v e l i k i h r a v e o v a . ali i z b o g g l a z b e n e f r a g m e n t a c i j e k o j u veliki o r g a n i z a t o r i nisu p r a t i l i . P r e d s t a v n i c i m e d i j a i š i r e g d r u š t v a bili s u s r e t n i što s u slike s p o r t s k i h d v o r a n a p r e p u n i h i z b j e g l i c a z a m i j e n i l e slike istih d v o r a n a p u n i h m l a d i h k o j i p l e š u . podstilova. S t v o r e n a je široka scena. A u s t r i j e . pa su zagrebački zidovi upoznali simbole svojedobno kultnog njemačkog »Mayday« techno okupljanja (više d e s e t a k a tisuća m l a d i h d v a p u t a g o d i š n j e ) .7 tisuća prisutnih (plešućih) l j u d i . na kojima se opet odvija priča o povezanosti o d r e đ e n e g l a ­ zbe. t e c h n o akteri d o b i v a j u » m e đ u n a r o d n o priznanje«. sa životom g r u p a i i n d i v i d u a . u skladu sa s p o n t a n o š ć u . p o p u t pisanja grafita (kakvi su obilježili osamdesete). tipični grafit »rave on!« Prva f a z a r a z v o j a t e c h n o s c e n e u Z a g r e b u z a v r š a v a 1 9 9 3 . unutar zajedničkog nazivnika techno scene. s t o t i n e l j u d i s u stizale i z S l o v e n i j e . z a ­ p o č i n j e m o r a l n a p a n i k a . manjim »jednokratnim okupljanjima«. n a k o n svega g o d i n u d a n a u kojoj se prvih stotinjak ravera »prepoznavalo po g r a d u « . N a k o n uspjeha ravea » p o d G r i č e m « . prvenstveno z b o g ecstasyja. kada na kraju g o d i n e i p e r i o d a širenja u k l u b o v i m a . Z b o g pritisaka izvana (racije. n a k o n p r v i h v e l i k i h r a v e o v a . i još veći r a v e o v i . a house je u Z a g r e b u b i o najzastupljeniji i p r o f e s i o n a l n o p o ­ d r ž a v a n i p r a v a c . u k a s n i j o j fazi g l a z b a s e t o l i k o p r o f i l i r a l a d a s u o d r ž a v a n i ( k a o i d r u ­ g d j e u svijetu u s p e c i f i č n o m p e r i o d u ) s a m o h o u s e ili s a m o t r a n c e p a r t y j i . ) . p o n a š a l i su se p o p u t sretnika kojima je d a t o neprocjenjivo b o 358 g a t s t v o i o d n o s s r o c k e r i m a b i o je s v e d e n na š a l u i p o z i v » d o đ i t e n a p a r t y « .c o r e m o g l i biti p r i s u t n i u n u t a r j e d n e » t e c h n o v e č e r i « . U p r v o j i u p o č e t k u d r u g e f a z e r e a k c i j e d r u š t v a na rave » p o k r e t « n i s u b i l e n e g a t i v n e . p r e t r a ž i v a n j a i t d . preferencija i m a g e a . i m e n a d j .

t o n o v e i u g o đ a j jer » f r a g m e n t a c i j a stilova« ne o z n a č a v a neki t e h n i ­ čki proces. k a o što j e h a r d . i bez o b z i r a n a t o s a d r ž a v a t i a k t e r e k o j i d i o iste s c e n e s m a t r a j u m a i n s t r e a m o m i sebi s u p r o t n i m s v i j e t o m . b i l o p r e k o s a m e g l a z b e .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA -acid-industrial zvuk. g d j e »techno subkultura« može označavati područje sasvim uočljivih zajedničkih t o č k i . Karnevalska atmosfera ne dominira kao u p o ­ četku. užih i širih s a v e z a n a t e c h n o sceni. p r i p o m o g l a uključenju i hibridizaciji punkersko-hc-anarhističkih senzibiliteta s d i j e l o m raverske scene. razdvajajući u j e d n o m m o m e n t u h o u s e od t r a n c e a u g l a z b e n o m . g l a z b e n i a s p e k t č i n i s u m o j e d n u d i m e n z i j u . d o b n a . pa se njene granice p o m i č u u procesu subkulturalizacije i stalnog redefiniranja. njenu strukturu. »žicanje za pivo« i o k u p l j a n j e na š t o j e f t i n i j i m i z a b a č e n i j i m m j e s t i m a sličniji p u n k / n o i s e / t r a s h a k t e r i m a n e g o a k t e r i m a koji vole površniji h o u s e . n e g o u o v o m slučaju ukazuje na p o s t o j a n j e »strukture osjećaja«. s karakterom redara. s c i j e n a m a p i ć a i u l a z n i ­ ca. o m o g u ć u j u uspostavljanje paralelnih scena u n u ­ tar n a o k o h o m o g e n o g p r a v c a . i on se križa s t i p o m p r o s t o r a u k o j e m se o d r e đ e n a g l a z b a p u š t a . g d j e postoje u d a l j a v a - nja k a o i približavanja. o raznolikim pre­ ferencijama unutar z a j e d n i č k o g ž i v o t n o g stila. Za pri­ m j e r e n u a n a l i z u razlika u n u t a r t e c h n o senzibiliteta n e o p h o d ­ no bi bilo analizirati samu glazbu. kvartovska.t e c h n o i a c i d . ali n e m o ž e m o j e d n o z n a č n o o d r e d i t i sve a k t e r e . koja nije berlinskim z i d o m o d v o j e n a od d r u g i h sub­ kulturnih scena. s p r i p a d n o m a t m o s f e ­ r o m prostora. S druge strane. g u s t o ć o m (ili o s e k o m ) d o g a đ a n j a n a t e c h n o s c e n i u pojedinim periodima. k o j i s e z a j e d n o s g l a z b o m i kontekstom mijenjaju. k a k o u svijetu t a k o i kod nas. s k u p a k o l a i e k s k l u z i v n a m j e ­ sta? N i s u l i » U n d e r g r o u n d Resistance« s v o j i m p r o g l a s i m a bliži o t p a d n i č k o j s u b k u l t u r i s t a l n i h p u t n i k a i t e c h n o n o m a d a ( p o p u t Spiral T r i b e ) bez o b z i r a što će se svi z b u n i t i »Detroit« o d r e đ e n j e m ? Zajednički nazivnik još uvijek postoji. 3ĆO 36l . T a k o d o ­ b i v a m o više i m a n j e p r o f i l i r a n e a k t e r e . no za s v a k u k o n k r e t n u s i t u a c i j u i za s v a k o g i n d i v i d u a l n o g i g r u p ­ nog aktera on podliježe novim definicijama i postupcima redefiniranja. pa tako m o ž e m o govoriti o t e c h n o senzibilitetu k a o u h v a t l j i v o m u m r e ž i a k t e r a k o j i č i n e s c e n u . na a k t i v n o proživljavanje z v u k o v a i interakcijski o b l i k o v a n i h struktura. p o d s j e ć a j u ć i p o n e k a d n a prvi val euforije. D a n a š n j i uvjeti i f r a g m e n t a c i j a s t i l o v a . i mnogim drugim dimenzijama koje sa s o b o m nose s a m e škvadre i njihova školska. ali se unutar barem polugodišnjih perioda djelo­ m i č n o o b n a v l j a .i n d u strial g l a z b a i z S p a c e A g g r e s s o r a . T a k o je. i istovremeno ih o d m a k l a od o n o g dijela house strukture k o j i je k r e n u o u s m j e r u v o k a l i z i r a n i h a r a n ž m a n a i d r u k č i j e artikulacije do n e d a v n o sličnih plesnih večeri. spolna i roditeljska specifičnost. o d j e ć u i z b u t i k a . učestalošću racija na o d r e đ e n o m m j e s t u . Razlika i z m e đ u p r v i h d a n a i n a j n o v i j e situacije je velika. a spajajući ih u d r u ­ g o m m o m e n t u . do n e d a v n o dominirajući house m o g a o bi iz nove p e r s p e k t i v e tražiti i m a g e p o d z e m l j a . u s k l o p u d o m i n a c i j e A s t r a l i s a i K r a l j e v s t v a u »Bestu«. n a s l i č a n n a č i n s e d o g a đ a i u p r o m i j e n j e n i m uvjetima. u Z a g r e b u o m i l j e n a »frankfurtska škola« utjecala na d i o kasnijeg profiliranja l j u b i t e l j a » g o a .t r a n c e a « . ili p r e k o n e k e o d navedenih dimenzija. Poznavanje bilo koje subkulturne scene na­ meće zaključak o heterogenim akterima. uz otpadnički i m a g e . no oblik »obraćenja« koji se d o g o d i p r e p o z n a v a n j e m zvukova i uključenjem u intenzivni doživ­ ljaj r a v e a . N o . koja se m o g u p o k l a p a t i sa stilovi­ ma i p o d v r s t a m a . primjerice. pridonoseći stvaranju n o ­ v i h » a f e k t i v n i h z a j e d n i c a « . ali i s v a k o d n e v n o m životu m n o g i h a k t e r a .

i t o j e to«.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA Fanzini o t p a d n i č k i h . šireći područje glazbe prema nekim srodnim socijalnim pokreti­ m a i s e n z i b i l i t e t i m a ( k a o u s l u č a j u p u n k / h c f a n z i n a ) ili z a o ­ bilazeći glazbu u potpunosti. poput z a g r e b a č k o g slučaja punkerskog priključenja t r a n s n a c i o n a l n o j r a d i k a l n o j stranci M a r c a Panelle. treba ti s a m o fotokopirni stroj. ili p o t p u n o z a o b i đ e n a . n e š t o što želiš r e ć i ili p o d i j e l i t i s d r u g i m a . uz prati fanzinsko stvaralaštvo V e d r a n a M e n i g e . ljudskim p r a v i m a . p o l i t i č k o m sustavu itd. gdje fanzin svojom strukturom zove na daljnje f o t o k o p i r a n j e i širenje mreže. Punkerska simbolika otpora i radikalne kri­ tike p o s t o j e ć e g svijeta k a p i t a l a b i l a j e o s a m d e s e t i h p o m i ­ ješana s p u n o širim k r u g o m adolescentskih suprotstavlja­ nja roditeljskoj kulturi. o m o g u ć u j e g o v o r o n e č e m u što p r e l a z i g r a n i c e p u k o g »revival« p o k r e t a . djelovanje šibenskog benda »Nula«. fanzini označavaju i p u ­ n o širi p r o s t o r n a j r a z n o v r s n i j i h » n e z a v i s n i h i z d a n j a « . n a j č e š ć e n a g l a z b i z a s n o v a n i h ili b a r e m s g l a z b o m povezanih scena. U Hrvatskoj su fanzini. e k o l o g i j e . brojne druge aktere nastajuće scene. uspostavljanju i a u t o r e f l e k s i j i p o j e d i n i h s c e n a . ali su uvijek postojali i primjeri iskakanja iz p r e t p o s t a v l j e n o g o k v i r a Fanzini (fan/zine) su nastali k a o »magazini za ljubite­ lje«. e k o ­ logiji. u s v o j e v r s n o m » z o o l o š k o m vrtu« subkulture u uvjetima socijalizma (Tome). Postoje fanzini u k o j i m a autori pišu o svojim p u t o v a n j i m a . a d i o t o g i z v o r n o g z n a č e n j a n a s t a l o g u svijetu r o c k kulture m o ž e m o primijetiti i d a n a s . a s a m a g l a z b a (svijet g l a z b e n i h p o s r e d o v a n j a n a s u b k u l t u r n o j s c e n i ) m o ž e b i t i p r i s u t n a u m a n j o j m j e r i . Fanzini su »mikro-medij«. da bi već počet­ kom stranačkog pluralizma omogućila političko djelova­ nje. Također. Počet­ kom kojeg devedesetih. M o g u ć je i o b r n u t proces. z a p r a v o d o ž e l j e n o g u m n a ž a n j a k a k v o je i m a n e n t n o fanzinskom stvaralaštvu i anti-copyright principima. k a d a je izlazilo o s a m d e ­ setak fanzina. F a n z i n i n a s t a j u i n e s t a j u . k o n c e r t i m a . b e n d o v a . s v j e d o č e o n e p o n o v l j i v o s t i i s k u s t v a ili t e š k o ć a m a d a l j n j e g f o t o k o p i r a n j a ) d o b r o j k i o d n e k o l i k o s t o t i n a ili v i š e . k a o i d r u g d j e . F a n z i n i m o g u biti i s c e n a za s e b e . U slučaju d u ž e g izlaženja n e k o g f a n ­ zina. u širenju i horizontalnom povezivanju m n o g i h m a r g i n a l n i h . oni sudjeluju u povezivanju. stripa. vrijednosni i p o l i t i č k i d i o (često o d g l a z b e n e o d v o j i v p o i s k a z i m a a k t e 3Ć3 36? . t a k o đ e r i fanzini puni poezije. k o n t r o l e i k o n v e n c i o n a l n e d i s t r i b u ­ cije. neki o d r ž e kontinuitet o d više g o d i n a . bili p r e t e ž n o p o v e z a n i s g l a z b o m . Tiraža m o ž e biti u r a s p o n u od »unikatnih« f a n z i n a ( g d j e sve s t r a n i c e ili s a m o n e k e . i nije rijedak slučaj da neki fanzin z a p o č n e k a o isključivo »glazbeni«. A k o se glazbeni dio može podvesti p o d revival. o l o v k a a k o n e m a š s t a r u p i s a ć u m a š i n u ili k o m p j u t e r . a u t o b i o g r a f s k i h skica a d o l e s c e ­ n a t a . m o ž e m o pratiti i p r o m j e n e u s a d r ž a j u . P o t p u n o s u nezavi­ sni o d s u s t a v a p o r e z a . n e k i i z a đ u s a m o j e d n o m . »natrag glazbi« n a k o n razdoblja političkog a n g a ž m a n a .»ako imaš i d e j u . kada još uvijek dosta fanzina piše o g l a z b i . intervjua i recenzija. svijet z a s e b e u svijetu k o j e m v l a d a d r u k č i j a logika tiskanja i profita. izvor i d e n t i f i k a c i j e u p o d z e m n o j k r e a t i v n o s t i i e k s p r e s i v i z m u . d o n o s e ć i intervjue i d r u g e i n f o r m a c i j e bitne za scenu životnih stilova okupljenih o k o glazbe. koji m o ž e m o smatrati i svojevrsnom o b n o v o m p u n k / h c identiteta u specifičnom kontekstu r a t o m optere­ ć e n o g društva. f o t k u . u m e t n u t e . fanzini sudjeluju u o s n a ženju (individualnom i g r u p n o m ) subkulturnih aktera. Najveći val fanzinskog stvaralaštva d o g o d i o se u Hr­ vatskoj p o l o v i c o m d e v e d e s e t i h . Riječima j e d n o g od aktera fanzin scene . b e n d o v i m a . M e đ u t i m . a k a s n i j e p r o š i r i i d o n e k l e p r o m i j e n i s a d r ž a j p o s v e ć u j u ć i sve veći prostor društvenim p o k r e t i m a . nešto p a p i r a . Ti fanzini svjedoče o s n a ž n o m »uradi sam« p o k r e t u . i n f o r m a c i j u .

tu p r e v l a d a v a j u žestoki a k t e r i i žestoka g l a z b a . n o k a d a j e riječ o f a n z i n s k o j s c e n i . z a b r o j n a u r b a n a p l e m e ­ n a p r e d s t a v l j a tjelesni d o ž i v l j a j . Splita. u fanzinima koji postaju j a v n o m d o ­ m e n o m . a samoborskim pendrecima i medijskim zanima­ njem za sukobe o z n a č a v a j u aktera koji je sociološku ras­ pravu o autentičnosti učinio besmislenom. . intervencije u i m a g e . d o Z a g r e b a . M e d i t a t i v n a r e c e p t i v n o s t i o t v o r e n o s t z v u k o v i m a u s j e d e ć e m p o l o ž a j u nije n e p o z n a t a urbanim p l e m e n i m a . za dio fanzinskih a k t e r a g l a z b a k a o t a k v a nije više d o v o l j n a z a i d e n t i f i k a c i j s k i 3Ć5 pravlja s a m a scena. Ipak. Dok bi zapadni sociolozi nezainteresirano o d m a h n u l i r u k o m n a još j e d n u n o v u seriju o b n a v l j a n j a i m a g e a u sferi k u l t u r n e i n d u s t r i j e . Fanzinska scena u nekim p e r i o d i m a . Tako 3Ć4 . priznati da ne žive uvijek u s k l a d u s v l a s t i t i m p r i n c i p i m a . ) . baš k a o i p u n k / h a r d . od hipija do današnjih »ambient« i »chill o u t « o k u p l j a n j a . u Hrvatskoj mladi punk akteri. Drugi d i o fanzina. o d »Preslev riots« d o d a n a s . agresivno alkoholiziranih oblika p o n a š a n j a . o d n o s n o cjelokupnog naslijeđa glazbenih i subkul­ turnih stilova. Č a k o v c a . U f a n z i n i m a . potrebu izbjegavanja poistovjećenja fanzinske stvarnosti sa c j e l o k u p n o m stvarnošću s v a k o d n e ­ v n o g života sudionika scene. u f a n z i n i m a s e o t k r i v a o n a k v i m k a k v i m s u g a s a m i a k t e r i s h v a t i l i i n a č i n i l i . a l i naglašavaju individualno i grupno kombiniranje skupnih i m e n a . naglašavajući razliku i z m e đ u slučajno p o k u p l j e n e m o d r i c e u stanju transičnog skakanja i n a m j e r n o usmjere­ n o g u d a r c a koji većina scene smatra nedopustivim upli­ v o m muško kompetitivnih. F a n z i n i s u d o b a r p r i m j e r z a s e b n o s t i s u b k u l t u r n i h svje­ t o v a . u (po)ratnom kontekstu postaju p o p u t društvenog pokreta. Z a j e d a n d i o f a n z i n a m o ž e m o reći da nastaju na osnovi fragmentacije. k o j a se o s j e ć a u želucu i pozdravlja š a k o m . O g r a n i c a m a simboličke i stvarne agresivnosti ras­ će p o g o i slemanje. Uživanje u glaz­ b i . n a l a z i m o i specifičnu p o t v r d u teze o »crossoveru« i f r a g m e n t a c i j i k a o d v a p r o c e ­ s a subkulturalizacije. i koja sugerira b a r i k a d u prije nego nirvanu.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA ra) u r a t n o j h r v a t s k o j s i t u a c i j i s v j e d o č i o b r e m e n i t o m p o l o ­ žaju novih a n a r h i s t a na sceni društva koje je čvrsto o d r e ­ đ e n o d r ž a v o m .c o r e scena uopće. što s o c i o ­ logiji n a m e ć e oprez. o d Požege. m o ž e sakupljanjem fanzinske g r a đ e dosta toga rekonstruirati. Ne radi se s a m o o p r a v c i m a koje već sami glazbeni akteri (bendovi) miješaju u svojim p j e s m a m a (a to j e p r o c e s stariji o d f a n z i n s k e s c e n e i z d e v e d e s e t i h ) . kao oblici plesa u kojima dolazi do s n a ž n o g k o n t a k t a s o s t a l i m a . o n o što j e u s l u ž b e n o m svijetu d e f i n i r a n o k a o p u k i g l a z b e n i stil. p r o m j e n e u značenju. . O n a j tko nije osobno proživio nastajanje punk-hc-anarho-eko-tribal i srodnih aktera. u p r a v o u f a n z i n i m a . uključujući i o n e prve sagledane u vremenskom razdoblju od nekoliko godina. s m a t r a j u ć i n o v i t e t p u n k a sredinom devedesetih n e m o g u ć i m . b e z o b z i r a j e l i riječ o j e d ­ nom ( p r i m j e r i c e . k a o š i r o k i svijet r a z n o ­ vrsnih g l a z b e n i h i d r u g i h p o s r e d o v a n j a n e č i j e g ž i v o t n o g stila i i d e n t i t e t a . p o š t u j u s k u p n a i m e n a k a o n e k e o r i j e n t i r e ili k o o r d i n a t e . n e g o se n a g l a š a v a identitet izboren m i m o predvidljivih ( » o b a v e z u j u ć i h « ) z a j e d n i č k i h n a z i v n i k a .h o p . V i z u a l n i d o j a m p r i č i t a n j u d i j e l a f a n z i n a p o k l a p a se s g l a z b o m k o j u predstavljaju. N a r a v n o .»punk«) ili o z b r o j u više n j i h (hard-core/speed m e t a l / h i p . a to je d r ž a ­ nje. pokazuje da »peri­ ferija« m o ž e o b i l | e ž a v a t i s n a ž n i j u p r o d u k c i j u n e g o » c e n t a r « . M n o g i će akteri. već s a m o čitanje fanzi­ na p o m o g l o bi o n i m a koji ne m o g u razumjeti k a k o nešto t a k o b a n a l n o i m a r g i n a l n o k a o podvrsta već marginalizi­ r a n o g g l a z b e n o g stila m o ž e p o s t a t i š i r o k o m i s l o ž e n o m o s n o v o m za stvaranje vlastitog identiteta. vrijedno­ stima i stavovima. često biti p r e d m e t o m ras­ p r a v e . odvajanja glazbenih stilova u zasebne cjeline g d j e postoje veći i m a n j i p o m a c i u o n o m e što p r a t i i d e n t i f i c i r a n j e s g l a z b o m . p r e k o Siska. p o ­ s e b n o o n i m a iz sredine devedesetih. javnim prostorom komunikacije plemena. O n o š t o s e v a n j s k o m p r o m a t r a č u č i n i k a o »uski d i o s t v a r n o s t i « .

z a p r a v o se r a d i o r e l a t i v n o k o n v e n c i o n a l n o j reviji » o r g a n i z i r a n o g n a ­ v i j a n j a « . pa onaj podzemni i antikompeticijski naboj iska­ z a n s a » n e pJati više o d . K a o š t o s u se d o m a ć i p u n k e r i trudili d o č a r a t i izlomljene kolaže ranih punk intervencija. ili naprosto n a g l a š a v a n j e m o d r e đ e n j a »nezavisno«. no u Hrvatskoj se navijačka k o m u n i k a c i j a o d v i j a l a nešto d r u k č i j i m s m j e r o m .c o r e p u n k p o r o d i c e . N a v i j a č i su i inače na drukčiji način vezani uz d o m i n a n t n u kulturu. ako nekog zanimaju gole c u r e m o ž e k u p i t i e r o t i k u . . koje nije uvijek uslijedilo. ključni organizatori navijačkog pokreta s kraja osamdesetih. . p u n a široj s c e n i r o ckerskih stilova m o ž e m o naći desetine p r i m j e r a u k o j i m a akteri p o k r e ć u n o v i n e o vlastitoj kulturi n a d a j u ć i se k o m e r ­ c i j a l n o m o p s t a n k u . z a s t a v e i p i s m a č i t a l a c a n a k r a j u bili r e d o v i t o z a č i n j e n i s i s a m a i g u z i c a m a . s d r u g i m k o l e g a m a i s u p l e m e n i c i m a p o k r e n u l i su s r e d i n o m d e v e d e s e t i h T r i b i n e . . n a š d o m a ć i n a v i j a č k i list. To nije klasični fanzin. g r i n d . . ali to o b j a v l j i v a t i . m o ž e m o i h p r o m a t r a t i k a o a u t e n t i č n e n a v i j a č k e n o v i n e jer su ih uređivali i pisali s a m i navijači. . n i j e s a m o u o d n o s u p r e m a p r o f i t u (jer t u s e 366 367 . S obzirom na pretpostavljeni maskulinizam i seksizam. sa s i m b o l o m u s r e ­ d i n i ) i k o j i nisu b i l i n a m j e r n o » p r l j a v i « . »Mi to ne b i s m o o b j a v i l i . l a k o to nisu fanzini u striktnom »uradi sam« o d r e đ e n j u . t a k o su i n a v i j a č i stvorili s v o j e » k o l a ž e « .) k u l t u r e . Riječ j e o i n t e r v j u u k o j i s a m v o ­ d i o s urednicima Navijačke tribine i njihovim o d g o v o r o m na postavljeno pitanje o slikama kakve je objavljivao k o n ­ k u r e n t s k i »tifo«. u Hrvatskoj sredine d e v e d e s e t i h . g a r a g e .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA proces. k a o što s u t o r a d i l i i p o k r e t a č i T r i b i n a . k o j a o b j a v l j u j e i s k l j u č i v o slike n a v i j a č a i n a v i j a č k e o g l a s e z a p r o d a j u . z n a č a j n o je primijetiti k a k o su navijački novinarski akteri u svom urbanitetu dosegli stupanj o d m a k a od prevladavaju­ ćeg i konvencionalnog pristupa ubacivanja golih žena u n o v i n e r a d i b o l j e p r o d a j e . S u p e r t i f o je o b j a v l j i v a o i r e p o r t a ž e o n a v i j a č k i m g r u p a m a . g d j e b i š a l o v i . p r o š i r e n e s v a r i j a c i ­ j a m a i f r a k c i j a m a p o p u t n o i s e . . na osnovi pretpostav­ ljenog »pokrivanja« p r o d a j o m . k o m e n t i r a o nasilje i poticao navijačke koreografije n a s u ­ p r o t t u č n j a v i . Prvi n a v i j a č k i list k o j i j e u t j e c a o n a d o m a ć e n a v i j a č e . . no to je obilježje s a m o m a n j e g dijela r a d i k a l n e » r o c k « ( p u n k / h c / n o i s e ild. N o g o m e t n o p l e m e j e u svijetu s t v o r i l o t i s u ć e f a n z i n a . s i m b o l i k a i d i n a m i k a n a v i j a č k o g svijeta u c i j e l o s t i je b i l a z a s t u p l j e n a u S u p e r t i f u . pa se ne m o g u pomiriti s t e n d e n c i j o m k o j a je s t a l n o p r i s u t n a . m o ž e i falsificirati. p r i m j e r i c e k o d o n i h s u d i o n i k a k o j i t e ž e d r u š t v e ­ n o m pokretu i društvenoj promjeni. Tu su s v o j e a d r e ­ se i s l i k e slali i n a v i j a č i iz H r v a t s k e . no d a l e k o najveći broj fanzina nastao je u okrilju h a r d . istovremeno studenti novi­ narstva. dosljedno primjenjujući ljubav prema d i s t o r z i j i sa z v u č n o g na l i k o v n i izraz. da se v i d e p r e f e r e n c i j e n a r a n č a s t i h ( T o r c i d a ) ili r a z n o b o j n i h ( B a d B l u e Boys) d i m ­ nih kutija. z a š t o d a k u p u j e n a v i j a č k i list?« O s n o v n a razlika između p u n k e r s k i h / h c i srodnih f a n ­ zina. n a d a j u ć i se da će r e ­ d a k c i j a o b j a v i t i sliku n j i h o v e n a v i j a č k e g r u p e . I p a k . t r a s h . još u d o b a s o c i j a l i s t i č k e J u g o s l a v i j e . u o d n o s u na navijačke n o v i n e . a to je da se sve svodi na glazbu i d o b a r p r o v o d . k u p n j u ili r a z m j e n u n a v i j a č k i h r e k v i z i t a . b i o je talijanski »Supertifo«. « u z a g l a v l j u n e k o g f a n z i n a o v d j e izostaje. G o t o v o sve s u b k u l t u r n e g r u p e o k u š a l e su se u i z d a v a ­ nju n e k o g fanzina. k o j i je n a k o n i z l a ž e n j a u R i j e c i . k o j i nisu bili a s i m e t r i č n i n e g o s i m e ­ trični ( n a j č e š ć e 4 f o t o g r a f i j e u j e d n o j . . n e g o s u t r e b a l i biti što čistiji i po m o g u ć n o s t i u b o j i . po njihovim vlastitim riječima. o n a ga čak. k a o i d r u g e nijanse boja na š a l o v i m a i zasta­ vama. kasnije u Z a g r e b u n a s t a v i o p o d i m e n o m » N a v i j a č k a tribina«. to bi bilo n e k a k o pri­ z e m n o (drugi d o b a c u j u »primitivno«) i bilo bi jasno da time s a m o želimo privući p u b l i k u . Utjecajni navijači. u i z d a n j i m a N o v o g lista. nije da se n a m a ne sviđa­ ju g o l e d j e v o j k e .

t a j z n a d a p o s t o j e i s k i n h e a d s i koji nisu rasistički n a s i l n i c i . nijansirani s i m b o l i č k i svjetovi i a r t i k u l a c i j e i d e n t i t e t a m o g u s e o d č i t a t i iz fanzina. istovremeno funkcionirajući kao alternativna informacijska m r e ž a . k a o i njihove razlike. jer o n a j t k o je u r o n j e n u p l e m e n s k u ( k v a r t o v s k u . n a v i j a č k o g tiska. z b o g p o s e b n o s t i s t r a i g h t . intenzitet i » g r a n i č n o s t « subkulturnih situacija zajedničke su karakteristike svako­ d n e v n o g života većine u r b a n i h p l e m e n a . u devedesetim dolazi do diferencijacije. Z a ilustraciju f a n z i n s k o g s t v a r a l a š t v a o d a b r a l i s m o v e ­ ć i n o m fanzine iz sredine devedesetih. t k o traži e l e m e n ­ t a r n e i n f o r m a c i j e i z f a n z i n a ili » u s m e n e p r e d a j e « . Te sličnosti. uz p o n e k i raritet. svijest o p l e m e n s k i m različitostima d a l e k o je veća unutar scene n e g o u r o d i t e l j s k o m .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA o k l i z n u i g l a z b e n i a k t e r i ) ili u i z g l e d u . 368 . U f a n z i n i m a s e n a l a z i m n o g o t o g a što p o d p o j m o m » a u t o r e f l e k s i j a s c e n e « m o ž e služiti p o p u t s e m i n a r a i z k u l ­ turnih studija. Vječna p o l e m i k a o podzemlju i establishm e n t u o v d j e j e d o v e d e n a d o k r a j n o s t i i p r e d s t a v l j a stvar o s o b n o g (ali i g r u p n o g ) i z b o r a . n e g o p r i j e s v e g a u odbacivanju/prihvaćanju kolektivnog (nacionalnog) iden­ titeta. estetsko-političke preferencije. a m b i v a l e n c i j e postoje.p u n k . i z b o đ e n i n o ž e m ili p r e b i j e n i . k o j i je d o n i o v e l i k u t i r a ž u . d o n o s i m o n e k o l i k o i l u s t r a c i j a skins s u b k u l t u r e i z d o m a ć e g . Bez o b z i r a na k r v a v e s u k o b e p u n k e r a i s k i n h e a d s a . p o p u t subotičkog »plesa. m e d i j s k o m svijetu s p e k t a k l a . iako i tu postoje o d m a c i . a š i r o j sceni d o n o s i još j e d n u o b n o v u » h a š o manskih« identiteta p o d i m e n o m »grunge«. a n i s m o uspjeli p r o n a ć i niti j e d a n d o m a ć i s k i n h e a d s f a n z i n . a komercijalizacija nekog b e n d a m o ž e se odviti jako brzo i iznenaditi s a m u scenu. n i ­ k a d n e ć e tvrditi da su svi skinsi isti. d o n o s i m o n e k o l i k o l e l u k u i ilustracija s t r a i g h l -edge pokreta. T a k o đ e r . Kada je N i r v a n a snimila B l e a c h a l b u m . Dok su o s a m d e s e t i h n e k i p u n k e r i tvrdili k a k o j e n a j b o l j i p o g o o n a j na stadionu. N a r a v n o . p o s r e d u j u ć i i o s n a ž u j u ć i niz d r u g i h s u b k u l t u r n i h scena.a n a r h o .. nezavisnih m e d i j a koji su sami scena za sebe. a sve više uz n o g o m e t i a d r e n a l i n s k u ovisnost. u l i č n u ) s u b k u l t u r u .« iz osamdesetih.. i iz i n o z e m n i h p u b l i k a c i j a . Kako je d r u g a p o l o v i c a d e v e d e s e t i h o b i l j e ž e n a s u k o b i m a skinsa i p u n k e r a . r e c e n z i r a n je u »Vjesniku« i » V e č e r n j a k u « .k r u g o v i m a . koji se u s l u č a j u n a v i j a č a m o ž e p o k l o p i t i s rituali­ ma d o m i n a n t n e kulture.e d g e stila i bliskosti sa h c . Ekspresivnost i s n a g a d o ž i v l j a j a . a taj prostor p o p u n j a v a j u n o v e g e n e r a c i j e s k i n h e a d s a . Č a k ni oni p u n k e r i k o j i s u n a p a d n u t i . što p o k r e ć e p o n o v o val p o l e m i k a u f a n z i n i m a . sve m a n j e v e z a ­ nih uz g l a z b u . r e c e n z i r a n j e u svim n e z a v i s n i m f a n z i n i m a . a d r u g i a l b u m . gdje punkeri d o b r i m dijelom napuštaju prostor zajedničkog su­ d j e l o v a n j a u ritualima n o g o m e t n o g p l e m e n a .

371 .

372 .

.

.

.

.

D o k se p o j a m subkulture utemeljuje u američkoj raznolikosti. životnim stilovima. k a o i životu. dio ZAKLJUČAK: PREMA SOCIOLOGIJI URBANIH PLEMENA U o v o m dijelu p o t r e b n o je rezimirati n a z n a č a v a n j e s o c i o l o g i j e subkulture iz p r v o g dijela. o d n o s n o » p r e d m e t « ili -jt s u b j e k t e i s t r a ž i v a n j a ) v a ž n o j e u o č i t i vlastite p o č e t k e . kontrakulturn i m ili a l t e r n a t i v n i m . k o n f e s i o h) 383 . područjima. koji ne karakterizira istraž i v a n j a č i k a š k e š k o l e . a zatim to učiniti sa s p o z n a j a m a iz d r u g o g dijela. iz istraživanja subkulturnih stilova i identiteta u Hrvatskoj. u kojem p o j a m u r b a n o g p l e m e n a govori o današnjoj sociologiji. Za sociologiju subkulture m l a d i h (koju m o ž e m o i druk­ č i j e zvati n e m i j e n j a j u ć i s a d r ž a j . ali č i j e r a z u m i j e v a n j e n a l a ž e p o š t o ­ v a n j e s v a k o g p r i s t u p a u s m j e r e n o g više ili m a n j e z a s e b n i m adolescentskim svjetovima. e t n i č k i h . O d n o s o v a dva dijela n a ­ m e t n u o je specifičnost trećeg.III. k a k o i m i g r a c i j s k i h (i d r u g iih) r a s n i h . bez obzira na s a m p o j a m subkulture. raznovr­ snih aktera do sada nazivanih s u b k u l t u r n i m .

proučavane zbog p r o b l e m a devija­ c i j e . »Devijacija« na p o č e t k u p r o u č a v a n j a subkulture m l a d i h nije slučajna. N o . p o s e b n o o n a j o referentnim g r u p a m a . p o ­ s t o j a n j a »rock«. p r e d s t a v l j a l e širu s u b k u l t u r u »street c o r n e r « m o m a k a (»dečki iz k v a r t a « ] za k o j u su i t a d a š n j i k l j u č n i a u t o r i ustvr­ dili d a u k l j u č u j e p r v e n s t v e n o »fun« ( z a b a v n e ) a k t i v n o s t i k o j e n a j v e ć i m d i j e l o m nisu d e v i j a n t n e . te p o i m a n j e devijacije. koja pedesetih možda nije obuhvaćala tipične »corner boyse«. s današnje distance treba pridodati spoznaje o drukčijim načinima posredovanja u stvaranju s u b k u l t u r n i h s t i l o v a . n e g o s k u p r a z n o v r s n i h senzibiliteta koji s u . C o h e n . n e g o s u u k a z a l i na procjep i z m e đ u kulturno postavljenih aspiracija i struk­ t u r n i h b l o k a d a o s t v a r e n j u tih a s p i r a c i j a . ali d j e l o v a n j e r e f e r e n t n e g r u p e i n a s t a j a n j e s u b k u l t u r n e . ali d a n a s je z b o g širenja s c e n a . »zajednica«. (A. »rave« i s r o d n i h k u l t u r a . pokreta i i d e n t i t e t a . individualnih i g r u p n i h . Bez o b z i r a d a l i ć e m o p r i h v a t i t i o p i s k o j i g o v o r i o n a s t a j a n j u s u b k u l t u r n e s o l u c i j e n a (strukturni) p r o ­ b l e m . t a k o đ e r n e z a o b i l a ­ zna. n a m e ć e se k a o ne­ zaobilazno. svojevrsnog »iskakanja« iz socijalnog 385 384 . temeljito je uzdrmala korekcionalistički pristup. A k o s e skepsa z b o g s m j e š t a n j a s u b k u l t u r a m l a d i h i s k l j u ­ čivo u d o n j e slojeve društva nije pojavila prije šezdesetih ( a n e k i m a s e nije p o j a v i l a n i p o s l i j e . g r u p n o g sustava s i m b o l a i vrijednosti. u s p e c i f i č ­ n o m k o n t e k s t u . »sub-društava«. iako su g r u p e »de­ linkventne subkulture«. a l i o v d j e j e v a ž a n sav s p e k t a r k o j i se u d o b a g o v o r a o k o n t r a k u l t u r i s kraja šezdesetih p o j a v i o . jer n a m i n a č e n e d o s t a j u d v i j e b i t n e dimenzije: prva se odnosi na nemogućnost individualnog. autorefleksije. Druga je dimenzija medijskog posredovanja. M e r t o n o v i učenici iz pedesetih g o d i n a nisu d e v i j a c i j u t r e t i r a l i p a t o l o š k i . tako i d o b n i h . Interakcionistički pristup može p r i p o m o ć i povezivanju ovih dimenzija. stvo­ rivši teoriju etiketiranja u n u t a r šire perspektive reakcije društva na devijaciju. stvaranje vlastitih rituala. p o p u t p r e d s t a v n i k a b i r m i n g h a m s k e škole). J e d a n d i o n j i h o v e t e o r i j e b e z s u m n j e j e još u v i j e k a k t u a l a n .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA nalnih. T o m dijelu teorije o delin­ kventnoj subkulturi. Zardjurri o4ipcadma subkulture (kriminalna. spolnih.k u l t u r e . i m a j u ć i n a u m u s u v r e m e n o d r u š t v o . psihodelične glazbe. naglašavajući razumijevanje (zasnovano na kvalitativnom metodologijom omogućenom poznava­ nju) a k t e r o v e d e f i n i c i j e s i t u a c i j e i p r o c e s a i n d i v i d u a l n i h i kolektivnih redefiniranja situacije. (sub)kultura. svjesnog stvaranja subkulturnih obrazaca koja slijedi iz C o h e n o v o g i srodnih r a d o v a . stvorili š i r o k u z a j e d n i č k u s c e n u . bojeći se determiniranja i lociranja »jednog« proble­ m a . i koji uključuje eksploziju b r o j n i h (subkulturnih) adolescentskih životnih stilova. o kriminalizaciji prvih »subjekata istraživanja«. T a s c e n a n i j e b i l a l i š e n a s u p r o t n o s t i . ona govori o »pređenoj granici« društvenih n o r m i . postojanje i takvih aktera. i zaista s e v e o m a u d a l j e n i m a čine akteri hipijevskog k o m u n i t a r i z m a . a na osnovi poznavanja d o ­ sadašnjih načina stvaranja subkulturnih stilova. o s t a j e n a m o n a bit s a m o g procesa. ) G e ­ neracija a u t o r a k o j a p r o b l e m u prilazi iz interakcionističke perspektive. svaku implikaciju p a t o l o g i j e . d o t l e za i z d v o j e n i j i a d o l e s c e n t s k i svijet i u n j e m u n a s t a j u ć e subkulture m l a d i h . s l e n g a . i k o n t r a k u l t u r u j e m o g u ć e ( a k o s e t o j a k o želi) svesti n a » s r e d n j u k l a s u « . u kojem je primarna g r u p n a djelatnost. klasnih i statusnih dimenzija nastajanja posebnih društvenih g r u p a i njihovih svjetova. j e d n i m d i j e l o m o m o g u ć e n u i š i r e n j e m sve d i f e ­ r e n c i r a n j e r o c k . 1 9 5 5 . t o vrijedi i u d a n a š n j i m uvjetima. konfliktna i subkultura povlačenja) m o g u n a m se d a n a s činiti p r e j e d n o s t a v n i ili č a k j e d n i m d i j e l o m n e u t e m e l j e n i . o n d a je pojava kontrakulture m o g l a biti d o b r i m r a z l o g o m . N a r a v n o . »moralnih regija«. m o r a m o sačekati »sociologiju devijacije« i njena definiranja »delinkventne subkulture«. K o n t r a k u l t u r a n e predstavlja j e d n o g a k t e r a . referentnom okviru i procesu nasta­ j a n j a s u b k u l t u r e . y o g e i prosvjetljenja.

kao i »ravnodušnom« paralelnom p o s t o j a n j u . slike.šira f i l o z o f sko-politička artikulacija pobune«. g d j e su neki s m a t r a l i da t r e b a »kili«. Ne ula­ zeći u r a s p r a v u k o j a p o s t a v l j a p i t a n j e o k a r a k t e r u k o n t r a ­ kulture k a o društvenog pokreta (implicirajući jednadžbu k o m p e t i c i j e i t r a ž e ć i »rezultat u t a k m i c e « p o k r e t a i s i s t e m a ) . n a s t a j a n j e » k o n t r a k u l t u r n o g n a s l i j e đ a « k o j e je u k l j u č i l o r a z n o v r s n e i m p u l s e i k o j e je.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA vlaka. a neki »chill« »the bili«. Z a s o c i o l o g i j u j e b i t a n s p o j t e m a i s e n z i b i l i ­ t e t a . K o n t r a k u l t u r a je. s o c i o l o g i j a s u b k u l t u r e p r v e n s t v e n o m o r a uvažiti p o s t o j a n j e raznolikog »repromaterijala«.s r e d n j a k l a s a . angažmanom u squatterskim »slobodnim zonama«.c e s t o v n a . i to razlikovanje i m a smisla a k o se p r i m j e n j u j e s o b z i r o m na stvarni sadržaj. gesti i z v u k o v a . mitova i d u h o v n i h praksi. uz o b n o v u z a b o r a v l j e n i h i »odbijenih« znanja.s u b k u l t u r n i stil o t p o r k r o z r i t u a l e bez f i l o z o f s k o p o l i t i č k e a r t i k u l a c i j e « i » h i pijevska rock glazba . a ne na smrznute.brisanje granica s l o b o d n o g i rad­ n o g v r e m e n a . p r i m j e r i c e n a n a č i n y i p p i e g r u p a c i j e ili d a n a š n j i h r a d i k a l n o . uz t e m e oslo­ b o đ e n j a i politiku identiteta m a r g i n a l n i h i stigmatiziranih g r u p a . j a v n o g i p r i v a t n o g . o d u p o t r e b e »zvučnih entiteta« d o aktivnosti » e k o l o š k o g pokreta«. a l i i i z r a v n o m iskustvu a k t e r a k o j i nisu svi n e s t a l i s a s c e n e . s o b ­ z i r o m na osobine rock-kulture i načine kojima m l a d i ljudi p o s r e d u j u svoj ž i v o t n i stil i i d e n t i t e t . pjesme i geste t o g »skupa senzibiliteta«. tako i praksom društvenih pokreta. Britaniji k a d a se raverska. k o n t r a k u l t u r n e i n t e n ­ cije. p r e u z i m a n j u i p r e o b l i k o v a n j u . u o v o m slučaju hipijevski. ž i v o t n o g stila. k o j i d o n e k l e o m o g u ć u j e o p ć a o d r e đ e n j a » d u h a šezdesetih« nalazi se. N e k e d o d i r n e točke su ipak postojale. uza sva m e ­ dijska p r i l a g o d a v a n j a .e k o l o š k i h . i u z m n o g e d r u g e d i m e n z i j e k o j e s u g a j i l i »novi d r u - 386 387 .r a d n i č k a k l a s a . primjerice u V. i u devedesetim g o ­ d i n a m a . u s v o j i m medijski p r e r a đ e n i m o b l i c i m a . ali na sličnim o s n o v a m a . nasuprot studentskim aktivistima. Ključne t e m e kontrakulture i danas su prisutne^ o s a m d e s e t i h se d o g o d i o revival »novih društvenih p o k r e t a « a devedesetih »druga psihodelička revolucija«. č e s t o i m a l o m i n i m u m d o k u m e n t a rističke u v j e r l j i v o s t i . N o . Ta se suprotnost održala. zapravo sugerira kontrakulturnog aktera. pri č e m u su vječno spojene karakteristike p o p u t »punk glazba . u nešto drukči­ jim o b l i c i m a . r a v e r skih p l e m e n a . dakle onih oblika kontra­ k u l t u r n o g naslijeđa koji su ( p o n e k a d u neprepoznatljivoj formi) na raspolaganju novijim generacijama u njihovom p r i s t u p u svijetu i d j e l o v a n j u . uz s t v a r n o i svjesno n a s t o j a n j e p r e m a brisanju granice radnog i s l o b o d n o g vremena. a n t i .s l o b o d n o v r i j e m e . u p o d r u č j u k o j e j e o b i l j e ž e n o k a k o rock-kulturom. o s o b n o g i p o l i t i č k o g . s q u a t t e r s k a i šira s c e n a » n o v i h d r u š t v e n i h p o k r e t a « podijelila u r e a k c i j a m a na represiju »criminal justice billa«. po definicijama britanskih a u t o r a . Bilo bi p o g r e š n o hipijevsku ikonografiju i glazbu smatrati v e z a n o m u z s a s v i m o d r e đ e n o g a k t e r a k o j i »briše g r a n i c e s l o b o d n o g i r a d n o g v r e m e n a « i n e u v i d j e t i k a k o h i p i j e v s k i stil m o ž e biti d i o s u b k u l t u r e isto k a o i p u n k e r s k i . T a j s p o j . m o g u biti o s n o v o m n e č i j e g s u b k u l t u r n o g . a l i svojim »iskakanjem« iz društva. organizatorima d e ­ m o n s t r a c i j a i b r o j n i m »klasičnim r e v o l u c i o n a r i m a « r a d i k a l n i h političkih g r u p a . Ne samo da određena glazba i i m a g e . k a k o t o p o n e k a d k o d b i r m i n g h a m s k i h a u t o r a izgleda. n o m a d s k i m n a č i n o m živo­ ta. a šarenilo scene je pridonosilo polemikama. vezani uz p u n k k a o »subkultura radničke klase« i »osuđena« na g r a n i c e s l o b o d n o g v r e m e n a . p o ­ staje o b i l j e ž j e a k t e r a k o j i n i j e ništa m a n j e p u n k e r s k i . ideal-tipske aktere.k o n t r a k u l t u r a . postaju dijelom s c e n e » k o j a se z a s n i v a u sferi s l o b o d n o g v r e m e n a « i m o ž e sugerirati adolescentske aktere p o p u t zagrebačkih hašo­ m a n a .da ona d r u g a glazba i i m a g e . ili p o k u š a j i m a s p a j a n j a . n e g o se može dogoditi i suprotno . D i c k H e b d i g e j e razlikovanje kontrakulture i subkulture učinio udžbeničkim.

T h o m p s o n o v a je sociologija m o r a l n e panike otkrila nove aktere m o r a l n o g poduzetništva u kontekstu z a p a d n o g društva devedesetih. Poznavanje detalja na kojima s e s u b k u l t u r n e i n t e r v e n c i j e u stil p r e p o z n a j u . nastao unutar interakcionističke perspektive societalne reakcije. p r i h v a ć a j u i s t v a r a j u ž i v o t n e stilove. ženske š k v a d r e . Clarkeu i d r u g i m a u t o r i m a . ) . koje nalazimo širom Europe. gdje je subkultura zapravo grupna solucija na p r o b l e m . ) S obzirom na strukturne. h o m o l o g i j a i značenjska praksa. aktualizi­ rajući koncept m o r a l n e panike u p o d r u č j i m a reakcije društva n a sex.a f e k t a e zajednice i identitete koji se ne g u b e p r e l a s k o m . 1 9 7 2 / 8 0 . Umjetnost i životnost (makar simboličkog) p r e o ­ kretanja svog p o d r e đ e n o g p o l o ž a j a u društvu. tehnološke i kulturne promjene k o j e s t v a r a j u u v j e t e z a B e c k o v o » d r u š t v o rizika«. bez obzira na to d i j e l i m o li s n j i m a klasnu determiniranost i p e r s p e k t i v u u k o j o j se d o s e g s u b k u l t u r e m o ž e u č i n i t i » s a ­ mo simboličkim« i razočaravajućim u p o g l e d u p r o m j e n e ili p o s l a Koncept m o r a l n e panike jedan je od ključnih konce­ pata sociologije subkulture. »unutar granica s v o g a . pa n a m je o s t a v i l a m n o g o i n s p i r a t i v n i h »čitanja« stila. . načini stva­ ranja »buke« i smetnje. istovre­ meno o s i g u r a t e ^ sredovanja u p o d r u č j u koji s o c i o l o g i j a o z n a č a v a s u b k u l turnim. 1 9 7 8 . u kontekstu kapitalizma. T h o m p s o n (1 9 9 8 . Temelji definicije subkulture 388 38g . Willisu.. ) p r o š i r u j e k o n c e p t F o u c a u l t o v i m u v i d i m a u d i s k u r z i v ­ ne i r e g u l a t o r n e prakse koje se tiču seksualnosti.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA štvemjaokreti« u g o d i n a m a n a k o n s e d a m d e s e t i h . K o n c e p t se p o k a z a o p l o d ­ nim u detektiranju j e d n o g od tipičnih procesa u kojem d o m i n a n t n a kultura reintegrira svoje vrijednosti o p t u ž i v a ­ n j e m » n a r o d n i h đ a v o l a « . gdje d o b r i m d i j e l o m vlada »industrija s l o b o d n o g vremena« i g d j e m l a d i . U z k o n c e p t »središnjih p r e o k u p a c i j a « i f u n k c i o n a l i s t i č k o s m j e š t a n j e s u b k u l t u r e u niže s l o j e v e d r u š t v a . revolt. pri č e m u se p o n o v o razobličuje proces »društvene proizvodnje vijesti« i m e h a n i z a m m e d i j s k o g s u g e r i r a n j a s o c i j a l n o g k o n ­ s e n z u s a . k a o i za d r u g i m n a s l i j e đ e m » k u l ­ turnih studija« čije p o d r u č j e dijeli i o b o g a ć u j e . Birminghamska je tradicija znala p o s e g n u t i i za B a r t h e s o m . T a k o j e H e b d i g e p r i s t u p i o s u b k u l t u r n o m stilu u pet dimenzija: namjerna k o m u n i k a c i j a . A I D S . p o n e k a d a u t o r e f l e k s i j u i različite r a z i n e a r t i k u l a ­ cije. Birminghamska škola označava najproduktivniju g r u ­ pu autora u o v o m području. širina spektra »suprotne uniformnosti« koji uključuje d i s t a n c u . ključni b i r m i n g h a m s k i autori također su razotkrivali stvara­ nje »narodnih đavola« od m l a d i h crnih » m u g g e r a « . s l o h o d n o g v r e m e n a « . i » n o v o o t k r i v e n e « rizike p o v e ­ z a n e s p r o b l e m o m nasilja n a d d j e c o m . pomičući se tako od Durkheima M a r x u i stvarajući svoju p a r a d i g m u pristupa subkul­ turi m l a d i h u k o j o j d o m i n i r a j u i n t e r p r e t a c i j e A l t h u s s e r o v i h i Gramscievih p o j m o v a . O n i su sagledavali »strukturne b l o k a d e « (koje se za a m e r i č k u t e o ­ riju p e d e s e t i h j a v l j a j u k a o b r a n e o s t v a r e n j u a s p i r a c i j a nižih slojeva). ( H a l i i sur. izazova v l a d a j u ć e m » s i m b o l i č n o m redu«. o m o g u ć u j e kredibilitet H e b d i g e u . s i m b o l i č k o g razrješenja proturječnosti kolektivno doživljene u matičnoj klasnoj kulturi. b r i c o l a g e . to su neki od e l e m e n a t a koji n e s u m n j i v o p r i p a d a j u onim općim karakteristikama dijela subkulturnih grupa. O s i m C o h e n o v e . uz e l e m e n t e teorija o p o n a š a n j u ljudi u k a t a s t r o f a m a . 1 9 9 8 . a p r o b l e m je l o c i r a n u klasnoj strukturi d r u ­ š t v a . »klasične« studije o m o r a l n o j p a ­ nici k o j a j e » s t v a r a l a « m o d s e i r o c k e r e ( C o h e n . p r e m a T h o m p s o n . što p r e d s t a v l j a p r e d v i d l j i v u k a ­ rakteristiku o d n o s a v l a d a j u ć e kulture i subkultura m l a d i h u o p ć e . u z o s n o v u koju su Mertonovi učenici ocrtali analizom vršnjačkih te statusno i mobilizacijski deprivilegiranih grupa. j z s l o b o d nog vremena u » v r i j e m e « j k p j e j ^ ^ / preuzeti su u najvećoj mjeri od američke teorije delinkven­ tne subkulture. birmin­ g h a m s k i a u t o r i s u d a l j e razvili k o n c e p t s u b k u l t u r e k a o s i m b o l i č k e solucije.

tijekom četverogodišnjeg istraživanja klupske kulture i raveova. višestruka suprotstavljanja » a v a n g a r d e protiv b u r ž o a z i j e .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA klasnih o d n o s a . heavy-metal. Svojoj shemi »značenja m a i n s t r e a m a « u britanskoj sociologiji Thornton pridodaje Simona Fritha. t a k o đ e r m a i n s t r e a m o m o d r e đ u j e k o m e r c i ­ jalnu kulturu diskoteka koje puštaju p o p (top 40) hitove za m l a d e iz radničke klase koji ranije n a p u š t a j u š k o l o v a n j e . subkulture protiv m a i n s t r e a m a « . kontrole i o t p o r a za djevojke i žene). Devedesete g o d i n e d o n o s e nove aktere. ) T h o r n t o n j e a n a ­ lizirala i d r u g e k o n c e p t e britanske s o c i o l o g i j e subkulture. p o d r e đ e n o g p r o t i v d o m i n a n t ­ n o g .u p r a v o 39 . d o b i l i p u n o više s a m o s v i j e s t i i s p o s o b n o s t i . š t o Thornton imenuje studentskom kulturom i obrazovanom a v a n g a r d o m . dark. Zastupajući ideju pluralnosti subkultura i p r o m a ­ trajući »mainstream« k a o »skup subkultura«. i aktualan u o v o m radu z b o g p o ­ s t o j a n j a r o c k k u l t u r e i r o c k p u b l i k e u H r v a t s k o j . koji (često n a p r i m j e r u s a m o g ravea) o d b a c u j u m n o g e ključne-postavke birming j i a m s k e J & o j e _ D i c k H e b d i g e j e . p o d z e m n i j a mjesta na k o ­ jima uz najnovije eksperimente s g l a z b o m u g l a v n o m plešu studenti. C o h e n protestirao tvrdeći da »klincima d a j e m o p r e v e l i k teret k o j i o n i n a s v o j i m l e đ i m a n e m o g u nositi«). M c R o b b i e . 3QO S a r a h T h o r n t o n d o b r o ilustrira p o m a k o d »subkultur­ nih studija«. p o p u t G r o s s b e r g a . kao predstavnik američkih kul­ turnih studija koje d o b r i m d i j e l o m nastavljaju tradiciju bri­ tanskih. T a j prigovor je o p r a v d a n . g d j e veći b r o j l j u d i s u d j e l u j e u r i t u a l i m a i svoje afektivne zajednice oblikuje oslanjajući se na stilove rock glazbe. strukturama osjećaja. ( T h o r n t o n . tvore »redoviti ideal k o j i s e m r v i k a d g a s e p r i m i j e n i n a historijski s p e c i f i č n e g r u p e m l a d i h « . naglašavajući kako »mainstream« komercijalnih diskoteka nudi m o g u ć n o s t i kreativne ekspresije. opisala je » s o c i j a l n u l o g i k u s u b k u l t u r n o g k a p i t a l a « z a što j o j j e n e o p ­ h o d n o bilo promisliti i odrediti p o j a m »mainstreama«. 9 3 . i z v a n čvrsto definiranih subkulturnih g r u p n i h pripadnosti. n i k a d ne povlačeći tako radikalnu crtu zatva­ r a n j a u p r e c i z n o o d r e đ e n e stilske k a t e g o r i j e i o b i l j e ž j a . » r o c k . T h o r n t o n ne želi. 1 9 9 5 . . hipi. i ostalih identiteta. u b i r m i n g h a m s k o j Školi. Subkulturni su akteri. Tako autori p o p u t H e b d i g e a zastupaju polaritet u kojem sa su­ p r o t n e s t r a n e s u b k u l t u r e i » d c v i j a n t n e a v a n g a r d e « stoji d o m i n a n t n a kultura i buržoaska ideologija. n e g o što s u t o i m a l i u i n t e r p r e t a c i j a m a » d e l i n k v e n t n e s u b ­ kulture«. a l i i n o v e p r i s t u p e . Stephen Evans. o n u k o j a s e n a z i v a . još prije v e ć i n e kritika k o j e su njegovom pristupu upućene. Geoff M u n g h a m . i n a ­ č i n o m života koji svjedoči o svijetu subkulturnih afilijacija bez j e d n o z n a č n e p r i p a d n o s t i n e k o m o d p r o f i l i r a n i h p u n kerskih. djelomično promijenio p e s p e k t i v u . prvenstveno »rave k u l t u r u « . p r i m j e r i c e . p r i h v a ć a j u ć i d i o t r a d i c i j e » p o s t m o d e r n e kritike« i opraštajući se od ideje »kulture o t p o r a « .k u l t u r o m « . slično k a o i A. prigovorio je birminghamskim autorima zbog fokusiranja na s u b k u l t u r e i n j i h o v e stilove u n u t a r j a s n i h g r a n i c a i v a n j s k i h o b i l j e ž j a . k a o akteri s i m b o l i č k e solucije (pa i s v o j e v r s n e o p s t r u k c i j e v l a d a j u ć e g s i m b o l i č k o g p o r e t k a ) svedeni na n e m o g u ć n o s t »stvarne p r o m j e n e « i ukotvljenost u klasnoj strukturi z a t v o r e n o g društva. š t o o s t a v l j a izvan a n a l i z e v e ć i b r o j m l a ­ d i h koji č i n e sličnu s c e n u . M e ­ đ u t i m . ali su i s t o v r e m e n o . a njima suprotstavlja alternativu. H e b d i g e o v e d i h o t o m i j e . koji je strani » m a s o v n e kulture i k o m e r c i j a l n e i d e o l o g i j e « ( p o p r a d n i č k e klase) s u p r o t s t a v i o r o c k s r e d n j e k l a s e . a r t i k u l i ­ r a n o g o d b i j a n j a k o j e u k l j u č u j e s l o ž e n i j e o p e r a c i j e (protiv čega je S. pokušavajući pronaći određenja »mainstreama«. oslanjajući se na B o u r d i e u a . Lawrence Grossberg. odbaciti važnost p o j m a . u s v o m r a d u o klupskoj k u l ­ turi Sheffielda. subkulturi i devijantnoj avangardi suprotstavljaju m a s o v n u kulturu i komercijalnu i d e o l o g i j u (koju je M c R o b b i e prikazala u n o v o m svjetlu. a sa sličnim »središnjim p r e o k u p a c i j a m a « . str.

i r a s p r a v a koja se vodi o njegovoj primjerenosti s a m o o b o g a ć u j e so­ c i o l o g i j u . kasnija istraživanja » g a n g kul­ ture«. Promjena perspektive u o d n o s u na b i r m i n g h a m s k u tradiciju o g l e d a se i u d r u k č i j e m p r o b l e m a t i z i r a n j u p o j m a razlike. D o k je razlika k a o takva m o g l a sugerirati o t p o r konformiranju i p o d v r g a v a n j u . t e n j i h o v o s t v a r a n j e ili p o d n o š e n j e s v i j e t a . te »ekspresije identiteta« d a n a š n j i h » h o r i ­ z o n t a l n i h p r i č a « . metalaca. o d n o s n o b a r e m dolazi u fazu k a d a p o j a m s u b k u l t u r e n e m o ž e više biti » h i p o t e z a p o sebi« ( k a o u s l u ­ č a j u » d e l i n k v e n t n e s u b k u l t u r e « ) p a n e s t a j e . p a sve d o d a n a š n j i h » p o s t -subkulturnih« studija. te funkcionirati k a o devija­ c i j a i d i s i d e n s t v o . o p r o s t o r i m a života i o b l i c i m a n j e ­ govih urbanih posredovanja. t a k o s e čini d a d a n a s n a o d r e đ e n i n a ­ čin »završava«. a o p e r a c i j e m o ć i favoriziraju klasifikaciju i s e g r e g a c i j u . Kag^štcL^ociologija subkulture započinje bez s a m o g p o j m a subkulture. ravera i m n o g i h d r u g i h » u r b a n i h b r i j a č a « . t o n e z n a č i d a n e s t a j e svijet ž i v o t n i h s t i l o v a i a d o l e s c e n t s k i h s i m b o l a i d e n ­ titeta. Problemi s kojima završava posljednje poglavlje socio­ logije subkulture. »afektivnim zajed­ n i c a m a « . dokazivanja kulturne vrijednosti i potraživanja subkulturnog kapitala. o d n o s i m a . a o n o što p r i d o n o s i s o c i o l o š k o m r a z u m i j e v a n j u o d n o s i s e n a s a d r ž a j i s t r a ž i v a n j a . U n u t a r istraživanja subkul­ turnih g r u p a u Hrvatskoj. rockabillycara. Upotreba pojma subkultura ovisi o t e o r i j s k i m p o l a z i š t i m a p o j e d i n i h a u t o r a . k a o koncept u sociologiji kulture. postoje i na Z a p a d u . n e iz­ r a ž a v a j u ć i j a s n o o m e đ e n u stilsku p r i p a d n o s t ili k o m b i n i ­ r a j u ć i više n j i h z a j e d n o . potro­ šači su poticani da se individualiziraju. postoje teorijske cjeline. N o . krize s i s t e m a » s a m o u p r a v n e « k o m b i n a c i j e tržišta i » k o m a n d n e e k o n o m i j e « j e d n o p a r t i j s k e v l a s t i . a d a p o n e k a d g o v o r i m o o istoj ili s l i č n o j s t v a r i . u s p e c i f i č n o m d r u š t v e n o m kontekstu koji o b u h v a ć a p e r i o d s o c i j a l i z m a . koncepti m o r a l n e p a n i k e . O d č i k a š k e š k o l e . » n e f o r m a l n i m g r u p a m a « . »kulturama«. r a t a i p r o m j e n a k o j e d o n o s e »tranzicijski« p e r i o d . Dakle. ili r a v n o p r a v n o d i j e l i svoj p o l o ž a j s d r u g i m p o j m o v i m a . p r e d s t a v l j a l i s u i početak dijela o subkulturama (urbanim plemenima) u H r v a t s k o j . kontrakulturna tradicija. a z a p r a v o riznica podataka o akterima. »mainstream« se smatra n e p r i m j e r e n i m . gdje se p o n o v o propituju osnovni poj­ m o v i i kritički v r e d n u j e p r e t h o d n a t r a d i c i j a . »škvadrama«.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA je njeno istraživanje p o k a z a l o koliko je pozicioniranje s p r a m »mainstreama« ključno u stjecanju subkulturnog kapitala. teorija etiketiranja. hard-coreovaca. k a o » d o b r a p o sebi« u n u t a r p o g l e d a k o j i p r i r o d u m o ć i vidi u n a s t o j a n j u p r e m a » k o n s e n z u s u « ili » h e ­ gemoniji«. s u s r e ć e m o brojne subkulture m l a d i h . b i r m i n g h a m s k o d e k o d i r a n j e stilova i »so­ c i o l o g i j a rocka«. U Hrvatskoj. darkera. šminkera. noisera. g o t o v o svaki p e r i o d g l a v n i h so­ c i o l o š k i h t e o r i j a m o g a o j e biti a k t u a l i z i r a n . n o g o m e t n i h huligana. o n a j Parkov u r b a n i »laboratorij«. na sličan n a č i n . ali j e o n i s t o v r e m e n o m o ć a n n a č i n omladinskog zasnivanja socijalnog svijeta. N a ­ šoj sociologiji (dijelom i z b o g kasnijeg početka istraživanja i p r o m i š l j a n j a d o m a ć e s u b k u l t u r e ) nije t r e b a o t o l i k i v r e m e n ­ ski p u t u k o j e m s o c i j a l n a t e o r i j a d o b i r m i n g h a m s k e p a r a ­ d i g m e i o d nje p r e m a a m e r i č k i m k u l t u r n i m s t u d i j a m a s t v a r a 393 . pa je politika razlike p r o b l e m a t i č n a . o n i h k o j i t v o r e istu s c e n u . jer s e z a s n i v a n a i s t r a ž i v a n j u s l i č n i h ili istih f e ­ n o m e n a . koncepti i d i j e l o v i p r i s t u p a k o j i nisu p r o t o k o m v r e m e n a i m i j e n a m a društva postali neupotrebljivi. svi m o g u biti p r e p o z n a t i u s t v a r n o s t i i p r i ­ mjerenim pristupima fenomenu štemera. »značenjskim p r a k s a m a « . punkera. i primjerenije se izražava k a o d i s k r i m i n a ­ cija i distinkcija. » g o m i l a m a « . subkulturne stilove i identitete kakvi. p a m o ž e m o g o 3Q2 voriti o » s c e n a m a « . »strukturama osjećaja«. u postindustrijskom društvu. prvi r a d o v i o » š k v a d r a m a s u g l a ulice«. n a život g r u p a i i n d i v i d u a . dotle danas. hašo­ m a n a . »plemenima«.

skateri) n i s u o d n j e o d v o j e n i . V e ć i n a s u b k u l t u r n i h s t i l o v a o b r a đ e n i h u o v o m r a d u z a s n i v a s e n a g l a z b i i svoj i d e n t i t e t p o s r e d u j e g l a z b e - nim pravcima i pripadnim s i m b o l i m a . n e g o č e s t o u k l j u č u j u a k t e r e koji izmiču j e d n o s t a v n o m s u b k u l t u r n o m svrstavanju. Pokazalo se da m l a d i ljudi. bez obzira na »vizualni d o j a m « i druge aspekte zavodljivosti koja sociologa m o ž e natjerati na istraživački p l a n o b u h v a ć a n j a profiliranih. vrlo često se uz g l a z b u v e ž u i . koji obilježavaju d r u g u p o l o v i c u i kraj s e d a m d e s e t i h . pri č e m u g r a n i c e stila i o b a v e z a » u n i ­ f o r m i r a n o s t i « nisu n e p o m i č n e . D o k konkretni akteri nestaju s pozornice. a l i s u b k u l t u r n i m a p o s t a j u i o n e g r u p e k o j e p r e u z i m a j u neki » n e p r o blematičan« sadržaj posvećujući mu se na »problematičan« n a č i n . u obilježenost tog područja socioekonomskim kontekstom u ž e i šire r o d i t e l j s k e k u l t u r e . a t o g o v o r i o p a r a l e l ­ n i m svjetovima. makro i mikro m e d i j i m a p o s r e d o v a n i »repromaterijal« (od »zvučnih enti­ teta« d o d r u g i h » k u l t u r n i h p r o i z v o d a « ) i s t v a r a j u s v o j e ž i ­ votne stilove koje n a z i v a m o subkulturnim u o n o j mjeri u k o j o j se razlikuju od uže i šire roditeljske kulture. aktivno prihvaćaju postojeći. o n o što j e u b i t i simboličkog sustava (šminkerskog. u l a ž u ć i u n j e g a vlastite strasti i p r e o b l i k u j u ć i z n a č e ­ n j a s o b z i r o m n a p r o c e s s t v a r a n j a v l a s t i t o g stila. ta­ k o i »iznutra«. N o . u skladu s o p ć i m određenjima subkulture i o g r a n i č a v a n j e m na subkulturu m l a d i h .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA i proširuje p o j a m subkulture od vršnjačkih škvadri i »bandi« teritorijalnih o k u p l j a n j a m l a d i h iz o d r e đ e n i h slojeva društva ( » z a j e d n i c e niže k l a s e « ) . m o g u biti p r o m a t r a n i k a o konkretni akteri. h a š o m a n - 3Q4 395 . n e g o sve više u k l j u č u j u g l a z b u u s v o j e r i t u a l e . H a š o m a n i . b i l o na osnovi p o d z e m n i j i h .d r u g i e l e m e n t i p a j e g o t o v o s v a k i stil v i š e d i m e n z i o n a l a n . primijenjeno na situaciju u Hrvat­ s k o j . p o s u đ u j u ć i ( k a o u s l u č a j u n a s t a n k a stila n o g o m e t ­ nih huligana) i d r u g e e l e m e n t e konstituiranja i m a g e a . već i prva razina p r o m a t r a n j a . a l i i u n e s v o d i v o s t s u b k u l t u r e m l a d i h na bilo koji j e d n o z n a č a n n a č i n . »Devijacija« ili » n e p r i h v a t l j i v o s t « m o ž e b i t i o d m a h u o č l j i v a . p o l j a d j e l o v a n j a znač e n j s k i h p r a k s i .i h o m o g u ć u j e uvid u d i n a m i č n o p o d r u č j e kulturnih praksi a d o l e s c e n t s k o g svijeta života. mijenjaju i miješaju. bilo na osnovi poznatih i priznatih područja d o m i n a n t n e k u l t u r e ( k a o što j e n o g o m e t n o n a t j e c a n j e ) . bez o b z i r a što p o k r i v a j u v e ć i v r e m e n s k i p e r i o d u n u t a r k o j e g a je z a p a d n o društvo doživjelo strukturne p r o m j e n e od i n d u ­ strijskih d o p o s t i n d u s t r i j s k i h o b l i k a . šminkeri i štemeri. Raznovrsnost i heterogenost aktera ne isključuje m o ­ gućnost stvaranja zajedničkih nazivnika. o hrvatskoj (sub)kulturnoj stvarnosti koja sociologu nameće distanciranje od ekonomskog determi­ nizma. bez su­ djelovanja. n o g o m e t n i h u l i g a n i . p r e k o »sustava v r i j e d n o s t i « i s u b ­ kulture k a o »simboličke strukture«. O n i k o j i m a g l a z b a nije p r i m a r n a u i z g r a d n j i stila ( š m i n k e r i . s v j e d o č i o a k t u a l n o s t i v e ć i n e t e o r i j a i k o n c e p a t a . G r o s s b e r g o v o š i r e n j e H e b d i g e o v i h p o j m o v a u n a ­ šim uvjetima p o k a z a l o bi se k a o nužna posljedica uvaža­ vanja rezultata istraživanja. J e d a n o d p r v i h c i l j e v a o v o g r a d a (istraživanja) b i o j e pokušaj rekonstrukcije stilova i identiteta u posljednjih d v a ­ desetak g o d i n a . i sociološko istra­ živanje treba pokazati k a k o se ti »zajednički nazivnici« stvaraju i o d r ž a v a j u . štemerskog. pokazuje da određeni akteri dijele i zajednički stvaraju vlastitu s c e n u . k a k o »izvana«. š t e m e r i . i d e n t i f i k a ­ ciju i g r u p n u pripadnost. Sociološko n a ­ slijeđe iz o v o g p o d r u č j a . d o širih »rock f o r m a c i j a « i » a f e k t i v n i h a l i ­ jansi«. ali i k a o »simboličke strukture«. konkretne škvadre i pojedinci u vremenu i p r o s t o r u . generacijskih sfera u koje d o m i n a n t n a kultura također intervenira (dobar primjer je rock-kultura). Rekonstrukcija subkulturnih stilova i identiteta u H r ­ vatskoj od 70-ih do 9 0 . vidljivih sub­ kulturnih stilova. i novi kontekst s n o v i m akterima o m o g u ć u j e n o v e e l e m e n t e p o s r e d o v a n j a . iz »rock-kulture« i srodnih glazbenih (sub)kultura.

P r o b l e m i k o j i s e k o d o d r e đ e n j a š m i n k e r a j a v l j a j u slični s u d a n a š n j i m p r o b l e m i m a o d r e đ e n j a » m a i n s t r e a m a « . N a k o n kraćeg perioda p o ­ č e t k a » n o v o g v a l a « (koji je s j e d n e s t r a n e k r i t i č a n i k r e a t i ­ v a n . N o . u kontekstu o d n o s a s h a š o m a n i m a i š t e m e r i m a nije riječ s a m o o s i m b o l i č k o j strukturi. kako s obzirom na p r o m j e n e u »unutarnjem« štemerskom krugu (principi. Šminkeri pri t o m e predstavljaju najfluidnijeg aktera. stječu status m a r g i n a l n e i r a d i k a l n e subkulture koja povremeno. i teze o pluralnosti »mainstreama« kao skupa subkultura potvrđuju se d i j e l o m i u o v o m r a d u . i a k o s a z n a t n i m r a ­ zlikovanjem aktera u pojedinim periodima. jer t o p o j a š n j a v a m n o g o u p r i ­ mjeru o d n o s a »šminke« i glazbenih stilova. H a š o m a n i ć e »ostati p r i s u t n i « . krajem sedamde­ setih. p r o p o r c i o n a l n o v l a s t i t o m o d v a j a n j u o d šire p r i ­ h v a ć e n o g » n o v o g v a l a « . druženja i p r o v o đ e n j a subotnjih rituala. ali s t v a r a n j e stila n o g o m e t n o g h u l i g a n a sredinom osamdesetih o m o g u ć i l o je značajna ispoljavanja »strasti p r e m a frci«. k a o i d r u g i . O n i su. i m a g e . d o ž i v l j a v a svoj r e v i v a l . S o b z i r o m na usidrenost ve­ ć e g d i j e l a o b i l j e ž j a stila u svijetu g l a z b e . k o j i s u bili n e r a ­ zumljivi roditeljskoj kulturi. n a s a m o m k r a j u s e d a m d e s e t i h i p o č e t k o m o s a m d e s e t i h . č e m u s e d i o š t e m e r a p r i k l j u č i o s u d j e l u ­ jući u m a s o v n i m t u č n j a v a m a i n e r e d i m a . n e g o o k o n k r e t n o m a k t e r u k o j i se » i g r a s o c i j a l n o g s t a t u s a « u d i s k o t e c i i d r u g i m p r o ­ storima. predstavljaju prve d o m a ć e aktere koji rock-kulturu m a s o v n o koriste za izravni i aktivni o d n o s p r e m a d r u š t v u . z b o g m o g u ć n o s t i smještanja š m i n k e r a u više r a z n o l i k i h s t i l o v a . O s i m što s e m o r a n a z n a č i t i o k o j e m v r e m e n u i p r o s t o r u se g o v o r i u s l u č a j u p o j e d i n o g a k t e r a . P r o b l e m o d r e đ e n j a š m i n k e r s k o g stila m o ž e s e p o j e d n o s t a ­ viti a k o g a v e ž e m o u z g l a z b u . u k l j u č u j u ć i i o n e s p o l i c i j o m . a s d r u g e se o s l a n j a na p o p u l a r n i j e o b l i k e izraza i biva p r i h v a ć e n u ši­ r e m k r u g u ) u k o j e m su p u n k e r i bili i z m i j e š a n i s d r u g i m a k t e r i m a . o n i u b r z o . gdje je u šminker­ s k o m m e n t a l i t e t u d a sluša » o n o što j e in«.). d o d a n a s . S t e m e r s k i stil t a k o đ e r o s t a j e p r i s u t a n . kao sredinom devedesetih. uz d j e l o m i č n o subkulturni n a č i n stvaranja stila. d r o g e itd. jer taj s u b k u l t u r n i stil u sebi n o s i d o b a r d i o p e r i o d i č n o obnavljajućih uporišta rock-kulture. d o k b i m i j e n e »čiste š m i n k e « t r e b a l o pažljivo analizirati i propitivati u zasebnim istraživanjima. i to p r v e n s t v e n o u m e d i j s k i m i n t e r p r e t a c i j a m a . 396 397 . suvremeni akteri rock scene. a neke dijelove hašo­ m a n s k o g i m a g e a preuzeli su i zadržali m e t a l c i . i šminkerske obrasce m o ž e m o naći u n u t a r g o t o v o s v a k o g s t i l a . te p r i h v a ć e n z b o g » u m j e t n i č k o g d o j m a « . k o j e d a l e k o n a d i l a z e s l i č n a iskustva i z p r o š l o s t i . za p o o p ć e n i g o v o r o šminkerima m n o g o je važnije uočiti stalnu z a o ­ kupljenost vlastitim k o d o v i m a sugestije s o c i j a l n o g statusa. i a k o p o n e k a d n e v i d l j i ­ v i . p o n a š a n j e ) t a k o i s o b z i r o m na p r o m j e n e koje nastaju p r e u z i m a n j e m d o t a d a š n j i h » v a n j s k i h « (»tuđih«) o b i l j e ž j a i u k l j u č e n j e m novih sadržaja u unutar-štemerski krug (glaz­ b a .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA skog) na različite n a č i n e ostalo je prisutno t i j e k o m cijelog r a z d o b l j a . h a š o m a n i p r e d ­ s t a v l j a j u m o d e l s u b k u l t u r n i h i d e n t i f i k a c i j a k o j i ć e više p u t a biti p o n o v l j e n n a a d o l e s c e n t s k o j sceni ž i v o t n i h s t i l o v a . Š t e m e r i su i m a l i s v o j e » z l a t n o d o b a « u š e z d e s e t i m i s e d a m d e s e t i m . počeli s i n t e r v e n c i j a m a (koje su naslijedili od hipijevske tradicije) u t r a d i c i o n a l n e o b l i k e » m u š k o g « i » ž e n s k o g « i z g l e d a i stvorili p r v e o t p a d n i č k e m o d e l e s u b k u l ­ t u r n o g o t k l o n a o d d o m i n a n t n e s t v a r n o s t i . č e m u se p r i d r u ž u j e p e r c e p ­ cija d r u g i h s u b k u l t u r n i h aktera o š m i n k e r i m a k a o p a r a d i g ­ matskom primjeru »mainstreama«. a l i t o n e m o ž e biti o p ć e određenje. i a k o stidljivo. n e g o s a m o prikaz trendova p o p u l a r n i h u o d ­ r e đ e n o m p e r i o d u na o d r e đ e n o j sceni. Punk a k t e r i . s p a j a j u ć i p o k r e t » p o v r a t k a u g a r a ž e « i protest p r o t i v »udaljavanja izvođača i publike« s otvorenom kritikom po­ litičkog i društvenog sistema.

i o n a j proces koji je svaki d e t a l j . Jedan od ključnih aktera te scene. p u t e m m e d i j s k e s l i k e . Rave j e n a g l a s i o h e d o n i z a m i r i t u a l . O n i preuzimaju muškost. i k o j a je u b r z o u n u t a r s e b e s t v o r i l a n o v e p o d s t i l o v e . s t v o r e n a j e i n t e g r a t i v n a t o č k a d o b r o g d i j e l a a l t e r ­ nativne scene i raznovrsnih.k u l t u r e . ali snažne k a m p a n j e m o r a l n e p a n i k e . k o j i . k o j e m predsjednik države piše pi­ s m a . što j e niz r o d i t e l j a p o t a k l o n a » j a v n a ispričavanja«. jer u s i t u a c i j i k a d a n e m a e k s t r e m n e s i t u a ­ c i j e p o p u t r a t a . a s d r u g e o f r a g m e n t a c i j i . k a o i m i j e š a n j a stilova i n a s t a j a n j a n o v i h . h e a v y . manjih okupljanja dosegla masovnost r o c k . Rockabillycari n a m pokazuju kako je od šezde­ setih d o o s a m d e s e t i h r a n a r o c k . z a g r e b a č k i b a n d »Sexa«.Prisutnost s u b k u l t u r n e s c e n e n a s p e c i f i č a n n a č i n s e osjetila u d o b a rata. alkohol i kompeticiju. R a z d o b l j e n a k o n rata karakterizira n a s t a n a k rave s c e n e . učinio bitnim i selekcijskim obilježjem.k u l t u r a o s t a v i l a t r a g a u d r u š t v u stvorivši u v j e t e ( g e n e r a c i j s k e i u r b a n e ) u k o j i m a r o c k a b i l l y stil nije b i o » d r u š t v e n o n e p r i h v a t l j i v « .m e t a l ili p u n k e r s k i . U o č i rata. i od netradicionalnih s p o l ­ nih uloga. takav period m o g a o je trajati sa­ m o p a r m j e s e c i . iskazujući p o n e k a d lucidne p r i m j e r e ( a l t e r n a t i v n o g ) kazališta n a t r i b i n a m a . o s i m u d i ­ m e n z i j a m a k o j e s e n e t i č u s a m o g stila n e g o o p ć i h m j e s t a s u k o b a a d o l e s c e n a t a i o k o l i n e (ocjene. To je p e r i o d u kojem navijači dovršavaju proces izgradnje subkulturnog stila.. O n i s u »preplašili« d i o r o d i t e l j s k e k u l t u r e s v o j i m b i j e l i m l i c i m a . d j e l o v a n j e m »Galerije ESCE«. I s t o v r e m e n o se o d v i j a o p r o c e s u k o j e m j e b i l o sve teže p r e p o z n a t i p r i p a d n i k e n e ­ k o g p a r t i k u l a r n o g stila. Rave kultura predsta­ vlja nastavak psihodeličkog pokreta iz d o b a kontrakulture. k a d a sudjelovanje dijela te u r b a n e scene u obrani označava definitivni ulazak d o n e d a v n o ot­ p a d n i č k i h . ali n e g u b e ć i u p o t p u n o s t i ni drukčije. U d e v e d e s e t i m a . i k o j e g z a h v a ć a r e p r e s i j a k a o i p o d r š k a šire j a v n o s t i (donekle ambivalentna zbog akter n o g o m e t n o g iskazanog nasilja) u kojoj huliganizma postaje simbol urbanog h o l itd. Raveri s u . n a k o n o t p o r a retradicionalizaciji društva. m j e r e n u d e s e c i m a t i s u ć a . s v o j i m o d l a s k o m u N i z o z e m s k u i tamošnjim susretom sa squatterskom scenom o m o g u ć u j e »studiju slučaja« iz koje se vidi k a k o f u n k c i o n i r a sistem etiketiranja i p r o v o đ e n j a političke korektnosti na dijelu »alternativne scene« squattiranja i specifičnog političkog a n ­ gažmana. a zbog upotrebe droge odnos s dominantnom kulturom č e s t o i m a o b l i k m o r a l n e p a n i k e i r e p r e s i j e . p o p u t b o j e v e z i c a ili n a č i n a n a k o j i j e k o š u l j a v e z a n a o k o struka. c r n o m b o j o m i o p ć e n i t o i m a g e o m koji je. a l i i v e l i k u otvorenost za raznolikost o d i j e v a n j a . M e đ u t i m . seks. . više ili m a n j e u o b i č a j e n a d i s t a n c a s u b k u l ­ ture i d o m i n a n t n e kulture p o n o v o se uspostavlja. n a ­ vijači u kontekstu p r o m j e n e i m e n a » D i n a m u « postaju i p o ­ litički. a l k o - 3Q8 399 . koja je od prvih. n a ­ s l j e đ u j u ć i š t e m e r s k u a g r e s i v n o s t . iz roditeljske k u l t u r e . n o i s t o v r e m e n o s e niz identiteta i k o m b i n a c i j a pojavljuje u »koalicijskim« oblici­ ma »afektivnih saveza«. stilizirajući i r i t u a l i z i r a j u ć i o b r a s c e p o n a š a n j a . v e ć i n o m o t p a d n i č k i h . s j e d n e strane g o v o r i o » n o v o m o t p a d n i š t v u « i s p a j a n j u s t i l o v a . s m j e š t a j u ć i s v o j u k u l t u r u d a l j e o d r o d i t e l j s k e . ples i t r a n s . n a p o ­ z o r n i c u u r b a n i h stilova života na k o j o j su i s u b k u l t u r e m l a d i h . i m a o je s v o j e b o j e i o b i l j e ž j a . g o v o r i o r a z g r a n a t o j subkulturnoj sceni na kojoj pojmovi p o p u t » g a r a g e « ili » n o i s e « s i m b o l i z i r a j u n o v e i d e n t i t e t e . n e p r i h v a t l j i v i h f r i z u r a i s i m b o l a u sve d o m o v e . Darkeri su bili u z r o k o m relativno kratke. k a o r e c i m o i h a š o m a n s k i . izlasci. b i l o t e ž e o d č i t a t i k a o »svog« p o s e b n o o n i m m o r a l n i m p o d u z e t n i c i m a k o j i strepe od drukčijeg k a o t a k v o g .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA S r e d i n o m o s a m d e s e t i h n a s t a j e niz s u b k u l t u r n i h s t i l o v a . duhovite i m n o g o mekanije oblike ekspresije koji g o v o r e o ljubavi.) D o k r a j a o s a m d e s e t i h p r o c e s f r a g m e n t a c i j e . o p o r b e n i akter. protest­ nih (kao i onih s »umjetničkom legitimacijom«) subkul­ turnih stilova života.

jednim svojim d j e l o m sudjeluje u anarhističkim. a i s t o v r e m e n o u l a z i u t e c h n o / t r a n c e k r u g o v e . u H r v a t s k o j je n a s t a l o . pa p o j a m . jer u n u ­ t a r o k v i r a iste g r u p n e (stilske) pripadnosti nailazimo na različite aktere. o n d a se. r e c i m o . n o d a n a s d o m i n i r a j u » a u ­ torski« grafiti. Poznavanje te scene n a v o d i n a o p r e z pri b i l o k a k v i m g e n e r a l i z a c i j a m a . i d e j n u i d r u g u različitost (bez o b z i r a n a s t i g m a t i z a c i j u i represiju). k a o i etikete u m j e t n i č k o g a i kreativnog.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA z a v r š e t k a f a z e v e l i k i h o k u p l j a n j a (što j e u z r o k o v a n o r a z l o z i ­ m a u n u t a r s c e n e . a zapravo genera­ c i j a m a p r e p r i č a v a n i m » d o k u m e n t a r n i m a « s u b k u l t u r n o g života u H r v a t s k o j . p u n k e r a . m e t a l itd. čijim a k t e r i m a je bilo važno prenijeti na zid osnov­ n e s i m b o l e ili i m e n a b e n d o v a . p a n a istoj s c e n i d o l a z i d o e m o t i v n i h rasprava o sceni s a m o j . D o m a ć i graffiti akteri u b r z o su d o s t i g l i svjetske s t a n d a r d e i u k l j u č i l i se u m r e ž u f a n z i n a k o j a krasi g r a f f i t i s c e n u . primjerice punkerskih/hc aktera n e želi n a p u s t i t i s c e n u n a k o j o j s e n a l a z i . z a p o č i n j e ( p o n e k a d i prije n e g o j e p r o c e s i n d i v i d u a l i z a c i j e p r a v c a završio) s » n o v o m i n t e g r a c i j o m « . A k o je ispunjen jedan od prvih ciljeva rada. znači sasvim nešto d r u g o p o č e t k o m osamdesetih n e g o petnaest g o d i n a k a s n i j e . r a z l i k a m a . S r e d i n u d e v e d e s e t i h karakterizira revival p u n k / hard-core subkulture.) s c e n i . P o m a k o d g l a z b e k a o o s ­ n o v n e p o d l o g e z a p o s r e d o v a n j e ž i v o t n o g stila p r e d s t a v ­ l j a j u i » s k a t e b o a r d e r i « . stila i r i t u a ­ l a n a s v a k o d n e v n i život. k a o što u i s t o m v r e m e n u n a l a z i m o različite o r i ­ j e n t a c i j e n a istoj ( p u n k e r s k o j . k a o i »rolleri« i s l i č n e s u b k u l t u r e »sportskog d u h a « . per­ c e p c i j i d r u g i h . koji o b i č n o k a d b u d e d o v r š e n . D a k l e . z a » l i j e v o . feminističkim. koji sadrže u g l a v n o m »samo« potpis a u t o r a i v o d e b o r b u o k o etikete i l e g a l n o g a i v a n d a l s k o g a . vegetarijanskim. D o s a d a s u g r a f i t i bili s v o j e v r s t a n » s u b k u l t u r n i i z l o g « . ali t a k o đ e r i u r o n j e n e u o p ć u ( d j e l o m i č - n o k o a l i c i j s k u ) s u b k u l t u r u m l a d i h k o j o j j e još u v i j e k g l a z b a m e đ u temeljima scene. Z a t o b i e t n o g r a f s k i p r i k a z ž i v o t a ovih urbanih plemena bio poželjnom o s n o v o m interpreta­ cija i zaključivanja. i o k o n a č n i m u t j e c a j i m a g l a z b e . koja sada. u z d u ž n o p o š t o v a n j e n e p o n o v l j i v o s t i i n e s v o d i v o s t i o v o g svijeta ž i v o t a m o r a p o s t a v i t i i p i t a n j e : » p o s t o j i li n e š t o što je s v i m a z a j e d n i č k o ? « S o b z i r o m na s o c i o l o g i j u s u b k u l t u r e u s v i j e t u . Politiziraniji d i o subkulturnih g r u p a na su­ p r o t n o j strani t r a d i c i o n a l n o g p o l i t i č k o g s p e k t r a (za taj »spek­ tar«. squatterskim i d r u g i m inicija­ t i v a m a k o j e s u u vezi s p u n k / h c s c e n o m o d n j e n i h p o č e ­ t a k a u svijetu. i na r a z l i č i t e n a č i n e o s t a l o prisutno. m e đ u k o j i m a su m n o g i . g d j e s m o bili svje­ doci oglašavanja vlastitog postojanja većine subkulturnih stilova. P o s e b n o u u v j e t i m a d e v e d e s e t i h g o d i n a d o g a đ a j u s e brzi o b r a t i i k o m ­ biniranja stilova. u Z a ­ g r e b u m o g l i okupiti tisuće m l a d i h . petnaestak subkulturnih stilova. u našim uvjetima. pa dio. D e v e d e s e t e su i g o d i n e u k o j i m a c r t a č i g r a f i t a (»vvriteri«) p o p r v i p u t s t v a ­ r a j u s c e n u k o j o j s u g r a f i t i p r i m a r n i izvor stila. u mitovima i l e g e n d a m a . u p e r i o d i m a vlastitog najvećeg narastanja. 401 4 0 0 . o d kraja s e d a m d e s e t i h d o p r e d kraj d e v e d e ­ s e t i h . u uvjetima zagarantira­ n o g m i n i m a l n o g i n s t i t u c i o n a l n o g o k v i r a z a (vlastitu) p o l i ­ t i č k u .d e s n i « o k v i r p r o s u d b e n a š e i s t r a ž i v a n j e p o ­ kazuje da je najvećim dijelom n e p l o d a n za analizu i vred­ novanje djelatnosti subkulturnih grupa i simbola) predstav­ ljaju skinheadsi koji u svojoj trećoj generaciji u Z a g r e b u stvaraju e k s t r e m n o d e s n o jezgro koje u p o t p u n o s t i slijedi o b r a s c e p o n a š a n j a z a p a d n i h »nazi-skinsa«. a l i i p r i t i s c i m a o k o l i n e ) stvorili niz m a n j i h scena i priključili se procesu profiliranja zasebnih stilova. o n a j o rekonstrukciji subkulturne scene koja k a o »opća povijest s u b k u l t u r e « postoji g o t o v o isključivo u n a r a t i v n o j kulturi u r b a ­ nih p l e m e n a . g l a z b i . o v o p i t a n j e i m p l i c i r a i test primjenjivosti p o j m o v a nastalih u istraživanjima američkih i britanskih subkultura.

uz često p r i s u t a n rizik s t i g m a t i z a c i j e . h o b i j e . sleng. O n o što m o ž e m o z a k l j u č i t i n a o s n o v i istraživanja subkulturnih g r u p a . d a r ­ k e r . . jezika. I d e n t i t e t je i n d i v i d u a l n i i g r u p n i . ) s a m o n a k o n c e r t u ili v i k e n d o m ( m a d a i m a i t a k v i h s l u č a j e v a . k o d k u ć e itd. preoblikovanju. Ne s a m o k a o identitet p o j e d i n c a koji se o d n o s i i p o t v r đ u j e u g r u p i (škvadri). jer d o k j e o n / o n a z a a k t e r e d o m i n a n t n e k u l t u r e ( u š k o l i .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA Jedna od prvih dimenzija koja se n a m e ć e k a o zajed­ n i č k a jest o n a k o j a g o v o r i o s l o b o d n o m v r e m e n u . p r e d m e t a . P o p u t p s i h o a n a l i t i č a r a . N o . p o t r o š a č k e navike i s i ! Roditeljska kultura nije h o m o g e n akter. punkerski) b u d e i g r u p n i . po č e m u je n a č i n p r o v o đ e n j a slo­ b o d n o g v r e m e n a subkulturan. On n a m . S u b k u l t u r a s t v a r a vlastite » s r e d i š n j e p r e o k u p a c i j e « . koja u m n o g i m p r i m j e r i m a iz o v o g r a d a svjedoči o »refleksivnoj m o d e r n i « (ili p o s t m o d e r n i ) . s o c i o l o g također susreće.) d r u k č i j e » i d e n t i f i ­ c i r a n / a « ( k a o s i n / k ć e r . uključujući p o n e k a d i p o j a v u p r e n e s e n i h s o c i o ­ loških tekstova u fanzinima i sličnim »mikro m e d i j i m a « sub­ kulturne scene. sposobnošću i ž e l j o m / p o t r e b o m intervenira­ n j a . t k o s e i z b o r i o z a vlastiti i d e n t i t e t . h a š o m a n . nego kao sudje­ lovanje u polju (subkultura k a o s i m b o l i č k a struktura) k o j i m s e i d e n t i t e t i p o s r e d u j e . r o d i t e l j s k o g d o m a ili p o s l a . na sličan način susrećemo i internalizirane stereotipe. čiji k l i j e n t i g o v o r e o v l a s t i t i m p r o j e k c i j a m a ili e d i p o v o m k o m p l e k s u . p o p u t D a l m a t i n a c . ili s u b j e k t n e k o g drugog pripisanog identita koji bolje odgovara samom p o j m u . to su karakteristike s a m o g procesa. N i j e n e t k o p u n k e r (ili m e t a l a c . n e g o i k a o m o g u ć n o s t da individualni identitet ( r e c i m o . bez s t v a r n o g s u d j e l o v a n j a u stalnom druženju pojedinačne škvadre. T o što s e s v o j e v r s t a n p r o c e s s u b k u l t u r a l i z a c i j e o d v i j a (ili z a p o č i n j e ) u sferi s l o b o d n o g v r e ­ m e n a . i nju s e m o ž e p r o m a t r a t i k a o skup subkultura. odjevne predmete. aktere g l a z b e . n i j e s p o r n o . snopove značenja. z a m i š l j e n o m p l e m e n u . g o v o r o » s u b k u l t u r i « ili d r u g e o b l i k e refleksije. Što ih čini s u b k u l t u r a m a . na raznovrsnim obrazovnim razinama s u b k u l t u r n i h a k t e r a . o d j e ć e . o upo­ trebi glazbe. kad i roditeljska kultura p o ­ znaje i priznaje različita o p r e d j e l j e n j a . a kasnije uključuju autorefleksiju. što o m o g u ć u j e o s j e ć a j p r i p a d n o s t i n a j š i r e m . o r a d n j a m a koje se najčešće d o g a đ a j u n e p l a n i r a n o i neosviješteno na početku. n o o n a i m a jasnije izražen zajednički nazivnik i prepoznatljivije n o r m e . često ne o d r a ž a v a j u ć i vlastitu diferenciranost k a d a je o d n o s s a d o l e s c e n t i m a u p i t a n j u . U p r o p i t i v a n j u i d e n t i t e t a t r e b a uvažiti i a k t e r o v u d e f i ­ n i c i j u s i t u a c i j e . m o ž e naglasiti vlastitu p r i p a d n o s t i identitet. g d j e p r v o j m o g u p r i p a d a t i i p o j e d i n c i ili p o j e d i n k e »bez č v r s t e š k v a ­ d r e « . O n a j tko je otkrio svoje zvukove. u dimenziji nastajanja pojedinih stilova. a s d r u g e o i n d i v i d u a l n o j »šetnji«. V e ć više p u t a s p o m e n u t o » m e d i j s k o posredovanje« o d v i j a s e n a više r a z i n a . preuzimanju. k a t o l i k ili H r v a t ) z a d o b a r d i o aktera subkulture izboreni identitet m o ž e se protiviti »glav­ n o m statusu« ili g a u v a ž n o s t i p r e r a s t a t i . n a p o s l u . u č e n i k / u č e n i c a . n e g o ć e v e ć i n a p u n k e r a t o biti i k o d k u ć e i u š k o l i . 402 pokret u plesu. sve o v e s u b k u l t u r e n a s t a j u u sferi s l o b o d n o g v r e m e n a . pri č e m u v a n j s k a obilježja stoje na r a s p o l a g a n j u u m n o g i m s i t u a c i j a m a u kojima akter u skladu s vlastitom individualno-psihološkom spremnošću. k o j i g o v o r e s j e d n e s t r a n e o represiji r o d i t e l j s k e k u l t u r e . u k l j u č u j u ć i svijest v e ć i n e a k t e r a o 4 0 3 . D a k l e . To su d r u g i istraživači izrazili r a z l i k o m s u b k u l t u r e i n e f o r m a l n e g r u p e . govori o primanju. taj ć e vlastite s i m b o l e i d e n t i t e t a n a s t o j a t i z a d r ž a t i i u sferi š k o l e . l a b a ­ v i m v e z a m a s a s u b k u l t u r o m ili p a k p r i p a d a n j u n e k o l i c i n i s u b k u l t u r n i h s t i l o v a ) . . T o što p r o c e s s u b k u l t u r a l i z a c i j e n a j č e š ć e z a p o č i n j e u »sferi s l o b o d n o g v r e m e n a « n i k a k o ne znači o g r a n i č a v a n j e re­ z u l t a t a t o g p r o c e s a (a rezultat je i d e n t i t e t i s i m b o l i č k a p o t v r ­ da p o s t o j a n j a »afektivne zajednice«) na sferu s l o b o d n o g v r e m e n a . » t r a ž e n j u « . d r o g e .

Benjamin Perasović

URBANA PLEMENA

različitim o b l i c i m a »medijskog p o s r e d o v a n j a « . U rock-kulturi s t a l n o se o b n a v l j a » m e d i j s k a svijest«, n a s t a v l j a j u ć i i r a s p r a v e zasnovane na p r o b l e m u autentičnosti, p o b u n e , ko-optacije (rekuperacije, integracije, »obesmišljavanja«, jezikom sub­ k u l t u r e » p r o d a v a n j a duše«) i č e s t o u o b i č a j e n o g e m o t i v n o g s v r s t a v a n j a s p r a m » m a i n s t r e a m a « . M e d i j s k a svijest j e p o ­ j a m k o j i u sebi s a d r ž i i » t a k t i č k u « k o m p o n e n t u , n o d o g a đ a se da a k t e r i k o j i bi htjeli biti p r e d s t a v n i c i k r i t i č k e svijesti o medijima (u subkulturi prisutno izjednačavanje mainstreamovskog niveliranja ukusa s nepoželjnim, represivnim i m a n i p u l a t i v n i m , s i m b o l i z i r a n o o t p o r o m M T V - u ) m o g u biti p r e t v o r e n i u p r i v r e m e n e »zvijezde« v e l i k i h m e d i j a i o n d a p r u ž i t i n o v e m a t e r i j a l e refleksiji r o c k - k u l t u r e k o j a p o n e k a d nastavlja sociološke rasprave o »mainstrcamu«, »kulturnoj industriji« i m e d i j s k o m utjecaju, aktualizirajući t a k o r a s p r a ­ v u k o j a j e » k l a s i č n a « z a g o t o v o sve s u b k u l t u r e m l a d i h , o n u o »pravim« (autentičnim, iskrenim, u p u ć e n i m , stalnim) i »kri­ vim« predstavnicima n e k o g stila, koje se o b i č n o naziva »pozerima«, i koji su » n e u p u ć e n i , privremeni, p o m o d n i , n e a u t e n t i č n i « . R i j e č i m a j e d n o g p u n k e r a i z p e t e ili šeste g e ­ n e r a c i j e užih i širih o b n a v l j a n j a stila, uz v i d l j i v i j a k m a s k u linistički n a b o j : » N a s j e t a d b i l o m a l o , v e ć i n o m d e č k i , l j u d i s u n a s g l e d a l i č u d n o , bili s m o k o n e k a s e k t a , a l ' o n d a j e M T V isfurao G r e e n Day i proglasio to p u n k o m , pa ti se ovdje, na ovim klupama'
3 0

zaboraviti postojanje »mikro-medija« kakvi su flayeri, f a n ­ zini i slični m a t e r i j a l i n a s t a l i u n u t a r n e k e s c e n e . Individualno i g r u p n o »aktivno prihvaćanje« i stvara­ nje »repromaterijala« za sljedeća preoblikovanja odnosi se na medijska p o s r e d o v a n j a , ali nije isključivo uz njih veza­ n o ; interakcija m e đ u pojedincima i škvadrama, nastaja­ nje scene i profiliranih aktera, o m o g u ć u j e postojanje sub­ k u l t u r e i k a o »strukture u č e n j a « , u k o j o j se, uza sve o s t a l o , m o ž e učiti i m i j e n j a t i s p e c i f i č n a » m e d i j s k a svijest«. K r i t i č a r i birminghamskih teorija i koncepta m o r a l n e panike prigo­ varaju z b o g n e d o v o l j n o u o č e n o g pozitivnog efekta kojeg negativno predstavljanje u medijima d o m i n a n t n e kulture m o ž e i m a t i u s u b k u l t u r i , i to je o p r a v d a n p r i g o v o r , a l i se time realna opasnost od m o r a l n e p a n i k e nije s m a n j i l a , p o s e b n o a k o u n e k o m kontekstu, kakav je b i o hrvatski u d o b a afere »crna ruža«, m o r a l n a p a n i k a uzrokuje izravne posljedice u subkulturi, primjerice z a t v a r a n j e m prostora za g l a z b u i r i t u a l s t i l a , uz š i k a n i r a n j a i m a r g i n a l i z a c i j u u n e k o j sredini. Koliko g o d ovi m e h a n i z m i nastajanja i o d r ž a v a n j a s u b k u l t u r n i h s t i l o v a bili z a j e d n i č k i s v i m a , i p a k p o s t o j e z n a ­ č a j n e razlike m e đ u p o j e d i n i m g r u p a m a , pa d i o prijetnji (i radnji) koji bi bio p o t p u n o p o g u b a n za, primjerice, darkere, ne u z b u đ u j e previše n o g o m e t n e h u l i g a n e koji j e d n i m svojim značajnim dijelom priželjkuju nerede, tučnjave, i spremni su na m n o g e oblike represije. Na s i m b o l i č k o m p l a n u r a t n i c i s t r i b i n a još više d o k a z u j u p o t i c a j n i e f e k t n e ­ gativnog prikazivanja djelovanja n o g o m e t n o g huliganizma u m e d i j i m a , jer u p r a v o je »televizičnost« H e y s e l s k e t r a g e ­ dije potaknula identifikacijske procese s n o g o m e t n i m hulig a n i z m o m u navijačkoj subkulturi, uključujući i Hrvatsku. A k o p o d i j e l i m o agresivnost na s i m b o l i č k u (ritualiziranu) i s t v a r n u ( r i t u a l n u ) i p r o m o t r i m o sve s u b k u l t u r n e s t i l o v e u Hrvatskoj, zapazit ć e m o sljedeći spektar:

počela okupljati gomila ljudi,

klinaca ali i d r u g i h , mi s m o se čudili, i o n o , riknuli s m o , o d j e d n o m j e b i l o i c u r a i s v e g a , l u d n i c a . . . v i d i š t i šta m e ­ diji r a d e , h a ? « Medije i mogućnost posredovanja nalazimo danas u g o t o v o s v a k o m s u b k u l t u r n o m stilu, pri č e m u n o s a č e zvuka također m o ž e m o smatrati dijelom medija, a ne s m i j e m o
30

Razgovor se vodio u parku u kojem se već desetak g o d i n a , u različitim intervalima s različitom brojnošću, okupljaju punkeri (uključujući h a r d -core i neke druge stilove koji u devedesetim o b i č n o idu zajedno). 4 0 4

4 0 5

Benjamin Perasović

URBANA PLEMENA

Na j e d n o m kraju, na kojem je simbolička i stvarna agresivnost n a j m a n j a , smješteni su h a š o m a n i , darkeri i raveri. Na d r u g o m su n o g o m e t n i huligani, k o d kojih je i simbolička i stvarna agresivnost visoka (iako ne predstavlja j e d i n u , a z a n e k e g r u p e u n e k i m p e r i o d i m a niti t i p i č n u a k ­ t i v n o s t ) . U p o t p u n o istu g r u p u s p a d a j u o n i k o j i z a s e b n o m n a v i j a č k o m stilu d o d a j u i m a g e s k i n h e a d s a , p a t a k o t v o r e » n a v i j a č a - s k i n h e a d a « jer n e m o r a svaki s k i n h e a d biti n a ­ v i j a č , i a k o t o v e ć i n a u d e v e d e s e t i m jest. D o n a v i j a č a s e smještaju pripadnici o n i h g r u p a koje su »miješane« s na­ vijačkim stilom, poput »navijač-metalac«, »navijač-punker« ili » n a v i j a č - r o c k a b i l l v č a r « . Tu su i svi o n i k o j i su s u d j e l o v a l i u mixu d r u g i h rockerskih subkulturnih stilova s navijačkim stilom (poput »novog otpndništva« osamdesetih). Zatim, p r e m a d r u g o j strani s p e k t r a , n a l a z e s e p u n k e r i , m e t a l c i i d r u ­ ge g r u p e koje njeguju svojevrsnu simboličku agresivnost, i r i j e t k o k a d a s t v a r n u . R o c k a b i l l y c a r i s u , izuzev j e d n o g d i j e l a s p o č e t k a scene koji je o b n a v l j a o z a b o r a v l j e n u »štemersku« i n e - p r i m a r n o - a g r e s i v n u e t i k u , bili v e l i k o m d i j e l o m t a ­ k o đ e r izvan s t v a r n e i s i m b o l i č k e a g r e s i v n o s t i . dominantnoj kulturi djeluje agresivno (jaka O n o što crne buka,

O n o što j e z a j e d n i č k o s v i m s u b k u l t u r n i m g r u p a m a i z o v o g r a d a , to su dimenzije unutarnje strukture, koje u v r e m e n u i p r o s t o r u n a r a v n o v a r i r a j u . Riječ j e o s p e c i f i č n i m »koncentričnim krugovima« m e đ u kojima postoje obostrani utjecaji i prijelazi. U p r v o m , n a j m a n j e m k r u g u , nalazi se »kreativna jezgra«. Od o s n o v n i h oblika prihvaćanja i proživljavanja, p r e r a d e zvukova, r a z g o v o r a , f i l m o v a , nesvjesne i svjesne p r o c j e n e z n a č e n j a i u t j e c a j a p o j e d i n i h v e r b a l n i h i n e v e r b a l n i h i n f o r m a c i j a n a s v a k o d n e v n i život, d o v l a s t i t o g stvaranja »subkulturnog materijala« i doprinosa sustavu s i m b o l a , kreativna jezgra igra u l o g u »prvog aktera«, nosi­ t e l j i c u stila. U jezgri m o g u biti p o j e d i n c i i š k v a d r e , m l a d i , a l i i stariji k o j i m o g u k u m o v a t i p r i s t u p u s r e d s t v i m a z a š i r e ­ n j e i p o t v r đ i v a n j e stila ( d i s k o t e k e , s l u š a o n i c e , m e d i j i , k o n certne d v o r a n e , studio, o p r e m a , o d j e ć a , tiskare itd.). Uz k r e a t i v n u j e z g r u o b i č n o n a s t a j e d r u g i k r u g , k o j i č i n e svi koji se identificiraju sa s c e n o m u nastajanju, pa ga m o ž e ­ m o zvati i p r v i m k r u g o m s i m p a t i z e r a . D r u g i k r u g s i m p a t i ­ z e r a , a t r e ć i u o p ć e , t a k o đ e r je p r i v u č e n j e z g r u i s c e n i , a l i s e n e u k l j u č u j e u s v e a k t i v n o s t i , ili s m a n j i m i n t e n z i t e t o m s u d j e l u j e u s t v a r a n j u s c e n e . Z a s v a k i stil j e m o g u ć e p o k a ­ zati k a k o s u s e k r u g o v i širili i s u ž a v a l i , c i j e p a n j e m j e z g r e n a s t a j a l e m a n j e s c e n e , ili s e ista s c e n a o d r ž a v a l a r a z l i č i ­ tošću opcija u istom p l e m e n u , g d j e , primjerice k o d navija­ č a , postoje oni kojima je draža scenografija i bavljenje vizualnim d o j m o m aktera, izradom transparenata. Pored njih su oni koji i m a j u organizacijskih sposobnosti, uz njih n e r e d i m a skloni i »ratnim o p e r a c i j a m a « vični akteri itd. U n e k i m p e r i o d i m a širenja scena i njihovih stilova, treći k r u g s i m p a t i z e r a m o ž e n a r a s t i n a d e s e t a k t i s u ć a i više m l a d i h k o j i m a p r i s u t n o s t n e k o m r i t u a l u iza k o j e g stoje s u b k u l t u r n e g r u p e m o ž e biti s a m o » j e d a n o d p r o v o d a « ili p a k izraz p r i ­ bližavanja određenim strukturama osjećaja i afektivnim za­ jednicama.

b o j e , s t i s n u t e š a k e , m r t v a č k a g l a v a ili » n e r a z u m l j i v i « s i m ­ b o l i ) m o ž e b i t i , p o s e b n o u s l u č a j u h a r d - c o r e s t i l a , izraz nenasilnog aktera i simboličnog naglašavanja zategnutosti i težine p o l o ž a j a v l a s t i t o g s v j e t o n a z o r a ( v e g e t a r i j a n s k o g , feminističkog, miroljubivog, radikalno-ekološkog itd.) u d r u š t v u . O b l i c i plesa (»slam«, » p o g o « , »let m e g o « , v j e r o j a t n o i » h e a d b a n g i n g « a o s o b i t o »stage diving«) karakterističnog z a p o j e d i n e s u b k u l t u r e , m o g u p r o m a t r a č u »sa s t r a n e « i z g l e ­ d a t i v e o m a o p a s n o , prijeteće, a g r e s i v n o ili a u t o d e s t r u k t i v n o , no u o g r o m n o j v e ć i n i s l u č a j e v a r a d i se o r i t u a l i m a u k o j i ­ m a i s p o d p o v r š i n e » s i m b o l i č k e a g r e s i v n o s t i « n e leži s t v a r n a agresivnost, n e g o ne-agresivna k o m u n i k a c i j a vlastitim je­ zikom uz puno uvažavanje drugoga.

406

407

Benjamin Perasović

URBANA PLEMENA

O n o što t a k o đ e r k a r a k t e r i z i r a v e ć i n u i s t r a ž i v a n i h s u b ­ k u l t u r n i h g r u p a jest p o s t o j a n j e » t v r đ e g « i » m e k š e g « p r a v c a u n u t a r i s t o g ili s l i č n o g stila. U n e k i m s i t u a c i j a m a t o d o v o d i do nastajanja s e g m e n a t a scene koji se s v r e m e n o m p r e ­ tvaraju u samostojnije fragmente. Ponekad u javnosti pre­ v l a d a v a j e d a n s k u p n i t e r m i n z a v a r i j a n t e stila k o j e u n u t a r s c e n e i z g l e d a j u v e o m a u d a l j e n o , ali s e o d r ž a v a z a j e d n i č k i n a z i v n i k . J e d n a o d k a r a k t e r i s t i k a m o r a l n e p a n i k e i jest u t o m e d a p o o p ć u j e i , r e c i m o , » d a r k e r i m a « s m a t r a sve k o j i n o s e c r n o , p r o i z v o d e ć i svoj d v o s t r u k i u t j e c a j n a z b i v a n j a o k o scene. V e ć i n a p r o m a t r a n i h s u b k u l t u r n i h s t i l o v a s v o j i m j e iz­ g l e d o m predstavljala »alternativnu u n i f o r m i r a n o s t « što je izazivalo gnjev predstavnika institucija d o m i n a n t n o g d r u ­ štva. Suprotna u n i f o r m i r a n o s t nije izražena s a m o klasičnim i j a s n o v i d l j i v i m t i p o v i m a o d i j e v a n j a ili f r i z u r e , n e g o se u m i j e š a n i m g r u p a m a postiže m o g u ć n o s t d a »alternativno- u n i f o r m n o « djeluju i oni akteri koji n e m a j u k o h e r e n t a n i m a g e , nego, poput m o d s a u Engleskoj, provociraju u p r a v o izgledom tipičnim za d o m i n a n t n u kulturu, urednim o b l a ­ č e n j e m »ali d r u k č i j i m d r ž a n j e m « . Z a j e d n i č k o klasno o d r e đ e n j e neizbježno je u većini američkih i britanskih interpretacija subkultura m l a d i h . U n a š e m istraživanju d o k a z a n i su utjecaji s o c i o e k o n o m s k o g statusa i p o s e b n o k u l t u r n o g milieua ( u r b a n o - r u r a l n o , trad i c i o n a l n o - m o d e r n o , s p e c i f i k u m i h r v a t s k i h r e g i j a itd.) r o ­ ditelja na proces subkulturalizacije a d o l e s c e n a t a , no ti utje­ caji nisu presudni za tvrdnje o k l a s n o m karakteru subkul­ tura m l a d i h . N a o s n o v i p o z n a v a n j a v e ć i n e u r b a n i h p l e m e n a n e m o ž e m o tvrditi, p o p u t M e r t o n o v i h učenika, d a s a m o niže k l a s e s t v a r a j u s v o j e s u b k u l t u r e , i l i , p o p u t b i r m i n g h a m skih a u t o r a , smještati p u n k e r e , skinheadse, m o d s e , rockere i slične isključivo u r a d n i č k u klasu, a djeci s r e d n j e klase ostavljati s a m o m o g u ć n o s t p o k r i v a n j a prostora k o n -

trakulture i maglovitog određenja »progresivnog« rocka i psihodelije. Punk, j e d n a od »subkultura r a d n i č k e klase« u V. Bri­ taniji, unutar svojih nekoliko generacija u Hrvatskoj i u pe­ r i o d i m a v e ć e g »revivala«, u s v o j i m p r e p o z n a t l j i v i m » k r e a ­ tivnim jezgrama«, poznaje faze obilježene d o m i n a c i j o m » d e č k i iz k v a r t a « i n i ž i h s o c i j a l n i h s l o j e v a , k a o i f a z e u k o ­ j i m a p u n k e r s k u j e z g r u č i n e d j e c a »viših s r e d n j i h « i b o g a t i h s l o j e v a d r u š t v a . B a d B l u e Boysi s u t a k o đ e r p r o š l i više s v o ­ jih f a z a , p r i č e m u j e i m a g e » d e č k a i z k v a r t a « i n a s t a j a n j e subkulturnog aktera bilo p r a ć e n o bliskošću dijela jezgre s o t p a d n i č k i m m j e s t i m a na k o j i m a su se sretali s p u n k e r i ­ m a i h a r d - c o r e o v c i m a , što i h j e o d m a k l o o d p r e t h o d n o prevladavajućeg obrasca »na C i b o n u pa u Saloon«. Mo g u ć e je pratiti utjecaj, k a o i reakcije na utjecaj socio-kulturnog položaja roditelja u subkulturi m l a d i h , unutar još uvijek inspirativnih o b r a z a c a koji su ponudili američki a u t o r i , o tipu socijalizacije u nižoj i srednjoj klasi, p o s e b n o u svjetlu č i n j e n i c e d a j e » e t i k a r e c i p r o c i t e t a « b i l a z a k o n o m većine škvadri na subkulturnoj sceni, i da je bila osnažena hedonističkim aktivnostima, odnosno ravnopravnom po­ d j e l o m »općeg dobra«, prevladavajući obrasce socijaliza­ cije koje j e netko d o n i o o d k u ć e ( r e c i m o C o h e n o v u »etiku i n d i v i d u a l n e o d g o v o r n o s t i « ) ili u t j e č u ć i n a n e č i j e i z d v a j a n j e i t r a ž e n j e d r u g e š k v a d r e . Etika r e c i p r o c i t e t a i m p e r a t i v je u m n o g i m p l e m e n i m a , a rituali često uključuju i velike k o l i ­ č i n e a l k o h o l a ili p u t n e k a r t e k o j e t r e b a p l a t i t i , p a j e l a k o z a m i s l i t i niz s i t u a c i j a u k o j i m a n e k i a k t e r i n e p r i s t a j u n a dijeljenje novca, na princip da svatko pridonese m a k s i m a l ­ no (odnosno, koliko tko posjeduje), i time d o v o d e u pitanje s v o j o p s t a n a k u g r u p i . S o b z i r o m n a intenzitet d o ž i v l j a j a ( k o j i m o ž e , a l i i n e m o r a , biti p o v e z a n s o p a s n o š ć u , n a s i ­ ljem) i osjećaj sudjelovanja u zajedničkom ritualu, m n o g i pripadnici subkulture, urbanih plemena, iskazuju veliku

408

40Q

Benjamin Perasović

URBANA PLEMENA

solidarnost prema »suplemenicima«, pa se na gostovanji­ ma navijača, koncertima i specifičnim partijima g o t o v o redovito primjećuju obrasci etike reciprociteta i o b a v e z n e p o m o ć i o n i m s u p l e m e n i c i m a k o j i nisu u s t a n j u p l a t i t i k a r t u ili n a r u č i t i s e d a m n a e s t u t u r u p i ć a ili n e š t o s l i č n o . Subkulturne g r u p e u Hrvatskoj pokazuju i m o g u ć e m i j e š a n j e k l a s i č n i h o b r a z a c a ; f i z i č k o n a s i l j e i set o p e r a c i j a » d o k a z i v a n j a m u š k o s t i « , k o j e b i t r e b a l o biti o b i l j e ž j e nižih klasa, biva p r i h v a ć e n o od znatnog dijela a d o l e s c e n a t a iz s r e d n j i h i viših k l a s a , d o k n e k e » m e k a n i j e « o b l i k e i z r a z a , d u g u kosu, kulturu psihodelije i slično, k o d nas d j e l o m i č n o p r i h v a ć a j u i a d o l e s c e n t i iz nižih s o c i j a l n i h s l o j e v a . P o t r e ­ b n o j e u o č i t i d j e l o v a n j e s o c i o k u l t u r n o g p o l o ž a j a uže r o d i ­ teljske kulture n e k o g a k t e r a , z b o g o b j e k t i v n o g u t j e c a j a , ali i z b o g r a z n o v r s n i h o b l i k a više ili m a n j e o s v i j e š t e n o g d j e l o ­ v a n j a s u b k u l t u r e n a t a k a v u t j e c a j , n o n i j e m o g u ć e niti j e ­ dan o d o p i s a n i h subkulturnih stilova unutar posljednjih dvadesetak g o d i n a podvesti p o d p o j a m s a m o j e d n o g o d socijalnih slojeva društva. V e ć više puta spomenuto je »urbano pleme« kao svojevrstan s i n o n i m p o j m a subkulture. Taj se p o j a m n a m e t ­ n u o više p u t a : s r e d i n o m o s a m d e s e t i h t i j e k o m i s t r a ž i v a n j a nogometnih navijača i njihove subkulture, višegodišnjim praćenjem subkulturne scene i razmišljanjem »unutrag«, a p o s e b n o u svjetlu n a s t a n k a »rave k u l t u r e « , » u r b a n o p l e m e « pokriva mrežu o d n o s a i strukturiranje škvadri i p o j e d i n a c a na subkulturnoj sceni, proširenoj bliskim a k t e r i m a p o p u t alternativno-kazališnih grupa, ekoloških, »kontrakulturnih« i srodnih g r u p a kakve su o b i č n o činile p o j a m »novi d r u ­ štveni p o k r e t i « . Z a razliku o d s r e d i n e o s a m d e s e t i h , k a d a u s o c i o l o š k o j l i t e r a t u r i nije b i l o r a s p r a v a o p l e m e n i m a i k a d a b i u p o t r e ­ ba tog p o j m a kod d o b r o g dijela autora bila shvaćena m e t a f o r i č k i (što o n a n e m o ž e izbjeći u p o t p u n o s t i ) , d a n a s

u s o c i o l o g i j i p o s t o j i živa r a s p r a v a o ( n e o ) p l e m e n i m a , k a k o u području zasebnih studija subkulture, kontrakulture i »novih društvenih pokreta«, t a k o i u promišljanjima p o s t m o dernosti i karakteru društva krajem stoljeća. T a k o Heterington (1998.), Polhemus (1995.), Maffesoli (1996.), B a u m a n ( 1 9 9 1 . ) i d r u g i u v o d e p o j a m p l e m e n a u svoje r a d o v e , d o k s a m a scena kontrakulture, subkulture, raznovrsnih aktera glazbe, ekoloških pokreta, novih n o m a d a , već o d a v n o k o r i s t i t u riječ t a k o d a b i i bez v l a s t i t o g o s j e ć a j a p o t r e b e g o v o r a o urbanim p l e m e n i m a morali u kontekstu subkul­ ture respektirati »akterovu definiciju«. Sociologija u r b a n i h plemena uvažava d o b a r dio naslijeđa sociologije subkul­ ture. Također, nasljeđuje se p r o b l e m dvostrukog značenja kada govorimo o pojedinom plemenu kao konkretnom a k t e r u ( r e c i m o p u n k e r i » s M a ž u r a n c a « ili k a š i n a r i ' 9 3 ) ili o p ć e n i t o o p u n k p l e m e n u ili t e c h n o p l e m e n u . S o b z i r o m n a »mi« o s j e ć a j , k o j i s e u p l e m e n u j a v l j a , m o ž e m o g o v o r i t i o u ž e m i š i r e m »mi« o s j e ć a j u , a v e o m a b i t n i m a s p e k t o m za sociologiju urbanih plemena smatramo odnos između po­ jedinca i škvadre, unutar p l e m e n a . S o b z i r o m na situaciju na adolescentskoj urbanoj sceni, škvadra ostaje o s n o v o m p l e m e n a , ali s e d o g a đ a j u i p o m a c i k o j i g o v o r e o » n o v o j fleksibilnosti«, gdje postoji osjećaj pripadništva p l e m e n u bez n a s i l n e » k o l e k t i v i z a c i j e m i š l j e n j a i o s j e ć a j a « . Sociologija urbanih p l e m e n a u našoj sredini i m a m o ­ gućnost povezati tradiciju istraživanja u etnologiji ( R i h t m a n -Auguštin, 1 9 8 6 . , 1 9 8 8 . , 1 9 9 1 . , Povrzanović, 1 9 9 1 . , Priča, 1 9 9 0 . ) sa s o c i o l o g i j o m s u b k u l t u r e , i z a j e d n i č k i m istraži­ v a č k i m r a d o m d o b i t i p o t p u n i j i u v i d u d i n a m i č n i život u r b a ­ nih p l e m e n a (subkultura, životnih stilova). U o v o m radu naznačuje se specifična kultura slušanja glazbe i proces prihvaćanja, preuzimanja, preoblikovanja »zvučnih entiteta«, k a o i r a z n o v r s n o g , sa z v u k o v i m a , s l i k a m a i pokretima povezanog »subkulturnog repromaterijala«. M e -

4IO

411

plesu i t r a n s u . t a k o da i u š i r i m o k v i r i m a p o s t a j u p o z n a t o i p r i z n a t o i m e u dimenziji b u k e i artikulacije tijela. M l a d i n i . a drugi p o j a m plemena ne smatra samo analitičkim poj­ m o m . m o g u ć n o s t z a j e d n i č k o g i i n d i v i d u a l n o g t r a n s a . Bic. p a b i p l e m e z v u k a z a p r a v o n a g l a š a v a l o zajedničke karakteristike različitih a k t e r a u n u ­ tar niza p o s e b n i h subkulturnih stilova. d j e l o m i č n o obnavljajući d i o zna­ čenja s kraja šezdesetih. o s i m a k o se g l a z b a ne s m a t r a p u k o m » p o z a d i n o m « ) . n a r a v n o . b a n d s e o k u p l j a p o n o v o . »Pleme zvuka« o s o b i t o funkcionira k a o d o b a r p o j a m u svjetlu r a v e k u l t u r e . g l a z b a nije i z o l i r a n a o d s l i k e i p o p r a t n i h stilskih m a n i f e s t a c i j a . Pere Ubu. čijem r a z u m i j e ­ vanju može pridonositi sociologija urbanih p l e m e n a . No i druga. nego i »taktičkim«. i . v i b r a c i j a ­ m a . g o d i n e .z a j e d n i č k i r i t u a l o n i h koji s u razvili m o g u ć n o s t z a j e d n i č k o g s l u š a n j a g l a z b e (što u o p ć e nije l a k o . N a k o n dvije g o d i n e . m o r a l a b i biti o b o g a ć e n a t e o r i j o m t r a n s a . Isku­ stva t r a n s a n a l a z e s e n a s v i m č v o r n i m m j e s t i m a ž i v o t a ur­ banih plemena i njihovih rituala. k a k o s a m i k a ž u . C a p t a i n Beefheart. č i n e svoj »fin a l step i n t o s u n n y n o i s e a n d s h a d e d c o r e a r e a o f d i s t o r t ­ ed m e t a l a n d g r o t e s q u e electricity«. Do 1 9 8 6 . u m n o ž i n i z v u k o v a i n a č i n a n j i h o v e u p o t r e b e . koja se n a k o n istraživanja i raznolikih pristu­ pa p r o b l e m u »subkulture mladih« nameće kao jedna od n a j p r i m j e r e n i j i h . J e d a n pravac analize rave kulture v e ć ide p r e m a M a r c e l u M a u s s u i B a t a i l l e u p r o p i t u j u ć i t r a n s . o d r ž a l i s u niz k o n c e r a t a . 412 PRILOZI Politička korektnost u subkulturi: slučaj Sexa Sexa j e n a s t a l a u Z a g r e b u još 1 9 8 0 . Tako bi općeniti p o j a m koji o p i s u j e i d e n t i f i k a c i j s k u o s n o v u » r o c k . rockerska plemena zvuka imaju svoje rituale i svoju historiju. b a n d p r e ­ staje s r a d o m . I m e b a n ­ da p o v e z a n o je s k o v a n i c o m »sedativ eks a p o t e k a « . Iz tog d o b a postoji nekoliko s n i m a k a . a n a l i z o m ekstatičkih i srodnih stanja koja prate raznovrsne rituale različitih a k t e r a . u jednoj emisiji švedskog radija d o l a z e n a t o p listu »nezavisnih« i p r e t j e č u m n o g a » t u r b o .p o Teksl je d j e l o m i c e o b j a v l j e n u l j u b l j a n s k o m časopisu »Razgledi«. . g d j e je riječ o z v u k o v i m a . i a k o t o nije b i l o d o v o l j n o p r e c i z n o n i o n d a . H e r o i n i . Gang of Four. U p r a v o o d 1 9 8 6 . 413 . »Empovverment« teorija G r o s s b e r g a . Saša i I g o r predstavljaju Sexu od 1 9 8 8 . N e k a d j e o d r e đ e n j e »rock« b i l o d o v o l j n o d a izrazi spektar podstilova koje mladi »upotrebljavaju« u procesu s u b k u l t u r a l i z a c i j e . no danas je to nemoguće ako želimo obuhvatiti šarenu scenu glazbenih posredovanja. i u m n o ž i n i p l e m e n a (škvadri) k o j a z v u k o v e p r e u z i m a j u . e k s p e r i m e n t i r a j u ć i s a z v u ­ kovima na tragu Hendrixa. pri č e m u se zvukovi stvaraju uz p o m o ć suvremene tehnologije. u t o m procesu nije naglašen jedan n j e g o v ritualni a s p e k t . uspješno snimaju i sviraju. s m a t r a j u ć i r e l e v a n t n o m j e d i n o k a z e t u »Sexa Live« s n i m l j e n u u K o p r u 1 9 8 6 . N i k . a pojedini članovi sudjeluju u z a g r e b a č k i m »alter« k a z a l i š n i m p r o j e k t i m a s t v a r a j u ć i g l a z b u k o j a s e s r e ­ će s »Einsturzende N e u b a u t e n « .s u b k u l t u r e « m o g a o biti » p l e m e z v u k a « . a č l a n o v i b a n d a ž a l e što s u s n i m c i v e ć i n o m n e k v a l i t e t n o p r o d u c i r a n i . . N o . i što je s t i m u v e z i . Nižu se d o b r e recenzije u Ritmu.Benjamin Perasović đ u t i m .

a . SP. » N o S l e e p Till Pussy«. uz m a k r o b i o t i č k e sendviče. treći bi a n a l i t i č a r m o g a o z a k l j u č i t i o i n d i v i d u a l n o . U G a l e r r i j u s u d o l a z i l a r a z n o ­ lika u r b a n a p l e m e n a i pogriješio bi o n a j t k o bi o d u h u Galerrije mehanički sudio na osnovi analize pojedinih imagea. noise. o s i m a k o n e p o s e ž e m o z a o p ć e n i t i m i z a »fini r a d « k o m p r o m i t i r a n i m t e r m i n i ­ m a p o p u t s u b k u l t u r a .c o r e . što n i j e išlo n a štetu v e ć o r g a n i z i r a n i h i d o g o v o r e n i h p r o g r a m a .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA p u l a r n a « i m e n a p o p u t » Č a r t e r U S M « ili » M a n i c S t r e e t P r e a chers«. roots reggae. O d r e đ e n i p r o s t o r u v i j e k j e o s t a j a o s l o b o d a n . Pro­ zbrajajući »imena« pojedinih plemena. U G a l e r r i j i Esce bio je stvoren prostor slobode. š a n k . m e đ u t i m t a j k r u g nije m o g u ć e l a k o o d ­ r e d i t i ili j e d n i m p o j m o m d e f i n i r a t i .h o p . h i p . »Kugle« je bio definitivno n a s t a n j e n u G a l e r r i j i . do t a d a n e p o z n a t i h m l a d i h ljudi koji su stupili na s c e n u . sa Sisom (Zeljko Zorica) i n j e g o v i m »Upla­ š e n i m Ž i r a f a m a « . Sexa j e s t a l n o s u d j e l o v a l a u r a d u G a l e r ­ r i j e . Z a g r e b je t a k o d o ­ b i o potencijalnu integrativnu točku d o b r o g dijela alterna­ tivne s c e n e . U Galerriji su se održavali koncerti. d u b . p u n k . . M i n i m u m tri različite g e n e r a c i j e (srednjoškolska. n e t k o d r u g i m o g a o b i g o v o ­ riti o G a l e r r i j i k a o p r i m j e r u m i r o l j u b i v o s t i i f r e a k o v s k o g stvaralaštva za vlastitu d j e c u . S e x a j e p o s t a l a j e d n i m o d s t u p o v a t a ­ dašnje zagrebačke alternativne scene.9 0 . 1 9 8 9 . »The J e a n e J o n e Story«. V i d e o . EP k a z e t a . što su l j u d i k o j i su č i n i l i b a n d č e s t o bili u Galerriji i o k o nje.u m j e t n i č k o j razini k o j a z a s j e n j u j e 414 415 . Sexa j e o d u v i j e k b i l a p o ­ v e z a n a s r a d i k a l n i m k a z a l i š t e m . s o c i o l o g e i p i j a n c e . . sudjelujući u svim d i m e n z i j a m a života k o j i se o d v i j a o (i n a s t a j a o ) o k o G a l e r r i j e . a a r t i s t i č k o . h a r d . . u z svjetski z n a č a j n e n e z a v i s n e b a n d o v e . 1 9 9 1 . lerrije u Z a g r e b u dijaloga je stvorena unutar scene. G a l e r r i j a m o g l a učiniti t i p i č n i m s q u a t t o m ili p r o s t o r o m n e k o g r a d i k a l n o g t a l i j a n ­ skog »Centro Sociale«. H o w S u ­ p e r m a n D i e d « . razgovori. uz rast a f a r i j a n c e . k a o i k o m b i n a c i j e svih n a v e d e n i h t i p o v a d o g a đ a n j a . u j e d n o m s l u č a j u . Sexa s e s a v r š e n o u k l a p a l a u a t m o s f e r u koja je nalikovala na squatt. 1 9 8 8 . 1 9 8 3 . jazz i t d . a l t e r n a t i v n a s c e n a . predstave.a n a r h i s t i č k i stav v o d i t e l j a G a l e r r i j e p r i d o n i o je širenju zajedničkog nazivnika scene ne srna- m a t r a č u bi se. mogućnost generacijskog aktera. noise klince. ili p a k o d r e đ e ­ n j i m a koja g o v o r e o g l a z b e n i m p o d l o g a m a životnih stilova p o p u t punk. » a u t o n o m n a zona«. g l a z b e n e slušao­ nice. u z p r e d ­ stavnike berlinske alternativne televizije.f u n k . serija k a z e t a . s K u g l o m i o n i m š t o je iz K u g l e n a s t a l o . 1 9 9 1 »Pussy i n t h e Sky w i t h D i a m o n d s / T i Djelovanjem G a različitih kon­ d a m j a . . u k o j e m se ljudi s p r e m a j u za bari­ k a d e ili o b r a č u n s p o l i c i j o m . studentska i »preko tri­ deset«) s u s r e t a l e su se u G a l e r r i j i na r a z l i č i t i m s a d r ž a j i m a . Sexa je s v e u k u p n o o b j a v i l a : » V e p r o v i u g r a d u .c o r e . video-instalacije. izložbe. i to n e s a m o z a t o što s u u z I n d o š a tu bili i d r u g i č l a ­ novi Kugline porodice. Iza novog n j u j u ć i r a d i k a l n o s t . uz svojevrsno kulturno podzemlje i aktere novih umjetničkih eksperime­ nata k a o i uz nove h a r d . a t i j e k o m n e k o g k o n c e r t a ili p r e d s t a v e g o m i l o m s u k r u ­ žila i d j e c a ispod deset g o d i n a starosti. h a r d . mogućnost povezivanja cepta rada G a l e r r i j e sta­ jali s u l j u d i p o p u t H e l e n e Klakočar i Indoša (Damir Bartol) »Kugla starog ratnika Duh Glumišta«. nego i zaslugom novih. projekcije. n e s a m o t a k o što j e n a s t u p a l a n a p o z o r n i c i ili t a k o što j e Bic b i o j e d a n o d G a l e r r i j i n i h d j . N e ­ s u m n j i v o j e d a k r u g ljudi koji s e t a m o o k u p l j a o i m a o o d r e ­ đ e n u f i z i o n o m i j u . r a p . LP. n e g o t a k o što j e b i l a s t a l n o p r i s u t n a .

Benjamin Perasović

URBANA PLEMENA

d r u g e a k t i v n o s t i , a četvrti bi m o g a o g o v o r i t i o a l t e r n a t i v n o j psihijatrijskoj ustanovi u kojoj postoji nesvjesna psihote­ rapijska zajednica s osnovnom, implicitnom metodom d j e l o v a n j a - t o l e r a n c i j a i u v a ž a v a n j e različitosti, n e p o s t o j a ­ n j e presije k o j a j e o b i č n o v e z a n a u z n o r m e i v r i j e d n o s t i d o m i n a n t n e kulture. Većinu o r g a n i z a m a koji su se nasta­ nili o k o G a l e r r i j e n i j e z a n i m a l a s l u ž b e n a p o l i t i k a , z a n e k e a k t e r e m o ž e m o r e ć i d a s u bili i n s p i r i r a n i s p e c i f i č n i m (vlasti­ tim) s p o j e m M a r x a i B a k u n j i n a , z a n e k e d a s u p r i m a r n o ( a n e k a d i i s k l j u č i v o ) s l i j e d i l i p a r a d i g m u Lou R e e d a , b i l o j e t u i š t o v a t e l j a H a i l e a S e l a s s i e a , k a o i o n i h k o j i su » r a d i l i « za Psychic TV. U G a l e r r i j i nije p o s t o j a o » n a c i o n a l n i « g o v o r , pogotovo ne na nivou argumentacije. T a m o su se mogli č u t i p o t p u n o n a d r e a l n i i s q u a t t e r s k i »fuck t h e s v s t e m « t i p o v i a r g u m e n t a c i j e , a l i o n a k o j a b i b i l a » h r v a t s k a « ili » s r p s k a « , n i j e p o s t o j a l a . N e z n a č i d a s e b a š n i k a d nisu k o m e n t i r a l i d o g a đ a j i i Slobini predvidljivi p o h o d i , ali nitko o n i č e m u nije a r g u m e n t i r a o polazeći od n a c i o n a l n o g identiteta k a o p o z i c i j e . Sexa n i j e n i m a l o o d u d a r a l a o d t a k v o g o p ć e g n e -političkog (manjim dijelom anti-političkog, dijelom anarhistički-lijevo-simbolički političkog) i n e - n a c i o n a l n o g duha G a l e r r i j e Esce. U s k l o p u V i d e o p r i č e o S e x i , k o j a j e o b j a v ­ ljena p o č e t k o m 1 9 9 1 . i prikazana u Galerriji, postavljeno j e p i t a n j e č l a n o v i m a Sexe, n a e n g l e s k o m jeziku z b o g p r e ­ zentacije u inozemstvu, o t o m e od k u d a su, iz koje zemlje. Bic o d g o v a r a » M i s m o i z Z a g r e b a , i z H r v a t s k e , a l i isto m o ­ ž e m o reći i d a s m o i z J u g o s l a v i j e « . T u s e u k a d r u p o j a v ­ l j u j e i N i k k o j i d o d a j e »ja s a m i iz A u s t r a l i j e « . U p r o l j e ć e 1 9 9 1 . , uoči početka intenzivnijih sukoba i rata u Hrvat­ s k o j , Sexa s n i m a s v o j u s i n g l - p l o č u »Pussy i n t h e Sky w i t h D i a m o n d s « koja je m i k s a n a u »Guru« studiju u N o v o m S a d u , gdje se kao producent pojavljuje i Djordje Delibašić, s k o j i m z a j e d n o p l a n i r a j u p u t i n a s t u p e u N i z o z e m s k o j . G a l e r r i j a Esce u t o d o b a p o l a k o p r e s t a j e s r a d o m s u o č e n a

s n o v i m a u t o r i t e t i m a k o j i b i » m o g l i d o p u s t i t i d a isti l j u d i koji s a d a v o d e G a l e r r i j u nastave s p r e z e n t a c i j o m likovne u m j e t n o s t i , ali n i k a k o ne i s k o n c e r t i m a , sa s v i m o n i m što dovodi narkomane i huligane u prostor Studentskog cen­ tra, i stvara buku.« U tim d a n i m a bilo je p r i j e d l o g a da se G a l e r r i j a pokuša održati n e k o m a k c i j o m , protestima, štraj­ k o m g l a đ u , z a t v a r a n j e m u G a l e r r i j u , n o uvjeti z a t a k v o što iz d a n a su u d a n n e s t a j a l i . Prije n e g o su l j u d i iz G a l e r r i j e p o v u k l i n e k i p o t e z , p r v e žrtve i z p r o l j e ć a 1 9 9 1 . n a g o v i j e ­ stile su r a z d o b l j e s k l o n i š t a , s t r a h a i r a t a , u k o j e m na d n e v ­ n o m r e d u n e ć e biti G a l e r r i j a niti išta s l i č n o . Sexa stiže u N i z o z e m s k u u l j e t o 1 9 9 1 . Đ o k o (s k o j i m s u p r o d u c i r a l i z a d n j u »singlicu«) p o z n a v a o j e n e k e l j u d e u R o t t e r d a m u , gdje su se na s a m o m p o č e t k u i smjestili. Došli su u veliki squatt, o g r o m a n prostor p o p u t neke škole ili b o l n i c e . T a j s q u a t t v o d i l i s u l j u d i » p r e k o t r i d e s e t e « k o j i su prošli p e r i o d e aktivnosti u različitim d r u š t v e n i m p o k r e ­ t i m a , bili s k l o n i u m j e t n i č k i m e k s p e r i m e n t i m a i v o d i l i svoj život uz p u n o u v a ž a v a n j e D r u g o g a . T a k o je p r v o iskustvo življenja u squattu, u k o j e m ostaju o k o mjesec d a n a , za Sexu bilo pozitivno, nastavili su disati sličan zrak k a k v o g su udisali u Galerriji. N a k o n dolaska u A m s t e r d a m i b o r a v k a k o d p r i j a t e l j a , Sexa s a k u p l j a i n f o r m a c i j e o s q u a t t o v i m a i odlazi u j e d n u z a p o s j e d n u t u k u ć u u »Amstel kade«, u kojoj je već bila zagrebačka HC punk ekipa s »Mažuranca« (Radi se o n e k o l i k o g r u p a p u n k e r s k e i h a r d - c o r e š k v a d r e k o j e su se o k u p l j a l e u p a r k u na M a ž u r a n i ć e v o m t r g u u Z a g r e b u i kojih je tridesetak d o s p j e l o u A m s t e r d a m 1 9 9 1 . , z a p o č e v š i s a s q u a t t e r s k i m ž i v o t o m . ) T u Sexa o s t a j e o k o d v a t j e d n a , o d l u č i v š i p r o n a ć i vlastiti s q u a t t . U p u s t i l i s u s e u u o b i č a j e n u p r o c e d u r u , što z n a č i d a s u otišli u j e d a n o d »squatt-barova« potražiti adresu praznog prostora za s q u a t t i r a n j e . T a j s q u a t t b a r , p r e s u d a n z a sve k a s n i j e d o ­ g a đ a j e , zvao se »Molli« (naziv, iz m i l j a , za » M o l o t o v -

4l6

417

Benjamin Perasović

URBANA PLEMENA

- k o k t e l « ) . U M o l l i , k a o i u sve d r u g e s q u a t t b a r o v e , t r e b a l o je u ć i , p r e d s t a v i t i se i p i t a t i za » u r e d o v n o v r i j e m e « , u k o j e m m o ž e t e p o t r a ž i t i » s t r u č n j a k e z a b r a v e « ili n e k e d r u g e o d g o ­ v o r n e z a v a š e b u d u ć e s q u a t t i r a n j e . Svaki s q u a t t b a r i m a o je k n j i g u u k o j u su se u p i s i v a l e a d r e s e p r a z n i h s t a n o v a ili sličnih p r o s t o r a , p o d a c i o vlasniku, koliko d u g o je prostor p r a z a n , k a d a s e p r e d v i đ a r u š e n j e , i s l i č n o . Sexa u M o l l i u nailazi na m o m k a koji je č u o za b a n d i i m a njihovu p l o č u . » I ' m r e a l l y g l a d t o m e e t y o u , guys.« Pretražili s u k n j i g u i u s t a n o v i l i k a k o u n j i h o v o m k v a r t u n e m a p r a z n i h s t a n o v a ili prostora p o g o d n i h za squattiranje. Z a p r a v o , ljudi iz M o l l i a nisu »uredno vodili evidenciju«, nisu dovoljno temeljito p r o m a t r a l i svoj k v a r t d a b i u b i l j e ž i l i p r o s t o r e z a s q u a t t i ­ r a n j e , d a k l e z a u s e l j e n j e . T o j e Sexa s h v a t i l a n a k o n p o s j e t e s q u a t t u k o j i se n a l a z i o u i s t o č n o m d i j e l u g r a d a , i k o j i se z v a o »Prva p o m o ć « (Eerste h u l p ) . U Prvoj p o m o ć i s u Sexi savjetovali d a o d u d o j e d n o g individualca, starog freaka koji je i m a o svoju evidenciju s t a n o v a . Taj im je »freak« p o m o g a o , d a o i m a d r e s u , sve još j e d n o m p r o v j e r i o , a k a k o se s t a n n a l a z i o u i s t o m k v a r t u k o j i je b i o u n a d l e ž n o s t i M o l l i a , vratili su se o d a k l e su i k r e n u l i . U M o l l i u su ih d o ­ čekali s r d a č n o , nije bilo n i k a k v o g p r o b l e m a o k o d o g o v o r a i kasnijeg squattiranja. T o m prilikom su o n o m m o m k u koji i h j e prvi p u t d o č e k a o i k o j i j e p o z n a v a o b a n d , p o k l o n i l i s i n g l i c u , tek o b j a v l j e n j u p r e d o d l a z a k iz Z a g r e b a . Sexa je nastavila dolaziti u M o l l i (u k o j e m je, za razliku od nekih d r u g i h squatt b a r o v a , bilo i žestokih pića s v e o m a niskim c i j e n a m a ) i k a d s u j e d n o m p r i l i k o m p o n o v o sreli d e č k a k o ­ j e m s u p o k l o n i l i s i n g l i c u , pitali s u g a s v i đ a l i m u se. D o b i l i s u h l a d a n o d g o v o r » d a , it's O . K . « i u b r z o j e p o č e l a d i ­ skusija s još n e k o l i k o l j u d i iz M o l l i a . R a z g o v o r je t r a j a o o k o p o l a s a t a i n i t k o i z Sexe nije s l u t i o k o l i k o ć e o n d r u g i m a biti k l j u č a n u c j e l o k u p n o m r a z v o j u d o g a đ a j a . R a z g o v o r s e v o d i o o seksizmu, ratu, životu, pitanja i o d g o v o r i , polemički

t o n o v i , a l i bez s v a đ e i bez u v r e d a , s a m o što j e o č i g l e d n a b i l a r a z l i k a u p r i s t u p u , s t a v o v i m a , jeziku k o j i s e k o r i s t i . N a o p t u ž b e za seksizam (zbog o m o t a singlice) članovi b a n d a s u o d g o v a r a l i o b j a š n j a v a n j e m Sišove u l o g e n a sceni u o p ć e (jer Z e l j k o Z o r i c a j e a u t o r o m o t a ) i n j e g o v a d o t a d a š n j e g r a d a . S m a t r a l i s u d a Sišov izraz t r a n s c e d i r a p r i č u o s e k s i ­ z m u i da se kroz o m o t j e d n o m b a n d u koji je »protiv stru­ je«, uz r e p l i k u na B e a t l e s e i n j i h o v Sgt. P e p p e r , ž e l i o izraziti stav p r e m a p o p - i n d u s t r i j i k o j a z a s i g u r n o i s k o r i š t a v a s e k s u a l ­ nost. D j e v o j k a k o j a je s u d j e l o v a l a u r a s p r a v i rekla im je da je o n a bila silovana i da ne m o ž e vidjeti njihov o m o t drukčije n e g o k a o s e k s i z a m . S o b z i r o m n a riječ »pussy« d e č k i s u p o k u š a l i o b j a s n i t i svoj » b a c k m i n d e d E n g l i s h « , n e d o v o d e ć i u pitanje činjenicu da netko s takvim o s o b n i m iskustvom stvari t a k o v i d i . B i l o je riječi i o r a t u , o p ć e n i t o , i o p o l i t i c i , a l i sve p r i l i č n o n e p o v e z a n o . Č l a n o v i Sexe nisu d o ž i v j e l i razgovor posebno dramatičnim da bi mu poklanjali previ­ še p a ž n j e u k o n t e k s t u m n o g i h ž e s t o k i h i » u b r i j a n i h « r a z g o ­ v o r a na sceni. Ipak, odnosi sa squatterima iz M o l l i a su n a g l o zahladili, i d i o ljudi iz t o g kruga naprosto je prestao p o z d r a v l j a t i č l a n o v e Sexe n a u l i c i . S e x a d o l a z i u M o l l i z a Božić i t a m o ne nalaze g o t o v o n i k o g a , osim jedne d j e v o j ­ ke za š a n k o m . P o p i l i su p i ć e , šalili se » k a k o č a k i u o v a ­ k v o m r e v o l u c i o n a r n o m c e n t r u n e m a n i k o g a n a Božić jer s u svi otišli n a r u č a k k o d r o d i t e l j a « i o t i š l i , n e z n a j u ć i d a i m j e t o b i o p o s l j e d n j i p u t . Poslije N o v e g o d i n e , k o d Sexe d o l a z i j e d a n o d z a g r e b a č k i h p u n k e r a i prvi p u t d o n o s i vijesti » d a s e p o s q u a t t o v i m a p r i č a o Sexi, d a p o s t o j e n e k e stvari n a ­ p i s a n e , i d a sve z v u č i v r l o l o š e p o b a n d « . N a k o n t o g a S e x a p o k u š a v a o t i ć i u M o l l i , ali i h o d t a m o o d m a h i z b a ­ c u j u n a u l i c u , bez o b j a š n j e n j a , s r i j e č i m a » z n a t e v i d o b r o z a š t o « . J e d a n s q u a t t e r i z M o l l i a , j e d i n i k o j i i h nije n a cesti p r e s t a o p o z d r a v l j a t i , o b j a s n i o i m j e što s e d o g o d i l o : d v a p a r a , J a r o e n , Siska, Y v o n e i njen d e č k o , koji su n a j u t j e c a j -

418

419

Benjamin Perasović

URBANA PLEMENA

niji u t o m k r u g u , p r i o p ć i l i s u d r u g i m a k a k o j e S e x a s e k s i stički b a n d , d e s n i č a r s k i i n e p o ž e l j a n . S a s t a n a k , z a k l j u č a k , g o t o v o . Isti l j u d i s u n a p i s a l i i tekst u k o j e m k a ž u d a s u p o ­ duzeli a n a l i z u , istraživanje tekstova i ustanovili »seksističke t i r a d e i p r o p a g a n d u « . Sve je v e ć b i l o g o t o v o , a č l a n o v i Sexe s u bili z b u n j e n i , r a z m i š l j a j u ć i k a k o r e a g i r a t i , što n a ­ praviti. D o k oni razmišljaju, u squatterskom glasilu » G r a c h t e n k r a n t « izlazi tekst u k o j e m s e t v r d i d a »Sexa n e m a ništa za pokazati osim g o l o t i n j e i šetnje g r a d o m s hrvatskim s v v a s t i k a m a « (!?). N a k o n n e k o l i k o t a k v i h t e k s t o v a , s t e š k i m o p t u ž b a m a , ljudi iz M o l l i a su poslali c i r k u l a r n o p i s m o c i ­ j e l o j n i z o z e m s k o j s q u a t t sceni u k o j e m sve o s t a l e o b a v j e ­ štavaju o seksističkoj, fašističkoj orijentaciji b a n d a , a k r u n a s v e g a s u b i l i p o s t e r i s l i c i m a č l a n o v a S e x e k a k o b i i h svi m o g l i p r e p o z n a t i i p r o t j e r a t i sa s c e n e . Jezik k o j i se koristi p r o t i v Sexe, r e č e n i c a u k o j o j s u n e p o ž e l j n i m a o z n a č e n i » č l a n o v i b a n d a , n j i h o v i m e n a d ž e r i i t e h n i č k o o s o b l j e « svje­ d o č i o g o v o r u koji se odvija p o t p u n o m i m o s a m o g b a n d a , b e z p o z n a v a n j a e l e m e n t a r n i h č i n j e n i c a , jer Sexa n i k a d n i j e bila b a n d koji bi i m a o »menadžere i t e h n i č k o osoblje«. K o m p l e t n a je priča bila z a o k r u ž e n a prije n e g o što se Sexa s n a š l a , bez s t v a r n e m o g u ć n o s t i z a r e a k c i j u . I p a k , svi s u željeli r e a g i r a t i , n a p i s a t i n e š t o , o b j a s n i t i . Č u đ e n j e i z b u n j e ­ nost i dalje su d o m i n i r a l i , od uspješnog stupanja na nizo­ zemsku squatt scenu do anatemiziranja i protjerivanja nije p r o š l o niti tri p u n a m j e s e c a . N o , n a » c i r k u l a r n o p i s m o « , koje su squatteri iz M o l l i a poslali svima, stigao je o d g o v o r iz Brede. Breda je g r a d i ć na jugu Nizozemske u k o j e m je Sexa n a s t u p a l a , u o r g a n i z a c i j i l o k a l n i h s q u a t t e r a . (Sexa je, u nekoliko mjeseci, održala oko četrdesetak koncerata širom N i z o z e m s k e , a o s i m po s q u a t t o v i m a svirali su i u A m s t e r d a m s k o m r o c k - h r a m u , »Paradisu«, kao p r e d g r u p a b a n d u S w a n s . ) Ljudi i z B r e d e b i l i s u j a k o z a d o v o l j n i S e x i n o m svir­ k o m i Sexa je u B r e d i u v i j e k b i l a l i j e p o p r i m l j e n a . K a d a je

s t i g l o c i r k u l a r n o p i s m o k o j e o b j a š n j a v a seksistički i fašistič­ k i k a r a k t e r Sexe, e k i p a i z B r e d e r e a g i r a l a j e t a k o što s u poslali pismo squatterskom glasilu Grachtenkrant, prote­ stirajući z b o g p o n a š a n j a g r u p e iz M o l l i a , osuđujući stalji­ n i s t i č k o d i j e l j e n j e n a r e d b i i m i š l j e n j a d r u g i m a . T a j tekst s u p o t p i s a l e četiri d j e v o j k e i z B r e d e , i m e n o m i p r e z i m e n o m , za razliku od svih d r u g i h t e k s t o v a u k o j i m a se Sexu o s u đ u j e i koji su potpisani kolektivno k a o »zaključci sa sastanka«. N a k o n t o g a , n a r a v n o , u i s t o m listu s u ž e s t o k o p o p l j u v a l i r e a k c i j u i z B r e d e : B r e d a š a l j e o d g o v o r , veliki k o l a ž - p o s t e r s n a t p i s o m » g o l o t i n j a je l i j e p a « , na a d r e s u M o l l i a , i tu je p r i č a s r e a k c i j a m a z a v r š e n a . Sexa se nije m o g l a p o m i r i t i s t a k v i m r a z v o j e m s i t u a c i j e , n e š t o s u htjeli u č i n i t i . U k r u g u Sexe i prijatelja nastala su dva teksta, j e d a n koji se bavi a n a l i z o m o m o t a s i n g l i c e i d r u g i k o j i o b j a š n j a v a što s e z a p r a v o d o g a đ a l o o d p r v o g d o l a s k a u M o l l i , što s u č i n j e n i c e o posterima, pločama, o m o t i m a i tekstovima pjesama, a što e t i k e t i r a n j a . Sa s v o j i m t e k s t o v i m a , S e x a i p r i j a t e l j i otišli s u u r e d a k c i j u N N - a , g l a v n o g s q u a t t e r s k o g lista z a c i j e l u N i z o z e m s k u . O b j a s n i l i s u s i t u a c i j u i p o k a z a l i tekst, izrazili želju d a s e u N N - u o b j a v i m i š l j e n j e o n o g a k o m e j e v e ć p r e s u đ e n o n a l o k a l n o m n i v o u . U r e d a k c i j i s u bili d o b r o p r i m l j e n i . N N j e i m a o i d e j u » p o m i r e n j a Sexe i M o l l i a « , i ž e ­ ljeli su p o s r e d o v a t i u s l u č a j u . R a z g o v o r u r e d a k c i j i je z a v r ­ š i o r i j e č i m a » n a z o v i t e n a s z a n e k o l i k o d a n a p a ć e m o vidjeti što d a l j e « . Z a p a r d a n a , Sexa d o b i v a o d g o v o r u k o j e m djelatnici N N - a objašnjavaju kako su pokušali razgovarati s v o d s t v o m M o l l i a , a l i da o v i u M o l l i u ne žele ni č u t i o n e ­ k o m s u s r e t u ili r a z g o v o r u , jer s u » d o v o l j n o p r i č a l i « . S e x a n i j e d r u g o n i o č e k i v a l a , n o što j e s o b j a v l j i v a n j e m t e k s t a ? NN bi ga želio objaviti, ali bi ga t r e b a l o skratiti. K a d je p o s t a l o j a s n o d a s e i o t o m e m o ž e r a z g o v a r a t i , d a z a Sexu n e m a p r o b l e m a a k o s e tekst s k r a t i , o d g o v o r n i i z N N - a u p o t r i j e b i l i s u z a d n j i a r g u m e n t : » Z n a t e , m i s m o tekst p o k a -

4?0

421

Benjamin Perasović

URBANA PLEMENA

zali l j u d i m a i z M o l l i a , a o n i s u n a m rekli k a k o u o p ć e n e b i na to o d g o v a r a l i . A a k o oni neće odgovoriti, o n d a ni mi n e m o ž e m o o b j a v i t i v a š tekst.« T o j e b i l o sve o d N N - a i t a k o j e p r o p a o p o k u š a j d a s e g l a s Sexe o t e š k i m o p t u ž b a ­ m a č u j e n a d i j e l u s q u a t t e r s k e s c e n e p r e k o n j e n o g »save­ z n o g « m e d i j a . N a k o n t o g i s k u s t v a , Sexa o d l u č u j e p o s l a t i svoj n a p i s a n i m a t e r i j a l n a a d r e s e t r i d e s e t a k s q u a t t o v a i t i m e zaključiti p r i č u . J e d i n a r e a k c i j a stigla je iz n a j p o z n a t i j e g a m s t e r d a m s k o g s q u a t t a , F r a n k r i j k a . U p i s m u Sexi, s q u a t t e r i iz F r a n k r i j k a z a k a z a l i su s a s t a n a k , pozvali b a n d na r a z g o v o r . U z a k a z a n o v r i j e m e , u s v i b n j u 1 9 9 2 . , S e x a se p o j a v i l a u F r a n k r i j k u . T a m o s u susreli d e s e t a k l j u d i , o d k o j i h s e z a b a r e m p o l o v i c u činilo da su se tu zatekli s l u č a j n o . Sasta­ n a k je vodila jedna utjecajna squatterica, kratko i tvrdo ponovivši »zajednički prihvaćene stavove«: »Mi s m o vaše p i s m o pročitali, ali v a m ne v j e r u j e m o , mi i dalje m i s l i m o d a ste seksisti.« N a k o n t o g a č l a n o v i Sexe p o s t a v i l i s u p i t a ­ n j e o t o m e što k o n k r e t n o l j u d e s m e t a u p i s m u , p a j e j e d a n o d p r i s u t n i h p o č e o g o v o r i t i k a k o g a s m e t a što s u v r i j e đ a l i »tu i tu« o s o b u , s p o m i n j u ć i p r i m j e r e k o j e n i t k o o d Sexe i p r i j a t e l j a n i j e m o g a o p r e p o z n a t i . » O p r o s t i , jesi l i č i t a o n a ­ še p i s m o « , pitala je e k i p a iz Sexe. »Pa, z a p r a v o ne.« »A jeste l i v i d r u g i č i t a l i n a š e p i s m o ? « P o k a z a l o s e d a n i t k o o d prisutnih nije p i s m o p r o č i t a o . To je m a l o p o k o l e b a l o vo­ d i t e l j i c u s a s t a n k a k o j a j e r e k l a »ja n i s a m z n a l a d a o n i nisu pročitali. Mi s m o to čitali, imali s m o sastanak, a pošto je sad ovakva situacija, neka i drugi pročitaju, pa kad pro­ č i t a j u m i ć e m o vas zvati«. T a k o j e z a v r š i o » r a z g o v o r « u F r a n k r i j k u , a n a s l j e d e ć i i h više n i t k o n i j e p o z v a o . Z a Sexu t u p r e s t a j e svaki a n g a ž m a n o k o v l a s t i t o g » s l u č a j a « . Č l a n o v i b a n d a i svi d r u g i p r e p o z n a t i k a o n j i h o v i p r i j a t e l j i ili s i m p a ­ tizeri o s t a l i s u n e p o ž e l j n i n a s c e n i k o j u k o n t r o l i r a »svjesna manjina«. Već se p u n o puta d o g o d i l o da za vrijeme n e k o g k o n c e r t a u s q u a t t u č l a n o v i Sexe ili n j i h o v i p r i j a t e l j i b u d u

p r e p o z n a t i i i z b a c i v a n i , t i j e k o m svih o v i h g o d i n a a n a t e m a je ostala n e p r o m i j e n j e n a . Stotine m l a d i h ljudi koji su iz H r v a t s k e d o l a z i l i u A m s t e r d a m ili d r u g a , o k o l n a i m a n j a m j e s t a p o p u t H a a r l e m a , m o r a l i s u s e i z j a š n j a v a t i »za ili p r o t i v Sexe« d a b i u o p ć e d o b i l i m j e s t o u s q u a t t u . Ista p r o c e ­ d u r a p o n o v i l a bi se i u s l u č a j u da c i j e l a g r u p a iz H r v a t s k e želi z a j e d n i č k i s q u a t t i r a t i n e k i p r o s t o r , g d j e b i i z j a š n j a v a n j e p r o t i v Sexe b i l o n e o p h o d n o u p r o c e s u o b j a š n j a v a n j a b u ­ d u ć e akcije lokalnim squafterskim autoritetima, m a l i m »cen­ t r a l n i m k o m i t e t i m a « . D i o tih lokalnih autoriteta p r i h v a t i o je »slučaj Sexa« k a o n e š t o što j e n a p r o s t o d a t o , n e u p i t n o p r i s u ­ t n o k a o n o r m a l n o s r e d s t v o d i f e r e n c i j a c i j e , vlastite o b a v e z u j u ć e p o l i t i z a c i j e i i n t e g r a c i j e . O t o m e se ne r a s p r a v l j a , nego se naredba provodi. Sexa j e u g l a v n o m prestala p o s t o j a t i k a o b a n d . N e z b o g etikete koju su dobili na squatt sceni, n e g o z b o g o s o b n i h , u m j e t n i č k i h , privatnih r a z l o g a i različitih p u t e v a . I p a k , to što su d o ž i v j e l i s u d a r s i d e o l o š k o - e g z e k u t i v n i m t e n k o m koji pretendira (i u n e k i m s l u č a j e v i m a , p o p u t o v o ­ g a , očito uspijeva) na ostvarenje u l o g e vodstva, »glave« squatterskog tijela, predstavlja značajno i teško o s o b n o i s k u s t v o z a sve n j i h , p o s e b n o z b o g č i n j e n i c e što s e sve o d ­ vija na »alternativnoj sceni«. N a k o n posjeta Frankrijku, za Sexu j e p r i č a b i l a z a v r š e n e , n i t k o nije više ž e l i o stvar p o n o v o p o t e z a t i , d o k a z i v a t i n e š t o , b o r i t i se. P r e v a g n u o j e o s j e ć a j n e m o g u ć n o s t i k o m u n i k a c i j e i svatko se o k r e n u o s v o m ži­ v o t u , p r a t e ć i s q u a t t e r s k o inzistiranje n a s l u č a j u ( n e p r e k i d n a i z b a c i v a n j a Sexe i p r i j a t e l j a s k o n c e r a t a ) p o p u t n e k o g t u ž ­ n o g f o l k l o r a g r a d a u k o j e m žive. S e x a , k o j a j e b i l a z n a ­ č a j a n a k t e r z a g r e b a č k e a l t e r n a t i v n e s c e n e , nije s e ž e l j e l a p r e t v o r i t i u p o l i t i č k o g a k t e r a k o j i bi u N i z o z e m s k o j v o d i o b o r b u s centralnim komitetima squatterske scene. Ta scena nije t a k o h o m o g e n a , na n j o j , uz komitetlije koji često m o ­ r a j u sebi i d r u g i m a d o k a z i v a t i k o j e s u k o o r d i n a t e p o l i t i č k e

422

493.

Uz t o . a o s o b n o iskustvo i z c i j e l o g s l u č a j a g o v o r i l o je o u z a l u d n o s t i d a l j e g o b j a š n j a v a n j a . m e đ u s o b n i h fizičkih o b r a č u n a . n a m e ć u ć i svoju »vodeću ulogu« i s t v a r n u vlast u n e k i m s q u a t t o v i m a k o j e s u s m a t r a l i s v o j i ­ m a . p o s t o j e i b r o j n i f r a g m e n t i s q u a t t e r s k o g prostora koji nisu uklopivi u »ce-ka« n a č i n mišljenja i ponašanja. ) n a l a z i m o detaljan opis nastajanja »poli­ t i č k o g krila s q u a t t e r s k o g p o k r e t a « u A m s t e r d a m u . a p o s e b n o n a k o n policijske d e l o ­ žacije i hapšenja squattera iz ulice O k e g h e m s t r a a t . a d i o tih u v j e t a b i l a je i č i n j e n i c a n e o p h o d n o g i z j a š n j a v a n j a o Sexi k a o kriterij o p s t a n k a u s q u a t t o v i m a . je li to što se d o g o d i l o Sexi n e k i p r e s e d a n . više nisu p o ­ stojali k a o djelatan akter na sceni.Benjamin Perasović URBANA PLEMENA korektnosti i »ispravnog puta«. D i o t e »istražne g r u p e « k a s n i j e ć e s e b e p r o g l a s i t i z a » p o l i t i č k o krilo« i u p r a v o s u o n i uveli p r a k s u t i s k a n j a f o t o g r a f i j a » i z d a j n i k a « n a v e l i k i m p o s t e r i m a . seksističke z a v j e r e koja o d j e d n o m i m a svoje m e n a d ž e r e . fokusirajući svoju p a ž n j u 4?4 425 . b a n d je i o n a k o p r e ­ s t a o p o s t o j a t i . M n o g i eko-tribal-anarho sudionici squatt sce­ ne (o g a b b e r i t e c h n o squatt akterima da i ne g o v o r i m o ) uvijek bi na drukčiji n a č i n pristupali o m o t i m a p l o č a i vi­ b r a c i j a m a l j u d i . U t e k s t o v i m a o s u d e Sexe. . etničkim m a n j i n a m a . o n i h k o j i s u p o l i c i j i d a v a l i i s k a z e . i u k o j e m m o g u svoje mišljenje sačuvati za sebe. Tijekom 1 9 8 6 . do s a d a su l j u d i iz zla sektaštva n e š t o i n a u č i l i . p o s e b n o d e f i n i r a n j i m a tih v i b r a c i j a . homoseksualcima. p o s t o j i i više s t o t i n a m l a d i h s q u a t t e r a iz H r v a t s k e . tehničko osoblje i (Adilkno. Knjiga završava s tim r a z d o b l j e m . P o p u t m o r a l n e p a n i k e k o j a se širi u d o m i n a n t n o j k u l t u r i . Sexa nije od njih tražila nikakvu »solidarnost« u n a m e t n u ­ t o m s u k o b u i žigu koji im je utisnut. i o v d j e je p r i s u t n o o b r a ć a n j e s e b i . p r o g l a š a v a j u ć i i h » p o l i t i č k i m s q u a t t o v i m a « . N a k o n što s u aktivisti » p o l i t i č k o g k r i l a « p o k u š a l i s p r i j e č i t i o d r ž a v a n j e »ženske v e č e r i « u s q u a t t u »Eerste h u l p « (i t i m e p o k a z a l i svoj »klasični« » r e v o l u c i o n a r n i « s v j e t o n a z o r k o j i n e d o p u š t a ž e ­ n a m a . k a o i o d u z i m a n j e n o v a c a od s q u a t t e r s k i h g r u p a s k o j i m a su bili u s u k o b u ) i z g u b i l i su b i t k u n a n i v o u c i j e l o g A m s t e r d a m a i 1 9 8 8 . m e đ u d o m a ć i m (nizozemskim) akterima. N i t k o iz Sexe nije ž e l i o s v o j o m a k t i v n o š ć u o t e ž a t i ž i v o t z a g r e b a č k o j i široj squatterskoj škvadri iz Hrvatske. jer n e d o g a đ a se prvi put da netko »krivo zabrije«. O n i squatteri koji su sebe proglasili p r a v o ­ vjernim političkim aktivistima i svoju vlast nametali silom (uključujući i premlaćivanje. L o g i č n o je z a p i t a t i se . p r a v o g rata izme­ đu squattera. slika j e d n o g noise b a n d a i prijatelja pretvara s e u sliku n e k e m o ć n e o r g a n i z a c i j e . da m o g u započeti s n o r m a l n i m squatterskim ž i v o t o m u k o j e m s e n e ć e m o r a t i b a š č e s t o sretati s k o m i t e t l i j a m a . . pronalazeći neprijatelje unutar pokreta. 1 9 9 4 . i z k o j e g se vidi k a k o je m a l a g r u p a agresivnih i isključivih squattera željela postati »tvrdom jezgrom«. bilo je jasno da ljudi m o r a j u živjeti u u v j e t i m a k a k v i j e s u . što je Sexi b i l o v a ž n o . postoje m n o g i čisto h e d o ­ nistički ili i n e r t n i l i k o v i . Solidarnost je bila prisutna na d r u k č i j i n a č i n . N o .Sexa j e s m a t r a l a v a ž n i j i m d a m l a d i l j u d i p r i s t i g l i i z Z a g r e b a i d r u g i h m j e s t a n e d o b i j u istu e t i k e t u .k a k v a je h i s t o r i j a s q u a t t e r s k o g p o k r e t a u A m s t e r d a m u . bez o b z i r a što s e » p o l i t i č k o k r i l o « n i j e v r a ­ tilo na s c e n u u s v o m o b l i k u iz 1 9 8 6 7 8 7 . je li takvih etiketiranja i o r g a n i z i r a n i h a n a t e m i ­ z i r a n j a ( d o slike n a p o s t e r u ! ) b i l o i r a n i j e . Ta se g r u p a s u k o b l j a v a l a s ostalim amsterd a m s k i m squatterima. »slučaj Sexa« u k a ­ zuje na nastavak jedne politike koja sebe i »pokret« o s n a ­ žuje p r o n a l a ž e n j e m n e p r i j a t e l j a . u p o j m o v i m a k o j i s e u p o ­ t r e b l j a v a j u . p o č e l a j e d j e l o v a t i s a m o z v a n a »istražna g r u p a « (investigation g r o u p ) k o j a j e z a svoj z a d a t a k o d r e d i l a p r o n a l a ž e n j e i z d a j n i k a . »Cracking the M o v e m e n t : bez j e z i č n e b a r i j e r e ? U knjizi S q u a t t i n g b e y o n d the M e d i a « na problem »izdajnika«. crncima. bilo kojim marginaliziranim posebnim g r u p a m a okupljanje i raspravljanje o svojim p r o b l e m i m a ) d o š l o je do teških s u k o b a .

U slučaju squatterske scene (njenog d o b r o g dijela) d o š l a je do izražaja činjenica p o s t o j a n j a . K a o što s u G a d a f i ili H o m e i n i u v i j e k bili » g o o d g u y s « u d i j e l u s q u a t t e r s k i h I j e v i č a r s k i h sekti ( z b o g svog antiamerikanizma). tako se na početku rata formirala. s j e d n e strane n e p i s a n i h p r a v i l a k o j a o d r e đ u j u k o j i b a n d o v i . m o d ­ s i m a .« O v a k v o r a z m i š l j a n j e . t a k v o određenje bi bilo politička činjenica. k o j e m j e p r i m a r n a želja b i l a »ne p o l i t i z i r a t i « i n a o s n o v i r e a l n o s t i n o v i h d r ž a v a n a p o d r u č j u bivše Jugoslavije informirati nizozemsku javnost o t o m e iz koje zemlje dolazi zagrebački b a n d . U t a k v o m s l j e p i l u Sexa j e s a m i m s p o m i n j a n j e m Hrvatske bila na terenu politički nekorekt­ n o g a . Pošto n i s m o . Došavši u A m s t e r d a m . n a n a č i n t i p i č a n za d o m i n a n t n u kulturu. s l u č a j Sexa i l u s t r a t i v a n j e z a d i o s q u a t t e r s k e s c e n e i t a d a š n j i stav d i j e l a m a l i h l j e v i c a r s k i h g r u p a b l i s k i h s c e n i . k a o što s u s e r e v o l u c i o n a r i i z M o l l i a o b r a ć a l i n e Sexi. u d o b a rata i priznanja Slo­ v e n i j e . agresiv­ n o s t . Č l a n o v i Sexe r a z m i š l j a l i s u n a s l j e d e ć i n a č i n : »Ako k a ž e m o d a s m o i z J u g o s l a v i j e . b i l i z a u v i j e k o s t a v l j e n i s p o n t a n o s t i ili samorazumljivosti. to je s a m o realno. A k o k a ž e m o da s m o iz Hrvatske to ne znači da mi nužno p o d r ž a v a m o T u đ m a n a . seksiste. Sexa je s a m o j e d n o m p r o b l e m u posvetila p o s e b n u pažnju i zajedničku raspravu. U vezi s e k s p l i c i t n o p o l i t i č k i m d i j e ­ l o m » p o l i t i č k e k o r e k t n o s t i « . des­ n i č a r s k i m s t a v o m . » z a p a d n o g « Ijevičarstva. s e c e s i o n i s t a . izazvalo je p o t p u n o suprotne reakcije na squatterskoj sceni. o d p r v o g u s e l j e n j a d o p r o b l e m a k a o što j e d e l o ž a ­ c i j a ili p a k l e g a l i z a c i j a . uz neke naslijeđene Ijevičarske d o g m e i o p ć u razmaženost z a p a d - 426 427 . p r i m i t i v n o g . g e o g r a f s k o m o d r e d n i c o m . p o j m o m koji n e remeti p o z n a t i r e f e r e n t n i o k v i r . k a o takve. u d o b a s v o j e d j e l a t n o s t i u Z a g r e b u . na dijelu scene. nije n i k a d problematizirala aspekte svog djelo­ v a n j a n a n a č i n k a k o t o r a d e » p o l i t i č k i svjesni« s q u a t t e r i Z a p a d a . morbidnost. Tu se m o n o l o g Mollia razotkrio p o p u t d o m i n a n t n e k u l t u r e k o j a s e o b r a ć a sebi s a m o j p r o z i v a j u ć i h u l i g a n e . e k s t r e m i z a m ili b i l o k o j i i z a m . za sektaštvo. Z b o g spe­ cifičnog. d o k s u H r v a t s k u ili S l o v e n i j u . narkomane. To je bilo pitanje kako se predstaviti. smatrali političkim. a s d r u g e s t r a n e p o s t o j i m i ­ n i m u m f o r m a l n e o r g a n i z a c i j e k o j a m o ž e o l a k š a t i (ali p o n e ­ k a d . ne vodeći računa zapravo o punkerima. N a r a v n o . Većina m l a d i h squattera (od m a n j i n e k o j a je u o p ć e »politički aktivna«) ne o b l i k u j u svoju p o z i c i j u s p r a m H r v a t s k e ili S l o v e n i j e p o z n a v a n j e m s i t u a c i j e na terenu. n a s q u a t t e r s k o j s c e n i k a o i n a d r u ­ gim scenama. razumlji­ v o m . fašiste. iako bi ozbiljna analiza pokazala d u b o k u antinacionalističku usmjerenost b a n d a . r e i n t e g r i r a j u ć i s v o j e » t e m e l j n e v r i j e d n o s t i « . O n o što j e o v d j e b i t n o u o č i t i jest p o s t o j a n j e . nastojeći se učvrstiti. što n a p i s a t i n a p l a k a t i m a i p o z i v n i c a m a . kapitaliste. Sexa. o b n o v i t i svoje » t e m e l j n e vri­ j e d n o s t i « n a o s n o v i p r o z i v a n j a i l o v a n a v j e š t i c e . t o o n d a z n a č i d a s m o i z S r b i j e ili C r n e G o r e . r a d i l o se o i m p l i k a c i j a m a s t a v o v a i t v r d n j i k o j i bi i n a č e . nacionaliste itd. g e o g r a f s k o situiranje b a n d a u zemlju iz k o j e dolazi. s l o v e n s k i h i h r v a t s k i h » g e r m a n o f i l a « . t e c h n o f r e a k o v i m a ili b i l o k o j i m d r u g i m o d » f o l k d e vils«. n e g o s v o j o j »partiji«. k a k o v i d i m o . i otežati) squatterima njihov squatterski ž i v o t . k a k v e j a k n e i k a k v i s i m b o l i u l a z e u p o d r u č j e » k o r e k t n o g « ili » n e k o r e k t n o g « . k o j a vrsta p i v a ili h r a n e . d o b a r d i o te scene s m a t r a o je s a m o Jugoslaviju p r i r o d n o m . Hrvatske i B o s n e i H e r c e g o v i n e . to ne znači da treba nastaviti z a č a r a n i k r u g generalizacija i p r o g l a š a ­ vati svaku squattersku težnju za o r g a n i z a c i j o m r u d i m e n t i ­ m a s t a l j i n i z m a ili č a k cijeli p o k r e t o p t u ž i t i . n e g o o d n o s o m p r e m a vlastitim m e d i j i m a i d o ­ m a ć o j politici kojoj se žele r a d i k a l n o suprotstavljati. k a o p o j a m države (zemlje).Benjamin Perasović URBANA PLEMENA slično. u d u h u n o i s e š k v a d r e . squatterska simpatija za srpsku (»jugosla­ vensku«) p o z i c i j u p r o t i v » n a c i s t a « . određenog oblika »političke korektnosti« koja se proteže do nijansiranih obrazaca s v a k o d n e v n o g života. k a o o d r e đ e n j e z e m l j e i z k o j e b a n d d o l a z i .

p i v o i g l a z b a p r e d s t a v l j a j u osnovne koordinate. s t a n ( s q u a t t ) . Č i n j e n i c u o s t a j a n j a n a široj a l t e r n a t i v n o j sceni ograničenim dosegom staljinističkog m o ž e m o objasniti djelovanja koje je p o b j e g l i iz Istočne E u r o p e p r e d d e s n i č a r s k i m i n a c i o n a l i s t i č ­ kim diktaturama. p a j e i n a v i s o k o p o l i t i z i r a n o m dijelu scene taj p o d a t a k s a d a i p a k s m j e ­ šten u g e o g r a f s k a a ne p o l i t i č k a ( a u t o m a t s k i d e s n i č a r s k a ) o d r e đ e n j a . o v a k o j e n a k o n četiri g o d i n e r e z i m i r a o iskustva p r v i h s u s r e t a s d o m a ć o m s c e n o m : »Sad v i d i m k a k o su nas d o m a ć i squatteri doživ­ l j a v a l i .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA n j a k a ( » a m e r i č k o g « t i p a ) koji u u l o z i turista s m a t r a g n j a v a ­ ž o m učiti i m e n a n e k o l i k o n o v i h z e m a l j a n a tlu d o t a d a š n j e »jedne«. susrela se s p r o b l e m o m » p o l i t i č k e k o r e k t nosti«. trebalo je proći o d r e đ e n o v r i j e m e d o k »slučaj Sexa« i d r u g i o b l i c i s u k o b a z b o g »političke korektnosti« (Heineken p i v o . J e d a n od mladih zagrebačkih »noise-brijača«. Sam protok vremena o m o g u ć i o je drukčiju p e r c e p c i j u o n i h k o j i d o l a z e »iz H r v a t s k e « . primjerice. S p e c i f i č n a o t v o r e n o s t z a g r e b a č k e a l t e r n a t i v n e s c e n e s kraja osamdesetih i početka devedesetih. e t i k e t i r a n j a i » u č i n k o v i t o g « a n a t e m i z i r a n j a . punkerskih hard-core noise subkulturnih p o k r e t a i s t i l o v a . d a k l e s a m o b o j k o t a vrijednu razinu M c D o n a l d s a ) nisu utjecali na p e r c e p c i j u z a g r e b a č k e škvadre koja se preselila u A m s t e r d a m . k a o što j e t o b i o s l u č a j 1 9 9 1 . vezano uz s a m o n e k o l i k o squatterskih g r u p a . te p r o m j e ­ n a m a koje su se na s a m o j squatterskoj sceni d o g o d i l e . još p r i j e Sexe. u z a sve p o z n a v a n j e i d i j e l j e n j e p r i n c i ­ pa anarhoidnih. t r a n c e squattova) i priznajući »divlje squattere« r a v n o p r a v nim akterima. Pošto s e m e h a n i ­ zmi političkog izjašnjavanja ne p o k r e ć u t a k o lako u situaciji u k o j o j g o l i život. pristigao u p r v o m v a l u n a s q u a t t e r s k u s c e n u . P a m i s m o z a n j i h svi bili m l a d i k o m u n i s t i k o j i s u 428 42Q . simbolizirana S e x o m i p r i j a t e l j i m a . i pošto je d o b a r dio amsterdamskih squattera b i o sličan u svojim preferencijama glazbe i n a č i n a zabave pristiglim z a g r e b a č k i m p u n k e r i m a . p o ­ d i g n u t o k o d nekih a k t e r a n a s i m b o l i č k u . N a m a je trebalo neko vrijeme dok smo t o skužili«. o m o g u ć u j u ć i niz n o v i h i d e n t i t e t a ( p o p u t g a b b e r s q u a t t o v a .

ili n a p r o s t o i s p r e d n e k o g k i o s k a . I z m e đ u 1 3 i 14 sati. kožice. K a f i ć i . S v r e m e n o m . To je o n a o p a s ­ n a c r t a . U t o m » s u ­ tra« leži r a z l i k a . komentirajući sinoćnji d o g a đ a j k a o i njihova »braća po i m a g e u « k o j a su u t o m m o m e n t u u š k o l i . Krenuo sam u jedan od zagrebačkih perifernih kvart o v a . p a t e k o n d a p u n k e r i . j a k n e i o s t a l o p r e d p o g l e d e r o d i t e l j a ili p r o f e s o r a . 4 3 0 . s k a k a n j e . m u ško-ženska priča. ali t a d a n e i z b j e ž n o f u n k c i o n i r a i u l o g a u č e ­ n i k a . i d e s e k u ć i . ili o s c e n a m a u kojima mladi l j u d i na povratku s koncerta m i j e n j a j u g a r d e r o b u i skriveni od ro­ d i t e l j s k o g p o g l e d a s k i d a j u n a k i t ili n e k e d r u g e » p r o v o c i r a juće« ukrase. koji t a k o đ e r svuda i m a j u svoja m j e ­ sta. r a d n i k a . tek t a d a se živi a u t e n t i č a n i p o t p u n ž i v o t . i k u p i t i j e f t i n o v i n o i k o l u . jer t u u blizini j e n j e g o v o v e l i ­ č a n s t v o k i o s k k o j i r a d i c i j e l u n o ć . gdje n e m a romantičnosti p o b u n e osim u vlastitom otpadništvu i rijetkim t r e n u c i m a . s m a n j e ili više p r o b l e m a . W C . k a o i svih d r u g i h d a n a . po m o g u ć n o s t i ukrasti u s u s j e d n o m d u ć a n u n e š t o (»pa n e b u m v a l j d a k r a l t u u d u ć u d i s m o s v a k i d a n « ? ) . oni koji »stoje i s p r e d d u ć a « p o s t a j u p r i m a r n o b o e m i . M o ž e n e t k o _ j T a r a v n o . č e k a j u ć i d a n a s t a v a z a v r š i . Prije ili k a s n i j e . uz s a m o u n i š t e n j e k a o vidljivi p e č a t priče. S u t r a j e n o v i d a n . na bilo koje mjesto g d j e se n a l a ­ ze s u p l e m e n i c i . p r e z i r n o g l e d a Tekst iz kolumne »Benzin: The Voice of G o n g « u časopisu »Heroina«. darkeri i brojni pripadnici drugih subkulturnih s t i l o v a žive v e ć i n o m u sferi » s l o b o d n o g v r e m e n a « . stari i n o v i freakovi. netko da bi m a l o »stajao« i otišao kući na ručak. u r o d i t e l j s k o m d o m u . m e t a l c i ili n e š t o t r e ć e .p o s a o . b a m b u s . S k u p i t i l o v u . s v o j i m i z g l e d o m j d p k a z i v a t i vlastiti ž i v o t n i / stil i u š k o l i . S g o ­ d i n a m a se p o m i j e š a j u p r i p a d n i c i r a z l i č i t i h s t i l o v a i t a k o u s v a k o m kvartu m o ž e m o naći j e d a n otpadnički front o k u ­ pljen o k o a l k o h o l a . g l a z b a o d ljige d o žestice.r o d i t e l j i .h i p i k a « .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA Giozg' jući š m i n k e r e . poželjan. netko da bi se pridružio b a m b u s u . n a p u ­ štanja »normalnosti« i g r a đ a n s k o g a života. b i o j e r a d n i d a n . p r e p r i č a v a j u ć i p o d v e l i k i m o d m o r o m k a k o s u »izašli n a bis i r a s p a l i l i s t a r e C l a s h i Pistolse« ( p o p u t G B H u K u l u š i ć u ) . žesta. d o ć i će d i o o n i h koji idu u š k o l u . g d j e je prosjek g o d i n a iznad pedeset. O v d j e n e m i s l i m p i s a t i o f e n o m e n u » v i k e n d . m e t a l c i .p r i č e . v e č e r i još uvijek t o p l o . N a ć i ć e s e p o k r a j d u ć a n a . z n o j . N a p r a v i t će b a m b u s i piti. N i c k C a v e . Zamislimo g r u p u . n a p a r ­ kiralište. fajrunt. p o k o j o j h o d a T o m W a i t s ili.z a b a v a . V r i j e m e o d m i č e i kafići se zatvaraju. Ljudi s t o j e u m a n j i m g r u p a m a i p o v r e m e n o odlaze prema kiosku po piće. k a o 431 P o z n a t a j e č i n j e n i c a d a p u n k e r i . redari koji tlače. užicati. pokraj d u ć a n a . š k o l s k e k o l e g e . ljudi o d l a z e k u ć a m a . dotle će za drugi d i o škvadre d a n krenuti nešto drukčije. uobičajen i zadan. s k u p i t ć e z a n o v u t u r u i n a s t a v i t i stajati p o r e d d u ć a n a p o ­ put stalnog hedonističkog upozorenja svim p u t n i c i m a na relaciji š k o l a . p i j a n c i . O n a j d i o škvadre koji je z a p o č e o s b a m b u s o m . n a k o n c e r t . zajedništvo. T a k o đ e r nas ne z a n i m a ni o n a j d i o koji h r a ­ b r o nosi svoje n a u š n i c e . s i n a ili kćeri' i s l i č n o . o l j u d i m a k o j i s u »iskočili« i z d r u š t v a i n a č i n a ž i v o t a k a k a v s e o b i č n o o d strane većine prikazuje kao n o r m a l a n .p u n k e r a « ili » v i k e n d . kojf p o n e k a d s a m o s l e n g . n a d r u g i n a č i n . Tok k a d a se d o đ e u k l u b . na koncertu: Pivo. i koja govori jezikom subverzije i destrukcije. n a r u k v i c e . ljenčarenja i n o ć n o g b d j e n j a . O s t a j u škvadre k o j e n e m a r e z a k a f i ć e . m a l o p o l i t i k e ili s o c i j a l e . k l u p k o t i j e l a . D o k ć e d i o k r e n u t i u š k o l u . u o b i ­ č a j e n e g r u p i c e . recimo punkera. prepoznatljivi i m a g e . u r b a n i štih i r o c k r a z l i k u j u o d » k l a ­ sičnih« a l k o h o l i č a r a . O v d j e s e r a d i o o n o m d i j e l u s c e n e k o j i j e p o t p u n o »na r u b u « . o t k a č e n j a c i . na p o s l u .

o d m a h su p o t e k l a tri p o t o k a i u p o d n o ž j u se n a p r a v i l o j e z e r o . Slijedi o d g o v o r : » N e p a l je super č o v j e č e . K o j e j e o v o j u t r o p o r e d u ? Sto p r i č a j u p o ­ g l e d i k a d s e s r e t n u . pa to ni normalno. j e b e m t i m a t e r . ševi j e d n o m t j e d n o i ž i v o t u p o k r a j g i o z g a . p r v u n o ć u z a t v o r u skužil s a m da se n e m r e m ni okrenut. boemštini. u z g r a d i . S t a v e t e u l a n c e . a k a m o l i u N e p a l ) . i a k o s a m t a m bil u z a t v o r u . identitetu rockera i identitetu p i j a n c a . r a s p a l i š ga š a k o m u glavu. ima neki kurac od šljake. p u n k e r i . K a d je izvukel trozubac iz stijene. « Otišao sam do kioska po pivo. u j u t r o d o k prvi i d e n a p o s a o a d r u g i m o l e ć i v o žica z a s e n d v i č n a k o n n o ć i u k o j o j j e ž e đ u v i j e k ispred gladi? O d l a z i m razmišljajući o rock-kulturi. ja ti o v o ne k u ž i m . j e b e m t i m a ­ ter. k l i n c i . a to m j e s t o ti je s a d t u r b o svetište«. Popizdil je kaj n e m a n i g d e v o d e i zabil je troz u b a c u b r d o . u r e d n o g i v e ć i n s k o g ž i v o t a svih o n i h t i s u ć a l j u d i k o j i s p a v a j u o k o nas u velikim b e t o n s k i m z g r a d a m a . je li to život? Ma k u r a c . D o b i š o d m a tri vrste b u h a . I o n d a s k u ž i š . tam živi.pa d a j mi ti sad reci. m i r ­ n o g . č o v j e č e . T o t a l n i b e d . ševi se j e d n o m t j e d n o a to i nije neka ševa . č o v j e č e . isti j e tip o p e t i m a o m a l i m o n o l o g . »Ja n i s a m o d a v d e j e b e m t i . d a v n o . ko sardine s m o bili nasla­ g a n i . j e b e m t i . n i s a m j a o d a v d e . Tu se Siva n a p i o v o d e i o t i š o . » J e b a l t i pasmater čovječe. bil j e B o g č o v j e ­ č e . P i j a n s k i r a z g o v o r i . viš. čovječe!« Tu se već i š k v a d r a zainteresirala i n e t k o je pitao o N e p a l u o p ć e n i t o (jer u k v a r t o v i m a i m a l j u d i k o j i s e niti d o g r a d a n e m i č u . O re­ l a t i v n o s t i n o r m a l n o g . D a . A b e d je b i l . S a d a ih ujedinjuje g i o z g i n o ć n i ž i v o t u k v a r t u . čovječejebemti. n a I s t o k u j e p o s t a j a l o svjetlije. a v o l i l je j a k o pit i d u v a t pa mu se o s u š i l a u s t a i bil je jako ž e d a n . E. i kad sam se vratio. j a s a m t i lik i z t i h b a j k i . i p r v o g f r a j e r a do s e b e . k i o s k j e još r a d i o . Z n a š l i tko j e b i o Siva? Kužiš. N o ć j e o d m i c a l a . hipici i navijači. I m a m frenda. O t o m e što ć u reći k a d a m e n a p o s a o o d l a ­ zeći s u s j e d i b u d u p i t a l i » k u d a t a k o r a n o . n i k a m ne i d e . j e b e m t i . r i z n i c a l i k o v a . a l i o p e t bi išo. što s m o v r i j e d n i danas?« 432 433 .p u f . Ići ć u o p e t u N e p a l .Benjamin Perasović URBANA PLEMENA p r e m a n e k o m s v j e t i o n i k u k o j i svijetli u m r a k u f i n o g . Prolazi i p o l i c i j a . Jesi li č u o za G r i m a n d e r s e n o v e bajke? M o r a l si čut za G r i m a n d e r s e n o v e b a j k e . č o v j e č e . j a n i s a m o d a v d e . o n o . N e m a š o p ć e v o d e a k s e n e d i g n e š u četiri i č e k a š r e d do šest. h e d o n i ­ z m u . V i d i o s a m l j u d e koji su bili (ili su to još uvijek?) m e t a l c i . s a m o što j e p o n e t k o (isto k a o prije m j e s e c d a n a k a d a j e Pošip p o s t a o Božib) i z g o v a r a o » g i o z g « . Prilazi m i j e d a n . a l i i m a š o s i g u r a n u v o d u j e d n o m d n e v n o i n e m a š b u h a . O ž e n i l se. O S h i v i . o n e k a j s k a č u s u još n a j b o l j e . Z a t v o r u N e p a l u . rukneš ga i o n d a te o d v e d u u s a m i c u n a tri t j e d n a . d o m a č m r l j i . J a n i s a m o d a v d e . n a v i k l a n a s t o t i n a m a p u t a već l e g i t i m i r a n e f a c e . Kužiš.