0480-0524, Boethius, De Musica, LT

ANICII MANLII SEVERINI BOETHII: DE MUSICA LIBER PRIMUS I Musica naturaliter nobis esse coniunctam, et mores uel honestare

uel euertere. Omnium quidem perceptio sensuum, ita sponte ac naturaliter quibusdam uiuentibus adest, ut sine his animal non possit intelligi. Sed non aeque eorumdem cognitio ac firma perceptio animi inuestigatione colligitur. Illaboratum est enim quod sensum percipiendis sensibilibus rebus adhibemus. Quae uero sit ipsorum sensuum secundum quos agimus natura, et quae rerum sensibilium proprietas, id non obuium neque cuilibet explicabile esse potest, nisi quem conueniens inuestigatio ueritatis contemplatione direxerit, Adest enim cunctis mortalibus uisus, qui utrum uenientibus ad uisum figuris, an ad sensibilia radiis emissis efficiatur, inter doctos quidem dubitabile est, uulgus quoque ipsa dubitatio praeterit. Rursus cum quis triangulum respicit, uel quadratum, facile id quod oculis inuenitur agnoscit. Sed quaenam trianguli uel quadrati sit natura, a mathematica necesse est petat. Idemque de caeteris sensibus dici potest, maximeque de arbitrio aurium, quarum uis ita sonos captat, ut non modo de his iudicium capiat, differentiasque cognoscat, uerum etiam delectetur saepius, si dulces coaptatique modi sunt, angatur uero, si dissipati atque incohaerentes feriant sensum. Unde fit, ut [1168] cum sint quatuor matheseos disciplinae, caeterae quidem ad inuestigationem ueritatis laborent; musica uero non modo speculationi, uerum etiam moralitati coniuncta sit. Nihil est enim tam proprium humanitati, quam remitti dulcibus modis astringique contrariis. Idque non modo sese in singulis uel studiis uel aetatibus tenet, uerum per cuncta diffunditur studia, et infantes ac iuuenes, necnon etiam senes, ita naturaliter affectu quodam spontaneo modis musicis adiunguntur, ut nulla omnino sit aetas quae a cantilenae dulcis delectatione seiuncta sit. Hinc etiam internosci potest, quod non frustra a Platone dictum est, mundi animam, musica conuenientia fuisse coniunctum. Cum enim ex eo quod in nobis est iunctum conuenienterque coaptatum, illud excipimus, quod in sonis apte conuenienterque coniunctum est, eoque delectamur, nos quoque ipsos eadem similitudine compactos esse cognoscimus. Amica est enim similitudo. Dissimilitudo uero odiosa atque contraria. Hinc etiam morum quoque maxime permutationes fiunt. Lasciuus quippe animus, uel ipse lasciuioribus delectatur modis, uel saepe eosdem audiens cito emollitur, ac frangitur. Rursus asperior mens uel incitatioribus gaudet, uel incitatioribus asperatur. Hinc est etiam quod modi musici gentium uocabulo designati sunt, ut Lydius modus, et Phrygius. Quo enim [1169] quasi unaquaeque gens gaudet, eodem modus ipse uocabulo nuncupatur. Gaudet enim gens modis morum similitudine. Neque enim fieri potest ut mollia duris, dura mollioribus adnectantur aut gaudeant. Sed amorem delectationemque (ut dictum est) similitudo conciliat. Unde Plato etiam maxime cauendum existimat, ne de bene morata musica aliquid permutetur. Negat enim esse ullam tantam morum in republica labem, quam paulatim de pudenti ac modesta musica inuertere. Statim enim idem quoque audientium animos pati, paulatimque discedere, nullumque honesti ac recti retinere uestigium, si uel per lasciuiores modos inuerecundum aliquid, uel per asperiores ferox atque immane mentibus illabatur. Nulla enim magis ad animum disciplinis uia, quam auribus patet. Cum ergo per eas rhythmi modique ad animum usque descenderint, dubitari non potest quin aequo modo mentem atque ipsa sunt efficiant atque conforment. Id uero etiam intelligi in gentibus potest. Nam quae asperiores sunt Getarum, durioribus delectantur modis. Quae uero mansuete, mediocribus, quanquam id hoc tempore pene nullum est. Quod uero lasciuum ac molle est genus humanum, id totum scenicis ac theatralibus modis tenetur. Fuit uero pudens ac modesta musica, dum simplicioribus organis ageretur. Ubi uero uarie permixteque tractata est, amisit grauitatis atque uirtutis modum, et pene in turpitudinem prolapsa, minimum antiquam speciem seruat. Unde Plato praecipit minime oportere pueros ad omnes modos erudiri sed potius ad ualentes ac simplices. Atque hic maxime illud est retinendum, quod si quoquo modo per paruissimas mutationes hinc aliquid permutaretur, recens quidem minime sentiri, post uero magnam facere differentiam, et per aures ad animum usque delabi. Idcirco magnam esse custodiam reipublicae Plato arbitratur musicam optime moratam pudenterque coniunctam, ita ut sit modesta ac simplex, et mascula, nec effeminata, nec fera, nec uaria. Quod Lacedaemonii maxima ope seruauere, dum apud eos Taletas Cretensis Gortinus magno pretio accitus, pueros disciplina musicae artis imbueret. Fuit enim id antiquis in morem, diuque permansit. Quoniam uero eis Timotheus Milesius super eas quas ante repererat unum addidit neruum, ac multipliciorem musicam fecit, exegere de laconica. Consultumque de eo factum est. Quod quoniam insigne est Spartiatarum lingua S litteram in R uertentium, ipsum de eo consultum eisdem uerbis Graecis apposui. [Epeide Timotheor o Milesior, elthon ettan ameteran polin, tan palaian molpen atimasdei, kai, tan dia tan hepta chordan kitharizein apostrephomenor, poluphonian eisagon lumainetai tar akoar ton neon, diate tar poluchordiar kai tar kainotetor to meleor, agenne kai poikilan anti aploar kai tetagmenar amphiennutai tan mousan, epi chromatos sunistamenos tan to meleor diaskeuan, anti tar enarmonio poion antistrophon amoiban paraklatheis de [1170] kai etton agona tar Heleusiniar Damatror aprepe dieskeusato tan to mutho diaskeuan, tar gar tar Semelar odinar ouk endeka tor neor didaske. Dedoktai uper touton tor Basileor kai tor ephoror mempsasthai Timotheon. k. t. l.] Quod consultum id scilicet continet, id circo Timotheo Milesio Spartiatas succensuisse, quod multiplicem musicam reddens puerorum animis quos acceperat erudiendos, officeret, et a uirtutis modestia praepediret, et quod harmoniam, quam modestam susceperat, in genus chromaticum, quod est mollius, inuertisset. Tanta igitur fuit apud eos musicae diligentia, ut eam animos quoque obtinere arbitrarentur.

Vulgatum quippe est, quam sape iracundias cantilena represserit, quam multa uel in corporum, uel in animorum affectionibus miranda perfecerit. Cui enim est illud ignotum, quod Pythagoras ebrium adolescentem Taurominitanum sub Phygii modi sono incitatum, spondeo succinente reddiderit mitiorem et sui compotem. Nam cum scortum in riualis domo esset clausum, atque ille furens domum uellet amburere, cumque Pytghagoras stellarum cursus (ut ei mos nocturnus erat) inspiceret, ubi intellexit sono Phrygii modi incitatum, multis amicorum admonitionibus a facinore noluisse desistere, mutari modum praecepit atque ita furentis animum adolescentis ad statum mentis pacatissimae temperauit. Quod scilicet Marcus Tullius commemorat in eo libro quem de consiliis suis composuit, aliter quidem sed hoc modo. Sed ut aliqua similitudine adductus, maximis minima conferam, ut cum uinolenti adolescentes tibiarum etiam cantu (ut fit) instincti, mulieris pudicae fores frangerent, admonuisse tibicinam ut spondeum caneret Pythagoras dicitur; quod cum illa fecisset, tarditate modorum et grauitate canentis, illorum furentem petulantiam consedasse. Sed ut similia breuiter exempla conquiram. Terpander atque Arion Methymnaeus Lesbios atque Iones, grauissimis morbis, cantus eripuere praesidio. Ismenias uero Thebanus Boetiorum pluribus, quos schiatici doloris tormenta uexabat, modis fertur cuncta abstersisse molestias. Sed et Empedocles cum eius hospitem quidam gladio furibundus inuaderet, quod eius patrem ille accusatione damnasset, inflexisse dicitur modum canendi, itaque adolescentis iracundiam temperasse. In tantum uero priscae philosophiae studiis uis musicae artis innotuit, ut Pythagorici, cum diurnas in somno resoluerent curas, quibusdam cantilenis uterentur, ut eis lenis et quietus sopor irreperet. Itaque experrecti, aliis quibusdam modis stuporem somni confusionemque purgabant. Id nimirum scientes, quod tota nostrae animae corporisque compago musica coaptatione coniuncta sit. Nam ut sese corporis habet affectus, ita etiam pulsus cordis motibus incitantur. Quod scilicet Democritus Hippocrati medico tradidisse fertur, cum eum quasi insanum cunctis Democriti uicibus id opinantibus, in custodia medendi [1171] causa uiseret. Sed quorsum ista haec? Quia non potest dubitari quin nostrae animae et corporis status, eisdem quodammodo proportionibus uideatur esse compositus, quibus harmonicas modulationes posterior disputatio coniungi copularique monstrabit. Inde est enim quod infantes quoque cantilena dulcis oblectat. Aliquid uero asperum atque immite, ab audiendi uoluptate suspendit. Nimirum id etiam omnis aetas patitur, omnisque sexus. Quae licet suis actibus distributa sint, una tamen musicae delectatione coniuncta sunt. Quid enim fit, cum in fletibus luctus ipsos modulantur dolentes? Quod maxime muliebre est, ut cum cantico quodam dulcior fiat causa flendi. Id uero etiam fuit antiquis in morem, ut cantus tibiae luctibus praeiret. Testis est Papinius Statius hoc uersu: Cornu graue mugit adunco, Tibia cui teneros suetum producere manes. Et qui suauiter canere non potest, sibi tamen aliquid canit, non quod eum aliqua uoluptate id quod canit afficiat sed quod quamdam insitam dulcedinem ex animo proferentis quoquomodo proferant, delectantur. Nonne illud etiam manifestum est, in bellum pugnantium animos tubarum carmine accendi? Quod si uerisimile est, ab animi pacato statu, quemquam ad furorem atque iracundiam posse proferri. Non est dubium, quod conturbatae mentis iracundiam, uel nimiam cupiditatem modestior modus possit astringere. Quid quod cum aliquis cantilenam libentius auribus atque animo capit, ad illud etiam non sponte conuertitur, ut motum quoque aliquem similem auditae cantilenae corpus effingat, et quod omnino aliquod melos auditum sibi memor animus ipse decerpat? Ut ex his omnibus perspicue nec dubitanter appareat, ita quidem nobis musicam naturaliter esse coniunctam ut ea ne si uelimus quidem carere possimus. Quocirca intendenda uis mentis est, ut id quod natura est insitum, scientia quoque possit comprehensum teneri. Sicut enim in uisu quoque non sufficit eruditis colores formasque conspicere, nisi etiam quae sit horum proprietas inuestigauerint: sic non sufficit cantilenis musicis delectari, nisi etiam quali inter se coniunctae sint uocum proportione discatur. II Tres esse musicas, in quibus de ui musicae narratur. Principio igitur de musica disserenti, illud interim dicendum uidetur, quot musicae genera ab eius studiosis comprehensa esse nouerimus. Sunt autem tria. Et prima quidem mundana est; secunda uero humana; tertia quae in quibusdam constituta est instrumentis, ut in cithara uel in tibiis, caeterisque quae cantilenae famulantur. Et primum ea quae est mundana in his maxime perspicienda est quae in ipso coelo, uel compage elementorum, uel temporum uarietate uisuntur. Qui enim fieri potest, ut tam uelox coeli machina tacito silentique cursu moueatur? Et si ad nostras aures sonus ille non peruenit, quod [1172] multis fieri de causis necesse est, non poterit tamen motus tam uelocissimus ita magnorum corporum, nullos omnino sonos ciere, cum praesertim tanta sint stellarum cursus coaptatione coniuncti, ut nihil aeque compaginatum, nihil ita commixtum possit intelligi. Namque alii excelsiores, alii inferiores feruntur, atque ita omnes aequali incitatione uoluuntur, ut per dispares inaequalitates ratus cursuum ordo ducatur. Unde non potest ab hac coelesti uertigine ratus ordo modulationis absistere. Iam uero quatuor elementorum diuersitates contrariasque potentias, nisi quaedam harmonica coniungeret, qui fieri posset, ut in unum corpus ac machinam conuenirent? Sed haec omnis diuersitas ita et temporum uarietatem parit et fructuum, ut tamen unum anni corpus efficiat. Unde si quid horum, quae tantam uarietatem rebus ministrant, animo et cogitatione discerpas, cuncta pereant, nec (ut ita dicam) quidquam consonum seruent. Et ut in grauibus chordis is uocis est modus, ut non ad taciturnitatem grauitas usque descendat, atque in acutis ille custoditur acuminis modus ne nerui nimium tensi uocis tenuitate rumpantur sed totum sibi sit consentaneum atque conueniens; ita etiam in mundi musica peruidemus, nihil ita nimium esse posse ut alterum propria nimietate disoluat. Verum quidquid illud est, aut suos affert fructus, aut aliis auxiliatur ut

afferant. Nam quod constringit hiems, uer laxat, torret aestas, maturat autumnus, temporaque uicissim uel ipsa suos afferunt fructus, uel aliis ut afferant subminstrant. De quibus posterius studiosius disputandum est. Humanam uero musicam, quisquis in sese ipsum descendit, intelligit. Quid est enim quod illam incorpoream rationis uiuacitatem corpori misceat, nisi quaedam coaptatio, et ueluti grauium leuiumque uocum, quasi unam consonantiam efficiens, temperatio? Quid est autem aliud quod ipsius inter se partes animae coniungat, quae (ut Arisoteli placet) ex rationabili irrationabilique coniuncta est? Quid uero quod corporis elementa permisceat, aut partes sibimet rata coaptatione contineat? Sed de hac quoque posterius dicam. Tertia est musica, quae in quibusdam consistere dicitur instrumentis. Haec uero administratur, aut intentione, ut neruis, aut spiritu, ut tibiis, uel his quae ad aquam mouentur, aut percussione quadam, ut in his quae in concaua quaedam uirga aerea feriuntur, atque inde diuersi efficiuntur soni. De hac igitur instrumentorum musica primum hoc opere disputandum uidetur. Sed prooemii satis est. Nunc de ipsis musicae elementis est disserendum. III De uocibus ac de musicae elementis. Consonantia, quae omnem musicae modulationem regit, praeter sonum fieri non potest. Sonus uero praeter quemdam pulsum percussionemque non redditur. Pulsus uero atque percussio nullo modo esse potest, nisi praecesserit motus. Si enim cuncta sint immobilia, [1173] non poterit alterum alteri concurrere, ut alterum impellatur ab altero. Sed cunctis stantibus motuque carentibus, nullum fieri necesse est sonum. Idcirco definitur sonus: Aeris percussio indissoluta usque ad auditum. Motuum uero alii sunt uelociores, alii tardiores, eorumdemque motuum alii rariores sunt alii spissiores. Nam si quis in continuum motum respiciat, ibi aut uelocitatem aut tarditatem necesse est comprehendat. Sin uero quis moueat manum, aut frequenti eam motu mouebit aut raro. Et sit tardus quidem fuerit ac rarior motus graues necesse, est sonos effici ipsa tarditate et raritate pellendi. Sin uero motus sint celeres ac spissi, acutos reddi necesse est sonos. Idcirco enim idem neruus si intendatur amplius, acutum sonat; si remittatur, graue. Quando enim tensior est, uelociorem pulsum reddit, celeriusque reuertitur, et frequentius ac spissius aerem ferit. Qui uero laxior est, solutos ac tardos pulsus effert, rarusque ipsa imbecillitate feriendi, nec diutius tremit. Neque enim quotiens chorda pellitur, unus edi tantum putandus est sonus, aut unam in his esse percussionem sed totiens aer feritur quotiens eum chorda tremebunda percusserit. Sed quoniam iunctae sunt uelocitates sonorum, nulla intercapedo sentitur auribus. Et unus sonus sensum pellit uel grauis, uel acutus, quamuis uterque ex pluribus constet, grauis quidem ex tardioribus, et rarioribus, acutus uero ex celeribus ac spissis, ueluti si conum, quem turbonem uocant, quis diligenter exornet, eique unam uirgulam coloris rubri uel alterius ducat, et eum qua potest celeritate conuertat, tunc totus conus rubro colore uidetur infectus, non quod totus ita sit sed quod partes puras rubrae uirgae uelocitas comprehendat, et apparere non sinat. Sed de his posterius. Igitur quoniam acutae uoces spissioribus et uelocioribus motibus incitantur, graues uero tardioribus ac raris, liquet additione quadam motuum ex grauitate acumen intendi, detractione uero motuum laxari ex acumine grauitatem. Ex pluribus enim motibus acumen, quam grauitas constat. In quibus autem pluralitas differentiam facit, eam necesse est in quadam numerositate consistere. Omnis uero paucitas ad pluralitatem ita sese habet, ut numerus ad numerum comparatus. Eorum uero quae secundum numerum conferuntur, partim sibi sunt aequalia, partim inaequalia. Quocirca soni quoque partim sunt aequales, partim uero sunt inaequalitate distantes. Sed in his uocibus, quae nulla inaequalitate discordant, nulla omnino consonantia est, etenim consonantia est dissimilium inter se uocum in unum redacta concordia. IV De speciebus inaequalitatum. Quae uero sunt inaequalia, quinque inter se modis inaequalitatis momenta custodiunt. Aut enim alterum ab altero multiplicate transcenditur, aut singulis partibus, aut pluribus aut multiplicitate et parte, aut multiplicitate et partibus. Et primum quidem inaequalitatis genus multiplex appellatur. Est uero multiplex [1174] ubi maior numerus minorem numerum habet, in se totum, uel bis, uel ter, uel quater, ac deinceps nihilque deest, nihilque exuberat, appellaturque uel duplum, uel triplum, uel quadruplum. atque ad hunc ordinem in infinita progreditur. Secundum uero inaequalitatis genus est quod appellatur superparticulare, id est cum maior numerus minorem numerum habet in se totum, et unam eius aliquam partem, eamque uel dimidiam, ut tres duorum, et uocatur sesquialtera proportio, uel tertiam, ut quatuor ad tres, et uocatur sesquitertia. Ad hunc etiam modum in posterioribus numeris pars aliqua a maioribus super minores numeros continetur. Tertium uero genus inaequalitatis est, quotiens maior numerus totum intra se minorem continet, et eius aliquantas insuper partes, et si duas quidem supra continet, uocabitur proportio superbipartiens, ut sunt quinque ad tres. Sinuero tres super se continet, uocabitur supertripartiens, ut suut septem ad quatuor. Et in caeteris quidem eadem similitudo esse potest. Quartum uero est inaequalitatis genus, quod ex multiplici et superparticulari coniungitur, cum scilicet maior numerus habet in se minorem numerum, uel bis uel ter uel quotieslibet, atque eius unam aliquam partem. Et si eum bis habet, et eius dimidiam partem, uocabitur duplex sesquialter, ut sunt quinque ad duo. Sin uero bis minor continebitur, et eius tertia pars, uocabitur duplex sesquitertius, ut sunt septem ad tres. Sin uero tertio continebitur, et eius dimidia pars, uocabitur triplex sesquialiter. ut sunt septem ad duo. Atque ad eumdem modum in coeteris et multiplicitatis et superparticularitatis uocabula uariantur. Quintum est

genus inaequalitatis, quod appellatur multiplex superpartiens, quando maior numerus minorem numerum habet in se totum plusquam semel, et eius plusquam unam aliquam partem. Et si bis maior numerus minorem numerum continebit, duasque eius insuper partes, uocabitur duplex superbipartiens, ut sunt tres ad octo, et rursus triplex superbipartiens, ut sunt tres ad undecim. Ac de his idcirco nunc strictim ac breuiter explicamus, quoniam in libris quos de Arithmetica Institutione conscripsimus. diligentius enodauimus. V Quae inaequalitatis species consonantiis aptentur. Ex his igitur inaequalitatis generibus postrema duo, quoniam ex superioribus mixta sunt, relinquamus. De tribus uero prioribus speculatio facienda est. Obtinere igitur maiorem ad consonantias potestatem uidetur multiplex, consequenter autem superparticularis. Superpartiens uero ab harmoniae concinentia separatur, ut quibasdam praeter Ptolemaeum uidetur. VI Cur multiplicitas et superparticularitas consonantiis deputentur. Ea namque probantur comparationi consentanea, quae sunt natura simplicia. Et quoniam grauitas et acumen in quantitate consistunt, ea maxime uidebuntur seruare naturam concinentiae, quae discretae [1175] proprietatem quantitatis poterunt custodire. Nam cum sit alia quidem discreta quantitas, alia uero continua, ea quae discreta est in minimo quidem finita est sed in infinitum per maiora procedit. Namque in ea minima unitas eademque finita est. In infinitum uero modus pluralitatis augetur, ut numerus qui cum a finita incipiat unitate, crescendi non habet finem. Rursus quae est continua, tota quidem finita est sed per infinita minuitur. Linea enim quae continua est, in infinita semper partitione diuiditur. Cum sit eius summa, uel bipedalis, uel quaecumque alia definita mensura. Quocirca numerus semper in infinita concrescit, continua uero quantitas in infinita minuitur, Multiplicitas igitur quoniam crescendi ffnem non habet, numeri maxime seruat naturam. Superparticularitas autem, quoniam in infinitum minorem minuit proprietatem seruat continuae quantitatis. Minuit autem minorem, cum semper eum continet, et eius uel dimidiam partem, uel tertiam, uel quartam, uel quintam. Nam semper pars a maiore numero denominata ipsa decrescit. Nam cum tertia a tribus denominata sit, quarta uero a quatuor, cum quatuor tres superent, quarta potius quam tertia minutior inuenitur. Superpartiens uero iam quodammodo a simplicitate discedit. Duas enim, uel tres, uel quatuor habet insuper partes, et a simplicitate discedens exuberat ad quamdam partium pluralitatem. Rursus multiplicitas omnis in integritate se continet. Nam duplum bis habet totum minorem; triplum item tertio continet totum minorem, atque ad eumdem modum et caetera. Superparticularitas uero nihil integrum seruat sed uel dimidio superat, uel tertia, uel quarta, uel quinta. Sed tamen diuisionem singulis ac simplicibus partibus operatur. Superpartiens autem inaequalitas nec seruat integrum nec singulis adimit partes. Atque ideo secundum Pythagoricos, minime musicis consonantiis adhibetur. Ptolemaeus tamen etiam hanc proportionem inter consonantias ponit, ut posterius ostendam. VII Quae proportiones quibus consonantiis musicis aptentur Illud tamen esse cognitum debet, quod omnes musicae consonantiae, aut in duplici, aut in triplici, aut in quadrupla, aut in sesquialtera aut in sesquitertia proportione consistunt. Et uocabitur quidem quae in numeris sesquitertia est, diatessaron in sonis. Quae in numeris sesquialtera, diapente appellatur in uocibus Quae uero in proportionibus dupla est diapason in consonantiis. Tripla uero diapente ac diapason. Quadrupla autem bisdiapason. Et nunc quidem uniuersaliter atque indiscrete dictum sit. Posterius uero omnis ratio proportionum lucebit. VIII Quid sit tonus, quid interuallum, quid concinentia. Sonus igitur est uocis casus, emmeles, id est aptus melo, in unam intensionem. Sonum uero non generalem nunc uolumus definire; sed eum qui graece dicitur phthongus, dictus a similitudine loquendi [phthengesthai]. Interuallum uero est soni acuti grauisque [1176] distantia. Consonantia est acuti soni grauisque mixtura, suauiter uniformiterque auribus accidens. Dissonantia uero est duorum sonorum sibimet permixtorum ad aurem ueniens aspera atque iniucunda percussio. Nam dum sibimet misceri nolunt, et quodammodo integer uterque nititur peruenire, cumque alter alteri officit, ad sensum insuauiter uterque transmittitur. IX Non omne iudicium dandum esse sensibus sed amplius rationi esse credendum in quo de sensuum fallacia. Sed de his ita proponimns, ut non omne iudicium sensibus demus, quanquam a sensu aurium huiusce artis sumatur omne principium. Nam si nullus esset auditus, nulla omnino disputatio de uocibus exstitisset. Sed principium quodammodo, et quasi admonitionis uicem tenet auditus. Postrema ergo perfectio, agnitionisque uis in ratione consistit, quae certis regulis sese tenens nullo unquam errore prolabitur. Nam quid diutius dicendum est de errore sensuum, quando nec omnibus eadem sentiendi uis, nec eidem homini semper aequalis? Frustra autem uario iudicio quisquam committet, quod ueraciter affectat inquirere. Idcirco Pythagorici medio quodam feruntur itinere. Nam nec omne iudicium dedunt auribus, et quaedam tamen ab eis non nisi auribus explorantur.

Ipsas etenim consonantias aure metiuntur. Quibus uero inter se distantiis consonantiae differant, id iam non auribus, quarum sunt obtusa iudicia sed regulis rationique permittunt, ut quasi obediens quidem famulusque sit sensus, iudex uera atque imperans ratio. Nam licet omnium pene artium, atque ipsius uitae momenta, sensum occasione producta sint, nullum tamen in his iudicium certum, nulla ueri est comprehensio, si arbitrium rationis abscedat. Ipse enim sensus aeque maximis minimisque corrumpitur. Nam neque minima sentire propter ipsorum sensibilium paruitatem potest, et maioribus saepe confunditur. Ut in uocibus, quae si mininae sint, difficilius captat auditus: si sint maximae, ipsius sonitus intentione surdescit. X Quemadmodum Pythagoras proportiones consonantiarum inuestigauerit. Haec igitur maxima causa fuit cur, relicto aurium iudicio, Pythagoras ad regularum momenta migrauerit, qui nullius humanis auribus credens, quae partim natura, partim etiam extrinsecus accidentibus permutantur, partim ipsis uariantur aetatibus, nullis etiam deditus instrumentis, penes quae saepe multa uarietas atque inconstantia nasceretur, dum nunc quidem si neruos uelis aspicere, uel aer humidior pulsus obtunderet, uel siccior exsiccaret, uel magnitudo chordae grauiorem redderet sonum, uel acumen subtilior tenuaret, uel alio quodam modo statum prioris constantiae permutaret. Et cum idem esset in caeteris instrumentis, omnia haec inconsulta minimaeque aestimans fidei, diuque aestuans inquirebat quanam ratione firmiter et constanter consonantiarum momenta [1177] perdisceret. Cum interea diuino quodam motu praeteriens fabrorum officinas, pulsos maleos exaudiuit, ex diuersis sonis unam quodammodo concinentiam personare. Ita igitur ad id quod diu inquirebat attonitus, accessit ad opus: diuque considerans, arbitratus est diuersitatem sonorum ferientium uires efficere. Atque ut id apertius colliqueret, mutarent inter se malleos imperauit. Sed sonorum proprietas non in hominum lacertis haerebat sed mutatos malleos comitabatur. Ubi igitur id animaduertit, malleorum pondus examinat. Et cum quinque essent forte mallei, dupli reperti sunt pondere qui sibi secundum diapason consonantiam respondebant. Eumdem etiam qui duplus esset alio, sesquitertium alterius comprehendit, ad quem scilicet diatessaron sonabat. Ad alium uero quemdam, qui eidem diapente consonantia iungebatur, eumdem superioris duplum reperit esse sesquialterum. Duo uero hi, ad quos superior duplex sesquitertius et sesquialter esse probatus [1178] est, ad se inuicem sesquioctauam proportionem perpensi sunt custodire. Quintus uero est reiectus, qui cunctis erat inconsonans. Cum igitur ante Pythagoram consonantiae musicae, partim diapason, partim diapente, partim diatessaron, quae est consonantia minima, uocarentur primus Pythagoras hoc modo reperit, qua proportione sibimet haec sonorum chorda iungeretur. Et ut sit clarius quod dictum est, sint, uerbi gratia, malleorum quatuor pondera, iquae subterscriptis numeris contineatur, 12, 9, 8, 6. Hi igitur mallei, qui 12 et 6 ponderibus uergebant, diapason in duplo concinentiam personabant. Malleus uero 12 ponderum ad malleum 9, et malleus 8 ponderum ad malleum 6 ponderum, secundum epitritam proportionem diatessaron consonantia iungebatur. Nouem uero ponderum ad 6, et 12 ad 8 diapente consonantiam permiscebant. Nouem uero ad 8, in sesquioctaua proportione resonabant tonum. Haec ultima figura et in suprema calce Arithmeticae. [PLLXIII:1177-78; text: 12, 9, 6, 8, Sesquitertius, diatessaron, Sesquiocta, tonus, Sesquitertium, Dupla, Diapason, Sesquialter, Diapente, epitrita] [BOEDIM1 01GF] XI *3Quibusdam modis uarie a Pythagora proportiones consonantiarum perpensae sint. [1177] Hinc igitur domum reuersus, uaria examinatione perpendit an in his proportionibus ratio symphoniarum tota consisteret. Hunc quidem aequa pondera neruis aptans, eorumque consonantias aure diiudicans; nunc uero in longitudine calamorum duplicitatem medietatemque restituens, caeterasque proportiones aptans, integerrimam fidem diuersa experientia capiebat. Saepe et pro mensurarum modo cyathos aequorum ponderum acetabulis imimttens; saepe ipsa quoque acetabula diuersis formata ponderibus uirga, uel aerea, ferreaue percutiens, nihil esse diuersum inuenisse laetatus est. Hinc etiam ductus, longitudinem crassitudinemque chordarum ut examinaret aggressus est. Itaque inuenit regulam, de qua posterius loquemur, quae ex re uocabulum sumpsit, non quod regula sit linea, per quam magnitudines chordarum sonumque metimur sed quod regula quaedam sit huiusmodi inspectio fixa firmaque, ut nullum inquirentem dubio fallat iudicio. XII De diuisione uocum earumque explanatione. Sed de his hactenus; nunc uocum differentias colligamus. [1178] Omnis enim uox aut [suneches] est, quae continua, aut [diastematike], quae dicitur cum interuallo suspensa. Et continua quidem est, quia loquentes uel ipsam orationem legentes uerba percurrimus. Festinat enim tunc uox non inhaerere in acutis et grauibus sonis sed quam uelocissime uerba percurrere, expediendisque sensibus, exprimendisque sermonibus continuae uocis impetus operantur. Diastematice autem est ea quam canendo suspendimus, in qua non potius sermonibus sed modulis inseruimus. Estque uox ipsa tardior, et per modulandas uarietates quoddam faciens interuallum, non taciturnitatis sed suspensae ac tardae potius cantilenae. His (ut Albinus autumat) additur tertia differentia, quae medias uoces possit includere sed heroum poemata legimus, neque continuo cursu, ut prosam, neque suspenso segniorique modo uocis, ut canticum. XIII

triplam. id est diapente et diatessaron. nullus modus uel euoluendis sermonibus fit. diapente uero quae constat his numeris. nunc euidentius explicabo. et idem quaternarius ad binarium appositus dupla ei comparatione copulatur. 6. Diatessaron. 2. Diapason consonantia est quae fit in duplo. 9 18. si prius de tetrachordis disseramus. Non quod omnino semitonia ex aequo sint media sed quod semum dici solet. atque idcirco tonum. XIV Quis modus sit audiendi. Sed inter haec unum maius semitonium nuncupatur. et quodammodo rotundum fluctum aeris ciet. diutessaron uero ac diapente unum perficiunt diapason hoc modo. 9] [BOEDIM1 02GF] [1181] Nam si uox uoci duplo sit acuta uel grauis. 8. si prius commemoremus quibus proportionibus symphoniae musicae misceantur. quae est consonantia. fiuntque bis 8 16. Id autem fiet. uocum quidem est . chromaticum. 3. quadrupla fiet consonantia. Sed quae continua uox est. Atque ut id facillime comprobetur. Dupla id est diapason. Quod si sesquialtera et sesquitertia. ut haec est. uel sesquioctaua. Est enim minor pars septima decima. et quae est diapason et diapente. naturaliter quidem infinitae sunt. qui longius steterit. Sed utraque semitonia nuncupantur. Prius enim in paruissimum orbem undam colligit. 4. [PLLXIII:1179-80. cur autem posterius liquebit. 3. 2. 3. aliud minus. sit sesquioctaua proportio 8 et 9. et a maiore superatur. scilicet unitatem. eisdem undulis rotundatur. uel diatessaron. et diapente. Non igitur iisdem partibus et minorem superat. id est 17. et eius decimam septimam partem. uel acuminibus attollendis grauitatibusque laxandis sed utrisque natura humana fecit proprium finem. quoniam ad eum debilior pulsi aeris unda peruenit. deinde maioribus orbibus undarum globos spargit. numerus comparetur. aut in quibus primis numeris constet. Continuae enim uoci terminum [1179] humanus spiritus fecit. et tono. uel tonum consonantiam reddet. et quasi ad centrum. et ea rursus qua decurrimus cantilenam. Dupla uero diapason efficit symphoniam. Diatessaron ac diapente.Quod infinitatem uocum humana natura finierit. Diatessaron igitur ac diapente unam diapason consonantiam iungunt. habet in se totum 16. 17. Sesquialtera. Rursus diastematice uoci natura hominum facit terminum. tonus uero sesquioctaua proportione concluditur sed in hoc nondum est consonantia. Item si diapason. Quadrupla. enharmonicum. diatessaron uero est quae in hac proportione consistit 3. Sed sesquitertia diatessaron. Diapason. uel deprimere grauitatem. atque eo usque dum fatigatus motus ab eliciendis fluctibus conquiescat. XVI De consonantiis proportionum. non ad hoc pertinent. Nunc quis modus audiendi sit disseramus. Consideratione enim accepta. 4. Comparatus enim ad 16. pellit alium proximum. Si uox uoci sesquialtera proportione sit. Si uero ad eum. habet eum totum. ad id quo nunc pluralitas est. statim motus ille reuertitur. ultra quem nulla ratione uales excedere. Bis diapason. quod ad integritatem usque non peruenit. et tres ad quatuor coniungantur. id est speculationum. Quod si quid sit. Diatessaron. ac diapente. Hos igitur si binario multiplicemus. et semitonio. 1. Tale enim quiddam fieri consueuit in uocibus. usque peruenerit. quod nunquam tonus in gemina aequa diuiditur. ut 2 et 4. quantum naturalis spiritus sinat. coniungantur. diapason nimirum nascitur concinentia. Quod uero integrum sit semitonium. id est 18. Tantum enim unusquisque uel acumen ualet extollere. Tonus. Sunt autem haec diatonicum. ut duo ad quatuor. quale cum paludibus uel quietis aquis iactum eminus mergitur saxum. ut 4 et 6. 18. Qui disponantur in ordinem 16. 2. quae est bisdiapason. His igitur ita propositis dicendum uidetur quot generibus omnis cantilena texatur. ut duo ad tres. et eius sextam decimam partem. acutior grauiorque diapente. unde profectus fuerat. inter 16 autem et 18 unus numerus naturaliter incidit qui est scilicet 17. Sesquioctaua. 9. uel sesquitertia. XV De ordine theorematum. de quibus harmonicae inuentionis disciplina considerat. 6. 4. 4. Sed ad id potius quod tonum in gemina aequa diceremus non posse disiungi. 2. 8. Tripla. 1. diapason uero et diapente tripla comparatione colligitur hoc modo. quantum uocis eius naturaliter patitur modus. Sed hanc proportionem 16 numerus medius non in aequalia partitur. quae acutam eorum uocem grauemque determinat. Quatuor enim ad tres sesquitertiam obtinent proportionem. 2. Sesquitertia. et quemadmodum auctus neruorum numerus. Itaque diffunditur et omnium circumstantium simul ferit auditum. De quibus ita demum explicandum est. 4. Id enim quod de diuisione toni dictum est. efficiant symphoniam. Horum nullus naturaliter medius numerus incidet. ut semitoniorum modos uoluerimus ostendere. diapason consonantia fiet. Semperque posterior et maior undula pulsu debiliore diffunditur. sesquialtera proportio diapente consonantiam creant. Quod si bis diapason fiant. Igitur 16 ac 18 collati. atque illi est obscurior uox. Tantum enim unusquisque loquitur continue. Nunc hoc tantum nosse sufficiat. quod crescentes undas possit offundere. Rursus tonus in aequa diuidi non potest. ut 8. Tres uero ad binarium sesquialtera collatione iunguntur. dupla id est. text: Diapente. 2. Ita igitur cum aer pulsus fecerit sonum. XVII In quibus primis numeris semitonium constet. bisdiapason quadrupla collatione perficitur. sesquioctauam retinent proportionem. et quatuor ad octo. maior sexta decima. tertius.

Qui octies facti. Differentia 51. 256. ponantur in medio numeri hi 216.1. quae ex quatuor constat elementis. ad imitationem scilicet musicae mundanae. Trite diezeugmenon. Differentia 13. 243. 243. Tunc enim integrum esse semitonium iure putaretur. Differentia 45. Lydorum rex. 12. Quinta est paramese. quoniam lichanos digitus dicitur. amplecti. Hyagnis. quae tamen unum non impleant tonum. Idque usque ad Orpheum durauit. 1. Paranete. et minore semitonio. 216. 192. la mi. Non est igitur semitonium sed minus a semitonio. c. Quae sicut ad integrum tonum non aspirant. quae est sesquioctaua. qui fuit Lydorum rex. quasi maior atque honorabilior. Atis filius. Cuius quadrichordi Mercurius dicitur inuentor. ut sit descriptio haec. Differentia 32. Inque bis quae grauissima quidem erat. quae uocatur paranete. quae sequuntur. Differentia 27. postea liquidius explanabitur. 256. quasi iuxta hypaten posita et collocata. Septima autem dicitur nete. id est tonus. 9. 3. Quoniam enim monstratum est diapason ex diapente et diatessaron consistere. erit altera sesquioctaua proportio. Sed quoniam illa duo semitonia non erant integrae medietatis. secundum septem scilicet planetarum similitudinem. ac diatessaron concinentiam resonabit. ut primus quidem neruus et quartus diapason consonantiam resonarent. C. Mercurius. 243. 4. 6. quem nos indicem uocamus. Interea praesenti disputationi sub mediocri intelligentia credulitatis adhibenda est: tunc uero firma omnis fides sumenda est. Ponatur enim idem numerus 192. [PLLXIII:1182. la. Inter quam neten et paramesen est sexta. Sed si 216 ad 192 comparemus. Restat igitur comparatio 256 ad 288. 192 et 256 duos tonos et semitonium contineri monstrati sunt. text: Tetrachordum synemmenon iunctum. ac tonum. Rursus si 243 ad 216 comparetur. Differentia 96. sesquitertia proportio fiet. medietatem 243 non uidentur implere. ea proportione quae inter 256 et 288 numeros continetur. trium tonorum. qui est lichanos inueniebatur. quae est octaua pars 256.1. Parhypate. Synaphe. Nete. 7. 256] [BOEDIM1 03GF] XVIII Diatessaron a diapente tono distare. idcirco ipsa quoque lichanos appellata est. diatessaron uero probata est ex duobus tonis et semitonio constare. Igitur horum et superius deprehensorum 192. Phryx. Semitonium. Differentia 51. quoque modo sunt additi. Sit igitur numerus 288. 216. quae est 13 facta octies. si eorum differentia. Differentia 24. eaque Saturno est attributa propter tarditatem motus et grauitatem soni. uel trite. G. His igitur ita dispositis paulisper de cytharae neruis. Medii uero ad se inuicem atque ad extremos diapente. ac diatessaron. Lichanos. sol.quatuor. 243. Et quoniam in canendo ad eam chordam. 4. [PLLXIII:1184. Paramese. 192 est igitur tonus. Diapason] [BOEDIM1 03GF] Quinta uero chordam post Chorebus Athylis filius adiunxit. id est tertia nuncupatur. diapente ex tribus tonis ac semitonio simul iuncta efficiunt quinque tonos. 5. Diapason consonantia constat ex quinque tonis et duobus semitoniis. probatur octaua. text: Tetrachordum Mercurii. eodem quoque uocabulo trite. pars 216. quasi neate. 216. Differentia 40. Sed quae horum sit ratio. et eius sesquialter sumatur. Quarta dicitur mese. quoniam inter septem semper est media. Differentia 24. Hypate. F. tetrachordum] [BOEDIM1 03GF] . Tonus. Simplicem principio fuisse musicam refert Nicomachus. quae est octaua pars. 256 comparetur. [PLLXIII:1183. index digitus. 3. Tonus. Differentia 64. mi. ab integritate relinquitur. His enim primum ad notitiam uenientibus facile erit scientia. Diatessaron igitur symphonia a diapente tono transcenditur. [PLLXIII:1182. Sed dubium diatessaron consonantia a centum nonaginta duobus numeris usque ad 256 uenerat. Graecus a lingendo lichanon appellat. Parhypate hypaton. [1182] sesquioctaua proportio est. ita ultra integrum semitonium prodeunt. Differentia 27. 6. Mese Synaphe. Sesquialtera. Estque uerum semitonium minus 243 ad 256 comparatio. 256. Itaque monstrata est diapente consonantia ex tribus tonis semitonioque constare. cum propria unum quodque demonstratione claruerit. est enim eorum differentia 24. 2. et sit hoc modo formata descriptio.2. 1. uel quemadmodum ipsae musicae consonantiae reperiantur. Si igitur 192 numerus. Terpander. Diatessaron. Consulem eodem quoque nuncupant nomine propter excellentiam dignitatis. Superatur igitur diatessaron consonantia a [1183] diapente. 243. Chorebus. medietatem 243 numerorum potuisset aequare. qui ad eum diapente faciat consonantiam. 216. Rursus diapente consonantia. eorum coniunctio ad plenum usque non peruenit. quasi iuxta mediam collocata. Differentia 13. Lichanos tertia idcirco. Estque diapason secundum hanc rationem ex quinque tonis et duobus semitoniis. XX De additione chordarum earumque nominibus. interuallorum trium. disseramus. adeo ut quatuor neruis tota constaret. uocata est hypate. Unde Iouem etiam Hypaton [1184] uocant. Sit enim subiecta descriptio 192. Semitonium. Constat autem ex duobus tonis. restat comparatio 256 ad 243. id est inferior. Sesquitertia. 288] [BOEDIM1 03GF] In superiore igitur descriptione. Paramese uero quoniam tertia est a nete. 192. quorum differentia est 13. text: Diapente. uocum quidem est quinque interuallorum quatuor. Nunc uero diapente ab eisdem 192 numeris usque ad 288 distenditur. 288. 2. quaque eorum causa sit nominum. Parhypate uero secunda. at est hic tonus. Sed medietatem quidem superat. fa. 8. Tonus. text: Diatessaron. ac de eorum nominibus. Nihil uero in eis esset inconsonum. 192. Nam eorum differentia 27. Lesbius. quae erat tertia ab hypate. XIX Diapason quinque tonis et duobus semitoniis iungi. eorumque differentia est 32. Lichanos meson. Hyagis uero Phryx sextum his apposuit neruum. et non integro semitonio. 256. Sed septimus neruus a Terpandro Lesbio adiunctus est. Parhypate meson. Diapente. quasi iuxta neten locata.

quoniam ad indicem digitum uenit. Tertium uero est paramese. Hypate meson. 7. idcirco super hypatas hypaton addita est una chorda. quae uocatur diezeuxis. mese. Hypate. ut sit descriptio hoc modo: [PLLXIII:1186. nete diezeugmenon. Tetrachordum hyperboleon. Trite hyperboleon. et sit mese trite. 3. parhypate hypaton. Est igitur unum tetrachordum hypate hypaton. parhypate. 8. hyperhypate est nuncupata. nete. Quae prius quidem dum nouem chordarum tantum esset cythara. quae dicitur proslambanomenos. nec proprium distantiae retinet locum. Paramese. ut faceret totum enneachordum. lichanos hypaton. Trite diezeugmenon. text: Ordo 14 chordorum. omne illud tetrachordum hyperboleon uocatum est hoc modo: [PLLXIII:1187. lichanos meson. dum mesen neruum secundo numeramus. [Diazenxis] Tonus. Tetrachordum diezeugmenon. ut ipse tertius esset a nete. Trite. 2. disiunctio est. parhypate. et est disiunctio. Diazeuxis] [BOEDIM1 04GF] Est igitur hic inter paramesen ac mesen disiunctio.2. tetrachordum] [BOEDIM1 03GF] [1185] In superioribus igitur duabus dispositionibus heptachordi et octochordi.2. Tertia quae dudum in enneachordo parhypate uocabatur. quae quoniam superuadebat acumine netas superius collocatas. 1. 9. lichanos. hoc modo: [PLLXIII:1184. In octochordo uero quoniam octo sunt chordae. 7. quae propter mediam collocationem ita uocata est. 7. uocaturque cum additamento hoc hypate meson. Paramese. Parhypate hypaton. tunc coniuncta. Nete diezeugmenon. text: Endecachordum. Quinta parhypate. hypate quidem hypaton uocatae sunt quasi maximae magnarum et grauissimae grauium. Hypate hypaton. hyperhypate uocabatur. Quae quoniam super hypaten atque parhypaten sunt additae. Trite diezeugmenon. lichanos. text: Decachordum. mi. 2. mese. Trite. cum additamento scilicet hoc: paramese diezeugmenon. Aliud uero hypate. text: Orthocordum diezeugmenon disiunctum. 9. Paramese. 12. Mese synemmen. Sed quoniam inter superius tetrachordum. Quarta uero hypate antiquum tenuit nomen. [1186] parhypate hypaton. Trite synemmen. 3. Heptachordum quidem dicitur synemmenon. 6. paranete. Sed hoc posterius apparebit. 4. Non enim est media positione. atque inter paramesen. ab aliquibus autem prosmelodos dicitur. 5. totum hoc medium tetrachordum meson uocatum est. Tetrachordum meson. et haec quidem coniuncta sunt. 11. hypate meson. trite. atque ideo duo tetrachorda per mesen coniunguntur. Quod si paramese auferatur. Sed uocata est prima inter undecim hypate hypaton. 2. 7. Parhypate meson. Octochordum uero diezeugmenon. aliud unum tetrachordum adiunctum est. lichanos hypaton. lichanos. Decima paranete. paranete. Tetrachordum. fa. Nete synemmen] [BOEDIM1 04GF] [1187] Sed quoniam in hac uel in superiore hendecachordi dispositione mese.His octauam Samius Lichaon adiunxit. Parhypate. Paramese diezeugmenon. id est hypate. Parhypate meson. quoniam iuxta hypaten hypaton collocata est. mese. 1. et longe ab hypatis ultimis distat. Parhypate meson. 10. Parhypate hypaton. panarete. quod est disiunctum. 4. Lichanos meson. Timotheus uero Milesius undecimam. 10. qui digne trites nomen exciperet. 5. Paranete diezeugmenon. quae post mediam collocabatur. In quo ordine atque instructione. Hyperhypate. progrediturque per triten et paraneten. Et paramese quidem uocata est solum. Lichanos hypaton. lichanos appellata est. 1. 2. Paranete. et inter infimum. 1. Septima mese. et inferius. Sexta lichanos antiquum scilicet habens uocabulum. trite diezeugmenon. Trites uero nomen perdidit. 9. 4. 6. 3. Tetrachordum meson. 8. 8. Tetrachordum nete. Mese. et paraneten neruum medium coaptauit. la. 4.1. 5. Hypate hypaton. Synaphe. tono integro distans ab . 5. Parhypate hypaton. quae etiam trite dicitur. paramese. Lichanos. Mese. aut excellentes excellentium. super neten diezeugmenon. Secunda uero parhypate hypaton. text: Enneachordum. nete. 8. mese. id est synemmena. Nunc autem lichanos hypaton dicitur aliis superadditis. inferius omne tetrachordum disiunctarum. Hypate. paranete. Tetrachordum meson. meses scilicet et parameses. Tetrachordum hypaton. hypate. Aliud uero mese. paranete diezeugmenon. Paranete diezeugmenon. quod est hypate hypaton. Nete. Paranete synemmen. 3. 9. Nete] [BOEDIM1 04GF] Hestiaeus Colophonius decimam in grauiorem partem coaptauit chordam. quia in octochordo duae quidem semper mediae reperiuntur sed una media non potest inueniri. quasi mediarum. fit positione medium tetrachordum. hypate. Lichanos. Hypate hypaton. posteaquam inter eam atque paraneten tertius a nete locatus est neruus. 8. 13. 5. quod est paramese. 2. Octaua paramese. trite. parhypate. 6. Prophrastus autem periotes ad grauiorem partem unam addidit chordam. Lichanos. quod est coniunctum. Nunc uero enneachordi ordo sic se habet. quod est hypate. uocatum est. Lichanos hypaton. 11. parhypate meson. In heptachordo enim est unum tetrachordum. mese. Mese. Tetrachordum synemmenon. 1. Tetrachordum diezeugmenon. 6. nete proxima accedit. erunt tria tetrachorda. atque ideo diezeugmenon tetrachordum hoc uocatum est. uocabiturque ultimum tetrachordum synemmenon hoc modo: [PLLXIII:1186. Ab hoc uero disiunctum atque integrum inchoat a paramese. lichanos hypaton est nuncupata. unum tetrachordum explent. et finitum ad neten. Quoniam uero inter hoc meson tetrachordum. Lychanos hypaton. Tetrachordum. 6. id est diezeugmenon. Parhypate. Mese. Paranete hyperboleon. Quae quoniam super hypaten est addita. sol. 4. [PLLXIII:1185. Nona trite. Hypate meson. Hic igitur mese tantum quidem nomen obtinuit. Lichanos meson. 7. parhypate. 3. Undecima nete. superiores quatuor. Nete diezungmenon. Tonusque est distantia meses et parameses. Hypate meson. ut sit octochordum secundum Lichaonis additionem. Lichanos meson. quod est netarum. Paranete. Nete hyperboleon] [BOEDIM1 05GF] Sed quoniam rursus mese non erat loco media sed magis hypatis accedebat. 10. nete.

quae eadem mese ad neten diezeugmenon quintam facit diapente consonantiam. hypaton. Quae nete diezeugmenon ad neten hyperboleon quartam.ea quae est hypate hypaton. uel lichanos meson enharmonios. Semitonium. Parhypate meson. id est proslambanomenos a mese octaua est. In chromate uero chromaticae hyperboleon. uel inconstanti ordine disponuntur. aliquanto durius et naturalius. quasi iam ab huiusmodi intentione prima mutatio cantatur per semitonium et semitonium et tria semitonia. Paramese. Has sequitur mese. tria semitonia. Chromaticum. in uno tetrachordo. uel enharmonii. Tota enim diatessaron consonantia est duorum tonorum ac semitonii sed non pleni. text: Bis diapason. lichanos meson chromaticae. dehinc parhypate meson. In [1190] diatonico quidem genere. hyperboleon. b. Diesis. Lichanos hypaton diatonos. Enarmonium] [BOEDIM1 06GF] XXII De ordine chordarum nominibusque in tribus generibus. fiant simul omnes octo et uiginti. resonans cum ea diapason symphoniam. id est trite synemmenon. Parhypate hypaton. chroma. tum lichanos diezeugmenon enharmonios. est quod cantatur in omnibus tetrachordis per diesin et diesin et diatonum. Et synemmenon est quod post mesen ponitur. His igitur expeditis. Paranete synemmenon diatonos. Diapason. diezeugmenon. Trite hyperboleon. meson. Rursus mese a paramese distat tono. text: semitonium. Dehinc trite diezeugmenon. Chroma autem quod dicitur color. Parhypate hypaton. Parhypate meson. Nete hyperboleon. [1189-90] Diatonicum. Ditonus. Enharmonium uero quod est magis coaptatum. eadem in diatonico diatonos synemmenon. In enharmonio uero tum diatonos diezeugmenon enharmonios. Hypate meson. Rursus in alio tetrachordo per semitonium tonum et tonum ac deinceps. eademque ad lichanon hypaton resonat diatessaron ad quartam. Ideoque uocatur diatonicum quasi quod per tonum ac per tonum progrediatur. Sed si in diatono genere aptetur. In enharmonio uero uel diatonos synemmenon enharmonios. Chroma uero est iam quasi ab illa naturali intentione descendens. d. In chromate uero uel diatonos synemmenon chromaticae. Proslambanomenos. Tractum est autem hoc uocabulum ut diceretur chroma a superficiebus. et est ab ea quinta. uel lichanos synemmenon chromaticae. Dehinc lichanos synemmenon. per omnia tetrachorda discurrens hoc modo: [1189] [PLLXIII:1189. dicitur lichanos hypaton enharmonios. trite hyperboleon. facit diatessaron consonantiam. Mese. a. e. Diatonicum. tum lichanos diezeugmenon chromaticae. synemmenon. Trite synemmenon. paranete hyperboleon. Post hanc uocatur hypate meson. Et ipsa quidem. Si uero in chromate. et quae est paranete hyperboleon. in alium transeunt colorem. uel chromatis. quae eadem dicitur prosmelodos. tonum ac tonum. Mese. B. Hoc autem monstrat subiecta descriptio. diatonos diezeugmenon. Diapente. Lichanos meson diatonos. et sit descriptio eiusmodi ut trium generum contineat dispositionem in quibus et similitudinem nominum et differentiam pernotabis. Diesis autem est semitonii dimidium. Trite diezeugmenon. in diatono. Cum sint igitur quinque tetrachorda. enharmonium. dicitur lichanos hypaton diatonos. In chromate. In chromate tum diatonos diezeugmenon chromaticae. Enharmonium uero optime atque apte coniunctum. quae. uel lichanos synemmenon enharmonios. secunda. Lichanos hypaton. Hypate hypaton. c. Tonus. f. Hypate meson. Nunc igitur ordo chordarum disponendus est omnium quae per tria genera uariantur. quarta uero uniuersaliter quidem lichanos appellatur. uel diatonos hypaton enharmonios. Et proslambanomenos ad neten hyperboleon reddit bisdiapason consonantiam hoc modo: [1188] [PLLXIII:1188. Paramese. g. uel diatonos meson chromaticae. nete hyperboleon. Post has nete synemmenon. atque hic lichanos meson simpliciter. Prima est igitur proslambanomenos. ut si nerui similes in omnibus. Eadem uero dicitur et paranete. Nete diezeungmenon. Lichanos meson. eadem in diatono diatonos hyperboleon. in his omnibus secundum diatonum cantilenae procedit uox per semitonium. Semitouius] [BOEDIM1 05GF] XXI De generibus cantilenarum. hypate hypaton. quae cum permutantur. C. et diatonicum quidem. et in mollius decidens. tertia parhypate hypaton. G. ut sit trium generum descriptio. Proslambanomenos. Hypate hypaton. tonus. Sunt autem tria diatonum. uel lichanos hypaton chromaticae. cum eis qui sunt dissimiles colligantur. . partim diezeugmenon. Nete synemmenon. Harum ultima ea est quae est nete hyperboleon. dicendum est de generibus melorum. Paranete diezungmenon. est post mesen paramese. in enharmonio uero enharmonios hyperboleon. D. Si uero mese neruo non sit synemmenon tetrachordum adiunctum sed sit diezeugmenon. F. In enharmonio diatonos meson enharmonios. Post hanc sunt duo tetrachorda partim synemmenon. Super has nete diezeugmenon. diatonos meson. inde lichanos diezeugmenon. scilicet quae lichanos hypaton ad meson resonat diapente symphoniam. E. Diatefferon. dicitur diatonos chromaticae. a A. cum additione uel diatoni. Paranete hyperboleon. Si autem in enharmonio.

Paranete hyperboleon diatonos. Trite diezeugmenon. . et diatono incomposito. Hypate hypaton. Sed in his ita dispositis constitutisque tetrachordis synaphe est. quoniam in uno collocatum est interuallo. Paranete hyperboleon chromaticae. nec aliquod ei aliud interuallum adiungitur. Quam coniunctionem dicere Latina significatione possumus. et diesi. duobus tonis ac semitonio partiremur. Sed in singulis interuallis integri insunt toni. Paranete hyperboleon enharmonios. XXIV Quid sit synaphe. Chromaticum. et in enharmonio genere idem est.Trite diezeugmenon. Nete diezeugmenon. Idcirco autem incompositum hoc trihemitonium appellauimus. Lichanos hypaton chromaticae. [1189] Hoc igitur modo per singula tetrachordo in generum proprietates partitio facta est. Lichanos meson chromaticae. Enharmonium. quod scilicet propter eamdem causam incompositum nuncupamus. Lichanos meson enharmonios. Trite synemmenon. ut omnia quidem diatonici generis quinque tetrachorda. Parhypate hypaton. Constat autem ex diesi. potest autem appellari [1191] trihemitonium in diatono genere semitonium ac tonus. Nete synemmenon. Nete synemmenon. Mese. Parhypate hypaton. quoniam in uno collocatum est interuallo. Paranete synemmenon enharmonios. Diciturque in hoc genere [1190] tonus imcompositus. Trite synemmenon. duobus enim id perficitur interuallis. Parhypate meson. Nete hyperboleon. Nete diezeugmenon. ut in hoc tetrachordo. Mese. ac semitonio incompositoque trihemitonio posita diuisio est. Trite diezeugmenon. Trite hyperboleon. Paranete diezengmenon enharmonios. Proslambanomenos. Paranete diezeugmenon chromaticae. Nete hyperboleon. sed non est incompositum. idcirco quoniam integer ponitur. quotiens duo tetrachorda unius termini medietas continuat atque coniungit. Nete diezeugmenon. Paranete diezeugmenon diatonos. Paramese. Trite hyperboleon. Proslambanomenos. Hypate hypaton. Parhypate meson. Nete hyperboleon. Hypate meson. Hypate meson. XXIII Quae sint inter uoces in singulis generibus proportiones. Trite hyperboleon. Paranete synemmenon chromaticae. Lichanos hypaton enharmonios. Paramese. In chromate uero semitonio.

Mars hypate meson. erit locus aptior explicandi. Quam ob causam summus ille coeli stellifer cursus. text: Tetrachordum. hyperboleas excellentes. XXVII Qui nerui quibus sideribus comparentur. multa similia sunt. binarius qui eorum differentia est. immobilis manens. mesas medias. meson. duo tetrachorda coniungens. Lichanos meson. Quod si sesquitertia sit proportio. tunc fit ea quae dicitur consonantia. XXIX Ubi consonantiae reperiuntur. Sesquialterum. Sed Marcus Tullius contrarium ordinem facit. Sol meson obtinuit. quod haud facile in caeteris inaequalitatum generis inuenitur. Tonus. XXV Quid sit diezeuxis. nete autem Lunaris circuli tenet exemplum. cum de monochordi regularis diuisione tractauero. duplicatus excedit. intenduntur. . uno grauiore. Nete diezeugmenon] [BOEDIM1 06GF] Duo igitur esse tetrachorda euidenter apparet. de quibus euidentius explicabitur. Albinus autem earum nomina Latina oratione ita interpretatus est. synemmenon. scilicet immobilem. Parhypate meson. nec permiscent ad aurem suauem atque unum ex duobus compositum sonum. hypaton. lichanon meson Marti tradidere. parhypate meson. ut in superpartiente. quoniam quidem octo sunt chordae. diezeugmenas disiunctas. Mese] [BOEDIM1 06GF] Hoc igitur est unum tetrachordum hypate hypaton. Nam in sexto libro de Republica sic ait: Et natura fert ut extrema ex altera parte grauiter. neutrum metitur. Parhypate hypaton. cum unumquodque studiosius explanandum posterior tractatus assumpserit. inter nouem atque octo eadem unitas est. bis medietas. minor est. Item bis quinario comparatus. Hyptea meson. ut in multiplicibus duplum. Hypate meson. Est igitur synaphe. Consonantiam uero licet aurium quoque sensus diiudicet. quae inter se pleno differunt tono. et excitato mouetur sono. Saturnus lichanos meson. Sed diligentius intuenti quinque. quae autem immobiles mobilesque consistant. quae sibi commensuratae sint. id probatur hoc modo: namque duplum nihil est aliud nisi bis simplum Triplum nihil aliud nisi tertio simplum. lichanos hypaton. quod est. binarius utrosque metiatur. parhypate uero Iouiali circulo consimilis est. Trite diezeugmenon. Quadruplum uero idem est quod quarto simplum. id est disiunctio inter mesen et paramesen. trite synemmenon Venus habet. Paramese. idem binarius utrosque metitur. Illud tamen interim de superioribus tetrachordis addendum uidetur. inter duos atque sex quae tripla est. parhypate hypaton. duorum tetrachordum uox media. In his autem comparationibus grauitatis atque acuminis has consonantias necesse est inueniri. illa pars metitur. quae inter duos est terminos differentia. Lichanos hypaton. ut in his duobus tetrachordis. XXX Quemadmodum Plato dicat fieri consonantias. Quotiens enim duo nerui. hypate meson. ut hypatas principales uocaret. Nam si semel ternario comparatus. ut inter duos et quatuor binarius utrosque metitur. ut sit Luna proslambanomenos. paranete synemmenon Mercurius regit. quae disiunctio dici potest. XXVI Quibus nominibus neruos appellauerit Albinus. XXVIII Quae sit natura consonantiarum. Hypate hypaton. Sed nobis inalieno opere non erit immorandum. [1192] [PLLXIII:1192. Venus parhypate hypaton. Parhypate meson. quae utrosque metiatur. Synaphe. sibi quisque ire cupit. Superiorisque tetrachordi ea est acutissima. tunc est quae dicitur dissonantia. ut quatuor ad sex. quae supra retulimus. quae uero in totum mobiles. hic igitur Tullius terram quasi silentium ponit. Sesquitertium uero ter pars tertia. Nam terra nona. quotiens duo tetrachorda toni medietate separantur. Quae uero sint harum immobiles. diezeugmenon. tamen ratio perpendit. ut si octo senario comparentur. Namque hypate meson Saturno est attributa. minor est. Paranete diezeugmenon. Post hanc sui proximus a silentio est. text: Tetrachordum. grauissimo autem hic lunaris atque infimus. id est quae notam possunt communem habere mensuram. ex altera autem acute sonent. in his uero minime. Nam si quinarium ad ternarium comparemus. In utrisque igitur tetrachordis hypate meson annumerata est. [1193] Iupiter parhypate meson. duaeque uoces quasi coniunctae in unum coalescunt. non amplius tetrachorda reperiuntur. Tetrachor. dat Lunae grauissimum sonum. Sol lichanos hypaton. lichanos meson. Mese. hyperboleon. posterioris uero grauissima. Diezeuxis uero appellatur. cuius conuersio est concitatior acuto. Lichanos meson. Rursus in superparticularibus si sesquialtera sit proportio. quod ab hypate meson usque ad neten quasi quoddam ordinis disiunctionisque coelestis exemplar est. simulque pulsi reddunt permixtum quodammodo et suauem sonum. ima sede semper haeret. Sed diezeuxis est. synemmenas coniunctas. Atque idcirco hoc primum inaequalitatis genus a consonantiae natura disiungitur amplius quod in his quae consonantias formant. Coelum ultimum mese. binarius est qui utrosque metiatur. ut eadem hypaton ac meson tetrachorda in superiore descriptione adiunxit. Mercurius hypate hypaton. Aliud uero hypate meson. id uero non euenit in caeteris generibus inaequalitatum. tertio uero supergreditur. quae coniunctio dicitur. qui scilicet utrorumque est differentia. posterioris uero grauissima.[PLLXIII:1191. Cum uero simul pulsi. superioris quidem acutissima. mese. Estque ista coniunctio una eademque chorda hypate meson.

diatessaron etiam consonantiam duobus tonis semitonioque consistere. Tria sunt igitur genera quae circa artem musicam uersantur: unum genus est quod instrumentis agitur. Neque enim similium esse consonantiam sed dissimilium potius in unum eamdemque consonantiam uenientium. quam ipsum illud efficere quot sciat. caeterique suorum instrumentorum uocabulis nuncupantur. maius ac minus. unamque. et nisi manus secundum id quod ratio sancit efficiat. Quod scilicet in aedificiorum bellorumque opera uidemus. ut interim in superficie quadam animum haec lectoris assuefaciant. Haec omnia posterius et numerorum ratione et aurium iudicio comprobabo. Sed illud quidem quod in instrumentis positum est. Quae ideo quoniam facilior est dupli descriptio. non quorum opere seruitioque perfecta. uelociorem quidem esse acutiorem sonum. uel ducuntur trinmphi. id est superparticularis. quique organo caeterisque musicae instrumentis artificium . copulatur in mixtis. quam artificium. canendi scientiam. Is uero est musicus qui. miscetur ei. ita quoque in ratione quam harum meliorem oporteat arbitrari. commendamus. Eodem namque modo auris afficitur sonis. uel oculus aspectu. Multo enim est maius atque altius scire quod quisque faciat. Iam uero quanta sit gloria meritumque rationis hic intelligi potest. in aurem celer ingreditur. Nunc illud est intuendum quod omnis ars. et quasi una uox auribus uenit. Ratio uero quasi domina imperat. Necesse est. Sed hinc potius Nicomachus consonantiam fieri putat. post hanc diapente. consonantiam miscet. frustra sit. habendum iudicium est ut in aure. ipse eamdem rerum rationem nullo etiam docente [1195] reperiret. Non uero hoc Ptolemaeus eodem modo. unamque uocum efficiat consonantiam. quod nisi pareat eius imperio. XXXIII Quo sint modo accipienda quae dicta sunt. et in contraria scilicet nuncupatione uocabuli. distantia non sentitur. quod caeteri (ut ita dicam) corporales artifices non ex disciplina sed ex ipsis potius instrumentis cepere uocabula. diapente autem tribus tonis ac semitonio minore contineri. Sed inter omnes quas retulimus consonantias. ut ait Plato. Caeteraque secundum eumdem modum formamque diiudicat. Hic igitur cum grauem praecesserit. et expers rationis opus titubabit. ut sunt citharoedi. Manuum uero opera nulla [1196] sint. Post uero et hoc ratio diligentius explicabit. post dimidium tripli. ut arbitretur diapason in dupla. tertium quodinstrumentorum opus carmenque diiudicat. Item post dupli iudicium sequitur dimidii. Nunc uero quod erat Pythagoricis in morem. XXXXIV Quid sit musicus. atque ad rectum deducit. ibique totam operam consumit. ratione perpensa. Cum igitur iam grauior rediens. omnisque etiam disciplina honorabiliorem naturaliter habeat rationem. diapente ac diapason in triplici. quod manu atque opere artificis exercetur. ita etiam nunc lectoris fidei quae proponimus. etenim artificium corporale. semitonia uero esse duo. optimam Nicomachus putat diapason consonantiam. quam in opere efficiendi atque actu tantum. XXXII Quae consonantia quam merito proecedat. nunc primum graui sono uenienti similis occurrit. atque haec hactenus. Si igitur percussiones grauium sonorum commensurabiles sint percussionibus acutorum sonorum. Nam citharoedus ex cithara. Eorum namque nominibus uel aedificia inscribuntur. Omnia tamen quae dehinc diligentius expedienda sunt. hinc nullus rationes petere audebat sed erat ei ratio docentis auctoritas. post triplum partis tertiae. quorum imperio ac ratione instituta sunt. et quibus modis aurium quoque iudicio consonantiae musicae colligantur. nihil est facilius quam eius duplum oculo uel animo contueri. grauius uero graui si misceatur. Proposito enim numero uel linea. nec ita celeri. Diapason uero quinque tonis ac duobus minoribus semitoniis expleri. Sed iam segnior. non est dubium quin ipsa commensuratio sibimet misceatur. cuius omnem sententiam posterius explicabo. XXXI Quid contra Platonem Nicomachus sentiat. quocirca grauior quoque. Quanto igitur praeclarior est scientia musicae in cognitione rationis. idque fiebat quandiu discentis animus firmiore doctrina roboratus. quae triplum. sicut nullam eiusdem generis proportiones. non seruitio operis sed imperio speculationis assumit. quo animi iudicium numeris uel continua quantitate. uel tibicen ex tibia. scilicet quantum corpus mente superatur! Quod scilicet rationis expers seruitio degit. hinc diapente ac diapason. Sed quia ea uelocitas est percussionis. inquit. nisi ratione ducantur. unus tantum pulsus est. qui simplicem modum uocis emittat sed semel percussus neruus saepius aerem pellens multas efficit uoces. illa uero imperat. caeteraque omnia quae superius dicta sunt amplior tractatus edisseret. et tonum sesquioctauam facere proportionem. ostensaque extrema [1194] eiusdem corporis parte quasi pulsus iterato motu reuertitur. ut in his proportionibus quas supra retulimus. aliud fingit carmina. quoniam hanc canendi concordiam similitudo non efficit sed dissimilitudo. qui ad interiorem scientiam posteriore tractatione descendet. Unde fit ut speculatio rationis operandi actu non egeat. Sed id Nicomachus non arbitratur dictum ueraciter. neque ad sex tonos ullo modo peruenire. nullam facere consonantiam. quasi seruiens famulatur. Non. summatim nunc ac breuiter attentemus.Plato uero hoc modo fieri in aure consonantiam dicit. diapente in sesquialtera. ut cum quid a magistro Pythagora diceretur. inquit. eumque in duo aequa diuidi non posse. Quae cum distet in singulis uocibus. ut sonus sonum quodammodo comprehendat. diatessaron in sesquitertia. bis diapason in quadrupla propositione consistere. quae medium tenet. ut primo impetu emissus cucurrit.

deque generibus cantilenarum. Quod scilicet quando totum in ratione ac speculatione positum est. atque idcirco hoc quoque genus a musica segregandum est. Tertium est quod iudicandi peritiam sumit. Secundum uero musicam agentium est genus poetarum. a musicae scientiae intellilectu seiuncti sunt. ac de poetarum carminibus. hoc proprie musicae deputabitur. Isque musicus est cui adest facultas secundum speculationem rationemue propositam ac musicae conuenientem. . de modis ac rhythmis. ac de omnibus de quibus posterins explicandum est. ut rhythmos cantilenasque eorumque carmen possit perpendere.probant. quoniam famulantur (ut dictum est). ac de permixtionibus. quod non potius speculatione ac ratione quam naturali quodam instinctu fertur ad carmen. iudicandi. nec quidquam afferunt rationis sed sunt totius speculationis expertes.

Crescit uero per numeros atque in infinita protenditur. Omnis uero quantitas secundum Pythagoram uel continua. quod si tres. sunt. naturalem [1198] sibi compara numerum. Sesquiquartus. Sed magnitudo finitam rursus suae mensurae recipit quantitatem sed in infinita decrescit. Namque magnitudinis alia sunt immobilia. Octuplus. ut tres duobus sesquialter est. 5. Ita magnitudo quantum ad maiorem modum terminata est. itaque priusquam ad ea ueniam quae propriis rationibus perdocenda. idemque in caeteris. Relatae uero ad aliquid quantitatis simplicia quidem genera tria sunt: unum quidem multiplex. si unitatem cunctis in naturali numero uolueris compare. 7. 3. et in caeteris eodem modo. aliaque quae ex comparatione nascuntur. Primus omnium Pythagoras sapientiae studium philosophiam nuncupauit. Sextuplus. Triplus. 9. lector diligens speculabitur. Nam si sit pedalis linea. Decuplus] [BOEDIM2 01GF] Si uero superparticularem proportionem quaeras. 5. quadruplus. ratus multiplicis ordo texetur. inque rebus infinitis reperit aliquid terminatum. Haec autem esse formas. superquadripartientem. Sed immobilis magnitudinis geometria speculationem tenet. 6. quatuor tribus. Discretae uero quantitatis alia sunt per se. Multitudo enim a finita inchoans quantitate. III De differentiis quantitatis. id est multiplex superparticularis. magnitudines. ut sphaera mundi. detracta scilicet unitate. . quod si duo. Septuplus. interminabilis [1197] ad maius. de quo possit iure acumen prpriae speculationis adhibere. quibus elucubratior animus auditoris ad ea quae dicenda sunt accipienda perueniat. 3. in multiplicibus unitati quae prima est. ut tres uel quatuor. 7. Sesquiquintus] [BOEDIM2 01GF] Superpartienties autem tali modo reperies. uel discreta est. Estque ad minimum terminata. Supertripartions] [BOEDIM2 01GF] Ad hunc ordinem spectans et compositas ex multiplici et superparticulari. potest in duo aequa diuidi. duplus. At contra numerus. Alia sunt mobilia. fit uero cum decrescere coeperit infinita. Ad aliquid uero relatae musica probatur obtinere peritiam. eiusque principium unitas est. pauca praemittam. Ordo naturalis. 6.LIBER SECUNDUS primum Prooemium [1195] Superius uolumen cunctas digessit. ut terra. qua minus nihil est. [PLLXIII:1197. nec ullus numerus. Cum igitur haec ita sint infinita. Sesquisextus. 8. supertripartientem. 4. qualitates. 2. et multimodis uariationibus mutabilis rei cognatione uertuntur. tamen quasi de rebus finitis philosophia pertractat. Naturalis enim numeri dispositio. Disponas naturalem numerum a ternario scilicet inchoantem. tres ad eumdem triplus. aliud uero superparticulare. text: Superbipartiens. II Quid Pythagoras esse philosophiam constituerit. Duo enim ad unum duplus est. eiusque medietas in medietatem secari. uel triangulum. superbipartientem effici pernotabis. Per se uero discretae quantitatis arithmetica auctor est. ut subiecta descriptio docet. quam scilicet eius rei notitiam ac disciplinam ponebat. uel caeteri numeri. nec diminutione decrescerent. quae proprie uereque esse diceretur. ut duplum. Mobilis uero scientiam astronomia persequitur. [PLLXIII:1198. Quorum haec est diuersa et contraria pene proprietas. Cum uero multiplex superparticulari superpartientique miscetur. uel circulus. Horum igitur omnium talis est regula. quae nunc diligentius explicanda esse proposui. uel cuiuslibet alterius modi. text: Differentiae unius ab alio numero. 10. Sed de his tamen omnibus in arithmeticis expeditius dictum est. 7. 4. et quae cui disciplinae sit deputata. habitudines. [PLLXIII:1198. [1196] nec ullis accidentibus mutarentur. 9. V Cur multiplicitas antecellat. fiunt duae aliae ex his. quatuor quadruplus. terminum facit. 1. triplum. text: Sesquialter. Ac de ea quidem quantitate discreta quae per se est in arithmetica sufficienter diximus. tertium superpartiens. ut nullus crescendi finis occurrat. infinitus autem incipit esse cum crescit. ut quadratum. quo minus crescat. 4.1. Sed in his illud est considerandum quod multiplex inaequalitatis genus longe duobus reliquis uidetur antiquius. et ex multiplici et superpartienti proportiones. 8. quae discreta est multitudo. 5. Si unum igitur intermiseris. quantum ad minorem modum finitus est. Sesquitertius. ut nunquam ullus secandi magnitudinem terminus fiat. 2. iuncta uero corporibus permutantur. alia uero ad aliud. Quitiplus. 3. crescens in infinita progreditur. et multiplex superpartiens. Superquadriparties. et in caeteris eodem modo. comparatur. Noncuplus. et quidquid in eo rata celeritate conuertitur. 6. quod monstrat subiecta descriptio. Sed quae continua est magnitudo appellatur. eiusque rursus medietatis in aliam medietatem.2. Esse autem illa putabat quae nec intentione crescerent. caeteraque quae per se speculata immutabilia sunt. IV De relatae quantitatis differentiis. qui sesquitertius est. quinarius quaternario sesquiquartus est.

nec semper aequali [1199] intermissione. Atque haec regula est. 111 124 Nam unitas in secundo ordine constituta.] [BOEDIM2 02GF] Si igitur continuum quadratum minorem a continuo quadrato maiore sustulero. Quod si de his idem feceris. qui sunt utrorumque quadratorum latera. cum de uniuscuiusque rei demonstratione tractabimus. ut si tres intermissi sint. 5. 25. Quadratus numerus est qui gemina dimensione in aequa concreuerit. text: 4. latus est quadratorum inferius descriptorum. et in caeteris ad hunc modum. Rursus hisdem tribus praeceptis superparticulares fiunt. superparticularitas a binario. qui praedictorum quadratorum latera sunt. Item binarius aequus est unitati primae ac secundae. sexies sex. 36. tonus nouenarius] [BOEDIM2 02GF] Quod si non sint continui quadrati sed unus inter eos transmissus sit. ut si quatuor auferam a nouenario. uel quotlibet aequi termini. 4. 4. 2. 5. quam sit intermissio numerorum. Bases quadratorum. Sin quatuor transmittantur. quod relinquitur tantum erit quantum est quod ab utrorumque quadratorum lateribus iungitur. quinque sunt reliqui. 1. ac deinceps talis currit habitudinum procreatio. qui post unitatem sunt dispositi numerorum. coniunguntur. 2. ut ternarii ad binarium.2. ex conuersis uero multiplicibus superparticulares habitudines procreamus. Ponantur enim tres unitates. 7 sunt reliqui. 16. quaternarii ad ternarium. VI Qui sint quadrati numeri deque his speculatio. 6. duobus secundi. superpartiens proportio a ternario initium capit. ut si quaternarium de 16 quadrato auferamus. 6. Sed de his hactenus. [PLLXIII:1199. 2. ita enim numero progresso. 2. 9. Sunt autem utrorumque latera. Ponatur enim primus primo aequus. text: 9. quae nec continuis numeris comparatur sed intermissis. senarius. 9.1. intermissis duobus quadratis.2. tertius primo. tonus. et tertio. Continuum enim naturaliter sunt quadrati. 1. ut uno probamus exemplo. nunc quatuor. tonus sedecimus. 16. atque uno plus uocabulo numeri partes uenient. 21. text: 4. id quod utrorumque latera coniungunt. duo et quatuor. qui ex duobus et tribus. 9. tertius primo. Superpartientium uero longe retro formatio est. ac disponantur in ordinem hoc modo: [PLLXIII:1200. text: 7. quater quatuor. Secundus uero primo ac secundo. 4. 9. quae tum demum quo spectare uideantur intelligemus. duobus secundis ac tertio. quae senarium iuncta perficiunt Atque in caeteris idem modus est. fit eius quod relinquitur medietas. 25. 6. Idemque est in caeteris. sesquitertia. uel tres ternarii. id est 9. quibus dispositis sesquialtera notatur esse proportio. qui sese in subiecto ordine consequuntur.1. id est 15. se de quadruplis sesquiquarta. quinquies quinque. fit duplex multiplicitatis prima proportio. tertius primo duobus secundis ac tertio. qui scilicet ex ternario quaternarioque coniunctus est. tertia pars erit eius quod relinquitur.Superparticularis uero non unitatis comparatione perficitur sed ipsorum. 6. Disponatur enim conuersim sesquialtera comparatio. nunc quaedam quae quasi axiomata Graeci uocant. 25. Conuertamus nunc. quinta. ita aequalitas proportionum. VII Ommem inaequalitatem ex aequalitate procedere. Item si nouenarium aufero de eo qui sedecim numeris ascriptus est. et caeteri. ut haec subiecta descriptio monet. pars quarta sit. quorum est ista descriptio: 2 3 4 5 6 7 8 9 10 4 9 16 25 36 49 64 81 100 Superius igitur dispositus numerus naturalis. et priorem maiorem numerum disponamus 4. nunc uero duabus. relinqui 21 sunt. id est 6. qui sunt pars tertia numeri 21. atque ita in infinita succrescit. Item ex conuersis superparticularibus. [PLLXIII:1199. ac duabus unitatibus secundis atque unitati tertiae et est 1. consimilibusque in alterutra parte uocabulis proportionalitas ex multiplicitate nascetur. Sed nunc quidem una. secundus primo et secundo. de quadrupla quincupla. ponatur igitur primus primo aequus. 9. 12 relinquuntur. ut bis duo. ex superparticularitate uero conuersa ducitur superpartiens habitudo. tripla comparatio procreabitur. nunc tribus. praemittere oportebit. quod si quis ad hanc speculationem diligens scrutator accedat. dupla proportio. Sesquialtera] [BOEDIM2 02GF] Atque id si de triplis fiat. 2. 16. 4. id quod ex utriusque lateribus efficitur. eiusque demonstratio. caeterisque similibus uocabulis adaequatis cunctas ex superparticularitate superpartientis . Sin uero duo irtermittantur. Item quaternarius aequus est unitati primae. Tribus enim praeceptis (ut in arithmetica dictum est) multiplices proportiones ex aequalitate producimus. id est 4. [PLLXIII:1200. ac de tripla quadrupla. id est 25. Eorum uero latera sunt 2 et 5 qui efficiunt 7. quorum 12 medietas est is numerus qui ex utrorumque lateribus conuenti. ut 4. Superbipartiens] [BOEDIM2 02GF] Superbipartiens igitur ex conuersis sesquialteris habitudo [1201] producta est. Est autem quemadmodum unitas pluralitatis numerique principium. et sit primus primo aequus in sequenti scilicet ordine constitutus. aequa est primae unitati in superiore loco dispositae. Amplius multiplicitas ab unitate incipit. 12. id quod ex utrorumque lateribus efficitur eius [1200] quod subtracto minore a maiore relinquitur. secundus primo scilicet et secundo. id est 9. ex sesquitertiis conuersis supertripartientem producit. superpartientes comparationes efficimus. 4. uel tres binarii. ter tres. 3. 5. ut si quatuor de 25 auferam.

sit enim similis in triplo descriptio. 192. ut in sesqualtera 3 ad 2. fiunt 12. uel quatuor. 1. Hic enim quoniam tertius est. in sesquiquarta 5 ad 4. 400. 20. 64. Item ternarius per binarium crescat. ita ut ex superparticularibus prodierunt. Ternarius uero non habet talium qui eius possit esse sesquialter. non a quaternario ingrediatur inuestigationem. Tripli uero eodem modo sesquitertios creant. VIII Regula quotlibet continuas proportiones superparticulares inueniendi. 1. Hoc modo ut duplex sesquialteras antecedat. Rursus lernarium in semetipsum ducemns. Sed disponat potius multiplices. 4. 125. utque non ei numero primo tales proportiones quaerat aptare. Rursus quaternarius secundus est duplex. 25. fiunt octo. Rursus nouenarium ternario. diligentius enim in Arithmeticae libris de hac comparatione est disputatum. quotus ipse ab unitate discesserit. 27. 236. 36. In latitudine et unoquoque ordine tripli. uel sesquioctauos. 144. 81. tertius tres. 12. Ex non conuersis autem superparticularibus sed ita ut ex multiplici procreati sunt. Unusquisque multiplex ab unitate scilicet computatus. quoto loco ipsi a se unitate discesserint. ut est in superioribus descriptionibus. 108. uel sesquitertios. ipsasque sesquialteras proportiones [1203] Multiplico binario quaternarium. Ac de his quidem hactenus. Disponantur igitur hoc modo: 23 466 8 12 18 28 .species procreari mirabitur. suae scilicet in contrariam partem denominationis. hac regula quotlibet aequas proportiones ex multiplicitate ducemus. fiunt 27. ut quotienscunsque 4 uel 5. qui disponuntur hoc modo: 23469 Inuenimus igitur duas propositas sesquialteras proportiones 6 ad 4. triplex sesquitertias. 16. uideatque quantos superparticulares requirit. necesse est multiplices superparticulares creari. Quincupli omnes diagonii] [BOEDIM2 03GF] Haec igitur speculatio ad hanc utilitatem uidetur inuenta. tertiumque ei aptare non poterit sed ut ab octonario medietates tentet apponere. Quod si quadruplum statueris eodem modo. [PLLXIII:1201. 48. 625. erunt 6. [PLLXIII:1202. sesquiquartos inuenies. 1 2 4 8 16 32 3 6 12 24 48 9 18 36 72 27 54 108 81 162 243 In superiore igitur descriptione binarius primus multiplex. Sit igitur duplorum subiecta descriptio. Sed ne in casu atque inscitia facientes. qui quanti sint propositi. et post se habere non possit. 5. si quincuplum sesquiquintos. quoniam secundus est duplus. error ullus difficultatis impediat. eamque dispono. Superas ad proximos inferos sesquitertii. Est etiam alia augendi proportiones uia hoc modo: Radices proportionum dicuntur in eisdem comparationibus minimae proportionis. Propositum igitur sit duas sesquialteras proportiones continua comparatione producere. fiunt 18. 500. 4. Multiplico igitur binarium per binarium. Unam uero tantum quadrupli dispositionem ponemus. manentibus. in sesquitertia 4 ad 3. 80. fiunt 9. ut in ea sicut in caeteris lector diligens acumen mentis exerceat. Disponatur enim numerus naturalis. text: Latitudo. Rursus senarium binario. Sit nunc propositum tres inuenire. secundus duos. qui eo loco ab unitate recesserit. ac deinceps in hunc modum. 16. uel quotlibet aequas superparticularium proportiones de musica disputator inquirat. uel quotlibet sesquialteros. 236. 320. et quaecumque se proportiones unitate praecesserint. Hic enim. quadruplex sesquiquartas. ut primus triplex unum sesquitertium antecedat. Atque idcirco nullus ei habitudine sesquialtera comparatur. eumque multiplicem respiciat. et in caeteris eodem modo. Saepe autem accidit ut tres. text: Latitudo. quoniam medietate deficit. si tres sesquialteros fortasse quaesierit. Sesquiquarti superni ad inferos proximos. tot praecedere. fiunt 4. Sumo radicem sesquialteram. 64. Ex manentibus uero superpartientibus. uel quotlibet alias proportiones quis inuestigare uoluerit. Quadrupli in latitudine. qui medietate caret. unum ad se ternarium habet. 9. et 9 ad 6. unitate multiplicatus. qui possit facere sesquialteram proportionem. Ac deinceps singuli denominationis multiplicis tot superparticulares praecedunt. tres quas quaerit sesquialteras proportiones efficiet. 3. Rursus nouenarium binario. Dispono eosdem numeros quos supra in exquirendis duabus sesquialteris habitudinibus proposueram. et deinceps in infinitum. 2 et 3. 234567 Minimae igitur proportiones sunt. duos tantum praecedit. 100. nullo errore labatur. Quadruplares omnes et diagonii] [BOEDIM2 02GF] In superiore igitur descriptione sesquitertias proportiones ita natas uidemus. hic duos sesquialteros antecedit senarium et nouenarium. [1202] semperque pars tertia in ultimo numero naturali quodam fine claudatur. non alii nisi multiplices superpartientes procreabuntur. et in caeteris idem est. tot superparticulares habitudines praecedit.

et sesquitertia sesquiquartam uincat. Quarta pars maior est quam quinta. At 6 ad 4 sesquialter. Si duos numeros eorum differentia integre fuerit permensa. Sint enim numeri 50. 4. Maiores uero et minores proportiones hoc modo intelliguntur. quae tamen in eis supercreuit. qui scilicet est pars decima numeri 50. ut eamdem mensuram numerorum pluralitas excedat. maiorem esse proportionem ante aequae pluralitatis augmentum. Maiores uero sunt numeri tres et 4. addatur utrisque binarius et disponantur hoc modo: 48 53 50 55 Minores igitur sunt proportiones 50 ad 55 comparati. Sint enim numeri 48 et 53. 4 namque ad 2 duplex est. si multiplex interuallum binario fuerit multiplicatum. non uero multiplicis. fiunt 50 et 55. hi ergo ad se inuicem sesquidecima habitudine comparantur. [1204] quod paulo posterius demonstrabimus. 34 9 12 16 27 27 48 64 Atque ad hunc modum multiplices. Quaternarius uero ad ternarium sesquitertius. primus scilicet multiplex. ponas sesquitertiorum radices. Rursus primus multiplex primo additus superparticulari secundum multiplicem creat. Quod apparet in numero naturali: disponatur enim numerus naturalis 1. 6. idemque in utrisque sit excessus. His illud est addendum duos primos superparticulares primam efficere multiplicem proportionem. quinarius decies fiunt 50. quae sunt quaternarius atque ternarius ad se inuicem comparati. Minores uero binarius et unitas: in maioribus igitur minor. id est quinarius. 55. qui est . 3. Sint enim numeri duo 33. neque multiplex. sequens ordo monstrabit. aequa pluralitas addatur. maiorem obtinebunt proportionem ad se inuicem numeri. ut si sesquitertias proportiones uelis extendere. et sunt 11 ad 10 sesquidecima comparatione compositi. id quod fit neque superparticulare esse. Item si superparticularis proportio binario multiplicetur. in qua erunt proportione etiam hi numeri secundum quos eos sua mensa est differentia. tunc illud quod binario multiplicatum est. Dimidia pars maior est quam tertia. 3. quam 48. Ternarius ad binarium sesquialter est. Quantum autem nobis hae considerationes prosint. 4. eademque utrosque numeri pluralitate praetereat. Quod si id quod ex tali multiplicatione procreatum sit non fuerit multiplex. quos sua differentia mensa est. et est eorum differentia quinarius. Unde fit ut sesquialtera proportio maior sit sesquitertia. in eadem sunt proportione numeri. quod si sesquiquartas sesquiquartorum dispones radices eademque multiplicatione sesquiquartos quotlibet extendes. tunc illud non esse multiplex. quam est pluralitas numerorum. in qua sunt hi secundum quos eos propria differentia est permensa. Sin uero illa differentiae permensio numerorum multitudinem superuadat. atque in eo iterum ternarium derelinquit. Atque idem in caeteris. Metitur igitur 55 quinarius decies usque ad 50. neque superparticulare est. cum additione scilicet binarii quo differentia eos metiens superuadit. et 53 numeri quos eadem. 4. Metiatur igitur 48 numerum. secundum decem igitur atque 11 numeros 55 et 50 propria differentia. Superuadit igitur 50 numerus 48 numerum binario. Sint enim numeri 2. In minoribus enim numeris maior semper proportio reperitur. quod si qua differentia numerorum ita eos numeros quorum est differentia metiatur. qui disponatur hoc modo: 53 58 50 55 In hoc igitur manifestum est maioris esse proportionis inter se 50 et 55 quam 53 et 58. quod binario fuerit multiplicatum. quatuor ad duo duplus. 4 ad 3 sesquitertius. Binarius igitur ad unitatem duplus est. 2. Hic igitur metietur quidem 50 numerum decies. idem quinarius 53 undecies metiatur fiunt 55. 58. retractum sit. Hinc euenit ut in numeris maioribus minor. [1205] XI Qui superparticulares quos multiplices efficiant. neque multiplex. Auferatur igitur ex utrisque ternarius. X Quae ex multiplicibus et superparticularibus multiplicitate fiunt. hos igitur quinarius. ac deinceps eodem modo. quod paulo post demonstrabitur. IX De proportione numerorum qui ab aliis metiuntur. uel superparticularis uel alterius generis est. quam fuerunt ante. horum quinarius differentia est. ut sesquialter et sesquitertius si coniungantur duplicem creant. Rursus 58 numerum metitur idem undecies usque ad 55. cum eos propria differentia metiebatur. Illud etiam praetermittendum non uidetur. id etiam quod ex illa multiplicatione nascetur multiplex esse. minores erunt proportiones numeri superius mensi cum additione eius summae quae utrosque metiens differentia superuadit. metiatur. quam posteaquam eis aequa sit addita pluralitas. quinarii differentia permensa est. Tertia pars est maior quam quarta. et minoribus maior semper uideatur proportio superparticularium numerorum. relinquit uero ternarium. et sit diminutior differentiae mensura. 55 uero undecies. permetietur. si ei illud quod relinquitur post mensionem. cum eos propria differentia metiebatur. Sint enim numeri 2. qui eisdem rursus duobus 53 numerum superuadit.Atque hic modus erit in caeteris. In eadem igitur sunt proportione numeri quos propria differentia integra permensa est. Quod si id quod ex tali multiplicatione nascetur. et in minoribus maior proportio continetur: hinc apparet quod si aliquid numeris proportionem continentibus superparticularem. quam fuerunt integri. qui est eorum differentia. 3 ad 2 sesquialter est.

tunc disiuncta proportionalitas nuncupatur. Sed quemadmodum se habet maximus terminus ad minimum. idcirco quoniam aequis proportionibus tota contexitur. Proportionalitas est aequarum proportionum collectio. inter binarium atque unitatem unitas differentiam facit. Aut est aequa proportio iu utrisque. XIV Cur ita appellatae sint digestae superius medietates. quas quidem in arithmetica diximus. dicitur haec proportionalitas. aequae differentiae. secundum numerum aequa est differentia. Secundus primo et secundo. 1. geometrica. Inter quaternarium uero ac ternarium unitas. Idcirco autem una eorum medietas arithmetica nuncupatur. nunc de medietatibus est dicendum. Nam sex ad 3 duplus est. 6 ad duos triplus. hi duo modi sunt quibus haec proportionalitas producatur. Vocatur igitur illa medietas. XIII De continuis medietatibus et disiunctis. aequae proportiones. arithmetica. quoniam ita est coaptata. Duo quippe ad unum dupli sunt. 16. nunc uero ut commemoremus. ternarius ad duo sesquialter. Sed paulisper quemadmodum istae proportionalitates ab aequalitate procreantur dicendum est. ut in his numeris 1. harmonica. geometrica. proportionalitates etiam caeteras nuncupantes. Illa autem quam [1206] tertiam descripsimus. in infinitum multiplices procreantur. alia disiuncta. sed ad praesentem tractatum hae sunt interim necessariae. Et de his quidem diligentius in arithmeticis disputatum est. disiunctam uero in 4. et sicut numeri caput est unitas. et uocatur haec disiuncta proportionalitas. ut in his numeris 1. harmonica medietate. 1. qui secundus est. Quarum haec subiiciamus exempla: [PLLXIII:1206. qui secuudus est multiplex: quod si triplum sesquitertio addas. Nam ut est binarius ad unitatem. Sed inter has tres medietates proportionalitas quidem proprie. Quotiens uero duo sunt medii. tantum ista percurrimus. Sed binarius comparatus ad unitatem rursus duplus est. trina partitio est. Proportio enim est duorum ad se terminorum quaedam comparatio. XII De arithmetica. diuersae differentiae et proportiones] [BOEDIM2 03GF] Non uero ignoramus alias quoque esse proportionum medietates. nunc quidem minori praeponitur. quod hoc monstratur exemplo: Sint unitates tres. ut in differentiis ac terminis aequalitas proportionum consideretur. ita proportionum aequalitatem esse principium. in qua aequae sunt differentiae. Unus enim idemque numerus medius. et medii ad maximum sed non aequa proportio. Harmonica autem uocatur. Geometrica uero secunda dicitur. ut in his numeris 3. 4. Secundus primo ac secundo. 1. si quadruplum sesquiquarto. unde intelligi potest continuam quidem proportionalitatem in tribus et minimis terminis inueniri. XV Quemadmodum ab aequalitate supradictae processerant medietates. inter unum quippe ac duo et inter duo et tres tantum unitas differentiam tenet. 3. Sed in his alia continua est proportionalitas. ut superius disposuimus. quod inter terminos. quod similis est qualitas proportionis. semperque una minus quam sint termini constituti. Sed hic non erunt duae proportiones sed plures. 3. 6. Sed tamen eodem utemur promiscue uocabulo. 6. ut in geometrica hoc modo. id est duo. Quocirca hoc modo arithmetica medietas ab aequalitate nascetur: positis enim tribus aequis terminis. inter sex uero 4 binarius interest. Estque inter tres terminos medius. Harmonica. Constat autem plerumque in pluribus. quadruplus efficitur. Continua quidem. text: Arithmetica. 4. 2. Ponatur enim primus primo aequus. Geometrica. nunc quidem maiori supponitur. eritque dispositio talis: 111 123 . Tertius primo secundo ac tertio. quemadmodum quaternarius ad binarium. 2. Potest autem in 4 et in pluribus continua esse proportionalitas. ut in quatuor uel in sex terminis. 2. terminos autem uoco numerorum summas. 6. idem in proportionibus aequalitatem ualere. Ponatur igitur primus primo aequus [1207] id est unus. id est tres.Aut enim aequa est differentia minoris termini ad medium. Illa uero in qua aequae proportiones. ergo ut est maximus terminus in numeris ad minimum. 3. ita maiorum differentia ad minorum differentiam terminorum. 8. Tertius primo secundo ac tertio. et maxime geometrica nuncupatur. Atque in hunc modum iunctis proportionibus multiplicium ac superparticularium. Quoniam uero de proportionibus quae erant interim tractanda praediximus. quod neque eisdem proportionibus neque eisdem differentiis constat. ita sese habet maiorum terminorum differentia ad minorum differentiam terminorum. 2. Proportionalitas uero in tribus terminis minimis constat. Est uero tertium medietatis genus.primus superparticularis. Praedictum est enim quod in numero ualet unitas. 2. Sed inter quaternarium binariumque binarius. siquidem hoc modo sit. 4. Has igitur proportiones medii termini coniungentis. ita senarius ad ternarium. Non est autem aequa proportio. non uero aequalibus differentiis constituta. quincuplus. 4. Nam duo ad unum ita sunt dupli. Cum enim primus ad secundum terminum eamdem retinet proportionem quam secundus ad tertium.

333 369 Est etiam alia proportionalitatem arithmeticam procreandi uia. id est quaternarius. id est uno minus quam sit differentia semper [1208] numeris intermissis. Sed de harum proportionum proprietatibus quam diligentissime in arithmeticis diximus. tribus aequis terminis constitutis. duobus secundis ac tertio. secundus primo ac duobus secundis. tertius primo et duobus secundis ac tertio. Post unitatem enim mox binarius est. Nullus uero naturalis numerus intermittitur. 111 346 222 6 8 12 333 8 12 18 Quod si facienda est in extremitatibus tripla proportio. duobus secundis ac tertio. nullo dubitationis errore turbabitur. id est 6. id est 4. Geometrica uero proportionalitas tunc quemadmodum inueniri ab aequalitate possit ostendimus. inter 6 atque 8 septenarius collocatur. duplo a se terminis differentiisque distantibus. Ponantur enim tres aequi termini. ut si sint tres unitates. Harmonica uero medietas.Rursus sint tres binarii inaequalitate constituti. Sin uero ternarius idem differentia est. atque idem et in quaternario. 222 468 Hic quoque binarius tenet differentiam terminorum. et unus inter terminos semper numerus intermittitur. hac ratione procreatur. Tertius primo secundo ac tertio. Tertius uero primo ac duobus secundis et tribus tertiis. id est secundo. quod si ad haec illis instructus lector accedat. Tertius semel primo. bis secundo. Tertius autem primo. de qua nunc paulo latius tractandum est. siquidem duplices curamus effingere. Idemque fiat continue atque ita ex aequalitate geometrica proportionalitas principium sumat. unitas etiam erit in differentiis numerorum. Secundus primo ac secundo. id est tertio. Nam inter 4 et 6 quinarius naturaliter intermittitur. constituaturque primus primo ac secudo aequus. nunc quoque breuiter repetendum est. Atque hoc modo sint unitates. et sit primus primo ac secundo aequus. Tertio primo duobus secundis ac tertio. 333 6 9 12 In his ergo ternarius est differentia. nisi tamen fastidium est. uel in ternariis eadem ratio medietatis apparet. primus primo ac duobus secundis aequalis. ac post binarium ternarius naturaliter constitutus. Secundus uero primo. id est sex. Secundus primo et secundo. et quae nos propter breuitatem tacemus. primus quidem faciendus est ex primo ac secundo. tertius autem primo. ut subiectae descriptiones monent. 2. 111 234 Hic igitur terminorum differentiam unitas tenet. iisdem regulis ex semetipso diligens lector inueniet. quando quemadmodum ab aequalitate omnis inaequalitas profluit monstrabamus. et erit dispositio haec: 222 246 Sed in his hoc speculandum est. ac duobus secundis. 111 236 222 . inter binarium enim et unitatem. Quod si ternarius aequalitatis principium sit. ut est subiecta descriptio. idem rursus in binario fiat. duobus secundis ac tribus tertiis. et duo numeri intermissi. Secundus uero duobus primis et duobus secundis. Constituatur enim. atque inter ternarium ac binarium. id est 2. Constitutis enim tribus aequis terminis. id est senarius. inter terminos uero duo naturaliter constituti intermittentur. binarius est differentia. id est octonarius. ac deinceps in hunc modum. tertius autem ex primo. 111 Constituatur igitur primus primo ac duobus secundis aequalis. Secundus duobus primis et duobus secundis. id est ternarius. id est quatuor. Si uero binarius teneat aequalitatem. uno inter eos naturaliter intermisso. ponatur primus primo aequus. Sit primo primo ac secundo aequus. quinarioque perspicitur. et ter tertio. fiet ternarius differentia. Et si in binariis aequalitas construatur. id est quaternarius. quod si unitas fuerit ad aequalitatis principium constituta. uerbi gratia: Sint termini tres ad regulas superiorum subtus. Sintque tres binarii. 2: ponatur primus primo aequus. unitas interest. ipsi uero numeri inter se nullum intermittunt. tribus aequis terminis positis. 2. secundus uero ex primo ac duabus secundis. secundus uero primo et duobus secundis.

et 24 ad 16. text: Diapafon et Diapente. Epogdous uero qui tonus est 18 ad 16 comparatione seruatur. Collocetur igitur harmonica proportionalitas. 1. 3. Reliquae uero hunc necessario secundum Pythagorico. diapente. Quale enim est unumquodque per semetipsum. 10. Haec enim ponenda est maxime esse prima suauisque consonantia. 40. quae est maxima. tale et deprehenditur sensu. si seipso concrescat. Hunc igitur numerum si inter 10 ac 40 medium collocemus. horumque medietas secundum arithmeticam proportionalitatem quaeratur. Ter enim sex efficiunt 18. Termini. 18. Si igitur cunctis notior est ea consonantia quae in duplicitate consistit. harmonica proportionalitas expedietur 10. 2. XVII De consonantiarum modo secundum Nicomachum. efficiet 36. quae est 30. fiunt uiginti. 10. Si uero quaternarius ternario diatessaron consonantiam supplet. Sesquialtera. 12. Sed his hactenus.2. Rursus terminus minimus. meritoque excellere. concinentiam seruant. 40. 1. nunc uero geometricam. Quod si maior terminus sui multiplicatione concrescat. 24. Quod si haec diligentius inspiciamus. Diapente. 40. ut inter eos nunc quidem arithmeticam. Si uero unitati ternarius comparetur. isque est horum ordo cunctis ad se inuicem comparatis. Extremos propria numerositate multiplico. sibimetipsos copulamus extremos. 36. qui sibimet comparati. scilicet bis diapason efficiens symphoniam. Item minimus terminus. hanc diuido. diapente uero 18 ad 12. non est dubium primam esse omnium diapason consonantiam. Diatessaron. sex ad quatuor diapente concordent. fiunt 6. fient 12. id est bis diapason. Senarius uero. 25. si maximi numerositate augeatur. Igitur unibinarius comparatus proportionem duplicem facit. fient 18. sex uero ad tres diapason misceant symphoniam. Quadrupla uero quae est bis diapason 36 ad 9. 4. fient 9. quadruplam. fiant 24. itemque medius sui multiplicitate succrescat. cadet in duplicem proportionem. Nunc illud addendum uidetur quemadmodum Pythagorici probant consonantias musicas in praedictis proportionibus inueniri. et 12 ad 9. ipsaeque earum differentiae rursus eamdem statuant consonantiam. eademque diuidenda ac minori termino adiicienda. nunc harmonicam medietatem ponamus. Quocirca naturalis numerus ab unitate usque ad quaternarium disponatur. 36 reddet: haec igitur in ordinem disponantur. horum tetragonale latus assumo. 16. 3. 36. Hos igitur 20 medios inter 10 ac 40 si collocem. 6. 20. Minimus enim terminus. Sint enim decem et 40 altrinsecus termini constituti. 18. ei simplicitate notissima. Item inter eosdem terminos medietatem geometricam collocemus. 3. Vicies enim uiginti fiunt 400. 24. 16 numerum minoris parte octaua transcendit. quae de ea diligentius dici possunt tacite praetereunda esse non arbitror. fit geometrica medietas subiecta descriptione formata. Eodem modo si medius. haec erit omnis rei differentiarum uel terminorum in se inuicem multiplicatio. Quos cum minori termino addiderimus. Eorum differentiam quae est 30 in minorem terminum multiplicemus. Si uero harmonicam medietatem quaeramus. Si arithmetica medietas quaeritur. Si igitur hic inter 10 et 40 medius collocetur. Diateffaron.1. ordinem tenent. qui maximus est. si seipsum multiplicet. 16. de quibus in arithmeticis quoque diximus. efficiet 9. fiant 16. 6. 16. fiunt 25. ut fiant decies 30. hanc minori termino. Sed 18 numerus. Dupla Diapason] [BOEDIM2 03GF] Videsne igitur ut quatuor ad tres diatessaron consonantiam prodant. Binarius enim ad unitatem duplus est in diapason consonantia constitutus. [1209] [PLLXIII:1209. ut 10 et 40 fient 50. id est decem appono. scilicet in 10. Tripla autem quae est diapason et diapente 36 ad 12.4 6 12 333 6 9 18 Sed ingressi harmonicam disputationem. Diapente. si maximo multiplicetur. [1210] [PLLXIII:1210. 4. hos si secundum 50 partimur. quoniam cognitione praecedat. Bis diapafon] [BOEDIM2 04GF] XVI Quemadmodum inter duos terminos supradictae medietates uicissim collocentur. 36. fit arithmetica proportionalitas hoc modo. 9. diapason ac diapente concordiam personabit. Diatessarion. text: 9. inque ea descriptione superiore ordine terminorum inter se differentiae disponantur. qui sunt 300. cuius [1211] proprietatem sensus apertior comprehendit. Diapason. 18] [BOEDIM2 03GF] Sunt igitur diatessaron consonantiam resonantes 24 ad 18. si quaternarium binario comparemus. text: Differentiae. datorum terminorum uidenda differentia est. quam . Quaternarius uero unitati comparatus quadruplam tenet. Medius uero terminus. Sesquitertia. fiunt 15. in qua re scilicet eis Ptolemaeus non uidetur assensus. Solent autem duo termini dari proponique. Rursus minimus terminus si se ipse multiplicet. 9. et reddit diapason consonantiam eam. si medio multiplicetur. quod si ternarius binario comparetur. 16 12. comparati numeri toni habitudinem concordiamque seruabunt. 24. Tonus. Nam comparatio quae restat. id tamen ipsum nunc etiam breuiter explicemus. ut 10 in 40 fiunt 400. quem dederint multiplicitas augmenta et superparticularis habitudinis detrimenta. 2. 12. Monstratum quippe est quod multiplex inaequalitas superparticulares proportiones meriti antiquitate transcendat. et 36 ad 24. Differentiam prius utrorumque respicio. quater fient 16. de quo paulo posterius dicemus. quod si se extremitates multiplicent. [PLLXIII:1209. fient 16.

aut exstat numerus cui possit binarius. Sesquialter quidem triplo. III. neque intra partem tertiam coarctari. quinta diatessaron. IV. alii uero minus. Cum igitur consonantia sit duarum uocum rata permixtio. Idem enim primum est sesquialter. quae utramque contineat symphoniam sed rursus triplicis partem tertiam contraria diuisione partiri. Atque idcirco secundum Nicomachum diapason consonantiarum principium teneat hoc modo. triplus est. ipse fit quadruplus. Pars 4. sesquialteri. quae est bis diapason.] [BOEDIM2 04GF] Sed quamuis ita sese habeat. inaequalium uero alii sint multo inaequales. Bisdiapason. Nam ternarius idem primus triplus est. nec ullius ipsa sesquialtera est. et secundum Nicomachum quidem hic consonantiarum est ordo. Ac primum quidem illus demonstrandum. Ex aequalitate quidem nascitur sonorum aequalitas. quo prius cognito facilior demonstratio fiat: ab omni superparticulari. quadruplae proportioni. Dupla uero quoniam nullam habet oppositam proportionem. Rursus quadruplus sesquitertii contrariam diuisionem tenet. Quoniam igitur sit duplum. quemadmodum in multiplicitatis genere diapason consonantia possit agnosci. Sed Eubulides atque Hippasus alium consonantiarum ordinem ponunt: aiunt enim multiplicatis augmenta superparticularitatis diminutioni rato ordine respondere. ut sit prima diapason. idem rursus primus sesquitertius inuenitur hoc modo. dupli. Triplicem uero atque sesquitertium iunctos quadruplam comparationem proportionis efficere. Nulla autem sonorum concordia procreatur. id est diapente. Hoc igitur ita distincto. diapente ac diapason consonantiae rationabiliter putatur opponi. in contrarium diuidatur. Diapente et diapason. qui neque ultra quadruplam possit extendi. talem formam contrariae proportionis excedit. Quoniam uero sit dimidium. Pars 3. sonus uero modulatae uocis casus. text: Dimidium. Diatessaron. Praecurrendum est igitur ad breue quiddam. superparticulares sequi. et diatessaron una continentia coniungatur. sesquitertius uero quadruplo quod tali argumentatione probabitur. Sed Nicomachus non eamdem esse eis arbitratur contrariam positionem. una intentione productus. Itaque non posse esse duplum nisi dimidium. sicut paulo ante descripsimus. omnis uero sonus constet impulsu. bis diapason. alii uero inaequales. uel multimodis. V. et in duplicitalis habitudine reperiri. triplicem procreari. Rursus eius differentiae. quarta diapente. Constituatur igitur unitas. scilicet diapason ac diapente. cum acutior grauiorem tertia grauioris parte transcendit. qui primus est duplus. in contraria diuisione hoc modo. Diapente. cumque motuum aliqui sint aequales. manifestae. Ex que rursus diatessaron symphonia nascetur. Unde fit ut sesquitertia proportio. uel longe omnino a se distantibus inaequalitates fiunt. text: Diapason. Rursus idem ternarius eiusdem differentiae quam ad binarium facit. quadrupli. XX Qui oporteat praemitti ut diapason in multiplici genere demonstretur. Binarius enim unitatis duplex est. Sed potius ut unitas in arithmeticis crementi erat diminutionisque principium. parsque et contraria quarta. scilicet unitati. atque sesquitertii consonantiae. qui primus triplus principalis. ex eo diapason consonantiam reddi. Contraria uero eius pars eisdem dimidium unitatis ostendit. id uero facilius erit cognitu si prius praeuideatur in numeris. Minimum uero. VI] [BOEDIM2 04GF] Et ad hunc modum ad infinita progressio est. itaque maxime distant soni in bis diapason cum a se quadrupla interualli dimensione discedunt. [1213] [PLLXIII:1213. dissonantiae existunt. Secundum hos quoque hic ordo est: Diapason. [1212] XIX Sententia Nicomachi quae quibus consonantiis apponantur. diapente consonantia. si binario comparetur. ita etiam diapason symphoniam reliquarum esse principium. Sitque haec formula: [PLLXIII:1212. si unitati primus sesquitertius. Pulsus uero omnis ex motu fiat. alii uero mediocriter inaequales. Quibus mixtis. effici proportionem. tripli. secunda diapason et diapente. diapason ac diapente. si continuam ei superparticularem quis auferat . quae uero reliquae sunt. scilicet unitatis. quam inter se ac ternarium tenet. demonstrabitur diapason consonantiam quae cunctarum optima est in multiplici inaequalitatis genere. Idem igitur nunc ad consonantias conuertamus. unde fit ut ex diapason et diapente quae est una consonantia. illas uero sibi contraria diuisione posse constitui. nec triplum praeter tertiam partem. sitque idem minima particula modulationis. Quaternarius quippe primus est quadruplus. si ternario comparetur. Pars 5. diatessaron. XVIII De ordine consonantiarum sententia Eubulidis et Hippasi. Est igitur diapason quae dupla est supremi loco principii. tertia bis diapason. Nam qui est primus quadruplus.tenebat ad unitatem binarius comparatus. superparticulari proportione coniungi. quae est diatessaron. quae in quadruplo consistens bis diapason nomen accepit. Tres triplus et contraria pars tertia. Idem primus sesquialter. ex eo quasi contraria diuisione sesquialteram. alia diuisionis. Atque ita crescendi et decrescendi in simplici est unitate principium. ac stat deinceps concinentiarum modus. uel non ita claris. inquit tamen omnes melius multiplices proportiones consonantiarum praecedere. una multiplicis. quae sunt scilicet multiplices aut superparticulares. primaeque ac simpliciores eueniunt proportiones. Ex his uero quae in reliquis proportionibus. cuius naturaliter positus probatur esse sesquialter. Cum igitur iure sesquialter triplici opponatur. Quatuor quadruplus. duaeque partes ab ea fluant. I. Pars 6. Ex inaequalitate uero ea quae secundum mediocritatem distantiae inaequales sunt. diapente. II.

quod est falsissimum. quod si sesquiquartum sesquitertio auferas. Auferatur ab ea continua consonantia. nimirum in ea proportione ponatur. diapente maior. Sit igitur prima. Nam si in superparticulari quis has habitudines ponendas esse non dixirit. Nam in superpartienti uel caeteris mixtis cur poni non possint. id est triplici. quemadmodum ex arithmeticis instructus sibi potest quisque colligere. scilicet dupla. [1214] Quod si ea non est in multiplici genere inaequalitatis. XXI Demonstratio per impossibile diapason in multiplici genere esse. Restat igitur ut diapente ac diatessaron. diapente quidem ponatur in quadrupla. in multiplici quidem aptari non potest. quod est inconueniens: diatessaron enim duos tonos semitonii spatio transcendit. Tres igitur toni unum diatessaron nulla ratione supplebunt. in maiore habitudine multiplicis quam est dupla quae minima est. ut in sesquialtera ac sesquitertia. Dico autem quoniam nec diapente consonantia in multiplici genere poterit collocari. Quocirca nec diapente. non est dubium quin sicut aliae quaelibet proportiones superparticulares praeter sesquialteram et sesquitertiam iunctae non efficiunt unum duplum. Differentia 13. Sit igitur superparticularis proportio diapason consonantia. in superparticularitate ponenda esse monstremus. Non est enim quidquam minus a se duplici. in maximis superparticularihus proportionibus collocantur. Differentia 27. Nam si duplicem auferamus. id est sesquialtera. id quod relinquitur medietatem sesquiquarti non efficit. quae est scilicet minor. si fieri potest. quoniam est ei minor continua. 256. Et quoniam diatessaron consonantia minor est. [PLLXIII:1214. Quonirm sesquialtera maior est. . 216. tonus uero sesquitertia. quod si duplicata sesquioctaua comparatio non est integra sesquitertiae. Diatessaron uero minus est quam diapente. relinquitur diatessaron. simplex sesquioctaua non est sesquitertiae proportionis plena medietas. Duo enim toni ac semitonium minus diatessaron consonantiam supplent. quae est minor duplici. superius (ut arbitror) explanatum est. Restat igitur ut in superparticularitatis habitudinem cadat. Hoc uero approbabitur hoc modo. tonus in duplici. in multiplici genere. Nam etsi id in prima quoque probatione ea qua diapason in superparticulari genere non esse ponenda monstrauimus. Sed diapente constat ex diatessaron et tono. Age nunc ad diapason consonantiam redeamus. Nam si in minoribus proportionibus quam sesquialtera [1216] uel sesquitertia diapente ac diatessaron consonantiae collocentur. id est duplici scilicet ut si locus quo diatessaron consonantia possit aptari. Si igitur diapente in minima. Quod si quis tonum quoque in multiplici genere esse perscribat. Differentia 32. Monstrabitur enim bisdiatessaron tono ac semitonio consonantiam diapente transcendere. in continua enim proportione locabitur. 243. et tonum. et ipsum diatessaron non implet diapente consonantiae medietatem. diapente uero triplici proportioni multiplicitatis aptetur. Tonus autem quoniam in habitudinis musicis post diatessaron locatur. quoniam quidem tonus minor est quam diatessaron. relinquitur sesquioctaua proportio quae duplicata non efficit integram sesquitertiam proportionem sed ea distantia minor est quae in semitonio reperitur. Diatessaron. non locabitur diapente in minimo multiplici. diatessaron duplici. cadet in superparticulare inaequalitatis genus. quod relinquitur. Sed duae sesquialterae proportiones duplicem uincunt. Non igitur fieri potest ut non diapente ac diatessaron in superparticulari inaequalitatis genere collocetur. Haec autem in multiplicitatis genere non potest inueniri. quae detracta est proportionis. idemque in caeteris. quae minor est. diapente continua. ita si diatessaron in duplici statuitur. Si igitur auferamus triplum a quadruplo. diatessaron uero.proportionem. Quadruplum igitur secundum hanc rationem constabit ex triplo ac duplo. diatessaron in tripla. Duo igitur toni unam diatessaron consonantiam uincent. sesquialter est. quod est impossibile. Rursus si diatessaron diapente consonantiae subtrahas. Quod si diatessaron [1215] quidem duplex est. id est diapente. Duo igitur toni diatessaron superabunt. diapente uero triplum. 69. Differentia 24. Bis igitur diatessaron minus est uno diapente. id est diatessaron. sigillatim tamen de eo ac diligentius pertractemus. Sed diatessaron consonantia multiplicis generis non est. sesquitertiam de sesquialtera detrahamus. sesquitertius relinquetur. quoniam si diapente ac diatessaron superparticulares proportiones tenent. ita diapente ac diatessaron unum diapason nulla ratione concludunt. diapente incontinua duplicis poni. 288. Sed tres sesquitertii uno triplici sunt minores. Ponantur igitur. quod nulla ratione continget. sublato diatessaron a diapente tonus reliquus fit. Sed duo sesquitertii ampliores sunt uno sesquialtero. triplici. Semitonium. Nam si in eo statuatur. quod fieri nequit. et diapente in quadruplo. Rursus statuatur diatessaron quidem in triplici. id quoque quodam rationis modo perclaruit. Ex his igitur demonstratur diatessaron consonantiam non esse multiplicem. Diapente. in mutiplici genere fatebitur collocandas. text: Tonus. Quocirca nec diapason quidem in superparticulari inaequalitatis genere poni potest. fit reliquus tonus. toni proportio. id quod relinquitur minus est eius medietate. Tonus igitur secundum hanc rationem in sesquitertia proportione constabit. Illud quoque addendum necessario est. 64] [BOEDIM2 05GF] XXII Demonstratio per impossible diapente diatessaron et tonum in superparticulari esse. Sunt autem maxime sesquialtera et sesquitertia. XXIII Demonstratio diapente et diatessaron in maximis superparticularibus collocari. nullo modo dubitari potest quin tonus in sesquialtera debeat proportione constitui. aptari potest. Verisimile est enim ut est consonantia diatessaron consonantiae. 192. Ex his igitur approbatur diapente ac diatessaron in multiplici genere collocari non posse: quocirca in superparticulari inaequalitatis genere iure ponentur. Sit igitur sesquialtera.

Cui si tonus addatur. 9. text: on cum Diapente. diapason uero ex diatessaron ac diapente copulatur. 8. apud antiquiores autem limma uel diesis uocabatur. Quid uero sentiat de his Ptolemaeus. Sesquitertium uero si proportioni sesquialterae minuamus. diapente uero sesquialteram. duplex uero proportio ex sesquialtero sesquitertioque componitur. Quid igitur si diatessaron ac diapason consonantias iungamus. diapason scilicet ac diapente. Sint igitur termini hi. Is enim ad senarium diatessaron proportionem tenet. Diapason. neque triplum. 9] [BOEDIM2 05GF] XXIV Diapente in sesquialtera. quae toni sunt. et tonus. Aliae enim proportiones superpartisulares hanc nulla ratione coniungent. id est diapason rursus si diapente symphonia iungatur. Erit igitur diapente quidem in sesquialtera. si diatessaron consonantiae diapason addatur. quae ex utrisque uocabulis nuncupatur. inconsonum fit. si diapason consonantia addatur diatessaron. Diapason. nec seruat uel multiplicitatis ordinem. quadruplam facit. quoniam hi (ut dictum est) in sesquioctaua proportione consistunt. et minorem minori esse consonantiae aptandum. 8. diatessaron uero et tonus diapente consonantiam iungunt. XXV Diapason ac diapente in tripla proportione esse. diapason ac diapente [1218] 3 ac 9: erit igitur sic tripla proportio 3. [PLLXIII:1218. Quod si ei adiicio tonum. sesquialtera est maior et sesquitertia minor. [PLLXIII:1217. 6. Diapason cum diatessaron] [BOEDIM2 06GF] XXVII De semitanio in quibus minimis numeris constet. quod bis diapason supra esse monstrauimus. diapente 6 et 6. fit bis diapason. diapason (ut dictum est) creant. 6. diatessaron uero in proportione sesquitertia collocanda. Diapente. Igitur si diapente ac diapason consonantiis diatessaron symphonia iungatur. 8. nos tamen qua potuimus breuitate partim ea ipsa quae Pythagorici affirmant promentes. 3. diapente et diatessaron in sesquialtera sesquitertiaque proportione sint locandae. Quoniam enim diapason ac diapente sibi iunctae efficiunt triplum. non quod uere tonorum sint medietates sed quod sint non integri toni. et diatessaron in sesquitertia proportione consistit. fit diapason. si totum diapason in duplici statuatur. text: Multiplex superbipartiens tertias. relinquitur spatium. consonantiam ex his coniungi non posse. hic modus est. quod nihil distabit utrum diapason ac diapente sit. diatessaron in sesquitertia esse. quoniam inter duplicem ac triplicem nulla potest naturaliter proportio multiplicitatis intelligi. Nam diapente ac diatessaron iunctae. relinquitur sesquioctaua proportio. habet etiam eius aliquas partes. quae consonantia in duplici proportione consistit. Sed.Quoniam enim diapason in duplici proportione esse monstratum est. [1217] XXVI Diatessaron ac diapason non esse consonantiam secundum Pythagoricos. neque eas simplices. Sed in his illud diligens lector agnoscat. tonus 8 et 6. Cum enim ex sesquitertia proportione quae diatessaron est. ut diapason ac diapente efficiat symphoniam. cuius sit senarius. etenim neque duplum est integrum. Quod si diatessaron a diapente consonantiam subtrahamus. [PLLXIII:1216. iunctas uero duplam ac sesquialteram triplicem proportionem procreare. Sesquitertia] [BOEDIM2 05GF] Illud quoque quod inter duas sibi continuas consonantias cadit. Sesquitertia. uel superparticularitatis simplicitatem. Diatessaron enim et tonus diapente constituunt. Duabus enim eum superuenit unitatibus. qui octonarius ad ternarium comparatus habet eum bis. diatessaron 6 et 8. Aliter enim non poterunt diapason iunctae perficere. duasque sesquioctauas proportiones . Diapason cum Diatessaron dissonantia. consonantia. fit quadruplum spatium uocum. text: Sesquitertius. quod consonantiae consonantiis suppositae alias quasdam consonantes efficiant. relinquitur spatium quod semitonium nuncupatur. 3. Sed quanquam de his multa Nicomachus. ex his etiam apparet diapente ac diapason in triplici proportione constitui. nisi in his duabus proportionibus steterint sesquialtera scilicet ac sesquitertia. quem primum terminum minimumque locamus. 3. Sed ne sit multiplex. Age enim statuantur numeri quibus id facilius approbemus: sit enim ternarius. in diapason proportione consistens. diatessaron. ut octonarius. Mox enim in superpartiens inaequalitatis genus cadit. partim ex eisdem quaedam consequentia argumentantes. Sit enim diapason quidem 3 et 6. auferuntur. quoniamque in consonantiis diapente maior diatessaron minor. Tonus.1. apparet maiorem proportionem maiori. ullamne secundum Pythagoricos efficient consonantiam? Minime. fit consonantia. dupla. 6. Quoniam enim inter utrasque proportiones. Sesquioctauus. 8. Sed quoniam demonstratum est diapason quidem duplam. quod dicitur tonus. duplus scilicet. Diatessaron. Quo fit ut tonus in sesquioctaua debeat ratione constitui. Sed si quis triplici proportioni sesquitertiam habitudinem iungat. tonum in sesquioctaua Dico autem quoniam proprie diapente in sesquialtera. 6. Sesquioctaua. ut diapason consonantiam prodat. Quaeramus igitur duos tonos continua dispositione descriptos. mox triplum modum proportionis efficiet. Cui si diatessaron addatur. Videntur enim semitonia nuncupata. 8. Dupla. huic uero. Diatessaron. 6. Huic aptetur sesquitertia quam diatessaron esse praediximus. quae sunt quae tertiae partes ternarii. probauimus. non est dubium quin. posterius apponam. 9. duae sesquioctauae habitudines. sesquialteram scilicet et sesquitertiam. Huiusque spatii quod nunc quidem semitonium nuncupamus. quae quadruplam proportionem tenet. bis diapason in quadrupla. Sed de his hac tenus nunc de semitoniis considerandum est.

cuius dicitur esse dimidium. et item 62208 ad 59049. Nunc uero quoniam ei pars octaua deesse monstratur. 81 reddunt. si decies nouies multiplices. Si uero illud implere non possit geminata particula. [PLLXIII:1220. id si duplicetur illud efficit. dimidium uincat.1. Semiditonus cum comate. qui est 65536. quocirca id quod uere semitonium nuncupatur. Quantum igitur semitonium minus integro dimidio toni minus est. Si igitur 243 partem recipere octauam possent cum ad eum sesquioctauus numerus comparetur. si omnes hi numeri ternario multiplicentur. 81. utrique numeri octies fiant. Eruntque duo toni continui principali dispositione conscripti 64. inter sextam decimam partem ac septimam decimam collocari. Et ex 243 quidem octies multiplicatis fit numerus 1944. Sed quia duos quaerimus. 3328. 81. tanto maior pars eadem. 72. Demonstrationes non esse: 243 ad 256 toni medietatem. Approbo igitur 253 ad 256 distantiam non esse integram toni medii dimensionem. primus numerus ad postremum diatessaron constituit consonantiam. 65536. mox eis pars tertia contingit. atque ex eo 64 explicentur. duo dimidia iuncta unum necessario efficerent tonum. Constat igitur spatium quod relinquitur ex 243 ad 256. 200 enim 50 et et 6 in semetipsos multiplicemus. quanto minor pars dimidio minor est. nunc ea quae apotome dicitur. et sit minimus terminus 59049. apotomen necessaria ratione monstraret. 62208. minus est parte dimidia. cum ipse sit quintus sesquioctauus. et sit maximus terminus 65536. Id enim natura fert. 243. ut quotiens aliquid secatur. 243. reperiatur. hic igitur medius collocetur hoc modo: 65536 62208 59849 In eadem igitur sunt proportione ducenti 56 et 243. non esse integrum dimidium toni. Sed maximus eorum terminus. sit unitas prima eique octonarius octuplus primus. plus uero quam nonam decimam obtinent partem. in quibus minimi semitonii forma consistit. Erit igitur haec sesquitertia proportio diatessaron [1219] consonantiam tenens. text: Differentiae. fiant igitur ter 64. Etenim ducentorum quadraginta trium et ducentorum 56. Quibus si propria . in quibus possit minimis constare numeris approbemus. tunc 256 habitudo ad sesquioctauam summam minimi numeri comparata. a quo hae deriuari possint. Nunc autem cum non sit extremorum terminorum sesquioctaua proportio. Si enim octies decies tredecim ducas. et secundus ad tertium geminos constituunt tonos.] [BOEDIM2 06GF] In hac dispositione proportionum. At minimus terminus puta 59049 praecedentem sesquioctauam non habet. tales duas sibimet continuas proportiones. unum integrum non efficit tonum. 216. Et quoniam docuimus semitonium in 256 et 243 principaliter stare. 72. quae maior est.) XXIX De maiore parte toni in quibus minimis numeris constet. qui 243 nullo modo aequabit. 216. Erit igitur numerus 62208. quae est nouenarius. Quod posterius demonstrabitur. integri esse semitonii probaretur. Quidquid enim cuiuscumque est dimidium. quae auctior est. Quae quoniam integris numeris non consistit. quae est aequa secundi ad tertium proportioni. in qua fuerunt antequam his ternarius multiplicator accederet. Quod si primi ad secundum proportio.2. Rursus ter 81. qui inter duos supra scriptos terminos collocentur hoc modo: 192. text: tonus. fient octies octo. Age enim ut sese 256 ad 243 habent. In qua 65536 ad 62208. text: 64. tanto apotome toni integrum superat dimidium et uincit. superuadent. tonus] [BOEDIM2 06GF] Nunc igitur 64 unitatum sesquitertium conquiramus. Idem uero primus ad secundum. Diatessaron sesquitertia] [BOEDIM2 07GF] (Pinxissem totum spatium toni. Sed quoniam 64 probantur partem tertiam non habere. idcirco eamdem octauam partem relinquimus lectorum diligentiae computandam. Reliqua igitur pars. id est 192. Namque octo quae est octaua pars 64 unitatum eisdem additi totam summam 72 perficiunt. Si uero [1220] superfluat ac superuadat. unum toni spatium non posse complere. Si 56049 unitatibus comparentur. Nunc illud liquebit talem semitonii distantiam sibimet geminatam. 13196. Erit igitur secundus octuplus a quo possumus duas sesquioctauas proportiones educere. et omnes in eadem proportione durabunt. Semitonium minus. plus est parte dimidia. ad minimum qui est 59040. [PLLXIII:1218. semitonium. [PLLXIII:1219. secundum superius descriptam regulam disponamus. quinti octupli. 59049. efficies 234. apotome nuncupatur a Graecis. Rursus igitur 256 ad ducentorum 43 multitudinem concrescant. Item 243 propria numerositate concrescant. 256. horum tertia 64 eisdem addita 256 reddet. Liquet igitur eam proportionem quae in 256 et 243 est constituta. 256. 3159. si tamen integrum toni dimidium tenet. 78732. his uero si sua octaua similiter opponatur.continuas adhibere non possumus nisi multiplex ille. fiant igitur ter 72. cum oporteat omne semitonium. Diatessaron. Ut id in figurula ante picta comperies. eisdem secundum eas quae in arithmeticis dictae sunt regulas aggeratur. ita ut non aequis partibus diuidatur. XXVIII. Qui tredecim minus quidem quam minoris octauam decimam. id est 216. qui sunt 243. Ad hoc igitur unum sesquioctauum potero deriuare. a nobis uero potest uocari decisio. pars toni minor est quam dimidia. manifestum est hae duo spatia proprie tonorum dimidia non uideri. si octaua pars 59049. Praeterea probabuntur 95536 non facere sesquioctauam proportionem. Nunc igitur quas sesquioctauas proportiones ad 192 duobus numeris continentes rato ordine collocemus. differentia 13 tantum unitatibus continetur. 192.

512. 472392. 2048. primus secundus tertius. Apotomes uero tertius ad secundum. id est prioris. qui limes dicitur. 531441. Disponantur enim numeri quos superior descriptio comprehendit. 104. duplicem conquiramus. minor erit eo numero qui est maximus ac supremus. Minor est igitur diapason consonantia sex tonis. id est ex diatessaron et tono. 41472. diapason constent. 32768. qui auribus dedit omne iudicium. Nam 262144 numeri duplus est qui ad eum scilicet diapason consonantiam tenet 524288. posteriores numeros creant. si primus ad secundum. Rursus 256 per octonarium crescant. sit autem descriptio talis: [PLLXIII:1222. 216. Si igitur 256 octaua eisdem quorum octaua est apponatur. 139. ut Aristoxenus arbitratur. XXX Quibus proportionibus diapente. Non est igitur diapason consonantia constans sex tonis. quintus conferatur ad quartum. hi sibimet si coniungantur posteriorem efficit numerum qui est 294912. ut in primo. iunctae uero diatessaron ac diapente unum diapason uidentur efficere. text: Differentia. quibus adiacent. A sexto uero octuplo sesquioctauae proportiones ducuntur. 294912. 288. quod si diatessaron quidem duorum tonorum est ac semitonii minoris. tonus sesquioctaua] [BOEDIM2 07GF] [1221] Tertius igitur terminus ad primum toni retinet proportionem. scilicet in sesquioctauis proportionibus constituti. 253. fient 2187. 52488. et secundus ad tertium tonorum retinet proportiones. 512. 331776. cum semitonii in 256 et 243. [PLLXIII:1222. 531441. 419904. lateribus adiungantur. ut octauae terminorum partes ipsorum terminorum. 262144. Continuus enim uersus. eo scilicet qui est 541441. 2187. Nunc autem si minimi numeri. text: Semitonium minus. Si igitur ultimus numerus qui est 531441 duplus esset prioris numeri qui est 262144. diapente secupla] [BOEDIM2 07GF] Quocirca tres quidem toni sunt. octauae sunt eorum numerorum partes. 4096. Sed quoniam de diatessaron consonantia latius diximus. 5242888. quod in numeris quoque dispositum euidenter apparet. 64. [PLLXIII:1221. sex uero sesquioctauae proportiones a sexto octuplo procreantur.conferatur octaua. octuplus numeros tenet. primum octuplis terminis. minimis numeris spatium contineatur. quoniam 256 et 243 octonario multiplicati sunt.2. Huius octaua 32768. et quoniam diapason sex tonis non constet. Idcirco autem 1944 et 2048 in eadem proportione sunt qua 243 ad ducentos 56. erunt quinque toni et duo spatia semitoniorum minora.1. Nunc uoluminis seriem fastidii uitator astringam. quod constat in minimis numeris 524288 et 531441. in eadem erunt proportione qua fuerunt hi numeri quos prior numerus multiplicauit. Atque hic suprascriptorum terminorum in medio collocetur. qui ex ea multiplicatione nascuntur. text: 192. ut supra monstratum est. fient igitur 2048. hoc modo dispositis.2. 1944.1. text: Diatessaron ex duobus tonis et Hemitonio minore. Quae si eisdem quibus adiacent apponantur. quae unum tonum non uideantur implere. diapente uero trium tonorum ac semitonii minoris. fient 288. 373248. [PLLXIII:1221. hic igitur minor est eo numero qui sextum retinet tonum. [1222] Sex enim toni in ordinem disponantur. 216. 59039] [BOEDIM2 08GF] Huius igitur dispositionis haec ratio est. qui sunt 243. Apotome. 192. secundus ad tertium. sesquialterum spatium proportionis efficiunt. 4096. breuius et pene puris numeris de diapason ac diapente consonantiis disseramus. text: Sexoctupli. Idemque in caeteris inuenitur. Sed tertius ad quartum semitonii minoris. 256. Secundus ad primum semitonii minoris. Ubi uero octauas partes scripsimus. qui est 262144. 1. 256. Atque in bisdem primis apotomes uidetur constare proportio. Diapente enim constat ex tribus tonis ac semitonio.] [BOEDIM2 08GF] Sed de his quid Aristoxenus sentiat.3. Tonus. 46656. 8. comma seu spatium quo maiores sunt sex toni diapason. 7153. Sesquioctaui. Partes octauae. alias commemorabo. Semitonium uero minus tertii ad quartum terminum comparatio tenet. [PLLXIII:1220. Hemitonius] [BOEDIM2 07GF] In hac igitur dispositione primus terminus ad secundum. Atque id quod sex toni diapason consonantiam superuadunt. 64. text: 1. 262144] [BOEDIM2 08GF] Ab hoc igitur ultimo numero sex toni in sesquioctaua proportione constituti locentur.2. recte diapason sex tonis constare uideretur. 192. Quibus 192 comparati. 36864. Si enim unus numerus duos quoslibet numeros multiplicet. Disponantur igitur sexoctupli hoc modo: [PLLXIII:1222. uoco comma. . 32768. 243. 8.

quae ultra consonum procedit. Apotome 16 pportirotio. in duo aequa possit partiri necne. cum ad eum solus 18 numerus sesquioctauam custodiat proportionem. similiter demonstrabitur superparticularem in aequa noto atque integro numero separari non posse. recte toni mensuram uidetur excedere. non sit integrum toni dimidium. Fiunt igitur 16 ac 18. B 18. de eisdem rursus paulisper est disputandum. cum cuilibet [1224] uoci duobus tonis ac semitonio integro distans uocula comparetur. Maior est igitur proportio quae sub 16 ac 17 numeris continetur. Non est igitur sesquiseptimadecima toni dimidium. Inter duos enim numeros superparticularem proportionem continentes. diapentes uero ex tribus tonis ac semitonio constare. Maior uero est pars octaua parte septima decima. aut quamlibet aliam. atque ideo diapason ad sex tonos nullo modo peruenire. A C autem proportio quae est maior pars toni A D proportione maior est. siue posteriores. Id uero est tonus. Tonus sesquioctaua proportio. mulplico. Duae igitur sesquiseptimaedecimae unum tonum non uidentur implere. Medietas igitur integra toni inter C ac B nullo modo cadet. hanc si eidem 17 numero coniungamus. Superiore uolumine demonstratum est diatessaron consonantiam ex duobus tonis copulari ac semitonio. fiunt 18 et pars sexta decima. Diesis homiionium minus.LIBER TERTIUS primum [1223] Aduersus Aristoxenum demonstratio superparticularem proportionem diuidi in aequa non posse. comparatus habet eum tonum. haec semitonia non arbitratur esse secundum Pythagoricos contractiora dimidio sed sicut semitonia dicuntur. C 17. uideamus an ea tonum bis multiplicata non impleat. idcirco hanc differentiam. eosdem binario. text: Integra toni medietas. ut medius inier eos numerus non sit. interposito medio termino. nulla prorsus occurrit quae. inter hos uero naturaliter numerus cadit qui est 17. Sed hoc integro numero nullo modo poterit inueniri. quarum in arithmeticis fecimus mentionem. C B autem sesquiseptimadecima. sesquioctauam proportionem. Minor est enim C B proportio C A proportione. Ad maiorem igitur partem medietas rata ponenda est. quorum est unitas differentia. Ac per hoc. quod est integrum dimidium toni. 18. 16. Nam quod in minimo haud sane cernitur. erit 19 et septimadecima pars. quod est dimidium toni. D. Id uero melius inductione monstrabitur. Maior igitur est proportio numerorum 17 ac 19 et octaua quam ea quae in 17 ac 19 et parte septima decima continetur. Quod si uidetur consonum auribus aliquid canere. et sit A 16. iudicio aurium cuncta permittens. cum ipsa sesquisextadecima integro toni dimidio sit maior. C. maior est C B proportione. Quidquid enim bis ductum transcendit aliquid. Integra toni medietas si dari queat. Quod si ad 17 terminum in sesquioctaua proportione positum numerum comparemus. compositum coniunctumque cum iam magnum esse coeperit peruidetur. sensum aurium non posse distinguere. ut sit aequalitas secundum arithmeticam medietatem. Quam demonstrationem si quis ad reliquas superparticulares comparationes transferat. Sed ea semitonia dimidium toni integrum non posse perficere. eam medius teneat ad extremum. quam ea quae sub 17 ac 18. si frequentissime talis particula per eosdem crescat errores. erit unitas. Unde fit ut quoniam supersesquisextadecima proportio tonum bis aucta transcendit. et eius septimam decimam partem. aequis proportionibus diuidatur. Qui disponantur hoc modo. demonstrandumque prius nullam superparticularem habitudinem noto numero posse diuidi in integram medietatem.] [BOEDIM3 01GF] Quoniam uero ad 16 numerum 17 numerus comparatus. quae est minor pars toni. si eiusdem 17 numeri sextam decimam requiramus. aut harmonicam inter eosdem terminos medius numerus collocatus faciet medietatem. siue illi sint principales. Sed 10 et 8 ad 10 et 7. quae tonus est in dimidia posse discerni. et pars octaua. atque unitatis pars 16. nullus ita poterit medius numerus collocari. nec alia ulla maior sesquisextadecima proportione toni poterit esse dimidium. scilicet ut in geometrica proportione sed aut differentias aequas facere potest. nec illud quidem constare poterit. supersesquisextamdecimam obtinet proportionem. et quemadmodum non possit in duo aequa diuidi demonstrandum est. si sigillatim considerata tractentur. non est dubium quin integra medietas inter sesquisextamdecimam [1225] ac sesquiseptimamdeciam cadat. In eadem igitur proportione si ad 18 numerum alium comparemus. fient 19. Sesquiseprima decima pportio Diesis hemitoniuminus minor toni pars. Sed quoniam sensus omnis quae minima sunt comprehendere nequeat. quoniam quae duplicata non implet integrum non continet dimidium. Quod si id demonstrabitur. quo scilicet minimo possum. . est autem A C proportio sesquisextadecima. Primi igitur tonum continentes numeri sunt 8 atque 9. Nunc igitur de tono est pertractandum. A qua igitur proportione est ordiendum an compendium dabimus quaestioni. si ab eo de quo quaeritur ordiamur. Acotomo mair touu pars. [PLLXIII:1225. Sed quoniam Aristoxenus musicus. Sed quoniam se isti ita naturaliter consequuntur. non est dubium quod superparticularis comparatio non possit in aequa partiri. scilicet superparticulares. igitur 18 ad 16 tonus est. Nam si per singulas proportiones consideratione deducta. non erit toni dimidium. ut quam minimus proportionem tenet ad medium. id ultra dimidium illius esse uidebitur quod transcendit. atque ideo nec tonum. Comma. A. fore autem ut deprehendatur. Quocirca super sesquisextadecima. B. id non esse consonum natura monstratur. quae sunt scilicet bis sesquiseptimaedecimae proportiones. Si igitur 18 et pars sexta decima 16 numero comparetur. 17. Quoniam igitur D B quidem proportio. Septima decima uero pars minor est sexta decima naturaliter. 17 igitur numeri sesquiseptimamdecimam partem tenet terminus 18. Totum hoc spatium. Semper enim dimidium duplicatum e cuius dimidium est coaequatur. Sed quoniam. ita esse dimidietates tonorum. quandoquidem sesquioctaua omnis insuperparticulari inaequalitatis genere consistit. sesquisextamdecimam proportionem continua sequitur sesquiseptimadecima. Sit uero medietas D.

quae pars tertia eiusdem besse dimidium est. Quoniam igitur demonstratum est toni dimidium inter sesquisextamdecimam et sesquiseptimamdecimam proportionem locari. Tonus proportio una commate maior sesquioctaua proportione Tonus superauctus. Hanc si eisdem apposuero. Diesin. bis uero diatessaron quinque consisteret tonis. 472392. Diatessaron intensum. 294912. Si ergo diatessaron duobus tonis ac semitonio. Diatessaron remissum. tertius C. 531411] [BOEDIM3 03GF] Nunc igitur de minoribus numeris. Diesis. cum ex 262144 diatessaron intenderem. Ne enim longius progrediamur. 472392.[1226] [PLLXIII:1226. 19 1/8. Unde colligitur quinque tonos bis diatessaron. quoniam in ea parte quae est besse pars tertia si addatur. 419904.] [BOEDIM3 02GF] [1227] II Ex sesquitertia proportione sublatis duobus tonis. 17. et sex tonos unum diapason tamen commate superare. id est quinque tonis. Tonus non integer ex duabus diesibus deficiens a tono integro commate. 531441. has igitur proportiones disponamus hoc modo. 354294. inter A atque B. B. Proportio itide sesquiseptimadecima Diesin. 16. minor est sesquioctauadecima: non est dubium quin haec duorum numerorum proportio semitonio longissime diminutior sit. 262144. Proportio sesquioctaua et 1/8 non sesquiseptimadecima.2. Proportio sesquiseptimadecima. sicut unum diapason iungunt. 18. Ad hunc sesquitertiam proportionem tenebant 256. bemitonium minus. toni dimidium non relinqui. dubitari non potest diatessaron ex duobus tonis semitonioque constare. eadem erit in omnibus. Tonus tertius. Tonus quintus. text: Quinque toni. Proportio sesquioctaua tonum integrum ex diesi et apotome hahens. et qui sit minimus numerus commatis. 262144. A. Tonus quartus. Tonus sextus. et sit primus quidem numerus A. 17. 8 1/16. besse. Id autem patefaciet haec subiecta descriptio: . C. nec diapason sex tonis. quorum minimus erat numerus 262144. text: Supersesquisextadecima proportio. arguitur diatessaron minime tonis duobus ac semitonio coniungi. D. sumo ex 243 octam decimam partem. B et C terminos non oportet esse diuersos sed unos atque eosdem. Erat igitur superius terminus primus 192. fiunt 256 et semis. Nunc uero quoniam est differentia 4768 et besse. id est hemitonium minus faciens et continens. unumque diatessaron. integri loco semitonii censeatur. Sed hanc si quaerimus in integris numeris differentiam collocare. Id autem fit hoc modo: a numero qui est 262144 besse diatessaron intendo. ita sex tonis continua proportione coaequantur. IV Diapason consonantiam a 6 tonis commate excedi. Besse] [BOEDIM3 03GF] Quoniam igitur A terminus ab D termino quinque remotus est toni. ut in 7153 excresceret. si totius differentiae dimidium eidem adiecero. [PLLXIII:1228. Super sesquiseptima proportio Diesis bemitonium minus. illud quoque est comprobatum diatessaron consonantiam duobus tonis atque integro semitonio copulari. Est igitur quod relinquitur ex diatessaron tota proportione. hemitonium minus continens. Quod si (ut ait Aristoxenus) diatessaron consonantia ex duobus tonis semitonioque coniungitur. aliud uero inter C atque B positum est. secundus uero B. id est. quod est 2384 et riens sit omnis summa 7153. Supersesquisextadecima proportio. qui fit in 349525 et triente. minor uero in sesquiseptima decima proportione. quod in primis 7153 unitatibus continetur. [1229] ut integre quinque toni ex duabus diatessaron consonantiis constare uideantur. id est. ut Aristoxenus arbitratur. Apotome maior Toni pars. sit. Tonus. quae sit in 354294. ita etiam cunctis A B C D terminis medietates proprias adiungamus. Totum huins toni spatium ex duobus apotomis. qui incommate deficit a uero tono. 4768 2/3. duae diatessaron consonantiae necessario quinque tonos efficient. Quod si dimidius tonus maior quidem est in sesquisextadecima. 17. 349525 1/3. sesquioctauadecima uero minor est sesquiseptimadecima habitudine. Quae dudum commatis [1230] proportionem tenebat. Comma enim est quo sex toni superant diapason consonantiam. quintum uero retinebant tounm 472392. quod si ita repertum. III Aduersum Aristoxenum demonstrationes diatessaron consonantiam ex duobus tonis et semitonio non constare. idem inter utramque intentionem remissionemue numerus inueniretur. Tonus ex duabus Diesibus. text: Tonus primus. Quod in primis 7153 unitatibus inuenitur. Proportio minor sesquioctaeua commate. Vera sesquioctaua proportio. fietque eadem inter quinque tonos ac bis diatessaron differentia quae est inter sex tonos ac diapason consonantiam differentia.1. ea fit 13 et semis. quartus D. ea scilicet habitudo quae in 242 et 256 unitatibus constat. ab hac comparatione etiam haec proportio metienda est. 19 1/17. Ad 216 rursus 243 toni obtinet locum. Et quoniam paulo ante sex disposuimus tonos. Iam uero si eos numeros disponamus qui de sesquitertia proportione duobus tonis retractis relinquuntur. plenam efficit unitatem. Tonus non integer. in his considerare possumus utrum ea proportio quae post duos tonos relinquitur. 373248. Ut igitur differentiae dimidium proprium adiecimus. disponantur hoc modo: [1228] [PLLXIII:1228. loquamur. scilicet 7153 unitates. Sed ad primum terminum 216 faciunt tonum. cumque de 472392 aliud diatessaron remitterem. ad hunc uero ultimus in sexto collocabatur tono numerus 531441. Hemitonium maius. Sex toni. 331776. Rursus de 472392 numeris remitto sesquitertiam proportionem. Haec igitur si probatur integri toni esse dimidium. Apparet igitnr minorem proportionem esse 256 ad 243 sesquioctauadecima habitudine. 18. quae supra proportio. et diapente ac diatessaron iunctae. quoniamque diatessaron in duobus tonis ac semitonio iungitur. quae scilicet relinquitur ex diatessaron duobus retractis tonis. Quinque toni. id est sesquitertium. Tonus secundus. ducentorum uero 56 ad ducentos 43 comparatio. 19 1/17.

Idem uero hoc quoque probabitur modo. quemadmodum per consonantias musicas imperata possimus spatia nunc extendere. Sed de his quidem hactenus. Dimidium uero commatis unum schisma est. Apotome] [BOEDIM3 05GF] VI Tonum ex duobus semitoniis ac commate constare. atque id ter si duxeris. C. quoniam tonus quidem diuiditur principaliter in semitonium minus atque apotomen. Medietas differentiae. Medietas sextus sesquioctauus] [BOEDIM3 04GF] [1229] V Quemadmodum Philolaus tonum diuidat. differentia BC cum sua medietate. quam posteri semitonium minus appellauere Herum uero differentiam comma ac primum diesim in 13 unitatibus constare arbitratur. Sed unum semitonium minus diuiditur iu duo diachismata. eamdem ternarii differentiam seruans. 27. Id autem linealiter fiat. tres tertio 9. medietas differentiae B. Diapente ex Diatessaron et Tono. medietas C 708588. nihil est aliud apotome nisi semitonium minus et comma. Medietas. 797161 1/2. Quae eisdem addita primum a ternario cubum 20 ac 7 reddit. id est semitonii minoris. lineaeque quas describimus uocis . [PLLXIII:1231-32. Atque hic tonus haec duo semitonia quae relinquuntur uincit commate. constat igitur unum tonum duobus semitoniis minoribus et commati. apotome esse constituit. VII Demonstratio. Nam si diapason [1232] quinque tonis ac duobus minoribus semitoniis continetur. id est 13. differt enim commate. medietas A. Diesis. 177147. constat ex duobus diaschismatibus. 324288. A. Nunc uero illud uidetur esse dicendum. toni spatium] [BOEDIM3 05GF] [1233] IX De toni partibus per consonantias sumendis. comma quo sex toni superant diapason aut quod quinque toni superant disdiante ut hic. 2384 1/3. [PLLXIII:1231. Sed quoniam inter 13 et 14 unitas differentiam facit. C hic triens et sextans rediti etiam integrum unum faciunt. numerus cum sua medietate. text: Quinque toni.-. 7153. VIII De minoribus semitonii interuallis. Comma uero est spatium quo maior est sesquioctaua proportio duabus diesibus. Ex hoc igitur Philolaus duas efficit partes: unam quae dimidio sit maior. reliquam 27 numeri partem quae ex 14 unitatibus continetur. quod est unum semitonium minus. diatessaron intensa. inquit. Diesis. Numerus B cum sua medietate. quae unitas puncti obtineat locum. Schisma est dimidium commatis. diaschisma medium dieseos. Nam si totus tonus ex apotome constat ac semitonio.[PLLXIII:1229-30. si quis id integre diuidere uelit. comma. semis et sextans complent bessem et besse cum triente coniunctus reintegrat unitatem. non est dubium quin tonis quinis ab utroque spatio sublatis fiant reliqua ex diapason quidem duo semitonia minora. Nam cum ternarius numerus primus sit impar. hemitonium minus diesis. text: Media toni pars. Diaschisma uero dimidium dieseos. 349525. Philolaus uero Pythagoricus alio modo tonum diuidere tentauit. Numerus C cum sua medietate. Sex toni.Excedent ergo sex toni diapason commate. 27 necessario exsurgent. medietas D. 2384 1/3. 236196. ex nouenario ternario atque unitate consistat. mediatas B. 7476. Ternarius enim 24 summae octaua pars est. superantque sex toni diapason consonantiam uno commate. 265720 1/2. diatessaron remissa. Quod si duobus eisdem semitoniis comma reponatur. 13. et schismate. quod in 7153 primis unitatibus inuenitur. aequabunt tonum. B 349525 1/3. id est duobus semitoniis minoribus. statuens scilicet primordium toni ab [1230] eo numero qui primus cubum a primo impari (quod maxime apud Pythagoricos honorabile fuit) efficeret. Integrum uero dimidium toni quod est semitonium. Si igitur duo semitonia minora de tono quis auferat. Quo fit ut integrum semitonium a minore semitonio uno schismate differre uideatur. 1. comma fit reliquum. quod est dimidium commatis. Ternarius uero primae imparis lineae. Numerus A cum sua medietate. Quodque idem numerus. Ex his igitur causis cum 13 diesim ponat. hemitonium maius apotome maior toni pars. eamque rursus diesim dicit. 4768 2/3. schisma. 524288. 531441. 393216. reliquam quae dimidio sit minor. 14. Numerus D cum sua medietate. 47239. text: Toni diuisio secundum Philolaum. 174762 11/26. Diuiditur etiam in duo semitonia et comma. ex diesi et schismate. eo quod inter 216 ac 243 qui inter se distant tono 27 sit differentia. 472392 D. 354294. semitonium uero ab apotome differt commate. 131072. aequari. unitatem loco commatis censet esse ponendam. hemitonium minus apotome maior toni pars. de sex uero tonis tonus. est spatium quo maior est sesquitertia proportio duobus tonis. sed duo schismata unum perficiunt comma. Philolaus igitur haec atque his minora spatia talibus diffinitionibus includit. Ex quibus illud colligitur. Nouenarius primi imparis quadrati. nunc uero remittere. Recte igitur dictum est integre dimidium tonum in duo diaschismata atque unum schisma posse partiri. quo fit ut diuidatur in quatuor diaschismata et comma. tonum duobus semitoniis commate distare. Quoniam cum totus tonus ex duobus semitoniis minoribus et commate coniunctus est. eamque apotomen uocat. totum uero tonum in 27 unitatibus locat. faciet unum semitonium minus commatisque dimidium. Ex quibus facile apparet tonum duobus semitoniis minoribus et commate constare. Sextussesquiocrauus cum sua medietate. apotome autem a minore semitonio duobus schismatibus differt. [1231] qui ad 24 numerum tono distat. 2621444. eo quod hoc inter 256 et 243 peruisa sit differentia. quod semitonium nuncupatur.

quod semitonium nuncupatur. Diapente remissa. Semitonium igitur minus est L B. Remitto diatessaron L N. Tonus] [BOEDIM3 07GF] Hanc igitur apotomen si sit commodum sic sumemus. D. nisi fuerint usu atque exercitatione notissima. Diatessaron remissa. apotome igitur est E D. text: Diapente intensa. text: comma grauis. Diapente intensa] [BOEDIM3 09GF] . text: apotome grauis. semitonium minus intensum. quod uidetur esse paulo difficilius. Erit igitur tonus B D.accipiuntur loco. Erit igitur E A ea quam requirimus apotome. et ab eo quod est B ad C diatessaron consonantiam remitto. text: Diatessaron intensa. G. C. apotome remissa] [BOEDIM3 08GF] X Regula sumendi semitonii. N A uero ad grauem partem. erit igitur K A minor semitonii pars. unum dabimus exemplum inueniendi spatii. D. Remitto rursus diapente C D. Erit igitur F H apotome. Apotome. Per consonantiam igitur sumpta sunt circa A B diatessaron. Ut uero id quod institutione musicae adorsi sumus non mox auribus. ad D uero remitto apotomen. dua semitonia. C D. C. F. Rursus ab D intendo diatessaron ad E. id quod est D E. Apotome acuta. remitto autem diapente E F. E. totumque M N minus est quam diapente. Remitto iterum ad E diapente ad F. Erit igitur comma C A.3. et C B spatium ab C D spatio B D spatio transcenditur. [PLLXIII:1233. totum M N spatium minus est spatio diapente consonantiae uno commate. Diatessaron intensa. [PLLXIII:1235. ab his auferatur A E diatessaron. E. [1234] [PLLXIII:1234. Sit propositum toni spatium per consonantiam sumere. A. remitto semitonium minus B C. Tonus est igitur B D. intende semitonium [1235] minus. B C. intendo apotomen A B. B. C. Sed erat A F semitonium. F. Animaduertet igitur diligens lector ad D B quidem ad acutam partem effectum tonum. Ac primum quidem ad acutum intendo tres tonos. et quoniam semitonium apotome minus est commate. ad K B autem ad grauem. Diatessaron remissa. Quod facillime diligens lector intelliget. Sit enim sonus A. Erit K B tonus. ab hoc intendo alium sonum qui diapente spatio ab eo quod est B distet ad eum qui est C Ad hoc remitto diatessaron consonantiam ad id quod est D. Constat enim ex quinque semitoniis. B. Sed sese iam ratio ipsa demonstret. [PLLXIII:1233. Erit igitur E C semitonium minus. B D ab A B diatessaron [1236] spatio relinquitur. et quoniam inter diapente ac diatessaron tonus differentiam facit. D. intendo duos tonos per consonantiam ad C. quod. frustra enim haec ratione et scientia colliguntur. Tonus est igitur D F. H. [PLLXIII:1234. N. semitonium minus intensa. quod iam prouectorum in musica est sed ratione interim censeatur. B. Semitonium igitur est B M. D. Semitonium minus. semitonium igitur est N A. Diatessaron intensa. Semitonium igitur minus est A F. tonus remissus] [BOEDIM3 08GF] Sit propositum in acutam partem comma sumere. Comma. Duo igitu unt toni B D.1. Rursus intendo diatessaron F M. intendo diapente G H.4.1. diatessaron intensa] [BOEDIM3 07GF] Si ergo a tribus tonis diatessaron auferamus. A. DF.] [BOEDIM3 07GF] Quod si idem spatium ad grauem sonum uelimus efficere fit hoc modo: sit sonus A.2. in acutum scilicet atque grauem. id quod est A D. Tonus in grauium. text: Apotome intensa. Erit igitur F A minor toni pars. [PLLXIII:1235. C. L. E. Diapente. Diapente remissa] [BOEDIM3 07GF] Ad grauiorem uero partem hoc modo: sit sonus A.2. Sint enim tres toni A B. A. remitto ad D tonum qui est D E. A. Semitonium in acuso. [PLLXIII:1236. ut in utramque partem. F. B. id quod est A D. text: K. C] [BOEDIM3 06GF] Ad grauiorem uero partem ita modulabimur tonum. B. Tonus. Semitonium minus. B. quod oportebat efficere. B. A. G. B M quidem ad acutum.2. scilicet semitonii minoris. et apotome geminata ex duobus igitur tonis et tribus semitoniis minoribus. K. Tonus est igitur D F. Oportet uero has omnes consonantias rite esse animo atque auribus notas. Rursus intendo ab B diatessaron ad C. Rursus remitto diatessaron A K. Sed erat tonus B D. comma erit C A. Sed D B tonus erat. text: Diatessaron remissa. Erit igitur A H tonus. text: Tres toni intensi. Rursus intendo diatessaron D E. C. duo toni intensi.3. [PLLXIII:1234. substractis duobus touis F D. Erit igitur I D apotome. intendo ab A diatessaron ad B. Rursus remitto diatessaron A G. text: Diatessaron. B. Coma. Diapente remissa] [BOEDIM3 06GF] Sit propositum minorem toni partem per consonantiam sumere in acutam partem atque grauem. D B spatium tonus repertus est. intendo diapente K L: tonus igitur est H L Erat autem tonus H A. B. fit C A apotome reliqua. [PLLXIII:1234. ab A eos qui sunt ad B. K. D. et ab F diapente remitto ad K. A. fit sonus A. Semitonium. D. Intendo igitur B C diatessaron. Minor uero toni pars est spatium quo duos tonos diatessaron consonantia transcendit. acutam scilicet atque grauem. text: semitonium. M. [PLLXIII:1235. ab C remitto diapente ad D. Sit diatessaron A B: oportet igitur circa A B consonam minus semitonium ad grauiorem partem acutioremque deducere. Sit sonus B.1. Ab eo quod est B diatessaron intendo ad F. Apotome. Et erat B A integrum diatessaron. Tonus in acuto. diatessaron enim consonantia a diapente consonantia tono superatur. diatessaron uero ad G remitto ad K. apotome fit reliqua. A. et quoniam duo semitonia unum tonum implere nequeunt sed relinquitur comma. Semitonium minus remissum] [BOEDIM3 08GF] Rursus ad grauem partem hoc modo intendo: ab A sono semitonium minus. A. rato possit ordine reperiri. Tonus.

medius possit numerus collocari. Recte igitur dictum est D. [PLLXIII:1238. 3. F autem qui per 74. Nam in priore unitas septuagesima quarta est minoris. fiet igitur numerus F 529322. dicendumque est semitonium minus ac semitonium maius. 1. 531441. Quae omnia ex secundi uoluminis tonorum dispositione sunt colligenda. quantis silligatim commatibus constare uideantur. Quasi uero non etiam in multiplici proportione minimi eamdem unitatis differentiam sortiantur. unitas igitur est D: igitur E numerus C numerum unitate transcendit. et sunt superparticulares. hoc igitur ita praedicto. Id uero ita demonstrabitur: ac primo quidem illud reminiscendum est. septuagies quater. quam septuagesima tertia. et quoniam in ea quae maior sit quam 75 ad 74. quoniam minimi in eadem proportione sola differunt unitate. 2.Sed quoniam paululum de commatis ratione praediximus. et relinquit D in 7153 unitatibus collocatus. Sit autem haec D. eiusque reprehensio. Inter B igitur [1238] atque C commatis proportio continetur. inter quos medius terminus scindens aequaliter eamdem proportionem possit aptari. horum differentia sit C 7153. minor quam 74 ad 73. fiet mihi D qui est 536475. Eius igitur quod est C proportio ad id quod est B maior quidem est quam 75 ad 74. A. Sed haec qui arithmeticos nostros diligenter inspexerit. B. [PLLXIII:1237. ut Archytas putat. id est 531441. B autem diapason ad eum contineat consonantiam in duplici scilicet constituta 524288. obtinent igitur inter se proportionem D atque F quam habent 75 ad 74. Archytae superparticularem in aequa diuidi non posse. minor est B numero. 4. Differentia D] [BOEDIM3 09GF] Idem aliter explicandum. Qui F eo qui est B [1239] maior est eodem E numero qui est 5034. 262144. illo prius praesumpto. id est 5034. 522169. Sit etiam B 524288. minor uero est proportio sesquitertia sesquialtera proportione. inter 8 et 6 sesquitertia proportio continetur. quod si cui proportioni propria numerorum differentia aequaliter augeatur. Quorum quidem E. Aufero igitur numerum de numero C. Sit igitur A quidem 262144. Sed D numerus septuagies quinquies auctus est. Quocirca et E numerum metietur. et sit A. metietur D numerus E numerum. maior uero est quam septuagesima quarta sit. F autem septuagies quater multiplicato C creuit. et solam differentiam retinent unitatem. minor inter eos qui post additionem fiunt proportio continebitur quam inter priores qui ante additionem illam quadam proportione distabant. Primum igitur dico quoniam hi numeri qui comma continent maiorem inter se retinent proportionem quam 75 ad 74. B. Minimiciusde proportio 3 ad 2. quod sex toni diapason commate transcendunt. fiet D. Quoniam igitur sunt minimi in eadem [1237] proportione C E. fient 8 et 6 sed inter 6 et 4 sesquialtera. minorem quam 74 ad 73. s minor [rob]. Si igitur C numerum A septuagies quinquies multiplices. B autem numerus ab eo qui est F uincitur eodem E numero. eius quod est B. fiet F. Quodcirca et C numerus B numerum minore quidem parte eius quod est B eumdem B superat. nimium fluxa est. numero eo qui est E antecedit. Si enim est numerus D et pars eius est qui est E. non est diffugiendum et in quali proportione idem ipsum comma contineatur ostendere. Quid numerus minor D est quam sit septuagesima tertia pars B numeri. Id uero posterius firmiter demonstrabitur. e minor b. Ut sex et quatuor si utrisque binarius. maiore uero quam septuagesima quarta. Ergo D numerus eum qui est A transcendit E numero. D. Addendum uero est id ita euenire. utrumque igitur C et E numeros metietur D numerus. 6] [BOEDIM3 09GF] Et secundum Archytae quidem rationem idcirco in superparticulari nullus medius terminus cadit. Si eum septuagies quater multiplicem. quae est differentia sua apponatur. E numerus C numerum parte una sua eiusque transcendit. per C scilicet multiplicatum. Diapason. C uero sex tonis ab A numero discedat et sit 531441. F. C. maiorem uero quam septuagesimam quartam. Qui enim sunt minimi in eadem proportione quibuslibet aliis numeris. qui aequaliter diuidat proportionem. Non autem uniuersaliter est dicendum. 524288. qui eam proportionem aequaliter scindat. in sola superparticulari proportione. facilius intelliget. qui eamdem proportionem aequaliter scindat. quod est impossibile. C. qui est in 7153. Cum plures uideamus esse multiplices praeter eos qui in radicibus collocati sunt. Haec uero est huiusmodi: Sit. Quo fit ut nec inter eos qui eamdem his proportionem tenent. 7153. maiorem igitur necessarie est proportionem contineri inter A atque B . Superparticularis proportio scindi in aequa medio proportionaliter interposito numero non potest. disponantur superiores numeri qui proportionem commatis continebant. text: Superparticularis proportio 6 ad 4. C igitur numerus maiorem numerum eo qui est A septuagies quinquies metiatur. Sumo in eadem proportione minimos C E. text: Sextoni. Est enim comma quod ultimum comprehendere possit auditus. in posteriore uero eadem unitas septuagesima tertia. minor uero quam 74 ad 73. Si igitur A numero eumdem E apponamus. superparticularis proportio A B. inquit. A. septuagies ter multiplicem fiet mihi E numerus in 522169 unitatibus constitutus. hi primi ad se inuicem sunt. 529322. Quocirca nullus incidet medius numerus. Igitur D numerus eum qui est A. Quam enim demonstrationem ponit Archytas. Si uero B numero eumdem E apponamus. Ipse quoque tonus quantis rursus commatibus coniungitur. Rursus C numerus eum qui est B metiatur septuagies quater multipliceturque. Nunc autem ad sequentia conuertamur. septuagies ter. XI Demonstratio. Sed D atque F sunt A atque B uno eis addito E. qui per septuaginta tres auctus est. fit numerns F 529322. minima duser. minorem quidem esse quam septuagesimam tertiam partem. Dico quoniam D non erit numerus sed unitas. maior est B numero. E. XII In qua numerorum proportione sit comma. Nam si eumdem D numerum. Quo fit ut C quoque metiatur. E. Ac primum hinc conueniens sumatur initium.

minorem uero quam 74 ad 75. Subtracto igitur F ab eo quod est A atque B. 247] [BOEDIM3 11GF] XIV Semitonium minus maius quidem esse tribus commatibus. scilicet 2119. 2119. 253 1/2. hi enim multiplicato C effecti sunt. Qui A numero comparatus uincitur mumero G. 256. Ab his propriam aufero differentiam. Sed paulo ante monstratum est eamdem commatis proportionem maiorem esse quam 75 ad 74. effecti sunt D atque F. eadem F differentia sunt minores. rursus eadem C differentia B numerum metiatur octies decies semis. uno E addito. id quod est A fiunt 253 1/2 quod sit D. eadem proportio quae inter genie. Qui comparatus B numero uincitur eodem G. quam eorum qui sunt D atque E. Differentia. Proportio semitonii minoris. 243 B. Rursus idem C metiatur B decies nouies. decies nouies. 243. Differentia 13.1. G. Maior igitur proportio est commatis quam 75 atque 74. Maiorem igitur proportionem tenent inter se D atque E. proportio 20 ad 19. maius quidem esse commatibus tribus. Sint igitur iidem A atque B. [PLLXIII:1239. Sublato igitur G de numeris A atque B. Maior uero est sesquialtera proportio sesquitertia proportione. maior quam 75 ad 74. quod hinc facillime possis agnoscere. Quod si ad semitonium minus talis speculatio conuertatur. 529322. quorum est differentia C Multiplico differentiam C numeri septuagies quater. hic sit E. maiorem quidem inter se habere proportionem quam 75 ad 74. B numerus minor. nunc ostendendum est quemadmodum minorem inter se proportionem contineant numeri spatium commatis continentes. Maior igitur est proportio eorum qui sunt A atque B. minus quam 19 1/2 ad 18 1/2. 531441. Intendantur igitur ab B quidem quinque toni continui. Differentia. F. scilicet 529322. 472392. efficiet numerum K. D. eius quoque proportionem facillime reperiemus. Quae constat inter 256 et 243. Sint enim A 262144. quam ea quae est 20 ad 19. proportio maior quam 19 1/2 ad 18 1/2. effecti sunt F atque K. facti sunt D atque E. fiunt 6 et 4. . fient 249 quod sit E. qui comparati ad id quod est A eumdem quaternario transcendunt. Maior igitur est proportio eorum qui sunt A atque B. et sit B. horum differentia 13 C Dico quoniam A ad B minorem retinet proportionem quam 19 1/2 ad 18 1/2. A igitur ad B minorem retinet proportionem quam 19 1/2 ad 18 1/2. hic sit F. Differentia. 7153. id est duobus et semis. Si enim ex qualibet proportione differentiam eorum numerorum. 240 1/2] [BOEDIM3 11GF] Videtur tamen eadem proportio 256 ad 243 maior esse ab ea quam continent 20 et 19. 531226. [PLLXIII:1241. D igitur ab eo quod est A. ut inter se proportionem contineant diapason. A numerum. Doties nouies 1/2. Sed D atque E eamdem retinent proportionem inter se quam 19 1/2 ad 18 1/2. 5242883. auferamus. qui comparati ad B eodem F transcendunt. quam A atque B. Vigies. text: A numerus maior. Metiatur igitur C differentia A terminum uigies. minorem uero quam 19 1/2 ad 18 1/2. F. Sed D atque E uigies atque decies nouies multiplicatus. 256. scilicet 2119. B numerus minor. Sint tres numeri ita dispositi. eodem A duobus semisque transcenditur.quam inter D atque F. F. 7153. in hac sesquialtera proportio continetur. Septuagesies 5. proportio 74 ad 74. C. id est 522169. Septuagesies 4. metiatur enim C 19 semis. et eam quae dicitur sex tonorum. E. fient 247. Qui sunt superius descripti. 522169 Differentia C] [BOEDIM3 10GF] XIII Quod semitonium minus maius quidem sit quam 20 ad 19. C. C. qui sunt D. 52972. Sed F atque K eam retinent proportionem quam 74 ad 73. ab minor. Inter A igitur atque B maior proportio est quam inter 75 et 74. Monstrati sunt igitur numeri qui comma continent. septuagies ter. D igitur numerus. minus uero quatuor. Igitur E comparatus ad B eodem F transcenditur. E. Sit igitur 256 A.2. 260. Minorem igitur proportionem retinebit A atque B quam F atque K. Demonstratum igitur est semitonium minus maiorem quidem habere proportionem quam 20 ad 16. Sed inter D atque F eadem proportio est quae inter 75 et 74. 243. Proportio maior quam 20 ad 19. Nunc idem minus semitonium commati comparemus quod est ultimum. proportio minor quam 74. text: A. et E numerus numerum B. Minor igitur proportio est inter D atque F quam inter A atque B. sit mihi numerus. ad C autem diapason consonantia referatur. cum de mensura differentiae loquebamur. scilicet et 1/2. Rursus idem [1240] C multiplicetur septuagies ter. qui eam continent. fient 260. Proportio commatis. qui scilicet semitonium continent. hi qui relinquuntur maiorem obtinebunt proportionem his numeris qui erant ante differentiae diminutionem. C. Sitque haec differentia F. Namque A atque B numerus. 52119. text: A numerus maior. septuagies. C numerum efficit. 536475. facti sunt D atque E. Sint enim A B C idem qui superius descripti sunt. eodem F transcendunt. Adiecto igitur F his qui sunt A atque B. 524288. qui scilicet comparatus ad A. id est 2. Differentia. Minor est igitur proportio A atque B numerorum comma continentium quam 74 ad 73. et sit C 524288. E. Igitur demonstrandum proponimus semitonium [1242] minus. 2 1/2. Proportio 19 1/2 ad 18 1/2. F. quod oportebat ostendere. F] [BOEDIM3 10GF] Quoniam igitur ostendimus commatis proportionem maiorem esse quam eam quam 75 continent ad 74 comparati. Ac A atque B comma continent. Deties octies 1/2. [PLLXIII:1240. minus uero quatuor. 4. text: A numerus maior. B numerus minor. Sed in superioribus sesquitertia. quod oportebat ostendere. auditui subiacens ultimaque proportio. quam 74 ad 73 comparati. B. [1241] [PLLXIII:1241. et rursus E ab eo quod est B. Id uero monstrabitur hoc modo: reminiscendum prius est quod secundo uolumine dixerimus. Sint euim 8 et 6.

minus uero quam 9. text: Quinque toni. 497664. 28612. 472392. Sed N quater aucto commate succreuit. 262144. N] [BOEDIM3 12GF] [1243] XV Apotome maiorem esse quam 4 commata. A. D. ab eo uero semitonium minus distans sit B numerus. G. minor uero 9. Is numerus. et sit haec M. D. Igitur M maior quidem est ab L. B. 472392. A. et sit E 373248. 7153 Coma] [BOEDIM3 13GF] [1244] XVI Superius dictorum per numeros demonstratio. Ter auctum. 531441. quo minus per se hanc contra commata comparationem retinere tonus ipse monstretur. B. quae constat quinque tonis ac duobus semitoniis minoribus. Et sit hic L Si uero quater eumdem numerum K multiplicare uoluerimus. C. K minus. 373248. Ab eodem igitur A termino numerus P. apotome autem maior quidem est quam quatuor commata. eorumque differentiam esse 7153. Iure igitur P atque C eisdem numeris conscribuntur. C D relinquitur maius. minorem uero quam nouem. sex totos differens tonos 531451. text: Sex toni. Semitonium. scilicet ad G. 64377. ut eam commati comparemus. Demonstratus est igitur tonus minor quidem 900 esse commatibus. Eadem hac ratione et semitonium maius quod apotomen dici supra retulimus. Si igitur F. id est 1944 pariter multiplicati creuere. 524288. D autem ab eo quod est B tono integerrimo distat. Quoniam igitur inter E atque B duo sunt toni. G uero superatur. Igitur K commatis differentia est. scilicet in numeris 524288. quod est apotome. remittantur igitur duo toni ab eo quod est B. 6 toni scilicet quinque tonis. Tonus igitur maior quidem est 8 commatibus. Quos eosdem numeros si millies noningenties quadragies quaterque multiplices B atque F. fiet mihi H 64377. D igitur ab eo quod est C distat commate. Iure igitur dictum est minus semitonium minus quidem esse quam quatuor commata. sit D. Si igitur E nouies auxero. Sex toni. G. ex hoc igitur comprobatur tonum maiorem quidem esse quam sunt octo commata. Apotome. et sit G 663552. Diatessaron intensa. G uero octies. Item ab eo quod est F. idem rursus semitonium minus includunt. et fit P 524288. 335765. fient 28612. minor uero quam quinque iunctum semitonium minus semitonio maiori. et sit hoc N. H. inter E atque F diatessaron. K. K uero quater. [PLLXIII:1244. 472392. 33777. Rursus ab eo quod est E intendo diatessaron ad id quo est F 497664. ut eumdem sonum quem C numerus exhibeat. F uero atque P. Nam si minus semitonium. 262144. id sit G. B uero ab eo quod est C distat per semitonium minus. qui uno atque eodem numero. Sex uero distans tonis ab eo quod est A. Sit igitur A quidem 262144. Sed quoniam inter F atque C semitonium minus est. uideamus haec quae sit eorum differentia. Si igitur K numerum tertio auxerimus. ab eo autem quod est B usque ad id quod est F minus esse semitonium pernotatur. maius quidem est quam tria commata. 524283. C uero diapason ad id quod est A continens symphoniam. inter B igitur atque F minus semitonium reperitur. 531441. 7153. scilicet 531441. Id autem sit E 7153. intendo diatessaron. Quinque toni. quinque tonis ac semitoniis duobus recessit hoc modo. Relinquitur ergo inter C atque D apotome proportio. minorem quam 9. erit omne maius quidem 8 commatibus. Sed H quidem F numero comparatus superat. Quater auctum. P. haec autem sit E sed erat commatis differentia 7153. M. G igitur ab eo quod est E maius est. Differentia M. et sit C 497664. Sublatis enim a diatessaron consonantia duobus tonis. Sit A numerus 497664. semitonium minus. L autem tertio. 21459. idem autem M minor est ab N. fient mihi 35765. eisdem uero octo commatibus maior. minoem quam 5. 262144. sed apotome atque semitonium minus unum efficiunt tonum. sex toni scilicet ab diapason consonantia. F autem apotomes differentia est. B. autem semitonii minoris. inter D igitur atque C est differentia 33777. Si uero idem F quater multiplicem. 663352. Tonus. ab 6 tonis commate superatur. ad id quod est E. Diapason. Rursus ab eodem G remitto ad P duos tonos. haec sit F. text: Quinque toni. E. fient 57224. fiet numerus 21459. Quinque uero ab eo distans tonis sit B 472392. Octies auctum] [BOEDIM3 13GF] Ita his prmissis licet maius semitonium minore semitonio commate distare monstratum sit. 531441. quinquies multiplicem. minus uero quam quatuor. [1243] [PLLXIII:1243-44. et sit hoc G. maius uero quam tria. A igitur usque ad P quinque tonos ac duo semitonia minora produxit. fit reliquum semitonium minus. qui . Etenim ea quae est A C diapason consonantia. Sin uero octies. non est tamen quasi segnibus delassandum. F. Ad aequalitatem namque eius tali ratione progressus est. quot commatum sit possumus inuenire hoc modo: Sit A 262144. numeros explicabis. B autem quinque ab eo distans tonis 472392. Quod P necessarie est. Quos necessarie est eamdem proportionem superius dictis numeris continere. id autem sit K. Iure igitur dictum est apotomen minorem quidem esse quam quinque commata. Apotome uero distat ab eo quod est A. Tonum maiorem quam 8. [PLLXIII:1243. His ita dispositis et constitutis. inter B igitur atque D tonus est. D autem ab eo quod est A. 5449. Ab eo quod est A usque ad id quod est B quinque nimirum colliguntur toni. 28612. fit K numerus qui est 28612. A. id autem sit F 590049. 7153. Differentia t. minor. quod apotomen esse supra retulimus. Tonus. Nouies auctum. 57224. maius. E. Tertoni intensa. Differentis. sitque D 531441. tamen idem quoque per se et per subiectos numeros tali ratione probabitur. M uero semitonii minoris obtinet differentiam. ex eo si auferas B C semitonium minus. id quod est comma. H autem nouies multiplicatum comma. C. Sed quanquam per hanc rationem demonstratum est quemadmodum tonus commatibus comparetur. B. maiorem uero quam quatuor. 497664. qui iam [1245] supra quoque descriptus est 524288. quod in primis numeris constare praedixi 256 et 243. C. manifestum est inter C atque D comma constitui. Nam cum sit tonus B D. et est F toni differentia. Sed G quinquies auctum est comma. L. D. Est autem eorum differentia 26624. Duo toni remissae.Ad D autem sex toni intendantur.

comma. 531441. B. et sit hoc D ab eo uero quod est A intendatur semitonium minus. Tonus intensus] [BOEDIM3 13GF] Sed quoniam omnia iam quae probanda promisimus propria ratione monstrata sunt. C. [PLLXIII:1246. id sit D. Ab hoc intendatur tonus 531441. ac sit B 497664. A. B. Quoniam igitur A D tonus est. A C uero duo continent minora semitonia: uideamus [1246] quae sit differentia inter C atque D numeros constituta. Est autem E. quod est B. Item ab eo quod est B semitonium aliud intendatur minus. [PLLXIII:1245. nunc quod superest musicae institutioni. Demonstratum est igitur tonum duobus semitoniis minoribus commate esse maiorem. inter maius igitur semitonium ac minus comma differentiam facit. D. 524288. et sit hoc C Quoniam igitur A B minus semitonium. Sit A numerus 472392.colligitur unitatibus 531441. D. Coma. 52488. et sit C 524288. 7153. . text: Semitonium minus. Sed hic numerus dudum comma monstrabat. C. Ea est 70153. 497664. differentia eius quod est B ab eo quod est C perquirenda est. A. E. 7153. scilicet unitatem 7153. apotome] [BOEDIM3 13GF] Rursus demonstrandum propono tonum duobus semitoniis minoribus solo commate esse maiorem. 531441. quod est C. A C maius. 497664. regularis monochordi facienda est partitio. in posterioris commentarii disputationem censuimus transferendam. 472392. text: semitonium minus. Quam rem quoniam longior tractatus extendit.

D. In numeris quoque idem probatur. 2. C. minor uero ternario. Quocirca quia C terminus id quod est B metitur. Praeterea. uel superparticulares. ut his rursus ad memoriam redeuntibus ad regulae diuisionem. effectum ex composito bis copulatoque sibimet et per binarium multiplicato B C interuallo. 3. Secundum uero multiplices proportiones. 2. Si interuallum multiplex binario multiplicetur. Multiplex est igitur B eius quod est C Id rursus ex numeris. multiplex effecerit. 1. C. intensione decrescit ad medium. in minimis differentia. ita B ad D. motum esse necesse est. 4. 2. Sit enim B ad C duplum. primum D eius quod est C multiplex. B] [BOEDIM4 02GF] Si interuallum non multiplex binario multiplicetur. Auferatur igitur G ad D F et relinquatur D. Sit enim. et binario multiplicata medietas quod est interuallum B C [1247] [PLLXIII:1247. Sed omnis motus habet in se tum uelocitatem. metietur etiam D. et est C D interuallum. uel in superparticularibus. Ostensum est uero quoniam si sint termini proportionaliter constituti. Sit interuallum B C. Sit enim B C proportio superparticularis. igitur B C proportio dupla est. et est ut C ad B. Quo circa eos unitas metietur. Sola enim interest unitas. 1. uel tertio. multiplex est. Sit multiplex interuallum B C. et fiat ut C ad B.LIBER QUARTUS primum Vocum differentias in quantitate consistere. Sed u sit pulsus. interuallum ipsum quoque multiplex erit. ita B ad D. pulsu est opus. [1245] Etsi omnia quae demonstranda erant superioris libri tractatione digessimus. metietur et B. id quod multiplicatum est bis interuallum esse multiplex. ita grauitas continua taciturnitati. fit reliqua unitas. et est multiplex eius quod est C Est enim quadruplus. D uero ex duplicata proportione. id est quaternarius ad binarium. Dico quia B eius quod est C multiplex est. neque superparticularis. Erit igitur D quaternarius. quae grauis est. text: Multiplex internaltum.1. qui sit binario maior. ita ad D. Quae uero aucta. Si interuallum binario multiplicatum sit. proportio uero simplex numerorum uel in multiplicibus. in eadem uero proportione minimi 2 et 3. Multiplex] [BOEDIM4 01GF] Superparticularis interualli medius numerus. et D sit ad C multiplex. motus necesse est antecedat. text: Multiplex internaltum. Velox uero motus acutam uoculam praestat. Sed nullus inter F D atque G minimos eiusdem proportionis interuenire potest. quoniam cessantibus cunctis motibus nullae inter se res pulsum cierent: ut igitur sit uox. metietur et medium. si fieri potest. C igitur metietur id quod est B. Multiplex est D ad B. 1. 4. hic est igitur utrorumque mensura communis: haec igitur erit unitas. Consonae quidem sunt quae simul pulsae suauem permixtum inter se coniungunt sonum. Dico quoniam E eius quod est C. aufero de 3 binarium. eadem utrosque metitur. 15. text: sesquialtera proportio. Si igitur sit tardus in pellendo motus. id est binarius ad unitatem. dissonae uero quae simul pulsae non reddunt suauem neque permixtum sonum. et B multiplex eius quod est C. ueniamus. et fiat ut est C ad B. Unde fit ut omnis sonus quasi ex quibusdam partibus compositus esse uideatur. B C proportio dimidium eius erit. 10. Non igitur erit D eius . neque plures proportionaliter interuenient. grauior redditur sonus. F. quod est inconueniens. et fiat ut C ad B. Quocirca nullus inter F D atque G incidet numerus. neque multiplex est. B. Multiplex est igitur D quaternarius ad C unitatem. [PLLXIII:1248. quanti uero in superparticularibus proportionibus proportionaliter inter eiusdem proportionis minimos intercident. D. Alioquin unitas diuidetur. uel deinceps. ita B ad D. Est autem quadruplus quaternarius unitatis. tum etiam tarditatem. uel in superpartientibus inuenitur. Quare ne inter 10 quidem atque 15 quisquam inuenietur numerus qui talem ad 10 obtineat proportionem qualem ad eum tenent 15. neque unus. Omnis autem partium coniunctio quadam proportione committitur. Multiplex est autem B ad C. ut sesquialtera. Sonorum igitur coniunctio proportionibus constituta est. C. metietur C id quod est D. qui sit ab F D quidem minor. B C sit quaternarius. Si foret rerum omnium quies. et quoniam cognitum est. G.Nullas erit igitur inter binarium ternariumque numerus. cum primus fuerit ultimo comparatus. B. Quoniam enim D eius quod est D multiplex est. eius quod est C metitur C terminus. Quoniam igitur quadruplus ex duplicata B C proportione generatur. Metitur igitur B terminus id quod est D. Id autem fieret. Proportiones autem principaliter in numeris considerantur. Erit igitur B C multiplex sed non est positum.2.1. sunt eiusdem proportionis primi. Sit enim interuallum non multiplex B C. D. Quoniam D F et G minimi sunt in eadem proportione. id quod est B. Nullus igitur inter B atque C proportionaliter cadet. non poenitet tamen rursus eadem breuiter memoriae recolligenda praestare cum quadam diuersitate tractatus. sit C unitas. si primus ultimum fuerit mensus. Quoniam igitur B multiplex est. nullus auditum sonus feriret. tot etiam inter caeteros eiusdem proportionis incident. [PLLXIII:1247. de proportionibus pauca dicamus. Nam ut tarditas proxima stationis est. sic B ad D. II Diuersae de interuallis speculationes. Ut ergo sit uox. Multiplex est igitur D eius quod est C. et fiat ut C ad B. uel bis. id quod fit ex hac multiplicatione interuallum. maior uero ab G. Multiplex] [BOEDIM4 01GF] Si interuallum binario multiplicatum. et in eadem proportione minimi sint D F et G. et multiplex interuallum creatum. id quod fit ex hac multiplicatione nec multiplex est nec superparticulare. quo tota tendit intentio. et in numeris sit quaelibet [1248] superparticularis proportio. remissione decrescit ad medium. consonae uel [1246] dissonae uoces exaudiuntur. hi uero sunt 10 et 15. Sed duplum multiplex est: erit igitur B C proportio multiplex. His igitur ita praedictis. ut binarius ad unitatem.

2. uel snperparticularem. 6.1. ut si quando melos aliquod musicus uoluisset ascribere. Rursus quoniam B eius quod est C sesquitertius est. ita sex ad alium quemlibet numerum. Tres :igitur B aequi sunt ad quatuor C Tres autem B aequi erant duobus A.] [BOEDIM4 05GF] III Musicarum per Graecas ac Latinas litteras notarum nuncupatio. text: Duplex. Sex igitur sesquioctauae proportiones ampliores sunt uno duplici interuallo. id est B.quod est C multiplex. Sesquitertius] [BOEDIM4 03GF] Ex duplici interuallo atque sesquialtero triplex nascitur interuallum. [1251] [PLLXIII:1251. Octo igitur A aequi sunt ad duodecim B. 4. est multiplex. huius autem sesquioctauus qui est K 531441. Duo igitur A aequi sunt ad quatuor C. Sit enim interuallum B C. D] [BOEDIM4 03GF] Duplex interuallum ex duobus maximis superparticularibus. A. qui quaternarii neque multiplex neque superparticularis est.2. 9. sesquitertius uero 8 ad 6: ergo 12 ad 6 duplices sunt. Et sunt 531441 quod est K. C. Dico quoniam A eius quod est C duplex est. nec uero superparticulare. [PLLXIII:1249. fiatque ut C ad B. C. Sit enim A quidem eius quod est B sesquialter. G. unus igitur A aequus est duobus C Duplex erit igitur A eius qui est C. huius autem sesquioctauus qui est G 472392. 472392. Quoniam enim A eius quod est B sesquialter est. Dico quoniam A eius quod est C triplex est. B. Numerus A 263144 dimidus est ad hunc subtus scriptum ergo diapason deficiens ab K numero 7151. sesquitertium uero octonarius ad senarium. igitur A uno C triplex est. quae litteris explicarentur sed melos quoque ipsum. lector nulla nouitate turbetur. text: Sex sesquioctauae proportiones maiors duplici intetuallo. A. A igitur aequus est duobus B. B igitur habet C. ita B ad D. Restat quoniam sumus neruum secundum praedictas consonantias per regulam diuisuri. Sesquioctauus. B. igitur A habet in se totum B eiusque dimidium. 262144. huius autem sesquioctauus qui est C 331776. coniungitur sesquialtero et sesquitertio. 3. B autem eius quod est C sesquialter. A. D. Sesquioctauus. non erit igitur B eius quod est C multiplex. Sit enim sesquialter 12 ad 8. et octauae eius parti. ut cum diuisam lineam iisdem notulis signauerimus. plus quam duplices ad ducenta 60 duo millia 144 quod est A. Rursus quoniam C eius quod est B sesquitertius est. 2. 6. B. text: Non multiplex. 373248. A igitur habet in se B et eius dimidiam partem. 8. eiusque sesquioctauus G. at uero C eius quod est B sesquitertius: dico quoniam A eius quod est C sesquioctauus est. quod oportebat ostendere. et eius tertiam partem. Duodecim B aequi erant ad octo A. Inter D uero et B est proportionaliter terminus constitutus. B. Graecis . fiatque ut sunt 4 ad 6. text: Sesquialter. Id autem fiat secundum descriptum in Arithmetica modum. et non fit D [1249] eius quod est C multiplex. B uero eius quod est C sesquitertius. 410904. D] [BOEDIM4 02GF] Si interuallum binario multiplicetur. Nam superparticularis proportionis medius proportionaliter terminus nullus interuenit. Quoniam igitur sesquialter est A eius quod est B. C. ita miro modo reperientes. [PLLXIII:1248. et sint numeri A B C D F G K. Nouem igitur C aequi sunt ad duodecim B. C igitur habet in se B et tertiam eius partem. Et in numeris sesquialterum quidem interuallum sit nouenarius ad senarium. text: Triplex. Sesquialter] [BOEDIM4 04GF] Si sesquialtero interuallo sesquitertium demptum fuerit interuallum. [1250] [PLLXIII:1250. excogitauere notulas quasdam quibus neruorum uocabula notarentur. 531441. B. quod his notulis signaretur. 6. binario. 6. Hic erit igitur nouenarius. ita B ad D. [PLLXIII:1250.2. Duo igitur B aequi sunt tribus C Sed duo B aequi erant uni A. 331776. ne integra semper nomina necesse esset apponere. 9. E. huius autem sesquioctauus qui est B 294912. Duo igitur A aequi sunt tribus B. ipsum quoque non erit multiplex. ut non tantum carminum uerba. At non est. in reliquis modis idem facere in tempus aliud differentes. in memoriam posteritatemque duraret. Et in numeris sit non multiplex interuallum 6 ad 6. has sonorum notulas ascriberet. et sit A 262144. quod unicuique sit nomen. musicas interim notas apponere. huius sesquioctauus C. Rursus quoniam B eius quod est C sesquialter est. et huius sesquioctauus D. Et in numeris sit duplex quidem senarius ternario. Senarius igitur triplex est binario. Sed ex his omnibus modis unum interim Lydium eiusque notulas per tria genera disponamus. et huius sesquioctauus F. uel multiplicem esse. Nouem igitur ad octo sesquioctaua proportio est. 9. super uersum rhythmica metri compositione distentum. A. C. 2. Sane si quando dispositionem notarum Graecarum litterarum nuncupatione descripsero. K. sesquialter uero ternarius. Sit enim A eius quod est B duplex. Sesquialter. simul etiam hac breuitate captantes. Sit enim quidem numerus A. et in numeris. C. et unus igitur A aequus est tribus C. A igitur eius quod est C sesquioctauus est. huius autem sit sesquioctauus B. atque id quod ex ea multiplicatione creabitur multiplex non fit.1. 3. Dico quoniam nec B eius quod est C erit multiplex. quoniamque necessarios sonos tribus generibus cantilenae exhibebit ista partitio. 294912. Sit enim A quidem eius quod est Bsesquialter. [PLLXIII:1249. Duplex. facillime possit agnosci. atque huius sesquioctauus K. text: Non multiplex. nec super particulare. erit quod relinquitur sesquioctauum. 4. Nam ut est C ad B. impossibile igitur erit D eius quod est C. et octo igitur A aequi sunt ad nouem C Igitur A aequus est ei quod est C. Nam quoniam A eius quod est B duplex est. B. 6. Veteres enim musici propter compendium scriptionis. Sesquitertius] [BOEDIM4 04GF] Sex proportiones sesquioctauae maiores sunt uno duplici interuallo. C. huius autem sesquioctauus qui est D 373248. easque per genera modosque diuisere. B igitur habet in se totum C et eius dimidiam partem. huius autem sesquioctauus qui est F 419904. Si enim est et D eius quod est C.

Sit chorda intensa A B. [1254] id est proslambanomenos. ut. Hic uero ubi chordarum spatia sonosque metiemur. Parhypate meson. Z et [Pi] Graecum iacens [signum]. T supinum habens lineam et semi A dextrum supinum habens retro lineam [signum]. [Gamma] deorsum respiciens dextrum et semi [Delta] sinistrum sursum respiciens [signum]. M Graecum habens acutam et [Pi] diductum habens acutam [signum]. quae est mediarum enharmonios. nunc etiam inflexis. [signum] Diezeugmenon diatonos. Nete hyperboleon. Nete diezeugmenon. quae est coniunctarum enharmonios. Paranete hyperboleon diatonos. Lychanos hypaton chromaticae. Mese. Nete hyperboleon. Proslambanomenos qui acquisitus dici potest. Hypaton diatonos. eaedem diuisiones in nerui longitudine signentur quas ante assignaueramus in regula. quae est mediarum chromatica. D B duplae sunt ab his quae sunt A C. L conuersum et [Gamma] rectum [signum]. quae est principalis mediarum. Synemmenon chromaticae. et minoribus in grauitatem saepe remisimus. secundae uero atque inferiores percussionis. D E. quadrupla erit ab eadem in acumine. Nos uero cauemus aliquid ab antiquitatis auctoritate transuertere. Nos uero nunc diuidimus ita. Paramese. quae est excellentium extenta. Hypaton enharmonios. tanto uel grauior uel acutior inuenitur. M Graecum [Pi] [Pi] Graecum diductum [signum] Mese. maius spatium chordae et maior numeri multitudo sonos grauiores efficiet. Trite hyperboleon. Est enim dimidia totius. per tria puncta quae sunt C D E. Trite diezeugmenon. quae est subprincipalis mediarum. id est subprincipalis principalium. nihil de grauitatis aut acuminis proprietate laborantes. Diezeugmenon enharmonios. [Delta] et [Pi] Graecum iacens conuersum [signum]. C D. atque in eorum proportione statuatur describenda diuisio. P et C supinum [signum]. Lychanos meson chromaticae. quae est diuisarum enharmonios. [Pi] Graecum C et C conuersum [signum] Meson chromaticae. E quadratum et [Pi] Graecum supinum [signum]. quasi ipsam chordam et non regulam partiamur. ea regula chorda apposita. quantum unaquaeque fuerit uel longior uel plurium numerorum. Trite diezeugmenon. quae est principalium extenta. I et A iacens [signum]. quae tertia diuisarum. Parhypate hypaton. et [Gamma] supinum [signum]. Synemmenon diatonos. Lychanos meson diatonos. D B autem mese. M quadratum supinum et Z [signum]. quae est mediarum extenta. quae est diuisarum diatonos. Hyperboleon chromaticae. uel paucioribus signata numeris. Trite synemmenon. ita B D ab ea quae est A B. quae est media. Paranete synemmenon chromaticae. Paranete diezeugmenon chromaticae. et A iacens habens auctam [signum]. [Pi] Graecum habens uirgulam. text: Proslambanomenos. Sed iam tempus est ad regularis monochordi diuisionem uenire. Paramese. Hypate meson. [Phi] iacens et N inuersum diductum [signum] Trite hyperboleon. quocirca erit et E B nete hyperboleon quoniam E B eius quae est D B. quae est excellentium chromatica. [Delta] habens uirgulam et [Pi] Graecum iacens conuersum. minori uero ex qua uocis acumen nascitur. E B. dare breuiores. quae est excellentium enharmonios T supinum et semi A dextrum supinum [signum]. Nec lectorem res illa conturbet. Paranete diezeugmenon enharmonios. Trite synemmenon. quae est coniunctarum extenta L et N [signum]. Nete diezeugmenon. Nete synemmenon ultima. Paranete synemmenon diatonos. et sicut A B ab ea quae est B D dupla est spatio. Illic enim tantum proportionum spatia signabamus. Z non integrum et tau iacens [signum]. Paranete hyperboleon chroma icae. B non integrum. [1253-54] [PLLXIII:1253-54. Hypate hypaton. Erit igitur (ut dictum est) nete hyperboleon dupla in acumine ab ea quae est mese.enim litteris fiunt in quamlibet partem imminutis. quae est tertia coniunctarum. spatii et acuminis semper ordo conuersus est. dupla est acumine. I habens acutam. quod intendentes saepe spatia proportionum numero maiore signauimus. [1252] retro habens uirgulam [signum]. et [Gamma] conuersum. quae est ultima diuisarum. [Omega] quadraum supinum et [signum]. maiorique longitudini chordarum ex qua grauitas existit. Paranete hyperboleon enharmonios. atque ideo et in acumen maioribus numeris intendimus. V supinum. Nete uero hyperboleon quadrupla in acumine ab ea . quae est tertia excellentium. acutiores uoces edi necesse est. quae est principalium enharmonios. quae est principalis principalium. remittentes uero minore. quae est ultima coniunctarum. quod siue in mensura nerui. id est uerborum. Hypate hypaton. tota haec notarum descriptio constituta est. dupla uero in acumine. Parhypate hypaton. Meson enharmonios. Hyperboleon diatonos. Diuidatur igitur A B in quatuor partes. Erit igitur A B quidem grauissima. Lychanos meson enharmonios. quae est diuisarum chromatica. ampliores. De qua re illud est praedicendum. Nam. [Phi] et [Lambda] supinum [signum]. Synemmenon enharmonios. C et C CC Parhypate meson. quanto fuerit minor in spatio. Rursus quoniam eadem E B eius quae est A B quarta pars est in spatio. Erunt igitur priores ac superiores notulae dictionis. Diezeugmenon chromaticae. Atque ex hac comparatione. remissio grauitatem. sigillatim uero A D. cum intensio acumen faciat. A D. et [Lambda] conuersum habens uirgulam [signum]. Nete synemmenon extensa. huic aequa sit regula quae propositis partitionibus diuidatur. H Graecum et [Lambda] iacens conuersum per medium habens uirgulam [signum]. Hypate chromaticae. naturam rerum sequi necesse est. Hypate meson. Nam tanto est chorda maior in acumine. ut superius dictum est. siue in numeris. et in numeris aeque non multa pluralitas. Paranete synemmenon enharmonios.] [BOEDIM4 06GF] [1253] IV Monochordi regularis partitio in genere diatonico. Lychanos hypaton diatonos. [signum] supinum babens lineam et [Gamma] conuersum duas habens lineas [signum]. Hyperboleon enharmonios. dimidia quidem in quantitate. Lychanos hypaton enharmonios. quae est principalium extenta. quae est coniunctarum chromatica H Graecum habens uirgulam. At si fuerit nerui longitudo contractior. Nete synemmenon. [Phi] Graecum et digammon [Phi]F. et C conuersum per medium habens uirgulam C Meson diatonos. Erit igitur tota quidem A B dupla ab his quae sunt D B. quae est sub media. Mese autem dupla in acumine ab ea quae est proslambanomenos. Paranete diezeugmenon diatonos. aliaque uel contractior. habens lineam angularem.

erit idcirco acumine duplum D B ad A B. Paramese. Eademque lychanos diatonos consonabit ad neten hyperboleon. K B autem ab ea quae est D B sesquioctaua proportione distabit. Paranele byperboleon. eritque X B paranete hyperboleon. id est lychanos hypaton diatonos. idque ordine cadit. excogitatus est numerus qui haec omnia posset explere. D. id est C B. id est proslambanomenos. Item si A B tribus incisionibus partiamur. Tonus. C D. et eadem chorda A B ad F B est sesquioctaua spatio. ut quando ad Z fuerit usque peruentum. ut uero per tria genera currat mixta descriptio. erit K X. Diapason quadruplus. in musica uero tonum. Diatessaron. id est lychanos diatonon meson diatessaron consonantiam continens. Mese. eritque NN 2592 quae sit paranete hyperboleon ad neten hyperboleon obtinens distantiam tonum. . id est G B. eius sunt descriptionis. Rursus quia trium est aequalium partium C B sed D B duarum. Si autem eius quae est D B tertiam partem sumpsero. Hypate hypaton. 3. quem Lydium nuncupamus. ut sit proslambanomenos ab ea quae est nete hyperboleon quadrupla. eam quae est A F. Erit igitur A quidem proslambanomenos. erunt partes octo F B. dimidiam ad O. T] [BOEDIM4 07GF] V Monochordi netarum hyperboleon per tria genera partitio. F. B. id est G B. quae est hypate meson. Nete hyperboleon] [BOEDIM4 05GF] Quanto spatium maius erit. B. erit D N. quare tono ab F B uincitur. proslambanomenos ad netem hyperboleon bis diapason. id est A. Diapason. Lychanos autem hypaton. Duae igitur eiusdem erunt G B. Diapason dupla. K. Dum ergo A B in quadruplo spatio excedit E B. C. Sed ita ut quoniam trium generum est facienda partitio. [1255] [PLLXIII:1255. Mese. easdem geminemus rursus hoc modo. erit pars tertia A G. quod doctus lector facile conspiciet dum acutius contemplatur. Lychanos hypaton diapason [Phi]. proslambanomenon 9216 diuido. D. qui sit 9216. Superior uero descriptio inferiora signa quae continet. Si autem K B in duas partes aequas fuerit diuisa. uerum etiam oppositis litteris demonstramus. N. Luehanos hypaton. Insuper idem A B spatio duplum est ad D B. ad quam sesquioctauam contineat proportionem A B. sitque LL 2304. erit recte proslambanomenos in quadruplo grauior. Erit igitur F B hypate hypaton. erit ergo hypate hypaton. erit igitur C B lychanos hypaton diatonos. distabit tono. ut mese ad proslambanomenon diapason consonantia conueniat. text: Proslambanomenos. M. mese ad neten hyperboleon diapason. Igitur N B erit nete synemmenon. habet consonantiam diatessaron. Diapete. E. ad totius chordae modum ab eo quod est A usque ad id quod est LL. O autem mese. Igitur C B ad K B obtinet sesquitertiam proportionem. et bis diapason ad eam consonet symphoniam. F. erit C K. id est hypate meson ad mesen. Diapason et Diapete. erit igitur C B sesquialtera eius quae est D B. eisdemque adiecero. ubi uero minus. [PLLXIII:1256. C B autem trium.quae est proslambanomenos. Est antem A B quatuor earumdem partium. Si igitur ex 2304 octauam abstulero partem. id est 4608. ibi maior acuties. ut sit tota A dupla ad [1256] hypaten meson comparata. diapente consonantiam in proportione sesquialtera constitutam. Consonabit igitur A B proslambanomenos ad G B. Lychanos meson. Diatessaron. Nete hypmboieon. Rursus quoniam aequae sunt partes A C. consonabitque proslambanomenos quidem ad lychanon hypaton diatonon diatessaron consonantiam. A. Item O sit dupla ab ea quae est LL. G B autem ad D B. Sitque [1257] ea quae est O. Erit igitur K B quidem lychanos diatonos meson. D E. neruorumque modus litterarum excedit numerum. erit D N. X. O uero horum dimidium. Reliquorum uero sonorum proportiones in horum medietate texentur. et omnibus propria numerorum pluralitas apponatur ad conseruandas scilicet proportiones. hanc. Proslambanomenos. id est lychanos hypaton diatonos ad mesen habet consonantiam diapente. Eadem rursus ad C B sesquitertia est spatio. et continebit tonum. ubi defecerint litterae. Et sic C B neten hyperbol constituet. fient mihi 2592. Diapente. Si autem eius quae est D B quartam partem sumpsero. erit ergo C B lychanos hypaton diatonos. A. ad eam quae est hypate meson. L. E. Si autem eius quae est C B quartam partem sumpsero. Igitur N B erit nete diezeugmenon. Rursus si de tota A B nonam partem auferam. id est 288. Vincetque C B in acumine ipsum A B consonantia diatessaron. Eadem uero lychanos hypaton diatonos consonabit ad mesen consonantiam diapente. text: Bis diapason. Rursus quoniam C B est trium partium aequalium. E B. et bis C. consonabit igitur proslambanomenos ad mesen diapason. continet tonum. B. uel tonorum atque dieseon. Diapason et diapente tripla. ut maximus quidem ad proslambanomenon describatur. De quibus modis nunc disserendum non est. tanta maior grauitas. id est CC Sit igitur primus quidem numerus maximusque qui proslambanomenon obtineat locum 9216. A B sesquitertia est ab ea quae est C B. minimus uero 2304. Item C B ad D B. Sane ab inferiore procedimus omniumque nomina chordarum non solum nominibus. ubi chordis notulas apposuimus. Diatessaron sesquitertia. Rursus si eius quae est D B nonam partem sumpsero. qualis est una E B. et bis B. Nete diezeugmenon. Lychanos hypalon meson. erit mihi D L Igitur L B erit paramese. Z. Nam lychanos hypaton diatonos. Hypale meson. G. tripla igitur est C B ab ea quae est E B. id est C B. diapason et diapente. Nete synemmenon. et LL nete hyperboleon. Tonus. id est BB. ad K B. Ea uero quae est LL dimidium est meses. Nunc igitur diatonici generis descriptio facta est in eo scilicet modo qui est simplicior ac princeps. ita describamus reliquos neruos: bis A id est AA. et erit C B. A B autem proslambanomenos ad G B hypate meson habet consonantiam diapente. Rursus A B quidem proslambanomenos ad C B lychanon hypaton diatonos consonantiam habet diatessaron. quoniam earum nomina longum fuit ascribere. C B autem ad G B erit sesquioctaua. habebit igitur A quidem 9216. et C B acutior in quadruplo. C.

id est 2304. uel chromatica. hoc modo descriptum est: paranete enim chromatice hyperboleon. 3072. Enharmonicum. 2692. darum chordarum interuallum. hemitonium maius. quae est 2304 comparata. et diesi. Id hoc modo per tria genera in supradictis tetrachordis diuisum est. quia (ut supra uberrime monstratum est) non potest tonus in duo aequa partiri. 2736. hemitonium minus.Rursus eius quae est NN. Sed idem duo toni ac semitonium in chromatico genere hac ratione diuisi sunt. D. 2592. ac diesi. Igitur nete hyperboleon. Tria igitur tetrachorda tali nobis ratione descripta sunt. et nete diezeugmenon in tribus generibus. text: Bis Diapason. nunc chromatici et enharmonii tetrachorda supplenda sunt hoc modo: quoniam enim paranete hyperboleon ad neten hyperboleon in diatonico quidem genere tono distat. Quae hic late tribus figuris dicuntur. ad neten hyperboleon. Tetrachordos hyperboleon. Hos adiicio 2916. text: Tetrachordum hyperboleon. descriptum est igitur secundum tria genera tetrachordum quod est hyperboleon. id est toni ac semitonii. NN. Hemitonium minus. Diesis. Mese] [BOEDIM4 07GF] Quoniam igitur tetrachordum hyperboleon diatonici generis expleuimus. uel diatonica. sed quoniam nete diezeugmenon est 3072.] [BOEDIM4 09GF] VI Ratio superius digestae descriptionis. continet spatium paranetes hyperboleon diatonici generis ad neten hyperboleon quod est unus tonus. uel in enharmonio diatessaron continent symphoniam. Hemitonium. id est nete hyperboleon. fient mihi 3072. 2304. DD. Rursus trite hyperboleon diatonici generis. Tonus sesquiocta ratio. si distantiam paranetes hyperboleon et netes hyperboleon diatonici generis sumpserimus. quae est 2916. Sesquitertia omnium tetrachordorum ratio. Ditonus. apponamus. uel in diatono. trite autem hyperboleon diatonos ab ea ditonum distat. Nete diezeugmenon. qui sunt 78. id est. quod tali notula signauimus [signum]. Aufero igitur de 2592. Diateffaron. quod reliquum fuit ex . qui est dimidius tonus sed non integre. eamque eis quorum est octaua subiungo. duo semitonia maius ac minus. Hos eisdem adiicio. aufero octauam quae est 324. quae est diatonici generis. sumo tertiam eius quae est LL. Diateffaron. eadem uero FF erit in chromatico genere trite hyperboleon chromatica. id est neten hyperboleon. Duo toni. rursus obtinet differentiam quam simili nota insigniuimus [signum]. semitonium refert. quae sunt dimidia spatia semitonii minoris. ad neten hyperboleon. Rursus quoniam trite hyperboleon. quae est in diatonico uel chromatico trite hyperboleon. cum trium generum tria prima tetrachorda a nete hyperboleon inchoantia descripserimus. Enharmonium. Diatessaron autem consonantia constat duobus tonis et semitonio minore. 2736. id est 2592. eiusque dimidium paranete hyperboleon. In enharmonio uero paranete hyperboleon enharmonios. quod tali notula inscripsimus [signum]. NN. 9216. in chromatico uero tribus semitoniis. Nete hyperboleon] [BOEDIM4 08GF] [1259] [PLLXIII:1259. hos diuido. ad netes hyperboleon. LL. erunt mihi 144. Nete hyperboleon. [signa] Rursus paranete hyperboleon chromatica ad triten hyperboleon retinet partem toni. hac unica perspicacius conspicis. Secundum enim genus. Chromaticum. Nete autem diezeugmenon ad trite hyperboleon. paranete autem hyperboleon enharmonios 2916. DD. Nete byperboleon. id est de paranete hyperboleon diatonici generis 2304. text: Tetrachordum hyperboleon. id est 2592. et sunt 768. relinquitur spatium quod est inter neten diezeugmenon et triten hyperboleon semitonii minoris. distantiam eam quae est inter neten diezeugmenon et paranetem hyperboleon enharmonium sumo. et erunt mihi 2736: haec erit paranete hyperboleon chromatica. 2916. fient 2994. [PLLXIII:1257. quae est 2736. O. Hemitonium maius. Paranete byperboleon. Quoniam uero si A sesquitertia proportione duas sesquioctauas abstulero. Tetrachordum enim omne diatessaron retinet consonantiam. et diuisum rursus spatium paranetes hyperboleon diatonici. cuius formam subter adiecimus. Diatessaron. quae est 2592. et netes hyperboleon duorum tonorum [1260] ac semitonii. 2304. Sed quoniam trite hyperboleon diatonici generis et chromatici ad nete diezeugmenon minus semitonium seruant. in enharmonio uero duobus [1258] tonis. 3994. duos tonos distat a nete hyperboleon. constat autem tetrachordum enharmonii generis ex duobus integris tonis. Diatonico. Genus diatonicum. Tria hemitonia unum maius duo minora. Consignabimus igitur hoc spatium trium semitoniorum. eosdem adiiciam 2592. relinquitur mihi semitonium minus. LL. id est semitonium. haec erit E E trite hyperboleon enharmonios. EE. A. relinquuntur mihi 288. Tria hemitonia unum maius duo minora. Trite hyperboleon. Quorum est DD nete diezeugmenon continens ad triten hyperboleon semitonium minus. diatonum uero ab ea quae est nete hyperboleon. horum sumo dimidiam partem. ad paraneten hyperboleon diatonici generis. Tonus. uel in chromate. quod est chromaticum. 2307. habebimus numerum tribus semitoniis ab hyperboleon nete distantem. LL. et erit haec in chromatico genere paranete hyperboleon. quod facilius agnoscetur cur eueniat. Chromaticum. Trite hyperboleon. Nam quoniam nete diezeugmenon ad neten hyperboleon diatessaron continet consonantiam. Paranete hyperboleon. Proslambanomenos. 2304. id est paranete hyperboleon diatonici generis. 4608. Tonus sesquiocta proportio. Paranote hyperboleon. 3072. id est. fietque mihi FF trite hyperboleon diatonos in diatonico scilicet genere 2916 totum quidem distans ab ea quae est paranete hyperboleon. erunt 2916. et in enharmonio genere paranete hyperboleon duobus tonis distat ab ea quae est nete hyperboleon eadem erit in enharmonico genere paranete hyperboleon. Ita enim factum est. hoc est totum spatium netes diezeugmenon. Tonus. Diapason. obtinet distantiam tonum. 2994. Nete diezeugmenon. 2916. horum distantia erit 156. [PLLXIII:1258. In diatonico enim genere quod est primum paranete hyperboleon. id est 3072 ad 2916. Nete hyperboleon. hoc modo. FF.

erunt 1536. paramese. O. In enharmonio uero genere summa est id pernoscendi facilitas. uti esset utrorumque una descriptio. Tria uero spatia neruis quatuor continentur. 3888. trite hyperboleon. id est 3456. Enharmonium. Nete igitur diezeugmenon. quod nete diezeugmenon chromatica. Mese.duobus tonis qui continuentur inter triten hyperboleon diatonicam. 2592. haec erit paranete dizeugmenon chromatica. id est inter AA et X hac ratione partimur. id est tribus semitoniis. Enharmonium. continebitur inter triten diezeugmenon et paramesen semitonium minus. fient 3648. id est 4096. hanc diuido. zeugnonon. Chromaticum. Semitonium uero quod est inter paraneten enharmonion diezeugmenon et paramesen. ea est 208. id est 2304. Subtractis uero quatuor semitoniis. 3072. Y. reliquum ex toto tetrachordo spatium semitonii est. CC. Ea erit trite diezeugmenon enharmonios Z littera pernotata. paranete diezeugmenon chromaticum. nete diezeugmenon. Diapente. scilicet 3072. semitonium reliquum ab eo tono. NN. 2304. 3992] [BOEDIM4 11GF] VIII Monochordi netarum synemmenon per tria genera partitio. BB. et trite hyperboleon. Z. et paulatim iuncta dispositionis totius forma consurgeret. id est 3072. Traib hemitonia. id est 5888. Paramese. D. Netes igitur diezeugmenon. [PLLXIII:1261. Eritque ea Y trite diezeugmenon diatonos. [PLLXIII:1262. Ab hac uero si octauam auferam partem. Diatessaron in tribus generibus. diapente consonabit symphoniam. diatessaron retinet consonantiam. quae est 3072. spatiumque dieseos hoc modo signauimus [signum] ita igitur nobis hyperboleon tetrachordum descriptum est. atque ideo paranetes uocabulo nuncupatur. trite diezeugmenon diat diaton. superiusque dispositum hyperboleon tetrachordum aggregaui. erunt 192. quam O littera designauimus. 3072. diatessaron consonantia sit. quod si eisdem netes diezeugmenon. id est DD. DD. CC. Diatonicum igitur genus. Tonus. Diatessaron] [BOEDIM4 10GF] Enharmonium uero atque chromaticum genus hac ratione texemus: Sumo distantiam netes et paranetes diezeugmenon diatoni. Y. duos tonos integros distat. 2736. eritque paranete diezeugmenon diatonos. . ad mesen. eisque adiiciam. Hemitonium minus. Duo toni] [BOEDIM4 10GF] [1263] [PLLXIII:1263. homitomi. diuisum in uno quidem spatio tribus semitoniis. hanc si sumam et ei quae est paranete diezeugmenon diatonos adiungam. Hemitonium maius. que est 432. integros enim duos tonos distat ab ea quae est nete diezeugmenon et notetur AA. AA. Quod scilicet diuisimus in duas dieses trite hyperboleon enharmonion. duobus semitoniis. fient 3992. fient 3456. quod scilicet ex diatessaron consonantia relinquitur. paranete hyperboleon enharmonios. Relinquitur igitur ex totius tetrachordi duobus tonis ac semitonio unum quidem semitonium quod continetur inter neten diezeugmenon et paraneten hyperboleon enharmonion. Et inter neten diezeugmenon et paraneten enharmonion diezeugmenon nulla interest chorda. ad paramesen. Qui eisdem additi fiunt 4608 quae est mese. 3456. Media interiecta. erunt 3888. fient 104. BB geminatis litteris adnotata distans nete diezeugmenon tono et semitonio. Sed quoniam nete dizeugmenon ad paramesen sesquitertiam obtinebat proportionem. Tria hemitoncanu maius duo minora. Neiodioziu. quod diuisum est inter paraneten diatonon diezeugmenon. quos hoc modo notabimus. text: Tetrachrdum diezeugmenon. CC. est eorum differentia 384. eosque eidem adiungam. 4506. et triten diatonon diezeugmenon. Hemitonium minus. quod continetur inter neten diezeugmenon. trite diezeugmenon enharmonium. ut fiant duae dieses. Nec immorandum est eisdem commemorationibus in caeteris. Tetracho dumniiazeu menon. hanc diuido. trite diezeugmenon. paranete diezeugmenon. 3648. Huius igitur tetrachordi per tria genera descriptionem subter adieci. FF. LL. Constat igitur et hoc tetrachordum ex duobus tonis ac semitonio. rinclazeuomenon. [1261] id est 384. quoniam in sesquialtera comparatione consistit. ea quae est inter neten diezeugmenon et paramesen subtractis duobus tonis. 2994. 4090. erunt 1024. si dimidium sumam. id est de 3456. Quae autem in diatonico genere trite diezeugmenon diatonica est. trite autem diezeugmenon diatonos a nete dizeugmenon duos tonos abest. X. diapente sit consonantia. 2916. Nunc [1262] uero chromaticam. In duobus autem spatiis. text: Tetrachordum hyperboleon. id est 3072 et 3456. Quo peracto ad diezeugmenon tetrachordum ueniamus. text: nto ohoiaiii dzeuomenon. quae ad eam in sesquitertia proportione composita est. CC. id est 4608. et sit reliquum aliud ex tetrachordo semitonium inter triten diezeugmenon chromaticam et paramesen. Tonus. 4096. Si igitur ab ea quae est nete diezeugmenon 3072 octauam auferam partem. auferam tertiam partem. VII Monochordi netarum diezeugmenon per tria genera partitio. Chromaticum. nete diezeugmenon. hoc quoque tetrachordo ac pentachordo ita expletum est. 380. Tonus. 3808. quod est netes diezeugmenon ad paramesen. id est 2916. Diatonicum. continens ad triten diezeugmenon dudum quidem diatonicam. ut tetrachordi quidem eius. D. Sumo differentiam paranetes enharmonii diezeugmenon et parameses. nete = diezeugmenon. 3456. hos appono 3888. 3072. Cum ab hac descriptione etiam in aliis sumi possit exemplum. ad neten diezeugmenon obtinens tonum. Diat nicum. ea in enharmonio genere paranete diezeugmenon enharmonios dicitur. ab ea enim quae est nete hyperboleon. Pentachordi uero eius quod est netes diezeugmenon ad mesen. id est 3888 et 4096. paranete hyperboleon. et neten hyperboleon. X littera subnotata. id est 3072. Eadem uero nete diezeugmenon. DD. Qui eisdem coniuncti facient 4096 quae uocabitur paramese. X. Diesis. nete hyperboleon. et trite diezeugmenon chromatica continebant. CC litteris pernotata. In chromatico autem diezeugmenon chromatica.

Quoniam enim inter neten diezeugmenon et mesen diapente consonantiam esse praediximus. Si ex eo pentachordo. T. Sed quoniam a nete synemmenon usque ad triten synemmenon diatonicam uel chromaticam duo toni sunt. quae sit R. Relinquuntur igitur duo semitonia. id est. Nete hyperboleon. ea est lichanos meson diatonos. fient 288. R. hanc adiicio ad 3888 ut tria semitonia fiant. 4104. Nunc autem facienda est descriptio. iuncta tamen cum caeteris tetrachordis. fient 5832. 4096. 2994. Enharmonium uero genus hoc modo diuidimus. quae est diatonico uel chromatico generibus trite synemmenon diatonos uel chromatica. ea est 1536. qua usque ad meson semitonium est. unum abstulerimus tonum. hanc dimidiam partior. haec duobus tonis ac semitonio ita diuiditur: Sumo enim meses. 4374. haec summa si eisdem. eadem adiicio numero maiori. octauam partem. horum tertia eisdem addita faciet mesen. Trite hyperboleon. et aliud inter parhypate meson chromaticen et hypaten meson. quod est coniunctum hoc modo. [1265-66] [PLLXIII:1265-66. hanc adiicio paranete synemmenon enharmonios. 3648. quoniamque netes diezeugmenon et parameses tetrachordum ab ea quae est mese. X. Tres uero sunt toni in hoc pentachordo. poterimus aliud tetrachordum ad mesen iungere. Chromatici uero talis diuisio est: sumo netes synemmenon et paranetes synemmenon diatonici. Tria hemitonia. eo tono disiunctum est. Sumo meses differentiam ad lichanon meson diatonon. 5072. quod synemmenon uocatur. Hemitonium. id es inter 6164 et 5832. fient 4491. unum inter lichanon mesen chromaticen et parhypaten meson chromaticen. Z. hanc si diuido ut semitonium fiat. Idem uero tetrachordum meses atque hypates meson in chromatico genere tali ratione partimur. quae est CC. Quanquam ex duobus tetrachordis non nisi disdiatessaron. hanc eidem adiungo. trite autem synemmenon. paranete synemmenon chromatica. LL. quod est a nete dizeugmenon ad mesen. 3888. est autem diapente consonantia trium tonorum ac semitonii. quod iunctum est ei quae est mese. 2916. fient 6144. EE. Huius pars sumatur octaua ea quae est 486. hanc eidem copulo. puta diezeugmenon et hyperboleon in tribus modulandi generibus. scilicet quae est 4491. habens summam 4374. Nete diezeugmenon. id est 4608. Nunc ad aliud tetrachordum ueniendum est. id est hyperboleon ac diezeugmenon. aggregetur. Paranete diezeugmenon. in caeteris non arbitror diutius laborandum esse. Ac primum quidem diatonici generis meson tetrachordon hoc ordine describemus. ut id pernotatur facillime] [BOEDIM4 12GF] [1265] IX Monochordi meson per tria genera partitio. duos tonos distabat a mese obtinens numerum 5832. ut paulatim fiat descriptionis rata progressio. quae est 576. Trite diezeugmenon. fient 117. diuisum per triten synemmenon enharmonion eam. Ditonus. DD. S. fiunt 216. tono distabat a nete diezeugmenon in genere diatonico. E. et coniunctum est hoc tetrachordum cum mese. Hic ergo numerus in diezeugmenon tetrachordo [1264] CC litteris adnotatus. id est. Quocirca huius quoque tetrachordi expedita ratio est. Sed quoniam nete synemmenon ad mesen. hanc diuido. D. Nam quoniam paranetes diezeugmenon diatoni. id est 4608 ad 5184.Duo quidem tetrachorda quae sibimet quidem coniuncta sunt. id est inter 4374 et 4608. id est. quoniam ea quae erat ptahypate meson diatonos. quorum unus quidem netes diezeugmenon ad paraneten diezeugmenon diatonon. et ab ea octaua pars auferatur quae est 432 eisque apponatur. Enharmonium. 2592. id est 4374 ad 3456. Paranete synemmenon. Hemitonium maius. numerus est 3456. Diapason totius distantiae duorum tetrachordorum. eum scilicet qui continetur inter neten diezeugmenon et paraneten diezeugmenon diatonon. ea sit H hypate meson diatessaron ad mesen continens consonantiam. uel ea quae erat parhypate meson chromatice. ut fiat synemmenon. et paranete diezeugmenon diatonos uocabatur. fient 4374. nunc uero chronicam semitonium est. ad netem synemmenon. text: Diatonicum. BB. id est 5184. Hemitonium minus. in synemmenon autem tetrachordo. Paranete hyperboleon. 4608. 3072. id est 3456 et 3888 differentiam. CC. E. ubique tamen tonus appositus est. id est inter 5472 et 5832. Ad horum enim exemplar etiam reliqua tetrachorda meson atque hypaton texenda sunt. Y. erunt 414. Ea sit I parhypate meson diatonos tonum obtinens ad lichanon meson diatonon. duorum tonorum obtinet proportionem. quae P littera pernotatur. NN. FF. 4491. Paramese. relinquitur trites synemmenon diatoni ad mesen proportio semitonii. Trite synemmenon. fient 5472. id est 4374. ad triten synemmenon prius quidem diatonicam. A qua trite synemmenon chromatica usque mesen aliud semitonium reperitur. Tonus. hanc eidem adiungo. ea est 576. ea est 648. Cuius interim pars sumitur octaua. Mese. quemadmodum locarentur ostendit. facit 234. Qui est quidem a paramese ad mesen ratio uerae distantiae dupla est. Tertius autem parameses ad mesen. duobus autem tonis distans a mese. a mese uero disiuncta. 2736. eadem in genere enharmonio paranete synemmenon enharmonios est. quorum octaua est. id est 3456 ad 4608. Ex his igitur quae praedicta sunt. quae fit N lichanos meson chromatice. Meses enim quae est O 4608 sumo tertiam partem. 3456. Relinquitur igitur semitonium inter hypaten meson diatonon [1266] et parhypaton meson diatonon constitutum. P. 2304. reliquumque semitonium trites diezeugmenon diatoni ad paramesen. id est M. id est inter 5832 et 6144. quae est paranete synemmenon chromatica. AA. ea in enharmonio genere erit . quod est inter paramesen ac mesen. A. coniunctarum sit nete synemmenon in tribus generibus constituta Y littera pernotata. Nete synemmenon. ea est 432. et sit ea trite synemmenon enharmonios. quae est trite synemmenon diatonos. id est 4374 et 4608. cui littera S superapposita est. Chromaticum. Eritque semitonium quod continetur inter paraneten synemmenon enharmonion et mesen. fient 5888 quae est paranete synemmenon et T littera pernotata. fient 5184. Ab hac igitur. hoc partior in duas dieses hoc modo: Sumo differentiam paranetes synemmenon enharmonii et meses. trium generum snperior descriptio. sesquitertiam obtinet proportionem quae est diatessaron. atque ideo synemmenon quasi continuum et coniunctum uocatur. Et diatonici quidem generis hoc modo est facta proportio. Alter uero paranetes diezeugmenon diatonon ad triten diezeugmenon diatonon. Diesis.

ea est 312: hanc dimidiam partior. Tetrachordos meson Chromaticum. Quae est E lychanos hypaton diatonos ad hypaten meson toni obtinens proportionem. Reliquum igitur semitonium [1265-<recte -1267->] quod est inter lichanos meson enharmonion et hypaten meson. Hemitonium minus. X. N. duobus tonis distat ab ea quae est hypate meson. quae est proslambanomenos ad hypaten meson diapente consonantiam seruans. eadem erit in genere enharmonio lichanos hypaton enharmonios. Aufero differentiam 5832 ad 6144. chromaticum uero tali ratione diuidimus. E. fit integra perfectaque descriptio diuisi per omnia monochordi regularis. Tonus. 4096. Ditonus] [BOEDIM4 13GF] [1265-<recte -1267->] X Monochordi hypaton per tria genera partitio. Tetrachordos meson Diatonicae. 2736. G. Lichanos hypaton. CC. LL. text: Diatonicum. 4491. fient 9216. et 7984. Igitur hypaten meson ad proslambanomenon diapente est consonantia. Tria hemitonia. 3888.lichanos meson enharmonios. [PLLXIII:1265-66 <recte 1267-68>. Quod ita in descriptione ponatur. Chromaticum. FF. Hemitonium maius. 4491. Duae uero sunt dieses [1266-<recte 1268->] inier lychanon meson enharmonion et parhypate meson enharmonion. 6912. et diatonici quidem generis hypaton tale tetrachordum est. 2916. erunt 768. C. 5184. X. R. qua 7776 unitatibus insignita est. Tetrachordos hypaton Chromaticum. diatonos ad lichanon hypaton diatonon toni. Sumo enim differentiam hypaten meson. sunt 208. Paranete diezeugmenon. I. Sumo hypates meson. Z. Quoniam enim parhypate hypaton diatonos uel parhypate hypaton chromatice. DD. Ab hac igitur [1266 -<recte -1268->] hypate meson. 4374. Nete synemmenon. X.1. Hyppate hypaton. Diatonicum. altera uero quae est inter parhypaten hypaton enharmonion. 3888. L. Ditonus. 388. Diuisum est igitur meson tetrachordon. DD. 7984. A. hanc ad 5832 iungo. P. 5832. Tonus. id est 6144 et 6912. Tria hemitonia. Enharmonium. Rursus de 6912. id est inter 9216 et 8192. id est inter 7776 et inter 8192. B. ut superius descriptis tetrachordis aggregetur. id est inter 5832 et 6144. Chromaticum. Tetrachordos hyperboleon Chromaticum. Tetrachordos meson Enharmonicum. Nete synemmenon. Trite diezeugmenon. 4608. Ditonus] [BOEDIM4 15GF] . ea est 768. Nete diezeugmenon. haec erit F lichanos hypaton chromatice ab ea quae est hypate meson tribus semitoniis distans. Hemitonium maius. Restat enharmonium genus. Si auferam tertiam partem quae est 2048 eidemque adiecero. Paramese. N. 2994. 372] [BOEDIM4 14GF] [1271-72] [PLLXIII:1271-72. Tetrachordos diezeugmenon Diatonicum. Y. hoc si eisdem copuletur. EE. Nete diezeugmenon. 3456. id est 6144. NN. 2916. fient156. Aliud uero inter parhypaten hypaton chromatice et hypaten hypaton. Enharmonium. fient 5888. Tonus uero ultimus inter proslambanomenon et hypaten hypaton. S. 5988. Tetrachordos hyperboleon Diatonicum. 3888. 5442. text: Tetrachordos diezeugmenon Chromaticum. 4608. 2304. Hypate hypaton. unum quidem inter lichanos hypaton chromaticen et parhypaten hypaton chromaticen. quae est C parhypate hypaton. O. Proslambanomenos. fient 7776. 399. huius dimidiam sumo. id est inter 7776. 372. 2592. fient 8192. id est inter 7776 et 8192. 6144. 2736. Relinquuntur ergo duo semitonia. 5194. Tetrachordos synemmenon Chromaticum. M. 4014. Hypate meson. H. Sumo differentiam eius quae est lichanos hypaton enharmonios. Trite synemmenon. BB. K. [PLLXIII:1269-70. hanc dimidiam partior ut duo efficiam semitonia. Tetrachordos hypaton Enharmonicum. 3648. Diesis. 3072. 6144. Lichanos meson. et inter parhypaten meson enharmonion et hypaten meson. Paranete synemmenon. Tria hemitonia. id est inter 5988 et 6144. cuius ad superius exemplar talis diuisio est. E. et hypaten hypaton. 4096. fient 6912. id est inter 7296 et 7776. Trite hyperboleon. Et haec est B hypate hypaton. in duas dieses hoc modo diuidimus. 7296. ad hypaten uero hypaton diatessaron. Parhypate hypaton. Chromaticum. id est inter 7984 et 8192. L littera pernotata. Tonus. Paranete hyperboleon. I. Nete hyperboleon. Trite hyperboleon. Diatonicum. EE. NN. fient 7984 quae sit D parhypate hypaton enharmonios. hoc in duas dieses ita diuidimus. erunt 864. AA. 4096. Hemitonium maius. Paranete hyperboleon. Restat igitur ex diatessaron consonantia semitonium quod est inter lichanos hypaton enharmonion [1270] et hypaten hypaton. Parhypate meson. pars auferatur octaua. quae ab hypate meson duobus integris differant tonis. Lichanos meson. 3648. Nete hyperboleon. 5472. Y. id est inter 7776 et 8192. 2034. 5832. Tetrachordos diezeugmenon Enharmonicum. Paramese. D. et haec sit K parhypate meson enharmonios. BB. 3456. 4104. id est 6144: dimidiam partem. F. ea est 416. et [1269] eius quae est lichanos hypaton diatonos. 4068. duos nihilominus ad mesen obtinens tonos. Trite diezeugmenon. Paranete diezeugmenon. Tetrachordos synemmenon Enharmonicum. Sunt igitur duae dieses: una quidem quae est inter lichanon hypaton enharmonion et parhypaten hypaton enharmonion. Hemitonium minus. Tetrachordos hyperboleon Enharmonicum. 6832. Z.5988. Relinquitur igitur semitonium inter parhypaten hypaton diatonon et hypaten hypaton. 4374. quae sit 3072. Hypate meson. Mese. text: Tetrachordos hypaton Diatonicae. Diesis. M. continetur. Paranete diezeugmenon. 9216. LL. Tetrachordos synemmenon Diatonicae. Z. Diuisum est igitur hypaton tetrachordum secundum tria genera diatonicum chromaticum enharmonion. KK. Hemitonium minus. fient 384: hanc adiicio 6912 ut tria semitonia fiant. Quod si superioribus tetrachordis hyperboleon diezeugmenon synemmenon meson adiungatur. 7776. et hypaten hypaton. pars auferatur octaua. O. Paramese. Trite diezeugmenon. id est 7776 et 8192. Diesis. Eiusdem autem hypaten meson 6154. T. hanc eisdem si quis adiungat. 2992. erunt 7296. id est inter 5832 et 5988. 4069. et totius dispositio descriptionis. hanc adiicio 7776. hanc eidem si adiecero. 8192. DD. Parhypate meson. Mese. 2592. Nete diezeugmenon. Enharmonium. ad hypaten meson duorum tonorum distantiam seruans. Trite synemmenon. Y. Nunc uero hypaton tetrachordum per tria genera diuidendum est. FF. H. K. CC. AA. 2994. Paranete synemmenon.

2304] [BOEDIM4 15GF] [1273] [PLLXIII:1273. eadem in tertio permutata est. lichanos autem uel paranetas in enharmonico genere dicimus. Lichanos meson. Nete hyperboleon. XII De stantibus et mobilibus uocibus.[PLLXIII:1271-72. Diatessaron autem consonantiam seruat hypate hypaton ad hypaten meson. nete diezeugmenon. Quae autem parhypate hypaton. Atque hoc ita fit. Plana monochordi regularis partitio in tribus generibus. 2736. Idem est et in diezeugmenon tetrachordo. finalis nete synemmenon. Secupla ratio. paramese. Tetrachordos diezeugmenon in tribus. paramese. Chromatico. nete synemmenon. Hypate meson ad mesen mese. Paranete diezeugmenon. uel enharmonicas nominamus. extrema uero mese. quas parhypatas tritas in diatonico uel chromate. uel diatonicas. mobiles uero quas lychanos. Trite diezeugmenon. trite et parhypate enharmonici. Atque ut clarius omnis in hac forma respiciatur ordo neruorum. 4374. Parhypate hypaton. text: Henrici Glareani speculatio. Nete synemmenon. nec nomina nec loca permutantes. nete synemmenon. hypate meson ad mesen. et fit paranete. 3072. Nam trite diezeugmenon diatonos et trite diezeugmenon chromatica eaedem sunt. et parhypate meson chromatica eaedem notantur. Nam parhypate hypaton enharmonios aliorum generum parhypatis reperitur esse dissimilis. nete uero diezeugmenon extrema. 3072. Pentachorda quidem ut proslambanomenos ad hypaten meson. ui autem ac soni acumine diuersae sunt caeteris. 3456. Diuersae sunt etiam paranete diezeugmenon diatonos. hypate meson. nete diezeugmenon. 3456. mese autem ad neten hyperboleon. Lichanos hypaton. ultima autem hypate meson. et trite hyperboleon chromatice eadem in superiori forma descripta est. 7776. Nete diezeugmenon. eadem mutatur in enharmonio. Diatonico. 5472. partim uero nec in totum immobiles. . et parhypate meson enharmonios nulli aliorum generum parhypate similis inuenitur. Item parhypate meson diatonos. 4104. Diapente. paranete in enharmonio dicitur quae trite synemmenon in chromatico uel diatonico fuit. cuius est princeps hypate hypaton. Harum uero omnium uocum partim sunt in totum immobiles. 5184. in hoc igitur quae in diatonico atque in chromatico genere trite hyperboleon est. Paramese. 4608. siue pentachorda. diatonos. uel chromaticas. nec in totum mobiles. Enharmonico. id est chromatico et diatonico sed in enharmonio permutantur. Hypate meson. Tetrachordos meson in iisdem. Non in totum mobiles aut immobiles. Paranete hyperboleon. atque chromatica. proslambanomenos. Mese. nete hyperboleon. Diatonico. 8192. In superiore igitur forma obtinet quidem consonantiam diapason proslambanomenos ad mesen. siue tetrachorda contineant. hisdem numeris 2829. 4491. ut his consonantiis integra tetrachorda numeremus. Sed non eadem est cum in enharmonio genere quaeritur. alia paranete hyperboleon chromatica. Trite synemmenon. Distant etiam lichanos meson diatonos et lichanos meson chromatice. Nec eosdem locos ac numeros seruant lichanos hypaton diatonos et lichanos hypaton chromatice. Proslambanomenos. 7984. Quartum diezeugmenon. Diatessaron. ad neten synemmenon. sibique consentiunt. 5144. Sed ut harum non plena mutabilitas clarius colliquescat ad hyperboleon tetrachordum redeamus. Primum atque grauissimum hypaton. Ted trite synemmenon enharmonios est diuersa. mese. 2916. Nete diezeugmenon. 6144. sesquitertia. hypate meson. in synemmenis etiam idem est. Tetrachorda uero ut hypate hypaton ad hypaten meson. hypate hypaton. Tertium synemmenon. Id autem sic consideratur trite hyperboleon. trite autem diezeugmenon enharmonios a superiore distat. mese. In totum immobiles sunt proslambanomenos. paramese ad neten diezeugmenon. Tetrachord syemmenon in iisdem iribus generibus. Non in totum uero immobiles aut mobiles sunt. 3888. neque eaedem sunt paranete synemmenon diatonos et chromatica et trite synemmenon enharmonios. Item quae trite diezeugmenon in diatonico uel chromatico genere uocabatur. Trite enim synemmenon diatonos et trite synemmenon chromatice eaedem sunt. quae in duobus quidem generibus manent. Diatessaron. Rursus parhypate hypaton diatonos et parhypate hypaton chromatica eadem est. Alia est enim paranete hyperboleon diatonos. Bis diapason autem proslambanomenos ad neten hyperboleon. Sunt igitur quidem immobiles. Quae igitur uox duobus fuit generibus communis. 4096. Paranete synemmenon. Trite hyperboleon. 9216. secundum tria genera 5 tantum notantur esse tetrachorda. uel paranetas. partim in totum mobiles. id est 2916. Quae uero parhypate meson in chromatico uel diatonico uidebatur. 5832. Chromatico. secundum uero meson cuius est princeps hypate meson. alia trite enharmonios. uel in diatonico uel in chromatico dicebatur. lichanos hypaton in enharmonio nuncupatur. 5998. 3888. Hypate hypaton. Idcirco quoniam in omnibus tribus generibus eaedem sunt. sesquitertia. Enharmonico. Sed in enharmonio genere sicut superius trite ita hic parhypate iuxta hypates meson quidem inueniuntur. Sesquitertia ratio. nete diezeugmenon ad neten hyperboleon. 2592. 6912. his qui sunt in reliquis generibus trite. nete hyperboleon. Tetrachordos bypaton cum proslambanomene in tribus modulandi generibus. et mese ad neten diezeugmenon. text: Sesquitertia ratio. 3992] [BOEDIM4 11GF] XI Ratio superius dispositae descriptionis. 3648. cuius est princeps mese.2. eadem lichanos meson in enharmonio reperitur. in enharmonio in paraneten transit. Mobiles uero sunt quae secundum singuia [1274] genera permutantur hoc modo ut paranete et lichanos diatonici et chromatici. hypate [1275] hypaton. Parhypate meson. Tetrachordos hyperboleon in tribus modulandi generibus. At uero cum enharmonium genus aspicimus triten aliam reperimus. 2994. ad neten uero hyperboleon terminatur extrema. Nec est eadem quae in generibus caeteris trite diezeugmenon enharmonios. cuius est prima paramese. Quintum uero est hyperboleon cuius est quidem princeps nete diezeugmenon.

et triten hyperboleon. quae immobilibus uocibus coerceantur. F lichanos meson. N paranete hyperboleon. una quidem est D H. id est a paramese in nete diezeugmenon. Quod si rursus ab hypate meson diatessaron consonantiam inchoemus. diapente autem species quatuor. Nam parhypate. Nunc de speciebus primarum consonantiarum tractandum est. G mese. lichanos hypaton et lichanos meson mobiles esse monstratae sunt. si uero his adiecero diatessaron D A. ut E H et F I Nam parhypate meson et lichanos meson et trite diezeugmeuon non probantur immobiles. F C eos qui sunt E D. erit species diatessaron statutis uocibus terminata G D. Altera D L ea quae quarta ab hypate meson in nete diezeugmenon. Liquet igitur ex his quae dicta sunt. id est a mese in neten hyperboleon. diuersa non erit ab ea quae est G D. diapason uero species septem. quae superius dictae sunt. erit A D. sexta ab eo quod est I ad B. H paramese. Duarum quae statutis uocibus coerceantur. Nam caeterae quae sunt I M et K N mobilibus terminantur sonis. D hypate meson. ut G D quidem eos qui sunt E F continent. Idcirco quia huc usque species binos continet neruos eiusdem diatessaron. hoc modo: una quidem species erit ab G ad D. eisdem enim immobilibus uocibus. Ac per hoc habebit diatessaron quidem species tres. septima ab eo quod est H ad A. haec uero est quarta. et huc usque diatessaron species progrediuntur. et paranete instabiles approbantur. Diapente autem erunt species quatuor hoc modo: Una quidem est H ad D. minime statutis uocibus clausae sunt. seu a mese. alia uero ab eo quod est G ad C. Excessit igitur G D consonantiam. tertia ab eo quod est M ad E. Nam caeterae non statutis uocibus terminantur. id est ab hypate meson in mesen. erunt 15 nerui. M trite hyperboleon. Sit A hypate hypaton. ea quae est prima. ea quae est prima ab hypate hypaton in paramese. continebuntur. id est ab hypate hypaton in meson hypaten ea quae est in ordine prima. diatessaron species H L. alia autem ab eo quod est E ad A. id est ad mesen. diatessaron.XIII De consonantiarum speciebus. Siue autem ab hypate meson. primae autem consonantiae sunt diapason. et trite. ut in diatonico genere. specierum ordo contexitur. diapente. Hi ergo disponantur hoc modo. et trite. Reliquarum uero specierum uoces extimae nullo modo immobilibus uocibus constitutae sunt. siue etiam a nete hyperboleon consonantias ad grauiorem partem ducamus. atque ideo diatessaron tres species habere perhibetur. Nam triten diezeugmenon. Altera uero G L. Diatessaron uero quatuor. L nete diezeugmenon. A mese uero ad hypaten meson diatessaron. Similis autem ratio erit si a nete diezeugmenon in grauiorem partem. id est a mese in neten diezeugmenon. ut B E C F. Nam ab hypaten hypaton ordientibus una est A B. Ut si ab hypate meson ordiamur. B parhypate hypaton. siue a nete hyperboleon in mesen ordo sumatur. seu a paramese. unum enim solum G D consonantiae neruum continebit. C hypate ilchanos. Item diapente consonantia duas tantummodo species tenet. At si ab his proslambanomenos detrahatur. O nete hyperboleon. diatessaron consonantiam semel tantum in immobilibus ac statutis uocibus contineri. Rursus si eamdem diatessaron paramese suscipiat ordiendam. E parhypate meson. non poterit esse destructio. [1277] Stabiles A Hypate hypaton Mobiles B Parhypate hypaton Mobiles C Lichanos hypaton Stabiles D Hypate meson Mobiles E Parhypate meson Mobiles F Lichanos meson Stabiles G Mese Stabiles H Paramese Mobiles I Trite diezeugmenon Mobiles K Paranete diezeugmenon Stabiles L Nete diezeugmenon Mobiles M Trite hyperboleon Mobiles N Paranete hyperboleon . Diapason uero consonantiae 7 erunt species. ea quae est prima. I trite diezeugmenon. Ab hypate igitur ad paramesen diapason consonantia est. id est D solum. ab eadem uero mese ad lichanon hypaton diapente. Nam parhypate hypaton et parhypate meson. et lichanos. Diapason uero consonantiae siue ab hypate hypaton in paramesen. quae est prima. et paraneten diezeugmenon. subtracto scilicet synemmenon tetrachordo. Et in caeteris quidem consonantiis idem est. Reliquae uero. et paraneten hyperboleon mobiles uoces esse praediximus. Nam si diezeugmenon tetrachordum inter hyperboleon tetrachordum mesenque ponamus. quorum omnium intelligentiam subiecta descriptio docet. quinta ab eo quod est K ad C. consonantiae huius species considerentur. erunt quatuordecim. Dehinc G O haec septima est. diapente autem quinque. Nam parhypate. Erit igitur diapason quidem octo chordarum. tres tantummodo species obtinebit. alia ab eo quod est F ad B. ut enim a mese caeteras ordinamus diatessaron consonantiae species tres sunt. erit quoque quae statutis coerceatur sonis. quarta ab eo quod [1276] est L ad D. quae statutis uocibus includuntur. tertia uero ab E ad B. paranete (ut supra quodque dictum est) immobiles non sunt. Nam si ab hypate hypaton incipiam. Semperque una minus species erit quam fuerint uoces. hoc modo: prima ab eo quod est O ad G secunda ab eo quod est N ad F. et lichanos. secunda uero ab F ad C. Reliquae minime. id est ab hypate meson in paramesen. K paranete diezeugmenon. Species autem est quaedam positio propriam habens formam secundum unum quodque genus in uniuscuiusque proportionis consonantiam facientis terminis constituta. et E B eos continent qui sunt C D. id est E I et F K. Similiter autem et per easdem uoces si ab hyperboleon nete ordiamur.

hypolydius. Mobilis phthongus. Paranete hyperboleon. Diapente 4 speciebus. si proslambanomenos proslambanomene fuerit grauior uel quaelibet alia uox eiusdem loci uoce grauior pernotetur. quod si in hypophrygio toni rursum intensionem uoces acceperint. Prima quidem paginula [Omega] tertia [Phi] litteris adnotatur. F. C. uel bis diapason. b. semitonii non ignoremus esse distantiam. Dorius. quorum nomina sunt haec: hypodorius. phrygius. [sqb]. uelut in eo modo qui scribitur hypermixolydius. non ut intelligentiam solummodo ratio comprehendatur. sub aspectu cadens intelligentiam non moretur. B. mixolydius. A. Proslambanomenos. Paranete diezeugmenon. cum his quae mediae sunt interiectae constat. Huius enim adiectionis rationem paulo posterius eloquemur. Trite hyperboleon. uerum oculis quoque forma possit agnosci. cum his quae in medio sunt interpositae consideratur. Paramese. Mobilis. acutior totus ordo proueniet. inter hypaten autem hypaton quod est [Phi] et parhypaten hypaton. Diatessaron 3 species. Hypate meson. si duo ordines in bis diapason consonantia constituti sibi inuicem comparentur. Est enim diapason constitutio. notulas uero iuxta positas. age eosdem in diatonico tantum genere describamus. Paranete synemmenon. Stans. Quorum. Quod uero [Phi] tertiae atque [Gamma] quartae paginae notam non paginula diuidit sed uersus recto ordine diductus. L. Paranete diezeugmenon. quod est [Phi] toni esse distantiam. sed quoniam per singulos modos a ueteribus musicis unaquaeque uox diuersis notulis insignita est. a proslambanomenos in meson caeteris quae sunt mediae uocibus annumeratis. [MESE]. O. F. Aa] [BOEDIM4 17GF] [1279] XV Descriptio continens modorum ordinem ac differentias. caeterasque phthongorum omnes faciat acutiores. descriptio prius notularum uidetur esse ponenda. D. Lichanos hypaton. ac non pagina distinguit. H. uel grauitate. hypolydii modulatio nascentur. Sin uersus notulas. constitutio uero est plenum ueluti modulationis corpus ex consonantiarum coniunctione consistens. semitonii differentiam contineri iamque hoc regulariter in cunctis est considerandum. Sit in diatonico genere uocum ordo dispositus a prolambanomene in neten hyperboleon. semitonium eas differre pronuntiat. e. Nete diezeugmenon. siue lydii. Plagis Tetrardi Mixolydius. ut qui eorum ordo sit. M. Nete hyperboleon] [BOEDIM4 16GF] [1278] XIV De modorum exordiis. aliae quidem habent notulas musicas. Trite diezeugmenon. Tritus Lydius. quod est [Gamma]. horum uero sic ordo procedit. Parhypate hypaton. dorius. Hypate meson. Septem quidem praediximus esse modos sed nihi uideatur incongruum quod octauus super annexus est. Mese. uel ab hypate meson in neten diezeugmenon. Hypate hypaton. . Hypolydius. G. Parhypate meson. cum his quas extremae uoces medias claudunt. Trite hyperboleon. et quae cuiusque sit modi. Phrygius. C. Diapason et diatessaron uero constitutio ea est quae a proslambanomenos in neten synemmenon. lydius. d. dorium faciet. Secunda notula uacat. [Phi] hypate hypaton. Lichanos meson. Sed quoniam hos modo diximus in speciebus diapason consonantiae reperiri. hypophyrygius. Nete diezeugmenon. et in aliis quidem similis est in acumen intensionemque processus. uel a mese rursus in neten hyperboleon cum uocibus interiectis. I.Stabiles O nete hyperboleon [PLLXIII:1277. At si hypolydium quis semitonio intendat. synemmenon. [1279-80] [PLLXIII:1279-80. atque hic sit hypodorius modus. f. uel diapason et diapente et diatessaron. ab antiquis tradita musicis descriptio supponenda est. quale est uel diapason. Species. Hypophrygius Plagis deuteri. a. text: Diapason septem speciebus et octophthongus. G. necesse est inter proslambanomenon quod est [Omega] et inter hypaten hypaton. Hypolydius Plagi triti. E. text: Acutissimus Tetrardus Hypermixolydius. Mixolydius. Ex diapason igitur consonantiae speciebus existunt qui appellantur modi. E. in eodem scilicet genere constituta. Sunt autem tropi constitutiones in totis uocum ordinibus. Bis diapason autem a proslambanomenon in neten hyperboleon. Parhypate hypaton. aliae uero minime. Dorius Protus. Lichanos meson. uel acumine differentes. quod probatur hoc modo: nam si [Omega] proslambanomenos est. quas inter se rectus linearum ordo distinguit. Trite synemmenon. N. c. His igitur ita praemissis. Erit igitur tota constitutio acutior effecta hypophrygius modus. Superior igitur descriptio chordarum nomina tenet ascripta. in quo dispositio notarum per singulos modos ac uoces. Nete hyperboleon. ut si uocum [1283] notulas integra pagina disgregauerit. hypatenque hypaton eodem tono attenuet. Proslambanomenos. Si quis proslambanomenon in acumen intendat tono. K. siue dorii uocabulorum [1280] signat adiectio. Hypodorlus. Hypodorius Plagis proti] [BOEDIM4 18GF] [1281] XVI De superius disposita modorum descriptione. Hypophrygius. secundum supradictas diapason consonantiae species efficiet modos septem. g. quam fuit prius quam toni susciperet intensionem. text: Hypermixolydius. Nunc illud est considerandum quod hae paginulae. Lydius. quos eosdem tropos uel tonos nominant. A. ut his primum per se cognitis in modorum descriptione facilis possit esse dispectio. Paramese. totum quoque ordinem necesse est esse grauiorem. paramese. siue phrygii. In hac igitur inter [1282] capedine notularum tonus interesse monstratur. [1281-82] [PLLXIII:1281-82. Tamen id melius sumetur ad mediam quae est mese. D. ut qui ordo sit grauior possit agnosci. Deuterus Phrygius. Hypate hypaton. Parhypate meson. Paranete hyperboleon. Nete synemmenon. [Gamma] parhypate hypaton. Lichanos hypaton. Stans phthongus. Has igitur constitutiones si quis totas faciat acutiores uel in grauius totas remittat. toni inter eas sciamus esse distantiam.

quem Ptolemaeus super annexuit. Si igitur K ad aequum superioribus semisphaeriis apposuero. quae est hypolydii quidem lichanos mesen. C. hoc modo faciam: ab E puncto. id est M. Nam caeterae singulae singulis comparatae nihilominus grauiores inuenientur. eadam est [Omega] in dorio. D. integra diatessaron consonantia distet. septimam G O. [Pi] eadem in phrygio lichanos meson. tertia ad quartam semitonii faciet differentiam. A. itaque si media ab alia media tono aut acutior uideatur. tertia ad quartam semitonii faciet differentiam hoc modo: sint 4 mediae A B C D. quae ad cuiuslibet modi mesen diatessaron consonantiam seruat. erit omnibus quidem acutior modis. secunda quoque a tertia eodem differat tono. quae est mese hypolydii. Sint uero hae aequaliter undique perpolitae ad eosdem usus. Tonus. id est [Gamma]. Etenim si ordo qui rectus lydii continet mesen ei ordini qui rectus mixolydii mesen habet comparatus. omnibus uero grauioris qui hypodorius. is qui est A E F D. caeteros quam inter se habent differentiam designabimus. sint eisdem aliae aequales paratae. Semitonium] [BOEDIM4 19GF] Et si quinque sint mediae eodem modo. quo neruus semisphaerium tangit. Sin uero simul partes idem C K et K F utrasque percussero. quinque partibus totam chordam. Item mese hypolydii ab ea quae est mese hypophrygii toni differentiam facit. Item mese dorii quae est [Pi] ab ea mese quae est phrygii. et A ei quae est D comparata seruet ad eam sesquitertiam proportionem. et ad partem quartam septimarum appono punctum quod est K. diatessaron consonantiam [1286] nosco. ab ea mese quae est lydii. relinquitur ut C ad D semitonii distantiam seruet.Duorum enim ordinum bis diapason consonantium cuius mese fuerit grauior. in ordine hypermixolydii lichanos hypaton est. Rursus mese lydii modi ab ea mese quae est myxolydii. non pagina distinguit. quartaque a quinta. Quoniam igitur in superiore pagina descriptis modis partem sinistram legentis proslambanomeni primi tenent. quae est [Psi] eiusdem hypophrygii [Omega] comparet. Item mese hypolydii. secundum . Quod hinc poterit agnosci. in lydio est lichanos mese. illae acutiores efficiunt. id est I distat tono. in hypophrygio autem mese. qui est hypermixolydius. usque ad F punctum. Quod si diapente efficere uolumus. quae ut totus ordo impleatur adiecta est. Relinquitur igitur extra H P. Namque C. octo enim uocibus continetur: primam igitur dicimus esse speciem diapason ea quae est A H. Id probatur hoc modo: nam meson quae est dorii id est [Pi] eadem est mixolydii. id est spatium ab E ad diuido ac tres uni proportioni. atque ita posito semisphaerio. idque probatur hoc modo: nam quae est mese [Omega] in hypodorio. cui duo hemispheria. atque eum ordinem in sursum prodeuntem eius meses quae est dorii. omnes quoque nerui si id eodem genere sint. id est [Pi]. singulis disteterint tonis. B. tali breuissimo ac simplici effici poterit instrumento. [1285] XVIII Quemadmodum indubitanter musicae consonantiae aure diiudicari possint. super has intendatur neruus aequalis undique. text: Sesquitertia ratio. non paginula sed uersu disiungitur. Si enim prima a quinta sesquialtera disteterit proportione. eiusdem totus ordo quoque grauior erit. quae est hypolydii. hic patet. quoniam ordinem sursum prodeuntem eius meses. Dextera uero legentis extremis clauditur netis. Nam quae est mese in dorio. hypate meson est ab ea quae est mese. id est H. Si igitur diatessaron consonantiam qualis sit reperire uoluero. Quatuor autem mediis si prima ad quartam diatessaron distantiam seruet. Cur autem octauus modus. aut grauior. singuli sibimet comparati tono acutiores aut grauiores esse uidebuntur. toni differentiam facit. B a C distet tono. atque hic est octauus modus. Namque in hypodorio modo mese quae est [Omega] ab ea mese quae est in modo hypophrygio tono distabit. idcirco quoniam H quae in mixolydio mese est eadem in hypermixolydio lichanos meson est. quas magadas Graeci uocant. secundam uero B I. Item mese dorii. Ea quoque mese quae est myxolydii H ad eam mesen quae est hypermixolydii. Item quaecumque mediae aliorum modorum proslambanomenos accedunt hae grauiores modos operantur. Ut uero indubitanter consonantiarum ratio colligatur. si quis ad mesen hypophrygii. quod pagina interiecta [1284] demonstrat. ita ut ab ea quae est E curuatura ad id quod est B deducta linea rectos circa se angulos reddat: item ab ea quae est F curuatura ad id quod est C punctum deducta linea rectos circum se angulos efficiat. unus uersiculus. Quae netis. quo rursus ab alia parte altero neruus semisphaerio iungitur. ad eam mesen quae est hypermixolydii quae est r diapente consonantiam seruat. tono distat a [Psi]. insuper apponantur. Quo fit ut mese hypodorii ab ea mese quae est dorii. Quod in hoc facile perspicietur. Sit bis diapason consonantia haec. Ea enim mese quae est dorii id est [Pi]. quae est hypodorii quidem mese. distat tono. ABCDEFGHIKLMNOP XVII Ratio superius dispositae modorum descriptionis. Unde fit ut mese dorii ab ea mese quae est mixolydii diatessaron consonantia distet. Rursus mese phrygii quae est M. primaque a secunda. id est [Pi] hypate meson. Diatessaron. est igitur E K ad eam quae est K F sesquitertia. quouis modo uel genere diatessaron consonantia differens. ac secunda a tertia. Item A a B distet tono. Sit igitur regula diligenter extensa A D. adiectus est. [PLLXIII:1283. quae est C. sextam F N. tertiam C K. quae est diatessaron. Nos uero a grauissimo hypodorio inchoantes. Nam [Psi] atque [Omega] tono differunt. prima uero a secunda tono differat. diatessaron distantiam consonabit. quartam D L. duas uero reliquae dabo. lichanos autem hypaton ad mesem in diatonico genere in quolibet modo si comparetur. quintam E M. ab ea quae est mese dorii semitonio distat. Nam quae in phrygio est M mese. in hypophrygia autem lichanos meson. atque alterutra uicissim E K et K F plectro adhibito pellantur. diuido spatium quod est E F septem partibus. qui inscribitur hypermixolydius. Diapason igitur consonantiam seruat A ad id quod est H. diapente consonantia distat. semitonio distat.

item si diapason consonantiam temptare uoluero. atque in unam duasque distribuens easdem simul uel alterutram pulsans quid consonet. totum tribus partibus seco. atque in tres et unam tota nerui prolixitas diuidatur. ut si totam in quatuor partium diuisionibus partiamus. Triplex uero.superius dictum modum consonantias dissonantiasque perpendo. ita semisphaerium tribus appositum triplae proportionis dissonantiam et consonantiam reddat. uel quod dissonet utraque cognosco. quae ex permixtis consonantiis nascitur. ita redditur. .

quod oportebat fieri si tres tonos ac semitonium sensus integre iudicasset. quae ita sunt fluide atque imperfecte. Nam ut singulae artes habent instrumenta quaedam quibus partem confuse aliquid informent ut asciculum. Ratio uero ipsas quidem inuenit integritatem. id collectum in consonantiam euidenter apparuit. tota proportionum ratio quasi oculis subiecta cernatur. ut cuncta rationi consentanea sequerentur. Huiusmodi igitur instrumentum in quo rationis adhibito modo. . hoc ideo. uelut si quis manu circulum scribat. uel eiusdem octuplam dare cogatur. ut id quod sensus iudicat ratio quoque perpendat. id non faciet sensus prima conceptio sed solers rationis inuentio. quadruplaeque duplam. neque sit differentia toni. hanc intentionem harmonicae esse dicebant. deficit sensui. in unum congregatum atque collectum efficiet. quartae quae dimidium. Sensus namque confusum quiddam ac proxime tale. atque idcirco magnam faciunt differentiam. nunc dicendum est quae sit uis harmonicae. fortasse eum circulum uere oculus arbitretur. uel ab ea pars tertia recidatur. Item tertiae quartaeque toni sensus differentiam putet. Sed de his paulo post loquemur. ut sit quarta. Hoc uero idcirco est. quasi quaedam facultatis harmonicae instrumenta sunt. Quidam enim qui Pythagoricis disciplinis maxime crediderunt. mentem uero atque rationem. uocatur harmonica regula. Aristoxenus uero econtrario rationem quidem comitem ac secundarium esse dicebat. de qua tractare instituentes. ut circinum. uel pars quarta resecetur nonne impossibile sit sensui. Naturam uero eius unoque exprimendam in huius quinti uoluminis seriem distulimus. A Ptolemaeo autem quodam modo harmonicae definitur intentio. quoniam sensus circa materiam uertitur. Harmonica est facultas differentias acutorum et grauium sonorum sensu ac ratione [1286] perpendens. Atque ut peruideatnr sensum quidem confusa colligere. accipit uero ratione integritatem. Si uero imperetur. Sensus enim ac ratio. nullo modo autem ad integritatem rationis ascendere. neque distent. aut minus est. atque eiusmodi cithara fiat. atque in superficie positum integritatem persecutionemque non explicat. ut sit octupla. qua labens sensus deficiensque ueluti baculo innitatur. sic consideremus: Datae enim lineae maiorem minorem ne aliam reperire. Id enim secundum Ptolemaeum harmonicus uidetur intendere. dimidiaeque dimidiam. poterit tamen sensus inuentione constitui. quia per processus quidem rationi locus accrescit. sonorum differentiae perquiruntur. Verum octo. quoniam materia non moratur. in qua non unus tantummodo neruus assumitur. aduertit. qui positis proportionibus diuidat. aut emendat. in qua re multorum doctorum sententiae discordia fuit. in singulis fortasse minus uideatur erratum. Atque in eo maxime Aristoxenum ac Pythagoricos reprehendit. Si enim octauam partem propositae lineae auferre aliquis imperetur. Ratio uero diiudicat. Cuius omne iudicium subitum. rursusque ab una earum tono putet distare tertiam. Sensum enim dare quaedam quodam modo semina cognitionis. Potest enim alia quoque esse diuisio. et ad eius modulationem consensumque esse tenendum. Namque sensus nihil concipit integritatis sed usque ad proximum uenit. uel quadrupla constituatur. quintam distare semitonium putet. nihil est difficile sensui. Collecta uero multiplicantur in summam. quale est illud quod sentit. Proposita uero mensura in tanto maiorem. Fortasse autem id quod sensus non integre sed confuse. et ita ratio proportiones inueniat ut ne sensus reclamet. Itaque in tanta rerum numerositate nihil efficit sensus. uel dimidiam secare. neque integre aestimet. tantoue minorem reperiat. aut complet. aliam uero per quam ipsarum differentiarum modum mensuramque considerat. atque ueritate minus quasi quidam incallidus aestimator agnoscit. aut in pluribus. totius quidem dimidiam sumere compellitur. et quanti necessarii sunt nerui. Rursusque totius duplam. Itaque sensus inuenit quidem confusa ac proxima ueritati. ut propositae lineae tripla ponatur. Ita etiam harmonica uis habet duas iudicii partes: unum quidem huiusmodi. atque in eadem quoque errent. praeter subiecti communionem intuetur. id fortasse licet paulo difficilius quam confuse maiorem minoremue reperire. Idcirco non est aurium sensui dandum omne iudicium sed exhibenda est etiam ratio quae errantem sensum regat ac temperet. habendumque de omnibus subtile iudicium. Quod igitur in singulis tonis minus peruidebatur. primam. in singulis minus [1287] habeat errati. neque uere. speciesque in ea comprehenditur. De ui harmonicae et quae sint eius instrumenta iudicii et quoniam usque sensibus oporteat credi. accipit uero sensu confusam ac proximam uerisimilitudinem. per quam sensus comprehendit subiectorum differentias uocum. potiusque in sensum quod peccatur. II Quid sid harmonica regula. sicut est ipsa materia. partim uero quod est integrum deprehendat. Nam si duas uoculas tono sensus distare arbitretur. Ratio uero nullo modo esse id quod simulatur intelligit.LIBER QUINTUS [1285] Post monochordi regularis diuisionem adiicienda arbitror esse ea in quibus ueteres musicae doctores sententiae diuersitate discordant. rationem uero perficere. duorumque horum concordia omnis harmonicae intentio misceatur. uel quam intentionem [1288] harmonici Pythagorici uel Aristoxenus. ea scilicet ut nihil auribus rationique possit esse contrarium. Ratio autem diiudicat integritatem atque unas persequitur differentias. species quas praeuidet. cuncta uero sensus iudicio terminari. nisi integritas rationis accedat. uel Ptolemaeus esse dixere. ut prima uox ad quintam uocem diapente non contineat consonantiam. mediocris doctrinae dispositione supplendum est. atque id quod proposito deest operi. Quod uero in primo tono sensus reliquit atque id quod in secundo et tertio atque in quarto semitonio peccatum est. ut sit quadrupla. ab hac etiam quarta. Neque determinate. atque ideo eam integritas comitatur ac ueritas. Quare ipsum quoque confusio sequitur. quatuor libros impleuimus. et usque ad unguem expolite. Vel si rursus datam lineam propositum sit uel duplicare. neque sit integra ac uera toni sit distantia. duplaeque duplam. ut sit octaua.

subtiliusque tenuatur. continuique fiant grauis uocis sonitus et acutae. ita colores sibimet sunt proximi: ut non sit certus finis. A superpatientibus uero ac multiplicibus superpartientibus consonantiam separant. ut per continuam mutationem in sequentem uertatur colorem. quorum differentia uisitur suo quodam loco constituta. diatessaron. Idcirco quoniam ipse quoque grauitatem atque acumen non in qualitate putat sed in quantitate constitui. ut unus atque idem neruus esse uideatur. nullas omnino applicent consonantias. 4 ad 3. sicut in eodem libro secundo quartoque praedictum est. VIII Demonstratio secundum Ptolemaeum diapason et diatessaron consonantiae. ut inter se earum differentia communi fine iungatur nec habeat locum designatum uox acuta grauisque quem teneant. ut earum inter se differentia communi fine iungatur. in quibus quae iunctae efficere melos possint. rariora et uastiora edere grauitatem. His igitur ita expeditis. Unisonae sunt. VI Quem numerum proportionum Pythagorici statuunt. nullo medio certoque interueniente. Quoniam uero sonum esse omnes consentiunt aeris percussionem. dum torquetur uero uox illa tenuetur. ut si quis percutiat neruum eumque dum percutit torqueat. Reprehendit autem Pythagoricos Ptolemaeus. Pythagorici autem consonantias in multiplicibus ac superparticularibus ponunt. differentias sonorum Ptolemaeus diuidit hoc modo: Vocum aliae sunt unisonae. in multiplici superpartiente constituitur. Cum igitur non unisonarum uocum aliae sint continuae. Non unisonae uero. atque acumen arbitratur in qualitate consistere. ut nihil nunc de intensionis relaxationisque modo dicatur. nec unum aliquid personantes. Pythagorici uero in quantitate ponebant. atque ex his unam diapason consonantiam iungunt. Aristoxenum secuti et Pythagorici. ex secundo huius institutionis Musicae libro quarto petendum est. in quo totum illud etiam quod diatessaron ac diapente sesquialtero et sesquitertio coniungunt. et bis diapason. VII Quod reprehendat Ptolemaeus Pythagoricos in numero propositionum. quando alia est grauior.quod Aristoxenus nihil rationi sed tantum sensibus credit. uel in acuto. et ex his quae secundo huius institutionis libro digessimus. Aristoxenus quippe sonorum differentias secundum grauitatem. Dissonae uero quae minime. octo uero ad 3. aliae minimae. fit hoc modo: Sicut enim cum [1289] in nubibus arcus aspicitur. ita etiam fieri solet in uocibus. Ita enim diapason consonantiae additur tanquam uni neruo. euenit ut in principio pulsus grauior sit. esse etiam diapente ac diapason. integra inuiolataque seruatur. Quibus autem [1290] modis diapason quidem duplici. V Quae uoces enharmoniae sunt aptae. cum eiusdem sint generis. plurimum tamen proportionibus rationis inuigilent. Et hoc quidem est Ptolemaei de sonorum differentia iudicium. [emmeleis] dicuntur. idcirco quoniam non insuper particulari uel multiplici cadit comparatione sed in multiplici superpartiente. quarum differentia silentio interueniente distinguitur. in reliquis uero superparticularibus. Potest enim distantium sibique dissimilium uocum differentia deprehendi. alia acutior. aliae disgregatae. Pythagoricos autem quod minimum sensibus. Etenim spissiora ac subtiliora corpora acumen. cum uero intenditur spissius redditur. Sed ita uerbi gratia a rubro discedit ad pallidum. idque Pythagorici quoque consentiunt. continuae quidem tales sunt. uel uti colores impermixti. Continuae quidem non unisonae uoces ab harmonica facultate separantur. qui utrosque distinguat. si quis enim horum in medio quatuor ponat. Probat autem ex diapason et diatessaron quamdam symphoniam fieri hoc modo. Sit igitur diapason consonantia quae contineatur inter hypaton meson et neten . Diapason uero ac diatessaron consonantiam esse non aestimant. uel in graui. Discretae uero uoces harmonicae subiiciuntur arti. Harum partim ita sunt. illam triplicis hanc quadrupli. quocirca si qua ei consonantia fuerit addita. Consonae autem uocantur quae copulatae mixtos suauesque efficiunt sonos. Est enim haec proportio uocum ut octo ad 3. quarum unus sonus est. cum alter ab altero disgregetur. Aliae uero sunt non unisonae. Quae autem sit multiplex superpartiens comparatio ex arithmeticis libris cognoscendum est. ac diapente sesquialtero iungunt Pythagorici. Discretae uero habent proprios locos. diatessaron uero sesquitertio. ut continua uideatur. efficit terminos hos 8 4 3. Sunt enim sibi ipsis dissimiles. Non enim discreta est sed a graui in acutum ita deducitur. [ekmeleis] autem quibus iunctis effici non potest. Quorum octo ad 4 diapason efficiunt consonantiam. Nunc autem quid a caeteris musicis in consonantiarum positione disteterit dicendum uidetur: Pythagorici enim consonantias diapente ac diatessaron simplices arbitrantur. grauitatis atque acuminis differentiam diuersa ratione ponebant. Quanquam etiam cum relaxatur aliqua quasi sit rarius atque crassius. Ptolemaeus autem Pythagoricis propior uidetur. totamque eam quam praedictis libris exposuimus demonstrationem pluribus modis. Quoniam enim diapason consonantia talem uocis efficit coniunctionem. IV De sonorum differentiis Ptolemaei sententia. ut uero uoces communi fine iungantur. III In quo Aristoxenus uel Pythagorici uel Ptolemaeus grauitatem atque acumem constare posuerunt.

nec immutat. ad hypaten meson diatessaron. Item si ad grauiorem partem utriusque diatessaron consonantiae relaxentur. Et unisonae quidem sunt quae unum atque eumdem sigillatim pulsae reddunt sonum. AEquisonae uero quae simul pulsae unum ex duobus atque simplicem quodammodo efficiunt sonum. Emmelis autem sunt quaecumque quidem consonae non sunt. et [1293] diapason ac diatessaron. hae sunt compositae atque coniunctae ex aequisonis et consonantibus. utraque ad utramque consonabit. qui eidem unitati aequalis est. aequo cum ipsi minori transcendit. ut sunt hae quae consonantias iungunt. aliam consonantiam reddit. text: Disdiapason systema immobile. ad ulteriorem uero diatessaron ac diapason. id est quadruplo. Et de Pythagoricorum quidem opinione Ptolemaeus ita diiudicat: quibus uero modis ipse consonantiarum proportiones numerosque uestiget. de quibus paulo posterius in diuisione tetrachordorum loquemur. Estque ea proportio dupla superbipartiens. Parhypate meson. Parhypate hypaton. hypate autem meson ea quae est mese. Si uero eosdem denario addas. et coniungitur sono. ut una uox quasi unius nerui. Consonantiae autem ex his qui emmelis soni uocantur. Ecmelis uero quae non recipiunt in consonantiarum coniunctione. ut inter diatessaron ac diapente differentia tonus. et eadem mese ad hypaten meson. Paranete dizeugmenon. quae est proxima aequis. Lichanos meson. uel quae consonae. id est diapente ac diatessaron. eaque duplicata quae est bis diapason. uel non unisonae. Nete hyperboleon. ut tonus caeteraeque proportiones. Lychanos hypaton. necessarie est ut aequis numeris ea numerorum inaequalitas adiungatur. ut hypate hypaton. ut diapente ac diapason in triplo. aliae ecmelis. Item ternarius caeterique eodem modo: ita igitur symphonia diapason quamcumque aliam susceperit consonantiam seruat. si coniungitur nete quidem diezeugmenon ea quae est nete hyperboleon. ita etiam in hac consonantia. iure igitur duplex proportio aequisonis aptatur. Item nete hyperboleon. Quamcumque igttur huic diapason consonantiae consonantiam iunxerimus. Paranete hyperboleon. Non unisonarum autem uocum aliae quidem sunt aequisonae. Voces. Hypate meson. et sicut denario numero. Nete diezeugmenon. Item nete hyperboleon ad neten diezeugmenon et ad hypaten meson. Nam si duo tribus adiicias. his aptandae sunt consonantiis quae diuidunt diapason aequiconsonantiam. iungunturque quodammodo aequisonae quidem ex consonantibus. quinque continuo reddis. non quasi duorum mixta pellat auditum. Quoniam igitur uniuocis quidem comparationibus proxime sunt aequiuocae. Utraque haec ita sibi consentit. Emmelis autem reliqui inter has poni possunt. quoniam diapason pene una uocula est. Est autem iuxta aequalitatem numerorum ea quae est dupla. seruatur integra. et maior numerus cum minorem numerum superuenit. duodecim feceris. id est diapason. habent enim ternarium octo bis. ad hypaten meson diatessaron ac diapason. Diapason. qui fuerit additus intra eum positus integer inuiolatus seruatur. Quae autem proportiones diuidunt duplicem proportionem primae ac maximae. ad sibi proximam neten diezeugmenon diatessaron consonantiam. talisque consonantia est. ita etiam diatessaron cum sit consonantia iuncta cum diapason. Trite hyperboleon. ut unum quodammodo effingat sonum. Hypate hypaton. id est duas unitates. Diatessaron. Igitur aequisonae quidem sunt diapason ac bis diapason. ut octo ad tres. et ad hypate meson. diatessaron uero sesquitertiae comparationi copulentur. inquit. et binarius iunctus denario conseruatus est. et numeri species immutata est. Sed eo modo ut grauior quae est ad sibi quidem proximam diatessaron retineat consonantiam. X Quibus modis Ptolemaeus consonantias statuat. atque insuauiter feriunt sensum. quae est acutior. Dissonae uero sunt quae non permiscent sonos. ut est diapason. nec ex consona dissonam reddit. Si igitur hypate meson et neten diezeugmenon duae in acutum deatessaron fuerint iunctae. hinc ordiendum est. uel quae hemmelis. ut diapente ac diatessaron. Diapason et diatessaron. Nam et prima multiplicitatis species est. Proslambanomenon] [BOEDIM5 02GF] IX Quae sit proprietas diapason consonantiae. ut diapason ex diatessaron et diapente. aliae dissonae.diezeugmenon. [1291] [PLLXIII:1291. et mese ad neten diezeugmenon. de quibus paulo posterius in diuisione tetrachordorum dicemus. ut duo unum uno transgrediuntur. Diapente. possunt aptari tamen recte ad melos. simplices earum scilicet partes. duasque eius partes. Nam sicut diapente symphonia iuncta diapason consonantiae in tripla scilicet proportione diapason ac diapente consonantiam seruat. XI Quae sint aequisonae. Consonabitque et hypate hypaton ad hypaten meson. ut eadem diapente et diatessaron tonis caeterisque posterius dicendis proportionibus. Unde fit ut diapente quidem sesquialterae. Bis diapason uero bis duplici. ad neten diezeugmenon diatessaron ac diapason. Trite diezeugmenon. Iunctae uero consonantiae cum aequisonis alias efficiunt consonantias. aliae emmelis. primae quidem insuper particularibus sesquialtera et sesquitertia. ad neten autem diezeugmenon paramese. ex eo loco sumendum est quem . et diapason ac diapente. et fit secundum Ptolemaeum alterius consonantiae additio eiusque est diapason ac diatessaron [1292] in multiplici superpartiente constituta. Consonae autem sunt quae compositum permixtumque suauem tamen efficiunt sonum. erit ad meses quidem hypaton diatessaron retinens consonantiam hypate hypaton. Mese. Paramese. cum in caeteris ad ita minime eueniat. Consonantiae autem sunt. et ad neten diezeugmenon ad paramesen et nete diezeugmenon. inter se uel unisonae sunt. quia ita iungitur tamquam uni uoculae ac neruo. quoniam earum temperamento mixturaque unus atque simplex quodammodo efficitur sonus. sed quomodo quidem horum omnium proportio colligi possit. Hoc uero idcirco euenire contendit. diatessaron ac diapason in ea proportione quae est octo ad tres Emmelis autem sunt quae diapente ac diatessaron diuidunt.

tonorum sex esset diapason consonantia. 3 autem chromatici. Quoniam uero ex duobus tonis ac semitonio diatessaron consonantia iungitur. M. text: A. et chromatici hemiolii. et H R acutior esset quam G P. Rursus solam quartam eius uocat diesin enharmonios. diesis autem chromatis mollis habebit quatuor. B. iuncta uero octaua cum quarta. et D N eius quae est E X.quarto uolumine in fine descripsimus. octaua autem tres. X. Rursus inter F G et G P H ducatur medius neruus ad R. uel genera eiusque diuisionis dispositio. D. quod doctus facile uidet. [PLLXIII:1293. Diapason] [BOEDIM5 01GF] XIII Descriptio octochordi. et C M eius quae est D N. et consonantiae compositae. diapason consonantia sex tonos excederet. et diapason ac diatessaron et qui sunt emmelis soni. 4 1/8. fiatque sesquioctaua A K eius quae est BL. idcirco etiam diatessaron nuncupatur. Diesis enharmonios. et FO eius quae est G P. quae diesis enharmonios dicitur. Diesis chromatis hemioli. nimis improuide. diapason ac diapente. Vale. diapason ac bis diapason. ut faciat diesin chromatis hemiolii. text: Sextoni. diuidit in 4. Quod si dupletur spatium. ut in toni differentia consistentes. ut paulo post Boetius. F. Erunt igitur sex toni. At uero 24 tonus. diesis uero chromatis hemioli quatuor et semis obtinebit. Toni medietas Semitonium. sex scilicet cum tribus. N. G. O. demum hemitonium sex. 4. et secundum eum tonus est duodecim unitatum. mollis atque incitati. Etenim diatessaron consonantia quatuor efficitur neruis. nam Aristoxenus tonum in duodecim partes scindit. C. Hoc igitur diatessaron Aristoxenus per genera tali ratione partitur. qua ostenditur diapason consonantiam minorem esse sex tonis. Diesis ergo enharmonios habebit tres. et consonantiae simplices diapente ac diatessaron. Nunc uero quia consonantibus A K et H R eadem M K ab ea quae est G P grauior inuenitur. [1295] Figura Glareani [PLLXIII:1295. Hic igitur et diatessaron consonantiam duorum tonorum ac semitonii esse proponit. K. E. appellat diesin chromatis hemiolii. Una quidem enharmonii. tendebatur. care lector. text: Semitonium. tria genera. fiunt igitur secundum hunc ordinem differentiae permixtorum generum sex. Cum igitur haec ita sint. Si uero his idem A K et G P non consonantibus A K et H R diapason consonarent. id est chromatici mollis. atque id semitonium uocat. et E X eius quae est F O. XII Quemadmodum Aristoxenus interuallum consideret. chromaticum. aliud uero incitatius. sex. Duae uero reliquae diatonici. cuius quartam cum propria medietate. Pulsae igitur simul A K H R diapason aequisonantiam consonabunt. unum quidem genus est mollius. diatonicum. Atque ita sensu quoque potest colligi diapason consonantiam inter sex tonos cadere. R. Inter haec uero consistit chromaticum incitatione mollitieque participans. qui differentiam se scire arbitretur earum uocum. erunt nouem. semitonium duodecim. Ille enim quoniam minime tractatum rationi constituit sed aurium iudicio permittit. Tonus. L. Sic igitur Aristoxeni error sine dubitatione conuincitur. Et mollius quidem est enharmonium. 3. quod fieri non posse superioribus uoluminibus demonstratum est. Diuidit in tres partes. enharmonicum. semper erit paulo acutior quam est H R. et B L eius quae est C M. [1294] diuisionem diapason intra sex tonos cadere hoc modo: intendantur enim octo chordae. Si enim A K et G P diapason pulsati resonarent. non integros numeros sed in aliquas particulas incurramus. has . et chromatici thoniaei. Nunc de tetrachordorum diuisione dicendum est. Docet autem Ptolemaeus per cuiusdam octochordi. H. ubi numerus super semisphaeria. [PLLXIII:1294. P] [BOEDIM5 01GF] XIV Diatessaron consonantiam tetrachordo contineri. Erit igitur A K dupla ab eo quod est H R. erunt quae diximus interualla omnia duplanda ob numeros commodiores. Ac per hoc transcendunt sex toni diapason consonantiam. cumque generum diuisio secundum eum sit duplex. Diesis chromatis mollis. ut earum colligat proportiones sed earum in medio differentiam sumit. Quoniam enim quarta pars toni diesis enharmonios nuncupari praedicta est.] [BOEDIM5 03GF] Ad lectorem Minutas diuisiones pingere non potuimus. ut speculationem non in ipsis uocibus sed in eo quod inter se differunt. XV Quomodo Aristoxenus uel tonum diuidat. Omnium interuallorum quae in tono sunt secundum Aristoxenum diuisio. et diapason sex tonorum. Z. ut igitur duobus neruis altrinsecus positis ad diatessaron symphoniam consonantibus tetrachordum fiat. erit tota diatessaron ex his duodecim ac sex unitatibus constituta. Ibi enim deprehenditur aequisonantia. Quid uero de his Aristoxenus sentiat breuiter aperiendum est. duos necesse est statui in medio neruos. Sed quoniam saepe fit ut si usque ad octauas uelimus deducere partes. et diapente trium tonorum ac semi onii. His igitur ita constitutis. collocet. Si uero aliquis G P percutiat. idcirco quidem facienda est tota diatessaron consonantia 60. pars quarta. idcirco uoces ipsas nullis numeris notat. Diuidit enim tonum in duas partes. quarum magnitudinem nullam mensuramue constituat. quoniamque Aristoxenus non uoces ipsas inter se comparat sed differentiam uocum interuallumque metitur. id est cum octaua totius toni. Quorum omnium talis secundum Aristoxenum diuisio est. qui ad se inuicem atque ad extremos tres proportiones efficiant. cuius tertiam diesin uocat chromatis mollis. non potest dubitari quin sex toni diapason consonantiam excedant. incitatius uero diatonicum. huius igitur erit pars quarta diesis enharmonios tres. id est A B C D E F G H.

24. Tetrachordos hyperboleon in genere enharmonio partitum. 12. Ipsi autem 1701 ad acutissimum. Itaque enharmonium secundum Aristoxenum diuiditur sic 6. Est igitur secundum Aristoxenum tetrachordorum praedicta partitio. 36. Diuisio chromatici thoniaei. 6] [BOEDIM5 04GF] [PLLXIII:1297-98. 8. 6. Idemque 1890 ad acutissimum 1512 in sesquiquarta proportione sit constitutus. 12. quae grauiori neruo sunt proximae. ut octo atque octo sint tertiae partes tonorum. . Post haec uero infra acutum neruum. est enim tonus (ut dictum est) 24 unitatum. Diatessaron. 3 pars toni. alia minime. Ille enim tria esse genera arbitratur. Nos totum negotium in tetrachordi hyperboleon ita (ut spero) declarauimus. 18. Chromatis uero mollis hanc facit diuisionem 8. qui sit 1890. et quod reliquum est in ultimo. Nete diezeugmenon. id est 1762 eam quam habent 243 ad 257. 12. Caetera. uerum etiam maxime in tetrachordorum diuisione rationem secutus est. id est 48. Pars quarta. Nete diezeugmenon. ibi apte potuit poni nete hyperboleon. 44. Et mollis quidem diatonici diuisio est hoc modo. et quarta pars toni. Paranete hyperboleon. Multa tamen ex superioribus praesupponenda sunt. 9. 12. 44. 8. qui est tertius a grauissimo in diatonico genere eam obtineat proportionem quam obtinent 256 et 243. Tonus cum hemitonio et insuper 3/4. ut alia eorum dicantur spissa. Tonus cum 6/8 uel 3/4. Semitonium. sesquiuicesimam septimam obtineant proportionem. 30. est autem enharmonium et chromaticum spissum. acutissimos uero 1512. Nete hyperboleon. Paranete hyperboleon. Pars tertia. secundum uero ab acutissimo eum ponit. Quorum decem et octo et 12 efficiunt 30. 60. unam reliquam ad acutum locatam. Sed ita. ad quem 1944 sesquitricesima quinta proportione iungantur. alioqui inutilis erit labor. in omnibus quidem generibus grauissimos sonos faciens 2016. In quibus eosdem grauissimos statuit atque acutissimos sonos. 48. inter hos in tribus generibus neruum grauissimo proximum collocat. Octaua cum quarta. Trite hyperboleon. id est 36. diatonicum. qui ad 1701. magnitudine minime superant. [PLLXIII:1296. 12. Scilicet in duobus interuallis singula semitonia constituat. text: Diuisio diatonici incitati. Tetrachordos hyperboleon in genere chromatici hemioli diuisum. et dicitur toni pars tertia diesis chromatis mollis. ut semitonium ac duos habeat integros tonos 12. 48. Chromatici generis tria secundum Aritoxenum. reliquam quae ad acutum posita est. et me ama. ut quomodo se diuisio generum habeat. eum scilicet qui sit 1954. 9. 24. Trite hyperboleon. decem et octo semitonium. diuisorum formam monstrat subiecta descriptio.Aristoxeno uidentur habere proprietates. diatonicum uero non spissum. Spissa sunt. 36] [BOEDIM5 03GF] Glareanus ad lectorem. Diatonica uero diuisio ipsa quoque est duplex. eorumque tetrachordorum. 24. ut ad eum 2016. Reliqui uero qui restant ex sexaginta qui totius proportionis sunt inter tertium a graui neruo atque acutissimum quartum ponuntur 48. Duo toni. Hemitonium cum quarta parte. Non spissa uero quorum duae proportiones unam reliquam poterunt superare. 42. secundum Archytae sententiam. Attamen crede parum erroris esse. 1512 sesquioctaua.Diuisio enharmonii. id est 1701 ad secundum ab acutissimo in chromatico genere. 9. 48. Diuisio diatonici mollis. nec superantur ab ea parte quae reliqua est. 60. Diesis et octa pars toni. in applicatione grauiores chordas uertisse ad maiorem numerum. qui sit 1701. Tetrachordos hyperboleon in genere diatonico molli disiunctum. Tonus. 36. Quatra pars. 18. ut neque ea quam quaerebat efficaciter expediret. 32 uero quod reliquum est. habetque proportionem secundus ab acutissimo in diatonico genere. non superantur a reliqua parte quae ad acutum est sed potius uincunt. Est autem diesis chromatis hemiolii pars octaua toni cum quarta. Item chromatis thoniaei talis secundum Aristoxenum partitio est. In chromatico uero genere tertium a grauissimo. text: Hemitonium. cum sit tonus 24 unitatibus constitutus. 42. Diatonici generi duo] [BOEDIM5 04GF] [1297] XVI Quomodo Archytas tetrachorda diuidat eorumque descriptio. 30. enharmonium. Atque in his omnibus duae proportiones. Pars octaua cum quarta. Archytas uero cuncta in ratione constituens non modo sensum aurium in primis consonantiis obseruare neglexerit. qui est secundus ab acutissimo appositus. Item secundum interuallum a graui neruo ad tertium. Item chromatis hemiolii diatessaron ita partitur. quae subiecta descriptione monstratur. Diuisio chromatis mollis. et duae proportiones ad grauem positae. 44. Vale. id est ex 24 sex cum tribus. neque sensui proposita ab eo ratio consentiret. ut facile lector consideret quid me Deus uoluit elaborare. 6. 4 pars toni. text: Diuisio chromatis hemiolii. hic autem est 1792. non uincunt. 9. ut 12 semitonium sit. Diatessaron. Tetrachordos hyperboleon in chromate molli disectum. mi lector. Tonus cum hemitonio. 42. 18. [PLLXIII:1298. sit eadem quarta pars toni. ex quibus 24 et 12. quarta pars toni. Tonus. [1297] tuae attentioni consideranda relinquo. quae dicitur diesis enharmonios. Spissa quippe genera sunt enharmonium atque chromaticum. et secundum ab acutissimo eum ponit. 8. Tonus cum quarta parte. Tetrachordos hyperboleon in diatonico incitato scissum. Item in diatonico genere tertium quidem a grauissimo neruo. cum tamen hic numerus non sit chordarum sed potius interuallorum. Id tamen uolo te admoneri. Tetrachordos hyperboleon in chromate tonico separatum. sunt enim (ut dictum est) spissorum generum. 24. Ubi ergo nete diezeugmenon erat. id est 6 ac 6. Item diatonici incitati talis partitio est. quorum duae grauiores proportiones: unam eam quae ad acutum apposita est magnitudine non [1296] uincunt. 30. ut inter grauem neruum ac prope grauem sit quarta pars toni. ad quos 1944 sesquiseptima proportione coniuncti sunt. tertium uero a grauissimo eum collocat in [1298] enharmonio genere. Nomina enim non omnino speculationem impediant. chromaticum.

at in chromate hemiolio nouem. ut inter duos altrinsecus sonos tales uoculae aptentur. hic autem aequam eam caeteris generibus statuit. minores sint ea proportione quae relinquuntur ad acutum. This text fits in with PL 63: 1167-1300 . ut duae proportiones. et addendo ei 27. quod propter breuitatem differentiae nullo modo sentit auditus. Chromaticum. dum primas a graui proportione in tribus generibus sesquiuicesimas septimas ponit. Aristoxenum uero culpat. ut longe minor esse debeat quam in caeteris generibus inuenitur. inaequalibus tamen. quod patet si diuidantur 1890 per 35. Proportio hemitonii minoris superpartiens 180. text: Enharmonicum. Ratio sesquitertia totum tetrachordum. ut eas etiam in consonantiarum ratione susceperit. nec ad proximum grauiori 1944. scilicet sesqui-uicesima-septima. Proportio sesquiuicesima-septima patet hic diuidendo 1944 per 27. quae adde 1512. Proportio superpartiens 152. in tribus minor sit caeteris. 1945] [1299] XVII Quemadmodum Ptolemaeus et Aristoxeni et Architae tetrachordorum diuisiones deprehendat. producuntur 1890. cum possint aliae quoque diatonici generis species inueniri. diuide enim 1512 per 8.[1299] [PLLXIII:1299-1300. et erunt 1701. Idem etiam Aristoxenum reprehendit cur diatonici generis duas tantum fecerit diuisiones. diuide enim 1701 per 7. Ptolemaeus tetrachordo diuersa ratione partitur. diuide enim 1512 per 4. Sed octo ad nouem unitatis differentia distant. Dehinc quod primam a grauissimo neruo proportionem in chromatico quidem maiorem sensus deprehendat quam fecit Architas. ut nec ad acutissimum 1512. 1792. quae se superparticularibus proportionibus excedant. Diatessaron ex quatuor neruis. quae a se a minimo et quantum sensus non possit internoscere distarent. Est autem tonus totus 24 unitatibus secundum positionem uel propositionem quorum unitas 24 est. Est quippe proportio prima in chromatis [1300] mollis. ut in molle incitatumque diuideret. Diatonicum. procreantur 1944. Proportio sesquitricesima-quinta. Dehinc ut omnis comparatio. id est 1792. et prouenient 243. XVIII Quemadmodum tetrachordum diuisionem fieri dicat oportere. cum Architas tantam superparticularibus comparationibus hahuit dignitatem. talis est. quae si adieceris 1512. Item enharmonium genus ea proportio. Architam quidem primo. et prouenient 378. Sed utrasque tetrachordorum diuisiones Ptolemaeus ita reprehendit. in non spissis uero ut in diatonicis generibus nusquam una. quae dum adieceris 101. et quod uenit id quotiente addas ad 1890. quam primam a grauissimo secundum Architae retinet diuisionem. hic namque in chromatico genere 1944 ad 2016distare fecit sesquiuicesimam septimam proportionem. quae grauitati sunt proximae. quae acutis uocibus coniunguntur. Sed in his ea quae spissa nominamus talia esse debent. illud in principio statuens. quae fit ad eum neruum qui est grauissimus. Proportio quae in enharmonio sesquiuicesima-septima. Proportio quae in enharmonio et diatonico. cum secundum consuetam chromatici generis modulationem sesquiuicesima prima esse debuerit. Primae igitur a graui inter se proportiones chromatis mollis. Diatessaron ex quatuor chordis. et prouenient tibi 189. Proportio sesquiprima. 2016. ullam superparticularem efficiat proportionem. prima diuisione secundum Aristoxenum octo. ita est collocatus. Proportio sesquiquarta. Proportio sesquioctaua. et chromatis hemiolii 24 parte toni distant. quoniam secundus ab acutissimo neruus chromatico genere. quoniam superparticularis proportio non potest in aequa diuidi. quoniam in chromate molli et in chromate hemiolio tales posuerit primas secundasque a graui neruo proportiones.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful