P. 1
GÜÇ SİSTEMLERİNDE HARMONİKLER VE FİLTRELEMELERİN İNCELENMESİ

GÜÇ SİSTEMLERİNDE HARMONİKLER VE FİLTRELEMELERİN İNCELENMESİ

|Views: 1,381|Likes:
Published by Mustafa

More info:

Published by: Mustafa on Sep 29, 2010
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

01/26/2013

pdf

text

original

Sections

i

ÖZET

GÜÇ SSTEMLERNDE HARMONKLER VE
FLTRELEMELERN NCELENMES

FLZ, Caner
Kırıkkale Üniversitesi
Fen Bilimleri Enstitüsü
Elektrik-Elektronik Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi
Danıman : Prof. Dr. lhan Kocaarslan
Austos 2006, 146 sayfa

Elektrik enerjisine duyulan talebin sürekli artması ve ilerleyen
teknoloji ile sistemdeki yükler çeitlilik kazanmıtır. Sistemdeki bu
yüklenmenin her zaman lineer olması istenir. Ancak son yıllarda ilerleyen
yarı iletken teknolojisinin büyük etkisi ile sistemdeki nonlineer yüklerde artma
görülmütür.
Nonlineer yükler, akım - gerilim karakteristii dorusal olmayan
yüklerdir. Sistemdeki bu nonlineer yükler sistemde harmonik akımları ve
harmonik gerilimleri meydana getirirler. Oluan bu harmonikler, lineer
yüklerde bile lineerliin bozulmasına sebep olabilir.
Harmonik oluumuna sebep olan balıca yükler; güç elektronii
elemanları, transformatörler, döner makineler, doru akım ile enerji nakli, ark
fırınları, statik VAR generatörleri ve kesintisiz güç kaynaklarıdır.
Harmonikler, sistemdeki elemanlarda; ek kayıplara, ısınmalara,
yalıtımlarının zorlanmasına, bazı durumlarda zarar görmelerine ve devre dıı
kalmalarına yol açarlar.
ii
Harmoniklerin, sistem üzerinde meydana getirdikleri bu önemli
etkilerden dolayı olumadan veya olutuktan sonra giderilmesi
gerekmektedir. Harmonik üreten kaynaklar imal edilirken harmonik
üretmesinin engellenmesi en önemli giderilme yöntemlerinden birisidir. Dier
bir önemli yöntem ise harmonik filtreler yoluyla harmoniklerin süzülmesidir.
Bu yapılan çalımada; fourier analizi kullanılarak harmoniklerin
matematiksel analizi, harmonik üreten kaynaklar, harmoniklerin sistem
üzerine etkileri ve harmonik standartları ayrıntılı olarak incelenmitir.
Harmoniklerin giderilmesi konusuna ise ana hatları ile deinilerek filtrelerden
bahsedilmitir.
Yapılan aratırmalar sonucunda varılan sonuçlar ve alınması
gereken önlemler için önerilere de çalımada yer verilmitir.


Anahtar Kelimeler : Harmonikler, Harmonik Filtreleme

iii


ABSTRACT

AN INVESTIGATION OF HARMONIC EFFECTS
AND ITS FILTERNG METHODS
OF POWER SYSTEMS

FLZ, Caner
Kırıkkale University
Graduate School Of Natural and Applied Sciences
Deparment of Electrical & Electronic, M. Sc. Thesis
Supervisor : Prof. Dr. lhan Kocaarslan
August 2006, 146 pages

Continiously increasing demand for power and the
technological improvements in this field have made the load in power systems
vary. t is always preferred loads to be linear, but since the solid state
technology has been improving in recent years, nonlinear loads have got the
tendency to rise.
Nonlinear loads don’t have linear current – voltage
charectiristics producing harmonics which may cause the linearity to be
disturbed even some cases of linear loads.
Main harmonic loads are power electronic elements,
transformers, rotating machines, energy transformers by direct current, arc
furnaces, static VAR generators and continious power sources which in turn
iv
cause problems like energy loss, overheating, disturbances and defects in
isolation and furthermore disconnection from the circuit.
Owing to these adverse effects of harmonic loads on system
performance their occurrance must be eliminated. The most vital mean of
elimination is to prevent the harmonics during manifacturing. The important
one is said to be the filtration of harmonics by harmonic filters.
n this study, harmonic load producing sources, mathematical.
Analysis of harmonic loads using fourier analysis method, their adversary
effects on systems performance were investigated in detail. Besides the
means of preventig the harmonic load occurrance were explained basicly.
On the other hand this study covers the result of this
investigation and the suggestion for preventive actions to be taken for
harmonics not to ocur.



Key Words: Harmonics, Harmonics filtering

v


TEEKKÜR


Yüksek lisans tez çalımam sırasında yardımlarını esirgemeyen
danıman hocam Prof. Dr. lhan KOCAARSLAN a yapmı olduu önerilerden
ve yardımlarından dolayı teekkürlerimi sunarım.


























vi


SMGELER DZN


t
Baımsız Deiken

0
A
: sabit terim

: ,...., , ,
3 2 1 n
C C C C
Harmoniklerin Genlikleri
n
ϕ ϕ ϕ ϕ ,...., , ,
3 2 1
Harmoniklerin Faz Açıları.

w
Açısal Frekans.
n
Z

. n
Harmoniin Empedans Genlii
n
φ

. n
Harmonik Akımın Faz Açısı
n
Harmonik Mertebesi

p
Çeviricinin Darbe Sayısı
k
Pozitif Bir Tamsayı (1, 2, 3,.....)
1 m
E
Temel Dalga Geriliminin Max. Deeri
mn
E
n. Harmonik Geriliminin Max. Deeri

1
α
Temel Dalga Geriliminin Faz Farkı

n
α
n. Harmonik Geriliminin Faz Farkı

1 m
I
Temel Dalga Akımının Max. Deeri

mn
I
: n. Harmonik Akımının Max. Deeri
vii

1
β
Temel Dalga Akımının Faz Farkı
n
β
n. Harmonik Akımının Faz Farkı

f
Temel Frekans

r
f
Rezonans Frekansı

S
S
ebekenin Görünür Kısa Devre Gücü
C
S
Kapasitenin Nominal Gücü

S
f
Seri Rezonans Frekansı

T
S
Transformatörün Nominal Gücü

C
S
Sistemdeki Kapasitenin Gücü

T
Z
Transformatörün (pu) Empedensı

1
S
Omik Yükün Gücü
( ) δ tan Kayıp Faktörü

0
R
Doru Akım Direnci

R
Deri Etkisi Dahil Direnç

n
R

. n
Harmonik Frekansındaki Direnç

n
I

. n
Harmonik Akımının Efektif Deeri

Fe
P
Demir Kaybı

m
C
Makinenin Yapısı le lgili Bir Sabit


n
ω

. n
Harmonik çin Açısal Frekans
viii
n
V

. n
Harmoniin Efektif Deeri

x
B

B
Alanının
x
Eksen Bileeni

y
B

B
Alanının
y
Eksen Bileeni

0
µ
Havanın Geçirgenlii

I
Akımın Efektif Deeri

h
letkenin Topraktan Yükseklii

x
Mesafe
d
Topraın letkenlii le Frekansın Bir
Fonksiyonu

E
Elektrik Alan iddeti

ρ
Topraın Özgül Direnci

t
I
Topraa Akan Akım
x
Toprak Geçi Noktasına Olan Uzaklık

M
Farklı letme Periyodu Sayısı

L
Tesisteki Hat/Kablo Sayısı

j
R

. j
Hat Parçasının Omik Direnci

I
Sinüsoidal Akımdan Arındırılmı
Akımlar

T S R
I I I , ,
Faz Akımları

N
I
Transformatörün Anma Akımı

o
R
Yıldız Noktası Direncinin Deeri

i

T
Dönemi Süresince Paranın Deeri

T
Zaman
ix

HD
Hurda Deeri
Thd Toplam Harmonik Distorsiyonu

f
I
Harmonik Akımların Efektif Deeri

fn
Z
Filtrenin
. n
Harmonik Frekansındaki
Empedansı

y
I
Yük Akımı
yük
Z
Yük Empedansı
x


EKLLER DZN

EKL

1.1. Temel dalga ve bileke dalga. ….…………………………………..…. 3
1.2. Grafik metotla fourier analizinin yapılması ……………………………..12
1.3. Analiz edilen dalga ………………………………………………………..16
1.4. Filtre tipi analog harmonik genlik analizörü …………………………….23
1.5. Dijital harmonik analizörü ………………………………………………...24
1.6. Bozulmu Dalganın ekli ………………………………………………...29

2.1. Demir çekirdein mıknatıslanma erisi (
( ) H f B =
erisi) …………..38
2.2. Transformatör mıknatıslanma akımı …………………………………….39
2.3. Yuvarlak ve düz kutuplu generatörlerde emk ekilleri …………………44
2.4. Turbo generatörlerde hava aralıında indüklenen emk ekilleri. …….46
2.5. Diyot ve tristöre ait çalıma karakteristikleri …………………………… 53
2.6. Yarım dalga kontrollü dorultucu devresi için dalga ve harmonikler….55
2.7. Bir doru akım enerji iletim hattının prensip balantı eması ………...56
2.8. Bir kesintisiz güç kaynaının prensip eması …………………………..61
2.9. Fotovoltaik enerji üretimi blok eması …………………………………...64
xi
3.1. Harmonik akımlarının akı yönü …………………………………………89
3.2. Çift harmoniklerin temel dalga gerilimine etkisi ………………………...92
3.3. Tek harmoniklerin temel dalga gerilimine etkisi. ……………………….93
3.4.
C L R , ,
paralel rezonans devresi …………………………………………96
3.5. Paralel rezonans devresinin empedans ve akım diyagramı…………...98
3.6. Ortak balantı barasında paralel rezonans oluum ……………………99
3.7.
C L R , ,
seri rezonans devresi…………………………………………..100
3.8. Seri rezonans devresi ……………………………………………………102
3.9. Harmonikleri topraa geçiren bir filtre devresi ………………………...107
3.10.
ω
açısal frekans fonksiyonu olarak
C L
X X ,
reaktansları ve
Z
’ nin
deiimi…………………………………………………………………….108
3.11. Harmonikli bir ebeke ve paralel balı filtre …………………………..109
3.12. Harmonik süzücü filtre devreleri tasarımının prensip eması ……...110
3.13. Filtre düzenei …………………………………………………………..113
3.14. Bant geçiren filtre (tek ayarlı filtre)…………………………………….116
3.15. ki tek ayarlı filtre ve çift ayarlı süzgeç ……………………………….117
3.16. Yüksek geçiren sönümlü filtreler………………………………………118
3.17. Paralel Aktif filtrenin prensibi eması………………………………….119
3.18. Seri Aktif filtrenin prensibi eması…………………………………….. 120
3.19. Aktif Güç filtresinin blok eması…………………………………….. …121
3.20. Dönütürücü Blounun prensip eması……………………….. ……..122
3.21. Gerilim beslemeli üç fazlı PWM dönütürücünün ana akım devresi..123
3.22. BJT’li Akım beslemeli dönütürücünün ana akım devresi…………...124

xii
3.23. Histerezis metodunun prensip eması…………...............................125
3.24. Üçgen dalga metodunun prensip eması…………...........................126
3.25. β α − Dönüümü………………………….…………...........................128
3.26. a-b-c koordinatlarında p-q teorisinin güç bileenlerinin paralel aktif güç
filtresi ile kompanzasyonu………………………………………………………129
3.27. p-q teorisi uygulanmı bir paralel aktif filtre için kontrol blok eması.130
3.28. Sayısal örnek için………………………………………………………...131
3.29. Filtre devresi için filtre faktörü-frekans ilikisi…….…………………...132


xiii


ÇZELGELER DZN

ÇZELGE
1.1.
) (α f
deerleri ………………………………………………………………16
1.2. Temel Bileen çin Yapılan Hesaplamalar ……………………………….17
1.3. 3. Harmonik çin Yapılan Hesaplamalar …………………………………19
1.4. 5. Harmonik çin Yapılan Hesaplamalar …………………………………21
1.5. veç SEF kuruluunca izin verilen THD …………………………………32
1.6. IEEE’ nin Amerika Birleik Devletleri için belirledii THD sınırları …….32
1.7. AS 2279 standardına göre Avustralya harmonik sınırlamaları ………..33
1.8. Yeni Zelanda için harmonik sınırları .……………………………………..33
1.9. Finlandiya yönetmeliine göre harmonik sınırları ……………………….34
1.10. ngiltere yönetmeliine göre harmonik sınırları ………………………..34
2.1. Deney motorlarının yükte çalıması sırasında ölçü bobinlerinde
indüklenen emk’ in dalga biçiminin fourier analizi sonucunda elde edilen
harmonik katsayıları ……………………………………………………………...50
2.2. Ark fırınının ortalama harmonik deerleri ………………………………..59
2.3. Temel deerin % olarak harmonik içerikleri ……………………………..63
3.1. Nakit Akı Tablosu …………………………………………………………85
3.2. Aktif Filtre ile Pasif Filtrenin karılatırılması ………………………..134

xiv

ÇNDEKLER

ÖZET ………………………………....………………………………………….. i
ABSTRACT ……………………....….…………………………………………. iii
TEEKKÜR ………………….....………………………………………………… v
SMGELER DZN ...............………………………………………………….. vi
EKLLER DZN .....……………….....………………………………………. x
ÇZELGELER DZN ...………………........……………………………………xiii
ÇNDEKLER ….....…………………………......………………………………xiv

1. GR ..………...……………………………………………………………1
1.1. Harmoniklerin Tanımı...........................................................................1
1.2. Harmoniklerin Tarihçesi …………. ………………………………….......4
1.3. Harmoniklerin Matematiksel Analizi ..……………………………….......7
1.3.1. Fourier Analizi ………………………………………………………7
1.3.2. Fourier Katsayılarının Analitik Yöntemle Bulunması…………. 10
1.3.3. Fourier Katsayılarının Grafik Yöntemle Bulunması…………….12
1.3.4. Fourier Katsayılarının Ölçme Yöntemi ile Bulunması..………. 23
1.4. Nonsinüsoidal Büyüklükleri içeren Devrelerin incelenmesi………… 25
1.4.1. Sinüsoidal Gerilim Beslemeli Nonlineer devreler……………. 25
1.4.2. Nonsinüsoidal Gerilim Beslemeli devreler………..…………… 26
1.5. Harmonik Özellikler,Tanımlamalar ve Standartlar………...………… 28


xv
2. MATERYAL VE YÖNTEM ………….....………………………………..35
2.1. Harmonik Üreten Kaynaklar ..………………………………............... 35
2.1.1. Transformatörler…………………………………..……………37
2.1.2. Döner Makinalar………………………………..……………... 43
2.1.2.1. Senkron Generatörler….……………..………………..43
2.1.2.2. Asenkron Motorlar…..….……………..……………….47
2.1.3. Güç Elektronii Elemanları..……………………..……………52
2.1.4. Doru Akım ile Enerji Nakli..……………………..……………56
2.1.5. Statik VAR Generatörleri…..……………………..……………57
2.1.6. Ark Fırınları……………..…..……………………..……………58
2.1.7. Kesintisiz Güç Kaynakları...……………………..…………….60
2.1.8. Gaz Dearj Aydınlatma....……………………..………………62
2.1.9. Elektronik Balastlar……...……………………..………………62
2.1.10. Fotovoltaik Sistemler…………………………………………63

3. ARATIRMA BULGULARI ……….………....…………………………..65
3.1. Harmoniklerin Etkileri………. ..………………………………...............65
3.1.1. Transformatörler Üzerine Etkileri……………………………..66
3.1.2. Döner makinalar Üzerine Etkileri……………………………..67
3.1.3. letim Sistemleri Üzerine Etkileri …..……….........................68
3.1.4. Kondansatör Grupları Üzerine Etkileri……………………….69
3.1.5. Harmoniklerin Direnç Üzerindeki Etkisi………………………71
3.1.6. Harmoniklerin Reaktans Üzerindeki Etkisi…………………..72
3.1.7. Harmoniklerin Kayıplar Üzerindeki Etkisi……………………73
3.1.8. Güç Elektronii Elemanları Üzerine Etkileri…………………76
xvi
3.1.9. Koruyucu Sistemler (Röleler) Üzerine Etkileri……………….76
3.1.10. Küçük Güçlü Elektrik Tüketicileri Üzerindeki Etkileri ……..77
3.1.11. Ölçme Aygıtları Üzerindeki Etkisi……………………………78
3.1.12. Harmoniklerin Manyetik Alanlar Üzerine Etkileri…………..79
3.1.13. Alçak Gerilim Tesislerinde Harmonik Kayıpları……………80
3.1.14. Harmonik Kayıpların Enerji Maliyetine Etkisi………………84
3.2. Harmoniklerin Belirlenmesi ..………………………………..................86
3.3. Akım ve Gerilim Harmonikleri…..……………………………...............88
3.3.1. Akım ve gerilim Harmonikleri Arasındaki iliki………………89
3.3.2. Akım ve gerilim Harmoniklerinin Ani Deeri…..…………….91
3.3.3. Akım ve gerilim Harmoniklerinin Efektif Deeri…..………...93
3.4. Harmonik Sistemlerde Aktif Güç………………………........................94
3.5. Harmonik Sistemlerde Görünür Güç………………………..................95
3.6. Harmoniklerin Yol Açtıı Rezonans Olayları………………………......95
3.6.1. Paralel Rezonans………………………………………………96
3.6.2. Seri Rezonans………………………………………………...100
3.6.3. Seri Rezonansı Önleyici tedbirler……………....................104
3.7. Harmoniklerin Giderilmesi………………………................................105
3.7.1. Harmonik Filtreleri……………………………………………106
3.7.2. Filtre Tasarımı………………………………………………...111
3.7.2.1. Filtre Tasarım Kriterleri………………………………111
3.7.2.2. Filtre Devrelerinin Hesaplanması….……………..…113
3.7.3. Filtre Çeitleri……………………………………………........115
3.7.3.1. Pasif Filtreler)………………………………………........115

xvii
3.7.3.1.1. Bant Geçiren Filtreler (Tek Ayarlı Filtreler)……115
3.7.3.1.2. Çift Ayarlı Filtreler.……………..………………..116
3.7.3.1.3. Otomatik Ayarlı Filtreler…………………………116
3.7.3.1.4. Yüksek Geçiren Sönümlü Filtreler…………..…117
3.7.3.2. Aktif Filtreler….……………..…………………………..118
3.7.3.2.1. Paralel aktif Filtreler………………………………119
3.7.3.2.2. Seri aktif Filtreler…………………………………119
3.7.3.2.3. Aktif Filtrenin yapısı………………………………120
3.7.3.2.3.1. Dönütürücü (PWM) blou………………..121
3.7.3.2.3.1.a. Gerilim beslemeli dönütürücü........122
3.7.3.2.3.1.b. Akım beslemeli dönütürücü...........123
3.7.3.2.3.2. Akım kontrol devresi………………………...124
3.7.3.2.3.2.a. Histerezis metodu….………….........125
3.7.3.2.3.2.b. Üçgen dalga metodu….………….....126
3.7.3.2.3.3. Harmonik belirleme ünitesi.………………...126
3.7.4. Sayısal uygulama…………………………….……………….130
3.7.5. Aktif ve pasif filtrelemelerin karılatırılması……………….134

4. TARTIMA VE SONUÇ …...……………...………………………………135
4.1. Aratırmaya Genel Bakı ..………………………………...................135
4.2. Harmonik Etkilerine karı Alınabilecek Önlemler……………………140
4.3. Harmonik Etkileri En Aza ndirmek için Öneriler……………………..142
4.4. Sonuç…………………………………………………………………….143

KAYNAKLAR ….............……………………………………………………. 144

1
1-GR

Vazgeçilmez bir enerji kaynaı olan elektrik enerjisini üreten, ileten
ve daıtan kuruluların görevi; kesintisiz, ucuz ve kaliteli bir hizmet
tüketicilerine sunmaktır. Kalite kavramından maksat, sabit ebeke
frekansında; sabit genlikli ve sinüsoidal biçimli uç gerilimidir.
(1)
Ancak bu tür enerji pratikte bir takım zorluklarla salanabilir. Güç
sistemine balanan bazı elemanlar ve bunların yol açtıı olaylar sebebiyle
tam sinüzoidal deiimden sapmalar olabilmektedir. Tam sinüsoidal’den
sapma, genellikle harmonik adı verilen bileenlerin ortaya çıkması ile ifade
edilir ve buna sebep olan etkenlerin baında ise manyetik ve elektrik
devrelerindeki lineersizlikler (Nonlineerlik) gelir.
(2)


1.1. Harmoniklerin Tanımı
Güç sistemlerinin balangıcından beri nonlineer elemanlar ve
nonlineer yükler var olmutur. Örnein; transformatörler nominal çalıma
koullarının dıına çıktıında nonlineer ebeke elemanı olarak davranırlar.
Nonlineerlik etkisi ve nonlineer eleman sayısı, harmonik üreten elemanların
güç sistemine balanmasıyla hızlı bir ekilde artmıtır. Bu artmanın temel
sebebi yüksek güçlü yarı iletken anahtarların geliimi ve onların dorultucu,
evirici ve çeitli elektronik devrelerde uygulanmasıdır. (D.C. iletim konverter
istasyonları, motor kontrol devreleri, statik VAR generatörleri, v.b.).
(2)

Yarı iletken elemanların tabiatı gerei ve sanayide kullanılan bazı
nonlineer yüklerin (transformatör, ark fırınları, v.b.) etkisiyle; akım ve gerilim
dalga biçimleri, periyodik olmakla birlikte, frekans ve genlii farklı dier

2
sinüsoidal dalgaların toplamından meydana gelmektedir. Temel dalga
dıındaki sinüsoidal dalgalara “HARMONK” adı verilir. Temel dalga ile 3., 5.,
harmonikler ve bunların bilekesi olan bileke örnrk bir dalga ekil 1.1. de
verilmitir.
(3)



(a)



(b)

3



(c)

ekil 1.1. Temel dalga, 3., 5. harmonikler ile bunların bilekesi olan bileke
dalga. a) 3. harmonik, b) 5. harmonik, c) Toplam Harmonik.
(4)


Güç sistemlerindeki harmonikler, sistemi gün geçtikçe artan bir
oranda etkilemekte, tesislerde güç kesintilerine ve zaman kaybına yol
açmaktadırlar. Her ne kadar süzgeç (filtre) devreleri yaygın bir ekilde
kullanılmaya balamısa da; filtreleme tesislerinin, toplam maliyeti arttırması
nedeniyle maliyet optimizasyonuna ihtiyaç duyulmutur.
(3)

Sinüsoidal alternatif akım uygulanan bir alıcının ebekeden
harmonikli akım çekmesi bu alıcının yapısı gereidir. Yani; alıcı nominal
çalıması sırasında harmonik meydana getirecek akım çekiyor demektir.
Harmonik üreten bu alıcılardan baka, karakteristikleri itibariyle lineer
oldukları halde harmonikli akımlara sebebiyet veren alıcılarda vardır. Bu

4
durum ise alıcıya uygulanan gerilimin nonsinüsoidal olmasından
kaynaklanmaktadır. Alternatif akımın üretilmesi sırasında alternatörlerde
yapılan gerekli iyiletirici önlemler yardımıyla elektrik enerjisi mümkün
olduunca sinüsoidal’ e yaklatırılmaktadır. Fakat lineer bir alıcıya aynı
ebekeye balı dier nonlineer yükler tarafından etki edilmektedir.
(3)

Uygulamada en çok 3., 5., 7., 11. ve 13. harmoniklerle karılaılır.
Ancak 11. ve 13. harmoniklerin genlikleri ana bileene göre çok küçük
olduundan özel haller dıında önemsenmezler. Daha çok 3., 5. ve 7.
harmoniklere ilikin önlemler alınmaya çalıılır. Elektrikli aygıtlara en büyük
zararı 5 kHz’ den küçük olan harmoniklerin verdii kabul edilmektedir.

1.2. Harmoniklerin Tarihçesi
Güç sistemlerindeki harmoniklerin aratırılması yeni bir konu olmayıp
alternatif akımın ortaya çıktıı ilk günden itibaren güç mühendislerini
ilgilendirmitir. Transformatörlerin nonlineerlii, üretilen harmonikler ve Y/∆
balamadaki 3. harmoniklerin oluumu Clinker ve Curtis tarafından 1914’ lü
yıllarda aratırılmıtır. Bunun hemen arkasından transformatörlere ilikin
dalga ekilleri Steinmetz tarafından (1916-1917) verilmi ve harmonik
distorsiyonunun azaltılması için filtrelerin kullanılmasını önermitir. Rissik’ in
1935 yılında cıva buharlı konverterlerle ilgili distorsiyonu konu alan yayınları
bulunmaktadır.
(2)

II. Dünya Savaı sonrası dorultucuların kullanımı oldukça
genilemitir. Günümüzde güç sistem mühendisleri ve tasarımcılar tarafından
geni bir ekilde kullanılmakta olan statik konverterlerin harmonik üretimi
konusunda Read 1945’ li yıllarda çalımalarda bulunmutur.
(2)


5
Doru akım iletim sistemlerinin detaylı incelenmesi ve bu sistemlerde
kullanılan hat komütasyonlu dönütürücülerin her iki çalıma (evirici ve
dorultucu) için karakteristii ilk kez Kimbark tarafından1971 yılında
verilmitir. Doru akımla enerji iletiminde akü ve fotovoltaik sistemlerde sık sık
kullanılan hat komütasyonlu dönütürücüler bugün güç sistemlerinde
harmoniklerin ana kaynaı olmaktadır.
(2)

Reaktif gücü ayarlayarak bara gerilimini kontrol eden statik VAR
generatörler de nonlineer bir eleman olarak davranırlar, bu konu ile ilgili
Gyugyi 1978 yıllarında çalımalarda bulunmutur.
(2)

Nonlineer aydınlatma elemanları olarak gaz dearj aydınlatması
yapan elemanlarla ilgili çalımalar; flüoresan lambaların modellenmesi
Waymouth tarafından 1971’ li yıllarda, cıva ve yüksek basınçlı sodyum
lambaların modellenmesi Herrick tarafından 1980’ li yıllarda, cıva ark
lambalarının elektriki çalıma karakteristiinin modellenmesi Laskowski ve
Donoghue tarafından 1981’ li yıllarda yapılmıtır.
(2)

Transformatörlerdeki 3. ve 3’ ün katları harmoniklerin geni
aratırılması ve 3 fazlı transformatörlerle ilikisi Pender ve Delmar tarafından
1967 yılında ortaya atılmıtır. Transformatörlerin nominal deerlerinin dıında
çalımasının, nüveyi daha çok doymaya götürmesi ve harmonik akımlarının
hızlı bir ekilde artmasına sebep olduu ifade edilmi, bu durum Mc Graw
1980, Szabados ve Lee tarafından da 1981 yıllarında deneysel olarak
ispatlanmıtır.
(2)

Güç sistemlerinde güç kalitesi konusuna giderek artan ilgi neticesi,
uluslararası toplantı ve konferanslarda youn tartımalar yapılmı ve geni bir
bibliyografya meydana gelmitir. Örnein; IEEE Power System Harmonic

6
Working Group Report’ da 1910 yılından 1983 yılına kadar güç sistemi
harmoniklerinin bibliyografyası 1984 yılında verilmitir. Bu tarihi perspektiften
bakıldıktan sonra harmonik analizi için unlar söylenebilir. Harmonik analizi
için en uygun yöntem güç akıının incelenmesidir. Güç akıının incelenmesi
de, üretim ve talep seviyeleri için hat yüklenmesinin hesabından baka bir ey
deildir. Dengesiz temel güç akıı analizi üzerindeki çalımalar ilk olarak El-
Abiad ve Tarsi tarafından 1967 yılında ortaya konmutur. Daha sonra 1983’
de Arrillage ve 1985 yılında Wortman tarafından bir çok gelime
kaydedilmitir. Modern güç sistem analizinde harmonik modellemenin 3 fazlı
güç akıı analizi hakkında en önemli çalımalar, Arrillage 1983 ve Xu’ nun
1991 yılında yaptıı çalımalar kabul edilir.
(2)

Harmonikli güç akı çözüm teknii ilk kez Xia ve Heydt tarafından
1982 yılında yapılmıtır. Bu çerçevede bilinen HARMFLO programı,
dorultucuların, HVDC (High Voltage Direct Current – Yüksek Doru Gerilim)
çeviricilerinin ve dier nonlineer elemanların sebep olduu harmonikli güç
akı analizi için kullanılabilmektedir. Bundan farklı yaklaımlar 1984 yılında
Densem ve 1987 yılında Semlyen tarafından ortaya konulmutur.
(2)

Bu güne kadarki hem dengeli hem dengesiz güç akı analizinde
transformatörler lineer olarak kabul edilmitir. Bununla birlikte literatürde
anisotropik transformatörün nonlineer modeli Masoum ve Fuchs tarafından
1991 yılında ortaya konmutur. Bu transformatörlerdeki ilave kayıplar ve
nonlineer güç azalması ile bunlara nonlineer yüklerin etkisi Masoum
tarafından 1990 ve 1991 yıllarında incelenmitir.
(2)

7

1.3. Harmoniklerin Matematiksel Analiz
Harmoniklerin matematiksel analizini dört ana balıkta inceleyeceiz.

1.3.1. Fourier Analizi
Fransız matematikçi J. Fourier nonsinüsoidal periyodik dalgaların
genlik ve frekansları farklı birçok sinüsoidal dalgaların toplamında olutuunu,
baka bir deyile; bütün dalgaların, genlik ve frekansları farklı (temel dalga
frekansının tam katları) olan sinüsoidal dalgalara ayrılabileceini göstermitir.
Bu ekilde elde edilen seriye “FOURIER SERS”, bu seri elemanlarına da
“FOURER BLEENLER” adı verilir.
(2)
Herhangi bir periyodik dalganın fourier serisine açılabilmesi için
Dirichlet koulları olarak bilinen koulların salanması yeterlidir.
) ( ) ( T t f t f + = ifadesiyle belirlenen devirli herhangi bir fonksiyon u
artları saladıında fourier serisine açılabilir;
1) Fonksiyon süreksiz ise, T periyodu içerisinde sonlu sayıda
süreksizlik noktası bulunmalıdır.
2) Fonksiyonun T periyodu için sonlu ortalama deeri bulunmalıdır.
3) Fonksiyonun sonlu sayıda minim ve maksimum deerleri
olmalıdır.
Dirichlet artları olarak adlandırılan bu artlar salandıında
fonksiyonun fourier açılımı vardır.
Elektrik enerji sistemlerindeki dalga ekilleri her zaman bu koulları
saladıından fourier bileenlerinin elde edilmesi mümkündür.
(2)

Fourier serileri, verilen fonksiyonu sinüsoidal hale getirir.

8
Fourier serisinin elde edilme ilemi dalga analizi veya harmonik
analizi olarak da tanımlanır. Periyodik fonksiyonlar fourier serisine
açıldıklarında birinci terimi bir sabit, dier terimleri ise bir deikenin katlarının
sinüs ve cosinüslerinden oluan bir seri halinde yazılabilir. Bu tanımdan
hareketle T periyod boyunca sinüsten farklı bir biçimde deien ) (t f dalgası
fourier’ e göre;

+ + + + + + = nt A t A t A t A A t f
n
cos .......... 3 cos 2 cos cos ) (
3 2 1 0

nt B t B t B t B
n
sin .......... 3 sin 2 sin sin
3 2 1
+ + + + (1.1)
+ =
0
) ( A t f ) sin cos (
1
nt B nt A
n
n
n
+
¯

=
(1.2)
veya
.......... ) 3 sin( ) 2 sin( ) sin( ) (
3 3 2 2 1 1 0
+ + + + = ϕ ϕ ϕ t C t C t C C t f
( )
n n
nt C ϕ sin ....... + (1.3)
+ =
0
) ( C t f
¯

=1
) sin(
n
n n
nt C ϕ (1.4)
eklinde yazılabilir.
(5)

Bu denklemlerde;
t : Baımsız deiken (elektrik enerji sistemlerinde wt t = olmaktadır.)
0
A : “0” indisi ile gösterilen sabit terim (doru veya ortalama deer olup
literatürde A
0
yerine
2
0
A
’de kullanılmaktadır.)
“1” indisi ile gösterilen birinci terime, temel bileen adı verilir. Temel bileen
aynı zamanda tam sinüsoidal dalgaya karılık düen dalgayı belirler. 2, 3,
4,..., n indisi ile gösterilen bileenlere ise harmonik adı verilmektedir.

9
n n
B B B B A A A A ,...., , , , ,...., , ,
3 2 1 3 2 1

) (t f fonksiyonunun fourier katsayılarıdır,
entegrasyon sonunda bulunur.
n : 1, 2, 3,...,n (pozitif tam sayı) harmonik mertebesi.
Elektrik sistemlerinde ; wt yerine t yazılarak,
+ + + + + + = nwt A wt A wt A wt A A t f
n
cos .......... 3 cos 2 cos cos ) (
3 2 1 0

nwt B wt B wt B wt B
n
sin .......... 3 sin 2 sin sin
3 2 1
+ + + + (1.5)
+ =
0
) ( A t f ) sin cos (
1
nwt B nwt A
n
n
n
+
¯

=
(1.6)
veya
.......... ) 3 sin( ) 2 sin( ) sin( ) (
3 3 2 2 1 1 0
+ + + + = ϕ ϕ ϕ wt C wt C wt C C t f
( )
n n
nwt C ϕ sin ....... + (1.7)
+ =
0
) ( C t f
¯

=1
) sin(
n
n n
nwt C ϕ (1.8)
ekline dönüür.
(2)

) sin( sin cos
n n n n
nwt C nwt B nwt A ϕ = + (1.9)
Eitliinde;
) sin(
1 1
ϕ wt C terimine, fonksiyonun 1. harmonii veya temel dalga denir.
: ,...., , ,
3 2 1 n
C C C C Harmoniklerin genlikleri olup
2
1
2
1 1
B A C + =
2 2
n n n
B A C + = (1.10)
|
|
.
|

\
|
=

1
1 1
1
tan
A
B
ϕ
|
|
.
|

\
|
=

n
n
n
A
B
1
tan ϕ (1.11)
eitlikleri yazılabilir.
n
ϕ ϕ ϕ ϕ ,...., , ,
3 2 1
: harmoniklerin faz açıları.
w: açısal frekans.

10
Genellikle sinüsoidal olmayan periyodik bir fonksiyon fourier serisine
göre, sonsuz sayıda harmoniklerin toplamına eittir. Bununla beraber
uygulamalarda sonsuz harmonik mertebesi daima sonlu deer alır.
Uygulamada, serinin genellikle ilk 3 yada 4 terimi ele alınır. Böylece
elde edilecek efektif deerler ideale çok az hata ile yaklamı olurlar ve
hesaplar kolaylaır.
(1)

Yukarıdaki fourier serilerinin katsayılarının bulunmasında u
yöntemler kullanılır;
a) Analitik yöntemle bulunması,
b) Grafik yöntemle bulunması,
c) Ölçme yöntemiyle bulunması,
d) Bilgisayar destekli analiz yöntemleriyle bulunması.

1.3.2. Fourier katsayılarının analitik yöntemle bulunması
Fourier katsayıları ) , , (
0 n n
B A A analitik yöntemle aaıdaki formüllerle
bulunabilir;
í
=
π
π
2
0
0
) (
2
1
dt t f A (1.12)
í
=
π
π
2
0
cos ) (
1
nwtdt t f A
n
(1.13)
í
=
π
π
2
0
sin ) (
1
nwtdt t f B
n
(1.14)
Periyodik fonksiyonun deiimini gösteren erinin ekline göre
açılımda bazı harmonikler bulunmayabildii gibi bazen de yalnız cosinüslü
veya sinüslü terimlerin sadece bir kısmı mevcut olabilir. Bu suretle açılımda

11
bir takım kısaltmalar yapılabileceini önceden kestirmek mümkündür.
Rastlanan balıca durumları öyle sıralayabiliriz;
a) ) (t f y = fonksiyonunun deiimini gösteren eri birbirinin aynı
fakat ters iaretli iki yarım periyottan oluuyorsa bu taktirde
) ( )
2
( t f t
T
f − = + artı salanır. u halde 0
0
= A olmalı ve aynı zamanda t ’ nin
çift katlarının cosinüsleri ve sinüsleri bulunmamalı, yani bunların katsayıları
sıfır olmalıdır.
Bu kısaca;
0
2 2 0
= = =
n n
B A A olarak ifade edilebilir. Böylece açılım daha basit olan
.......... 3 sin sin .......... 3 cos cos ) (
3 1 3 1
+ + + + + = wt B wt B wt A wt A t f (1.15)
eklini alır.
b) Eri, fonksiyonun sıfır deerine tekabül eden noktaya göre
simetrikse ) ( ) ( t f t f − = − artı salanır. u halde;
0 ..........
3 2 1 0
= = = = = =
n
A A A A A artı bulunarak açılım,
nwt B wt B wt B wt B t f
n
sin ......... 3 sin 2 sin sin ) (
3 2 1
+ + + + = (1.16)
eklinde yazılır.
d) Erinin bir periyoda karılık gelen düey bir simetri ekseni
bulunması hali. Yani; ) ( ) ( t f t f = − artı gerçeklenmitir. Bu art (c) ıkkındaki
arta benzer fakat sadece bir iaret farkı vardır. u halde;
0 .....
3 2 1
= = = = =
n
B B B B artı bulunarak açılım,
nwt A wt A wt A wt A A t f
n
cos .......... 3 cos 2 cos cos ) (
3 2 1 0
+ + + + + = (1.17)
eklinde yazılır.


12
1.3.3. Fourier katsayılarının grafik yöntemle bulunması
Genellikle cihazların osilografik kayıtları çou zaman alınır. Böylece
cihazlara ait akım ve gerilim ekilleri üzerinde yorum yapmak mümkün olur.
Ayrıca devrelerin ve makinelerin nonsinüsoidal dalgaların bulunduu
koullarda çalıtıının pratik analizleri de yapılır. Fourier katsayılarının
) , , (
0 n n
B A A belirlenebilmesi için dalga analizi yapmak gerekir.




ekil 1.2. Grafik metotla fourier analizinin yapılması
(6)


13
Fourier denklemindeki katsayıların belirlenmesinde sıklıkla kullanılan
bir metot; dalgayı eit aralıklı dikey parçalara bölmek ve her birinin ortalama
ordinatlarını ölçmektir. Daha sonra ölçülmü deerlerle ilgili sinüs ve kosinüs
fonksiyonlarının toplamını içeren iki denklemi kullanmaktır. Grafiksel ilemde
sonucun iyi derecede dorulua sahip olması için çok fazla sayıda ordinat
tahmin edilmeli ve bu tahminler büyük bir dikkatle yapılmalıdır. Ayrıca basit
dahi olsa uzun hesaplamaları kolaylatırmak için temel bileen ve harmonik
bileenler için deerleri düzenli bir ekilde tablo haline getirmek gerekir.
Bunlar ileride bir örnekle açıklanacaktır. Nonsinüsoidal dalga simetrik ise yani,
aynı pozitif ve negatif dalgalara sahip ise sadece bir yarı dalga deiimini
analiz etmek ve temel bileenler ile tek harmonikler için hesaplamalar yapmak
gerekir.
ekil 1.2. de x ekseni boyunca elektriksel derece olarak
m
180
aralıkla
m adet dikey parçaya bölünmü bir simetrik nonsinüsoidal dalganın pozitif
yarı dalgası görülmektedir. Birbirini takip eden bölümlerin ortalama ordinatları
orijinde sırayla
m
α α α α ,...., , ,
3 2 1
açıları da
m
y y y y ,...., , ,
3 2 1
’e kadar deerlerine
sahiptir. Temel bileenler için Fourier eitlikleri aaıdaki eitlikler kullanılarak
belirlenebilir;
( )
m m
y y y y
m
A α α α α cos .......... cos cos cos
2
3 3 2 2 1 1 1
+ + + + = (1.18)
( )
m m
y y y y
m
B α α α α sin .......... sin sin sin
2
3 3 2 2 1 1 1
+ + + + = (1.19)
bu denklemleri,
( )
¯
=
=
m
i
i i
y
m
A
1
1
cos
2
α (1.20)

14
( )
¯
=
=
m
i
i i
y
m
B
1
1
sin
2
α (1.21)
olarak da basit bir ekilde ifade edebiliriz. Aynı ekilde 3. harmonik için;
( )
¯
=
=
m
i
i i
y
m
A
1
3
3 cos
2
α (1.22)
( )
¯
=
=
m
i
i i
y
m
B
1
3
3 sin
2
α (1.23)
n. harmonik için;
( )
¯
=
=
m
i
i i n
n y
m
A
1
cos
2
α (1.24)
( )
¯
=
=
m
i
i i n
n y
m
B
1
sin
2
α (1.25)
eklinde yazılabilir.
stenilen doruluk derecesine göre bölünme sayısı belirlenip düzgün
bir ekilde bölme ilemi yaptıktan sonra herhangi bir harmonik için sinüslü
veya cosinüslü terimlerinin katsayılarının belirlenmesi için aaıda gösterilen
yol izlenir;
a) Orijinden dikey olarak bölünmü kısımların orta noktalarına kadar
ölçülen açıları hazırladıımız tablonun 1. kolonuna yazılır.
b) Sinüs ve cosinüs ilemleri yardımıyla α n sin ve α n cos ’nın
deerleri her bir açı için bulunur. Burada iaretlerin doru olup olmadıına
dikkat edilmelidir.
c) Bölünen parçaların orta noktalarına karılık gelen y deerleri
ölçülüp açıların yanına yazılır.
d) Sinüslü terimlerin katsayısı olan
n
A ’i bulmak için α n y
n
cos
çarpımına bir kolon daha yapılır.

15
e) Aynı ekilde
n
B ’i bulmak için α n y
n
sin çarpımları bulunur ve bir
kolon daha yapılır.
f) Bulunan α n y
n
cos ve α n y
n
sin çarpımları cebirsel olarak
toplanır.
g) Verilen eitlikler kullanılarak gerekli deerler bulunur.
(6)

Bunu daha iyi açıklayabilmek için bir örnek verelim:
ÖRNEK :
Tipik bir simetrik nonsinüsoidal akım olan transformatör uyarma
akımının pozitif yarı dalgası ekil 1.2. ‘de gösterilmitir. Bu dalgayı grafik
metot ile analiz edelim.
(6)

ÇÖZÜM :
Böyle bir dalga, çok güçlü bir temel bileen üzerine eklenmi oldukça
baskın üçüncü harmonik ve zayıf bir beinci harmonie sahiptir. 5.
harmonikten sonraki harmonikler fazla etkili deildir ve bu analizde göz önüne
alınmayacaktır.
Yukarıda verilen ilem sırasını izleyerek fourier katsayıları için tablo
ve hesaplamalar yapılır. Daha sonra dalganın eitlii sinüs ve cosinüslü
terimlerden oluan bir fonksiyon olarak ifade edilir.




16
10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180
1
2
3
4
5
6
7
I
0
5
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
α
10
15

ekil 1.3. Analiz edilen dalga
(6)


Çizelge 1.1. ) (α f deerleri
(6)

α 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18
I 1.3 2.4 3.1 3.7 4.4 5.2 6.1 7.3 9.3 11.5 13.6 15 15.5 14.4 11.7 6.6 2.8 0.5









17
Çizelge 1.2. Temel Bileen çin Yapılan Hesaplamalar
(6)

α (Derece) α sin α cos
y
α sin y
α cos y
10 0.1736 0.9848 1.3 0.226 1.280
20 0.3420 0.9397 2.4 0.821 2.555
30 0.5000 0.8660 3.1 1.550 2.680
40 0.6428 0.7660 3.7 2.380 2.840
50 0.7660 0.6428 4.4 3.370 2.830
60 0.8660 0.5000 5.2 4.510 2.600
70 0.9397 0.3420 6.1 5.720 2.090
80 0.9848 0.1736 7.3 7.190 1.268
90 1.0000 0.0000 9.3 9.300 0.000
100 0.9848 -0.1736 11.5 11.310 -1.995
110 0.9307 -0.3420 13.6 12.760 -4.650
120 0.8660 -0.5000 15.0 15.000 -7.500
130 0.7660 -0.6428 15.5 11.880 -9.960
140 0.6428 -0.7660 14.4 9.250 -11.030
150 0.5000 -0.8660 11.7 5.850 -10.130
160 0.3420 -0.9397 6.6 2.260 -6.200
170 0.1736 -0.9848 2.8 0.485 -2.755
180 0.0000 -1.0000 0.5 0.000 -0.500
TOPLAM 103.862 -36.877


18
1 1
, B A katsayılarının bulunabilmesi için sırasıyla, denklem 1.24 ve denklem
1.25’den yararlanarak;
( )
¯
=
=
m
i
i i n
n y
m
A
1
cos
2
α 10 . 4 ) 877 . 36 ( *
18
2
1
− = − = ¬ A
ve
( )
¯
=
=
m
i
i i n
n y
m
B
1
sin
2
α 54 . 11 862 . 103 *
18
2
1
= = ¬ B elde edilir.



















19
Çizelge 1.3. 3. Harmonik çin Yapılan Hesaplamalar
(6)

α (Derece) α 3 α 3 sin α 3 cos
y
α 3 sin y α 3 cos y
10 30 0.500 0.866 1.3 0.65 1.13
20 60 0.866 0.500 2.4 2.08 1.20
30 90 1.000 0.000 3.1 3.10 0.00
40 120 0.866 -0.500 3.7 3.20 -1.85
50 150 0.500 -0.866 4.4 2.20 -3.81
60 180 0.000 -1.000 5.2 0.00 -5.20
70 210 -0.500 -0.866 6.1 -3.05 -3.28
80 240 -0.866 -0.500 7.3 -6.32 -3.65
90 270 -1.000 0.000 9.3 -9.30 0.00
100 300 -0.866 0.500 11.5 -10.00 6.75
110 330 -0.500 0.866 13.6 -6.8 11.78
120 360 0.000 1.000 15.0 0.00 15.00
130 390 0.500 0.866 15.5 7.75 13.40
140 420 0.866 0.500 14.4 12.50 7.20
150 450 1.000 0.000 11.7 11.70 0.00
160 480 0.866 -0.500 6.6 5.72 -3.30
170 510 0.500 -0.866 2.8 1.40 -2.43
180 540 0.000 -1.000 0.5 0.00 -0.50
TOPLAM 14.83 30.44


20
3 3
, B A katsayılarının bulunabilmesi için sırasıyla, denklem 1.24 ve denklem
1.25’den yararlanarak;
( )
¯
=
=
m
i
i i n
n y
m
A
1
cos
2
α 38 . 3 44 . 30 *
18
2
3
= = ¬ A
ve
( )
¯
=
=
m
i
i i n
n y
m
B
1
sin
2
α 64 . 1 83 . 14 *
18
2
3
= = ¬ B
elde edilir.


















21
Çizelge 1.4. 5. Harmonik çin Yapılan Hesaplamalar
(6)

α (Derece) α 5 α 5 sin α 5 cos
y
α 5 sin y α 5 cos y
10 50 0.766 0.643 1.3 1.00 0.81
20 100 0.985 -0.174 2.4 2.36 -0.42
30 150 0.500 -0.866 3.1 1.55 -2.68
40 200 -0.342 -0.940 3.7 -1.26 -3.17
50 250 -0.940 -0.342 4.4 -4.13 -1.50
60 300 -0.866 0.500 5.2 -4.50 2.60
70 350 -0.174 0.985 6.1 -1.06 6.00
80 400 -0.643 0.766 7.3 4.70 5.59
90 450 1.000 0.000 9.3 9.30 0.00
100 500 0.643 -0.766 11.5 7.40 -8.82
110 550 -0.174 -0.985 13.6 -2.36 -13.40
120 600 -0.866 -0.500 15.0 -13.00 -7.30
130 650 -0.940 -0.342 15.5 -14.55 5.30
140 700 -0.342 0.940 14.4 -4.92 13.50
150 750 0.500 0.866 11.7 5.85 10.14
160 800 0.985 0.174 6.6 6.50 1.15
170 850 0.766 -0.643 2.8 2.15 -1.58
180 900 0.000 -1.000 0.5 0.00 -0.50
TOPLAM -4.97 5.25


22
5 5
, B A katsayılarının bulunabilmesi için sırasıyla, denklem 1.24 ve denklem
1.25’den yararlanarak;
( )
¯
=
=
m
i
i i n
n y
m
A
1
cos
2
α 58 . 0 25 . 5 *
18
2
5
= = ¬ A
ve
( )
¯
=
=
m
i
i i n
n y
m
B
1
sin
2
α 55 . 0 ) 97 . 4 ( *
18
2
5
− = − = ¬ B elde edilir.
Bu dalga için ordinat akım olduu için fourier eitlii;
α α α α α α 5 sin 55 . 0 5 cos 58 . 0 3 sin 64 . 1 3 cos 38 . 3 sin 54 . 11 cos 10 . 4 − + + + + − = i
olur.
Bu eitlii, daha çok istenilen, denklem 1.7’ de ki formda elde
edebilmek için,
3 2 1
, , I I I akımlarının büyüklüklerini denklem 1.10’dan ve
3 2 1
, , ϕ ϕ ϕ açılarının da denklem 1.11’den belirlenmesi gerekir. Bunlar;
( ) ( ) 25 . 12 54 . 11 10 . 4
2 2
1
= + − = I
( ) ( ) 76 . 3 64 . 1 38 . 3
2 2
3
= + = I
( ) ( ) 80 . 0 55 . 0 58 . 0
2 2
5
= − + = I
0 1
1
44 . 70
10 . 4
54 . 11
tan − = |
.
|

\
|

=

ϕ
0 1
3
88 . 25
38 . 3
64 . 1
tan = |
.
|

\
|
=

ϕ
0 1
5
47 . 43
58 . 0
55 . 0
tan − = |
.
|

\
| −
=

ϕ
Böylece akım eitlii;
( ) ( ) ( )
0 0 0
47 . 43 5 sin 80 . 0 88 . 25 3 sin 76 . 3 44 . 70 sin 25 . 12 − + + + − = α α α i
eklinde elde edilir.

23
1.3.4. Fourier katsayılarının ölçme yöntemi ile bulunması
Elektrik devrelerinde ) (t f fonksiyonu bir devrenin herhangi bir
yerindeki gerilim deiimi olabilir. Zaman göre periyodik olarak deien böyle
bir gerilimde harmoniklerin ölçülmesi için çok çeitli ölçme düzenleri
gelitirilmitir.
Bu ölçme düzenlerinin çounun kullandıı yaygın yol, çok dar bantlı
ve orta frekansı deitirilebilen bir filtre ile harmoniklerin süzülerek bir
voltmetre ile ölçülmesi temeline dayanır. Böyle bir düzenin basitletirilmi blok
diyagramı ekil 1.4.’de gösterilmitir.



ekil 1.4. Filtre tipi analog harmonik genlik analizörü
(7)


Bu tür düzenler “harmonik genlik analizörü” ya da “dalga analizörü”
olarak isimlendirilir. Bunlara harmonik genlik analizörü demek daha dorudur.
Çünkü bu tür analizörlerle harmoniklerin faz açıları ile ilgili hiçbir bilgi elde
edilememektedir.

24
Harmoniklerin ölçülmesi için kullanılan ölçme düzenlerinin bir kısmı
da dijital harmonik analizörleridir.
Bir dijital harmonik analizörünün basitletirilmi blok diyagramı ekil
1.5.’de verilmitir. Bu analizörün belirgin bir üstünlüü incelenecek iaretin
sadece bir periyodunun ele alınmasının yeterli oluudur.
Yöntemin baarılı olabilmesi için iaret/gürültü oranının çok büyük
olması gerekir. Baka bir tabirle bir periyotta alınan örneklerin dier
periyotlardakilerle aynı olup olmadıı ya da örnek alma sırasında geçici bir
bozulma olup olmadıı problemi vardır. Bu problemi gidermek için sadece bir
periyot deil de birkaç periyot incelenerek ortalama alınır. Bunun sonucu
olarak da sistemde yazma ve tekrarlama için ayrı bir bölüm gereklilii ortaya
çıkar.




( ) t X
giri

ekil 1.5. Dijital harmonik analizörü

Görülüyor ki örnek alma ve dijital hesaplama ile harmonikler faz
açıları ile birlikte ölçülebilmektedir. Üstelik hassasiyette artırılmı olur.
Harmonikleri faz açıları ile birlikte ölçebilecek analog türde ölçü
düzenleri henüz pek gelitirilememitir. Bunun nedeni elektroniin birçok

Örnek Alıcı
Devre


A-D
Çevirici

Bellek

lem yapıcı
(Dijital)

Gösterici


25
dallarında olduu gibi harmonik analizinin en çok uygulandıı yerlerde bile
harmoniklerin faz açılarının bulunmasına çok fazla ihtiyaç duyulmayıına
balıdır.
(8)


1.4. Nonsinüsoidal Büyüklükleri çeren Devrelerin ncelenmesi
Elektrik enerji sistemlerinde nonsinüsoidal iaretlerin ortaya çıkması,
besleme kaynaının ve devre parametrelerinin karakteristikleriyle yakından
balantılıdır. Bu konuda besleme geriliminin sinüsoidal ve nonsinüsoidal
olması durumları için, analiz aaıda özetlenmitir.

1.4.1. Sinüsoidal gerilim beslemeli nonlineer devreler
Pratikte en çok karılaılan durum olup elemanlarından en az biri
nonlineer olan tek fazlı bir devreye,
wt V wt V e
m
sin 2 sin = = (1.26)
biçiminde sinüsoidal bir gerilim uygulanması halinde devreden,
( )
¯
=
+ =
N
n
n n
nwt I i
1
sin 2 ϕ (1.27)
olarak ifade edilen N mertebeli harmonikleri içeren bir akım akacaktır. Bu
durumda ebekeden çekilen (ortalama) güç:
1 1
cosϕ VI P = (1.28)
olur.
1
ϕ , besleme gerilimi ( ) V ile yük akımının temel (besleme frekansı)
bileeni ( )
1
I arasındaki açıdır. Burada, besleme gerilimi sadece temel
harmonik bileeni içerdiinden, (ortalama) güç sadece temel bileen akımı ile
besleme geriliminin bileiminden olumaktadır.


26
Bu devredeki dier deerlerden; efektif gerilim,
2
m
V
V = (1.29)
efektif akım,
¯
=
=
N
n
n
I I
1
2
(1.30)
görünür güç,
VI S = (1.31)
reaktif güç,
1 1
sinϕ VI Q = (1.32)
güç faktörü,

¯
=
=
N
n
n
I
I
S
P
1
2
1 1
cosϕ
(1.33)
eklinde ifade edilebilir.
(2)


1.4.2. Nonsinüsoidal gerilim beslemeli devreler
Lineer bir tek fazlı devreye ,
( )
¯
=
+ =
N
n
n n
nwt V e
1
sin 2 ϕ (1.34)
eklinde n mertebede harmonik içeren bir sinüsoidal bir gerilim uygulansın.
Bu durumda akacak akım harmonikleri yük empedansı lineer olması
sebebiyle sadece besleme gerilimi harmoniklerine balı olacaktır. Böylece
devreden,


27
( )
¯
=
− + =
N
n
n n
nwt In i
1
sin 2 φ ϕ (1.35)
akımı akacaktır. Burada,
n
n
n
Z
V
I =
n n n
Z Z φ ∠ =
2 2
n n n
X R Z + = (1.36)
eklindedir.
n
Z : . n harmonie ilikin empedansın genlii
n
φ : . n harmonik akımın faz açısı
Gerilim ve akımın efektif deeri;

¯
=
=
N
n
n
V V
1
2
(1.37)
¯
=
=
N
n
n
I I
1
2
(1.38)
olup böyle bir devrede aktif güç,
¯
=
=
N
n
n n n
I V P
1
cosφ (1.39)
Görünen güç ise,
¯ ¯
= =
=
N
n
n
N
n
n
I V S
1
2
1
2
(1.40)
eitlikleri ile verilebilir. Burada,
¯
=

N
n
n n
I V S
1
2 2 2
(1.41)
eitsizlii gerçeklenmektedir.




28
Güç faktörü,
¯ ¯
¯
= =
=
=
N
n
n
N
n
n
N
n
n n n
I V
I V
S
P
1
2
1
2
1
cosφ
(1.42)
reaktif güç,
2 2
P S Q − =

¯ ¯¯
=

− −
− − + =
N
n
N m
m
N
n
m n m n m n m n n n n
Cos I I V V I V I V Q
1 1 1
2 2 2 2
) ) ( ( sin φ φ φ (1.43)
olacaktır.
(2)


1.5. Harmonik Özellikler,Tanımlamalar ve Standartlar

Harmonik kaynaklarının geçen son on yılda önemli derecede artması
sonucu, çeitli ülkeler harmoniklere bazı sınırlamalar getirmeyi uygun
bulmutur. Bu konuda dikkate alınan en önemli ölçüt, “Toplam Harmonik
Distorsiyonu” (THD) dir.
(9)

AC endüstriyel güç kaynaı ebekelerinde akım ve gerilimin zamanla deiimi
tam sinüs dalgasından oldukça farklıdır.


29

ekil 1.6. Bozulmu dalganın ekli

Asıl dalga ekli, farklı frekanstaki sinüs dalgaların bir araya gelmesiyle
olumutur. Bu dalgalardan bir tanesi besleme kaynaında bulunan dalgadır.
Bu dalga temel bileen veya kısaca ‘temel’ olarak adlandırılır.

Harmonik bileen veya kısaca “Harmonik” terimi yukarıda bahsedilen ve
frekansı temelin katları olan sinüzoidal bileenlerden birini ifade etmektedir.
Bu harmoniin genilii genellikle temelin düük bir yüzdesine eittir.
Harmonik derecesi veya bir baka deyile harmonik sayı ile temelin bir
harmonii olan bir f
n
frekansının oranı anlatılmaktadır.
1
n
f
f
n = (1.44)
Tanım olarak f
1
temelinin harmonik derecesi 1’e eittir. n. derecedeki
harmonik, genelde kısaca, n. harmonik olarak adlandırılır.
Spektrum farklı harmoniklerin geniiklerinin, bir harmonik sayı fonksiyonu
olarak daılımıdır.
Bozulmu dalganın ifadesi; herhangi bir periyodik olay fourier serileri ile
aaıdaki gibi ifade edilir.
Temel Bileen
Bozulmu Dalga
Harmonik
Bileen

30
( )
n
n
1 n
n 0
t . . n sin . 2 . Y Y ) t ( y ϕ − ω + =
¯
∞ =
=
(1.45)

Burada;
• Yo=DC bileeninin genliidir ve elektrik enerjisi daıtım sistemlerinde
genellikle 0 dır.(sabit durum)
• Y
n
=n. Harmonik bileenin efektif deeri

n
= t=0 da n. Harmonik bileenin faz açısı
Harmonik dizi genlikleri genellikle frekans arttıkça azalırlar. Standartlara göre
40’ın üzerindeki harmonik terimler ihmal edilebilirler.
Bozulmu bir dalganın efektif (rms) deeri, genellikle efektif deeri biçiminde
ifade edilir. Çünkü bozulmu dalganın termik etkisi bu deere balıdır. Bu
sinüzoidal dalga için efektif deeri, 2 ye bölünen maksimum deerdir. Sabit
durum altındaki bir bozulma durumunda joule etkisi ile harcanan enerji miktarı
her bir harmonik bileende harcanan enerjilerin toplamına eittir.
t I . R ... t I . R t I . R t I . R
2
n
2
2
2
1
2
+ + + = (1.46)
2
n
2
1
2
I ... I I + + =
(1.47)

¯
∞ =
=
=
n
1 n
2
n
I I

(1.48)

Bozulmu bir dalga eklinin efektif deeri direk olarak gerçek efektif deerini
ölçmek için tasarlanmı aletlerle, sıcaklıını kullanarak veya spektrum
analizör ile ölçülebilir.
Tek harmonik oran ve toplam harmonik bozulma, endüstriyel harmonik
oranlar ve toplam harmonik bozulma, bir ebekede bulunan harmonik
bozulmayı belirler
• Harmonik Oran (yada harmonik yüzde)
Harmonik oran temel olarak her bir harmoniin büyüklüünü ifade eder.
n. harmonik oran, temelin n. harmoniin efektif deerinin oranıdır. I
n
’ nin
harmonik oranı I
n
/I
1
’dir veya % olarak ifade etmek gerekirse
) I / I .( 100
1 n
’dır.
• Toplam Harmonik Bozulma (THD)

31
THD tüm harmoniklerin ısısal ya da termik etkisini belirler. Bu aaıdaki iki
türden birinin, bütün harmoniklerinin efektif deerinin oranıdır.
i. Çok yüksek bir deer verebilen temel.
1
h
2 h
2
h
I
I
THD %
¯
∞ =
=
= (1.49)
ii. Veya (bazen) 0<THD<1 durumunda ölçülen bozulma miktarı.
¯
¯
∞ =
=
∞ =
=
=
h
1 h
2
h
h
2 h
2
h
I
I
THD (1.50)
Harmonik etkilerinin incelenmesinde kullanılan, Toplam Harmonik
Distorsiyonu (THD), gerilim ve akım için öyle tanımlanır:
Gerilim için;
100
2
2
1
2
⋅ =
¯
=
n
n
n
V
U
U
THD (%) (1.51)
Akım için;
100
2
2
1
2
⋅ =
¯
=
n
n
n
I
I
I
THD (%) (1.52)
dir.
(10)

Dünyadaki harmonik standartları, ülkelere göre öyle
uygulanmaktadır:
♦ Fransa : Bu ülkede, ilgili kurulu EDF’ nin kayıtlarına göre, balantı
noktasındaki tek harmoniklerin %1.0 çift harmoniklerin ise %0.6
deerini amaması öngörülmütür. Bu oranlar temel bileen cinsinden
verilmektedir.
(9)

♦ Almanya : Bu ülkede, DIN 57160 normuna göre, toplam harmonik
gerilimi temel bileenin %10’ unu amamalıdır. Ayrıca, 15. harmonie
kadar izin verilen gerilim harmonii %5 iken 100. harmonie kadar ise
%1’ lik gerilim harmoniine izin verilebilmektedir.
(9)


32
♦ veç : Bu ülkedeki ilgili kurulu SEF’ in toplam harmonik distorsiyonu
(THD) ile ilgili sayısal verileri Çizelge 1.5.’ de verilmitir. (SEF
Thyristor Committee Report, 1974).
(9)


Çizelge 1.5. veç SEF kuruluunca izin verilen THD
(9)









♦ Amerika Birleik Devletleri : Bu ülkede IEEE’ nin THD ile ilgili
sınırlamaları genel enerji sistemleri için Çizelge 1.6.’ de verilmitir.
(9)


Çizelge 1.6. IEEE’ nin ABD için belirledii THD sınırları
(9)


letme Gerilimi

THD(%)
2.4kV,.....,69kV 5.0
115kV ve üzeri 3.0


♦ Avustralya : Avustralya standardı AS 2279, gerilim kademesini dikkate
alarak deerlendirme yapmıtır. (Australian Standarts Authority,
1979). Örnein, tek ve çift harmonik sınırlamaları u ekilde
belirtilmitir:
(9)







letme Gerilimi
THD
(%)
400/250 V 4.0
3.3kV,.....,24 kV 3.0
84≥ kV 1.0

33
Çizelge 1.7. AS 2279 standardına göre Avustralya harmonik sınırlamaları
(9)



letme Gerilimi
THD
(%)
Tek (%)
Harmonikler
Çift (%)
Harmonikler
33kV’ a kadar 5 4 2
22-33-66 kV 3 2 1
110kV ve üzeri 1.5 1.5 0.5

♦ Yeni Zelanda : Bu ülkenin 1981 yılında yayımlanan ilgili yönetmelii,
akım ve gerilim harmoniklerinin sınırlarını 66 kV ve üzerindeki gerilim
kademeleri için vermektedir. Harmonik mertebesine göre gerilim
harmoniklerinin sınırları Çizelge 1.8. ‘de verilmitir. (New Zeland
Ministry, 1981).
(9)


Çizelge 1.8. Yeni Zelanda için harmonik sınırları
(9)

Harmonik
Mertebesi (n)

U
n
/Nominal
Faz Gerilimi
3 2.3
5 1.4
7 1.0
9 0.8
11 0.7
13 0.6
15 0.5
17-21 0.4
23-49 0.3
2 1.2
4 0.6
6 0.6
8 ve 10 0.3
12-50 0.2

34

♦ Finlandiya : Benzer yaklaımla hareket eden Finlandiya yönetmeliinin
sınır deerleri de aaıda Çizelge 1.9. da verilmitir. (Finnish Association of
Electricty Supply Undertakings, 1978).
(9)


Çizelge 1.9. Finlandiya yönetmeliine göre harmonik sınırları
(9)



letme Gerilimi
Gerilim çin
THD (%)
Akım çin
THD (%)
1 kV 5 -
3kV,.....,20kV 4 10
30kV,.....,44kV 3 7
110 kV ve üzeri 1.5 5


♦ ngiltere : ngiltere’ de ilgili yönetmelik G5/3 (Electricty Council, 1976)’ e
göre THD sınır deerleri Çizelge 1.10.’ da verilmitir.
(9)


Çizelge 1.10. ngiltere yönetmeliine göre harmonik sınırları
(9)

Harmonik
Distorsiyonu
(%)
Kaynak
Gerilimi
(kV)
Toplam
Harmonik
Distorsiyonu
(%) Tek Çift
0.415 KV 5 4 2
6.6 ve 11 KV 4 3 1.75
33 KV 3 2 1.
132 KV 1.5 1 0.5



35
2-MATERYAL VE YÖNTEM

2.1. Harmonik Üreten Kaynaklar
Harmonikler genel olarak nonlineer elemanlar ile nonsinüsoidal
kaynaklardan herhangi biri veya ikisinin de aynı anda sistemde
bulunmasından meydana gelirler. Harmonikli akım ve gerilimin, güç
sistemlerinde bulunması sinüsoidal dalganın bozulması anlamına gelir.
Bozulan dalgalar nonsinüsoidal dalga olarak adlandırılır. Fourier analizi
yardımıyla temel frekans ve dier frekanslardaki bileenler cinsinde ifade
edilebilir. Bu analiz ile nonsinüsoidal dalgalar, frekansları farklı sinüsoidal
dalgaların toplamı eklinde matematiksel olarak yazılabilir. Bu sayede
harmoniklerin analizi kolaylıkla yapılabilir. Harmonikler güç sistemlerinde; ek
kayıplar, ek gerilim düümleri, rezonans olayları, güç faktörünün deimesi
v.b. gibi teknik ve ekonomik problemlere yol açar.
(11)
Son 50 yıldır yapılan teorik ve uygulamalı aratırmaların sonucuna
göre; harmonik kaynakları, günümüzde mevcut olan klasik harmonik
kaynakları ve gelecekte oluabilecek yeni harmonik kaynakları olarak iki
grupta incelenebilir.
Klasik harmonik kaynakları:
♦ Elektrik makinelerindeki di ve olukların meydana getirdii
harmonikler
♦ Çıkık kutuplu senkron makinelerde hava aralıındaki relüktans
deiiminin oluturduu harmonikler
♦ Senkron makinelerde ani yük deiimlerinin manyetik akı dalga
ekillerindeki bozulmalar

36
♦ Senkron makinelerin hava aralıı döner alanının harmonikleri
♦ Doyma bölgesinde çalıan transformatörlerin mıknatıslanma
akımları
♦ ebekedeki nonlineer yükler; dorultucular, eviriciler, kaynak
makineleri, ark fırınları, gerilim regülatörleri, frekans çeviriciler, v.b.
Yeni harmonik kaynakları:
♦ Motor hız kontrol düzenleri
♦ Doru akım ile enerji nakli (HVDC)
♦ Statik VAR generatörleri
♦ Kesintisiz güç kaynakları
♦ Gelecekte Elektrikli taıtların yaygınlaması ve bunların akü arj
devrelerinin etkileri
♦ Enerji tasarrufu amacıyla kullanılan aygıt ve yöntemler
♦ Direkt frekans çevirici ile beslenen momenti büyük hızı küçük
motorlar
(1)

Harmonik üretilmesine neden olan en önemli elemanları ise öyle
sıralayabiliriz:
1) Transformatörler
2) Döner makineler
3) Güç elektronii elemanları
4) Doru akım ile enerji nakli (HVDC)
5) Statik VAR generatörleri
6) Ark fırınları
7) Kesintisiz güç kaynakları
8) Gaz dearjlı aydınlatma

37
9) Elektronik balastlar
10) Fotovoltaik sistemler
11) Bilgisayarlar

2.1.1 Transformatörler
Enerji sisteminde demir çekirdei bulunan bobinler harmoniklere yol
açarlar bu tür elemanların baında güç sistemindeki en önemli elemanlardan
transformatörler gelir. Bunların harmonik üretme özellii, demir çekirdeinin
mıknatıslanma karakteristiinin lineer olmamasından, yani transformatörün
doymasından kaynaklanmaktadır. Demir çekirdein ( ) H f B = erisine
mıknatıslanma erisi denir. Mıknatıslanma erisi, ekil 2.1.’de verilmitir.
Transformatör çekirdeinin mıknatıslanma karakteristii lineer özellie sahip
olmadıından, uygulanan sinüsoidal uyarma akımı sonucu sinüsoidal akı ve
gerilim olumamaktadır.
(11)













38


H= ( ) m A H , B= ( )
2
m W B olmak üzere
ekil 2.1. Demir çekirdein mıknatıslanma erisi ( ( ) H f B = erisi)
(12)


( ) wt V t V
m
sin = biçiminde sinüsoidal ebeke geriliminin uygulanması
halinde uyarma akısı wt
m
cos Φ = Φ eklinde yine sinüsoidal bir akı
üretilecektir. Transformatörler, normal iletme artlarında sinüsoidal gerilimle
çalıma altında lineer mıknatıslama karakteristii bölgesinde sinüsoidal çıkı
büyüklüü verecek ekilde tasarlanırlar. Transformatörlerin nominal
deerlerinin dıında çalıması nüvenin daha çok doymasına ve harmonik
akımları seviyesinin hızla artmasına sebep olabilmektedir. Transformatörün
mıknatıslanma akımı ekil 2.2.’de verilmitir.

39
Transformatörlerin mıknatıslanma akımları harmonikler içerir. Kararlı
çalıma durumunda manyetik endüksiyon bir sinüs formu olup histerizis ihmal
edilirse, mıknatıslanma erisi sıfır noktasına göre simetrik olduundan
mıknatıslanma akımı ,... 9 , 7 , 5 , 3 , 1 = n tek dereceden sinüsoidal bileenlerin
toplamı eklinde ifade edilebilir.

ekil 2.2. Transformatör mıknatıslanma akımı
Mıknatıslanma akımının erisi sinüs formundan uzak bir ekilde
bulunur. Bu akım da periyodik bir akımdır ve içinde 1, 3, 5, 7, 9,... gibi tek
dereceli harmonikler bulunur. F demir çekirdek kesiti olmak üzere,
F
B
Φ
=
olduundan ayet F demir kesiti küçük tutulursa B büyür, mıknatıslanma

40
akımında yüksek harmonikler oluur. ayet F büyük tutulursa mıknatıslanma
akımının sinüs forma yaklaması salanır.
(12)

Mıknatıslanma akımı harmonikleri günün erken saatlerinde en
yüksek seviyeye ulaır, çünkü o saatlerde sistemdeki yük az olduundan
temel bileen akımı azalmakta ve THD yükselmektedir. Aırı uyarmayla
oluan akım harmoniklerinde 3., 5. ve 7. harmonikler etkili olurlar. Akım
iddeti bakımından en önemli harmonik 3. harmoniktir. 3. ve 3’ün katları
arasındaki harmonikler fazlar arasında 360 derecenin tam katları kadar ( n ,
harmonik dereceleri olmak üzere n . harmonik bileenleri arasında

120 × n ’lik)
faz farkı olduundan hepsi aynı fazdadır.
(11)

Transformatörlerde uyarma gerilimi kesildiinde transformatör
saclarında bir artık akı younluu kalması sonucu, gerilim yeniden
uygulandıında bu akı younluu sebebiyle transformatörün aırı doyma
deerine sürülmesine ve mıknatıslanma akımının deerinin 5-10 kat deerine
yükselerek bir darbe akımı meydana gelmesine neden olmaktadır.
(11)

Güç sisteminde generatör, hat ve transformatörden meydana gelen
sistemde harmonik akımları, generatörün reaktansı, transformatörün primer
reaktansı ve hattın reaktansı üzerinden geçerek harmonikli gerilim düümü
meydana getirir. Generatörde sinüs eklinde elektromotor üretildii halde
çıkı uçlarında gerilimin ekli bozulabilir.
(11)

Mıknatıslanma akımındaki harmoniklerin ebekeye geçip geçmemesi
u koullara balıdır;
♦ Transformatörün balantı grubu,
♦ Primerin yıldız balı olması halinde, yıldız noktasının ebekenin
nötrüne balı olup olmaması,

41
♦ Transformatördeki manyetik devrenin geometrik yapısı.
a) Yıldız/Yıldız balı transformatörler:
Primer yıldız noktası nötre balı ise; Faz akımlarının . n harmonikleri
arasındaki faz farkı unlara eittir,

120
3
2
1
n n n
n
= = =
π
ϕ ϕ (2.1)
bu baıntıdan da görülecei gibi, üçlü harmonikler her üç fazda da aynı fazda
olduklarından, nötr hattında birbirlerine eklenirler. Buna karılık, dier
harmoniklerin toplamı, aralarında

120 faz farkı olduundan sıfır olacaktır.
(10)

Primer yıldız noktası nötre balı deil ise; üçlü harmonikler yıldız
noktasına yıılırlar. Dolayısıyla, sargılarda üçlü harmonikler dıında dier tek
mertebeli tüm harmonikler dolaır. Böylece, indüklenen emk’ lar sinüs
biçiminden ayrılırlar. Yıldız noktasında yıılan bu akımların oluturduu
akılarda her üç fazda aynı yöndedirler. Bu akılar devrelerini tamamlamak için
yol arayarak, hava veya ya içinde kendilerine yol seçerler. Eer imkan
bulurlarsa kazana atlarlar ve kazanda emk’ lar indükleyerek kazanın
ısınmasına neden olurlar. Ayrıca, bu üçlü harmonikler, her üç fazda aynı fazlı
gerilim düümü meydana getirerek yıldız noktasının kaymasına sebep
olurlar.
(13)

b) Yıldız/Üçgen balı transformatörler:
Primer yıldız noktası nötre balı ise; karılaılan durum Yıldız/Yıldız
balı transformatörlerdeki ile aynıdır.
Primer yıldız noktası nötre balı deil ise; 3. ve 3’ün katı akı
harmonikleri üçgen sargıda 3 ve 3’ ün katı frekanslı sirkülasyon akımlarının

42
geçmesine sebep olur. Bu akımlar kendisini indükleyen akıya zıt etkileyerek
bunları söndürürler.
(11)

c) Üçgen/Yıldız balı transformatörler:
Primer sargısı üçgen balı transformatörün mıknatıslama akımının aynı
fazda olan üçlü harmonik bileenleri üçgen sargıda dolaırlar. Üçlü harmonik
bileenler primer ebekeye geçemediklerinden, ebeke hatlarında dier tek
mertebeli harmonikler (5., 7., 11., v.b.) görülür.
Primer sargısının üçgen olması halinde, bacaklardaki simetrisizliin
neden olduu mıknatıslama akımlarındaki eitsizliinde bir sakıncası kalmaz.
Çünkü orta bacaın mıknatıslama akımı dier iki dı bacaın mıknatıslama
akımlarından küçük olmasına ramen, ebekeden çekilen her üç koldaki
akımlar birbirine eittir.
(13)

Transformatörler nasıl balanırsa balansın, primer ebekenin
nötrüne balansın yada balanmasın, nüve tipi nasıl olursa olsun ebekeden
temel bileenlerin yanında 5., 7., 11., 13. gibi harmonik bileenli
mıknatıslanma akımlarını daima çekerler.
(11)

Üçlü harmoniklerin kötü etkilerinden kurtulmak için tersiyer sargı
kullanılır. Görmü olduu görevden dolayı buna dengeleyici sargıda denir.
Tersiyer sargı, transformatörün anma gücünün
3
1
mertebesinde olan üçüncü
bir sargıdır ve üçgen eklinde balanır. Tersiyer sargı üzerinden
mıknatıslama akımının üçlü harmoniklerinin dolaması ile, alan ve faz
sargıları bu harmoniklerden kurtulmu olur.
(13)





43
2.1.2. Döner Makineler
Bir döner makinenin oluturduu harmonikler, ilke olarak makinenin
stator ve rotorundaki olukların neden olduu manyetik relüktanstaki
deiimlerle ilgilidir. Döner makinelerin harmonik üretmelerinin balıca iki
nedeni; Alan ekli ve ana devreler ile kaçak yollardaki doymalardır. Bir
makine için gerçek alan ekli makine tasarımının bir fonksiyonudur.
Günümüzdeki ileri tasarım teknikleri (oluk ve kutup geometrisi, sargı yapısı)
ile döner makinelerdeki harmonik etkinlii en aza indirilmitir. Döner makineler
içerisinde en önemli harmonik üreticisi senkron generatörlerdir.
(1)


2.1.2.1. Senkron generatörler
En doal harmonik üreticileri generatörlerdir. Senkron generatörlerin
harmonik üretme özellii çıkık kutbun alan eklinden, manyetik direncin
oluklara balı olmasından, ana devrenin doyuma ulaması, kaçak akımlar, sık
aralıklarla ve simetrik olmayan boluklarla yerletirilen sönüm sargılarından
kaynaklanmaktadır. Döner makineler, makine hızının ve endüvi oluk sayısının
fonksiyonu olan harmonikleri üretir. Senkron generatörlerin oluturduu
harmonikler, generatör gücü 100 kVA’ dan büyük olmadıı sürece dikkate
alınmaz.
(11)

Yuvarlak (içten kutuplu) rotorlu generatörler ile, çıkıntılı kutuplu
generatörlerin hava aralıında meydana gelen alan ekilleri birbirinden
farklıdır. Çıkıntılı kutuplu bir generatörde kutup yüzeyinin ekli ve kutup
yayının, kutup adımına oranı, manyetik akının hava aralıındaki daılıına
etki eden faktörlerdir. ekil 2.3.’ de görüldüü gibi kutup ekilleri ile bunların

44
hava aralıında meydana getirdikleri manyetik akılar birbirinden farklıdır.
(14)


(a) (b
ekil 2.3. Yuvarlak ve düz kutuplu generatörlerde emk ekilleri
(14)

Kutup ekli düz iken meydana gelen emk köelidir. Buna karılık kutup yüzeyi
yuvarlak iken daha çok sinüsoidal’ e yaklaan bir emk elde edilmitir. ekil
2.3.a’ da 98 , 0
1
=
B
B
, ekil 2.3.b’ de ise 1 , 1
1
=
B
B
orantısı yazılabilir. Bu
duruma göre 89 , 0
1 , 1
98 , 0
= eitlii bize düz kutuplu generatörün daha az
manyetik akı meydana getirdiini göstermektedir. Senkron motorlarda daha
çok düz kutuplar kullanılır. Generatörlerde ise indüklenen gerilimde
harmonikler dikkate alarak yuvarlak kutuplar kullanılır.
(14)


45
Generatörlerde hava aralıındaki manyetik akının durumu,
indüklenen emk’ ya aynen etki ettiinden, emk’ nın sinüsoidal olması için akı
daılıını yapılabildii kadar sinüsoidal yapmak gerekir. Bunu için sargıların
daıtılması, sargı adımının kesirli olması, bir kutup altında bir faza ait oluk
sayısının kesirli olması ve bunlara benzer faktörler yanında, endüvi-çıkıntılı
kutup yüzeyi arasındaki akı daılıının sinüsoidal yapılması, indüklenen
gerilimin sinüsoidal olmasını salar.
(14)

Hava aralıındaki manyetik akının sinüsoidal yapılabilmesi, çıkıntılı
kutuplu generatörlerde ekil 2.3.a’ da görüldüü gibi kutup yüzeyinin kavisli
yapılması ile salanır. Buradaki kutup eklinde hava aralıı kutbun her
yerinde aynı deildir. Kutup ekseninde hava aralıı, kutup kenarlarına göre
daha azdır. Buna göre manyetik akı kutup ekseninde en fazla olup kutup
kenarlarına doru gidildikçe erisel ekilde azalır. Bu durumda akı daılıı
sinüsoidal’ e yaklatıından indüklenen emk’ da daha düzgün bir sinüs
dalgası verir.
(14)

Yuvarlak rotorlu generatörlerin alan ekline gelince, bunların alan
ekilleri biraz farklıdır. ekil 2.4.a’ da bütün sargıların bir çift olua toplu
olarak yerletirildii zaman meydana gelen alan ekli görülüyor. Bu tür sargı
dikdörtgen veya kare eklinde bir alan meydana getirir. Bu tür sarımdan
kaçınılarak rotordaki oluklara sargıların daıtılması salanmalıdır. ekil 2.4.c’
de oluan dalgada uygun deildir. Çünkü bütün rotor yüzeyi sarımda
kullanılacak olursa, alanın ekli sivri tepeli yani üçgen eklinde olur. EMK’ nın
da aynen üçgen eklinde olması, bu tür sarımında kullanılmaması gerektiini
ortaya çıkarır. ekil 2.4.b’ de ise rotor yüzeyinin 3 1 ’ ü bo bırakılarak geri
kalan 3 2 yüzeydeki oluklara sargıların sarıldıı durumdaki dalga ekli

46
görülmektedir. Bu ekildeki sarım kullanıldıında meydana gelen emk’ nın
ekli sinüs dalgasına çok yaklamıtır. Bunun için uyartım sargıları

150 120 − ye veya rotorun 3 2 ’ üne sarılarak hem daha az bakır kullanılmı
hem de içilik masrafı en aza indirilmi olur.
(14)



ekil 2.4. Yuvarlak rotorlu generatörlerde (turbo generatör) hava aralıında
indüklenen emk ekilleri.
(14)

Generatörlerin balantı ekilleri de harmonikler için belirleyici özellikler
taır:
Generatör sargısı Yıldız balı ise; 3 ve 3’ ün katı frekanslı harmonikler
sadece faz gerilimlerinde bulunup fazlar arası gerilimlerinde bulunmazlar.
Yıldız balı bir generatöre üç fazlı simetrik ve dorusal bir tüketici
balanırsa ve yıldız noktası generatör yıldız noktasına balanmaz ise; 3 ve 3’
ün katı harmonikli akımlar geçmezler. Yıldız noktası nötre balı bir yükte ise,
faz iletkenlerinden 3 ve 3’ ün katı frekanslı
0
I akımı, nötr üzerinden de

47
bunların toplamı olan
o
I 3 deerinde bir akım geçer. Bu akımlar, aynı ekilde
3 ve 3’ün katlarına eit frekanslı bir gerilim düümü meydana getirirler.
Generatör sargısı Üçgen balı ise; bu sargılarda 3’ ün katları frekanslı
bir sirkülasyon akımı geçer. Bu akım, yüke balı olmayıp sargılarda büyük
kayıplara neden olur.
(11)

Bu sebeplerden dolayı, generatör sargılarının yıldız balanması ve
yıldız noktasının yalıtılması tercih edilir. Fakat generatörün 4 iletkenli bir
ebekeyi beslemesi gerekiyorsa, zigzag balı bir bobinde oluturulan suni
yıldız noktasına balanır. Generatörlerin sebep olduu 3 ve 3’ ün katları
harmonik akımları, generatör veya blok transformatörün birinde üçgen
balama kullanılmak suretiyle bloke edilir. Kutuplar ve endüvi olukları uygun
dizayn edilerek 5. ve 7. harmonik gerilimlerini sınırlamak mümkündür.
Burada dikkate deer en düük harmonik 11. harmoniktir.
(11)


2.1.2.2. Asenkron motorlar
Asenkron makinenin çalıması bir döner alan varlıına
dayandıından bu döner alanın oluturulması için asenkron motorun
statorunun açılmı olan oluklarına sargılar yerletirilmitir. Oluklara sarılan bu
sargının iletken daılımı sinüs formunda yapılamadıından dolayı, amper-
sarım daılımı da sinüs formunda olmamaktadır. Sargılara sinüsoidal gerilim
uygulandıında her bir faz sargısından geçen akım, akı ve amper-sarım
ifadesi sinüsoidal olmadıı için seri harmonikler içerir. Bu harmoniklere, “hava
aralıı” veya “uzay” harmonikleri adı verilir. Meydana gelen hava aralıı
harmonikleri, temel dalga ile birlikte asenkron motoru etkiler. Çünkü

48
frekansları farklı olan bu harmonikler devre parametrelerini deitirmekte ve
bunlara balı kayıpların farklı olmasına neden olmaktadır. Ayrıca hava
aralıında stator sargısına balı olarak meydana gelen yüksek harmonikler
zararlı döndürme momenti ve kuvvetlerin meydana gelmesine yol açarlar. Bu
durum özellikle kafesli asenkron motora yol vermede oldukça önemlidir.
(15)

Farklı sargılı rotorlu asenkron motorların hava aralıında meydana
gelen dalga eklinin analizi ile ilgili yapılan bir deneysel çalıma aaıda
verilmitir. Hava aralıında oluacak dalga eklinin yalnız stator sargılarına
balı olarak deiip deimediini incelemek için deneyde kullanılan üç
motorda da aynı rotor ve kapaklar kullanılmıtır. Böylece stator sargısına
balı deiimler incelenmitir.
Deneysel çalımada aynı güçteki ve tipteki üç asenkron motora u
sargılar uygulanmıtır: 1. motora; bir tabakalı iki katlı farklı genilikteki
bobinlerden olumu sargı. 2. motora; bir tabakalı bir katlı farklı genilikteki
bobinlerden olumu daıtılmı bileik sargı. 3. motorda; iki tabakalı çap
(tam) adımlı sargıdır. Ayrıca deney motorlarında hava aralıındaki
elektromotor kuvvetini (emk) ölçebilmek için motorlara uygulanan sargıların
simetrii olan ölçü bobinleri sarılmıtır. Çalımada dier etkileri ortadan
kaldırmak için üç motorla yapılan deneyde aynı rotor ve kapaklar
kullanılmıtır. Ayrıca deney anında ebekedeki gerilimin ve frekansın
deiimlerini önlemek için gerilim doru akım tarafından tahrik edilen bir
generatörden alınmıtır. Doru akım motorunun beslemesi de bir servo
regülatörden yapılarak generatördeki gerilimin ve frekansın sabit olması
salanmıtır.

49
Deneysel çalıma anında motorlar fuko freni ile Nm 5 , 5 ile yüklenmi
durumda ölçü bobinlerinde indüklenen gerilimin dalga ekli bir osiloskop ile
alınarak bilgisayara aktarılmıtır. Bu dalga ekillerinden, farklı stator sargılı
asenkron motorların hava aralıındaki dalga ekillerinin farklı olduu
görülmütür. Farklı olan bu dalga ekillerinin üst harmoniklerin genliinin ve
yönünün bulunabilmesi için dalga biçimleri fourier serisine açılmıtır. Yapılan
fourier analizi sonucunda elde edilen üst harmonik katsayıları Çizelge 2.1.’ de
verilmitir.


















50

Çizelge 2.1. Deney motorlarının yükte çalıması sırasında ölçü bobinlerinde
indüklenen emk’ in dalga biçiminin fourier analizi sonucunda elde edilen
harmonik katsayıları
(15)


Harmoniklerin B
n
Katsayıları
3
10 *



Harmonik
Frekans (Hz)
1. motor 2. motor 3. motor

1
B (50) 2.2576 2.5003 2.4893
3
B (150) 0.0659 0.0633 0.0524
5
B (250) -0.0052 -0.0175 -0.0054
7
B (350) -0.004 -0.0145 0.0006
9
B (450) -0.0004 -0.0029 0.0087
11
B (550) -0.0039 -0.0127 -0.0087
13
B (650) 0.0217 -0.002 0.0082
15
B (750) -0.0232 0.0211 0.0146
17
B (850) -0.0179 -0.006 -0.0139
19
B (950) -0.0051 0.0031 -0.0009
21
B (1050) 0.0071 -0.0007 0.0002
23
B (1150) 0.0004 -0.0013 0.0002



51
Bu Çizelge incelendiinde hava aralıında oluan yüksek
harmoniklerin üç motorda da farklı olduu görülmektedir. Ayrıca bu harmonik
katsayılarının iaretleri incelendiinde tüm motorlarda 1. ve 3. harmonik
katsayılarının pozitif deerde olduu görülmektedir. Dier üst harmonik
katsayıları deney motorlarında farklılık göstermektedir. Harmonik katsayıları
pozitif olan dalgalar temel dalga ile aynı yönde dönmekte, negatif olan
dalgalar ise temel dalgaya göre ters yönde dönmektedir. Bu durumda hava
aralıındaki dalga eklinin sinüs formunun bozulmasına neden olmaktadır.
Hava aralıında oluan dalga eklinin sinüs formunda olmaması
rotor devresinde indüklenen gerilimin dalga eklinin bozuk olmasına neden
olmaktadır. Bu durum döndürme momentini ve kuvvetini olumsuz yönde
etkilemekte ve motorun ısınmasına neden olmaktadır. Çünkü her üst
harmoniin kendine özgü bir döndürme momenti ve kuvveti vardır. Bu
döndürme moment ve kuvveti ana döndürme moment ve kuvveti ile aynı
yönde olduunda desteklemekte, tersi olduunda ise zayıflatmaktadır.
Bu durumlar dikkate alındıında; bir tabakalı bir katlı farklı
genilikteki bobinlerden olumu daıtılmı bileik sargı tipinin hava
aralıında meydana getirdii döndürme momenti ve kuvvetinin en iyi olduu
ve ikinci sırada iki tabakalı çap (adım) adımlı sargı tipinin yer aldıı ve bir
tabakalı iki katlı farklı genilikteki bobinlerden olumu sargı tipinin ise dier
sargı tiplerine göre düük deerde olduu yapılan deneysel çalıma ve analiz
sonunda bulunmutur.
(15)




52
2.1.3. Güç Elektronii Elemanları
Çeitli güç elektronii elemanları küçük uygulamalardan büyük
endüstriyel uygulamalara kadar bir çok alanda kullanılmaktadır. Yüksek
çalıma verimine ve istenilen çalıma durumlarına sahip olmaları nedeni ile
geni kullanım alanı bulmulardır.
Televizyon alıcıları, bilgisayarlar ve dier elektronik uygulamaları
kapsayan küçük güçlü tek fazlı elektronik güç dönütürücülerin sayısı gün
geçtikçe artmaktadır.
Üç fazlı güç elektronii elemanları ise geni bir kullanım ve tasarım
alanına sahiptirler. Balıca güç dönüüm grupları unlardır:
♦ Dorultma
♦ Frekans kontrolü
♦ Gerilim kontrolü
♦ Evirme
♦ Dier uygulamalar
Sanayide enerji iletimine kadar her alanda yaygın olarak kullanılan
çeviriciler, alternatif akımı doru akıma dönütüren (dorultucular=redresör)
veya doru akımı alternatif akıma dönütüren (eviriciler=inverterler)
elemanlar olarak tanımlanır. Bunların içinde güç sistemlerinde en çok
kullanılan grup, dorultucu grubudur. Dorultucuların güç sistemlerinde
balıca kullanım alanları; Yüksek doru gerilimle iletim (HVDC), doru akım
motorlarının beslenmesi ve kimyasal süreçlerdir.
Çeitli darbe sayılarına sahip dorultucular bulunmaktadır. 6 ve 12
darbeli dorultucular en yaygın olanlarıdır. Küçük güçlü uygulamalarda 3

53
darbeli, daha güçlü uygulamalarda ise 18 ve daha büyük darbeli dorultucular
kullanım alanı bulmaktadır. Darbe sayısının seçimi ekonomik koullara da
balıdır.
Frekans ve gerilim kontrolü grubu, senkron ve indüksiyon motorların
ve benzeri yüklerin farklı frekans ve gerilimlerde beslenmesi amacıyla
kullanılır. Böylece motorların tüm yük seviyelerinde daha verimli çalıması
salanır.
Güç elektronii elemanlarındaki toplam harmonik distorsiyonu tipik
olarak yük akımının 30 10 % − ’ u arasındadır.
(1)

Yarı iletken elemanlar çalıma karakteristiinin nonlineerliinden
kaynaklanan harmonikler üretirler. ekil 2.5.’ de örnek olarak bir diyot ve
tristöre ait çalıma karakteristiinden de görüldüü gibi akım ve gerilim lineer
olarak deimedii için ebekede harmoniklerin olumasına neden olurlar.
(11)



a) diyot b) tristör
ekil 2.5. Diyot ve tristöre ait çalıma karakteristikleri
(16)


54
Transformatörlerden sonra ana harmonik kaynaı günümüzde hat
komütasyonlu konverterlerdir. Belirli artlarda, alternatif akım ile enerji
iletimine göre daha ekonomik iletim salayan doru akım enerji iletim
sistemleri (HVDC) ile akü, fotovoltaik sistemler ve bazı endüstriyel donanımlar
hat komütasyonlu konverterler üzerinden beslenirler.
(11)
Örnein yarım dalga kontrollü bir dorultucu devresinde sinüsoidal
dalga tristörlerin tetikleme açısına ( ) α balı olarak belirli bir φ açısından
kesildiinde devrede nonsinüsoidal dalga meydana gelmektedir. ekil 2.6.a’
da nonsinüsoidal dalga, ekil 2.6.b’ de ise bu dalga ile oluan harmonikler
gösterilmitir.
Bir konverterin meydana getirdii harmonikler, konvertörlerin tristör
sayısına (darbe sayısına) balı olarak ifade edilebilir. Örnein; 6 darbeli bir
konverterin akımı aaıdaki gibidir;
...... 13 cos
13
1
11 cos
11
1
7 cos
7
1
5 cos
5
1
cos
2
− + − + − = t t t t t I I
d a
ω ω ω ω ω
π
(2.2)
Burada görüldüü gibi harmonik akımların genlii harmonik frekansı
ile ters orantılıdır. Harmonik derecesi ne kadar yüksekse harmonik akımların
genlii o kadar dümektedir. Konverterlerde darbe sayısı = P 6, 12, 18 ve 36’
dır. Buna balı olarak meydana gelen harmonik bileenlerin frekansları u
ekilde ifade edilebilir;





55
1 kp n = (2.3)
n : harmonik mertebesi
p : çeviricinin darbe sayısı
k : pozitif bir tam sayıdır. (1,2,3,4,5 …. gibi)
(11)

harmonik gerilimler

100 Temel bileen

V


2. harmonik
30


4. harmonik

6. harmonik

φ − 0 t ω

180
tetikleme açısı α (derece)


(a) (b)

ekil 2.6. Yarım dalga kontrollü dorultucu devresi için
(a) dalga ekli, (b) oluan harmonikler
(11)






56
2.1.4. Doru Akım ile Enerji Nakli (HVDC)
1960’ lı yıllardan balayarak, yarı iletken teknolojisinin de
gelimesiyle, doru akım ile enerji nakli (HVDC-High Voltage Direct Current)
gündemdedir. Kararlılık probleminin olmaması ve farklı frekanslı iki noktanın
birletirme olanaının olması, doru akımla enerji iletimini tercih edilir
yapmaktadır. Bu teknikte alternatif-doru ve doru-alternatif çeviricileri
kullanılmaktadır. Alternatif olarak üretilen gerilim dorultulmakta ve enerji
nakil hattını beslemekte, hattın ucunda tekrar alternatife çevrilerek tüketiciye
iletilmektedir. ekil 2.7.’ de bir doru akımla enerji iletim hattının basit balantı
ekli verilmitir.


ekil 2.7. Bir doru akım enerji iletim hattının prensip balantı eması,
(1: Generatör, 2: Yükseltici transformatör, 3: Dorultucu,
4: letim hattı, 5: Evirici, 6: Alçaltıcı transformatör )






57
Doru akım enerji iletim hatlarında hat baında ve sonunda yer alan
büyük güçlü çevriciler (dorultucu ve evirici bloklar) yarı iletken elemanlardan
olutuklarından, birer harmonik kaynaı olmaktadır.
Örnein, altı yollu çeviricilerin kullanıldıı bir doru akımla enerji iletin
hattında faz akımının efektif deeri;
2
2 2 2
1
........
11
1
7
1
5
1
1

+ |
.
|

\
|
+ |
.
|

\
|
+ |
.
|

\
|
+ = I I (2.4)
eklinde ifade edilebilir. Burada
1
I , temel bileenin efektif deeridir.
Uygulamada harmoniklerin olabildiince az olduu çevirici düzenlerden
yararlanılır. Yapılan incelemelerden, tek kutuplu iletim modelinde 5., 7., 17. ve
19. harmoniklerin ortaya çıktıı, buna karılık iki kutuplu iletim modelinde bu
mertebeden harmoniklerin olumadıı gözlenmitir.
(1)


2.1.5. Statik VAR Generatörleri
Statik VAR generatörleri; alternatif akım kıyıcısı ile akımı deitiren
bir reaktör, paralel balı kondansatörler, kumanda ve kontrol elemanlarından
oluur. Bu sistemlerin çalıma özellii gerekli reaktif gücü en hızlı bir ekilde
ve her faz için ayrı ayrı verebilmesidir. Zira, geleneksel kompanzasyon
düzenleri ile çok hızlı deien reaktif güç ihtiyacı karılanamaz. Örnein; ark
fırınlarında fırının çektii reaktif gücün deiimi çok hızlı olduundan normal
mekanik cihazlarla kompanzasyon gücünü karılamak mümkün olmaz. Fakat
yarı iletken elemanların saladıı imkanlar sayesinde reaktör elemanlarını ark
fırınının çalıması gerektii hızda devreye sokup çıkarmak mümkündür.
Bunun için tristörlerden yararlanılır.
(1)


58
Tristörler, bir senkron anahtarı gibi çalıırlar. Kumanda devrelerine
uygun sinyal verilerek devreye uygulanan gerilimin efektif deeri ve buna
balı olarak ta devreden geçen akım kayıpsız olarak istenildii gibi
ayarlanabilir.
Bu sistem tristör ile kumanda edilen, reaktör ile dengelenen, sabit
kondansatör ile kompanzasyon metodudur. Doymalı reaktörler
kompanzasyon ark fırınları için ideal bir çözüm getirmemektedir. En uygun
çözüm, fırının reaktif gücünün ani deerini ölçmek ve buna göre gerekli
endüktif gücü, gerekli sayıda reaktörü devreye sokup çıkarmakla salamaktır.
Bu suretle fırın gücü ile reaktör gücünün toplamı sabit tutulur ve sabit
kondansatör tarafından kompanze edilir.

2.1.6. Ark Fırınları
Ark fırınları, geni spektrumlu harmonikler içeren yüklerin önemli bir
örneidir. Ark fırını bulunan iletmeler için harmonik oluum nedeni olarak ark
fırınlarındaki ateleyici elektrotların özellikleri ve ark akım-gerilim
karakteristikleri verilir.
Ark fırınının aktif direnci sabit deildir. Bir yarı periyodun
balangıcında direnç büyüktür, bundan sonra bir minimum deere düer ve
yarı periyodun sonuna doru tekrar yükselir. Bu yüzden akım tam bir sinüs
eklinde deildir ve birçok harmonikler ihtiva eder. Ergitme aamasının
baında akım harmonikleri çok fazladır ve hurda eridikten sonra yani ark
sakinleince harmonik azalır. Çizelge 2.2.’ de ark fırınının ortalama harmonik
deerleri verilmitir.
(17)

59
Ark fırınlarının çalıma artlarında ki bu deimelerden dolayı güç
sisteminden çektikleri akımlar da geliigüzel olur. Bunun sonucu olarak,
ebeke gerilimi de akıma balı olarak sinüs formunda uzaklaır. Akım ve
gerilimdeki bu bozulmalar, ebekeye harmonikli bileenlerin verilmesi
anlamına gelir.
Ark fırınlarında harmonik daılımın kuramsal olarak saptanması için
güç sistemi modelinin tam olarak kurulması gerekir. Bu modele harmonik
meydana getiren elemanların modellerinin eklenmesi gerekir. Daha sonra
sistem çözülerek harmoniklerin baralara göre daılıı elde edilir.
(17)

Çizelge 2.2. Ark fırınının ortalama harmonik deerleri
(17)


Harmonikler
Ortalama
Genlik (%)
2 4-9
3 6-10
4 2-6
5 2-10
6 2-3
7 3-6
9 2-5


Bu açıklamalardan da anlaıldıı gibi, ark fırını sisteme bir harmonik
generatörü gibi etki eder. Ark fırınına paralel balı devrelerde, artların

60
gerçeklemesi halinde rezonans olayları ba gösterebilir. Bugün ark
fırınlarının düük güç katsayısı ile çalıtırılması tercih edilir. Bu yüzden fırın
daha büyük bir reaktif güç çeker. Bunu kompanze etmek için büyük güçlü
kondansatör bataryası kullanılır. Böylece ebekenin rezonans frekansı
düer.
(17)


2.1.7. Kesintisiz Güç Kaynakları
Gerilim dalgalanmasının ve kesintisinin yol açtıı zararlardan
kurtulmak için bilgisayarlar, hastaneler, hava alanları v.b. dier önemli
yerlerde kullanılan kesintisiz güç kaynakları alternatif gerilimin doru gerilime
çevrilerek depolanması ve sonra evirici yardımı ile alternatif akıma çevrilerek
tüketiciye iletilmesi esasına göre çalıır.
Kesintisiz güç kaynaklarında evirici, ara devre gerilimi olan
dorultucu çıkı gerilimini, evirmek suretiyle istenen genlik ve frekansta
dalgalı gerilime dönütürür. Dönüüm sırasında tam sinüs dalgası elde
edilemedii için çıkı iaretinin fourier serisinin açılımının belirttii
frekanslarda, belirli genliklerde harmonikler oluturacaklardır. Bu durum gerek
yükte gerekse kaynakta gereksiz yüklenmelere, ek ısınmalara, verimlilik
kaybına, motor uygulamalarında salınımlara v.b. istenmeyen durumlara
neden olabilmektedir. Ortaya çıkan bu harmonikler iletme cihazlarında çou
kez istenen performansın alınabilmesini engelledii için istenmez. Sonuçta
çıkı iaretindeki harmoniklerin belirli miktarlarda bastırılması çou kez gerekli
bir ilem olmaktadır.

61
Kesintisiz güç kaynaklarında harmonikler evirici tipine, evirici çıkıını
elde etmek için kullanılan modülasyon tipine, mikroilemci kontrollü olup
olmadıına v.b. etkenler balı olarak deimektedir.
Bir güç elektronii düzeni olan kesintisiz güç kaynakları, esas olarak
ebeke geriliminin uygulandıı bir dorultucu, dorultucu çıkıında paralel
olarak uygulanmı olan akü düzeni ile, dorultulmu gerilimi dalgalı gerilime
dönütürerek, yüke veren evirici düzenini içerir. Bu temel elemanlar yanında,
elde edilip yüke verilecek sinüsoidal gerilimin istenilen özelliklerde olmasını
salamak, güvenilir bir çalıma elde etmek üzere yardımcı düzenlerde vardır.
Kesintisiz güç kaynaklarında dorultucu ve evirici devreleri, uygun geri
beslemelerle kapalı çevrim kontrollü çalıtırılırlar. Bundan dolayı çıkı
gerilimleri çok kararlıdır, yükten etkilenmez. ekil 2.8.’ de bir kesintisiz güç
kaynaının prensip eması görülmektedir.
(1)



Dorultucu Evirici











ekil 2.8. Bir kesintisiz güç kaynaının prensip eması
(1)





Yük Aktarma
Devresi


YÜK

AKÜ

62
2.1.8. Gaz Dearjlı Aydınlatma
Gaz dearjlı aydınlatma elemanları, örnein flüoresan, cıva, ark,
neon v.b. ve yüksek basınçlı sodyum lambalar ebekeden harmonikler içeren
akımların çekilmesine neden olurlar. Bu tür aydınlatma elemanları özellikle
büyük ehir alanlarında daha çok hissedilen harmonikler meydana getirirler.
Bu tip lambaların elektriksel karakteristii nonlineer olup akım geçii
esnasında negatif direnç karakteristii gösterirler. Ev ve iyerlerinde yaygın
olarak kullanılan flüoresan lambalar balastlarından ve gaz dearjlarından
kaynaklanan harmonik bileenlerin meydana gelmesine sebep olmaktadır.
Üç fazlı sistemde, faz nötr gerilimle beslenen aydınlatmada (üç fazlı
dört telli montajda) 3. harmonik akımı nötr iletkeninden topraa geçer.
Harmonik etkinlii açısından bakıldıında, flüoresan aydınlatmada tek
mertebeli harmoniklerin büyüklüü önemli oranda devreyi etkiler.
(11)

2.1.9. Elektronik Balastlar
Gün geçtikçe hayatımızın her safhasına daha belirgin bir biçimde
giren elektronik sanayi, ebekede harmonik etkinliinin de artmasına sebep
olmaktadır. Aydınlatmada kullanılan elemanlardan elektronik balastlarda
harmonik üreticisidirler. Filtreli ve filtresiz olarak imal edilen bu balastlar eer
filtreli ise harmonik etkinlii yok sayılır. Filtresiz olarak kullanılan yüksek
frekanslı elektronik balastlarda en etkin harmonik bileenler 3., 5., 7. ve 9.
bileenlerdir, 13. harmonikten sonra temel bileenin 1/3’ ünden daha küçük
deerde harmonik bileenlere sahiptirler.
(11)
Enerji tasarrufu saladıı söylenerek, promosyonu yapılan kompakt
flüoresan lambalar, elektronik balastları tarafından ebekeye harmonik

63
akımlar gönderirler. ngiltere’ deki Eastern Electricity tarafından çeitli
kompakt flüoresan lambalar kullanılarak yapılan aratırmaların sonucu
Çizelge 2.3.’ de verilmitir.
(1)

Çizelge 2.3. Temel deerin % olarak harmonik içerikleri
(1)

2. Harmonik 0.12 0.23 0.25 0.82 0.1
3. Harmonik 21.11 25.13 78.87 88.83 1.04
5. Harmonik 29.84 15.53 54.08 71.77 2.7
7. Harmonik 8.44 3.61 41.75 56.00 0.40
9. Harmonik 6.27 2.03 35.36 47.70 1.12
11.Harmonik 12.11 6.33 24.39 45.03 0.01
13.Harmonik 4.45 1.2 12.77 43.25 0.27

THD

41.47

40.18

118.21

176.27

4.00


2.1.10. Fotovoltaik Sistemler
Fotovoltaik sistemler harmonik üretme bakımından genel olarak
konverterlerden kaynaklanan harmonik etkinliine sahiptirler. Bu sistemler
elektrik enerjisini fotovoltaik yoldan elde eden sistemler olup, ürettikleri doru
akımı alternatif akıma dönütürmek için konverterleri kullanırlar. Dolayısıyla
dönüüm esnasında yarı iletken elemanların sebep olduu harmonikler söz
konusu olmaktadır.



64
ekil 2.9.’ da fotovoltaik enerji üretiminin blok eması verilmitir.
(11)




ekil 2.9. Fotovoltaik enerji üretimi blok eması
(18)




65
3-ARATIRMA BULGULARI

3.1. Harmoniklerin Etkileri
Enerji sistemlerinde harmoniklerle gerilim ve akım dalga ekillerinin
bozulması çok çeitli problemlere yol açmaktadır. Bunlar maddeler halinde
öyle verilebilir:
♦ Generatör ve ebeke geriliminin bozulması
♦ Gerilim düümünün artması
♦ Kompanzasyon tesislerinin aırı reaktif yüklenme ve dielektrik
zorlanma nedeniyle zarar görmesi
♦ Enerji sistemindeki elemanlarda ve yüklerde kayıpların artması
♦ Senkron ve asenkron motorlarda moment salınımlarının ve aırı
ısınmanın meydana gelmesi
♦ Endüksiyon tipi sayaçlarda yanlı ölçmeler
♦ Uzaktan kumanda, yük kontrolü v.b. yerlerde çalıma bozuklukları
♦ ebekede rezonans olayları, rezonansın neden olduu aırı
gerilimler ve akımlar
♦ Koruma ve kontrol düzenlerinde sinyal hataları
♦ zolasyon malzemesinin delinmesi
♦ Elektrik aygıtlarının ömrünün azalması
♦ Sesli ve görüntülü iletiim araçlarında parazit ve anormal çalıma
♦ Mikro bilgiilemciler üzerinde hatalı çalıma
Bu etkiler içinde teknik ve ekonomik yönden en olumsuz sonuçlara yol
açanları, kayıplardaki artı ve sistem ölçü cihazlarındaki hata paylarının artması
eklinde özetlemek mümkündür. Bunlardan birincisi omik direnç içeren tüm

66
tesis elemanları üzerinde ek harmonik kayıplara yol açmaktadır. kincisi ise ölçü
ve kayıt cihazlarındaki istenmeyen hata miktarlarının oluması, bir baka
deyile kayıt/ölçüm hatalarının artmasıdır.
(2)


3.1.1. Transformatörler Üzerine Etkileri
Transformatörlerde meydana gelen akım ve gerilim harmoniklerinin
neden olduu problemler öyle sıralanabilir: Akım harmonikleri sargı bakır
kayıplarında ( ) R I
2
ve kaçak akı kayıplarında artıa, çekirdek kaybının
artmasına ve haberleme sistemlerinde kötü etkiye neden olur. Gerilim
harmonikleri ise fuko ve histerezis akımlarından dolayı demir kayıplarında
artıa ve yalıtımın zorlanmasına neden olur.
Transformatör endüktansı ve transformatörlere balı bir tüketicinin
kapasitansı arasında rezonans meydana gelebilir. Akım ve gerilim harmonikleri
transformatörlerde ek ısınmalar oluturur.
Harmonik akım ve gerilimlerinin oluturduu transformatör kayıpları
frekansa balıdır. Manyetik çekirdekteki alternatif manyetik alanın yön
deitirmesi, yüksek frekanslarda daha hızlı olduundan manyetik çekirdekteki
hiterezis kayıpları artar. Ayrıca zamanla deien manyetik akı, iletkenleri
kestikçe deiken manyetik alan çekirdek dilimlerinde eddy akımları oluturur.
Buda ek kayıplara neden olur. Yani frekans arttıkça transformatördeki eddy
kayıpları artar. Bu yüzden transformatörün ısınmasında yüksek frekanslı
harmonikli bileenler, düük frekanslı harmonikli bileenlerden daha önemlidir.
IEEE transformatörün yük akımındaki harmonikler için bir limit
saptamıtır. Buna göre akım için THD limiti %5’ tir. Gerilim için ise yük
durumuna göre bazı limitler saptanmıtır,

67
Yüksüz durumda %10 , Anma yükünde %5’ tir.
(3)


3.1.2. Döner Makineler Üzerine Etkileri
Gerek gerilim gerekse akım harmonikleri döner makineler üzerinde
olumsuz etkiler yapar. Bu etkilerden birincisi, ek (harmonik) kayıplardır.
Harmoniklerin varlıı dier elemanlarda olduu gibi stator sargılarında, rotor
devresinde, stator ve rotor saçlarında ek kayıplara yol açar. Stator ve rotor uç
sargılarında harmonik akımlarının oluturduu kaçak alanlarda ek kayıplar
meydana getirir. Örnein 16 kW’ lık bir indüksiyon motoru 60 Hz temel frekanslı
sinüsoidal gerilimle beslenirken oluan toplam kayıp 1303 W iken, kare dalga
ile bir besleme yapıldıında toplam kayıpların 1600 W’ a çıktıı gözlenir.
Harmoniklerin yol açtıı dier bir olay da, harmonik momentleridir.
Nonsinüsoidal gerilim uygulandıında motor veriminde ve momentinde bir
düü olur. Harmoniklerin ortalama moment üzerindeki etkisi çou zaman ihmal
edilebilir ancak önemli sayılabilecek moment salınımlarına yol açabilir.
Sinüs biçimli olmayan bir beslemeye sahip üç fazlı bir indüksiyon
motorundaki harmonik akımlarının oluturduu akı younluu dalgaları
arasındaki etkileim gürültüye neden olabilir. Ayrıca harmoniklerin, hava
aralıında bir bileke akı üretmesi nedeni ile indüksiyon motoru kalkı
yapamayabilir veya limitlerin çok altındaki düük hızlarda çalıabilir.
(10)

Çeitli harmonik çiftleri (5. ve 7. gibi) motor-yük sisteminde veya türbin-
generatör gruplarında mekanik salınımlara neden olurlar. Harmonik akımları ve
temel frekans manyetik alanı arasındaki etkileimin neden olduu salınım
momentleri bir mekanik rezonans frekansına uyduu zaman mekanik salınımlar
oluur. Örnein; 5. ve 7. harmonikler generatör rotorunda 6. harmonik

68
frekansında sürekli bir bükülmeye neden olurlar. Eer mekanik titreimin
frekansı elektriksel frekansa yakın olursa yüksek mekanik cevaplar oluabilir.
(1)

Standartlar, motorlar için kesin gerilim veya akım harmonik
sınırlamaları vermemesine ramen, indüksiyon motorları için %5’ lik bir gerilim
harmonii sınırlaması kabul edilebilir.
(1)


3.1.3. letim Sistemleri Üzerine Etkileri
letim sistemi (hava hattı veya yer altı kablosu) üzerindeki etkileri, iki
bölüm altında incelemek mümkündür. Bunlardan birincisi akım bileenlerinin
oluturduu ek R I
2
kayıplarıdır. Bu kayıplar;

n
n
n K
R I P
¯

=
=
2
2
(3.1)
eklinde verilebilir. Deri etkisi ihmal edilir ise R R
n
→ (hattın omik direnci)
yazılabilir. Dier taraftan harmonik akımların hat boyunca çeitli devre
elemanları üzerinde oluturduu gerilim düümleri de ayrı bir etkidir. n. akım
harmoniinin oluturduu gerilim düümü;
( )
n n n
Z I V = ∆ (3.2)
olarak yazılabilir.
Kablolu iletim durumunda harmonik gerilimler, tepe gerilim deeri ile
orantılı olarak dielektrik zorlanmayı arttırırlar. Buda kablonun kullanım ömrünü
kısaltır. Aynı zamanda hata sayısını ve bu nedenle de onarım masraflarını
arttırır. Aırı gerilimler nedeni ile yalıtkan kablolarda delinme meydana gelebilir.
Harmoniklerin korona balangıç koruma ve sönme seviyeleri üzerindeki etkileri,

69
gerilimin tepeden tepeye deerinin bir fonksiyonudur. Tepe gerilimi ise, temel
ve harmonik gerilim arasındaki faz ilikisine balıdır.
(10)


3.1.4. Kondansatör Grupları Üzerine Etkileri
Gerilim bozulmasından en çok etkilenen eleman, güç faktörü
düzeltiminde kullanılan kondansatör gruplarıdır.kondansatörlerde en önemli
problem, aırı etkin akımlardır. Dier bir problem de tepe geriliminin
oluturduu yalıtım zorlanmasıdır.
Kapasitif reaktans frekansla ters orantılı olarak deiiinden, temel
bileendeki deeri
C
X olan kapasitif reaktans, harmonik mertebesi n olan bir
akımda;
n
X
X
C
Cn
= (3.3)
deerini alır, yani akımın frekansı büyüdükçe kapasitif reaktans küçülür. Bu
nedenle, kondansatörler harmonik frekanslarında daha büyük akımlar çekerler
ve aırı yüklenirler. n. harmonik için
n
U harmonik gerilimi altında
kondansatörün çektii akım;
n n
CU n I ω = (3.4)
deerini alır. Burada,
1
ω ω = temel bileen açısal frekansıdır. Kondansatör
uçlarındaki gerilimin etkin deeri;
¯

=
=
1
2
n
n C
U U (3.5)
olur. Kondansatör akımının etkin deeri, aynı ekilde harmonik akımlarının
karesel ortalamasına eittir,

70
¯

=
=
1
2
n
n C
I I (3.6)
Bu akım, harmonikli gerilimin etkin deerine eit bir sinüs biçimli gerilim altında
kondansatörün çektii akımdan büyüktür. Kompanzasyon tesislerinin
tasarımında bu durumların göz önüne alınması gereklidir.
Gerilim bozulması durumunda kondansatörlerde oluacak ek kayıplar;
Ek kayıplar ( )
¯
=
=
n
n
n n n
V C
2
2
tan ω δ (3.7)
Olarak ifade edilir. Burada;
( )
n
δ tan : kayıp faktörü
n n
f π ω 2 =
n
V :
n.
Geriliminin etkin genlii
Gerilim harmoniklerinden dolayı kondansatör gücü de artar. ebeke
iletmesinde sadece temel bileene ait güç önem taır. Buna karılık,
kondansatörün dielektrik kayıpları, yani ısıl zorlanma bakımından toplam
kondansatör gücü geçerlidir. Dolayısıyla ısıl zorlanmada artar. Temel bileeni
ve harmonikleri içeren toplam reaktif güç ifadesi;


¯

=
=
1 n
n T
Q Q (3.8)
olarak verilir. Toplam reaktif güç ifadesi, reaktif gücün anma deerini
amamalıdır. TS 804’ e göre sinüs biçimli gerilim altında anma etkin gerilimi için
%110, anma etkin akımı için ise %130 olarak sınır deer konmutur.

71
Kondansatör karakteristikleriyle ilgili standartlar, sinüs biçimli olmayan
bir dalga uygulandıında, güvenilir bir iletme amacıyla aılmaması gereken
sınırlamaları içerir. IEEE standartlarına göre, kondansatör için gerilim, akım ve
reaktif güç sınırlamaları öyledir:

Anma etkin gerilimi : %10
Anma etkin akımı : %180
Anma reaktif gücü : %135
Tepe gerilimi : %120

Genelde, kondansatör keskin bir rezonans koulunda bulunmadıkça
gerilim bozulması arızaya neden olacak kadar büyük deildir. Endüstriyel güç
sistemlerinde daha sık karılaılan harmonik problemlerinin ilk belirtilerinden
biri kondansatör gruplarında oluan arızadır.
Daha önce açıklandıı gibi, genelde tüm harmonik problemleri
öncelikle paralel balı kondansatör gruplarında ortaya çıkar. Rezonans olayları
sonucunda oluan aırı gerilim ve akımlar, kondansatörde ısınmayı ve gerilim
zorlanmalarını arttırarak ömürlerini kısaltırlar.
(13)



3.1.5. Harmoniklerin Direnç Üzerindeki Etkisi
Harmoniklerin frekansının artması ile deri etkisi (skin effect) sonucu
iletkenin kullanılan kesiti azalmaktadır. letkenin temel bileen omik direnç
deerine harmoniklerden dolayı
h
R direnci ilave olmaktadır. Harmonikli akıma
gösterilen omik direnç deeri
h
R R R + =
0
olmaktadır. Deri etkisi ile oluan

72
direnç deeri literatürde yaygın olarak kabul gören ampirik bir baıntıyla hesap
edilebilir.
0
4
10 585 , 1
R
f
x

⋅ = (3.9)
olmak üzere,
3 0 ≤ ≤ x için
1 0
K R R =
3 > x için
2 0
K R R = (3.10)
dir. Burada,

+ + = 1
48
1
2
1
4
1
x
K (3.11)

+ = 26 , 0
828 , 2
2
x
K (3.12)
dir.
Burada,
f : frekans

0
R : Doru akım direnci
R : Deri etkisi dahil direnç
olarak tanımlanmıtır.
(2)


3.1.6. Harmoniklerin Reaktans Üzerindeki Etkisi
Elektrik ebekelerinin (hatların, motorların, transformatörlerin v.b.)
modellenmesinde reaktanslar oldukça geni bir yer tutmaktadır. Temel
frekanstaki deeri
L
X olan bir endüktif reaktansın, . n harmonikteki endüktif
reaktansı;

73
L L
nX X
n
= (3.13)
deerini alır. Benzer ekilde, temel frekanstaki deeri
C
X olan bir kapasitif
reaktansın, . n harmonikteki kapasitif reaktansı;

n
X
X
C
C
n
= (3.14)
deerini alır. Her iki durum içinde, reaktansın lineer bie eleman olduu kabul
edilmektedir.
(1)


3.1.7. Harmoniklerin Kayıplar Üzerindeki Etkisi
Harmonikli akım akan devreler ebekeden,
¯
=
=
N
n
n
S S
1
2
(3.15)

eklinde ifade edilen görünür güç çekerler. Burada
n
S , . n harmonie ait
görünür güçtür. 1 = n temel bileen gücü olduu için, ebekeden çekilen
harmonik güç,
¯
=
=
N
n
n h
S S
2
2
(3.16)
olacaktır. Omik direnci R olan bir iletkenden geçen ve N tane harmonii içeren
bir akımın ani deeri;
¯
=
=
N
n
n
t i t i
1
) ( ) ( (3.17)
olmak üzere efektif deerinin,
¯
=
=
N
n
n
I I
1
2
(3.18)

74
olduu bilinmektedir. Bu durumda . n harmonik için “akım harmonii oranı”
tanımlanırsa;
1
I
I
n
n
= α ( ) N n ,......., 3 , 2 = (3.19)
dir. Üç fazlı sistemlerde oluacak toplam omik kayıplar;
¯
=
=
N
n
n n K
I R P
1
2
3 (3.20)
dir. Burada,

n
R : . n harmonik frekansındaki direnç

n
I : . n harmonik akımının efektif deeridir.
Direncin frekansla deerinin artması ihmal edilirse toplam omik kayıplar;
|
.
|

\
|
+ = =
¯
=
N
n
n K
RI RI P
2
2 2
1
2
1 3 3 α (5.21)
eklinde ifade edilebilir. Formülden de görüldüü gibi, akım harmonii arttıkça
omik kayıplarda artmaktadır.
(2)

Manyetik çekirdekli bir elemanda (motor, transformatör v.b.) oluacak
demir (nüve) kayıpları ise u ekilde ifade edilebilir;
Manyetik çekirdekli bir elemana uygulanan gerilimin ani deeri,
¯
=
=
N
n
n
t v t v
1
) ( ) ( (3.22)
ve efektif deeri,
¯
=
=
N
n
n
V V
1
2
(3.23)

olmak üzere oluacak demir kayıpları

75
¯
=
= ≅
N
n
n m m Fe
V C V C P
"
2 2
(3.24)
veya . n harmonik için tanımlanan “gerilim harmonii oranı” ifadesi,
1
V
V
n
n
= β (3.25)
kullanılarak,
|
.
|

\
|
+ ≅
¯
=
N
n
n m Fe
V C P
2
2 2
1
1 β (3.26)
eklinde yazılabilir. Burada;

Fe
P : demir kaybı

m
C : makinenin yapısı ile ilgili bir sabit

n
β : gerilim harmonii oranıdır.
Harmonikli gerilim uygulanan bir kapasite elemanındaki kayıplar ise;

( )
¯
=
N
n
n n
V C
1
2
tan ω δ (3.27)
eklinde hesaplanabilir. Burada;
|
.
|

\
|
=
C
R
ω
δ
1
tan (3.28)
ile ifade edilir.
δ tan : kayıp faktörü
n n
f π ω 2 = : . n harmonik için açısal frekans
n
V : . n harmoniin efektif deeri.
(2)




76
3.1.8. Güç Elektronii Elemanları Üzerine Etkileri
Güç elektronii elemanları birçok durumda çok önemli bir harmonik
kaynaı olmalarının yanı sıra, harmonik bozulmaya karı çok duyarlıdırlar. Bu
elemanların düzenli çalımaları gerilimin sıfır geçilerinin doru belirlenmesine
balıdır. Sıfır geçi noktası birçok elektronik kontrol devresi için kritik
noktalardır. Harmonik bozulmasının bu noktaları kaydırması sonucu oluan
komütasyon hataları, elemanın çalımasını olumsuz yönde etkiler. Ayrıca,
gerilimin tepe deerine göre cevap vererek çalıan elemanlarda da sorunlar
çıkabilir. Buna en güzel örnek diyottur. Eleman, dalga eklinin etkin deerine
tam olarak karılık gelmeyen tepe deerine karı duyarlı olduundan,
harmoniklerin varlıında düzenli çalımayabilir. Güç elektronii cihazlarına ait
dier arızaları öyle sıralayabiliriz;
a) ölçme cihazlarında hatalar
b) röleler ve kesicilerde oluan arızalar
c) sıfır gerilim geçili ateleme devrelerinin kararsız çalıması
d) motor kontrolleriyle ilgili parazitler.
(13)


3.1.9. Koruyucu Sistemler (Röleler) Üzerine Etkileri
Bilindii gibi koruyucu sistemler çounlukla temel gerilim ve akımlara
göre tasarlanırlar. Tepe gerilimine, akım veya gerilimin sıfır geçilerine göre
çalıan röleler harmonik distorsiyonundan çeitli biçimlerde etkilenirler.
Olabilecek harmoniklerin süzüldüü veya ihmal edilebilir düzeyde olduu kabul
edilirse, elektromanyetik röle uygulamalarında (aırı akım koruması gibi)
yüksek harmoniklerin çok fazla etkinliinin olmadıı söylenebilir. Ancak özellikle
mesafe korumalarında, harmonik akımları (özellikle 3. harmonik bileeni) büyük

77
oranda ölçme deerlendirme hatalarına ve toprak rölelerinin hata yapmasına
neden olabilmektedir. Dijital mesafe koruma sistemlerinde, akım ve gerilim
harmoniklerinin mutlaka filtre edilmesi gerekmektedir. Rölelerin harmoniklerden
balıca etkileni biçimleri unlardır;
♦ Röleler daha büyük tepe deerleri ile yava çalımak yerine daha
küçük tepe deerleri ile hızlı çalıma eilimi gösterirler.
♦ Statik rölelerin çalıma karakteristiklerinde önemli deiiklikler
gözlenir.
♦ Aırı akım ve gerilim rölelerinin çalıma karakteristikleri deiir.
♦ Harmonik bileene balı olarak rölelerin çalıma momentlerinin
yönü deiebilir.
♦ Çalıma zamanları, ölçülen büyüklükteki frekansın bir fonksiyonu
olarak oldukça büyük bir farklılık gösterebilir.
♦ Dengeli empedans röleleri hem ayar ötesi hem ayar gerisi çalıma
gösterebilirler.
♦ Fark röleleri yüksek hızla çalımayabilirler.
Genelde rölelerin çalımasını etkileyen harmonik seviyeleri, dier
elemanlar için kabul edilebilir maksimum harmonik seviyelerinden daha
büyüktür. Bununla birlikte, koruyucu elemanlar (röleler) üzerinde yapılan
testlerden %20’ lik bir harmonik seviyesine kadar rölelerde fazla bir iletme
probleminin olumadıı gözlenmitir.
(10)


3.1.10. Küçük Güçlü Elektrik Tüketicileri Üzerindeki Etkileri
Bu etkiler u ekilde özetlenebilir;
♦ Gerilim harmonikleri, TV cihazlarının görüntü kalitesini bozabilir.

78
♦ Flüoresan ve cıva buharlı lambalarla yapılan aydınlatmada,
balastın yanı sıra kondansatörler de kullanılır. Devrenin endüktansı ile
kondansatörler bir rezonans devresi oluturabilir. Eer harmonik frekansı
bu devrenin rezonans frekansına eit olur ise ısınma ve arızalar oluur.
Flüoresan lambaların kullanıldıı aydınlatma tertibatında yalanma etkileri
görülür.
♦ Bilgisayarlar, elektrikli cihazlar içinde harmonikle en duyarlı
cihazlardır. Ayrıca kendileri de harmonik üretirler.
(10)


3.1.11. Ölçme Aygıtları Üzerindeki Etkileri
Ölçü aletleri, balangıçta tam sinüsoidal iaretlere göre kalibre edilirler.
Gerilimin karesi ile orantılı döndürme momentine göre ölçüm yapan sayaçlarda,
gerilim harmoniklerinin oluması bazı kayıt hatalarına yol açacaktır. ebeke
frekansından baka frekanslardaki enerjileri okumak için tasarlanmayan
konvansiyonel sayaçların harmoniklerin varlıında daha yüksek deerler
okuyabildikleri görülmütür. Ancak gelimi elektronik sayaçlar bozulmu dalga
ekillerini hassasiyetle okuyabilmektedirler.
Elektrik saatleri ve aırı akım röleleri gibi indüksiyon disk aygıtları
sadece temel bileene göre çalıırlar. Diskte oluan moment, akının ve diskte
indüklenen girdap akımlarının çarpımı ile orantılıdır. Her ikisi de yüksek
frekanslarda orantısız olarak azalırlar. Bu da elektrik sayacının temel
frekanstan daha yüksek frekanslarda hatalı ölçme yapmasına neden olur.
Harmonik distorsiyonunun oluturduu faz dengesizlikleri de bu elemanların
hatalı çalımalarına neden olur. Genelde önemli hataların oluması için
distorsiyon seviyesinin %20’ den büyük olması gerekir.
(10)


79

5.1.12. Harmoniklerin Manyetik Alanlar Üzerine Etkileri
Enerji sitemlerindeki alanların genel formülasyonu; Toprak yüzeyine
paralel konumda ve z ekseni boyunca yerletirilmi l uzunluundaki bir
iletkenin içinden, frekansı f ve efektif deeri I olan bir akımın geçmesi
halinde ortaya çıkan manyetik akı younluu ( ) B , z y x , , uzay koordinatlarında
ifade edilebilir. B alanlarının z bileeni sıfır olup, y x, eksen bileenleri;

+
+
+
=
2 2 2 2
0
2 d x
d
h x
h I
B
x
π
µ
(3.29)

+
+
+
=
2 2 2 2
0
2 d x
x
h x
x I
B
y
π
µ
(3.30)
olarak ifade edilir. Burada;

x
B : B alanının x eksen bileeni

y
B : B alanının y eksen bileeni

0
µ : havanın geçirgenlii
I : akımın efektif deeri
h : iletkenin toprak yüzeyinden yükseklii
x : mesafe
d : topraın iletkenlii ile frekansın bir fonksiyonudur.
Baka yaklaıklıkların kullanılmasıyla bileke alan;
2 2
0
2 2
2 d x
Id
B B B
y x
+
= + =
π
µ
(3.31)
eklinde yazılabilmektedir.
Dier taraftan topraın homojen yapıda olduu kabul edilirse, her
hangi bir nedenle topraa bir I akımının akması halinde, bu akım o noktadan

80
derinlie doru tüm yönlere yayılır. Akımın geçi noktası merkez olmak üzere
çizilen her yarı küre yüzeyinde, homojen bir j akım younluu varolacaktır.
Geçi noktasından x uzaklıındaki elektrik alan iddeti;
( )
1
2
2

= x I E
t
π ρ (3.32)
olacaktır. Burada;
E : elektrik alan iddeti
ρ : topraın özgül direnci

t
I : topraa akan akım
x : topraa geçi noktasına olan uzaklık dır.
Harmonikli yükler B ve E alanlarında deiiklie yol açmaktadır.
Sistemin lineer olduu kabulü ile belirli bir mesafedeki alan deerleri
hesaplandıında, E alanının;
♦ Topraın özgül direnci ile arttıı,
♦ Mesafeye balı olarak azaldıı,
♦ Harmonik mertebesine balı olarak düme gösterdii, gözlenmitir.
(19)


3.1.13. Alçak Gerilim Tesislerinde Harmonik Kayıpları
Son yıllarda alçak gerilim tesislerinde yaygın olarak görülen sinüsoidal
olmayan yükler dolayısıyla, besleme transformatöründen (ebeke giriinden)
itibaren tesisin tüm iç fiderlerinde/hatlarında ek harmonik kayıplarının oluması
kaçınılmazdır.
Alçak gerilim tesislerinde harmoniklerin yol açtıı kayıpların bulunması
sırasında aaıdaki ön kabuller göz önüne alınmalıdır:

81
♦ Tüm kaçak önt kapasiteler ihmal edilebilir düzeydedir.
♦ Yükler dıında tüm ebeke elemanları lineer özelliktedir.
♦ letken kısımlardaki deri etkisi ihmal edilmitir.
♦ Analiz, geçici olayların sona erdii sürekli iletmeye ilikindir.
♦ Göz önüne alınan dönem boyunca, hem yüklenme programı hem
de harmonikli yükler deimemektedir.
♦ Karılıklı kuplaj etkisi ihmal edilmitir.
♦ Topraın direnci dikkate alınmamıtır.
♦ Harmoniklerin besleme transformatörünün demir kayıpları
üzerindeki etkisi üzerinde durulmamıtır. (akım harmoniklerinin neden
olduu gerilim harmonikleri oldukça düük deerlidir; transformatörün
“demir kayıpları / bakır kayıpları” oranı da göz önüne alındıında,
harmonik demir kayıplarının fazlaca önemli olmadıı açıktır.
(20)

♦ Harmonik kayıp analizi yapılacak olan tesiste, yapılacak olan ön
çalımalar ise öyle özetlenebilir:
♦ Tesiste mevcut harmonikli yükler bir fazlı ve üç fazlı olarak
ayrılmalıdır.
♦ Tesisin topolojisi, hat parametreleri, mevcut reaktif güç
kompanzasyon üniteleri, bunların harmoniklerin süzülmesine katkıları
ortaya konulmalıdır.
♦ Günlük veya haftalık yüklenme periyodu boyunca yüklerin;
yükleme karakteristii (harmonik spektrumu)
(varsa) akım dengesizlii (fazların harmonik
spektrumu)

82
özel yüklenme zamanları (hafta sonu v.b.)
belirlenmelidir.
♦ ebeke giriindeki (besleme transformatöründeki) giri akımı
belirlenmelidir.
♦ Tesisin devre topolojisi, hat parametreleri, mevcut reaktif güç
üniteleri göz önünde bulundurulmalıdır.
(20)

Alçak gerilim tesisinde harmonik kayıpları, pratik olarak, ölçme ve
analitik yaklaımın bir arada kullanılmasıyla ortaya konulabilir. Bu çerçevede
ölçme kapsamında yapılacak iler öyle özetlenebilir;
♦ Her hat parçasındaki faz akımlarının (R-S-T) harmonik bileenleri
ölçülür, besleme transformatörünün akımı da ölçülür.
♦ Nötr iletkeninin her parçasında (tek yük olması halinde nötr
iletkeninin her hangi bir yerinde) akımın harmonik bileenleri ölçülür.
♦ (varsa) transformatörün yıldız noktası ile toprak arasındaki direnç
( )
0
R ölçülür; deri etkisi ihmal edildii için, hat ve nötr iletkeni parçalarının
omik dirençleri (ohm/metre) ile uzunlukların çarpımına eittir.
(20)

Bu ölçme sonuçları yardımıyla tesis üzerindeki harmoniklerden
kaynaklanan “Ek kayıp güç” hesaplanabilir. Ancak kayıp ifadelerinin, belirli bir
zaman aralıında ( ( )
2 1
.......t t gibi) verilmesi gerekir. ncelenen iletme süresi ( ) T
“gün” alındıında;
M
t t t t T + + + + = ..........
3 2 1
(3.33)
yazılabilir. Burada;
M : göz önüne alınan farklı iletme periyodu sayısı
ek harmonik kayıp güç ise ;

83
¯
=
|
.
|

\
|
+ + + = ∆
L
j
nötr Tj Sj Rj j hat
I I I I R P
1
2 2 2 2
(3.34)
olarak yazılabilir. Burada;
L : tesisteki hat/kablo parçalarının sayısı

j
R : . j hat parçasının omik direncini
I : sinüsoidal akımdan (temel bileen akımdan) arındırılmı
akımlardır.
Burada n harmonik mertebesi olmak üzere,
2 2
4
2
3
2
2
..........
n
I I I I I + + + + = (3.35)
eklindedir.
Dier taraftan besleme transformatöründeki sargı (bakır) kayıpları
harmoniklerin etkisi ile artı gösterecektir. Söz konusu ek kayıplar;
( )

+
|
|
.
|

\
|
+
|
|
.
|

\
|
+
|
|
.
|

\
|
|
.
|

\
|
= ∆
nötr
N
T
N
S
N
R CuN
Cu
I Fonk R
I
I
I
I
I
I P
P
0
2 2 2
3
(3.36)
olacaktır. Burada;

CuN
P : transformatörün etiketinde yazılı olan dengeli sinüsoidal
yüklenmedeki anma bakır kayıpları

T S R
I I I , , : faz akımlarını

N
I : transformatörün anma akımını

o
R : yıldız noktasını topraa balayan direncin deeridir.
Burada transformatörün yıldız noktasının topraa balayan
0
R direnci
üzerinden topraa akım geçmesi halinde denklem 3.36’ da ki son bileen
hesaba girmi olacaktır. Yıldız noktasının dorudan topraklı olması halinde
0
0
= R alınacaktır.

84
Böylece harmonikler dolayısıyla oluan toplam ek kayıp güç (3.34) ve
(3.36) nolu denklemlerin toplamına eit olacaktır,
Cu hat K
P P P ∆ + ∆ = ∆ (3.37)
Bu kayıp güç, göz önüne alının T periyodu boyunca deiiklik
göstereceinden “toplam harmonik kayıp enerji miktarı . ,......... ,
2 1
t t için
hesaplanmalıdır.
(20)


3.1.14. Harmonik Kayıpların Enerji Maliyetine Etkisi
Harmonik meydana getirdii kayıp enerji maliyetinin belirli bir fatura
dönemindeki (örnein, bir aylık dönemde) maliyeti, “toplam harmonik kayıp
enerji” ile o dönemde geçerli olan enerji tarifesinin ( ) kWh YTL çarpımına eittir.
Enerji tarifesinin uzun süre sabit olmadıı bilinmektedir. Bir yıl boyunca enerji
tarifesi ( ) kWh YTL cinsinden ( )
12 3 2 1
., ,......... , , a a a a gibi bir dizi ile gösterilebilir.
Buradan, fiyat artıı sebebi ile
max 120
a a = olacaktır; 12. ay sonunda aylık
harmonik enerji maliyeti maksimuma ulaacaktır. Bu durum nakit akı tablosu
ile ortaya konulabilir. Nakit akı tablosu örnei Çizelge 3.1’de verilmitir.
(20)









85

Zaman (Ay)
Harmonik Kayıp
Enerji Maliyeti
1
2
... ...
12

Çizelge 3.1. Nakit Akı Tablosu
(20)
( ) kWh YTL enerji tarifesinin her ay belirli bir düzende artı göstermesi,
gradyent veya geometrik seri yaklaımlarının kullanılmasına imkan verir.
Harmonik kayıp maliyetinin en aza indirilmesi kapsamında, en etkin
harmonikten balayarak bazı harmoniklerin süzülmesi gerekir. . N harmoniin
toplam harmonik kayıp enerji içindeki payı ( )
2
I I
n
ile orantılıdır. (3.34), (3.35),
(3.36) ve 3.37)nolu ifadeler yardımıyla harmonik bileenlerin yol açtıı kayıplar
hesaplanabilir. Bu durumda . n harmonii süzmek için kurulacak filtrenin
maliyeti
Fn
M , malzeme montajı, iletme v.b. maliyet bileenleri halinde ortaya
konulabilir. Filtre devresinin T zaman boyunca maliyetinin imdiki deeri;
( )
( )
( )
T
Fn
T
T
Fn Fn D Fn
i HD
i i
i
M M M


+ −
+
− +
+ = 1
1
1 1
(3.38)
yazılabilir. Burada;

Fn
M : dönemlik iletme maliyeti
i : T dönemi süresince paranın geçerli zaman deeri
T : zaman
HD : hurda deeridir.

86
Hurda girii iletmeye nakit girii salayacaı için, imdiki deer
maliyetini azaltıcı rol oynamaktadır. Bir iletme için paranın imdiki deeri
(kasasındaki para akıının u anki deeri) önem taımaktadır. Alçak gerilim
tesislerinde
Fn
M ile HD ihmal edilebilir düzeyde olduu için, dorudan
malzeme ve montaj maliyeti dikkate alınabilir.
(20)


3.2. Harmoniklerin Belirlenmesi
Harmoniklerin belirlenmesi için u yollardan herhangi biri izlenebilir;
a) Osiloskop çıktısı alındıktan sonra, zaman ekseni boyunca dalga
olabildiince sık dilimler ayrılır; ikinci bölümde anlatılan fourier katsayılarının
grafik yöntemle bulunması metodunu uygulayarak fourier katsayıları ( )
n n
B A ,
hesaplanır ve sonuçta harmonikler hesaplanmı olur.
b) Portatif harmonik ölçü aleti yardımıyla, elemanın balantı
noktasından ölçüm yapılır. Klamp (pens) tipi harmonik ölçü aletleri yaygın
olarak kullanılmaktadır. Klamp içinden faz iletkeni veya nötr iletken geçirilerek
akım harmonikleri ölçülürken, ilgili klemens uçlarına gerilim probları
balanarak gerilim harmonikleri de ölçülebilmektedir.
c) “Harmonik Analizör” ile ölçülebilir. Burada anlık ölçme yada kayıtlı
ölçme yapılabilmektedir. Harmonik analizörler bilgisayar destekli ölçme
üniteleridir. PC veya diz üstü bilgisayarlardan özel yan donanım kullanılarak
yararlanılabilecei gibi, gelitirilmi özel harmonik analizörlerde mevcuttur.
(18)

Ölçme yapılacak yerde harmonikler sürekli olarak genlik ve mertebe
bakımından deiiklik gösteriyorsa ve çok sayıda noktanın ölçüm deeri
belirlenecekse, (a) ıkkındaki yöntem çok sayıdaki dalganın sık dilimleri için
ayrı ayrı data girii söz konusu olduundan hayli zaman alacaından pratik

87
olmaz. T zaman boyunca (örnein, 24 saat) bir noktadan (çou kez tesisin giri
noktasından) harmonik aktivite ölçülmek istendiinde (c) ıkkındaki yöntem
uygundur. (b) ıkkında verilen portatif ölçü aletleri, hem taınma kolaylıı hem
de tesisin her hangi bir noktasından rahatlıkla ölçme yapılmasına imkan verdii
için çok tercih edilmektedir. Gerek portatif ölçü aleti gerekse harmonik
analizörün kullanımı sırasında;
♦ Ölçebilecei maksimum akım
♦ Ölçebildii maksimum harmonik mertebesi
♦ Fonksiyonel özellikleri (kayıt imkanı, mönü özellikleri, v.b.)
göz önünde bulundurulmalıdır.
(18)

Bir yükün harmonik içerip içermedii, yukarıdaki yollardan birisi
yardımıyla belirlenmektedir. Bunlar dıında u ekillerle de bir fikir sahibi
olunabilir:
♦ lgili cihazın i v − karakteristii deneysel olarak çıkartılır.
Karakteristik lineer özellikte deil ise harmonik olduu anlaılır. Benzer
ekilde elemanın empedansının ( ) ( ) Z j Z Z Im Re + = deiimi elde
edilebilir. Düey eksen empedansın imajiner kısmını, yatay eksen de
empedansın reel kısmını göstermek üzere elde edilmi olan karakteristiin
lineer olup olmadıına bakılır.
♦ Tepe deer ölçen ölçü aleti ile ölçülen deer ve efektif deer ölçen
ölçü aleti ile ölçülen deer arasındaki oran 1.414’ e eit deil ise
harmonikler söz konusudur.
♦ ncelenecek olan eleman (yük), bilinen harmonik kaynakları
kategorisinde ise; bu durumda yükün harmonik içerip içermedii deil,
hangi mertebeden harmonik içerdii kontrol edilecek demektir.

88
♦ Dorultucu, evirici çıkıları, genellikle harmonik içermektedir.
(18)


3.3. Akım ve Gerilim Harmonikleri
Harmonik akımları, harmonik kaynaından en düük empedansa
doru akma eilimindedirler. Harmonik akım kaynaı tarafından görülen
empedans, sistem kaynak empedansı ile sisteme paralel balı dier yüklerin
empedanslarının paralel edeerlerinin toplamıdır. Genelde sistem kaynak
empedansı, paralel balı yüklerin toplam empedansından (paralel edeer
toplam) çok daha düüktür. Harmonik akımları, çok büyük miktarı sistem
kaynaına akmak üzere, empedans oranlarına göre bölünecektir. Daha yüksek
mertebeli harmonik akımları ise, yüksek frekanslarda düük bir empedans
gösteren kondansatörlere doru akacaktır. ekil 3.1.’ de harmonik akımlarının
akı yönü görülmektedir.
(9)

Akım harmonikleri lineer olmayan yüklerden kaynaklandıkları halde,
gerilim harmonikleri;
♦ Bazı elemanların çıkı (uç) gerilimlerinin sinüsten sapması,
♦ Harmonikli akımların hat parçaları boyunca oluturduu “harmonik
frekanslı gerilim düümleri”,
♦ Seyrek de olsa orta gerilim ebekesinden kaynaklanan ve giri
trafosuna yansıyan gerilim distorsiyonu, biçimlerinde ortaya çıkabilir.
(18)







89


Sistem
kaynaı
n
I
Harmonik
C
X
Zy1 Zy2 Akım kaynaı

Dier yükler

ekil 3.1. Harmonik akımlarının akı yönü
(18)


Akım harmoniklerinin faz açılarının da bilinmesi, harmonik analizi için
gereklidir. Çünkü akım harmonikleri analiz için veri durumundadır. Gerilim
harmoniklerinin faz açılarının bilinmesi çou kez gerekli deildir. Çünkü bu
harmonikler simülasyon sonunda çıktı olarak belirlenmektedir. Zaten gerilim
harmoniklerinin genlikleri oldukça küçük olduu için, çok duyarlı ölçümleri hayli
güçtür. Fakat besleme noktasının önemli ölçüde gerilim harmonikleri içermesi
halinde, gerilim harmoniklerinin faz açıları da gerekli olabilmektedir.
(18)


3.3.1. Akım ve gerilim harmonikleri arasındaki iliki
Güç sistemlerinde gerilim harmonik bileenler içerdiinde bundan tüm
yükler etkilenir. Harmonik içeren akım, sadece harmonik akımı üreten bir yüke
etki edebilir. Gerilimdeki harmoniklerin nedeni, sistem empedansında akan
harmonikli bir akımdır. Bu nedenle, gerilim harmoniklerini önlemenin yolu,
harmonik akımlarının akıını kontrol ederek gerilim harmoniklerine neden
olabilecekleri yerlerden uzak tutmaktır.

90
Sistemin herhangi bir yerinde oluan harmonik akımlarının her zaman
sorunlara neden olacaı söylenemez. Güç sistemi herhangi bir sorun
oluturmadan önemli miktarda harmonik akımı taıyabilir. Bir sorunun ortaya
çıkması için harmonikli akımın yüksek bir empedans yolunda veya iletiim
devrelerinde akması gerekir.
Harmonik içeren bir akım, yüksek bir empedans yolunda veya
rezonans devresinde akarsa, gerilim de harmonik bileenler içermeye balar.
Bu, dolaylı bir etkidir. Akım harmoniklerinin dorudan etkisi, akım yolundaki
elemanlarda ek ısınma ve kayıplara yol açmasıdır.
Bir elemanın dorusal olması demek akım-gerilim karakteristiinin
dorusal olmaması demektir. Bu eleman tam sinüs biçimli bir gerilim kaynaına
balandıında elemanın akımı, tam sinüs biçimli bir akım kaynaına
balandıında ise elemanın gerilimi harmonik bileenler içerecektir. Yani,
dorusal olmayan bir elemanın akım veya geriliminden herhangi birisi veya her
ikisi birden harmonik bileenler içerebilir, fakat her ikisi birden tam sinüs biçimli
olamaz.
Sistem kaynaının empedansı yük empedansına göre genelde çok
daha düük olduundan, sistemdeki gerilim harmonik seviyeleri bazen izin
verilebilir seviyeleri amasına ramen genelde düüktür. Sistemdeki akım dalga
ekli yaklaık olarak sabittir ve dorusal olmayan yükler sabit harmonik akım
kaynakları olarak düünülebilirler.
Sonuç olarak, dorusal olmayan yüklerin etkisi, özellikle sistem
empedansına olmak üzere sistem karakteristiklerine de balıdır.
(13)




91
3.3.2. Akım ve gerilim harmoniklerinin ani deeri
Fourier teoremine göre periyodik bir gerilim dalgasının ani deeri;
( ) ( ) ( ) .......... 3 sin 2 sin sin
3 3 2 2 1 1
+ + + + + + = α ω α ω α ω t E t E t E e
m m m

( )
n mn
t n E α ω + + sin .......... (3.39)
ve akım dalgasının ani deeri yine benzeri ekilde;
( ) ( ) ( ) .......... 3 sin 2 sin sin
3 3 2 2 1 1
+ + + + + + = β ω β ω β ω t I t I t I i
m m m

( )
n mn
t n I β ω + + sin .......... (3.40)
bu denklemlerde;

1 m
E : Temel gerilim dalgasının maksimum deeri

mn
E : n. harmonik geriliminin maksimum deeri

1
α : Temel gerilim dalgasının faz farkı

n
α : n. harmonik geriliminin faz farkı

1 m
I : Temel akım dalgasının maksimum deeri

mn
I : n. harmonik akımının maksimum deeri

1
β : Temel akım dalgasının faz farkı

n
β : n. harmonik akımının faz farkı
Çift harmonikler ekil 3.2.’ de gösterilmitir. ekil 3.2.’ de 0
2 1
= =α α
dır. ekilden de görüldüü gibi çift harmonikler yarım dalga simetrisini
bozmaktadırlar.
(3)






92
e Temel gerilim
2. harmonik
Bileke gerilim



α


ekil 3.2. Çift harmoniklerin temel dalga gerilimine etkisi
(3)

Tek harmonikler ise ekil 3.3.’ de gösterilmitir. ekil 3.3.’ de
0
2 1
= = α α dır. . ekilden de görüldüü gibi tek harmonik dalgalarının varlıı,
periyodik dalgaların yarım dalga simetrisini bozmamaktadır.
(3)

Devirleri sabit olan alternatörlerde yarım dalga simetrisi
bozulmadıından dolayı, çift harmoniklere rastlanmaz. Uygulamalarda sadece
tek harmonik deerleri ve bunlarında ilk üç yada dört terimi ele alınır. Böylece
ani deer az bir hata ile kolay bir ekilde hesaplanabilir. Bu durumda kompleks
ani akım deeri;

( ) ( ) ( ) .......... 5 sin 3 sin sin
5 5 3 3 1 1
+ + + + + + = β ω β ω β ω t I t I t I i
m m m

( )
n mn
t n I β ω + + sin .......... (3.41)
ve ani gerilim deeri;
( ) ( ) ( ) .......... 5 sin 3 sin sin
5 5 3 3 1 1
+ + + + + + = α ω α ω α ω t E t E t E e
m m m


93
( )
n mn
t n E α ω + + sin .......... (3.42)
olur.
(3)


e Temel gerilim
3. harmonik
Bileke gerilim



α





ekil 3.3. Tek harmoniklerin temel dalga gerilimine etkisi.
(3)


3.3.3. Akım ve gerilim harmoniklerinin efektif deeri
Periyodik bir akım dalgasının efektif deeri,
( )
í
=
T
dt t i
T
I
0
2
1
(3.43)
dir.
Elektrik makinelerinde konstrüksiyon bakımından çift harmonik
bulunmadıı için ani kompleks akım deerinin karesi;
( ) ( ) ( ) .......... 5 sin 3 sin sin
5
2 2
5 3
2 2
3 1
2 2
1
2
+ + + + + + = β ω β ω β ω t I t I t I i
m m m

( ) ( ) + + + +
3 1 3 1
3 sin sin 2 ....... β ω β ω t t I I
m m

( ) ( ) .......... 5 sin sin 2
5 1 5 1
+ + + β ω β ω t t I I
m m
(3.44)

94
burada
2
sin ile ayrı frekanslarda sinüs çarpımları terimlerinin bulundukları
görülmektedir. Herhangi bir açının sinüsünün karesinin ortalaması 2 1 ve iki
ayrı frekanslı sinüslerin çarpımlarının ortalaması sıfırdır.
Bu söylenenler dorultusunda kompleks akımın efektif deeri; denklem
(3.44), denklem (3.43)’ de yerine konarak;
2
.....
2 2
5
2
3
2
1 mn m m m
I I I I
I
+ + + +
= (3.45)
elde edilir. Aynı ilemler efektif gerilim deerini bulmak için tekrarlandıında;
2
.....
2 2
5
2
3
2
1 mn m m m
E E E E
E
+ + + +
= (3.46)
elde edilir.
(3)


3.4. Harmonikli Sistemlerde Aktif Güç
Sistemde harcanan aktif güç;
í
=
π
π
2
0
2
1
eidt P (3.47)
formülü ile bulunur. Denklem (3.41) ve (3.42)’ deki deerler denklem (3.43)’ da
yerine konulup gerekli ilemler yapıldıında aktif güç deeri;
( ) ( ) ( ) .......... cos
2
cos
2
cos
2
5 5
5 5
3 3
3 3
1 1
1 1
+ − + − + − = β α β α β α
m m m m m m
I E I E I E
P
( )
n n
mn mn
I E
β α − + cos
2
.......... (3.48)
ile bulunabilir.
(3)




95
3.5. Harmonikli Sistemlerde Görünür Güç
Sistemin görünür gücü, denklem (3.7) ve (3.8)’ de verilen akım ve
gerilimin efektif deerlerinin çarpımıyla kolayca bulunabilir. Buna göre görünür
güç;
= = EI S
2
.....
2 2
5
2
3
2
1 mn m m m
E E E E + + + +
2
.....
2 2
5
2
3
2
1 mn m m m
I I I I + + + +
(3.49)
olarak bulunur.
(3)


3.6. Harmoniklerin Yol Açtıı Rezonans Olayları
Harmoniklerin ebeke ve sistem üzerinde yaptıı en büyük etkilerden
birisi rezonans olaylarına sebebiyet vermesidir. Rezonans; ebekeden çekilen
akımın endüktif ve kapasitif etkiden kurtulup tamamen omik yük etkisi altında
kalmasıdır. Bir baka deyile sistemdeki kapasitif ve endüktif yüklerin uyum
salayarak (reaktans deerlerinin eitlenmesi) devrede tamamen omik yükün
etkili olmasıdır. Bu da hat empedansının yani omik direncinin küçük olmasından
dolayı yüksek akım deerinin geçmesi demektir. Hattaki kapasitif yükün
yaklaık tamamını reaktif güç kompanzasyonu amacıyla kullanılan
kondansatörler oluturur.
Tesise uygulanan gerilimin sinüsoidal olması durumunda yani gerilimin
50 Hz temel frekansa sahip olması durumunda, bir rezonans söz konusu
olmamaktadır. Çünkü kompanzasyon için gerekli kapasitif yük hesabı bu temel
frekans durumuna göre yapılır ve rezonansın meydana gelmemesine dikkat
edilir. Harmonikli bir gerilimin tesise uygulanması halinde ise rezonans
oluturacak harmonik frekansları oluabilir. Yüksek harmonik frekans
deerlerinde rezonansın meydana gelmesi tehlikeli sonuçlar dourabilmektedir.

96
Frekansla kapasitif direnç deerinin ters orantılı olarak deimesi sebebiyle,
yüksek harmonik deerlerinde ebekeden yüksek kapasitif akımlar çekilir, bu
da ebekenin zorlanmasına ve arızalarına
yol açar.
(3)

Söz konusu rezonans olayları, seri rezonans ve paralel rezonans olmak
üzere iki grup altında incelenebilir.

3.6.1. Paralel rezonans
Paralel rezonans durumunu izleyebileceimiz devre ekil.3.4. de
gösterilmitir.


I
R
I
C
I
L
I

C
R
L
R
U R


C
X
L
X



ekil 3.4. C L R , , paralel rezonans devresi
(3)


Rezonans durumunu inceleyebileceimiz bu tür devrelerle ebekenin
çeitli yerlerinde karılaılabilir. Örnein ayrık kompanzasyonun uygulandıı
transformatör veya motorun endüktif reaktansı ile kondansatörün kapasitif
reaktansı arasında rezonans oluabilir. Bunlara paralel balı R deerini de
bobinin demir kayıpları ile kondansatörün dielektrik kayıpları tekil eder. Bobin

97
ve kondansatöre seri balı dirençler ise bobinin sargı direnci ile kondansatörün
iç direncidir ve bu deerler ihmal edilebilir.
(3)
ekildeki devrenin kol akımlarını yazacak olursak;
R
U
I
R
= (3.50)
L L
L
X
U
j
jX
U
I − = = (3.51)
C C
C
X
U
j
jX
U
I =

= (3.52)
olur. Toplam devre akımı ise;

|
|
.
|

\
|
− + = + + =
L C
C L R
X X
j
R
U I I I I
1 1 1
(3.53)
olur. Bu formülden de görüldüü gibi devrenin toplam empedans deeri;
|
|
.
|

\
|
− +
=
L C
X X
j
R
Z
1 1 1
1
(3.54)
olur. ekil 3.4.’ de verilen ve formülleri çıkarılan devrenin fazör diyagramları
ekil 3.5.’ de verilmitir. ekil 3.5.a’ da empedans diyagramı, ekil 3.5.b’ de ise
ebekeden çekilen akımın fazör diyagramı gösterilmektedir.devrede
L C
X X
1 1
>
kabul edildii için devre kapasitif özellik göstermitir.
(3)






98


ekil 3.5. a) Paralel rezonans devresinin admitans diyagramı
b) Paralel rezonans devresinin akım diyagramı
(3)

Rezonans durumunda
L C
I I = olacaından;

L f
C f
X X
r
r
L C
π
π
2
1
2
1 1
= ¬ = (3.55)
olur. Buradan rezonans frekansı;
LC
f
r
π 2
1
= (3.56)
olur. Bu rezonans frekansı, kapasitif ve endüktif kol akımlarının saf kapasitif ve
saf endüktif akımlar olduu kabulüyle bulunduu için, seri devrenin rezonans
formülüyle uyum salamıtır.
(3)
Uygulamada en çok karılaılan paralel rezonans devresi ekil 3.6.’ da
gösterilmitir. Dorusal olmayan yüklerin ürettii harmonik frekansının birinin

99
yakınında, kondansatör grupları ile sistem endüktansı arasında paralel
rezonans oluabilir. Paralel rezonans olayı sırasında kondansatör uçları
arasındaki gerilim aırı yükseldii için kondansatör zarar görebilir. Bu,
endüstriyel yüklerde ve sistemlerde yaygın olarak görülen bir olaydır.
(10)





S
L
S
C Sistem ortak
balantı noktası



L
C
Harmonik
Yük kaynaı

A B

ekil 3.6. Ortak balantı barasında paralel rezonans oluumu
(10)

ebeke empedansının tamamen endüktif olduu kabul edilirse rezonans
frekansı;
C
S
r
S
S
f f = (3.57)
yazılabilir. Burada;
f : temel frekansı

r
f : rezonans frekansını

S
S : ebekenin kısa devre gücünü

L




100

C
S : kapasitenin nominal gücünü
göstermektedir.
ekil 3.6.’da B tüketicisi bir harmonik kaynaını göstermektedir.
Rezonans koulu; sistem endüktansı ( )
S
L , sistem kapasitesi ( )
S
C ile yükün
kapasitesi ( )
L
C deerlerine balıdır. Hangi durumda rezonans koulu
oluacaını belirleyebilmek için, baradaki harmonik gerilimi ile birlikte, baraya
balı her tüketici yük ve kaynakların harmonik akımlarını ölçmek gerekir. Genel
olarak, baradan enerji sistemine akan akım küçük ancak harmonik akım deeri
yüksek ise, rezonansın enerji sistemi tarafında oluacaı söylenebilir. Eer
baraya balı yükler harmonik akımları çekiyor ve bu durum barada harmonik
gerilimleri olumasına neden oluyorsa, rezonansın sistemin endüktansı ( )
S
L
ve yük kapasitesi ( )
L
C arasında oluacaı söylenebilir.
(10)

3.6.2. Seri rezonans
Seri rezonans C L R , , elemanlarının birbirine seri balı olduu
sistemlerde görülmektedir. Bu durum ekil 3.7.’ de basit olarak ifade edilmitir.

I R
L
X
C
X



U


ekil 3.7. C L R , , seri rezonans devresi
(3)

Böyle bir rezonans durumu; aynı ebekeyi besleyen iki
transformatörün bulunduu bir sistemde, kompanzasyon amacıyla kullanılan

101
kondansatörün kapasitif reaktansı ile hattın ve transformatörlerin endüktif
reaktansları arasında söz konusu olabilir. ekildeki omik yükü; letim hattında,
transformatörün sargılarında ve kondansatörlerde ısı eklinde açıa çıkan
kayıplar oluturur.
(3)

ekildeki elemanlar üzerindeki gerilim düümleri;
R I U
R
= (3.58)
L X
jX I U = (3.59)
C C
jX I U − = (3.60)
dir. Toplam devre gerilimi ise;
C X R
U U U U + + = (3.61)
Z I U = (3.62)
olur. Devre empedansı;
( )
C L
X X j R Z − + = (3.63)
dir. Rezonans durumunda;
C f
L f X X
r
r C L
π
π
2
1
2 = ¬ = (3.64)
dir. Buradan rezonans frekansı;
LC
f
r
π 2
1
= (3.65)
olur. Devre akımı;

( )
C L
X X j R
U
Z
U
I
− +
= = (3.66)
dir. Rezonans durumunda bu akım;

102
R
U
I
R
= (3.67)
olur. ) (
C L
X X R + < olduundan rezonans durumunda devreden geçen akım
deerinde artı olacaktır. Kuvvetli akım tesislerinde, omik direnç deerinin
endüktif reaktans deerine göre hayli küçük olması nedeni ile; rezonans
durumundaki bu akım artıı daha da büyük olacaktır. Harmonik akımındaki bu
artı dalga akımının biçimini belirli bir oranda bozacaktır. Bu durumda da
kondansatör ve endüktör uçlarında oluan gerilimler, bu elemanlara zarar
verecek ekilde artacaktır.
(3)

Kuvvetli akım tesislerinde seri rezonans olayı genelde 150-700 Hz
arasında meydana gelir. Buda 3. ila 15. harmonikler arasında rezonansın
oluması demektir.
Uygulamada karılaılan bir seri rezonans devresi ekil 3.8.’de
verilmitir.
(10)

( ) VA S
C
,


TRF (S
T
.VA) C (S
C
,VA)
Omik yük







ekil 3.8. Seri rezonans devresi
(10)





103
Bu durumda seri rezonans koulu ise;
2
2
1
C T C
T
S
S
S
Z S
S
f f − = (3.68)
dir. Burada;

S
f : seri rezonans frekansını

T
S : transformatörün nominal gücünü

C
S : sistemdeki kapasitenin gücünü

T
Z : transformatörün p.u (per-unit) empedansını

1
S : omik yükün gücünü göstermektedir.
Seri rezonans, rezonans frekansıyla uyuan harmonik akımlarına
düük bir empedans yolu salar, böylece harmonik akımlarda bir büyüme söz
konusu deildir. Ancak harmonik akımları ebekenin istenmeyen kısımlarına
akabilirler. Bunun sonucunda iki tür sorun ortaya çıkabilir:
a) Rezonans devresi ile hat boyunca seri balantılı devreler var ise,
önemli ölçüde parazitler oluabilir.
b) Rezonans kolundaki harmonik akımların younluu nedeniyle
kondansatör grubunda aırı gerilim harmonikleri oluabilir.
(10)

c) Rezonansların oluması sistemde arıza ve hasarlar meydana
getirebilir. Harmonik rezonansının etkisi sistem yükünün az olduu zamanlarda,
örnein gecenin geç saatlerinde ve tatil günlerinde daha fazladır. Yük seviyesi
arttıkça, akımın akabilecei daha küçük empedans yollarında dolayı rezonans
nedeniyle oluan harmonik artıı zayıflar. Birçok endüstriyel tesiste olduu gibi,
devreler daha az yüklendiklerinde ve yüklerin tümü motor olduunda, rezonans
nedeniyle oluan harmoniklere karı daha duyarlı olurlar.
(10)

104

3.6.3. Seri rezonansı önleyici tedbirler
Seri rezonansın olumsuz etkilerini ortadan kaldırmak amacıyla
alınacak bazı tedbirler, sistem güvenlii ve sistem kayıplarının azaltılması
açısından etkili olacaktır.
Seri rezonansı önleyecek birkaç yöntem sıralanacak olursa;
1) Rezonansı meydana getirebilecek harmonik frekanslarından genlik
deeri yüksek olanlarının etkisini yok etmek için, bu harmonik mertebelerini
süzecek süzgeç devreleri yerletirmek
2) Kompanzasyon için gerekli kondansatör deerinin haricindeki
kapasitif yükleri devreden çıkarmak. Bu durum ebeke yükünün azalmasıyla
ortaya çıkar. Kondansatörlerin devreye giri çıkı ilemi, sisteme balanacak
otomatik ϕ cos regülatörü ile salanabilir.
3) Devreye yerletirilecek omik direnç vasıtasıyla rezonans akımları
teorik olarak sınırlanabilir. Fakat eklenen her direnç fazladan enerji
sarfiyatına neden olduundan dolayı kullanısızdır.
4) Kompanzasyon yapmak amacıyla hesaplar yapılırken; balanacak
kondansatör deeri ile tesisteki mevcut motor, transformatör ve hatların
endüktif direnç deerleri göz önünde bulundurulmalıdır. Rezonansa
sebebiyet verecek harmonik frekanslarından kaçınılmalıdır. Örnein
kurduumuz kompanzasyon tesisinin rezonans frekansını mevcut harmonik
frekans deerlerinde seçmemeliyiz. Mesela sistemimiz 175 Hz de rezonans
oluturuyorsa, bu frekans deerinde harmonik mevcut olmadıı için rezonans
olumayacaktır. Bu yöntemin eksik yanı kompanzasyonun istenilen deerde
yapılamıyor olmasıdır.

105
5) Rezonans frekansını düürmek amacıyla kondansatöre seri bir self
bobini yerletirmek. Bu durumda harmonik akımlarının etkisi azalacaktır. Yani
harmonik mertebesiyle doru orantılı olarak artan kondansatör akımı, yine
doru orantılı olarak artan self bobininin endüktif reaktansı tarafından
sınırlanacaktır. Bu sebeple harmonik akımı kondansatöre zarar verici bir
noktaya gelmeyecektir. Bobinin ısı kaybı da az olduu için ekonomik
olacaktır. Kondansatöre seri balanacak self bobininin reaktif direnci
hesaplanırken; kompanzasyon yapılacak noktadan itibaren santrale kadarki
sistemin direncini göz önünde bulundurmak gereklidir.
(3)


3.7. Harmoniklerin Giderilmesi
Sistem üzerine olumsuz etkisi görülen harmoniklerin yok edilmesi veya
zararsız hale getirilmesi gerekmektedir. Bunun için bazı önlemler alınabilir:
♦ Zararlı genlie sahip harmonik mertebeleri kesinlikle filtreler
vasıtasıyla süzülmelidir.
♦ Elektrik enerjisinin üretimi sırasında harmonik gerilimi üretimine
sebebiyet vermemek için gerekli önlemler alınmalıdır. (Generatör kutup
tasarımının uygun yapılması gibi).
♦ Harmonik akımları üreten transformatör gibi elemanların demir
çekirdek kesitlerinin yeterli büyüklükte seçilerek manyetik devresinde
doyma meydana gelmesine engel olunmalıdır.
♦ Transformatörlerde uygun balantı ekilleri kullanılarak en çok
zararlı etkisi görülen 3., 5. ve 7. harmonikler sisteme verilmeyebilir.
♦ Harmonik akımları talep eden çeviricilerin darbe sayıları arttırılarak
(mesela 6 yerine 12,30 gibi) bu olumsuz etkileri kısıtlanabilir.
♦ Harmonik deerlerine kısıtlamalar getirilmelidir. Belirli deerlerin
üzerine çıkan harmonikli yüklerin kullanılmasına izin verilmemelidir.
♦ En çok harmonikli akım çeken alıcıların bulunduu sanayi
kesiminde yılın belirli zamanlarında periyodik olarak yapılacak harmonik

106
ölçümlerle kontroller yapılmalıdır. stenilen deerlerin dıına çıkan alıcılara
müsaade edilmemelidir.
♦ Elektrik daıtım irketi tarafından sistemden harmonikli akım talep
eden alıcılara özel fiyat uygulaması getirilmelidir. Böylelikle alıcılar
harmonikleri önleyici tedbirleri almaya zorlanacaktır.
(3)

Harmoniklerin önlenebilmesi için alınabilecek tedbirlerin en önemlileri,
tasarım sırasında alınabilecek önlemler ve filtre devrelerinin kullanılmasıdır.
Tasarım sırasında alınabilecek önlemler, harmonik üreten kaynaklar kısmında
ayrı ayrı incelenirken her harmonik kaynaı için harmonik üretmemesi için
alınabilecek önlemlere de deinilmitir. Bu kısımda harmonikleri önlemede en
etkili dier yol olan harmonik filtreleri üzerinde durulacaktır.

3.7.1. Harmonik Filtreleri
Harmonik filtrelerin genel amaçı, bir veya daha fazla sabit frekanstaki
akım ve gerilim harmoniklerinin etkisini azaltmak veya yok etmektir. Bir filtrenin
kullanılma nedenlerinin baında;
♦ Bir dorultucudan beslenen yükün gerilim harmoniini azaltmak
♦ Bir eviricinin çıkı dalga eklindeki harmonikleri azaltmak
♦ ebekeye geri gönderilen istenmeyen harmonik bileenleri
önlemek
♦ Radyo frekans giriimlerini yok etmek gelir.
(10)

Güç sistemlerinde istenmeyen harmonik akımlar iki ekilde önlenebilir:
1) Yüksek deerli seri empedans (seri filtre) kullanılarak harmonik
akımlarının yollarının kesilmesi
2) Düük deerli paralel empedans (paralel filtre) kullanılarak
harmonik akımların yönlerinin deitirilmesi.
(1)

Harmonik filtrelerinde amaç, sadece özel bir frekanstaki iaretin güç
sistemine veya güç sistem elemanlarına girmesini önlemek olduundan, seri
filtreler kullanılır. Bu süzgeç ilgili frekanstaki iarete karı büyük bir empedans
gibi davranır. Fakat bu çözüm kaynakta ortaya çıkan harmoniklerin süzülmesi
için çok kullanılan bir yöntem deildir. Kaynakta harmonikleri engellemek, bu
cihazların çalımasını engellemek anlamına gelecektir. Statik dönütürücüler

107
gibi harmonik üreten cihazlarda düük empedanslı paralel bir filtre yardımıyla
harmoniklerin sisteme geçmesi engellenir.
Seri filtreler, tüm yük akımını taımak zorundadırlar. Buna karılık
paralel filtreler, hangi anma deeri gerekiyorsa ona göre tasarlanabilirler. Ayrıca
paralel filtreler, temel frekansta reaktif üretebilirler ve daha ekonomiktirler. En
önemli özellikleri de tasarımlarının kolay olmasıdır. Bu yüzden güç
sistemlerinde harmonik frekanslı akımlara düük empedanslı bir yol salayan
paralel filtreler kullanılır. Tek tek veya birletirilmi seri veya paralel filtreler ile
enerji sisteminin empedansına bakılmaksızın harmonik akım veya gerilimler en
aza indirgenebilir; fakat bu yöntem, her frekans için ayrı bir süzgeç devresi
gerektirmesi nedeni ile oldukça pahalıdır.
(1)


ekil 3.9. da harmoniklerin ebekeye geçmesine engel olan bir filtre devresi
görülmektedir.




5
C
7
C
11
C
1
C


5
L
7
L
11
L L
2
C




5
R
7
R
11
R R R




ekil 3.9. Harmonikleri topraa geçiren bir filtre devresi
(1)

Bu devredeki kollardan biri için empedans hesaplanırsa,
( )
2 2
C L
X X R Z − + = (3.69)
bulunur. Burada,
L X
L
ω = (3.70)
C
X
C
ω
1
= (3.71)

108

dir. Eer ( ) ( ) ω ω
C L
X X , ve ( ) ω Z fonksiyonları çizilirse (ekil 3.10) ( ) ω Z
fonksiyonunun,
LC
r
1
= ω (3.72)
deerinde bir minimum noktası olduu görülür.



Z



L X
L
ω =




Z

C L A

B
C L ω ω 1 = ′ C

C
X
C
ω
1
=

R


ω′
LC
r
1
= ω ω ′ ′ ω


ekil 3.10. ω açısal frekansının fonksiyonu olarak
C L
X X , reaktansları
ve Z ’ in deiimi
(1)



Bu
r
ω ’ ye tekabül eden
r
f deeri ise L ve C deerleri deitirilerek
her kol için deiik bir deere ayarlanabilir ve kolun rezonans frekansıdır. Her
kol deiik harmonik frekanslarına ayarlanarak bir harmonik filtre oluturulmu
olur.

109
Her kol kendi rezonans frekansındaki harmonik akım için en kısa yolu
oluturacaından (bu durumda R Z = ’ dir) harmonikler devrelerini bu kollar
üzerinden tamamlarlar ve dolayısıyla ebekeye geçmemi olurlar. ekil 3.9.’ da
görülen çift kondansatörlü kol ise yüksek geçiren filtredir ve örnein elemanların
deerleri, 13. harmonikten daha büyük ve genlikleri çok küçük olan dier
harmonikler için, küçük empedanslı bir yol oluturacak ekilde seçilirse mevcut
harmonikler tamamıyla topraa gönderilmi olur.
(1)
Seri rezonans filtre devresinin 50 Hz’ deki edeer empedansı
kapasitif karakterde olacaından, bu devre reaktif güç kompanzasyonu da
yapacaktır.






y
I
I

f
I

V







ekil 3.11. Harmonikli bir ebeke ve paralel balı filtre
(1)

ekil 3.11’ de;

f
I : harmonik akımların efektif deeri

fn
Z : filtrenin . n harmonik frekansındaki empedansı

y
I : yük akımı

yük
Z : yük empedansıdır.
Böylece devre çözülürse;

Filtresiz durum, I I
y
= (3.73)
fn
Z
yük
Z

110

yük
IZ V = (3.74)

Filtreli durum,
f y
I I I − = (3.75)

yük y
Z I V = (3.76)

bulunur. Buradan da görülecei gibi filtre kullanılmadıı taktirde harmonik
akımları tamamen ebekeye geçer ve
yük
IZ V = harmonik gerilimi büyür.
Filtreli halde ise
f y
I I I − = olduundan harmonikli akımın büyük bir kısmı filtre
üzerinde topraa akar, çok az bir kısmı da ebekeye geçer.
(1)
Süzülmek istenilen harmonik frekansında, rezonansta olan böyle bir
devrenin direnci çok küçük olduundan, bu frekanstaki akımın çok büyük bir
kısmı topraa akıtılarak süzülmü olur.
5., 7., 11. ve 13. harmonikler için filtre tasarımı yapılacaksa,
kullanılacak kondansatör toplam gücünün %50’ si 5., %25’ i 7., %25’ ide 11.
ve 13. harmonikler için kullanılır. Böyle bir tasarımın prensip eması ekil 3.12.’
de verilmitir.
(1)






5
L
5
C

5 , 250
5
= = n Hz f



7
L
7
C
7 , 350
7
= = n Hz f


13 , 11
L
13 , 11
C

13 , 11 , 600
13 , 11
= = n Hz f



ekil 3.12. Harmonik süzücü filtre devreleri tasarımının prensip eması
(1)


YÜK

111

3.7.2. Filtre Tasarımı
Filtre tasarımını, tasarım kriterleri ve hesaplamaları yönünden inceleyelim.

3.7.2.1. Filtre Tasarım Kriterleri
Bir filtrenin kullanılma nedenlerinin baında dalga eklinin bozulması
nedeniyle meydana gelen bozulmaların yok edilmesi gelmektedir; fakat
bunlardan daha önemli olan neden teknik ve ekonomik bakımdan filtre
kullanma gerekliliidir. Ülkemizde birçok iletmede yaanan harmonik etkilerin
oluturduu sorunlar teknik gereklilii ortaya koymaktadır. Mali bakımdan
deerlendirme ise halen harmonik standartların ülkemizde oluturulmamı
olması ve maliyet konusunda kayıp analizlerinin yapılamaması nedeniyle halen
göz ardı edilmektedir.
Tasarımda mali bakımdan deerlendirme yapılırken, tek ayarlı
filtrelerde kullanılacak kapasitenin deerinin büyük olacaı göz önüne
alınmalıdır. Harmonik deeri büyüdükçe, tek ayarlı filtre yerine bu harmoniklerin
tümü üzerinde etkili olan bir filtre kullanılması ekonomik açıdan daha uygun
olacaktır. Küçük deerli (3., 5., 7.) harmoniklerin daha etkin olması nedeni ile
bu harmoniklerin herbirinin süzme ilemi mutlaka tek bir filtre ile yapılması
gereklidir.
(1)
Harmonik filtreleri her tesis için ayrı ayrı boyutlandırılmalıdır. Bu
amaçla bir tasarımcının aaıdaki bilgiler ihtiyacı vardır:
1) Sorun yaratan yükün meydana getirdii harmonik akımların
frekans ve genlikleri,
2) Çevredeki yükler ile güç sisteminin edeer devresinde göz önüne
alınacak en etkili harmonie kadar devrenin empedans deiimi,
3) ebekenin çeitli noktalarındaki ve iletmelerin besleme
noktasında izin verilen harmonik distorsiyon derecesi,
4) Tesiste bulunan ve planlanan güç kondansatörleri,
5) Dier kaynakların sebep olduu harmonik distorsiyon derecesi,
6) Tasarım yapılacak filtrenin çalıacaı gerilim, frekans ve sıcaklık
deerleri,

112
7) Filtrenin, harmonik oluturan yüklere en yakın noktada
konumlandırılması.
(10)

Filtrelerin tasarlanmasındaki temel yaklaım u ekilde özetlenebilir:
1) Filtre edilecek harmonik akımlarının büyüklükleri saptanır.
2) Temel frekansta reaktif güç gereksinimini ve harmonik akımlarının
anma deerlerini esas alan bir kondansatör anma deeri saptanır. Bunun için
varolan bir kondansatör ünitesi de yeterli olabilir.
3) stenen ayarı salayacak endüktans deeri saptanır. Bu
endüktansın anma deeri, hem temel akım bileenini hem de filtredeki
harmonik akımlarını esas almalıdır.
4) Kondansatör ve endüktans deerlerindeki toleransların etkisini de
içeren filtre cevabı kontrol edilir. Ayarlanabilme esneklii, filtre büyüklüünün
arttırılması veya seri direnç etkilenmesiyle arttırılabilir.
5) Sürekli halde temel ve harmonik frekanslarında, kondansatör
üzerindeki gerilim tepe deerleri kontrol edilir.
6) Sistemle filtre arasındaki ters etkileimler kontrol edilir.
(1)



















113
3.7.2.2. Filtre devrelerinin hesaplanması
Gerilim harmoniklerinin süzülmesi için seri ( ) s ve paralel ( ) p
rezonans devrelerinden oluan filtre düzenei ekil 3.13.’ de gösterilmitir.




s
L
s
C




p
L
p
C Yük









ekil 3.13. Filtre düzenei (filtre elemanlarının omik dirençlerinin ihmal edilebilir
olduu kabul edilmitir)
(21)


Rezonans koulunda,
sC sL
X X = ;
pC pL
X X = (3.77)
yazılabilir. . n harmonik için seri rezonans devresinin empedansı;
( ) 1
1
2
− = n X
n
j Z
sC sn
(3.78)
ve . n harmonik için paralel rezonans devresinin empedansı;
( ) 1
2

− =
n
nX
j Z
pC
pn
(3.79)
olup . n harmonik için filtre faktörü ise;
pn sn
pn
tn
n
N
Z Z
Z
U
U
S
+
= = (3.80)
yazılabilir. (3.78) ve (3.79) numaralı ifadeler (3.80) numaralı ifade de yerlerine
yazılırsa;

114
( )
2
2
2
2
1 n n
X
X
n
S
pC
sC
N
+ − −
= (3.81)
elde edilir. Bu ifadenin paydasının kökleri
2 1
, r r ile gösterilecek olursa, ara
ilemler sonucunda;
1
2
1
2
1
2
2
2 , 1

|
|
.
|

\
|
+
|
|
.
|

\
|
+ =
sC
pC
sC
pC
X
X
X
X
r (3.82)
bulunur.
2 1
, r r kritik frekanslara karılık dümektedir.
(21)

Filtre tasarımı için izlenecek adımlar öyle özetlenebilir:
1) Önce maksimum yük akımına dayanabilecek
sC
X belirlenir,
buradan
s
C bulunur.
2) En yakın (norm) kapasite seçileceinden, yeni bir
sC
X hesap edilir.
3) Rezonans koulunda
sL
X ve dolayısıyla
s
L bulunur.
4)
( )
|
|
.
|

\
|


= =
n
n
pC
sC
s
n
n
K
X
X 1
1
1
2
2
2
(3.83)
yardımıyla
p
C bulunur.
5)
N
S ’in iaretinin tayini, filtre faktörü-frekans erisinden bulunabilir.
(ekil 3.29).
6) En yakın (norm) kapasite seçileceinden, yeni bir
pC
X hesap
edilir.
7) Rezonans koulundan
pL
X ve dolayısıyla
p
L bulunur.
8)
2 1
, r r kökleri (kritik Frekansları) kontrol edilir.
(21)


Filtre kondansatörlerinin önüne balanacak endüktans bobininin 50
Hz’ deki reaktansı (
L
X ), kondansatörün 50 Hz’ deki reaktansı (
C
X )’ ye balı
olarak;
2
n
X
X
C
L
= (3.84)
baıntısından hesaplanabilir. Burada;
n : harmonik mertebesidir.

115
Bu baıntıya göre;
5. harmonik için,
C L
X X 4 % =
7. harmonik için,
C L
X X 041 . 2 % =
11.harmonik için,
C L
X X 826 . 0 % =
13.harmonik için,
C L
X X 592 . 0 % = olur.
(22)



3.7.3. Filtre Çeitleri
Aktif ve pasif filtre olmak üzere iki çeittir.

3.7.3.1. Pasif filtreler
Pasif filtrelerden dördünü inceleyelim.

3.7.3.1.1. Bant geçiren filtreler (tek ayarlı filtreler)
Bant geçiren filtreler, özel bir frekanstaki harmonik akımı için bir kısa
devre yol oluturarak bu akımın hattan saptırılmasını salar.genellikle tek bir
frekans deeri için etkilidirler. Bu filtreler aynı zamanda sistemin rezonans
frekansını, zararlı bir harmonik frekansından uzaa taımak için de
kullanılabilirler. Bir yük tarafından üretilen harmonik akımlarını, bir harmonik
frekansındaki rezonans durumu hariç taıyabilen sistemler için bu çok
yararlıdır. Böylece harmonik frekansındaki rezonans durumu önlenebilir.
(1)

Bant geçiren filtreler (tek ayarlı filtreler) seri RLC devresinden meydana gelir.
Bant geçiren filtrelerin balıca üstünlükleri unlardır:
♦ Eer istenerek eklenmi bir direnç yoksa kayıplar çok azdır.
♦ Ayarlanan harmonik frekansı için harmonik akımına sıfıra yakın bir
empedans gösterilir.
♦ Filtre edilecek birden fazla harmonik akımı için birden fazla filtre
paralel kullanılabilir.

Bant geçiren filtrelerin tek olumsuz yanı ise, keskin ayarları nedeni ile
eleman deerlerinin deiimine duyarlı olmalarıdır. Bu sorunda kondansatör
büyüklüünü arttırarak veya direnç eklenerek çözülebilir.
(1)


116




C

L

R




ekil 3.14. Bant geçiren filtre (tek ayarlı filtre)
(1)

3.7.3.1.2. Çift ayarlı filtreler
Rezonans frekansı civarındaki iki tek ayarlı filtrenin edeer empedans
deeri, pratik olarak çift filtre ile aynıdır. Bu iki filtre devre elemanları arasındaki
iliki ekil 3.15.’ de verilmitir.
Tek ayarlı filtrelere göre temel frekanstaki güç kayıplarının azlıı bu
filtrelerin en önemli özelliidir. Üç ve dört ayarlı filtreler de tasarlanabilir, fakat
ayarlama zorluundan dolayı etki salamazlar.
(1)


3.7.3.1.3. Otomatik ayarlı filtreler
Ayarlı filtre tasarımında en büyük frekans sapmasını azaltmak
avantajlıdır. Bu durum, kapasitesi otomatik olarak ayarlanarak veya endüktansı
deitirilerek ayarlanan filtreler yapmak sureti ile salanabilir.
5 %
’ lik bir
saptama aralıı genellikle düünülen yeterliktedir. Filtredeki harmonik frekans
reaktif gücünü ölçen ve bu reaktif gücün iaret ve genliine göre L ve C ‘ i
kontrol eden bir sistemi, yüksek gerilim D.A. dönütürücülerde kullanılmıtır. (1)




117





1
C

1
L


1
R



2
L
3
C

a
C
b
C


a
L
b
L
2
R
3
R


a
R
b
R





(a) (b)

ekil 3.15. (a) iki tek ayarlı filtre, (b) çift ayarlı süzgeç
(1)



3.7.3.1.4. Yüksek geçiren sönümlü filtreler
ekil 3.16.’ da; yüksek geçiren sönümlü birinci, ikinci, üçüncü
dereceden ve C tipi filtre devreleri verilmitir.
Bu filtrelerin balıca üstünlükleri u ekilde ifade edilebilir:
Kapasite kayıpları, çalıma ve yüklenme sırasında ısı deiiminden
etkilenmedii gibi, frekans sapmaları da üretim toleransları üzerinde fazlaca
etkili olmamaktadır.Artan anahtarlama ve bakım sorunları bakımından paralel
kolların ek devrelere ayrılmasına gerek duyulmaksızın , geni bir frekans
aralıında düük bir empedans salarlar. Yüksek geçiren filtreler çeitli

118
mertebeler için tasarlanırlar. Örnein; ikinci mertebeden yüksek geçiren bir filtre
temelde endüktansına paralel bir direnç eklenmi bant geçiren bir filtredir.
Farklı direnç deerleri için farklı filtre cevapları elde edilir. kinci mertebeden
yüksek geçiren bir filtre, yüksek frekanstaki harmonikleri zayıflatmada bant
geçiren bir filtreden daha etkilidir. Ayrıca filtre, bant geçiren filtre için ayarlanan
frekans deerine duyarlı deildir



C




R L







(a) (b) (c) (d)

ekil 3.16. Yüksek geçiren sönümlü filtreler;
(23)
(a) birinci derece, (b)ikinci derece, (c) üçüncü derece, (d) C tipi
(1)

Endüktif ve kapasitif elemanların seçimi, bant geçiren filtredeki gibi yapılır.
Bunlara ek olarak anma etkin gücüne dayalı bir direnç deeri tanımlanır.
Düük mertebeli harmonikler için yüksek geçiren filtreleri kullanmak
ekonomik deildir. Ayrıca direnç deeri artacaından kayıplar artar.
(1)


3.7.3.2. Aktif filtreler
Yukarıda dört maddede anlatılan filtrelerin hepsine genel olarak pasif
filtreler denilebilir. Pasif filtreler kontrolü olmayan ve filtreleme performansı tesis
edildii ebekeye balı olan tasarımlardır. Aktif filtre ise ebekedeki
harmonikleri ölçer ve bu ölçülen harmoniklerin ters fazında harmonik üretir.
Böylece orijinal olan harmonikler yok edilir. Bu çalıma prensibi ekil 3.16.’ da
gösterilmitir.
(23)

Aktif filtreler, seri ve paralel aktif filtreler olmak üzere ikiye ayrılır.

119

3.7.3.2.1. Paralel Aktif filtreler
Paralel aktif filtre adından da anlaılacaı gibi sisteme paralel balı
olarak çalıır. Yükün çektii harmonikli akımları tanımladıktan sonra bunlarla
aynı genlikte fakat ters fazdaki akımları sisteme enjekte eder. Paralel aktif filtre,
akım kaynaı gibi davranan nonlineer yükler için etkilidir. Paralel aktif filtre akım
ile ilgili kompanzasyonları (reaktif güç kompanzasyonu, akım dengesizlikleri)
yapar.
(24,25)

Paralel aktif filtrenin yapısı ekil 3.17’de görülmektedir.


ekil 3.17. Paralel aktif filtrenin prensip eması
(24)


3.7.3.2.2. Seri Aktif filtreler

Seri aktif filtreler sisteme bir transformatör ile balanır. Seri aktif filtre ile
gerilim harmonikleri elimine edilir. Harmonikli gerilim kaynaı gibi davranan
kaynaklar için etkilidir. Seri aktif filtre ile gerilime balı kompanzasyonlar (gerilim
dengesizlikleri, dalgalanmaları ve regülasyonu) gerçekletirilir. Yapısı ekil
3.18’de görülmektedir.
(24,25)



120

ekil 3.18. Seri aktif filtrenin prensip eması
(25)


3.7.3.2.3. Aktif Güç filtresinin yapısı

Aktif güç filtresi, dönütürücü (PWM Generatörü), akım kontrol devresi
ve harmonik belirleme blou olmak üzere 3 ana bölümden olumaktadır.
(25)

ekil 3.19’ da Aktif güç filtresinin blok eması görülmektedir.







121



ekil 3.19. Aktif Güç filtresinin Blok eması
(25)


ekil 3.19’a göre;
V
k
: Kaynak gerilimi (V),
I
k
: Kaynak akımı (A),
I
y
: Yük akımı (A),
I
f
: Aktif güç filtresi akımı (A),
L
f
: kaynak uçlarındaki gerilim ile filtre tarafından üretilen PWM (Darbe
genilik modülasyonu) gerilimi arasında tampon görevi gören endüktanstır

3.7.3.2.3.1. Dönütürücü (PWM Generatörü) Blou

Dönütürücü blou, akım beslemeli veya gerilim beslemeli dönütürücü
kullanılarak gerçekletirilebilir. Her iki dönütürücü çeidinin prensip eması
ekil 3.20’de verilmitir. Dönütürücülerde ihtiyaç duyulan DC kaynak gücü, ya
AC devreden dorultularak yada ayrı bir akü-arj devresinden alınır. Bu
dönütürücülerde yarı iletken anahtarlama elemanı olarak, BJT (Bipolar
transistör), GTO (Gate Turn-off) ve son uygulamalarda IGBT ( zole kapılı
bipolar transistör) kullanılmaktadır.
Dengesiz olan sistemlerde, maksimum esneklik ve performans için her az
baına ayrıayrı dönütürücülerin kullanılması uygundur. Gerilim veya akım

122
beslemeli dönütürücü seçimi, fiyatına, distorsiyon kaynaına ve istenilen
harmonik distorsiyonu düzeltme miktarına balıdır.


ekil 3.20. Dönütürücü Blounun Prensip eması
(25)



3.7.3.2.3.1.a Gerilim Beslemeli Dönütürücü


Uygulamada en çok kullanılan dönütürücü çeididir. Bu dönütürücüler
paralel balanarak norm deerleri arttırılabilir. Bunlarla yüksek frekansta
anahtarlama yapmak mümkündür. Böylece inverterin gücünü arttırmadan
yüksek dereceli harmonikleri elimine etmek mümkün olacaktır. Ayrıca bu
dönütürücüler akım beslemelilere göre daha ucuzdur ve daha az yer kaplarlar.

123
En önemli dezavantajları kontrol sistemlerinin karmaık olmasıdır. Özellikle,
dönütürücülerin paralel balanması gerektiinde kontrol devresinin
karmaıklıı daha da artar.
(25)

Gerilim beslemeli dönütürücüler bütün sistem için kolaylıkla kullanılabilir. Üç
fazlı PWM dönütürücünün ana akım devresi ekil 3.21’de görülmektedir.


ekil 3.21. Gerilim Beslemeli Üç Fazlı PWM Dönütürücünün Ana Akım
Devresi
(25)


Q
1
iletime sokulduunda A ucu, giri geriliminin pozitif ucuna balanır.
Q
4
ucunun iletime sokulması ile de negatif uç A ucuna balanır. PWM’ de
kullanılan IGBT’ler sürülme sırasına göre numaralandırılmıtır. Uygulamada
IGBT yerine dier anahtarlama elemanları da kullanılabilir (BJT, GTO vb.).
Fakat PWM dönütürücülerde yüksek anahtarlama hızları gerektiinden,
yüksek anahtarlama hızlarına sahip olmalarından dolayı IGBT kullanılması
daha uygundur.

3.7.3.2.3.1.b Akım Beslemeli Dönütürücü

Akım beslemeli dönütürücülerin yapısı daha basit ve daha güvenilirdir
(kontrol devresi gerilim beslemeli dönütürücülere göre daha basit
olduundan). Kayıplarının yüksek olması en önemli dezavantajlarıdır. Gerilim
beslemeli dönütürücüler bütün sistem için uygulanabilirken, akım beslemeli
dönütürücülerin bireysel yüklere uygulanması daha uygundur (kayıplarının

124
yüksek olmasından dolayı). Üç fazlı BJT’ li akım beslemeli inverterin ana akım
devresi ekil 3.22’de görülmektedir.
nverter giriindeki AC kaynak ve büyük endüktanslı bobin seri balanarak bir
akım kaynaı oluturulmutur. Belirli bir anda üst ve alt kollardan sadece birer
BJT iletimdedir. Akım beslemeli dönütürücüde giri akımı sınırlı ve kontrollü
olduundan, hatalı tetiklenmelere veya kısa devrelere neden olmaz. Ters akım
diyoduna ihtiyaç kalmadan reaktif veya karı gerilim üretme özellii bulunan
yükleri besleyebilir. Bunlara karın pratikte kaynaklar sabit gerilimli oldukları
için, akım kaynaı elde etmek için inverter giriinde büyük deerli bir bobine
ihtiyaç vardır.


ekil 3.22. BJT’li Akım Beslemeli Dönütürücünün Ana Akım Devresi
(25)



3.7.3.2.3.2. Akım Kontrol Devresi

Akım kontrol devresinin giriinde, harmonik belirleme blounda
belirlenmi referans filtre akım sinyalleri ve filtrenin çıkı akım sinyalleri (PWM
generatörünün çıkı akım sinyali), çıkıında ise dönütürücüyü tetikleme
sinyalleri bulunur. Temel olarak çalıma prensibi, referans akım sinyalleri ile
çıkı akım sinyalleri arasındaki fark ilenerek PWM generatörünün kapı
sinyallerinin üretilmesidir.

125
Bir akım kontrol devresinden, hızlı akım kontrolü yapması ve
anahtarlama sırasında oluan harmonikleri bastırabilmesi özellikleri beklenir.
Temel olarak iki farklı PWM akım kontrol metodu vardır. Bunlar; histerezis ve
üçgen dalga metodudur.
Son yıllarda DSP (Dijital sinyal ileme) teknolojisinin gelimesiyle
bunlara birde Dead-beat adı verilen bir yöntemde ilave edilmitir.
(25)


3.7.3.2.3.2.a Histerezis metodu

Bu kontrol metodu bir ölü bant veya referans akım etrafında histerezis
eriden yararlanan kontrolden oluur. Bu metodun prensip eması ekil
3.23’de verilmitir.



ekil 3.23. Histerezis Metodunun Prensip eması
(25)


Burada;
I
r
: Harmonik belirleme blounun ürettii referans akım (A),
I
f
: Aktif güç filtresi akımı (A),
I
t
: PMW generatörünün tetikleme akımıdır (A).
Referans akım ile gerçek akım arasındaki hata akım sinyali ne zaman bandın
dıarısına kayarsa tetikleme akımı banda geri döndürmeye zorlayacak ekilde
açılır veya kapanır. Bu özellik akımı hızlı kontrol etmeyi mümkün kılar. En çok
kullanılan metottur. Üçgen dalga metoduna göre daha az anahtarlama kaybı
üretir. Anahtarlama frekansı, kayıplar ve düzeltme miktarı bant geniliinden
etkilenir.
(24)




126
3.7.3.2.3.2.b Üçgen dalga metodu

Gerçekletirilmesi en kolay olan yöntemdir. Prensip eması ekil 3.24’de
gösterilmitir.


ekil 3.24. Üçgen Dalga Metodunun Prensip eması
(25)



Burada;
I
r
: Harmonik belirleme blounun ürettii referans akım (A),
I
f
: Aktif güç filtresi akımı (A),
I
t
: PWM generatörünün tetikleme akımıdır (A).
ekilden de görüldüü gibi K
p
ile yükseltilmi hata sinyalini taıyıcı bir üçgen
dalga ile karılatırma yoluyla PWM anahtarlama sırasını belirler. Böylece güç
yari iletken elemanlarının anahtarlama frekansı taıyıcı bir üçgen dalganın
frekansına eittir. Çıkı sinyali PWM generatörüne uygulandıı zaman her bir
taıyıcı sinyal fazı sıralı olarak kaydırılır. Uygulanması basittir. En büyük
dezavantajları, yüksek anahtarlama kayıpları ve yüksek frekanslı
distorsiyonlardır.
(25)


3.7.3.2.3.3. Harmonik Belirleme Ünitesi

Harmonik belirleme ünitesi aktif güç filtresinin en önemli kısmıdır. Yük
akımındaki harmonikleri yok eden kompanzasyon akımını üretmek için genel
olarak iki metot kullanılmaktadır.
Bunlar; p-q teorisi olarak da bilinen ani reaktif güç metodu ve Fourier Seri (FFT)
metodudur.
(25)


127
Ani güç metodunda yük akımındaki her bir harmoniin ayrı ayrı belirlenmesine
ihtiyaç duyulmaz. Bu metot anlık çalıır ve o anda ölçülen akımı tam sinüs
dalgasına tamamlayacak bir kompanzasyon akımın üreten hesaplama
devrelerinden oluur. Hesaplama için yük akımını ve kaynak gerilimini kullanır.
Hesaplama için az sayıda bileene ihtiyaç duyması ve bütün harmonik
bileenlerini kompanze etmesi bu metodun avantajları olarak sayılabilir. Ancak
çou durumda bütün harmonik bileenlerinin kompanze edilmesine gerek
yoktur. Standartlarda belirtilen harmoniklerin yok edilmesi çounlukla yeterli
olacaktır. Bu metotla harmonikler ayrı ayrı kontrol edilemez.
(25)

FFT metodu, frekans domenin de düzeltme olarak da bilinir ve Fourier
Analizi ile harmonikli dalga eklinin periyodiklii prensibine dayanır. Bu metot
örnek yük akımındaki FFT’nin performansı ile yükteki harmonik bileenlerini
ayrı ayrı belirler ve daha sonra aynı harmonik bileenlerine sahip aynı genlikte
fakat ters fazda bir akım dalgası üretir. FFT hesaplamalarında DSP (Dijital
Sinyal leme) kullanılmazsa bu metot pratik olmaz. DSP kullanıldıı zaman bile
kontrolün zaman cevabı anlık güç metoduna göre gözle görülür derecede uzun
sürer. Bu yüzden FFT metodunu hızla deien yükler için kullanmak optimum
olmayacaktır. Bu metot ile istenilen harmonik mertebeli yok edilebilir.[32] FFT
metodu, uygulama zorluu, cevap zamanının yüksek olması ve performansının
düük olması sebebi ile uygulamada pek kullanılmaz. Bu sebepten burada ani
reaktif güç metodu ayrıntılı olarak anlatılacak.

Ani reaktif güç metodu ilk olarak 1983 yılında H. Akaigi tarafından ortaya
atılmıtır. Bu yöntem p-q teorisi olarak da bilinmektedir. Bu teori, üç fazlı nötr
hatlı veya hatsız güç sistemlerinde anlık deerlere ilem yapan bir teoridir.
Akım ve gerilim dalga ekilleri için hem kararlı hal hem de geçici rejimde
geçerlidir. p-q teorisi a - b - c koordinatlarındaki 3 fazlı akım ve gerilimlerin
0 − −β α koordinatlarına cebirsel dönüümünden oluur. Bu β α− bileenlerden
p-q ani güç bileenleri hesaplanır.
(25,26)

p-q teorisinin aktif filtre kontrolünde kullanılmasının bazı önemli sebepleri
aaıda sıralanmıtır;
¨ Üç fazlı sistem teorisinin tabiatına uygun olan bir teoridir,
¨ Herhangi bir üç fazlı sisteme uygulanabilir (dengeli veya dengesiz,

128
harmonikli veya harmoniksiz akım ve gerilime),
¨ Mükemmel dinamik cevap salayan anlık deerlere dayanır,
¨ Hesaplama devreleri basittir (sadece cebirsel tanımlar içerir ki bunların
uygulanması standart ilemcilerle kolaylıkla salanabilir),
Üç fazlı sistemlerde matematiksel olarak ani akım ve gerilimler ile
ilgilenmek için bu büyüklükleri vektör olarak tanımlamak uygun olmaktadır.
Hesaplamaları basitletirmek için üç faz akım ve gerilimler ekil 3.25’de ki gibi
düünülmektedir.



ekil 3.25. β α− Dönüümü
(25)


ekil 3.26’da a - b - c koordinatlarında p - q teorisinin güç bileenlerinin
paralel aktif güç filtresi ile kompanzasyonu görülmektedir. Burada hem
harmonikleri hem de yükün çektii reaktif gücü kompanze etmek istersek,
sadece teorisinin istenen güç bileeni olacaktır. Dier büyüklükler
paralel aktif güç filtresi ile kompanze edilebilir. Sadece harmonikleri elimine
etmek istiyorsak filtre ile ve güçlerini salamamız gerekir. paralel
aktif güç filtresindeki kaynaktan herhangi bir güç çekmeden kompanze
edilebilir. Bu büyüklük kaynaktan yüke paralel aktif güç filtresi uçlarından
ulatırılır. Bunun anlamı akım ve gerilimin nötr bileenleri kaynaktan yüke

129
transfer edilen önceki enerji imdi kaynak fazlarından dengeli bir yolla ulatırılır.
(25,27)




ekil 3.26. a - b - c Koordinatlarında p - q Teorisinin Güç Bileenlerinin
Paralel Aktif Güç Filtresi le Kompanzasyonu
(25,27)



Bu sistemin üç fazlı, nötr hatsız sistem için kontrol blok eması ekil 3.27’de
verilmitir. p ve q güçlerinin sabit ve deiken kısımlarını ayırmak için bir alçak
geçiren filtre kullanılmıtır.


130


ekil 3.27. p − q Teorisi Uygulanmı Bir Paralel Aktif Filtre çin Kontrol Blok
eması [32,33]




















131
3.7.4. Sayısal Uygulama
Bir eviricinin çıkı dalga gerilimi ekil 3.28.’ de gösterildii gibidir.



t
U


tM
U







2 T T t




ekil 3.28. Sayısal örnek için öngörülen çıkı gerilimi
( 220
1
=
t
U V, balanacak yük=5A, frekans=50 Hz)
(21)


3. harmonik bileenin temel bileenin %5’ ini amaması koulu altında,
filtre tasarımı yapılacaktır.
Çıkı geriliminin fourier açılımı yardımıyla harmonik analizi
yapıldıında ;
V U
M t
8 . 103
3
=
V U
M t
2 . 62
5
=
V U
M t
4 . 44
7
=
V U
M t
9 . 34
9
=
V U
M t
. 28
11
=
V U
M t
9 . 23
13
=

132
V U
M t
5 . 20
15
=
V U
M t
3 . 18
17
=
elde ediliyor.
kinci etkin olan 5. harmonik gerilimi için izin verilen deerin,
( ) V U 55 . 15 220 2 05 . 0
5
= ⋅ =
olduu görülmektedir. 3 = n için filtre faktörünün ( )
3
s iareti ekil 3.29.’ dan
bakılarak bulunabilir.



n
S





1

n



1 2 3 4 5


-1




ekil 3.29. Filtre devresi için filtre faktörü-frekans ilikisi
(21)


ekil 3.29.’ dan 3 = n için filtre faktörünün negatif olduu
görülmektedir. (3.80) numaralı eitlikten yaralanarak;
15 . 0
8 . 103
55 . 15
3
3
5
− =

=

=
M t
M
U
U
s
olarak bulunur. (3.83) numaralı ifade yardımı ile balangıç için 957 . 0
3
= = K K
n

hesaplanır.


133
220 V uç gerilimi ve 5A için
sC
X deeri,
ohm
I
V
X
sC
44
5
220
= = = bulunur. Buradan
s
C deeri,
F
X
C
sC
s
µ
ω
35 . 72
44 314
10 10
6 6
=

= =
olur. En yakın norm kapasite 75 F µ olduundan,
ohm
C
X
s
sC
4 . 42
75 314
10 10
6 6
=

= =
ω

bulunur. Rezonans koulunda,
ohm X
C
sL
sC
4 . 42
1
= =
ω

H
X
L
sL
s
135 . 0
314
4 . 42
= = =
ω

(3.83) numaralı ifade gerei;
F K C C
C
C
K
X
X
K
s p
s
p
pC
sC
µ 23 . 69 957 . 0 35 . 72
5 5 5
= ⋅ = = ¬ = ¬ =
bulunur. En yakın norm kapasite 70 F µ alınarak,
ohm
C
X X
p
pL pC
5 , 45
70 314
10 1
6
=

= = =
ω

buradan da,
H
w
X
L
pL
p
145 . 0
314
5 . 45
= = = bulunur.
Kontrol : filtre parametreleri (3.81) numaralı ifadede yerine konulursa;
( ) ( )
12 . 0
3 1 3
5 . 45
4 . 42
3
1
2
2
2
2
2
2
2
2
− =
+ − −
=
+ − −
=
n n
X
X
n
s
pC
sC
n

bulunur ki -0.15 e yakın bir deerdir. Aynı ekilde (3.82) numaralı ifade
yardımıyla 643 . 1
1
= r ve 61 . 0
2
= r bulunur. Sırasıyla 82.5 Hz ve 30.5 Hz olan
kritik frekanslar, harmonik frekansların dıında kalmaktadır.





134
3.7.5. Aktif ve Pasif filtrelemelerin karılatırılması
Aktif filtre ile pasif filtreyi karılatırıldıında, aktif filtrenin pasif filtreye
nazaran üstünlüklerini maddeler halinde öyle sıralayabiliriz;
¨ Aırı yüklenme riskinin olmaması,
¨ Her türlü yük durumu için uyumluluk,
¨ Sistemdeki nonlineer yüklerin artması sonucunda aktif filtrenin de
büyütülmesi kolay ve pratik,
¨ Tüm harmonikler yada seçilen harmonikler tümüyle yok edilebilir,
¨ Sistemle rezonansa girmesi mümkün deildir.
(24,25)
Aktif filtre ilen pasif filtrenin çeitli durumlardaki davranı biçimleri
karılatırmalı olarak Çizelge 3.2’de verilmitir.


KONU

PASF FLTRE

AKTF FLTRE
Harmonik Akımların
Kontrolu
Her harmonik frekansı
için bir filtre ister.
Aynı anda daha çok
harmonik akımının
kontrolü mümküdür.
Harmonik frekansların
deiiminin etkisi
Filtrenin etkinlii azalır. Etkilenmez.
Empedans
Modifikasyonu etkisi
Rezonans riski vardır. Etkilenmez.
Akım yükselmesi riski Aırı yüklenme ve
bozulma riski vardır.
Aırı yüklenme riski
yoktur.
Sisteme yeni yük ilave
edilmesi
Filtrenin deitirilmesi
gerekebilir.
Herhangi bir problem
olmaz.
Sistemdeki temel dalga
frekans deiimi
Ayarlanamaz,
deitirilmesi gerekir.
Ayar ile uyum
mümkündür.
Boyutlar ve aırlık Harmonik genlik ve
derecesine göre
deiken.
Oldukça küçüktür.
Maliyet lk maliyet düük, bakım
maliyeti yüksek.
lk maliyet yüksek, bakım
maliyeti düük.


Çizelge 3.2. Aktif Filtre le Pasif Filtrenin Karılatırılması
(24,25)


135
4-TARTIMA VE SONUÇ

4.1. Aratırmaya Genel Bakı
Bu çalımada, elektrik güç sistemlerinde enerjinin üretilmesi, iletimi
ve daıtımı sırasında, akım ve gerilimin , 50 Hz frekansında ve sinüs erisine
çok benzer bir biçimde olması istenir. Bu koul, elektrik enerjisinin kalitesini
belirleyen ana faktörlerden biridir. Ancak, dorusal olmayan yüklerin ürettii
harmonikler nedeni ile akı, akım ve gerilim gibi büyüklükler sinüs biçimde
olmaktan çıkarlar ve dalga biçimleri oldukça karmaık hale gelir. Bunun
sonucunda, iletme açısından arzu edilmeyen önemli sorunlar ortaya çıkar.
Kuvvetli akım tesislerinde; aırı doymu transformatörler, ark fırınları
ark kaynak makineleri, arkla çalıan redresörler, elektrik makineleri ve artık
günümüzde oldukça gelien güç elektronii elemanları, ebekede
harmoniklerin meydana gelmesine sebep olmaktadır. Bilhassa güç
elektroniinin çok geni kullanma sahası ve kompanzasyon sisteminin
ehemmiyetinin anlaılıp yaygınlaması bu mevzunun artarak devamlı
gündemde kalmasını salayacaktır.
ebekenin düük güç faktörü ile yüklü olmasının ülke ekonomisine
verdii zararın anlaılması ile kompanzasyon tesisleri önem kazanmı ve
yaygınlamıtır. Bu yaygınlama, beraberinde harmoniklerin rezonans halinde
kompanzasyon tesislerinde kullanılan kondansatörlerde tahribat ve yalıtkan
kablolarda delinme meydana getirmesine sebep olabilmekte ve büyük bir
problem tekil etmektedir.
Enerji sistemlerinde nonlineer yüklerin, bir baka deyile sinüsoidal
olmayan büyüklüklerin olması, geleneksel analizlerde hedeflenen

136
parametrelerin dıında bazı yeni parametrelerinde bilinmesine gerek gösterir.
Örnein; harmoniklerin yol açtıı ek kayıpların ve bara gerilimindeki harmonik
distorsiyonun bulunması önem taır. Bu iki büyüklük, sistemi teknik açıdan
olumsuz yönde etkilemektedir.
Harmoniklerin enerji sistemindeki olumsuz etkileri; teknik ve
ekonomik problemler olarak ikiye ayrılabilir. Teknik problemler, sistemin
çalımasını olumsuz yönde etkileyen, tüketiciye kaliteli enerji sunulmasını
engelleyen problemlerdir. Ekonomik problemler ise, günümüzde optimal
çalımayı etkileyen dier önemli bir problemdir.
Enerji sistemlerinde ortaya çıkan harmonikler ek kayıplara yol
açmaktadır. Söz konusu kayıp enerji maliyeti, iletmenin ekonomik olarak
iletilmesinden uzaklamasına sebep olmaktadır. Dier taraftan bara
gerilimlerinde temel bileen dıında harmonik bileenlerinde var olması bu
baralara paralel balı elektrik cihazlarının uçlarına harmonik gerilimlerin
dümesine yol açacaktır, bu ise salıklı bir iletme olmayacaktır.
Harmoniklerin hiç olmaması enerji sistemleri için büyük bir yarar
salar. Ancak Harmonik üreten kaynaklarda belirtildii gibi, günümüzde
bunun mümkün olmadıı görülmektedir. O halde harmoniklerin etkilerinin
azaltılması ve hatta tamamen giderilmesi düünülebilir. Bunun için de “filtre”
devrelerinin tasarlanması gerekir. Ancak hangi harmonik bileenlerinin
süzülmesi gerektii için ayrı bir incelemeye gerek vardır. Çünkü, özellikle 5.
harmonikten sonraki harmoniklerin oluturduu enerji kayıpları mertebe itibarı
ile düüktür. Harmonik süzülmesi için kurulacak filtre düzeni tesis masrafının,
o harmoniin oluturacaı enerji kayıp bedelini kaç yılda karılayacaı

137
(amorte edecei) incelenmelidir. Ayrıca bu amortisman süresi boyunca filtre
kayıplarının da dikkate alınması gerekir.
Sonuç olarak iletmenin günlük veya aylık olarak düzenlenmi yük
erileri ve yükün akım harmonikleri dikkate alınarak, uzun vadeli ekonomik
analiz yapılarak filtre tasarımı yapılmalı ve böylece optimal süzme ileminin
gerçeklemesine çalıılmalıdır.
Bu çalımada, elektrik enerjisi kullanan tüm kesimler için çok önemli
olan ve giderek artan harmonikler konusu incelenmi ve harmoniklerin
giderilmesi için alınması gereken tedbirlerin ortaya konulması amaçlanmıtır.
Elektrik enerji sistemlerindeki harmonik analizlerini ortaya koyan ve çeitli
iletme durumları için harmoniklerin sistem davranıını ne ölçüde etkilediini
aratırmaya yönelik bu çalımada,
Genel tanıtım yapılarak harmoniklerin tanımına ve tarihçesine yer
verilmitir. Harmoniklerin fourier analizi kullanılarak matematiksel analizine ve
nonsinüsoidal büyüklük içeren devrelerin incelenmesine yer verilmitir.
Fourier analizinde, fourier katsayılarının analitik, grafik ve ölçme yöntemi ile
bulunmasına ayrıntılı olarak deinilmitir.
Dünyanın çeitli ülkelerinde harmonikler için getirilen
sınırlamalardan bahsedilmi ve bu sınır deerler tablolar halinde verilmitir.
Harmonik kaynaklarının geçen son on yılda önemli derecede artması sonucu,
çeitli ülkeler harmoniklere bazı sınırlamalar getirmeyi uygun bulmutur. Bu
konuda dikkate alınan en önemli ölçüt, “Toplam Harmonik Distorsiyonu”
(THD) dir.

138
Çalımada ayrıca harmonik üretimine neden olan kaynaklar ve
bunların harmonik üretme özellikleri açıklanmıtır. Balıca harmonik üreten
kaynaklar;
♦ Transformatörlerin harmonik üretme özellii, demir çekirdein
mıknatıslanma karakteristiinin dorusal olmayıına dayanır. Anma
gerilimlerinin üzerinde bir gerilimle beslendiklerinde çekirdek doyması
sonucu mıknatıslanma akımı harmonik bileenler içerir. Harmonik
bileenler yüksek bir empedans gördüklerinde besleme gerilimi de
harmonik bileenler içerir. Besleme gerilimi mıknatıslanma akımına
tekrar etki ederek harmonik seviyelerini daha da büyütür.
♦ Döner makinelerin harmonik üretme özellii, ilke olarak
makinenin stator ve rotorundaki olukların neden olduu manyetik
relüktanstaki deiimlerle ilgilidir. Döner makinelerin harmonik
üretmelerinin balıca iki nedeni; Alan ekli ve ana devreler ile kaçak
yollardaki doymalardır. Bir makine için gerçek alan ekli makine
tasarımının bir fonksiyonudur. Günümüzdeki ileri tasarım teknikleri (oluk
ve kutup geometrisi, sargı yapısı) ile döner makinelerdeki harmonik
etkinlii en aza indirilmitir. Döner makineler içerisinde en önemli
harmonik üreticisi senkron generatörlerdir.
♦ Güç sistemlerinde en önemli harmonik kaynaklarından biri olan
dönütürücüler, sistem karakteristiklerine balı olarak a.a ve d.a
taraflarında tipik veya sıra dıı harmonikler üretirler.
♦ Ark fırını ve statik VAR generatörleri de balıca harmonik
kaynaklarındandır.


139
Çalımamızda, harmoniklerin belirlenmesi, akım ve gerilim
harmonikleri ile harmoniklerin sistem ve sistem elemanları üzerindeki olumsuz
etkilerinden bahsedilmitir. Harmoniklerin balıca etkileri;
♦ Harmonikler sistem elemanların çalımalarını olumsuz yönde
etkileyerek ek kayıpların olumasına yol açmaktadır, dolayısıyla iletim
açısından ek bir maliyet getirmektedir.
♦ Dorusal olmayan yüklerin etkisi, özellikle sistem empedansına
olmak üzere sistem karakteristiklerine balıdır. Harmonik akımları
harmonik kaynaından en düük empedansa doru akma eilimindedir.
Gerilim harmonikler içerdiinde ise bundan tüm yükler etkilenir.
Harmonik içeren bir akım ise, daha çok harmonikli akım üreten yüke
daha fazla etki edebilir. Bu nedenle, harmonik akımların akıını kontrol
ederek gerilim harmoniklerine neden olabilecekleri yerlerden uzak
tutmak gerekir.
♦ Harmonikler rezonans oluma olasılıını arttırmaktadır. Harmonik
rezonansları sonucu oluan aırı yüksek harmonik akım ve gerilimleri
önemli problemlere neden olur. Kondansatörlerin büyüklükleri ve yerleri
deitirilerek sistemdeki rezonans koulları ortadan kaldırılabilir.
Kompanzasyon tesisi kurulurken aırı kompanzasyondan kaçınılmalı ve
sistemde hiçbir zaman gereinden fazla kondansatör bulunmamasına
dikkat edilmelidir. Rezonansları önlemek için en etkili yol paralel filtreler
kullanmaktır.
Bu arada harmoniklerin süzülmesine ilikin genel ilkeler ortaya
konmu, filtre tasarımından ve filtre çeitlerinden bahsedilmitir.

140
♦ Harmonik filtrelerin genel amacı, belirlenen frekanstaki harmonik
akım ve gerilimlerinin genliini azaltmaktır. Güç sistemlerinde genellikle
harmonik akımlarına düük empedansı bir yol sunan paralel filtreler
kullanılır. Bu filtreler temel frekansta reaktif güç üretebilirler, daha
ekonomiktirler ve seri filtrelere göre tasarımları daha kolaydır.
♦ Teknik ve ekonomik durumlar da dikkate alındıında filtre
tasarımında pratik kriter, harmonik bozulmayı dier tüketiciler ile ortak
balantı noktasında kabul edilebilir bir seviyeye indirmektir.
♦ Ekonomik durum dikkate alınarak düük mertebeli harmonikleri
süzmek için (5., 7., 11.) bant geçiren filtreler kullanılır. Daha yüksek
mertebeli harmonikler (13. ve üzeri) için yüksek geçiren filtreler
kullanmak daha uygundur. 11. ve 13. harmonikleri süzmek için 11. veya
12. harmonik frekansına ayarlı bant geçiren filtre devresi seçilebilir.
♦ Var olan kondansatör gruplarına istenen harmonik frekansında
rezonans oluturacak biçimde seçilen seri endüktans bobinleri
eklenebilir. Böylece 50 Hz’ de kompanzasyon yapılırken, harmonik
akımlarının süzülmesi de salanmı olur.

4.2. Harmonik etkilerine karı alınabilecek önlemler
1) Telefon hattı ile iletim hattının ortak devresindeki yüksek
harmonik akımları, aralarındaki indükleme etkisi ve aynı topraklama yolunu
paylamaları, telefon parazitlerine neden olur. Bu problemi önlemek için
topraklanmı kondansatörler ile sistem rezonans koullarını deitirmek,
kondansatör yerlerinin deitirmek, telefon sisteminde gürültü yok eden

141
transformatörler ya da kuvvetlendiriciler kullanmak veya kabloların yerlerini
deitirmek gereklidir.
2) Güç sistemlerindeki harmonik kaynaklarının fazlalıı veya güç
sisteminin bir veya birden fazla frekansta rezonansa girmesi aırı gerilim
harmoniklerine neden olur. Kondansatör ünitelerinin yerlerini deitirmek
veya büyüklüklerini ve anahtarlama kontrollerini deitirmek bu problemi
çözebilir.
3) Sistem kondansatörlerinin, yüksek akımlara neden olan bir
harmonik frekansında rezonansa girmesi ve harmonik kaynaının çok
büyük olması kondansatör sigortalarının atmasına ve yüksek harmonik
akımına sebep olabilir. Kondansatör ünitesine seri endüktans balamak
veya kondansatör büyüklüünü deitirmek çözümlerden bazılarıdır.
4) Aırı harmonik akımları ve transformatörün yük tarafında; bir
harmonik frekansında bir kondansatör ile rezonansa girmesi güç
transformatörlerinin anma güçlerinin altında aırı ısınmalara neden olur.
Bunu önlemek için kondansatör ünitesini ayarlamak, kondansatör
büyüklüünü deitirmek veya paralel filtre kullanmak gerekmektedir.
5) Güç sistemlerindeki en önemli harmonik kaynaklarından olan 6
ve 12 darbeli dönütürücüler, hem doru hem de alternatif akım tarafında
tipik ve sıra dıı harmonikler üretirler. Bu harmoniklerin en önemli nedeni;
kontrolsüz dönütürücülerde sistem dengesizlikleri, kontrollü
dönütürücülerde ise ateleme açısı hatalarıdır. Pratikte sıra dıı
harmoniklerin önlenmesi olanaksızdır. Ancak sistem kontrol büyüklüklerinin
ayarlanmasıyla ve tetikleme kontrolünün düzenlenmesiyle azaltılabilirler.

142
Tipik harmonikleri önlemenin en geçerli yolu ise çeitli filtreleme teknikleri
kullanmaktır.

4.3. Harmonik etkileri en aza indirmek için Öneriler
1) Sistem üzerindeki nonlineer yüklerin olabildiince dar bir alanda
ve günlük yükleme periyodunun olabildiince küçük bir diliminde
kullanılmasına çalıılmalıdır.
2) Harmonikli yük çekecek (veya çekmekte olan) tüketicilerin
1
I I
n

( ,...) 3 , 2 = n oranlarına sınırlamalar getirilmelidir. Bu sınırlamanın güç
kompanzasyonuna benzer ekilde elektrii üretme ve daıtmadan sorumlu
olan kurum tarafından bir yaptırım halinde yönetmeliklere veya
projelendirme esaslarına alınması düünülebilir.
3) Harmonikli akım çeken tüketiciler uygulanan tarife fiyatları
(YTL/kWh) THD ölçüsünde arttırılabilir. Örnein, harmonikli yüklenmeyi
ekonomik yoldan caydırmak ve filtre kullanımını tevik etmek amacı ile, söz
konusu tüketicinin okunan sayaç deeri “k” katsayısı ile çarpılabilir. Binde 2
veya daha büyük bir deerle k deeri çarpılarak yeni bir k deeri
belirlenebilir. Yeni k>1.002 kabul edilebilir. Bu yeni k deeri, ilgili kurum
tarafından belirlenecek ölçütler göre örnein, “k-THD” ilikisinden
belirlenebilir.
4) Uzun yıllardır lineer yük çeken tüketici grupları, son yıllarda güç
elektronii elemanlarının yaygın kullanımı sonucu lineer yüklerin yanı sıra
nonlineer yükler de çekmektedirler. Sanayi tesislerinin youn olarak
bulunduu yerlerde yılda en az bir kez yapılacak ölçümlerle her yük için
harmonik oluturup oluturmadıı veya THD seviyesi belirlenmelidir.

143
5) Sanayi tesislerinin harmonik konusunda ortaya çıkabilecek teknik
sorunlarına teknik danımanlık ve çözüm getirmek üzere, (Güç
kompanzasyonu örneinde olduu gibi) özel kurulu ve birimlerin
oluturulması özendirilmelidir. Güç kompanzasyonu tasarım ve montajında
gelinen noktaya harmonik filtre tasarımı ve donanımı konusunda da
gelinmesi, gelecekte daha yaygın olarak gözlenecek harmonik probleminin
çözümüne katkı salayacak nitelikte olacaktır.

4.4. Sonuç
Güç sistemlerinde önem kazanan harmonik problemi için,
Ülkemizin fazla gecikmeden önleyici tedbirler almasında büyük yarar
vardır. Tüketicilerin bu konuda bilinçlendirilmesi çok önemlidir. Büyük
tüketicilerin tesislerinde filtre kullanılmasının tevik edilmesi ve tüketicilerin
sebep olduu THD ölçüsünde yeni bir fiyat tarifesi uygulanması gibi
tedbirler düünülebilir.




144
KAYNAKLAR

1. YEL, Mustafa, “Enerji Sistemleri Üzerindeki Nonlineer Yüklerin Etkileri
ve Alınabilecek Önlemler”, M.Ü. Yüksek Lisans Tezi, stanbul-1996
2. KOCATEPE, Celal, “Sinüsoidal Olmayan Yükleri çeren Enerji
Sistemlerinde Harmonik Yük Akıı Analizi ve Simülasyonu”, Y.T.Ü. Doktora
Tezi, stanbul-1994
3. ERKAN, Enver, “Nonlineer Yüklerde Güç Faktörünün yiletirilmesi”,
M.Ü. Yüksek Lisans Tezi, stanbul-1996
4. www2.egenet.com.tr/~kuldemir/harmonik.html, Haziran-1999
5. ZMRLOLU, Iık, “Fourier Serileri ve Laplace Dönüümleri”, M.Ü.
yayınları:90/1, stanbul-1990
6. SELAMOULLARI, Sava , “Enerji Sistemlerindeki Harmoniklerin Koruma
Sistemleri Üzerine Etkisi”, Y.T.Ü. Yüksek Lisans Tezi, stanbul-1998
7. GÖKALP, E. , “Güç Sistemlerine Harmoniklerin Etkileri” , Y.T.Ü.Yüksek
Lisans Tezi, stanbul-1988
8. GÜRCAN, Süleyman, “Güç Sistemlerinde Harmonikler ve Harmoniklerin
Transformatör Üzerinde Oluturduu Ek Bakır Kayıpları”, Y.T.Ü. Yüksek
Lisans Tezi, stanbul-1996
9. TOK, Süleyman, Süha, “Enerji Sistemlerinde Meydana Gelen
Harmoniklerin Analizi Harmonik Standartları ve Ölçüm Teknikleri”, Y.T.Ü.
Yüksek Lisans Tezi, stanbul-1998
10. NAN, A., ATTAR, F., “Güç Sistemlerinde Harmoniklerin Etkileri ve Bir
Harmonik Kontrol Kartı Modeli”, Kaynak Elektrik Dergisi, Sayı:98, Nisan-1997


145
11.KOCATEPE, Celal, DEMR Abdullah, “Güç Sistemlerinde Harmonik
Üreten Elemanlara Genel bakı”, Kaynak Elektrik Dergisi, Sayı:113,
Austos-1998
12.ÇELTEKLGL, Uur, “Dinamik Reaktif Güç Kompanzasyonu”, Kaynak
Elektrik Dergisi, Sayı:21, ubat-1984
13. HASARLI, Bekir, “Güç Sistem Harmonikleri ve Harmoniklerin Süzülmesi”,
Y.T.Ü. Yüksek Lisans Tezi, stanbul-1995
14. PENT, M. Adnan, “Senkron Makinalar”, Yüksek Teknik Öretmen Okulu
Matbaası, Ankara-1975
15.TEMZ, smail, “Farklı Stator Sargılı Asenkron Motorların hava Aralıında
Meydana Gelen Dalga eklinin Analizi”, M.Ü. Fen Bilimleri Dergisi, Sayı:15,
stanbul-1999
16.BOYLESTAD, Robert, NASHELSKY, L., “Elektronik Elemanlar ve Devre
Teorisi”, Çeviri:Hakan ÖZYILMAZ-Ünal KÜÇÜK, M.E.B. yayınları, Ankara-
1994
17. ZORLU, Sibel , “Ark Fırınlarının ebeke Üzerindeki Etkileri ve Harmonik
Kayıplarının Analizi”, Y.T.Ü. Yüksek Lisans Tezi, stanbul-1996
18.AY, Selim, “Alçak Gerilim Tesislerinde Harmoniklerin ncelenmesi”,
Kaynak Elektrik Dergisi, Sayı:129, Aralık-1999
19.AY, Selim, “Harmonikli Yükleri çeren Elektrik Enerji Sistemlerindeki
Manyetik Alanların Çevre Yönünden Deerlendirilmesi”, Kaynak Elektrik
Dergisi, Sayı:82, Eylül-Ekim-1994/5
20.AY, Selim, “ Alçak Gerilim Tesislerinde Harmonik Kayıp Enerji Maliyetini
Dönemlik Nakit Akıı Bakımından Deerlendirilmesi”, Kaynak Elektrik Dergisi,
Sayı:114, Eylül-1998


146
21.AY, Selim, “ Alçak Gerilim Tesislerindeki Gerilim Harmonikleri ve Filtre
Tasarımı”, Kaynak Elektrik Dergisi, Sayı:95, Kasım-Aralık-1996/6
22.ERTAN, U., “Elektrik ebekelerinde Harmonikler”, Kaynak Elektrik Dergisi,
Sayı:81, Temmuz-Austos 1994/4
23.YALÇIN, Bahadır, “Aktif Harmonik Filtreler”, Kaynak Elektrik Dergisi,
Sayı:134, Mayıs-2000
24. ARGIN , M. “Güç Sistem Harmonik Filtreleri”, Yüksek Lisans Tezi, Yıldız
Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, stanbul, Türkiye, (2000).

25. ERDOAN, N. “Aktif Güç Filtrelerinin ncelenmesi Ve MATLAB le Bir
Simülasyon Örnei”, Yüksek Lisans Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi Fen
Bilimleri Enstitüsü, stanbul, Türkiye, (2001).

26. BHASKER, M. “Comperative Evaluation Of Control Strategies For Three
Phase Active Power Filters – Using MATLAB Simulink”, MSc Thesis,
Regioanal Engineering College Department Of Electrical Engineering, Kerala,
India, (2001).

27. AFONSO, J. Couto, C.; Martins, J.; “Active Filters With Control Based On
The p-q Theory”, IEEE Industrial Electronics Newsletter, Vol:47, No:3, (2000).



You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->