1

CD SKRIPTA KEMIJE SA TESTOVIMA I RJEŠENJIMA OPĆA I ANORGANSKA KEMIJA

Usora; rujna 2005

Autor: prof. Tvrtko Malić

2

SADRŽAJ Uvod……………………………………………….str. 4 I A 1 Zakoni kemijskog spajanja……………………. I A 2 Relativna atomska masa………………………. I A 3 Unificirana atomska jedinica mase …………… I A 4 Relativna molekulska masa…………………… I A 5 Molarna masa………………………………… I A 6 Plinski zakoni u kemiji………………………. I A 7 Stehiometrijska izračunavanja………………. I A 8 Građa atoma I A 9 Atomsko jezgro…………………………………. I A 10 Izotopi………………………………………….. I A 11 Elektronski omotač……………………………. I A 12 Kvantna teorija………………………………… I A 13 Valno-mehanički model atoma……………….. I A 14 Elektronska konfiguracija…………………….. I A 15 Klasifikacija, periodičnost Periodnog sustava…. I A 16 Periodni sustav elemenata…………………….. I A 17 Imena kemijskih elemenata…………………… I A 18 Kemijska veza…………………………………. ! A 19 Ionska veza……………………………………. I A 20 Kovalentna veza……………………………… I A 21 Metalna veza………………………………… I A 22 Testovi I A od 1-10………………………….. I A 23 Odgovori I rješenja testova I A……………… I B 1 Disperzni sustavi……………………………… I B 2 Tyndalov fenomen……………………………. I B 3 Osmoza……………………………………….. I B 4 Dijaliza………………………………………… I B 5 Koloidi…………………………………………. I B 6 Emulzija………………………………………. I B 7 Vrelište I ledište otopina………………………. I B 8 Kemijska reakcija………………………………

3

I B 9 Taloženje………………………………………. I B 10 pH vrijednost, kiseline, lužine, soli…………… I B 11 Neutralizacija…………………………………. I B 12 Indikatori……………………………………… I B 13 Redoks reakcije………………………………. I B 14 Oksidacijski broj……………………………… I B 15 Jednadžba oksidacije I redukcije……………… I B 16 Egotermna I endotermna kemijska promjena…. I B 17 Testovi I B od 1-10…………………………… I B 18 Odgovori I rješenja I B Testova……………….. I C 1 Metali općenito………………………………….. I C 2 I skupina PSE…………………………………… I C 3 II skupina PSE………………………………….. I C 4 Radioaktivnost………………………………….. I C 5 III, IV, V, VI, VII, skupina PSE………………… I C 6 VIII skupina PSE………………………………… I C 9 IX, X , XI skupina PSE………………………….. I C 10 XII, XIII skupina PSE………………………….. I C 11 Testovi I C od 1-10……………………………. I C 12 Odgovori I rješenja I C testova………………… I D 1 Nemetali općenito……………………………….. I D 2 Nemetali XIV skupine PSE ugljik I silicij………. I D 3 Nemetali XV skupine PSE (dušik I fosfor)……… I D 4 Nemetal XVI skupine PSE (kisik)…………….. I D 5 Nemetal XV skupine PSE (sumpor)……………. I D 6 Vodik…………………………………………… I D 7 Voda…………………………………………….. I D 8 Nemetal XVII skupine PSE (klor)……………… I D 9 Elementi XVIII skupine PSE…………………… I D 10 Testovi i D od 1-10…………………………… I D 11 Rješenja i odgovori I D testova…………………. I E 1 Integralni test (I A, I B, I C, I D)…………………. I E 2 Odgovori i rješenja integralnog testa…………….

4

UVOD Na početku nekoliko naputaka za korištenje ove skripte. Skripta je sročena po Programu za I razred gimnazije, a koriŠteni su najbolji udžbenici kemije. Svo gradivo iz kemije za I razred gimnazije, podijeljeno je u četri parcijalna odjela. Poslije svakog parcijalnog dijela, slijedi kontrolni test sa rješenjima. Metoda učenja kemije na ovaj način je: pozorno pročitati pojedinu lekciju, tako čitav parcijalni dio. Poslije čitanja (nekoliko puta) isprintati testove iz pročitanog dijela. Testirati, izvršiti bodovanje, a analizirati greške. Poslije nekoliko dana ponoviti testiranje, a ako još nije zadovoljavajući rezultat ponoviti testiranje još nekoliko puta. Sami će te o uočiti vidan napredak iz gradiva kemije. Ovim načinom učenja uz udžbenike i druga nastavna sredstva postignut će te zavidan rezultat u primanju znanja iz kemije. Uz ovakav način učenja, slijedi i skripta iz eksperimentalnog dijela kemije kao prirodne znanosti. Skriptu započinjemo pitanjem? Što je to kemija? Kemija je znanost, koja se bavi proučavanjem tvari i promjenama tvari, ona je i dio familije prirodne znanosti. Ali kemija je i eksperimentalna znanost, koja se zasniva na spoznaji koja dolazi na osnovi eksperimentalnog istraživanja, opažanjem i mjerenjem promjena tvari ili sustava. Kemija je obilježila svojim otkrićima, zakonima i primjenom u industrijsko-tehnološkim procesima, povijest ljudskog roda. Riječ kemija potiče od arapske riječi" hem" što znači Egipat. Goethe je napisao: “povijest neke znanosti je ta znanost sama”. Zato ćemo dati kratku tablicu kronološkog razvoja kemije:

5

- 3000 godina prije Krista-egipatsko doba: Obilježava se poznavanjem boja (olovno bjelilo, bakarno zelenilo), dobivanje nekih metala, dobivanje vina, dobivanje piva, proizvodnju stakla, upotrebu organskih konzervansa , - 1000 – 1100 godina prije Krista – Feničko razdoblje: Obilježava se poznavanje dobivanjem bakra (Cu), željeza (Fe), Kositra (Sn), bronce. - 700 – 400 godina prije Krista – antička Grčka: Tales iz Mileta (voda je početak početka), Empedokles I AriStotel (vatra, voda, zrak i zemlja) su četri osnovna načela, DeMokrit (athomos kao nedjeljiva najsitnija čestica). - 500 godina poslije Krista – rimsko doba: Krasi početak eksperimentalnog istraživanja, dobivaju se vrlo čisti metali i dobivaju se mnoge slitine (legure), poznaju gips, vapno, kožu, škrob, sodu, destilaciju i sublimaciju. U daljnjem razvoju kemije često ćemo se vratiti i koristini načela iz antike. - 12. – 17. Stoljeće – doba alkemije: Započinje sa Libaviusom. To je doba u kojem se pokušava dobiti zlato (Au) iz neplemenitih metala. Ovaj utopistički pokušaj je propao, ali alkemičari (ljekarnici,liječnici, trgovci) su u traženju dobijanja zlata otkrili mnoge spojeve i kemijske elemente, počeli upotrebljavati kemijski pribor, a kemiju kao eksperimentalnu znanost uvode u familiju prirodnih znanosti. Alkemijsko doba krasi i remek djela u umjetnosti (slikarstvu, kiparstvu, muzici).Alkemičari utiru put za dolazak moderne kemije.

6

- 17. – 21. Stoljeće – moderna kemija: Cavendish (vodik – H, argon-Ar), Scheele (kisik-O,amonijak, glicerin), Lavoisier (zakon o održanju mase), Proust, Gay-Lussac, Dalton (zakoni u kemiji), Davy (kalij-K,natrij-Na,kalcijCa, srooncij-Sr, barij-Ba), Avogadro (plinski zakoni), Berzelius (uveo kemijsko pismo), Faraday (elektroliza), Solvay (dobivanje sode), Newlands (teorija oktava), Mendjeljejev (pe riodni sustav elemenata), Ramsay (argon-Ar, helij-He, neonNe, kripton-Cr), supružnici Curie, Maria I Piere (radioaktivnost radij-Ra, polonij-Po), Nobel (dinamit), Rutherford (radon-Rn), Soddy (pojava izotopije), Einstein (teorija relativnosti ), Haber i Bosch (sinteza amonijaka), Sorensen (teorija kise losti – pH) Bohr (model atoma), Pauli (princip elektronske raspodjele u omotaču), Bronstedt (teorija kiselina i baza), Luis ( teorija kemijske veze), Lawrence (ciklotron), Chadwick (neutron), Farmy /transurani), Perey (francij-Fr), Wiberg (hidridi) Seaborg, James, Ghiorso, Thomson, Street, Serge, ChambeRlain, Fiscer, Sikkerland I dr. Tako kemija sa fizikom i matematikom utire stazu prirodnih znanosti. U srednjovjekovnoj Bosni nije bilo alkemičara, jer je bilo više zlatonosnih potoka i rijeka. U Hrvatskoj zabilježeni alkemičari u Varaždinu i Zagrebu. U Zagrebu je najstariji prirodnomatematski fakultet u ovom dijelu Europe. Bosna i Hercegovina i Hrvatska su dali i dva nobelovca za kemiju (Prelog i Ružička). Ovo su samo kratki fragmenti iz bogate povijesti kemije, povijesti, koja je obilježila razvoj civilizacije.

7

I A 1 ZAKONI KEMIJSKOG SPAJANJA Svojim udžbenikom A.Lavoisier (francuski kemičar) započeo je suvremenu kemiju sa četri osnovna zakona u kemiji: 1.Zakon o održanju mase – A.Lavoisier 1784.g.: Ukupna masa svih tvari, koje sudjeluju u kemijskoj reakciji, ne mijenja se tijekom kemijske reakcije. 2. Zakon stalnih omjera masa – J.Proust 1799.g.: Kemijski elementi se međusobno spajaju u stalnim masenim odnosima, tako da je sastav svakog spoja stalan. 3. Zakon umnoženih omjera masa – J.Dalton 18o3.g.: Ako dva kemijska elementa čine međusobno više spojeva, onda se mase jednog kemijskog elementa, koje se spajaju s određenom masom drugog kemijskog elementa, odnose kao mali cijeli brojevi. 4. Zakon stalnih volumnih omjera – Gay-Lussac 18o9.g.: Pri istoj temperaturi i tlaku, volumeni plinova koji međusobno reagiraju ili nastaju, odnose se kao mali cijeli brojevi. Uz ova četri temeljna zakona u kemiji možemo dodati i peti: - Avogadrov zakon 1811.g.: Jednaki volumeni različitih plinova, pri istoj temperaturi i tlaku, sadrže jednak broj čestica.

8 I A 2 RELATIVNA ATOMSKA MASA To je broj (Ar) koji govori koliko puta je prosječna masa atoma nekog kemijskog elementa, veća od atomske jedinice mase. Primjer: Uz kemijski simbol helija, upisani su brojevi . 4.003 He
2

Broj 2 je atomski broj, a 4,oo3 je relativna atomska masa (Ar).

I A 3 UNIFICIRANA ATOMSKA JEDINICA MASE To je 1/12 mase atoma izotopa
12

C i iznosi:

U = 1,66 x 10-27 kg Tako je relativna atomska masa (Ar) definirana: Ar + m/u Gdje je m = masa kemijskog elementa U = atomska jedinica mase.

I A 4 RELATIVNA MOLEKULSKA MASA

Ona se dobije zbrajanjem atomskih masa atoma kemijskih elemenata. Primjer: izračunati relativnu molekulsku masu sumporne kiseline (H2SO4)? Zbrojit će mo atomske mase svih atoma i to: 2 x Ar(H) = 2.09 I A 5 MOLARNA MASA .9 To je broj (Mr) koji govori koliko je puta masa molekule nekog spoja veća od atomske jedinice mase. koji čine molekulu tog spoja.00 ¨¨¨¨98.02 1 x Ar(S) = 32.07 4 x Ar(O)= 64.

koja sadrži isto toliko jedinki.85.e) Avogadrova constanta je broj 6.10 Molarna masa ima oznaku (n). pa je molarna masa željeza . Tako možemo napisati: Mr = M = m / n Gdje je : Mr – relativna molekulska masa M – molarna masa m— masa tvari n – količina tvari Mol je jedinica za količinu tvari (molekula.022 x 1023mol-1 Avogadrov broj je 6.022 x 1023 jedinki(molekula. Slijedi izradba Avogadrove constante na osnovi dosadašnjih saznanja: L = N = AVOGADROVA CONSTANTA = > => broj molekula / količina tvari = N/n = 6.0012 kg izotopa 12C ima 6.atoma. a to je ona količina tvari definirane kemijske formule.0012 kg izotopa 12C.022 x 1023 mol-1 čija je jedinica mol-1. Primjer: Koliko treba odvagati željeza (Fe) za 1 mol željeza? Izrada: Ar(Fe) = 55.iona. Mjerenja pokazuju da u 0. koliko ima atoma u točno 0.022 x 1023 atoma ugljika ( C ). iona. atoma. elektrona).

. Ako odvažemo 55.11 M(Fe) = 55. nego on ovisi o volumenu posude.85 g željeza odvagali smo 1 mol željeza (Fe). I A 6 PLINSKI ZAKONI U KEMIJI Plinovi nemaju volumen.85 g mol.

elektrona).12 R. Koliki bi volumen zauzela ta količina smjese propanButan pri tlaku od 1 x 105 Pa ? Izrada: PV = p 1 V1 pa je: pV / p 1 = 1 x 107 x 15 / 1 x 1o5 =>  1500 dm3. .iona. obrnuto je proporcionalan tlaku: PV = const.: volumen plina pri stalnoj temperaturi.g.Mariotte (fra). neovisno pronašli zakonitost 1677.atoma. Avogadrov zakon: Plinovi istog volumena pri istoj temperaturi i istom tlaku sadrže jednak broj čestica (molekula.Boyle (engl.) I E. Ili pV = p1V1 p = tlak plina V = volumen plina P1 = pri promjeni tlaka V1 = promjena volumena Primjer: Volumen plina propan-butan u čeličnoj boci pod tlak Tlakom od 1 x 107 Pa I volumena boce od 15 dm3.

koja iznosi: 8.) 1794.84 x 1o29 molekula plina I A 7 STEHIOMETRIJSKA IZRAČUNAVANJA J.06 x 10 nastavljamo: N = nNa = 3.13 Tako 6. po grčkoj riječi stojhejon – prvi pokušaj.022 x 1023 = 1. dao ime stehiometrija.314 x 293 => 5 => 3.15 Gdje je: m – masa plina M – molarna masa plina R – opća plinska konstanta T – apsolutna temperatura Primjer: Koliko molekula plina propana ima u boci od 103 sa Temperaturom od 1000 C i pod tlakom od 10 7Pa? 7 PV = nRT odakle je n = pV/RT = 10 x 10 / 8.g.06 x 105 x 6.Rihter (njem.4 / 273.022 x 1023 jedinki pri normalnim uvjetima sadrži 1 mol plina. Jedna od najvažnijih zakonitosti u kemiji je opća plinska jednadžba.314 JK-1 mol-1 Tako je: R = pV/T = 101325 x 22. Stehiometrija je . koja glasi: PV = nRT Gdje je R = opća plinska konstanta.B. osnovna čestica.4 dm3. koji ima volumen od 22.

14 po Rihteru kemijsko računanje. . Proučavajući električno pražnjenje u razrjeđenim plinovima. koji pronalazi kemijske formule i opisuje kemijske reakcije jednadžbama. (athomos-grč.stoljeća smatralo se da je atom nedjeljiva najsitnija čestica kemijskog elementa. za onaj dio kemije. I A 8 GRAĐA ATOMA Sve do početka 19. nedjeljiv).

dao je 1911. koji se sastoji od pozitivno naelektriziranog jezgra i elektrona koji kruže oko njega. Sastoji se od pozitivno naelektriziranih čestica protona sa pozitivnim nabojem od 1. Model atoma.6 x 10-19C (kulona .g. I A 9 ATOMSKO JEZGRO U atomskom jezgru skoncentrirana je gotovo sva masa atoma.15 postavlja se osnova za novu teoriju o atomu kao sitnoj djeljivoj čestici. dok je Niels Bohr dao model atoma vodika. Rutherford. .coulomba).

Broj protona u jezgri. koji su pronađeni u prirodi. Jedna od tih čestica je i pozitron. Izotopi nemaju . I A 10 IZOTOPI Ono što daje karakter atomskoj vrsti. a to iznosi: 1. koja odgovara elektronu. Preko rednog broja 92 kemijski elementi su umjetno dobijeni. Tako redom sve do rednog broja 92 – urana (U).16 Proton je subatomska čestica. ali ima masu jednaku masi protona. koji su pronađeni 1932. U jezgru se nalazi i neutron. koji nema električni naboj.67 x 10-27kg Postojanje neutrona dokazao je Chadwick 1932. koji se međusobno razlikuju u atomskim masama. Izotopi su atomi elementa određenog rednog (atomskog) broja. čestica. već naelektriziranost jezgra.g. Pored protona i neutrona u jezgri ima još desetak subatomskih čestica. Radijus jezgre je oko 10000 puta manji.g. naziva se rednim brojem. To nam potvrđuju izotopi. Tako atom željeza (Fe) ima u jezgri 26 protona. pa će i njegov redni broj biti 26Fe. čija je masa gotovo jednaka atomskoj jedinici mase. ali sa pozitivnim nabojem. nije atomska masa. od radijusa atoma.

imaju složeniju strukturu.deuterij (p+n)+ + e. Ukoliko su ljuske dalje od jezgre atoma.L. koji se zovu izobari (isos na grč-isti a baristežak) Vodik (hidrogen) ima tri izotopa: .tricij (p+2n)+ + e.normalni vodik ima p+ + e .na istom mjestu)..Q).98 % . Do danas je poznato 1200 izotopa za 114 različitih kemijskih elemenata.N.= H = 99.O.17 zasebno mjesto u Periodnom sustavu elemenata (PSE). već su raspoređeni po ljuskama (K.M. već se svi izotopi jedne vrste atoma stavljaju na jedno mjesto. Pojedini izotopi različitih kemijskih elemenata. imaju jednake masene brojeve. Otuda je dobilo i ime (isotop na grč.02 % .P.= T = 7 x 10-7 % I A 11 ELEKTRONSKI OMOTAČ Elektroni su oko jezgra raspoređeni tako da svi atomi neke atomske vrste nisu podjednako udaljeni od jezgre atoma.= D = 0. tako K ljuska .

zašto atom apsorbira ili emitira.18 ima 1 podljusku. Međutim otvaraju se novi pogledi za rješenje ovog problema.šesta ljuska (P) ima 2 x 62 .treća ljuska (M) ima 2 x 32 . samo određenu frekvenciju. Teorija iz 19.sedma ljuska (Q) ima 2 x 72 = = = = = = = 2 elektrona 8 elektrona 18 elektrona 32 elektrona 50 elektrona 72 elektrona 98 elektrona I A 12 KVANTNA TEORIJA Od kada je Rutherford predložio svoj model atoma. Svaka ljuska može primiti samo određen broj elektrona: .prva ljuska (K) ima 2 x 12 . koji se kreću oko jezgra. postavljeno je mnogo pitanja: zašto. L ljuska dvije podljuske . poput planeta oko Sunca ne "padnu" u jezgru.četvrta ljuska (N) ima 2 x 42 .stoljeća nije mogla odgovoriti na ovo pitanje. elektroni.peta ljuska (O) ima 2 x 52 .druga ljuska (L) ima 2 x 22 . Max-Planc postavio hipotezu o kvantima svjetlosti: energija se .

on može apsorbirati samo određene kvante energije. Tako nam sam atom šalje poruke o energiji aktivacije ( Ea) stacionarnog stanja.V – frekvencija svjetlosti (s ) 7 -1 .h – Plancova konstanta -1 .g.62 x 10-34 J s Tako Niels Bohr 1913. Kad atom apsorbira energiju. samo u paketima najmanje količine energije : E = hV Gdje je V frekvencija svjetlosti koju je postavio Einstein a h je Plancova konstanta koja iznosi 6. objašnjava spektar atoma vodika.007 x 10 m U ovoj jednadžbi n (glavni kvantni broj) u najnižem stacionarnom stanju odgovara n = 1. . pa se elektron vra ća na jedan od nižih nivoa I pritom emitira kvant svjetlosti. čija je energija jednaka razlici stacionarnog stanja.19 može emitirati ili apsorbirati. Niels Bohr (danski fizičar I kemičar. Delta E = hV = h c Rh(1 /n2 gornji .c brzina svjetlosti = 2. koji odgovaraju razlici energije stacionarnog stanja n = 2 ili n =3 Atom je tada pobuđen I to stanje traje kratko. to je prvi uočio I dao zakon frekvencije: .998 x 10 m s.1 / n2 donji) Gdje je: 8 -1 . Stacionarno stanje je strogo određeno energetsko stanje.Rh – Ridbergova konstanta = 1.

niti je mogla da objasni zašto elektroni ne emitiraju energiju. . kao i nova otkrića.20 Delta E = hV I A 13 VALNO – MEHANIČKI MODEL ATOMA Na žalost Bohrova teorija objasnila je uspješno samo model atoma vodika (hidrogena). Ovi nedostatci. a nije mogla da objasni prirodu kemijske veze.) je 1923. iznio hipotezu: da bi se elektroni morali ponašati i kao val i kao korpuskula (čestica). Luis de Broglie (fra. za vrijeme dok se kreću oko jezgre. doveli su do postavljanja novog valno-mehaničkog modela atoma.g. ili nedorečenost kvantne teorije.

Heisenberg je dao postavku: foton koji bi imao mali impuls i ne bi mijenjao impuls elektrona.Schrodinger je riješio ovako: ako je elektron val. a ne rezultat nemogućnosti mjerenja ili nesavršenosti instrumenatata. čuvenu jednadžbu. koji je univerzalni princip.g. W. da bi smo bili potpuno nesigurni iu položaj elektrona. imao bi tako veliku valnu duljinu. Zato je 1932. . tako da je on neposredna posljedica dvojne prirode materije. on je pretpostavio: upravo zbog dvojne prirode elektrona (i val i korpuskula) NIJE MOGUĆE istovremeno odrediti njegovu brzinu. onda i za njegovo kretanje važi ista valna jednadžba. u suprotnom došlo bi do interakcije vala i nestanka impulsa elektrona. Tako je postavio 1926. 1925.Heinseberg (njem. Heisenberg dobio Nobelovu nagradu. Na osnovi Komptonovog efekta. Univerzalnost ovog principa treba shvatiti.) dao je doprinos.g. Austrijski fizičar E. odnosno impuls (mV) i položaj u prostoru.21 Lambda = h / mV Gdje je h – Plancova const.g. a lambda –dužina vala elektrona Valna duljina elektrona mora biti jednaka obujmu kružne putanje. To je “princip neodređenosti”.

(austr. d-podljuska od 5 d orbitala.g. . koji imaju suprotan spin. f-podljuska od 7 f orbitala. po ljuskama. Svaka orbitala može primiti samo 2 elektrona.). Spin je svojstvo elektrona u svezi s njegovim ponašanjem u magnetnom polju. p-podljuska od 3 p orbitale. Svaka podljuska (s-podljuska) sastoji se samo od 1 s orbitale.22 I A 14 ELEKTRONSKA KONFIGURACIJA To je raspodjela elektrona u nekom atomu. To je Paulijev princip donešen 1925. podljuskama i orbitalama.

23 Elektroni se u magnetnom polju ponašaju. Ta dva stanja međusobno se razlikuju po energiji. “Hundovo pravilo” .d. kao mali magnetići. Elektroni se u p.f orbitalama razmještaju tako da broj nesparenih elektrona s paralelnim spinom bude maksimalan. oni se mogu orjentirati u smjeru magnetskog polja ili u smjeru suprotno od smjera magnetskog polja. broj elektrona u podljuski redni broj ljuske 1 s 1 označava podljusku Vidi raspored elektrona kod prvih 17 kemijskih elemenata. To je tzv. Elektroni suprotna spina označavaju se sa strelicama (gore dolje).

24 .

druga ljuska ima dvije podljuske 2 s I 2 p itd. poput kretanja . Ona više ne može primiti elektrone. ali suprotna spina. Ustvari Periodni sustav elemenata je odraz konfiguracije atoma. zamišljao da se elektroni kreću oko jezgre atoma po kružnim putanjama. Elektronske konfiguracije odgovorne su za kemijsku sličnost kemijskih elemenata. Konfiguracija u kojoj su sve orbitale jedne ljuske popunjene kao u neona (Ne) zovu se “konfiguracija zatvorene ljuske”. Prva ljuska ima samo jednu s podljusku.25 Elektroni su predstavljeni strelicama. Strelice suprotna smjera označavaju elektrone suprotna spina. koji pripadaju istoj skupini Periodnog sustava elemenata. Bohr je u svom modelu atoma vodika. Orbitala može primiti samo 2 elektrona.

data postavka: poslije svakog sedmog kemijskog elementa dolazi osmi sa sličnim osobinama: .26 planeta oko Sunca. . Sr. J) ili (Ca. kreću oko jezgre.Praut uzima kao etalon najlakši kemijski element – vodik. obrazovao grupe po 3 kemijska elementa sa sličnim kemijskim osobinama (Cl. da se ne može reći gdje se neki elektron nalazi u određenom trenutku.g. a prikazuje se oblakom točkica različite gustoće – koji nazivamo “elektronskim oblakom” I A 15 KLASIFIKACIJA PSE Klasifikacija kemijskih elemenata započinje sa više različitih pristupa početkom 19. . Stoljeća. Ta se vjerojatnost mijenja s udaljenošću elektrona od jezgre. Br. ali je priroda tog kretanja takva. Elektroni se u elektronskom omotaču atoma. --Prautova hipoteza W.g. već se govori samo o vjerojatnosti da se elektron nađe u nekoj poziciji. Ba).Newlandsova teorija oktava 1864.Dobereinerova teorija trijada 1829.

K). Medjeljejeva tablica: . On je do tada poznate kemijske elemente poredao po rastućim atomskim masama. vidimo da Mn I Fe Nemaju nikakve srodnosti sa drugim elementima u grupi.I. stavljajući elemente sličnih osobina jedne ispod drugih.Medjeljejev (ruski kemičar) iznio je tablicu koja sadržava horizontalne nizove – periode i vertikalne stupce – skupine.Na.g. D. I A 16 PERIODNI SUSTAV ELEMENATA 1869. Medjeljejev zakon glasi: Osobine kemijskih elemenata su funkcije njegovog mjesta u tablici Periodnog sustava elemenata.27 H Li F Na Cl K Be B C N O Mg Al Si P S Ca Sr Ti Mn Fe Pored očigledne srodnosti (Li.

.. brom (Br).Er La Ta W . Oznake pojedinih skupina u suvremenom Periodnom sustavu date su prema IUPAC-u (union piure and applied chemistry) – unija za čistu i primjenjenu kemiju.. arsen (As antimon (Sb). jod (J). sroncij (Sr). radij (Ra). njih 7 sadrže različit broj kemijskih elemenata.: berilij (Be).- . natrij (Na)..Ru Rh Pd Ag Cd In Sn Sb Te J Cs Ba Di Ce . selen (Se).XVI skupina. rubidij (Rb)ezij (Cs). sa svim metalima čine soli..III do XIII skupine. .XV skupina. fosfor (P). ..XVIII skupina inertnih plinova ili plemenitih plinova: helij (He neon (Ne)...XIV skupina ili ugljikova skupina.: .- Kako je predskazao prazna mjesta u periodnom sustavu su popounjena i njegov sustav postaje općepriznat. ksenon (Xe).Os Ir Pt Au Hg Tl Pb Bi . astat (At).II skupina – zemnoalkalijski metali.I skupina – alkalijski metali litij (Li). dušikova skupina: dušik (N). dobili ime po lužinama . . klor(Cl). olovo (Pb). polonij (Po). . prijelazni elementi. . kripton (Kr). kositar (Sn). silicij (Si). . barij (Ba). sumpor (S). Ugljik (C). francij (Fr). telur (Te).ili kisikova skupina:kisik (O). .28 Li Be B C N O F K Ca Na Mg Al Si P S C l Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn . bizmut (Bi).. radon (Rn). magnezij (Mg).As Se Br Rb Sr Yt Zr Nb Mo . argon (Ar).XVII halogena skupina: flour (F). kalij (K). kalcij (Ca). germanij (Ge).Th U . Periode..

polonij (Po).29 Kemijske elemente unutar Periodnog sustava elemenata dijelimo na: . Od njega potiče kemijski pribor (filter papir. I A 17 IMENA KEMIJSKIH ELEMENATA 1813. . astat (At). laboratorijska čaša. antimon (Sb). . telur (Te). Berzelius je “alkemijsku kuhinju”.g. laboratorijska lampa idr.metale (lijeva strana PSE).nemetale (desna strana PSE) . Berzelius.metaloidi (elementi koji pokazuju i osobine metala i nemetala a to su bor (B). švedski liječnik i kemičar daje način pisanja kemijskih elemenata simbolima. preobrazio u moderni laboratorij. germanij (Ge). Načelo Berzeliusa glasi: skraćeno ime (simbol) kemijskog elementa se sastoji od velikog početnog i ako ima drugog malog slova skraćenice latinskog imena elementa.). stakleni lijevak. arsen (As). silicij (Si).

grč. • Be – berilij. lat. grč. • C –ugljik. • B – bor.1808.alkemičar Brandt.pokrajini Magneziji • Ca – kalcij.g. grč. Br – brom.g. sir H.1774.1840. riječi hydor-voda • Li – litij. lat. osobine.g.g.Oersted.g. • Y – itrij 1788.lat.Scheele.lat. Otkrio ga 1766.grč.g. nitrum – soda • K – kalij. • Al – aluminij. calcis – vapno.30 Imena kemijskih elemenata imaju zanimljivu povijest.g.1808. lat.g.g. Gadolin po Itriji (pokrajina u Švedskoj).g. lithos – stijena • Na – natrij.Nema podataka tko ga je otkrio Po –polonij.1811.g.Maria Curie. po Skandinaviji.Cavendisch.1774.Pristley I Scheele. grč.C.1886.g.g.fluere-treći Cl – klor. Navesti ćemo neke primjere: • H – vodik ili hidrogen.g. Otkrio ga 1817. grč. bromhos-smrad J –jod. grč.1669.g.oxis-tvori kiselinu.g. Balard. u čast.1898.Poznat iz antike.Courtois.ime u čast domovine. . S – sumpor.Berzelius.iodos-ljubičast.photos-svjetlost.1808. Gadolin.Winkler.Arfvedsen. • Si – silicij . N – dušik.1825.g.Davy. Otkrio ga 1807. berylos-dragi kamen. L. sir H. Thenard I Davy. kali-pepeo.Davy. ime Dobijeno po grč.-kuhanje. 1798. Neki su poznati još iz davnina. po domovini Poljskoj F – fluor. O – kisik.Rutherford. • Ra – radij.Davy. alumen-srebro iz gline.1771.1788. H.g. lat.Vouquvelin.g.1823.chloros-zelen. sirH.g.g. • Sc – skandij. pa se i ne zna tko ih je otkrio.Davy po grč.silex-kremen.otkrili neovisno Lussac.Scheele.g. arap. • Mg – magnezij. ali većinu imena su dali znanstvenici koji su ih i otkrili.nitrum-koji čini šalitru. sir H.1898. 1807.1772.grč. ima radioakt. • • • • • • • • • • Ge – germanij.Maria I Piere Curie. P – fosfor. I.

grč.1944.1950.Ramsay.Ramsay.1937.James.Morgan.1898. Pm – prometij. Pu – plutonij.Ghiorso.1944.skupina znanstvenika.po Curie Bk – berklij.1955.1868.Sikkerland. Fr – francij.Rayleigh.Ghiorso.Ghiorso.Seaborg.1949.Seaborg. Ar – argon. Tc – tehnicij.Abelson. u čast fiz.helios-Sunce.Marinsky. • • • • Md – medjeljevij.Seaborg.1895.Ghiorso. Lu – lutecij.Wahl.Larsh.u čast.1952.Segre.1940. 1940. Fm – fermij.Corson.194o.grč.hriptos-skriven.Glendenin. . Es – ajnštajnij. Lr – laurencij. Ne – neon.Ghiorso.McKenzie.Sikkerland.1945.I.Ramsay.g.Thopson.g. u čast domovine.u čast.xenos-stran.31 • • • • • • • • • • • • • • • • • He – helij.neos-novi.Seaborg.Sveučilište.Morgan. Np – neptunij.Coryell.1952.1894. planeta Am – americij.1907.Perier.astatos-nestalan.Medjeljejevu.Welsbach. Xe – ksenon.grč.Kenedy.1939.g.po planeti.Segre. u čast Einsteinu.grč.1895.Thopson.Locquier.Latimer.Ghiorso.1957.Street. Cm – kirij.argos-lijen Kr kripton.ime dala komisija za kemiju.umjetni element. Cf – kalifornij.Travers.Walton.g.grč.smionost At – astat.g.McMillan.James.Seaborg.učast D.Fermiju.1961.skupina znanstvenika.Perey. Jensen.Seaborg.Ghiorso.grč.g.Ramsay.McMillan. No – nobelij.

32 I A 18 KEMIJSKO VEZIVANJE G.Kosisl 1916. onda je njihova struktura najstabilnija. imaju po 8 elektrona u posljednjoj valentnoj ljusci. prvi objasnili prirodu kemijske veze.Dali su postavku: ako plemeniti plinovi (inertni plinovi) ne reagiraju ni sa jednim kemijskim elementom. Tako popunjena ljuska ne može ni .g.N.Lewis i W. Svi inertni plinovi sem helija (He).

čak niti sami ne tvore molekule. I A 19 IONSKA VEZA Ionsku vezu ćemo objasniti na primjeru stvaranja kristala kuhinjske soli (NaCl): Natrij (Na) u posljednjoj valentnoj ljusci ima 1 elektron. Tako je nastala teorija “okteta elektrona”. Prema suvremenoj predodžbi mogu biti: . niti primiti niti jedan elektron. je veoma brzo i matematički potvrđena.ionska veza.33 emitirati. pa logički niti ne mogu graditi spojeve.kovalentna veza. . a najbliži inertni plin mu je neon(Ne). Ova teorija. Klor (Cl) u posljednjoj ljusci ima 7 elektrona i najbliži inertni plin mu je argon (Ar). -metalna veza. poznata i pod imenom “Lewisova teorija kemijske veze”. .

g. izmjerio duljinu brida kristalne rešetke kristala kuhinjske soli (NaCl).34 Natrij može postići konfiguraciju neona. kaže se da su IZOELEKTRONSKI. što ih čine veliki anioni. U tom slučaju. Ionski radijus kationa smanjuje se sa lijeva na desno u Periodnom sustavu elemenata. 1913. ako primi 1 elektron. Dimenzija * Na elementarnih stanica u takvim spojevima neće ovisiti o veličini malih kationa. elektroni s atoma jednog elementa. a radijus kationa istog naboja povećava se s povećanjem rednog (atomskog) broja kemijskog elementa unutar iste skupine Periodnog sustava elemenata.g. Bragg je difrakcijom rtg. Ionska veza nastaje. stvara se ionska veza. Lande je pretpostavio. spajaju se sa kemijskim elementima na desnoj strani Periodnog sustava elemenata (nemetali). Radijusi aniona uvijek su veći od radijusa atoma. ako preda svoj elektron iz posljednje ljuske. a klor može postići strukturu argona. Takvi su : . mali kationi ulaze u praznine. moraju doticati. kada kemijski elementi s lijeve strane Periodnog sustava elemenata (metali).zraka. prelaze na atom drugog elementa. koji sadrže isti broj elektrona u omotaču. ** + * Cl ** = NaCl ** • su Lewisove točkice (broj elektrona u posljednjoj ljusci) Tako nastala kemijska veza između dva atoma zove se ionska ili elektrokovalentna ili heteropolarna veza. da se u nekim kristalnim strukturama veliki anioni. a radijus kationa uvijek je manji od radijusa atoma. Sve tvari ionske građe. imaju svojstvo stvaranja kristala. već o veličini velikih aniona. Kada u kemijskoj reakciji spajanja dva atoma. Na osnovi toga 1920. Za ione.

atomi se mogu vezati. a ako se tijekom kemijske reakcije utroši energija. stvarajući vezivi elektronski par.786 kJ mol -1 UKUPNO DELTA H = -417 kJ mol Rezultat svih pet stupnjeva je egzoterman (mora biti) da bi nastala ionska veza. Takvu vezu nazivamo kovalentnom ili homeopolarnom vezom.elekto afinitet klora DELTA H = -348 kJ mol -1 5.Born i F. Ako se tijekom kemijske reakcije toplina oslobađa. reakcija je endotermna. stvaranje kristala DELTA H = . pri čemu se ne mijenja naelektrisanje pojedinih atoma.Ovim načinom vezuju se dva atoma vodika (hidrogena) u molekul vodika: .disocijacija klora DELTA H = 122kJ mol -1 3.35 --N -O F + Na ++ Mg +++ Al H.Haber našli su da se reakcija stvaranja kristala kuhinjske soli (NaCl) može opisati: -1 1.sublimacija natrija ……DELTA H = 93 kJ mol -1 2. I A 20 KOVALENTNA VEZA Po Lewisu i Langmuiru.ionizacija natrija DELTA H = 496 kJ mol -1 4. tako da vezivi elektroni ostanu zajednički za oba atoma. reakcija je egzotermna i pripadajuća entalpia (DELTA H) ima negativan predznak.

. 194o. Sa ovakvom vezom atom vodika dobija strukturu atoma helija (He). Kako između elektronskih parova djeluju odbojne elektrostatske sile. koji je inertan plin.36 H2 tako što se oba atoma vodika združe u zajednički elektronski par. oni se u valentnoj ljusci nastoje rasporediti tako da budu što dalje jedan od drugog. Lewisovom teorijom kovalentne veze mogu se objasniti strukture mnogih molekula. Sidwick i Powell predočili su VSEPR vezu (valence shell electron pair repulsion).g. iako su oni istovrsno naelektrisani i kao takvi bi se odbijali. veza ovisi o njihovom broju. kada se dovoljno približe jedan drugom: H* + H* = H**H = H2 Ovaj zajednički par elektrona je u stanju da drži povezana oba jezgra atoma vodika. Sličan slučaj kovalentnog vezivanja kisika u molekulu kisika: ** O** ** + ** **O ** = ** ** O****O ** ** = O 2 Možemo predstaviti i kovalentno vezivanje dušika u molekul: ** N* ** + ** N ** = * * N******N * * = N Na ovaj način se vežu plinovi u molekule. To je teorija o razmještaju elektronskih parova oko središnjeg atoma.

već su slobodni I vrlo pokretljivi. U kristalima metala nalaze se neutralni atomi. . Međutim.električna provodljivost. Baš pokretljivošću ovih elektrona objašnjava mnoge osobine metala: .37 I A 21 METALNA VEZA Kristalna struktura metala. . valentni elektroni nisu vezani za ione (atome). ioni I elektroni. razlikuje se od kristala drugih kristalnih tvari.toplotna provodljivost.

koja se dijele ili je potrebno više odgovora. Metalna veza postoji samo u krutom I tekućem stanju. Međusobno vezivanje atoma metala u metalnoj vezi možemo predstaviti: (+) * ( ) * (+) * ( ) (+) ( ) * ( ) (+) * (+) * (+) ( ) * ( ) * ( ) * ( ) (+) * (+) * (+) * (+) ( ) * ( ) * ( ) * ( ) (+) * (+) * (+) * (+) ( ) * ( ) * ( ) * ( ) (+) * (+) * (+) * (+) ( ) * ( ) * ( ) (+) * (+) ( ) • .1) izvršiti bodovanje čitajući odgovore i rješenja. Samo ona pitanja. Poslije izvršenog testiranja (primjer Test br. tako i bodovanje od 10 bodova po pitanju podijeliti na toliki broj dijela jednog pitanja . Kod metala ne možemo govoriti o pojedinim molekulima – kristali metala predstavljaju gigantsku molekulu što predstavlja metalnu vezu. dok u plinovitom metali se sastoje od pojedinih čestica. možda i nekoliko puta. Svako pitanje predstavlja 10 bodova. koje su najčešće atomi.elektron (+) – ion ( ) – atom I A 22 TESTOVI Pažljivo pročitati pitanje.sklonost ka mehaničkoj deformaciji.38 . pa tek onda pristupiti odgovoru ili rješavanju.

..... Što je to KEMIJA?..... Ime i prezime...... 1.......... pa ćemo zajedno na satu kemije doći do ispravnog saznanja............ koji govori................ (uvod).........................Datum................................ Test broj I A 01......................................... Uočit ćete vidan napredak u bodovnom saldu............10 2.............. Poslije nekoliko dana ponoviti testiranje uz prethodno pročitan pasus............ 60 – 80 % uspjeh je dobar......................... koji teže najboljoj ocjeni................................................................... .............. Za učenike........................ uspjeh je dovoljan...................................... kontrolirajući svoje rezultate sa rješenjem................. Zakon o održanju mase (A............. Izvršiti bodovanje i ponovo analizirati rezultat.. Ako je potrebno pročitati još jednom lekciju na koju se odnosi pitanje (na koje nismo pravilno odgovorili)....... ....................39 Ako ste odgovorima dobili više od 50 – 60 % od maksimalno mogućih bodova.............. Pribilježiti nerazumljive lekcije......................................... veća od atomske .................................... Broj..................g....... Sada izvršiti analizu rezultata...... ...... koliko puta je prosječna masa nekog elementa ......... 80 – 90 % uspjeh je vrlo dobar..Lavoisier 1789................) glasi:.......(IA1) 10 3........................................................................... treba ponoviti testiranje i izvršiti analizu svih 10 testova iz pojedinih odjela..... više od 90 % uspjeh je odličan....................

......Praut uzima kao etalon najlakši element vodik (H)............ To je.. ................................................................. . Koliko iznosi masa protona?.......ocjena....................................... Koliko?....(IA1) 10 3................................................... I A Test broj 02................ ................ piva.................................... Kako?.................5 ima oznaku.............................................. Napiši ionsko vezivanje kalijevog bromida: (IA19) 10 10.....................(IA15) 10 9... a Dobereiner.. .Kako?...................................... postavio hipotezu o kvantima svjetlosti...............(uvod) 10 2 Zakon stalnih omjera masa (J.................. Što?................................... Ime i prezime.................................................................................Koju?............. Koliko ima jedinki plina u 15 dm3mol-1? ................................ Unificirana atomska jedinica mase iznosi................ bakarno zelenilo) dobivanje vina............................................(IA12) 10 8..........Datum...................g...... W. To je... Doba obilježeno poznavanjem boja (olovno bjelilo... Koliko treba uzeti natrijeva hidroksida (NaOH)........................ 1799.................(IA3) 10 4.................... Max-Planc...40 jedinice mase...............................Proust......................................... Reakcija ide :2 NaOH + H2SO4 => Na2SO4 + 2 H2O ukupno bodova ....................... Opća plinska jednadžba glasi..........................................(IA2) 5 4...... proizvodnja stakla............................Kako? (IA6) 10 6....................... Koliko treba odvagati olova (Pb) za 2 mola olova (Pb)? (IA5) 10 5.........Što?...................................................................................................... 1........................ koja glasi.................... ...... za neutralizaciju 150 g sumporne kiseline (H2SO4).........................(IA9) 10 7..........................................) glasi...........

.............. Objasni............... što predstavlja...... Izračunaj relativnu molekulsku masu amonijevog klorida (NH4Cl)? 10 ................................................................................... .......... Ime i prezime.......................................................................................... Što su to izotopi?.................... kaže se da su......................................41 (IA6) 10 5........(kod imena kemijskih elemenata). što je to "doba alkemije"?..............................................................................................)glasi..................................................................................Zakon frekvencije......................................................................................................... Tko ga je postavio?.............. 1..............................Dalton..................(IA21) 10 10....(IA1) 10 3.................. Kristali metala.................... predstavljaju đinovsku molekulu..............(uvod) 10 2........... Što?........(IA17)10 8........................ ...................................................................5............(IA19) 10 9............(IA12) 5 7................................................................................Datum.............................................. Kako glasi načlelo Berzeliusa..... I A Test broj 03.. koji sadrže isti broj elektrona u omotaču............................. Zakon umnoženih omjera masa (J.............................................................................................................. .......................ocjena. Napiši formulu...................................Kako?........... 1803......................................................................................g.......... .......................................................Za ione............................................... ......... .................................................................................... Koliko treba uzeti kalcijevog hidroksida (Ca(OH)2) da bi dobili 90 g kalcijevog sulfata (CaSO4) ? Reakcija ide: Ca(OH)2 + H2SO4 => CaSO4 + 2 H2O 10 ukupno bodova....... Što?.. ........................................ ..........................................(IA10) 10 6.......................

..........................................................................Što?........... Luis de Broglie je 1923.........................................................................................................................................................................................)............................. Izračunaj vrijednost R konstante? (IA6) 10 4...................................... ...........................................................................5 ........................................... Prva ljuska ima koliko elektrona:... .......................................................Kolika je veličina radijusa jezgra........................ Koliko ima čestica u 1 dm3 kisika (O2)? (IA6) 10 5..... Molarna masa ima koju oznaku?.............................g... Zakon stalnih volumnih omjera (Gay-Lussac.............. 1809................. ......................... I A Test broj 04..New Landsova teorija oktava.................g.................................................. 5 3................................................................................................................................... Po Levisu kovalentna veza je takva:.........................................................................................................42 4........................................Što je to................................................................................................ Ime i prezime........................................................................................................................ ............. Koliko treba uzeti klorovodične kiseline (HCl) i natrijevog hidroksida (NaOH) za neutralizaciju 150 g kuhinjske soli (NaCl)? HCl + NaOH => NaCl + H2O 10 ukupno bodova......(IA1) 10 2...............................................................ocjena............................................................ postavio hipotezu......(IA13) 10 7.........(IA9) 10 6...............................................(IA6) 5 molarna masa je.............. .................................. .....(IA15( 10 9............................................................................. Objasni?.................(IA20) 10 10............................. ... ......................................... Koju?....................................................... glede na radijus atoma?................ ............................... Elektronski omotač atoma (IA11)...........(IA14) 10 8................................................................................... 1.... elektronska konfiguracija?............... Kako glasi?..Datum...............................................................5 koliko četvrta ljuska ima elektrona?......................................................................................

... Ridbergova konstanta iznosi........ ............Datum.......... ...................................43 5...................... 1............................................................................................................ Kako?................... Koliko?...................................(IA14) 10 6......................... Koliko?................... Koliko?............................ Koliko treba uzeti natrijevog hidroksida (NaOH) da bi dobili 100 g natrijevog nitrata (NaNO3) Reakcija ide NaOH + HNO3 => NaNO3 + H2O 10 10..................Koliko ima čestica plina kisika................5 3........ .......5 Peta elektronska ljuska ima elektrona........................................................................................................ Sve tvari ionske građe....................................... Tko je prvi postavio tablicu Periodnog sustava elemenata?............................................................................ Koji je to izotop vodika (H)............................................................................................. Čega?..........................................02 %?..............(IA12)10 .........(IA11)5 5.Napiši kovalentno vezivanje kisika u molekul kisika (O2)? (IA20) 10 9.......... Tko je dao prvi model atoma?......... u čeličnoj boci od 15 dm3...(IA19) 10 8....(IA8) 5 Kada je dat prvi model atoma?............ imaju svojstvo stvaranja............IA1) 10 2........... I A Test broj 05................................. na temperaturi od 200C i pod tlakom od 150000 Pa? 10 ukupno bodova...............................g...... Druga elektronska ljuska ima elektrona................................ ........................................ Elektronski omotač atoma Objasni 1 s1 ....................................................................... glasi....... Avogadrov zakon iz 1811............................ Elektronski omotač atoma.................................................ocjena........................................ Ime i prezime....................(IA16) 5 Kada je data prva tablica PSE?..............................................5 7..........................................................(IA10)10 4............................................. kojeg ima 0.

....................... ....................(IA12) 5 4......5 Kada je dokazao de Beoglijevu teoriju?.......(IA17) 10 ....................................................... .................................................................................. Tko je dokazao?..................5 2..................g......................5 A koliko sedma ljuska ima elektrona?.................... Heisenberg 1925................................... postavlja "princip neodređenosti" koji glasi................. Svaka orbitala u elektronskom omotaču........................44 6.... Kako?. Koji kemijski element su otkrili neovisno tri znanstvenika u tri različita dijela svijeta istovremeno?.............................................. I A Test broj 06..................................... Kako glasi Mendjeljejev zakon?........................................................ocjena......................................................................................... Ime i prezime....................................................................................(IA1410 8.................(IA16) 10 9.. Postojanje neutrona.................. Koliko četvrta ljuska ima elektrona?..............(IA11) 5 3.......................................................................................... ............. Radijus aniona uvijek je VEĆI MANJI od radijusa atoma... ........ (IA19) 10 10.......Datum.................................(IA111) 5 Kada je dokazano postojanje neutrona?............................................Koliko treba uzeti grama klorovodične kiseline (HCl) za neutralizaciju 100g natrijevog hidroksida (NaOH)? žReakcija ide HCl + NaOH => NaCl + H2O 10 ukupno bodova.............................. 1........................................................................ Elektronski omotač atoma........ Tko je de Broglijevu teoriju matematički dokazao?....................................................................................... koliko može primiti elektrona?..............(IA13)10 7...........................

................... ......................ocjena.......................(IA21) 10 7...................................... Volumen nekog plina iznosi 50 dm3............................................................................ Koliki će biti volumen pri 900C........ Ako odvagnemo 20 g sumporne kiseline (H2SO4).............. Sidwick i Powell dali su teoriju o..... Koliki će biti tlak........................................................................................................... ako se plin pretoči u bocu od 15 dm3? 10 ukupno bodova................. Čemu?............... I A Test broj 07.........................(IA20) 10 6................................................................................................................ ................Pokretljivošću elektrona u valentnoj ljusci.........................(IA7) 10 3....................................................................... Iz povijesti kemije.........................g......................................... .......... .....(uvod)10 2.......... Što je to pozitron?................................. Izračunaj relativnu molekulsku masu modre galice (CuSO4 x 5 H2O)? 10 4.................... Ime i prezime............................................. Kako je nastala stehiometrija?................Volumen nekog plina u čeličnoj boci od 10 dm3 i tlaku od 100 kPa.......... ............... pri temperaturi od 370C...................................................45 5.............. objašnjavaju se mnoge osobine metala............................... ako je tlak konstantan? 10 8....................................................Datum....... Što?........................ ..............Koliko treba odvagati aluminija (Al) za 1 mol aluminija (Al)? 10 9.. Koje?...... koliko procentualno (%) imamo svakog kemijskog elementa ponaosob u tom spoju? 10 10............................... "Rimsko doba" krasi.. 1......... 1940...................................................................................IA9) 10 ................................................................................................................

....................... Za 114 kemijskih elemenata..... Preko kojeg atomskog broja su kemijski elementi umjetno dobiveni?....................(IA11) 10 5........................................5 mola platine (Pt)? 10 9....................Koliko treba odvagati platine (Pt) za 2..........Nastavi: DELTA E = 10 7....... ........................................ . Što je to Avogadrov broj?............................................................... koje se označuju..................46 5.........................................................................ocjena........................................................................................5 a što Avogadrova konstanta?..........(IA10)10 6........................... Objasni Paolijev princip?..............................Kolika je masa plina u čeličnoj boci od 30 dm3 na 250C............................ Ime i prezime..........(IA10)10 4............................................................... poznato je izotopa...... Izračunaj relativnu molekulsku masu amonijevog sulfata ((NH4)2SO4)? 10 ukupno bodova................ Elektroni su oko jezgra raspoređeni po ljuskama......... ............................................Datum...................Koliki je tlak plina vodika (H2) volumena 16 cm3 na temperaturi od 25oC s masom od 40 g? 10 10........................................ I A Test broj 08................. Što su to:izobari?.(IA9)10 3.. Koliko?... i tlaku od 150 kPa? 10 8...(IA10) 5 2.. 1........................... Kako?.......................

............................Koliko treba odvagati srebra (Ag) za 0. .................. Mendjeljejeva tablica Periodnog sustava elemenata ima horizontalne nizove :.....................5 mola srebra (Ag)? 10 9..... Kako?.........................................................5 i vertikalne stupce:..........(IA14) 10 5.................................... I A Test broj 09..................................... Koliki je tlak u čeličnoj boci kisika (O2) od 30 dm3 na temperaturi od 150C................................................. kojeg zovemo..........(IA16) 5 8..........................................................................................................................Koliku masu ima 2 mola broma (Br)? 10 ukupno bodova..... Objasni "Hundovo pravilo":............................................................. Nabroji 2 kemičara......................................(IA15) 10 7.. Ime i prezime......................................... koji su djelovali i u Zagrebu? ........................ocjena....................... DA NE (IA12)10 4........................................................ ako u boci ima 17 kg kisika ? 10 10...................................... Početak početka (osnovna čestica) za Talesa iz Mileta je..................................................(uvod)5 2............................... ............................................................... ........................................................................................... Konfiguracija u kojoj su sve orbitale jedne ljuske popunjene kao u neona (Ne) ...........................Datum....(uvod) 10 3...... prikazuje se oblakom točkica.......................... 1........ ................................(IA14) 10 6............................... Što?................................................... Što?..47 ............................................ Vjerojatnost nalaženja elektrona......... dobitnici Nobelove nagrade...................... Stacionarno stanje je strogo određeno energetsko stanje.................5 a za Empedoklesa i Aristotela je................................................................

..48 zovu se....Ako odvagnemo 12 gkalcijevog karbonata (CaCO3)................................ Metalna veza................ koji su poznati iz davnina. postoji samo u kojem agregatnom stanju?................... Kako?..... pa se ne zna tko ih je otkrio:..ocjena..............2 4..................................Kako?...................................................................2 XVI skupinu PSE zovemo................................................................. 1 mol nekog plina ima volumen od 22......................4 dm3 a ima jedinki............(uvod) 10 2......................................................................... Koliko?..................................................... Riječ kemija potiče od............................. zasićenog vodenom parom pri 300C................................................. Čega?.2 II skupinu PSE zovemo.... Koliko? 10 9............IA17) 10 ...................................................2 XVIII skupinu PSE zovemo..................5 kalcija (Ca) u procentima............... 1.................................................... ..........................................2 XVII skupinu PSE zovemo..................... I A Test broj 10................(IA14) 10 6......5 8........ koje pripadaju istoj skupini Periodnog sustava elemenata...Datum.................. Ime i prezime........................................................................Kako?................................................................. Kolika je masa 10 dm3 vodika (H2)...................... Kako?.........................(IA21)10 7. ako je ukupni tlak 10 kPa? 10 10.......... Kolika je masa vodene pare........................................Koliko?................... DA NE 10 3......... Kako?...... pri 1000C i tlaku od 1o kPa? 10 ukupno bodova........ I skupinu Periodnog sustava elemenata zovemo....... Poznaješ li neke kemijske elemente...... Elektronske konfiguracije su odgovorne za kemijske sličnosti kemijskih elemenata......... imamo kalcija (Ca) u gramima....................... Kako?............

................................................ koje sudjeluju u kemijskoj reakciji............. Prema suvremenoj predodžbi................................................10.. 7................ pri normalnim uvjetima? 1o ukupno bodova.....Relativna atomska masa.5 Ar ......... ne mijenja se tijekom kemijske reakcije 10 ...5........................ koja se bavi proučavanjem tvari i promjenama tvari....Koliki je maseni udio kalcijevog karbida (CaC2)).To je znanost...... pV = nRT. koji po 1 kg razvija 150 dm3 etina : CaC2 + 2 H2O => C2H2 + Ca(OH)2 10 10....... 6.....(IA18) 10 6........................ ako je temperatura od 150 C i tlak od 1 bahra ? 9............................................................ 4..01.. to je eksperimentalna znanost bod 10 ostv..... .... Izračunaj masu klora (Cl) .................... 414.Koliko treba odvagati antimona (Sb) za 1 mol antimona (Sb)? 10 7.......... bit će u masi i procentima svih elemenata ponaosob u spoju...............49 5....... Ukupna masa tvari.............................10...............ocjena...... Koliko mola sadrži 2 dm3 bilo kojeg plina.... Koliko? 10 8...............25 dm3....Ako odvagnemo 12 g amonijeva nitrata(NH4NO3)..4 g Pb........koji se nalazi u čeličnoj boci od 0.......... I A 23 ODGOVORI I RJEŠENJA I A TESTOVA Test br.. Koji mogu biti tipovi kemijskih veza:... ............................. 3........ 5. 1........ 2. Energija se može emitirati ili apsorbirati................ samo u ....10......67 x 10-27kg.......... 1.....................

.............10............J)............. Skraćeno ime (simbol) kemijskih elemenata se sastoji .....Br...................................... 1.... 8.. 4................... ukupno bodova 100........................66 x 1o-27kg................................................ K* + Br******* => KBr........ 10..................................... Test br....... 122.......................5...............50 paketima najmanje količine energije od E = hV................ 6............... Odgovori i rješenja 1.........10..............02........ 9..............10............................................................... tako da je sastav svakog spoja stalan................03 x 1023 ................... koji se međusobno razlikuju u atomskim masama.10...........5..... Niels Bohr....... Po tri kemijska elementa sa sličnim kemijskim osobinama u triade (Cl........................10........................ Kemijski elementi se međusobno spajaju u stalnim masenim odnosima.....................10.... 2..... Delta E = hV.10... 3.... 7................................3 g NaOH.........10...... Egipatsko doba.......... Izotopi su atomi elemenata određenog rednog broja (atomskog broja)........ 5........................ 4.......10...................................................

.... 3........................ Ako dva kemijska elementa čine međusobno više spojeva................ onda se mase jednog kemijskog elementa....... Metalnu vezu...........................10...... 48......... N---..............................................................6 x 1022 ......5..................................10. 2.10........ 6........ koje se spajaju sa određenom masom drugog kemijskog elementa............................................ F-...10.. O--....... kada se pokušalo pronaći zlato (Au) iz neplemenitih metala. doba procvata umjetnosti i dr .89 g Ca(OH)2 .... Mg++.....48 g...51 od velikog početnog i ako ima drugog malog slova skraćenice latinskog imena kemijskog elementa........ Al+++.................... ODGOVORI I RJEŠENJA 1. 2......................... 53.. odnose kao mali cijeli brojevi....................10.......... 4. Da bi elektroni morali da se ponašaju i kao val i kao čestica......10.....................................03..........bod 10 ................... Doba............ 8...................................... TEST br.........10....................... Izoelektronski. Na+..... ukupno 100......... 5........................5............ To je raspodjela elektrona u nekom atomu.... po ljuskama ............................. 9......... 10000 puta manji. 7....................... 10....................10........

...... 9........... pri čemu se ne mijenja naelektrisanje pojedinih atoma............... ukupno 100............ ......... 2 elektrona (e-)...... redni broj ljuske => 1 s 1 => broj elektrona u podljusci označava podljusku ....................................007 x 10 7m-1.... n............................. 2.................... koliko ima atoma u točno 0...................................................................................... dolazi osmi kemijski element s sličnim osobinama....... 32 elektrona (e-)........................52 podljuskama i orbitalama...................................10. a to je ona količina tvari. 04....5............................. Poslije svakog sedmog kemijskog elementa............10....... RH = 1.................................. stvarajući vezivi elektronski par........................... 93....................10.............012 kg izotopa 12C...................5....... 3........... ODGOVORI I RJEŠENJA 1. odnose se kao mali cijeli brojevi....67 g NaOH.....10....5................... 4.................. tako da vezivi elektroni ostanu zajednički za oba atoma.............. 10...................5..... Atomi se mogu vezati............... 8. definirane kemijske formule koja sadrži isto toliko jedinki.60 g HCl i 102.................10...................................10.............. Pri istoj temperaturi i tlaku volumeni plinova koji međusobno reagiraju ili nastaju...............10............ TEST br.......... 5.......................................

............................................. 8.....................................10................53 6.. ODGOVORI I RJEŠENJA 1.................10.......................................................... odnosno impuls (mV) i položaj u prostoru....................................... 6........ ........................................ sadrže jednak broj čestica.......................... 05................ 1...... Jednaki volumeni različitih plinova......................... 8 elektrona (e-).... Veći........10.. 9.......................10..... O****** +******O = O2 ..........................10.......................................... 9.....10...... kristala...................................g.10................ 7.. 5......................10..................................................... Dmitrij Ivanovič Medjeljejev .. 2................ 8........................... 3......... 7....... 74. 10....................................78 g..... 1911..5.....................................................5...................... 1869... ukupno 100... .................. 14..............007 x 10 7m-1.............................. ali suprotna spina.....................................10............ 10........ deuterij (D)............... Upravo zbog dvojne prirode elektrona (e-) i val i čestica nije moguće istovremeno odrediti njegovu brzinu.......... TEST br............................ 50 elektrona (e-)..........................................................5........................ .5...... Osobine kemijskih elemenata su funkcije njegovog mjesta u tablici Periodnog sustava elemenata.......5............... 4... Rutherford........10. pri istoj temperaturi i tlaku................10.............................10....................................... 91..12 g HCl............14 g NaOH...........................g.5. 2 elektrona (e-)...................................

............... 66....................5.g..........................10..... ..............54 ukupno 100. VSPER .................................................. 98 elektrona (e-)....... sumpora (S) = 32................................................. 26............................................................... 6....6 dm3.... 9................................................5................ toplotna provodljivost....10..5........................6%.......10... 32 elektrona (e-).....3 %.......................................... Chadwick..............................................10........................98 g Al...... 1932...... Schredinger..............10.................5......................................................... 3..............razmještaj elektronskih parova oko središnjeg atoma............. 5.......................................66 kPa................5............................................................. 06.................................... Električna provodljivost. 121.........5.................10... kisika (O2) = 65.......................... 10............................... vodika (H2) = 2 % ................ 1926................... 8..................................................................sklonost ka mehaničkoj deformaciji..............g.......... Bor (B).. TEST br. 4......... 2...................... 7............ ODGOVORI I RJEŠENJA 1......10.....

......................................................................................... 5.......75 k Pa.................... sublimaciju........ 7.................... 9......................... Rihter......... 9.............................. poznaju gips... sodu.10.... 487.. 8.... 249......... DELTA E = hV = h c RH ( 1 / n2 gornji ........14 g.........10.. 132............ dobivaju čiste metale i čiste slitine (legure)...10.... 4...... Početak eksperimentalnog ispitivanja..................66 g CuSO4x 5 H2O................... kožu škrob............ 6... vapno......55 ukupno 100........ TEST br.... po grč.......... destilaciju.......................10........................10............ 2...10... 3.......riječi ................................ ali suprotnog (+) naboja....................... ............ 07............1 / n2 donji) 10..prvi pokušaj.06 kg... 1794............................ 1200 ...........stojhejon... 6121.....g....................75 g platine (Pt)....................10................ 10... Subatomska čestica koja odgovara u naboju elektronu...... To je kemijsko računanje............... za dio kemije koji pronalazi formule.......10........ ODGOVORI I RJEŠENJA 1...10...................

.........................5......3.....10.............10................N.... 5. ODGOVORI I RJEŠENJA 1..... 6..............................................Q.....10...............P...................... 3.......... 7...022 x 1o23 molekula.............. 159...... Svaka orbitala može primiti samo dva elektrona (e-) koji imaju suprotan spin.........................................................................5... Periode..................................56 TEST br......8 g ...o22 x 1023mol-1 čija je jedinica mol-1..... 4..............O... Elektronskim oblakom.53...95 g ................10....................... 6.......08... ........... 84................... 8.......L...........................M............ atoma........6..10......5..5.5............... 9.............. 1....7 ili K.......... To su izotopi sa istim masenim brojevima.......................... skupine...4.. preko atomskog broja (rednog) 92...........................10................ iona ili elektrona ....10......... 10.................................... 2.........10 6........78 kPa.............2...

..... ........ 6..3...... Prelog i Ružička.............................57 ukupno 100....................................5.. Konfiguracija "zatvorene ljuske".. voda... TEST br................ 7... 12..................f orbitalama razmještaju tako..... 40.......................... 5...............d.....3..................... Krutom i tekućem agregacijskom stanju.............5... zrak i zemlja............ da broj nesparenih elektrona (e-) s paralelnim spinom bude maksimalan.................10........... 48 g ili 44........................................... 4..................... 3.................................00 g ili 11 % ugljika (C)...4 % kisika (O2)............4...........10.................. 2.........10..... koje su najčešće atomi...........08 g ili 40 % kalcija (Ca).. vatra...................................... DA ........................................ 09.. Elektroni se u p...................................................................... ODGOVORI I RJEŠENJA 1. pojedinih čestica........5....10...................5.... Voda...............

.............................................. 9.....10.............17 g .58 8.... 8...................................... kovalentna i metalna.................2.................... ODGOVORI I RJEŠENJA 1..10...........................5................3........ 10.....................10.............67 % kisika (O2). TEST br............................................ 80. 6......... 9......................022 x 1023 .................10..................... 7......................................... 7....................3..2.........10........................................ 4............................... Ionska. 0..2..........00 g ili 59.10.... inertni (plemeniti)plinovi..... NE........ ................ 10.............4 x 1023mol-1 ........................ 8............ 121................ 48..... Alkalijski metali............................................Egipat............................................ 0.10...................................... 4................................ Ugljik(C)..............75 g .......52 mola kisika (O2).........2.....................2.. 28..................10... 6....03 g ili 5 % vodika (H2)..... 3...... ukupno 100............... halogeni elementi.. 2................................................ 42 % kalcijevog karbida (CaC2)...........................8 g antimona (Sb)............................... kisikova skupina PSE...............10......................................10.....5............................................................ ukupno 100....10. Od arapske riječi hem.................o2 g ili 35 % dušika (N2).... sumpor(S).................................... 627 g polonija (Po)..............08 g vodika (H2)....... zemnoalkalijski metali.......... 5........ 4............................

.EMULZIJA. mogu biti kruti (s). Disperzni sustavi mogu biti: * grubo-disperzni sustavi. Primjer: * krute tvari.59 I B 1 DISPERZNI SUSTAVI Pod disperznim sustavom.DIM. I disperzna faza i disperzno sredstvo. * čestice krutih tvari u nekoj tekućini . * molekularno-disperzni sustavi. ili plinoviti (g). * kapljice tekućine u nekom plinu .MAGLA. od kojih je jedna (disperzna faza) fino razrjeđena u drugoj (disperzno sredstvo). * kapljice tekućine u nekoj drugoj tekućini . smatra se sustav od dvije ili više faza. * koloidno-disperzni sustavi.PJENA.SUSPENZIJA. koje lebde u plinu . * mjehurići plina u tekućini . tekući (l).

govorimo o "pravoj otopini". To je pojava raspršavanja svjetlosti na česticama koloidnih dimenzija. tako da čestice nisu vidljive čak niti pod mikroskopom.Tyndall. otkrio M.ocrtana je svom dužinom. Ovu pojavu je 1857. ispunjenu prašinom ili u kinu zraka koja prenosi sliku . vidi kao potpuno bistra tekućina (l) . Ako je promjer krute tvari (s) veći od 10-5 cm.Faraday. ona će kroz koloidnu otopinu biti ocrtana. takav sustav nazivamo koloidnom otopinom ili solom. a istražio J. slika Tyndalov fenomen . Ovu pojavu možemo opaziti: ako sunčeva zraka pada u tamnu sobu.60 I B 2 TYNDALOV FENOMEN Ako se molekularno-disperzni sustav gledan prostim okom.g. Prava otopina ne pokazuje Tyndalov fenomen. Ako se kroz koloidnu otopinu pusti zraka svjetlosti.

Potrebno je često da 2 otopine . Osmotski tlak pojedinih sokova u organizmu (krvi). točno je određen (78o kPa). koji vrijedi za "prave otopine": pV = n R T ili pV = cRT c = koncentracija otopine može se primjeniti i na koloidne otopine. Osmoza je spontan proces. pri kojem je brzina prijelaza molekula otapala iz otopine kroz polupropusnu membranu jednaka. a to znači da osmotski tlak ovisi samo o broju čestica otopljene tvari. Lijekovi. pa i do smrti. došlo bi do poremećaja. jer je koloidna otopina milion puta manja od "prave otopine" Osmotski tlak je hidrostatski tlak.61 I B 3 OSMOZA Zakon osmotskog tlaka. Osmotski tlak koloidnih otopina u usporedbi s "pravim otopinama" neznatan je. osmotski tlak ovisi samo o molarnoj koncentraciji otopine. pri kojem molekule otapala prolaze kroz polupropusnu membranu iz razrjeđenije otopine u koncentriraniju otopinu. koje dobivamo kroz injekcije u žile sadrže osmotski tlak. Kod stalne temperature. kao i na suspenzije. kao u našoj krvi U protivnom.

I B 4 DIJALIZA Dijaliza se upotrebljava za odjeljivanje koloidnih otopina (koloidno otopljene tvari). zovemo DIFUZIJA. Metoda se zasniva da koloidne čestice ne mogu proći kroz polupropusnu membranu. Za takve otopine kažemo da su IZOTINIČNI. pomoću ultrafiltera (ili životinjske. kod bolesti bubrega.. kaja ima za posljedicu izjednačavanje koncentracija. Pojava neprisiljenog gibanja iona u otopini. Dijaliza se praktički upotrebljava kod pročiščavanja krvi. a ioni mogu. od "prave otopine". slika : dijaliza . ili biljne ili umjetne membrane).62 2 različitih tvari imaju jednake osmotske tlakova.

magla. koje sprečava udruživanje čestica i tako uvjetuje stabilnost koloidnih čestica . koje potom sprečavaju spajanje koloidnih čestica u veće čestice. jer su u koloidnom stanju u slojevima zemlje. izmjena tvari u stanicama. željezni hidroksid Fe(OH)3 i aluminijev hidroksid (Al(OH)3. Minerali.63 i B 5 KOLOIDI Naziv koloidi dao je engl. asimilacija. vrši se preko koloida. Hidrofobni koloidi : to su hidroksidi metala. jer sprečava koaguliranje. Prirodni koloidni sustavi su mlijeko. (hidratacija). Zaštitno djelovanje gelova upotrebljava se i iskorištava pri izradi fotografskog materijala. Ovo nakupljanje vode (H2O) može ići do stvaranja gela.solova. Hidrofilni koloidi imaju težnju da adsorbiraju molekule vode.Graham. razna vlakna. Ovi koloidi se odnose na sposobnost adsorpcije. pa je time nastalo elektrostatsko odbijanje. Na stabilnost otopljenih tvari. nego elektrostatski naboj. koje biljke crpe iz zemlje ne ipiru se oborinama.kemičar T. više utiče molekula vode (H2O). . Disanje.

nylon. bakelit) ubrajaju se u koloide . Zaštitno djelovanje gelova upotrebljava se i iskorištava pri izradi fotografskog materijala. plastičnih masa (PVC. Hidrofilni koloidi imaju težnju da adsorbiraju molekule vode. Ovo nakupljanje vode (H2O). kod proizvodnje. može ići sve do stvaranje GELA. Isto tako koloidi su veziva sredstva ugrađevinarstvu ( cement). imaju koloidne dimenzije.64 Tako koloidi su uzroci procesima bez kojih ne bi bilo života u prirodi. koje sprečava udruživanje čestica i tako uvjetuje stabilnost koloidne čestice . aluminijev hidroksid (Al(OH)3). Staklo i porculan su koloidne tvari. Bojenje tkanina se vrši u koloidnim otopinama Ljepila možemo ubrojiti u kolidne tvari. Odnosi se na sposobnost adsorpcije. . Koloidni sustavi imaju ogromnu ulogu u tehnološkim procesima. koja potom sprečava spajanje koloidnič čestica u veće čestice. Foto-procesi se odvijaju uz potporu koloida (AgBr). zovu se SOLOVI. jer sprečava KOAGULACIJU. pa time nastalo elektrostatsko odbijanje. jer molekule tih tvari.solova. Hidrofobni koloidi (željezni hidroksid Fe(OH)3.

a ne prozirno. .farmaceutskoj industriji. . Emulgatori imaju veliku primjenu u: . . Kazein u mlijeku. boje i prehrambene proizvode. Mlijeko je bijelo. Kazein djeluje kao emulgator .prehrambenoj industriji. . jer sadrži mnogo sićušnih čestica masti.kozmetičkim preparatima. Mast se u vodi ne otapa. takođe sprečava izdvajanje masti.65 I B 6 EMULZIJA Mlijeko je najpoznatija emulzija.industriji boja i lakova.stabilizator masti. Upotrebljavaju se da stabiliziraju kozmetičke preparate i lijekove.

više čestica ima dovoljno energije da savlada napetost površine i prijeđe u parnu fazu. naziva se . eter na 35oC itd.kriskopska i ebulioskopska konstanta . Kostante sniženja ledišta. Tako imamo formulu: DELTA t = K mB / mA . voda na 100oC. benzen na 80oC. Konstante povišenja točke vrelišta zovu se EBULIOSKOPSKE konstante (Ke).66 I B 7 VRELIŠTE I LEDIŠTE OTOPINA Temperatura. Za razrjeđene otopine sniženje točke ledišta i povišenje točke vrelišta proporcionalno je molarnoj koncentraciji otopine. mB DELTA t => povišenje vrelišta ili sniženje ledišta K => KK =>Ke . Tako živa (Hg) ima vrelište na 35ooC.VRELIŠTEM. Normalno vrelište je pri tlaku od 101 kPa.LEDIŠTE. Temperatura pri kojoj se tlak pare tekućine (l) izjednači s tlakom pare iznad tekućine. naziva se . zovu se . Temperatura pri kojoj su tekućina (l) i kruta tvar (s) u ravnoteži. pri kojoj tlak pare raste.KRIOSKOPSKE konstante (KK).

"pravu"formulu (C6H6). a strukturnu ( Primjer 2. kako su atomi međusobno povezani u molekulu.00 4 x Ar(H) = 4.08 1 x Ar(S) = 32."prava" kemijska formula.KEMIJSKA REAKCIJA Kemijskom formulom označavamo određenu vrstu tvari.08 g kalcija (Ca). . . 64.empirijska formula prikazuje omjer pojedinih kemijskih elemenata u molekuli. Tipičan primjer je benzen: ima empirijsku formulu (CH).molekulska formula se dobije zbrajanjem atomskih masa.00 ukupno 172. .07 g sumpora )S).18 g gipsa (CaSO4x2H2O) imat ćemo: 40. .03 2 x Ar(O) = 32. koji grade molekulu.00 g kisika (O).: Izračunaj % sastav kalcija (Ca) u gipsu (CaSO4 x 2 H2O): 1 x Ar(Ca) = 40.18 Ako odvagamo 172.07 4 x Ar(O) = 64. pojedinih kemijskih elemenata u spoju ili molekuli. Tako razlikujemo: .strukturna kemijska formula prikazuje.67 I B 8 FORMULA SPOJA . prikazuje vrstu i broj atoma. 32.

00 = 1.00 = 2.28 % Primjer 3: Izračunaj formulu spoja. Potrebno je pridržavati se naputaka za pisanje kemijske jednadžbe i to: .60 mol n(H2O) = m (H2O) / M(H2O) = 36.4 => => 1 : 1 : 4 : 5 = CaSO4 x 5 H2O Kemijske reakcije ili kemijske promjene.63 / 16.08 % H: n(Ca) = m(Ca) / M (Ca) = 25.40 mol n(O) = m(O) / M(O) = 25.84 / 32.03 g vode (H2O). Maseni udio kalcija (Ca) u spoju je: w(Ca) = M(Ca) / M (CaSO4 x 2H20) = Mr(Ca) / Mr(CaSO4 x 2H2O) = => 40.00 mol Dijelimo s najmanjim iznosom: N(Ca) : N(S) : N(O) : N(H2O) =>  0.4 / 0.6 / 0. 12.4 : 0.07 = 0. koji sadrži 25 % Ca.84 % S.63 % O i 36.08 = 0.68 36.08 / 172.4 : 1. predstavljaju KEMIJSKE JEDNADŽBE.2328 = 23.18 = 0. 25.635 mol n(S) = m(S) / M(S) = 12.00 / 18.4 : 2 : 0.4 / 0.45 / 40.

3. ukupna masa s jedne strane jednadžbe mora biti jednaka ukupnoj masi s druge strane jednadžbe. ali nikako se ne odnosi na jednakost samih supstanci. U kemijskoj jednadžbi. Ipak osnovne tvari nisu iščezle. ne može se kao u matematici. moraju se nalaziti i na drugoj strani. Primjer: 2 H2 + O2 = 2 H2O Vode nije bilo prije pomenute kemijske promjene. 2 H2O = 2H2 + O2 Ova bi jednadžba predstavljala prijelaz vode u praskavi plin. niti po količini. Pri kemijskim reakcijama. To je neuništivost kemijskih elemenata pri kemijskim promjenama. a desna na lijevu.69 1. lijevo u jednadžbi su reaktanti. Takva u obrnutom redu pisana jednadžba predstavlja sasvim drugu kemijsku promjenu. a nove se stvaraju. mora biti jednak na objema stranama jednadžbe tj. 2. kao posljedica kemijske promjene. na obje strane jednadžbe. Znak jednakosti kod kemijskih jednadžbi. Od tri molekule (2 vodika i 1 kisika) nastale su dvije molekule vode. a desno produkti. njegovoj količini. neke tvari pojedinačno iščezavaju. To je neuništivost tvari. ali se ona stvorila. koji se nalaze na jednoj strani jednadžbe . niti po vrsti. dok je: . svi kemijski elementi. broj atoma pojedinih elemenata. odnosi se samo na održanje energije kemijskog elementa. lijeva strana premjestiti na desnu.

0 g). koliko bi se grama trebalo uzeti. Razlaganje vode na sastojine.70 2 H2 + O2 = 2 H2O predstavlja sjedinjenje (sintezu) kisika i vodika u vodu.111 g vodika za 1 g vode Isto tako možemo napisati i za kisik: . po kojima se vrši kemijska promjena. Iz reakcije (2H2O + O2 = 2H2O) čitamo da 2 mola vodika (4 g) i 1 mol kisika (32. ako smjesu reaktanata zagrijemo ili kroz nu propustimo električnu varnicu.0 g). da bi se dobilo 1 g vode? 36 g vode se dobije sa 4 g vodika 1 g vode se dobije sa X g vodika X = 0. a kemijsko sjedinjavanje (sinteza) vodika i kisika može se izvesti. može se izvesti jakim zagrijavanjem vodene pare. vodika. Iz kemijske jednadžbe možemo pročitati i masene odnose.125 g vode 3. koliko se dobilo vode sa 1 g kisika? 32 g kisika (1 mol) => 36 g vode 1 g kisika => X g vode X = 1. daju 2 mola vode (36. Iz ove reakcije možemo dobiti odnose: 1. koliko se može dobiti grama vode sa 1 g vodika? 4 g vodika daje => 36 g vode 1 g vodika daje => X g vode X = 9 g vode 2.

rastavljati).spajati). pri čemu nastaju nove tvari. . Koliko grama i procenata kisika dolazi na 100 g vode? 18 g vode ima 16 g kisika 100 g vode ima X g kisika X = 88.9 % Poznavanje kemijske formule tvari.1 g ili 11. omogućava da se izračuna empirijska formula spoja.1 % vodika. analie enin . omogućuje da izračunamo maseni udio svakog pojedinog elementa u spoju ili procentni sastav. Kemijska reakcija . Poznavanje masenog udijela pojedinih eklemenata u spoju. Koliko grama vodika dolazi na 100 g vode? 18 g vode ima 2 g vodika 100 g vode ima X g vodika X = 11.71 36 g vode se dobije iz 32 g kisika 1 g vode se dobije iz X g kisika X = 0. Takva reakcija je reakcija spajanja ili SINTEZE (grč.to je proces u kojemu se pregrupiraju kemijske veze. sintitheum . Kemijske reakcije pri kojima iz jedne tvari nastaju dvije ili više novih tvari zovemo rastavljanje ili ANALIZA (grč. Analiza uz potporu električne struje zove se ELEKTROLIZA.888 g kisika za 1 g vode Iz formule možemo vidjeti da u 18 g vode ima 2 g vodika i 16 g kisika.

veoma su česte. Kemijskom formulom.72 Kemijske reakcije u prirodi i industriji. . Osim sinteze i analize. potrebno je znati procentni sastav spoja. postoje i druge vrste kemijskih reakcija. a strukturna formula pokazuje i kako su atomi međusobno vezani. Sok od grožđa pređe vrenjem u vino. označavamo određenu vrstu tvari. atomsku masu elementa (Ar). Kemijske reakcije se odvijaju svud oko nas. Primjer: zapalimo drvo. Posebnu razliku uočiti: empirijska formula prikazuje omjer pojedinih elemenata u molekuli. Da bi smo našli formulu spoja. komad željeza korodira na vlažnom zraku itd. a nastali pepeo je nova tvar. ono gori i izgori. njegovu masu.

prekristalizacija je izlučivanje otopine u obliku kristala.gdje se otopljene krute (s) tvari odjeljuju od otapala.mrvljenje krutih tvari drobilicama ili mlinovima. To je gibanje iona određenim smjerom prema pozitivnoj (+) ili negativnoj (-) elektrodi. .73 I B 9 REAKCIJE RASTAVLJANJA TVARI To su postupci. .postkrepicitacija ili sutaloženje. . .koagulacija je prijelaz sola u grubo-disperzni sustav.filtracija gdje se odjeljuju neotopljene krute tvari (s) od tekućina (l).elektroforeza. . .sublimacija je prelaženje krute tvari (s) u plinovito stanje (g) bez taljenja. koji omogućuju analizu tvari.sušenje . . .isparavanje (hlapljenje) .odjeljujemo vlagu od neke krute (s) tvari. . To je metoda odjeljivanja naglim taloženjem .ultrafiltracija gdje se odvaja koloidna faza od sredstva. .

log ( c(H+) / mol dm-3) Isto tako možemo reći da je pOH negativan logaritam množinske koncentracije hidroksilnih iona: pOH = . To je negativni logaritam koncentracije oksonijevih iona ili pH = .log (c(OH).74 I B 1O pH VRIJEDNOST pH vrijednost je mjera kiselosti. Tako imamo poredak po jačini kiselosti: ./ mol dm-3 Skala kiselosti ili pH skalu možemo prikazati: O 1 1 -1 10 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 -2 -3 -4 -5 -6 -7 -8 -9 -10 -11 -12 -13 -14 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 Za kemijski čistu vodu pri 25oC pH = 7. pa kažemo da u tom položaju spojevi niti su kiseli niti bazni. pH = 7 je neutralna sredina. U tom položaju pH skala ne pokazuje ni kisela niti bazna svojstva.

Koliko je važno voditi računa o mjeri kiselosti.75 pH pH pH pH pH pH pH pH pH pH pH pH pH pH = O . a za točno određivanje kiselosti rabi se aparat . ljudske tekućine itd. kiselina . Za brzo određivanje jakosti kiselosti najpogodniji je univerzalni indikatorski papir.5 (vapneno mlijeko) = 11. Samo jedan primjer od mnogih: Ako bi se promjenio pH ljudske krvi samo za o.5 (vino) = 4 (sok od rajčice) = 5 (crna kava) = 6 (urin) = 6.8 (mlijeko) = 7 (destilirana voda) = 7.4 (krv) = 10.5 nastupila bi smrt. baza. I B 11 KISELINE . soli i ostalih tvari.5 (ocat) = 3 (sok od naranče) = 3.9 (amonijak) = 13-14 (natrijev hidroksid) Mjera kiselosti se rabi za ispitivanje kakvoće tla.1.pH metar.5 (HCl i želudčana kiselina) = 2 (sok od limuna) = 2.

sintezom vodika i nekog nemetala. dvoprotonske. a neki ne grade neposredno spojeve s kisikom: SO2 + H2O => H2SO3 ili . Prema N.Bronstedu kiseline su tvari. Kiseline uglavnom nastaju reakcijom nemetalnog oksida i vode.). CO2.H2 + Cl2 => 2 HCl . a višeprotonske više od dva atoma vodika. neke treba ugrijati da bi došlo do reakcije. koje u vodenim otopinama povećavaju koncentraciju vodikovih (oksonijevih)iona. dvoprotonske dva atoma vodika. kako metali. SO2. Neki oksidi u reakciji sa vodom reagiraju burno. i višeprotonske. Fe2O3. CaO.SO3 + H2O => H2SO4 .2 NaCl + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HCl Skoro svi elementi.Arrheniusa (švedski kemičar) kiseline su tvari. tako i nemetali jedine se s kisikom i daju odgovarajuće okside (Na2O. P2O5 i dr.76 Prema definiciji S. Po ovoj teoriji kiseline su proton-donori. utjecajem jedne kiseline na sol druge kiseline: . Kiseline mogu biti jednoprotonske. Jednoprotonske imaju jedan atom vodika. koje mogu dati proton nekoj drugoj tvari.

uz oslobađanje vodika . . .pozitivan oksonijev ion se može zamijeniti ionom metala.modri lakmus papir se oboji u crveno. ili H2ZnO2 kada djeluje kao kiselina.77 CO2 + H2O => H2CO3 CaO + H2O => Ca(OH)2 CO2 + 2NaOH => Na2CO3 Tako razlika između kiselih i baznih oksida daje i različite produkte.stvaraju soli. Kiseline čine važnu grupu spojeva. Po jakosti kiseline možemo svrstati: . .kiselog su okusa.SLABE KISELINE H2SO3 (sumporasta kiselina) . Zajedničke osobine kiselina su: .vodene otopine kiselina provode električnu struju. . Tipičan primjer je cinkov oksid (ZnO). koji gradi Zn(OH)2 (kada djeluje kao baza.JAKE KISELINE HClO4 (perklorna) H2SO4 (sumporna kiselina) HJ (jodovodična kiselina) HCl (klorovodična) HNO3 (dušićna kiselina ) . Međutim ima i amfoternih oksida (koji se ponašaju i kao kiselina i kao baza).

I B 12 BAZE ili LUŽINE . Voditi računa o jačini i koncentraciji kiselina. Jedno zlatno pravilo glasi: " nikada ne sipati vodu u kiselinu (VUK) nego oprezno dolijevati kiselinu u vodu KUV).78 H3PO4 (fosforna kiselina) HF (fluorovodična kiselina) HNO2 (dušikasta kiselina) CH3COOH (octena kiselina) .VEOMA SLABE KISELINE H2CO3 ( ugljična kiselina) HClO (hipoklorasta kiselina ) HCN ( cijanovodična kiselina) H2S (sumporvodična kiselina) H2O (voda) Jedno veoma važno upozorenje. kod vršenja kemijskog pokusa ukojem nam kao reaktant sudjeluje kiselina.

na soli slabije baze: 2 NaOH + FeSO4 => Fe(OH)2 + Na2SO4. Najveću uporabu imaju natrijeva baza (NaOH) i kalcijeva baza (Ca(OH)2). Prema Arrheniusu lužine su tvari. Baze imaju lužnat okus na sapun. tako je za baze karakterističan hidroksilni ion (OH-). koji sadrže hidroksilne ione.otapanjem metalnih oksida u vodi: CaO + H2O => Ca(OH)2. koje povećavaju koncentraciju hidroksilnih iona u otopini. Kao što je za kiseline bitan oksonijev ion (H3O+). Otuda ima lužine. Uporaba natrijevog hidroksida je najveća u proizvodnji papira. Vodene otopine provode električnu struju. proizvodnji deterđenata. sapuna.uticajem nekih metala na vodu: 2 Na + 2 H2O => 2 NaOH + H2 . tekstilnoj industriji. . Kalcijev hidroksid (gašeno vapno). najviše se upotrebljava u graditeljstvu.79 Baze su spojevi. I B 13 SOLI Soli označavaju određenu skupinu spojeva. proizvodnji sode. Baze nastaju: . To su spojevi kationa metala i aniona kiselinskog ostatka. Crveni lakmus papir modre. proizvodnji sredstava za bijeljenje i dr. industriji celuloze. .uticajem jače baze. šampona.

CaCl2 .amonijev karbonat .Ca(HCO3)2 .(NH4)2SO4 .NH4H2PO4 .kalcijev hidrogen karbonat .amonijev hidrogen sulfat .amonijev klorid .Ca(HSO4)2 .NH4Cl .80 Nazive su dobili na osnovi naziva metala.amonijev di hidrogenfosfat .kalcijev dihidrogen fosfat .kalcijevklorid .amonijev hidrogen karbonat .kalcijev hidrogen fosfat .CaHPO4 .kalcijev karbonat . Pri ovoj reakciji nastaje sol i voda.CaSO4 . bez obzira kako je sol nastala.CaCO3 .(NH4)3PO4 . zove se neutralizacija.kalcijev sulfat .kalcijev fosfat .amonijev fosfat I B 14 NEUTRALIZACIJA Reakcije između baza i kiselina. Svaka sol sadrži metal i kisikov ostatak: HCl + NaOH => NaCl + H2O ili H2SO4 + 2 NaOH => Na2SO4 + 2 H2O Navest ćemo neke primjere kalcijevih i amonijevih soli: .amonijev sulfat .Ca(PO4)2 .(NH4)2HPO4 . Pri reakciji između kiselina i baza nastaju soli.Ca(H2PO4)2 .NH4HSO4 .NH4HCO3 .amonijev hidrogen fosfat . Soli kao što su: .kalcijev hidrogen sulfat . Vodene otopine soli provode električnu struju.(NH4)2CO3 .

zovu se neutralne soli. amonijev fosfat) Evo nekoliko tipičnih primjera neutralizacije: . .Na2SO4. . to jest da svi atomi vodika. . amonijev sulfat.NaCl. pa ćemo navesti primjere: . Proces neutralizacije primjenjuje se u svakidašnjem životu. Tako nastale soli sadrže jedan ili više vodikovih atoma. H2SO4 + NaOH => NaHSO4 + H2O H3PO4 + NaOH => NaH2PO4 Analogno kiselim.bolesnici s velikom kiselošću želudca.CaCO3 + ne sadrže ni H niti OH-. koje nisu zamjenjene kiselinskim ostatcima. To su: Ca(OH)Cl Al(OH)2Cl Neutralizacija je reakcija u kojoj se iz vodikovih iona i hidroksilnih iona nastaje sol i voda. koji su sposobni da budu zamijenjeni metalima ne budu zamijenjeni. uzimaju bazične preparate. One sadrže jednu ili više hidroksilnih skupina.u proizvodnji amonijevih soli.81 . kao umjetnih gnojiva (amonijev nitrat. koji se mogu zamijeniti metalima i zovu se kisele soli. Kod višebaznih kiselina. postoje i bazne soli. neutralizacija može da bude djelomična.

pokazuje da u reakciji neutralizacije kiseline i lužine uvijek nastaje sol i voda.Na2O + CO2 => Na2CO3 .NaOH + HCl => NaCl + H2 .2 NaOH + H2SO4 => Na2SO4 + 2 H2O .2 NaOH + H3PO4 => Na2HPO4 + 2 H2O . . I B 15 INDIKATORI Indikatori su tvari.82 . Međutim neutralizacija se događa i kada međusobno reagiraju anhidridi kiselina. prema tome da li se nalaze u neutralnoj.3 NaOH + H3PO4 => Na3PO4 + 3 H2O . koje mijenjaju boju. baznoj ili kiseloj sredini.Al(OH)3 + 3 HCl =>AlCl3+ 3 H2O .CaO + SO3 => CaSO4 U ovom slučaju (CO2) je anhidrid ugljične kiseline (H2CO3).CaO + CO2 => CaCO3 . SO3 je anhidrid sumporne kiseline (H2SO4).NaOH + H3PO4 => NaH2PO4 + H2O Ovih nekoliko kemijskih jednadžbi. a CaO je anhidrid kalcijeva hidroksida (Ca(OH)2).Ca(OH)2 + 2 HCl => CaCl2 + 2 H2O . ali u tom slučaju ne nastaje voda: .

FENOL-FTALEIN u kiseloj sredini bezbojan. a u lužnatoj žut . koji se rabe s obzirom na vrstu spoja. I B 16 REDOKS . a u lužnatoj žut .REAKCIJE U svakoj kemijskoj reakciji dolazi do preraspodjele elektronskog oblaka atoma. Ustvari dolazi do preraspodjele elektrona (e-).METIL-ORANŽ u kiseloj sredini crvenkast.83 Najuobičejaniji indikator je lakmus papir. Ali poznajemo još nekoliko indikatora.LAKMUS PAPIR u kiseloj sredini crven. . a u lužnatoj modar . a u lužnatoj crvenoljubičast. pa nastaju nove čestice s manjom energijom.METIL-CRVENO u kiseloj sredini crven. Za brzo određivanje najpogodniji je univerzalni lakmus papir. ili boju koji razvija: . a za veoma točno određivanje kiselosti upotrebljava se pH-metar.

tako da oni pripadaju više atomima klora (Cl) nego atomu ugljika (C). Oksidacija i redukcija nerazdvojno su vezane jedna za drugu. Uzmimo primjer: 2 Na + Cl2 => 2 Na+ + 2 Cl- .redukcione reakcije vezane za prijenos elektrona (e-).84 Višak energije oslobađa se u obliku svjetlosti i topline. atom ili ion prima elektrone (e-). pa zato jače privlače zajedničke elektronske parove. u kojoj neka molekula. C + 2 Cl2 => CCl4 Atomi klora su elektronegativniji od atoma ugljika. nastaju spojevi. zove se reakcija redukcije. ali u tom slučaju dolazi do preraspodjele elektronskog oblaka oko svakog atoma. Oksidaciono sredstvo se tijekom redukciono . Jasno je da su oksidaciono . u kojima su moguće reakcije oksidacije i redukcije. U kemijskim reakcijama. Reakcija u kojoj neka molekula. jednak je broju elektrona (e-). zove se reakcije oksidacije. atom ili ion gubi elektrone (e-).oksodacione reakcije reducira. moraju imati jedno oksidacijsko i jedno redukciono sredstvo. Reakcije. Kako su reakcije povezane sa prijenosom elektrona (e-). što ih prima oksidaciono sredstvo. među atomima metala. Sustavi. a redukciono sredstvo oksidira. Broj elektrona (e-) što ih oslobađa redukciono sredstvo.

a klor u jednonegativan ion. I B 17 OKSIDACIJSKI BROJ To je broj. gubi jedan ili više elektrona.85 Prije reakcije i natrij i klor su imali naboj O. Redukcija je proces primanja elektrona (e-). natrij u jednopozitivan ion. koji pokazuje u kojem se oksidacijskom stanju nalazi element u pojedinom spoju. Oksidacija je proces u kojem neki atom. . Nakon reakcije atomi prelaze u ione.

na osnovi odgovarajućih pravila. koji nisu građeni ionski i kod kojih atomi nemaju naboj.Ca.1).K. a u peroksidima ( . .Cs) uvijek je ( + 1) . oksidacijski broj treba pripisati svakom elementu.Rb.86 Kod određivanja oksidacionog broja spoja moramo voditi računa o pravilima: .1) Kod spojeva.2). a u hidridima je ( .Ba) uvijek je ( + 2) .Na.oksidacijski broj svih elemenata u elementarnom stanju je O .Br) je ( .oksidacijski broj kisika je u svim spojevima sem u peroksidima ( .oksidacijski broj halogenih elemenata (F.1) . I B 18 JEDNADŽBA OKSIDACIJE I REDUKCIJE .oksidacijski broj vodika u svim spojevima sem u hidridima je ( + 1).oksidacijski broj zemnoalkalijskih metala (Mg.oksidacijski broj alkalijskih metala (Li.Cl.J.

endotermne promjene . koji se kemijski mijenja. ili bilo koji drugi vid energije. zovu se .87 I B 19 EGZOTERMNE I ENDOTERMNE PROMJENE One kemijske promjene ili reakcije. tako da toplina. koje se događaju. prelazi iz okoline u sustav.

................ zovu se egzotermne promjene ili reakcije...................................................unutra i thermos topao.......... ...................... Pod disperznim sustavom se smatra...... Ime nastalo od grč..............88 ili reakcije............... tako da toplina prelazi iz sustava u okolinu............................ Egzoterman proces je proces u kojem sustav predaje toplinu okolini: DELTA H < O Endoterman proces je proces u kojem sustav prima toplinu od okoline: DELTA H > O I B 20 TESTOVI Test br........ koje se događaju.... 1.. Svaki proces u kojem se oslobađa toplina naziva se egzotermnim procesom......... riječi endon ........ One kemijske promjene ili reakcije................01.......... Ime nastalo od grč......... naziva se endotermnim procesom............ Svaki proces u kojem se troši toplina...............Datum.............. ...riječi exo ..vani i thermos ....Što?.................... Ime i prezime...........topao...................

............... To je................................................................................................................... Nabroji reakcije rastavljanja tvari:..................................................... I B Test broj 02........................... Koja je najpoznatija emulzija?.....................................(IB1) 10 2.........................................................ocjena............................ Reakcija 2 H2 + O2 => 2 H2O............................. ..............................(IB9) 10 8................................................................ U uporabi je za odjeljivanje koloidnih od "pravih" otopina.................................................................................................. pomoću ultrafiltera................................5 ukupno bodova...................................... Ime i prezime.......................(IB4) 10 4........Datum.......(IB6) 10 6................................................................Napiši formulu:kalcijevog klorida:.................. Prirodni koloidni sustavi su........................................................ Što?.......................................................................................................5 amonijev fosfat:.......................................................................... ................89 ..........................................................................(IB11) 10 10....................................................(IB5) 10 5.......................................................(IB10) 10 9..................................... ................................................... Što je to osmoza?.......................... Što?......................................... Koliko se može dobiti vode (H2O) od 2 g vodika? (IB8) 10 7...............................................(IB3) 10 3.... Što je to pH?........... ...................................................... koje se događaju tako da (nastavi):. 1...................................... ......................................................................................... Endotermne reakcije ili promjene su one kemijske reakcije................................................................................................(IB19) 10 ....................................... ............. Što su kiseline prema Arheniusu?.............................

........ atom ili ion...... Tablica jakosti kiselina........ Analogno kiselim...................................................... Kako?..Što?..............(IB14)10 7......... ....................................................................ocjena.................................................(IB17)10 3......................................... ....5 amonijev hidrogen fosfat:... Oksidacijski broj............................ Ime i prezime..........Reakcije iz kojih iz jedne tvari.......... zovemo.........................................IB16) 10 5........ koji pokazuje (što)?.... potrebno je znati....................... Navedi sve jake kiseline koje poznaješ: ...........................................5 6.......................................................................... 10 10................................................. 10 ukupno bodova...... To su. Reakcije u kojiima neka molekula.... Jednadžba oksidacije i redukcije bi izgledala....................... I B Test broj 03. koje su zamjenjene kiselinskim ostatkom....... nastaju dvije ili više tvari.................. postoje i bazne soli.(IB11)10 8.................................... prima elektrone.................. One sadrže jednu ili više hidroksilnih skupina (OH).90 2.......... Da bi smo našli formulu spoja. Kako? (IB18)10 4........................................................ Kako?....(IB8)10 9.................. zove se........ to je broj......... Što........ ... Napiši formulu za kalcijev hidrogen sulfat:......Datum... Izračunaj procentni (%) sastav natrija (Na) u natrijevom hidroksidu (NaOH).

................................. I B Test broj 04...................................... Koliko bi se vode dobilo iz reakcije 2 H2 + O2 => 2 H2O iz 2 g kisika? 10 8.................... Što?................ Što?...... Što?..................ocjena......... ............................. .................................... ..........5 česice krutih tvari u nekoj tekućini.............................(IB5)10 4......Što?............... U kemijskoj reakciji lijevo su............................ koje poznaješ iz tablice slabe kiseline:.....................................Navedi primjere svih kiselina. Koja se to plinska jednadžba može primjeniti..............................(IB1) 5 2........................................(IB3) 10 3..................................................... To je............................ Što?........................... (navedi primjer).......................................................... bez kojih ne bi bilo života u prirodi... Koloidi su uzroci procesima..(IB11)10 10...................................................91 1...................................................... Ime i prezime.................Datum.........................Naqcrtaj skalu kiselosti: 5 5 (IB10)10 ukupno bodova.Empirijska formula prikazuje.................................(IB8) 10 9....................: krute tvari lebde u plinu...................................................... kao zakon osmotskog tlaka? ...................... Osmotski tlak pojedinih sokova u tijelu je točno određen.................. Tako je osmotski tlak krvi:............................... To je..(IB3)10 6............5 7...5 a desno su................................ Mast se u vodi OTAPA NEOTAPA Kazein u mlijeku NESPREČAVA SPREČAVA izdvajanje masti 5...................... Disperzni sustavi.........

............................................................Kako?............ Egzotermne promjene ili reakcije su one kemijske promjene ili reakcije................................................ Koliko?....................................... zove se...(IB7) 10 10..............................................5 nastaju.................................................... atom ili ion gubi elektron.......................................................... Napiši formulu za: kalcijev sulfat:............2 pH soka rajčice iznosi...............................................5 6.................... je reakcija u kojoj iz (čega?) ........................................................2 pH NaOH iznosi.............. u kojoj neka molekula................................Datum.......... Mjera kiselosti (pH) za urin iznosi..............................(IB17)10 3........92 1...........................Sublimacija je.(IB19)10 4.....................................................................................................Koliko?.........................................Pojava neprisiljenog gibanja iona ili molekula u otopini koje ima za posljedicu izjednačavanje koncentracija.(IB19)10 2............ Što?............. I B Test broj 05.....................................................................Zovemo...................... .................................................................................................................................................................................. .....................2 pH želudčane kiseline.......................................Što je to ebulioskopska konstanta?...........................2 7................................................. Koliko?..........................................................................5 amonijev dihidrogen fosfat:......................................................................Koliko?.............. Koliki? ......... ...................................(IB3)10 ukupno bodova.............................. koje se događaju tako da (nastavi):... Ime i prezime................................................... Koliko?.................................................................................2 pH octa iznosi............................... Kako? ..........................5 5............... Reakcije.............................................................................inosi........................ Neutralizacija................... .............(IB9)10 8......................................................ocjena............Izračunaj procentni sastav kalcija (Ca) u gašenom vapnu (Ca(OH)2)? 10 9......................... Oksidacioni broj svih kemijskih elemenata u elementarnom stanju je....

.................................................. Ovo nakupljanje vode može ići do stvaranja gela (nastavi):......... Gdje se emulzije upotrebljavaju?.......................................................... Koliko?.............Koliko grama treba uzeti vodika......................... Koliko?.........................................(IB9)10 9................................................................................(IB1) 5 2.................... Koliko?.................................. Ime i prezime................................................................................................................................................ koje poznaješ:............................................. ...........................................................................................................10 ukupno bodova........................................ ..................................(IB7) 10 6....................... .................................................2 pH krvi iznosi.................................................................... Svaki proces........................................................................................................................................................................... 1......... Navedi vrlo slabe kiseline....10 4................. .............................................. Kakvi to koloidi imaju težnju da adsorbiraju molekulke vode koja potom sprečava spajanje koloidnih čestica u veće čestice......................... Što su to izotonične otopine?.........(IB3) 10 7............. Koliko?................................................Što je to vrelište?.............Datum.............ocjena.....2 10............................2 pH soka naranče iznosi........................... ........................ Koliko?............Što se to odvaja ultrafiltracijom?............... .......2 pH crne kave iznosi................................................. ........................................... u kojem se oslobađa toplina..............................................................2 pH mlijeka iznosi..............................................................pH soka limuna iznosi............. Što je to?..................................... ......................................................................... naziva se............................................................................ I B Test broj 06........ Disperzni sustavi: kapljice tekućine u nekom plinu.. da bi se dobilo 2 g vode iz reakcije: 2 H2 + O2 => 2 H2O 10 8..........................5 kapljice tekućine u nekoj drugoj tekućini.........................(IB3)10 3........................................Što je to?............................................................................................ Kako?................................................................ Zašto je osmotski tlak koloidnih otopina u poređenju s "pravom" otopinom neznatan?................................................................(IB6) 10 5.......................................................93 1...........................

.......................................................................................... Prema Bronstedtu kiseline su tvari (nastavi).(IB9) 10 8................ Reakcije u kojoj neka molekula...................... da bi se dobilo 2 g vode iz reakcije: 2H2 + O2 => 2 H2O 10 ukupno bodova....... ...............................(IB8) 10 7............... ................. Izračunaj procentni sastav (%) kalcija (Ca) u kalcijevom sulfatu (Ca SO4)? 10 9............................................. I B Test broj 07...................................................................(IB7) 10 10.................................. Kako?...................................... atom ili ion prima elektron...............................................................94 .... Analiza uz potporu električne struje........Kako se zove konstanta sniženja točke ledišta?..... ..................................................(IB19) 10 2...............ocjena..... Napiši formulu kalcijevog hidrogen karbonata:.................(IB11) 10 6............................................................................................................. Kako? ......................... .................(IB16)10 3................................................5 amonijev hidrogen karbonat:......... zove se......................................................................................................... Koliko treba uzeti kisika.....Datum.............(IB14)10 4 Napiši način nastanka kiselina sintezom nekih nemetala s vodikom? (IB11) 10 5................... zove se..................................................................................... Što je to koagulacija?........................................................................... Ime i prezime.........

.(IB5) 10 6.................................................(IB8) 10 9........Datum. Mjehurići plina u nekoj tekućini................................... pri kojima se pregrupiraju kemijske veze..Što je to ledište?............................................. pri čemu nastaju nove tvari....................................................(IB19) 10 ..(IB7) 10 7................................. ....................................................................... naziva se.............5 5.... ....................................95 1...... Disperzni sustavi. Što je to?..................... koje poznaješ?... ................. kod kemijskih pokusa..............................................................................................................................................(IB9) 10 10...............5 ukupno bodova. Ime i prezime...................................................10 2 Osmotski tlak je hidrostatski tlak............... Svaki proces.Reakcije..................................... I B Test broj 08................................................ocjena.................................................................... Jedno upozorenje.... u kojem se troši toplina................(IB4)10 4... ................................. .................................................................................................................... U uporabi je kod pročiščavanja krvi kod bolesti bubrega............................. .......................... To je.................................5 a što KUV?............................................................................ Kako se zove?....................................................... ............................................................. Što znači VUK?..........................................Što se to filtriranjem odjeljuje?..................................................................... Navedi neke solove....................... Metoda se zasniva da koloidne čestice ne mogu proći kroz polupropusnu membranu . Koje to građevinsko vezivo............................. Kako?.................... pri kojem je brzina prijelaza molekula otapala iz otopine kroz polupropusnu membranu RAZLIČITE JEDNAKE (IB3) 10 3...................................................................................................(IB5) 5 koji to građevinski materijal možemo smatrati koloidima?. 1................................................................... možemosmatrati koloidima?................................Što? .............................................. ...................................................................Koliko ima vodika u 200 g vode......................Reakcija 2 H2 + O2 => 2 H2O 10 8...... a ioni mogu............................................................................

.............5 5....Koliko grama kisika dolazi u 200 g vode................ koje se rabe kod dijalize?..... ....................... Napiši 5 primjera neutralizacije:............. Oksidacijski broj vodika u gotovo svim spojevima je............................................................2 ....... ........ I disperzna faza i disperzno sredstvo................................................ Ok kojih su materijala izgrađene membrane............................................................................................................................ Navedi primjerom..............5 za kalcijev di hidrogen fosfat:................................................................... Iz reakcije 2 H2 + O2 => 2 H2O 10 ukupno bodova......5 oksidacijski broj vodika u hidridima.....................................2 ............ Ime i prezime..... kako nastaju lužine otapanjem metalnih oksida u vodi: (IB12)10 6..........................................................Što to pokazuje empirijska formula :............. I B Test broj 09............................ mogu biti kojeg agregacijskog stanja? .........................................................2 ............Izračunaj procentni sastav (%) natrija (Na) u čilskoj šalitri (NaNO3): 10 9...............................(IB17) 10 3...2 .......(IB8) 10 8.................96 2..............ocjena............................................................................................................... uticajem vode na anhidride kiselina: (IB11)10 7............................................................................. 1..................................................................... Iznosi..................... Koliko?................................................Napiši formulu za kalcijev hidrogen fosfat:.................................... Koliko?..................................................2 4........Datum............................(IB4) 10 10...................................................................Napiši način nastanka kiselina.................................................

.................(IB5)10 6........Faraday................................................................................ Ime i prezime.......................... 1............ jer (što?) ..............5 ................................ otkrio M........................................... To je iz zakona.............. ...............(IB9) 10 10.............................(IB2) 10 3...... ..................................................... Egzoterman proces...........................................Tyndall?.............................. Kojeg?.................................................................................................. koristi se pri izradi fotografskog materijala.............................................. Označi koloidnu tvar DRVO STAKLO DA NE CEMENT (IB3) 10 10 METAL PORCULAN 5.. .....................g............ moraju se nalaziti i na drugoj strani......................(IB8)10 8................................... DELTA H je.... Koliko grama vodika treba uzeti.....(IB8) 10 9.. Koju to pojavu je 1857................................................. Zaštitno djelovanje gelova.97 ........... Što?......................ocjena....................................... Dali je osmoza spontan proces? 4.................... koji se nalaze na jednoj strani jednadžbe. a istražio J....... "Prava" kemijska formula prikazuje.......... I B Test broj 10...................................................................................................................Datum..........(IB1) 10 2................................ Svi kemijski elementi................ da bi dobili 150 g vode? Iz reakcije 2 H2 + O2 => 2 H2O 10 7..................................... ................................................ Kako nastaju kiseline? Djelovanjem jedne kiseline na sol druge kiseline (IB11) 10 ukupno bodova..................................Što je to elektroforeza?.......

.ocjena................................................ Kiselost (pH) čiste vode.......................................................... Navedi primjer: (IB14) 10 4.... I B 21 ODGOVORI I RJEŠENJA I B TESTOVA Test br.............(IB19) 5 2.......................... Koliko grama vode se može dobiti iz 10 g vodika....... Kiliki?...... Što?.. Indikator lakmus papir mijenja boju........................... pri 250C iznosi..98 endoterman proces.... Strukturna kemijska formula prikazuje.........(IB10) 10 6..................... U kiseloj sredini........... Kako nastaju lužine................................................................... uticajem nekih metala na vodu? (IB11) 10 7.......... DELTA H je............5 a zemnoalkalijskih metala.. ............ Iz reakcije: 2 H2 + O2 => 2 H2O 10 10.....1 odgovor i rješenje .. Oksidacijski broj alkalijskuh metala je............................ ali u tom slučaju ne nastaje voda......... Koliko?....................................... Koliki?...... Neutralizacija može nastati i kada međusobno reagiraju anhidridi kiselina i lužina................................................... Kako nastaju kiseline? sintezom nekih metala sa vodikom? (IB11)10 8..............................5 u baznoj sredini..... Koliko procenata (%) ima žive (Hg) u živinom sulfatu (HgSO4)? 10 ukupno bodova.......................................................(IB8) 10 9.........5 5...............(IB17) 5 3.....................

.....10 9...1 prekristalizacija....5............................ koji se kemijski mijenja....................................................................... Mlijeko.............................99 1 Dvije ili više faza...............................................................1 sublimacija................................................... prelaze kroz polupropusnu membranu iz razređenije u koncentriraniju otopinu..... Toplina ili energija prelazi iz okoline u sustav...... ........ Mrvljenje...........10.......10 10.................................................................... 18 g vode.......................... fino razdjeljena u drugoj ........................ pri kojem molekule otapala....... je spontan proces............ CaCl2.................................1 8... (NH4)3PO4. mlijeko......... 5. 3............. 2............... Dijaliza....... 4................................................02......................................1 sušenje........1 koagulacija... Osmoza........................................... Su tvari..odgovori i rješenja 1..................................... koje u vodenim otopinama povećavaju koncentraciju vodikovih (oksonijevih )iona..............10................................................. 10................................................................................................................1 isparavanje..............10............. razna vlakna...........................disperzno sredstvo 10.......................................log c(H+) / mol dm-3........................... od kojih je jedna disperzna.5 ukupno 100....... To je mjera kiselosti ......................10........................... boje itd.. 7................................1 filtriranje.......1 postkrepicitacija.......10............. Test br......................................... Magla..1 ultrafiltracija......................................................................... .................................................. 6...............

............odgovori i rješenja 1......................... 6...................................... Disanje .........10................................................................................. 57............. Ca(HSO4)2 ................5............................. Reakcije redukcije.................... 5....................................... % sastav spoja ......................... - Test br........................... Dim .................................................. 8.............5...2............... HClO4..................03................................................. Ar ..................................................100 2.............2............2...................................................2....... ............................................2......... oksidacija 2 Na =======> 2 Na+ + eredukcija 2 Cl ======> Cl + 2 e........................................................................ Al(OH)2Cl .........5. pV = nRT ...5............................... U kojem se oksidacijskom stanju nalazi kemijski element u pojedinom spoju............ 9...........................................................5.................... 2...................... HNO3 .......... Analiza ..............4........................10.............. 4...... 7...... koji se nalaze u spoju ....... 5......................................................................................5... njegovu masu ....................... HJ ........................................... Suspenzija .............2...........................................2..................................rastavljanje .........................................................................2...........5....................... 3........5.................47 % Na ..... H2SO4 ......... elemente......... Ca(OH)Cl............................................................................................ (NH4)2HPO4 ... 3...................10...................................5.. 10......5...............................................2........................................10..............10 ukupno 100............... HCl .......

....2..........................................................10. 2.............. Toplina prelazi iz sustava u okolinu ....... Ne otapa ................................................5............................. 8...................5.............................................. Oksidacije .................... 6.....5............................04..... Reaktanti ..5.....................10.............. Test br.....3 .............................. sprečava ................5..........................2.........................................................................................25 g vode ...............10............................................. 2...2 CH3COOH .............................. ukupno 100............... 3................ 9..................................... asimilacija ....................................5................... O 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 -1 -2 1o 10 i td........... HF ........101 izmjena tvari u stanicama ...........2...... .. Odgovori i rješenja 1........... 78 kPa ...................................... 7...........................3..............10....................................................................... H2SO3 ..... NH4H2PO4 ....................... HNO2 ......................................................................... Omjer pojedinih kemijskih elemenata u molekuli .......... O ................................. CaSO4 .................... H3PO4 ..................................................................10.............................10.................................................. 5.............................. 4........2 10...................................... produkti ............. 4.............................................................................................

............. Difuzija ........................................05...............................................5 ................ odgovori i rješenja 1............ ukupno 100....5....................................................10................. sol ........................2....5 ..........2............... H+ .......................................................... Konstanta povećanja vrelišta .... pH = 4 ...2............................13 % Ca ............5.................................................Ke .................2............................1.................................. .............................................. u odnosu na "pravu" otopinu .. emulzija ........ 10.........................10..........................................2 ....5.......................................................5 ...........................................10....... OH....................................... 7............................. pH = 0 .................. Hidrofilni koloidi ..... pH = 6 ...............2.2............. mol vode .......... Jer je koloidna otopina milion puta manje.................................. 3.......... bez prethodnog taljenja..................10............................................................... 34....... Magla .. 2..............................5............................................................................................................102 5.......................................5. 9....2.....................10................................. 6............ Prelazak krute tvari u plinovito stanje.10........2... pH = 13-14 ............... Test br.............. pH = 2........ 8...........................

............. HCN ................. nekoj drugoj tvari ........................................... H2S ...................5......................103 4........ Koloidna faza.......................................10...... 4.....06...........................................2......10.... pH = 7.................2.............................................................5.......10............... Reakcije redukcije ..10......... H2CO3 .....2............................................................................................... Egzotermnim procesom ..............2.................4 ........................................................ koje imaju jednake osmotske tlakove ......... 6.............. ukupno 100 .......... 5.......... Ca(HCO3)2 ..... H2 + Cl2 => 2 HCl .......................... 5. 0........... Temperatura pri kojoj se tlak pare tekućine izjednači s tlakom pare iznad tekućine naziva se vrelište..................................................................................... 7.. HClO .............................. pH = 3 ..............5 .........................................................................5................8 .......................................................10.................................................2.....2... 9........................................ kozmetičkim preparatima ..................... pH = 2 ..............................................2.5. 10.................. industriji boja i lakova ..2....................................... 2....................22 g vodika ........... Farmaceutskoj industriji ................................ odgovori i rješenja 1......2.....2.. Koje mogu dati proton.......10... od sredstva...... 8.....................2............................................ pH = 6............. pH = 5 .........2.......... 3..................... ......................................................2..............10....................................................................... Test br...........5..... NH4HCO3 ..................2. Dvije otopine dvije različite tvari..................... prehrambenoj industriji ...................................................................10.......................................................... voda ..

.................10............................. ukupno 100... oprezno dolijevati kiselinu u vodu ............Pjena ......... pri kojoj su tekućini i krute tvari u ravnoteži 10.... NaOH + HCl => NaCl + H2O ....1.............5 .................. ......2 g vodika .................................. 9................................ Al(OH)3 ......................10........................................ ...............10........................ 9..................... 10......................... 2 NaOH + H2SO4 => Na2SO4 + 2 H2O .......................................10..............10.............. Al(OH)3 + 3 HCl => AlCl3 + 3 H2O ............ 3 NaOH + H3PO4 => Na3PO4 + 3 H2O ......................... 7..................................... Test br....... 8....08............................. Gips....... 1.................................................................................10................................................ Test br................ 5.. Endotermnim procesom ..44 % Ca ........10.... Fe(OH)3 ..... Se neotopljene krute tvari od tekućina ................................................... odgovori i rješenja 1........................................................................ Jednake . odgovori i rješenja 1..........................................1............................. Temperatura............................ 6.......................77 g kisika .1......................................1..........................5....... cement .... Prijelaz sola u grubo disperzni sustav...............................................1 ..10...............5.......................... 4. Nikada ne sipati vodu u kiselinu ............ Ca(OH)2 + 2HCl => CaCl2 + 2 H2O ........................................................ 2 + 1 .............................07.......... Sinteza ...........................1.............10.... 7........... 3...... 10.5............................................................. 3........ staklo .......................5....................................... 8... ukupno 100................................5............................... 29...... Dijalize . 22................ 10......5.....5. Krioskopska konstanta Kk ..104 6...................... Elektroliza ...........................10........................................... 10.... 2......

.................................................... 5......................... 9.5.................................................................... 5............................................................................. ......................................... 3.............................3..............4......................... Ca(PO4)2 .....................10............. NaOH + HNO3 => NaNO3 + H2O ............................... Pergament..............................5.... nitroceluloza.. 4........ Omjer pojedinih elemenata u molekuli..... krute tvari i plinovi ................10........... Staklo.......... NaOH + H3PO4 => Na2HPO4 + H2O ......................... 177...............1................ 27......10..........3..............3........ porculan i cement........................ Ca(OH)2 + H2SO4 => CaSO4 + 2 H2O ........................... 16......... Test br 09 rješenja o odgovori 1..................... 6........................1........................................ Na2O + H2O => 2 NaOH ............... Sprečava koagulaciju ...........................05 % Na ........................................................................... CaH2PO4 .1........... Tekućine......... DA .......................... 7....... KOH + HCl => KCl + H2O .............................................................10..... 6.. 10..............4.. 1................ ukupno 100....................................... CaHPO4 ....................10.8 g kisika .............10..............................................................................................3.............................. Tyndallov fenomen ili pojavu raspršivanja svjetlosti na čestice koloidnih dimenzija...................................... SO3 + H2O => H2SO4 ........ 8.................5.......................................... celofan...........................65 g vodika .........1........ 2.............105 2 NaOH + H3PO4 => Na2HPO4 + 2 H2O . CaO + H2O => Ca(OH)2 ......................10..10..............10......... 4.........

.......... 9.................... +1..5....5........................................... 2.......... DELTA H > O ............................................. ukupno 100.................................. Test br 10................. DELTA H < O ....... Gibanje iona određenim smjerom prema (+) ili (-) elektrod10.......................... Vrstu i broj atoma.........10................. pH = 7 ..106 7.10.................... +2 .......................10..5........ 8....5................. 2NaCl + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HCl 10........... 3........... Neuništivost kemijskih elemenata ...... koji grade molekulu....................................5 5..... 10.5 modar.................... CaO + CO2 => CaCO3..10......................... ............................................................ 4............... Na2O + CO2 => Na2CO3 .............................. odgovori i rješenja 1..................... Crven ................................................

.......1 % U elementrarnom stanju...............10...1 % .......... 7... I C 1 METALI OPĆENITO Metali čine 80 % svih poznatih elemenata........62 % Hg ........aluminija (Al) 8.... 8..10....1 % . Kako su atomi međusobno povezani u molekule..............11 g vode ..............10.............8 % ..........titana (Ti) o....kalija (K) 2.... Tako ima: ..natrija (Na) 2................... 67... bizmut (Bi)............... 1....srebro (Ag).............10.....željeza (Fe) 5..... bakar (Cu)..........6 % .44 % ...10.mangana (Mn) 0............. 67..... pojavljuju se samo zlato (Au)..61 %..........107 6.......magnezija (Mg) 2.......... H2 + Cl2 => 2 HCl ........ Pored kisika (O) i silicija (Si) u prvih 10 elemenata sve su metali........... paladij (Pa) i platina (Pt)...... dok su ... 10...0 % .... 9. 2 Na + 2 H2O => 2 NaOH + H2 ...kalcija (Ca) 3.6 % .

i sulfida. Metali se u Zemljinoj kori nalaze u : .metamorfoze. silikata ). deformacija. zavarivanje idr. Metali se razlikuju po čvrstoći i specifičnoj masi.108 svi ostali metali samo u spojevima. a rjeđe u obliku karbonata. Osobine slitina se razlikuju od metala od kojih su .kojie su nastale talkoženjem minerala.Fe 62 kg. Tako je osmij .eruptivnim stijenama .to su silikatni minerali. Specifična masa metala je različita. pravilne kristalne strukture. biljnih i životinjskih ostataka. sulfata. U kristalnoj rešetki atomi metala su povezani metalnom vezom. nastali kristalizacijom magme ili lave .metamorfnim stijenama . kovanje.Li. Zato se i zovu jer nastaju promjene . Metalna veza je uzrokovala mnoge osobine metala. Čvrstoća se određuje teretom. Metali se otapaju u talinama drugih metala.Os 40 puta teži od litija . Svi metali. koji može da izdrži metalna žica od 1 mm ( to je kod željeza . sem žive (Hg) su na sobnoj temperaturi krutine. Tako možemo podijeliti .Pb svega 2 kg).heksagonske ili kompaktne slagaline.sedimentnim stijenama .teški metali sa specifičnom masom preko 5 kg. pri čemu nastaju slitine (legure). savijanje. a kod olova . Mogu biti : .kubične ili guste slagaline i . u obliku ruda (oksida. koje druge tvari u prirodi nemajua to je: izvlačenje.laki metali sa specifičnom masom do 5 kg i .ionske slagaline kao kod kuhinjske soli (NaCl) .koje su nastale djelovanjem visoke temperature i visokog tlaka u dubini Zemljine kore. U plinovitom stanju između metala i nemetala razlika je neznatna. .

od metala od kojih su sastavljeni. Kemijske osobine metala Ove osobine su vezane uz osobine metala sa slobodnim elektronima iz posljednje ljuske. Galvanski članak je dobio ime po italijanskom fizičaru Galvani Luigiu. uz čiju potporu možemo dobiti električnu struju. Slitina je kruta otopina metala u metalu. Galvanski članak je uređaj.+ Cuo Atomi cinka . pa čitavo razdoblje ljudskog roda zovemo bronzano doba. .g. koju zovemo bronca.Ag. Tako je nastala električna struja.+ Zno => Zn++ + SO4-. prvi tu pojavu zapazio.Cu i kositra . dobri su vodiči elektriciteta i topline. U povijesti posebno mjesto ima slitina bakra . kao najbolji vodič elektriciteta i topline.Zn gube 2 elektrona i prelaze u cinkove ione.Zn na bakar . rabeći kemijski proces: CuSO4 + Zn => ZnSO4 + Cu ili Cu++ + SO4-. Slitine imaju često bolja mehanička svojstva. a bakreni ioni primaju 2 elektrona i prelaze u neutralne atome. Metali i slitine. koji je 1789. Suština je prelaženje elektrona sa cinka .Sn.Cu. Tako je srebro .109 sastavljeni.

disprozij (Dy). cink (Zn). hafnij (Hf). molibden (Mo). uran (U). olovo (Pb). kositar (Sn). platina (Pt). krom (Cr). natrij (Na). francij (Fr). itrij (Y). paladij (Pa). prometij (Pm). barij (Ba). iridij (Ir). paladij (Pd). torij (Th). titan (Ti). gadolinij (Gd). berilij (Be). iterbij (Yb). samarij (Sm). aktinij (Ac). polonij (Po). holmij (Ho). renij (Re). indij (In). bakar Cu). zlato (Au). terbij Tb). kalij (K). plutonij (Pu). cirkonij (Zr). tehnicij (Tc). tantal (Ta). rodij (Rh). americij . nikl (Ni). lutecij (Lu). neodimij (Nd). vanadij (V). cerij (Ce). tulij (Tm). aluminij (Al). rutenij (Ru). erbij (Er). neptunij (Np). kobalt (Co). mangan (Mn). radij (Ra). skandij (Sc). volfram (W). cesij (Cs). rubidij (Rb). željezo (Fe). bizmut (Bi). magnezij (Mg). kadmij (Cd). živa (Hg).110 Metali su: Litij (Li). lantan (La). nobelij (Nb). osmij (Os). praseodimij (Pr). galij (Ga). eurupij (Eu). kalcij (Ca). srebro (Ag). talij (Tl). sroncij (Sr).

H2O.=> 2 OHFe => Fe++ + 2 eObjašnjenje: zbog veće koncentracije kisika . ajnštajnij (Es).Fe i njegovih slitina godišnje nepovratno propadne. laurencij (Lr). dok se željezo .Fe oksidira tojest korodira na anodi. Korozija je pojava razaranja metala uslijed kemijskog djelovanja. Najveću štetu gospodarstvu nanosi korozija. atmosferskog kisika-O2. vode .111 (Am).O2.lat. zbiva se redukcija kisika na katodi. Tako oko 15 % željeza . Proces korozije se može prikazati: 1/2 O2 + H2O + 2 e. kalifornij (Cf). nobelij (No). To je prirodni (spontani) proces razaranja metala djelovanjem okoline. ili kiselim agensima. menjeljejevij (Md). berklij (Bk). Korozija metala Corrado . nagrizati. . fermij (Fm). kirij (Cm). To je štetan elektrokemijski proces. koji se pospješuje uticajem.

cink . koji čvrsto prijanja uz metal i štiti od dalje korozije. . .112 Tako isto se i ispod površine vode zbiva oksidacija željeza. Primjer aluminij . Tako se najčešće rabi postupak: . . Kao gorivo i redukciono sredstvo upotrebljavao se drveni . kao naftovodi.fosfatiranje ili uranjanje metala u vruću otopinu fosforne kiseline .H3PO4.to je nanošenje emajla (kao staklo) na temperaturi iznad 1000oC u specijalnim pećima. . Dijeli se na: . to su zaštitne boje i lakovi . je obilježila i poznavanje metala i čelika. Povijest ljudskog roda.Al. Ali ima i izuzetaka.nanošenje tankog sloja drugog metala .obojenu metalurgiju (ostali metali). kojim se zaštićuje je katoda. Tako. a metal kojim štitimo je anoda.organske prevlake. Metalurgija To je metoda dobivanja metala iz ruda-minerala. cjevovodi. pa nastaje na metalu zaštitni sloj fosfata . što je elektrodni potencijal negativniji.katodna zaštita. željezničke tračnice i dr. Korozija metala je u svezi s njegovim standardnim elektrodnim potencijalom.Mg.U tom slučaju predmet. to metal lakše korodira. Na ovim metalima se stvara oksidni sloj.crnu metalurgiju (Fe). Zaštita od korozije se vrši prekrivanjem površine metala.plastifikacija zaštitno nanošenje plastičnog sloja na metal. olovo . zaštitnom prevlakom ili elektro-kemijskim postupkom.emajliranja . kojom se štite velika postrojenja.Zn.Pb. magnezij .pocinčano željezo.

. kao redukciono sredstvo. .flotacijska metoda. da li je ruda oksidna ili sulfidna ili karbonatna. U tom slučaju može se rabiti aluminij .Al.Ag) odvajaju se otopinom alkalijskog cijanida (KCN). koja se zasniva da voda neke minerale lako kvasi.gravitacijska metoda. jer stvaraju spojeve (karbide).113 ugalj. Taj postupak nazivamo cijanizacija. Postupak se zove termitski postupak: 3 MnO2 + 4 Al => 2 Al2O3 + 3 Mn Neki metali (zlato. Najstarija metoda je oduzimanje kisika oksidima: Fe2O3 + 3 CO => 2 Fe + 3 CO2 Mnogi metalni oksidi ne mogu se reducirati. koja se sastoji u odvajanju minerala djelovanjem električne struje. Način obogaćivanja ruda prije uporabe je: . a poslije 18.stoljeća koks. a neke uopće ne kvasi. . to je kad se čestice rude talože u vodi.metoda magnetske operacije. srebro .Au. Samo dobijanje metala ovisi o tome. To je najraširenija metoda obogaćivanja ruda u svijetu.

114

I C 2 ALKALIJSKI METALI ILI I SKUPINA PSE Ime i simbol atomski broj atomska masa točka taljenja gustoća Litij - Li 3 6,940 180,5o 0,534 o Natrij - Na 11 22,997 97,8 0,970 o Kalij - K 19 39,096 63,5 0,860 o Rubidij - Rb 37 85,480 38,9 1,520 o Cezij - Cz 55 132,910 28,4 Francij - Fr 87 223, 87 To su elementi I skupine Periodnog sustava elemenata. Ime nastalo iz osobina tih metala, da tvore lužine, a vodene otopine

115 tih lužina da tvore jake alkalije. Alkali - arap. znači natrijevi i kalijevi spojevi. Svi elementi I Skupine Periodnog sustava predavanjem jednog elektrona iz posljednje ljske, postižu konfiguraciju inertnih plinova, pri čemu dobijaju +1 oksidacioni broj. Zato su svi elementi alkalijske skupine Periodnog sustava elemenata vrlo reaktivni. Zato se u prirodi ne nalaze u slobodnom stanju.

116 Li - litij (lithium) t.t. 179oC, t.v. 1340oC gustoća 0,534, bijel Otkrio ga Arfvedsen 1817.g. u mineralu petalitu. Ime dobio po grč. riječi lithos - stijena. Razlikuje se od ostalih elemenata, svoje skupine. Po svojim osobinama, više se priklanja grupi zemnoalkalijskih metala. Mada je prilično rasprostranjen u prirodi, vrlo se rijetko nalazi u većim naslagama. Ima ga u mineralnim vodama, koje se upotrebljavaju u medicini. Litij je bijela kovina, vrlo lagan (spec.mase 0,534) pa pliva na vodi. Upotrebljava se za izradu laganih slitina.

Na - natrij (natrium) t.t. 97,80C,t.v. 880oC, gustoća 0,97 bijel Otkrio ga je sir H.Davy 1807.g. uz veliku radost. Spada u red vrlo rasprostranjenih elemenata u prirodi (2,8 %). Nalazi se u obliku mnogih silikatnih minerala (nema ga slobodnog u prirodi). Po boji kovina slična srebru - Ag, ali toliko mekan, da se može sjeći nožem. Lakši od vode, pa pliva po njoj (spec.masa 0,97). Ime dobio od lat.nitrum - soda. Sa vodom reagira veoma burno (pa se čuva u petroleju)Dobar vodič topline i elektriciteta. 2 Na + H2O => Na2O + H2

117

Gori intenzivno-žutim plameno.Dobiva se iz kuhinjske soli (NaCl) katodnom redukcijom. Metalni natrij upotrebljava se za dobijanje natrijevih spojeva, u industriji kaučuka (berlinska buna), u organskoj sintezi polimera. Radioaktivni (24Na)rabi se u medicini. Natrijevi spojevi imaju važnu ulogu u životnim procesima ljudi i životinja. * NaCl- kuhinjska sol Vrlo raširen spoj, u mnogim mjestima u velikim naslagama, morska voda sadrži 2,7 % NaCl. To je bijela kristalna tvar, sirovina za dobijanje natrija i natrijevih spojeva, neophodna sastojina ljudske ishrane. Dobija se iz mora isoljavanjem u Ninu i Pagu, ili iz slanih bunara u Tuzli.

118 * NaOH - kaustična soda ili natrijev hidroksid Jedna od najjačih alkalija, pa ima široku primjenu u granama kemijske industrije, proizvodnji sapuna, tekstilnoj, industriji boja, industriji celuloze, polimernoj industriji i dr. Proizvodi se u Lukavcu, Jajcu, Kaštel Sućurcu. * Na2CO3 - natrijev karbonat - soda Dobiva se po Solvayu: 2 NH3 + CO2 + H2O => (NH4)2CO3 (NH4)2CO3 + NaCl => NaHCO3 + NH4Cl 2 NaHCO3 + grijanje => Na2CO3 + CO2 + H2O Postupak ide: kuh injska sol => karboniziranje => kalciniranje =  soda.

Mnogo se upotrebljava u u industriji stakla, za umjetna gnojiva u industriji kože, tekstilnoj industriji i dr. * NaNO3 - natrijev nitrat ili čilska salitra Ima ga u većim naslagama u Čileu. Rabi se u poljoprivredi. Služi kao reagens u kemijskoj industriji. * Na2SO4 - natrijev sulfat ili glauberova sol Ima ga u morskoj vodi, jezerima. Ime dobio po alkemičaru Glauberu (tretirao sumpornu kiselinu i kuhinjsku sol:

119 H2SO4 + 2 NaCl => Na2SO4 + 2 HCl

120

K - kalij (kalium) t.t. 63,5oC, t.v. 762,2oC, Spec.m.0,86 srebrn Srebrenasto bijela kovina. Otkrio sir H.Davy 1807.g..Lagana kovina, koja oksidira na zraku. U prirodi, gotovo koliko i natrija, minerali su silvin i karnalit. S vodom daje: 2 K + 2 H2O => 2 KOH + H2 Kada reagira sa vodom, vodik se zapali i gori ljubičastim plamenom. Ima slabo izražene radioaktivne pojave. * K2CO3 - kalijev karbonat (potaša) Ne može se dobiti po Solvayu, jer je kalijevbikarbonat (KHCO3 lako otopljiv u vodi, pa se dobiva elektrolizom kalijeva klorida (KCl). Potaša je bijeli prah, vodena otopina reagira bazno, rabi se u kemijskoj industriji, industriji stakla, sapuna i dr.

121

* KCl - kalijev klorid (silvin) Upotrebljava se u poljoprivredi, kao umjetno gnojivo * KNO3 - kalijev nitrat (obična salitra) Dobiva se: KCl + NaNO3 => KNO3 + NaCl To je bijela kristalna tvar, rabi se za izradu baruta (75 % KNO3, 12 % S, 13 % C). * KOH - kalijev hidroksid Dobiva se: K2CO3 + Ca(OH)2 => 2 KOH + CaCO3 Upotrebljava se u proizvodnji sapuna. * KCN - kalijev cijanid Cijankalij, bijeli kristalni prah, vrlo otrovan.Rabi se za izlučivanje zlata (Au) i srebra (Ag), za tamanjenje gamadi * KCNS - kalijev rodanid Bijela sol. Dobiva se : KCN + S => KCNS Rabi se u kemijskoj analizi za dokazivanje željeza (Fe).

t.rubidij (rubidium) t. 39oC. 696oC.v. t.122 Rb .52 . spec.masa 1.

cezij (cesium) t.87 .28. spec.v.masa 1.5oC. t. 708oC.t.123 Cs .

Ime dobili rubidus . Rabe se za kvantitativno određivanje kalija (K). olova (Pb). .Perey 1947. Rubidij se upotrebljava za foto-stanica. Nema ih slobodnih u prirodi. Francij otkrio francuski kemičar M. a u čast domovine dobio ime.g. Bunsen i Kirchhoff. cezija (Cz).svjetlo modar.. francij je produkt radioaktuivnog raspada aktinija 227Ac. caesius .124 Fr . Rubidij i cezij su otkrili 1860.francij (francium) radioaktivan je Ova tri kemijska elementa spadaju u rasijane elemente na zemljinoj kori (nalaze se na mnogim mjestima u malenim količinama). kisika (O).g.tamnocrven.

s vodom stvaraju lužine teško topljive u vodi. . nekad zvani zemlje u vodenoj otopini reagiraju kao alkalije. što njihovi oksidi.125 I C 3 ZEMNOALKALIJSKI METALI (II SKUPINA PSE) Be berilij (beryllium) Mg-magnezij (magnesium) Ca-kalcij (calcium) Sr-stroncij (strontium) Ba-barij (barium) Ra-radij (radium) 4 12 20 38 56 88 9. Ime potiče otuda.08 87.5 srebrne 5.31 40.85 bijel 1.62 137.03 1.74 srebrnobijel 1.012 24.54 srebrnobijel 2.5 radioaktivan Atomi elemenata ove grupe.60 srebrne 3.33 226. U krutom stanju svi su bijele boje. sadrže po 2 elektrona u perifernoj grupi . lako prelaze u dvooksidno (++) ione.

zove se smaragd. to je ujedno i najvažniji mineral berilija. Zbog velike tvrdoće i postojanosti na zraku. Beril je silikat aluminija i berilija.v.Vouquelina. Dobijen 1798. Spojevi berilija su otrovni.mase 1.126 Be . od kemičara L.g.berilij (brrilium) t. a ako je obojen modro .1285oC.spec. gradi vrlo tvrde slitine. rabi se kao fluorescentni materijal u fluorescentnim cijevima. koje se sve više primjenjuju. .86 Rude berilija su dosta rijetke.Ako je varijetet berila obojen zeleno . Ime dobio po dragom kamenju.2970oC. t.zove se akvamarin. Spojevi berilija su slatki. Dobro propušta Rtg zrake.t.

127 Mg . talk. gori blještavom svjetlošću.sp.silikati ( serpentin. Otkrio ga je sir H.magnezij (magnesium) t.v. 1105o.dolomit (MgCO3 x CaCO3) .g.74 Ima više minerala.mase 1. Može se lako zapaliti.t. čiji je sastojak magnezij: . To iskorištava. U trgovini dolazi u obliku trake ili praha.650o t. azbest) Magnezij pripada grupi laganih metala. boje srebrnobijele.Davy 1807. pri snimanju u nedovoljno osvjetljenim prostorijama.magnezit (MgCO3) . Zbog svoje male mase rabi se za izradu slitina u avionskoj i automobilskoj industriji: . Rabi se za izradu božićnih krijesnica.

temperatura => MgO + CO2 od magnezijeva oksida. vatrostalne su. * MgO .128 .2 % otopina protiv debljanja i žučnih tegoba. umjetnog . Pomješan sa magnezijevim oksidom i strugotinama drveta daje uz vodu materijal koji vremenom očvrsne.magnezijev sulfat (gorka sol) Gorko-slanog okusa. U prirodi u izvorima mineralnih voda. * MgSO4 x 7 H2O .magnezijev klorid Primjenjuje se u tehničke svrhe. rabi se u medicini kao 0. * MgCl2 . ali ipak toliko da vodena otopina pokazuje baznu reakciju: MgO + H2O => Mg(OH)2 MgO + 2 HCl => MgCl2 + H2O Magnezijev oksid može se dobiti prženjem magnezijevog karbonata (magnezita): MgCO3 + pov.elektron-metal (95 % Mg i 5 % Zn) .magnalij . pa služi za izradu podova (ksilolit).Kristalizira u lijepim rompskim kristalima. Ovaj oksid upotrebljava se u medicini ( magnesia usta).legura magnezija i aluminija. prave se opeke (cigle) za oblaganje topioničarskih peći.magnezijev oksid Pri gorenju prelazi u bijeli prah: 2 Mg + O2 => 2 MgO Ovaj se oksid vrlo malo otapa u vodi. jer su vrlo postojane na visokim temperatu rama (2800oC).

129 mermera. Serpentin se rabi u tehnici. * Mg . talk kao prah za upijanje ulja.silikati Azbest se puno rabio. . ali se zbog karcenogenosti izbacuje iz uporabe. Upotrebljava se i u medicini.

kalcij (calcium) t. t. karbonata.mase 1.U prirodi kao vapnenac.v.t. fosfata i sulfata. kreda. u obliku silikata.sp.C. žilava i rastegljiva. S kisikom se lako spaja.845o.6 %).1420.54 Srebrnobijela kovina. . mramor. s vodom reagira: Ca + 2 H2O => Ca(OH)2 + H2 Zapaljen izgara na zraku narančastim plamenom: 2 Ca + O2 => 2 CaO Spada u red najraširenijih elemenata u prirodi (3.130 Ca .

pri čemu nastaje bikarbonat: CaCO3 + H2O + CO2 => Ca(HCO3)2 Tako i nastaju poznati pećinski ukrasi . Kalcijevi spojevi su neophodni za živi svijet jer reguliraju rad srca. Ali kada voda izbije na površinu. Nedostatak kalcija u organizmu prouzrokuje bolest rahitis ili bolest kostiju.lat. mehanizam zgrušavanja krvi i mlijeka.Davy. Dnevna potreba za odrasle osobe je 1 .Mramor je sitnozrnasti vapnenac. Prirodne vode u kojima se vrlo često nalazi otopljen CO2. prolazeći kroz vapnenac. ali ako voda sadrži ugljični dioksid (CO2). tlak CO2 se smanji i bikarbonat se raspada na karbonat: Ca(HCO3)2 => CO2 + CaCO3 + H2O . zubi. Koralji i mnoge vrste školjki sastoje se uglavnom od kalcijevog karbonata. ili u rijekama bigar. otapaju kalcijev karbonat. vapno. * CaCO3 . Kreda je nastala taloženjem skeleta uginulih mikroorganizama. U običnoj vodi vapnenac se neotapa. onda se otapa. sir H. koji je bio izložen visokom tlaku. ime dobio po calcis .kalcijev karbonat U prirodi se nalazi u dva kristalna oblika kao aragonit i kalcit.131 Otkrio ga je 1808.2 g kalcija i to pretežno biljnom hranom.g. Skeleti organizama. kosti imaju oko 90 % kalcija.sige: stalaktiti i stalagmiti.

poglavito kalcijev i magnezijev bikarbonat.132 Sve prirodne vode sadrže veće ili manje količine soli.anionski . Omekšavanje vode se vrši: Ca(HCO3)2 + Ca(OH)2 => 2 CaCO3 + 2 H2O CaSO4 + Na2CO3 => CaCO3 + Na2SO4 Talog (CaCO3) se uklanja i voda se može pustiti u kotao. prehrambena)moraju se prethodno omekšati. Tvrdoća vode izražava se stupnjevima tvrdoće. a sa manje mekim vodama. nazivamo ih tvrdim vodama.smola + 2 H+ kationski izmjenjivač OH .smola + HCO3. Ako vode sadrže veće količine otopljenih bikarbonata. tekstilna. Jedan stupanj tvrdoće ima voda koja u 1 litri sadrži 10 mg CaO.=> HCO3-smola + OH. Voda se može i deionizirati ili demineralizirati: Ca(HCO3)2 + 2 Na-permutit => Ca-(permutit)2 + 2 NaHCO3 Ca-(permutit)2 + 2 NaCl => 2 Na-permutit + CaCl2 Demineralizaciju sintetskim smolama možemo prikazati i: 2 H .smola + Ca++ => Ca .Vode koje troši industrija(kože.

Ova reakcija gašenja vapna je vrlo egzotermna. Razmućen u vodi gradi finu suspenziju (vapneno mlijeko) kojim se dezinficiraju zidovi.900oC => CaO + CO2 Ova kemijska reakcija izvodi se tehnički u velikim razmjerima. * CaO . Kalcijev hidroksid se u vodi malo otapa (vapnena voda). dobija se prženjem karbonata: CaCO3 + 800 . da bi reakcija išla u smislu dobijanja vapna.kalcijev oksid (živo vapno) To je bijeli sitni prah. jer se kalcijev oksid znatno primjenjuje u građevinarstvu i drugim granama industrije Kako je taj proces povratan CO2 se mora stalno odvoditi. pa se izmjenjivači moraju regenerirati. dakle anhidrid baze: * Ca(OH)2 . Prilično je jakog baznog karaktera. gašeno vapno služi kao žbuka za žbukanje. a anioni (OH-) iz NaOH. Pomiješan sa pijeskom i vodom. Pritom se kationi u kiselom izmjenjivaču zamjene vodikom ionima (H+) iz HCl. a to se provodi ispiranjem kiselog izmjenjivača sa HCl i ispiranje baznog izmjenjivača sa NaOH.kalcijev hidroksid (gašeno vapno) To je bijela tvar. .133 Tijekom vremena kationski i anionski izmjenjivač ostane bez iona (H+ i OH-). Dobiva se: CaO + H2O => Ca(OH)2 + temperatura Ovaj postupak se zove "gašenje vapna".

* CaCl2. gips ili sadra CaSO4x2H2O.kalcijev klorid (klorno vapno) Rabi se u tekstilnoj industriji.kalcijev sulfat U prirodi kao anhidrit (CaSO4).temperatura => CaSO4 x 1/2H2O To je hemihidrat. pri čemu se izdvajaju znatne količine vode (zidovi se znoje): Ca(OH)2 + CO2 => CaCO3 + H2O Žbuki se dodaje pijesak. * CaSO4 . za bijeljenje. Gips se rabi u građevinarstvu i medicini. u medicini za ispiranje rana.134 Tijekom vremena gašeno vapno pod uticajem CO2 iz zraka prelazi u karbonat. da bi masa bila poroznai da bi CO2 mogao prodrijeti kroz cijelu masu. Ako se gips grije: CaSO4 x 2H2O + pov. Pomiješan s vodom: CaSO4x1/2H2O + 3/2 H2O => CaSO4 x 2 H2O Na ovoj pojavi se zasniva primjena gipsa. a u obliku masti protiv ozeblina. * Cement .

Sam postupak zahtijeva velike koiličine energije (80 130 kWh/po toni).mase 3. Aspid iz Leedsa (UK) otkrio postupak proizvodnje portland cementa. . staljuju se u veće cjeline (klinker).spec. Dodatkom vode cementu. O finoći meljave ovisi kvalitet cementa.74 . Cementare su veliki onečiščivači zraka. zbiva se vrlo složena reakcija (smjesa isprva plastična. Cement sa pijeskom. Tako oni poslije prženja mogu u samoj vodi da očvrsnu. Kemijski sastav: hidraulički modul => m CaO / m SiO2 + m Fe2O3+ m Al2O3 Pri temperaturi od 1000-1450oC u omekšanoj reakcijskoj smjesi kalcijev oksid (CaO) kemijski se veže sa SiO2 i Fe2O3 Omekšane čestice tako nastalih spojeva.g.135 Neki prirodni silikati (laporac. Sam sastav i struktura nastalih spojeva sa sigurnošću nisu određeni. Ime dobijeno kao imenica cementum . To je proces sintetiziranja. Prirodna smjesa vapnenca i gline zove se laporac (dalmacija. hercegovina). Kao gorivo rabi se plin ili mazut.cedere lomiti. Usijani klinker se iz rotacionih peći odvodi u cijev za hlađenje i melje u fini sitni prah. vapnenac) imaju osobinu da prženjem izgube vodu s kojom su bili vezani i da ponovo vežu vodu kada se snjom zamjese. šljunkom i vodom. 1824. J.Označuje se sa oznakom (PC). pa je neophodna uporaba filtera (elektrofilteri). daje masu koja se zove beton. poslije očvrsne).

t.mase 2.stroncij (strontium) t.771o. sp.t.v.136 Sr .1385oC.6 .

Barij otkrio sir H.1696oC U prirodi samo u vezanom obliku (u obliku sulfata i karbonata.v.g. * BaSO4 .t. a barijeve soli zeleno (bengalska vatra). rabi se pri Rtg snimanju crijevnog trakta i kao bijela mineralna boja.137 Ba .2o.Davy 1808. 726. t.barij (barium) t.barijev sulfat Neotapa se u vodi i kiselinama. Stroncijeve soli boje bezbojan plamen crveno. .

. Po kemijskim osobinama radij je vrlo sličan bariju. Nalazišta u Češkoj.radij (radium) t. 1898.g.138 Ra .v.mase 5-6 Godine 1896. Maria Sklodowska Curie tražeći temu za svoju doktorsku disertaciju. zaintrigirala se za neobjašnjene beckerelove zrake.15 g radija). Na zraku je nepostojan i razlaže vodu. Beckerel je primjetio da uranove soli djeluju na foto ploču. 700o.1140oC. Kongu i Kanadi. t. poslije 2 godine napornog rada uspjela je izolirati elemenate radij i polonij. koji sadrži male količine radija ( 1 tona rude ima 0.t.spec. Najvažnija ruda radija je uranit (smolinac). bez prethodnog osvjetljenja.g.

1 mm Alfa i beta zraci su materijalne prirode. dakle elektroni (negativno naelektrizirane čestice). opekotine i razaranje tkiva) ali se u kontroliranim dozama rabi za liječenje. vidjet ćemo njihovo izazivanje foto-ploče. samo se od katodnih zraka razlikuju po brzinama kojima se kreću. Svi zraci su nevidljivi. Radioaktivno zračenje djeluje veoma jako na živi organizam (izaziva zapaljenje kože. Ispitivanja su dokazala. što znači da su ti zraci pozitivno naelektrizirani ili alfa-zraci. a gama. torij (Th). Po prodornosti se razlikuju: . Beta-zraci su isto što i katodni zraci. To su beta-zraci. ako se puste između električnih ploča. da je zračenje trojake vrste (alfa. Pozitivno naelektrizirana čestica (alfa-čestica). Iste osobine ima i uran (U).3 mm.zraci su elektromagnetni valovi. . iste prirode kao i svjetlosni zraci. Radioaktivne pojave ispoljavaju se zračenjem. Gama -zraci ne skreću. znači nisu naelektrizirani.139 I C 4 RADIAKTIVNE POJAVE Pojave. koje ispoljava radij. tj.bete-zraci ne mogu proći kroz olovni lim 0.alfa-zraci se zadržavaju već i na aluminijevskom limu 0. zovu se radioaktivne pojave. a od elektrona su teži 8000 puta . aktinij (Ac). samo vrlo kratkih valnih duljina. ali ako iznad radioaktivnog preparata stavimo foto-ploču zavijenu u crni papir. beta i gama) zraci. Jedna vrsta zraka skreće ka negativnom polu. Druga vrsta skreće ka pozitivnom polu mnogo jače nego alfa-zraci.gama-zraci. su najprodorniji . kreće se velikom brzinom (do 20000 km/sec).

Pri radioaktivnom raspadanju u prirodi. uslijed oslobođene energije bivaju izbačeni. Taj novi elemenat zove se radon . te tako stiču veliku kinetičku energiju. Ovo raspadanje vrši se samo od sebe (spontano) i mi nismo u stanju ni da ga ubrzamo. Zaostali dio jezgre. Ustvari. postoje atomske vrste. toliki broj alfačestica emitira 1 g radija u 1 sekundi. koje su toliko nepostojane. Zaostali dio raspadnutog jezgra predstavlja novu atomsku vrstu.Utvrđeno je da su to ustvari slobodna jezgra atoma helija u brzom pokretu i da izašavši iz radioaktivnog preparata. znači raspadanje njihovih jezgara. Jedinica za mjerenje radioaktivnosti naziva se kiri i iznosi 3. koja im daje karakter zračenja.Rn i pripada grupi inertnih plinova. brzo hvataju elektrone prelazeći u nenaelektrizirane (neutralne) atome helija (He). Postavlja se pitanje: kako to da se do sada nije raspala sva količina radija (Ra) koji se nalazi u prirodi? Objašnjenje je da čak i one promjene.140 .7 x 1010 dezintegracija u sekundi. Po teoriji o raspadanju atoma. koje se dešavaju uz oslobađanje energije (egzotermne reakcije) ne mogu početi same . uslijed velike mase ne može dobiti toliku brzinu. da se same od sebe raspadaju. Ova raspadanja su eksplozivna i dijelovi atomskih jezgara. od jezgra se otkidaju ili alfa ili beta čestice. niti da ga usporimo ili spriječimo. Radioaktivni procesi mogu se predstaviti u obliku jednadžbe: Ra => Rn + He (u obliku alfa-zraka) Jednadžba nam pokazuje da radij (Ra) kao elemenat iščezava i da od njega postaju dvije druge elementarne materije (radon i helij). Raspadanje atomskih vrsta. da bi ispoljavao zračenjem.

Jednadžbu radioaktivnog raspada radija možemo napisati: 226 88 Ra => 22286Rn + 42He Nastali radon (Rn) je također radioaktivan. Od ove količine (0. već sa elementom rednog broja 92U (uran): 238 U => 234Th => 234Pa => 234U => 230Th => 226Ra => 222Rn => => 218Po => 214Pb. pa da se od 1 g radija (Ra) ostane o. Ispitivanja su pokazala da je potrebno 1580 godina. Poluvrijeme raspada je karakteristično za svaki radioaktivni elemenat ponaosob. I sam radij (Ra) je produkt radioaktivnog raspada. Poluvrijeme raspada pojedinih elemenata ovog niza vrlo je različito ( od nekoliko sekundi do nekoliko milijardi godina). Pošto sada prestaje radioaktivan raspad.zove se poluvrijeme raspada. pa se i on spontano raspada: 222 86 Rn => 21884Po + 42He Polonij je također radioaktivan i spontano se raspada pa raspad traje sve do 206Pb .25 g. 208Pb.141 od sebe. tako da radioaktivni raspad nezapočinje sa radijem (Ra). koje nije radioaktivno. već je potrebno da im se za početak da izvjesna količina energije.5 g radija. Postoje tri ovakva niza: aktinijev (Ac. čija atomska masa može biti: 206Pb. pa u ma kom obliku. 207Pb.03125 g radija (Ra). .5 g) ostat će poslije novih 1580 godina 0. Vrijeme koje je potrebno da prođe da bi se polovina od nazočne količine raspala . a poslije 7900 godina 0. njime se završava ovaj niz prelaza iz jedne atomske vrste u drugu. uranov (U) i torijev (Th) i svi se završavaju neradioaktivnim olovom (Pb).

Posljedice sudara je raspad jezgre. Alfa-zraci su u stanju da razore jezgra drugih atoma. atomska masa se nemijenja. 210Bi.142 Sody je 1913. sa jezgrom dušikova atoma. a nakon 13-tog centimetra toa zraka je običan plinoviti helij (He). 214Po. Na ovaj način može se umjetnim putem razoriti atomska jezgra. 214Bi. alfa-zraci se kreću pravolinijski sa dometom od 8 . dok gamazraci predstavljaju oslobođene elektrone i ne utiču na naelektriziranost jezgra. Protonski zraci su ustvari čestice vodikovog jezgra. ili samo beta-zrake. koje je . dao pravilo pomjeranja: radioaktivni element ispuštanjem alfa-zraka. Umjetno razaranje jezgra elemenata (transmutacija ili dezintegracija). Takve kemijske elemente zovemo izobarima. pomjera se za dva mjesta unazad u Periodnom sustavu elemenata.g.210Pb. kada se s njima sudare. Ispuštanjem beta-zraka.13 cm. Alfa-zraci predstavljaju moćno mehaničko sredstvo. ustvari masu sa velikom kinetičkom energijom. Primjer: 210 Bi. 210Po. Primjer: 218 Po. 210Po. Može se desiti da kinetička energija (Ek) neke alfa-čestice bude toliko velika. Ovi zraci su posljedica sudara alfa-zraka. 210Pb Isto tako u nizu se pojavljuju razni izotopi pojedinih kemijskih elemenata. 216Pb. Potrebno je znati da jedna atomska vrsta ispušta samo jednu vrstu zraka: ili samo alfa-zrake. koja se pri istraživačkim radovima mnogo iskorištava. Tako postoje razne vrste atoma istih atomskih masa. da savlada odbijanje čestica i da svom silinom se sudari sa jezgrom atoma u čiji je omotač prodrla.

Ovaj proces umjetnog razaranja jezgra možemo predstaviti jednadžbom 14 7 N + 42He => 17 8 O + 11n O je izotop kisika sa atomskom masom 17. jeste FISIJA ili dioba. Izotop aluminija (Al) pokazuje radioaktivne osobine: ispuštajući beta-zrake => 2813Al => e. Ovakva radioaktivnost zove se umjetna radioaktivnost. Bombardiranjem dušika alfa-zracima. pri čemu se još u većoj mjeri povećava količina neutronskih zraka. Atomsko jezgro pri fisiji se dijeli na dva dijela podjednake veličine: 235 92 17 8 U + 10n => 92 36 Kr + 14156Ba + 3 10n Pri fisiji nastaju neutroni u većoj količini. Tako nastali izotopi nisu postojani. tako da reakcija postaje još intenzivnija.+ Si Jedna od vrlo važnih pojava u oblasti nuklearnih reakcija. pa se sami od sebe raspadaju ispuštajući zrake slično prirodnom radioaktivnom raspadu. tako da se sada njima većom energijom mogu bombardirati ostali atomi uranovog izotopa. atomsko jezgro dušika se raspada na vodik i izotop kisika.143 pri raspadu izbacilo jezgro vodikovog atoma. Gore pomenuta reakcija raspada uranovog izotopa predstavlja .

nastaje helij (He) uz oslobađanje velike količine energije: 7 3 Li + 10H => 242He + 500000 kW/h Znači od 7. I C 5 III SKUPINA P S E .019 g. Ova vrsta nuklearne reakcije zove se FUSIJA.015 g litija i 1.004 g He + 0. je ustvari posljedica ogromnih količina naglo oslobođene toplote.144 eksplozivnost atomske bombe. koja se dobiva u ovom procesu.019 g Količina od 0. pri kojem se osjetne količine tvari pretvaraju u energiju. Proces se zove DEFEKT MASE. važan je još jedan radioaktivni proces. pokretanje strojeva). Na ovom procesu zasnovana je eksplozivnost nuklearne bombe. Ova eksplozivnost. Kolika je to količina energije može se vidjeti računom: ako pretpostavimo da jedna familija (4 člana) troši oko 500 kW/h mjesečno za kuhanje.008 g H => 8. hlađenje i drugo. Za oslobađanje ogromnih količina energije. koja je preostala u toj reakciji i koja se pri tom procesu pretvorila u energiju odgovara energiji od pola miliona kW/h. od samo 7. Ako se litij (Li) izloži bombardiranju protonskim zracima.008 g vodika mogla koristiti 83 godine. onda bi se energija. koja se može rabiti i za korisne svrhe (atomske elektrane.015 g Li + 1. Pored fisije postoje nuklearne reakcije pri kojima se vrši spajanje lakših atomskih jezgara u jezgre težih atoma. grijanje.

21 at.br.145 Sc .skandij (scandium) red.96 sive .mase 44.

I.146 Y .91 metalne Nisu našli do danas veću uporabu. i dao mu ime EKA-BOR. su iste kod svih lantanoida: . Oni su sa svojim osobinama toliko slični. Obe posljednje ljuske. da je problem odvajanje jednog od drugog. koje utiču na kemijsku reaktivnost.g.Skandij je predskazao D. Ovu grupu zovu još i rijetke zemlje ili lantanoidi.Medjelejev 1869.itrij (yttriuum) 39 88.

92 .147 La lantan 57 138.

13 .cerij 58 140.148 Ce .

praseodimij 59 140.149 Pr .92 .

neodimij 60 144.27 .150 Nd .

151 Pm .prometij 61 144.01 .

152 Sm .36 .samarij 62 150.

153 Eu .europij 63 151.97 .

gadolinij 64 157.154 Gd .25 .

terbij 65 158.155 Tb .92 .

50 .dispozij 66 162.156 D .

93 .157 Ho .holmij 67 164.

25 .erbij 68 167.158 Er .

tulij 69 168.159 Tm .93 .

160 Yb .04 .iterbij 70 173.

luteciuj 71 174. Tako ako se cerijev oksid kad se zagrije ispušta lijepu bijelu svjetlost (Dramandova svjetlost). Svjetlost je još jača. kada se pomješa cerijev oksid sa torijevim oksidom (99:1) .161 Lu . počeli su dobijati izvjestan tehnički značaj.97 Rijetke zemlje ili lantanoidi.

91 .aktinij 89 228.162 Skupina aktinoida nazvana po prvom članu u nizu: Ac .

04 .163 Th .torij 90 232.

164 Pa .04 .protaktinij 91 231.

uran 92 238.03 .165 U .

05 .166 Np .neptunij 93 237.

06 .plutonij 94 244.167 Pu .

americij 95 243.168 Am .06 .

169 Cm .07 .kurij 96 247.

berklij 97 247.02 .170 Bk .

08 .kalifornij 98 251.171 Cf .

08 .172 Es .ajnštajnij 99 252.

173 Fm .fermij 100 257.10 .

medeljejevij 101 258.10 .174 Md .

175 No .nobelij 102 259.10 .

176 Lr .laurencij 103 260.11 .

177 Db .dubnij 104 261 .

178 Ji .žoliotij 105 Rf .radefordij 106 .

bohrij 107 .179 Bh .

sličan uranu. ajnštajnij (Es) po glasovitom fizičaru. kada se nije moglo utvrditi da postoje elementi sa većim atomskim brojem. fermij (Fm) po talijanskom znanstveniku . kirij (Cm) 1940. Plutonij (Pu) dobiven 1940.g.g.g.majtnerij Uun Uuu Uub 109 110 111 112 Kemijski elementi veći od atomskog broja 92.dobili imena po zemlji i znanstveniku. otkriven je proizvodom radioaktivnog raspada neptunij (Np) sa atomskim brojem 93. Tako se uran dugo nalazio na kraju Periodnog sudtava elemenata.).hanij 108 Mt .g. pa dobio ime po koledžu na kojem je otkriven. kao i berklij (Bk) koji je dobiven 1949. zovu se transurani..Ime dobio po planeti. Tek 1939. Ima ga u malim količinama u prirodi. rabi se u proizvodnji nuklearnog goriva.g. kalifornij po državi u kojoj je otkriven (1950. nazvan po planeti.. Americij (Am) dobiven 1944.180 Hn . Ime nastalo iz vremena.g.

medjeljevij (Md) otkriven 1955. ..g.181 otkriven 1954. .g. laurencij(Lw) itd. nobelij (No).

Cirkonijev dioksid (ZrO2) vrlo je otporan prema kemikalijama.6 %). pa služi kao laboratorijsko posuđe. termičkim i mehaničkim uticajima.88 bijel 91. Od njega se izrađuju lonci za taljenje teško taljivih kovina.32 metalne 178. Tako je slitina titana i željeza vrlo tvrda i rabi se u avio industriji. Titanov dioksid (TiO2) rabi se u industriji stakla za proizvodnju teško topivog stakla i kao bijela mineralna boja ( titanovo bijelo) Cirkonij i hafnij su elementi. . Rabi se u metalurgiji.cirkonij (zirconium) Hf .49 metalne Titan spada u rasprostranjene elemente u prirodi (0. Nalazi se samo u spojevima. koje trba da izdrži visoke temperature. koji se u prirodi nalaze u malim količinama.titan (titanium) Zr .182 I C 6 IV SKUPINA P S E Ti . za proizvodnju slitina.hafnij (hafnium) 22 40 72 47.

183 .

184 .

00 srebrene 95.60 % Cr i rabi se za dobivanje raznih vrsta kromnih čelika (koji ne korodiraju). 2660oC.molibden (molybdenium) 42 W . dobiva se tehnički važna slitina fero-krom: FeO x Cr2O3 + 4 C => (Fe + 2 Cr) + 4 CO Ova slitina sadrži 40 .85 srebrene Cr .185 I C 7 PETA SKUPINA P S E Cr . 1765o.94 srebrne 178.v. .krom (chromium) 24 Mo . Kromom se presvlače željezni predmeti (kromiranje).Kromit je oksid željeza i kroma sastava (FeO x Cr2O3). kojom obiluje zemljina kora.krom (chromium). sp.t.t. t. Redukcijom kromita ugljenom.volfram (wolframium) 74 52.mase 6 Najvažnija ruda kromit.

šest ( obliku kromne kiseline.186 Krom je tvrdi i žilav metal. * K2Cr2O7 kalijev dikromat To je sol dikromne kiseline (H2Cr2O7). tri (kromi spojevi). pa otuda i ime ovom elementu (chromos grč. boja).Kalijev dikromat je veoma jako oksidacijsko sredstvo. * PbCrO4 olovo kromat Dobiva se taloženjem otopljenih olovnih soli sa kalijevim kromatom (K2CrO4). . Krom u svojim spojevima ima oksidni broj dva (kromo spojevi).Kromni spojevi obojeni su žuto. zeleno i narančasto. * K2CrO4 kalijev kromat Dobiva se taljenjem kromita sa kalcijevim karbonatom (CaCO3 i salitrom (KNO3). To je mineralna boja (kromno žuto). Upotrebljava se u industriji kože. Od njega se dobivaju ostali kromni spojevi. kromati). U vodi se neotapa. Kristalizira u lijepim narančastim kristalima. Na običnoj temperaturi postojan na zraku i u vodi. tekstila i lakova.

55000C .v.molibden (molybdenium)t. 26500. t.187 Mo .t.

3410o. Spada u kovine sa najvišom točkom taljenja i najvišom točkom vrenja.5400oC. noževi za obradu tvrdih kovina. pećima.t. Molibden se dobiva iz molibdenita (MoS2). .v. Zbog svoje postojnosti. koji se odlikuju tvrdoćom i elastičnošću. Važna njegova uporaba za izradu specijalnih čelika (gornjogazeći sloj kod željezničkih i tramvajskih šina). t.volfram (wolframum) t. Volfram se nalazi u prirodi samo u spojevima.188 W . upotrebljava se za dobivanje specijalnih čelika. Zahvaljujući toj osobini rabi se za niti u električnim žaruljama.

91 sjajne 180.95 svijetlosjajan V vanadij (vanadium) Nb niobij (niobium) Ta tantal (tantalum) .189 I C 8 ŠESTA SKUPINA P S E 23 41 73 50.94 metalne 92.

190 .

Neotapaju se ni u carskoj vodici (zlatotopka).191 Najrasprostranjeniji vanadij. Obično se nalaze zajedno.Divanadijev pentoksid (V2O5) služi kao katalizator u kemijskoj industriji (dobivanje sumporne kiseline). Niobij i tantal (Nb.Rabi se za izradu tvrdih i elastičnih čelika. Ta) su rijetki elementi. Od tantala se izrađuje kemijski i kirurški instrument . Vrlo su postojani.

94 sivo bijel 97. Mangan se lako otapa u kiselini: Mn + H2SO4 => MnSO4 + H2 . t. Na vlažnom zraku se presvuče slojem oksida. vrlo tvrda i krta.mase 7. Elementarni mangan se dobiva na dva načina: -katodnom redukcijom: MnO2 + 2 C => 2 CO + Mn . ali samo u spojevima.aluminoterminjski: 3 Mn3O4 + 8 Al => 9 Mn + 4 Al2O3 Mangan je sivo-bijela kovina. stalan pratilac željeznih ruda. 2095oC. prilično rasprostranjen.v.90 % Mn).t.mangan (manganum) t. Najvažnija ruda piroluzit (MnO2)Ima u Varešu. vrlo važna slitina fero-mangan (30 .1244o.91 bijelo 186.21 Mangan.192 I C 9 SEDMA SKUPINA P S E Mn mangan (manganum) Tc tehnicij (tehnitium) Re renij (rhenium) 25 43 75 59.21 bijel Mn .spec. Dobro se legira sa mnogim metalima. koji ga štiti od daljnje korozije. Za industriju željeza.

Upotrebu ima i u kvantitativnoj analizi. Kod čovjeka u bubrezima. Ima oksidacione osobine. Zato se rabi u medicini kao sezinficijend. . Nađen u biljnim i životinjskim stanicama. * KMnO4 kalijev permanganat Tamnoljubičaste boje. Rabi se kao katalizator kod oksidacionih reakcija. šesterooksidnog (MnO3) i sedmerooksidnog (Mn2O7) stanja. jetri i srcu. četverooksidnog (MnO2). Mangan je biogeni element.193 Mangan djeluje na vodu čak i na običnoj tremperaturi: Mn + 2 H2O => Mn(OH)2 + H2 U svojim spojevima mangan može biti: dvooksidnog (MnO).

194 .

Rabi se u tehnici. On je prvi kemijski element.m <20 U Menjeljejevoj tablici Periodnog sustava elemenata. Od njega se izrađuju niti električnih žarulja. ostalo upražnjeno mjesto pod rednim brojem 43. . koji nije otkriven u prirodi. umjetno je dobijen tehnicij ( ime dobio kao umjetni element). Služi kao katalizator pri nekim kemijskim reakcijama.g. Tek 1937.195 Tehnicij i renij (Tc. Renija u zemljinoj kori ima koliko i zlata. već je dobiven umjetnim putem. pa se teško nalazi. Re) visoka t. ali spada u rasute elemente.t preko 3900o velika s. Radioaktivan je.

86 Željezo pripada grupi najrasprostranjenijih kemijskih elemenata u zemljinoj kori. 1530o. Najpoznatije rude željeza su: .sulfidne rude pirit (FeS2) . spec. t. izuzev u dijelovima meteorita.o7 srebrnobijel 190. Na vlažnom zraku nepostojan i zato ga nema u prirodi.mase 7.oksidne rude magnetit (Fe3O4). limonit (Fe2O3xH2O) .karbonatne rude siderit (FeCO3) .20 sivomodar Fe željezo (ferrum) t.196 I C 10 FERUM SKUPINA ILI VIII SKUPINA PSE Fe željezo (ferrum) 26 Ru rutenij (ruthenium) 44 Os osmij (osmium) 76 55. hematit (Fe2O3). 245ooC.85 crvene 1o1.v.t.

topiteljima.5 . naizmjenično. već se mora dalje prerađivati. C + O2 => CO2 + oslobođena toplina 2. livačko željezo. a duda sadržavala dosta silicija (Si). gdje služi za prenošenje kisika. pri čemu se oslobađa toplina. pri čemu se može dobiti ili čelik ili kovno željezo . koksom. Redukcija koksom nije neposredna već: . Peć se puni odozgo. kod mnogih vrsta živih organizama. Sivo sirovo željezo je krto i nemože se kovati niti valjati.koks izgori (C) u ugljen dioksid CO2). Elementarno željezo i neki organski preparati sa željezom rabe se kao lijekovi u medicini. a kovno željezo manje od o.1.5 % ugljika (C). Ako je pak hlađenje rastaljenog željeza bilo brzo. koji u isto vrijeme služi i kao gorivo za zagrijavanje rude. dodatcima.tkzv. nailazeći na smjesu usijane rude i koksa reducira se u ugljenmonoksid (CO). a nastali plinoviti ugljenmonoksid reducira rudu: 1. a ruda sadržavala malo silicija (Si). Željezo se dobiva iz oksidnih ruda. dobiva se sivo sirovo željezo. Ova preradba se sastoji u odstranjivanju ugljika (C). 3 CO + Fe2O3 => 2 Fe + 3 CO . Visoke peći zato što su visoke više od 30 metara. redukcijom u visokim pećima. . Ako je hlađenje rastaljenog željeza sporo. U visokoj peći dobiveno željezo se zove sirovo željezo. ali lako se tali i može se liti u kalupe .5 % ugljika (C). rudom. Bijelo sirovo željezo. vrši se koksom. ne može se direktno upotrijebiti. Rad visokih peći je kontinuiran. tako da čelik sadrži samo od 0.nastali topli ugljendioksid (CO2. Sastojina je hemoglobina. Redukcija rude u visokoj peći.197 Željezo je veoma važan elemenat za živi svijet.kovačko meko željezo. dobiva se bijelo sirovo željezo. CO2 + C => 2 CO 3. Postoji sivo sirovo željezo i bijelo sirovo željezo.

Shema visoke peći: redukcija ruda koks vapnenac 3Fe2O3 + CO => Fe3O4 + CO2 Fe3O4 + CO => 3FeO + CO2 FeO + CO => Fe + CO2 grotleni plin 450oC 500oC 600oC 700oC 800oC kalcinacija CaCO3 => CaO + CO2 10000C CaO + SiO2 => CaSiO3 koks i čvrsto željezo Fe + C => liv koks. tekuće željezo C + O2 => CO2 C + CO2 => 2CO troska (zgura) rastaljeno željezo 1300OC 1800OC vreo zrak troska rastaljeno (Fe) Najpoznatije slitine željeza su čelici.5 %. skuplja se u tekućem stanju na dnu peći. troska. Visokolegirani čelici su sa dodatcima: . Iznad rastaljenog željeza.198 Redukcijom nastalo željezo. Čelik je slitina željeza i ugljika. Sadržaj ugljika varira og 0. Čelik sadrži i dodatke drugih elemenata. Ovako dobiveno željezo sadrži pored drugih primjesa cca 5 % ugljika (C). nalazi se rastaljena jalovina (zgura ili šljaka).3 % do 1. odakle se svremena na vrijeme odlijeva.

koji se rabi u bojarstvu.Martinov postupak. tehnički su u uporabi ferosulfat (FeSO4 x 7H2O) zvana "zelena galica". da željezo postane kovno vrši se: . volfranom (W). Tako postoji ferohidroksid (Fe(OH)2) i feri hidroksid (Fe(OH)3). .Thomasov postupak. Oksidacija. .Besemerov postupak. a dobiva se otapanjem željeza u solnoj kiselini 2 Fe + 6 HCl => 2 FeCl3 + 3 H2 . kromom (Cr). . manganom (Mg).Siemens . Oba ova oksida pokazuju bazne osobine.199 legirane čelike sa niklom (Ni). Dobiva se otapanjem željeza u sumpornoj kiselini: Fe + H2SO4 + 7 H2O => FeSO4 x 7 H2O + H2 Druga tehnički značajna sol je klorid željeza (FeCl3). Feri oksid se upotrebljava kao mineralna crveno-mrka boja u bojarstvu zvana "englesko crveno". Imamo dvooksidno željezo ili fero oksid (FeO) i trooksidno železoferi oksid (Fe2O3).postupak u elektro-pećima. molibdenom (Mb) i silicijem (Si). * Soli željeza Od soli željeza. izdvajajući vodik. * Oksidi i hidroksidi željeza Lako se otapaju u kiselinama.

Ovaj proces možemo prikazati: 4 Fe++ + O2 + 6 H2O => 2 Fe2O3 x H2O + H2 Zaštita željeza od korozije je veoma važan proces. Dio površine željeza iznad koje je koncentracija otopljenog kisika veća je katoda.200 U bojarstvu. a na anodi željezo se oksidira u Fe++ion. Na katodi se otopljeni kisik iz zraka ili vode reducira. Nastali željezni Fe++ion se oksidira kisikom iz zraka u željezni Fe+++ io. * Kompeksni spojevi željeza Najvažniji su kalijum heksacianoferat ( K4(Fe(CN)6) ). pri čemu nastaje čvrsti Fe2O3 . kao boja u uporabi je i željezna stipsa: K2SO4 x Fe2(SO4)3 x 24 H2O Otopina crvena kao krv (sol trooksidnog željeza) sa rodanidom: Fe+++ + 3 SCN. jer se korozijom nepovratno uništava ogromna količina željeza u svijetu. * Korozija željeza To je elektrokemijski proces.=> Fe(SCN)3 Ovom reakcijom se mogu dokazati i najmanji tragovi željeza. Najoubičajenije vrste zaštite su: . prusiati u kojima je jedna ciano grupa iona (Fe(CN)6) zamjenjena nekom drugom skupinom.korozija ili hrđa. a onaj dio površine iznad kojeg je koncentracija kisika manja je anoda. i kalijum heksacijanoferat (III) (K3Fe(CN)6). berlinsko modrilo K(FeIIFeIII(CN)6).

anodna zaštita .presvlačenje željeza emajlom (emajliranje) .201 .presvlačenje željeza organskim tvarima (boje. plastične mase i dr. .presvlačenje željeza bojom .

v. 2450o t. 4150oC.m.t. spec.202 Ru rutenij (ruthenium) t.2 .12.

Obično prate druge metale. veoma rijetki u prirodi. 2700oC.masa 22. Odlikuju se velikom tvrdoćom.t.48 To su tkzv. platinasti metali.203 Os osmij (osmium) t.5300oC.spec.v. .t.

Kobaltov čelik ima veliku tvrdoću. Upotrebljava se i kao izotop Co-60. Rabi se u medicini kao dijagnostik.91 srebreno bijel 192.93 čelično siv 102. naročito za izradu raznih vrsta željeza. koji igra važnu ulogu u stvaranju hemoglobina. koji ima radioaktivne osobine. .204 I C 11 IX SKUPINA PERIODNOG SUSTAVA ELEMENATA Co kobalt (cobaltum) 27 Rh rodij (rhodium) 45 Ir iridij ( iridium) 77 58. Sastojina je vitamina B12. Nedostatak kobalta u organizmu izaziva malokrvnost.22 srebrenobijel Kobalt se rabi za izradu raznih slitina. Kobalt je vrlo važan elemenat za živi svijet.

nema još neku uporabu. kao pratilac drugih platinastih metala.205 Rodij (Rh) je rijedak elemenat. Kemijski veoma inaktivan Ne otapa ga ni "zlatotopka" ili "carska vodica". .

te za izradu pera olovaka (nalivpera). . otporan prema "zlatotopki" Upotrebljava se za izradu posuđa i legura.206 Iridij (Ir) kemijski inertan.

Specijalni čelici sa niklom su: . .207 I C 12 X SKUPINA PERIODNOG SUSTAVA ELEMENATA Ni nikal (niccolum) 28 Pd paladij (palladium) 46 Pt platina (platinum) 78 58. zato jer imaju veliki električni otpor.t. na metal.mase 8. 1453o. sp.invar-čelik (36 % Ni). t. pegli.42 srebrenobijel 195.018 %).08 sivobijela Ni nikal (niccolum) t. ima mali koeficijent širenja. Slitine nikla sa željezom i kromom rabe se za izradu električnih peći. rešoa. veoma rijedak na zemljinoj površini (0. pa se upotrebljava za izradu mjernih instrumenata. Inače nikal je sjajne boje.2910oC.69 srebrenobijel 106.t.9 Ima veliku uporabu kod legiranja čelika.

208

Pd paladij (palladium) t.t.1552oC, t.v. 2930oC, sp.mase 11,97 Veoma rijedak elemenat, obično prati druge platinaste metale.

209

Pt platina ( platinum) t.t. 1769oC, t.v. 3838oC,sp.mase 21,45 Metal sivo bijele boje, dobro se kuje i izvlači u limove i žice. Na zraku platina (Pt) je postojana kovina, a na običnoj temperaturi i prema kemikalijama. Zato je u uporabi za izradu kemijskog posuđ. Platina služi kao katalizator (tvar koja ubrzava kemijske procese) pri mnogim kemijskim sintezama,. Ipak najveći dio platine pored posuđa, u uporabi je u zubarstvu, kao nakit i kao novac. Legira se, pa slitina sa zlatom(Au) rabi se za materijal za sapnice (dizne).

210 I C 13 XI SKUPINA PERIODNOG SUSTAVA ELEMENATA Cu bakar (cuprum) 29 63,54 crvene boje Ag srebro (argentum) 47 107,87 bijele boje Au zlato (aurum) 79 196,97 žuto-zlatne boje

Cu bakar (cuprum) t.t. 1083oC, t.v. 2336oC, sp.masa 8,93 Elemenat poznat od davnina, pa se ne zna tko ga je prvi otkrio. Pronađeni su bakreni predmeti stari 6000 godina. Bakar zbog svoje uporabe obilježio je najdulje razdoblje u povijesti čovječanstva. I danas ima veliku uporabu, posebice u elektrotehnici, pa je zbog toga veoma značajna kovina, ali su njegova nalazišta pred iscrpljenjem. U zemljinoj kori ima ga svega 0,01 %. U prirodi se ponegdje nalazi u elementarnom stanju. Najveća nalazišta su u SAD-u, Južnoj Americi, Kongu, Rusiji i dr. Najvažnije rude bakra su: - halkopirit CuFeS2 - halkozin Cu2S

211 - malahit Cu(OH)2xCuCO3 - kuprit Cu2O Maseni udio bakra (Cu) u rudama je 2 - 5 %. Bakar (Cu) se dobiva iz halkopirita postupkom koji ide: 2 CuFeS2 + 4 O2 => Cu2S + 2 FeO + 3 O2 Cu2S + O2 => 2 Cu + SO2 Bakar dobiven prženjem sulfida, sadrži 97 % bakra i zove se crni bakar ili blister. Ostalo do 3 % su primjese koje su neke vrlo dragocjene (zlato Au i srebro Ag). Da bi se dobio potpuno čist bakar (Cu) vrši se rafinacija elektrolitičkim procesom. Kao elektrolit uzima se otopina sulfata bakra (modra galica CuSO4x7H2O) i sumporna kiselina (H2SO4). Anoda je izlivena ploča od sirovog bakra (blistar), a kao katoda tanki lim od čistog bakra (Cu). Postupak elektrolize ide: na katodi: Cu++ + 2 e- => Cu na anodi: Cu => Cu++ + 2 eNa anodi se bakar (Cu) otapa, a na katodi se bakar (Cu) izlučuje.Tako se anoda postepeno topi, dok se bakar (Cu) taloži na katodi. Na ovaj način dobiva se rafiniran bakar (Cu) 99,5 % čistoće. Primjese koje je sadržavao sirovi bakar (zlato Au, srebro Ag) talože se na dnu kade, kao anodni mulj i predstavlja znatnu vrijednost. Metalni bakar je crvene boje, teško topiv, kovan i istegljiv. Na vlažnom zraku i u uz nazočnost ugljičnog dioksida (CO2), prevuče se po površini tankom skramom zelenkaste boje od nastalog baznog karbonata bakra (patina). Bakar (Cu) je najbolji provodnik elektriciteta i toplote poslije srebra, pa se velike količine upotrebljavaju za izradu bakrenih

212 žica i kablova. Osim toga u uporabi je za posuđe, za kotlove, dijelove strojeva, razne slitine. Bakar (Cu) se vrlo lako legira sa mnogim metalima: - crvena mjed (mesing) je slitina sa 5 - 10% cinka (Zn). Služi za nakit, ukrase, čahure za municiju, - žuta mjed je slitina sa 20 - 40 % cinka (Zn). Rabi se za strojne dijelove i čahure za municiju, - bronca je slitina sa 1 - 2 % silicija (Si) i 9 % kositra (Sn), rabi se za proizvodnju kliznih kontakata, - novo srebro je slitina sa 12 - 26 % nikla (Ni) i 19 - 31 % cinka (Zn). Rabi se za izradu nakita. - konstantan sa 41 - 45 % nikla (Ni), za električne otpornike. Među prijelaznim elementima, bakar (Cu) je po važnosti treći esencijalni element, odmah poslije željeza (Fe) i cinka (Zn). Zbog nedostatka bakra (Cu) u organizmu, počinje se koristiti pričuva željeza (Fe), koji se nalazi u jetri. Bakar (Cu) je sastojina biljnog i životinjskog svijeta, nalazi se u tkivima. Interesantno je da su bakar (Cu) i njegovi spojevi za niže organizme jaki otrovi, u većim količinama uneseni u organizam, štetno utiče i na čovjeka. Zato se hrana ne smije držati u posuđu od bakra (Cu). Za razliku od drugih teških metala, bakar (Cu) se ne nakuplja u organizmu. Brojne su molekule proteina, koje sadrže bakar (Cu). Tako je hemocijanin prenosilac kisika kod beskičmenjaka (oktopodi, jastozi, hobotnice, puževi). Stoga je krv beskičmenjaka plava. * CuSO4 - bakarni sulfat To je najpoznatiji spoj bakra (Cu). Dobiva se otapanjem bakra (Cu) u sumpornoj kiselini (H2SO4). Kristalizira sa 5 molekula vode (CuSO4 x 5 H2O) pod imenom modra galica. Rabi se za zaštitu bilja, posebice za vinovu lozu i u voćarstvu. Da ne bi sulfat bakra nepovoljno djelovao, dodaje se kalcijev hidroksid (Ca(OH)2) i otopina se zove "bordovska juha" po gradu Bordou u vinogradskom kraju Francuske. Bakarni sulfat ima uporabu i u galvanizaciji

213

Ag srebro (argentum) t.t.

t.v.

sp.masa

To je postojana kovina (plemenita), koja se često nalazi u prirodi u elementarnom stanju, obično pomiješana sa bakrom (Cu) i olovom (Pb). Tehnički važna ruda srebra (Ag) je sulfidna ruda - argentit (Ag2S). Iz te rude srebro (Ag) se dobija katodnom redukcijom: Ag+ + e- => Ag Velike količine srebra (Ag) dobijaju se iz olova (Pb) i njegovih spojeva. Čisto srebro je bijela kovina, vrlo kovna i iztegljiva, najbolji provodnik toplote i elektriciteta. Na zraku se oksidira u mrki sulfid srebra (Ag2S). Pošto u zraku uvijek ima malo sumporvodika (H2S), predmeti od srebra vremenom potamne (otud pojava da bijeli srebreni nakit vremenom pocrni). Srebro (Ag) se lako legira sa zlatom (Au) i bakrom (Cu).Kao postojana kovina rabi se za izradu novca i ukrasnih predmeta, u zubarstvu, a kao najbolji provodnik u elektrotehnici. Velike

214 količine srebra (Ag) upotrebljavaju se za posrebrivanje, za izradu zrcala, a koloidno srebro upotrebljava se u medicini. * fotografija To je pojava koju daju halogeni srebra -srebreni bromid (AgBr). Ovaj spoj je vrlo osjetljiv na svjetlost, a pri jačem osvjetljenju, raspada se na sastavne elemente (brom -Br i srebro Ag). Ta osjetljivost se može toliko povećati, da se pri trenutnom osvjetljenju promjeni. Tako promjenjenu sol, pod utjecajem redukcionih sredstava, reducira u elementarno srebro (Ag). Na ovoj pojavi zasnovana je fotografija. Fotoploča ili film su ustvari presvučeni tankim slojem emulzije bromida srebra (AgBr). Ako osvjetljenje padne na foto-ploču ili film, na tim mjestima izdvaja se metalno srebro (Ag) u obliku mrlje. Ovaj dio procesa zove se "izazivanje". Izazivanje se mora prekinuti u određenom trenutku. To se postiže potapanjem ploče ili filma u natrijev tio sulfat (Na2S2O3), koji otapa bromid srebra (AgBr), a ne otapa metalno srebro (Ag Ovaj dio postupka zove se "fiksiranje". Tako dobivena fotoploča ili film, zove se "negativ", od kojeg se dobije "pozitiv" na foto papiru, ako se foto-papir izloži osvjetljenju preko fiksirane foto-ploče ili fiksiranog filma. Svjetlosni zraci prolaze kroz prozirna mjesta, a kroz crna mjesta (sa metalnim srebrom Ag) osvjetljeni zraci ne mogu proći. Kada se sada foto-papir izazove i fiksira, dobiva se slika, koja odgovara stvarnosti, osvjetljena mjesta su bijela, a neosvjetljena crna. * AgNO3 srebreni nitrat Tehnički najvažniji srebreni spoj. Služi kao polazni materijal za dobivanje svih ostalih spojeva srebra. Dobiva se: 3 Ag + 4 HNO3 => 3 AgNO3 + NO + 2 H2O Srebreni nitrat (AgNO3), lako se otapa u vodi. Rabi se u medicini, proizvodnu zrcala, stakla, galvanoplastici.

215

Au zlato (aurum) t.t.

t.v.

sp.masa

U prirodi se nalazi najčešće u slobodnom obliku ili uprskan po kvarcnim stijenama. Prirodnim otapanjem ovih stijena, zlato (Au) dospijeva u vodotoke, odakle se dobiva ispiranjem. Zlato (Au) je sjajan žuti metal, vrlo kovan i istegljiv. To je postojana kovina (plemenita). Odličan provodnik toplote i elektriciteta, upotrebljava se za izradu novca, za ukrase, posuđe. Čistoća zlata (Au) izražava se karatima. Čisto zlato (Au) je 24 - karatno, a u 14 karatnom zlatu (Au) ima 10 dijelova nekog drugog metala (obično srebra Ag ili bakra Cu)

Minerali (rude) cinka(Zn): . samo u spojevima.ZnCO3 plemenita kamenina Iz sfalerita dobiva se: ZnS + 3/2 O2 => ZnO + SO2 ZnO + C + to => Zn + CO Cink (Zn) je kod obične temperature (sobne) krt. ali na temperaturi .150o mekan i istegljiv. sp.ZnS sfalerit ili vurcit . kod temperature 100 .216 I C 14 XII SKUPINA PERIODNOG SUSTAVA ELEMENATA Zn cink 30 Cd kadmij 48 Hg živa 80 65. t.39 112.59 modro bijel srebreno bijel srebreno bijela Zn cink (zincum) t.masa U prirodi.41 200.t.v.

217 iznad 200oC ponovo krt. zbog zaštitnog sloja oksida. a sa kobaltnim oksidom (CoO) prelazi u zeleni prah (Rinmanovo zelenilo) * Zn(OH)2 cinkov hidroksid Može reagirati i kao baza. Cink (Zn) je na zrakupostojan. rabi se i za punjenje zubi (zubna plomba) * ZnSO4 cinkov sulfat Dobija se: ZnO + H2SO4 => ZnSO4 + H2O Cinkov sulfat hepta hidrat (ZnSO4 x 7 H2) zovemo i bijela galica. ali i kao kiselina (H2ZnO2)) Zn(OH)2 + 4 NH3 => (Zn(NH3)4)OH2 *ZnCl2 cinkov klorid To je higroskopna sol. Cink (Zn) sa kiselinama razvija: Zn + 2 HCl => ZnCl2 + H2 * ZnO cinkov oksid Rabi se kao mineralna boja (cinkovo bijelo). koji se stvori i koji ga čuva od dalje korozije. * ZnS cinkov sulfid Dobija se: Zn + H2S => ZnS + 2 H .

CdS grinokit .218 Cd kadmij (cadmium) t.t. sp. Teško se otapa u sumpornoj (H2SO4) i solnoj (HCl) kiselini. t.v. dok se u dušićnoj (HNO3) otapa. Spojevi kadmija: *CdO kadmijev oksid To je smeđi amorfni prah. Na zraku postojana.masa U prirodi u mineralima: . koji lako reducira: * Cd(OH)2 kadmijev hidroksid Bijeli prah * CdS kadmijev sulfid Žuti talog poznat kao "kadmijevo žutilo" . Upotrebljava se kao katalizator pri kemijskim reakcijama i kao prevlaka protiv korozije željeza (Fe).CdCO3 otavit To je mekana kovina. zagrijavanjem se spali u smeđi dim.

glavoboljom i oštećenjem nervnog sustava. sp. Zbog velike specifične mase. slabijim pamćenjem. lako se topi. te se nakuplja u organizmu čovjeka.masa U prirodi kao mineral cinober (HgS). Kada se udiše živa (Hg) izlučuje se mokraćom. Dobiva se: HgS + O2 => Hg + SO2 To je jedina kovina kod sobne temperature.219 Hg živa (hygrarium) t.t. vrlo polagano.bijela tvar gdje je živa jednooksidna. Spojevi žive su: * Hg2Cl2 živin klorid To je žućkasto . Trovanje živom (Hg) se manifestira krvarenjem zubnog mesa. Dobiva se: HgSO4 + 2 NaCl => HgCl2 + Na2SO4 . * HgCl2 merkuri klorid To je bijeli spoj žive (Hg). služi za punjenje barometara i termometara.v. t.

zbog divne jarkocrvene boje. sublimiranjem crnog živinog sulfida. Ima uporabu u slikarstvu.220 * HgJ2 živin jodid Dolazi u žutoj i crvenoj modifikaciji. * HgSO4 živin sulfat Dobiva se: Hg + H2SO4 + toC => HgSO4 + SO2 + 2 H2O . * HgS živin sulfid (cinober) Dobivanje umjetnog cinobera.

.221 I C 15 XIII SKUPINA PER:SUSTAVA ELEMENATA B bor Al aluminij Ga galij In indij Tl talij 5 13 31 49 81 10.38 bijel Na početku XIII skupine Periodnog sustava elemenata su bor (B) i aluminij (Al).81 crvenkastosiv 26. tojest može da gradi i kiseline i baze.83 bijel 204. Oba ova kemijska elementa imaju u spoljnoj ljusci po 3 elektrona i prema tome prelaze u pozitivno trooksidno stanje.98 sivo bijel 69. koji ima amfoterne osobine.72 bijel 114. Simpomatičan je oksid aluminija (Al2O3).

v. koje izbijaju iz zemlje (fumarole u Toscani u Italiji) i kao mineral sasolin.t. slame i dr. Borna kiselina je jedna od najslabijih kiselina.Soli ove kiseline zovemo borati. metalna sjaja i vrlo tvrda.222 B bor (borum) t. Natrijeva sol tetra borne kiseline . Zbog svoje osobine da naglo mijenja električnu provodljivost pri promjenama temperatura. svile. U prirodi se nalazi samo u spojevima. rabe se u staklarstvu i medicini. Perborati se rabe za bijeljenje vune. . po suđe. kem. sp . na tri različita mjesta u svijetu neovisno od tri poznata kemičara. t.borax Na2B4O7 x 10 H2O rabi se za emajliranje. Kristalna modifikacija bora (B) je crvene i sive boje. Najvažniji spoj bora (B) je: * H3BO3 borna kiselina U prirodi se nalazi u parama.m. borno staklo. upotrebljava se za izradu nekih električnih aparata. Interesantano je da je bor (B) otkriven gotovo istovremeno.

Pod uticajem atmosfelirija feldspati se raspadaju na kalijev karbonat (CaCO3).t. pri čemu se nerastvoreni materijali (pijesak i kaolin) na tom putu miješa sa drugim materijalom i taloži na pojedinim mjestima stvarajući tijekom dugog vremenskog perioda velike naslage. Kaolin je čvrsta glina to jest onakva. Ima ga oko 7. To je jedan od najrasprostranjenijih elemenata u prirodi. silicijev dioksid (SiO2) i kaolin: K2O x Al2O3 x 6 SiO2 + 2 H2O + CO2 => => (Al2O3 x 2 SiO2 x 2 H2O) kaolin + K2CO3 + 4 SiO2 Ove proizvode raspadanja voda (H2O) može odnijeti u vodotoke.liskuni KAl2((OH)2(AlSi3O10) Ovako napisane formule olakšavaju razumijevanje složenog sastava silikata. laporci).28 % u zemljinoj kori.v. Tako nastaju raznovrsne gline sa više ili manje primjesa (ilovača. sp. Najpoznatiji aluminijevi minerali su: .m. Dolazi po rasprostranjenosti odmah poslije kisika (O) i silicija (Si). K(AlSi3O8) . pjeskovita glina. . t.feldspati (ortoklas i plagiklas).223 Al aluminij (aluminium) t.

Gline se mogu zamijesiti sa vodom.cca 4 t boksita . sastoji se od željezne kade obložene ugljem. Peć za elektrolizu aluminijevog oksida (Al2O3). terakota). da bi trajno zadržali oblik. Za 1 tonu aluminija (Al) potrebno je: . Od obične gline prave se opeke(na temp. Elementarni aluinij (Al) je tehnički vrlo važna kovina. Industrija. majolka.šećera. Rabi se za bijeljenje rublja i u slikarstvu. Dobiveni glineni predmeti suše se i peku.Boksit se očisti od pijeska. koja prerađuje gline. pod uticajem kisika. zove se keramička industrija.224 kakva je postala pri raspadanju feldspata i zove se još i porculanska zemlja.kriolit je dobar provodnik. koja se može oblicirati rukom (grnčarski kotač) ili liti u kalupe. Zato se dobija katodnom redukcijom.čist oksid aluminija se tali tek na 2050oC. Kriolit se dodaje iz dva razloga: . pri čemu nastaje plastična masa. a oksid aluminija nije provodnik električne struje. Pri elektrolizi aluminij se skuplja kao rastaljeni materijal na dnu kade. izdvojenog na anodi pri elektrolizi. koji postupno sagorjeva. 1700oC. Iz boksita aluminij (Al) se ne može dobiti redukcijom sa ugljem. Ako se kaolin stopi sa sodom (NaOH) i sumpornom kiselinom (H2SO4) dobija se modra mineralna boja pod imenom ultramarin. . ili lazurni kamen (ukras). jer je aluminij (Al) jače redukciono sredstvo. To je hidratizirana ruda (Al2O3 x 2 H2O) kojom obiluje Hercegovina i Dalmacija. koje ga sadrže. nego ugalj. koji je katoda. pa kriolit snižava temperaturu taljenja. Tako se dobijaju keramički proizvodi (porculan. Anoda su blokovi uglja zamočeni u rastaljeni materija. Metalni aluminij (Al) se dobija iz rude (boksit). Prirodni ultramarin zove se lapis lazuli. Zbog toga se anoda stalno troši. pa se onda glinica spaja sa kriolitom (3NaF x AlF3) ili Na-Al fluoridom. fajans. jer bi prerada bila vrlo skupa. ind. On se nažalost ne može dobiti iz gline ili drugih silikatnih stijena. željeza i drugih primjesa. to jest elektrolizom.

jer .45 t uglja.cca 1. nastaje i 1 kg tih vrlo štetnih spojeva.=> Al)OH)-4 SiO2 + 2 OH. Dobar provoidnik elektriciteta. spaja se s hidratiziranim aluminijevim oksidom u netopljivi alumosilikat.150. aluminijev oksid (Al2O3) dobije se.70 kg kriolita. Na anodi se oksidira i malo kriolita. pa nastaju fluorovi spojevi ugljika. Postupak ide: iz aluminijeva oksida (Al2O3). vrlo istegljiv i može se izvući u tanke žice i izvaljati u vrlo tanke folije. nazvanog Bayerov postupak. . . Uslijed elektrolize.225 . Talog koji zaostaje je crveni mulj (željezoIIIoksid) Filtrat se razređuje sa vodom i Na-tetrahidroksi aluminatom. nastaju i drugi štetni spojevi za okoliš. Na zraku je postojan. Toplotu provodi bolje od željeza (Fe). vrlo lak.89 t aluminijeva oksida (Al2O3).=> SiO--2 + H2O Nastali silikatni anion. a slabije od bakra (Cu). čije je uklanjanje još nerješiv problem. Po 1 toni dobijenog aluminija (Al). Zaostala smjesa se filtrira. pa se taloži aluminijev hidroksid (Al(OH)3) ili glinica: Al(OH)-4 uz H2O => Al(OH)3 + OHTalog glinice Al(OH)3 se žarenjem prevodi u aluminijev oksid (Al2O3): 2 Al(OH)3 + toplota => Al2O3 + 3 H2O Nastala glinica se elektrolizom prevodi u čisti aluminij (Al). tvrd.cca 0. što se usitnjena ruda kuha sa vodenom otopinom natrijeva hidroksida (NaOH) u čeličnim autoklavima na 160-170o Al(OH)3 + OH.000 kW/h eektrične energije . Aluminij (Al) je srebrenasto bijela kovina.

aviona. nastaje burna reakcija. Poznate slitine aluminija (Al) su: .magnalij sa 10-30 % magnezija (Mg). Oslobođena toplina je osim toga velike temperature. a od oslobođene topline. Smjesa aluminijeva praha sa oksidom željeza. te tako spoji pojedine željezne dijelove * Al2O3 aluminijev oksid . koji prelazi nuloksidno stanje i kao plin odlazi iz otopine. . reducirano željezo (Fe) se istopi i kao tekućina ispuni međuprostore. laganih konstrukcija.226 se po površini presvuče slojem oksida. Pri tom se oslobađa velika količina energije (toplote). 5 % magnezija (Mg) i 0. Mn3O4). Kao vrlo lagan metal. pri čemu aluminij (Al) reducira željezo (Fe). postojan je na zraku. Ovakav način dobijanja kovina uz potporu aluminija (Al) zove se aluminotermija. Kad se ova smjesa zapali uz potporu magnezijeve trake.5 % bakra (Cu).dural sa 4 . aluminij (Al) se rabi za izradu automobilskih dijelova. Koliko aluminija (Al) ima u avionima. Jače zagrijan aluminij (Al) gori vrlo energično na zraku. pokazuje da Boeng 707 ima 50 t dijelova od aluminija (Al). pa se rabi za redukciju oksida mnogih metala (Cr2O3. koji čvrsto prijanja i štiti ga od dalje oksidacije. Kao dobar provodnik aluminij (Al) se upotrebljava u elektrotehnici.5 % mangana (Mn). zamjenjujući u mnogim slučajevima teško željezo. zove se termit i služi za zavarivanje željeznih predmeta. Zbog te osobine to jest oksidne prevlake. Sa kiselinama i alkalijama gradi: 2 Al + 6 HCl => 2 AlCl3 + 3 H2 2 Al + 2 NaOH + 2 H2O => 2 NaAlO2 + 3 H2 U oba slučaja aluminij (Al) predaje svoje elektrone vodiku.

227 Nalazi se u prirodi. Dobija se: AlCl3 + 3 NaOH => Al(OH)3 + 3 NaCl Aluminijev hidroksid (Al(OH)3) ima amfoterne osobine. Upotrebljava se kao keramički i vatrostalni materijal. Korund ili aluminijev oksid (Al2O3) ima jako visoko talište (2045oC). jer se Al2(SO4)3 . za izradu vrlo tankih vlakana i dr. * Al(OH)3 aluminijev hidroksid To je bijeli prah. Ako se vodenoj otopini aluminijevog sulfata doda otopina kalijevog sulfata. kao sredstvo za sušenje. mogu se pažljivim isparavanjem dobiti lijepi veliki kristali stipse sastava: .kao baza i Al(OH)3 + NaOH => NaAlO2 + 2 H2O . kao mineral korund. Korund (Al2O3) je vrlo tvrd mineral i služi kao šmirgl-papir za čiščenje (brušenje) metala. Rubini i safiri se rabe kao ukrasno kamenje. neotapa se u vodi. pa se ponaša i kao kiselina i kao baza: Al(OH)3 + 3 HCl => AlCl3 + 3 H2O . od drugog otaanjem u vodi i cijeđenjem. kemijski je inertan i odličan izolator. koji je katkad obojen crveno uslijed prisustva kromovih spojeva i zove se rubin ili modro uslijed tragova titanovog oksida i zove se safir.kao kiselina Upotrebljava se u bojarstvu i za pročiščavanje otpadnih i pijaćih voda * Stipse Djelujući vrelom koncentriranom sumpornom kiselinom (H2SO4) na kaolin (glina) dobija se: Al2O3x3SiO2x2H2O + 3H2SO4=> Al2(SO4)3+2SiO2 + 5 H2 Ova dva spoja možemo izdvojiti jedno.aluminijev sulfat otapa u vodi. a silicijev dioksid (SiO2) ne otapa u vodi.

Pod imenom stipse.228 K2SO4 x Al2(SO4)3 x 24 H2O Takve složene soli nazivamo dvostrukim solima. Ove soli u vodenoj otopini disociraju. pored aluminijeve stipse. imamo i i željeznu stipsu i kromnu stipsu. kao da je svaka sol za sebe posebna: K2SO4 x Al2(SO4)3 x 24 H2O => 2 Al+++ + 4 SO--4 + 24 H2O Stipsa se upotrebljava u bojarstvu (radi brze koagulacije) i za izbistrivanje mutnih voda. .

galij (Ga) se upotrebljava za punjenje termometara.. Zahvaljujući toj osobini.v. Ima vrlo veliku razliku između točke taljenja i točke vrenja (2344oC).29. To je rijedak elemenat.78oC t.masa Otkriven spektralnom analizom 1875. nalazi se u prirodi samo u obliku spojeva. još dok nije bio otkriven i dao mu ime eka-aluminij. Poslije 20 godina nakon predskazanja galij (Ga) je otkriven. . 2314oC sp. Interesantno je da je galij (Ga) Medjeljejev predskazao.229 Ga galij (gallyum) t.g. kojima se mogu mjeriti visoke temperature.t.

Upotrebljava se u zubnoj tehnici i za izradu nekih lakotaljivih slitina. te kao vrh pera za nalivpera.230 In indij (indium) t. sp. t.v.t. .m. Vrlo rijedak elemenat.

t. Jako mekan. bijel.v. Upotrebljava se za proizvodnju preparata za uništavanje pacova i gamadi.231 Tl talij (tallium) t. .masa Vrlo rijetka kovina. t. Spojevi talija. vrlo otrovni. sp.

...... .................(IC13)10 10.............................Nabroji oksidne rude željeza:... Ime i prezime.......... kada se atomsko jezgro dijeli na dva podjednaka dijela................ Koji je to kemijski elemenat III skupine PSE..................(IC14) 10 ukupno bodova.. kod 1500C...................................................................................................................................................................................... Zašto srebro (Ag) na zraku vremenom potamni?..........10) I C Test broj o1.................................................... Navedi ime (simbol) i boju?.......... od vrlo važnih pojava.................. .......................................................................................... iznad 2000C..........................Metali čine 80 % poznatih kemijskih elemenata........................................................ ............................................................................................ Što je to metalurgija?...................232 I C 16 TESTOVI I C (OD 1 .....................ocjena.. U prirodi u elementarnom stanju (slobodnom) pojavljuju se samo........................(IC1) 10 3................... Napiši postupak dobijanja natrijevog karbonata (sode) po Solvayu: (IC2) 10 5........................................................... Kako?.............. Alkalijski metali.................................................................................... Ime i formula:...........................IC 1) 10 2.....................................................(IC5)10 7............(IC10)10 8........................ Cink (Zn) kod sobne temperature....... zove se.... predskazao Mendjeljejev? .... nabroji sulfidne rude željeza (Fe).................... Jedna................ 1.............................................. pri nuklearnim reakcijama......... Najpoznatiji spoj bakra (Cu) ....................................................Datum................................................................................................... Koji elementi?...............................(IC13)10 9............................(IC4) 10 6.....................................(IC2) 10 4...... .............................. ...........................................................

.........................233 I C Test broj 02......... ............................................... to je sol dikromne kiseline (H2Cr2O7).............................................................................5 ukupno bodova .......................... ................................................................... Litij otkrio ga je Arfvedsen 1811........................................................................... ....(IC12) 10 10........................................ Sve što znaš:....... ...........................................................................................................(IC2)10 3.................................................................. Tek 1937.. Ime i prezime.....................Sve o platini (Pt) što znaš:... U mendjeljejevoj tablici Periodnog sustava.......................................... ................. ............................................................ ............. ostalo upražnjeno mjesto s rednim brojem 43........ 1.......ocjena............ Što je to cijanizacija?..........................................................................................(IC3) 10 8................ ............ te tako postao prvi elemenat................................................................................................................................................................................................g......................................(IC2) 10 4. koji nije otkriven u prirodi..............(IC1) 10 2..................................... Što je to korozija?.. .................................................... umjetno dobiven........................................................................................................................Natrijev nitrat (čilska šalitra)........................................................................................................ Kristalizira u lijepim narančastim kristalima......(IC7) 10 9................... ..................................................... Koliku ima specifičnu masu?...........................................................................................................Datum...............................5 a koliko dijelova drugih metala (srebra-Ag ili bakra -Cu..........................................................(IC3)10 6................................................Koji elemenat?......................................................................................... Što je to fusija?...(IC4) 10 7............................................ Gorka sol.................................................................................... Sve što znaš?.................................(IC1) 10 5....................g.... Koliko ima čistog zlata (Au) u 12 karatnom zlatu............... .................................................................................... Sve što znaš:................................ To je.........

.................................. Jedinica za mjerenje radioaktivnosti....5 a obojen modro......................234 I C Test broj 03................................. uslijed korozije?...................................................Datum......... Sve što znaš:.................................................................................(IC1) 10 2................................................. Ime i prezime....................Al2O3 varijetet obojen crveno zove se..................................................... 1..............................(IC2) 10 3................................................................................................ ............................................................................. Kako?..................................................(IC13) 5 9.......................................(IC3) 10 4...... Napiši dobivanje mangana (Mn) katodnom redukcijom iz piroluzita?(IC9) 10 7........... ........ Aluminijev oksid (korund) . Među prijelaznim elementima koji je bakar (Cu) po važnosti kao esencijalni element:.............ocjena......................(IC4) 10 6........(IC11) 10 8..................... Zašto se potaša (K2CO3) ne može dobiti po postupku Solvay?................................................................................................(IC3) 10 5............................ . Koliko u procentima (%) željeza (Fe) i njegovih slitina godišnje nepovratno propadne......... Kako? ...................... ..................................................................................(IC15) 10 10............ Napiši.................................................................................. zove se................................................................ ................................................ Ime i simbol:...... Zašto je kobalt (Co) vrlo važan kemijski elemenat za živi svijet?.............. što je to 1 stupanj tvrdoće vode?.................................................5 odmah poslije (koga?)..................................................................................(IC15) 5 ukupno bodova. .... Nabroji kemijske elemente zemnoalkalijskih metala............... Koliko u procentima (%) ima aluminija (Al) u zemljinoj kori?.......

.... Ime....... simbol i boja:.......................Nabroji sve kemijske elemente XII skupine PSE.......................................................ocjena...................................................................... Ime i prezime .............................................................. 1.......Kako bi dobili plin "praskavac" u Kippovom aparatu? IC14) 10 7............................. Ime.(IC13) 10 4.......................................................(IC11) 10 9..................................(IC12) 10 ..................................Datum..... ...... Mnogi metalni oksidi.....................235 I C Test broj 04........... Napiši formulom dobijanje mangana (Mn) termitskim postupkom: (IC9) 10 2................ Kako možemo dobiti "bijelu galicu" formulom? (IC14) 10 5.. .................. X skupina PSE............................................................................. Napiši dobijanje žive (Hg) iz cinobera formulom? (IC14) 10 6........................................ Nabroji najvažnije rude bakra (Cu) imenom i formulom:.. Postupak se zove "termitski"..............(IC13) 10 ukupno bodova . .. Ime.... simbol i boja....................... kao redukciono sredstvo..........Napiši jednadžbu radioaktivnog raspada? (IC4) 10 3.... U tom slučaju je u uporabi aluminij (Al).......Koji kobaltov izotop je u uporabi u medicinskoj dijagnostici?....... 10..................(IC14) 10 8......................... simbol i boja:....................... ...................... XI skupina PSE.....-................ ne mogu se reducirati......................................... I C Test broj 05............................... jer stvaraju karbide...

...................................Koliko će ostati radija (Ra)................................ lakši od vode..............................236 Ime i prezime.......................... 1.(IC4) 10 2..........IC1) 10 7..... Olovo kromat (PbCrO4)................................... Opiši formulom proces korozije: (c1) 10 8......... Napiši dobijanje mangana (Mn) aluminotermijskim načinom: (IC9) 10 4...Datum..... ako smo na početku imali 1 g radija (Ra)?............(IC7) 10 5..... Koliku?.................................. . zato ga čuvamo..................... Gdje?................... Koliko u procentima (%) metali čine kemijskih elemenata?... Teški metali imaju specifičnu masu.. mekan kao vosak..................................................................................... Napiši formulom reakciju fisije: (IC4) 10 3......ocjena............. Napiši formulom dobijanje slitine fero-krom: (IC7) 10 ukupno bodova........... poslije 7900 godina.............................. s kisikom se lako jedini....Napiši formulom kemijski sastav sirovina za proizvodnju "portland cementa": (IC3) 10 10.....................................(IC2) 10 9..(IC1) 10 6.. srebrene boje... ......................................... Sve što znaš:.... I C Test broj 06.. Natrij (Na) ............

............ .............................. IC Test broj 07............................................................................................................................................................................................................. Napiši formulom u tri poteza redukciju hematita u visokoj peći: (IC10)10 3.......................Invar-čelik...... simbol i boju za XIII skupinu PSE?........................Kojim postupkom se dobija elementarni mangan (Mn) iz piroluzita? (IC9) 10 2.................................Aluminotermija............................... Koliko je talište korunda?..........................(IC15) 5 ukupno bodova....Datum................ 1.............. Sve što znaš:.......Napiši: ime......... veoma otrovna.............................. ............................................................................... To je................................. 5 Zašto je korund u uporabi?................Što? ............................. istovremeno otkrila trojca znanstvenika. Kada?.(IC15) 10 10..........................Bor (B)......Jedina tečna kovina................................................. Sve što znaš:..... pri sobnoj temperaturi...........ocjena......... Kako ćemo formulom dobiti živin klorid? (IC14) 10 6..............................................................................................................237 Ime i prezime.................................................................................................................... Napiši formulom dobijanje kaolina? (IC15) 10 9..................................................... .(IC15) 5 8........................(IC14) 10 5.(IC15) 10 7....................................(IC12) 10 4...................... ........5 Tko?..................................

....... koji se odigrava u "galvanskom članku": (IC1) 10 3.....(IC1) 10 5.... Razlike između metala i nemetala su neznatne........ željezničke tračnice...... je dobila ime po alkemičaru Glauberu.................... tko i kada je otkrio radij (Ra)?.................. Tko je otkrio liti (Li)?........................................................Datum:.................................................................................................................................. .............................................(IC2) 5 7....................................... 1........ Tko je otkrio natrij (Na)?........... kao naftovodi......................... kemijski proces......................... cjevovodi.... Kako?...........Napiši na koji je način otkriven.............................................Po Luigi Galvaniu je dato ima.........................(IC1) 5 4......ocjena..............................(IC2) 5 6...................... štite se od korozije.............. Sve što znaš:.............................5 Kada je otkriven litij (Li)...............................(IC2) 10 9.........................................5 Kada je dato ime?........................... Podvuci u kojem stanju: U PLINOVITOM U TEČNOM U KRUTOM (IC1) 10 2..................... Za što?.............5 Kada je otkriven natrij (Na)?...............................................................................................................Titan (TI) spada u: RASPROSTRANJENE RIJETKE elemente u prirodi 5 Koliko ga ima u zemljinoj kori?....... . Velika postrojenja............................................ Napiši formulom....................238 Ime i prezime.............. .... Glauberova sol..Silvin (KCl)...................................................... Napiši reakciju dobijanja te soli: (IC3) 10 8.....................................(IC4) 10 10..................................(IC6) 5 ukupno bodova..................... I C Test broj 08........................................................................

................. Povijest ljudskog roda je obilježilo poznavanje metala i čelika.............5 a obojen modro zove se........................ Vanadij (V)....... u uporabi za izradu tvrdih i elastičnih čelika............................... Čega?............... a divanadijevpentoksid (V2O5) služi kao katalizator u proizvodnji................Postupak proizvodnje cementa (klinkera)........................................... Pozitivno naelektrisani alfa-zraci sastoje se od čestica. I C Test broj 09....Tijekom vremena "gašeno vapno" ili Ca(OH)2.... 1..... prelazi u karbonat...(IC10) 10 3..................... Kako su nastale sedimentne stijene?... koje se kreću velikom brzinom.................................................. u uporabi bio nekad drveni ugalj........5 Koliko su teži od elektrona?...................... pod uticajem ugljičnog dioksida (CO2) iz zraka.............................. a poslije 18......... odlikuje se tvrdoćom i elastičnošću...... Kojom?.......................Al i berilija .....................(IC3) 5 5......... ..239 Ime i prezime .. zahtijeva velike količine energije..Datum......................... Zato se ovi elementi alkalijskih metala u prirodi: NALAZE NENALAZE u slobodnom stanju...........(IC1) 10 2............Vrlo važna slitina željeza (Fe) i mangana (Mn)........................ .................... Kako?........ Kao redukciono sredstvo..... Varijetet berila (silikat aluminija ................................................................................................(IC11)10 ukupno bodova..Koji izotop kobalta (Co) je u uporabi u medicini kao dijagnostik?.............. Svi kemijski elementi I skupine PSE...... Zove se.......(IC8) 10 9....... .........(IC9) 10 10..................... (IC2) 10 4. za 100 kg cementa?.......(IC3) 10 7.........ocjena.......(IC4) 5 8......................................... postiže konfiguraciju inertnih plinova....................................................Be) obojen zeleno zove se....... Napiši formulu reakcije: (IC3) 10 6.............................. Kako?.................... predavanjem jednog elektrona iz posljednje valentne ljuske..............stoljeća..................... Što'.... Kako?.. pri čemu se izdvaja znatna količina vode.................................... Koliko energije..................................................

.............................. I C Test broj 10.. Mendjeljejev ga predvidio i dao mu ime eka-aluminij..g............ ..................Kako se dobija stipsa formulom? (IC15) 10 10....................(IC1) 10 2..... Napiši kako reagira s kiselinama: (IC15) 10 9.......... cezij (Cs) i francij (Fr)..................... Navedi formulom i imenom sulfidnu rudu željeza (Fe)?........................(IC15) 10 8............... ........ Kako? (IC15) 10 6...................................(IC3) 10 4............................................................................ silicijev dioksid (SiO2) i kaolin............................. Rubidij (Rb)....... Koji je to element?......................................... (IC2) 10 3......................Aluminijev hidroksid (Al(OH)3) ima amfoterne osobine.......................................(IC15) 10 ukupno bodova...................................................(IC10)( 10 5................................240 Ime i prezime............. Kako su nastale metamorfne stijene?..Otkriven je spektralnom analizom 1875.......................................................ocjena.. Feldspati se raspadaju na kalijev karbonan (K2CO3) ...... dobija se modra mineralna boja (ultramarin)............................................... 1.........Koliko je potrebno aluminijevog oksida (Al2O3) za 2 tone aluminija (Al)? ........................................... Što je to "bengalska vatra"?................... Kako se zove prirodni ultramarin?.................. ... ...........................................................................(IC15) 10 7................................................... .. Ako se kaolin stopi sa sodom (Na2CO3) i sumporom (S).................................. rasijani na zemljinoj kori : IMA NEMA ih slobodnih u prirodi...........................Datum..............

.......Koliku temperaturu ima galij (Ga)......................................... koji se dodaje da bi se smanjila temperatura taljenja.................................................. ............ Zašto je krv jastoga......... ................................... Što su to eruptivne stijene?................................ ....................241 Ime i prezime................. je čvrsta glina....(IC15) 10 ukupno bodova................................. Od taljenja pa do vrenja?.. Kako se zove? ...............................(IC13) 10 5.............Datum..................... Pod imenom stipsa...............................................................................(IC2) 10 3.........................Aluminijev hidroksid (Al(OH)3) ima amfoterne osobine........... Kako će reagirati sa bazama ................................Navedi primjer karbonatne rude željeza (Fe)................... 1........ .... puževa plava?.............. Ime i formula:..... hobotnica...............................(IC15) 10 10. nastao pri raspadu feldspata.. I C 17 ODGOVORI IRJEŠENJA I C TESTOVA Rješenja I C1 testa: ..........ocjena........................Koliko se stavlja kriolita za proizvodnju 2 tone aluminija (Al) ? ....................................... Kaolin. pored aluminija (Al) javlja se još Koja stipsa?................ Napiši formulom: (IC15) 10 9................(IC15) 10 8.......................................................... a i provodi električnu satruju: (IC15) 10 7.... Napiši formulu kriolita....Aluminijeva stipsa je u uporabi u bojarstvu i za bistrenje mutnih voda................. Francij (Fr) je produkt radioaktivnog raspada..........(IC15) 10 6.......................................................................................................................................(IC1) 10 2..........(IC10)10 4......... Čega?......................................................................................................................................

bakar (Cu). natrij (Na) sivobijel. Litij (Li) bijel.Magnetit (Fe3O4). cezij (Cs) metalne. 02. 04. 07. . mekan i rastegljiv. 10. hematit (Fe2O3). francij (Fr) bi jel.limonit (Fe2o3 x H2O) 08. Krt.242 01. Zato što u zraku uvijek ima malo sumpor vodika (H2S). kalij (K) srebrenast rubidij (Rb) tamnocrven. CuSO4 x 5 H2O . 2 NH3 + CO2 + H2O => (NH4)2CO3 (NH4)2 CO3 + NaCl => NaHCO3 + NH4Cl 2 NaHCO3 + to => Na2CO3 + CO2 + H2O 05. 03.. modra galica 09. bizmut (Bi). Zlato (Au). srebro (Ag). To je metoda dobivanja metala (kovina) iz ruda. Fisija.Skandij (Sc). Rješenje i odgovori IC Testa broj 02. krt. To je pojava razaranja metala uslijed kemijskog djelovanja. platina (Pt). 06. 01.

Rješenje i odgovori IC Testa broj 03. kao novac i nakit i dr. Na zraku postojan. 01. 03. 06. Čilska šalitra. tekstila. pa čak i prema kemikalijama. Nuklearne reakcije spajanja lakših atoma u jezgre težih atoma 07. 02. Litij (Li) . 25 %.0. Metal (kovina) sive boje. 12 . 08. . lakova idr. Tehnicij (Tc). dobro se kuje i izvlači u limove i žice. Upotrebljava se u medicini. U prirodi u izvorima mineralnih voda (Donat Mg). Kalijev dikromat (K2Cr2O7). Upotrebljava se za izradu kemijskog posuđa. kao katalizator pri nekim sintezama. 09.Magnezijev sulfat . 10. 04. To je postupak odvajanja nekih metala (kovina) primjer zlato (Au) i srebro (Ag) sa otopinom kalijevog cijanida KCN 05.gorka sol (MgSO4 x 7 H2O) gorko slanog okusa. Upotrebljava se u industrijama kože. upotrebljava se kao gnojivo u poljoprivredi. jako redukciono sredstvo. 12. u zubarstvu. ima ga u većim naslagama u Čileu (otud ime).243 to je prirodni proces razaranja metala djelovanjem okoline.534.

Rubin. 7. . Treći odmah poslije željeza (Fe) i cinka (Zn). Berilij (Be). 04. magnezij (Mg). 10. 06. MnO2 + 2 C => 2 CO + Mn. radij (Ra). 08. Rješenja o odgovori IC Testa broj 04. kalcij (Ca). 03. koji igra važnu ulogu u stvaranju hemoglobina.244 02. sroncij (Sr). 07. Voda. safir. zato što je kalijev bikarbonat (KHCO3) netopljiv u vodi. 09. 05.7 x 1010 dezintegracija u sekundi. 01. 3 MnO2 + 4 Al => Al2O3 + 3 Mn.28 %. koja u 1 l sadrži 10 mg kalcijevog oksida (CaO). Kiri i iznosi 3. Ne može. Sastojina je vitamina B12. barij (Ba). Nedostatak izaziva molokrvnost.

C + O2 => CO2 + to. 04. 09. Halkopirit (CuFeS2). srebro(Ag) bijela.3 Mn3O4 + 8 Al => 9 Mn + 4 Al2O3. 36 % nikla (Ni).MnO2 + 2 C => 2 CO + Mn. Pod petrolejem. 03. zlato (Au) žuto. Rješenja i odsgovori IC Testa broj 06. Preko 5. 06. ZnO + H2SO4 => ZnSO4 + H2O. 0.=> 2 OH-. 07. 80%. 01. Hidraulički modul => mCaO/MSiO2+mFe2O3+mAl2O3 10. halkozin (Cu2S). Izotop kobalta (Co-60). 02.crven.kadmij (Cd)srebrn.245 02. 02. 05. pa se rabi . Cink (Zn) modrobijel.kromno žuto. 1/2 O2 + H2O + 2 e. intenzivno žutim plamenom. 06. živa (Hg)srebrena 08.Nikal (Ni) srebrn. Dobija se taloženjem Pb soli sa kalijevim kromatom (K2CrO4 To je vrlo lijepa mineralna boja . HgS + O2 => Hg + SO2. 03. 01. ima mali koeficijent širenja. 07. Rješenja i odgovori IC Testa broj 05.platina(Pt)sivobijel 10. 23592U + 10n => 9236Kr + 14156Bi + 3 11n.paladij(Pd)srebrenobijel. Fe => Fe2++ 2 e08. 04. kuprit (Cu2O). 22688Ra => 22286Rn + 42He.. Bakar (Cu). Zn + 2 HCl => ZnCl2 + H2. (FeO x Cr2O3) + 4 C => (Fe + 2 Cr) + 4 CO.03125 g. jer ima radioaktivne osobine. 05. 03. malahit (Cu(OH)2 x CuCO3). 09.

indij (In) bijel.g. Plinovitom. 04. 07. 10. Bor )B) crvenosiv. CuSO4 + Zn => ZnSO4 + Cu. H. 02. K2O x Al2O3 x 6 SiO2 ) + 2 H2O + CO2 => => (Al2O3 x 2 SiO2 x 2 H2O) + K2CO3 + 4 SiO2. kao sredstvo za sušenje. a upotrebljava se kao vatrostalni materijal. za izradu vrlo tankih vlakana. 08. Živa (Hg). talij (Tl) bijel. Talište je 2o45oC. galij (Ga) bijel. Thenard. G. Jačim zagrijavanjem aluminij (Al) vrlo energično gori pri čemu se oslobađa toplina. a usitnjen prah (šmirgl papir) ili za izradu alata i bruseva. koja se upotrebljava za redukciju oksida mnogih metala. HgSO4 + 2 NaCl => HgCl2 + Na2SO4. . 03.Lussac.Davy. 1789.246 za izradu mjernih instrumenata.g. Galvanski članak. 09. Rješenja i odgovori IC Testa broj 07. 01. rabi se za punjenje termometara i barometara. Primjer: dikromni trioksid (Cr2O3) i trimanganov tetroksid (Mn3O4). 06. 18o8. aluminij (Al) sivobijel. 05.g.

kao gnojivo. Mineral silvin. Rješenja i odgovori IC Testa broj 08. Smaragd. . Ne nalaze. Katodnom zaštitom.g. proučavala Becquerelove zrake. 02.247 04. 07. Maria Sklodowska Curie tražila temu za doktorsku disertaciju. 05. aquamarin. Taloženjem minerala. biljnih i životinjskih ostataka. 03. 09. dobila ekstrakcijom radij (Ra) i polonij (Po).g. 1807.Davy. Koks. 08. 06. rabi se u poljoprivredi. 04. 01. sir H. 1898. Arfvedsen 1817. Poslije 2 godine rada od nekoliko tona rude smolinca.g. H2SO4 + 2 NaCl => Na2SO4 + 2 HCl.

07. Djelovanjem temperature i tlaka u dubini zemlje. . 08. Nema.90 % Mn). 227 02. 10. 20. K2O x Al2O3 x 6 SiO2 + 2 H2O + CO2 => => (Al2O3 x 2 H2O) + K2CO3 + 4 SiO2 06. pa je krv plava. Lapis lazuli ili lazurni kamen. Zato što je hemocijanin (a ne hemoglobin) prenosilac kisika u kojem uvijek ima bakra. 09. Ca(OH)2 + CO2 => CaCO3 + H2O. 8 . Fero . nastali kristalizacijom magme ili lave. Izotop kobalta (Co . 08. Barijeve (Ba) soli obojene zeleno kada se zapale. Sumporne kiseline (H2SO4). 06. 8000 puta. 04. 7. Siderit (FeCO3). 03. 07. 04.(Al2O3x3SiO2xH2O) + 3 H2SO4 => Al(SO4)3+ 2SiO2+5H2 10. Ac.mangan (30 . Rješenja i odgovori IC Testa broj 09. To su silikatni minerali. Pirit (FeS2).60).13 kWh/100 kg.000 km/sec. Galij (Ga). 09. 1.78 t Al2O3. 05. 01. Al(OH)3 + 3 HCl => AlCl3 + 3 H2O.248 05. 03. 02. Rješenja i odgovori IC Testa broj 10.

zato su nemetali po količinama. Al(OH)3 + NaOH => NaAlO2 + 2 H2O. 140 kg. 06. Samo jedan jedini nemetal (kisik . od koga je izgrađena Zemlja.29. 3 NaF x AlF3.3 % Zemljine kore.78o . Porculanska zemlja.249 05. I D 1 NEMETALI OPĆENITO Dok su metali po vrstama brojniji od nemetala. 10. 2344oC ( .O2) učestvuje količinski 46. Željezne (Fe) stipse i kromne (Cr) stipse. 08. Samo ta dva elementa (kisik .6 %.+2314o). 07. mnogo više zastupljeni u materijalu.7 %.O2 i silicij -Si) izgrađuju 74. 09. a drugi nemetal silicij (Si) učestvuje sa 27. .

2o sivo . antimon (Sb). arsen (s). kisik (O).250 Nemetali izgrađuju i gotovo sve poznate anorganske kiseline. fosfor (P). tako su nemetali važni u izgradnji oksida. Kako su metali važni u metalurgiji. selen (Se). neon (Ne). telur (Te). germanij (Ge).71 siv Pb olovo (plumbum) 82 207. Polumetali8 su: bor (B). anhidrida i kiselina.01 bezbojan Si silicij (silicium) 14 28. radon (Rn). fluor (F). kripton (Kr). Nemetali su: vodik (H). jod (I). ksenon (Xe). astat (At). silicij (Si). brom (Br). sumpor (S). argon (Ar). dušik (N). ugljik (C). helij (He).09 mrk Ge germanij (germanium) 32 72.62 sivo bijel Sn kositar (stannum) 50 118. I D 2 UGLJIKOVA ILI XIV SKUPINA PSE C Ugljik (carbonium) 6 12. klor (Cl).

a metalni raste sa porastom atomske mase.251 Nemetalni karakter opada. Ugljik (C) i silicij (Si). su izraziti metali. . a kositar (Sn) i olovo (Pb). su izraziti nemetali. germanij (Ge) je amfoteran.

koje drže te atome zajedno tako izjednačene. grafita i furelena. jesu spojevi ugljika (C). Razlike potiču u međusobnom razmještaju atoma ugljika (C) u kristalnoj rešetki. Nije da raspored nije pravilan. Kod dijamanta raspored je potpuno simetričan. Odatle potiče lako kidanje grafita. I tvari koje stvaraju živi organizmi. ali ima ga i u slobodnom stanju u modifikacijama dijamanta. nafta je također nastala od nekadašnjih organizama.252 Zauzima u prirodi izuzetan značaj. Kod grafita atomi ugljika (C). te su ravni odvojene jedna od druge nešto većim rastojanjem. pa su veze. Interesantna je ogromna razlika u fizikalnim osobinama u ovim modifikacijama. nisu raspoređeni tako simetrično kao kod dijamanta. * Dijamant . Od njegovih tvari je izgrađen čitav živi svijet. pa stim i njegova mekost( najmekši mineral u prirodi). kod grafita se ta pravilnost sastoji u tome što postoje kristalne ravni u kojima ugljikov (C) atom je gušće poređan. Otuda potiče velika tvrdoća dijamanta (najtvrđi mineral u prirodi). kao i tvari koje ostaju pošto živi svijet ugine. Ugljik (C) je dakle u prirodi u vezanom obliku. Ugalj je ostatak biljnog svijeta. da ih je teško raskinuti.

Specifična masa dijamanta je 3. uslijed svoje tvrdoće. još uvijek su dragocijen materijal. 1 karat => 0. rezanje stakla i dr.253 Ako su bezbojni i bistri kristali dijamanta su naročito cijenjeni. Najveći ikad otkriven dijamant (culinan) ima masu od 621. Dijamant se može polirati. Kristali dijamanta.). Te ispolirane ravne površine.2 g. odupiru se svakom oštećenju (zarezu).24 karata. kao drago kamenje (crni dijamant . kao dragi kamen.karbonado) ili dijamantska prašina. Najpoznaztija nalazišta dijamanta su Indija i Južnoafrička Republika.2 g ili 124. koji služi za poliranje drugih predmeta( za bušenje stijena. Dijamant se nalazi u riječnom pijesku ili u nekim stijenama. Vrijednost dijamanta se izražava karatom.51. . koji se ne upotrebljavaju.

3. Grafit i dijamant su isti elemenat i mogu se dokazati prevođenjem grafita u dijamant.1 . Dobija se i žarenjem koksa u električnim pećima. Zbog svoje mekosti.254 * Grafit Grafit je crne boje. . premazivanje peći da bi se zaštitile od korozije. Grafit se u prirodi nalazi na mnogim mjestima. specifične mase 2.2. To ukazuje na razrjeđenost atoma u kristalu grafita. Grafit se upotrebljava i za podmazivanje osovina (smanjuje trenje). ali je dobar provodnik topline). a zbog svoje dobre provodljivosti i sagorivosti za topioničarske lonce i kalupe pri livenju. Grafit je vrlodobar provodnik toplote i elektriciteta (dok dijamant loše provodi elektricitet. grafit se upotrebljava za izradu olovaka.

Fulereni kad se osvjetle apsorbiraju svjetlost i pretvaraju je u toplinu. jer im je sposobnost apsorpcije svjetlosti veća.255 * Fulereni Fulereni su dobili ime po arhitektu Bukminster Fuleru. Iako se čini da su manje važni. međutim pri tom se ponašaju drugačije od ostalih sličnih tvari. već je otkrivena njihova praktična uporaba. Oni su topljivi. . šrto je veći intenzitet svjetlosti. jer su molekule fulerena međusobno povezane slabim silama. Tako je otopina fulerena u heksanu purpurno crvena.

uglja. bez prisustva zraka. Svi imaju zajedničko podrijetlo .kameni ugalj. Umjetni ugalj za koksiranje. kameni ugalj još veću. To se vidi po kaloričnoj vrijednosti i po sadržaju ugljika (C). mrki ugalj je pretrpio veću promjenu.treset . Taj se postupak zove suha destilacija. krvi). Umjetnim putem se mogu dobiti od prirodnog materijala (drveta. . Kod lignita je sadržaj ugljika cca 50 % a kod antracita 90 %.lignit . Sam koks je šupljikav. a i kao redukciono sredstvo za dobijanje metala (kovina). najkvalitetniji. kao gorivo u metalurgiji.to su produkti naročite vrste raspada (ugljenisanjem) biljnih i životinjskih organizama.antracit. Lignit je najmlađ. pri gorenju daje veliku toplinu i služi dobro. . kostiju. sivocrn.mrki ugalj. razne vrste umjetnih ugljena. rabi se za proizvodnju koksa. a antracit najveću. * Drveni ugalj . Antracit je staklasta sjaja. dobiva se zagrijavanjem kamenog uglja ili antracita.256 * Prirodni i umjetni ugljeni U prirodi se nalaze razne vrste ugljena: . on još pokazuje strukturu drveta.

Krvni ugalj se upotrebljava kao lijek u medicini. Prvi zrakoplov sa ugljikovim vlaknima je Boeing 767. za proizvodnju tiskarske crne boje. * Novi materijali To su vlakna na bazi ugljika (C). Upotrebljavaju se u kompozitnim materijalima. ulja. Ostavlja jako malo pepela. Upotrebljava se u prehrambenoj industriji ( za rafinaciju šećera da bude bijel). ali i dijelovi zrakoplova i automobila). Drveni ugalj upija mirise. Čađa služi i za spravljanje kineskog tuša. Služi kao gorivo u kovačnicama. To su veoma lagani materijali. ribički štapovi. * Ugljen monoksid .CO . jer probavnim organima upija plinove. Aktivni ugalj (spodij) vrlo jeporozan. Upotrebljava se u industriji guma. nafte. Dobro redukciono sredstvo. Od njih su već danas izgrađeni mnogi predmeti (teniski reketi. * Aktivni ugalj . To su materijali budućnosti. Koristi se za proizvodnju baruta. pa se upotrebljava kao sredstvo za pročiščavanje voda i kao punilo u zaštitnim maskama. * Čađa Proizvodi se nepotpunim izgaranjem masti. Gori skoro bez plamena. Jedna automobilska guma ima cca 3 kg čađi. Upotrebljava se i u zaštitnim maskama protiv bojnih otrova. Može se dobiti i suhom destilacijom krvi. pa ima veliku moć apsorpcije.257 Drveni ugalj se dobija suhom destilacijom drveta.spodij Spodij ili aktivni ugalj se dobija suhom destilacijom kostiju (carbo animalis). koji imaju veoma dobra mehanička svojstva. koji ima cca 1 tonu ovih vlakana.

zbog lakšeg vezanja na hemoglobin umjesto kisika. jer se veže na hemoglobin čak 260 puta lakše nego kisik. koji sadrži platinu (Pt) ili rodij (Rh) . jako je redukciono sredstvo. teži od zraka. pa se upotrebljava za redukciju oksidnih ruda. Upotrebljava se za proizvodnju niskih temperatura (suhi led). * Ugljični dioksid CO2 To je bezbojan plin.78.5 oC i neposredno se prevodi u čvrsto stanje bez taljenja. U laboratoriju se dobiva u tkzv. Jako je otrovan.03 %) a na nekim mjestima izbija iz zemlje.9 l ugljendioksida (CO2).33 dijela ugljen monoksida (CO). Sublimira na temperaturi od . Dobro se otapa u vodi. Gotovo 95 % ugljen monoksida (CO) potiče iz automobilskih motora. Jedan dio vode na OoC otapa o. U prirodi se nalazi slobodan ( u atmosferi cca 0. To je zapaljiv plin.4 kCal Ugljen monoksid (CO) je pod običnim uvjetima plin. Pri 20oC i tlaku od 1 bahra 1 litar vode može otopiti 0. Sastojak je karbonata. Zato se motor treba gasiti u zatvorenim prostorima. U vodi se malo otapa. pa uz dodatni dovod zraka ugljen monoksid (CO) prevodi u ugljen dioksid (CO2). Za smanjenje udjela ugljen monoksida (CO) u izdušnim plinovima automobilsjkih motora rabi se katalizator (katalitički konvektor). Ima ga i u mineralnim vodama. Povećana koncentracija karboksi hemoglobina je u krvi pušača i u područjimasa velikim automobilskim prometom. Veoma otrovan (toksičan).5 % ovog plina izaziva smrt. Kippovom aparatu: 2 CaCO3 + 2 HCl => 2 CO2 + 2 CaCl2 + H2O U većim količinama ugljendioksid (CO2) se dobiva sagorjevanjem koksa: .258 Nastaje pri izgaranju ugljika (C) pri nedovoljnom prisusatvu zraka: C + 1/2 O2 => CO + 26. 0. bez mirisa. Zato što oduzima kisik. bez boje i mirisa.

daje karbonate.259 C + O2 => CO2 Može se dobiti i prženjem kalcijevog karbonata: CaCO3 + 900oC => CaO + CO2 * Ugljična kiselina H2CO3 To je dvobazna kiselina. CO2 + H2O => H2CO3 . koji su rašireni u prirodi.

260 Kao što je ugljik (C) bitan za živi svijet.SiO2 . prelazeći u silicijev dioksid (SiO2). Zemljina kora uglavnom je od silicija (Si) ili silicijevih spojeva. Poslije kisika (O) silicij (Si) je najrasprostranjeniji kemijski elemenat u zemljinoj kori. Čisti silicij (Si) slabo provodi elektricitet. Dobija se: SiO2 + 2 C + 2000oC => Si + 2 CO Koristi se za poluprovodničke sklopove. to je silicij (Si) za mineralni svijet. * Silicijev dioksid . ne reagira s kiselinama i bazama. Elementarni silicij (Si) ima uporabu u metalurgiji. ali na visokim temperaturama sjedini se s kosikom (O). Umjetno dobijen u elementarnom stanju obrazuje tamnosmeđe sjajne neprovidne kristale znatne tvrdoće. Teško gori. U prirodi se nenalazi u slobodnom (elementarnom) stanju. On je čisti poluvodič. Tehnički važna slitina (legura) je fero-silicij. Silicij (Si) je slabo reaktivan.

serpentin.261 U prirodi se nalazi u ogromnim količinama kao: . U vodi se ne otapa.kremen. kao . . nego samo odnos silicijevog dioksida. Morski i riječni pijesak je sastavljen uglavnom od silicijevog dioksida (SiO2). .glina.opl. . . . Da su silikati soli silicijeve kiseline: Na2SiO3 + 2 HCl => 2 NaCl + H2SiO3 kao neotopljiva izdvaja se u obliku čestica. Silicijeva kiselina (H2SiO3) je slaba kiselina. Tali se na 1700oC.liskun. . Od silicijevog dioksida (SiO2) može nastati više kiselina.ahat. .azbest. . . Sa lužinama nekako reagira: SiO2 + 2 NaOH => Na2SiO3 + H2O * Silicijeva kiselina . Soli silicijeve kiseline vrlo su rasprostranjene u prirodi.kvarc.talk. pa ni u kiselinama.H2SiO3 H2SiO3 => H2O + SiO2 Treba uvijek znati. koje se ne razlikuju po količini vezane vode.jaspas. da se silicijev dioksid neotapa u vodi i da gornja jednadžba ne predstavlja stvarnu reakciju. prema silicijevoj kiselini. .feldspat.

Takvi silikati se zovu alumosilikati (zeolit NaAlSiO4) služi kao katalizator u industriji nafte.262 * Ortosilicijska kiselina . nastaju silicijske kiseline različite građe. Silikagel je sredstvo za isušivanje. da su atomi silicija (Si) međusobno povezani atomima kisika (O). ali u prirodi postoje njihove soli. U prirodi postoji cijeli niz silikata različitih struktura.H4SiO4 Dobiva se: SiCl4 + 4 H2O => H4SiO4 + 4 HCl Vodeno staklo je sol ortosilicijske kiseline: SiO2 + Na2CO3 => Na2SiO3 + CO2 To je gusta tekućina. dodaje se deterđentima kao sredstvo za omekšavanje vode. One se ne mogu izolirati. U kristalnoj rešetki često je atom silicija (Si) zamjenjen atomom aluminija (Al). Pored zeolita . a ta veza nastaje otpuštanjem vode: OH OH OH OH / / / / H-O-Si-O-H + H-O-Si-O-H => H-O-Si-O-Si-O-H + H2O / / / / OH OH OH OH U tom procesu polikondenzacije. upotrebljava se za impregnaciju drveta i papira. Sam silicijev dioksid (SiO2) je prostorno-mrežaste strukture i konačni je produkt orto silicijske kiseline (H4SiO4). jer snažno veže vodu. Svima je zajedničko.

. u kojoj je otopljen ugljični dioksid (CO2). nastaje glina.ilovača. Glina je mineral slojevite strukture.263 imamo u skupini alumosilikata glinence i ultramarine. pijeska i drugih primjesanosiu ime . koji trošenjem glinenaca u prirodi djelovanjem vode. koja u smjessi s spojevima željeza (Fe). To su ortoklasi.

provodi elektricitet. .g.germanij Ne nalazi se slobodan u prirodi. tranzistora u elektotehnici. Inače germanija (Ge) ima u vrlo malim količinama. Otkriven 1885.g.264 Ge . Loš provodnik elektriciteta. ali ga je Mendjeljejev predvidio još 1869. Zato se upotrebljava za dijelove radara. samo u jednom smjeru. Kada se legira.

koji je osnova za proizvodnju limenki. . Na niskoj temperaturi (ispod 35oC) srebrenobijeli kositar (Sn) prelazi u sivi prah. Zagrijan na 200oC postaje krt. To je alotropska modifikacija kositra (Sn). . Metalni kositar (Sn) je srebrenobijel.britanija metal. Na zraku kositar (Sn) je vrlo postojan i zato se predmeti od željeza (Fe) i bakra (Cu) prevlače kositrom (Sn). Ima ga u mineralu kasiterit (SnO2).265 Sn kositar Ne nalazi se slobodan u prirodi. Kositar se upotrebljava za proizvodnju "bijelog lima".slitina za lemljenje (Sn : Cu = 2 : 1). Kositar (Sn) je veoma značajan i za proizvodnju slitina (legura): . Iz ove rude se dobija redukcijom: SnO2 + 2 C => Sn + 2 CO Velika nalazišta kasiterita su u Indoneziji.razne bronce. doza i dr. Na običnoj temperaturi je kovan i može se izvlačiti u vrlo tanke folije (staniol). Kositar daje razne spojeve: .

natrijev stanat .stanoklorid SnO + 2 NaOH => Na2SnO2 + H2O natrijev stanit SnO2 + 2 NaOH => Na2SnO3 + H2O .266 SnO + 2 HCl => SnCl2 + H2O .

za razno posuđe. specifično težak i vrlo mekan metal. kod proizvodnje sumporne kiseline (H2SO4). Ima ga svega 0. za izradu olovnih komora.267 Pb . Lako se legira. s drugim kovinama. Olovo (Pb) je plavičaste boje.002 % u zemljinoj kori.olovo U prirodi se nalazi u malim količinama. Može se izvući u cijevi i žice. za . koji ga štiti od daljnje korozije. Upotrebljava se za oblaganje električnih kablova. Tehnički najvažnija ruda je galenit (PbS). Na svježem presjeku je sjajan. na zraku potamni od prevlake oksida. U topionicama olova (Pb) galenit (PbS) najprije se oslobodi sumpora prženjem: 2 PbS + 3 O2 => 2 PbO + 2 SO2 dalje postupak ide: PbO + C => Pb + CO.

Služi za glaziranje glinene robe i za proizvodnju olovnog stakla (kristalno staklo): 3 Pb + 8 HNO3 => 3 Pb(NO3)2 + 2 NO + 4 H2O Pb(NO3)2 + 2 NaOH => Pb(OH)2 + 2 NaNO3 Pb(OH)2 + Br2 => PbO2 + 2 HBr. Sam olovo karbonat ( PbCO3) i olovo hidroksid (Pb(OH)2) imaju uporabu. proizvodnji stakla i dr. koji sada vrši oksidaciju.268 strojne dijelove. za akumulatore. za tiskarska slova. postaje crveni prah ili minij (Pb3O4). Uporaba olova i olovnih oksida u vodovodnim cijevima je bezopasna. jer pijaće vode sadrže kalcijev bikarbonat (CaHCO3) koji se taloži na zidovima cijevi u obliku olovokarbonata. Upotrebljava se u industriji stakla (kristalno staklo). u građevinarstvu. PbO2) Olovo monoksid (PbO) je prah žute boje. * Olovni oksidi (PbO. tako da olovo dioksid (PbO2) otpušta kisik (O). . Pri zagrijavanju sprašenog oksida olovomonoksid (PbO) na zraku na 500oC. Olovo dioksid (PbO2) se upotrebljava kao oksidaciono sredstvo. Dvooksidno stanje olova (Pb) je postojanije. koji sprečava dodir metala sa vodom. za izradu raznih slitina. za iradu akumulatora. u kemijskoj industriji. koji služi kao boja kojom se premazuju željezni (Fe) predmeti da bi se sačuvali od korozije. za vodovodne i odvodne cijevi. za izradu sačme i municije. kao bijele mineralne boje.

Na obima elektrodama olovo je prešlo u Pb++ i akumulator na kraju ne bi mogao da daje elektrone. pri čemu četverooksidno olovo iz olovo dioksida (PbO2) prelazi (reducira) se u dvooksidno: Pb++++ + 2 e .Kad se olovni akumulator veže provodnikom.=> Pb++ Na taj način se katoda postupno izjednačava s anodom. već se mora ranije prestati sa rabljenjem akumulatora. onda se katoda (Pb). postupno topi. sa katodom nekog strujnog izvora. vezujemo katodu akumulatora. Sve je potopljeno u sumpornu kiselinu (H2SO4). koja se u njega unese i da po potrebi je vrati. Da bi smo akumulator napunili. U praksi se ne dozvoljava da proces ode suviše. a . koja je u stanju da nagomila (akumulira) električnu energiju. šaljući elektrone kroz provodnik: Pb => Pb++ + 2 eOve elektrone usisava anoda.olovna ploča (Pb) je katoda -od presovanog olovnog dioksida (PbO2) je anoda. Akumulator se sastoji od dvije ploče: .269 * Akumulatori Vrlo važna uporaba olova (Pb). čim njegov napon padne uslijed izjednačavanja obiju elektroda. Akumulator je naprava.

jer sa katode strujnog izvora teku elektroni u katodu akumulatora: Pb++ + 2 e .270 anodu sa anodom istog strujnog izvora. * Kruženje ugljika (C) i kisika (O) u prirodi . Na taj način vraćamo olovu (Pb) izgubljene elektrone.=> Pb pri čemu izvor električne struje nadoknađuje ove elektrone uzimajući ih sa anode akumulatora: Pb++ => Pb++++ + 2 e Tako obje elektrode su vraćene u prvobitno stanje i mogu ponovo davati električnu struju.

tako ove hranljive tvari izgrađuju dijelom u životinjskom organizmu životinjske tvari. toksičnost olova (Pb) . Gotovo sva živa bića upotrebljavaju kisik (O2) za disanje ( sago rjevanje organskih spojeva u organizmu). Ovaj proces ishrane zelenih biljaka zove se "klorofilna asimilacija". opet nastaje ugljični dioksid (CO2). pri čemu nastaje ugljični dioksid (CO2). * Esencijalnos silicija (Si). jasno uočava ovisnost biljnog i životinjskog svijeta. pri čemu opet nastaje ugljični dioksid (CO2). Kad biljni i životinjski svijet ugine. Ali atmosferski ugljični dioksid (CO2) životinjski svijet ne može da uporabi. koji odlazi u atmosferu. Tako ugljik (C) postaje esencijalni element i tvorac je čitavog organskog svijeta. pri čemu se oslobađa kisik (O2). Samo zelena biljka svojim klorofilom i sunčanom energijom stvara iz ugljičnog dioksida (CO2). njihove organske tvari se raspadaju.271 Ovdje se kao i kod kruženja dušika (N). pri čemu na kraju jedne složene reakcije. Životinjski svijet uzima biljke. škrob (C11H22O11). koji se vraća u prirodu.

Ovom trovanju su bili izloženi djelatnici u tiskarama. Olovo (Pb) je jedan od najotrovnijih elemenata za živi svijet. posebice kod djece. gradeći vrlo netopljive alumosilikate. Posljedice su to veće jer je olovo (Pb) svuda oko nas. predstavlja silicij (Si) u mineralnom svijetu. pa im onemogućava rad.To su benzinske pare. hrana iz zagađenog tla. Olovo (Pb) se nagomilava u organizmu i teško se iz njega izlučuje. I male količine olova (Pb) u organizmu mogu da izazovu poremećaje i smrt. Silicij (Si) sprečava toksično (otrovno) djelovanje aluminija (Al). Pušač svakom cigaretom unosi u organizam 1 mg olova (Pb) koji se teško izlučuje. Što predstavlja ugljik (C) u živom svijetu. Zbog toga izaziva teške neurološke i psihičke smetnje. ali i dim cigarete.272 Silicij (Si) je također esencijalni element. Naprotiv olovo (Pb) i olovni spojevi su vrlo toksični. jer štetno djeluje na mnoge biokemijske procese. Snažno se veže za enzime.01 bezbojan plin . industrija. pa je to još jedan od razloga da se NE PUŠI. I D 3 DUŠIKOVA (XV) SKUPINA PSE N dušik (nitrogenium) 7 14.

97 bijel 74. pa grade nitrate.75 siv 208. fosfate.273 P fosfor (phosphorus) 15 As arsen (arsenum) 33 Sb antimon (stibium) 50 Bi bizmut (bismuthum) 83 30. nitrite. njihovi anhidridi su oksidi i anhidridi kiselina. Antimon (Sb) i bizmut (Bi) su tipični metali . Arsen (As) je amfoternog karaktera (i metal i nemetal).98 srebrenobijel Dušik (N) i fosfor (P) su nemetali.92 siv 128.

u medicini (pneumo toraks). . Lakše prelazi u tekuće stanje. a nešto teže. U vodi se manje otapa od kisika. U prirodi se nalazi u slobodnom obliku. nego vodik (H2). 14 puta je teži od vodika (H2).Rutherfordu. 1 dm3 H2O otapa na 0oC 23 cm3 dušika (N2). Dušik (N2) ne gori i ne podržava gorenje.274 Dušik . bez boje. kao čilska salitra.bez života. nego kisik (O2). tj. 1 dm3 dušika (N2) pod normalnim uvjetima teži 1. Lavoisier mu dao ime azot .g. dobio iz zraka. kao sastojina zraka. okusa i mirisa.N Elementarni dušik je na običnoj temperaturi plin.25 g. Otkriće dušika (N2) pripisuje se D. Elementarni dušik (N2) se upotrebljava za proizvodnju amonijaka (NH3). pa je formula N2. Molekul dušika (N2) se sastoji od dva atoma. a kao vezan u najvažnijim spojevima živih organizama (proteinima). u obliku soli (nitrata i nitrita). koji ga je 1772. Dobija se frakcionom destilacijom tekućeg zraka. Volumni udio dušika (N2) u atmosferi iznosi 78 %.

Tako pripada najvažnijim proizvodima anorganske kemijske industrije. Amonijak (NH3) je pod normalnim uvjetima otrovan plin. Na 0oC jedan volumen vode otapa preko 1000 volumena plinovitog amonijaka (NH3) Ali već na 20o C samo oko 700 volumena. smjesa vodika (H2) i dušika (N2) se stlači na 200 bahra.g. Pošto ima veliku toplinu hlapivosti. Amonijev hidroksid s solnom kiselinom daje: . Postupak proizvodnje amonijaka (NH3) zasniva se na sintezi dušika (N2) i vodika (H2): 3 H2 + N2 => 2 NH3 To je uspjelo njemačkom kemičaru Fritzu Haberu. pa se postupak zove Haber-Boschov postupak: 1. otkrio postupak. Postupak je tehnološki razradio Carl Bosch. Po količini nalazi se na drugom mjestu u ukupnoj svjetskoj kemijskoj produkciji.765 g.5 puta teži od vodika (H2). Sabijena i zagrijana smjesa. U smjesi s kisikom (O2) vrlo korozivno djeluje na bakar i njegove slitine. . Amonijak (NH3) se uklanja ukapavanjem (t. mora se zagrijati na temperaturi od 400-500o 3. jer je to osnovna sirovina u proizvodnji umjetnih gnojiva. troše se za proizvodnju amonijaka (NH3). Sabijena smjesa. prevodi se preko kontakne mase 4. upotrebljava se u rashladnim uređajima. 2.v.275 * Amonijak (NH3) Najveće količine dušika (N2) iz zraka. Nastala vodena otopina djeluje slabo bazno: NH3 + H2O => NH4OH ili NH4+ + OHAmonijak se u vodi nalazi pretežno otopljen u molekularnom obliku.33oC) 5. On je 8. Odlično se otapa u vodi. oštra mirisa. koji je 1902. Neizreagirani plinovi se vraćaju u ponovni proces. Zapaljen amonijak (NH3) gori na zraku. 1 dm3 amonijaka (NH3) ima 0.

Jedan litar dušikovog monoksida ima 1. Ove soli su važne u poljoprivredi. Naziva se "veseli plin".Dušikov suboksid (N2O) Bezbojan plin sladunjava ukusa. U vodi se lakše otapa. potrebne za proizvodnju umjetnih gnojiva. Slične su solima alkalijskih metala: 2 NH4OH + H2SO4 => (NH4)2SO4 + 2 H2O NH4OH + HNO3 => NH4NO3 + H2O Amonijak (NH3) se upotrebljava u mnogim granama industrije. * Dušikovi oksidi . Dobija se zagrijavanjem čvrstog amonijevog nitrata: NH4NO2 + grijanje => N2O + 2 H2O . Lako se otapa u vodi dajući i dušikastu (HNO2) i dušićnu kiselinu (HNO3): 2 NO2 + H2O => HNO2 + HNO3 . nego kisik.Dušikov dioksid (NO2) Na običnoj temperaturi plin crvenosmeđe boje. Kad se hladi prelazi u bezbojan plin. ali njegove najveće količine troše se za spravljanje dušićne kiseline (HNO3).276 NH4OH + HCl => NH4Cl (nišador) + H2O Amonijev hidroksid. ima uporabu kao narkotik pri manjim operacijama i u zubarstvu.Dušikov monoksid (NO) Bezbojan i vrlo otrovan plin.33 g. kao lužina daje sa kiselinama soli. Kemijski vrlo aktivan i u dodiru sa zrakom prelazi u dušikov dioksid (NO2) .

277 .Didušikov pentoksid (N2O5) To je čvrsta (kruta) kristalna bezbojna tvar. postojana samo na niskim temperaturama. otuda spada u jaka oksidaciona sredstva.Didušikov tetroksid (N2O4) U uporabi je kao oksidaciono sredstvo u raketnim motorima letjelica. vrlo nepostojana.Dušikov trioksid (N2O3) To je tamna tekućina. djeluje kao oksidaciono sredstvo. Raspada se na dušikov monoksid (NO) i dušikov dioksid (NO2). S vodom daje: N2O3 + H2O => 2 HNO2 . Već pri blagom zagrijavanju. * Dušikasta kiselina (NO2) Spada u slabe kiseline. vrlo je nepostojana.5 t tog spoja. koji daje dušićnu kiselinu (HNO3). ali i kao redukciono sredstvo. . Raspada se : 2 HNO2 => NO2 + NO + H2O nastali dušikov monoksid (NO) prelazi (oksidira se) u dušikov dioksid (NO2). Soli se zovu nitriti. . raspada se na dušikov dioksid (NO2) i kisik (O2). Sa letjelicom s kojom su se astronauti spustili na mjesec i poletjeli s mjeseca bilo je potrebno oko 4.

a tali se na -42oC. u organsko-kemijskoj industriji.278 * Dušićna kiselina (HNO3) To je vrlo jaka i postojana anorganska kiselina. Upotrebljava se kao važan tehnički proizvod u proizvodnji umjetnih gnojiva. Dobija se na tri načina: Prvi način iz čilske salitre: 2 NaNO2 + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HNO3 Drugi način je direktnom sintezom dušika (N2) i kisika (O2) N2 + O2 => 2 NO pošto se ohladi u dodiru sa zrakom: 2 NO + O2 => 2 NO2 a dušikov dioksid (NO2) sa vodenom parom daje: 2 NO2 + H2O => HNO2 + HNO3 nastala dušikasta kiselina (HNO2) se jedini sa: 2 HNO2 + O2 => 2 HNO3 . eksploziva. Pare ove kiseline. su vrlo otrovne. koja se ipak pri zagrijavanju raspada: 2 HNO3 + zagrijavanje => H2O + 2 NO2 + O To je bezbojna tekućina. koja vrije na 86oC. umjetnih vlakana i dr. u proizvodnji boja.

u odnosu 1 : 3. Poznati su nitrati većine metala.279 tako cijeli proces možemo postaviti: 2 NO + H2O + 3 O => 2 HNO3 Treći način je kada se smjesa amonijaka (NH3) i zraka prevode preko katalizatora na 600oC: 4 NH3 + 5 O2 => 4 NO + 6 H2O nastali dušikov monoksid (NO). gradeći kloride: HNO3 + 3 HCl => NOCl + 2 Cl + 2 H2O . je jako oksidaciono sredstvo. Lako se raspada u vodi. a ovaj sa vodom daje dušićnu kiselinu: 2 NO + O2 => 2 NO2. Ova kiselina. Otapa skoro sve metale. osim plemenitih metala (dok kao "carska vodica" otapa sve metale. 2 NO2 + H2O => HNO2 + HNO3 Soli dušićne kiseline (HNO3) zovu se nitrati. Ustvari oslobađa se nascentni klor (Cl) koji reagira s metalima. Zlatotopka ili "carska vodica" je smjesa dušićne (HNO3) i solne (HCl) kiseline. jedini se sa kisikom (O2) u dušikov dioksid (NO2).

dušikovi spojevi prelaze u amonijak (NH3). .280 * Kruženje dušika (N2) u prirodi Kako živi svijet dolazi do dušikovih spojeva? Mrtva priroda nam pruža elementarni dušik (N2) u zraku i solima. Sav ovaj proces zove se nitrifikacija. vrlo složenim postupkom. a ovaj sa vodom gradi nitrate. Životinjski svijet se hrani biljkama. nastaje truljenje te uz potporu mikroorganizama . Svojim žilicama biljka siše nitrate pa ih prerađuje. koji za živi svijet nisu značajni. jer njih organizmi nemogu neposredno da iskoriste (dušik i nitriti). Biljni pak svijet može da uporabi uglavnom nitrate. I tako u krug. Ove sad u obliku mlijeka i mesa služe čovjeku da uz biljnu preradu izgrade svoje sopstvene specifične proteine. Kad biljni i životinjski svijet ugine. iskorištava dušikove spojeve i od njih gradi sebi proteine (bjelančevine).

1oC. prvi na običnoj temperaturi. samo u zamračenim prostorijama. a drugi tek pri zagrijavanju.Phosphorus na grč. fosfor (P). Svjetlost je slaba.281 P . Fosfor (P) se u prirodi javlja isključivo u spojevima. Fosfor (P) je tvar bijele boje. Crveni fosfor (P) je mnogo postojaniji od bijelog fosfora (P). tali se na 44. jer se oksidira sa kisikom (O2) iz zraka. jer na zraku neće da se zapali sam os sebe (kao bijeli fosfor (P)). znači: nosilac svjetlosti. Dok je bijeli fosfor (P) vrlo otrovan. pa se opaža.fosfor (phosphorus) Elementarni fosfor (P) je u kemijskom pogledu aktivniji od dušika (N2). pa prema tome crveni fosfor (P) je ustvari alotropska modifikacija bijelog fosfora (P). . crveni nije. kao da su dvije sasvim različite tvari. pojavi da isijava slabo svjetlo. pa daju isti oksid fosfora. Ova promjena nastaje promjenom oblika fosfora (P). iz kojih se izvuče zrak. mijenja boju i postaje crven. a vrije na 250oC. Međutim i bijeli i crveni fosfor (P) reagiraju s kisikom (O2). Ime je dobio po fosforenciji. Na izgled se ponašaju. On ne mora da se čuva pod vodom. Crveni fosfor (P) je stabilnija alotropska modifikacija. Pri zagrijavanju iz zatopljenih cijevi. Teže reagira s kisikom (O2).

zbog trnja poraste.Tako da jedna molekula difosfor pentoksida (P2O5). To znači da se stvorila fosforna kiselina (H3PO4). kao snijeg. temperatura. može se vezati sa jednom. koje se međusobno razlikuju po broju vodikovih atoma. dvije ili tri molekule vode. zbog porasta temperature. Pri otapanju u vodi difosfor pentoksid (P2O5) je u stanju da veže različite količine vode. pri čemu nastaju jednobazna. Ima uporabu u proizvodnji šibica. * Difosfor pentoksid (P2O5) Nastaje gorenjem bijelog ili crvenog fosfora (P). koji je oksidaciono sredstvo kao i sumpor (S) ili antimonov sulfid (SbS2). Povlačenjem glavice šibice po kutiji. Kako gori šibica? Glavica šibice sadrži smjesu kalijevog klorata (KClO4).282 Pripravlja se grijanjem bijelog fosfora. U vodi se lako otapa i ta otopina boji modri lakmus papir crveno. Kako je reakcija egzotermna. koji služi za povećanje trenja. pri čemu nastaju kiseline. kao i u difosfor pentoksidu (P2O5).meta fosforna kiselina P2O5 + 2 H2O => H4P2O7 četverobazna-piro fosforna kiselina P2O5 + 3 H2O => 2 H3PO4 trobazna-orto fosforna kiselina U svim ovim kiselinama fosfor (P) se nalazi u petooksidnom stanju. nastalih uslijed električne disocijacije. Premaz na kutiji je dijelom crveni fosfor (P) i stakleni prah. To je bijela tvar. sumpor (S) se oksidira i šibica se zapali. Sublimira (prelazi iz krutog u plinovito stanje bez taljenja) na 360oC. pa crveni fosfor (P) reagira s kalijevim kloratom (KClO4). četverobazna i trobazna kiselina: P2O5 + H2O => 2 HPO3 jednobazna . .

fosforna kiselina.283 Zato se sve ove kiseline zovu . da bi se vojni objekti skrili od neprijatelja. Fosforna kiselina (H3PO4) može dati tri niza soli: NaH2PO4 mono natrijev (primarni) fosfat Na2HPO4 di natrijev (sekundarni) fosfat Na3PO4 tri natrij (tercijalni) fosfat U prirodi je naročito rasprostranjen fosfat kalcija (Ca(Ca3(PO4)2 kao mineral fosforit ili složenijeg sastava apatit. pa se to privlačenje vlage manifestira kodenziranjem vlage i obrazovanjem oblakom kapljica. Prvlači (upija) vlagu. To je na običnoj temperaturi krutina. . Zbog te osobine difosfor pentoksid (P2O5) se rabi u ratu za stvaranje dimnih zavjesa.

Fosfor se u organizam unosi biljnom hranom. što uči organska kemija i biokemija. prevodi u primarni fosfat. Dnevna potreba čovjeka za fosforom (P) je oko 1 g. Tijelo odrasla čovjeka. Otkriven je 1669. sadrži cca 800 g fosfora (P). fosfora (P) nalazimo i u proteinima (bjelančevinama). žarenjem fosfata sa pijeskom i ugljem (C) u električnoj peći: H3PO4 + C (redukciono sredstvo) => P + oksidacioni produkt . zemlja. tražeći zlato da bi se izbavio iz financijskih problema kao alkemičar. Fosfati služe za dobivanje fodfora (P). otkrio je bijeli fosfor (P) vjerujući da je uspio izolirati elemenat vatru (po Aristotelu vatra. zbog njihove slabe topivosti.Brandt iz Hamburga. Osim u kostima i zubima. voda).284 * Fosfor kao biogeni element Fosfor je također esencijalni element. Fosfor (P) u obliku fosforne kiseline (H3PO4) ima važnu ulogu u povezivanju lanaca aminokiselina u DNA i RNA. Biljke teško asimiliraju fosfate. koji je topljiviji u vodi: Ca3(PO4)2 + 2 H2SO4 => Ca(H2PO4)2 + 2 CaSO4 Taj spoj se zove superfosfat i predstavlja važno umjetno gnojivo. zato svjetle kosti u mraku. Naime propali trgovac H. kao i za prijenos nasljednih osobina. a elementarni fosfor (P).g. tako da se iz fosfata može dobiti fosforna kiselina (H3PO4) iz sumporne kiseline (H2SO4). zato se tercijalni fosfat. zrak. Osobito je važan za prijenos stanica u organizmu.

urea (karbamid). kao dodatak metalima. Razgradnjom humusa nastaju organske tvari. nitriti. sumpoe (S) i bor (B). a u ratu za proizvodnju napalm bombi i dimnih zavjesa. Kako bi se vremenom smanjila količina tih elemenata (N. * Umjetna gnojiva Biljkama su potrebni dušik (N). Thomasovo brašno. Zato ih biljke crpe iz tla. fosfor (P) i kalij (K). koji je biljkama pristupačan. amonijak i dr.superfosfat. Presudnu ulogu imaju mikroorganizmi iz tla.K) još i magnewzij (Mg).K) iscrpljivanjem zemljišta. koje razgrađuju ostatke uginulih biljaka i životinja. fosfor (P) se rabi kao otrov za štetočine. . fasfati. U tlu žive milijuni bakterija. da bi postali još tvrđi. nitrati. Ta gnojiva sadrže. taj manjak se nadoknađuje dodavanjem zemljištu umjetna gnojiva. amonijev sulfat. sulfati topljivi u vodi i dostupni biljkama. da bi se petooksidni fosfor (P) reducirao u nuloksidni fosfor (P) ili u elementarni fosfor (P). koriste i ti mikroorganizmi. Umjetna gnojiva se proizvode industrijskom preradbom prirodnih sirovina.P. Sva biljna hrana.amonijev nitrat ili (KAN) Dobija se: . dodata tlu sa svrhom povećanja prinosa poljoprivrednih kultura. tako da se njihovim ugibanjem mineralne tvari vraćaju biljkama u obliku. cink (Zn).285 i to zagrijavanjem s nekim redukcionim sredstvom. Pored uporabe u proizvodnji šibica. Proces pretvorbe organskih ostataka u humus. pored (N. Najvažnija umjetna gnojiva su: Kan. a onda humusa u mineralne tvari zove se mineralizacija. Rezultat je nastajanje organskih tvari (koloidnog sastava) koji se zove humus.P. kalijev klorid.

. .Bezvodni amonijak (NH3) To je koncentrirano gnojivo. . pa se rabi za bazna tla.UAN To je smjesa karbamida (uree) i amonijevog nitrata (KAN). a posebice za rižu. pa se rabi samo u posebnim prigodama.Urea (karbamid) Proizvodi se: 2 NH3 + CO2 => NH2CONH2 + H2O To je gnojivo pogodno za gnojenje svih važnijih biljnih kultura. KAN je higroskopan (upija vlagu).286 NH3 + HNO3 => NH4NO3 To je spoj eksplozivnog djelovanja. koji se desio u Njemačkoj 1921. Mislili su da gromadu KAN-a razbiju eksplozivom. Tvrd je i lako se stvrdnjava. Nastala je ogromna eksplozija. a da bi se eksplozivnost smanjila.Amonijev sulfat (NH4)2SO4 Dobija se: 2 NH3 + H2SO4 => (NH4)2SO4 To je kiselo gnojivo. pa je poginulo više od 500 ljudi. .g. Interesantan je slučaj. dodaje se mljeveni vapnenac. Stvrdnula se velika količina KAN-a u skladištu tvornice proizvođača. .

Thomasovo brašno ili kalcijev fosfat (Ca3(PO4)2) Dobija se kao nus proizvod u proizvodnji čelika. Primjer : 10 : 30 : 20 znači da u 100 kg gnojiva ima 1o kg dušika (N). 2 KCl + H2SO4 => K2SO4 + 2 HCl . a u trostrukom superfosfatu od 42 . vinova loza). šećerna repa. pa se za ove poljoprivredne kulture rabi kalijev sulfat (K2SO4).Superfosfat To je kalcijev sulfat sa više fosfora (P) ili trostruki superfosfat: Dobija se: Ca3(PO4)2 + 4 H3PO4 + 3 H2O => 3 Ca(H2PO4)2 x H2O Vrijednost fosfornih gnojiva. 30 kg fosfora (P) i 20 kg kalija (K). za kisela tla. hmelj. .48 %. iskazuje se udjelom difosfor pentoksida (P2O5). krumpir. . Maseni udio fosfor pentoksida (P2O5) je 10 .14%.Kalijev klorid (KCl) Kloridni ioni štetno utiču na neke biljne kulture (duhan. Pogodno gnojivo. Tako u super fosfatu iznosi od 16 .Složena umjetna gnojiva To su mješavine gnojiva (N P K ) . .18 %..287 .

te onečiščuju okoliš. Osobito je opasno ako dolazi do bunarskih voda ili drugih izvorskih voda pa se zbog toga mora dobro paziti o vrsti i količini upotrebljenog gnojiva. pa se onečiščuje pitka voda. te od njihove ukupne količine u tlu veći dio iskoriste biljke. Tek na osnovi kemijske analize tla.288 Umjetna gnojiva su topljiva u vodi. od potrebne. koja gnojiva i u kojim količinama treba dodavati tlu. Zato kemijska analiza tla služi da bi se ustanovila opskrbljenost tla biljnim hranljivima. događa se da se iz neznanja uporabe umjetna gnojiva u puno većim količinama. . Međutim neiskorišteni dio tih gnojiva vodeni tokovi prenose. utvrđuje se. Kako se obično ne raspolaže tim podatcima. Zato je kemijska analiza pitke vode neophodna.

289 Arsen (As) .

290 Antimon Sb .

puščana sačma sadrži cca 1 % arsena (As).291 Bizmut Bi U prirodi se arsen (As) i antimon (Sb) nalaze uglavnom u obliku sulfida.arsenopirit (FeAsS2) Najpoznatija antimonova ruda je: .tipografski metal je slitina od 15 % Sb i 85 % Pb. Interesantan je podatak da je po naređenju Hitlera svim svojim časnicima podjeljen prsten u čijem je ovoru bio arsenik. pa se u ratu rabe kao bojni otrovi. U nekim slučajevima arsenovi spojevi su u uporabi kao lijekovi.realgar (As2S2).britanija metal sadrži 10 % Sb i 90 % Sn. . Poznate arsenove rude su: .antimonit (Sb2S3). u uporabi je za . ali mogu biti žestoki otrovi. kako ne bi odali vojnu tajnu. Arsen je sastojina žive stanice. . Arsenovi spojevi služe i u borbi protiv biljnih štetočina. Primjer: . služe kao katalizatori izvjesnih kemijskih reakcija. Arsen (As) i antimon (Sb) su sastojci mnogih slitina. . U slučaju zarobljavanja da izvrše samoubojstvo pijući arsenik iz prstena. U organizmu arsenovi spojevi.

Vudov metal (tali se na 70oC).292 izradu kuhinjskog posuđa.Rozeov metal. . U uporabi je za proizvodnju lako topljivih slitina. a to su: . Bizmut (Bi) je i medicinski važan elemenat. . jer se mnbogi spojevi ovog elementa uporabljuju kao lijekovi. I bizmut (Bi) se u prirodi nalazi kao sulfid (bizmutit).

07 78.60 2o8. . a metalni karakter raste. Tako su kisik (O) i sumpor (S) izraziti nemetali.96 127.98 modar žut crven mrk radioaktivan Da bi postigli konfiguraciju inertnih plinova.293 I D 4 KISIKOVA SKUPINA ILI XVI SKUPINA PSE O S Se Te Po kisik (oxigenium) sumpor (sulphur) selen (selenium) telur (tellurium) polonij (polonium) 8 16 34 52 84 16 32. Nemetalni karakter opada sa rastućom atomskom masom. ovi elementi treba da prime po dva elektrona. dok je telur (Te) sa osobinama metala.

kao produkt fotosinteze u kojem biljke apsorbiraju sunčevu energiju pa je rabe za proizvodnju ugljikohidrata: 6 CO2 + 6 H2O + klorofilna fotosinteza => C6H12O6 + 6 O2 Proces uzimanja i korištenja kisika (O) zove se disanje. već i biljke troše kisik (O2).58 % zemljine kore.Kisik (O) je i biogeni element. Preko procesa disanja i procesa truljenja kisik (O2) stalno prelazi iz vezanog u slobodno stanje i obratno. Sačinjava 49. ulazi u sastav spojeva. vrši se uz oslobađanje topline. Kisik (O) učestvuje u životnim procesima (disanje). U zemljinu atmosferu elementarni kisik (O) je dospio.O To je najrasprostranjeniji kemijski elemenat u prirodi. od koji su izgrađeni i biljni i životinjski svijet. .g. Otkrio ga je Priestley 1774. tj. Biljke na taj način uspostavljaju prvobitnu ravnotežu kisika (O2) u prirodi. Ne samo životinje. Međutim ovaj utrošak kisika (O2) iz atmosfere biljke nadoknađuju procesom asimilacije.294 Kisik . Disanje je egzotermna reakcija tj.

Druga alotropska modifikacija kisika je ozon (O3). Kisik (O2) se kemijski jedini gotovo sa svim kemijskim elementima.9 l kisika (O2). To se vrši na taj način. Postrojenje se sastoji od kompresora. zovemo oksidima. karakteristična mirisa. što se zrak ohladi na toliko nisku temperaturu. kao rezultat raspada dušikovih oksida u automobilskim motorima. hladila i posude u kojoj se plin ekspandira. ima ključnu ulogu u očuvanju života na Zemlji štiteći je od djelovanja ultraljubičastog zračenja sa Sunca. istovremeno sa dobijanjem vodika (H2) elektrolizom. Spojevi kisika (O2) sa drugim elementima. Ukapljavanje kisika (O2) se vrši pomoću Lindeovog uređaja. pa sa radom sa kisikom u bocama treba biti obazriv (paziti da ventili ne budu zamašćeni što može dovesti do požara). Čisti kisik (O2) je opasan plin. Ozon (O3) u atmosferi. sa povišenjem temperature. U vodi se kisik (O2) malo otapa. Nastaje na mjestima. U gradovima nastaje. Iz vode se čist kisik može industrijski dobiti. Tako se u 100 l vode na 2OoC otapa samo 3 l kisika (O2). otapa se 4. To je bezbojan plin. gdje je jako električno pražnjenje. Otopljeni kisik.295 U industriji se troše ogromne količine kisika (O2). da pređe u tekućinu i onda se iz te tekuće smjese postupnom destilacijom odvoji od dušika (N2) i argona (Ar) na taj način. kisik (O2) je plin bez boje i ukusa i po tome se razlikuje od vodika (H2). a postupak oksidacija. a raste sa povećanjem tlaka. . a u medicini je u uporabi reanimacije bolesnika. a točka vrenja kisika (O2) je .183oC.196oC. U 100 litara vode na OoC. jer se u njemu veoma lako dolazi do oksidacije. Topljivost kisika (O2) opada. Na običnoj temperaturi. Plinoviti kisik (O2) se transportira u čeličnim bocama pod tlakom od 150 bahra. Sirovine za industrijsku proizvodnju kisika (O2) jesu zrak i voda. što je točka vrenja dušika (N2) . veoma je važan za živi svijet u vodi.

molekule ozona (O3) se raspadaju: O3 + uv zračenje => O2 + O zato je ozonski sloj bitan za život na Zemlji.296 Apsorpcijom ultraljubičastih zraka. Najvažniji uzročnici su spojevi halogenih elemenata sa ugljikom.Međutim postoje uzroci. raspadaju se i oslobađaju atomni klor: CCl2F2 + uv zračenje => CClF2 + Cl dalje atomni klor (Cl) reagira. jer je izuzetno reaktivan: O3 + Cl => ClO (klorov oksid) + O2 nastali klorov oksid reagirajući sa atomnim kisikom (O) katalizira raspad ozona (O3): ClO + O => Cl + O2 tako da samo jedan atom klora može prouzročiti raspad nekoliko tisuća molekula ozona. Posljedica je povećan broj oboljelih od raka kože. pa je na tim prostorima pojačano uv zračenje. zbog kojih koncentracija ozona (O3) u atmosferi opada. Europe. Svaki poremećaj u ozonskom sloju. Molekule freona apsorbiraju uv zračenje. C). Antarktika i Čilea. koji dospijevaju u atmosferu (freon . smanjenje uroda žitaricai dr.reaktivni spojevi Cl. koji sa drugim molekulama kisika daju ozon: O2 + uv (ultraljubičaste zrake) => 2 O O + O2 => O3 apsorpcijom ultraljubičastih zraka. može izazvati neželjene klimatske promjene na . F. molekule kisika se raspadaju na atome. "Ozonske rupe" su nastale razaranjem ozonskog sloja iznad Australije.

dušikovim oksidima (produkti rada automobilskih motora) stvara vrlo otrovne spojeve. te je koncentracija ozona (O3) znatno veća. dušikovi oksidi (NO. može dovesti do kroničnih bolesti . U gradovima sa velikim automobilskim prometom. NO2). taj plin je štetan po zdravlje (udisanje ozona. Iako u atmosferi život ne bi bio moguć bez ozona (O3). Ozon (O3). pa sa ugljikovodicima .astme i bronhitisa). . zrak je onečišćen.297 Zemlji. Međutim i da se potpuno obustavi uporaba freona. Zato su se mnoge zemlje obvezale za obustavu uporabe freona. bilo bi potrebno i stotinjak godina da se "ozonske rupe" "zakrpaju". dušićna kiselina (HNO3) otrovne su tvari i njihovo udisanje je štetno.

.sfalerit (ZnS). . Na zraku se može lako zapaliti.gips (CaSO4x 2 H2O). najviše se nalazi u obliku sulfidnih i sulfatnih ruda. Dobiveni sumpor (S2) još nije sasvim čist. Glavna nalazišta sumpora su u Italiji. .pirit (FeS2). gori jedva vidljivim plamenom (plavičastim). Pročiščavanje se vrši destilacijom i sublimacijom.gorka sol (MgSO4 x 7 H2O). Može se dobiti u obliku velikih kao limun žutih kristala.sumpor Na običnoj temperatur krutina. Loš provodnik elektriciteta i topline. . Texasu u SAD. Da bi se izdvojio sumpor (S2) materijal (ruda) se zagrijava.halkopirit (CuFeS2).298 S . u Japanu. Vezan sumpor. . Sumpor (S) je biogeni element. . Poznata nalazišta sumpora su u Italiji (Sicilija). jer nek proteini (bjelančevine) sadrže sumpor (S2) U prirodi se nalazi u obliku spojeva i u slobodnom stanju. pri čemu se sumpor (S2) stopi u tekućinu i iscuri na dnu peći.galenit (PbS). . U vodi se ne otapa.

iznad 900oC sumpor ima samo 2 atoma. Sve ove alotropske modifikacije sumpora. . do kojih je teško doći. . . U SAD-u se sumpor nalazi na priličnim dubinama.rombski .na 300oC ponovo postaje tečna. nastaje čitav niz promjena: . . ali mrke boje.u parama sumpor ima 8. jer je to jedan te isti element.5oC. koji se za uobičajenu uporabu.299 Pri naglom hlađenju sumporovih para. koji prelazi u rombski sumpor. Pored različitog broja atoma u molekuli. . . 6 i 2 atoma.na običnoj temperaturi molekul sumpora ima 8 atoma . Po tom se postupku dobiva vrlo čist sumpor.na 444.amorfni sumpor.na 250oC tamna tekućina postaje gusta . . . od promjene broja atoma sumpora u njegovom molekulu. . tekućina počinje da vrije i da prelazi u žutu paru Sve ove promjene potiču.monoklinski.tekući sumpor ima 8 i 6 atoma.na temperaturi od 119oC prelazi u lakopokretljivu žutu tekućinu .na 160oC žuta tekućina postaje sve tamnija. mogu da pređu jedna u drugu. Sumpor se dakle javlja u više alotropskih modifikacija i to kao: . samo je raspored atoma u kristalu različit. koji ohlađen i dugim stajanjem prelazi u rombski rombski sumpor (S8) na 94. dobiva se sitan prah koji se zove "sumporni cvijeT". više ne treba prečiščavati. molekuli sa istim brojem atoma mogu imati različit unutarnji raspored (kristalna struktura).5oC => monoklinski sumpor (S8) . Zato se u Texasu sumpor dobiva po postupku Frach. Pri zagrijavanju čvrstog sumpora.u prirodi u obliku kristala.na 1800oC počinje raspadanje dvoatomnog sumpora na atome.plastični sumpor je na 350oC prozirna i plastična masa.

može se sjediniti s vodikom. u medicini kod oboljenja kože. je u uporabi u poljoprivredi. Sumpor je u uporabi i u proizvodnji šibica. * Sumpor vodik (H2S) Atom sumpora pripada onoj grupi atoma. jer je sumpor otrov za niže organizme. . crnog baruta i mineralnih boja. Dobijeni sirovi kaučuk se podvrgava vulkanizaciji ili sjedinjenje molekula izoprena sa sumporom. Kaučuk je prirodni makromolekulski spoj. u čijem molekulu može da bude vezano cca 2000 molekula izoprena. Važna je uporaba sumpora za vulkanizaciju kaučuka. koji opet rado daje svoj elektron: H2 + S => H2S Na običnoj temperaturi sumpor vodik (H2S) je bezbojan plin. može dobiti u obliku mliječnog soka (lateks). Tako sumpor pod određenim uvjetima. koji mogu i da prime i da daju svoje elektrone drugim elementima. Jako je otrovan. Na 15oC jedan litar vode otapa oko 3 l sumpor vodika (H2S). Tako se dobija guma. Elektrolitički disocira: H2S <=> 2 H+ + S-negativni dvooksidni ion sumpora (S--) zove se sulfidni ion. U prirodi se kaučuk nalazi u soku kaučukovca (Hevea brasiliensis). Prema tome sumporvodik (H2S) je kiselina u vodenoj otopini. u vulkanizaciji kaučuka. Sumpor je osnovna sirovina u proizvodnji sumporne kiseline (H2SO4). odakle se pažljivim rasjecanjem kore. Vodena otopina sumporvodika mijenja modri lakmus papir u crveni. za sprečavanje bolesti biljaka. Sumpor vodik (H2S) se prilično otapa u vodi.300 * Uporaba sumpora Elementarni sumpor. Ima ga u vulkanskim plinovima i nekim mineralnim vodama. vrlo neprijatna mirisa (na pokvareno jaje).

nalaze se u prirodi u obliku sulfida. Sumpor dioksid (SO2) je jak otrov za niže organizme. a na -720 prelazi u kruto stanje. za konzerviranje voća i povrća i dr. Sumpor vodik (H2S) je važan reagens u analitičkoj kemiji. svile. u proizvodnji papira. spustio o dvooksidni kisik. * Sumpor dioksid (SO2) Jedan atom sumpora. Sumpor dioksid (SO2) je na običnoj temperaturi zagušljiv plin na temperaturi od -10oC prelazi u tekuće stanje. U laboratoriju se dobija: Cu + 2 H2SO4 => CuSO4 + SO2 + 2 H2O U industriji se dobiva ili sagorjevanjem sumpora ili prženjem sulfidnih ruda: S + O2 => SO2 . a nuloksidni kisik se reducirao tj. tekstila. U laboratoriju se dobija u Kippovom aparatu: FeS + 2 HCl => H2S + FeCl2 Sumpor vodik (H2S) ima jake redukcione osobine. pa se upotrebljava za dezinfekciju. jer jedan atom kisika može da primi najviše dva elektrona: So + O2o => S4+O22Ovo je oksido-redukciona reakcija. Mnogi metali kao cink (Zn) bakar (Cu).301 Primjer: H2S + 2 NaOH => Na2S + 2 H2O Soli se zovu sulfidi . pri kojoj se nuloksidni sumpor oksidirao i prešao u pozitivno četverooksidno stanje. olovo (Pb). živa (Hg). može da veže dva atoma kisika.dinatrijev sulfid (Na2S) Sumpor vodik je dvobazna kiselina.

Sumpor trioksid (SO3) burno reagira sa vodom. spajanje u veće molekule.2oC. U tu svrhu najprije se sulfidna ruda "prži" u naročitim pećima. Postoji i alotropska modifikacija. Kristali prve modifikacije su prozračni. koja se tali na 32. koja prelazi u kruto stanje na 17oC. odnosno u sumpornu kiselinu (H2SO4). "kontaktni postupak" i . je na običnoj temperaturi tekućina. gradeći sumpornu kiselinu (H2SO4). tj. Ono što je željezo (Fe) u strojarstvu. a druge slični azbestu. Ova oksidacija u industriji se vrši na dva načina: ."suhim postupkom" gdje se sumpor dioksid (SO2) i suhi zrak dovodi u dodir s katalizatorom tkzv. Pojava raznih alotropskih modifikacija sumpor trioksida (SO3) objašnjava se polimerizacijom molekule. Polazne sirovine za proizvodnju sumporne kiseline (H2SO4) su sulfidi metala i elementarni sumpor. Od sulfida najčešće je u uporabi pirit (FeS2).302 4 FeS2 + 11 O2 => 8 SO2 + 2 Fe2O3 * Sumpor trioksid (SO3) Ovaj oksid sumpora. Ovu reakciju prati oslobađanje velike količine toplote. koja u većoj ili manjoj mjeri ne upotrebljava sumpornu kiselinu (H2SO4). to je sumporna kiselina za kemijsku industriju. Izvanredno važna za cjelokupnu kemijsku industriju. Slijedeći korak je oksidacija sumpor dioksida (SO2) u sumpor trioksid (SO3). među najjače kiseline. pa pri radu treba biti jako obazriv: SO3 + H2O => H2SO4 * Sumporna kiselina (H2SO4) Sumpornu kiselinu ubrajamo. a vrije na 45oC. Skoro nema kemijske tvornice. Postupak počinje dobivanjem sumpor dioksida (SO2). Pripada među 10 najvažnijih proizvoda kemijske industrije.

Cio proces možemo prikazati: SO2 + H2O + NO2 => H2SO4 + NO 2 NO + O2 => 2 NO2 . služe kao prenosioc kisika. miješa se sa dušikovim oksidima. Oksidacija se vrši sa kisikom (O2) iz zraka. Ovaj način proizvodnje sumporne kiseline (H2SO4) se zove i postupak "olovnih komora".303 . gdje se pod uticajem vode i dušikovih oksida (NO. potom prelazi u "olovne komore"."mokri postupak" ili oksidacija uz nazočnost vode. NO2). jer se cio proces odigrava u komorama od olova (Pb). Dalje sumpor trioksid (SO3) sa vodom daje sumpornu kiselinu (H2SO4). Proces ide: Smjesa sumpor dioksida (SO2) i zraka prolazeći kroz Glowerov toranj. gdje ih apsorbira koncentrirana sumporna kiselina (H2SO4). a dušikovi oksidi. jer se stalno regeneriraju i odlaze u Gay-Lussac-ov toranj. odakle se ponovo vraćaju u Glower-ov toranj. nastaje oksidacija sumpor dioksida (SO2) u sumpor trioksid (SO3).

mrzne na 10. Reakcija je vrlo burna i nikad se ne smije sipati voda u kiselinu (VUK) već oprezno kiselinu u vodu (KUV).4oC. Pare sumporne kiseline (H2SO4) su vrlo opasne.304 Na običnoj temperaturi sumporna kiselina (H2SO4) je bezbojna uljasta tekućina. vrije na 338oC a na 450oC se raspada na oksid sumpora i vodu. a šećer se pretvori u crnu ugljenu masu Strukturna formula sumporne kiseline (H2SO4) je: O H-O // S=O H-O . Koncentrirana sumporna kiselina (H2SO4) vrlo snažno upija vodu iz organskih tvari i ugljeniše ih. bez mirisa. Tako drvce zamočeno u sumpornu kiselinu (H2SO4) pocrni. Pri miješanju s vodom oslobađa se velika toplina.

pri vulkanizaciji kaučuka. Grade sa kisikom i vodikom spojeve sličnog sastava kao i sumpor.305 Selen (Se) i telur (Te) Ova dva kemijska elementa su slična po svojim kemijskim osobinama. za optičke instrumente. Zapaljen na zraku gori crvenkastim plamenom. za signalne instrumente i aparate. Selen (Se) je u uporabi u industriji stakla. .

.306 Polonij (Po) U uranovoj rudi (uranov smolinac). zajedno sa mužem fizičarem Pierom Curie. Ovaj kemijski element je 1896. nalaze se male količine polonija (Po). Ime je ovaj kemijski elemenat dobio po zavičaju Marie Sklodowske Curie. Polonij (Po) ima radioaktivne osobine.g. njoj u čast. Poljskoj. otkrila Maria Sklodowska Curie.

svi se jedine s vodikom (H) dajući halogenovodike (HF.Sva četri navedena halogenovodika su bezbojni i škodljivi plinovi.Nijedan halogeni element nije nađen u prirodi u slobodnom stanju. lužinama pri čemu nastaju soli .00 bezbojan 35. . .Kiseline nastale od halogena. Zato imaju izrazit nemetalni karakter.45 žuto-zelen 79. HBr. Halogeni elementi imaju niz sličnih osobina: . primajući jedan elektron.99 Elementi ove skupine PSE zovemo halogenima. HJ). HCl.Svi halogeni se u kiselinama nalaze u jednooksidnom negativnom stanju. .307 I D 5 HALOGENI ELEMENTI ILI XVII SKUPINA PSE F fluor (fluorum) Cl klor (chlorum) Br brom (bromum) I jod (jodum) At astat (astatium) 9 17 35 53 85 19. Svi imaju po sedam elektrona u posljednjoj ljusci.galogenidi. . mogu se neutralizirati.90 crveno-mrk 126. .90 ljubičast 209. lako ostvaruju strukturu inertnih plinova.

fluorita (CaF2). To je zebezbojan plin. sprečavanje bolesti zuba. reagira sa kisikom. oštra mirisa. Od svih halogenih elemenata najreaktivniji je fluor (F). No i velike količine fluora.308 F fluor Ovaj se kemijski elemenat nalazi u prirodi u obliku minerala: . jer je fluor neophodan za rast zuba. Smjesa fluora i vodika pri zagrijavanju daje visoku temperaturu. Neke soli fluorovodične kiseline u uporabi su u fluorizaciji vode. iako je kisik izrazito elektronegativan. već u malim količinama uništava bakterije. . štetno utiče na zube. ali na kvaščeve gljivice ne djeluje. Reagira sa vodikom. Fluorovodična kiselina (HF) je baktericidna. Time se nadoknađuje nedostatak fluora u ishrani. koja se koristi pri zavarivanju ili siječenju nekih metala. U zadnje vrijeme fluor (F) ima značajnu uporabu u proizvodnji plastične mase (teflon).kriolita (Na3AlF6). karijesa. čak i pri niskoj temperaturi i u mraku. . Fluor je sastojina zuba i kostiju. Elementarni fluor (F) se u posljednje vrijeme pilično primjenjuje.

309 .

ako se "klorna voda" izloži svjetlosti. . nagriza sluzokožu i ako se jače udiše. . Jedan litar vode na OoC. a iz otopine odlaze mjehurići. Po kemijskoj aktivnosti. Jedini se sa skoro svim elementima. Klor (Cl2) je tečan. jako zagušljiv. često uz pojavu svjetlosti i oslobađanja topliune. Ova otopina pokazuje sve osobine klora : . može otopiti 4. ova se otopina polako mijenja.sposopbnost za dezinfekciju. Zato je bio u uporabi u I svjetskom ratu. na temperaturi na kojima su vodik (H2) i dušik (N2) plinoviti. . Voda katalitički ubrzava. postupno sasvim iščezne. kao bojni otrov. . Vodena otopina se zove "klorna voda".6 l klora ili 14.sposobnost da izbjeli pamuk i dr. može izazvati smrtonosno oštećenje pluća. Ova promjena je još brža. klor (Cl2) spada u najreaktivnije kemijske elemente.310 Cl klor Pod običnim uvjetima plin zelenkaste boje. Ako stoji. pa čak i u krutom stanju. Miris na klor.razaranje organskih boja.miris.7 g. U plinovitom stanju jedan molekul klora (Cl2) sa sastoji od dva atoma. za koje se lako može dokazati da je to kisik (O2).

u tekstilnoj industriji za bijeljenje vlakana pamuka. Najveće količine klora (Cl2) troši sama industrija koja ga je i proizvela. lana i dr. U laboratoriju se klor (Cl2) najčešće dobija oksidacijom klorovodične kiseline (HCl). a kao oksidaciono sredstvo za dezinfekciju vode u vodovodima. bojnih otrova. jer klor (Cl2) je važna sirovina za dobijanje polivinil klorida (PVC). ne reagira sa metalima. I svjetlost utiče na brzinu reakcije ubrzavajući ih. klornog vapna. žestoko eksplodira. međutim uz nazočnost samo tragova vode (H2O) reagira. Smjesa klora sa vodikom u omjeru ( 1 : 1 ) u mraku se ne mijenja. . Potpuno suh klor (Cl2). Zato se ova smjesa zove "klorni praskavi plin". nekim oksidacionim sredstvom kao što je kalijev permanganat (KMnO4): 16 HCl + 2 KMnO4 => 2 KCl + 2 MnCl2 + 5 Cl2 + 8 H2O ili sa manganovim dioksidom (MnO2): 4 HCl + MnO2 => Cl2 + 2 H2O U industriji se klor (Cl2) dobija elektrolizom vodene otopine kuhinjske soli. a izložena direktnoj sunčevoj svjetlosti.311 reakcije sa klorom (Cl2).

to je bezbojan plin. Kada se klor (Cl2) prevodi preko pečenog vapna. Dobija se uvođenjem klora u otopinu odgovarajućih lužina.312 * Klorovodik (HCl) Spada u najvažnije spojeve klora. U laboratoriju se dobija uticajem koncentrirane sumporne kiseline (H2SO4) na kuhinjsku sol . posrednim putem se dobijaju mnogi spojevi klora i kisika. koje se hranom unose u želudac. otapa cca 450 l klorovodika (HCl). Kisikove kiseline klora su: * Hipoklorasta kiselina (HClO) Soli ove kiseline se zovu hipokloriti. Soli se zovu kloridi. Zato je kuhinjska sol (NaCl). klor je u pozitivnom jednooksidnom stanju. a i u kemijskim laboratorijima. Strukturne formule hipokloraste kiseline i hipoklorita su: . u hipoklorastoj kiselini i hipokloritima. Vodena otopina. neophodan sastojak hrane. čiji je glavni sastojak kalcijev hipoklorit (CaCl2O). Klorovodična ili solna kiselina. Nazočnost klorovodične kiseline u želudčanom soku. uz oslobađanje topline. Na sobnoj temperaturi 1 l vode. Sa kalijevim hidroksidom (KOH) i hipoklorastom kiselinom (HClO) dobija se tzv. Ovi spojevi imaju praktički značaj. "žavelska voda". otapa metale. Industrijski se dobija iz kuhinjske soli (NaCl) ili direktnom sintezom vodika i klora. Na običnoj temperaturi. utiče na aktiviranje pepsina (želudčanog fermenta) i uništava bakterije. Iako se klor (Cl2) ne jedini neposredno s kisikom (O2). Važan učinak te soli je i u održavanju osmotskog tlaka. Ima jake oksidacione osobine. pri čemu nastaju kloridi metala. Klorovodik (HCl) se vrlo lako otapa u vodi. naziva se klorovodična ili solna kiselina. zagušljiv i kiselog okusa. veoma je mnogo u uporabi u industriji. dobija se "klorno vapno".natrijev klorid (NaCl): 2 NaCl + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HCl Klorovodična kiselina.

Cl = O a struktura kalijevog klorata (KClO3) je: O // K . u uporabi je u industriji eksploziva. kao kiselina i jako oksidaciono sredstvo. zovu se perklorati. u uporabi je u proizvodnji šibica i lako zapaljivih smjesa.O . jer . Klor je u klornoj kiselini (HClO3) u pozitivno petooksidnom stanju: O // H .Cl kalcijev hipoklorit * Klorasta kiselina (HClO2) Soli kloraste kiseline (HClO2) zovu se kloriti. manjih količina kisika (O2) klor je u klorastoj kiselini u pozitivno trooksidnom stanju: H . Kalijev perklorat (KClO4).O . Ova kiselina je jaka. Kalijev klorat (KClO3) poznat pod imenom "Bertoleova sol".O .O Cl =O * Perklorna kiselina ( HClO4) Soli ove kiseline.313 H-O-Cl hipoklorasta kiselina K-O-Cl kalijev hipoklorit Cl Ca/.Cl = O * Klorna kiselina (HClO3) Soli ove kiseline zovu se klorati. Perklorati se korisre i u indstriji deterđenata. Klor je u perklornoj kiselini (HClO4) u pozitivno sedmerooksidnom stanju. U kemijskom laboratoriju služi za dobijanje.

314 vrše izbjeljivanje tkanina.O . Strukturna formula perklorne kiseline je: O // H .O .Cl = O // O .Cl = O // O a kalijevog perklorata: O // K .

kao i u vodama oko petrolejskih izvora. stvara rane na koži. koji je naobičnoj temperaturi tečnost. Boje broma (Br2) su crveno-mrke. Ima ga u vodama nekih jezera i u morskoj vodi (cca 0. Ova otopina ima oksidacione osobine. Pare broma su narančasteboje i vrlo otrovne. Hlapi već na običnoj temperaturi.315 Br brom Bromni spojevi se obično nalaze uz klorne spojeve. pri čemu se oslobađa kisik (O2): 2 H2O + 2 Br2 => 4 HBr + O2 . Miris oštar. Kao manje aktivan od klora. U toj reakciji klor (Cl2) istiskuje brom (Br2) iz bromida: 2 KBr + Cl2 => 2 KCl + Br2 Brom je jedini nemetal. 015 %). Tečni brom. Otapa se u vodi (bromna voda ). brom oduzima vodi vodik. koje se mogu oksidirati. brom se dobija uglavnom uvođenjem klora u otopinu kalijevog bromida (KBr). jer uz nazočnost tvari.

teško zaraščuju. Međutim soli bromovodične kiseline (HBr) alkalni bromidi u uporabi su kao lijekovi za umirenje živaca. . Rane nastale opeklinama broma.316 Brom razorno djeluje na organizam.

jod Male količine joda se nalaze svud oko nas. vodama. u štitnoj žlijezdi čovjeka i viših životinja. metalog sjaja. Otrovne su. nastaju poremećeji u funkciji štitne . Jod se u vodi veoma slabo otapa. koji uglavnom sadrži jod. Jod je na običnoj temperaturi čvrsta kristalna tvar. Sublimira već na običnoj temperaturi. koji igra značajnu ulogu u metabolizmu. Jod je sastojina hormona tiroksina. Otopina joda u etil alkoholu je poznata ka "tinktura joda" Jod je slabije aktivan od ostalih halogenida. ali dobro u organskim otapalima. boji otopinu škroba intenzivno modro. biljnom i životinjskom svijetu. mineralima. kao hormon tiroksin. Karakteristično za jod je to što i u najmanjim količinama. pa se koristi i za dokazivanje joda i škroba. Ako se hranom i vodom ne unose u organizam potrebne količine joda. u zraku.317 J . pare joda su ljubičaste boje.

gdje voda i povrće ne sadrže dovoljno joda (kao kod nas). primjenjuju se u terapiji nekih bolesti.318 žlijezde (gušavost). . Tinktura joda u uporabi je kao spoljni antiseptik. Jodidi alkalnih metala. nedostatak se rješava jodiranjem kuhinjske soli. U krajevima.

.319 As astatin Ima ga u izvanredno malim količinama u prirodi. Radioaktivan je.

320 I D 6 INERTNI PLINOVI ILI XVIII SKUPINA PSE He Helij .

321 Ne Neon neon 10 20.18 .

322 Ar Argon argon 18 39.95 .

323 Kr Kripton kripton 36 83.80 .

324 Xe Ksenon xenon 54 131.30 .

Čak i njihovi atomi ne udružuju se u plinovitom stanju u složene čestice molekula.g. Atomi ovih elemenata imaju u posljednjoj ljusci po 8 elektrona. jer svojom postojanošću podsjećaju na plemenite metale. argon je otkriven tek 1894. Ovakva elektronsksa konfiguracija elektronskog omotača je stabilna.000 litara zraka imamo: . samo u atomskom obliku. jer je bilo teško razlikovati od dušika (N) koji je u elementarnom stanju kemijski prilično inertan i pri procesu disanja ostaje nepromjenjen..325 Rn Radon radon 86 222. Zbog ovih osobina nazivamo ih inertnim plinovima ili još i plemenitim plinovima. već ostaju u atomskom obliku. Izuzev radona (n) svi se ostali inertni plinovi nalaze u zraku. Kemijska srodnost ovih elemenata ogleda se u jako izraženoj kemijskoj neaktivnosti (inertnosti). Usprkos tome. izuzev helija (He) koji ima 2 elektrona.o2 Kemijske osobine su svih inertnih plinova jako slične. pa je onda razumljivo da se ovi elementi mogu nalaziti u prirodi. Najviše ima argona (Ar). Tako u 500.

daju plavu i zelenu svjetlost. Umjetni zrak.neona (Ne) 8 l ili 0. Inertni plinovi se mnogo primjenjuju i u svjetlosnim reklamama. vrlo velike količine čistog dušika (N2) i čistog kisika (O2).argona (Ar) 4500 l ili 0. Zahvaljujući tome što su industriji potrebne. Cijevi napunjene ovim plinovima. jer se u takvom zraku (pošto ima malu gustinu) lakše diše.). najlakši plin. koji sad služi za njihovo dobijanje. zamjenjuje vodik za punjenje zračnih balona.ksenona (Xe) 0. koji je sastavljen od smjese 21 % kisika i 79 % helija (He) uporabljuju ronioci. kripton (Kr) i ksenon (Xe) su u uporabi za punjenje električnih žarulja. Stoga se iz žarulje izvlači zrak i puni sa inertnim plinovima.00011 %. .Helij (He) je poslije vodika.Argon (Ar).000008 % Ipak imajući u vidu veličinu zračnog omotača. a zbog inertnosti (nije zapaljiv). a u nazočnosti tragova žive (Hg).326 . . . pri radu pod vodom. a još ekonomičnije rješenje je napunjene žarulje sa kriptonom (Kr) i ksenonom (Xe). Takva žarulja dulje traje ( smjesa 90 % argona (Ar) i 10 % dušika (N).5 l ili 0.Kripton (Kr).004 l ili 0. ksenon (Xe). Iako su inertni plinovi kemijski vrlo neaktivni. ni ovo nisu male količine. .248 argonom (Ar). oni seipak svi primjenjuju: . jer bi metalna nit prešla u oksid ili nitrid.00096 %.9 % .kriptona (Kr) 0.0016 %. .helija (He) 2 litra ili 0. . pri ovoj preradi zaostaje materijal bogat inertnim plinovima. pri prolasku elektriciteta svijetle karakterističnom svjetlošću. Žarulje punjene zrakom bi brzo izgorile. Tako cijevi napunjene sa . a neon (Ne) svjetli jasnocrvenom svjetlošću. koji se dobijaju frakcionom destilacijom tekućeg zraka. i radon (Rn) u uporabi su u medicini. Ovakav zrak rabi se u izvjesnim slučajevima u medicini.

Tako je nađeno da 1 l dušika (N2) izdvojenog iz zraka ima masu od 1.257g..a otkrili su ga W. već je ukazivala na mogućnost. -Argon (Ar) je otkriven. Ime za neon predložio dvanaestogodišnji sin Ramsaya po grčkoj riječi neos . Texasu izbija helij (He) iz zemlje u plinovima. zahvaljujući usavršenim aparatima za mjerenje mase. doduše mala.g.327 Helijem (He) se pune žarulje i plinski termometri.g.Ksenon (Xe) također izoliran 1898.g.Kripton (Kr) je izdvojen 1898.g.Neon (Ne) je otkriven 1898. u kojima se proizvode izvanredno niske temperature (bliske apsolutnoj nuli). kako su inertni plinovi otkriveni: .006 g i nije poticala od nepravilnog mjerenja. a otkrili su ga W. .Locquier i J. pronađen je i izoliran helij (He) u zraku.skriven. Zato kažemo da je argon (Ar) otkriven "trijumfom treće decimale". Jensen snimali su sunčev spektar 1871. znači Sunce.g. Rayleigh. da se specifična masa dušika (N2) dobivenog iz zraka nepodudara sa specifičnom masom dušika (N2) dobijenog kemijskim reakcijama iz dušikovih spojeva.251 g.novi. kada mu se oduzme kisik (O2).Helij (He) je otkriven pri proučavanju Sunca. Na nekim mjestima u Kanadi. Helios na grč.g. a 1 l dušika (N2) dobivenog kemijskim putem ima masu od 1. Zanimljivo je. još i neki drugi plin. Nađeno je. Ipak usprkos neaktivnosti inertnih plinova.Travers. .Ramsay i M. Koloradu.riječi xenon što znači stran.Ramsay i W. Razlika je bila. Naime astronomi N.riječi kript . . Tako je otkriven argon (Ar) 1894. sintetizirani su njihovi spojevi u novije vrijeme i neki spojevi helija (He). Postojanje tog elementa pretpostavio još Mendjeljejev. da u zraku. . Ime dobio po grč. Razlika je iznosila 0. Tek 1895. Ime je dobio po grč. ostaje pored dušika (N2). U uporabi je za uređaje.

Glede svemira.9%). koje samo djelić dopre na Zemlju. . gdje u zvjezdama u nuklearnim reakcijama fuzije iz vodika (H) nastaje helij (He). Nastaje energija. na Zemlji vodika (H). ima srazmjerno malo (0.328 I D 7 VODIK (H) To je najrasprostranjeniji kemijski element u svemiru. gdje omogućava život. pri toj fuziji.

Zanimljivo je. povezanih kovalentnom vezom. Sr. Cz. Ime dao Lavoisier 1781. Vodik se može dobiti i iz metana: CH4 + H2O uz nikl (Ni) na 800oC => CO + 3 H2.g. To je najlakši kemijski elemenat (pa po nekim kemičarima početak početka). Tekuća smjesa vodika (H2) i kisika (O2) je eksploziv. genao . dok kod drugih eksploziva.g. (grč. Molekul vodika (H) se sastoji od dva atoma. mirisa i okusa. Najviše su u uporabi litijev hidrid (LiH) i litijev-aluminijev hidrid (LiAlH4). Rb. kod proizvodnje klora (Cl). Ca.stvarati) ili onaj koji stvara vodu. da je u reakciji stvaranja hidrida. hydor . K. bez boje. u organskoj industriji u prehrambenoj industriji. Vodik (H) je plin. stvarajući hidride.329 Vodik (H) je otkrio Cavendish 1766. jer je produkt eksplozije voda (H2O). Vodik (H2) se u laboratoriju može dobiti u Kippovom aparatu: Zn + 2 HCl => ZnCl2 + H2 Ogromne količine vodika (H2) troše se na sintezu amonijaka (NH3). Najreaktivniji metali (Li. Vodik (H2) se dobiva i kao nus produkt. Na. proizvodnju nekih metala. pri elektrolizi kuhinjske soli (NaCl). Ba) reagiraju sa vodikom. koji se upotrebljava kada je potrebno izvršiti eksploziju u zatvorenim prostorima. . produkt su najčešće otrovne tvari. vodik oksidaciono sredstvo. a u omjeru sa zrakom (18 % H i više od 60 % kisika). Vodik (H2) se industrijski dobija: C (koks) + H2O (vodena para) => CO + H2 Smjesa koksa (C) i vodene pare (H2O) zove se "vodeni plin". eksplozivan. Vodik (H2) je zapaljiv plin.voda.

točka taljenja = OoC. Voda ima fizikalne osobine: . gotovo svih kemijskih elemenata. Molekula vode je povezana vodikovom vezom. Tako vode. pa se to kruženje vode zove . okusa. Ove vode nisu podesne za uporabu u industriji.330 * voda H2O) Voda (H2O je spoj kisika i vodika. prirodnu vodu.Maseni udio je . Da bi smo dobili kemijski čistu vodu. koje sadrže veće količine otopljenih soli (Ca. Mg) zovemo tvrda voda. voda (H2O) je vrlo reaktivna tvar: reagira s mnogim oksidima metala i nemetala i stupa u niz reakcija.001 % Voda neprekidno isparava.jezera) 0. Najčišću vodu možemo dobiti sagorjevanjem čistog vodika (H2) u čistom kisiku (O2).polarne kape 2. Voda prekriva dvije trećine Zemljine površine ( volumen je 1.kiselost vode pH = 7 (nije ni kisela niti bazna) na 20oC .voda je najbolje otapalo u prirodi.voda na zemlji (vodotoci.specifična masa = 1. Kemijski čista voda.33 % .voda u zraku (vodena para) 0.00000004 %.nema. .61 % . Tako morska voda sadrži cca 2. U kemijskom pogledu. Često se još viši stupanj čistoće vode dobija predestilacijom. .035 % . zato je na sobnoj temperaturi tekućina.specifična toplota = 1. koje ona sadrži. što se čini destilacijom.voda u zemlji 0. . .morska voda 97. nema prijatan okus i nije podesna za piće. .7 % kuhinjske soli (NaCl) ili zlata (Au) cca 0.39 milijardi km3).hidrološki ciklus.0221 % . Prirodna voda sadrži otopljene minerale. boje i mirisa. kondenzira se pa ponovo isparava. .točka vrenja = 100OC. moramo osloboditi od primjesa.najveća gustoća = +4oC .

anionski izmjenjivač Oslobođeni (H+ i OH-) iz izmjenjivača odlaze u vidu: 2 H+ + OH. ima voda. sa visokim tlakom pare. što slabi njegove mehaničke osobine. To je posebice opasno u industriji. Mg++). koja u 1 l sadrži 10 mg kalcijevog oksida (CaO). kao kemijska tvar je vrlo postojana. kroz nastali sloj karbonata.331 Voda. zagrijavanjem vode na stijenkama posuda talože se netopljivi karbonati. To su kalcijevi i magnezijevi ioni (Ca++. Jedan stupanj tvrdoće.=> H2O Tijekom uporabe. gdje su u uporabi visokotlačni parni kotlovi.=> HCO3-smola + OH. kojim se uklanjaju ioni. koji se u obliku soli talože u tvrdoj vodi. koji uzrokuju tvrdoću vode. U industriji i domaćinstvu. . ali je skupo. Vodu je najzgodnije razložiti uz potporu električne struje u Hofmannovom aparatu. Omekšavanje se može postići kuhanjem. Stoga treba parne kotlove puniti omekšanom vodom. zato se vrši omekšavanje ili deionizacija vode (demineralizacija) sa sintetičkim kationskim i anionskim smolama: 2 H-smola + Ca++ => Ca-smola + 2 H+ . Omekšavanje vode je postupak. Zbog slabijeg prijenosa topline. materijal posude se pregrijava.kationski izmjenjivač OH-smola + HCO3. kationski i anionski izmjenjivač se nakon nekog vremena oslabe (ponestane (H+ i OH-)). Tvrdoća vode izražava se stupnjevima tvrdoće.

a to se provodi ispiranjem kiselog izmjenjivača sa klorovodičnom kiselinom (HCl) i ispiranjem alkalnog izmjenjivača sa natrijevim hidroksidom (NaOH). a ioni (OH-) iz lužine (NaOH). Pritom se kationi vezani u kiselom izmjenjivaču.332 Zato se izmjenjivači trbaju regenerirati. . zamjene vodikovim ionima (H+) iz klorovodične kiseline (HCl).

333 .

sumpor (S). Slijedeći sloj. argon-Ar. zlato .dušik (N2).334 I D 8 RASPROSTRANJENOST ELEMENATA U PRIRODI Rasprostranjenost kemijskih elemenata.Au. pa se javljaju čak i u nama dostupnom sloju Zemlje.plemeniti metali (srebro . . koji opkoljava centralni dio i čija je debljina cca 1500 kmsadrži uglavnom: sulfide i okside metala.Ag. platina . . uvjetovano je stabilnosti i reaktivnosti Sunca.plemeniti plinovi (helij.Pt ). To je silikatni dio. Poluprečnik ove koncentrične sfere iznosi cca 3000 km.kisik (O2). Rasprostranjenost kemijskih elemenata na Zemlji uvjetovano je fizikalnim i kemijskim procesima. obrazujući tako rudna nalazišta. . u koji je geološkim procesima dospio i dio sloja ispod (sulfidi i oksidi metala). . od kojih se centralni dio sastoji od metalnog rastaljenog željeza (Fe) i dosta nikla (Ni). . također je debljine cca 1500 km. Naš planet Zemlja može se podijeliti u više koncentričnih krugova. Samo nekoliko kemijskih elemenata u prirodi. radon-Rn). samo u spojevima. Slijedeći koncentrični krug. Svi ostali kemijski elementi se nalaze u prirodi. dolazi u slobodnom stanju: . neon-Ne. kripton-Kr ksenon-Xe.He. koji su se zbivali tujekom njenog geološkog razvoja.

..............sumpor (S) ..........kalij (K) .......... U njoj ćemo naći................klor (Cl) .. ali u vrlo različitim količinama..........................1 % .kisik (O2) sa masenim udjelom od 46......0.............6 % ......... pa je tako: .........................platina (Pt) ..335 Ako se uzme u bzir.0.bakar (Cu) .................. U običnom životu poznatiji i češće upotrebljavani metali čine relativno neznatan dio Zemljine kore......... 5. 0.............0............................ 8.......0......srebra (Ag) .................. 0.......12 ....... hidrosfera i atmosfera...0......0006 %.aluminij (Al)........cink (Zn) ........kalcij (Ca) ......................41 % ........................ gotovo sve kemijske elemente...............................8 % .magnezij (Mg) ....19 % .......0......02 % ............0.62 % Zemljine kore... samo zemljina kora: litosfera....................2 % ......................... može se reći.............mangan (Mn) ........vodik (H2)......... izuzev nekih transuranskih i sintetičkih (dobijeni umjetnim putem) kemijskih elemenata.........kositar (Sn) ......06 % itd. Slijedi: . Ako se posmatraju... 2..natrij (Na) ...........7 % ...01 % ........... da je kora sastavljena uglavnom iz spojeva devet kemijskih elemenata............. koji su u većim količinama učestvovali u izgradnji Zemljine kore........... 2.........titan (Ti) ............ .................6 % ........................... .................1 % .........silicij (Si)..................................000004 % .. samo kemijski elementi...0 % .....0... 0................. 3........ ............fosfor (P) ...97 % Tako prvih devet kemijskih elemenata čini 98.................... 27..6 %..........0.............09 % .2.. 0...............nikl (Ni) ............. To su: ......................ugljik (C) ....................000005 % .............. ........željezo (Fe) .....018 %.............

.....00000015 %.....................................radij (Ra) ....... 0.......000000000007 %......... 0......000000019 % ...............ksenon (Xe) ... .............0000000029 % ................... 0............. 0....................336 ........ U izvanredno malim količinama nalazi se: -kripton (Kr) .............zlata (Au) ...

.............................................................. Elementarni fosfor (P) je u kemijskom pogledu neaktivniji od dušika (N2): DA NE (ID 3) 10 4...............................................................................................10 ) ID Test broj 01................................. .....................337 I D 09 TESTOVI I D OD ( 1 .. Kako?..................................................................... .............Koji plin i kako otkriven? .......................... ............................................................ Sumpor (S) se nalazi u oblikusulfidnih ruda................ simbo i boja:........... Ime :. Objasni kruženje dušika u prirodi:..................................(ID 3) 10 3............(ID4) 10 9............................................. ostvaruju strukturu inertnih plinova................................................................Datum.............. Arsenova (As) ruda zove se............................................... ...... primajući jedan elektron................ ...........(ID6)10 ukupno bodova..........................................................(ID3) 10 5.................................... Napiši formulu reakcije fotosinteze: (ID4) 10 7.................................................................................................... koji je najmekši mineral u prirodi..............................(ID2) 10 8.. Jedan inertni plin otkriven je "trijumfom treće decimale"................................................................................................................................ .................. formula:..................................... Halogeni..............................................................5 6................................................................................... Ime............ .. 1...............................ocjena..............................(ID3) 10 2..................................................... Zato halogeni imaju izrazit METALNI NEMETALNI karakter (ID5 ) 10 10...... Ime i prezime................. U zemljinu atmosferu..............................................Koji je najtvrđi mineral u prirodi?...... 5 antimonova (Sb) ruda zove se....................................................................................Objasni: što su to umjetna gnojiva?......................................................................................... Nabroji kemijske elemente XV skupine PSE........................... Kako?......... elementarni kisik /O2) dospijeva procesom fotosinteze................................................

............. Tri različite..........................ocjena....................(ID4) 10 5.............................. Kakvim plamenom gori zapaljen na zraku?............................................................................. .................Napiši reakciju dobijanja klora (Cl) u laboratoriji iz kalijevog permanganata (KMnO4 (ID5) 10 9........................................................... a opet u svim kiselinama je fosfor (P) u pozitivnom petooksidnom stanju........................................................................................................... ................................................... pri vulkanizaciji kaučuka..........................................(ID4) 10 8............. Koje su to kiseline i kako se dobijaju: . Ime.. ...................................................................... Ime i prezime.................... Nedostatak tog hormona izaziva (što?) ................................................................ amfoternog karaktera su:.......... 1........................................................................................................................................ metali su:..................... Dušikov suboksid (N2O).....................................................................(ID4) 10 6....................Nabroji kemijske elemente ugljikove (C) skupine PSE?....... (ID3) 10 3........(ID2) 10 ukupno bodova..........338 I D Test broj 02........................................................................ (ID3) 10 2.............................................. kao i fosfor pentoksid (P2O5)........................................................... ......... ..............(ID5) 10 10........................................ Gdje su nalazišta sumpora (S) u svijetu?............................Jod (J) je sastojina hormona (kojeg):.......................................... za optičke instrumente... XV skupina PSE.......................................................Datum..... nemetali su.............................. Selen (Se) je u uporabi u industriji stakla............... simbol i boja:..................................................................................................XVI skupina PSE...... ............................................................................... Sve što znaš::.................................(ID3) 10 4.................................. Objasni "ozonske rupe" riječima?... ...............................................................................................................(ID4) 10 7................................................................ ........................................................................................................................................... koji ima značajnu funkciju u metabolizmu...

.50C........(ID3)10 4........................................................................... .....(ID5)10 5..g....... Osobito je važan u stanicama za prenošenje nasljednih osobina..................................................(ID6) 10 9.....Sumpor ima čitav niz promjena.............................................................Sve o dušikovom monoksidu (NO) što znaš:.. To je kemijski elemenat.................................................... 1..................na 2500C.. formulom: (ID2) 10 8.............. .............................................. ..............(ID4)10 ukupno bodova..... Otkrili ga 1898......................... Ime i prezime.................................................na 444.............. .............................................. ..................... Struktura i sve što znaš o njoj:....... Hipoklorasta kiselina............. ....................(ID5) 10 7............................................................................. Ramsay i Travers.................................. Na 1190C je..................................................... Polonij je otkrio................ u povezivanju lanaca aminokiselina u (što?):....................................... Ime.......................................................(ID3)10 3................................................................................................ Tko i kada?........................... simbol i boja:...................................Datum...... Sve o elementarnom dušiku (N2) što znaš:................................ Kako se klor (Cl) dobija u laboratoriju iz manganovog dioksida (MnO2)? (ID5)10 6................ ...................na 1600C ..................................(ID3) 10 2.........................................................................................................................................Kako se dobija silicij (Si)............................................................ Koji?............... XVII skupina PSE......................................339 I D Test boj 03.ocjena........................... ime predložio 12-godišnji sin Ramsaya.....(ID4) 10 10................................................................... Fosfor (P) se u organizam unosi biljnom hranom.......................................................... ......................

............... (ID4) 10 6.. u parama............................... troše se za proizvodnju amonijaka (NH3)................................................................................ .......... tečni sumpor (S) (koliko ima atoma)........................... Koje je to umjetno gnojivo................... Koje je to umjetno gnojivo? ............ Navedi primjere spojeve halogena sa vodikom:.............................Jod boji u najmanjim količinama otopinu škroba.....................................................................Habera iz 1908......ocjena................340 I D Test boj 04........................... lako se stvrdnjava..............................g.................:........................................(ID5)10 10.............. Fosforna kiselina.................................................. ....................... ........................................ Dušikov dioksid (NO2)................................ Opiši postupak proizvodnje F.................(ID3)10 5.....................................................................................(ID3)10 2.... Interesantne su promjene sumpora (S)................. Kako? (ID5)10 9....... 1... koliko sumpor (S) ima atoma......(ID3) 10 3............... koje potiču od promjena broja atoma (S).. kada se stvrnula veća količina tog gnojiva.. Napiši formulu i ženevsku nomenklaturu? (ID3)10 4..................U laboratoriju se klorovodična kiselina (HCl) dobija uticajem sumporne kiseline (H2SO4) na kuhinjsku sol (NaCl).......................................................................Datum......................................... ...............XVIII skupina PSE................. Ime i prezime........................ Tako na običnoj temperaturi sumpor (S) ima (koliko atoma)::. ............................................................ razbiti eksplozivom............. Najveće količine dušika (N2) iz zraka... Ime...................................................... simbol i boja:. Kojom bojom:...................................(ID4) 10 7...................................................g.................................................................................................... pokušali.................................... može dati tri niza soli.. Što je to "umjetni zrak"?. ....(ID5)10 ukupno bodova......... 1921.......................................... Nastala eksplozija u kojoj je poginulo više od 500 osoba................................................................................ ................................................................. Sve što znaš:......... a...(ID6) 10 8............ eksplozivnog djelovanja..............................

............................................................ ................................................koncentracija iona čiste vode je (koliko?).................................................. Didušikov trioksid (N2O3)..........ocjena........................ Sve u vulkanizaciji što znaš:.......... kako i kada je otkrio fosfor (P)?..Kiselost (pH9 čiste vode je (koliko?)............................................(ID4)10 8..........................................................sa osobinama metala............(ID3) 10 4.....................................................................................................specifična masa vode je (koliko?) ............... Tko.....................................(koji element?) ......................... ........................................................... .......................................................................................................................... Jedan volumen vode otapa na 00C ................... Sve što znaš:.................. On je teži od vodika (koliko puta).............................................................................................................................................Da bi postigli konfiguraciju inertnih plinova elementi XVI skupine PSE treba da (ŠTO?)..................1 dm3 ima (koliko grama)...................................Na 9000C sumpor (S) ima (koliko atoma)............................................... ..............(ID4) 10 7..................................... Amonijak (NH3) je pod normalnim uvjetima (Što?)............(ID5) 10 10.... 1................................................................341 I D Test broj 05............................................ Ime i prezime...................................................................................................................................... Koliko oksidacijski ima broj klor (Cl) u klornoj kiselini?................(ID5) 10 ukupno bodova............................................ (ID4) 10 6....................................................(ID3) 10 3.....a na 18000C molekul sumpora raspada se na (koliko ?)............. Kako se dobija trostruki superfosfat (umjetno gnojivo)? ID3) 10 5.kisik i sumpor su izraziti (što?)...... .....................(ID4) 10 9..................... Zašto se upotrebljava "tinktura joda"?..........(ID3) 10 2......................................................dok je .................Datum............ ...... ................................................................................................... ...... .......................................

....... predvidio ga Mendjeljejev....................................Ocjena..................Što je to "Thomasovo brašno"?.......................................... Ime i prezime...... ......................... Didušikov tetroksid (N2O4)................ To je EGZOTERMNA ENDOTERMNA reakcija.................................................................. DA NE (ID3) 10 7............................................ topline........................................ 1.............. Pored uporabe u proizvodnji šibica................................................. Napiši formulom dobijanje dušićne kiseline (HNO3) iz čilske šalitre:................Objasni riječima........... ......................................................................................................................................... U nekim slučajevima arsenovi spojevi su u uporabi kao lijekovi......................................................... .............(ID4) 10 ukupno bodova.......................................................................................... (ID3) 10 4........(ID3) 10 5................................................................... a u ratu za proizvodnju napalm bombi i dimnih zavjesa.................................. Sve što znaš:................ Kako nastaje "nišador"? Napiši formulom: (ID5) 10 2..(ID4) 10 9............................ Koji je to kemijski element? Ime dobio po državi..... .......................................... ..... zove se...............................................Proces uzimanja i trošenja kisika u organizmu....(ID3) 10 6.................. tako što se vrši.....................Datum........................................ kako se zapali šibica?....................................... U organizmu arsenovi spojevi služe................. Kako?..................................... ali mogu biti i (što?): .............. fosfor (P) je u uporabi kao otrov za štetočine........g........... kao katalizatori nekih kemijskih reakcija........ Što je to "carska vodica"?..... otkriven 1885............ I D Test broj 07.............................................342 I D Test broj 06.................... . (ID4) 10 10................................................................ To je.........................................(ID3) 10 8....................(ID3) 10 3........................................................... ... Što?................

.Drvce zamočeno u sumpornu kiselinu (H2SO4) pocrni............... Sumpor (S) se javlja u više alotropskih modifikacija................. zbog njihove male topivosti........ Biljke teško asimiliraju fosfate......Kako se dobija iz rude galenita? (ID3) 10 7.......... .......... Kako amonijev hidroksid (NH4OH) reagira sa sumpornom kiselinom (H2SO4)? (ID4) 10 2......(ID3) 10 3............................................................................................................................................... Napiši način dobijanja dušićne kiseline direktnom sintezom dušika (N2) i kisika (O2) (ID3) 10 4.............. Olovo je u prirodi u malim količinama (kojim?)... I D Test broj 08..... Što je to "mineralizacija"?......(ID4) 10 8..........Datum.................................................................................... ....... . DA NE (ID4) 10 (ID4) 10 10 Koliko 1 l vode na O0C može otopiti klora (Cl)... Kako se dobija sumporvodik (H2S) u Kippovom aparatu: 9.......... koji je podesniji (topliviji): (ID3) 10 5........... 1................................................................. pa se tercijalni fosfat prevodi u primarni fosfat.................. ukupno bodova... Sve o didušikovom pentoksidu (N2O5) što znaš?............... ................................343 Ime i prezime.......................................(ID3) 10 6...ocjena............................ Kojih?.............................. U % i u mas?.......................................................................................................................

........................................Korozija željeza (Fe) ja BRZA SPORA oksidacija (ID4) 10 7..... ..................... .............................................(ID4) 10 ukupno bodova.................... ....................... ............................................................... Bizmut (Bi) u prirodi se nalazi kao (što?).344 Ime i prezime.a proces se zove.............................(ID4) 10 6.. Kako?.................................................................................................................U laboratoriji se sumpor dioksid (SO2) dobija iz bakra (Cu) i sumporne kis (H2SO4): (ID4) 10 9.............. I D Test broj 9...................... Na običnoj temperaturi sumporna kiselina (H2SO4) je (nastavi)........... kada se prevedu preko katalizatora na 6000C: (ID3) 10 3........ sa drugim elementimo zovemo.................za jednu haljinu od umjetne svile:...........................................................................................................Datum........................ za jedne novine.... Kisik (O2) se jedini sa skoro svim kemijskim elementima..(ID4) 10 8....................................................... Sve što znaš:................... ......................................)ID3) 10 4......................................... 1.............Što predstavlja zbirnu formulu.............................................. kod proizvodnje sumporne kiseline (H2SO4)? (ID 4 ) 10 10........................................ Spojeve kisika..a za proizvodnju jedne boce piva troši se koliko vode............................................. Što je to "crveni" a što "bijeli" fosfor (P)?................................................................ U uporabi je za (što?)........................................................................ Napiši način dobijanja dušićne kiseline (HNO3) iz smjese amonijaka (NH3) i zraka.................Napiši formulom? (ID3) 10 5.. ....................... Za preradbu 1 kg šećerne repe troši se (koliko) vode...........ocjena............ Dušikasta kiselina (HNO2).....................................................................................................(ID3) 10 2...................... Ogromna je uloga vode u industriji............................. Kako se proizvodi urea (umjetno gnojivo ....................................

....... DA NE (ID3) 10 3............. Dobio ga je iz zraka.......Zašto se tek na osnovi kemijske analize...345 Ime i prezime....................................... koja vrije........................................................................................ Kako se dobija? (ID3 ) 10 6........................................... Arsenovi spojevi SLUŽE NESLUŽE u borbi protiv biljnih štetočina... krumpir......Perklorna kiselina (HClO4)...... I DS Test broj 10........................Rutherfordu 1772......Datum...............................Sumpor trioksid (SO3)............... Amonijak (NH3) sa vodom..ocjena..... Volumni odnos dušika je u atmosferi. Kojoj?.............................................................................(ID4) 10 9............................................ Kojih?..................................................................................... Dušik PODRŽAVA NEPODRŽAVA gorenj (ID3) 10 2...................................Otkriće dušika (N) pripisuje se D...................... 1........................................ Sve što znaš?............................ ............................................ Phosphorus na grč.............................................. Halogeni imaju niz sličnosti........................................... koja djeluje slabo bazno.........................g........Ima točku vrenja na temperaturi......................(ID3) 10 4...... .................... Na kojoj temperaturi?....................................... ........... Dušićna kiselina je jako OKSIDACIONO REDUKCIONO sredstvo Otapa sve metale.................... Kako?.... šećerna repa) pa se za te kulture rabi kalijev sulfat (K2SO4)................................................................................................... AKTIVNIJI NEAKTIVNIJI od dušika (N2) (ID3) 10 5............ To je bezbojna tečnost......... daje otopinu...........(ID5)10 ukupno bodova............... Koliki?.............................................. Sve što znaš:............................................... Soli dušićne kiseline (HNO3) zovu se..................................... određuje kojaumjetna gnojiva treba dodati i koliko?...... Što?......... hmelj...... ............(ID5) 10 10................(ID3) 10 7................................................ Tali se na temperatur......... grožđe......... znači.......... Kojoj?............. (ID4) 10 8..................................................................................................................... ...... Kako kalijev klorid (KCl) štetno utiče na neke biljke (duhan......... sem (kojeg?).. ............

..................................................................... 10 3...........2 XVII skupina PSE zove se............5 6............................................................................................... Prvi zakon elektrolize glasi.......10 ukupno bodova......... ...... Katoda je.................. Kako?................2 XVI skupina PSE zove se.................................. Kako?......................................................................... Kako?...............(IC 10 2.......................................................... ................................ ....................2 XVIII skupine PSE.... Jegulja je pokretni gorivi članak............................... I skupina PSE zove se............................... Kako?......................................................ocjena......................................... XIV skupina PSE zove se........................................ Pravilo le Chateliera glasi............................................................................5 m dužine stvara napon od koliko?........................................................................................................................................................Datum.....346 Ime i prezime...................................................5 a što sinteza?.............................. anoda je (što?).................................................2 XV skupina PSE zove se..............................................5 Druga skupina PSE zove se....................... Koje tvari utiču na brzinu kemijske reakcije?........Jegulja od 1............................... Kako?................................. Koliko će se izlučiti bakra (Cu) pri elektrolizi bakarnog II sulfata............10 7......................................... ...............Koliko dugo će trajati elektroliza presvlačenja zlatne narukvice sa 4 g zlata (Au) Jačina struje je 5 A........................................ ............. ako je elektroliza trajala 5000 sec..........................................................................1 0 5................... 1................................................................................... Što je to analiza?...................................................... Kako?...............2 8....................................... a struja bila jačine od 3 A? 10 9.................................................. zove se.............................. ............................................................................................5 4........................... Kako?.............................................................................................................................................................. ................................................................ Kako?...................... (što?)... a zlato je (III): 10 10...................................................................................... Kako?............................. U kojim su skupinama prijelazni elementi?...........................................

arsen (As) smeđ. dobivenog iz zraka i iz dušikovih spojeva različita. Životinjski svijet se hrani biljkama i od njih uzima dušikove spojeve za svoje proteine (bjelančevine). pak može da rabi uglavnom nitrate. 05. antimon (Sb) smeđ. Tako je "trijumfom treće decimale" matematičkim putem otkriven argon (Ar). koji za živi svijet nisu značajni ni elementaran niti u solima. Nemetalni. Kad biljni i životinjski svijet ugine. a ovaj u nitrate. Realgar (As2S3). biljka siše nitrate. 01. dušikovi spojevi prelaze u amonijak (NH3). halkopirit (CuFeS2. Poslije je i eksperimentalno dokazan. znači bez energije.006 g i nije poticala od nepravilnog mjerenja. fosfor (P) i kalij(K) a ponekad i magnezij (Mg). Sav proces se zove nitrifikacija. Otkrili su argon (Ar) Ramsay i Rayleigh 1894. pa ih vrlo složenim postupkom prerađuje. Argon (Ar). već je ukazivala da u zraku pored kisika (O2) i dušika (N2) ima još neki element. Galenit (PbS). CO2 + 6 H2O + klorofilna fotosinteza => C6H12O6 + 6 O2 07. sfalerit (ZnS). 02. gips (CaSO4x2H2O). Argos grč. Ne 04. koji sadrže dušik (N). Dušik (N). .Dijamant. pirit (FeS2).347 I D 10 RJEŠENJA I ODGOVORI I D TESTOVA Odgovori i rješenja I D testa broj 01. 10. sumpor (S). arsenopirit (FeAsO2).g. 03. bezbojan. gorka sol (MgSO4x7H2O). bor (B). fosfor (P) bijel. jer njih organizmi nemogu neposredno da iskoriste. antimonit (Sb2S3). Biljni svijet. cink (Zn). To su spojevi. Svojim žilicama. 09. 06. bizmut (Bi) srebrenobijel. Mrtva priroda nam daje elementarni dušik (N) u zraku i solima. Razlika je iznosila 0. Nađeno je da je apecifična masa dušika (N). 08. grafit.

348 Rješenje i odgovori I D testa broj 02. Na Siciliji. arsen (As) antimon (Sb) i bizmut (Bi) 02. 01. dalje O3 + Cl => ClO + O2 ClO + O => Cl + O2 06. telur (Te) mrk. Ugljik (C). Ima uporabu. . silicij (Si).meta fosforna kiselina P2O5 + 2 H2O => H4P2O7 . polonij (Po) ima radioaktivne osobine. olovo (Pb Rješenje i odgovori I D testa broj 03.orto fosforna kiselina 04. sumpor (S) žut. Crvenkastim plamenom. P2O5 + H2O => 2 HPO3 . Dušik (N) i fosfor (P). 07.temperatura => N2O + 2 H2O 03. 08. sladunjava okusa. Tiroksina u funkciji štitne žlijezde. jodiranjem kuhi njske soli (NaCl). Dušikov suboksid (N2O). germanij (Ge). 16 HCl + 2 KMnO4 0> 2 KCl + 2 MnCl2 + 5 Cl2 + 8 H2O 09. 05. selen (Se) crven. bezbojan plin. kositar (Sn). Texasu i Japanu. kao narkotik (veseli plin). Dobija se: NH4NO2 + pov. Apsorpcijom ultraljubičastog zračenja kisik(O2) se raspada na atomni kisik: O2 + uv zračenje => 2 O dalje O + O2 => O3 Freoni razaraju molekule ozona (O3): CCl2F2 + uv => CClF2 + Cl. Kisik (O) modar.piro fosforna kiselina P2O5 + 3 H2O => 2 H3PO4 . gušavost. 10.

Piere i Maria Curie 1898. Lakopokretljiva žuta tekućina.25 g i 14 puta je teži od vodika.349 01. Struktura: H . kao slobodan u zraku i u obliku nitrata. i ribonukleinska kise lina (RNA).g. 09. Dušikov monoksid (NO). SiO2 + 2 C + 2000oC => Si + 2 CO 08. sve tamnija tekućina. gusta mr ka. Neon (Ne). nitrita i u proteinima. astat (At). bezbojan i vrlo otrovan plin. 02. klor (Cl) žutozelen. Postoji kao N2 molekul.O . 05. Dobija se frakcionom destilacijom tekućeg zraka. 10. postaje ponovo tečna. 04. Sa kalijevim hidroksidom (KOH) daje "ževelsku vodu". počne da vrije i prelazi u žutu paru. okusa i mirisa. Deoksiribo nukleinska kiselina (DNA). Njene soli hipokloriti. brom (Br) crvenomrk jod (J) ljubičast.Cl 07. Kemijski vrlo aktivan. 1 l dušika (N2) ima masu od 1. . U prirodi. Plin bez boje. 4 HCl + MnO2 => MnCl2 + Cl2 + 2 H2O 06. Fluor (F) bezbojan. ima jake oksidacione osobine. ali mrka. već na zraku prelazi u dušikov dioksid (NO2 2 NO + O2 => 2 NO2 03.

Stlačena smjesa se ugrije na 400 . 04. neon (Ne). Na običnoj temperaturi crvenosmeđe boje. 8 i 6 atoma. argon (Ar). 01. 06. 8. Amonijak (NH3) se uklanja ukapavanjem. Helij (He). Kad se hladi prela zi u bezbojan plin 2 NO2 => (NO2)2 => N2O4 lako se otapa: 2 NO2 + H2O => HNO2 + HNO3 03. 2 NaCl + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HCl 09. kripton (Kr). Smjesa vodika (H2) i dušika (N2) se moraju stlačiti na 200 bahra. Amonijev nitrat (NH4NO3). Crvenkastim plamenom. 08. 07. 02. 10.350 Rješenja i odgovori I D testa broj 04.500oC. Modro. dinatrijev fosfat (Na2HPO4) trinatrijev fosfat (Na3PO4). radon (Rn). 8 atoma. CaF2 + H2SO4 => CaSO4 + H2F2 Br2 + H2 => 2 HBr H2 + J2 => 2 HJ . 05. a neizreagirani plinovi se vraćaju u proces. pa se prevede preko katalizatora (Fe).6 i 2 atoma. ksenon (Xe). Mono natrijev fosfat (NaH2PO4).

5 puta teži od vodika (H2). 09. 2 elektrona nemetali. Upotrebljava se kao spoljni antiseptik u medicini. Otopina joda u etil alkoholu. toplota = 1. telur (Te) sa osobinama metala. Rješenja i odgovori I D testa broj 06. tražeći zlato (Au) dobio fosfor (P) misleći da je dobio elemenat "vatru". 05. 01. postojana samo na niskim temperaturama: N2O3 + H2O => 2 HNO2 03.masa vode = 1. 06. Dobija se guma. alkemičar. Tamna tekućina. 07.g. 1000 volumena plinovitog amonijaka (NH3) 02. u čistoj vodi koncentacija iona je 1o-7mol/dm3. . Pozitivnom trooksidnom stanju. 2 atoma na atome sumpora (S). 04.Cl = O 10. pH čiste vode = 7. 08.O .76. H . Ca3(PO4)2 + H3PO4 + 3 H2O => 3 Ca(H2PO4)2xH2O. Otrovan bezbojan plin. 0. sp.351 Rješenja i odgovori I D testa broj 05.. Brandt 1669. oštra mirisa. Sirovi kaučuk se grije na 150oC i sjedinjuje se sa sumporom (S). sp. 8.

Prevlačenjem glavice šibice po kutiji. temperatura zbog trenja poraste. Oslobađa se se nascentni klor (Cl) koji je veoma reaktivan: HNO3 + 3 HCl => NOCl + 2 Cl + 2 H2O 05. 09. crveni fosfor reagira sa kalijevim kloratom. egzoterman proces. koji je oksidaciono sredstvo i sa sumporom (S) i antimonovim (Sb) sulfidom. Kako je reakcija egzotermna. oslobađa.352 01. Premaz na kutiji je crveni fosfor (P) i stakleni prah. Letjelica s kojom su se astronauti spustili i poletjeli sa Mjeseca imala je oko 4. Smjesa (3 HCl + HNO3) otapa sve metale. Mogu biti žestoki otrovi.5 t didušikovog tetroksida (N2O4) 03. To je kalcijev fosfat. NE 07. sumpor (S) se oksidira i šibica se za pali. u ratu kao bojni otrovi. Glavica šibice sadrži smjesu kalijevog klorata (KClO4). NH4OH + HCl => NH4Cl + H2O 02. 10. Germanij (Ge). 2 NaNO3 + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HNO3 04. kao oksidaciono sredstvo u raketnim motorima. koji se dobija kao nus produkt uz čelik Pogodan za kisela tla. . Disanje. Rješenja i odgovori I D testa broj 07. 08. Didušikov tetroksid (N2O4) u uporabi. 06.

N2 + O2 => 2 NO dalje 2 NO + O2 => 2 NO2 2 HNO2 + O2 => 2 HNO3 ili 2 NO + H2O + 3 O => 2 HNO3 04. 10. Rombski.6 dm3. 2 NH4OH + H2SO4 => (NH4)2SO4 + 2 H2O NH4OH + HNO3 => NH4NO3 + H2O 02. 4. FeS + 2 HCl => H2S + FeCl2 09. vrlo nepostojana. Da. 0. 06. 2 PbS + 3 O2 => 2 PbO + 2 SO2 PbO + C => Pb + CO 07.7 g Rješenja i oidgovori I D testa broj 08. Zbog raspada na dušikov dioksid (NO2) i kisik (O2) spada u jaka oksidaciona sredstva.Spada u slabije kiseline. zove se mineralizacija. 01. Ca3(PO4)2 + 2 H2SO4 => Ca(H2PO4)2 + 2 CaSO4 05.353 01. soli se zovu . amorfni. monoklinski. 08. 14.002 %. 03. Didušikov pentoksid (N2O5) čvrsta kristalna bezbojna tvar. plastični. vrlo nepostojana. Proces pretvorbe organskih ostataka u humus. a onda iz humusa u mineralne tvari.

07. Raspada se : 2 HNO2 => NO2 + NO + H2O 02. 01. spora oksidacija. pr miješanju sa vodom oslobađa se toplina. oksidacija. 08. 06. Bezbojna uljasta tekućina. 1.354 nitriti. Pare vrlo otrovne. To su alotropske modifikacije fosfora (P). a na 450o se raspada. bez mirisa. mrzne na 10. . SO2 + H2O + NO2 => H2SO4 + NO / 2 NO + O2 => 2 NO2 10. 04. 15 kg. Vudov metal (tali se na 70oC). Rješenja i odgovori I D testa broj 09. 5. nepodržava gorenje.0. Sulfid bizmutit.65.4oC. Crveni je stabilniji. Pošto je reakcija vrlo burna nikada ne stavljati vodu u kiselinu (VUK) nego oprezno kise linu u vodu (KUV). Cu + 2 H2SO4 => CuSO4 + SO2 + 2 H2O S + O2 => SO2 / 4 FeS2 + 11 O2 => 8 SO2 + 2 Fe2O3 09. za spravljanje lako topljivih slitina: Rozeov metal. Oksidi. vrije na 338oC. 2 NH3 + CO2 => NH2CONH2 + H2O 05. 02. 4 NH3 + 5 O2 => 4 NO + 6 H2O dalje 2 NO + O2 => 2 NO2 2 NO2 + H2O => HNO3 + O2 03. 82 %.

Burno reagira sa vodom dajući sumpornu kiselinu (H2SO4): SO3 + H2O => H2SO4 09. svi su bezbojni. 08. . Na običnoj temperaturi tekućina. 02.O . 44. sustav će reagirati tako da se djelovanje smanji. 06. nema niti jednog slobodnog u prirodi. oksidaciono. rabe se u industriji eksploziva. već na 17oC prelazi u kruto stanje. Kada se na neki sustav. Služe. 04. Nosilac svjetlosti. 05. Umjetna gnojiva su topljiva u vodi i veći dio biljke iskoriste. ali višak odlazi u vodotoke i bunare i onečiščuje okoliš. Pt). 2 KCl + H2SO4 => K2SO4 + 2 HCl. koji iz reakcije izlaze nepromjenjeni. aktivniji. 280oC. Nitrati. koji je u ravnoteži djeluje izvana. 86oC. plemenitih metala (Ag. Katalizatori. 01. Au. škodljivi plinovi. Soli perklorati.Cl = O // O Rješenja i odgovori I D testa broj 10. Klor je u pozitivnom sedmooksidnom stanju: O // H .355 NH3 + H2O => NH4OH 03. Svi se spajaju sa vodikom. 07.1oC. Vrije na 45oC. sa bazama grade soli 10.

koje je prošlo kroz elektrolit. zemnoalkalijski metali. 10. Rastavljanje tvari na komponente. halogeni elementi. inertni (plemeniti ) plinovi 08. Naboj. proporcionalna je množini elektriciteta. rep. jednak je umnošku jakosti struje (I) i vremenu (t). Od III skupine PSE do XIII skupine PSE. Alkalijski metali.356 03. 09. DODATCI Spisak minerala (ruda) pojedinih kemijskih elemenata: Litij (Li) . Glava. 06. kisikova (O) skupina PSE. koji protiče (Q) kroz elektrolizer. 07. Masa tvari izlučena na elektrodi. dobivanje novih tvari iz poznatih tvari. dušikova (N) skupina PSE. 04. 450 V. Ugljikova (C) skupina PSE. 05.

357 * Amligonit (LiNaAl(PO4)) * Trifilin (LiFeMn(PO4)) * Spodumen (LiAl(Si2O6)) * Lepifdolit (K(AlLi)3(AlSi3O10)(OHFe)2) * Petalit (LiNa(AlSi4O10)) Natrij (Na) * Albit (Na(AlSi3O8)) * Oligoklas ( CaNa(AlSi3O8)) * Kamena sol (NaCl) * Čilska salitra (NaNO3) * Kriolit (Na3(AlF6)) * Glauberova sol (Na2SO4x 10 H2O) * Boraks (Na2B4O7 x 10 H2O) * Kriolit (NaAlF6) Kalij (K) * Glinenac (K(AlSi3O8)) * Tinjac .muskovit ( KAl2(AlSi3O10)(OHF)2) * Flogopit (KMg3(AlSi3O10)(OHF)2) .

358 * Silvin (KCl) * Karnalit (KMgCl3 X 6 H2O) * Kainit (KMgCl(SO4) x 3 H2O) * Šenit .kalijevc sulfat ( K2Mg(SO4)2 x 6 H2O) * Polihalm (K2Ca2Mg((SO4)2 x 2 H2O * Langbajnit (K2Mg2(SO4)3) Rubidij (Rb) * Lepidolit (K(AlLi)3(AlSi3O10)(OHF)2) Cezij (Cs) * Poluks (Cs(AlSi2O6) x 1/2 H2O Berilij (Be * Beril (Be2Al2(Si6O18)) * Euklas (BeAl(SiO4)OH) * Gadolinit (Be3Y2Fe(SiO4)2O2) * Hrizoberil (Al(BeO4)) .

359 * Fenakit (Be2(SiO4)) Magnezij (Mg) * Dolomit (CaMg(CO3)2) * Magnezit (MgCO3) * Olivin ((MgFe)2(SiO4)) * Enstatit ( Mg(SiO3)) * Serpentin ( Mg6(Si4O11)(OH)6 x H2O) * Milovka (Mg3(Si4O10)(OH)2) * Stiva (Mg4(Si6O15)(OH)2) * Azbest (Mg6(Si4O11)(OH)6 x H2O * Kiserit ( MgSO4 x H2O) * Kainit (KMgCl(SO4) x 3 H2O) * Karnalit (KMgCl3 x 6 H2O) Kalcij (Ca) * Vapnenac .gips ( CaSO4 x 2 H2O) * Anhidrit (CaSO4) * Margarit (CaAl2(Al2Si2O10)(OH.kreda (CaCO3) * Dolomit (CaMg(CO3)2) * Sadra .F)2) * Diopsid (CaMg(Si2O6)) .

360 * Volastonit (Ca(SiO3)) * Tremolit ( Ca2Mg5(Si8O22)(OH,F)2) * Fosforit (Ca5(PO4)3(OH,F,Cl)) * Apatit (Ca5(PO4)3F) Stroncij (Sr) * Celestin (SrSO4) * Stroncianit (SrCO3) Barij (Ba) *Težac (BaSO4) * Viterit (BaCO3) Radij (Ra) * Uranov smolinac - uranit (UO2)

Skandij (Sc), itrij (Y) * Tortvetit (YSc2(Si2O7) * Gadolinit (Y2FeBe2(SiO4)2O2) * Talenit (Y2(Si2O7)) * Ksenotim (YPO4) * Monacit ((Ce,Th)(P,Si)O4) Titan (Ti)

361 * Ilmenit (FeTiO3) * Titanit (CaTi(SiO4)O) * Perovskit (CaTiO3) * Rutil - titandioksid (TiO2) Cirkonij (Zr) * Cirkon (ZrSiO4) * Badelit (ZrO2) * Cirkonijev fluorid (ZrF4) Vanadij (V) *Patronit (VS4) * Vanadinit (Pb5(VO4)3Cl) * Roskelit (K(Al,V)2(AlSi3O10)(OH,F)2 Tantal (Ta) * Tantacit ((Fe,Mn)Ta2O6)

Krom (Cr) * Kromit (FeCrO4) * Olovni kromat (PbCrO4) Molibden (Mo) * Molibdenit (MoS2) * Vulfenit (PbMoO4) * Molibdenov sjajnik (MoO3)

362 Volfram (W) * Šelit (CaWO4) * Stolcit (PbWO4) * Volframit ((Mn,Fe)WO4) * Volframovo žutilo (WO3 x H2O) Mangan (Mn) * Piroluzit (MnO2) * Braunit (2 MnO3 x MnSiO3) * Biksbiit ((Mn,Fe)2O3) * Manganit ( Mn2O3 x H2O) * Hausmanit ( Mn3O4) * Kriptomelan ((Ba,K)2Mn8(O,OH)10 * Dodofrozit ( (MnCO3)

Željezo (Fe) * Magnetit (Fe3O4) * Hematit (Fe2O3) * Limonit (Fe(OH)2) * Siderit (FeCO3) * Pirit (FeS2) * Triolit (FeS) Kobalt (Co)

363 * Smaltin (CoAs2) * Kobaltin (CoAsS) * Lineit (Co3S4) Nikal (Ni) * Garnierit ((Mg,Ni)3(Si2O5)(OH)4) * Nikelin (NiAs) * Nikalna pakovina (NiAs2) * Gersdoftit (NiAsS) * Milerit (NiS) Platina (Pt) * Heksafluoridit (PtF6)

Bakar (Cu) * Halkopirit (CuFeS2) * Bornit (Cu5FeS4) * Kubanit (CuFe2S3) * Halkozin ( Cu2S) * Kuprit (Cu2O) * Malahit (Cu2(OH)2(CO3)) * Azurit (Cu3(OH)2(CO3)2) Srebro (Ag)

364 * Argentit (Ag2S) * Sromejerit (CuAgS) * Tetraedrit ( (Cu,Ag)3(Sb,Ag)S3) * Prustit (Ag3AsS3) * Margitit (AgSbS2) * Piragirit (Ag3SbS3) * Kerargirit (AgCl) Zlato (Au) * Silvanit (AuAgTe4) * Nagiagit ((Pb,Au)(S,Te,Sb)2) * Krenerit (AuTe2) Cink (Zn) * Sfalerit (ZnS) * Smitsonit - plemenita kamenina ( ZnCO3) * Silikatna kamenina (Zn4(SiO2O7(OH)2 x H2O)

Kadmij (Cd) * Grinokit ( CdS) * Otavit (CdCO3) Živa (Hg) * Cinober (HgS) * Levingstonit (Hg(Sb4S7) Bor (B)

365 * Boraks (Na2B4O7 x 10 H2O) * Kernit (Na2B4O7 x 4 H2O) * Kolemanit (CaB3O5OH x 2 H2O) * Borokalciot (CaB4O7 x 4 H2O) * Boronatrokalcit (NaCaB5O9 x 8 H2O) * Pandermit (Ca4B10O19) Aluminij (Al) * Glinenac (Mg(AlSi3O8)) * Ortoklas (K(AlSi3O8)) * Albit (Na(AlSi3O8)) * Anortit (Ca(Al2Si2O8)) * Muskovit (KAl2(AlSi3O8)) * Kaolinit (Al2(Si2O5)(OH)4) * Korund (rubin, safir, ametist, smaragd, topaz ) (Al2O3) * Boksit (Al2O3 x H2O)

Talij (Tl) * Lorandit (TlAsS2) * Vrbait (TlAs2SbS5) Germanij (Ge) * Argirodit (Ag8(Ge,Sn)S6) * Germanit (Cu6FeGe2S8) Kositar (Sn)

366 * Kasiterit (PbS) * Stanin ( Cu2FeSn4) Olovo (Pb) * Galenit (PbS) * Cerusit (PbCO3) * Stolcit (PbWO4) * Anglezit (PbSO4) * Boulangerit (Pb2oSb16S44) Fosfor (P) * Fosforit (/Ca5(PO4)3) * Apatit ( Ca5(PO4)3F * Vivianit ( Fe3(PO4)2) * Vavelit (Al3(PO4)2(OH,F)3) * Monacit (Ce,Th)(PO4,SiO4)

Arsen (As) * Arsenopirit (Fe(AsS)) * Arsenov sjajnik (Ni(AsS)) * Arsensko željezo (Fe(As)2) * Klovitit (NiAs2) * Niklena pakovina ( NiAs) * Smaltin (CoAs2) * Realgar ( As4S4) * Auripigment (As2S3) * Prustit ( Ag3AsS3) * Enargit ( Cu3AsS4)

367 Antimon (Sb) * Antimonit (Sb2S3) * Teredrit ( (Cu,Zn,Fe,Ag,Hg)(Sb,As,Bi)S4) * Pirostilpnit (Ag3SbS3) * Burnonit ( CuPbSbS3) * Volsbergit ( CuSbS2) * Cinkenit ( PbSb2S4 * Štefanit (Ag5SbS4 * Breithaubit (NiSb) * Ulmanit (NiSb3) * Dikrasit (Ag2Sb)

Bizmut (Bi) * Bizmutov sjajnik (BiS3) * Bizmutov oker (Bi2O3) * Galenobizmutit (PbBi2S4) * Šapbahit (AgBiS2) * Emlektit (CuBiS2) * Tetradimit (Bi2Te2S) * Eulitin (Bi4(SiO4)3) Sumpor (S)

368 * Pirit (FeS2) * Halkopirit (CuFeS2) * Olovni sjajnik (PbS) * Cinkov sjajnik ((ZnS) * Gips (CaSO4 x 2 H2O) * Gorka sol (MgSO4 x 7 H2O) * Viserit ( MgSO4 x H2O) * Težac (BaSO4) Glauberova sol ( Na2SO4 x 10 H2O) Selen (Se) * Lebdeća porašina (SeO2) Telur (Te) * Bizmut-telurid (Bi2Te3) * Tetradimit ( Bi2Te2S) * Selentelur (Te.F)2 * Hiolit ( Na5(Al3F14) Klor (Cl) * Kamena saol (NaCl) * Silvin (KCl) * Karnalit ( KMgCl3 x 6 H2O) * Bišofit ( MgCl2 x 6 H2O) * Kainit (KMgCl(SO4) x 3 H2O .Se) Fluor (F) * Fluorit (CaF2) * Topaz (Al2(SiO4)(OH.

doba alkemije i doba moderne kemije. U svim tim razdobljima.369 Jod (J) *Lautarit (Ca(JO3)2) Povijest kemije Kemija je svojim otkrićima obilježila razvoj ljudskog roda. Prvi početci su od Feničana. ARRHENIUS Švedski znanstvenik. . * S. koji su svojim otkrićima obilježili razvoj kemije. direktor Nobelovog instituta. dao teoriju disocijacije. pa doba antičke Grčke. srednji vijek. rimsko doba. Abecednim redom dati su samo najznačajniji znanstvenici. djelovao u Stockholmu. slijedi doba Egipta. najvažniji je čovjekznanstvenik. dobio Nobelovu nagradu.g. 1903.

radio na uranovim solima. AVOGADRO Italijanski znanstvenik. BECQUERELL Francuski znanstvenik. otkrio "Bohrov princip korespodencije".g. uradio veliki broj (1899) publikacija. uradio sintezu amonijaka (NH3) sa Haberom.370 * A. djelovao u Parizu. BERZELIUS Švedski znanstvenik. predsjednik KWG (Keiser Wilhelm Gesellschaft). zajedno sa Curie-vima dobio Nobelovu nagradu 1903.A. dobio Nobelovu nagradu. dao načelo za uporabu kemijskih simbola. uradio razne laboratorijske pribore.g. direktor univerziteta u Kopenhagenu.J. * H.E.Q.P. BOSCH Njemački znanstvenik.. uradio prva točna određivanja atomskih masa. BOHR Danski znanstvenik. .C. radio na ovisnosti plinova i molekulskoj masi plinova. * M. * C. BERTHELET Francuski znanstvenik. otkrio pojavu radioaktivnosti. djelovao u Parizu. dao "Bohrov model atoma". dobio Nobelovu nagradu 1931. djelovao u Stockholmu. uradio "kalorimetrijsku bombu" * J.. djelovao u Torinu. * N.

* J. BUNSEN Njemački znanstvenik. BRONSTED Danski znanstvenik. već sa 30 godina. * R.S. osnivač Deutche Bunsen Gesellschaft fur Chemie. * sir W. suotkrivač sa Fridelom sinteze toluena. CAVENDISCH Engleski znanstvenik. Tražeći temu za doktorsku disertaciju zaintrigiralo ju je "Bequerelove zrake".M. djelovao u Heildebergu. djelovao u Kopenhagenu. CRAFTS Američki znanstvenik sa Harvarda i Massachuttes Insstitute of Tehnology. osnovao časopis "Chemical News". CROOKES Engleski znanstvenik iz Londona. dao veliki doprinos razvoju kemije. član Royal Society.N. konstruirao "Bunsenov plamenik". CURIE Poljska znanstvenica. dao teoriju kiselina i baza. . djelovao u Londonu.371 * J. djelovala u Parizu. bio predsjednik Royal Society (kraljevska akademija znanosti) * M. * H.W.

kalcij (Ca)sroncij (Sr). Otkrio natrij (Na). dao hipotezu o atomima. Bio direktor Royal Society u Londonu. dao "Drummondovo svjetlo" * P. DULONG Francuski znanstvenik iz Pariza. ali djeljivoj čestici. DRUMMOND Engleski znanstvenik . ali kako sam kaže najveće otkriće je školovanje i odgoj M. poznata tikvica nosi njegovo ime. * J. dao pravilo "trijada kemijskih elemenata.g.. barij (Ba). govorio o kiselinama. Maria Sklodowska Curie je najveća žena u znanstvenoj kemiji u povijesti ljudskog roda. * sir H.L. djelovao u Heildebergu i Munchenu. svojim radom dobio plemićku titulu. DAVY Engleski znanstvenik. kao spojevima vodika (H). dobila Nobelovu nagradu 1903. djelovao u Londonu. kalij (K). kao sitnoj. pripravio mravlju kiselinu. * T. bor (B).372 mukotrpno radeći dvije godine izolirala radij (Ra) i polonij (Po). Faradaya. dao strukturu naftalina. otkrila pojavu radioaktivnosti. dao "zakon umnoženih omjera masa". * E. dao "Dulong-Pettitovo pravilo". dao osnove stehiometrije. koja je potvrđena tek poslije 100 godina. * J. DALTON Engleski znanstvenik iz Manchestera. ERLLENMEYER Njemački znanstvenik. i 1911. .W. porijeklom iz siromašne obitelji. DOBEREINER Njemački znanstvenik iz Jene.

radio na karboksilnim kiselinama.. dao "Gay-Lussacov zakon". direktor KWI u Mulheimu. GHIORSO Američki znanstvenik djelovao na kalifornijskom sveučilištu. djelovao u Berlinu. GAY-LUSSAC Francuski znanstvenik iz Pariza. FRASCH Američki znanstvenik. djelovao u Stutgartu. * H. dao "Fraschov postupak" dobijanja sumpora (S). djelovao u New Yorku i Chicagu.373 * H. * C. razradio proces olovneih komora. radio na sintezi parafina. FRIEDEL Francuski znanstvenik. FISCHER Njemački znanstvenik.g. * J. djelovao na Sorboni. * E. objasnio strukturu pinakona. otkrio pretvorbu bommbardiranjem neutronima. * F. Dobio Nobelovu nagradu 1938. dao sa Craftsom znamenitu sintezu toluena. na području kvantne teorije. FEHLING Njemački znanstvenik. djelovao na College of Pharmacy u Philadelphiji. dao "Fehlingovu otopinu". . * A. FERMI Američki znanstvenik. kod proizvodnje sumporne kiseline (H2SO4).L.

dao "Hundovo pravilo". HUND Njemački znanstvenik. direktor KWI. * A.g. dobio Nobelovu nagradu. 1918.g. osnivač "Dutsche Chemische Gesellschaft". djelovao u Berlinu. djelovao u Parizu. LANGMUIR Američki znanstvenik iz New Yorka. istraživao električno stanje u kristalima. dobitnik prve Nobelove nagrade 1901. * F. HABER Njemački znanstvenik. mendeljejevij (Md). * F.H. kalifornij (Cf). djelovao u Gottinghamu. * I. JOLIOT Francuski znanstvenik. * J. kirij (Cm). osnivač stereokemije.374 radio na bombardiranju teškim ionima. dobio Nobelovu nagradu 1933. otkrio sa Ireneom umjetne radioaktivne tvari. * F. otkrio americij (Am). HOFMANN Njemački znanstvenik iz Bonna. laurencij (Lr). radio na teoriji naboja sa . prvi dao sintezu amonijaka (NH3). muž Irene Curie. istraživao anilin.W. vant HOFF Nizozemski znanstvenik iz Amsterdama. berklij (Bk).

"Lindeov postupak". .375 Lewisom. LEWIS Američki znanstvenik.L. radio na kinetičkoj teoriji.g. radio na ukapljavanju plinova. na volumetrijskoj analizi. dao teoriju valewncije. djelovao na Berkeleyu. dobivanje cijanida. dao "Le Chatelijev" princip. dao "zakon o održanju mase" Smaknut na giljotini od pariškog tribunala. LE CHATELIER Francuski znanstvenik iz Pariza. * J. LAVOISIER Francuski znanstvenik iz Pariza. radio na teoriji kemijske veze. * H. djelovao u Munchenu. LIEBIG Njemački znanstvenik iz Munchena. LOSCHMIDT Austrijski znanstvenik. LINDE Njemački znanstvenik. radio na teoriji radikala.N. * J. djelovao u Beču. dao "Loschmidtov broj". * A. pod izlikom da revoluciji nisu potrebni znanstvenici. * C. otkrio dobivanje teške vode (D2O). dobio Nobelovu nagradu. 1932. * G. dao "Liebigovo hladilo".

MENDJELJEJEV Ruski znanstvenik. inverzije šećera. dobio Nobelovu nagradu 1951.I. dao poijavu izomerije. . * E. * E. * D. MITSCHERLICH Njemački znanstvenik iz Berlina.g. terbij (Te).G. McMILLAN Američki znanstvenik na Berkeleyu. izračunao mnoge atomske mase. direktor Radiaton Laboratory. radio ne termokemiji.376 * J. djelovao u Petrogradu.M. dao prvu tablicu periodnog sustava elemenata. dao "Mitscherlichovu probu". predskazao germanij (Ge). djelovao u Londonu i Cambridgu. radio na kinetici plinova i elektromagnetnoj teoriji svjetla. itrij (Y). MOSANDER Švedski znanstvenik iz Stockholma. djelovao u Wurzburgu. skandij (Sc). otkrio lantan (La). * L. * C. MEYER Njemački znanstvenik. dobio neptunij (Np). galij (Ga). MAXWELL Engleski znanstvenik. erbij (Er).

377 * J. NEWLANDS Engleski znanstvenik iz Londona, dao teoriju "oktava". * J. NESSLER Njemački znanstvenik iz Karlsruha, dao "Nesslerov reagens" na amonijak (NH3).

* A.B. NOBEL Švedski rudarski inžinjer, djelovao u Stockholmu, usavršio destilaciju petroleja, pronašao dinamit. U svojoj oporuci odredio da se kamate njegovog imetka dodijele kao nagrada za najveće zasluge iz kemije, fizike, medicine, literature i borbe za mir poznato kao "Nobelova nagrada".

* H.C. OERSTEDT Danski znanstvenik iz Kopewnhagena, otkrio pojavu otklona magnetske igle. * W. OSTWALD Njemački znanstvenik, djelovao u Lepzigu, dao "Ostvaldov postupak", dobio Nobelovu nagradu 1909.g. * W. PAULI Austrijski znanstvenik, radio u Zurichu, na kvantnoj teoriji, dao

378 "Paulijev princip", 1945.g. dobio Nobelovu nagradu. * L. PAULING Američki znanstvenik, djelovao na Pasadeni, radio na kvantnoj mehanici i strukturi proteina, 1954.g. dobio Nobelovu nagradu. * MAX-PLANC Njemački znanstvenik iz Berlina, predsjednik KWG, postavio kvantnu teoriju.

* J. PRISTEY Francuski znanstvenik, otkrio kisik (O), klorovodičnu kiselinu (HCl), amonijak (NH3), odselio u Ameriku. * V. PRELOG Vladimir Prelog rođen 23.srpnja 1906.g. u Sarajevu. To je posljednji znanstvenik od naših dobitnika Nobelove nagrade, on je bio građanin svijeta cijenjen u znanstvenim krugoivima. Interesantno je da je kao 8-godišnji dječak nazočio paradi u čast nadvojvode Ferdinanda, koji je ubijen u poznatom "sarajevskom antentatu", samo nekoliko metara od mladog Preloga. Svoju osnovnu (pučku) školu i srednju školu izučavao u Zagrebu, a dvije godine srednje škole i u Osijeku, gdje je pod voditeljstvom prof Kurije dobio ljubav za kemiju. Već 1921.g. sa svojih 15 godina objavljuje znanstveni rad. Od 1924.g. studira u Pragu. Već 1929.g. daje doktorsku disertaciju u Pragu 1935.g. dolazi u Zagreb u Zavod za organsku kemiju. Omogućava početak rada "Plive", radi na sintezi kinina. Uz potporu Lavoslava Ružičke odlazi u Zurich 1941.g. Tijekom svog plodnog rada Vladimir Prelog surađivao sa mnogim svjetskim znanstvenicima, pa je njegov rad krunisan Nobelovom nagradom, za poznavanje stereokemije organskih spojeva.

379 Pored tog rada, uradsio je konformaciju u organskim molekulama znameniti CIP sustav ( Cahn Ingold Prelog) pravilo. Umro je 1998.g. u 92-godini života. * W. PRAUT Engleski znanstvenik iz Londona, dao vodik (H), kao pratvar "Prautova hipoteza".

* sir W. RAMSAY Engleski znanstvenik iz Londona, otkrio argon (Ar), helij (He) neon (Ne), kripton (Kr), ksenon (Xe), predsjednik Royal Society, dobio Nobelovu nagradu 1904.g.

* J.W. RAYLEIGH Engleski znanstvenik iz Londona, sa Ramsayem otkrio argon (Ar), "trijumfom treće decimale". * J.B. RICHTER Njemački znanstvenik iz Berlina, osnivač stehiometrijskog izračunavanja, dao zakon ekvivalentnih brojeva. * S. RINMAN Švedski znanstvenik, unaprijedio rudarstvo, pisao o željezu (Fe), dao "Rinmanovo zelenilo". * C.W. RONTGEN Njemački znanstvenik, djelovao u Munchenu, otkrio

380 Rentgenske zrake., Dobio Nobelovu nagradu 1901.g. * R.J. RYDBERG Švedski znanstvenik iz Lunda, dao "Rydbergovu konstantu". * sir E. RUTHERFORD Engleski znanstvenik , djelovao na Cambridgu, prvi dao model atoma, dobio Nobelovu nagradu 1925.g.

* L. RUŽIČKA Lavoslav Ružička, rođen 13. rujna 1887.g. u Vukovaru. Sa osam godina preselio u Osijek, gdje je završio osnovnu (pučku) školu i klasičnu gimnaziju. 1906.g. upisao Višu tehničku školu u Karlsruheu u Njemačkoj, gdje je diolomirao i doktorirao. Od 1916.g. je u Zurichu u Švicarskoj. Radio na piretriumu i kemiji terpena.. Od 1926.g. prelazi u Ženevu. 1927.g do1929.g radi u Utrehtu. 1934.g. izazvao veliku pozornost, kad je objavio sintezu muškog spolnog hormona andresterona i testosterona. Sva sredstva iz Nobelove nagrade dao za razvoj znanosti i u Zagrebu, kao i kupovine kolekcije slika nizozemskih slikara. Pored Nobelove nagrade, dobio je i mnoga druga priznanja i nagrade. * C.W. SCHEELE Švedski znanstvenik, djelovao u Stockholmu, otkrio mangan (Mn), barij (Ba), klor (Cl), dokazao kisik (O). * G.T. SEABORG Američki znanstvenik sa Berkeleya, dao radove na transuranima, otkrio plutonij (Pu), americij (Am), berklij (Bk), kalifornij

381 (Cf), dobio Nobelovu nagradu 1951.g. * E. SEGRE Američki znanstvenik sa Berkeleya, radio u "Manhatan projektu" u Los Alamosu na stvaranju atomske bombe. Dobio Nobelovu nagradu 1959.g.

* F. SODDY Engleski znanstvenik sa Oxforda, dao zakon "radioaktivnog pomaka", dobio Nobelovu nagradu 1921.g. * E. SOLVAY Belgijski znanstvenik, djelovao u Bruxellesu, razvio "Solvayev postupak" proizvodnje natrijevog karbonata (Na2CO3). * S.P.L. SORENSEN Danski znanstvenik, djelovao u Kopenhagenu, dao pojam kiselosti (pH). * T. SVEDBERG Švedski znanstvenik, djelovao u Upsali, radio na koloidima, konstruirao ultracentrifugu, 1926.g. dobio Nobelovu nagradu. * L.J. THENARD Francuski znanstvenik iz Pariza, otkrio vodik peroksid (H2O2), "Thenardovo modrilo".

382 * S.G. THOMAS Engleski znanstvenik, djelovao u Londonu, dao "Thomasov postupak" u metalurgiji.

* sir W. THOMSON Ili lord Kelvin of Largs, škotski znanstvenik iz Glasgova, dao "Thomsonov efekt", skala temperature po lordu Kelvinu. * E. TORRICELLI Italijanski znanstvenik iz Rima, konstruirao mikroskop, teleskop, dao "Torricellijevu cijev" * J. TYNDALL Irski znanstvenik, djelovao u Londonu, dao sa Faradayem "Tyndallov fenomen". * L. N. VOUQUELIN Francuski znanstvenik iz Pariza, otkrio krom (Cr), berilij (Be). * F. WOHLER Njemački znanstvenik, djelovao u Heildebergu, uradio prvu sintezu organskog spoja, pa ukinuo famu "vis vitalis".

383

Dobitnici Nobelove nagrade za kemiju Nobelova nagrada je nastala, kada je Alfred Nobel, švedski rudarski inžinjer, pronalaskjom dinamita, uvidio opasnost svog izuma. U svojoj oporuci 1895.g. odredio je da se kamate od prava na prodaju dinamita, svake godine dodijele u vidu nagrade, za naročite zasluge živim znanstvenicima na polju: kemije, fizike, medicine, literature i borbe za mir. - za fiziku i kemiju laureat daje Kraljevska švedska akademija znanosti u Stockholmu, - za medicinu laureat daje Karolinski institut u Stockholmu, - za literaturu Švedska akademija znanosti u Stockholmu, - za doprinos borbe za mir, Norveški Storthing u Oslu. Nagrada se sastoji u novcu i povelji, a dodijeljuje se svake godine 10.prosinca, na dan godišnjice smrti A. Nobela. Nagradu uručuje osobno švedski kralj. Nagrada se počela dodjeljivati 1901.g, ali nije u povijesti svake godine dodjeljivana, posebno u ratnim godinama Prvog i Drugog svjetskog rata. Nagrada varira od visine kamate na imutak A.Nobela od godine do godine, ovisno o količini proizvedenog dinamita. Pregled svih znanstvenika, koji su dobili Nobelovu nagradu ide od početrka dodjele, pa do danas. U kratkoj povijesti kemije navodio sam i neke znanstvenike, koji su dobili Nobelovu nagradu, ali ne samo za kemiju, nego i za fiziku. U ovom

384 pregledu su dati samo znanstvenici, koji su dobili Nobelovu nagradu za kemiju. * 1901.g. J. H. vant HOFF Znanstvenik, koji je djelovao u Berlinu, a nagrada mu je data za otkriće zakona kemijske dinamike i osmotskog tlaka u tekućinama.

* 1902.g E.H. FISCHER Djelovao u Berlinu, a nagradu mu dodijeljena za zasluge na identifikaciji šećera. * 1903. g. S.A. ARRHENIUS Djelovao u Stockholmu, dodjeljhena nagrada za teoriju elektrolitičke disocijacije. * 1904.g. sir W. RAMSAY Djelovao u Londonu, a nagrada dodjeljena, zbog otkrića inertnih (plemenitih) plinova. * 1905.g. A. BAYER Djelovao u Munchenu, nagrada dodjeljena, zbog radova na organskim bojama. * 1906.g. H. MOISSAN Djelovao u Parizu, nagrada dodjeljena, zbog rada na izolaciji fluora (F). * 1907.g. E. BUCHNER Djelovao u Berlinu, nagrada dodjeljena, zbog otkrića vrenja

* 1911. WERNER Djelovao u Zurichu.g. * 1908. nagrada dodjeljena. CURIE Djelovala u Parizu.g. zbog rada na alicikličkim spojevima. nagrada dodjeljena. zbog rada na publikaciji "Gringardove reakcije". * 1910. V. nagrada dsodjeljena.g. . WALLACH Djelovao u Gottingenu. * 1909. OSTWALD Djelovao u Lepzigu. W. nagrada dsodjeljena. nagrada dodjeljena. O. zbog istraživanja na raspadu kemijskih elemenata. A.385 bez žive stanice. E.g. * 1912. zbog otkrića radija (Ra) i polonija (Po). zbog zasluga na polju katalize i brzine kemijske reakcije. GRINGARD Djelovao u Nancyju.S. nagrada dodjewljena.g. RUTHERFORD Djelovao u Manchesteru. * 1913. zbog dopriniosa na vezi atoma u molekulama.g. M.

SODDY Djelovao u Oxfordu. F. * 1915.g. * 1922. HABER Djelovao u Berlinu. zbog otkrića . W. nagrada dodjeljena. ATON Djelovao u Cambridgu. * 1920. zbog otkrića sinteze amonijaka (NH3). nagrada dodjeljena. F.g.g. nagrada dodjeljena. W.386 * 1914. zbog istraživanja biljnih boja. zbog rada na području termokemije.H. T.g. * 1918. Nagrada nije dodjeljena. * 1917.g. nagrada dodjeljena. NERNST Djelovao u Berlinu.g. * 1921. zbog radova na radioaktivnim tvarima. zbog ratnih dejstava. Nagrada nije dodjeljena. WILLSTATTER Djelovao u Munchenu. Nagrada nije dodjeljena. nagrada dodjeljena.g. W. F.g. * 1919.

Nobelova nagrada za kemiju nije dodjeljena. nagrada dodjeljena. zbog rada na konstrukciji žučnih kiselina.g. * 1924. * 1923. PREGL Djelovao u Gratzu. F. T. ZSIGMONDY Djelovao u Gottinghamu. WINDAUS Djelovao u Gottinghamu. nagrada dodjeljena.g. nagrada dodjeljena.g. . * 1926. nagrada dodjeljena.g. WIELAND Djelovao u Munchenu. * 1925. A. zbog otkrića steroida.O. * 1928. zbog radova na prirodi koloida. A.387 izotopa neradioaktivnih elemenata. zbog radova na mikroanalizi organskih spojeva. H.g. zbog rada na disperznim sustavima. SVEDBERG Djelovao u Upsali. * 1927. nagrada dodjeljena.g. R.

F.JOLIOT-CURIE Djelovala u Parizu. zbog otkrića teškog vodika. * 1930.g. HARDEN Djelovao u Londonu. I. . FISCHER Djelovao u Munchenu. JOLIOT Djelovao u Parizu. BOSCH Djelovao u Ludwigshafenu. C.388 * 1929. zbog radova na strukturi boje krvi. Nobelova nagrada za kemiju nije dodjeljena.g. * 1933.g. nagrada dodjeljena. * 1932. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena. * 1931. zbog sinteze elemenata I. H. nagrada dodjeljena zbog radova na istraživanju na području termokemije. A. UREY Djelovao u New Yorku. nagrada dodjeljena zbog otkrića postupka s uporabom visokog tlaka F. nagrada dodjeljena zbog sinteze elemenata. LAGMIUR Djelovao u Schenectadyju. H. * 1935. nagrada dodjeljena. * 1934. C.g. zbog rada na postupku s uporabom visokog tlaka.g.g. BERGIUS Djelovao u Heildebergu.g. zbog rada na šećernom vrenju. nagrada dodjeljena.

HAWORTH Djelovao u Birminghamu. nagrada dodjeljena.g. * 1942.g. * 1940. KUHN Djelovao u Heildebergu. BUTENANDT Djelovao u Berlinu. zbog rada na vitaminima. Nobelova nagrada za kemiju nije dodjeljena.W. Nobelova nagrada za kemiju nije dodjeljena. * 1938. zbog istraživanja l-askorbinske kiseline (C-vitamin). zbog rada na difrakciji Rtg zraka.g. nagrada dodjeljena.g. * 1939. nagrada dodjeljena. W. A. zbog radova na hormonima.389 * 1936.g. * 1941. . nagrada dodjeljena. P. * 1937. Nagrada nije dodjeljena.g.N. R. g. DEBYE Djelovao u Berlinu.

HAHN Djelovao u Gottinghamu. ROBINSON Djelovao u Oxfordu.390 * 1943.K.g.g. A. zbog istraživanja alkaloida. A. * 1948. zbog radova na metodi konzerviranja živežnih namirnica. J.g. zbog radova na elektroforezi. zbog otkrića kristalizacije enzima. nagrada dodjeljena. * 1945.g. nagrada dodjeljena. NORTHOP Djelovao u Princetonu.g. STANLEY Djelovao u Princetonu zajedno s Northopom. zbog rada na dobivanju virusnih proteina. zbog otkrića rascjepa jezgre teških atoma. zbog radova na indikatorima.I. M. * 1946. TISELIUS Djelovao u Uppsali.H. VIRTANEN Djelovao u Helsinkiju. * 1944. nagrada dodjeljena. sir R. J. G. nagrada dodjeljena. W. O. nagrada dodjeljena. SUMMER Djelovao u Ithacu.W.g. . HEVESY Djelovao u Stockholmu. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena zbog istraživanja virusnih proteina.B. * 1947.

zbog radova sa Martinom na kromatografiji. zbog radova na ekstremno niskim temperaturama. W. J. nagrada dodjeljena za isto što i McMillanu. SYNGE Djelovao u Bucksburnu. nagrada dodjeljena.P. L. M.g.C.g. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena.g.A. * 1950. MARTIN Djelovao u Londonu. DIELS Djelovao u Kielu.P. * 1953.R. STAUDINGER Djelovao u Freiburgu. PAULING . E. zbog otkrića na području makromolekularne kemije. * 1952.G. zbog otkrića transurana. nagrada dodjeljena. * 1951. zbog otkrića transuranskih elemenata.L.ALDER Djelovao u Kolnu.391 * 1949. McMILLAN Djelovao na Berkeleyu. H. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena.O. nagrada dodjeljena.M. isto kao i za Dielsa zbog otkrića sinteze dijena.g. T. zbog rada na kromatografiji.F. K. zbog otkrića sinteze dijena.GIAUQUE Djelovao na Berkeleyu. SEABORG Djelovao na Berkeleyu. H. * 1954.

nagrada dodjeljena. * 1958. nagrada dodjeljena. TODD Djelovao na Cambridgu. nagrada dodjeljena. radi izoliranja insulina. radi istraživanja nuklearnih reakcija. nagrada dodjeljena. sir A.g.N. zbog izoliranja hormona.392 Djelovao u Pasadeni.g. HINSHELWOOD Djelovao na Oxfordu. vasopresina. J. * 1956. SEMJONOV Djelovao u Moskvi. V. nagrada dodjeljena. HEYROWSY Djelovao u Pragu. radi razvoja polagrafske analize * 1960. * 1955. zbog istraživanja kemijske veze. * 1959.N. nagrada dodjeljena. kod eksplozija.g. zbog otkrića lančastih reakcija u eksplozivima. F. zbog objašnjenja lančastih reakcija.g. N. * 1957. sir C. nagrada dodjeljena. SANGER Djelovao na Cambridgu. LIBBY Djelovao u Chikagu. du VIGNEAUD Djelovao u NewYorku.W.g.g. zbog određibvanja starosti uz potporu izotopa 14 C. nagrada dodjeljena. F. .

g.g.g. nagrada dodjeljena. J.M. * 1962. zbog radova na asimilaciji. * 1963. zbog rada na kemijskim vezama . NATA Nagrada dodjeljena za izuzetne uspjehe na radu na polimernim spojevima. * 1964. K. zbog određivanja Rtg strukture mioglobina i hemoglobina.g. * 1966. Houdjkin Nobelova nagrada dodjeljena za izuzetan doprinos razjašnjenju biokemijskih spojeva. * 1965. KENDREW Djelovao na Cambridgu. D. J. nagrada dodjeljena. C.g.K.S.393 * 1961.Z. CALVIN Djelovao na Berkeleyu. MALICAN Nobelovu nagradu dobio . PERUTZ Djelovao na Cambridgu. R. za izuzetan doprinos na razrješenju organskih sinteza.B. WOODVARD Nobelova nagrada dodjeljena. M. F.g. R. nagrada dodjeljena zajedno sa Kendrewom za određivanje Rtg strukture mioglobina i hemoglobina.

zbog rada na elektronskim strukturama molekule slobodnih radikala. NORISH J.ONZAGER Nobelova nagrada dodjeljena.MOOR V. koji nose njihovo ime.J. K. ANFINSEN Nobelovu nagradu dobio. zbog otkrića recipročnih odnosa.g. BARTHAN O. D. L.H.F. * 1971. zbog izuzetnog doprinosa na ribonukleazi. * 1972. LELUR Nobelova nagrada dodjeljena. . G.g.IGEN R. spojevima. * 1969. za istraživanja ekstremno brzih kemijskih reakcija. S.STEIN Nobelova nagrada podjeljena. L.H.394 * 1967. PORTER Nobelova nagrada podjeljena.HERTZBERG Nobelovu nagradu dobio. za izuzetan doprinos na razrješenju između kemijskih struktura i katalitičke aktivnosti ribonukleaze.g.B.V. M. za izuzetan doprinos na razvoju koncepta konformacije. * 1970. * 1968.g.R.g. za doprinos na otkriću šećernih nukleotida i njihovoj ulozi u biosintezi. HASEL Nobelova nagrada podjeljena.

* 1974. LEPSCOMB Nobelova nagrada dodjeljena. .g. zbog formulacije kemiosmotske teorije. za izuzetan doprinos na radu stereokemizma i stereokemije organskih molekula.V. * 1977. P.g. I.395 * 1973. E. FISCHER J. * 1976.N.O. zbog istraživanja na neravnotežnoj termodinamici.g. V. za radove na organo-metalnim spojevima. zbog izuzetnog doprinosa razrješenja teorije makromolekula. * 1978.J.g. * 1975.V. KONFORTH Nobelova nagrada podjeljena. FLORY Nobelova nagrada dodjeljena. g. D. zbog izuzetnog doprinosa na istraživanju borana. MITCHELL Nobelova nagrada dodjeljena. PRELOG J. WILLKINSON Nobelova nagrada podjeljena.D.g. PRIGODJIN Nobelova nagrada dodjeljena.

396 * 1979. GILBERTH F. g. za izuzetan doprinos na biokemizmu deoksiribonukleinske kiseline (DNA). . H. MERRYFELD Nobelova nagrada dodjeljena.g. za izuzetan doprinos na mehanizmu prijenosa elektrona. P. * 1980.g. WETIG Nobelova nagrada podjeljena za izuzetan doprinos na uporabi spojeva bora (B) i fosfora (P) u organskim sintezama. BROWN J. za rad na kristalografskoj i elektronskoj mikroskopiji. K.g.TOB Nobelova nagrada dodjeljena. HOFMANN Nobelova nagrada podjeljena. * 1984. BERG V. za razvoj metodologije za kemijsku sintezu na krutoj podlozi. * 1981. A. H.g. SAUGER Nobelova nagrada podjeljena. FUKU R. za izuzetan doprinos teoriji fotokemijskih reakcija.B. * 1982. * 1983.g. R.KLUG Nobelova nagrada dodjeljena.

* 1986. J.g.HERSCHBACH T. H. S. za rad na direktnim metodama određivanja kristalnih struktura.R. D.397 * 1885. D.K.J. CARL Nobelova nagrada dodjeljena.g.A.g. CORY . HABER H. * 1987.g. * 1989.R. DISENHOFER R.g. MITCHELL Nobelova nagrada podjeljena.L.g. L. ATMANN T. CRAM J. * 1990. POLANY Nobelova nagrada podjeljena za radove na dinamici elementarnih čestica. za izuzetan doprinos za otkriće katalitičkih osobina ribonukleinske kiseline (RNK). * 1988. HOPTOMANN J. fotosinteznog reakcionog centra. za izuzetan doprinos na radu na molekulama velike selektivnosti.J. CHEH Nobelova nagrada podjeljena.M. za izuzetan doprinos na trodimenzionalnoj strukturi. LEON C. PEDERSEN Nobelova nagrada podjeljena.J.

za izuzetan doprinos razrješenju kemizma ugljikovog kationa (C+).g.A.g. M. * 1993. . R.C.R.g.B. * 1995.g.g. za radove na kemiji razgradnje ozona (O3).J. P. J. K.J. SMITH Nobelova nagrada dodjeljena. * 1994.A. KRUCEN M. * 1992. R. * 1991. MOLHINA E. za izuzetan doprinos na razvoju nuklearne magnetne rezonancije (NMR) i spektroskopije visokog razlaganja čestica. OLA Nobelova nagrada dodjeljena. MALIS Nobelova nagrada dodjeljena za izuzetan doprinos razrješenju polimerizacionih lančastih reakcija. za izuzetan doprinos na mutagenezi proteina. MARCUS Nobelova nagrada dodjeljena za rad na teoriji reakcije prenosa elektrona u kemijskim reakcijama i.398 Nobelova nagrada dodjeljena za izuzetan doiprinos na metodologiji organskih sinteza.ROULAND Nobelova nagrada podjeljena. ERNST Nobelova nagrada dodjeljena.

* 2000. A.g. za izuzetan doprinos teoriji za računsku kvantnu kemiju.g. BOUER J. R.g. zbog izuzetnog doprinosa na otkriću provodnih polimera. KROTA R.399 * 1996. P. za izuzetan doprinos na radu na mehanizmima i sintezi ATP baza.J.H. * 1977. SCHIRAKAVA Nobelova nagrada podjeljena. J.A.g. MacDERMID H. SCONN Nobelova nagrada podjeljena.E. .K. * 1988. * 1999.g. V. KOUN Nobelovu nagradu dobio. zbog radova na otkriću fulerena.JH. POPLE Nobelova nmagrada podjeljena. KURL ser H. A. HEGER A. ZEVAI Nobelovu nagradsu dobio. SMOULY Nobelova nagrada podjeljena. za izuzetan doprinos na razrješenju strukture gustina. zbog radova na femtosecundarnoj spektroskopiji. WOCKER J.D.

za izuzetan doprinos na razvoju nuklearne magnetne rezonancije (NMR). NOULS R. za izuzetan doprinos na razvoju metateze u organskoj sintezi. za izuzetan doprinos na radovima razgradnje proteina. R. WUNTRICH Nobelova nagrada dodjeljena. * 2004.g. AGRE R. TANACA Nobelova nagrada podjeljena. CROUCS R.B.g.SCHARPLESS Nobelovu nagradu dobili. ROSE Nobelova nagrada podjeljena. FENN K. za izuzetan doporinos desorpcije i ionizacije spektralne analize. HERSCHKO I.B. za izuzetan doprinos na kiralnim oksidacijskim reakcijama. . K. * 2003.g.S.SCHROCK I. CHOVEN Nobelova nagrada podjeljena. V. NOYORI K. * 2002.400 * 2001. J. SICHANOWER A. * 2005. za izuzetan doprinos rada na strukturi ionskih kristala u staničnim membranama. MacCENONN Nobelova nagrada podjeljena. P.

g. .401 * 2006.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful